Issuu on Google+

CO QUAN NOON LU~ GIÅO HOI PH!T GIÅO Vlt:T NAM TH6NG NHAT NA UY PET VIETNAMESISKE BUDDIITSTISKE TIDSSKRIFT I NORGE

SoVe lsA Y8 So 486 S.Y8


.diC:;~::L

-~~

la~, BP~.~•

GIÅO HQI VÅ. CÅC CID HQI PGVN T~I NA UY VAN PHONG GIÅO HQI- CmJA KHUONG VI~T

:·:·:·:·:::::::::·:·:·:·:·:·:·:·:: : :·:·:·: ·:·:-:·:·:·:· ;.;.;.;.;.;::·::::::~

~-~~::::::::::::~::::::~::::::::::::;:;:;:;::::::::::~:~::·:::..·:·:·:·:·:·:·:.

Blystadveien 2, 2006 Løvenstad, Norway ~ 67 9719 05 V 67 97 30 33 - Di~n tho~i cong ci,)ng: 67 9719 05

PHÅPÅM Vietnamesisk Buddhistisk Tidsskrift i Norge

Chu tru'dng Giao H()i Phlj.t Giao Vi~t Nam Th6ng Nh~t Na Uy

Chu

nhi~m

kiem Chu but

Th.uqng T9a Thich Tri Minh

Thu ky toa so~n

Chi Mi PGVN t~i Oslo & ph\1 e~n

Chi H()i PGVN t~i Drammen

Nguy~n

Nguy~n Van Nay

Nam

Granstangen 28-A, 1051 Oslo Norge a22 32 60 34

Blåklokkevn. 6, 3050 Mjøndalen Norge a32 87 43 20

Chi H()i PGVN t~i Moss & Rygge

Bau D~i Di~n PGVN t~i Arendal

Cao Hilu Lu~n

Minh Tu Luu Kim Thoan

Carl Snibbernsvn . 5-F, 1538 Moss Norge. a69 25 04 97

Seljebakken 2, 4800 Arendal Norge a37 02 83 02

Quång Khai Tran Hoa Chi H()i PGVN t~i Kristiansand

Chi H()i PGVN ~i Stavanger

Layout: Ng9c Nhån

& pb1,1e~0 Vo Viin Di~u

& ph\1~0 Tr'an Van Ti~n

Cung sy c(}ng tac:

Møllevannsvn. 83, 4617 Kristiansand Norge a3815 74 23

Heidrunsvn. 9, 4028 Stavanger Norge a51 54 12 37

Chi H()i PGVN ~i Bergen

Chi H()i PGVN t~i Porsgrunn & Skien

Bich Xuån, Dan Ha, Hoiing Duy, Nguyen P~m Thy Hao, Ng. Thuang Que, Phi Ng9c Hiii, Quang Tån, Thåi Van Ki~m. Thu Nga, Tran Trung D~o. Tu~ Nga, Van Nuang, Ng. Van Ba, Hong Vån, Di~u Thuan, Tuy Anh, Huy Giang, .... Bai gm dang Phåp Åm xin dånh may hay viet tren m<?t m~t giay. Ngoai but hi~u. xin ghi ro ten ~t. d!a chi va di~n tho~i ne'u c6 d~ ti~n lien l~c. Phåp Åm xin mien dang va hoan trå l~i nh.Un.g bån thao bai va khong hqp chli truang Phåp Åm.

PHÅP ÅM phat hanh l nam 4 s6 vao cac thång 2, 5, 8 va 12. TIEN B~C UNG H() TffiJTU, BÅIVO DONG GOP XIN GOl vE TOA SO~:

PhapÅm POBox 224. 3051 Mjøndalen, Norway postgiro: 0824-0506735 phone 32 87 52 07 fax: 32 87 58 73

& pb1,1e~0 Nguyen Viin Thung

Nguy~n Hung Yen

Postboks. 557, 5079 Olsvik Norge a55 93 71 83

Slottsbrugt. 36, 3913 Porsgrunn Norge a35 51 26 01

Cbi H()i PGVN ~i Kongsvinger

Chi H()i PGVN t~i Trondheim

& ph\1~0 Nguy~n Viin Deng

Nguy~n

Ole Smedstadvn. 26, 2200 Kongsvinger Norge a62 81 62 97

Ole Ryningsvn. 7, 7084 Melhus Norge a72 87 28 79

& ph1,1e~0 Van Håi

Chiia D6n H~u (Ty kheo Thich Tfnh Phu6'c) Sivert Thonstadv. 10-A, 7080 Heimdal- Norge ago 72 35 59

BAN Hl10NG DÅN GlA DINH PH4..T Tå VI~T NAM T~ NA UY Tårn Doan Nguy~n Viin CU Guttorm Fløistad 48-B, 4815 Saltrød, Norge a 37 031798

GDPT

Thi~n

GDPT Due D1,1e

Minh

Chuc Huynh Nguy~n Van Hoang

Minh Thi~n Nguy~n Quang Ph1,1c

Waglesgårdvn. 2-B, 4800 Arendal Norge a 37 02 61 87

Carl Konowsgt. 36. 5031 Laksevåg Norge a 90 64 23 64

GDPT

GDPT Due Minh

Thi~n H~nh

Minh TJ!U Hu)'nh Kim Thanh

Nh~t Tu Nguyen Tht Thoan

Linerlevn. 3, 2200 Kongsvinger Norge a 62 81 61 81

Smågamyrvn. 6, 4033 Forus a 51 80 08 06 Norge

GDPT Chånh Tri

GDPT Chånh D~o

Thi~n

Nguy~n

Hinh bia tntoe:

Tam The Ph(it Hinh bia sau: t~i

Ngoi f>ia TQng Chua Khu6ng Vi~t , Na Uy (ånh Phap Am)

Phåp Åm niim thU 7, so 35.

Man Cao Hilu Lu~n

GDPT Nguy~n

Minh Duong Ng<;>c Thanh

Rosslyngvn. 35, 7087 Grimse Norge a 72 87 27 01

Carl Snibbernsvn. 5-F, 1538 Moss Norge a 69 25 04 97 Thi~n

Tårn

Trang Nguy~n Tht Tuy Phuqng

Blåstjernevn. 26, 1475 Finstadjordet Norge a 67 97 49 52


nfidn mita Uu tan Bdo 3-fie'u pC. 2542

Chu Ton Hoa Thuqng, Thuqng Tqa, D~i

Due, Tang Ni

Ouy Gi a o llqi,

Chi llqi Ph't Giao Ph~t

va CJong bao

tit

khåp nGi

1'bud' Mu~ ~o"g Ngbi~m

Cat "f ua"g

Nbu" cung nguyt;n eau the gioi boa binh chung sanh an l~c '

A

'-A

Giåo HQi & Cåc Chi HQi PGVNTN tQi Na Uy Bon Bien T(lp Phåp Åm


trong sa nåy A

l'båp Am Vu la" pl. 2542 Gioi thi~u: Informasjon, M1,1c l1,1c (2), La thu toa so;;tn (3) PhQt ph6p: • d~ trå thanh m(lt Ph~t tii - HT. Thieh Tri Thu

( 4) • n6i v'e kinh Båt Nha - Ty kheo T. Minh Tam (12) • xin hay dlln.g len va nhåt tårn ni~m Ph~t- TT. Thieh Vlin Ly (18). phap eling dubng t6t nhåt - TY kheo T. Tam HIÅn (20) • tårn c(li ngu'on cua phån bi~t - LQt Ma Yeshe, Nguyin HQnh dleh (21) t;;ti sao Ph~t Giåo - Alexander Naughton, Då H~ dleh (22), ånh sang Due Ph~t chie'u vao Tåy phuang - Klim DQt (25), nhf1ng ngubi hanh huang å bi~n Nam - Nguyin Chon (31) • Cuu Ma La Th~p - TT. Thieh Thlfn Hut (37)

Linh tinh:

sv: (40), /d Tin c(lng d'ong (42), /d di~n van Vu Lan 98- TT. Tri Mlnh (43) , /d luqc khåo v'e sl,1 tich va y nghia Vu Lan - Nguyin Phue Bl.iu T(ip (45), /d thl,1c hu v'e sl,1 tich M1,1c Ki'en Lien- Duong Nhu Tam (51), ld d;;ti l~ bao hie'u- T. Thlfn Dung (54), ld chu Hie'u theo quan ni~m Tåy phuang- Klim DQt (64), ld Tinh M~ trong van chuang- Nam Nghia (59), ld M~ trong ca dao- Dan Ha (65), ld tinh cha yeu thuang va tråch nhi~m- Chung v. A. (69) , ld chie'n tranh Vi~t Nam nuoc måt M~ va Tha- Tran Trung DQo (70), /d Nguy~n Du va van te' th~p lo;;ti chling sanh - Dao Nguyin (73), ld van te' th~p lo;;ti chling sanh (75), ld chuc thq M~, kh6c M~ (78), fd tinh M~- Tulipan (80), /d Vie't v'e ME;l- Nguyin KhOI (81), /d Toi, Anh va ve't thuang - B. H. (82), ld ba ngay tu Båt Quan Trai (83). ld luqm l~t (80).

56ng t6c:

anang Åi Ca trong ch~u up - MQng Tuy6t Th6t TIÅu MuQI (86), adong song tufii nho - Hong Van (89), atam long cua bi~n- Nguyin Vån Ba (92), B..hoang y nhåt giap th1,1y- Nguyin Due L(ip (98), agiåc Nam Kha- True Thu (101), adem thu khåc l~u canh tan- Thål Vån Klim (103), av~t l;;t phuang Nam - Thål Vån KlAm (106), ave't nh;;tn lung trbi - Huynh Trung Chånh (112),a Tri Sieu va Tu~ Si:- bi~u tuqng tuy~t vai cua si Vi~t Nam- Phan Quoe D9 (119).

/d Tin tue

Ph~t

ke

Tho:

o

O'f/:Mb G4<PII? o ~=b <2/tå o PlJtfu Øfuu·o dT~b dT1<Wn!f ~~w o ætch- ~b o dlro<øt?

O Q/1/" !Jf.VJI~b dTiw<PII?

P2uæ

g:>~ 9ctn O ~

GlifaO

O

O

8Jta-n:1

dTØy cdnJ"

O ~b Øk ~ d/t'9!1 ( nlu"iu tac !JÆa) O ~ g'Jh,u O

O P2euht? r;JTa;b O ~c~ O Q/1/"!Jf.VJI~b o/iifn Cf!!ul»t? O

O

Bån fin Phåp Am 98 se phat hanh vao trung tuen thång 11. 1998

Phåp

Am så 6. 98 - chu di Ph (it Thånh DQo

se phat hanh vao dau thå.ng 12.1998 bai va dong g6p xin vui long gai truac nga.y 1.10.1998

Phap Åm so 1.99 - chu

de Xuån KY M~o

se phat h.?mh v.?w trung tu~n thang 1.1999

bai

'?YJwy

vo a6ng g6p xin vui lang goi tru6c ngay 1.12.1998

d:Tuf


:!Øa 1/uf,tla tau, dan or~ h ~ 7- ~c6'4 tlwmlv

cO t#c ~

~

4··

9tim~~ai~~~J 9tim~ My ~~r.Vy ~ ~·.

k;J: cfT~ ~ maa n/uin Mn t?Wm

cfT~ My~ ~:ai t?Ji ~ nlwm.

~jaO~~~~~ay,~!Mncda~~C<YnpjJk,UJ~~?Wi.~ ~ 2.m, la nk1 ~a· Wk ~ ~ ~ v& PJJk,U fJJJ.Mr cfTa:ny, ~ n1ut ode~~ t1wm1v va n«dv nha 1xpn k,u;.

cfT~ ~ tMn ~ fPn va M-rPn, ~ fJJJk,UtJ k6n am~ cån rPn. !JB~ ~ k6n ~~Mn

~ cfTam !?lJåo./ ~y& nlut ~ aua :!Ø~ ~ ~c Qf~ ~ cfTa:ny - ~ d6 et; b4c

...

2dn, ~ da~ ~

cfTa:ny yM1 ~la~~ da;~ cv4<; rA;~ ck ~

«w ck cv4<; r1di ~ t~uøn ~, tko & ma tå n~wm F t~wa.t; cpa ode~ aac.· ~,0 ~' elde ok,~, in kniv~~' lcdn «w chaa ~' ~· ~ UJi la~ ~ 4c

~,· r~a;

fPn

V .V . . .

~ tlwmlv cJa ~~ md:u, ~ Wn k;t da; tluic ~.

cfTk,Uia~t4ciMn ' " cdm~~ ". ~~~Æizdc~~ ku !Mn/a, odeb4c~ kynlv ~ ~0- n<1y ~ ~ ~ y«U m ck ode 001n e/m ~ . :!Ø~ ~ kPn ck ~ wø = ~~ k~, ~y~~~ cJa Uj. an ~J vdi ~~le~ y& cao =va nlt&-la, cdn 1 'A'"" ::. • • _c;r 1'7Z> • -rA•___ "'"" M __ ..1 '· 1 ' "...__ ouu 1<0 vø Ul cao ca eu-a Cd/ am .':7Dao, cw· 7~ ??U,tc uw ~1 c-vl'b, ~ • --· "?. 7 UYI'b

M/ul.rln./7.

fJJJ.Mr <2fi"'~'n<iy c/4c ~~Mn~ y~ ~ 2.m, '!JB,w ~ - nkim nMc nM va~ U1i ~ dac V<);n hoa PJJk,U # ~ rA; oda dan t9o or~ t~t•~ Uk; t4c tå ~ ~ IJmh cJa cha pjJ~ cha !JB~ cfT~. ck rA; m.a;;~~~ vdi bao ~ Un ~ va~~~ an~ t?i /qæckdtcd~~ .

Cf?~ nlwm ~ ~ 2.m, '!JB,w ~ ~ 2542 n<iy, fJJJ.Mr ~am fPi cloi ~· crW a;~ vdi el& · • /do yta · • ~~L-;~~ • yuz, , ~-' (!"

:0 ~ ~/7. tUt f- L tr ~ f- L~~ f- L i;'/wac ~L-;~~ :0 ~ l l ' , · .. - · ·?" • 7"'"'-<'V J 7or....vru7"'~ • , ~-'(!" ICnaC ~

'JI'

~. Ø'a na;t t~t•ttt 6do c:0 IM'~ ~ WJm !M'fJJJk,U tJ ~ w, fJJJ.Mr ~ tl6jt1um jtM'i ~ m,; tko filu:&

ct;ufPi ~ &

~va~ c!oi IWi ~ ~

clinh n<:to ~Mn ~. ~ di~ &

~ mto ~ ~ ~ ckf/d in~' c«<kf/d, .. ~ido~ cao, lc!dv ~ri~ F kan hf

tko ~ ~ ~ :rf ~ ~ ~:Bu:u Di~n s6 0824- 0506735- Phap Am.

Phåp Åm Vu Lan 98

3


d~ tro thanh mot Phat til • • hay nhOng dieu

ma tin do Ph(lt Giåo can biet va can lam Hoa ThuQng Thich Tri Thu

Lnd: MuO'n thånh m()t PMt tu truck he't phåi quy y Tam Båo. Va muO'n quy y Tam Båo m()t cach chån chånh, tin dB PMt Giao sa cån phåi tMt bie't m1,1.c dich d:;w Ph~t, tMt hi~u con duang dua Mn m1,1.c dich åy va thl,lc hånh dling dån nhflng l<ri Due PMt khuyen båo. Nhu the', sl,l quy y Tam Båo men tMt c6 ich. Vl v~y, dl;l.o PMt duqc m~nh danh lå dl;l.O Nhu Th~t hay dl;l.o clia 81,1 Th~t . M1,1.c dich clia dl;l.o Nhu TMt lå gl;l.n lQc y nghi cho trong Sl;l.ch, vi y nghi quye't dinh mQi hånh d()ng thi~n hay ac. D~ hi~u ro s1,1lien quan gifla

y nghi va hånh d()ng, Due Ph~t dl;l.Y l~t Nhån Quå, tue con duang må xua Due Ph~t da tråi qua va ngåy nay hang tram tri~u con PMt tren khåp the' gi ai duong lån buac huang theo.

Hånh trlnh doi hoi nhi'eu cO' gång lien t1,1.c va m()t sO' hånh trang to} thi~u. MuO'n gi u cO' gång lien t1,1.c, di'eu quan trQng lå phåt lang chånh tin; con hånh trang toJ. thi~u chinh lå 5 gi di cffm. Båi "Di Tro Thanh M9t Ph9,t Til", khong nhåm cao vQng nåo khac han lå huang dån tin dB sa co v'e cac ye'u di~m can bån n6i tren, d~ cho sl,l quy y Tam Båo dem ll;l.l lQi ich thie't tMt nhåm m1,1.c dich xåy dl,lng con ngUoi gay hl;l.nh phuc cho gia dinh xa hQi.

Tac giå cdn chi. l. Hoi: Mc?t tin do Ph~t giao tntcrc het phåi hi~u va phåi liim nhfutg gi?

Dap: Trucrc het la phåi hi~u ro nhfutg yeu di~m can bån cua Ph~t ~y, thu Mn la phåt long chånh tin Tam Båo, cuoi cimg la thl:(c hiinh 5 dieu ran trong dai song hang ngay cua minh. 2. Hoi: Vi sao phåi theo thu tl:( åy?

dau cho minh va cho ngl1m. Y nghi trong s:;tch khi phat hi~n ra noi hiinh dc?ng thi hiinh dc?ng chån chinh, khi phåt hi~n ra lai noi thi lm noi hien hOa, lam cho dm minh va dai ngl1m an vui tuoi d~p . 7. Hoi: Låm liinh lanh dilla nhfutg dieu rna båt lu~n t6n giao nao hay h<;~c thuyet nao eling ~y. dåu co rieng gi Ph~t giao?

Dåp: Vi phiim lam vi~c gi, phåi hi~u m~c dich cua vi~c !ly. Co th~t hi~u mm phåt duge long chånh tin va chi tårn thl:(c hiinh d~ dem l:;ti l<,Ji ich cho bån thån, cho gia dinh va cho xa hc?i. Due P~t ~y : "Tin ta mil khOng hilu ta lii bang bo" ta".

Dåp: Vång, dling the. Nhl1ng noi lii mc?t vi~c. con co thl:(c hiinh dting nhu lm noi duge hay khong, l:;ti la mc?t vi~c khac. Do la chua noi Mn sl:( lam liinh, lanh dit !ly co hgp ly hay khong, vi neu ngl1m de xucrng len mc?t ly thuyet rna chua phåi la mc?t dång giac ngc? chån ly thi ly thuyet !ly kho rna hoan toan duge.

3. Hoi: Nhfutg yeu di~m can bån cua Due Ph~t ~y la nhfutg di~m nao?

8. Hoi: Bang chling dåu d~ biet ly thuyet dting va thl:(c hiinh eling dting nhu ly thuyet?

Dåp: KMng lam cac dieu ac. Sieng lam cac dieu lanh. Giil y nghi trong s:;tch.

Dåp: CU xem lich si't dm song cua vi T6 sang l~p ton giao va lich si't truyen bå cua tOn giao !ly thi biet.

4. Hoi: The nao la ac?

9. Hoi: Dm song cua Due

Dåp: La nhfutg vi~c lam, lai noi va y nghi khong hgp ly, h:;ti minh, hl;li ngl1ai cå trong hi~n t:;ti lån tuang lai.

Dåp: Nhåt nhåt phil hgp vm lm Ngai d:;ty. Phil hgp mc?t cach hoan toan Mn n6i cac h<;~c giå khåo c6 tåy phuang khi mm nghien cliu P~t giao tuemg Due P~t lii mc?t nhån v~t hoang ducrng khong th~t co trong 4ch sii.

5. Hoi: The nao la thi~n?

Dåp: La nhfutg vi~c lam, lai noi va y nghi hgp ly, l<,Ji minh, l<,Ji ngl1ai cå trong hi~n t:;ti lån tuang lai. 6. Hoi: The nao la y nghi trong s:;tch?

Dåp: La y nghi hgp vcri le phåi, khong tham gi~ kieu eling, khong ganh ghet do ky. khong gåy h~u quå kh6

4

Ph~t

nhu the nao?

10. Hoi: Con lich sii truyen giao cua P~t giao?

Dåp: Mc?t lich sit trong trang, chua tiing gåy dau thuang cho mc?t dån tc?c nao, chua tiing gåy chien tranh vcri ai, du duge m~nh danh la thånh chien. Ng11gc l:;ti P~t giao Mn dåu, hOa binh Mn do.

Phåp Åm Vu Lan 98


11. Hoi: Nhu nao?

v~y,

ta phiii ket

lu~

ve

P~t

giao nhu the

Dåp: Due Ph~t va mon do cua Ngai triii g'lin 26 the la nhfing gllcmg sang cua vi~c lam lanh lånh d1i

12. Hoi: Nho dau

Ph~t

kY

giao giii: duge tr<?n v~n nhu the?

Dåp: Nho yeu di~m d~c bi~t thu ba: giii: y nghl trong sach. Y nghl soi duang cho hanh dt?ng, hu6ng dån h3.nh d~ng; y nghl da trong s<;tch thi hanh dong tat nhien phiii thu'lin thi~n.

12. Hoi: Nhu the, P~t giao hån phiii d~c bi~t luu tårn den vai tro cua y nghi! Dåp: Dling nhu the. Thien kinh V<;tn quy~n hi~n ducmg luu truyen deu d<;ty cach phån bi~t the nao la tu tulmg chån chånh, the nao lå tu tulmg ta v~y; tam V<;tfi b6n ngan phåp mon tu hanh deu nham m1:1c dich g<;tn l<?c y ngbi cho trong S<;lCh rna thoi.

13. Hoi: Muon ~t hi~n ba yeu di~m tren, truac Mt phiii lam gi? Dåp: Phåt long chånh tin Tam Biio, vi trong kinh d<;ty: "Tin vi df,lo nguy?n c6ng due rruiu" nghla la: "Tin la nguon goc CUa df.:lO , la ffl(( de CUa phU6'c due". 14. Hoi: TM nao la chånh tin? Dåp: La tin nhflng dieu chån chånh, hgp ly, c6 lgi ich thiet that. Nhu tin gåy nhån tot se hulmg quii tot, nhån nao quå nay nhu hinh v6i bong. KMng tin nhflng dieu ma ho vien vong, khong hgp ly va khong lqi ich thiet th~t nhu tin rna quy th'lin quyen xang b~y. 15. Hoi: TM nao la Tam Biio? Dåp: La ba ngoi bau;

Ph~t,

Phåp, Tang.

Ph~t

la tieng g9i tat chii: Ph~t Da trong Ph<;tn ngii:, chi cho nhflng b~c Thånh nhån da hoan toan giac ng9 va nho d6 da hoan toan giiii thoat khoi vong sinh tit luån hoi. Trung Hoa <4ch la Giac giii. Phåp la danh tir Trung Hoa dtch chii: Dat Ma trong tieng Phan, chi cho giao ly Ph~t. vi giao ly ay th~ hi~n dling d~ chån ly vii trl,l nhån sinh, dling lam khuon vang, thUOC ng9c trong Vi~C di~t trlr dau khfi t~ goc Va dem l<;ti an vui vinh vien. Tang la tieng g<?i tat cha Tang Gia trong Ph<;lll ngii:, chi cho mot doan th~ tir 4 ngum sap len, tu theo giao phåp Phåt vit song theo tinh th'lin ll,lc hOa: Trung Hoa dtch lå Hoa hi~p chling. Phåt, Phåp, Tang la IDl,lC tieu rna ID<?i Ph~t tit phai nham den.

16. Hoi: Vi sao g9i Ph~t. Phåp, Tang la ba ngoi bau? Dåp: TM thuang cho vang b<;tc ng9c nga hay quyen cao chUc tr9ng la quy, nhung thit hOi khi g~p ciinh dm tang Phåp Åm Vu Lan 98

thucmg dåu b~ nhu gi~c CUOp, t~t <4ch, V.V... cac thu ay c6 vai bat n6i kh6 cho ta duqc khong? Hay l<;ti cang gåy them khfi ll,ly cho ta nila? D6 la chua n6i, vinh ho a p hU quy c6 ngay tieu tan, vang b<;tc ng9c nga la v~t nay t1:1 mai tan, chua ai giii: duqc vinh vien. Trong coi dm vo thuang nay, ciinh ong h6a nen thang khong phiii hiem. Duy c6 Ph~t. Phåp, Tang mai thuang tru, thuang an vui, thUOng chån th~t, thUOng thanh ttnh va thUOng CUu vat ta rna khong phån bi~t thån sa thu b<;tn. Vi bon due Thuang, L<;tc, Nga, Ttnh va d<;ti nguy~n di? sanh ay nen g9i Ph~t. Phåp, Tang la ba ngoi bau.

18. Hoi: Chånh tin Tam Biio c6 lqi ich gi? Dåp: Lqi ich chånh tin Tam Biio khong th~ n6i het va ci.ing khong th~ nghl ban duqc. 19. Hoi: Xin n6i mt?t vai lgi ich cua sv. ehånh tin P~t? Dåp: Trong kinh n6i: "Chu Ph~t trang muai phuong thudng nha chung sanh nhu mf! thudng nha con" . M~ thucmg nh6 con nhu v~y rna nay con dåp rrng l<;ti long thucmg vo bien cua m~. d~t het tin tulmg va tri sang suot vo lugng eua m~ thi khae nao nhu nguoi di dem rna e6 duoe soi duang, qua nai nguy hi~m rna c6 ngnoi diu diit, khong con lo lang sg hai gi nila.

20. Hoi: Con lgi ich ehånh tin Phåp? Dåp: P~t d<;ty he t<;to nhån lanh thi hulmg quii tot, t<;to nhån du thi ehtu quii xau. Lu~t nhån quii la mt?t lu~t xae ~t. P~t l<;ti d<;ty: "Ttft cå chUng sanh deu la Ph~t se thanh", nghla la deu e6 khii niing thanh P~t. V~y neu tin va thV.c h3.nh dling lm Ph~t d<;ty, nhat dtnh se het me duge ng9, het kh6 duqc vui.

21. Hoi: Giao phåp

Ph~t

d<;ty ehi e6 ehimg ay thoi sao?

Dåp: Con nhieu, rat nhieu. Nhung ehung quy ci.ing khong ngoai nhån quii.

22. Hoi: Lgi ich ehånh tin Tang nhu the nao? Dåp: Tang 13. nhflng vt thay Phåt tiep t1:1e cong vi~e giao h6a giong nhu Ph~t da lam lue con t<;ti the. Da thay Ph~t thi Tang tue la Ph~t. ve m~t gåy phucre due, lqi ich ehånh tin Ph~t nhu the nao thi lqi ich chånh tin Tang nhu the ay.

23. Hoi: Khi da phåt long ehånh tin roi, phiii lam gi nila? Dåp: Phiii quy y Tam Biio. 24. Hoi: TM nao 13. quy y? Dåp: Quy nghla 13. quay ve; y nghla la nucmg tv.a. Chling sanh vi me 111m nen bt dl,lc v9ng loi cuon khien bi chim dam troi lån mai trong bi~n kh6 luån hoi, khong n~ nucmg tv.a, khac nao dua con hoang mai me theo tieng g<?i giang ho du diing, lån minh vao gi6 bl,li, nem du mill chua eay, nay b6ng giac tinh muon eMm dUt

5


CUQC song ba dao troi n6i, quay Ve VOi que huong xU SO d~ tim cM nuong tl:fa, nen g<;~i la quy y.

25. Hoi: The niio

g<;~i

la quy y

P~t

Bao?

Dap: Lii quay ve nuong tl:fa Due Ph~t. tM Due P~t lam Thay, the suot doi khOng tho Troi Than quy v~t. 26. Hoi: The nao

g<;~i

la quy y Phåp Bao?

Dap: Lii quay ve nuong tl:fa giao ly Due Ph~t. lay giao ly ay lam duoc soi duang, the suot dm khong nghe lai du d6 cua ta rna ngo~i d~o truyen bå giao ly quiing xien.

27. Hoi: The niio

g<;~i

la quy y Tang Bao?

Dap: La quay ve nuong tl:fa Tang Gia, xem Tang Gia nhu P~t con t~i the, di1 neu guang sang cho ta bilt chuac noi theo, The suot doi khong thån c~ b~ hlhl xilu xa be lu dqc ac.

28. Hoi: Nghe noi co vo lugng chu P~t trong muoi phuong the giai, v~y nen tho Due Ph~t nao han? Dap: Da la giac ngo nhtr nhau thi Due Ph~t nao ciing co tri tu~ vien man nhl1 nhau va thliong xot chling sanh nhli nhau. Nh®g tuy theo ca cåm chling sanh co ca duyen v6i Due Ph~t nao han thi tM D1rc Ph~t y, nhli nguoi tu Tjnh D<? thi tho Due Ph~t A Di Da. Nguoi tu M~t Tong thi tM Due Ph~t Dai ~t. v.v ... Nh®g neu tho Due Ph~t Thich Ca thi day du han cå, vi Ngai la giao chu coi Ta Ba chling ta trong hi~n t~i .

a

29. Hoi: Ngai la nhån v~t co th~t trong ltch su hay chi nghe truyen thuyet noi l~i?

30. Hoi: Giao ly åy

hi~n

Dap: Con giii' nguyen v~n. gom du 3 t~g Kinh, Lu~t. va da duqc cttch ra nhieu thu tieng. Trung Hoa da dtch day du ra Hån van tir låu, g9i la D~i Tang Trung Hoa. Vi~t Nam ta chi mai bilt dau cttch mqt s6 thoi. Giao ly åy, ti eng Ph~ g9i la D~t Ma va Trung Hoa cttch la Phåp dåy.

Sam mai em ra wan ngam bOng cuc viing m6i no Em nghe long hån hoan, nhii'ng doa boa trong wan rl:fC fO Biing long em tu luong Hoiing Mn ve, ånh ta duang tat ljm Ngay mai de'n Sam tinh mo em l~i tham wan Thåy long minh vån Wang Bång khuång, mong lung nhli khoi song Hoa tham tuai mon man mai sang qua Da xåm mau, ua cånh V~ v~t vo thHang, Sac- KMng, huyen 3.nh Hoa hay ngum ciing mqt kiep nhli nhau Em dång y nguy~n eau D~o nhi~m mau khai tir tårn vo lHgng Hoa Vi Di~u xoa mo bao nghi~p chHang Hoa Vo Vu, hoa toa sang cqi nguon Sam mai em l~i tham vlion Em nghe tårn hon hoa ai Long khong con ai ng~i Bai quån tir nguyen thuy Da vo thHang, huyen 3.nh Sac - K.hong Hoa Tir Bi, tuai tham doa Sen Hong Huang båt ngat cho dong dm thanh tjnh Nhii'ng h~t suong mai, trong won long lånh Th~t nhi~m mau NhH doa Sen ngm sang D~o Tir Bi Mo cå.nh gi6i An Binh Tårn Vo LHgng. Tu~

Nga

con day du khong?

Lu~

quan tit nguyen thuy

Dap: Ngai la mqt nhån v~t lich su ra dm cach day tren 2500 nam, ten la Tåt D~t Da, con Vua Tjnh Ph~ va Hoiing H~u Ma Da o nHac Ca Ty La V~ thuqc mien Bac 6

Ån Dq (nay la nuoc Nepal). Nam 19 tu6i, sap noi ngoi Vua cha thi Ngai xuåt gia eau d~o. Nam Ngai 30 tu6i thi d~t thiinh Chånh giac dHai goc cåy Tåt Båt La tue cåy Bo De, hi~u la Thich Ca Måu Ni P~t. Sau khi thiinh Ph~t. Ngai thuyet phåp kMp x:U Ån Dq, cw d<? vo lHgng chling sanh thoat ly dau kh6. Nam Ngai 80 tu6i thi N gai nh~p di~t t~i ritng Sa La Song Th9 trong liinh th6 nucrc Cåu Thi Na. Giao ly Ngai day nhu the nao thi dai Ngai thl:fc hiinh y due nhu the ily.

31. Hoi: Con Tang Gia, vi sao Trung Hoa cttch la hOa hi~p chUng? Dap: Vi chii' Tang Gia trong tieng Ph~. chi cho chling d~ tir cua Due Ph~t tir bon nguoi tro len song hOa hi~p vcri nhau theo tinh than h,tc hOa: - Thån hOa dong tru: Thlin hoa hifp, an å' nhu nhau. - K.håu hOa vo trånh: Mifng hoa hi4p, khOng tranh ctii nhau . - Y hOa dong duy~t: Y hoa hi4p, thu~n thdo v6'i nhau. - Giai hOa dong tu: Cung giii gin gi6'i lu~t nhu nhau. - Kien hOa dong giai: Cung chi bay kien gidi cho nhau. - Lqi hOa dong quån: Cung san se lq'i lqc nhu nhau.

32. Hoi: K.hong quy y Tam Bao co h~i gi khong?

Dap: Co råt nhieu dieu h~i. Trucrc tien la khong duqc d~p thån c~ Tang d~ dHqc chi bay bå.o ban phliong phåp tu hiinh theo con dliang chånh; thu ·~i la khong duqc thån c~ Phåp d~ tim hi~u va phån bi~t chånh ta chån ng1,1y, sau het la khong gåy duqc thi~n duyen v6i Ph~t d~ mong P~t cUu dq. Trong Kinh ~y: KhOng quy y Ph~t thi se dc?a dfa ng~c; KhOng quy Phap thi se dqa ngr;z quy; KhOng quy y Tang thi se bf d 9a suc sanh.

33. Hoi: Vi sao v~y? Phap Åm Vu Lan 98


Dåp: Vi nguon goc ciia dau kh6 luån hoi la tham, sån, si. Khong quy y Ph~t. khong båt chuac drrc tir bi ciia Ph~t thi sån h~ m6i ngay m6i tang, rna sån h~n la nguyen nhån ciia d~a ng~;tc. K.hong quy y Phåp, khong tim hi~u chånh phåp d~ phån bi~t dåu chånh dåu ta thi tham Hin de dåy, rna tham lån la nguyen nhån ciia ng~ quy. Khong quy y Tang, khong c6 guang thanh t~ hi'en hOa cho ta båt chuac va khong nguai chi loi dua duang cho ta trånh ac lam lanh thi si tårn cang ngay cang dliy di!-c them, rna ngu si la nguyen nhån ciia suc sanh. 34. Hoi: Muon quy y Tam Bao phåi lam nhu the nao? Dåp: Tim m(it v~ tu hanh gi& h~ trang nghiem, h9c thrrc uyen båe, thay ml!-t chling Tang b~ch Ph~t lam le truyen th9 3 phåp quy y truac di~n Ph~t. Trong lue nghe 3 phåp quy y thi lCmg minh nhåt tårn huang v'e Tam Bao va thiet tha phåt nguy~n giu 3 phåp åy trQn dai, du gap hoan cånh nao eling khong bien d6i. Nhu the le quy y mai thanh tJ!U. 35. Hoi: Tin Ph~t rna chua quy y c6 duqc gQi la Ph~t tir khong?

- Khong sat sanh. - Khong trqm cuap. - Khong ta dåm. - Khong n6i dOi. - Khong uong ruqu. 39. Hoi: TM nao la khong sat sanh?

Dåp: Khong manh tårn hol!-c khong tl! tay giet h~i sanh m~g. du cho sanh m~g ay la loai v~t. vi chling eling biet dau kh6 nhu ta. Tråi l~i. con phåi luon luon tOn trQng va cw song sanh m~g ciia muon loai. Tqi ac lan khong gi bang giet h~i; cong due lan khong gi bang eau song. 40. Hoi: TM nao ta khong tr(>m cap? Dåp: K.hong trJ!c tiep hay giån tiep phinh g~t d~ lay ciia ciia ngum. Trai l~i con phåi co gang bo thi cho muon loai. H9a ho~ lan khong gi han tham lam; phuac bau lan khong gi han bO thi.

Dåp: K.hong lang c~ vm vq ngum, chong ngum, hoi!-C Vffi ngum khong phai VCf minh, chong minh. Trai l~i. can phåi doan chinh trinh luang vm tat cå nhling ngum khåc phåi. 42. Hoi: TM nao la khong n6i dOi? Dap: Khong n6i lm d(>c ac, khong n6i lai theu d~t. khong n6i hai lum, khong n6i lai man trå, nhu c6 n6i khong, khong n6i c6. Trai l~i. phåi n6i lai chån th~t ngay thång hi'en hOa, lqi minh lqi ngum. 43. Hoi: TM nao la khong uong ruqu?

36. Hoi: Uu Ba Tik, Uu Ba Di la gi? Dåp: Uu Ba Tik, Uu Ba Di la tieng Ph~. Trung Hoa ~ch la c~n sJ! nam, c~ sJ! nu hol!-c ~ch thi~n nam, tin nu. La nhling ngum dan ong hay dan ba gan giii Tam Bao, ph~g sJ! Tam Bao va duqc Tam Bao luon luon iing h(i. Ph~t

tir c6 can lam

Dåp: Tren con duang huang den m~c tien Tam Bao, tam quy nhu hai mat, ngii gi& nhu hai chån. Mat nguac nhin m~c tien nhung dong thm chån phåi cåt buac mm mong d~t duqc m~c tien ay . Ngii gi& la buac dau ciia dia vi thånh hien.

Phåp Åm Vu Lan 98

Dap: D6 la nåm giai cåm, nhu sau:

41. Hoi: The nao la khong ta dåm?

Dåp: Chi bilt dau tir gia phlit nhåt tårn th<? tri 3 phåp quy y truac di~n Ph~t. do cåc vi tu hanh thanh t~ truy'en th<? mai chinh thrrc la m(>t Ph~.t tir, hay n6i dling han, m(it Uu Ba Tik hol!-c m(it Uu Ba Di.

37. Hoi: Th<? tri Tam Quy roi, nguai gi khac nua khong?

38. Hoi: Ngii giai la nhling gi?

Dåp: Ruqu la thrr lam lo~ tinh than, lam måt tri tu~. Trong hi~n t~i. ruqu la nguyen nhån sinh ra nhieu t~t b~nh: trong tuang lai, ruqu la nguyen nhån ciia ngu si rna toi. Trong kinh vi ruqu du han thuoc dqc. M~c dich ngum Ph~t tir la tu t~p tri tu~. phåt huy tri tu~. d~ tim hi~u sJ! th~t thi tuy~t doi khong duqc uong ruqu. Ngoai ra, eling khong duqc dilng cac thrr kich thich than kinh khac nhu thuoc phi~n va cac do gia vt nhU hanh, h~, nen, to i, V. V ... 44. Hoi: Cong

d~g

thiet thJ!c ciia ngii gi&i la gi?

Dap: T~o nen nhling con ngum c6 tu cach, c6 nhån phåm, duqc m9i ngum kinh yeu. Trong gia dinh, d6 la cha hien, con thao; ra quoc gia, d6 la ngum dån tot. Neu toan th~ nhån lo~i giU duqc 5 gi& cilm thi xa hqi an l~c. the gi& Ma binh.

7


45. Hoi: Giu m<?t Ilill cii 5 gi6i e kh6 chang? Dåp: Ngum giu tr9n 5 gim g9i ta toan phan Vu Ba Tac (n~u la dan eng) ho~c toan phan Vu Ba Di (n~u la

dan ba). NguOi chi giu duqc 2 gi6i g9i ta thieu phftn Vu Ba Tac ho~c thieu phan Vu Ba Di. Ngum giu duqc 3 gim g9i la bån phan Vu Ba Tac ho~c bån phan Vu Ba Di. Ngum giu duqc 4 gim g9i la da phan Vu Ba Tac ho~c da phftfi Vu Ba Di. Neu chua du suc giu tr9n 5 gim thi ch9n låy 2 gi6i rna minh nghi~m c6 th~ giu duqc d~ phåt nguy~n th9 tri. Ve sau quen c:fån se phat nguy~n th9 tri tbem cho du 5 gi6i.

46. Hoi: Neu khong th9 tri duqc gi6i nao cii thi sao?

thoat ra ngoai lu~t nhån quii duqc. Ngay giao phåp v'i d~i cua P~t ciing chi thuyet minh ly nhån quå rna thoi. 51. Hoi: Con lien quan giua lu~t nhån quå va 5 gim?

Dap: Khong sat sanh, trai

l~i

con ph6ng sanh, d6 la nguyen nhån cua quå song låu vo b~nh. Khong tr<?m cap, trai l~i con b6 thi, d6 la nguyen nhån cua qua giau sang b'en viing. Khong ta dåm, d6 la nguyen nhån cua quå sum vay drun åm trong gia dinh. Khong n6i doi, d6 la nguyen nhån cua quå tin yeu, khong b~ lucrng g~t. Khong uong rl1<?"U, d6 la nguyen nhån cua qua tri hue. Dåy la chi mm n6i m<?t it ket qua thong thucrng thoi.

nhi'eu tånh d<?c a c xåu xa sao!

52. Hoi: Sao c6 ngucri tir nho Mn lan sieng niing lam an, khong tr<?m cap cua ai rna suot dm vån ch~t v~t khon kh6?

47. Hoi: Phåt nguy~n giu gim, nhung bilt dac di ho~c vo

Dåp: D6 lii ket quå cua nguyen nhån trong kiep qua

tinh ph~m phiii thi lam the nao?

khu. Lu~t nhån qua råt phUc t~p. chU khong giån ~ nhu ngucri thucrng quan ni~m. C6 nhån qua dong thcri c6 nhån quå ~ thm, c6 nhån quå chuy~n bien, v.v ... Nhån quii dong thm la nhu tay go thi tai li'en nghe tieng; nhån quii ~ thm la nhu trong lua Mm nay, ba thång sau mai c6 an, ho~c nhu m<?t vi~c lam bilt cån tir niim truac, tram niim sau mm thåy h~i; nhån quå chuy~n bien la nhu giong cåy tot trang trong dåt xåu va thieu phån b6n thi quii se bien ra xåu.

Dåp: Cha le m<?t

P~t

tir da quy y roi rna vån con giu

Dåp: Sam Mi truac Tam Bao va

nguy~n

khong tai

p~m. Dieu cot yeu la trong khi sam

hOi, long minh c6 tl,( thåy xåu h6 va thiinh th~t an nan thi t<?i liH mai tieu tan va gi6i th~ mm trå l~i thanh tj.nh nhu khi chua ph~m.

48. Hoi: Chi giu dling 5 gi6i cåm rna khong quy y Tam Biio c6 duqc khong?

Dåp: Quy y Tam Biio la chånh kien, th9 tri 5 giai ta chånh gim. Kinh ~Y chånh kien quan tr9ng bon chånh gim; neu chi giU 5 gi6i cåm rna khOng quy y Tam Bao, tuong lai tuy vån huång th9 phuac båu giau sang trong coi trm ho~c coi ngum, nhung vi khong duqc Tam Biio huang dån thi khong kheo phuac bau cang cao d<?a l~c cang såu.

49. Hoi: Quy y Tam Biio va th9 tri 5 gi6i roi, c6 nen khuyen ngucri khac lam nhu minh khong? Dåp: D6 la m<?t cong due råt lan. Khuyen them duqc m<?t ngum quy y giu gim tue la Mt cho xa h<?i m<?t sl,( xåu xa dau kh6. Kinh ~y: "Trang tdt cd sJ! cung duimg, cung dub'ng cMnh pMp la han het", rna eling ducrng chånh phåp tue la tl,( minh song dung vai chånh phap va khuyen ngum song theo chånh phåp v~y

53. Hoi: M<?i Sl,( vi~c tren dcri nay h6 Ung theo lu~t nhån quå thi cha tu cha huång, con tu con huång, hai ben dinh lin gi nhau?

Dåp: Ly duong nhien nhu the. Nhung å dcri m9i cu<?c g~p go d'eu do tue duyen rna thiinh. M<?t ngucri så di thåc sanh vao m<?t nha nao d6, tåt nhien phiii thu<?c lo~i dong thanh dong khi vai nha å y. C6 nhung gia dinh dong con rna dua thi thong minh, hi'en bOa, dua l~i ngu dan hung ac. D6 ta do tårn tinh va hiinh vi cua cha my lue th9 thai. Neu th9 thai trong thm gian cha my lam duqc nhi'eu dieu phuac thi~n. tårn tinh tot tanh thi dua con thac sanh vao hån phiii la dua con tot. Trai l~i. tåt g~p phiii con xåu. Cho nen cha my iin å phuac due mai sanh duqc con hieu thiio thong minh.

o

50. Hoi: Nhu tren kia n6i chånh tin la tin nhån quii,

v~y

nhån quii la gi? Va c6 lien quan gi v6i 5 gi6i khong?

Dåp: Råt lien quan nhau. Nhung truac Mt hay tim hi~u nhån quå ta gi da. Nhån la nguyen nhån, nhu cai mrun cåy trong h<?t; qua la ket qua, nhu cai trai tren cåy. Tråi do mrun sanh va mrun nao sanh tråi nåy' khong lån l«?n duqc. M"'am cåy ng9t sanh trai ng9t, mam cåy dang sanh trai dang. Lu~t nhån quå ciing the: khong m<?t ket qua nao khong do m<?t hay nhi'eu nguyen nhån sanh, rna da c6 nguyen nhån tåt nhien phåi c6 ket quå. Lu~t nhån quå chi ph6i toan th~ cu<?c song va bao triun khiip vU trl,J.. Khong c6 cai gi

8

54. Hoi:

Lu~t

nhån quå, ai d~t ra?

Dåp: D6 ta m<?t dj.nh lu~t duong nhien nhu cåc dj.nh lui;lt khoa h9c khåc khong ai d~t ra cii. Due P~t nhcr giac ng<? rna phåt minh duqc dj.nh lu~t åy, soi ducrng cho chling ta. Da la dj.nh lu~t thi t~o nhån tot huång qua tot, t~o nhån xåu huång quå xåu, khong trcri than, quy v~t nao cuoog l~i hoiic xen vao thuång ph~t het.

55. Hoi: TM thi thcr P~t va l~y P~t d~ lam gi? Dåp: D~ to long biet on P~t va d~ hang ngay chiem nguoog P~t rna noi guong Tir Bi Hy Xå cua Due P~t. nhcr d6 ta huån t~p c:fån c:fån cac due sang åy lam cho ta m6i ngay m6i gftn P~t bon. Ngoai ra, l~y P~t con la m<?t cåch tu luy~n d~ thanh tj.nh h6a 3 nghi~p thån, Phåp Åm Vu Lan 98


khåu, y. Khi l~y P~t. thån dU:ng ngay ngan d~ chiem ngl15ng P~t. tue thån thanh t~; mi~ng ni~m danh hi~u Ph~t. kMng n6i l<ri xang b~y, tue khåu thanh t~; y nghi den 4 due Tu Bi Hy Xa va vo htqng cong due cua Phåt n6i trong kinh, khong c6 y nghi t~p lo<;m xen vao, tue y thanh t~. Vi ti?i h'5i la do 3 nghi~p sanh ra, nay 3 nghi~p thanh t~ tue ti?i di~t phuac sanh.

56. Hoi:

Ni~m Ph~t

c6 lqi ich gi?

Dap: Ni~m Ph~t nghia la nM nghi den Ph~t. Da nha nghi den Ph~t. tift nhien khong nha nghi den cåi khåc, giup cho y nghi~p thanh t~ nhu da n6i tren. Phåp mon ni~m P~t hay phåp mon T~ Di? la phåp mon huyen di~u nhat va cte tu nhat. 57. Hoi: Tung kinh c6 lqi ich gi?

Dap: Tung kinh eling nhu niem Phåt, sJ! lgi fch that khong th~ nghi ban duge. Khi d<;>c tung lCti Ph~t d~y. tårn ta huån t~p due thanh t~ sang suot ciia Ph~t. tl:( nhien m6i ngay ta gan Ph~t m~?t buac, tung ni~m mai cho Mn khi giiia ta va Ph~t khong con cach ngan nhau nfra: tam ta tue tårn Ph~t. tam Ph~t tue tårn ta. D6 la cUu cånh ciia sl:( tung Kinh ni~m Ph~t. 58. Hoi: TM thi vi sao con phiii

an chay?

Dap: Tat ca sanh v~t deu c6 tinh tMc nhu ta, Mu biet dau kh6 nhu ta, nghia la dong tham song sg cbet nhu nhau ca. Chii le ta l~i nhån tårn gåy dau kh6 cho nhiing sinh v~t khåc trong khi chfnh ta eling duong e che vai dau kh6? Vi v~y, Ph~t ~Y nen an rau tråi d~ to long thuong x6t loai v~t. Ngl1C1i da quy y roi, ft nhat eling phai an duge 2 ngay chay trong m~?t thång, vao ngay dim va mong m~?t. 59. Hoi: D~o Ph~t c6 thua nh~n c6 rna quy khong?

Dap: Ngoai nhån quå ra, d~o Ph~t khong thua nh~n gi ca. Nhung be long ngl1Cti muon cai gi (nhon) thi c6 cai nay (quo). Neu long minh luon luon nha nghi Mn Ph~t thi Ph~t hi~n. luon luon nha nghi rna thi rna hi~n. Trong Kinh c6 cbep mi?t chuy~n rna nhlf sau: "C6 m9t phlf. nil bf ma quy hiim hiep va dii dung triim phucmg nghin kl dl tru khu nhung khOng ket quå. V~ sau nhif g{ip miJt vj ty kheo truy~n cho 3 phtlp quy y, ba ta dem ngay thanh tam t~f.ng dqc 3 phtlp dy, tlf nhien kh6ng con thay ma quy nila vatra lr,Ji cuiJc sang an vui nhu trut'tc". 60. Hoi: Khi tl,mg Kinh ni~m Ph~t. muon diu Ph~t cUu giup cho m~?t vi~c gi, nhu the c6 dling chånh phåp khong va c6 duge khong?

Dap: Neu minh dem bet tfn thanh v~n long minh nhu long Ph~t d~ gay nhån tot thi tl:( nhien Ph~t vm minh cåm thOng nhau, quå tot se do d6 rna c6. Muon cho cong due thanh tl!U vien man, dieu cot yeu vån la phiii giii y nghi trong s~ch, khong lam cåc dieu åc, sieng tu cåc dieu lanh, nhlf bai k~ Ph~t ~y trong gim kinh:

Phåp Åm Vu Lan 98

Chu cic fflf:lC tek ChUng thifn ph~f.ng hanh Tlf tfnh kY Y Thj chu Ph~t giao Nghia: N guyfn dem cong due nay Hufmg V~ khcJp tat cå Df tu va chUng sanh D~u trqn thanh PMt dr,Jo.

Muoi Di~u Tårn Ni~m l. Nghi den thån th~ ditng diu khong b~nh kh6, vi khong b~nh kh6 thi d1,1c v<;>ng cte sanh. 2. O doi ditng diu khong ho<;m ~. vi khong ho<;m nan thi kieu sa n6i ~y. 3. CUu xet tårn tånh thi dung diu khong khuc mac, vi khong khuc mac thi så h<;>c khong thilu dåo. 4. Xåy dJ!ng d~o h~ thi ditng diu khong bi rna chuang, vi khong b~ rna chlfang thi chf nguy~n khong kien cu<':tng.

5. Vi~c lam ditng mong de thanh, vi long khinh thu<':tng kieu ng~o.

vi~c

de thanh thi

6. Giao tiep ditng diu lgi minh, vi lai minh thi mat nghia.

d~o

7. Vai ngl10i thi ditng mong tat ca deu thu~ theo y minh, vi duge thu~n theo y minh thi long tat kieu cång.

8. Thi ån thi ditng diu den dåp, vi diu den dåp la thi ån CO

y IDlfil do.

9. Thily lai ditng nhling vao, vi nhling vao thi si me phai di?ng.

10. Oan uc khong can

bi~n b~ch,

vi

bi~n b~ch

la nhån

qua chua xa. Båi v~y Due Ph~t d~y : Uy bjnh khO. lam thu&: thiln. Uy hor,Jn nr,Jn lam giåi thoat. Uy khUc mile lam thu vj. Uy ma quan lam br,Jn dr,Jo . Uy kh6 khiin lam thfch thU. Uy ki lf br,JC lam ngum giup da. uJy ngum chOng do/lam nai giao du. Coi thi an nhu do i dep bå. Uy slf xå lt7i lam vinh hoa. Uy oan uc lam cua ngå dt;w ht;mh.

Lu(ln Båo vuong Tam Mu()i

HT. Thich Tri Thu

9


noi V~ kinh Båt Nha Noi den Kinh Bat Nhii, thuang thuang chling ta nghi ngay den cåu Sik belt <4 Khong, Khong båt <4 Siic va Sac tue ~ Khong, Khong tue ~ Sac. Cåu nay dåu? Chu Phåt tir tir gi6i binh dån cho den ng11iri tri thuc deu biet trong bai Tårn Kinh Båt Nhii rna hang ngay chling ta thuang d 9c t~g .khong biet bao nhieu fan. Sam Hoi ciing co Båt Nhii, eau Sieu ciing co Båt Nhii, eau An ciing co Båt Nhii, Tinh D(l eling co Båt Nhii, t9a Thien ciing co Båt Nhii ...

a

a

L~

qua, ch6 nao ciing d9c Båt Nhii, lue nao eling t~g Båt Nhii. Båt Nhii cimg .khap. Sac tue ~ Khong, Khong tue ~ Sac suot cii .khong gian va thai gian.

a

V~y Båt Nhii la gi rna quan tr9ng va phd c~p den nhtr

the?

Bat Nhii la bOng sen? Hr;w hr;w Lang Gia nguy4t Phdn phdn Bat Nhii lien ... (Lang gia ngoi bong nguy$t Bat Nho nve mui sen)

Hai cåu tha trong bai tha cua vua Ly Thåi Ton (10281054) truy tan cong Due Thien su Ty Ni Da Luu Chi

(Vinitaruci) (?- 602) V~ td thu nhåt cua Thien Tong Vi~t Nam. Bat Nhii la chiec thuyen? T!ch tfch Lang Gia nguy4t Khong kh6ng do håi chu (Trang Lang Gia v6ng l<;ing Thuyen Bat NhO rong kh6ng)

Bai k~ cua Thien slf Hu~ Sinh (? - 1063) trå liri vua Ly Thåi Ton hOi ve cach d~g tårn cua cac Thien su nhån <4P le Trai Tang trong D~i N(li.

Bat Nhii la tieng tnJ'ng? Bat Nhii hf?i, Bat Nhii hiji, Bat Nhii hiji, Thinh Ph~t thUlfng duimg Dr;li chUng dong van Bat Nhii am Nh~p Bat Nhii, Ba La ~t mon ... CBal k$ danh trang Bat NhO).

Va con nhieu thu Båt Nhii nua. Nhieu lam, nhieu lam. Nh11ng khong la gi cå... Mi vi 1a... Båt Nhii. Sac tue ~ Khong! Båt Nhii la tit ngU <4ch tit tieng Ph~ Prajnii <4ch åm la Båt Nhii va <4ch nghia la Tri Hu~ (hay TrfTu4).

lO

Tri Hu~ (con gqi tat la Hu4) la d(l sau cimg trong sau phåp tu (L!fc Dij) cua Bo Tat: Bo thi, tri gim, nhån nh~c, tinh tån, thien d~ va tri tu~. Tri Hu~ la m(lt va la sau cimg trong nåm phåp tu ( ngii can, ngii llfc). Do laTin, Tån, Ni~m. D~ va Hu~. Tri Hu~ la phåp mon tu cao nhit va ciing la t(lt dinh rot råo cua cac phåp mon. Co Tri Hu~ la co tåt cå. Thieu Båt Nha la di quån di quanh, di chua t6i nai, vi~c lam chua dat t6i ket quå mongmuon. Nh11ng dirng nham Tri Hu~ vm Tri ThUc. Tri thuc la hi~u biet, dau la hi~u biet såu r(lng ve m(lt vån de gi, k~ cå hi~u biet såu r(lng ve Ph~t phåp. Bm le Tri ThUc vån con quanh quån trong ph~m vi hi~u biet. Biet råt ro bån do va hu6ng di, nh11ng .khong bao gib di thi chilc chiln .khong bao gib tm nai. Biet rat ranh cach nau carn nh11ng chua nåu carn fan nao thi lam sao biet mui V~ cua carn. Do la chua k~ hi~u biet (Tri ThUc) nhieu khi con la m(lt chu6ng ng~i ngan tro du dieu, nghi ngb m9i m~t thanh ra måt cå sl:( quyet tårn quyet chi tren dubng tien tu l~p h~. Danh tit nha Ph~t g9i do ta Sa Tri chtr6ng (chu6'ng ngr;li do slf hilu biet cua minh gay ra). Chinh nhiing dieu minh biet nhieu khi chi giup cho minh .kheo noi, .kheo ly lu~ • .kheo lam nhiing dieu COt chi che giau nhUng Sl:( sai lam COt chi dem l~i thoa man nhiing phien niio nghi~p ll:(c låu diri va khong bao gib di~t trit duqc. Chinh the Båt Nhii m6i d~y: Hi~u biet va hi~u biet cåch tit bO hi~u biet. Noi cåch khac, tri th(rc va phåi biet cach vuqt bO tri thUc. Båy gib mm la Tri Hu~. Ng11iri co Tri Hu~ la ng11bi c6 .khå nang di~t trit H(t cå m9i thu chu6ng ng~i (phi'en niio chu6'ng, nghi4p Mo chuang, så' tri chuang) d~ tl:( t~i thl:(c hanh nhiing dieu lqi ich cho minh va cho ng11iri. Do do, trong Kinh Di Giao Due P~t mm de cao vai tro cua Tri Hu~ d~ cand~ cac d~ tå: " ... Tri Hu4 nhu con thuyen chac ch&n vu{J't qua biln sanh tu, nhu ngqn den sang quet sc;zch bong to/. va minh, nhu luBi riu ben chij.t dU! cdy c6 thif phien niio, nhu m6n thutfc hay cho teft cå b4nh nhdn".

( ...Tht;it tri hu4 gid, tue thf dij liio, bfnh, tu hdi kien lao thuyen dii, di4c thf vo minh h&c am dc;zi minh dang dii, nhdt thiet bjnh gid chi luung dulfc dii, phr;lt phien niio thq chi llfi phU dii).

Phåp Åm Vu Lan 98


Nguqc ll;li, neu khong co tri tu~. DUe P~t dUt. khoat khång d~ ding "da kh6ng phåi la ngubi xudt gia rna ciing khOng phåi la c u sl t{li gia, kh6ng bitt gqi d6 la thu gz.'?" (. .. Ky phi d{lo nhdn, di~c phi b{lch y, vo så' danh da) Kinh Di Giao - Chuang Trf Hu~)

Tri Hu~ quan tr<;mg den nhu the. Cha trach bie nao ciing tl,mg Kinh Bat Nha, ch6 nao ciing dQC Kinh Bat Nha. Bat Nhii luon luon, Bat Nhii cimg khap. Phiii eau cho duqc Tri Hu~. phiii song cho gan vcri Bat Nha. Neu khong thi måt het. Chi con la no l~ theo tri thuc va troi lån theo nghi~p Ne låu doi san co. Quan trQng nhu v~y thi suot 49 nåm thuyet phåp, Due Ph~t da noi ve giao ly Bat Nhii bao nhieu nam va gom nhililg Kinh gi?

nghin d(lm bif$t

Nghe noi Bat Nha, ngum P~t tu thuang nghl ngay den Bat Nha Tårn Kinh dai khoiing l trang giåy, tt;mg khong qua 3 phlit. Nhung do la Tårn Kinh, m~?t kinh duqc rut ngan, CO dQng IDQi dieu COt yeu trong giao ly Bat Nha d~ cho ngum P~t tu CO th~ de dang dQC tl;mg hang ngay. N eu d~ tårn tim hi~u them, thi nen biet d.ng Dl;li Chånh Tl;J.Dg cua ~t Biin ( gqi cho du la D{li Chdnh Tan Tu D{li T{lng Kinh) duqc san d~ ll;li thanh 100 quy~n (mJi quyln tit 700 dtn 1000 trang chii Tau chi chft) khbi dau tu nåm Dl;li Chånh thu 11 va hoan tåt vao nåm Chieu Hoa thu 3 (1914-1927) sau 13 nam lam vi~c. Dåy la bl? Dl;li Tl;lllg Kinh duqc xem la hoan b~ nhåt hi~n nay duqc cac hQc gia Dong Tåy can cu VaO do d~ nghien CUu.

Khi ta lam tu si em dU"ng xa, ngu6c nhin khi ta lam trang si em hoi h~?p mong tin.

Trot thuang ke cuong ngong dm nhu hi troi song thåy do rna khong g~p thuang do rna nhu khong. Bay gio ta ditng bucrc giua Mn vach xa lim nucrc non nghin ~m bi~t em troi va ta im. Vinh Håo

mua hoa thang bay Nh~ nhang xao d~?ng ånh trang thanh Rai xuong lung linh sang mai tranh Xieu v~o dQc theo bo ru9ng hia Nam trong vuan nho bong yen lanh Ben den ngoi l~g ngum Tit Måu Dang hl;I.C gay nhom mat l~ quanh Toe trang dam hoa len n6i nhcr Con di . .. vang ll;lnh ca leu tranh!

Theo sJ! nghien cU"u phån lol;J.i ciia Ton Thien Thai, Trung Hoa (tht kj thu 6 sau Tdy lfch) thi giao ly ciia Due P~t du lol;J.i cao thåp khac nhau, khi hi~n. khi m~t. khi bi~t. khi HuyGiang thong ... Dl;li d~ gom 5 thm kY 16n : Hoa Nghiem, A Ham, Phuang Dång, Phåp Hoa va Niet Ban. Rieng thm Bat Nha duqc xem la dai nhåt (22 nåm). Tom tat thanh bai k~ nhu sau: - Hoa Nghiem toi so tam thåt nh~t (21 ngay) -A Ham th~p ~ (12 nåm), Phuang Dång båt (8 nåm) - ~ ~P ~ nien (22 nåm) Bat Nhii dam - Phåp Hoa, Niet Ban cQng bat nien (8 nåm)

Dåy la loi phån lol;li co tinh cach giao hQC va co ve ke toan chlit dinh. Tren thJ!c te, Due Ph~t bao gio ciing Iinh d~?ng tuy co thuyet phåp chU khong hoan toan may moe cU"ng nhiic theo titng thm k)r nam thang. Tuy nhien, quan di~m chung chung, cac ton phåi khåc ciia Bac Tong (D{li Thita) vån chåp ~ quan di~m cua Thien Thai. Nghla la giao ly Bit Nhii vån bang bl;lc nhieu nhåt trong 49 nåm va ngay nay duqc ket t~p trong Dl;li Tl;J.Dg vån la m9t con so dang k~ rna cac nha nghien cU"u P~t hQc thuang dimg m9t ten gQi la H~ thong van h 9c Bat Nha. Phåp Åm Vu Lan 98

***

Trong bl? nay, ve phan Kinh B9, thi Bat Nhii chiem luon 4 quy~n. tu quy~n thu 5 den quy~n thu 8 (tue vao khoång 4.000 trang) toan la cac kinh thu~?c h~ thong tu tui'mg Bat Nha. Neu k~ theo dai ngan khac nhau thi co th~ tinh ra nhu sau:

l. BQ Kinh Dl;li Bat Nhii Ba La M~t Da gom 600 quy~n do Ngai Huyen Trang (600-664) dm Duang ~ch chiem luon 3 quy~n trong Dl;li Tl;J.Dg, tu quy~n 5 den quy~n 7, tue gom khoiing 3.000 trang. 2.

Quy~n thu

8 cua Dl;li Tl;lllg Kinh

han 900 trang gom 42 bl? kinh dai ngan khåc nhau, thu~?c h~ thong tu tui'mg Bat Nha. Trong so 42 bQ nay c6 th~ neu ra m9t vai bl? thuang duqc nghe noi hay dQc t~g nhu sau:

3.

BQ Ph6ng Quang Bat Nha (20 quyln) dai 147 trang do Ngai V o La Xoa dm Tåy (265-317) ~ch.

Tån

BQ Ma Ha Bat Nhii Ba La M~t Da Kinh (27 quyln) dai 108 trang do Ngai Cl1u Ma La T~p (343-413) dm H~u Tlln (384-417) ~ch.

4.

5. Bl? Quang Tan Kinh (JO quyln) dai 70 trang do Ngai True Phåp Hc:j dm Tåy Tån (265-317) ~ch.

6.

Bl? Dl;lo Hl;lnh Bat Nha (10 quyln) dai 53 trang do Ngai Chi Låu Ca Såm dm H~u Han (25-250) ~ch. Bc:j Ti~u Pb.åm Bat Nha (10 quyln) dai 51 trang do Ngai Cl1u MaLa T~p dm H~u Tlln (384-417) ~ch.

7.

11


8. B<? D~i Minh D<? Kinh (6 quyfn) dåi 30 trang do Chi K.hiem dm Ngo (222-280) c4ch. Nhiing Kinh thu<?c h~ thong Båt Nha rna P~t tit chling ta thuang dqc tl,mg, hi~n nam trong D~i T~g quy~n 8 nay. gom c6:

9.

a. Kinh Kim CUang Båt Nha Ba La

M~t

(thuimg gqi tat

la Kinh Kim Cang) (l quyfn). Ban c4ch cua Ngai Ctru MaLa T~p (H~u Tdn) gom 4 trang. Bån c4ch cua Ngai Bo D'e Luu Chi (N guyen N Cl!-Y) gom 5 trang. Bån c4ch cua Ngai Chån De (Trdn) gom 4 trang. Ban c4ch ciia Ngai Nghla Ttnh (Duifng) gom 5 trang. Bån rna chling ta thuang dqc tt,mg la bån c4ch ciia N gai CUU Ma La Th~p. b. Ma Ha Båt Nha Ba La M~t Da Tårn Kinh (l quyfn) Dåy chinh la Tårn Kinh Båt NM. Trong D~i T~ng, gom c6 nhieu bån c4ch (m6i bån khoång 113 trang). Bån c4ch ciia La T~p dm H~u !an (384-417). Bån d~ch ciia Huyen Trang doi Du:ong (618-907). Bån d~ch ciia Båt Nha va Lgi Ngon doi Du:ang. Bån c4ch ciia Phåp Nguy~t doi Du:<mg. Bån c4ch ciia Nghla Ttnh dm Du:ang. Bån d~ch ciia Tri Hu~ Lu~ dm Du:<mg. Bån c4ch ciia Thi H<? dm Tang (960-1270). Bån rna Ph~t tit chling ta thuang dqc tt,mg (Sac bÆt d! khOng) d6 la bån c4ch ciia Ngai Huyen Trang doi Du:<mg. Ngoai ra con c6 Kinh Nhan Vuang H<? Quoc Båt Nha Ba La M~t Da (2 quy~n) thinh thoång c6 d9c tt,mg den (nhdt la aTrung Hoa Dan Quoc).Kinh nay c6 2 bån c4ch ciia: Ngai La Th~p dm H~u Tan gom 9 trang. Ngai Bat KMng dm Duang gom 9 trang. Ban thuang duge dqc tt,mg ta bån c4ch ciia N gai Bat Khong dm Du:<mg. D6 la d~i cuang 42 lo~i kinh thu<?c h~ thong tu tu:ång Båt Nha niim trong quy~n tM 8 ciia D~i T~g. Tom l~i. tren 4.000 trang gom 4 quy~n (5, 6, 7 va 8) ciia D~i T~g. nguoi P~t tit chting ta thq tri dqc tt,mg nhieu nMt chi c6 1/3 trang Tårn Kinh Båt Nha. Låu lam mm gio den Kinh Kim Cang Båt Nha Ba La M~t gom 4 trang. Con biet bao nhieu kho tang quy båu cua h~ thong tu: tuång Båt Nha rna tit låu chling ta chua c6 ca du yen liinh h<?i. Da v~y rna phan c4ch ra Vi~t ngil l~i con ngheo nan han. Kho tang 4.000 trang tu: tuång Båt NM trong D~i T~g. tinh den ngay nay duge c4ch ra Vi~t ngU gom c6:

a. Kinh Kim Cang Båt Nhii Ba La M~t (bån La Th~p) 12

- Ban c4ch ciia Hoa Thugng Thich Tri Ttnb. (1948) - Ban c4ch ciia Hoa Thugng Thich Thi~n Hoa ( Ph~t Hqc Pho'ThOng kh6a 12 -1965) - Bån c4ch ciia Thieu Chfru (1930) b. Ma Ha Båt Nha Ba La Trang) - Bån c4ch - Bån c4ch - Bån c4ch - Bån c4ch

M~t

Da Tårn Kinh (bån Huyen

ciia Ho a Thugng Thi~n Ho a (1965) ciia Hoa Thugng Tri Thii (1982) ciia Thugng Tqa Thanh Tit ( 1974) cua Chånh Tri Mai Thq Truyen (1964)

c. Kinh Nhån Vuang H<? Quoc Båt Nha Ba La M~t Da (bån d{ch da Ngai Bdt KhOng, TMi Hu Dr;~i Su giång, Hoa Thu{J'ng Thfch Trung Qwin d{ch ra Vi~t ngii 1957). d. Dång k~ nhat la b<? Ma Ha Båt Nha Ba La M~t gom 30 quy~n. d6ng thanh 3 t~p tren 1.000 trang. B<? nay doi chieu vm h~ thong tlf tu:ång Båt Nhii trong D~i T~g. d6 la b<? Ma Ha Båt Nhii Ba La M~t Kinh, bån c4ch ciia Ngai Ctru Ma La Th~p gom 108 trang trong D~i T~ng quy~n 8. Trong D~i T~ng chia lam 27 quy~n. nhuug bån c4ch ra Vi~t ngU chia lam 30 quy~n. B<? nay do Hoa ThHgng Tri Ttnh c4ch in ra t~i Vi~t Nam 1973, va mm dåy chua Khånh Anh (PMp) va chua Vien Giåc (Tay Due) da in l~i lan thu nhat t~i håi ngo~i (1987). So vm 4.000 trang trong D~i T~g Kinh, phan c4ch ra Vi~t ngil chi mai von v~n c6 112 trang, th~t khong tham vao dau. Nhuug dqc l~i "Lifi Br;~t" ciia Hoa Thugng Tri Ttnb. khi in xong ~p thu 3 cua b<? Ma Ha Båt Nha, Ngai cho biet da qua bao nhieu kh6 khan tro ng~i. nao la khi bat dau in t~p thu nMt thi g~p phåi bien co M~u Thån (1968), nha in Sen Vang b~ thieu hiiy mat luon cå bån in, nho con bån thåo mai in l~i dHgc. Den bie in t~p thu hai thi V~ D~i Due tråch nhi~m b~ bat mat tich, cong vi~c phåi bO l~i cho ngu:oi ke tiep. Den t~p thu ba thi V~ ke tiep tråch nhi~m nay d<?t ng<?t vien t~ch l~i bO do cho vi ke tiep nfra ... Biet bao kh6 khiin tro ng~i b<? kinh mai thånh hinh cho chling ta ngay nay dqc tt,mg nghien cliu. Nhuug con m<?t kh6 khiin tro ng~i to lan han nfra la tit 1975 Mn nay, vi~c c4ch thu~t va an loåt kinh di~n hoan toan be tac t~i que nha. Da ngheo rna con mac them cåi eo ! Ma cåi eo nay mm la cåi eo nghi~t nga, chlfa biet lue nao mm coi mo xong d~ cho vi~c c4ch thu~t kinh di~n duge ph~c hOi va ph6 bien. Cåc nuac c6 truyen thong P~t giåo Båe Tong (Dr;~i Thi:ta) låu dm o Å Chåu thi nHac nao eling da c6 D~i T~ng Kinh. Cao Ly (Dr;~i Han) da c6 Dr;~i Tr;~ng Kinh Cao Ly, Tåy T~g thi quå day du, Nh~t Bån cang them phong phti. Ngoai Dr;~i CMnh Tan Tu Dr;~i Tr;~ng Kinh ra, ~t Bån con c4ch tat cå D~i T~g ra tieng Nh~t gqi la Qudc D!ch Nhtft Thitt Kinh. Kinh T~g cua Nam Tong Phåp Åm Vu Lan 98


bang tieng Pali eting duqc dich toli.n g<;>i Ut Nam Truy?n Df,li T(;lng Kinh ...

v~n

ra tieng

~t

Nu6'c Vi~t Nam 4.000 nam van hien, 18 the kY P~t giao du nh~p. the rna den nay vån chua holi.n thli.nh duqc m<?t D~i Tang Kinh Vi~t ngii. Da v~y con bi cåm doån, h~n cM. Th~t khong gi thieu duyen, b~c phu6'c cho bang. Nhu tren, chling ta thåy sl,( phån chia giao phåp ciia Due Ph~t ra lam 5 thm, trong do giao ly Bat NM duqc Due P~t truyen thuyet vao thcri thu tu va keo ctai 22 nåm. D6 la sl,( phån chia ciia Tong Thien Thai ben Trung Hoa vao dcri nha Tuy (589-618) . Tong nay båt dau tir Ngai Hu~ Van dm Bac 'fe truyen Mn Ngai Hu~ Tu (515-577) eting con g<;>i la Tri Gia D~i Su. Tri Gia D~i Su mo d~o trang chuy~n giang kinh Phåp Hoa t~i mii Thien Thai (tinh Triet Giang). Do d6 rna tong nay låy ten mii rna goi la Tong Thien Thai. ··

Mn the kY thu 6 sau Tåy lich, Tong Thien Thai qua 3 vi t6 dau tien (nhdt la Tri Gid Df;li Su) da chia ra m<?t cach m~ch l~c khuc chiet giao ly ciia Due Ph~t gom 5 thcri: Ho a Nghiem, A Ham, Phuung Ddng, Bat Nhii, Phap Boa va Niet Ban. Ngoai cåch chia 5 > ·- ~ . · ·~ thcri, tong Thien Thai . . ~..". con nghien CUu Va dUa 8 cach giao h6a ciia Due Ph~t qua 5 thcri. D6 la 4 phuCillg phåp h6a d~o gQi la 4 Boa nghi gom c6 : Dtfn giao (giao ly chi df:ly giac ng9 nhanh ch6ng). Ti~m gitio (chi df,ly ti:t thdp len cao). Bdt d!nh gitio (m6i nguO'i nghe hilu mqt cach khtic nhau) va Bi Mt!J gitio (do suc thCin thOng cua Ph~t h6a dq rna m6i nguiJi cdm nh~n nlng, Due Ph~t chi df:ly cho rieng minh, m{ic dau trang df,li chUng). V~y thl

a

Sau 4 H6a nghi, Tong Thien Thai con dua ra 4 phUCillg phåp doi ca thuyet phåp ciia Due Ph~t gQi la 4 H6a phåp : Tiing gitio (giao ly b~c thdp). Thong gitio (giao ly phtf thong, can bdn ti:t thdp len cao, chung cd 5 thi:ta). Bi~t gitio (giao ly n6i rieng cho Bo Tat) va Vien giao (giao ly vien miin rot rao tqt cung cua qud vj Ph~t). D6 la di~m d~c bi~t ciia Tong Thien Thai (vao the kj thU 6) g9i la Ngu thUi, Bat gitio.

a

Nhung vm loi nghien CUu ciia cac hQC gia Ph~t giao the kY 20, Dong eting nhu Tåy, thi l~i c6 m<?t loi nhin khåc. Loi nhin nay khong phåi holi.n toan trai nguqc, nhung la m<?t cach b6 tue ly thu hCill. Phåp Åm Vu Lan 98

Ket thuc tru6'c tien ciia cac nha nghien CUu P~t h<;>c dua ra la kinh diln D{li Thita hinh thanh stim nhdt trong l~ch så khOng phåi la Kinh Boa Nghiem ma la Kinh BtU Nhii. N<ri dåy xin mo m<?t dåu ngo~c n6i rieng vai tir ngil M gåy hi~u Hun. Chii Df;li thi:ta tue h~ thong giao ly Båe Tong. Chii nay do chii Mahayana trong tieng P~n

(Sanskrit), Tau dich la D~i Thira, c6 nghia chiec xe lO'n. Chii nay da c6 gan 20 the kY tir trong van h<;>c Ph~t giao, tieng p~ sang tieng Trung Hoa va cac ngon ngii khac. Bm v~y khi nghien cllli lich sii van h<;>c Ph~t giao, cåc h<;>c gia vån giU nguyen chu d6 cho dling vm lich sii. ThU Mn la chu hinh thanh c6 nghia la ket t~p hay bien chep thanh van ban. Mm nghe, c6 ngum v<?i pM ngay rang kinh di~n D~i Thira duqc hinh thanh sau Due TM Ton nh~p Niet Bli.n nåm sau tram nåm thl chac chiin · ····· ··· · · · ····· ··················· ··· · · · khong phåi Ph~t thuyet. Thl,lc ra dåu c6 quy~n kinh nao duqc bien chep thanh van khi Due Ph~t con t~i the. Chi khi Due Ph~t ~p Niet Bli.n roi chu vi d~ tii mm quy t~ l~i ket t~p thli.nh Kinh va Lu~t (lue dCiu chua c6 Lu~n). Nhung lue dau eting chi d9c t~g truyen khåu cM chua c6 ghi chep thanh van tl,(. H~ thong van h<;>c Pali ciia Phåt Giao Nam Tong eling phåi dqi Mn k)' ket t~p thu nåm t~i dao Tich Lan mai ghi chep thanh van tl:( tren la thot not. Sii ghi rang k)' ket t~p nay nham vao trieu d~i vua. Vatta Gamani ciia Tich Lan tue vao the kY 1 truac Tåy lich (khodng 500 nam sau Ph~t nh~p Niet Ban). H~ thong van h<;>c Sanskrit ciia Ph~t Giao Bac Tong phai Mn k)' ket t~p thu tu vao trieu vua Kaniska trong viing Cachemire (Bac ln) mm khåc thli.nh chii vao bang dong. Ky ket t~p nay tinh ra khoang 600 nam sau Ph~t nh~p Niet Bau, tue vao the kY thu l sau Tåy lich. Nhu v~y dau kinh di~n ghi chep bang Pali hay Sanskrit eting deu duqc thl,(c hi~n sau Due TM Ton ~P Niet Bli.n khoang 5 hay 6 tram nåm. Tru6'c d6 tåt ca deu truyen khåu, d<;>c t~g thu<?c long. Tinh tr~g truyen khåu va h<;>c thu<?c long trai qua nam sau the h~ lam sao tranh khoi nhling di bi~t. båt dong. D6 la nguyen nhån dua den cåc cu<?c ket t~p kinh di~n va cuoi cilng ghi chep thanh van tl,(. Do d6 neu båo rang kinh nay (kinh ghi chep thanh van) do Due Ph~t thuyet, kinh kia khong do Due P~t thuyet la nhling dieu het suc vo doån, c6 nhieu khi hllm hO, phi ly.

13


N6i the kMng c6 nghia bao rang tåt cå cac kinh deu sai va h,li cang khong c6 nghia qua quyet rang tåt ca cåc chi tiet trong kinh deu dling cå. Chu T6 da tilng ~y: Y Kinh nhur tlf Tam The' Ph~t oan Ly Kinh nhur tlf tue thimh ma thuyet. C6 nghia: neu hi~u nghia tilng chu trong kinh thi th~t la oan u6ng cho chu Ph~t ba dm (vi eae Ngai dau e6 y n6i nhu the). Con nguqc l1,1i neu lia bO mqt chu trong kinh tUe la (vo tinh) da di vao con duemg ciia ta rna roi. Vi,\ y phåi lam the nao?

T~t

qua ro rang. Chinh DUe P~t con khong ~y cåc d~ tu phåi tin dieu nay la ciia -P~t. dieu kia la khong phåi P~t. Con chling ta, d~ tu ciia Ngai c6 th~ nao h,li di chc,m mqt thåi dq "båo hoang han ... PMt" ?

Do:;m kinh tren dåy qua la chia kh6a mo cua Tri Tu~ cho d~ tU ciia Ngai suot 25 the kY qua. Nha the rna giao ly d~o P~t hay van h9c P~t giao phong phli, d~c siic muon mau muon ve, nhl1ng ben trong vån tang chua mqt vien ng9c quy, sang ch6i r:;mg ro rna Due P~t da tru yen trao bang Tri Tu~ ciia Ngai.

Xin phep d6ng dåu ngo~c va tro l~i cåu Trong Kinh D~i Niet Bau n6i do:;m tren: Kinh diln fJq.i Thita hinh coixa (Maha-Parinibbana) thanh s6m nhtit trong lich su khong phåi thuqc Tntemg Be;> Kinh la Kinh Boa Nghiem ma la Kinh Bat Coi xanh d6 mqt dm xanh mum (Digha-Nikaya) c6 k~ l~i Nha. D6 la ket lu~ ciia cac nha nghien U hon que muon thua nguyen trinh mqt do:;m nhu vay khi CUu Ph~t h<?C the kY 20 hi~n nay. Dong Dong tårn su doi khi chåy tuot Due Ph~t a t~i ciing nhu Tåy. Troi ve dåu ch.ång thåy b6ng hinh Bhohanagara (tren duang N6i kinh di~n D~i Thita hinh thanh la n6i di den Kusinagara, na'i Ngay vang l~g nhu dem trit tich kinh di~n D~i Thita duqc bien chep thanh Due PMt nh~p Niet B:;m be xua nay bong ding dåu van tl,(. V~y khi c6 kinh di~n D~i Thita thi Ban), Ngai ~y: Ly n.tqu dang mem moi con d9ng tu tuang D~i Thita phåi c6 tit truac. Phåi "Nay eae Ty kheo, e6 thl Day ly men mqt it gi9t sau c6 tu tuang D~i Thita duqc luu truyen e6 vt Ty kheo n6i : 'Nay Can phOng chqt rqng hon the giai truac, sau d6 mai bien t~p thanh kinh ehu hi'en giå, ehfnh tlf Nh11ng con chua thoat khoi ngl,I.C tu di~n. V~y thi tu tuang D~i Thita c6 tit lue thdn toi nghe tu mi~ng Vi noi dåy trong ngoai mqt coi nao? D6 la cåu hOi rna nhieu nguoi u a Due The'Ton nhu the' nay N6i niem toi s'liu den thien thu thac mac d~t ra. la PMp, nhu the' nay la Doi khi nga sinh ra d~ song Xin thua rang: Tu tuang D~i Thita c6 Lu~t, nhu the' nay la liYi D~ vui choi nhu thua tu6i hong ngay trong thoi Due Ph~t con t~i the m~c dr,zy da vt Dr,zo Su". Nay Dåu nua cuqc chi con mqt b6ng dau lue båy gio chua c6 danh tit D~i Thita. eae Ty kheo, eae nguiYi Di lang thang giua ch6n trm khong Danh tit D~i Thita duqc dilng tru sau Due khOng nen tan thtln cilng Ph~t nh~p Niet Bau 500 nåm. Gio ngoi l~i ben bO qu~ vang khOng nen hUy bang liYi Nghe n6i dau cao nua giåc dm TM nhl1ng tu tuang D~i Thita thi lai c6 n6i eua vt Ty kheo tJy. Di tiep nila e l'lim phuang huang truac. Bang ch1lng cMng ta d9c l~i do:;m Khong tan than, khong Dilng l~i dåy nha chuyen ra khai? kinh vita mai trich dån trong Kinh D~i huy bang. M6i m6i ehii, Niet Ban (Maha Paranibbana). Kinh nay m6i m6i eau edn phåi Mqng da va giua chieu nhu nang h~ th6ng Tam T:;mg Pali ciia Ph~t thuqc dUf!e hqe hoi /ry lUiJng Va Bay lan man khlip cå trung khai Giåo Nam Tong. Vac råt nho mai n'liy nh~t duqc dem so sanh v6'i Kinh, U cho tinh keo lanh dem voi dem do'i ehie'u wJi Lu~t. Qua do:;m kinh tren, ta thåy ro rang tll N e'u khOng ph u hf!p v6'i tuang D~i Thita. Tu tuang D~i Thita la gi? Que cu da nam xa trong nha D6 la Tri Tu~. Tri Tu~ rqng lan khong Kinh, khOng tuong ung Biet con mai tirn l~i ch6 nam cMp nai van tl,(, ngon ngil, khong h:;m cåu v6'i Lu~t thi eae nguo'i e6 Tit M~ mm sinh ra. Khon kh6 cuqc theo \.hoi gian, khong gian va luon thl ket lu~n : 'ehdc chdn Da oan vai con tre ngan nåm. luon nham den phåt huy tri tu~ cho minh lOi nay khong phåi za lOi f>an Ha va ngum. Truac khi nh~p Niet Bau, Due cua Due The Ton, va vi TM Ton da ån c'lin dan do chu d~ tu dilng TY kheo Ida da thlJ gi6i qua cåu n~ ngon ngU, van tl,( k~ ca truyen sai lOm'. V a nay cae Ty kheo, eae nguui hiiy tu bå thong d~ roi di xa m1;tc tieu chinh yeu ciia ngum tu la ehUng. Con khi dem so sanh v6'i Kinh, doi ehie'u v6'i Lu~t. TriTu~. nlu thdy phu hf!p v6'i Kinh, tuong ung v6'i Lu~t, thai eae ngUo'i e6 th/ ket lu~n : chiJ.c chiJ.n ltJi nay la ltJi dq.y CUa Ngay ve giro lu~t eling v~y. CUng trong Kinh D~i Ni et Bau Due Ph~t da ~Y : "Nay A Nan, sau khi Ta di~t dq, Due The Ton va vi Ty kheo Ida da thlJ gitio chm chtinh". (Truemg Be;> Kinh Ill, trang 124). nlu ehUng Tang muon, e6 thl hUy bå nhiing hqe gi6'i ehi tiet". (Truemg Be;> Kinh, trang 154).

a

a

14

Phåp Åm Vu Lan 98


Ve Phåp eling nhu ve Lu~t. ro rang Due The Ton da nhin xa thåy rqng d~ truyen trao l~i hlmg d~ tii cai chla kh6a tri tu~. Chinh cåi chla kh6a nay d~ khai thong Giao Phåp eling nhu Gi6i Lu~t cua Ngili chåy tran khap muon phuong, thich nghi v6i mt;~i hoan cånh rna khong phåi bi go b6, kho cllfig theo khuon khd khong gian, thm gian hay truyen thong Nam Bac. V~y tu tu&ng Tri Tu~ rqng 16n (Dr,li Bat Nha) tue tu tu&ng D~i Thira nay, chinh Due Ph~t da khai fui trong suot CUQC dai 49 nam thuyet phåp dq sanh cua Ngai rna kinh di~n Pali vån con ghi l~i nhieu cM.

Rieng di~m nay, chling ta c6 th~ di den mqt ket lu~ rna khong sg qua chii quan rang : Trong kinh di~n Tam T~g Pali c6 rat nhieu tu tu&ng D~i Thira. Va ngugc l~i trong kinh di~n Tam T~ng Sanskrit eling c6 rai råe nhftng tu tu&ng Ti~u Thira. Va nhu v~y thl khong th~ co cMp mqt chieu rang: Tam T~g Pali thuqc h~ thong Nam Tong hoan toan tu tu&ng Ti~u Thira va ngugc l~i. Tam T~g Sanskrit thuqc Bac Tong hoan toan tu tu&ng D~i Thira. Tat cii nhftng co cMp nhu tren quå la h~p hOi, sai thl,(c te va nhat la rift xa IDl,l-C tieu cua Due Ph~t da chi ffi,ly, d6 la : Hiiy xa lia nhftng co· chttp, kl cå nhftng co· chap Phf!.t phtlp.

ve

D~i Thira hay Ti~u Thira la n6i ve tu tu&ng giao ly hay giai lu~t chU khong phåi n6i ve td chUa Giao Hqi hay Tang Doan. Va tl! tu&ng D~i Thira nhll tren da trinh bay, da duge Due Ph~t khai fui bie N gai con t<;ti the.

Nhiing kinh di~n D~i Thira thl dllgc hlnh thanh (tue ta bien t~p , ghi chep) sau Due P~t nh~p Niet Ban khoång nam sau tram nåm. Va kinh di~n D<;ti Thira duge hlnh thiinh sarn nhat, d6 lå kinh D~i Båt Nhii. Tat cå van de cån phåi duge tim hi~u ci!-fi ke la dåy . T~i sao Kinh Båt Nhii duge xem la kinh di~n D~i Thira dåu tien ? Va chång nhiing the, chinh trong Kinh Båt Nhii dåu tien da phåt sinh ra tir ngU D~i Thira. V~y Kinh Bat Nhii khong nhiing la kinh dåu tien rna con la kinh phåt sinh ra D~i Thira.

a

Kinh Bat Nhii la kinh diln Dt.J.i Thita dau tien. D6 ta m~nh de chinh cua bai nay. D~ chllfig minh cho m~nh de nay' cac nha nghien CUu Ph~t ht;~c da phåi dimg den nhftng phuong thuc : l. Tim hi~u lich sir kinh dich D~i Thira ~i Trung Quoc. 2. Xuat :xU cua nhftng ngum dich kinh Trung Quoc.

D~i

Thira

t~i

*** 1. Tlm hiiu ljch

su kinh djch

D;,ti Thua T;,ti Trung

Qu6c: Da g9i la "dfch" thl clllic chiin Kinh D~i Thira khong phåi c6 tir Trung Hoa rna phåt xuat tir An Dq. Nhung vi le An D<? da phåi tråi qua nhieu bien co lam tieu tan tat cå nhftng di sån van h6a P~t giao n6i chung, eling nhu kinh di~n D~i Thira n6i rieng. NMt la vao the kY 13, khi quån Hoi xam lang An Dq, h9 giet het tat cå Tang Ni, phå hiiy tat cå tuqng Ph~t. chua, thap, tu vi~n. dot tieu het cå kinh sach Ph~t giao, bift lu~ thuqc ve b<? phåi nao. Bai v~y neu di!-t van de tim hi~u nghien CUu kinh di~n Dai Thira tai An Dq la mqt vi~c het suc kh6 khan vi khong con mqt tai li~u nao d~ nghien cUu cå. Do d6 cac nha nghien cUu mai bilt dåu bang nghien cUu lich sir di<:h kinh D~i Thira Trung Quoc, tue ta bilt dåu tir cåi ng<;Jn d~ phling ra cai goc.

a

Cac KinhL,c Muon tim hi~u nhftng kinh di~n D~i Thira nao duge dich ra sarn nhift Trung Quoc thl khong th~ bO qua Cac Kinh L~c . Kinh 11,1-c lå gi ? N6i nom na la nhiing ~P thong ke nhling kinh di~n dl!gc dich ra tieng Trung Quoc. Trong kinh 11,1-c, neu ten cac bq kinh, so quy~n. ngl1m dich Va doi khi tac giå kinh 11,1-C con cho nh~ xet t6ng quat ve b<? kinh duge dich eling nhu bq kinh nay hi~n dang luu hiinh hay da thåt l~c . Nha nhling kinh 11,1-c nay rna ngum dm sau c6 th~ dl,(a vao d6 d~ biet so lllqng kinh sach dllgc luu hiinh trong m<?t thm gian nao d6 cua l!ch sir.

a

Cac Kinh L,c ndi ti€ng. Trong giai nghien cUu Kinh Ph~t thllang n6i den : • Xw1t Tam Tr,lng Ky T~p cua Tang Hl,(U dm Luong so~ gom 15 quy~n (hi~n c6 trong D~i T~g quy~n 55 so 2145) • Ljch Dr,li Tam Båo Ky cua Phi Tru<'mg PhOng doi

Tity so~ gom 15 quy~n (D~i T~ng quyln 49 st3'2034)

Phåp Åm Vu Lan 98

15


11 Dr,zi Duang Nt?i Diln L!!-c do Ngiii D~o Tuyen dm DtrCing so~ gom 10 quy~n (Dr,zi Tr,zng 55 so2149) • Khai N guyen Thfch Giao L!!-c cua Tri Thång dm Du<mg so~ gom 20 quy~n (Dr,zi Tr,zng 55 so 2154 ). Tren dåy la nhilng b<? kinh h;tc n6i tieng trong so g'lin 60 bq kinh lt;tc du<;Jc viet ra til trucrc den nay. Va neu tinh theo thu tl! thm gian thi Xuåt Tam T~g Ky T~p cua Phåp su Tang Hl!U dm Luong la b<? kinh h;tc du<;Jc so~ ra scrm nhåt. Nhung tren thl!c te thi khong phåi v~y. Xuåt Tam T~g Ky T~p lab<? thu hai sau b<? Tong Ly Chling Kinh M~c L~c cua D~o An dm Dong Tån (317-419) so~ ra. Tiec rang bo Tong Ly Chling Kinh M~c L~c hi~n nay khong con, cho nen Phåp su Tang Hl!U mcri bllo rang Xuåt Tam T~g Ky T~p phamn lcrn dl!a vao Tong Ly Chling Kinh M~c L~c cua D~o An rna b6 CUu cho hoan hao hon. (D<!-i T~g quy~n 55, trang lb). Ngai D<!-o An (312-385) la mqt danh tang thm Dong Tån, d~ ti'r cua Ngai P~t Do Trirng (Buddhasimha 232-348) ngam Tåy Vl!c den truyen d~o å L~c Duong. Sau khi h9c d<!-o, Ngai D<!-o An da to ra mqt vi sieu qu'lin b<!-t chling ve phuong di~n kien thuc eting nhu ve gim h~. Vua Phil Kien nha Tien Tan (351-394) nghe danh rucrc Ngai ve TruCing And~ hoang duong Chånh Phåp. Ngai dinh ra Tang cM, lam quy lu~t cho Tang chling, låy chu Thich lam h<? cho ng11m xuåt gia va låy ten nucrc cua cac vi Tang å Tåy Vl!c lam h<? d~ phån bi~t. Vi d~ Khang Tang Ht?i å nucrc Khang C11 (Kirgiz), Chi Ldu Ca Stim (Lokaraksa) ngaai nucrc Nh~c Chi (Kusana), An Thl Cao (Arsakes) xuåt thån tit nucrc An TUe (Parthia). Quan tr9ng hon het la vi~c sap xep ffi~C l~c, chinh ly l~i cac kinh di~n da dU<;JC phien dich tit trucrc den dm Tien Tan (tue thl kY thu 4). D6 tab<? Tong Ly Chling Kinh M~c L~c lab<? kinh l~c dau tien sau g'lin 200 nam P~t giao du<;Jc truyen vao Trung Quoc.

mm tim den cac bq kinh lt;tc va xac ~ bq nao ta bq dång tin c~y nhåt. D6 la bq Xuåt Tam T~g Ky T~p ( 15 quyln) cua Tang Hl!U dm Luong (hiyn con trong D~i T~g quy~n 55, so 2145). Trong Xuet Tam T~g Ky T~p da k~ ra nhilng ngam dich kinh D<!-i Thira dau tien t'!-i Trung Quoc gom c6 Chi Låu Ca Såm (Lokaraksa con gr;i tat la Chi Stim) va Chi Khiem la hai ng11m dich kinh D~i Thira nhieu nhåt trong giai do~ dau å Trung Quoc (doi lr,zi v6i True Phap HØ va Cuu Ma La T~p la hai nguili dfch kinh Dr,zi Thua n6i tilng 6-dor,zn sau). Theo Cao Tang Truy~n (Dr,zi Tr,zng quyln 50, trang 325a) thi Chi Khiem la mqt cu si, h9c tro cua Chi Luong. Chi Luong la d~ ti'r cua Chi Såm (tue Chi Ldu Ca Stim Lokaraksa). Tåt ca deu la ngnm Nh~c Chi (Kusana). Chi Khiem den Trung Quoc vao dm Ngo tit nien hi~u Hoang Vi.i (222-228) den giua nien hi~u Kien Hung (252-253) g'lin 30 nåm, dich tåt ca 36 bq kinh gom 48 quy~n (Dr,zi Tc;mg quyln 55, trang 7a). CUng theo Cao Tang Truy~n thi Chi Låu Ca Sam den Duong vao thm Linh De (167-189) nha H~u Hån giua nien hiyu Quang Hoa va Trung Binh ( 178-189) mm bilt dau dich kinh. Nhfulg kinh do Chi Såm dich, theo Xuåt Tam T~g Ky T~p gom c6 14 bq 27 quy~n. Trong d6 co nhilng b<? quan tr9ng la Dl!-o H~ Båt Nha l o quy~n. Ban Chåu Tam Muqi l quy~n va ThU Lang Nghiem 2 quy~n. L~c

Qua cåc kinh l~c khac nhu Lich D<!-i Tam Bao Ky cua Phi TruCing PhOng ghi so kinh cua Chi Såm dich len den 21 bq, 63 quy~n. Khai Nguyen Thich Giao L~c cua Tri Thang, ghi so kinh du<;Jc Chi Såm dich tang them thanh ra 23 bq, 67 quy~n... M~c dau c6 sl! sai khac nhung tåt cå kinh l~c deu dong y mqt di~m ta la kinh dau tien do Chi Såm dich tit chlt Phl!-n ra chu Hån la Kinh D~o H'!-flh Båt Råt tiec nhu tren da thusd Nha ( 10 quyln). n6i : b<? Tong Ly go dong la c dac båo Thu sang N Chling Kinh M~c L~c Nhu v~y ngam dich Kinh D~i Thita dau Vubn ci.i hoa xua c6 di~m vang hi~n nay khong con, tien å Trung Quoc la Chi Låu Ca Såm Kh6i lo~ bOn phuong sau nglit ngut nhung nha Ngai Tang (Lo karaksa) den L<!-c Duong vao thai Gi6 cuong tam hucrng ~mang mang Hl!U dm Luong da vua Linh De (167-189) nha H~u Hån. Ml!c hoen long giåy tinh ngan loi dl!a vao b<? nay rna Va Kinh D~i Thira dau tien du<;Jc dich la But d9ng niem thuong 1~ 6 hang b6 CUu roi viet ra Kinh D<!-o H'!-flh Båt Nha. Suong tuyet nh~t nhoa Trang c6 d<? Xuat Tam T~g Ky Nghe chieu the sl! s6ng åm vang ... Kinh D<!-o H'!-flh Båt Nha l O quy~n hi~n T~p (15 quy~n). Do c6 trong D~i T~g quy~n 8, so 224, ghi d6 rna Xuat Tam Tu~ Nga ro la H~u Hån Låu Ca Såm dich. Kinh T~g Ky T~p vita c6 Thii Lang Nghiem (2 quyln) bi that 1<!-c gia tri lich si'r vita c6 khong c6 trong D<!-i T~g. Kinh Bang Chåu Tam Muqi gia tri chinh xac dång du<;Jc tin c~y. hiyn trong D~i T~g c6 hai bån dich, mqt bån mqt Q dåy khong phåi nghien CUu cac bQ kinh l~c, nh11ng quy~n va mqt bån ba quy~n (Dr,zi Tr;mg quyln 13 srJ 417 muon dl!a vao kinh l~c d~ tim xem nhilng kinh di~n D<!-i va 418). Ca hai bån dich trong D<!-i T~g deu ghi ta H~u Thira nao dU<;JC dich ra SOm nhåt å Trung Quoc. Vi the Hån Chi Låu Ca Sam dich. V~y bån nao la dich th~c do Chi Sam dich ? Vån de nay hi~n cac nha nghien cUu con

16

Phåp Åm Vu Lan 98


dang biln cai. Rieng ve D~o H~ Båt Nhii (JO quyln) thi khong c6 n6i tai n6i lui gi nua. Tåt cå deu nhåt tri la do Chi Låu Ca Såm <4ch. Ngoai Kinh D~o H~ Båt Nha (10 quyln) do Chi Låu Ca Såm dOi. H~u Hån (25-220) <4ch. Trong D~i T~g con thåy nhiing kinh khåc thu<?c h~ thong Båt Nha duqc <4ch ra chu Hån xep theo thu tl,( thcri gian nhu sau: • Kinh D~i Minh D<? (6 quyln) do Chi Khiem dcri Ngo (222-280) <4ch (Dt;zi Tt;zng 8, so' 225) . • Ph6ng quang Båt Nha (20 quyln) do V o La Xoa dcri Tåy Tån (265-317) <4ch (Dt;zi Tt;zng 8, so' 221). • Quang Tan Båt Nha (JO quyln) do True Phåp H<? dcri H~u T"an (384-417) <4ch (Dt;zi Tt;zng 8, so' 222). • Ti~u Phåm Båt Nha (10 quyln) do CUu MaLa Th~p dcri Håu Tan (384-417) <4ch (Dt;zi Tt;zng 8, so' 227). • Ma Ha Båt Nha a La M~ Kinh (27 quyln) do CUu MaLa T~p dOi. H~u Tan <4ch (Dt;zi Tt;zng 8, so' 223). • Kim Cang Båt Nha Ba La M~t Kinh (l quyln) do CUu MaLa Th~p <4ch (Dt;zi Tt;zng 8, so' 235). • Dai Båt Nha Ba La M~t Kinh (600 quyln) do Huyen Trang dcri Ducrng (618-907) <4ch (Dt;zi Tt;zng quyln 5, 6 va 7). • Båt Nha Ba La M~t Da Tårn Kinh (l quyln) do Huyen Trang dcri Duang <4ch (Dt;zi Tt;zng 8, so' 251). Con nhieu va con nhieu nua. Tåt cå duqc ghi l~i trong 4 quy~n D~i T~ng Kinh 5, 6, 7 va 8 gom 40 lo~i Kinh Båt Nha duqc <4ch ra chu Hån tir dOi. H~u Hån (tht kj thu 2) den dcri Tong (thtkj thu 12). C6 duy~t qua nhu v~y mai thåy rang chång nhung Kinh D~o H~ Båt Nha la Kinh D~i Thira dau tien duqc <4ch ra chu Hån rna Kinh D~o H~nh Båt Nha con la kinh Båt Nha dau tien trong h~ thong Båt Nha. Vån de nay duqc tro l~i chi tiet han trong phan nghien dåy xin quay ve m~nh de chinh ciia bai nay. D6 la Kinh Båt Nha la kinh dau tien ciia D~i Thira.

CUu ve h~ th6ng Båt Nha.

o

2. Xuat xu cua nhftng ngu(Ji lfich kinh

D~i

Tbua

t~i

Trung Qu6c

a

Nhilitg ngUOi. <4ch Kinh D~i Thira dau tien Trung Quoc deu phåt xuåt tir nuac Nh1,1c Chi (Chi !Au Ca Stim, Chi Khiem va sau nay con c6 Chi Di~u) va Kinh Dai Thira h<:> dem <4ch ra trUac tien t~i Trung Quoc, d6 la Kinh Båt Nha (Dt;zo Ht;znh Bat Nhii). d~t vån de: Phåi ehang Kinh Båt Nhii la h~ tu tuang ehinh yeu da duqe ånh huang såu d~m m.tae Nh1,1e Chi, it nhåt la vao thOi. d~i eiia Chi Sårn, Chi Khiem (tue tht kj thu l, thu 2) sau Tåy l!eh?

Tir d6 eåe nha nghien cnu

a

Phåp Åm Vu Lan 98

Cao Tang Truy~n. quy~n l n6i rang Chi Låu Ca Såm den Truang An va bilt dau <4eh kinh tir nien hi~u Quang Hoa thOi. H~u Hån tue khoång tir nåm 178 den 183 sau Tåy l!eh. V~y Chi Sårn da rOi. khoi nuae NhJ;J.e Chi khoång 150 nåm sau Tåy l!eh (DT quyln 50, tr. 324b). Chi Khiem den Trung Quoe vao thOi. Ngo (Tam Quoe) va <4ch kinh tir nien hi~u Hoilng Vii den giua nien hi~u Kien Trung, tue khoång nåm 222 den 252 sau Tåy l~eh (DT quyln 55, tr. 97c).

S6 kinh do Chi Khiem d!eh, theo Xuåt Tam T~g Ky T~p. tåt cå la 36 b<?, 48 quy~n. Tåt eå deu la kinh di~n D~i Thira. Nhu the e6 th~ n6i, it ra tir euoi the kY thu l den dau the kY thu 3 sau Tay ijeh, nuae NhJ;J.e Chi la m<?t nuae e~u ånh huang nhieu nhåt eiia tu tu<'mg Dai Thira. Va neu dem so sånh so quy~n trong eåe bi? kinh D~i Thira duqe <4eh trong bu6i dau Trung Quoe thi Kinh D~o H~ Båt Nha vån ehiem so quy~n eao han. D6 la l O quy~n. M<?t b<? kinh l O quy~n trong khi eåe b<? khåe nhieu nhåt ehi e6 2 hay 3 quy~n. TM la Kinh Båt Nha la kinh duqe xep hang dau nuae Nhl,le Chi thcri My gicr.

a

a

Chling ta duqe biet sau nay Kinh Båt Nha duqe tang len s6 quy~n nhu Ph6ng Quang Båt Nha (20 quy~n) do Vo La Xoa dcri Tåy Tån (267-317) d~eh. Ma Ha Båt Nha Ba La M~t (27 quyln) do CUu MaLa Th~p dcri H~u Tan (384-417) <4eh hay D~i Båt Nha Ba La M~t Kinh (600 quyln) do Huyen Trang dcri Duang (618-907) <4ch. Nhung vao the kY thu l sau Tåy l!eh, Kinh D~o H~ Båt Nha da duqe hoiln thanh l O quy~n thi quå la m<?t b<? kinh lan, m<?t b<? kinh quan tr<:>ng eho h~ tu tu<'mg thcri båy gicr eiia D~i Thira t~i nuae NhJ;J.e Chi. Den dåy vån de da duqe sang to phan lan. Chi con mrae Nh1,1e Chi.

l~i

la

Theo Sii k:Y quy~n 123, thien "Dt;zi Uyln Lur;c Truy~n" va H~u Hån Tha phan Tåy Vl,(e Truy~n e6 ghi nuae Nh1,1e Chi, ltie dau nåm khoång giua Don Hoilng va Ky Lien. Vi thua Hung No nen ph:li di xa ve phia tåy, vuat qua D~i Uy~n (Ferghana) dånh nuae D~i H~ (Bactria) lam than thu<?e. roi kien l~p m<?t quoe gia nam phia bile song Oxus (Quy Thuy) . Sl,( vi~e nay theo cåe h<:>e giå ~t Bån (Ensho Kanakura va Nakamua Hajime trang bt? Nghien CUu ve lfch su Dt;zi Theta), nuae Nh1,1e Chi dii thanh hinh nhu v~y vao khoång the kY thu 2 truae Tay l~eh (khodng 176-126 tru& Tay lfch). Nuae nay nam phia Bile song Oxus, nam e6 nuae D~i H~ (Bactria), tåy e6 nuae An Tue (Parthia) , bile e6 nuae Khang CU (Kirgiz) . Ngay nay duqe suy d~ ta dia phuang Samarkand. Vao thOi. Hån Vii De, nguyen hi~u Nguyen S6e thu nhåt (128 tru& Tay lfch), Truang Khien duqe eii di su nuae D~i Nh1,1e

17


Chi. Nhu v~y vao thoi niiy, nucrc Nh~c Chi la m~?t nucrc khå m~ khien cho nha Hån phåi chli y.

sau Tåy l~ch (129-152) (Sten Konow trong quyln The Kharosthi Inscriptions, Introduction).

Ciing theo sach H~u Hån Thcr, nucrc D~i Nh~c Chi sau khi xåm chiem D~i H~. chåm dUt dm song du m~c va bilt dau dtnh cu theo dm song kinh doanh do ~· Lue åy nucrc D~i Nh~c Chi chia ra liim 5 bi? t~?c d~ cai tr~. Khoång l 00 nam sau, m9t trong nam ti? c tru<'mg la Kujula Kadphises nili len di~t 4 t~?c kia, roi tl;( xung lam vua dili ten nucrc la Kusiina (Quy Suong). Vua Kujula xam chiem nucrc An Tue phia tay, di~t cac nucrc Ke D~t. Ke Tån d~ mo r~?ng liinh thil, chiem Cao Ph~ la eira ngo quan tr9ng vao mien bile An DQ. Vua Kujula song 80 tuili roi måt. Con la Wina Kadphises len thay, di~t luon nucrc Thien True (luu Vl,JC sang lndus cua An DQ). Lue bify gio cac nucrc deu g9i la vua Kusiina. Nhung sach nha Han vån cu quen g9i la D~i Nh~c Chi.

Sau khi vua Kaniska bang hii, vuang quoc Nh~c Chi (Kusana) tro l1,1i tinh trl,lllg quån chU d~a phuang va suy yeu dan, nhuang ch6 cho vuang trieu Gupta vuan len "" Di? (niim 320) . trung uang An

Vua Kaniska rna chling ta thuang thåy nhac den trong lich sir ve vi~c ket t~p kinh di~n lan thu 4 trong vimg Cachemire chinh la V~ vua len noi ngoi sau Wina Kadphises. Ve nien d~i cua vua Kaniska len ngoi thl hi~n nay c6 råt nhieu gia thuyet, nhung chung chung deu dong y vua Kaniska tr~ vi vao khoång the kY thu 2

a

Xuyen qua vai net sir ve nucrc Kusiina rna danh tir Hån Vi~t quen g9i la nucrc Nh~c Chi hay D1,1i Nh~c Chi thi vao the ky thu l, thu 2 sau Tay l~ch, nucrc Nh~c Chi la ml?t nucrc m~ c6 råt nhieu the ll;(c vimg Bac An DQ.

a

Chinh vao thm ky nay rna kinh sach P~t giao D1,1i Thira duge truyen sang Trung Quoc (thol H~u Han) va ~ch thu~t ra. Trong cac kinh duge ~ch ra, nhu tren da n6i, kinh Båt Nhii la kinh di~n quan trong b~c nhåt. Nhu v~y nucrc Nh~c Chi vao nhiing the kY dau kY nguyen Tåy l~ch da la m~?t d~a biin quan tr9ng d~ phåt huy tu tuc:'mg P~t giao D1,1i Thira rna cao han het, d6 la Kinh Båt Nba.

Ty kheo Thich Mlnh Tam

... xin hay dung len va nhut tam niem Phat • •

•••

HT Thich f>on Hc)u

Haa Thuqng Thich Don H~u la ngum da b~ Cl?ng sån bat c6c vao Tet M~u Thån (1968) va b~ dua ra Bac, vcri m~c dich lqi d~g uy tin cua Ngai d~ gåy thanh the cho chinh quyen Ha Ni?i. The nhung, trai qua khong biet bao nhieU thU thach, MO de d9a, nao mua chUQC, nao nhoi SO, tuyen tru yen ... du thU Va du m9i thu dO~,ifi. Cuoi CUng Ngai vån la Ngai, vån la hinh ånh cua m~?t V~ tu si m~?t lang lo lang cho tien do cua Dån Ti?c va D1,1o Phåp. Biet ro con ngum cua Ngai nhu the nen chinh quyen Ha Ni?i da khong lue nao lii khong theo doi, giam sat Ngai. H9 theo doi Ngai tir hiinh d~?ng, tirng eau n6i tue la giai dol,lll Ngai da ve song t1,1i mien Nam. Vao cuoi nam 1975, tren duang vao Sai Gan, Ngai ti~n ~p ghe vao Til dinh Th~p Thåp, ncri trucrc dåy Ngai da tirng dirng chån luu h9c. Cimg di vm Ngai, c6 m~?t båe si va ml?t trung ta Vi~t Ci?ng. Ben ngoai thi h9 n6i rang

18

di theo d~ båo v~. giup do Ngai nhung thl:(c te khong nhu the, h<? di theo chi la d~ lam nhi~m ~ theo doi va bao cao. Haa Thuqng chi ghe tham Til dinh trong vang ml?t tieng. Mi?t tieng dong ho ngan nglli, Ngai da khong dl,ly bao gi nhieu, vi lue nao cllng c6 hai nhån v~t quai ac kem ben. Khi Ngai vao phuang truqng le Til, toi thåy hai mat N gai nhu rung 1~. Co le N gai uu tu nhieu ve tien do cua D1,1o Phåp va Dån Ti?c, nhåt la the h~ Tang si tre tuili t1,1i mien Nam.

a

Khi Ngai duge chling toi hOi la: Tinh trl,lllg Ph~t Giao mien Bac the nao? Ngai chi trå lm von v~n: "vdn rua" . Lue d6 chling toi chqt hi~u ra rang, thi ra tir låu, Ph~t Giao mien Bac vån nhu v~y - khong thay dili va khong phåt tri~n duge gi, ly do de hi~u lii: C~?ng Sån la nhu the. Lam gi c6 duge sl;( tl;( do tin nguang ~t sl;( dum che dq cua h9. Roi Ngai ån can dl,ly båo chling toi: "Quy Thdy, quy ChU rang tinh tdn tu h(lc, cti gang duy tri m(fi

Phåp Åm Vu Lan 98


Df}o, di:tng vi bdt cu mqt t-y do, hoan cdnh nao mil tam nguy~n giao h6a dr) sanh cua mf)t tu sf phdi thay d&".

hUa la se lam nhUn.g gi c6 th~ lam duqc d~ cUu viin tinh the.

Cho den nay, du da 7 nåm troi qua, 7 nåm v&i biet bao bien co trong dcri, nhung nhUn.g lm ru,ty båo ngqt ngao vo gia å y vån nhu con mai trong toi.

Vao dliu thång 4 nåm 1982, nhån ngay gi6 thån måu cii.a Ngai, c6 dliy du cac b~c danh tang mien Nam tham du (tc;ll chua Vc;m Phu6c, qu<)n 11, Sal Gon). Sau gicr trat p~. Ngai dUng ~y chåp tay ni~m P~t va trinh bay thl;(c tr~g dau thuang cua Giao H<?i ciing nhu n6i thong kh6 bi dat cua toiin dån. Cuoi cilng Ngai ket lu~: "La Tru<Yng tu Nhu Lai, mang trong minh su menh do sanh cao cd, chU.ng ta khOng thl tiep t~c im l~ng mil khOng bay to mqt tMi dq thlch dang nao khi sanh m~nh cua 50 tri~u dbng bao dang bf de dqa va Vljn m~nh cua Quoc: gia, Giao hl} i dang trong tinh trf}ng lam nguy. V ~y quy Hoa thUf!ng, Thul}'ng tqa, Df}i due tang, ni nao con ngh f den t{en db Df}o phap va Dan tqc xin hiiy dUng len va nMt tam ni~m Pht)t. Con neu vf nao khOng con chung mai lo au dy, thi xin cu ~c nhien rili khoi cM ngai" . Lue åy tåt Tang Ni hi~n di~n deu nhåt te dung ~y , thiinh kinh chåp tay niem thåt to danh hieu due Phåt Di Da. Båy gicr b6ng dung.to i y toiin thån .m inh nhu ~ung d<?ng, trai dåt nhu ngirng xoay, m<?t dm giac rna trU6"c dåy chua tUng g~p bao gicr. Oi! hiing tram cai mi~ng, hiing tram tårn long da th~ nh~p lam m<?t va thot len l~c tl;( Di Da v&i quyet tårn diing miinh: Coo Nguy Dl;lo Phap • Cuu Nguy Dån T()c. T~t la "Di khdu dang am, dang thanh tuang ung" . Khi åy toi thåy da c6 ng11m rai 1~. Hq da rai l~ khi chUng kien lån nlia cånh H<?i ngh! Dien Hong duqc dien ra trong khung cånh ng~ ngili, y nghia va het suc d~c bi~t. Hq da rai l~ vi hq cåm thåy rang tir nay minh CO duqc cai vinh dl;( la th~t Sl;( dl;( phån trach nhi~m ve sl;( tan vong cua D~o Phåp, cua Dån Toe rna khong ll,lC long, dan di~u.

Vao nåm 1978, khi Thuqng Tqa Huyen Quang, Thuqng TQa Quång Di? va cac v~ Thuqng Tqa, D~i Due khac bi til, Hoa Thuqng Thi~n Minh da bO minh trong lao ng1;1c, thi dong v&i vi~c tir chUc Dl,li bi~u Quoc Mi, mot chUc v~ hftu danh vo thl;(c rna C<?ng Sån da gan cho Ngiii. Ngai da len tieng quyet li~t phån doi v&i chinh quyen Ha N<?i, doi hOi dua cåi chet cua Hoa Thuqng Thi~n Minh ra ånh sang va trå tu do tue khac cho cåc Thuqng TQa, Dl,li Due dang b~ giam dm. Hiinh d<?ng dliy diing dm va cong khai nay da lam cho chU.ng toi xuc d<?ng va khich l~ chU.ng toi biet bao tren con ducrng tu hqc, gili vling m<?t long vm. Dl,lo Phåp. Tir do, Ngai thucrng lui tru cac T6 dinh d~ giång cll,ly Ph~t Phåp cho hiing Tang Ni va tin do Ph~t Tii. Lue båy gicr hliu het mqi ngUcri da hi~u duqc Ngai sau gån hai nåm xa lånh vi nghi rang Ngai la ngUm theo C<?ng San. Sau thm gian len tieng cho Sl;( song con cii.a P~t Giao, Ngai duqc H<?i dong Lu6ng vi~n tin nhi~m va suy eir vao chUc ~ Chånh Thu kY Vi~n Tang ThOng va xir ly Vi~n nay sau khi due U~ ~ Tang ThOng vien t~ch. Tren cuang v! nay, da nhieu lån Ngai gai khång thu cho chinh quyen Ha N<?i M yeu cliu hq ngung ngay vi~c tucrc do~t cac ca ton giao va ton trqng quyen tl;( do tin ng11i1ng ciing nhu mqi quyen tl;( do ca hån khåc cua con ngucri. The nhung, quyen duqc song va duqc tl;( do toi thi~u cua con ng11m Vi~t Nam vin b~ tucrc dol,lt m<?t cach trang trqn, vo nhån.

sa

a

Ciing chinh vi lo åu qua nhieu cho tuang lai D~o Phåp rna Ngai da b! b~nh trlim trqng nhieu lån. M<?t Mm N gai nam trong b~nh vi~n. Ho a Thuqng Tri Thii va Thuqng Tqa Minh Chåu vao tham, Ngai chqt ngoi viing ~y va hOi: Thuqng Tqa Huyen Quang va Thuqng Tqa Quång Di? båy gicr dåu?. Hoa Thuqng Tri Thii dåp: Dl,l, toi khong biet. Ngai l~i hOi tiep: Tånh m~g cua ~ v~ Thuqng Tqa c6 duqc an ninh chang? - D~ khong biet. Tanh m~g cua chu Tang Ni va tin do Ph~t Giao c6 duqc an ninh? - D~, khong biet. Tånh m~g cua chinh Hoa Thuqng c6 duqc an ninh? - D~. toi ciing khong biet... N gai hOi bao nhieu cåu hOi thi Ho a Thuqng Tri Thii chi biet im l~g cUi dåu va trUac khi ra ve N gai da

a

L~l Ph(it dQy: Lå ngu~l Ph(it tå chån ch6nh thl chung ta phål nen biet qu6n xet tam mlnh de thl.fC hl~n mc}t CUQc c6ch mQng bån thån Ve cå hat mot: dot n9I va dol ngoQI hau chung ta sdm ph6t trlen PhQt t6nh. c6 nhu the chung ta mdl thQt sv cung duang Chll Ph(it mc}t c6ch dung nghia.

Phåp Åm Vu Lan 98

ca

fua

The roi sau d6, tåt ca deu dong y vcri nhau 1ii tri~u t~p m<?t phien hqp H<?i Dong Lu6ng Vi~n. Thiinh phån tham dl;( chi gom nhUn.g hiing giao phåm cao cåp cua hai vien rna thoi. Tuy nhien, vao ngay gicr hqp, chU.ng t6i da thåy duqc hiing ngiin tu si tre tu6i ngoi c~t cå h<?i trUcrng va dUng dliy ngoai sån. Trong va ngoai chua An Quang (VI$n H6a D9o), cong an m~t. cånh sat ao viing da bao våy tu huang va cu<?c hqp b~ cåm chi vi trong chuang trinh c6 ghi: Biin ve tinh tr~g cua Haa thuqng Huyen Quang va Thuqng tqa Quang D<?, va m<?t so vån de khong chUt gi c6 lqi cho C<?ng sån rna l~i c6 qua nhieu tu si tham du. Bu6i hqp b~ giåi tan, mqi ngUm ra ve deu mang theo trong lang moi lo åu, va tårn nguy~n thiet tha: Ph-.,.c H11Dg Dl;lo Phap • Cuu Nguy Dån T()c. Bu6i hqp b~ cucrng ll;(c giåi tån, nhung cucrng ll;(c d6 khong bao gicr giåi tan duqc tårn nguy~n thiet tha cua nhUn.g ng11m con P~t Vic?t Nam, quyet m<?t lang hy sinh cho D~o Phåp va T6 Quoc.

Thich Vlen

Ly 19


phap eting dliong tot nhat Thich Tam Hlen Nhieu P~t 1'ii mi~ng thu<mg n6i eling duang nhung l~i khong ro duqc y nghia ciia n6 thi trå thanh dieu tai ~i. Nhu v~y theo giao ly nha P~t thi eling duang nhu the nao mai g9i la cach eling du®g tot nhåt? Xin dua ra 4 y kien sau:

1. MQt lo danh huang khong b&ng mQt nen tam huang. Chling ta thuang t:håy m<)t so ngu<ri tay dlm nen huong dUn.g trucrc Due P~t. mi~ng låm råm khån vai eau xin song låu nhieu phucrc, tai v~t <foi dao, ... Nhin ben ngoai thi d6 la sl! thuang tinh ciia con ngu<ri, nhung suy xet kY cang thi cMng khåc nao dl!a vao Sl! tin ngllOng d~ t~O them long tham lam. u:y ni~m tham eling duang m<)t lo danh huong khong bang lay s-.,. chån thanh dång len m<)t nen tårn huong, Iling long cåm ni~m chlic phlic cho ngum khåc, lay Mn th~ nguy~n r<)ng lan ( N guy~n dem cong due nily/Hu6ng ve khtlp ttft cå/D~ tu va chUng sanh/Deu trqn thanh Ph~t dc:zo) lam lqi l~c muon loai, phåt tårn kien co, sieng nang c'liu Ph~t d~o. Mqt nen tårn huong lan khap mucri phuong phåp gim cong due vo luqng vo bien. Dieu dång quy ciia n6 khong phåi v~t cMt hUll~ c6 th~ so luang duqc . Chling ta phiii nh~ thuc y nghia r<)ng lan ciia vi~c eling duang tir tårn chån th~t.

2. MQt bo hoa d~p khong b&ng m()t m,.t cuoi hien tu. D6a hoa fl!c ro la m<)t t~g phåm ciia vii tr1;1. Trucrc Due Ph~t. dång len m<)t b6 hoa tuai d~ to long t6n kinh la m<)t vi~c lam c6 y nghia: nhung dieu d6 khong bang tl! minh låy thån ciia chinh minh d~ hanh d~o. ditng n1;1 cucri hien tir d~ trao t~g cho tat cii chling sanh. N g~ ngu phuong Tåy n6i rang: "Khi nu'j.t anh dang nå' mØt ni!cuiri hien tu thi cå the' gim cung mim cuai vfti anh" . Trung Hoa eling c6 cåu tl;lC ngU n6i rang: "Don gi~n kh6ng danh vao nu'j.t nguiri dang cuai hien tu" . Khong c6 ai thich ket b~ vm ngum m~t may ii d<)t ho~c ngum gi~ do m~t tia tai. Due P~t bie nao tren guong m~t eling ån m<)t n1;1 cum hien tir. N1;1 cucri hien tir khong nhilng ta lm n6i chung ciia the gim, rna con c6 th~ t~o nen b'liu kh6ng khi hOa di~u. h6a oan gia thanh ng9c 11;1-a, r<)ng ket thi~n duyen la sl! giao h6a khong lm. Do v~y, ngum P~t tit nen thl!c hanh phåp eling duang bang n1;1. cum hien tir d~ xåy dl!flg T!fih D<? å nhån gian.

20

3. MQt ly nuoc SQch khong bang mc;,t ni~m trong SQch. Ditng nucrc s~ch eling duang chu Ph~t ta d~ bi~u ~ long thanh kinh. Do v~y, rna eling c6 lue nao d6 nucrc s~ch l~i thanh nucrc phep mliu nhi~m ciia Sl! tieu tai tri! nguy. C6 ngu<ri tin rang nucrc s~ch c6 th~ tr~ b~nh. ho~c lam tang tri tu~. tårn thanh thi linh, vi~c nay xua nay chång phai ltii lan, nhung d6 chi ta nuong eau suc ben ngoai rna thån, mi~ng, y ciia minh khong th~ tuong Un.g vm tårn nguy~n tir bi ciia P~t. Bo Tat. Neu c6 cM khong Un.g nghi~m thi oån trm trach ngum, d6 ta m<)t sl! nhlim lån dång tiec. Tit m<)t ly nuac s~ch d~ trlim tu, quån chieu ve Ph~t tånh trong mtii ngum. D-.,.a vao ngo~i ll!C d~ tieu tai giiii nguy, tang truång phuac hu~ khong bang chinh minh trong s~ch. The nao la ni~m trong s~ch? D6 chinh ta tårn ni~m gift gim, nti ll!c thien d!fih, ket duyen lqi ngucri nham doi tr~ tham sån si å ngay trong tårn, nuoi lan tri tu~. Thuang ngay tich phuac due la sl! eling duang c6 y nghia.

4. Ni~m mQt xau chuoi khong b&ng m()t eau n6i hay. Tay clim trang h~t tham thien ni~m P~t tro thanh m<)t hinh iinh quen thuqc doi vm P~t tit. Deo trang h~t duqc m9i ngum yeu thich va duqc ditng r<)ng rai khilp m9i nai. Doi vm Sl! vi~c nay, thi l~i l~i m<)t Sl! vi~c nita mirng nita lo. Mirng la P~t giao cuoi citng cung duqc cac t'ling lap trong xa hqi khång d!nh va deu biet den. Nhung lo la chån ly P~t giao tir nay b~ s-.,. hi~u biet sai 111m, gim h~ ciia m<)t so ngum, hay do s-.,. huang dån ciia m<)t so ngucri, b~ xuyen t~c nguy hi~m. måt di sl! chånh nguyen thiiy ciia d~o. Cai hay ciia Ph~t giao tir nay da bien thånh mon hang trang suc d~ kinh doanh, d~ khoe khoang, v.v ... tir d6 giao ly va y nghia ciia d~o d'lin d'lin b~ lang quen. Chling ta thuang tMy m<)t vai ngucri tay l'lin trang h~t. mi~ng l~i n6i ~ phi. L~i c6 nhfulg ngum mi~ng ni~m P~t. nhung biin thån l~i lam vi~c båt thi~n. L~i con them c'liu nhfulg vi~c båt thi~n ay cang <foi dao d~ eling duang chu Ph~t. v.v ... Th~t ta m<)t nguy ca lan. Nhfulg sl! vi~c d6 khong chi lam P~t phåp nhi~m mau b~ khinh nhan rna t-.,. minh con gåy them t<)i ltii. M<)t xåu chutii mang tren tay co nhien d~ nhac nhå chling ta ni~m P~t tu hånh, nhung khong sånh bang m<)t cåu n6i hay luon å ben mi~ng minh d~ lam lqi minh lqi ngum.

Phåp Åm Vu Lan 98


The' nilo la eau n6i hay? Chao hOi thån thiet, khen ngqi cai d~p. dqng vien co gang, luon nghi nM nhUn.g lm de nghe, khuyen liim vi~c thi~n. bO dan dieu åc, ... la nhiing lffi. n6i d~p. Ng11ffi. xua c6 n6i: "M9t lOi n6i c6 thl lam dat nuac hung thfnh, m9t lOi n6i ciing c6 thf lam rruft nuac". Bo thi lm hay (ai ngu: lOi n6i t"tt hoa), ta phåp eling duang dan gian va de lam nhåt. Chling ta vi sao phåi eling duang Tam Båo? KhOng phåi Tam Båo din ehllng ta eling duang, rna la nhcr eling duang thuang trl,l Tam Bao d~ nh~ thtie duqe tt! tånh Tam Båo cua chling ta.

Do d6 phuang cåch eling duang tot nhåt chång phlti dJ!a vao v~t chåt rna la thJ!c hanh P~t phåp mqt cåch chån chånh. Tårn y chling ta thuang ni~m Ph~t. mi~ng n6i lai cua P~t. thån lam theo lffi. Ph~t ~y, d6 mm chinh la phep eling duang dling nghia nhåt, cao ca nhåt doi v6i. P~t Båo. Chling ta c6 th~ tuy nai rna bo thi Ba La ~t. song dm song vi tha, tu khong eau dac. U6 la St! eling duang cao nhåt doi v6i. Phåp Bao. Luon ton tn~mg ngucri khåc, rqng luqng bao dung, giup ke yeu, ... do ta hanh dqng le kinh d~p nhåt d~ eling duang Tang Bao.

Thich Tam Hlen

tam c()i nguBn cua phan bi~t LQt Ma Yeshe (Nguyen Hl;mh dich) Giåo ly d~o Ph~t co vo van phåp mon va co nhieu cåp do khåc nhau. Ng11cri thJ!c hanh giao ly d<,~.o Ph~t cftng nen lJ!a ch<:m cho minh phåp mon thich hqp nhåt va thJ!c hanh tir thåp len cao. CUng nhu ng11ffi. di h9c, phåi di tir trUang ti~U h9c, trung h<?C roi mm VaO d<,ti h9c ... ngl1ffi. Phåt tit cfrng tien ti:lng buac nhu v~y tren con duang d<,tt den giåc ngq giai thoåt. d dåy tOi muon noi ve can tånh khåc nhau cua ngl1ffi. va trinh dq tu t~p tårn linh nai m6i ngum.

d

phuang Tåy cfrng co khuynh huang cho rang d<,tO Ph~t la mqt t6n giåo mang tinh thån quyen nhu cåc tin ngl16'ng khåc . Uåy la mqt cåch hi~u sai ram. P~t giåo råt cai rna, phåi noi ta hoan toan cm rna; b<,tn co th~ noi ve båt eu dieu gi - qua trinh phåt tri~n cua the gi6i. hi~n tuqng hay the gi6i n<?i tårn. P~t giao co h~ thong giao ly Va triet h9c rieng nhung P~t giao ciing råt coi tr<?ng cac ket qua CUa khoa h9c thJ!c nghi~m. Do do, di:lng nen nghi rang P~t giao la m<?t h~ thong tin ngl16'ng h~p hOi va båo thu. Giao ly P~t giao khong Phåp Åm Vu Lan 98

phai phåt xuåt tit SJ! tUang tuqng Va nguY. t<,~.o, rna la SJ! giai thich råt khoa h<?C Ve tårn cua con ngl1m. Khi b<,tn nhin vao the gi6i. hi~n tuqng ben ngoi'ti, b<,tn co mot ån tuqng såu sac ve St! co m~t cua no. B<,tn co le se khong nh~n ra rang ån tUqng SåU SaC do chi la SJ! phan ånh cua tårn b<,tn ve cåi rna no thåy . B<,tn nghl rang thJ!c t<,~.i viing chiic åy chi ton t<,~.i ben ngoai, nen khi nhin vao tårn b<,~.n, b<,tn cåm thåy trong r6ng. Uåy cfrng la mqt sJ! nham lån. Tåt ca nhUn.g thu rna b<,tn cåm nghi~m duqc - y nghl, cam giac, hinh sac, åm thanh.. . deu xuåt phåt tir trong tårn b<,tn.

a

Neu m<?t sang nao do, b<,tn thuc ~y v6i m<?t cai dau n~g ne kho cbiu, b~n se thåy the gi6i. quanh b<,tn duang nhu tra nen den toi va ~g ne m~c du the gim vån tuai sang va xinh d~p nhu thuang. B<,tn se de dang nh~ ra dieu nay va b<,tn biet rang nhiing thay d6i do den tir tårn b<,tn nhieu han la den tir the gi6i. ben ngoai. Ho~c m<?t ai do trong phOng nay nhin vao m<?t v~t nao do, b<,tn, to i hay ong X.. . thi m6i ngl1ffi. deu co mqt cai nhin khac nhau, ffi~C du tåt ID<?i ngl1cri deu nhin vao eling mqt SJ! v~t. St! khåc nhau nay khong phåi den tir phia toi rna den tir tårn b<,tn. Va b<,tn c6 th~ thot len "O tt;zi sao ang ta lt;zi n6i nhu v~y chu? Tdt cå chUng toi deu nhin thdy nhu nhau". Uåy chi ta St! phåt bi~u hm hqt; neu nhin såu han, b<,tn se ~ thåy rang cach nhin cua b<,tn la hoan toan mang tinh ca nhån va ehinh tårn b<,tn se Jam cho b<,tn CO cai nhin SJ! V~t khåc toi Va khåc ID<?i ngl1ffi..

ca

21


Roi ciing c6 nguOi n6i rang: "Ong ta la m<)t tu sl Pht,Zt giao nen tdt cd nhiing gi ang ta biet la biet ve tam. 6ng ta chdng biet gi Ve CQC tien bq khoa hf?C khac nhau V~ tinh va may di~n toan ch&ng hr;m. Lam sao ang ta c6 thl cho rång nhiing thu nay ciing ndy sinh ta tam?". Tuy nhien, b~ hay ki~m tra l~i. Khi t6i n6i tir "v~ tinh" thi b~ c6 mc?t hinh ånh. trong d'llu ve v~t rna b~ da duge båo la mc?t v~ tinh. Khi chiec v~ tinh d'llu tien duge cM t~o. nha phåt minh n6i ding: "Tai vaa che tr,zo m<)t vt,Zt bay quanh quy dr,zo trai ddt; n6 dUlJc g9i la v~ tinh". Va roi ID<?i ngl.toi khåc khi nhin thåy n6 thi n6i rang: "A, d6 la mqt v~ tinh". Nhung th~t ra, "v~ tinh" chlla mc?t ten goi, c6 phåi kMng? NguOi ta dua ra cåc ten g<?i va chling ta barn viu vao cac ten g<?i ify. tin rang n6 la mc?t v~t c6 ~t. Ciing tuemg tl! nhu v~y, chling ta barn viu vao cac hinh sik va åm thanh. B~ hay ki~m tra th~t cån th~. Neu b~ hi~u dieu nay, b~ se thåy rang th~t ra "v~ tinh" hay båt kY cåi gi khac deu nåy sinh tir tårn va ngoai tårn ra khong c6 mc?t hi~n tugng v~t chåt nao tan t~i trong the gim cåm giac. Cai gi se tan t~i neu khong c6 tårn? Hay nhin nhiing dong hang h6a trong sieu thj.: qua nhieu ten g<?i. qua nhieu thuc an, qua nhieu do v~t khac nhau. D'llu tien con nguOi t~o ra tift cå chling roi d~t ten cho chling, ten nay, ten kia ... hang ngan thu khac nhau v6'i ten g<?i khac nhau va khong c6 thu nao ta khong nåy sinh tru6'c tien tir tårn nguoi phåt minh cå. Vi v~y neu b~ ki~m tra ~t cån th~n tårn minh, b~ se nh~n ra rang tift ca nhiing Xllc cåm CUa b~n, nhUng cåm giac CUa b~, cåch song, cach Xlr Sl! CUa b~ doi VOi nguoi khac ... tift cå deu :xuat phåt tir trong tårn b~. Neu b~ khong th~t Sl! hi~u tårn b~ ho~t dQng nhU the nao, b~ se lien t1,1c c6 nhiing tårn ly tieu cl!c n6ng nåy, gi~ du ... T~i sao tO i g<?i mc?t tårn tr~g n6ng gi~ la mc?t tårn ly tieu cl!c? Bai vi mc?t ngucri v6'i mc?t tårn tr~ng n6ng gi~n thi khong hi~u duge tårn minh ho~t dc?ng nhu the nao. Mc?t tårn ly khong hi~u biet la m<?t tårn ly xifu, n6 dua b~n den thift b~i va chån nån. Mc?t tårn ly tich Cl!C ta mc?t tårn ly hi~u biet va ccri mo, n6 dua b~ den thanh cong va an vui. Do d6, båt k)' vifn de tårn ly nao nåy sinh la do ho~t dc?ng tårn cua b~. tuy thuc?c hoan toan Sl! hi~u biet cua b~ ve chinh tårn minh. D~ tro thanh mc?t con nguOi hoan håo, b~n khong din phåi vUt bO chinh minh hay nhåy sang m<?t nen van h6a khac. D6 khong phåi la giåi phåp. Tift cå nhii'ng gi c'lln lam la b~ phåi hi~u bån chåt tårn minh. Hi~u duge tårn minh roi b~n Se de dang hi~U dUge ID<?i nguOi va do do CUQC song eling tro nen de cbiu va c6 nhieu niem h~ phlic hem. (Theo Mandala May- June. 1998)

Hoi cac d~ tu phåi n~n d6i xU voi nhau tuong hoa, tuong kinh. :Oung tranh cai nhau. Bay hoa hQp nhau nhu nuoc va sua. (L&i Ph{lt)

22

tai sao Phåt Giao • • Alexander Naughton - Då

Ho dlch

Alexander N aughton tot nghi~p Cao h<?c ve Th'lln Hoc t~i dai h<?C Harvard. Sau d6 theo h<?C tien si ve Ph~t hoc t~i d~i h<?C Wisconsin c1 Madison. Tung h<?C va day h<?C nhieu nåm c1 Nh~t Bån. Alex thong th~o ~t ngii', Ph~ ngii' va T~g ngli. 6ng vira hoan tift mot . luån . an tien si ve Phåt giao ÅnDe? vm de tai ve y nghia cua "toan tri" (Sarvajna) qua giåi thich cua Haribhadra.

.

******* Cho den gio thi t6i da nghien cUu Ph~t giao han muoi ba nåm roi, va v6'i thoi gian troi qua t6i cang thay cåm kich cai ca hc?i toi da co M bien dång ph'lln 16'n cua doi toi vao IDQt lanh Vl!C rna rift nhieu nguoi thong cåm va hi~u biet. Suot nhiing nåm nay, m6i 11\n to i n6i v6'i nguoi khåc ve vi~c toi lam, rift nhieu nguOi phån Ung v6'i cåu hOi giån di "tr;ti sao?". Gi<?ng di~u cua h<? thuoog bi~u lo rang cåu hOi cua h<? c6 th~ duge d~t mc?t cach chinh xac hem la "Tr;ti sao lr,zi phdi mfit cang di lam m<)t cai gi qua thieu thlfc te nhu the?" hay "Tr;ti sao lr;ti phf tho'i giir vai mqt vi~c va vdn nhu the?". Trong bai viet nay toi muon dåp l~i nhiing cåu hOi kia. Chling ta c6 th~ mo d'llu vm nh~ dtnh giån c4 rang ton giao c6 nhieu y nghia khac nhau tuy theo m6i nguoi. Nhlt nha th'lln h<?c tru danh David Tracy da viet: "Cho du tan giao la gi di nila, n6 ciing khOng phdi la mqt cai gi nham chan". Ton giao thong thuang doi tri v6i nhiing vifn de c6 t'llm quan tr9ng thiet yeu cho tift cå m9i nguoi O khiip ID<?i ncri. Khi nao rna ton giao khong tht!C hi~n dUge IDI,IC tieu nay, no khong COn la IDQt t6n giao Song dc?ng c6 hi~u ll!c va suy thoai thanh mc?t m6' nhii'ng tin ni~m Va thl!C hanh quai l~. Quyen ll!C phi thUCtng cua ton giao thi hi~n nhien ngay cå vm mc?t sinh vien lo ta nhift cua nganh lich sir the gi6'i. Tuy nhien, chling ta c6 th~ nh~ thåy rang ton giao da bi~u le? quyen niing it ra la bang hai cach khac nhau: mc?t m~t. ton giao thuang da duge (va tlep tl,Jc du<;~c) dilng d~ ki~m soat con nguoi, d~ dieu hanh tac phong cua h<? va d~ ap ll!c h<? phåi cbiu dl!flg nhiing hoan cånh. rna binh thuang khong ai cbiu dl!flg duge. St! ki~n nay rift thuang nam c1 Sl! CQng tac ch~t che giii'a cåc nha lanh d~o ton giao va chånh tri. Ca cM chånh tri hay chånh quyen Ung he? mc?t t6n giao nao d6 va dåp l~i t6n giao kia l~i lam nhiing gi n6 c6 th~ lam duge d~

Phåp Åm Vu Lan 98


eling co tinh chåt hqp thuc cua nhling nhll llinh d~o chinh tri kia. Sl:( chOng doi l~i ca cåu chinh tri trong Ianh Yl;(c ton giao cilng bi dCmg h6a v& sl:( phån lo~. va tren m~t thl:(c te c6 råt it ngum chiu n8i ap ll:(c chung cua The Quyen va Giao H<?i. Theo cach suy nghi cua toi thi dieu nay hr<,mg trung cho m<?t sl:( b6p meo vai tro ~t Sl,{ cilng nhli ly tliOng cua tOn giao. Tuy nhien, chling ta phåi cong nh~ rang tåt ca cac tOn giao hi~n hliu da kMng it thi nhieu tac d<?ng theo ki~u nay o giai do~ nao d6 trong lich sii. d Åu Chåu v& Sl,( phåt tri~n cua Thien ChUa Giao ve cac nhll llinh d~o ton giao tai sinh hay tulkus da dliqc dimg d~ eling co sl:( ki~m soat chinh tri cåc nh6m d~c thu nito d6; va o Nh~t Bån, Ph~t Giao dliac truyen tir tren xuong nhli th~ la m<?t thu phep l~ chinh tri ngo h'fm d~ hqp thuc h6a nhling quan di~m ciia gi&i cai tri. Bi~u ll:(c chinh yeu thu nhi ciia quyen ll,(c ton giao, rna tOi xem la tOn giao dling thl:(c, thi hoan toan tliang phån v&i y ni~m thong tri va ki~m soat nay. N6 dliqc bi~u le? ro r~t nhåt trong dm song cua cac b~c thånh khac nhau, nhli nhling nhån v~t nhu St Francis of Assisi va Milarepa c6 th~ ta nhling bang c& ve nhling gi tot d~p nhåt rna ton giao c6 th~ cung hien. Chling ta c6 th~ m<?t cach d~i cliang xem d6 la ly tliOng tl,( do muon thoåt khoi tflt ca ffiQi Sl,{ ki~m soåt, dan ap hay khii dau. Chång din phåi n6i rang, ly tliOng nay cilng d6ng vai tro d~p d6 cac h~ thong chinh tri hi~n hliu, chi giån di bang cach keu gQi nhling ca nhån hli&ng den m<?t ly tliOng cao d~p han lit nep song binh pham tren the gian nay o

Chling ta cilng c6 th~ nhin tOn giao bang nhling ph~m tru phii quat han bang cach thåm xet giao ly d~i cliang cua nhling truyen thong tOn giao l&n tren the gi&i Mm nay. Ngo hAud~ phån lo~i m<?t cach d~i cliang, chling ta c6 th~ xep qua m<?t ben nhling phåt tri~n ton giao dia phliang o Phi Chåu cilng nhli Bac va Nam My Chåu va chi tap trung vao l1;1c dia Åu Å, nai da sån xuåt ra nhling hinh thuc van h6a trQng yeu cua the gi&. Phån chia khu Yl;(C r<?ng l&n nay thilnh ba trung tårn van h6a la Åu Chåu, An Di? va Trung Hoa, chling ta c6 th~ ~ thåy rang khu Yl;(C Åu Chåu la nai rna cåc tOn giao nhli Do Thåi Giao, Thien ChUa Giao va Islam phåt tri~n m~ me nhåt. Toi xin gQi chung ba ton giao nay la truyen thong Do Thåi Giao (Semltlc tradltion). Ca ba cimg dl;(a tren m<?t so kinh sach can bån cilng nhli nhling d~c tinh nao d6, song Do Thåi gan lien v& m<?t nen van h6a d~c thu han hai tOn giao kia. Dieu nity c6 nghia la, la m<?t ngum Do Thåi Giao (Jew) bao ham sl;( chåp ~ m<?t loi song toan di~n. doi hOi nguoi ta tuån theo nhieu lu~t l~ d~c thu dieu hilnh ho~t d<?ng thuang ~t cua ngum ta. ve m~t nay thi Thien ChUa Giao va Islam cOi mo han vi hai tOn giao nay c6 th~ thich Ung dliqc v& cac khuon khii van h6a khåc nhau. Hai tOn giao l&n phåt sinh tir An Di? Hi An Di? Giao va P~t Giao, va o dåy cilng the An De? Giao c6 lien h~ m~t thiet v& m<?t nen

ca

Pha.p Åm Vu Lan 98

van h6a va m<?t loi song d~c thu, trong khi P~t giao da c6 th~ truyen ba m<?t cåch thilnh cong, va c6 th~ lit m<?t cach het suc ngo~ m~c. ra khoi bien gi& An De?. d Trung Hoa cac hinh thuc chinh yeu cua dm song ton giao cho den råt gan dåy lit Nho Giao va Liio Giao. Cilng v~y. Nho Giao cilng dong h6a rn~t thiet v& van h6a truyen thong Trung Hoa, den mue rna qui h6a thilnh Nho Giao h'llu nhli lit rn<?t dieu båt kha doi v& nhling ai khong c6 lien h~ ch~t che v&i nen van h6a kia. Ve m~t nay Lao Giao c6 ve cOi mo han doi chU.t, song kien thuc cua tOi ve Liio Giao khå h~ h~p. cho nen toi khong muon phån doån m<?t cach chilc chan ve d~c tinh ph6 quat cua n6 o

Sl:( phåt tri~n gan dåy cua chii nghia Marx råt la phii hqp v& cach giai thich tren kia cua chling ta ve ton giao nhli th~ lit mot phliang ti~n d~ ki~m soat xa Mi. KMng nhling da khong hiiy di~t ton giao rna chii nghia Marx da chi trich m<?t cach dich xac ta "thuoc phi~n cua quCin chUng", chii nghia Marx hi~n tai cilng chi n8 ll:(c d~ dilnh ch8 cua cac tin ni~m tOn giao truyen thong, song da thåt b~i m<?t cåch ro rang. Tir nhling ~ dinh tren, chling ta c6 th~ n6i rang cac hinh thuc chinh cua nhling tOn giao hoan du khong bi tr6i bu<?c trong m<?t khuon kh6 van h6a d~c thu, la Thien ChU.a Giao, Islam va Ph~t Giao. M<?t di bi~t chinh giUa cac ton giao nity la cac truyen thong Semitic (trong truong h9p nay gom Thlen Chua Glåo va Islam, mc;'lc dO dleu nay cOng c6 the åp d1,mg vao Do Thål Glåo) dl:(a tren m<?t hinh thuc m~c khai tue la m<?t tiep :xUc d~c bi~t hay d<?c nhåt nao d6 giua cåc gi& Yl;(c cua linh thånh (God, Allah hay bot CU gl d6) Va cai the giffi pham tl;IC binh thliang rna trong fly tåt chling ta dang song. Nhli chling ta thåy qua ro tir lich sii lien h~ giua Thien ChU.a Giao va Islam, vi~c tl:( chiem hliu tinh cach d<?c nhåt nay da dliang nhien tro thilnh bang chUng rang tåt ca nhling y kien khac v& minh deu khong nhling lit sai l'llm rna con la ta mi nua. Thliang thi vi~c m<?t c<?ng dong tin do nito d6 tl:( nh~ la minh c6 lien h~ d~c bi~t hay c6 tiep :xUc d~c bi~t v& God, thliang c6 m<?t xu hli&ng dång tiec la gay nen sl:( khac khe hung b~o doi v& nhling tli tliOng khac. Truang hqp Ph~t Giao c6 hai khåc o ch8 Ph~t giao khong dl:(a tren rn~c khai hay gån cho cac giao ly cua minh m<?t dia vi d~c bi~t nito Dling han Ph~t Giao mong tirng ca nhån phai tl:( quyet dinh låy cho minh, khong chåp san nh"!lng giao ly P~t Giao c6 gia tri han nhling luong tli tlioog khac. Thåi de? phi giao dieu nity ro r~t la tliang phån v&i nhling y ni~m ve "chdn L-y ffl4c khdi", dliqc phån ånh qua lm n6i rna truyen thong bao la cua due P~t: "Giorzg nhu mt?t tri hu~ thlt vang th~t bång cach dat, eat va mai nhiing Lm df?.y cua ta cii.ng phdi dUf!c chdp nMn sau khi khdo xet chu khong phdi chi vi kinh tr9ng ta". Dieu nay khong c6 nghia la tåt cå (hay hau het) nhling nglim Ph~t Giao da chåp nh~ thåi di? phe phån nay, song vi~c thåi de? åy vån. tiep t~c tieu bi~u cho cai d~p nhåt trong truyen thong P~t Giao da dliqc

ca

ca.

23


chling minh g'lln dåy qua lm phåt bi~u ciia due Dalai Lama: "Neu nhu co bång ca xac thlfc va viing chai trang khaa h<,JC rång Slf v{lt /a nhU vay, Va nhU the la trai v6i Pht;lt Giaa, thi chUng tai se thay ddi". Th~t het stie kh6 tuemg tuqng rang m<?t nhå liinh d~o tOn giao khic hay m<?t ngl1m cimg m<?t tfu:n v6c vm due Dalai Lama l~i dam phåt bi~u nhu the. Cac khii ni~m ciia truy~n thong Semitic v~ m~c kbåi khong th~ xung d<?t vm nhiing doi hOi ciia khoa h<?C hi~n d~i. va di~u nay da dua Mn Sl! tien b<? CUa khoa h9c va Sl! gi~t lui cUa t0n giao. 0 m~t nay. d~c tinh phi m~c khåi ciia Ph~t Giao c6 th~ cbi cho chU.ng ta con dui'mg bOa giåi giua khoa h9c va tOn giao, trong åy khong m<?t pbia nao din phåi til bO tinh yeu ciia minh cå. L6n len o Hoa Ky, tOi luon luon yeu tbich khoa h9c va toan h9c iJ ch6 cac bi? mon nay nhån m~ vao Sl! phån tich hqp ly va cai d~?P ciia loi bi~n lu~n lu~ ly ciia cbU.ng. Khi h<?C P~t Giao, tOi khim phå ra rang tOi c6 th~ ap d-.;tng cai loi suy nghi pbe phån khoa h9c kia vao m<?t p~ vi rna nhiing thai d<? nhu the thui'mg viing m~t m<?t cach ro r~t. Ly lu~ khoa h9c da to ra ding tin va hfru hi~u han ta nhiing tin di~u ciia ton giao truy~n thong, cho nen nhi~u ngum ngay nay siln sang til bO tOn giao han ta til bO khoa h9c. Song m<?t vån d~ ciia khoa h9c hi~n d~i ta chii truang "vur;t ngaai gia trj". Khoa b9c CO tinh trånh ne CaC vffn d~ d~O dtlC, dU.ng sai, song nhu the nao. Ky thu~t ngay nay giup chU.ng ta ki~m soat thien nhien Mn m<?t mue hau nhu kh6 tuemg tuqng n6i, song dm song n<?i tårn ciia cbU.ng ta thi vån cti Mn lo~ nhu bao gicr, va CO le con han bao gicr het do Sl! thieu quån bang giUa tien b<? v~t cbåt va dinh tr~ luån ly.

P~t

Giao. Cac chån ly ciia ton giao khong bao gia cbi giån di ta vån d~ cua nhiing gi duge viet trong sacb, rna iJ cacb song dm minh nhu the nao, cach biet phån bi~t phåi trai va lam the nao d~ ph~c ~ ngum khic. Nhiing ngum c~y theo chu nghia duy v~t. tim ~ phlic trong ti~n tai danh V<?ng hay quy~n ll!c. roi the nao ciing bi tbåt v9ng, biJi vi nhiing thlinb cong tren the gian se khong dem Mn sv an tårn cbo m<?t nguai sap cMt. Toi xin duge ket lu~ bai viet nay bang m<?t bai tha trong truyen thong Thi~n cua ~t Bån: Du cha mt?t ngum co sang tram niim

Dm sang cua hdn ciing giang nhu bea df,lt, trai na'i thea song Dang tay do day, khOng he ngung nghi Due Thfch Ca Mau Ni ta bo vuong quyen va hiln dang dm minh Di giup nhiing nguifi khac khOng bj roi vaa huy haf,li, Tam muai niim tren the gian, Loan truyen Phap suot niim muoi niim, Ban bO' nhiing kinh di in nhu mt?t di båa vlnh cUu N gay nay, vtin la mt?t cai eau di vur;t qua bif ben kia. (Van Uytn s6 3)

vi§t cho ut cua toi nhon ngay Le Vu Lon

Tåt cå ID<?i nguai c'lln cåm thåy ding dai song cua minh c6 y nghia, rang c6 m<?t m~c tieu trong kiep song ciia chU.ng ta, va nhåt ta dau kh6 pbåi c6 m<?t ly do nao d6. Dåy la nhiing vån d~ rna cac giao ly tOn giao truy~n thong thui'mg dOi tri vm, song ngay nay nhi~u ngum thåy rang cac giai dap truy~n thong khong duge thoa man, mue d<? dau kh6 qua 16n, cac phuang phåp thong thui'mg kia khong giai dap n6i nua. Pb~t Giao luon luon l11U tårn vån d~ dau kb6, va sau khi da doi tr~ vm vån d~ åy han 2000 nåm, chU.ng ta han se ng~c nhien neu nhu n6 khong c6 hi~u quå. Dm song cua toi da duge lqi ich 16n lao nhcr vi~c nghien CUu Ph~t Giao cua toi, va tOi cåm thåy rang hoan cånh ciia tOi cblmg c6 gi la båt thui'mg cå. Nhiing ngl1m khic, khong thOa man vm cac giao ly ton giao dva tren m~c khåi rna eling ngay eling 19 ve kh6 tin cua chU.ng, khong muon til bO loi SUY ngbi kboa h9c, Va tim kiem m<?t y nghia mm cho dm song cua minh, ciing c6 th~ duge lqi nhu toi da duge bang cach h9c hOi Ph~t Giao. Va vi~c h9c Mi nay, ciing nhu båt cu m<?t vi~c h9c hOi nao khic, khong th~ duge thl!c hi~n trong m<?t sv trong khong. D~ hi~u P~t Giao m<?t cach dich xac, chU.ng ta c'lln phåi lam vi~c sat cånh vm nhiing ngum th~ hi~n truy~n thong

24

Phåi dai la m<?t giåc rna? Hay la ca m<?t bai tha nao nimg? Thm gian vo tbi vo chung Nao ai biet duge t~ cimg ~u lai? Dai nhu khung cm d~t hoai Con thoi dua dåy chu6i dlii Sac - Khong Cuon theo nam thing b~nh bong Vru bao glit rnac Ctl chong cbåt theo Sqi ta chqt dtlt cai veo Con thoi, khung cm eo xeo nua thoi? Hoa dång ci'ra P~t sang ngm Tim v~ cånh gim lang thm Kinh Hoa. Ci'ra Ph~t nuang nha thanh tifih qua Kinh Hoa nhu'lln thåm nh~ nhang dua Trfu:n trfu:n nhiP mo lan huang quy~n Vang vång hOi chuong ng9n gi6 lua Tam hu6ng vo thui'mg måy t~ tan Tram nam hu yen ånh kiep sau xua Thoat vong t~c l~y, can trui'mg m<?ng Cl!c L~c. an nhien huemg c6 thira.

Van Nuong

Phåp Åm Vu Lan 98


anh sang Due Ph~t chieu vao Tay Phtidng Kiem f>Qt Dånnh~p:

Ngay 24 truing 02 nåm 1984, Hqi ng~ nhiing nba ton giao h<?C va luån ly h<?C khilp cac mtac Åu chåu va My chåu da h9p t~i thu do Hoa Thinh Don. ChU de cua hqi nghi nay la: Dong phuang ånh huemg Mn Tåy phuang. 212 nha nghien cliu n6i tieng khilp noi deu duge mm tham dl,!. Phcii doan Vi~t Nam gom mQt s6 cac nhli nghien cliu Ph~t giao da d9c thuyet trinh truac d~i hqi. ChU de quan tr9ng nhåt duge thao lu~ soi n6i la: Ånh sang Due Ph~t chieu vao Tåy phuang. Phcii doan Vi~t Nam ciing da dong gop mQt phan trong chU de nay. Due ket chU de tren gom co ba phan chinh: l. 2. 3.

Tu tuemg Due Ph~t doi vai van h6a nhån lo~i. Ph~t giao di vao Tåy phuang. N'en giao dl,lC P~t giao Ung dl,lllg vao ho an cånh Tåy phuang.

CMng tOi xin duge tom luqt nhiing di~m chinh yeu trong biin thuyet trinh vita neu tren, d~ quy dqc giii co duge mQt loi nhin khai quat ve d~i hqi noi tren. Nhftng phan cM thich cua thuyet trinh nay do phcii doan Vi~t Nam dån giai. Pbanmod'!lu Trong khi Tåy phuang dang rai vao cuQc khiing hoiing tram tr<?ng ve y thuc h~. trong khi nhiing gia tr~ tinh than hi~n nay b~ hoan ciinh xa hqi chi ph6i tan khoc, thi Tåy phuang can tim mqt le song can thiet cho nhån sinh quan, nh~ thuc quan, vli tr1,t quan va luyen ai quan, nhiing tu tuemg truyen thong Dong phuang, trong qua trinh phcit sinh, phat tri~n. da tro thanh mqt kho tang van h6a phong pM dap Ung duge nhu eau sinh ho~t trong m9i hoan cånh xa hqi. Vao nhiing niim 1895-1900, nghia la sau khi Hqi ng~ quoc te ve t6n giao d'liu tien t6 chUc t~i Hoa Ky va Ph~t giao bilt d'liu co CCI h<?i di vao dilt nuac nay. thi eting chinh la lue rna ngum My quan tårn såu sik Mn h~ thong tu tuemg nay. Va eting tu do, theo nhiing lap ngum dang l~p nghi~p t~i dåy, P~t giao, vai nhiing h~ phcii khcic nhau, tit nhiing quoc gia Å chåu khac nhau, da nåy no nhanh ch6ng. Nhung chi co 20 nåm l~i dåy thi P~t giao mm dich thJ!c lan truyen nhanh ch6ng, såu rqng, co h~ thong va duge nhiing nba tu tuemg Hoa Ky nghien cliu co phuang phcip, tit vi~c tham båe cho Mn vi~c hlinh tri. Cfulg vi nhiing le d6, trong kY Hqi ng~ ton giao va luån ly lan nay, vi~c danh gia l~i 'nhiing khii niing phcit tri~n Phåp Åm Vu Lan 98

d~o Ph~t o Tåy phuang la mqt dieu vo cirng thiet yeu, cot la d~ dcinh dåu mqt giai do~ mm, mqt chu kY mai, mqt khuc quanh mm.

I. Philn th{t nhat: Tu tuong Due

Ph~t

d6i voi van h6a nhån

lo~i

Suot trong han 2.500 nåm nay, dao Ph~t da truyen hei såu rqng khap nai tren the gim. T~i nhung nuac Dong phuang vm nen van h6a låu dm, da tiep thu Ph~t giao mqt cach såu rQng, va bien thanh ~ thuc chinh yeu trong tinh than cua h9. T~i An Dq, Trung Hoa, Nh~t Biin, eting nhu trong nhieu quoc gia Å dong khac, Ph~t giao qua nhiing thiing tram l~ch sit, da ton tl_li va phcit tri~n. Nhieu nai, P~t giao tro thlinh quoc giao. Ph~t giao con iinh huemg kha m~ me trong nhieu trieu d~i; va trong tru<mg hqp nay. nen chinh tr~ quoc gia do, da c~u ånh huemg Ph~t giao ro r~t. Co dieu can phån bi~t: Khcic vm mqt s6 ton giao c6 tinh than quyen, dilng tan giao d~ lån ap chinh tr~. thi ngugc l~i o dåy, Ph~t giao chi ånh huemg tren con ngum, ve m~t d~o due va tinh than cua ngucri lanh d~o. Trieu d~i A D1,tc o An DQ, trieu d~i Luang Vo De o Trung Hoa, trieu d~i Ly Tran Vi~t Nam, eting nhu chinh tr~ o Mien Di~n. Thcii Lan, Tich Lan suot trong nhieu the kY, tåt cii deu c~u ånh huemg biin sac Ph~t giao, qua con ngum chU khong qua che do.

a

Con t~i Tåy phuang, tuy iinh huemg do khong giong nhu Dong phuang, thcri gian cung h~ byp, tinh than truyen hei eting mang tinh chåt d~c thu. Tuy the, eting co th~ suy ra nhting di~m chinh sau dåy: a)

Truac nhiing ånh huemg cua nen viin minh CCI khi, khi con ngum d3.n da bien thlinh no l~ cua may moe, ho~c do nhiing cuqc tranh dua gay gat cua nhiing the lJ!c chinh tr~. trong thm d~i ngay nay. thi P~t giao eting nhu nhiing ton giao khac o Å Dong, da tro thanh mqt nhu eau tinh than can thiet cho ngum Tåy phuang.

b)

Ph~t

giao vm nhiing van de thuqc nhån sinh va ~ thuc, khong phiii la loi giao dieu, da giiii quyet duge nhieu van de cho con ngum truac khiing hoiing xa hQi. Nhiing mon triet h9c, tårn ly h9c, than kinh b~nh h<?C, phån tårn h<?C .. neu duge tu tuemg P~t giao soi sang, se giai quyet duge nhieu van de chinh yeu hi~n nay. o

25


c)

Bat nguon tit vill d'e nh~ thuc ca nhån, nghia la tit thuc va tu tri, Ph~t giao nhill m~ den vill d'e ciii ~o con nguoi, tru6c khi n6i den cåi t~,to xa hc?i.

nh~

Di tren nhiing chuyen tau buon, roi d!nh cu t~,ti dåy . Trong so nhiing ngum nay ·da c6 tin do va tiing si thuc?c T!nb De? Tong ~t Bån (Jodo Shinshu) .

Nhung den niim 1882 va 1892, vi 16p s6ng ngum sang viing California eling gia tiing, nen chinh quy'en ti~u PMt giao di vao Tåy phuong bang da ban hiinh nhi'eu d~,to lu~t hl,lll cM' nhiing sac dån Trong cuon "Sa IU(/c lfch Ph~t giao", nha nghien CUu Å chåu den viing nay . Den nam 1902 thi lu~t cåm ~P Ph~t h9c Conze da viet nhu sau: Trong nhiing bu6c dau, cånh luon. Thiinh thu, H~,t Uy Di d6ng mc?t vai tro d~c bi~t trong vi~c d!nh cu cua 16p ngum di dån niiy. Nåm Ph~t giao du ~p vao Tåy phuang, d~c bi~ la Hoa Ky, da g~p ngay tinh than thl;(c d~g cua ngum My. Tinh 1898, Hoa Ky bai bO chii nghia Moroe (c6 tu 1823) d~ than d6 da doi Mi nhiing nha truy'en ba Ph~t giao, d~c banh tru6ng the ll;(c ra ngo~,ti quoc. H~,t Uy Di tro thiinh bi~t la nhiing nhån v~t tien phong trong cuc?c v~ dc?ng mc?t ti~u bang cua Hoa Ky. Nhung trong thm gian d6, Sl;( nay phåi tim hi~u såu xa v'e tårn ly quan chling, nhu eau hl,lll cM' va cåm doan nhiing sac dån Å chåu (dt;lc bi4t la xa hc?i, roi sau d6 V~ dc?ng du ffi9i cach M dua d~,to NMt Bdn va Trung Hoa) vån chua ap d~g t~,ti Ph~t vao cuc?c dm. hai dåo niiy. Liin s6ng di dån thay vi b~ ch~ dubng vao California, da den H~,t Uy Di. rBi m()t ngay tam tinh l;Itng Vi v~y, nhiing cuc?c

Il. Phan tha hai:

su

khiio cUu sau dåy v'e nhiing ngum di tien phong, da cho chting ta thåy ro mc?t loi nhin nhåt quan v'e vi~c du nh~p d6, d~ lam n'en tång viing chiic cho nhiing 16p nguoi den sau, tit Dong phuang, du vao h~ phåi Ph~t giao niio di chiing niia. Va chi trong vong non mc?t the kj nay, vi~c d6 da thanh hi~n thl;(c.

a

Nhung buoc tien

d'llu

Cac nha nghien cUu vi~c Ph~t giao du nh~p vao Hoa Ky deu dong y mc?t quan di~m ding: Vao ti'en hån the kj thu 19, trong khi nhiing nha hiing hiii thuang thuy'en Tåy phuang tim dubng sang Dong phuang d~ tim kiem ~ trubng, thi ciing chinh trong hic d6, vao niim 1839, da c6 nhi'eu Ph~t tir tim dubng sang H~,t Uy

26

Giiia toi va qua khu Giiia ngum va tuang lai la mc?t dm thiing tram xua cii la mc?t khoång thm gian mi~t mai. Giiia dau thuang va h~ phUc Giiia ni'em vui va n6i l1U phi'en la m~t trm trong y thuc la lua chåy trong trai tim. Giiia ånh sang va bOng toi la ni'em cay dang e ch'e Giiia Mn tram va Mi Mi la bo giac va ben me. Giiia tiing va tl;lC la khoång trong khong cilng cua gi~ hiJn, nhån nhl;lC cua chåp ngii, bao dung! Giiia d~,to va doi la khoång hu vo di~u vqi Giiia ngum va tOi lii trai tim biet n6i. Giiia khong va c6 Giiia nh6 va quen la mcr ho can gi6 tl;( t~,ti an nhien.

*** Roi mc?t ngay tårn tinh l~g nhu boa sen va nl;l cum la ni'em vui vo t~ cho nguoi va cho tOi.

TUy Anh (Ngoal Xa Dau Chan May)

H~u quii cho thåy: H~,t Uy Di da tro nen viing phåt tri~n Ph~t giao dau tien va m~ nhåt t~,ti Hoa Ky. Da c6 nhieu tl;( vi~n. nhi'eu chua chi'en, nhi'eu Ni~m P~t Dubng duqc kien t~,to len. Nhiing mon phåi Ph~t giao: Thi'en Låm Te, Thi'en Tiio Dc?ng, Chån Ngon Tong, Nh~t Lien Tong, T!nb De? Tong dua nhau phåt tri~n.

Vao thång 6 nam 1887, phåi doiin Ph~t giao n6i tieng do Ngai Soryn Kagachi (thut?c Thi'en Tao D9ng) dån dau, da den truy'en ba chånh phåp t~,ti H~,t Uy Di, gåy mc?t ånh huang vo ciing såu rc?ng t~,ti dåy. Vao thang gieng nåm 1898, Ngai Sokei Sonada lanh d~,to mc?t phåi doiin P~t giao khac den t6 chUc truy'en ba nhi'eu ngay t~,ti San Francisco. Nhu v~y den dau the kY nay. bang nhi'eu ngii dubng khac nhau, P~t giao du nh~p vao dåt Hoa Ky, gåy nhi'eu ånh huang v'e viin h6a, ngh~ thu~t.

Vao dau nåm 1840, da c6 nhi'eu nguoi dån Trung Hoa (tu Qudng Chdu va Phue Kien) di cu den Bac My, d!nh cu t~,ti viing bo bi~n phia Tåy, nhåt la t~,ti San Francisco va Seattle. Vung California khi åy thuc?c v'e dåt cua Me Tåy Ccr. Cuc?c chien 1844-1846 dem l~,ti thang lqi ve vang cho Hoa Ky, da sat ~p viing niiy v'e Hi~p Chiing Quoc. Nåm 1850, dån chting mi'en Dong vuqt qua nhiing r~g nUi Appalaches va Rocky, dua nhau v'e Vien Tåy d~ tim viing va nhiing mo kim lo~,ti khåc. Viing niiy tro nen tru phU; dån so da tiing tit 200.000 ngum chi trong vong måy thång len den 500.000 nguoi. Nguoi Trung Hoa quyet d!nh d!nh cu ~i nhiing viing da den. Von la nhiing tin do P~t giao, thuc?c nhi'eu h~ phåi khac nhau, h9 da dl;(Dg len nhi'eu chua chi'en ~i San Francisco rna n6i tieng ubåt la ngoi chua Khong Chåu (Kong Chow) va Tien Hiiu (Tien Hiu) .

a

Phåp Åm Vu Lan 98


Nhieu v~ cao tang ciing duge phåi sang dåy d~ truyen bå chånh phåp, da dua phong trao blinh truang Ph~t giao ngay eling len m~. H()i nghj tOn giao tht gioi

oChicago (1893)

Day la mt?t bien chuy~n cl,(c kY quan tr9ng trong l!ch sir truyen ba Ph~t giao trong thOi kY mm du ~P· NhUn.g nha nghien CUu va hlinh tri ton giao tl,( do Hoa Ky, nhan co ht?i nay mu6n l~p mt?t Ht?i Nght Ton Giao. H9 mm nhUn.g nha liinh d~o ton giao, khong phåi la Thien Chlia Giao den d~ dien giång. Vånde nay ciing da gåy nhieu tranh lu~ vi nhUn.g nha lanh d~o Thien Chlia Giao phån d6i. Nhl.ing cu6i cirng thi Ngai Anagarika Dhamapala va Soryen Shaku ciing duge mai len dien giång.

a

D~i Due Dhamapala, mt?t nha liinh d~o P~t giao Ti~u thua (Theravada) v6n la ngliOi dån d~o va sang l~p ht?i Ma Ha Bo De (Maha Bodhi). Ngai den Hoa Ky theo ngo Anh Qu6c. Den Luån Don, Ngai vieng tham hai nha van n6i tieng hOi do la Sil Edwin Arnold va T .W. Rhys Davids. 6ng Arnold la tac giå da titng ghi l~i cut?c dOi cua Due P~t trong t~p tho The Light of Asia (Anh sang phuong Dong) va la ngliOi dem d~o P~t gi6i thi~u cho cac dån tt?c n6i tieng Anh. Con ong Rhys Davids la ngliiJi da ~ch va giång giåi, chli thich nhieu kinh di~n Ph~t giao. NhiJ v~y. ngliiJi phuang Tåy co th~ hi~u sau xa duge P~t giao de dling (theo tai li~u Ernst Benz).

Trong ht?i nght ton giao the gi6i nay, Ngai Dhamapala da d9c hai bai dien van can bån noi len sl,( lien h~ giua Ph~t Giao va Thien Chlia Giao.

Ånh huang cua hai bai dien van tren råt såu rt?ng. Nhieu nha tu tuang don nh~ låy. nhu la thu ånh sang m6i, dirng lam kim chi nam cho lolii ng110i tru6c hoan cånh m6i. Trong s6 nay phåi k~ den nha nghien cU\1 C. T. Strauss, ngliOi da nhieu nåm nghien CUu ve triet h9c Va ton giao so sånh, nay da quay ve v6i P~t giao. Ong la ngliOi mo dau cho phong trao h9c P~t cua ngliOi My. Ong eling la sang l~p vien cua h9i Maha-Bodhi (Ma Ha Ba De, My) . Bai thuyet trinh cua Ngai Sorjen Shaku: Sorjen Shaku la su ph~ cua D. T. Suzuki. Ong la ngliOi quay ve v6i vi~c nghien CUu d~ thåm nh~p vao Tåy phuang SOm nhåt A chåu. Ngai la tr~ tri cua chua Eugakuji Kamakura (Khiem Thuang). Trong bai thuyet trinh nay, Ngai dii dua ra Thien Låm Te, qua nhUn.g d6n ngt? cua Ngai B~ch Thien Su. Bai dien van nay da duge D. T . Suzuki trl,(c tiep ~ch ra tieng Anh t~i D~i Ht?i Ton giao Hoan eau, nen ånh huang råt sau rt?ng.

a

a

An

Luqt di ve, Ngai di duiJng bi~n. ditng chån d~ thuyet phåp t~i H~ Uy Di. Ngai da g~p ba Mary E . Foster, chåu phia my cua D~i De Karmehamehe. Ba xin lam mon do cua Anagarika Dharmapala va eling duiJng mt?t tai sån kh6ng lo d~ xåy cåt chUa t~i day, cirng P~t h9c vi~n danh tieng t~i An Dt? va Tich Lan, d~c bi~t trung tu l~i nhUn.g di tich Ph~t giao da b~ tieu hliy ho~c hu hOng theo thai gian. Ba Foster ciing da dirng tai sån cua ba d~ phåt tri~n nhUn.g co P~t giao t~i Hoa Ky.

sa

H()i "Ma Ha Bo De" Ht?i Ma Ha Bo De la t6 chUc P~t giao dau tien 1&1 lao nhåt t~i Hoa Ky, chi nhånh cua Ht?i "' D9. chinh t~i An

Bai thu nMt: Nhan de The world' s Debt to Buddha (Mon nf! cua thl gi6'i v6'i Due Ph~t); Ngai dån chling: den nay, nhUn.g nha nghien cU\1 Tåy phuang ve v6i P~t giao ngay eling dong, nhu truiJng hqp cua Max Muller, Hermann Oldenberg, Rhys Davids... dii di sau va o giao ly, dua gi6i tri thuc Tåy phuang tim hi~u såu han can biin triet ly Due Ph~t ve nhån sinh quan, vii ~ quan, ~ thuc quan qua 16i hlinh tri, tu t~p khåc nhau.

Ng110i sang l~p ra Ht?i nay la Ngai Dhamapala (ten th~t da Ngai la David Hewavitarane) vao thång tu nåm 1891. Den thång 1o nåm do, Ht?i nay da dling ra tri~u t~p D~i ht?i P~t giao TM gi6i t~i Bo De D~o Trang. Thl,(c ra, trong bu6c dau tien rna Ht?i nay co uy tin va phåt tri~n de dling nhu v~y la nhiJ Sl,( giup do t~ tinh CUa IDQt D~i Ta ngliOi Anh ten la Olcott. 6ng da v~ dt?ng chinh quyen Anh va gi6i tai chånh giup do de ' - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ' . ca v~t chåt.

Bai thu hai: Nhan Buddhism and Christiany ( Ph~t Giao vm Thien Chua Giao) dii neu len nhiing quan di~m Ve Sl,( tuang quan m~t thiet CUa hai ton giao lOn nhåt hoan eau, ciing nhu lu~ di~m cua bai tren, dien giå dii vi~n dån nhieu nhli tri thuc dii soi sang quan di~m ly lu~ cua minh.

Phåp Åm Vu Lan 98

sa

Trong cu6n "The Rivival of Buddism in India", Ernst Benz co viet: Ht?i Ma Ha Bo De lue do da duge sl,( tan trg va Xi~n duang cua nhieu tri thuc va h9c gia ndi tieng Dq, Tich Lan va Anh Qu6c, ciing nhu nhieu nhli lam cong tac van h9c, ngh~ thu~t l:J Åu chåu va My chåu.

An

27


Tuy nhien, sau m<?t thm gian vuon len cao, thi nhieu tro ngl,li kh6 khan ngay trong mtcrc da xåy ra. D6 la cu<?c tranh chÅp Bo De Dl,lo Trang hay dling hon ta tranh chÅp ton giao giua H<?i va Hoi giao do do Mahant liinh dl,lo. Theo Mahant thi Bo De Dl,lo Trang nam tren viing dåt ngl! tr! theo phåp ly cua ong. V~ tranh t~g nay dua ra toa ån New Delhi. Nhung Dl,li due Dhamapala nMt d!flh tranh dåu d~ doi trå ll,li thånh d!a P~t giao, va cuoi cimg Ngai da thilng. Sau thilng l<;ri nay, theo lm mm cua Tien si Van chuong va Triet h<;>c Paul Carus, m<?t h<;>c gia råt uy tin tl,li Åu chåu, Ngai Dhamapala du hanh sang Hoa Ky (ghi chU: Tac phdm no'i tilng nhdt cua Paul Carus la The Gospel of Buddha). Tl,li dåy, Dl,li due Dhamapala da bO råt nhieu thi gicr hol,lt d<?ng, tro thanh m<?t nhån v~t tich cJ!c nhåt trong cong cu<?c phåt tri~n Ph~t giao tl;li My. NhUn.g cu<?c dien giång nay da dua m<?t so tri thuc My tro ve vm P~t giao. H<?i Ma Ha Bo De eting da duqc thanh l~p tl;li thu do Hoa Th!flh Don (nhif slf giup dii cua C.T. Strauss). Sau d6, nhieu chi nhånh cua H<?i da Hm lu<;Jt xåy dJ!ng nhUn.g thanh pho Chicago, Dallas, Seattle, San Francisco, Colorado ... CUng trong thm gian nay, H<?i Ma Ha Bo De da duqc thanh l~p tl;li Montreal (Canada), Paris, Bruxelles, Geneve, London. M<?t tl,lp chi cua H<?i bang Anh ngii' va Phåp ngii' eting duqc ph6 bien såu r<?ng. Trong so nhUn.g bien t~p vien n6i tieng, eting ta h<?i vien, phåi k~ den h<;>c gia Annie Besant, Colonel Olcott, Sir Edwin Arnold, Paul Carus.

a

Cac trung tårn nghi(ln citu

nay da duqc dua vao chuong trinh giång ~y va nghien cUu cua hon 40 Vi~n Dl,li H<;>c khap noi. Hoa Ky. NhUn.g tåc phÅm do da duqc d!ch ra cac thu tieng Phåp, Tåy Ban Nha, DUe, Hoa Lan, Ph'An Lan cimg nhieu thu tieng khåc nila. ChÅng ~ nhu cuon: Time, Space anh Knowledge (Thifi gian, KhOng gian va Tri thuc) da duqc dimg lam sach thi ci'r cho sinh vien trong 35 tru<mg dl,li h<;>c triet h<;>c, van chuong va khoa h<;>c. Ngay cå nhUn.g dl,li h<;>c dui'>ng n6i tieng tl,li Due - Dl,li h<;>c dui'>ng Heidelberg - eting dimg sach nay cho sinh vien h<;>c thi trong chuong trinh giång ~y ve Toån hinh h<;>c va Thuyet tuong doi. NhUn.g sach cua su trulmg Tarthang Tulku da duqc dua vao chuong trinh cho cac sinh vien cac phån khoa khåc nhau: Khong gian va toån h<;>c (D~i hqc duifng State University of New York, Oswego), chuong trinh v~t ly h<;>c (D~i hqc Trinity University of Texas), chuong trinh xa h<?i h<;>c (D~i hqc duifng Idaho, D~i hqc duifng Salemstate College, Mass), chuong trinh tårn ly h<;>c (D~i hqc duifng Indiana University, Ohio State University), cimg råt nhieu liinh VJ!c nghien cUu khac nua cac tru<mg Dl;li h<;>c (tan giao, ty gi{w, thdn hqc, tri thuc lu~n, qudn tri, co vdn nghe nghi~p).

a

a

Ill. Phan thu ba Ml)t nen giao d\lc Ph~t giao cho thieu nhi

Trong h<?i ngh! tOn giao va dl,lo due vita n6i tren, m<?t vån de hang dau doi vm nhUn.g nha giao d~c Tåy phuong hi~n nay la: Lam sao d~t ll,li m<?t nen tång giao d~c mm, vita thich h<;Jp vm nhu eau cåp båch cua xa h<?i hi~n nay, nhung dong thm eting bao m~ quån qu~i v~ duqc nhUn.g gia tr! dl,lo due can hån, d~ hucrng den m9t the Dåt nucrc tOi ngheo khong thoåt n6i h~ mm cua Tåy phuong, hau c6 Thån gay Ioang la khap Bile Nam th~ 40 m<?t suc song tinh than Tu Ca Mau den åi Nam Quan vii'ng chiic, hai bOa, toan di~n. M~ qulin qul,li kho can nucrc mat P~t giao trong gia tr! co hii'u Dau thuong nay do b<;>n dl,lO t~c cua minh, c6 th~ d6ng g6p C116p tai nguyen nhån lJ!c quoc gia duqc nhUn.g gi cho cong cu<?c Biet bao ngum d6i kh6 khong nhii giao d~c cho xa h<?i nay? Va d~ Cbet mon moi qua tirng nåm thång thich h<;Jp vm nhu eau mm, din Chling cu xung "tien do cach ml,lllg" V~ d~g nhUng d~c tinh nao d~ Mau dån roi. cho dång åm no chån chinh ll,li m9t nen giao Ngay nao sl,lch lii con do d~c. von da g~p nhieu kh6 khan Nhån dån vii'ng tien, tl,( do, thåi binh. betac.

Trong khoång thcri gian nay. dl,lO P~t da duqc nhieu ngum tri thUc My d~ y; h<;> da l~p nhieu H<;>c vi~n P~t giao d~ nghien cUu. NhUn.g h<;>c vi~n nay chuyen nghien cUu nhUn.g kinh bån Ph~t giao eting nhu nhUn.g vån de hoang phåp triet ly P~t giao, phåp mon t<;>a Thien, va th~ hi~n trong van h<;>c ngh~ thu~t. Thui'>ng thui'>ng, nhUn.g h<;>c giå Hoa Ky den nghien cUu 4i My Quoc Ph~t H<;>c Vi~n. D~ NMt Thien Vi~n Hoa Ky (Washington), Hi?i Thån Nguyen Thuang Que Dån nh~p: HU'u P~t Giao (New York), H9i Dl,lo P~t Vl,lch m9t con dui'>ng P~t Giao Hoa Ky (Chicago), H<;>c Vi~n Cambridge song cho ngum dm, vi v~y, trong P~t giao c6 råt nhieu (Berkeley) .. . phuong phåp huån luy~n con ngum, cho con ngum tro Ånh hulmg cua M~t Tong Tåy Tl,lllg trong nhUn.g nåm nen c6 gia tr!. gan dåy duqc nhUn.g su tru<mg Ll;lt Ma nhu N gai I. Nhln qua cac nen giao d\IC Chogyam Trungpa va Ngai su trulmg Tarthang Tulku liinh dl,lO. Ånh huang nay da di SåU vao nhUng dl,li h<;>c TU trucrc den nay, tu Dong sang Tåy, båt lu~ dån t9c dui'>ng danh tieng 4i My va nhUn.g tac phÅm cua hai v! nao eting chli tr<;>ng den vi~c dao luy~n con ngum cua 28

Phap Åm Vu Lan 98


dån t(lc he;>. Nhung vi m6i nai d~t gia tr~ cu(lc song m6i khåc, cho nen, phuong phåp giao d\[c vi v~y khong giong nhau. a. Ctfc nuuc Tdy phrtung

l . Nuoc Phap: Dån t(lc nay quan ni~m rang: con ngum co gia tr~ la con ngum day dii, con ngum hi~u biet nhi'eu. Do do cong vi~c giao d\[c xua nay ciia he;> cM trc;>ng v'e vi~c mo mang kien thuc cho nhi'eu, quan tri~t mc;>i di'eu trong vii tf\l, nhån sinh, nh~ thuc. Bm the he;> biit thanh nien phåi hc;>c cac mon, cac lo<;ti, mon gi eling phåi biet m(lt it. 2. Nuoc DCrc : Truac chien tranh, thi cM trc;>ng dao luy~n cho thanh nien tro thiinh quå cåm, m<,tnh me. Vi the dum thoi kY Due Quoc Xa, he;> t6 chUc nha truoog nhu tr<;ti linh; hc;>c sinh phåi ~p c~u dl!flg, phåi tuån hiinh tri~t dl Thiinh ra he;> luyen, chU khong d<,ty. 3. Nuoc Anh : CM trc;>ng dao t<;to thanh nien thanh nhfrng nguoi co tånh khi. Con ngum rna dån t(lc Anh ca ngc;ri chinh la con ngum tram tinh truac mc;>i sl;{ vi~c (du gian nan, kh6 khdn) . 4. Nuoc My: å dåy muon dao t<;to cho con ngum thl;(c tien. Luy~n ca nhån co dii tu cach lam ngum, ren luy~n bån nang, bi~t tinh ca nhån thiinh nhfrng tay chuyen mon.

b. Cac n11oc Dbng ph11ong Cac nuac co n'en van minh c6 Dong phuong, truac het phåi noi den cac quoc gia c~u ånh hubng Nho giao. Nho giao cho rang: Con ngum co gia tr~ la con nguoi co d<;to ly con nguoi: Nhån, N ghia, Dling. Bai v~y phuong phåp ciia nha Nho la: ren luy~n tu cach lam nguoi, tU cach d<,tO due . Do do ngum Dong phuong co quan ni~m "Tai khOng quan trqng bång Due".

Sau nua, cac nuac c~u ånh hllbng van minh P~t giao.

Phåp Åm Vu Lan 98

Ph~t

giao quan ni~m la: Con ngum co y nghia la con ngum tl;{ t<;ti. Do do, Cac phllong phåp dllc;rc cM trc;>ng nhåt la: - Phllong phåp huån t~p - Phuong phåp ly giåi - Phllong phåp ho<;tt d(lng - Phllong phåp quan ni~m.

11. Ph11ong phåp giao d1.1c D<;lt van de: Vi can co, vi hoiin cånh m6i nguoi m(lt khac, nen vi~c dem phuong phåp giao d\lc ap d\lfig cho tilng lua tu6i thanh, thieu, dong nien la m(lt vi~c het suc kho khan. Huong chi, nhling phuong phåp lai nham m(lt ID\lC dich cao cå, thi kho khan l<;ti ciing tang them. Cho nen, phåi th~ trc;>ng, lun tårn nhieu hon ve phan ap d\lfig phuong phåp d~ huang dån con em minh. A. Ph11ong phåp huån

l.

t~p

Nguy~n tac: Cac cåm giac, ly tri, tinh than ciia m6i

nguoi dllc;rc chUa chåt tir trong noi såu kin, la A-l<;ti-giathuc. (Alaya) du la: cåm giac, ly tri, tånh tinh tot hay xåu. Vi v~y. ta phåi lam sao cho trong A-l<,ti-gia-thuc trånh dllc;rc sl;{ chUa chåp nhfrng dieu xåu. Ta chuån b~ cho A-lc;~i-gia-thuc chUa nhi'eu mam mong tot; d~ sau nay cåm giac, ly tri, tånh tinh, hiinh d(lng tot. 2. Pb11ong phap:

thudng nho

m~

vo cung

Hån em toi con nha M~ ciinh hong Tir vuoo hoa dau ngo Vån ngc;>t ngao dam bOng Hoa thay long tubng nha Ciia dua con phieu bong Hoa thay dong l~ nho Thuong nha M~ vo citng

Ciit dång

Bai "Bong Hong Cai Ao" M6i nam nghe m(lt lan M6i lan them nhuc nhoi Nhu xe nåt tim gan . Tieng ca con vm vc;ri LOng vån mai bång khuång Nhu la bay ve c(li Nhu nuac chåy xa nguon Con~ doa hoa hong Gi'ti ve coi hu khong Trc;>n n6i niem hoai tubng Thllong nha M~ vo citng!

Tuy Anh

a. T~p song thanh t~: tim khung cånh thanh t~ nhu: chua chien, mii non, thien nhien, nai phOng hc;>p hc;rp cånh ... T~p song dm thanh t~. b . Åp d\[ng nghi le dling chånh phåp nhll: ban tho, le ph\[c, phåm le, hiinh le ... c. Luy~n cho tri tu~ trong s<;tch nhu lii lo hc;>c hiinh, suy nghi~m giao phåp, theo hc;>c chån t<;lfig. Khong dc;>c sach båo nhiim nhi, nghi dieu xåu xa. d. Phåt tl;{ tårn: T~p lam vi~c thi~n. giu gi& sat sanh, vc;>ng ngli, tr(lm cap. Bo tham, sån, si. 3. Khuyet diim: Tuy nhien du cho co ap d\lfig thåu tri~t phuong phåp tren dåy vån con co nhi'eu khuyet di~m. No lam cho con ngum th\[ d(lng, chi song vm hoiin cånh thu~ ti~n. Neu thinh linh g~p ng~ch cånh, thay d6i thi ~t kho thich nghi. Bm the, m(lt phuong phåp b6 tue la: Phuong phåp ho<;tt d(lng.

(Trqm Ngål Thl~t Tha)

29


B. Phuong phåp hol,lt d()ng

2. Phuong phap:

1. Nguyen toe: Phuong phcip nay dl,(a tren can CCJ cua con ngl1m rna c6.

a. Tim hc;>c hol sv th<';lt ch6n chinh: Kinh T~g. y nghla nhfmg chuy~n tien thån cua DUe P~t. ..

- Con ngl1m c6 can ca v<;mg d<?ng - Sl,( ho~t d<?ng dem l~i kien tMc

b. Tim hleu y nghia cu<?c seng: Thoat ly ra ngoai sl,( kiem ham d~c v<;mg, tim dm song thanh t~ d~ duge sang suot, khai ph6ng.

2. PhliOng phåp: a. The xac: Ho~t d<?ng huån luy~n th~ xac m~ me,

Tim hi~u Sl,( bien ~ch cua cac phcip.

cuemg trang (thl thao, nhiing sinh hor;~t ngoai trm, leo nui, bai lt?i ... )

Tim hi~u Sl,( tuong quan giUa cac v~t d~ thåu ro y nghla v~ v~t trong vfi ~. nhån sinh.

b. Glac quan: Huån luy~n cho giac quan tro nen tinh te:

3. Khuyet diem: Tuy phuong phap ly giai da du d~ thoa man dai song tinh than cua con ngum, vi da biet chån gia tr~ cu<?c song. Nhung, nhu v~y chling ta vån con chU quan, chi m6i hi~u duge gia tr~ tuong doi cua cu<?c song rna thoi, chua nhin thåy Sl,( ~t th~t Sl,(.

- T~p ve (quan sat hinh net,l'l1ilu sac, w;it thl .. ) - Nh~c. vfi ( giup thfnh giac, th! giac hor;~t dt?ng hoa hf!p nh!p nhang ... ) - T~p cbiu dl,(ng nang mua, lao nh<?C (trr,zi). Tom l~i. huån luy~n cac giac quan dm thanh ~t. khong d~ cho thanh kien chi ph6i.

c. Ly tri: Huån

luy~n

ve ly tri, nha ho~t d<?ng m6i dem l~i kinh nghi~m cho bån thån, hi~u biet sl,( th~t. Nhfmg phuong phcip thuemg dimg la: - T~p k~ chuy~n - T~p viet hoi k)i - Trinh di? kha hon: dien thuyet truac quan chling, viet bai, sach. - D6ng .Iq.ch: dåy ci.ing la m<?t phuong phcip d~ dien ta ·~i.

- Khao CUu, tri~n lam, tuy CO ve l~ng le hon nhung ci.ing la cach ho~t d<?ng c6 trinh di? cao hon. d. Tam hon: Huån luy~n tårn hOn va due h~ lad~ t~p: - Kinh nghi~m thiet thl,(c

Muon hi~u ro chån ly cu<?c dai, tot nhåt la dimg phuong phcip quan ni~m.

D. Phuong phåp quan ni~m l. Nguyen t6c: Dong tårn ni~m cua con ngum luon luon bien ~ch; cho nen m6i Mm nay t~m nh~ dåy la sl,( th~t. nhung ngay mai dieu d6 da khong th~t. V~y phåi d6i dong tårn ni~m thanh chånh ni~m. D6 la con duemg di Mn nh~ thuc chån chånh cua con ngum.

Giu m<?t

ni~m thuan chånh trong m<?t phUt, con nguai duge thuan thanh trong phUt d6; neu giU duge thuan chcinh duge låu trong tårn ni~m. ta thuan chcinh duge låu ! Dan da bO duge v9ng d<?ng, bån tårn thuan chcinh trong dong vo thuemg.

2. Phuong phap: a. Tam quan tu6ng: minh ao uac.

T~p

tucrng tuqng m<?t giå cånh

- Thåo vac, linh d<?ng - Cbiu dl,(ng, phåt huy sang kien.

Quan tucrng hinh anh trang nghiem, nhiing tuang tot cua due P~t.

Do d6 rna phåt sinh tir bi tårn (lam vit?c thit?n, cong ich nhu: lam eau cong, vt? sinh cong ct?ng; cong tac xa ht?i, bo thf, cho thuoc ... )

T~p

Ghi chll:

b. T<';lp quan nl$m: Lang d<;mg tårn hOn, quay vao nhåt thuan chånh ni~m.

Khi ap dl;lllg Phuong phcip ho~t d<?ng rna khong mang l~i m<?t ti ket qua nao, la vi: da huang dån sai tinh than (vi d~ : ham me thea hor,zt dt?ng van ngh4 l'l1il dl tranen kieu mr,zn, san si ... ). Ci.ing chinh vi the, l~i con chli tr9ng Mn m<?t phuong phcip khac: Phuong phcip ly giai.

c. Phuong phap ly giåi l. Nguyen t6c: Con ngum vi me mu<?i. nen thieu binh tinh, khong nh~ chån duqc sl,( ~t. Con ngum phåi khai sang, d~ ~ chån sl,( th~t. biet ro y nghla chån chinh cua cu<?c song. C6 the cu<?c song m6i c6 gia tr~.

30

song binh thån truac v~t chåt (an m~c khong ~ sang, hen, ngon, dcr; nhung khong phåi la lieu linh; mue dich la: bO bm d~c v9ng hay co chåp.

- Ni~m P~t m6i bu6i toi, m6i bu6i sang (t~ng ni4m hay ~t ni4m; nhung hilu bilt thdu dao lm ni4m)

- Tri ni~m IDing ngay cac danh hi~u P~t. nghl Mn chån nghla cua chu Ph~t. roi di Mn niem chån chcinh thuan nhåt. Phuong phcip cuoi cimg la phuong phcip hoan b~. c6 nghla cao thåm. can phåi di såu hon m6i thåu tri~t y nghla. can nhåt la: dem het cu<?c dm ra d~ thl,(c nghi~m phuong phcip nay m6i hi~u va thåu het. Klem -DQt

Phap Åm Vu Lan 98


nhfing ngtioi hanh htidng dbi~nNam Nguyen Chon Cu{?c hanh huang cua Ngai Huyen Trang khong phåi la mot bien co dan d(?c. M<?t trong nhfcng ngUCri cimg thm vai Ngai va cfing la tu si nhu Ngai, Ngai Nghia T~ (Yi Tsing) dii ghi l~i cåu chuy~n nhfcng tu si bie hQc kluic tiing di thinh kinh P~t f:J cac Xli mien Tåy, tue la An Do. "C6 nhi~u nguifi ta phuang Tay, vur;tt V.;zn ly truimg thanh, mt?t minh ra di; nhi~u nguiri khac ciing dan dt?c vur;tt biln cd hu6ng v~ .xU An. Khong ai la kh6ng ngh! de'n CClc thanh t{ch Va khOng quy sat dtft hu6ng V~ phuang Tdy di ddnh li. Teft cd d~u mong u6'c dUq"c trrJ v~ v6'i hy w;mg qudng ba rt?ng riiiphap Tu Di~u De'. Tuy nhien con duimg di den vinh quang day ch6ng gai hilm trå'. Cac thanh dja qua xa va qua rt?ng. Muifi nguiri di may ra c6 mt?t nguifi g~t Mi duq"c ke't qud, ra't hilm nguifi d.;zt duf!c u6'c v9ng da h9. Ly do la vi nhiing sa m.;zc såi da menh mt?ng cua xu An, vi nhiing con sang l6'n va anh ~t trifi ch6i chang nhu kh.;zc lua vao m~t, hay nhiing dt;it s6ng kh6'ng lo do mt?t loai ca kinh ngu gdy ra, nhiing hO' sau va nhiing ct?t s6ng no'i len va l6n dan cho dln t~n trifi xanh. Di mt?t minh den ben kia nhiing thanh sat (Portes de Fer glOa Samarquand va Bactres, thU<?c xu Nga) nguifi ta phdi di qua hang v.;zn ng{Jn nui va bi roi xuong VlfC sau; di mØt minh bang duifng biln ben kia nhiing ct?t d'Ong (Colonnes de Cuivre - mlen Nam, mien Mc Vl$t Nam) nguifi ta phdi di ngang qua hang ngan dang bang va bi mtft m.;zng ... Do d6 so nguiri ra di vao khodng tren 50, rna nhiing nguifi song sot chi dt? 5, 3(!)"

****** Phåp

Am Vu Lan 98

Ngai Nghia T~ la ngUCri ghi l~i cåc hanh trinh cua cåc tu si P~t Giåo, va Ngai cfing ghi l~i nhfcng sv vi~c xay ra trong CUQC hiinh trinh cua cbinh N gai. N gai sinh va o nåm 634 (Ngal Huyen Trang sinh vao khoång 602) t~i Tche Li, Trung Hoa. Vao nåm 7 tu6i, Ngai da ~P tv va khi duqc 12 tu6i thi su ph1,1 Ngai (Hoa thu<;mg Chan Yu) qua dm. "Di~u nay, theo Chanvannes, dii ghi l.;zi trong tam tuå'ng N ga i mt?t cdm ngh! sau d~m. Hai muoi lam niim sau, N ga i quye't chf di sang An D9 di tim dln m9 cua su ph~ va eau xin duf!c su ph~ phi:t hØ. Horn d6 la mt?t ngay vao Thu, cac cay nhå dUq'C tr'Ong vao lue dam tang su ph~ nay dii trå' thanh nhiing cay cao viing m.;znh, Va Slf trUOng thanh CUa cay chung to SU ph~ tjch dii {au , song trong tam nguiri d~ tu vdn luon luon mang ~ng ni~m thuang nh6'. Suang mu roi tren ~t da't phu co Vang; trong Slf hiu qu.;znh CUa khung cdnh CO mØt cai gi huy~n ho~c nhu linh h'On vj TMy qua co' hiln hi~n dau day chtmg minh cho y thanh cua nguifi # tu. N ga i N gh!a Tjnh b.;zch v6'i su ph~ V~ cut?c hanh huang cua N ga i va xin su ph~ che cha c ho." Vao mua Thu nåm 671, Ngai N ghia T~ ra khcri t~i Y ang Tcheou thu{?c tinh Kiang Sou, tren m<?t chiec tau Ba Tu. Mua nay rat thu~ gi6. D6 la bilt d'llu gi6 mua Dong Bile. "Vao mua d6, gi6 bilt dau thol lt?ng, chung toi di v~ hu6ng Nam va nhiing giay bu'Om dai cd ngan ttfc Anh (pleds) duf!c treo thanh titng doi. D6 la thiri kY cac tinh tu di vao quy d.;zo . ChUng to i xa dan phuang Bac va nguiri ta thtfy cai chong ch6ng bang lang troi dan coi tren ~t nu6'c. ChUng toi lenh denh tren biln trong nhi~u ngay, nhiing dr;tt s6ng 16n nhu nhiing vang mdy, vuan ten dln t~n triri". Hai mucri ngay sau, chiec tau cua Ngai Nghia T~ c~p ben Sumatra. Ngai lun l~i d6 8 thång - 6 thång Crivijaya (Palembang: m9t hål cång cua Nam Duong) va 2 thång f:J Malåyu. Sau d6 m<?t chiec tau Sumatra cM Ngai ngang qua v~ Bengale. Tren duemg

a

31


di Ngai nhin thåy ".xU nhiing nguili tran truang", c6 th~ d6 la dåo Nicobar. "Neu ta nhin Len bit, ta chi thay cdy ct5'i nJm xanh, nhiing himg dua va mit. Vua nhin thay bong dang chilc tau la dan bån .xU nhao len nhiing chilc ghe nho - c6 thl tren tram chilc - Hg mang theo dua, chwJ'i va nhiing v~t dan bling mdy hay tre dl dtfi /dy nhiing rruiu sat VIf.n. Hq chfu dtfi tu 5 dln JO quå dua dl dtfi /dy mqt rruiu sat nho bling hai ng6n tay. Dan ong thi hoan toan tran trif.i va dim ba chi d6ng mt?t cai khO' bling la cdy. Nlu c6 thuong nhdn nao dua, muon cho hg ao quan thi hq ra dau khong can dln. Cac thtf dan nay chi iin dua va cu san dl song. Neu cac Lai buon khong chfu dtfi sat, hq se b&n vao cac lai buon nhiing mui ten c6 tdm thu&: dqc". Tir dåo Nicobar den bo V~ Bengale, Nghl Nghla T~ con phåi di them 15 ngay nlia. Den mua trang thu hai nam 673, thuyen Ngai c~p Mn Tåmralipti, tnrac gqi la Tamluk. Ngai å d6 l nåm M trau cfoi P~ ngli tnrac khi di vao nl?i dia. Sau d6 Ngai di den dåt thånh va d~c bi~t la Magadha. "Cach ngoi den Bodh-Gayd muiti ngay duitng, nguili ta di vao mqt xu nui non [Om chOm va day ao M . Duitng sa th~t la nguy hilm, nguo'i ta phåi di tung doan dl gi up da ltin nhau. V ao thiti d6 to i bf mac phåi mqt con b4nh khong ni;ing tam nhung nguili toi rii rili va m4t lii ra. Toi kilm cach di theo mqt doan Lai buon nhung chi mqt thili gian ngan toi m4t lii dln n6i khong di theo kfp hq. Ddu co' gang het suc dl bu6'c theo, toi phåi dung nghi cå tram tan tren mqt dor;zn duitng dai 5 df'!m. Lue d6 c6 khoång 20 tu sf thuqc den Nd/anda deu dii di tru6'c toi. Toi lqt lr;zi mqt minh phfa sau trong dam soi da hai ben duitng. V ao xl chieu, khoång tu 3 den 5 giit, mqt dam thtf phi xuat hi4n, cung no day minh va la het om som. Chung nhin va cuili nhr;zo toi, rai chung lqt ao quan toi luon vm cå gidy nft. Lue d6 toi nghf toi sap tu giii coi diti, toi se khOng thl nao thoa dut;tc nguy4n u6'c hanh huang va nhiing mui lao cua chUng se phdn thdy xe thft toi''. Chic la nM l~i tnroog hqp cua Ngai Huyen Trang, Ngai Nghla T~ nghl rang bqn thcS phi nay sap giet Ngai vi mau da Ngai trang M dång te cho m~?t dång than linh (clvalte) nao d6. "Toi chui vao mqt blf.i r~m, /dy bun bOi cung nguili, sau d6 /dy la cdy che thdn va /dy cdy lam g~y chdng tan do t!Utg bu6'c. Vao lue chr;zng vr;zng to'i, toi con cach trr;zm nghf kha xa. Dln canh hai (glOa 9 va 12 glo tol), may sao toi theo kfp cac br;zn dang hanh . Toi nghe thay tieng Ngai Ta-Tch'eng-Teng dang dai tilng gqi ten toi ben ngoai lang. Khi chUng toi gf'!p lr;zi nhau, Cllc br;zn toi cho toi ao quan sau khi giup toi tam rua trong mqt cai ao". Khi den duqc Nålandå va Gayå, Ngai Nghla T~ ben dånh le cac thånh dia cho phan Ngai va cho phan nhling ngum b~ å Trung Hoa, da nho Ngai c'ltu nguy~n cho hq tnrac c~?i Bo De. "Toi quy mqp sat delt. Toi chi c6 mqt y

32

nghf la Slf kinh cdn thanh tam. Toi eau xin cho Trung Qudc dut;tc bilt dln Tu Di~u Dl (Les Quatre Ventes), eau xin cho tat cå cac Ph~t tu bilt dln Giao ly PMt Da, ve quy tlf. dum cqi Long Hoa, va dut;tc g{!p chfnh Phap Thdn cua dang Tu Bi (Due Dl Lc;':lc -Maitreya, le Boudha Futur, vi Ph~t Tuong Lai) va dut;tc giac ngq. Kl d6, toi dånh Il va chiem Mi cck thanh tfch".

Ngai Nghla T~ cfing di thåm cac thånh dia Kucinagara, noi DUe P~t ~P Niet Ban, vuoo L~?c Uy~n ~i Ba La N~i. chling tich noi Ph~t thuyet giång lan d'ltu tien, tåt ca cac noi n6i tieng duqc kinh sach ghi l~i. Ngai å l~ Nålandå 10 nåm, chåm chU nghe cac b~c D~i su truyen giång va thu luqm kinh sach. Nhung roi cfing phåi nghl den ngay ve. Ngai mu6n ll;li di duoog bi~n d~ c6 thi gio so~ thåo nhling kinh lu~ P~ ngli cua gim båe hqc Crivijaya. Dong huong cua Ngai ta Ngai Wou-Hing ma Ngai da g~p å Nålandå cfing mu6n ve Trung Qu6c song l~i di ve 16i Gandhå. Hai vi buon ba gia tir nhau. "ChUng toi cung di vm nhau tu Nd/anda tren mt?t dor;zn duitng dai 6 do tuan (?). M6i chUng to i nghl dln slf ly bi4t rna buan, chUng toi hy vgng se dut;tc g{!p lr;zi nhau. N ghl dln cong tac menh mong dang chit chUng toi hoan thanh , chUng toi /au nu6'c mat giii bi~t nhau". Hai Ngai citng di ~o lan cu6i ve phia Dong Bac cua ngoi den cii Råjagriha, tren dinh Linh Thliu (Pic du Vautour). "Khi chUng toi chiem bai va cung duitng xong, chung toi nhin trang ra mien dang que va diiy nui rna lang khOng khoi bui ngui". Va Ngai da tU'c cånh sanh tinh lam m~?t bai tho: Tu dinh nu i thieng ngam nhin slf v~t dtfi thay, Toi dua mat l{!ng nhin thanh quach cu. Chile M tråi qua ngan niim vdn con nguyen dang dap. Ngoi vuitn gia ngan niim vdn con tuO'i. tdt. Song, con duitng nho do vua Tan Ba Sa La thanh l~p, Duitng nhu dii bf hu nat ben suitn non. N goi dtlt thieng Båy Bau (Sept Royeaux) dii mdt di di tfch cu. Nhiing canh hoa tri/i tu sac dii thOi rO'i., Trong nhiing hoa am em dfu; Dii qua di tu /du, nhiing d6a hoa va dm di~u; V a nhiing eau tha chat c hua lang tin kfnh ton sung : "Tue cho toi dii sinh ra qua muqn l Trong thl gim hi~n tr;zi toi khong tim ra canh cua (porte) Toi khOng tim ra Mi dln Nier Ban. Toi treo Len nui cao dl nhin xudng thf thanh Tam Mn toi chO'i. vO'i. tren Båy Bl (Sept Mers). Tam Gim nhu ng~p chim trong htfn lor;zn, Trong muon loai khong tim ra dut;tc mqt trai tim. Chi due Tu Bi mm c6 Phu6'c Hu~ song toan N gai dii quet sr;zch blf.i tran, dfnh yen s6ng dii Va mtJ ra Con Duitng Giåi Thoat. Khi N gai g{!p mqt con htf d6i

Phåp Åm Vu Lan 98


Ngai dii hiin minh cho hå dut;tc no; N gai riii tam tit Len mr; i ke khå tam Tren giong song lt;ing s6ng, N gai rua s~ch bao tri'en phUf!C. V ai guom tri tu~, N gai pM tan mdy mu tam t& Tren cung kh&p, N gai thlfc hanh due h~nh. N gay sau thai, N gai khOng ng61 thuang x6t chUng sanh. Ngai dii vw;rt thoat kiip nguifi va d~t din Niet Ban va gia ..."

tåa anh sang trang ba thang mua xuan. Chong tfch trut;tng toi treo len ngr;n nui chea lea va tit d6 nhin thdy phiin da truflc kia Phr}t thuimg dung di xip y aa ... V ai th! giac va tam tuång, toi ngii dut;tc hi)i ngi) cung dting ChiTon". Va sau dåy la nhilng lOi tha c6 tinh cach ca nhån duqrn thlim tinh nguOi: "Toi rdt buon, nuflc Trung Haa xa qua ... Trang lue to i lang nghe ngay thang tro i qua trang tuo"i tre, toi khOng nh~n thtiy minh dii di din da~n cuo'i cui)c dm, va mua Thu nay tiip no'i mua Thu khac . Toi dii thlfc hi~n duf!c gidc ma ngay truflc la duf!c di den ngr;n nui Thieng. Cau mong saa toi dem dut;tc ve dtn nai din chan nhiing kinh sach quy bau nay".

N gai N ghia Tj.nh eling kMng quen n6i den cong vi~c rna hai V~ hiinh gia phåi lam tren nhUng dO~:ffi du(mg hoi huang nguy hi~m. "Tren nhiing giong eat btit tr}n va nhiing ngr;n nui ngr}p tuyit, buåi s6rn mai nguai ta khOng nhin thtiy Mi di. Tren mt;it biin menh mong va nhiing ba N gai gia tit nguai bl:ffi dong huang va N gai se khong bao dlfng dung, trang dem to'i riit di l~c duimg. Nguifi ta gia gij.p l~i. Ngai xuong tau t~i Tåmralipti. Ngai dem duang dau vm v~n n6i chit ch6c di cUu /l{y mqt ~ng theo duqc tren muOi ngan cuon kinh P~ ngu (nom sang ... Nhung chUng toi dii 685). Nhu da dj.nh, Ngai ditng chO'i bo nhiing hoan /~c cho chån l;:ti Crivijaya dao Samatra bån thdn hi~n t~i, chUng toi va luu l;:ti d6 4 nåm trong m<?t nai khOng mang eau dut;tc h~u n6i tieng P~ d~ ~ch m<?t phan be'n bo nao chia the' t~ng xung. ChUng toi s6 luqng kinh sach kh6ng lo nay . nguy~n xå thdn nay di tim Song suc m~ m<?t nguOi khong Phåi chång linh duqc la tha cang dang n6i cong vi~c to tac cho ra Giao Ly Cao Sieu. Tii't Ung tan tran m<?ng den M giac hoa åy . Vao nåm 689, Ngai ve Trung cå chUng toi deu mang dut;tc Chuong ngån thanh thoat gan xa Quoc d~ tim m<?t s6 nguai ph1,1 quång M Anh Sang Nhi~m N ghe phien nao dUt an ho a tårn vui giup, Ngai den Quång Dong va Mau" Tha nhu linh duqc dilt trOi trong vong bon thang, Ngai da Dat hon em a thånh thai ve nguon Va cuoi cirng Ngai gia tit dilt tim ra duqc nhieu nguai c<?ng sl_!. Kinh nhu ånh sang tårn hOn An, gia tit ritng mii lang m;:tc Ngai cirng h<? tro l;:ti Samatra. Sang soi nhån the t;:to nguon song vui xu Bihar, gia tit cac nai Due Ngai con luu l;:ti Crivijaya tren 5 La niem h~ phlic tuy~t vOi Ph~t da song: "Van tha buon nåm nua d~ ghi l~i cac hi~u biet La lOi vo thi måy trOi th~t xanh nay toi se khOng baa gia n6i rieng ciia Ngai va ~ch kinh. Cuoi nhu y ni~m trong liinh Xanh len nila. Ve phia chdn trifi cirng vao nåm 695 Ngai ve hån Ket huang giai thoat tj.nh thanh gi6 trOi xa, toi nhin nhiing nai sang Trung Quoc va vao giua mua H~ Cho ta c6 n1,1 cuai tuai nay to i dii di qua. V a phuang Ngai den L;:tc Duung, kinh thanh Thåy dOi vån d~p. thåy nguai de thtrang Dong, toi lt;ing ngam hai Dtiu thu hai ciia Trung Hoa. CUng nhu Long uam hoa giai thoat huang Chdn Phr}t con in l~i tren Ngai Huyen Trang truoc kia, Tren cao Tit Ph1,1 nhu duang mirn cuOi doi. Huang ve phfa Tiiy toi di Ngai Nghia Tj.nh nh~ thåy trieu Hai long vi cac con Ngai ve ngii vuim Li)c Uyin, nai dinh chU tr9ng den cu<?c hiinh Yeu hoa Giai Thoat nhu Ngai thuang yeu phat xuat ra Tam T~ng kinh huang ciia Ngai va don tiep Ngai Cho VUOn dOi sac my mieu diin (Trols Revolution de la råt long tr<?ng. Nhung lan nay v! Cho long _rna r<?ng thuang yeu muon loai Loi), ve huflng Bac toi nhin chUa t~ Trung Quoc la m<?t nu Cho tha ve ao Nhu Lai thtiy nhiing cai hO con nhån, m<?t khuon mij.t l;:t thucrng Cho nguOi hOa ai n1,1 cuOi B6n Su . cua trong l~ch sir Trung Hoa - Hoiing nguyen v~n Cho long lang tj.nh chån nhu ~u Vo Tac Thien - trieu d~i m<?t Kuciigarapura . Ve phuong Ta Ba, Tj.nh Di? ben ba nao chia Agrippine (t) Trung Hoa nay da Huang Giai Thoåt, Hoa Tit Bi Nam, hang da thieng lieng khien cho Nghia Tj.nh råt quan Mua Xuån Di Lij.c, sån si xa roi vdn khOng thay dåi. N gr;n tårn nen thi~n nghl eling nen n6i Thanh thanh titng sac hoa dOi N gil Son (Cinq Plcs) vdn qua nhån v~t khåc thucrng nay. Niing trOi Tj.nh Di? sang tuai trong long luon luon xinh d~p. tram mt;it Qua v~y, th~t la m<?t måu thuån Thuyen trang cij.p ben hu khong hO vdn nhin thtiy tå tuimg. kY l;:t, nguOi dan ba ngang nguqc C6 Hoa V o Uy na hong SOm nay. Hoa tuoi lam rlfc sang cå nay l~i la m<?t nguOi råt sirng bai bOn phuong. Ct?i Bo De Tut I'Jga d~o P~t. (Arbre de la Sagesse) vdn.

a

Phåp Åm Vu Lan 98

33


Vo Tiic Thien trucrc kia la m~t cung phi siing ai cua vua Duemg Thåi Ton. Duge ~P cung vao nåm 637. Lue mm 14 tu6i ba dii n6i b~t ve tri thOng minh va nhan sile. Khi vua Cao Ton (Kao Tsong) con la Dong Cung Thåi Tir, ong thtremg nhin thåy Vu Tac Thien trong dam cung phi ciia Ph~ hoang. Tir do Cao Ton dem long åm th'fun thtrang nM. Sau khi vua Thåi Ton bang ha, tÅt cå cac cung phi deu phåi xuong toe vao tu vi~n Kan Y e Se. Sau khi man tang, lue åy Cao Ton da len ngoi Hoang de, lien tri~u hoi Vo Tac Thien va phong tam thu phi. Song d~a V~ hau nhtr khong dap dling tham vqng cua ngtrcri dan ba nay . Theo loi mo tå cua nha tha Lo Pin Wang, m~t ke thu ciia Vo Tac Thien thi: "Doi rnily Ngai da ba khOng chfu thua mt?t ngum dan ba nizo khac. Ba am tMm vu khong mqi nguifi. Ve thien ki'eu M mf cua mqt hå ly tinh lam cho Thien tu d&m say". Def d~t tham vqng, ba khong ng1ln ng~i nhling tay vao m~t t~i ac tay trOi.. Chinh ba tl:( tay b6p c6 dua con ba vira sinh va d6 t~i cho Chinh Cung Hoang H~u. Theo lai cac su gia Trung Hoa ve thåm ~ch nay, ta lien ttremg den Tacite <2 >. Han nua, ba l~i con sap xep m~t tån tuong giå tra va di~n bien theo loi Trung Hoa. Sau khi dua be ra dcri, m~t be gai, ba Chånh Cung den tham Vo Tac Thien, bong be tren tay vuot ve va khen ti,ing ba m<? tre. Khi ba Chånh Cung vira rai khoi phOng, Vo Tac Thien bop chet ngay dua be sa sinh roi d~t l~i vao noi nhtr trucrc. Vira lue vua Cao Ton den, Vo Tac Thien net m~t r~g ro don tiep nha vua va ven man noi def khoe dua be. Th~t khiing khiep, con be chi con Ut m~t thåy rna ! B~t khoc nuc no, Vo Tac Thien trånh khong tl:( minh bu~c t~i cho ngtrai rna ba muon am h~i. Duge vua Cao Ton g~ hOi nhieu 11m, ba quy t~i cho cac cung nu. Di nhien def c~y t~i. cac ty nu thu~t l~i vi~c ba Chånh H~u vira den thlim trucrc do. Tån ~ch da duge xep d~t råt tinh vi kheo leo lam vua Cao Ton tin chiic chinh ba Hoang h~u dii gåy nen t~i. Nba Vua ~ l~nh pM bO Hoang ~u va dua Vo Tac Thien len thay the (655). M~c sl:( chOng doi cua cac d~i th1ln, b~ dong ngfi trtrcrc kia, vua Thåi Ton 11m 11m rai vao nanh vuot ciia ba Hoang ~u mm. Giong nhu Hoang ~u Agrippine thOi. c6 La Mii, Vo Tac Thien dl:( vi~c trieu chinh, ngoi nåp sau m~t tårn rem. Vi vua Cao Ton vån thtremg lui tm thlim vieng ba pM h~u nen Vo Tac Thien ~ l~nh cho ngtrcri eat bO tay chån ciia ngtrOi. dan ba dang thtrang nay. Tir sau nlim 660, chinh Vo H~u. nhån danh vua Cao Ton dieu hanh tåt cå vi~c trieu chinh. V m chinh sach mua chu~c tay sai, def trå thu hay def thoa miin long ganh ghet do ky. ba lam khiep dåm cå trieu dinh va dii sat h~i cå nh\lng ngtrOi. trong hoang t~c. Sau khi sat ~i cac vi d~i th1in da ch6ng doi ba, Vo H~u bu~c vg con hq lam ty nu cho ba. Vi vua nhu nhtrgc, biet ro Sl:( VO t~i cua cac ngtrOi. nay song khong dåm co thai d~ benh Vl:(c. Tuy v~y long hOi ~ da g~m nhåm suc khoe nha vua. Cao

34

Ton bang ha vi buon phien (683) sau khi chinh mat Ngai nhin thåy Vo H~u d'llu d~c ngtrOi. con trai Ngai yeu quy nhåt. Dum danh 'l.ghia cua Thåi Tit ke vi. trong suot 20 nlim, Vo ~u la m~t nha cai tri d~c tai trong toan quoc . U m~t ph~ nu thong minh xuåt chling, ba råt am tuemg ve chinh tri con han vi Hoang de qua co. Vm y chi ctrang quyet, guong may cai tri nhu thOi. vua Thåi Ton tiep t~c quay deu va m~c du nh\lng thåm ~ch xåy ra trong cung cåm, binh ttrcrng ciia trieu d~i nha Duemg vån chien thiing quån Rg khiip nai. Chinh dum trieu d~i Vo H~u. Trung Quoc chiem cu "Bon Thanh Tr( (Quatre Gamlsons) cua ru Tåy T~g. do la Kashghrie vcri thanh Kutsha, Garashahr, Kåshghar va Khotan (692). Tåt cå deu khuåt ph~c trucrc nguOi. dan ba dåm ltrgc nay. Ba ngang nhien truåt pM con la vua Trung Ton (Tchong Tsong) nlim 684 va cuoi citng tl:( xung Hoang De (690). Cac Hoang tu chinh dm thåy nh~c nhii def cho m~t ngtrOi. trucrc kia chi la ty thiep cai tri. nen theo lm gqi cua ttrcrng Sin King Yu va nha tha Lo Pin Wang n6i len chOng d6i. Tåt cå deu b~ quån trieu dinh dånh b~i va thii cåp duge dem den dång t~ mat Vo Tac Thien. Nåm het quyen hanh trong tay, Vo H~u tl:( ti~n tam mqi dieu theo thich. Ba hå chång ban d~c ån cho m~t nha su tre, phong ong lam Vi~n truemg m~t tu vi~n t~i L~c Dtrang va cho ong co quyen tl:( do ra vao cung cåm båt lu~ ngay dem dåy sao?

sa

Vi a nai ngtrOi. dan ba phi thtremg nay. d~o giao ke c~n vcri long tan b~o va dåm o. Di nhien ba khong thef biet ve long tir bi bao la cua Giao ly P~t Da, song khong vi the rna ba khong het long thanh tårn sitng bai d~o P~t. Do do, tir nlim 672 den 675 ba da cho khiic vao da t~i d~ng Long Mon tugng Ph~t Thich Ca vm chtr Bo Tat, chtr Tang va Thånh chling. Co thef cong trinh nay duge thl:(c hi~n chi la def thay the m~t giao ly huyen bi va m~t ly tuemg thuiJ xua bang m~t thl:(c te phii phang trai ngbich d~o ly dii cho ta thåy m~t kiefu P~t Giao hiefu theo Vo Tac Thien. Tuy nhien cac cong trinh do eling chUng minh ta Vo H~u het long h~ tri P~t Giao. Lue Ngai Nghia Tiflh hoi htrang, Vu Tac Thien eling b~c l~ nh\lng tinh cåm ttrang tl:(. Ba thån hanh di den c6ng Tåy thanh L~c Dtrang vm m~t dåm tiiy titng tien hO h~u iing def don tiep Ngai. Tuy nhien, Ngai Nghia Tiflh khong sao tim thåy m~t tinh thåm h\lu ttrang tin giua Ngai va Vo H~u nhtr trtrcrc kia da co giua Ngai Huyen Trang va vua Thåi Ton. Co thef vi khong muon giao tiep vm m~t trieu dinh m~c nat, Ngai da def het tårn tri vao cong vi~c dich kinh. Nhieu hqc giå va d~i th1ln citng m~t vai ngtrm An ett n~ Trung Hoa duge trieu dinh phåi den giup Ngai trong cong tie nay . Co m~t thOi. gian Ngai duge m~t vi Tang ngtrOi. Vu Dien ten la T~t Xoa Nan Da citng c~ng tac dich kinh. NM do Ngai da dich duge 56 b~ kinh, chua kef den nh\lng tac phÅm ciia rieng Ngai.

a

Phåp Åm Vu Lan 98


Trong khi Ngai Nghia T!nb chuyen tårn vao cong tie <4ch thu~t thi trong cung cåm c6 mqt cuqc n6i ~y l~t d6 ba hoang dång sg nay. Tnroc Sl,( Mt man ciia dån chling, ba quyet d!nh trao quyen ll,li cho vua Trung Ton tren nguyen tik, nhl1ng thJ!c sv ba vån tiep tJ;tc dieu hilnh cong vi~c trieu chinh voi nhling cqng tac vien mai, anh em nha h<? Tchang. Nhl1ng mqt åm mttu dåo chånh khåc da duge thanh hinh. Vao mqt dem nåm 705, nhling ke chong doi vm day du vii khi tran vao cung g~p vua Trung Ton, ong vua nhu nhugc khong quyen hanh. Hq c6 vova keo ong vao cung Vo H~u. Ba hoang h~u gia bi danh thuc ~Y, co don, khong ng11m båo v~. Quanh ba nhilng ke thån tin nam chet la li~t. Ba vån con c6 thåi dq chong l~,ii bang cach co gang m<?t lan ch6t lung ll,lc vua Trung Ton voi hy vqng keo diii thm gian. Song doan ngucri n6i lol,lll da di dao vao c6 ba va buqc ba phåi til bo ngai vang. it thång sau, ba qua dm vi thåt vqng. Ba hu<'mg thq 81 tu6i. Trung Ton duge tai hOi de vt, tiep tJ;J.C het long giup da Ngai Nghia T!nh va c6 le nha vua hgp tinh tinh v6i Ngai hon Vo Håu. Nha vua d~c bi~t quan tårn den cong tac <4ch thu~t ciia Ngai. C6 Mm Vua con thån hanh den tl,li eira Tåy thanh L~,ic Duong d~ thong tri cho cac vi dl,li than biet la mqt so kinh sach da duge <4ch xong. Vua Trung Ton con nho la khi Ngai bi Vo H~u tuoc ng6i va day ra khoi cung, Ngai hang eau nguy~n DUe P~t Duge Su (Bodhlsattva Bhalshajyaguru) gia hq cho thån tårn. Va lm eau nguy~n ciia Ngai da duge chUng minh thanh tl,(U. Duge len ngoi ll,li nhcr bien co nåm 705, vua khong muon to ra la mqt ke vo on doi vm nhling b~c cao cå da gia h<? cM che, nen vua thuang mm nhling vt cao tang den hoang thanh, d~c bi~t la N gai N ghia T!nh da duge luu l~,ii nqi cung suot mua he nåm 707. Vua Trung Ton thån hanh Mn phOng Ngai, ngoi len chieu cl,lnh Ngai va tl,( tay cilng N gai <4ch kinh. Song sl,( cqng tac day tinh cåm giii'a Ngai Nghla T!nh va Vua Trung Ton l~,ii bi mqt thåm kich khac lam giån dol,lll. Vg Vua Trung Ton, ba Hoang H~u Wei, la mqt ng11m dan ba nhf? cll,l. Ba tu tinh vm ng11m chåu ba hoang qua co, anh chang d<?p trai Wou San Ssen. Vua Trung Ton bt cam sirng rna kh6ng hay biet gi cå. Mqt hoang tir khåc tue gi~ da dåm chet W ou San Ssen. Vua Trung Ton khong chåp ~ Sl,( ki~n nay, ket tqi hoang tir.

Phåp Åm Vu Lan 98

Cuoi cilng ba hoang dåm lol;lll cåm thåy vua Trung Ton con la mqt chuang ngl,li nen dau dqc 6ng chet d~ trt vi mqt minh. Song ba khong du uy ll,(c nhu Vo H~u nen khi tqi giet vua bt bl,li l<), cå hoang gia deu phån nq. Hoang tir Li Long Ki dim dau nh6m ch6ng doi tran vao cung va thåm kich ciia nåm 705 ll,li duge tai dien vao nåm 710. Ba hoang Wei bt giet va thii cap bt beu tren mqt Vl,lC nhqn cho dån chling xem. Li Long Ki dua thån phJ;t lii Du~ Ton (Jouel Tsong) len ngoi nåm 711 d~ roi chinh ong len lam vua vao nam 712. D6 chinh la Huyen Ton (Siuan Tsong), tue Duang Minh Hoang (Tang Minh Houang), mqt vt vua n6i tieng tai gioi ciia trieu dl,li nhli Duang sau vua Thåi Ton (712-755). Trong khi d6, Ngai Nghla T!nh song cach bi~t vm cac bien Sl,( nay Va tiep tJ;J.C cong Vi~c l4ch kinh Sach CUa Ngai. Hoang tir con vua Kåcmin, til An sang dång bi~u ciia vua cha cho trieu dinh Trung Quoc, da giup Ngai Nghla T!nb mqt thm gian <4ch kinh. Ngai Nghia T!nh ttch vao nåm 713, hu<'mg thq 69 tu6i. Tuy khong c6 duge nhån cach phi thuang nhu Ngai Huyen Trang, song Ngai Nghla T!nb cfing la mqt nhån v~t dang cho ta kinh nho. Trong cach dien tå cånh v~t An Dq cfing nhu trong tu tu<'mg dugm net buon nh<? nhling khien cho N gai co mqt net d~c thu dång men. Trong nhii'ng thi phåm d~c bi~t tinh cach Trung Hoa, thinh thoång xuat hi~n trong cåu chuy~n Ngai ghi c6 mqt cai gi em dem day tinh cåm. Cung cach Kh6ng giao råi råe d6 dåy trong sach khong lam cho ta kh6 chtu vi n6 cho ta lam quen vm nhån cach ciia vt cao Tang due dq, vt hqc giå da lam nhUng CUQC hanh trinh dang phJ;J.C rna kh6ng bao gicr nghl rang Ngai da thl,(c hi~n mqt cong vi~c c6 tam quan trqng ltch sir ...

a

Nhcr vao nhling tu si Trung Hoa dum trieu d~,ii Duang, nhcr vao nhUng CUQC hanh huong va l4ch kinh cua cac Ngai, da lam cho mien Vien Dong va An Dq ngay eling gan gfu nhau hon. Mqt thm dl,li c6 mqt khong hai trong ltch sir Å Chåu. Nhcr vao tinh hinh an 6n dm Duang, lJ;tc elta nay mcr ngo cho nhling tu si cfing nhu nhling thuong nhån va nhling CUQC bang giao vm nuoc ngoai. Hon nii'a, ~t Bån vita mm duge tiep xlic vm nen van h6a P~t giao Trung Hoa, cfing nhån ca h<?i buoc vao trao luu the gim. M<?t trong nhling ngl.tm dong song vm Ngai Huyen Trang la ngl.tm ~t Bån, nhli su Dosh6, den Trung

35


Quoc vm mqt doan ngol,li giao vao niim 653 va cbinh ong da truyen ba giao ly P~t Da tl,li ~t dum ten gt?i ta Triet Thuyet Hosso (Phåp Tu6ng). Ciing cimg trong thm kY do, mqt ngllm ~t khic, ong Chitsu eling sang vieng t.håm trieu dinh nha Duang d~ tim hi~u thåm såu hon giao ly cua dl,lo P~t (658). Mqt bai tho diem tuy~t trong thm dl,li Duang clia thi si Tsien K'i noi ve "nha su Nh~t Bån hoi huong" gqi cho t.hily nhii'ng cuqc hilnh huong cua ngllOi ~t thm Trung cd tiep noi va bd rue nhii'ng cuqc hilnh huong cua ngllOi Trung Hoa. "Ong den Trung Quoc vi lang cåu d~o, Cuøc hanh trinh giong nhu mØt giifc ma. Den ta vung bi!n xa xoi, phåi chiing ong da ch6ng cheo tren nhiing coi tri/i ? Chiec thuy'en dua ong hOi huong nh{! lu61 tren bi!n cå tuy chift dåy Giao LY, Bil n rØng bao la va tmh trang trang vilt Ggi ta lien tuang den due dØ cua Phr;lt Da Nhiing loai ca, rong troi len nu;it nu6'c lang nghe nhiing lai kinh An DØ. Ha ch&.ng huyen di4u sao anh Hu~ Quang cua Phr;Zt da soi sang khdp the gian niiy" (do Mien Tcheng djch) T~t v~y, do la mqt thm kY ding ghi nho dum ånh hllang cua nhii'ng nha truyen giao Trung Hoa. Nuoc ~t ml,lllh dl,ln buoc vao con duang P~t giao va nhcr do rna di vao xa hqi nhii'ng nen van minh xua cd. Truoc tien la nhcr vao hai cbinh sach xuilt chling tuy~t vcri cua hai tårn hon lan. Ong Ph~ Cbinh Sh6toku Taishi (Thånh Due Thål Tu) va Thåi Tit Nakanoe, cai tri nuoc ~t lue My gicr. Ong Sh6toku Taishi tir nam 592 Mn 671 . Can bån ltch sit cua ~t la bån Hien Phåp nam 604 trong dieu 2 da noi: "Tam Båo (Les Trols Joyaux) la noi nuong tlfa cao tØt cua ttit cå mqi nguili va la noi chifm dur mqi cuØc s6ng. Rift hiem nguai hoan toan xifu. M6i nguai deu CO th! thlfc hi4n le phåi neu dUq'C d~y db hufmg dtin".

6ng Sh6toku lii ngllm d'llu tien ap d~g dieu niiy. Ong cho xåy ben bcr Nqi Hai (Mer lnterleure) nhii'ng P~t h9c vi~n d~ dl,ly .kinh di~n Trung-Phl,lll va nhii'ng b~nh vi~n cho ngllOi gia. Ngoi chua Horyuji (Phåp Long 'fl!) duqc ong Sh6toku Taishi cho xåy cilt tl,li Nara vao niim 607 la mqt cMng tich ding khåm ph~c trong cong cuqc cåi cach niiy. Trong khi tilt cå deu dang thay ddi tl,li Å "" Dq quen ngay cå ten DUe P~t va Trung Hoa Chåu, An khong con nho Mn nd ll:{c phi thuang ve tri tu~ cua trieu dl,li nha Duang, thi nai do vån con båo ton gin giu nguyen VC?n triet thuyet cua tu tuffilg huyen bi nhu hic Ngai Huyen Trang va Nghia Tifih da Mn d~ nghien cffii Va h9c hOi ngay tren dift An cach dåy mui.Ji ba the kj. (Trfch djch trong quy~n 'Sur les traces du Boudha' cua Rene Grousset- Han Lam Vi$n Phap) - Nguyen Chøn

36

Chu thich: <l> Agrippine la mqt hoang ~u La Ma thm 16 - 59 sau Tåy 4ch. (2) Tacite la mqt v! vua La Ma thm 275 -276 sau 10 thång tri vi.

b~

am sat

hat tinh Mo mang ve mqt chii' yeu Song denh d<?i nho thoång nhieu ghe chua? M<?t em chm vm chieu mua Mqt ai! ruqu nhilm buon xua dem riim. Montreall~g thi th'llm Budi ta ke rna nhii'ng m'llm n~ tho Tinh em hiu hat loi mo Goc trm lang ml,lll tren bO bi~n Dong.

San Jose giilu trong long Khiip nai hoa co nang hong ben em Duoi mat Chl,lm nhu sao dem Em nghieng dong toe nen them n6i buon. Norway doi tuyet luon luon qp loe giilc ngll. them thuong ve anh Chl,lm vai tren mqt khuc quanh Hon nhien mqng thuc nho anh dl,lt diio. Toronto tinh em s'llu Måy da tinh qua ngl,lt ngao duyen mua Dem qua trang IDI,l say sua Nhin anh, em .. . ngllqng vi chua hien bOa. Bolsa nilng ilm d~m da Vuan xanh mat co nghieng da thuong th'llm G~p anh muon g~p tram l'lln Phong tr'lln phieu dl,lt nhiem dan tim yeu. Paris rl,lllg ro nilng chieu Da anh hong qua cho nhieu tinh em Toe vang doi mat trong xanh Må em phon pMt ng9t liinh phuong Tåy. Sacra åm giilc ngll. say Tinh anh cao quy doi tay chUt nay So em chieu sang såy tay Chenh venh rOt xuong ngbit d'lly chån måy. Washington nhu nuoc xoay Tinh anh chin do tham cåy h<?n hO Vang sen bong co tham cho Long em xe gio mo no tr9n ngay. Bat tinh choång ngqp doi vai Budi toi b!n r!n phien bay ll,lc hon G9i ten ai khe run buon Duang nhu mat·~ re tuon doi hang.

Bich Xuan

Phåp Åm Vu Lan 98


CUU MALA THÅP • (343- 413) LttQc

truy~n

Ngai ten ~t la 0tu MaLa Ky Ba T~p. Trung Hoa g9i la Dong Th<?. ham y tudi nho nh11ng c6 k)r dlic. Von ngum Thien Tnic, gia t<?c nhieu dai lam quan, cha la Otu Ma Viem thong minh tai tri, l~i c6 dlic di?, khi sap ke thira chUc vi. Otu Ma Viem bO di xuat gia, hu&ng ve Dong Di?. qua ThOng Uinh, den ri Quy Tu. Vua xli nay ngu5'ng m<? danh ong da låu, nay l~i nghe n6i ong tir bO danh V<?ng chång mang, l~i eling them kinh tr9ng, nen tl,( di nghinh don, ri10C ong Ve trieu, ton lam Quoc SU. Nha vua c6 nguai em gai tai sac hon nguai, chi c'3n d<?C qua m<?t la nh6 khong quen, co nay l~i dem lang tien m<? Otu Ma Viem, nha vua biet y. ep hai nguai thanh thån.

ran

Chång bao låu hoai thai La Th~p. khi mang thai N gai, nguai m~ tl;( dung c6 tri hue va stie ly g1.a1 hon hån thuang nh~t. ba khong h<?C rna tl,( biet n6i tieng Thien True. Sau La T~p. ba sinh PMt Sa De Ba, m<?t Mm nhån diP di ngang qua biii tha rna, nhin thay xuong kho nam lån 16c, ba ng<? le vo thuang, va quyet chi xuat gia. La T~p nåm len båy tudi cimg m~ xuåt gia, theo thay la Phåt Do Thi~t Di h9c A Ty Dam, thong d~t y nghia. Me Ngai von la Cong chlia, nen khi xuat gia duqc eling duang h~u hi, ba cho rang nhu v~y c6 h~i cho sl;( xuat gia h<?C d~o nen quyet difih rm ri. Nåm len chin tudi theo m~ qua song Tån Dau, den xli Ke Tån, La T~p g~p danh su Ban Dau D~t Da. Ban Dau la em h<? cua vua Ke Tån, ong ndi tierig bie h9c, tam t~g ciru b<? deu bie lam thau tri~t. Tir khi La Th~p theo h9c, ong khong ngm khen ng<,Ti tu cMt thong minh cua c~u be chin tudi nay. Vua Ke Tån nghe duqc nhiing lai xung tan d6, lien tri~u thinh La T~p vao trieu, dong thm eling cho mm nhiing nha lu~ su ndi danh cua ngo~i d~o duong thm, cimg La T~p van ~ bi~n lu~. Ban dau cac lu~ su thåy La T~p tu6i nho, nen coi thuang, cho den khi b! tri hu~ cua Ngai bi~n bac lam h<? phåi ng~m mi~ng im lm, båy gia ID<?i ngum mai .thJ!c tårn ph~c Ngai. Nha

Phap Åm Vu Lan 98

Vua tir d6 coi tr9ng La T~p. noi Ngai o luon luon c6 ke hau ngum h~. eling duang day du. . Den nåm Ngai 12 tudi, m~ Ngai l~i dua Ngai ve xli Quy Tu, m9i ngum nghe tin, tranh nhau mang le v~t den thinh Ngai, song Ngai khong he lay d<?ng. Ba m~ l~i dua Ngai den Nh~c Chi Bac Son, g~p m<?t vi La Han, vira thay La Th~p. vi La Han lien n6i vm m~ Ngai: "ChU Sa Di nho ru'ly, nen kheo thu hq, ntu den niim 35 tu& mil khOng pM gi6i, at se la nguO'i chdn hung Ph~t phdp, dq h6a va so nguO'i. Ntu khong chi la mqt phdp su tai hoa tudn ngh4 mil thOi". Sau d6, Ngai den xli Sa L~c. ngåu nhien trong m<?t tl,( vi~n. Ngai om m<?t binh båt sat n~g d<?i tren dau, tl;( d11ng Ngai l~i suy nghi: "Nho nguO'i nhu minh lam sao c6 thl om va dqi dur;c dzi binh btit sat rz4ing ne to l6n nhu vily?". Vira khm ni~m. lien cåm thay binh båt ~g ca ho khong sao d<?i ndi niia, N gai lien nghieng dau, bit sat kia rai xuong dat, båy gia Ngai khong sao eir ndi chiec bit kia len. Khi m~ vao hOi, Ngai lien dap: "Chl do con mai khå'i ni~m phdn bi~t, lien cdm thti'y btit mJng nh~ khdc nhau". Tir d6 Ngai th~ h<?i duqc d~o ly V~ Phip Duy Tårn. T~i

Sa L~c quoc, Tam T~ng phip su Hi Kien vira g~p La th~p. lien tåu v6i Vua: "ChU Sa Di ru'ly, khOng thl coi thuO'ng, Vuang nen mO'i chU ta gidng pMp, nhu v~y se c6 hai dieu lr;ti. Thu nhdt, cac vi Sa mon tr;zi Sa l.iJc se cdm thdy dur;c quy trr;mg, va chd le tilu Sa Di mil han minh sao, do d6 se dif-ng cong han trong vi~c tu hqc . Thu hai, vua xu Quy Tu thdy chUng ta coi trqng La Th~p nhu v~y, se sinh tdm thi~n cdm, bang giao giii'a hai nu& nhO' v~y tat dffp han". Vua Sa L~c nghe theo, le thinh La T~p thång toa thuyet phip, quå nhien thinh giå phit tårn såu r<?ng, ri Quy Tl1 va Sa L~c quoc tro nen thån thi~n hon. Bay gia c6 v! Tam T~g xli Ke Tån la Ph~t Da Da Xa, duqc Thii Tir D~t Ma Phåt Xa kinh ngu5'ng, giii l~i trong cung eling duang. Da Xa thong hi~u cå eie lu~ N gfi Minh cimg eie phuong thu~t the gian, La Th~p diP nay theo h9c va ånh huang Da Xa. La Th~p l~i gia cong nghien cliu kinh di~n ngo~i d~o. ru V~ Da, Ngii Minh chu lu~. Åm Duong toan so, khong gi Ngai khong tMng. Sau d6 l~i g~p danh tang Tu L<,Ti Da To Ma, liinh th<? Kinh A N~u D~t. ng9 Uån, Gi&, Xli eie phip deu Khong, Vo tu6ng. Tir d6, Ngai thay ddi sl;( h9c, chuyen

37


tårn vao y~u nghia D!!-i thira. Nghien cUu. cac bi? lu~ nhu Trung Lu~. Bach Lu~. ~P Nh! Mon Lu~. Roi 11!-i theo m~ ve phuang Bac, ngang qua 6n TUe, dilng l u~ nghia hang phl,J.C V~ di!-0 Si danh ti~ng cua xU nay. ve den Quy Tu, nha Vua dich thån di don.

Nåm Ngai 20 tu6i th<;> gi6i CV TUe tl!-i vuang cung cl Quy Tu. M~ Ngai bi~t V~ nuoc sap nguy, V~ phåp sap tan, nen bO qua Thien Tnic, truoc khi len duemg ~ La Th~p: "Ctic Kinh diln Phuong Dång, nen xiln duong å' Dong Dr?, phO.p duyen da con å' d6, han nila may ra chl c6 con m6'i du suc chetn hung Ph~t phO.p. Tuy nhien, do'i bån thdn con, mf! e c6 dieu bett lqi". La T~p khång khai trå l<ri.: "Muon hanh dt;Ji dt:Jo Ba Tat, phåi quen thdn minh, chi cdn Ph~t phO.p luu truyen, du c6 dCiu soi lua bong cung ch&ng tu". Ngai tien m~ roi, cang tinh din d()c tl,lllg tu hanh, chC1 nhån duyen thanh th1,1c. ThCti gian sau do, theo lai thinh cua Ty kheo ni, A Ki~t Da Ml!-t D~ la em gai cua Vua, Ngai hoiing tuyen cåc Kinh Phuang Dång. Xi~n minh thåm nghia cac phåp deu Khong, giå danh khong th~t. N gai quång t~p cac Kinh Lu~ D!!-i Thira tl!-i Quy Tu han 20 nåm trm.

Lang Giang tucrng quån Khuang Phi, dem båy Vl!-fl qua.n chinh phl!-t cåc :xU Quy Tu, .6 Ky, d~ ruoc Ngai La ~p ve. Truoc khi xuåt quån, Phil Kien thi~t ti~c tl!-i Ki~n Chuang cung, ~ do Lu Quang: "Chuyin nay xutft binh khOng phåi dl chiim dett dai, rna kY th~t dl dem b~c TM.nh nhdn ve ddy. Trdm nghe Cuu Ma lA ThØp la nguOi thOng hilu phap tu6'ng, lt;Ji giåi cå dm duong tinh lfch, Trdm nguiing mr? bety !du, h!ing tim cach nghinh thinh, song khOng thanh t!fU, nen phåi xuett qudn kY nay, b~c hien trill nay, thlfc {a quoc båo, niu chinh ph/!-C xong xu Quy Tu, l~p tue dua La ThØp ve ddy, khOng duc;c tri niii".

Ngay khi quån Lu Quang chua t6i. La th~p da bi~t truoc, tåu len vua: "V~n nuO'c Quy Tu sap suy vi, se c6 ke dfch tu phuang Dong din, Vuong khOng nen khO.ng clf, rna nen cCiu hoa". Thu~ Vuang la vua Quy Tu My gia, khong c~u nghe theo, dem binh nghinh chi~n. b~ Lu Quang danh tan, Thu~ Vuang thåm tit. Quang l~p em Thu~ len thay. Nam Ki~n Nguyen 20 (384), Lu Quang chinh ph1,1c duqc Quy Tu, dol!-t duqc La Th~p. song vi thåy Ngai nho tu6i nen coi thuemg, ep Ngai cu6i cong chlia monnepnho Quy Tu lam vq. La Th~p el,( Ngai 6 Quy Tu vira tron hai Bo 11!-i lm ru tren !ung con sao tuy~t. Quang noi: "Due thO.o cua muai nåm, nha Vua xåy toa Co bOng dien di~n li~m dåu chån chim ke sl c6 dt;Jo nghla, khOng duc;c su tit tråi gåm quy, thinh Va trang ngoi nUi dU.ng l~g im vuc;t qua cha minh. Nay cha Ngai Ngai thuy~t phåp, di? h6a Nhin mua thien di vang bong nho khong bi~t bao nhieu ngum con My vc;, N gai vi sao khong Gio håi co dan tram len ng()n co rna kl M<?t Mm chqt nghi chfu?". Roi Quang gl!-t Ngai uong Buon ngum xa tha thån bi~n rirng den an su, vira lue Ban Dau ruqu say. nhot chung phOng cU.ng Bong sling ngong d<;>t tre mang D!!-t Da 6 xa tim ve. N g1li cong chUa, 11!-i thuemg dem N gai Måy xuong ru<:>ng hqp Mn mil suang khat lien dem giao nghia D!!-i ra dieu cqt, bat N ga i cuai bO cuai Lufu mua non them hia con uom hl!-t Thira ra thuy~t phvc Ban lira d~ lam tro cuai. Ngai phåi Ngån sao trm måy 11!-c cånh xa khai D'llu, cuoi cU.ng Ban Dau b~ C~U du ffi()i Sl,( hanh hl!- cua Lft Yeu que hUang va tbuang bong dai tri hu~ cua Ngai lay d<?ng Quang, quå nhu lai ba m~ da noi Toi thång nam x~p mon n~p nho. thån tårn, ong bilt d'llu tin truoc. phl,J.C D!!-i thira phåp, va ton Nguyen Thuong Que Nam sau Ki~n Nguyen 21 (385) La T~p lam th'lly. ong cung Lu Quang dem binh tr6 ve mang kinh Ie båi va noi: "Toi la theo Ngai, giua duemg dong quån thdy Tilu thua cua Hoa Thuc;ng, Hoa Thuqng la thdy du6i chån nui, Ngai khuyen Quang dm di nai khac, Dt;Ji thua cua toi". La Th~p ciing cung kinh le th'lly. Quang khong buon nghe, Mn dem mua nhu trut nuoc, Danh thanh cua Ngai vang di?i khiip cå vilng Tåy Vl,(c, dåt 16 nui s~p. nuoc cuon troi di cå ngan quån, My gia va roi lan truyen Mn xu Trung Hoa. Dai vua Tien Tan Lu Quang m6i kinh sq va ngam phvc La T~p. Ngai Phil Kien, nam Ki~n Nguyen thu 13, quan Thai su quan båo Lu Quang khong nen ch'lln chC1 mau tr6 ve, d()c duemg se co phlic d~a co th~ t~!-ffi trU. Quang !'an nay tin sat tinh tuqng, tåu len vua: "C6 vi sao lt;J kY xuett hi4n, theo, ve Mn Kinh Chåu ( nay la tinh Cam Tue) duqc tin Mo truO'c diem se c6 vf Dt;Ji due tri nhdn din Trung Vua Phil Kien b~ Dieu Truemg sat hl!-i. Quang ben cU.ng quoc". Nhii Vua noi: "Trdm nghe Tdy Vlfc c6 Dt;Ji Due quån si d~ tang, dong do luon tl!-i Kinh Chåu, tl,( l~p lam Cuu Ma lA Th~p trac tuy4t df thuitng, Tuong Duong c6 Vua, låy nien hi~u la Thåi An. Chång bao låu Lu Quang Dt;Jo An phO.p su, hay la hai vf nay ddy". Vua lien mQt chet, con la Thi~u k~ v~. duqc vai ngay, b~ em la Toån m~t sai ngum dem le thinh N gai Di!-o An, m<;>t m~t sai dol!-t ngoi va gi~t chet. Toån d~t nien hi~u la Ham Ninh, su sang Quy Tu thinh Ngai La T~p. nhung vi~c khong tir khi Toån len ngoi, trong cung thuemg hi~n yeu quai, thanh. La Th~p khuyen Vua nen khac kY tu due, n~u khong, Mai den thång 9 nåm Ki~n Nguyen thu 18 (382), Phil trong nuoc at sinh bi~n lo~!-fi. Toån khong nghe, quå Kien hl!- l~nh cho Kieu KY. tucrng quån Lu Quang cilng nhien nåm sau, chåu Lu Quang lii Lu Sieu gi~t Toån, va 38

Phap Åm Vu Lan 98


l~p ngttm anh la Long len lam Vua. Båy

gia thien ~ deu tin lm Ngai luon linh nghi~m. Ngai å Kinh Chåu hling bao nåm, cha con Lu Quang khong biet hoang d~o. nen Ngai chi nh.ån cha nhån duyen, vo phåp tuyen duang giao h6a. Phil Kien ta ngUm d1lu tien nghinh thinh N gai, dång tiec m~t chua duge g~p. thå.n da chång con. Cho den khi Dieu Tnrang chiem cti Quang Trung d/!.t qu6c hi~u Ja H~u Tan, co long nghinh thinh, nhl1ng cha con Lu Quang biet La T~p la b~c tai tri, sg dua Ngai ve vm Dieu Tnrang e co thåt lqi cho minh, nen kMng chtu dua Ngai ve Tnrang An. Thm gian sau Dieu Tnrang qua dai, con la Dieu Hl1ng ke v~. l~i sai sti di thinh La T~p. song khong ket qua. Thång 3 nam Hoang Thuy thti ba, trong cung mQc len m<?t cåy Lien Ly (g6c thå.n va canh cimg sinh lam m<?t, do ta diem råt lanh), dong thm bao nhieu hanh trang noi. vuan Tieu Dao tl;( dl1ng h6a thanh co Ky Chi (mt)t lor;zi co thom), ai nåy deu cho la diem d~i kiet, va doan chiic rang se co Thånh Nhå.n xuåt hi~n t~i dåy. Thång 5 Dieu H11ng phåt binh chinh Tåy, thåo ph~t Lu Long, Long quå.n d~i b~i. phåi xin quy hang, lue åy Truang An mm duge Thånh Nhån di!-t chån Mn. Båy gia La T~p da 58 tu6i. K~ tir khi Phil Kien khm tårn don La T~p. cho den Dieu H11ng rucrc duge Ngai, rong ra trai su6t 25 nam, 25 nam d1ly binh bien mau lira do da toi luy~n long nhån ~i va chi nguy~n kien c6 ho ang phåp cua N gai. Ngay 20 thang 12 nam Hoang Thiiy thrr ba (401 ), dån Truang An no ntic ra don La T~p . Dieu H11ng dån van vo qum thm cimg ra nghinh don, dimg nghi le Qu6c su tiep dai N gai. Dieu H11ng ngttang m<? P~t p håp, cimg cac tOn thåt nhu Dieu Man, Dieu Trung, Dieu Hi~n. Dieu Hoang, thuang hay hOi d~o noi. Ngai, quen cå nåm qua thång l~i chång biet moi m~t. Hoang Thiiy nam thu 4 (402) theo lm thinh c1lu cua Vua, Ngai tr1;1 å Tåy Minh Cac trong Tien Dao Vien, bilt d1lu ~ch Kinh. Ngai ~ch cac kinh Di Da, sau do ~ch D~i Tri D<? Lu~ va Bach Lu~. Nåm sau, Dieu Hung thinh Ngai ~ch l~i cac b<? Kinh van nghia khong duge ho an chinh, nhu D~i Phåm Båt Nha. N gai l~i chuyen chQn han 500 Sa mon co hQc vån uyen båe nhu Hu~ Cung, Tang Tri~u. Tang Du~. Tang Thien, Phåp Khåm, D~o Lun, D~o Hang, D~o Tieu, giup Ngai trong vi~c phien ~ch. Dieu Hl1ng dich thå.n dQC bån ~ch D~i Phåm cii, Ngai dQc bån P~ van, hai ben d6i chieu, nhu quå co ch6 nen sua, at b6 tUe giao dinh, nen van nghia thl;(c vien dung thong d~t. N goai vi~c ~ch Kinh, Ngai con theo lm thinh du, giång thuyet cac kinh ~ch t~i D~i Tl;( å Tnrang An. Nåm thti 6 (404) Ngai giåo dinh xong D~i Phåm Båt

Nha l~i eling Lu~t su Pbåt Nhugc Da La Dq NgU ngUm Ke Tan, ~ch b<? T~p Tl;lng Lu~t. duy~t l~i Bach Lu~. Sau do, Ngai ~ch cac kinh P~t T~g T~g. BO Tat T~g. Tir nåm Hoang Thiiy thti 8 (406) trå di, Ngai dm Phåp Åm Vu Lan 98

ra D~i Tl;( tiep t1;1c ~ch Phåp Hoa, Duy Ma, Hoa Thii eling Ti~u Phåm Båt Nha. Ciing cac b9 Trung Lu~. T~p Nht Mon Lu~. cu6i eling Ja Thanh T~t Lu~. t6ng s6 hem 300 quy~n. Ngoai gia ~ch Kinh, Ngai con giång Kinh Lu~ t~i Thåo Duang Tl;(, hol!-c Trirng Huyen Duang t~i Tien Dao Vi~n. Dieu H11ng trQng N gai co tinh don ~u nhå.n tir, men Ngai noi dtic tinh hu tårn tiep ~P lm phåi, quy Ngai noi ch6 cm cu khong biet m~t. va nhåt la kinh ph~c tri hu~ khong ai sånh bang cua Ngai, do do nha Vua nåy sinh y nghi quai gå. M<?t Mm Vua hOi La T~p: "D~ su thong minh cai the, tri hu~ vo song, li1 m<?t mai måt di, phåp chiing at phåi tuy~t h~u" . Nha Vua nghi quån cho rang tai ngh~ nhu N gai neu sinh con, at h6 ph~ sinh hfi tu, nen tuy~n chQn cåc my nu tai m~o song toan, xåy cåt cung xa, bilt Ngai phåi dm ve do å vm cac my nhå.n nay . Ngai vi sl;( nghi~p xi~n ducmg D~i Thira giao phåp, nen phåi mien cuang chåp ~· Song vån ng~i Tang Chling ng<? h<?i. cho D~i Phåp su con v~y. hu6ng ho minh, rna m/!.c tinh phi gim. Nen m6i lm thuyet giång, Ngai thuang nhån m~: "Trong viing bitn hoi tanh, mqc ra d6a sen thom ngat, nguili trf chi ltfy thui:ln sen, khOng ltfy chUt bitn nao". M<?t so ngUOi låy b~g ti~u nhå.n do long quå.n tU, cho Thånh NhAn nhu v~y, cm gi ton kinh, nen N gai tim cåch trånh cho d~i chling khoi tårn khinh m~. M<?t bua, den gia ngQ trai, Ngai d~ truac m/!.t m<?t båt d1ly kim, båo vai d~i chling rang: "Ct:k vj ne'u hqc duqc nhu toi nutft sq.ch Mt kim nay, at c6 thl hqc hr;znh cua toi, lam vi~c lam cua toi, ne'u khOng, cac vj hay lo bi~n dr;zo, cdn tMn giii gio"i, dang sinh vqng tuå'ng .. ". Noi xong, Ngai nu6t s~ch båt kim, d~i chling xem thåy hå mi~ng trqn mat, sinh long khiep sg. M9t Mm, Ngai van t~p d~i chling noi: "The' duyen cua toi dii he't, khOng thl citng chu vj lo vi~c djch Kinh, hon nua tu6i gia am mut)i, cho de'n nay kinh lu~n djch han 300 quyln, chi tru Th~p T~ng Lu~n chua duqc san djnh, con lq.i cac bt) dlu khong sai s6t. Mong nlng cac Kinh lu~n nay se duqc htu truyln h~u thi, xin dr;zi chUng citng trt;l hoang duong. Toi nay do'i truac chu vj, pMt nguy~n rang: "Neu nhu toi ~ch khong co sai sot, nguy~n cho lum tO i khong tieu sau khi phå.n h6a" ". Ngay 20 thång 8 Hoang Thiiy nåm 11 (413), Ngai t~ch di~t t~i Tnrang An. D~i chling theo nghi thtic Thien True, lam le hOa tång, den khi sac thå.n tti d~i cua Ngai ve vm nguyen thuy. ngQn lua eling ngirng chåy' mQi ngUOi xem l~i quå nhien trong d6ng tro tan, luffi Ngai connguyen. Do cong lao ~ch Kinh phåt huy P~t Phåp, Ngai duge coi nhu T6 khai sang cua cac Tong: Phåp Hoa, Tam Lu~. Thien va Thanh T~t Tong.

Sa mon Thfch Thltn Hut vltt dlch

39


Chu y: se c6 Thong ru. Thong Båo vå Chuong Trlnh chinh xåc gål den cåc don VI Glåo HQI, HQI, Chl H91 khap nol. - Tfing V~ Nghi Le GH PGVNTN Åu Chåu tir nay se do Dl,li DUe Thich Truang Phuac (Gia Na Dc;zi) dam trach. - Tfing V~ Xa Hqi GH PGVNTN Åu Chåu se do TT. Thich Quång Hi'en (Th~y Sl) ph~ trach. - Vi~c liinh dl,lo tinh th'An va trong s6c Chua P~t Quang tl,li Goteborg, Th~y Di~n tir nay se do TT. Thich Tri Minh, Chua khuong Vi~t Na Uy dam~· TT. da tien hanh P~t Sl! d'Au tien la vi~c t6 chUc Dl;li Le Vu Lan Bao Hieu 1998 vao ngay 19.9.1998 tl,li Goteborg.

ePbien hQp Cu Si Giao Hc)i PGVNTN Åu Chau ·

ePH~T Sl/ GIÅO HQI ÅU CHÅU

eKhoa tu hQc Ph~t Phap Åu Chau ky lO Nam nay kh6a tu hQc P~t Phåp Åu Chåu k:)r l O da duqc t6 chUc tl,li mqt vimg cfoi nUi tl,li Th~y Si, phong cånh d~p c6 ten lli Glaubenberg, 6061 Samen. ThO'i gian tir ngay thu nam 23.7.98 t6i het ngay thu sau 31.7.1998 . Va ngay thu bay 1.8.1998 la ngay du ngol,lfl truing cånh Th~y Si. Kh6a tu hQc do Giao Hqi PGVNTN tl,li Th~y Si dam trach dum sl! Co Vån ciia Chu Ton DUe thuqc GHPGVNTN Åu Chåu. Kh6a tu hQc da dl,lt thanh cong vien man v6i han 560 h9c vien den tir khilp noi. D*c bi~t da c6 khoång 60 Tang Ni tham dl! kh6a tu hQC nay.

ePbien hQp Giao Hc)i Åu Chau Trong phien hQp thuang nien ciia Giao Hqi Åu Chåu duqc t6 chUc tl,li ~a di~m kh6a tu hQc P~t Phåp k:)r l O nam nay, Giao Hqi da c6 nhililg quyet ~ sau: - Ph~t ti'c duqc xuilt gia tuy thi'ri gian phåt nguy~n. - Cac Bo Tat Gi6i duqc dap y. - Nganh cu Si se ph6i hqp v6i Giao Hqi, Ban Hoang Phåp va Gia Dinh P~t Ti'c d~ ciing co va xåy dl!flg cac cong tac Ph~t sl! chung. - Ciing trong phien hQp nay quy Th'Ay da hoan hi tan cfong vi~c chQn Na Uy lam d~a di~m cho kh6a tu hQc Ph~t Phåp Åu Chåu k:)r 11 cilng thm gian Le Khånh Thanh ngoi chua Khuong Vi~t. Thm gian kh6a tu hQc dl! d~ bilt d'Au tir ngay 24.7.1999 va chåm dat vao ngay 1.8.1999. Sau d6 la Le Khånh Thanh chila Khuong Vi~t tir 1.8.99 den 2.8.1999.

40

Thl!c hi~n theo tinh th'An phien hQp khoång dl,li ciia GHPGVNTN Åu Chåu duqc t6 chUc tl,li Na Uy vao ngay 19.12.1997, mqt bu6i hQp CU Si trong Giao Hqi duqc t6 chUc tl,li d~a di~m kh6a tu hQc Ph~t Phåp k:)r 10 tl,li Th~y Si nhlim thanh l~p mqt t6 chUc CU Si Ph~t Giao Åu Chåu. Phien hQp chinh thuc bilt d'Au lue 13.30 gio ngay 26.7.1998 va chåm dUt vao lue 18.30 gio cilng ngay. D116i Sl! chU tQa ciia TT. Thich Tri Minh c6 sl!chling minh ciia HT. Thich Minh Tåm, TT. Thich Nhu Di~n. Sl!- hi~n di~n ciia DD. Ph~ ta CU Si Thich Nguyen Lqc va Su Ba Thich Nu Nhu Tuån, D*c trach Ni Bq ciing sl!- tham dl! ciia mqt so dl,lo hliu d~i di~n cac Giao Hqi, Hqi, Ban Hq Tri Tam Båo, quy v~ nhån si, cu si, dl,lO hUu Ph~t ti'c dl,lO tåm tl,li cac quoc gia thuqc Åu Chåu, phien hQp da d~t duqc thanh cong vien man. Bu6'c d'Au la vi~c hinh thanh mqt Uy Ban Di'eu Hqp V~ cu Si Ph~t Giao. Va Uy Ban dang xuc tien d'An vao cac cong tac, sinh hol,lt Ph~t Sl! tl,li Åu Chåu.

e Kh6a An Cu Kie't H~ cho Tang Ni t~i Åu Chau Chieu theo quyet ng~ D~i Hqi k:)r 2 ciia Giao Hqi Åu Chåu vao cuoi nam 1997 tl,li Chua Khuong Vi~t Na Uy, Tfing V~ Tang Sl!- GH PGVNTN Åu Chåu da ra ThOng Tu keu gQi tåt cå chu Tang Ni hi~n cu n~ hay dang cong tac tl,li cac quoc gia Åu Chåu, vån t~p v'e Chila Vien Giac (Hannover, Due quoc) d~ an cu trong thm gian 2 tu'An, tir ngay 11.7 den 21. 7.1998. Tuy la l'An d'Au tien Giao Hqi Åu Chåu t6 chUc Kh6a H~ chung, nhung ket quå thanh cong vien man v6i d'Ay dii chu Tang Ni va mqt so t~p sl!-, xuåt gia cilng gieo duyen v6'i lfu Ba Tac, lfu Ba Di. Dåy la mqt truy'en thong tot dtfp va se duqc Giao Hqi t6 chUc hang nam cho toan th~ Tang Ni cilng chUng Bo Tat, va P~t ti'c tl,li gia huån tu . Thm gian Kh6a Hl,l nam 1999 dl!- d~ tir l. 7 cho den het ngay 14.7.1999.

Phap Åm Vu Lan 98


mqt s6 d~o h1tu P~t tir Vi~t con c6 gAll 100 cu dån Na Uy trong vimg. Sau phAn gim thi~u. tham quan, tåt mqi ngUm cimg nhau an u6ng tro chuy~n råt thån m~t trong tinh cåm thong hqp teie lam cho tcr bao dia phuang dang tåi ca ngqi ...

ca

en~i

1.1 Ph~t Dån pl. 2542

tir Trung Vang den cac d~a phuang tåt ca deu nh!P nhang t6 chUc D~i Le Kinh MUn.g Due Ph~t

T~i Na Uy

Dån Sanh Ph~t qch 2542. Theo sl,( dieu hanh cua TT. Thich Tri Minh quy ThAy da luån phh~n sap xep thm gian d~ chU:ng minh le cimg SJ! thåp timg cua quy ChU Sa Di, quy Sa Di Ni. Rieng t~i Trung Vang (Oslo va cac vimg ph~ c~). ngoai budi le truye n th6ng t6 chUc t~i Chlla Khu6ng Vi~t. con c6 mqt budi le long trqng cho d~i chling t~i Ralingen Radhus vao ngay thu båy 9.5 .1998, vm sl,( tham dl,( ciia gAll 800 Ph~t tir d~o hilii trong vimg. D~c bi~t

nåm nay dum sl,( chU:ng minh cua TT. Thich Tri Minh va sl,( tham dl,( cua mqt s6 d~o hilii trong Ban Die u Hanh Giao Hqi, m<?t bu6i le P~t Dån da duqc t6 chuc cho P~t Tir trong cac khu VJ!c Hamar, Brumunddal, Gjovik, v.v... t~ d~a di~m truang Brumunddal vao ngay thu båy 15.6.1998. Budi le da thanh c6ng vien man vm SJ! tham dl,( cua gAll 100 P~t tir trong vimg. Sau l gicr 30 phUt giång thuyet cua TT. da khoi ~Y tinh thAn D~o phåp, dong thm thanh l~p mqt Ban D~i Di~n P~t Giao t~m thcri (duqc de eir) d~ dåm trach cac c6ng tac Ph~t sJ! chung. Sau bu6i le la budi dam d~o. trao d6i c6ng tac Ph~t sl,( tuang lai trong vimg giUa Ban D~i Di~n va phåi doan Giao Hqi. Thanh tårn du nguy~n c6ng tac P~t sJ! t~i cac vimg n6i tren lu6n vUn.g tien. N goai cac bud i D~i Le cua Giao Hqi va Chi Hqi, cimg cac bu6i le rieng cua cac Hqi Doan P~t Giao thanh vien trong T6ng H<?i Ph~t Tir Na Uy con c6 m<?t budi D~i Le Ph~t Dån pl. 2542 chung cho cåc Hqi Doan Ph~t tir cac sac dån duqc t6 chUc tir 13.00 gicr den 18.00 gicr ngay chii nh~t 7.6.1998 ~i d~a di~m c6 ten la Karma Shedrup Ling - mqt dia di~m mm rna Cqng Dong Ph~t Tir Tåy T~g (Karma Tashi Ling) vita m6i mua duqc nam Ski kommune. Bu6i le råt thanh c6ng vm SJ! tham dJ! ciia tren 150 d~o hilii P~t tir du cac sac dån ngo~i qu6c va Na Uy . Rieng Giao H<?i PGVNTN Na Uy thi ngoai Sl! quang låm ciia TT. Thich Tri Minh, DD. Thich H~ Th6ng, quy Sa Di con c6 mqt s6 d6ng Ph~t tir Vi~t Nam tham dJ!. Va eling nhu thuang l~ GDPT Thi~n Tårn da tham gia phAn van ngh~ eling duang qua cac man vU d~c bi~t duqc mqi ngUm tan thuang nhi~t li~t.

a

ecac cong tac Ph~t slj khac - D~ t~o them sl,( th6ng cåm cua ngUm Na Uy lån c~ Chua, va eling d~ gim thi~u ngoi chua Khu6ng Vi~t vm tåt cå mqi ngum chung quanh, mqt bu6i ti~c da duqc t6 chUc vao lue 18.30 gicr ngay chii ~t 21.6.1998 t~i Hqi Truang Chlla Khu6ng Vi~t. Tham dJ! budi ti~c ngoai Chu Tang, mqt s6 d~o hilii thuqc Ban Dieu Hanh, cimg

Phåp Åm Vu Lan 98

- D~ ti~n vi~c hoang phåp, lien l~c. trao ddi P~t sl,(, d~c trong gim sinh vien hqc sinh t~i Na Uy, qua måy lAn hqi hqp da thanh l~p mqt Doan Sinh Vien Ph~t Tir Oslo vao ngay chii ~t 2.5 .1998 t~i Hqi Truang Chua Khu6ng Vi~t. Than.h phAn Ban D~i Di~n Doan Sinh Vien Ph~t Tir Oslo va Ph~ C~ nhu sau: bi~t

-- Doan Truang Minh Huyen Nguyen Ngqc Th~y Vy . -- Doan Ph6 Nhu Rien D~g Th~y Rien Thåo. -- Thu Ky Minh Hong Le Thi L~ Chåu. -- Thii Quy Dh. Le Minh Chånh. - T~i Chua, sau mua nghi he 1998, eling nhu sau måy thång ~p H~. cac chuang trinh tu hqc dcri, d~o cimg vi~c hoang phåp cua Chu Tang va hqc chling da nh!p nhan.g tro l~i binh thuemg. - Cåc kh6a Tu Båt Quan Trai vao cac ngay thu båy va chii ~t mM cu6i thång duang lich theo lich trinh. Cac gim tir Bo Tat se b6 tat 2 !An vao cu6i va giUa thång nhu thuemg 1~. - Ngoai nhUn.g gicr t~ng ni~m khuya va giUa ngay ciia Tang Ni Chling, t~i chua con c6 mqt kh6a le d~i chling hOa hqp cong phu chieu vao lue 17.00 gicr m6i ngay, kinh thong båo va kinh mm quy Ph~t tir d~o tårn t~o thu~ duyen cimg ve tu t~p d~ boi tich phUc duyen an l~c giåi thoat. - HAu chuån bi cho ngay Le Khånh Thanh Chita vao thång 8 nåm 1999, m<?t s6 c6ng ta c nhu vi~c thinh tuqng Quan Am l<? thien, 2 con Su Tir chliu truac tam cåp, 2 con Rong chAu hai ben tam cåp, 3 cai Dinh, cimg vi~c tu b6, tån trang c6ng Tam Quan, v.v ... eling da duqc xuc tien t6t dyp. Kinh phi dJ! trit khoång kr. 300.000,(ba tram ngan). Tåt ca deu t~c bang da. Ngoai ra vi~c lam c6ng vien, hang rao cåy chung quanh chita, trang nhJ!a cac ch6 d~u xe, råi da cac 16i di, v.v ... ciing da duqc bau thåo vm kinh phi khoång kr. 300.000,- (ba triim ngan) va dang duqc xuc tien. Lue dAu dJ! dinh se do nha thAu Na Uy thi cong, nhung vi gia thanh qua cao nen hi~n nay dang do sl,( chi d~o cua TT. Vi~n Chii va Chling Tang dåm trach cimg vai m<?t s6 d~o h1tu phåt tårn c6ng quå va dang thi c6ng m6i ngay. D~ cac cong trinh kien thiet tren dåy duqc ch6ng hoan thanh t6t dyp, m6i ngay hay m6i cu6i tuAn, quy d~o h1tu Ph~t tir (n~u dUQC) nen hoan hi nhin chUt thm gian cimg ve g6p suc cong quå ho~c tity hy eling duang tinh tai cho cac c6ng trinh neu tren.

41


- Vi muon 6n <4nh ånh tho theo khuon måu thong nhåt, va nhåt la ngay gio My kY,, gi6 eling hay thuang ~t nguy~n chu huong linh k9 quy tl,li chua, kinh mong quy dl,lo hUll thån nhån da k9 ph~g. ho~c dang co dl;( dtnh se k9 quy linh Ve tho tl,li chua, vui long lien ll,lC Ve chUa cang s6m eling tot hAu b6 tue va 6n dtnh dAy du d~ vi~c eling le tang phAn thiing quå.

- Mqt so Kinh vita duqc an hlinh xong nhu: Kinh Thien Mon Nh~t T~g (1000 quyen), Kinh Phåp Hoa (300 quyen), Kinh Thily Sam (300 quyen), CM Lang Nghiem (2000 quyen). Rieng Kinh tJ;tD.g hang ngay (nghla) (2000 quyen), va Kinh Phåp Hoa Thily Sam, D~a Tl,lllg, Vl,ln Ph~t Kinh m6i lol,li 300 quy~n dang duqc tien hlinh. Kinh thong båo hAu quy Ph~t tii nao muon hlin phuac an tong xin vui long lien ll,lC ve Chua. - CUng d~ 6n dtnh m(>t Thu Vi~n tl,li chua, eling la thu~ di~m cho tåt cå P~t tii nghien crru, chling toi kinh xin

ThAy, quy CM trong tinh dl,lo dm thån m~t vo eling cåm thong. - Nien hQc 1998-1999 da hat dAu, va trong chuong trinh hQc cac b~c hQc co mon: "Kien TMc Ki-To-Giao vai sl;( Huang Dån ve Ton Giao va Nhån Sinh Quan" la m(>t mon hQc mm thay cho mon: "Kien ThUc Giao Ly Ca D6c" truac dåy. D~c bi~t cac con em nao khong thuqc Giao Hqi Thien CMa noi chung co th~ xin mien hQc mqt phAn gio mon nay. MQi thac mac xin vui long lien ll,lC Ve chua hay trl;(c tiep lien ll,lC flha truang d~ Xin don mien hQc.

o

OTIN CQNG OONG

Tåy chay nh6m Vi~t Nam Express cua CSVN tri~n lam tranh t~i Mjondalen

thong båo eling quy dl,lO hUll P~t tii xa gAll neu da muqn kinh, sach bao, tl,lp chi ... khi da thong dl,lt xong, xin vui long hoan ll,li. Va neu quy Ph~t tii nao co kinh sach, truy~n. tl,lp chi .. tfch Cl;( C glri ve Chua Khuong Vi~t gop phAn cho Thu Vi~n m(>t ngay m(>t dAy du han.

Sau lAD bt chOng doi ml,lnh me cua cqng dong ng11oi Vi~t tl,li Stavanger hoi dAu nåm, nhom Vi~t Nam Express co hai "binh an" trong vi~c tri~n lam tranh tl,li mqt vai dta phuong khong co ng11m Vi~t. va båy gia ll,li lAD mo den Mjondalen d~ tri~n lam tir ngay l den 30.8.1998.

- Ban V~n D(>ng CUu Trq HQc Vi~n. Tang Ni xin thlinh tam tan thån cong due cua tåt cå quy Ton Due, quy Ph~t tii da eling dttang tir bify låu nay, va mong duqc tiep t1,1.c cho tai bet nåm M~u DAn. Sau do se co thong båo va chuong trinh mai.

Mjondalen la t~ tran cua qu~ Nedre Eiker thuqc tinh Buskerud cåch ~ xa Drammen khoång l o km ve huang Kongsberg, nai co khoång 400 ng11ai VW cu ngu va co m(>t Hqi Ng11m Vi~t do Anh Le Van Minh lam Hoi Truång.

- Tilt cå cac danh sach eling duang cho cac ngay Dl,li Ph~t Sl;( khac se duqc chling tOi thong bao ro rang trong Bån Tin Phåp Åm dl;! dtnh phåt hanh vao cuoi nåm. Kinh xin quy Ph~t tii dl,lO tårn hoan hi cho nhiing thieu sot va ch~m tre nay

Vi~t

o

Le, cac cong tac

o

- Hqi Thåo ve Tl;! Do Ton Giao va Tfn Ng116ng tl,ll Oslo, Na Uy da dien ra trong thm gian 5 ngay tir ngay thu ba 11.8.98 den ngay thu båy 15.8.98 tl,li khach sl:lll Holmenkoll. Tham dl;! bu6i Hqi Thåo nay gom khoång l 70 vt chinh khach trong va ngoai nuac eling m(>t so quy vt dl,li di~n cac ton giao den tir cac nuac Å Chåu. Cac de tai, hay cac van de vi phl:lffi 11! do tfn ng115ng o mqt so cac quoc gia trong do co Vi~t Nam eling da duqc de c~p va neu ro. D~c bi~t trong bu6i Hqi Thåo co bai noi chuy~n cua Ong Vo Van Åi tir Paris, Phåp quoc sang. Vao chieu thu sau 14.8.1998, m(>t bua ti~c do Giao Hqi thay m~t T6ng Hqi thiet dai han 30 vt tu si va chinh khach tl,li Na Uy va cac quoc gia tham dl;( bu6i Hqi Thåo. TT. Thfch Tri Minh thay m~t Giao Hqi va Chu Tang da don tiep phåi doan va ngo lm keu gQi Sl;( giåi cl1u Giao Hqi PGVNTN tl,li Vi~t Nam va giup cho y kien doi hOi nhån quyen va tl;( do tfn ng115ng cho Vi~t Nam. Phåi doan da luu ll,li Chua trong vong 4 tieng dong ho d~ tham quan Va dam dl,lO, trao dfii vm quy

Nam Express la m(>t nhom hQa si duqc Cqng sån Nam dua ra cong tac tl,li vuang quoc Na Uy nam 1998, dum sl;( tai trq cua Dl,li Su Na Uy tl,li Vi~t Nam, ca quan NORAD, cong ty Statoil... Vm ml,lc dfch tri~n lam m(>t s6 tranh ve d~ tl,lo ca hqi tuyen truyen chinh sach d6i mm cua Cqng sån tl,li Vi~t Nam. Vi~t

V ai l~p truang chOng cqng va nhiim Vl,lCh trAn åm muu dling ngh~ thu~t d~ hol,lt dAu chinh trt, kinh te cua Cqng sån Ha Nqi, Hqi Ng11ai Vi~t tl,li dåy da mm cac Hqi doan, doan th~. t6 chUc ng11ai Vi~t tl,li cac villig ph"J,l c~ va Oslo ket hqp vm nhau hAu tåy chay cu(>c tri~n lam gian trå nay. Tilt cå dl,li di~n cac Hqi doan, doan th~, t6 chUc da hinh thanh m(>t Uy Ban vm danh xung ·(Jy Ban Ngu~i Vl~t Båo V~ Van H6a Nhan Bån" do Anh Le Van Minh lam Chil Ttch, da hqi hQp, ban thåo va d~t ke hOI,lCh cho cuqc tåy chay dl,lt duqc ket quå mong muon. Cac bai båo viet ve thl;(c trl,lllg Vi~t Nam va åm muu cua cuqc tri~n lam da duqc Uy Ban dang tren cåc nh~t båo lan tl,li Drammen dong thm 2 cuqc bi~u tinh da dien ra vao ngay l va 6.8 .1998 vm hang tram ng11ai tham gia ngay tl,li dta di~m tri~n lam. Nhiing bi~u ngl1 doi Mi CSVN tOn trQng nhån quyen va thl;(c thi dån chil duqc giuong cao; Cac khåu hi~u "Dtmh bong khOng phåi la hc?i h9a"- "N6i Lao khOng phåi la ngh~ thu~t" bang song

A

42

;

)

Phåp' Am Vu Lan 98


ngli

Vi~t-Na

Uy duqc viet tren nhieu chiec ao ciia ngUai

bi~u tinh dang m~c; M<?t so tranh biem h<;>a phån ånh sl,(

gian manh, tan bi!-o. tham nhling, v.v ... ciia CS Ha N<?i do h<;>a si Nguyen Hilil Nh~t ve rat dqc dåo, duqc Ban Td ChUc tri~n lam yeu eau d~ 11!-i d~ tri~n lam chung v6i cåc h<;>a phåm ciia nhom Vi~t Nam Express ... Tåt cå sl,( vi~c tren da noi len dtiac sl,( thanh cong to 16n ciia cong cuqc tåy chay nay. Cfmg trang cuqc tåy chay, doan bi~u tinh da nghe t~ tai cåc quan chUc chinh quyen phåt bi~u: "Chllng t6i råt biet sl,( ngoan co ciia chinh quyen Vi~t Nam, nhung vi~c giup do cho cuqc tri~n lam nay chi la nhililg dich vv trao ddi trang thu t~c l~p bang giao cap D!!-i su gilia hai nu6c .... Chling toi eling rat hi~u va thong ciim cho su ch6ng doi chinh dang ciia quy vi va hy v<;>ng tir nay se khong CO nh\ing dich V~ phien phUc nay nfca."

a

M<?t sl,( thilnh cong khac la suot cå thang tri~n lam, dia di~m tri~n lam vang hoe nhu nghia dia, m~c dau Ban T6 ChUc da quång cao m<?t cach rqng rai va gai giåy mai khap cac t6 chUc h<?i doan Na Uy eling nhli ngoc:ti kieu. Ly do etla Sl,( vang khåch nay m<?t m~t 13. ngUiJi ta hi~u ro dliqc sl,( tri trå ciia cuqc tri~n lam, m~t khåc co le h<;> khong du "trinh di)" d~ thuang thuc m<?t loc:ti ngh~ thuåt mang ten "hqi hr:;a phi tuong theo dfnh hu6'ng xa hi) chu nghla" vita ddi m6i nay . Co m<?t dieu li!- (khtic v6'i nhiing dfa phuang tru6'c) la suot cu9c tri~n lam t!!-I Mjondalen nay chi co vai ngUiJi Na Uy dli'ng ra ph~ trach t6 chtk, tuy~t nhien khong thay m<?t bOng dång nao ciia nhom Vi~t Nam Express. (theo tin H9i Nguoi Vi$t Nedre Eiker)

di~n van nhan Mua Båo Hieu DQi Le Vu Lon PL. 2542- 1998 Nom Mo

BOn Su Thich Ca Mau Ni Ph(it

lo den ån dåp nghia. NgUm con Ph~t luon phiii biet an va quyet den dåp cong an. Bon ån can biet va bao den. ThU nhat la an cha my - ån sanh thilnh dufuJ.g d~c cao tq non såu duang bi~n trang dån gian ngan xua t6i gib da co ca dao: Cong Cha nhli nUi Thåi son. Nghia My nhli nli6c trang nguon chiiy ra. M<?t lang tha My kinh Cha. Cho tron chu Hieu m6i la dao con. hay: Cong Cha nhu nui tit mu Nghla M? bl n?ng den bu dl dåu! ho~c:

On såu chfn chii cu lao Phdi lo &ip b6.o lam sao cho tron . con nhieu va nhieu khong sao k~ xiet nhfr'ng bai ca, cåu håt van chuang ca tung, keu g<;>i, neu cao an nghia dång sinh thilnh. Dieu quan tr<;>ng 13. khong phiii, d~ tan thån, ca ngåm rna phiii tri hanh. Biet an va den an 13. dich chinh. Den an ngoai vi~c boi dap v~t chåt, chiim lo siin soc My Cha ra con vi~c tinh than khong phai 13. vi~c nho . Ve m~t tinh than vita tl,( thån tu t~p tac tao cong due vuan len trang hu6ng thi~n va hli6ng thuqng d~ lam Cha My vui lang; ri!-fig ro tong mon My Cha tham låy vui cilng. M~t khac con lo gop y tl!-o nhieu thi~n duyen d~ chuy~n h6a Cha My hH6ng t6i di!-o due, giac ng<? giai thoat, Song diJi an li!-C hc:tnh phll.c trang Sl,( yen tifih tårn hon ... Thu nhl ån tb'ay - ngUiJi dc:t.Y d6 cho ta cai Sl,( hi~u biet, cho ta tri sang suot, d<;>c thong viet thc:to. d~ thåy ro dyp sang sl,( dai. Nhung do chi la the t~c l~y phien, vt thay cao cå sieu vi~t han nua la Tam Biio vita dlia ta thåy ro chån ly m<;>i sl!, m<;>i v~t. cåi khd, cåi vui, duang nao trånh, dliang nao phiii di. Tir dia vt pham phu luy phien, den m<?t dinh cao tqt vuqt thoat luån hoi sanh tt(, qua khoi bi~n khd song me t6i bi'1 giac ng9 an vui v'inh hang vien thiinh P~t quii.

Kinh bi!-ch Chli Ton Hoa Thuqng, Thtiqng T<;>a, Dc:ti Due Tang Ni cung Ph~t t\(

Tam Biio lil Ph~t la Phåp la Tang.

Bc;zch quy Ngai, Thua quy vf,

ca Trai NgUiJi, la m<?t con ngUiJi tu chli'ng thanh Ph~t chU khong phai la V~ Than Thånh vu va, dang la tam gUang sang d~ soi, la dich d~ hu6ng va mau lilnh d~ noi

Mua Thu den trang sl,( bien dich tuan hoan ciia vii tr~. ciia ly vo thuang hi~n ro net. Nliang them do rna chllng ta lien tuang t6i sl! ton vang sanh tir, ve thån ph~n cua mqt kiep ngtibi, nghi~p quii luån hoi troi ndi cua chling sanh Vi!-filOI!-i - trang do CO chling ta.

Ph~t la b~c dc:t.o su muon nai va Vi!-fi thua, la v~ thay cho

a

Vi~c cap båch phiii lo 13. phåt Bo De Tårn, hilnh Bo Tat

Di!-o - 13. phai thuqng eau Ph~t di!-o. hl!- h6a Chling sanh, tru6c khi bli6c b~c cao tren, dieu can tru6c mat la phiii

Phåp Åm V u Lan 98

Phåp von lil nhililg giao ly cao thåm vai vqi phil hqp v6i m<;>i can ca, m<;>i thbi di~m. la lai noi tir kim khåu ciia Ph~t baug nhfcng Sl! hi~u biet va nhililg phuang phåp cliu khd, di~t khd d<? thoat luån hoi, chli'ng quii thilnh Ph~t. Von la ng<;>n duoc soi sang ba neo sau dliang tam toi, khong phiii la nhililg van ki~n vii doan hay m<?t lai m~c khai.

43


Tang la m(?t t~p thtf song tinh thuc theo guang song tu h<?C hiinh h:;mh Ph~t. MQt dai thanh t~ lam gl;!Ch noi giua Chling sanh va P~t. la su gia cua Nhu Lai, la nhffng ngum thira pht~ng phåp Nhu Lai, liim nhi~m ~ ho ang phåp lqi sinh. V ai y cao df?p vai vqi la tren dlu Phåt d1;1o dum dQ Chling sanh. Ån thu ba la ån chling sinh Vl;lfi lo<,ti. Theo ly Nhån duyen cua dl;!O Ph~t thi khong c6 m(?t nhån nao song doc vi rna nen. Neu khong c6 nhffng yeu duyen c'ån va dit dtf ph~ vao dieu at c6 dtf thiinh. KMng thtf c6 cåi biin neu thieu bOn cai chån. Tir mot nguai tha det, ke quet duang, nguai cay cåy, cong nhån nha måy, phu khuån våc .. . th~m chi cho den co cåy, ho ao thien nhien, dåt då hilil tinh hay vo tinh cita chling sinh deu c6 su tuang duyen, tuang quan, nha do rna ta ton tl;li, hitfn sinh, du trong huang cao tu nhån giai thoiit cfmg phai lo båo den ån due vo cilng chung quanh ta. Do d6 chling ta c'ån nang nd h:fc båo v~. phåt huy trong ta bang ngli minh, bang due h:;mh tu hiinh, bang quyet tårn hoang d1;1o, cuu dQ chling sinh dtf båo ån cao diiy d6. Ån cuoi cung la ån non song td quoc - ån chinh phil. MQt so ngtrai n~g tinh ph~ng sv quoc gia da dem suc tai båo v~ dåt mrac que htrang, gifr gin ctrang thd, t1;1o dl:fllg son ha gåm v6c. Nhung anh hilng chien si, nhung Vua Chtia quan quån... deu la nhffng nguai ån tr9ng. Neu nuac måt nha tan, tu hanh khon don, d1;1o phiip ngira nghieng thi Ph~t phåp ciing se suy vi; nhån tårn th6i thåt thi lam sao an tårn tu tri h9c hOi, phd bien cåi cao sieu di~u ly cua Ph~t da cho duqc. Cåc vi quån vtrang minh tri, nhung chien si n~g tinh vi dån vi nuac la m(?t ån due th~t cao diiy, phåi rap tårn båo dåp, phåi g6p tai g6p suc liim gi trong khå nang sån c6 cua ta m(?t cåch tich eve dtf den an muon m(?t va dtf khOi mang danh la ngtrai vong bQi. Ky ni~m Le Vu Lan, chting ta on l1;1i truyen th6ng biio hieu den an gom tat ca 4 bOn an n~g d6 la dtf håm n6ng l1;1i ciii truyen th6ng d1;1o due cao df?p ngiin dai rna Due The Ton chl dl;!y qua dich cao vai bang vao Tir Bi, Tri Tue va Diing Lvc. Chling ta c6 nhi~m ~ phåi ke thira su nghi~p cao ca vi dai kh6 c6 d6. Von d6 la nen nhån ban la Van h6a d1;10 due CUa d1;10 phåp Va dån t{?C 0 dinh cao. Tnrac mat ngoai sv dång len tårn thiinh ct1ng du:Cing D1;1i Le Vu Lan Biio Hieu, dtf sieu dQ thån linh ciru huyen thåt td, chling ta khong quen nhfrng ph'ån con l1;1i, c'ån phåt nguy~n phai lam la ba an hay bOn an- ditfm nao chlCa tr9n, chlia lam c'ån phåi hl;! quyet tårn rna liim. Viec trliac nhåt lii phåi m(?t long tin Ph~t. hliang ve Giåo HQi ket hqp thiinh td cht.Ic, la doiin ngii h6a Ph~t tir tir xuåt gia ciing nhu: t1;1i gia theo m(?t hu:ang, m(?t le loi cilng song trong l~c hOa, såch tan tu h<?C. Du tu phåp mon nao ciing lii Ph~t d1;1o, ciing mong d\u giai thoåt. Khong thtf niio di ngoai khuon siio d1;1o giiic ng(?. Chting ta phåi y tht.Ic cao dieu d6! D(rc Ph~t khong ai siinh bi vi

44

tri tue tuy~t dich chl1ng qua hoiin toan, m(?t nguai du c6 tai ba nhling ai le loi tri tu~ khong thtf thay the hay lam duqc nhli Ph~t. rluy chl c6 nhffng tårn thanh t~. doan ngii t~p thtf tinh tht.Ic, hOa hqp cung nhau g6p ll;li mai c6 m(?t suc ffil;lnh, suc sang soi phå vo man vo minh trong thai phåp nhliqc rna chliang nay. Duqc nhu v~y, chting ta mai tv cuu minh, ct.Iu d1;1o, cUu dai, ct.Iu chling sinh trong d6 c6 Cha Mf?, td tien, ong ba chting ta. Thay m*t Giåo HQi, thay mat chu Tang Ni, chting tOi kinh goi dång len Chu Ton giao phåm, Tang Ni lai thiinh kinh khtf tht't d\u nguy~n chtic quy Ngai phiip thtf khinh an, tue dang thuang chieu, Ph~t d1;1o vien thiinh va thanh tårn kinh chtic tåt ca quy dl;!O hfru Ph~t tir, quy thån hiio nhån si, dong bao dong huang, quy quan khåc;h... luon khoe m1;1nh vai Vl;lfi dieu vui rnay thang y. Hay cilng nhau cam th6ng hqp lvc ph~g sv dl;!O dai trong tinh th'ån Bi Tri va Diing LVc bang tåt ca thiinh y chinh tårn, hau liim cho ta nhieu phtic duyen an l1;1c hi~n dai, giai thoiit mai nåy nham ph~g sv chling sanh, cho nhån qu'ån Mt khd, cho the giai hOa binh. Nam Mo Dai Hieu

M~c

Kien Lien Bo Tat

Tm. Giiio HQi PGVNTN Na Uy Ty kheo Thich Tri Minh

trtiong tttdng tu khuc Dtrang ve que mf? måy bay May giang kin neo, måy dåy tha toi Ham ba nam! Måy ngåm ngiti Oi tha, vån the! X6t dm ly huang Nguon sau ai d~t nen chtrang Ma nghe thao thtlc doan truang ai que! Xåm måy! May chiln duang ve Que huang! Htit neo le the trang Mn Mvc nhoa thliang chu co dan Ntli song ai! Kiep nl;lll buon tha phuang Muqn tha tha gi6 xuoi nguon Tårn tinh vai vqi nghe hon ngån nga Tam vuang ta! Tam vuang to! N&i sau khu quoc! Ba va sau diii Canh thåu gt'ri ånh sao mai Ngay dai gt'ri gi6 u hoai bitfn xa Bång khuång giUa coi nguCii ta V'ån gieo s6ng n6i, v'ån nhoa tuyet bay Ai hay nghi~p di vån day Ma thliang gi6 cuon may bay cuoi trCii Lang la måy v~ tho loi Truang Tuang Tu Khtic vang dai buon tenh Gt'ri ve dau? Het båt binh! Ng~m ngiti giUa cu(?c hiinh trinh bitfn dåu Menh mang may dling thiinh sau ... Tu~

Nga

Phåp Åm Vu Lan 98


.,

IUfJc k.ha()

-

V~

Sl:j.

tfch va y nghia ngayvulan Nguyen Phuc Buu T{lp

M6i nåm, sau le P~t dån, ngum Vi~t Nam thiet le Ram Thång Bay råt 16n, con g9i la le Xa t(li vong nhån theo eau ca dao "tMng bdy ngay råm xa tr)i vong nhdn". Ph~t giao Bac Tong (D<;li ThCra) thiet te Vu Lan; le nay kMng thify trong t~p t~c Nam Tong. Bai nay tim hi~u slf. tich le Vu Lan, khbi thUy tl!-i An D(l. Le Vu Lan theo dl!-o Ph~t vao Trung hoa, da tro thii.nh m(lt ngay h(li 16n tit thii.nh thi den tMn que. T~i Dl!-i Han, Dai Loan va Vi~t Nam, cho den båy gia hang nam dån chling khong quen ngay Ram Thång Bay. Rieng t~i Nh~t Ban lii. nai cac t~p t~c Ph~t giao, cho t6i cuoi the kY 20 vån con gili nguyen v~n truyen thong, le Vu Lan duge t6 chUc råt tr9ng th~. Keo dii.i bOn ngay, bilt d'fm ngay muai ba, man ngay muai sau thång Bay. Chling ta se khåo sat cac chi tiet cua ngay le Ph~t d~p de nay. Chling ta ciing se tim cach giai thich nguyen do cua bu6i le ton giao d~I ch(mg nay trong phlin sau bai. Le Bon Vu Lan t~i An D(\. Vi sao c6 le Bon Vu Lan? Tru6c khi Thich Ca khai sång ra d~o Ph~t. nguai An da thiet le Bon, rna nguai Ph~t Bile tong Dong Å va Dong Nam Å g9i la te Vu Lan. D~o Ba La Mon An D<? tin rang nguai cbet c6 nhieu rang bu(lc v6i ngucri dang song, va b6n ph~n ngum song la phåi thcr eling nguai da khuift mii. Vi le d6 rna d~o ~Y la nhling ke vo thira tl_{ khong sinh con cai noi doi d~ tiep t~c thcr eling t6 tien, se b~ ph~t t(\i råt n~g. b~ day xuong d~a n~c. Ngay tru6c An D(l, ngum Ba La Mon den tu6i trubng thii.nh phåi di tu h9c cac nghi te eling te d~ ph~c ~ c(lng dong. Nhung qua thai ky th~ huifn, y phai tro lai gia dinh, låy vg, sanh con noi doi. Y phåi c6 con thira tl_!, d~ den lue cbet khoi b~ d9a day d~a n~c . Luc Thich Ca dlf.ng len d~o Ph~t. tong do cua N gai da tirng song trong niem tin Ba La Mon. Nhling ngl.(m tit bO gia dinh d~ di tu theo Tang doan phåi c6 m(lt cach d~ tlf. thuyet ph~c di tu theo d~o Thich Ca khong ph~m t(li vo thira tlf., vi t6 tien se dl.(gc crru r6i bang le Vu Lan.

a

a

a

D~

nghia tit Vu Lan: Cho den båy gicr cac h9c gia d~o deu thoa thu~n la chli "vu-lan-bon" phien am tir chli "ura-bon-e", xuåt xli tir tieng Ph~ Sanskrit "ullambana", m<?t hinh thuc d9c g9n chli "avamlabana", c6 nghia la treo nguqc. Tieng Trung hoa ~ch nghia la "ddo huy'en", treo ngugc chån len trm, d'llu xuong dåt, la m(\t hinh ph~t vo cimg tan khoc ap d~g cho cac t(\i do. Ngum Trung Hoa phien åm tit "ura-bon-e" thii.nh tit vu-

Ph~t

Phåp Åm Vu Lan 98

lan-bån", n6i tat la "vu-lan" . Le Vu Lan tro thanh m<?t chUc nang cua t~p t~c tha eling t6 tien, råt quan tr9ng trong nen van minh cua Trung Hoa va cåc nu6c lån c~ c~u ånh hl.(ang van minh Trung Hoa. H9c gia ngl.(ai Nh~t Bunyu Matsuda sl.(u khao trong d~i t~p Huyen Anh Dien Nghia la m<?t bi? kinh P~t gom 25 t~p. 449 quy~n cua d~i su Huyen Anh song dl.(6i dm Tuy, phien åm va dien ~ch tåt cå tit ngli trong kinh di~n nhii. Ph~t tit tieng An Di? sang tieng Trung Hoa. Trong t~p so 13, chli vu lan bon duge phien am va gial thich c~ ke. D~i su Huyen Anh viet: "Tu ura-bon-e mil ta djch la vu [an bon la mr)t hinh thuc phien am sai lr,zc, phdi viet dung la ullambana m6i c6 ngh!a la 'dao huyen'. L~i

a

nlia, vao dcri T~ Dl.(ang, phu Khai Phong, d~i su Tong M~t l~i dua ra m(lt nh~ d~ khåc, khi ong viet ph'lln Lu~ cua cuon Vu Lan Bon Kinh. Ong viet: "ullam khOng h&n la tie'ng Phr,zn, tu nay go'c Trung br) A Chdu, nai dr,zo PhrJ-t theo con du&ng L~a hoång duang vao Trung Hoa . Chii ullam c6 thl djch va hilu la ddo huy'en, nhung chii bana phien dfch ra Han ngii la bOn, phdi hilu la mr)t con thuyen hay mr)t tdm van, tdm be lam khay, mr)t ca i chrJ-u dl:(ng thuc an. V tl-Y toan br) chii ullambana dich sang Han ngii, phdi dur;c hilu la cU'u giup mr)t con thuyen bi lt;it ngw;c, hay la quay lr,zi cho ngay tam be hay mr)t cai khay, mr)t cai cht;iu bi lrJ-t ngur;c". D~i sl( Tong M~t giai thich lii. ngay trong bein kinh Ullamba Sutra (Vu-lan-bon Kinh) ci.ing c6 do~n n6i den cåi khay . Due Ph~t ~y muon båo hieu chu<?c t<?i cho cha m~. phai thii.nh tårn "dang dczy khay thuc uong va huang hoa phrim vrJ-t" cho cac b~c ton trubng eau xin h9 giup lai eau

a

nguy~n.

Y kien phån giai cua d~i su Tong M~t duge d~i su D~o TM la ngum trl.(ac tac b<? Phåp Uy~n Chåu Låm y~m trg. Tac phåm nay dii.y 100 cuon, la m<?t cong trinh h~ thong h6a hai m~c Kinh va Lu~ trong Tam T~g kinh di~n nha P~t. Trong ph'lln trich d~ch kinh Ullambana Sutra ciing c6 do~ n6i t6i lai Due Ph~t d~y phåi dång "dczy khay" huang hoa quå phåm cho Tang chling d~ xin giup lm eau nguy~n cho t6 tien duge sieu thoat.

45


H9c giii Buyu Matsuda con dån them la tai li~u trong bon cuon kinh khac, Vu-lan-bon, K.inh sa, Vu-lan-bon kinh sa bien h3.nh chåm, Thich T~ yen lam va Fan-iming i-cbi (?) d~ y~m trq lai giiii thich cua Tong M~t. Cong trinh ngbien cftu båe h<?C cua th€ h~ m6i, d*c bi~t la trucrng ~t Biin sung tue phuang ti~n tri 6c va h<?C Cl,l lam cho ta phån khm ve tuang lai cua m<?t nen Ph~t h<?C han låm. Tuy nhien neu d<?C th~t kY tai li~u trinh bay hai y kien cua hai V~ d~i su Huyen Anh va Tong M~t citng giiii thich til ngit "vu fan bOn", ta c6 th~ ket lu~ khong sq sai l~c nhieu la hai y kien c6 ve khong tuang phiin, rna con hfi trq nhau. NgUai h9c Ph~t buac d'liu ngbieng ve phia giiin ti~n. hay ditng chfl "Vu Lem" d~ g9i ngay "Ram TMng Bdy".

K.inh di~n nha Ph~t, ngoai be? kinh Ullambana Sutra, con nhieu be? kinh khac giiii thich le Bon Vu Lan trong thm kY Ph~t giao hUng ~ t~i An De?. Theo m<?t so ngUai h9c Ph~t, K.inh Mahapari nirvana Sutra CKinh DQI Niet Bon), quy~n 16, k~ chuy~n Due Ph~t hic di truyen giao c6 l'lin g*p m<?t be? l~c song bang cach giet ngUm an ~t. Be? l~c nay duqc DUe Ph~t ciii quy va h<? theo Ph~t quy y, nhUng h<? khong quen lam vi~c chan nuoi, trong tr<?t nen song rat d6i kh6. Due Ph~t ran ~y d~ til trong viing phiii bo thi thl;lc phåm giup da h<?, låu dan thanh ra t~p t1,1c eling Ie Bon Vu Lan.

M<?t cåch giiii thich khåc le Bon Vu Lan la ngai A Nan Da, chåu va eling la d~ til trung kien nhilt cua Due P~t. Ngai A Nan Da thucrng tiep Xlic vai m<?t ng~ quy d6i khåt, b~ ph~t nuot than lita U Vu Lan qua kinh Ph~t trong mi~ng, nen m6i khi illlambana Sutra va m()t s6 xin duqc thl;lc phåm trong kinhkhac canh hoa hie"u d;;to binh båt, Ngai dem thJ!c Mandgalyayana (viet theo phåm d6 chla cho quy d6i. Sanskrit; Moggallana, Pali; Dåy mua båo bien M~ Cha NgUai dai sau bilt chuac tieng Hån phien la Mt,~c Kl$n Hoa Vu Lan no g'lin xa khap trai phep hanh thi~n ciia ngai Lien, d9c t6t la Mt,Jc Lien, con Cånh hoa fl;lc ra muon nai rna c6 le Bon Vu Lan. Mqt 991 la Dc;~i Mt,~c Ki$n Lien) la Huang hoa nong thilm tinh ngUai nghia nhån. nguyen nhån khåc nfla giiii m<?t nhån v~t l~ch sU:, song citng thich le Bon Vu Lan t~i An Oi! Hoa hong d~p tren thån ... thai v6i Due P~t. Ngai la m<?t V~ D<? lay dån chllng trong D~p an duang d1,1c, d~p ph'lin bien ngbi Giåo chu c6 500 d~ tit, xin quy y b6n Lu~t K.inh Vinaya ciia D~p theo titng buac chåu di theo Due Ph~t va duqc Due P~t trucrng Sarvas tivada CNhat Len chua, vieng m<?, l~ y quy c'liu sieu ... xem ta ngUm d~ til "thCin thOng thlet huu b9). K.inh gbi ro b~c nha't". K.inh chep khi dac Vu Lan hoa no m<?t cbieu lai ~Y ciia Due Ph~t cho H1tang dång m<?t coi lqng nbieu ån såu d~o. tro thanh La-Hån, ngai Ty Kheo duang tMi Ia m6i Hoa hong cai a tårn nhau phong nhan quan XUOng d~a ngl,IC khi di khat thJ!c tro ve chUa N ghia sinh, an duang kh6 dau d9a d'liy. tim m~. thily m~ b~ d9a day vi phiii danh mqt båt d'liy thl;lc kiep truac ba m~ lam lam dieu phåm eling cho lo~i vong Xin hoa bien nghia r<? d'liy bat thi~n. Ngai lay binh båt cua hon Harati. Hariti la m<?t No trong tim mai theo ngay thång troi Ngai dl;lng d'liy com dång m~. Ba con quy cåi chuyen giet Ai ngUm chua ~p dap boi m~ c'lim lay an, tue thai com h6a nguai hlit mau, b~ ke thU Xin citng t~ bien bling lm thanh tårn. ra lita hong tuon vao mom ba. ruqt chem nen b~ l~c mat Phong son N gai dau dan Mn trinh Due dua con trai. Due Ph~t cliu Ph~t. duqc ~y ta m~ cua Ngai dua be, dau vao åo va dem kiep truac n~ng ctay ngbi~p trå cho quy. Quy Harati ch1tang, phiii cM Mn ngay Ram Thång Bay, thiet d~i le ciim kich, l~i duqc Due P~t ciim h6a, ben xin quy y, bO thinh Due P~t va Tang giai muai phuang Mn g6p lai 1~ giet h~i ngttai va xin c~u d6i khat d~ chu<?c t<?i I6i. c'liu nguy~n va phil trq mai c6 th~ giup m~ Ngai giiii t<?i. P~t ~y phiii lay long tir bi cap duang, va tir d6 c6 le Ngai hOi l~i Due Ph~t la neu trong d~i chling ai c6 long Bon Vu Lan. bieu thiio muon chu<?c te? i cho cha m~ nhu N gai duqc chang. Due Ph~t phån ro: "M6i ruim, w:lo ngay Ram U Vu Lan t:;ti Trung Hoa thang Bdy, ngl.tO'i con Ph~t phdi nh6 cha mt: til tien ( .. .) Ph~t giao D~i thua Trung Hoa bilt d'liu thiet le Vu Lan tim cach d"?n cong dn dl.tiJng di!C ( .. .) bllng cach thi{t fi, du6i thai Nam Bac trieu vao the kY thu VI. Tai li~u cii /~p dan cdu nguy~n chl.t Ph~t va chl.t Tang ra an cUu dØ, nhat tim thay trong Ph~t T6 thong chi gbi la Ie duqc thiet vao ngay Ram Thång Bay nam 538 TL. Vua Vfi De thi cha mt: to" tien dw;c cd h9i x6a bå b(tt tØ i /6i tu muon nha Luang Mn le Ph~t t'!-i Dong Dai Tl! va dång le Vu kitp trl.t&". Lan. NhUng le Vu Lan ngay d6 chi ctanh cho vua chlia Ngai Mandgalyayana lam dling theo lm Ph~t ~y va ba va hang quy t<?c thiet le trong cac ngoi chUa lan, chua m~ ciia Ngai nha d6 duqc sieu thoåt. Tang doan va tin phiii !li m<?t ~p hqi he ciia dån gian. Phiii cM Mn 200 do Ph~t giao noi theo gUang Ngai va tir d6 Ie Bon Vu nam sau, du6i trieu Ducrng Thåi Ton m6i thay trong Lan tro thanh mqt le Ph~t.

a

46

Phåp Åm Vu Lan 98


Thich T~ kY c6 luqc ghi ro ngay l~ Vu Lan, thång Bay nam 766 TL, duqc thiet trong tri'eu c6 l~ ruac ki~u P~t vao cung dinh, va sau d6 dem trung bay Xa Lqi t<;ti Quång An Mon cho dån chling chiem bai. Tir ngay d6 l~ Vu Lan mai tro thii.nh ngay l~ chinh thuc cho d<;ti chling. Dong thai y nghia cua ngay Vu Lan ciing thay d6i nhu ta se thåy phan sau.

o

Khoång giua the kY thu VIII, vao dai Duoog, c6 m()t vi phåp su An De? ten la Amoghavajra, tinh thong giao ly nha Ph~t. muon d<;to Ph~t t~p quån nhi'eu han vao truyen thong xa h()i Trung Hoa ton trc:.mg vi~c tha eling t6 tien, nen thay d6i y nghia cua ngay Vu Lan, lam thii.nh ngay l~ huang ve tåt vong han nhUng nguai da chet vi lo<;tn l<;tc, chien tranh, chet khOng c6 con cai tha tl,(, chet vi ngheo d6i; danh tir nha Ph~t g<;>i chung la ng<;t quy. Ciing vao thai k)r nay g<;>i la T~ Ducrng, d<;to Ph~t tro nen cl;(c kY hung fuinh, cho nen cach thiet l~ Vu Lan eling d6i thay. Den Ram thang Bay trong m<;>i gia dinh va t<;ti chua, Ph~t tir xåy dan lam cha y d~ eling vong han; dong thai ngoai c()ng dong, nai cac chua lon l<;ti c6 t~c l~ t6 chUc chung bay cac båo v~t tha tl;( Due Ph~t. nhu cac di tich cua Due Ph~t. chång h<;tn nhu Xa Lqi lii. di v~t nh1,1c thån cua Due Ph~t dl;(ng trong binh da, binh ng<;>c thinh tir An De? sang, ho~c la cac b6n kinh chep bang chu Sanskrit hay Pali, khac tren da, deo tren g6, chep tren la c6t, la goi... cho dån chling duqc chiem nguang. Dong thai nhii. chua l<;ti khuyen khich cac gia dinh giau c6 mang cac cua rieng nhu trån chåu di bao cho khach th~p phuang tir xa den thuong ngo<;tn. Khach di xem, trong tinh, ngoai tinh den dl;(ng feu tren dåt chila, va t6 chUc cac bu6i ca vii, hat tuong, thi dua tranh tai vo ngh~. thi dua khoe tai nåu nuang cac mon chay lam le eling Phåt va thet dai nguai dong d<;to. Tir d6 c6 y nghia thieng lieng "Dqzi hqi Vu Lan" xa t()i cho nhung linh han chet bi nghi~p day d<;>a va cm cho nhung linh han song vui tuai hii.nh thi~n.

ca

o

mo

D<;to su Amoghavajra hi~u "' De? vao ro d<;to Ph~t tir An Trung Hoa phåi vuqt qua cai dieu chuang ng<:ti can bån la truyen thong luån ly Trung Hoa tir lue mai khai sang, dl,(a tren nen tang hieu d<;to: Nguyen Phåp Åm Vu Lan 98

thuy' d<:J.O Ph~t d<:J.y xuåt the, tir bO gia dinh d~ huang tai giåi thoat. Khong l~p gia dinh tue la ch6i bO cai su m~nh noi doi giong h<;> d~ eling gi6, tir bO gia dinh tUe lii. bO cha m~ khong nuoi duang. Nguai Trung Hoa kh6 lang rna chåp nh~ giao ly nha Ph~t chU truang nhU v~y . D~ giai quyet chuang ng<;ti d6, d<;to P~t phåi hc?i nh~p vao xa h()i vi d<:ti cua Tnmg Hoa bang ba phuang cåch. ThU nhåt la dich thu~t va di~n giai cac be? kinh Ph~t lien h~ den chu hieu, da c6 san råt nhieu trong kinh di~n Sanskrit va Pali vira mai du nh~p vao Trung Hoa, d~ chling minh la giao ly nhii. Ph~t eling d~t ~ng chu hieu khong kem gi truyen thong Trung Hoa. Phuang cach thll hai la thiet l~p m()t so kinh di~n mm do cåc d<;ti su An De? va Tnmg Hoa rut y trong kinh di~n rna viet ra, chU tr<;>ng vao Sl,( hieu d~. Phuang cach thU ba con sieu vi~t han nua, chu hieu c6 truyen cua Trung Hoa chi giai h<;tn trong ph<:J.ffi vi gia dinh, cha m~ ong ba. Chu hieu cua nguai song lån nguai chet: nha Ph~t bao gom cho nh11ng nguai da qua viing trong bao nhieu dai truac (to tien), va con nhung nguai da chet co qua khong nguai eling te, va chinh ngay nhung nguai dang song vi trå nq kiep truac. Chu hieu theo d<;to Ph~t båe bO quan ni~m ca nhån va gia dinh d~ thoat ra r()ng rai han. Y ni~m hieu d~ ci'.a d<;to Ph~t vuqt len b~c sieu dång, dåp ling vai nhu cfm htt&ng thi~n va huang linh cua con nguai.

ca

Ta thu luqc qua kinh di~n d~ dån chling c1,1 th~ nh11ng dieu n6i tren. Dm H~u Hån, An The Cao (An Shih-Kao) dich truac tien hai be? kinh lien he den chu hieu: Kinh Thi Ca Viet L~c Phuang Le va Kinh Ph1,1 Måu Ån Nan Bao. Tiep theo dai Ngii D<;ti, d<;ti su Tån Phåp Tu dich be? kinh Ph~t Thuyet Thi~n sinh Tit. Hai be? kinh nguyen thuy cua truong Ph~t giao Nguyen ThUy la Truoog A Ham va Trung A Ham duqc dich ra Hån van tir the kY IV va V lai d<;ty cua Due Ph~t ve chu hieu. The nhtmg muon de c~p den vån de hieu d~ trong d<:to Ph~t. ta phåi d<;>c den hai be? kinh can bån la "B'O Tat Thi4n Tit' n6i ve mc?t ngum con chi hieu ten la Thi~n Tit va be? kinh "V u Lan Bon" n6i den sl;( tich M~c Ki~n Lien, m()t d<;ti d~ tir cua Due Phi,lt. Kinh Bo Tat Thi~n Tit do mc?t nha su vo danh dich ra Hån van duai dm Tåy Tån, duqc cac chua Trung Hoa xem la b6n kinh, nhung th~t sl;( lii. duqc trich

47


ra tir Truy~n Tien Thån Cita Due Ph~t (Jataka). Thi~n Tir (Sanskrit: Syama, Pall: Sama) la m<?t vi Bo Tat tinh nguy~n dau thai lam con ciia m<?t c~p vg chong dui mu dii pheit nguy~n tir bO dai song phil du ncri thanh thi. den m<?t hang mii d~ tu t~p. Chang råt c6 hieu vOi cha m~ nen mang cha m~ theo vao trong m<?t hang mii d~ thl;(c hi~n dieu nguy~n u6'c. Mt)t Mm Thi~n Tir dt)i chiec ao da nai xuong suoi låy nu6'c, chqt nha vua di sån ngang qua, tubng lam la thu, biln ten dt)c trling vao chang. Thien Tir nam cha chet, khong oån h~ nha vua, cho la minh chet vi nghi~p. nhung tiec thuong vi con cha m~ gia kbong ai nuoi dufulg. Ong va ba Cl,l gia mo den XclC Thi~n Tir. Ngum cha om dau con truyen hoi tha, vTnh dru m9l d6a hong nguai me d~t va o vet mi~ng Til buong lim cua My thlCong co hlit dt)c ra. chåt 5ao nfun thang hao mon Trong con dau Moi nhip dci dang hien dan hQ nguy~n Dånh lrQn cho lu con. eau Due Ph~t c(tu dt). Tltc thi Ph~t Til vang t.ay cua My Quån The Åm Qu con say 8iik nong hi~n ra, chi'ta lanh Vai gay lrong nang s6m vet thlCong cho

trinh bay ro rang hon quan ni~m ciia d~o Ph~t ve chii hieu, ta dii n6i do~n tren.

a

Y ni~m xuåt the .::ua d~o Ph~t. bO nha di

tu, khong trQn hieu d~o vOi cha m~. duge kinh Vu Lan giåi toa va nguai Trung Hoa cilng vOi cac dån tt)c khac da nong nhi~t chåp ~ phuong cach giåi thich nhu v~y. T~i Trung Hoa ngay xua, sv tich M1,1c Kien Lien duge ph6 c~p quanh nåm trong dån gian, khong nhung trong chUa vao cac ngay le l~c. rna khap ffiQi noi, trong nha thi thanh cåu heit ru, ngoai chg thanh bai ve cho nguai heit xåm, t~o nen mt)t lo~i van chuong gQi la bien van. Den dau the kY 20, khi kham phei ra cac dt)ng tha Ph~t t~i Don Hoang (Tan Cuong), nguai ta tim duge nhieu b6n bien van nay. nhu la "M~c Ki?n Lien bi'en van", "M~c Ki?n Lien L~c Khai" va bt) "D~i M~c Ki?n Lien Minh CU'u Mdu Kiln Van tinh dq". Cac tai li~u nay deu duge tru6'c b~ trong såch "Don hoang trfch ylu l~c" cua chinh pM Trung Hoa Dån Quoc an hanh t~i Bac Kinh nåm 1931. Cac b6n chånh da bi nguai Åu chåu chiem do~t dem giu t~i Bibliotheque Nationale de Paris va British Museum.

a

va dong 6uong khuya chång sen l6ng. thm cliu chua cho Til d6i mat cua My cha m~ ciia chang thoåt khoi mu Chan chua Vf.lll Unh thuong loa. Cuon kinh ~ chåy dåi dem vang ket lu~ bang lm Nh6 dua con ly huong. d~y ciia Due Ph~t la long hieu thåo Til hinh håi cua My se thang ffiQi kb6 Cua Lat cå mu6n hoa ai. Cåu chuy~n Ngvlren tang cao ngat nay rat ph6 thong VTnh dru m<?t daa hong. trong dån gian Trung Hoa. Co Phu Chuy~n Thi~n Tir con duoc nhiic lai trong hai b6n L1,1c D6 Th~p Kinh va Pheip Uy~n Chåu Låm. Thay Huyen Trang (Duong Tam T<;mg) ciing c6 thu~t l~i chuy~n Thi~n Tir trong quy~n D~i Duang Tåy Yl;( c Ky. Sang dm Tong, chuy~n Thi~n Tir duoc hoan toan Trung Hoa h6a, tro thanh mt)t trong 24 ånh truy~n ciia Nbi Th~p Tu Hieu va Thi~n Tir duge d6i ten la Yen Ti'r, chi tiet cåu chuy~n duge d~t vao mt)t bOi cånh cua Trung Hoa nhieu hon.

Sl! tich M1,1c Lien duge k~ ro v6'i day du chi tiet trong ba tai li~u n6i tren, va tir ngay do lam de tai cho nhieu teie phåm van hQc ngh~ thu~t t~i Trung Hoa. Quan trQng hon het la mt)t tac phåm ng~ lu~ (dUQC klnh dlen nha Ph~t xep vao b9 Lu~n) cua d~i su Tong M~t. Noi dåy ta can n6i ro hon la Ngai xuat thån tir quy gia VQng t{)C, thuiJ nho hQC d~O Kh6ng rat uyen thåm va tro thanh mt)t b~c chån tu. Ngai dl;la tren kinh Vu Land~ l~p lu~. so sånh chu hieu giUa d~o Kh6ng va d~o Ph~t. Theo ngai thi d~o Ph~t khong khac gi d~o Kh6ng deu d~t van de hieu d~o len hang dau. Kinh Ph~t tir An Dt) sang gom c6 Kinh va Lu~t la gi6'i h~ cua ngum tu Ph~t. Kinh de ra nguyen tac va tri hu~. Lu~t de ra phep tac d~ hanh tri. Lu~t c6 cå hang V~ dieu, nhung dieu can bån la hieu d~o. Ngai dån ch((ng b6n kinh Ph~m Vong (duQc xem la klnh Lu~t can bon cua Ph~t glåo DQI thOa): "Khi Due PhcJ,t gitk ngq duai cay Bo D'e, ngai cong bli lu(j,t Pratimoskha (tuy thu~n glai thoåt) cho nguoi tu d~o Bo tat va luij,t nay dlfa tren n'en tdng hie"u d~o".

Chuyen hieu cua M1,1c Lien tå trong Kinh Vu Lan Bon l~i cang ph6 thong hon trong cac nlC6'c Å Don~ theo Ph~t giao D~i Thira. Kinh Vu Lan Bon do d~i su An D<? Pheip Phong (Dharmaraksha, Dam-ma-la-såt, phlen am theo chO nho) dich vao cuoi dai Tåy Tan. B6n kinh nay trl;(c tiep v6'i le Vu Lan. Nt)i dung cua kinh

Tong M~t cho rang Nho giao ~y chling ta song xling dång d~ thanh danh l~i cho con cheiu dm sau, nhung Ph~t giao l~i ~Y ta dieu nh~p the la truyen bå long tir bi nhån ai cho the h~ hi~n t~i dang song chung quanh ta. Nho giao ~Y Ie nghi, cblng ~ ngay gi6 ngay tet phåi sat sanh d~ gi6 t6 tien; d~o Ph~t hieu sinh hon, ~y ta

Thi~n Tir

kioh

48

Phåp Åm Vu Lan 98


eau nguy~n nhl1ng khong sinh sat. Tong M~t con di xa hon, d'e quyet la Due P~t ngay xua bO ngoi di tu chinh ta vi "mwJn btio hieu cho cha mf!, khOng mutfn cha mf! kiep kiep bi tri:im ludn". Låp lu~ dl:(a tren kinh Vu Lan d~ trinh bay quan di~m cua dao Ph~t doi v6i chii hieu, nhu Tong Måt va cåc nha hoc Phåt thm båy gier chilc chiln da thåo ga duge råt nhl'eu cåc moi de ~t cua nho si doi v6i d~o Ph~t. Do d6 rna vao dm Thinh Duang, lue d~o Ph~t thu hUt toan bi? dån A Dong va. Trung Hoa, ngneri ta da thiet le Vu Lan nhu la m<?t ngay h<?i chånh, day y nghia t6n giao va xa h<?i.

U Vu Lan

va I~ Trung Nguyen

Mot di'eu thuang gåy thac mac cho ngtCm hqc

Ph~t

la Sl:(

tr~g hgp giiia le Vu Lan va te Trung Nguyen. Xa hi?i nong nghi~p Trung Hoa bu<?c ngl.leri nong dån lam Hi suot nåm t:rir ra ba rliP nghi ngai gilli tri: dau nam c6 le Thugng Nguyen, giiia nåm c6 le Trung Nguyen va cuoi nam le H~ Nguyen. M<?t so nha nghien ctl'u v'e van minh Trung Quoc khå.ng d~ ngtion goc cua ba bu6i le tren phåt xuåt tir d~o Lao, huang mqi ho~t d<?ng nhån sinh ve thien nhien. Vao rliP dau nåm, ngneri nong dån vui song hOi he dinh dam suot thång gieng; vao cuoi nåm l~i no n~c nghenh tiep nåm mai. Ngnm Tau thiet le H~ Nguyen vao Ram thång Mueri. Giiia thång Bay la thm ky nang bUe nhåt trong nåm, ciing la lue nong dån gi;it håi mua mang vita xong, nen c6 ca hi?i t6 chUc hi?i he dinh dam lam le Trung Nguyen. Khi treri nang åm, ngneri Tau di tir lang nay sang th6n khac tham vieng hq hang va b~ be, bieu xen qua cap. Le Trung Nguyen thanh ra m<?t tiip d~ that chi;ic deri song gia t<?c va c<?ng dCmg. Lue dao Phåt vao Trung Hoa, san c6 tinh cach linh d<?ng t~p qu.ån, l~i gi;ip moi truang thu~ ti~n la ngneri Trung Hoa råt chu<?ng thl:(c te, ghep ba bu6i le tren thanh ra ba ngay le Ph~t : Thugng Nguyen, Trung Nguyen va H~ Nguyen. Le Vu Lan thanh ra triing hgp v6i le Trung Nguyen. Nha chua ngay d6 råt giau c6, cung cåp cånh tri cho sinh ho~t c<?ng dong trong rliP Trung Nguyen va vao ngay Ram thiet le Ph~t nai chånh di~n. T~p tl,lc nay tit Trung Hoa theo d~o Ph~t sang Nh~t B6n, ngay Trung Nguyen gqi la Chugen, le eling co hon, ta se n6i sau.

a

U Vu Lan co tu AnD() hay xu~t kbOi l~;ti Trung Hoa?

a

a

Dqc kY nhiing tai li~u tren ve goc tich le Vu Lan..... An Do va Trung Hoa do cåc hqc gia mai cua truang An Di? va. truang ~t B6n trinh bay, ngneri hqc Ph~t nhu chling ta khong th~ tl:( kem cbe d~ di;it cåu hOi la le Vu Lan da thåt c6 tai An Do tir ngay xa xua truac Ph~t Thich Ca chfug hay la le Vu Lan chi la m<?t sån ph.åm do nhu eau hoang duang di!-o Ph~t lue di!-o nay vao Trung Hoa. Ve thu nhåt cua cåu hOi "tru6'c Thfch ca c6 il Vu Lan khOng? c6 le råt hgp ly. vi t~i cåc quoc gia song trong van minh An Do va cung theo d~o Ph~t nhu Mien Di~n. Thåi Lan, Cam Bot, Lao, Nam Duong ... khong måy thiet 11

Phåp Åm Vu Lan 98

le Vu Lan. Tuy nhien di'eu thilc mac nay de giai dåp. t1;tc ther eling ngneri khuåt viing då c6 trong kinh V~ Da, truac Due Ph~t ca nghin nåm, tåt nhien phåi duge tiep tl,lc trong theri P~t giao An Di? va vån ton t~i cho ctenngay nay. T~p

a

Ve thu hai cua cåu hOi, ta thi'r di;it 1'!-i cbo gqn va de hi~u: Kinh Ullambana Sutra do Due Ph~t thuyet, duge

dich qua tieng Han hay chi la sån phåm cua tin do Due khi di truy'en giao sang Trung Hoa?

P~t

N eu ta can cu tren b6n tai li~u ve thu mue quan trqng nhåt cua kinh di~n Ph~t Giao do di!-i su Funyo Nanjio so~ thao Catalogue Chinese Translation of The Buddhist Tripikata, Oxford 1883, Kinh Ullambana Sutra duge ghi la da chep qua van tl:( duai theri Ph~t giao Nguyen thuy va sau, duge dich qua Hån ngt1. Nhl1ng c6 ba di~m nghi vån rna cåc hqc gia truang D~i Thita Nh~t B6n neu len, de nght phai nghien CUu l~i. ThU nhåt la ve nien lich va xuåt xu cua cuon kinh va ca nhån cua d~ch gia. di~n nha P~t duge t6ng ke vao nhieu b6n t6ng thu ffil,lC (catalogue) va cuon kinh Ullambana Sutra duac tim thåy trong b6n t6ng thu ffil,lC Xuåt Tam T~g Ky. T~p. quy~n IV, ån hanh vao khoång thm gian 445518 TL. Khong c6 ten dich gia, chi ghi dan sa m<?t giong: "KhOng thdy danh tanh dfch giå". Cuon t6ng thu ml,lC tiep theo qch Di!-i Tam Bilu Ky ghi cuon kinh, l~i c6 ten ngl.lm d~ch ta Di!-i su Dharmanksa (Dam-ma-lasåt, con gQi la Phåp Phong), deri Tåy Tån. Chi m<?t tin hieu ta hai b6n t6ng thu ffil,lC gan nhu duong theri rna m~t b6n c6 ten dich gia, m<?t b6n khong, eling du d~ cho dm sau nghi ng~i.

Kum

Di~m nghi vån thu hai do chinh cuon kinh t~o nen. Tit ullambana duac dich la vu-lan-bon. Ullam c6 nghia la dao huy'en, tr~o n~gc, phien åm thanh vu-lan, nhl1ng tit chii bana qua chii Hån la chiec thuyen, chiec khay dl!flg thl:(c phåm, tuy c6 lm giai thich cua d~i su Tong M~t va nhiing di~m dån chling, ta vån thåy kh6 thoa man duge dieu doi hOi suy lu~ du y ly. Di~m nghi vån quan trqng han bet la n<?i dung b6n kinh. Ngoai b6n Vu Lan Bon Kinh do Dharmaraksa dich, ta con tim thåy trong d~i ~p Phåp Uy~n Chåu Låm ~t?t bån dich thu hai v6i tl:(a d'e Bao An Phu Måu Kinh, khong c6 ten dich gia. Phan dau cua hai b6~ dich khong thåy di~m nao khac nhau. Duy phan ket cua b6n dich hai Bao Ån Phl,l Måu Kinh chåm dUt cM ngai Ml,lc Ki~n Lien sau khi an cu kiet h~ ba thång (hi R(lm thång Tu den R(lm thång Bay), dång thuc ph.åm huang hoa cho Tang doan xin giup lm eau n~y~n. va nher v~y m~ ngai x6a duge ti?i dqa day. B6n dich thu nhåt, kinh Vu Lan B6n Kinh, dai hon b6n thu h~i. c6 them do~ ngai Ml,lc Ki~n Lien eau xin Due Ph~t cho tåt ca t6 tien cha m~ cua chling ta dang b~ dqa day, neu c6 con cai hieu thåo biet dång le Vu Lan eau xin chu<?c t<?i, eling se duge x6a t<?i. Due P~t da phån quyet y theo lm xin.

a

49


Nhu vl,ly cac du ki~n vira trinh bay tren dån ket ket lui,lfl la Kinh Vu Lan Bon nhåt d~ da duqc DU:c P~t thyet vao thCri. kY nguyen thuy. Vi nhu dtu hoang phåp phåi thich U:ng vao bån tinh chu(>ng thiet thl;(c cua ngUCri. Trung Hoa, ph'ån ph-.;t 1-.;tc chi tiet o do~ sau da duqc thay d6i khi phien <4ch t~i Trung Hoa. L~ Vu Lan t~;ti Nh~t Bdn

Nucrc Nhi,lt B6n ngay nay dU:ng vao hang dau trong kY nguyen van minh hi,iu kY ngh~. duge slip h~ng toi uu trong cåc liinh Vl;(c tfen phong nhu di~n toån, tin hi~u ... Va ciing khong co m(>t dån t(>c nao nhu ngUoi Nhi,lt, di mau va di trUO'c nhung vån giU toi da nep song c6 truyen da co tir måy nghin nåm tru6c. Le Vu Lan t~i Nhi,it g<;>i la le Bon, viet tat tir chu urabon, con viet la urambon. Truac the chien thU: hai, Vu-lan-Bon la ngay le cong li,ip, cong so va truang h<;>c dong eira, nhån cong dl(<;fC nghi vi~c an lUang. Hai ngay le quan tr<;>ng nhåt trong nam la ngay Nguyen Dån va Ngay Vu-Lan-Bon. Tu&ng cAn nhac l~i la nuac ~t dang dimg duang l!ch, nhung vai d!a phuong va trong cåc chua vån giU åm l!ch. T-.;tc l~ khuyen khich nhling ngUai di lam an xa gia dinh trong <4P Nguyen Dån va Vu Lan phåi tro ve nhil sum h<;>p va dång le eling t6 tien. Vi vl,ly rna vao hai d!p le 16n do, cac phuang ti~n chuyen cM tu nhån hay cong c(>ng tåp n~p ken kf?t tir cuoi thång Sau cho den giua thång Bay. Cho den ngay nay, trong cac cqng dong truyen thong d~c bi~t o viing que, dån chUng chuån b! le Vu Lan Bon tit ngay mong Mqt thång Bay. Trong m6i nha ngUoi Nh~t deu co m(>t ban tha Phåt g<;>i la Budsudan. Dau thång Bay, ngUCri. ta d~t trucrc ban tho P~t m(>t chiec ban vong Shoryodana, tren ban vong d~t bai v~ d~ don tiep huang linh ngUCri. qua viing. Ngay mong Båy g<;>i la ngay Nanoka Bon, gia chU hay ngUCri. tru&ng tqc di mo eira må (quet d<;m, lam c6) va lam le t~i ngoi. m<? gia tien, va tit ngoi m(> den nha trai m(>t giåy vai trang g<;>i la bommichi d~ chi loi cho nguCri. chet tro l~i nha. Tren loi di nhieu nai con treo den long o m6i khuc re cho vong bOn khoi l~c. va m6i nhil tU: be thap den long treo quanh mang xoi. Nhieu gia dinh y tU: han, dem eling ca ngl;(a, cå xe ket bang ram, ho~c bang giåy, bang hoa qua

50

d~ cho ngUCri. chet dimg lam phuang ti~n tro l~i nha. Ngay 13 g<;>i la ngay "don vong Mn" (Mukac Bon), ngoai m(> va tren ban vong chung day hoa df?p g<;>i la Bonbana. Lue xe chieu, dot den ngoai eira tiep don vong hon. Lira nay giu cho den ngay 16, g<;>i la "tiin dua vong hOn" (Okurl Bon). T~i m(>t vai dta phuang l~i con co t~c l~ nhay mua Vu Lan g<;>i ta Bon odori, chilo mi1ng t6 tien tro l~i nha sum h<;>p vai con chau m6i niim m(>t l'ån. Sau the chien thU: 2, d~ phåt tri~n kY ngh~ du 4ch, l~ nhay mua Bon odori duge t6 cMc råt df?p va tr<;>ng th~.

Nhu tren da noi, ngUCri. Trung Hoa theo t~p t-.;tc An D<? thiet le Vu Lan, bien d6i thanh ra bu6i le chu(>c t(>i cho t6 tien rieng m6i gia dinh. Ve sau, y ni~m tir bi cua d~o Ph~t phåt tri~n m~. le Vu Lan huang ve ngUCri. chet noi chung, khong rieng trong gia dinh. N gUoi Nh~t dem le Vu Lan va o mtac Nh~t duai thai Nu Hoiing Suiko va phåt huy ro han cai y ni~m tir bi hieu sinh cua d~o Ph~t. Chong cua Nu Hoiing Suiko la Thånh DU:c Thåi Tit tr~ vi tir nåm 574 tm nam 622 TL. Ong la nguai phåt huy d~o Ph~t 16n m~ t~i Nh~t. dua Ph~t giao len hang quoc giao. Nam 606, Nu Hoiing chi d~ cho tåt cå chua chien trong nuac thiet le Vu Lan va m6i hang nam sau. NgUai Nh~t ciing theo d~o Ph~t Trung Hoa thiet le Trung Nguyen, g<;>i la Chugen, nhung bien d6i co quy tac han. T~i Nh~t. le Vu Lan Bon duqc phån bi~t hai phan: le eling t6 tien va le eling co hon. Le eling co hon co ten la Segaki-e, co nghla la dång thl:(c phåm cho linh hon b! phieu b~t doi khåt, la m(>t ngay te Ph~t rieng bi~t. thuang khong co ngay nao nhåt d~. nhung ve sau thiet vao <4p Vu Lan, låy m(>t ngay trong bOn ngay urabon lam le. Giua the kJ 19, Thien hoiing Minh tr! canh tån nuac N~t. Cong cu(>c duy tån va kY ngh~ h6a bu(>c phåi giiin <4 h6a cac hqi he dinh dam, nen le urabon va sagaki-e ngay nay bien thanh te chung. Nu6c Nh~t pM cuang hi~n t~i co khuynh huang tro l~i dm song tinh th'ån va ton giao. Ta hay nghe giao su Kenneth Chen, Vi~n D~i h<;>c Princeton, noi ve te Vu Lan t~i Nh~t ngay nay: "Trang m6i gia dinh, dan chUng chung dqn ban thif, ddng cung hoa quå va thuc an d(ic bi~t cho vong Mn. Chie'u tråi ra giiia sdn, d(it cac mon an nhu mi sqi, che ke, canh bi ngo, canh dua gang, ca håp. Dung ngay 13, lc;zi cung mqt mon che troi nuac d(ic

Phåp Åm Vu Lan 98


bi~t

dl ti lp don khach vong hiJn mai ve. N gay hOrn sau 14, cung che khoai va ca hcfp trØn me. Ngay 15 hay 16 cung tiln, c6 com dum ta sen va che b(JC nhan dr,Zu. MJi ngay huang den tren ban thO' khOng dl llfi, luan luan chdm them huong hoa tra nuac. Vao ngay 13, khi bilt dau Il, nguO'i trang nha di vilng va thap den tren mØ, diJng thO'i thdp den å' cång nha, ham y ddn duimg cho vong hiJn biet Mi trå' lr.;zi nha huå'ng cung phdm. N gay 15 cung tiln, cilng thdp den g9i la den tr.;zm bi~t tiln dua vong Mn. Tr.;zi cac lang x6m gan sang lr.;zch va h(j biln, thuO'ng c6 nguO'i chet vi sang nuac, lr.;zi c6 l~ sam cac thuyen be tf hon, dt;lt cung phdm len tren va thdp den dem thd xuang giong nuac. Cai hinh ånh den thdp tren ca'ng nha, tilp vm anh sang le l6i tren con thuyen tf hon duai sang trai xa theo ng(Jn nuac, tieu bilu cho cai y ni~m gan lien nguO'i sang vai nguO'i da di vao coi hu va" (Buddhlsm, The Light of Asia, Barron, New York 1978, nguoi vi§t ph6ng djch trang 263).

Bai suu khao nho be nay chi hoan tåt khi bd tue duoc viec tim hi~u te Vu Lan tl;li Vi~t Nam. Neu chllng ta thu di,it qua ben cai mi,ic cam so-vanh, chling ta phåi nh~ thUc la CaC tai li~U nghien CUu Xa h(li va ton giao CUa que huong ta råt ngheo nan. Suot m(lt the kY song du6i sJ! do h9 cua nguai Phåp, tiep theo la m(lt cu(lc chien tranh huynh d~ tri'en mien, c6 måy ai du phuang ti~n va thi gia d~ tim hqc ci,ifi ke nhiing sinh hol;lt t6n giao nhu vånde nho neu ra dåy la le Vu Lan. d Ha N(li hi~n nay c6 m(lt Vi~n Nghien cliu Khoa hqc Xa h(li (ch6c phai c6 phon cho t6n glao), ngoai nu6c cac phuong ti~n chåt xam va v~t chåt cang day du han, ta hy vqng trong tuang lai se duqc dqc va hqc m(lt tac phåm khao cliu tU:ang t~ ve le Vu Lan Vi~t Nam.

a

a

Nguyen Phuc Buu T{lp

Nhftng htt truy~n tac h~i Trong dieu ki~n tim hi~u P~t giao th~t dling v6i can nguyen con m~t rna, eling c6 th~ do nhieu yeu to, nen trong quan ni~m the t~c da c6 d~ u6c ve chuy~n phå cua n~c. bilt rna tric ta, tha t(li nhån v.v .. la nha vao nång h!C huyen nhi~m cua CaC tay phU thuy, thay phåp c6 th~ h6 phong hoån vi.i, dieu binh khien tu6ng l1,1c dinh, l1,1c giap ... vi the nen m6i c6 ngay eling co han va xa t(li vong nhån. Trong so tu li~u c6 m(lt chi tiet rna theo ngum viet bai nay cho la SJ! CO y, gan ep, gåy tac hl;li sai ll;lc dua den ng(l nh~n ve y nghioa "xa tØi vong nhan" trong ngay le Vu Lan cua Ph~t giao, tuang eling can neu ra dåy d~ so sånh. Bai viet ciia ong Ngqc Tårn c6 tJ!a de "Tet Trung Nguyen hay Trung Nguyen Tiet", dang trong ta Van h6a Nguy~t san nam 87 du6i de m~c "Am l!ch va Duang l!ch, l!ch Tau, l!ch Ta" . "Tet nay nhJm vao ngay ram thang båy am lfch va la mØt trang tam nguyen. Tet Trung Nguyen dur;tc g9i nhu vr,Zy vi n6 cilng la mØt ngay cung tl quan tr(Jng (nguyen) d vao khodng giiia (trung) niim am lfch. Tet Trung Nguyen thuO'ng g9i la "ngay xa t(li vong nhån" bilt nguiJn å' sJ! tfch Ml!-c Lien cUu mdu c6 ghi chep trang kinh sach Phr,lt giao. Lien miJ ca i cha tit thuå' nhå, tan len chang må' mØt buan thfnh vur;tng å' tinh Khiem Liem (?), chang khOng lr,Zp gia dinh va gå'i phCin [(In tien ve bilu m~ la Thanh De å' que nha (?). Ba m~ an tieu phung phf hlt sr.;zch riJi bo nha ra di. M~fc ti~m

M~fc

Lien ve que thiim m~ biet chuy~n dau lang mac chung thå huyet. M~ chang ngay dem siin s6c con dln ki~t suc riJi tit tran.

Thuang x6t m~ va cung, chang lam nhd ben mØ dl tang ba niim riJi quy y cua Phr,lt va dur;tc (Tlf tri d chua La Mi (?). Ml!-C Lien van lon Phr,Zt tå cho phep chang xuang am phu tim m~ ( ... ) Thuqng dl thuang hr.;zi tha cho m~ chang va cho phep hai m~ con trå' ve duang the:

tb':f' bu v~ sv tich Ml:Jc Kien Lien, h~ Vu Lan,

xå t{>i vong nhcn ouang Nhu Tam

Phåp Åm Vu Lan 98

Ve coi tran, Mlfc Lien gtjip mØt con ch6 quyln luyln dtjic bi~t, qucfn quyt film tay chang, chfnh lam~ chang da dau thai lam kilp ch6. NhO' phep mau, chang czru m~ thoat xac ch6 nhr,lp vao xac nguO'i, tit d6 m~ chdng giac ngØ ( ... ).Dem Trung Nguyen cd hai m~ con deu thanh Phr,lt. Dl mitng thanh qud tty, t~fC truyen rang teft cd vong nhdn deu dur;tc xa tØi".

Ve y nghia cåu chuy~n "lr.;zlung" nay chåp va, kti ca vo so sai bi~t. måu thuån ket cåu du n6i len "gia trf" ciia n6. DI nhien nhiing quan ni~m d6 khong tan tl;li va hoan toan xa rm Ph~t giao. Ngay ram thång båy la ngay TJ!

51


Tu, ngay rna hau Mt chu Tang thanh tvu cong due sau tMi gian tien tu trong khoa hl,l. Tit do hi~u y nghia le Vu Lan nhåt thiet phåi biet V~ Sl;( tich Due M~c Ki~n Lien, Mi Ngai la nhån to quyet difih hinh thanh nen toan bq vån d~ lien quan, va phå:i hi~u tl,li sao ngay te Vu Lan ll,li co cong nång xa tqi vong nhån?

thanh VUo'ng xa, Xl Lq'i Phtft dU(/'C gr;Ip va nghe PhcJ,t khai thi, li'en ve Mo v6i MJ!..c Kien Lien dl roi sau d6 cå hai cung hu6ng ddn tdt cå do # minh den quy y v6i Due PhcJ,t".

No i v~ sl;( tieu bi~u cua vi~c Bao Hieu tbi no:i kinh M~c Lien va kinh Vu Lan Bon d~u co dien dån Sl;( tich, tom luqc nhu sau:

Tht.tc trl';lng muon doi

"Ba Thanh De c6 lcmg bon sen, gian tham, d9c ac, phl bang Tam Båo, re khinh nguili ngheo, an n6i quang xieng Due M~c Ki~n Lien, Him khi ci.ing duqc gqi Hit la M~c Lien, <4ch åm Phl,ln ngU la Ma Ha M~c Ki~n Lien. Kinh ( .. .). Ngai MJ!..c Lien deu chung kien tdt cå nhiing vi~c fam d9c ac cUa mf! nen khiJng mtfy dU(/'C hai fang. Phåp Hoa con gqi Ja D~,ii M~c Ki~n Lien. _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ____:K=h.::u::::::y..:e.:.:n_t::._h::._i.. .:. b,i ray mdng nen thdm tam tlf thuang cha Xua nhåt, c:lltng huy~n nghi~p nr;Ing mf! khan cung ( ... ). Sau khi sir, trong Phap Hoa ba Thanh De c het, N ga i the o tu vm PhcJ,t, Huyh tan k~ rang: chung bcJ,c # nhtft than thOng, thdu suot "Thili co' df,li xa xua v~ChaM~ cac phap mon. Nhil d6 N ga i dung milt c6 vi tien nhan tu no'i tu~ trong thdy mf! chiu th9 kho' no'i dia rung sau, d9 nhcJ,t Nam nam thång thång chåt day ngJ!..C va tim den mf! ( .. .). Sau khi nhin bang rau quå chung On Cha nghia M~ long day qu~ dau thdy cånh khO' mf! minh dang th9, nhat la quanh nen c6 ten g9i Nhililg ngay M~ n~g clru mang c hen Co'm dang l(,li h6a lua, N gai trif ve Df,li Thai ThUc - dich Con cha Mm smn nang mua tåo tan bf:lch cung TheTon ( .. .) va Due PhcJ,t da nghla danh tu nay Khong than khong noi nira lai thuyet giång ve t9i Mo va cach Mo hieu chinh la Maha Chi mong con l6'n tbånh tboi vui vay dlfa vao Tang chUng muili phuang nhdn Mantralyayana - khi Ngay ngay cap sach den truang ngay ram thang båy la ngay Tlf Tu va vf tien nay chung d(,li Vui cimg cbling bl,lll mai sau nen nguai Nhln con chl,ly nhåy vui cuai phåi khdn eau thanh tam, thU Il. Tu d6 ng9 than thOng lien M~ Cha quen måt kh6 dau tren nguai. ba Thanh De ve Mo m9ng la da thoat ghep h9 mf! vao ten cånh dia ng~:tc, dang dau thai la m9t suc minh. Do d6 dich am TMi gian thilm tboat qua mau sinh ( ... ). M~:tc Lien cang lo au va m9t fan Maha M~:tc Kien Lien, Bao mua mua nilng con nay tnrång thanh niia khdn eau ai oan, lang hieu cua N gai con c6 ch6 m~nh Nhin Cha nhin M~ v~ gia thdu tcJ,n cac tang trili, nen sau khi thoat danh la: Df,li TMi Thåy minh chua du thai gian båo den nghi~p ba Thanh De duf?'c sinh len coi Thuc, Df:li Ho DcJ.u, Nguai gia ngtcai måt da låu nguili" Long day ån ~ khong lo chu toan Df,li Thai ThUc ph~:tc ciin, v.v... (va chinh D~ Cha d~ M~ åu sau Se thieu sot cbo phan noi V~ thl;(c trl,lng thl;(c Ngai la D~,ii M~c Suot ngay lo lang nhililg ngay thuå xua M~c Ki~n Lien khi mqt sv tich khac Kih Lien mot The rna con l~,ii quen di eling noi v~ Ngai trong kinh Mt,Ic Lien trong nhililg vt dl,li d~ Bao nhieu ån nghia M~ Cha ciia minh. Sam Phåp. Tuy phan giua va cuoi gan tir clia Ph~t co than Båy gia thang båy l~,ii ve giong cac di~n tich k~ tren nhung å dol,ln thOng d~ nbåt sau Vu Lan Bao Hieu M~ Cha ciia minh dau ll,li mieu tå Mt,1c Lien co ten tt,1c khi nay). Ngai nguyen la Hoa hong xin t~ng M~ yeu chua xuåt gia la La Boc. Bån kinh nay vi m9t nguili tu thea Canh boa hong trang tu<'mg nguoi khuåt xa la dl,lng sam phåp duqc viet ra d~ tlf sam hOi, nhu cåc bån Llrang Hoang sam, phai ngo(,li d(}O, cung On Cha nghia M~ nho doi Thiiy sam v.v ... nhung tl,fll cbung deu v6i Xl L9'i Phtft la doi Mong ngum luon nho suot doi lon khon neu len mt,1c dich va phuang cåch bao bf:ln thdm giao, m6i Horn nay co m~t cimg doi hieu, ket lu~ dh quy vao mqt moi duy nguili deu c6 dum tay La cong Cha M~ thuå XlCa chåt day nhåt Ja trimg khap v6'i y nghia lai P~t hang tram # tu, du Lam sao quen duqc an nguoi dl,ly, boan toan hqp ly va chåp nh~ dUqc vcJ,y hai N ga i vdn Nha lu on båo hieu M~ Cha cho tron. va da di dan vao truy~n thuyet, ciing co dang trang qua trinh NgQC Nhån them nhån thån Ngai Mt,1c Ki~n Lien d~ tim cha minh m9t ton cao long chi hieu to 16'n ciia N gai hu6ng tu d(,lt giåi thoat chung nghi~m kMc. Do d6 da tam guang sang cho the nhån. cung nguy~n UtYc "Neu ai tim dU(/'c phap mon dy, hay tim duf?'c bcJ,c minh su du day cong hf:lnh, lilu ng9 thi phåi Tuy v~y. ci.ing can nen minh xac mqt di~u rna lån nay khong it nguOi nham lån, tuy khong gåy ånh bu<'mg tåc Mo cho nhau dl c ung quy y the o h9c" ... Sau !an den

52

Phåp Åm Vu Lan 98


hl!-i nhung M phån dtfih duqc gilia chinh sfr va truy~n thuyet. D6 la chuy~n ba Thanh D~ dl!-P d6 chen cmn tnt6c c6ng chua; tl!-i sao N gai M~c Lien nh9c nhan bao hieu, V. V... d~u m6i ti~n kiep khac nhau tru6c d6 mm dåy dua den t~ kiep xuong dia n~c tim my. Con chuy~n "diii chUng Tang banh bao nhun thft ch6" l~ ~g khåc (truy~n thuylt) b6 sung vao nham ton tl!-o gia tri lol!-i thåo m<?c gåy kich thich bai tiet o ue nai thån ngltm do DUe P~t chi ra (himh, h{!, toi, nen) .

a

a

Y nghia Tet Trung Nguy~n D6 ta phltang va ~nguyen.

di~n

thO'i tiet duqc chia ra thuqng, trung

Nguyen c6 nghla ta d'Au; la thång d'Au cua m<?t mua, d'Au nåm, giiia nåm hay cuoi nåm. Oie såch xlta n6i

v~

trong suot ba thång ~· Nho suc trq ni~m oai th'An d6 t<?i ac, phi~n niio nghi~p båo tl!-O tac nao rna khong ch6ng tieu trit huong la nghi~p thån cha my, vita hieu duqc the gian (con song) vi1a hieu cå lue thåc sanh, cMng con d9a luån hOi, cai hieu cua Ph~t giåo c6 suc ml!-nh va ti~m nang xa r<?ng nhu the. Triet ly Å Dong nho v~y g~p nhau rat tuang dong. Vi v~y. Sl! vi~c båo hieu my cha de dang tro thlinh truy~n thong chinh cua nep song dån t<?c ta, la tinh hoa, la huang m~t tl!-o thlinh suc m~ ~ viing m<?t g6c troi quå dat, khong th~ nao lay chuy~n dltqc. Va hang nåm, chling ta chlio don ngay Le Vu Lan - Ngay Bao Hieu tir trong ni~m tl! hao to l6n d6 vm tat cå cåc y nghia cao d<? nhat. Mua Vu Lan Bao Hieu 2542 ll!-i den!

vårt d~ nay nhlt sau: Phuoc Hung Tl,s, Vu Lan 2542.

- "Ngii t(J.O tr<J vf d(J.O kinh" giåi: Ngay Vt?ng (15) cua thång gieng la Thuqng Nguyen, ngay Vt?ng cua thång båy la Trung Nguyen va ngay Vt?ng cua thång muoi la Hl!- Nguyen. - "Tu hanh kj" thi giåi: Ngay Trung Nguyen thång båy. c6 cåc Dia quan giång hl!- d~ dtfih t<?i cho nhån gian thi~n ac, do d6 cac nha dl!-o si cu dem dem t~g kinh, cåc loai ngl!- quy. cac t<?i phil do nho the nltang giåi thoat.

- "Am but kj" thi ghi: Het mua nang, den trung tu'An thång båy. ngay v9ng m9i ngl1C1i sam si'ta cåc le v~t ngon eling gia tien, nghl rang d6 la truy~n thong te le c6 xua, do d6 ngay nay eling duqc g9i ta ngay eling t6 tien v~y. Nhl.t våy, ngay ram thång båy con dltqc g9i la ngay Tet, rna Tet phåi c6 phong t~c eling gia tien, d~c bi~t 3 dån d~ tren d~u a cua tlt tltang Nho-Kh6ng-Liio giåo.

Gi;ip nbau, trao båu

v~\t

cho doi

Den dåy, chling ta hi~u va phån tich dltqc ph'An nao khi lien ket cåc y nghla tån m~ quan trt?ng tren nhi~u m~t. eling ~ thay ro net truy~n thong van h6a cao dyp cua Ph~t giao khi hOa quy~n vao c<?ng dong triet ly Dong phuang eling nhu nep song dån t<?c Vi~t Nam: Tat cå d~u trilng hqp nhau va ngay ram thång båy tro nen m<?t t~p t~c dyp mang y nghla quan tr9ng cho dm song. Cang quan tr9ng han la y nghla båo hieu my cha, ci'tu huy~n qua vang, hi~n ti~n hay nhling ngl1C1i thån. Di~u thu vi ta ba dong tu tltang Nho-Lao-Ph~t d~u dua ra 3 khai ni~m bao hieu, nhu m<?t thu 16p tu'An tl! xuyen suot:

a

nho que Ra di nh6 liim mai chua Nh6 dong song, nhcr hang dua ven muang Nh6 chi~u nang tat tren nuang Nhcr khuya suang dåm mill huang lua vang Nhcr ao sen, nh6 dinh lang Nhcr cåy da, nh6 goc bang thån yeu Nhcr ca dao, nh6 truy~n Ki~u ... Mai tru®g phuqng vi ve keu vao he Nh6 ca Mm scrm bl!-n be Nh6 ngl1m yeu dau chi se chua hong Nh6 xua cha my ng6ng trong Liiy tre bao b9c tam long cho que Nh6 dem nhin trang san khe Tinh minh tham vm tinh que m~ nong Nh6 oi doi rna em hong N~ xuån cMm no huang xong ngat rem Mai v~ que cii thån quen Sao khuya eling sang han den ph6 xa Mai v'e am l~ mai nha Cho tinh xua cii d~m da mill huang Mai v'e trå nh6 trå thuang Trå em thao thuc dem tru®g vi nhau ... Nguyen Thuong Que

a

l . Tu tltang Uio xem trt?ng Sl! tho eling t6 tien a trt?ng. 2. Tu tuang Nho xem vi~c båo dåp cha my bang sl! hieu duO'ng khi con sinh ti~n va gi6 quåi khi da mat. 3. P~t giåo thi c6 d'Ay du han m<?t triet ly song tron Vyn tren nguyen tac t~p hqp ni'em tin vao clJ.u Tang - nhling vi tieu bi~u cho dl!-o due sau ket quå vun boi phåm hl!-nh

Phåp Åm Vu Lan 98

LOi Ph~t

d~y:

D~ duqc an l~c hay c6 S\1 yen tinh tårn h5n, di'eu

quan trc,mg nhåt rna chung ta ck lam la nen tu t~p h~h tit bi, hy xå, higu bie't hån tinh con

nguai va ck phåi ~p tanh quy tr~mg nguai khac. Trå ng~ l6n nhat la sån h~, dO' kY., sq hiii va nghi nga ... 53


dai I~ bao hieu • Nhån mua d~i M Bao Hieu, toi xin chep l~i m<?t so nhilng lm d"dc P~t <4Y da duqc ph6 bien c6 lien quan den b6n ph~ cua b~c lam cha m~ va hang con chiu, d~ chling ta eling nhau tim hi~u ciing nhu thl:(c hanh, ngo hau dem l~i nhilng sl:( tot d~p an vui cho mqi ngUOi.

ve m~.t nhån ~o. d-dc Ph~t da <4Y ghi trong H~ Phlic Kinh (Mangala Sutta). Tru6'c het phåi hieu thåo v6'i cha me, sau phåi tiep d<? vq con eling thån bang quyen thuqc. Ca ba di'eu åy ta h~ phlic cao thuqng. Trong Tang Nhilt B<? Kinh (Anguttara Nikaya) va Kinh ltivuttaka c6 nhung Ph~t ngon nhu vay: "Nay cck thCiy Ty Khuu, trong gia dinh ba mtf va ang cha phdi duqc tan kfnh nhu vi Vua Trifi Phf,lm thien (Brahma), nhu b~c Tan su cd df:li, aic ngai la b~c xung dting th9 ltinh slf cung duang cua con chau. Nay cac thdy Ty khuu, bå'i the danh tit Brahma tue ChUa Phf,lm Thien la mqt danh tit di tan xung ba Mff va ang Cha, danh tit Tan Su cd df:li ciing la mqt danh tit di tå lang quf tr9ng M~ Cha; B~c dang cung duang cilng la eau n6i di xung t(Jng ba M~ ang Cha. Tf,li sao the? Bå'i vi Cha M~ dti hy sinh rdt nhi'eu cho con : sinh thanh, nuai duiing, df,ly d6 cho con nen nguai" " ... Bå'i. the: brj,c thi~n trf thuc luan luan t6n kfnh, sung bai cha m~, cung duang den Cha M~ nhung m6n an, thuc uong, y phlf.C, chJ nglf., cung thoa bop, tam rUa cho cac N gai. N guifi nao lam duqc nhung vi~c dy thi hang duqc cac b~c thi~n tr[ thuc ngqi khen trong coi dai nay, va se duqc huå'ng hr,lnh phUc thien duang chtlng sai''. Theo hai do~n kinh tren dåy, chling ta thåy Drrc P~t d~c bi~t <4Y Tin do ton tha cha M~ nhu b~c cao duy nhat trong dai va giu cho trqn ni'em hieu h~ lue cha M~ con dang song.

ca

Khi D-dc Ph~t xep d~t b~c lam Cha M~ ngang hang v6'i Chlla Trai Ph~m Thien, Ngai khong quan tåm phån bi~t phåm tinh hi'en tir d~o dtlc eling hung ac gian xao cua ngum lam cha m~. Vita v~ch ro m<?t ly d~o råt ding kinh, d~ gian tiep phO bay chii truang cua Ph~t giao doi v6'i ong ba cha m~. vita chi <4Y nhi~m Vl;l thieng lieng cua ph~ lam con, Due P~t giai quyet vån de hieu h~nh rat dling tåm ly. Tru6'c tu cach doi xit nhu tren, nhilng ong ba cha m~ nao du kh6 tinh hol!-c ngii m~ Mn dåu, ciing khong bai båe d~o P~t. Neu gl!-p hoan cånh eo le, ngUai P~t tit nen khon kheo xoay trcr cho thu~ chieu xuoi gi6 va tim phliang cach hu6'ng dån M~ Cha theo dliang chinh phip. Khi hi~u d~o roi cac Ngai se tl:( tu tl:( d<?. tien dan den ml,IC dich CUll cånh. Ngoai tl:( ll:(c ca nhån, con chiu du c6 hieu thao den t<?t dinh ciing khong th~ tl:( gilip cho 6ng Ba Cha M~ duqc.

54

Noi dåy, chling ta con nh~ thåy rang D-dc Ph~t co y khuyen ran ngUai dm låy d~o Nhån lam nen tang d~ bile eau bu6'c qua d~o Ph~t. Chinh d6 la ly tinh thl:(c tien va thuan tuy cua Ph~t giao. Ve ml!-t d~o phip, neu gl!-p truang hqp Cha M~ khong tt! tu trong lue con song, hol!-c låm cånh kem phllc la Song Thån chet s6'm, chlia Iq.p den dåp ån såu nghia n~g. chling ta muon to long hieu thao den Cha M~. Due Ph~t vån .khen ngqi khuyen khich nen thliang xuyen eling duang den cac b~c Tien Linh. Ngai da chi cho nhieu cach t~o phu6'c lanh d~ hoi hu6'ng Mn cha me da qua viing:

Cffi.l giup nhilng ngUai ngheo d6i

b~nh t~t.

H<? tri ngoi Tam Bao cho duqc truang ton hUng -

-

~· Sam Mm tl,lllg Kinh ni~m Ph~t. nhilt la ngoi hanh Thien. Dling nhilng lm d~o d-dc khuyen ngUOi khac tam lanh trånh du. An tong kinh sach ph6 thong c6 gia tri d~ hu6'ng dån mqi ngUOi phuang th-dc tl:( giac giac tha, v.v ...

C6 ngUai Mn hOi Drrc Ph~t. khi con chiu lam phu6'c d~ hoi hu6'ng phu6'c Mn cac vong linh da qua viing, cac vi åy c6 thq liinh duqc chang? Drrc Ph~t trå lai rang: Thq liinh duqc ciing c6, thq liinh khong duqc ciing c6. Bcri chling sinh : Khi vita dill hai thcr cuoi eling, thi tuy theo nghi~p ll:(c lanh hol!-c du da t~o. dån di thq sanh trong sau duang sinh tit luån hoi la: Trm, NgUai, A tu la, Ng~ quy, Suc Sinh va Dia ng1,1c. M6i cånh gi6'i deu c6 h~ thong khac nhau. Drrc P~t n6i them rang: Neu ngUai qua viing da gåy ac nghi~p phåi thq sanh vao hang Ng~ Quy ngay ngay song bang phu6'c cua nguai khac hoi hu6'ng cho, phång philt gan nhån lo~i. thi c6 th~ thq liinh duqc phli6'c båo cua con chiu hOi hu6'ng, the nhung phåi h<?i du ba dieu ki~n ta : N gUOi thi chii phåi bo thi den cac b~c chån tu c6 gi6'i dtlc day du. Khi qua phu6'c bO thi vita duqc thanh tl:(u, phåi chli tåm hoi hu6'ng ngay lue d6. Va phåi c6 Ng~ quy tirng la thån nhån cua minh i1 d6 d~ thq liinh phu6'c bao hoi hu6'ng. Nhu the, hang con chiu chi c6 m<?t tia hy vqng råt u yeu

6't d~ thanh tl:(U y nguy~n. Bcri c6' ay Due P~t <4Y rang: Den an cha m~ lue da chet, giong nhu chling ta ban cung trong dem toi, thi råt kh6 ma trling dich ! Vi the nen da c6 tha nhu sau: Ph~t

Trifi xa cach ngan phuong, M~ Cha gdn thdy, nuai thuang kfnh chi'eu. Tudi gia suc c6 bao nhieu, can tang san s6c kinh yeu han thuang. Phåp Åm Vu Lan 98


Sinh thiri Mo hitu thlfc thuong, Sau khi khudt bong kh6 duimg d'en on!

Nhllng ~i sao Due P~t h.li khuyen khich chling ta phåi thuang xuyen tu ID!-nh bo thi d~ eling duang phu6c båu Mn cac b~c thån nhån da qua vang? Bm trai qua vo hrqng tien kiep luån hOi, chling ta da c6 vo luqng ong ba, cha m~. co båe, con chåu, va biet dåu trong hang Ng~ quy n6i tren la ån nhån quyen thu<?c ciia chling ta. Duang nhu th€ ay, neu ket qua ciia cong due tir thi~n khong duqc ong ba cha m~ trong kiep hi~n ~i th9 liinh, thl eting c6 th~ thanh tJ!U Mn quyen thu<?c trong cåc kiep qua khu. N6i cho cimg, bao nhieu cong tac tir thi~n ciia chling ta da lam se khong mat. Bai ly nhån qua, chinh thi chii la nguai dAu tien th9 huang qua lanh ciia minh da gieo trong. Han niia, cang lam nhieu vi~c phu6c thi chirng nao, chling ta cang thåu ngan con duang phieu ~t sinh tu luån hoi chirng ay. Day hå chång la nhiing ca h<?i d~ cho chling ta vtn lay Dm rna buac såu vao D~o hay sao ? Xin lay m<?t thi dl,l CJ,l th~ qua van de, d~ de hi~u nhu sau: Chling ta nha ngån hang gUi tien cho ong A hoi;ic ba B, nhung vi cac ly do nao d6, rna ong A hoi;ic ba B khong liinh duqc ! Ngån hang phåi hoan l~i so tien ay cho chling ta. Ong A hoi;ic ba B la nhiing thån nhån ciia chling ta da qua vang. Tien la phu6c ciia chling ta. Ngån hang la cac nai chling ta gieo trong phuac, d~ hoi huang. Dång eling phuac båu den thån nhån da qua vang la vi~c rat kh6 thanh tJ!U nhu y nguy~n. nhllng chång nen vi the rna khong t~o phu6c lanh. Bm phuac ay la Sl! nghi~p tinh th1in, giup chling ta mau tien den mJ,tc dich cUu cånh la giai thoat dau kh6. Chling ta nen t~o cac vi~c thi~n hang ngay' d~ hoi huang phuac båo den CUu huyen TMt T6, cha nen m6i nam chi lam phuac c6 m<?t 11in vao ngay Ram thång Bay tue la mua d~i le Bao Hieu ciia chling ta. Theo P~t giao, cai tr9ng an doi vm Cha M~ rna con phåi mang trong long ~t khong luang duqc. Du cho con phåi cong Cha tren vai mi;it, M~ tren vai trai, di khap the gian ca m<?t the k:Y va trong thm gian ay: cung phJ,tng dAy dii. cho Cha M~. du cho c6 di;it Cha M~ tren m<?t måm vang dAy ng9c nga chåu båu roi fuanh kinh quy l~y nhu l~y m<?t v! hoang de thong tr! Nhån lo~i. l~y ngay l~y dem di niia, v! tat con da den dåp tr9n an sinh thanh duO'Ilg dJ,tc ciia Cha M~! Vi the, da c6 tha nhu sau: Cha sinh, Mf! duiing ai oi., Cong on sau n?ng, biln khoi. ru'J.o bång. Xifa nay, rnai Mu c6 chiing ? Ai d'en tn;m nghla khuyen riin sinh thanh! I..izm con bdt hitu o danh, S6ng dm che trach, thcic sanh ng~c duimg!

Phåp Åm V u Lan 98

Th€ gim nay la the gim ciia loai ngum, khong m<?t tha ll!c nao, m<?t th1in linh nao CO quyen ban thUang va hanh p~t chling ta. Vui kh6, no d6i, hien dit, bOa binh, chien tranh, thien duang, d!a ngJ,tc la tl! nai con ngum t~o nhån, th9 qua. Chling sinh trong ba gim Mn loai den la thån nhån quyen thu<?c ciia chling ta trong qua khu vo t~.

Vi ~ thuc h~p hOi, nen m6i Tin do chi biet lo rieng cho T6 Tien ciia minh, nhllng neu xet cho tMu ly, thl cai rieng ciia m6i ngum von la M<?t trong cåi Chung ciia toan th~. Tinh thuang nho h~p ciia ca nhån h<!P l~i la tinh thuang dong h<?i dong thuyen, dong lien quan m~t thiet VOi nhau, thi bcin p~ ID<?i ngum phåi song cho h<_1P vm le song ciia doan th~. Song d~ phl,lfig Sl!, truac tien phl,lfig sl! cho ngum g1in tUe la gia dinh quyen thu<?c, sau den ngum xa ke l~. khong phån bi~t mau da chiing t<?c.

Thanh tårn kinh nguy~n oai ll!c hong ån Tam Bao hang gia h<? cho cac huang linh qua vang deu s6m sieu thiing nhan ciinh va gia h<? cho the gim thanh binh nhån sinh an l~c.

Nam M6 B6n Su Thich Ca Måu Ni PMt Ty Khuu Thl•n Dung

eling trong tinh yeu Nh6 nha nha lam ngo tre Tir trong cånh phuqng tieng ve g9i hon M~ ve cuoi ng6 hoang Mn Mm cam nau d6 cho con no long M~ nhu suoi d6 trang trong Chåy tir dong nuac menh mong nghia tinh Tårn m~ nhu muon hanh tinh Cho con trong sang tir hinh bong soi Hong trang cai ao ben ngoai Ma bOng hong do no hoai dm con Tre lang bi~u tuqng nucrc non Chån dung ciia ID!? cho con ton vi Con luon c6 m<?t huang di Bucrc theo b6ng m~ huyen vi nhi~m mAu Dm con mang ni;ing ån såu Cong cha nghia m~ dUng dAu tinh con D~o dm con nguy~n giii tron Kinh yeu cha m~ sat son phl,lfig tha.

Nguyen Van cu~ng

55


chfi hieu theo quan ni~m

Dong phudng & Tåy phudng KiemDQt

Nh{ln djnh chung P~

lltm con Mo den cong an duang d1,1c sinh thanh cua cha m~ (J xa h(ii Dong phuang va Tåy phuang co nhieu net khac bi~?t nhau. Khåc bi~?t ve nguon g6c xa h(ii. Khac bii?t Ve nhftng tl.i tUCJng, t~p tl,J.C truyen th6ng, tin ngtiOn.g. Khac bii?t ve nhUng tuang quan din thiet giiia ca nhån va xa h(ii. Cåu noi cua nha van Mo Anh, R. Kipling: "Dong la Dång, Tay la Tay; Dong va Tay khång bao giil g(Jp nhau ... " duqc ly giai tren nhilng phuang di~?n khac nhau: •

N gtrOi Dong phu ang thuOn.g s6ng ve n(ii tårn, co tinh than t6ng hqp s6ng tha thiet vm tinh cam, tårn linh, sieu hinh, ni,ing ve tinh thån gia dinh, xa thon.

Trong khi do, ngtrOi Tåy phuang l~i thuOn.g b~ chi ph6i ve ngo~i cånh, co tinh than phån tach, s6ng vm bån nång va ly tri, ni,ing ve sinh ho~t xa h(ii.

Sl! khåc bi~?t do da chi ph6i m~ me tren phuang di~?n tin ngtiOn.g, d~o dlic, luån ly cua con ngtrOi, da timg gåy nhieu sv xung d(it miinh lic'?t trong vi~?c h(ii ~p giiia Dong phuang va Tåy phuang. Chång h~ nhu trong kY D~i h(ii Ton giao TM gim duqc Chicago (Hoa Ky), trong s6 nhiing thuyet trinh vien, Hin d'llu tien nhii:ng nha nghien c® Ph~t hqc da duqc mai dl1ng ra trinh bay nhilng quan di~m tOn giao d6i vm ngtrOi phuang Tåy, thi nh~ d~ chinh la: "Dii den lue nguili Tay phuong can phdi trå' /{li nep sang quan binh giil:a bdn nii.ng, tinh thdn, tinh cdm va tfn nguiing. Con nguili phdi trå' ve bdn vj cua minh tru& nhiing wfn de gia dinh, quoc gia va xii ht?i" . tri~?u t~p t~i

Khi ngtrOi Vi~?t di tån sang xli ngtrOi, tinh tr~g xo xat do ciing da xay ra, khi chlin.g ta khong båo Vi? dU<JC truyen th6ng dån t(ic minh, lån vao xa h(ii mm, dua doi theo nhftng phong thai mm, roi tUCJng do la ffil,J.C dich t6t d~p nhåt cua CUQC dOi. Tom 1~. qua thu Cl!U, hay dam me theo cai mm, deu la hai thåi eve cua dOi s6ng hi~?n nay. d Vi~?t Nam, nen luån ly c6 truyen c~u ånh hu&ng ni,ing ne tu tu&ng KhcSng, M~. Tu tu&ng do d~t ni,ing ve chii nghia gia t(ic trong vi~?c tu thån, chu nghia phong kien trong vi~?c tr~ qu6c. Tuy nhien nep s6ng d~o dtic, luån ly ca nhån duqc bao v~? tri~t d~. Den the IcY 20. khi 56

nen van minh Tåy phuang du ~p nhilng tu tu&ng 11! do, binh dång, ca nhån chu nghia, tv do luyen ai da tUng gåy ra nhUng CUQC XO xat mm trong dcri s6ng ca nhån Va gia dinh, t~o thanh nhilng måu thuån 16n trong sinh ho~t xa h(ii. Nhilng nhom Tl;( Ll;(c Van Doan, Han Thuyen, Ti~u Thuyet ThU Bay trong nhii:ng th~p nien 1930-1940 da phån ånh day du tåt cå nhUng xao tr(in do. Nhilng gia tr~ di thi da 16i thOi; nhl1ng trong khi do. dua doi theo nep s6ng mm, thi l~i dua con ngtiOi vao h6 thåm, khong tim duqc m(it 16i thoat. IDlu bet nhilng ti~u thuyet trong giai do~ nay trinh bay nhii:ng xung d(it xa h(ii, deu di den m(it ket lu~ tuang tv nhu the. Ngay nay, khi ngtrOi Vi~t vuqt bi~n tim tl! do, den sinh s6ng å nhilng qu6c gia Tåy phuang, thi vånde l~ nga sang m(it liinh yVe khåc. Do la vi~c h(ii nh~p hoan toan vao m(it xa h(ii mm, lam dao l(in t~ g6c re nhUng gia tr~ tinh than truyen th6ng cua con ngtrOi. Chi trong vong chua d'lly 10 nam s6ng xl1 ngtrOi, da bao nhieu cu(ic deS va tan nhån trong gia dinh ngtrOi Vi~t. giiia tinh cha con, nghia vq chong, Mi nhilng gia dinh nay khong con duy tri duqc nhilng gia tr~ can bån cua ngtrOi Dong phuang. Va roi dåy, cang ngay nhilng the h~ mm sinh ra, 16n len neu khong con biet den m(it chlit di v~t trong nhilng gia tr~ do, thir Mi, tinh tr~g nhilng gia dinh ngtrOi Vi~t con bi thuang den mlic d(i nao. Ciing vi nh~ chån duqc nhilng ket qua nguy h~i do, cho nen nhilng c(ing dong A chåu nhu: Nh~t Bån, Trung Hoa, D~i Han, An D(i tren ri ngtrcri da tim du cåch d~ bao V~ tin ngtiOn.g, van h6a c6 truyen. Nhilng qu6c gia do con lien h~ de dang vm chinh qu6c, chU ngtrcri Vi~t di tån trong giai do~ hi~n nay, khong de gi d~ trao dcSi van h6a trong nu6'c hi~n dang s6ng du6'i ng1,1c til C(ing Sån. Hang ngay. trong xa h(ii mm tUng xay ra bao nhieu vi~c giet ch6c, cu6'p b6c, nghi~n ng~p. vo luån, sa dqa, d'lly dåy t(ii ac. Cu(ic s6ng xo bo may moe, thac lo~; bån nång tinh d1,1c da nghiem nhien tro thaoo m(it thu tinh xa h(ii. Nhilng cånh yeu cuong, s6ng v(ii, nhilng dam me vo ich, cu(ic s6ng hi~n sinh, buong tha; tåt cå da t~o thanh cånh h6n lo~ ciing d(i. Chung ta hi~n nay dang dl1ng tru6'c nhilng tham cånh do.

a

Va thåm cånh dau d6n la sinh ho~t tinh than hi~n nay t~i que nha. Dum cM d(i C(ing Sån, chång nhilng gia tr~ d~o dtic, luån ly c6 truyen b~ xoa bO t~ g6c, rna nep s6ng

Phåp Åm Vu Lan 98


cua chU nghla mm dlln då dua con ngum Mn Sl! hUy di~t nhån tinh. Noi nhu nha van hilo Arthur Koestler: "Con ngum cz.ia xii hqi nay chi la con slf khong va con st5 vo ttJ.n!" Tir vån de tin ngu<mg, ton giao Mn dl!-o due, luån ly, cho den b6n p~ cua ke lam con vm cha m~. nghla vq chong, tåt cå deu bt dåo l<?n Mn cimg cl!c. Thilnh thir ra, cu<?c song hi~n nay cua ngum Vi~t. que nha hay ngol!-i quoc, doi hOi m<;>i ngum phåi ~ dtnh kY nhililg gia trt tinh than can thiet cua ca nhån trucrc xa h<?i. Do la vån de cot loi.

a

a

Chu hieu theo quan ni~m Dong phuong Ngum Dong phuong trong nhililg xa h<?i trucrc, da vån de hieu d~ cua m6i nguai m<?t cach nghi~t nga. l.

2.

3.

d~t

Trucrc bet, cong vi~c hieu d~ chinh la gieng moi trong m<;>i lien h~ xa h<?i (tam cuong), rna con ngum phåi xem la nhi~m ~ hang d'll.u, khong m<?t giåy phlit nao rai bO duqc (ngil thuO'ng). Ngum dan bil, con gai doi vm chii hieu, lue con song trong gia dinh cha m~. Mn khi di låy chong ll!-i cang chong chåt nhieu han (tr,Ji gia tang ph/!-. xutft gia tang phu).

xom, gia t<?c nhilc nha khong ngirng (chii: hieu giii: cho trqn mqt ti et, thi suy ra tram net deu hay ). Nho giao giåi thich hieu d~ tren nhililg can bån do . Suot måy ngan nam nay, nhung xa h<?i Dong phuong duqc Xåy dl!flg tinh cåm, luån ly, d/.!-0 due tren m<?t nen tang nhu v~y. Vi~t Nam ciing khong ra ngoai nhililg h~ lu~ do. Trong nhililg nen van h<;>c binh dån d'll.y båe h<;>c, thilnh van hay båt thilnh van, nhililg gia trt do thuang duqc nhilc nha kY cang, nhu la m<?t chinh de cua nhån sinh, ~ thuc. D<;>c nhiing chuy~n truyen thuyet ve Åu Ca, Ll!-c Long Quan, ve Son Tinh, ThUy Tinh, ve Tn;mg ThUy, ve Phil D6ng Thien Vuong, chling ta thåy ro nhUng lien h~ m~t thiet giiia hieu va tinh, hieu va trung råt chat che.

Trong kho tang van h<;>c c6 di~n Vi~t Nam, chfr hieu ll!-i duqc nhac nha khong ngirng, dum nhililg th~ tai khac nhau. Nhililg tac phåm cua Nguy~n Trai (Gia Hutfn Ca), cua D~ng Tran Con (Chinh Phi!- Ngam), cua Nguy~n Du (Dor,Jn TruO'ng Tan Thanh), cua Ly Van PhUc ( Nhf Th~p Tu Hieu), cua Cao Ba Nh<;t (Tlf Tinh KhUc va Trlin Tinh M~t khac, trong xa h<?i phong kien, nen luån ly Bilu), cua Nguy~n Dinh Chi~u (L!!-c Van Tien). Trong "trqng nam khinh nil"' da bilt bu<?c con ngum phåi nhililg tac phåm nay' chii hieu thuang duqc cån nhac kY båo v~ giong giong (bdt . - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - . cang ben cl!-nh tinh nghla vq chOng hieu hiiu tam, vo h~u vi (Ben tinh ben hieu ben nao n{ing hem, dr,Ji). dllm th~ hdi minh so'n, lam con truiJc Can bån cua m<;>i sinh hol!-t trong m<?t quoc gia khm d'll.u tir gia dinh. Vi v~y, vi~c giao d1,1c con cai phåi bilt d'll.u tir lue sa sinh va phåi duqc båo v~ nghiem tue (tu thdn, te gia, trf quoc, binh thien hr,J). Vi~c trau cfoi tri hu~ chi duqc d~t ra sau khi hi~u duqc d<;to due luan ly lam ngum (nhtJ.p tac hieu, xutft tac di, phiem ai chUng, nhu thdn nhdn; Hanh hiiu du llfc, nhien htJ.u hqc van).

vong quO'c h~n Khom tre gia COi C<;lC DUfig soi bong chieu hOrn R~ barn sau vililg chiic Bao b<;>c Hi mang non. Dong song tran song v6 Dång con nucrc trieu len Nhu khi himg m<?t thua Quån xung phong tr~n tien. Tråi dåi bao the kY Cong due åy Tien Nhan B6ng sinh loai ac quy Thoång ch6c phli tan tanh!

phdi den cm sinh thanh). Co khi chfr hieu ll!-i duqc san se dong deu ben cl!-nh nhi~m ~ doi vcri t6 quoc (an nuiJc, nq trai danh lJi ht;n, cha gia, nha kh6 ctJ.y nhau cung). Trong nep song tinh cåm cua nguai dån Vi~t tir ngan dm, phl,lllg du<mg cha m~. ciing nhu vi~c d<).y d6 con cai da tra thilnh lu~t nhån quå thuang xuyen cho m<?t dm ngum ( N gqt bUi thiep da hieu nam, dr,Jy con den sach thiep lam phl!thdn; Nay mqt thdn nuoi gia dr,Jy tre, nJi quan hoai mang me xiet bao Chinh phi!- ngam)

Nh{ln djnh

Oi sir Vi~t ch6i chang N gum con blio den cong Vån ngm len dåu ån Trong nhililg tac phåm c6 di~n nhu on cha m~. chång . nhililg Bon phuong gia ly tan vira noi tren, Nht T~p TU Hieu duqc phåi hoan tåt b6n ph~ Ngum ai! Vong quoc h~! xem nhu la de tai gay tranh lu~ nghla tir cua minh khi cha nhieu nhåt ve nhUng nh~ dtnh can m~ con tl!-i the, rna Mn khi Van Nuong bån trong phl!-m vi hieu nghla cua con khuåt bong, vi~c phl,lllg tha ngum. Day la m<?t t~p truy~n ngan, ciing phåi trang nghiem, chu dao (su tu nhu su sinh, quy t1,1 vao m<?t de tai la chii Hieu. Ngay trong phlln rna su vong nhu su ton). d'll.u, tac giå da khång dtnh m<?t cach dUt khoat rang: thanh Dl!-o hieu la nhi~m ~ can bån lam nguai, nen khong th~ 5. Xem nhu v~y, chfr hieu doi vm m<;>i ngum nhi~m ~ hang d'll.u. Nhi~m ~ do thuang duqc lang nao khong noi theo guong hieu hl!-nh cua ngum xua. 24 truy~n ve Hieu da duqc trinh bay trong nhililg tinh tiet

4.

tra

Phlip Åm Vu Lan 98

57


killic nhau, nhung khong ngoai m~c dich de cao long hieu thåo, CO th~ thay d6i dU<;JC ID<?i cånh huong cua cuqc dm. l.

58

Tiep xuc voi nEm van h6a Tay phuong

Truy~n ~ Th~p

Tu Hieu ngay nay it duqc tham Khong phåi dqi den båy gicr chling ta mai c6 sl;( xung gia, thucrng thuc; phan 16n vi nqi dung c6 nhieu phan xem nhu 16i ,--------------=d::..::<?:..:.t...:m=iinh=:...::,li~t va tri~t d~ giii'a hai nen d~~oo due luån ly thm. Chii' Hieu, gia dinh giii'a Dong phuong va Tåy nhu ngUm xua phuong. Vao nhii'ng nåm 1930-1932, t~~oi quan ni~m. nhu hoa sen Vi~t Nam da dåy len mqt trao luu van phån ånh trong h6a mm rna d~~oi di~n la nh6m Tl;( Ll;(c Van cåc trUO'ng hqp Thilp nen nhang tham kh6i quy~n mO' Doan, tuan båo Ngay Nay, nha xuat bån neu ra trong ~ Dot den d9c I~~oi måy bai tha Dm Nay do Nh1t Linh Nguy~n TuO'ng Th~p Tu Hieu, Bång khuång Tårn - Y vao thanh ttnh Tam dlm. dllu. Suot tren 10 nåm trcri, quå ta mqt nhi~m La lii'ng måy hien rac mqng ma nh6m nay da dirng bao chi, ti~u thuyet, ~ vo cirng to tat. Canh trang nh~ nhang huang gåi gi6 nhii'ng cuqc cåi cach, k~ cå ho~~ot dqng Tua vang 16ng lanh nilng uam ta · chinh tr~ d~ n6i len mqt cuqc thay d6i lon Vm quan ni~m ngay nay, mqt so Chqt nghe ~P thå nhu vuong vån lao can thiet trong xa hqi. cac gUong måu åy da vuqt qua khå nang va quan ni~m ciia minh. Khi Vi~t Nam tiep xuc vm nen van h6a Tåy phuong, ciia chii nghia ca nhån, ciia nen tång sinh ho~~ot mai, thi Nho giao ciing måt hån chån dUng. Chii' Hieu la chåm ngon dllu tien cua d~~oo Nho ciing chång con gi tinh chåt ton giao thieng lieng ciia n6 nila.

2.

uu the cua vuong quyen. ~ Th~p Tu Hieu duac sang tac dum hoan cånh xa hqi nay. .

Giua xu ngUO'i ta qua hii'ng hO'!

HuyGiang

N6i chung, nhii'ng cuqc v~ dqng van h6a cua nh6m Tl;( Ll;(c Van Doan nham vao nhii'ng vån de can bån nhu sau :

bu:oc tren n~i dau

l.

NgUO'i ve khoac ten My, ten Nga ... Cå lang nghe x6t xa (thay vi thang Boi, cai Hzm ... ) NgUm ve khoe khuon m~t my phåm va tien do-la Dong h9 nhln khong ra N6i chi hang x6m N gUm ve xung tqn båe si, kY su ... 6ng Tir giu dinh chång ro th~t hu vqi vå quay di N gUm ve kieu hanh lam chi Ba con d6i kh6 vui gi rna khoe.

Trong luån ly d~~oo Nguyen Thuong Que Nho, chii' Hieu duqc coi la "Mch hc;mh chi tien". H9c tro Kh6ng Tit titng n6i: D~~oo ly cua Ngai la can bån cr sl;( hieu dl Bm vi Nho giao tir gia dinh ra ngoai xa hqi. M~c dich cua dcri song, theo Nho giao la gåy duqc mqt tr~t tl;( kY cuong, mqt bOa khi d~ loai ngUm sinh ho~~ot vm nhau. Con ngUO'i thl;(c hi~n tr~t tl;( å y. hoa khi åy ngay trong nep song gia dinh, giii'a nhii'ng ngUO'i thån yeu, man mii ciia minh. Sau nay mm dem cai khuynh hu6ng åy rna khuech trUong ra dm song quoc gia xa hqi. Cho nen d~~oo ly cuong thuang duqc xåy dl;(ng tren tinh ph~ tit. Ve sau nay, tir dm Hån tro di, chinh quyen iing he? Kh6ng h<:JC vi fiha Cllm quyen quan ni~m rang: Kh6ng h9c hUn ich cho mqt nen tr~t tl;( Xii hqi, cho

Då phå xa Mi nho phong, nhiing t~p te giao rna the h~ cu thuO'ng cho la quoc tuy, quoc han.

t~c.

2.

Då phå nhii'ng hU t~c cua ngUO'i dån que sau lfiy tre xanh.

3.

Då phå cåi khong khi sllu bi, cåi phong thai d~~oo m~~oo. nhii'ng thanh kien chån dcri cua 16p ngUO'i dUng tu6i trong xa hqi.

Thay vao dåy, h<? dua ra mqt quan niem åu h6a, cåi cach phong t~c dån chling, nhåt ta dån que, nhii'ng tu tu<mg tin theo le phåi, tl;( do ca nhån h~~onh phlic v~t chåt, chU nghia yeu dm ciia 16p ngUm tre. Trong nhii'ng tac pMm n6i tieng cita nh6m nay nhu: Do~ tuy~t. Doi b~. Mum dieu tårn ni~m. Bim Iay nucrc d9ng ... ChU truong ciia h<:> cho ding:

l.

Doi voi Nho giao: Nhii'ng ly tu<mg ciia cåc c~ Xl(a khong con thich hqp vcri trinh dq cua fllng 16p thieu nien ngay nay nua. Nho giao lung lay. s~p d6, sap sita theo cåc nha thåm nho con sot h,ti rna tieu di~t theo thm gian.

2.

Doi v6i t~;~c l~ c6 truyen: Phåi tim hi~u tinh than, van minh Thåi Tåy, rai tl;( t~~oo låy nhiing nhu cllu ciia chinh minh. Muon v~y phåi vUt bO nhii'ng dåy rang buqc chang c~t låy linh han con ngUO'i, bO nhiing t~c l~ c6 hii va tri ph~c tong cå mqt dån tqc.

3. Doi voi nen luån ly cfi: Theo nh6m nay, nen luån ly åy bilt ta phå1 bai ph~c lm n6i c6 nhån, du lm n6i åy c6 sai chang ciing

m~c.

khong duqc dem ly

lu ~

ra

Phap Åm Vu Lan 98


rna bilt be. ChOng l~i che d<? d~i gia dinh, quy'en gia tntång, che d<? d<?c tntång, che d<? da the ... Tren dåy la nhling net chinh trinh bay trong nhililg tac phåm cua nh6m Tl! Ll!c Viin Doan. Trong khi nh6m nay de cao chii nghia ca nhån, tl,( do luyen ai, thoat ly gia dinh, chOng nho phong, chOng luån ly cu; thi ngltgc l~i d'e cao m<?t thu ai tinh ph6ng tling, buong fult, båt chåp du lu~. di~u cgt nhling t~p h.1c ngan dcri, keu g9i tl;( do phåt tri~n tinh dl;J.C . D6i vcri vi~c hieu d~ cua con cai, nh6m nay thuang quan ni~m "chi ghi nh~n trang tam Mn la du". Danh rang, nh6m Tl! Ll;J.c Van Doan dii c6 cong trong vi~c bai tru nhililg t~p tl;J.c qua l8i thcri, l~c h~u. c6 hU, nhung trong vi~c de cao nhililg gia tri cua tu tuång Tåy phuang, h9 da trå thanh hoang mang, l~c hu6ng, khong biet roi dua tinh than tl,( do ph6ng tling do di v'e dåu, khi khong c6 m<?t ciin hån d~o ly truyen th6ng vting chilc cua dån t<?c lam nen tång.

Van h6a Tay phuong Cho Mn nay, tinh than ciin bån cua nen viin h6a nay d~t vao nen tång tl,( do ca nhån tuy~t d6i, phåt tri~n toan v~n bån niing, ly tri cua con ngltm, simg thugng khoa h9c. Dl;(a tren tinh than do, nep s6ng cua xii Mi Tåy phuang ngay nay dii t~o ra khong biet bao nhieu h6n lo~. xao tr<?n, thay d6i kh6c li~t. Trong gia dinh eling nhu ngoai xii h<?i, con ngltcri Tåy phuang cf'an da dånh måt nhiing gia tri cao quy cua thien chUc lam ngltm, nhiing ca så d~o due luån ly, nhililg gia tri thieng lieng cua dcri s6ng tårn linh. Cu<?c s6ng thoi thUc, cåp båch titng giåy, titng phlit d~ tranh chåp, dua do i, dåy con ngucri vao m<?t cu<?c ch~y dua trucrng ky.

kh6 khan, gay gat, khong m<?t giåy phUt nghi ngai. Da Mn thm kY rna m9i cu<?c sinh ho~t (du v~t chtft hay tinh thdn) cua ngltcri phuang Tåy deu duge ca gim h6a, tieu chuån h6a, tl! d<?ng h6a, hgp ly h6a. N6i nhu Albert Camus: Ngucri phuang Tåy tl! t~o ra cho minh nhililg cong thuc, nhililg khuon kh6, roi tl! minh chui vao dåy rna chiu dl!flg, khong tim ra m<?t 16i thoat nao duge, tit thuå sa sinh cho den hic trut hai thå cu6i cimg. Ngltcri Dong phuang khi bucrc chån vao xii h<?i Tåy phuang dii chiu nhililg ånh huång kh6c li~t d6. Nhling nhu dtu v~t chåt, nhililg cu<?c c~ tranh duang nhu båt t~ trong xii h<?i mai, dii thu Mt m~ me ngltm Dong phuang ngay tit bucrc d'llu. Tit m<?t xii h<?i 6n dinb. da ~g. ne nep, den khi rai vao mot quy d~o mm clia nhililg cam d6 v~t chåt ghe g6m, cac c<?ng dong phuang Dong h<?i nh~p vao cac xii Mi Tåy phuang, neu khong c6 m<?t can bån tu tuång va tinh than vililg chilc, thi vi~c chi phOi nay th~t d~ ctang.

***

Cho Mn nay, dm s6ng tinh than ngltcri Dong phuang t~i cac nucrc Åu My dang tråi qua m<?t cu<?c thu thach kh6c li~t: C6 th~ nao båo V~ duge gia tri truyen th6ng t6t d~p tit ngan dm cua dån t<?c minh khong? Tuang lai con cai chling ta trong vai the h~ tm dåy. neu khong duge giao dl;J.c chinh chiln roi se di v'e dåu? Va nhililg chuy~n tranh dåu, ucrc mo ngay trå ve que cha dåt t6, chuy~n khång chien phl;J.C qu6c, neu kh6ng nh~ Chån dling thl;(c tr~g, roi eling trå thanh than tho~i rna thoi!

Klem DQt

trong van chlidng Nom Nghia

Hang nam cu vao d<? thång Bay åm l~ch, ngltcri Vi~t Nam chling ta du å lua tu6i nao hay dang phieu b~t å chån trcri g6c b~ xa xam nao eling cteu khong quen dåy ta Mua Bao Hieu - thm gian danh cho nhililg dua con con M~ hay måt M~. å ben M~ hay dang s6ng xa M~ ...

Phåp Åm Vu Lan 98

cung deu tuång nhcr va bay to long biet an såu xa cua minh dång len m~. Sl;( tich nay duge phåt xuåt tit cåu chuy~n Ml;lc Lien Thanh D'e trong P~t Giao. Chuy~n k~ l~i rang: "Thuå' D,jc Ph~t con tr;zi the: N gai M!f,c Lien la mt)t vf &.li d4 tu

59


cua Ph~t. khi dii dac quå, nha phep triln thOng thay m~ minh la ba Thanh De dang bi day do~ khd cifc d6i khat å' coi ng~ quy bå'i nhiing tt?i ac rna ba dii gdy ra tu kilp trul/c. Mijc du c6 phep thiln thOng, ra vao cac coi dl dang nhung N gai M~c Lien khOng thl nhfing giQt sudng MO giåi CUu cho m~ minh thoat khoi ClfC hinh dUf!C. Sau Bu6i sång thuc ~Y nha Due Ph~t d~y tinh tårn Mn ngay Ram trong lm chim h6t thang Båy la ngay long chqt bang hoang nghe dm da khac cac vi d~i # tu cua tam toi trong dem Ph~t ht?i h 9p, N gai tam toi trong hon da tan M~c Lien phåi mua nhiing thuc an va da mijc dem dln cung duifng chu thanh tang, dl nha Slf cung dUifng tfy lam duyen phuac nha nhiing rai duyen phuac dy nhiing vi thanh tang se cilu nguy~n giup diJ thi nghi~p ng~ qul mm thoat duf!c ". DU.ng nhu lm P~t c4Y, den ngay dim thång 7 ngai M~c Lien mua sam v~t thl;(c va y ph~c den cnng dui'mg cac v~ thånh tang dang h9i h~;>p. Nhii:ng vi åy ~ lt~ va dong eau nguy~n nen ba Thanh De thoat duqc kiep ngl;l qui va lien duqc sanh vao coi lanh.

Tit d6, cu den ngay ram thång Bay m6i nam ngum ta ll;li nghi den vi~c giai kh6 cho vong linh ciia Ong Ba Cha M~ da qua vang bang cåch thinh chu tang thiet l~p dan trang eau sieu. Khi duqc

60

t~c

nay

truyen

vao

~p

nu6'c ta, dån t9c ta m~c nhien ch~;>n cå thång Bay a.m lich d~ lam Mua Bao Hi€u, nhåt la d~ ca t~g va biet an nhii:ng cong due nhu trm bi~n ciia M~ minh.

Nay nhån Mua Bao Hieu ll;li ve v6'i chnng ta giua lue T6 Quoc ta dang g~p can tai bien båi b~;>n thong tri ciia t~p doan C9ng sån Ha n<?i day vo luån, biet bao dua con phåi rm bO que huang, eat chia tinh Måu Tit thieng lieng d~ dem thån luu ll;lc que ngum, dong thm eling c6 biet bao ngum M~ dang song khiic khoai trong hoa n~c ciia loai quy do, ngay dem moi mon mong ng6ng tin con tit muon ~m ... Ke viet bai nay xin dång Ng~;>n co ng~m suang len M~ - M~ Vi~t Nam - m9t M~t trm bien tu6'ng doa hong tuqng tr11ng cho tinh Ta song trong vo thui'mg yeu cao cå bao la khong gi sånh rna CU me IDO V~;>ng tuoog Jqp ciia trai tim M~ Rien, tham nen mai cuu mang ng~;>n lita uu phien h~n v6'i M~ ngay doan vien se Bu6i s6'm, nhii:ng bu6'c chån hanh thien chång con bao låu nua. nh~ n.h3.ng - thanh thån T~t ra M~ vån la de tai båt di~t N6i niem trac å.n tit c6 chi kim, tit Dong sang dii m9t thm ru n6i x6t xa Tåy. M9t nha tha Phåp da khång nay da phOi pha d~: "L'amour d'une mere, tren mien trucrng bong benh s6ng v6 /'amour que nu/ n' oublie" (tinh m9t dm da 10 tren nhii:ng 16i lam ~g triu n6i nh6' niem thuang M~ la thu tinh khOng ai quen duf!c). Ngum binh dån Vi~t nam Nhii:ng gi~;>t suang thi vi M~ nhu: nhu nhii:ng gi<;>t l~ M~ gia nhu chuo'i ba huang, ciia M~ Nhu xoi nlp mt?t, nhu duang nho xuong dm con m(a /au. thåm vao xuang tiiy d~ con l6'n khon

tit tinh thuang nhu bi~n r9ng song dai Nam Mo Cam L9 Vuang Nhu Lai Theo dåu chån N gai phat long hl;lnh nguy~n dång hien cho dm tr~;>n v~n yeu thuang Nhii:ng gi~;>t suang gi<;>t nu6'c Tit Bi eau d9 thanh thuyen tit dua chnng sinh thoat vong lnån hOi b~ kh6, gi~;>t nu6'c Cam Lo thåm nhuan vao dm thåm nhuan vao ngum thanh dong tit ai thanh an nhien tl;( tl;li Nam Mo Cam L9 Vuang Nhu Lai Theo dåu chån N gai dem an binh r116'i tren cu9c dm kh6 åi dem tinh thuang bOi x6a nhung ~ thu.

Tuy Anh (Ngoal xa Dau Chan May)

Ngum Trung Hoa thi cho rang ''V~n thien dl hilu vi tien" trong mnon dieu thi~n. chii hieu dUng dAu - ham chUa y nghia khuyen dl;ly chnng ta phai biet an Cha M~ v~y. Tit nhii:ng ngay tha tre, chnng ta da chång titng duqc nhac nho bang nhii:ng van di~u ca dao: Cong Cha nhu nui Thai Son, N gh!a M~ nhu nUO'c trong nguan chåy ra Mt?t limg tha M~ klnh Cha Cho tron chii Hilu mm la df:lo con. M~ la ngon ngii' dliu tien ciia hau het tre tha tren the gi6'i g<;>i ngum thån yeu dliu dm gan giii nhåt ciia minh.Hiin het tieng g~;>i M~ tren the gi6'i deu cilng m9t

Phåp Åm Vu Lan 98


åm moi "M" (mo), cach phåt åm d~ nhac cho dua tre tha bilt dau b~p by t~p n6i: Phap: Mere, Maman- Anh, My: Mom, Mum, Mama, Mother, Mummy- Due: Mutter- Hy Lf:zp: Mana, Metera - Trung Hoa: Mu- Tay Ban Nha: Madre- Ba Tu: Madar - Thai Lan: Ma- Ba Di:w Nha: Mca- Congo: MumaVi~t Nam: My , Må , M~ , Me ...

D6 eling la tinh cåm thieng lieng dau dm ciia ngw'1i con dång len my minh qua tieng "M~" day mau nhi~m. Ngum ta thucmg g9i tieng kep "M~ hi"?n" d~ q(c tå tinh thån ai, khoan dung ciia nguai my. Me con dong nghia v6i Que Huang hay n6i m<?t cåch khac, My la hinh ånh bi~u tuqng cho que huang qua nhung danh tir "Dat m~" hay "Que M~" . Nguqc l~i khi n6i den Que Huong, co huang hay co qu~. ngum ta thuang lien tuiJng den hinh ånh nguai my gia dang song nai d6 v&i m<?t khung trCri thuang yeu bao la .. .

a

Trong nhung bang nh~c chii de Vi~t Nam tru&c 1975 ciia nh~c si Ph~m M~nh CUang, theo toi, bang ~c "Que huang va long M~" la c6 lai gi&i thi~u y nghia va gqi cåm nhåt: "My la dong suoi ng9t ngao, My la bong mat d~u dang, la nguon thuang yeu Mt t~. My que våt va tram chieu la hinh ånh ciia ba my Vi~t Nam hy sinh cho chong, cho con, cho sl,( vuan l&n cua que huang. May man thay la nhilng nguai con my, måt mat thay lit nhilng nguCri thieu my. Mlii chling ta hay danh m<?t bOng hong cai ao my. My con la hinh ånh ciia que huang. Nguai tha huang ch~ nh& ve que cu la nh& ve que My: Chi'eu chi"?u ra dung ngo sau, Ng6 ve que M~ ru9t dau chin chieu. Ngay ra di My tl,(a ci'ra nhin theo nhung ngay ve eling c6 th~ la ngay dot huang tuiJng ni~m tru&c mo My. Lai

cuoi cung ciia m<?t dai nguai thuang danh cho My vi tåt cå chling ta deu tro nen be nho du&i anh mat, trong vong tay va trong tinh thuang yeu bao la nhu bi~n cå ciia My. Cao cå thay la hinh ånh My nen My con la hinh ånh l&n lao ciia que huang. My Vi~t Nam dau kh6. My va que huang che cha cho chUng ta trong nhilng ,vinh nh1;1c ciia cu<?c song, qua nhung s6ng gi6 ciia cu<?c dai ... Theo truyen thong d~o due ciia nguai Å dong n6i chung, VN n6i rieng thi chu Hieu duqc de cao va xem tr9ng han ca. NgUCri Trung Hoa c6 sach Hieu Kinh ciia thay Tang Såm - m<?t cao d~ ciia Due Kh6ng, n6i tieng ve hieu ~ - nguCri VN c6 sach ~ Th~p Tu Hieu dien åm ciia Ly Van PhU:c eling khong ra ngoai m1;1c dich d6.

a

Ve dm T~ Duang Trung Quoc, B~ch CU D! - thi si n6i tieng vm bai Qu~ hien keu dem, qua d6 c6 de cao long hieu thåo ciia loai chim qu<;t d~ lam guang cho nhilng ke an båt hieu doi v&i My: Tit o thdt kY rruiu. A a thd ai am.

a

Phåp Åm V u Lan 98

Treu df:l bdt phi khU Kinh nien thu co' lam D9- d9- d{l Mn de V an giii vj trieu cdm Anh trung nhu cao to' V i trJn p hån b9 tam Bach dilu khdi vo rruiu Nhl d9c ai oan thdm Ung th! rruiu tit tr9ng Su nhl bi bdt nhdn Tich hiiu N go Khå'i giii llJ Mdu m9t tang bdt lam Ta tai tu de boi Ky tam bdt nhu cCim Tit o phlf,C tit o Dilu trung chi Tang Sam

Dich: TU: o mdt m~ di ra i, Mon hai khan tieng thOt liti bi ai. Dem ngay ch&ng thiet bay choi, Bao ndm rU:ng cu khOng riti di dau. Dem dem khuya vang keu sau, Khien ai nghe thtly l~ trao chua chan. Tieng keu nhu kh6c nhu than, Buan chua het d{l den an sinh thanh . Chim nilo khOng m~ duiing sinh, Ca sao ai oan m9t minh nguiti thOi. M~ keu h&n rdt yeu ngudi, Nen lang dau dau khOng ngui niio ne. Tich xua Ngo Khdi con ghi, Den ngay chOn M~ khOng ve h9 tang. 6i thOi! cai giong phu phang, Tam long tU: rruiu khOng bc'ing chim co i. TU: o chi hieu kia oi, N guai la Tang Tu trong lang muon chim. (Bon djch cua Då HQc Nguyen Van Trung)

a

Ngay du&i cM d<? C<?ng sån nuac ta, nhilng ke nhu Ngo KMi khong phåi la hiem. Di~n hinh la Truang Chinh D~g Xuån Khu da thång tay dau to my cha hiln cho den che't trong th(ri k:)r cåi cach ru<?ng dat (1953) th~t dång cho chling ta ghe tam; nhung nghi cho ciing thi eling chång låy gi lam l~ vi da la nguai C<?ng sån thi tam gi con c6 luån thuang, d<;to nghia nua! Chinh qua nhung cu<?c "ddu to" long trai lo dåt d6 do Dång chii xu&ng da c6 biet bao nhieu Ong Cha Ba My b~ chinh cac con minh theo l~ Dång dung len m~t sat, si va nguyen riia ... het suc ~m t~. Thi si Nguyen Chi Thi~n da cho chling ta thåy cånh con dåu to cha qua bai tha "Duf!c nghe ba": Duc;c nghe ba kl khd Con thdy ddi con thlfc la dang chet Con dii di b6c l9t dl nuoi ba

61


Con båy giCI khOng da.m nh9n la cha Du ba la do con de ra Con, thanh philn dit;~- chU th6i tha Truac nhdn dan, truac Ddng, truac ba Xin thanh khdn cuo'i ddu ch!u tqi D6 la lCii mqt c~ Då å' ngot;~-i thanh Ha nqi Trw7c ddu trulmg giiing gi6i vfti con qch sir Trung Hoa con hru 1~,~-i may tam gttang sang ve d~,~-o Hieu nhu Vua Thuan, Thay Tang Såm, Mån Tir Khien, Chuyen Chu, Til ThU, L~c Tich... Ngay nhu Due L~c T6 Hu~ Nang - V~ T6 thu 6 cua Thien Tong Trung Hoa - truac khi xuat gia ciing da lo liing day du v~t thl,(c cho me gia roi mfu len dU(mg h<;>c dl,J.O.

Vi~t Nam ta, ngo~,~-i sir con truyen t~g cåu chuy~n Tr~ Ki~m thuo nho rat c6 hieu vm M~ gia. M~ thi thich an ~t ga rna nha thi qua ngheo . Ki~m phåi di bilt trt?m ga ve cho M~ xai. Sau hang x6m biet duqc, lua lue Ki~m viing nha, ben xo m~ Ki~m xu6ng gieng Cl,J.ll. Khi Ki~m tro ve nha, hang x6m d6i ding m~ Ki~m nga xu6ng day. Ki~m ben den ben gieng Cl,J.ll kh6c loe thåm thiet. Ngay lue ay Mng nhien c6 mt?t go m6i n6i dim len !ap cå gieng cl,J.ll t~,~-o thanh ngoi mt? cho m~ Ki~m. Sau c6 nha d~a ly Tau di ngang qua day, thay ngoi mt? tram tro khen ngqi ta "quy cach" vi con chåu sau the nao eling se "phi di, phi ba, quy'en khuynh thitJn ht;~-". Sau cai chet cua M~. Ki~m buon qua ben bO lang di tha phuang diu thl,(c cu6i cimg g~p duqc Nguyen Kim roi gåy trong liiy tre nen nghi~p "ChUa".

d

duqc tin m~ mat t~,~-i Gia D~. ong phåi tro ve Nam cu tang. Giira ducrng vi qua thuang nha M~. kh6c mai sinh b~nh den n6i bi mu cå hai mat. Trong cac truy~n van Nom khuyet danh con truyen t~g den nay, cåu chuy~n Phl,lm Cong Clic Hoa eling da tam cho chling ta xuc dt?ng rat nhieu truac tam tinh måu tir giiia Clic Hoa va hai con Nghi Xuån, Tan Ll,(c. Vao thm Tien Chien, nha van Thanh T~ c6 t~p truy~n Que M~ - an h3.nh nlim 1941 - eling gqi cho ta nhiing tinh cåm thån thuang, nh~ nhang, man mac day tham thia d6i vm M~ chling ta. Chinh cai nhan de quy~n sach nay da lam s6ng ~y trong tiem thuc chling ta thu tinh cåm d~c bi~t: d6 la tinh M~ Vi~t Nam da mt?t thm chiit chiu, bli marn, nång niu chling ta: Thuang thay chfn chii: cu lao, Tci.m nien nhii bq bitt bao nhieu tinh (Ca dao)

a

Trong th~p nien 1960, Sai Gon, Thuqng To~,~- Thich NMt Hl,lnh c6 viet quy~n sach nho rna ai ciing biet, d6 ta tac phåm "Bong Hång Cai Ao". Hang nåm den D~,~-i Le Vu Lan, Mua Bao Hieu, biet bao nhieu dua con da ch<;>n mua t~p sach nho nay d~ lam qua dång len M~. ~t c6 y nghia vo cimg ! Roi nh~,~-c si Phl,lm The My phOng theo tac phåm nay d~ viet nen ca khuc "Bong hång cai ao", hay mt?t nh~,~-c si Y Vån vm ca khuc "Lang Mf/' ... da duqc nhieu ngttcri thut?c lliim lang ... d~ roi trong cac bu6i sinh ho~,~-t t~p th~ cua sinh vien, h<;>c sinh, thanh ni en ... da duqc trinh dien nhieu Din. Dieu nay chling to lue nao eling nhu lue nao va båt cu dåu, M~ vån la de tai båt di~t trong tårn hon m<;>i ngum chling ta.

a

Vai vua Tl,C Due, trong lfiy tre lang Luat qua dia h~,~-t thi ca, ta ~ tMy da ngttcri dcri con truyen c6 hai tho s6 cåc thi nhån da d~ 1~,~-i nhieu thi phåm t~g ngqi ca ve 6ng cua ngttcri xuat sile d'liy cåm xlic d6i vai tinh måu khong phåi ve sl,( cua bep lira tir. nghi~p tr~ nuac rna cua den d'liu chinh vi long hieu Vm T~,~- Ky - tac giå S'liu d L~,~-i - trong cua mui hoa ... thåo cna nha vua d6i "Ld Thu Gå'i Mt;'' nha tha xu Quång da cua ngay xay lua vm måu ~u. Cåu boi hoi nha 1~,~-i hinh ånh M~ hien lue dua cua dem giå g~,~-o chuy~n vi anh himg tien con trai di xa: cua nang quay ta Nguyen Trung Trl,(c Thuå' dy cdm tay Mf! d{in do, cua chang dan dat ngttm llinh d~,~-o phong cua tre em ca håt no dua PhO' phulmg khOng phdi di chi mo. trao khang Phåp t~,~-i cua c~ ong k~ chuy~n dm xua Va doi miit Mf! rung rung l~. Kien giang vao h~u cua c~ ba k~ nli.ng mua dai d'liu ... Do i miit bdy giCI chele heo khO! ban the ky XIX cua tinh ngttm Mm SOm c6 nhau V m Luu Tr<;>ng Lu thi !1,1-i hoi tubng den eling vi khong mu6n cua eau xanh v~ thiim la tiåu nen duyen hinh ånh M~ hien cua minh lue con sinh M~ minh bi gi~c Phåp cua trang nghieng b6ng måi thien tien vm nhiing kY ni~m khong bao gicr hanh hl,l rna phåi ra Que huang yeu dau thieng lieng muon dm. nhoa phai trong ngan dm tubng nM: d'liu thu d~ cliu m~ Nguyen Thuong Que Toi nh6' Mf! to i thuå' thie'u thm gia, nen sau eling bi Lue N guCii con song to i ten muCii gi~c ket an tir hinh, Mo'i ldn ndng mfti reo ngoai nqi dang cho chling ta ng~ ngiii, kinh tr<;>ng. Trong Itch sii Van h<;>c nuac ta, khong ai la khong biet c~ Do Chi~u Ao då N guifi dua truac gi~u pho'i mt?t ngucri con chi hieu vm M~. Nam 24 tu6i, dang o (N6ng Mål) Hue cha khoa thi Ht?i vao nåm Ky D~u (1848) nhUng

62

Phåp Åm Vu Lan 98


Nhl tha Nhåt H~ thi cl,(c tå n8i d6n dau ciia minh trong ngay måt M~ : khCti di~m cho m<?t sl,( s~p d6 tan tiinh cå bau trai h~ phlic ciia cu<?c dm nhii tha: Nam xua toi con nhå Mf? toi dii qua diti [}jn ddu tien to i hilu Thdn ph~n tre rna co i

biet s6ng åm tham m<?t minh m<?t bong vm n8i niem co dan vm vqi: 6i chiec !ung cua mf? Dii cong bå'i thuong dau 6i culJc diti cua mf? Tram niim noi chuy4n sau

Hinh ånh M~ mai mai la hinh ånh vi dt,ti nhåt khong gi sånh duqc tren coi dai nay o Ba M~ Vi~t Nam da mang m<?t net chung chung trong nhUn.g phong cach yeu chong, thuang con, lo gåy dJ!ng giang san nhii chong va lue nao eting la bong mat ~nh phlic trUm kin xu6ng cu<?c dm cåc con : "Con du Mn vtin la con cua Mf!, Di het diti long mf! vtin thea con" rna nha tha Nguyen Chi Thi~n - m<?t nha tha 18i l~c. m<?t chien si ch6ng c<?ng ngoan cuang nhat tren m~t tr~ Van hoa da gqi lt,ti cho ta hinh ånh nguai M~ Vi~t Nam ~t cao quy, bao la: Bao thuong tiec cdnh binh minh thuc gidc Vuim day chim, triti xanh ngat, mat tuoi. Gio dlJng hang tre va n&ng nhucuiti Ban, mØt dia ngo vang bung beo ngØy Mf! ch&ng biet tlf bao giit d{it

Hoimg h6n phU tren m9 Chuong chua nhf! nhf! roi. Toi tha'y toi ma't Mf! Mat cd mØt bdu triti Vai thi si Quach Tån, ong chi ån hån khong den dåp duqc cong an trai bi~n ciia m~ gia: Go thu: cam chfn t6i Long mf? ngay con dau N gon ngqt diti chua Mo Triti h6m thuang bong dau C6 biet bao ba m~ da suot dai tan tåo nuoi con, dling vai cåu

"Mf! Que Vdt Vd Tram Duimg" lt,ti them oan lung gånh ~g nhting dang cay tiii nh~c qua bao ngay thång lam dåu, ciing chi vi yeu chong thuang con nhu M~ ciia nha tha Kien Giang: Suot diti clfc kh6, diti lam dau Cay dang chin mui n6i kh6 dau Lua lqc an tinh thea ht;zt thoc Trai b(} hon hin hc;zt tran chdu Hay co nhUn.g ba m~ g~p phåi cånh ph~ råy ciia ngum chong, chi biet åm tham ng~m dang nuot cay v6i tram n6i xe lang, d~ roi cuoi cimg lia bO dan con c4i d~ ve ben kia the gi6i, nhu truang hqp M~ ciia nhii tha nu Tuyet Linh: Mf? oi., n&ng dii tan tren la, Chieu xuong nghieng nghieng khom true gay Lt;zc lang chim ve dam canh nhå Mf! con tlfa cua ngam mdy bay Con biet mf! tung thuong nha tam Titng tha thiet d(/i dijm duitng xa Phuang nam bien bi4t cha con do Dl thang niim ve bc;zc toe mdy ooo Ho~c

nhu ba M~ ciia nha tha To Giang thi suot dm het chong di lo vi~c nu6c sau d6 l~i nu6t l~ nhin chong b! gi~c bilt cam tu, tiep den tien con len duang di lam nghia ~ thanh nien thai loi,ifi d~ ctiu låy que huango m<?t chu8i nhUn.g thång nam dai lita loi,ifi, nguai M~ chi ti~n

Ca

Phåp Åm Vu Lan 98

da'y Toi ngai an quen mat cd eau miti TMy ngoai sdn duong dU!zg gtiy rdm phoi. Mf! trang nha ru chau nhå a oi. .. o

(Bao Thuong Tiec)

NhUn.g nguai con htu l~c b6n phuang trm nhu chling ta ngay nay hån khong th~ nao quen duqc bai tha nho ciia M~ Giao - mqt thi nhån thai Th!flh Duang - Trung Ho a: Tu mtiu thU trung tuyen Du tu thdn thuong y Lam hanh fflØt fflØt phUng YkhUng tri tri quy Thuy ngon th6'n trdo tam Bao dac tam xuan huy <Du

Tu Ngom)

D~ch:

S(/i c hi tay tu mtiu

63


Khdu tren ao chinh nhdn Lue di may cdn tht,Zn Y sq- /du v~ chiing Ai n1ng long tdc co Bao duq-c anh ba xudn? (Tran TrQng San djch)

Tra ve tac phåm Dol!-fi Truemg Tån Thanh cua Nguyen Du, trai dai tren 2000 ~m duemg trong 15 nam luu l~c cua Thliy K.ieu la nhUn.g thuang nhcr co huang rna nai do hinh ånh cua song thån vån la nhUn.g net chinh duqc ngoi blit To Nhu viet nen nhUn.g v'lill tho "hang hcmg chdu ng9c" eling chinh la nhUn.g tinh cåm rna ngay nay chling ta dang cuu mang tren ~m duemg vien :xU. Ta thu theo chån Thliy K.ieu tir bie nang len duemg theo Mii Giam Sinh: Rang thu tung biec chen h'Ong N ghe chim nhu nhac tdm lang thdn hOn

a

cho Mn khi nang [au Ngling Bich, thi: X6t nguOi tlfa cua h6m mai, Qu~t nang dp l~nh nhiing ai d6 gia

a

Roi khi K.ieu ch6n llu xanh lm thu nhilt, thi tinh thuang nhcr do duqc nång len va r(lng ra: Nha on chfn chii cao sau, Mqt ngay mqt ngii bong dau ta ta D~m nghin nuac th&m non xa, Biet dau thdn pht,ln con ra the nay San hoe do i chUt tha ngdy Tran cam ai ke diJ thay vi~c minh Trong nhUn.g ngay Thliy K.ieu song vo vo dqi cha Tir Hai Mn rucrc eling khong quen duqc co huang va hinh anh huyen duemg: Doai trong muon d~m tu phi'in, Han que theo ng9n mdy TCln xa xa X6t thay huyen di xudn gia, Tdm lang thuang nha, biet la c6 nguoi Nhilt la trong nhUn.g <f!p xuån ve Tet Mn, long nhUn.g dua con di xa sao khoi ng~m ngiti nhcr M~ gia nai co ly vm tram ngan kY ni~m thån thuang tl! nhUn.g ngay tho ilu xa xua nhu thi si Xuån Hien da viet qua nhUn.g dong Thu Xuån Gfu M~: ... Ml! o'i, tro b~i v~ tro b~i wu ng9c bang dau mqt g6c vuan Ai miii me tim son phdn giå Con xin d~m b~c mqt canh don Man trai hieu tu nghe sao dm N~m quy cong hi'iu biet c6 hon, Con mutfn keo lui ndm thdng l~i Xudn ditng vui gi9-p tu6i thon von Giao khoa sach cu lai con h{JC Tang chu gia nghe vang v&ng con; Mdn Tu dua xe tinh cot nh~c

64

Liio Lai ao mua chu tMn hOn Muon keu thet viJ tung trOi h9-n Ma pM chia ngan Ldp do~n truang Dl thdng ndm tan dong sua mt; Chåy v~ tran ngt,lp gidc yeu thuang ... NhUn.g ai trot cåt bucrc xa nha, xa que rna M~ gia thi vån

al~i hån phåi ng~m ngiti ram l~ khi dqc nhUn.g v'lill tho

tren. "Nhiing rqn rang xa mii, nhiing gac tfa !Clu son, nhiing giuang em n~m dm ... " lam sao d6i duqc nhUn.g phlit giåy duqc song c~ M~ hien ! Tieng ru nao xa xua vqng ve lam song ~y trong tårn han chling ta; V &ng nghe chim vft keu trOi, Bang khudng nha Mt; chfn chi~u ruqt dau va: Mt; gia a tup l~u tranh, Sam thiim ttfi vieng mm danh

d~

con

Bay gia muon trimg song nlii cach xa biet Mn ngay nao chling ta mm quay ce nucrc cu d~ quy xuong trucrc m~t M~ gia, nghe l~i nhUn.g lm noi <f!u hien, nong ilm, ngqt ngao va nhin nhUn.g nep da nhan, nhUn.g lan toe b~c cua m~! Nhuug biet Mn bao gia! Khi lU C(lng phi con thong tr~ gieo tang toe tren t6 quoc chling ta! Ngay nao con m(lt ten gi~c C(lng tren månh dilt ong cha, thi ngay do vån con hang tri~u dua con phåi lia xa m~ gia ho~c dem than lUU l~c xU ngum ho~c song moi mon trong cac lo "cåi t~o"! M~ cua chling ta eling laM~ Vi~t Nam chung cho cå 50 tri~u dong bao ru(lt ~t dang quan qu~i ren xiet trong n~c til C(lng sån. D~ ket lu~n thien bien khao nay, tOi xin muqn nhUn.g dong tho cua thi si Tn;t Vii d~ gl:ri Mn bl!-fi dqc vcri niem hy vqng titt cå chling ta deu hucrng ve M~ - M~ Vi~t Nam yeu quy cua chling ta nhån mua Bao Hieu, hiiy hOa theo hoi chuong tieng mo trong ngay D~i Le Vu Lan, du nguy~n chu Ph~t mum phuang he? tri cho M~ thån tårn thuemg an l~c d~ cha ngay cac con l~i co huong: Ai quen Que Mt; cho danh, Ta con giii Ldy ttfm hinh Mt; ta H!en ngang mqt giåi son ha, Btfn phuang vang dt,Zy khUc ca anh hitng Mt; ta : sac ao ndu sang, Ml! ta : doi mat dfu long Huong giang Mt; ta: tim thep gan vang, Viing thdn d~i th~ cha dan M eau Tinh thuong vuqt nui rang sau Ao ndu v~ tt,ln Ca Mau ldy /ung Tinh la nui, nghza la song Mt; ta : thdn the ~c Hang quang vinh 6i nguon sua Mt; ai tinh Lua thom mfa ng9t cho minh vai ta Suo'i phuong Dong dqi chan hoa, T6c thieng Mt; ket d6a hoa Uu Dam

tra

Tn,J VO (ME? ta)

Phåp Åm Vu Lan 98


Tir lCmg yeu thuong M~ cua rieng ta, ta nhån len thlUJh tinh yeu thuong tåt nhUn.g ba M~ Vi~t Nam va tir d6 nång thern mqt b~c: Tinh yeu m~ thlUJh tinh yeu Td Quoc Vi~t Nam hoa trong hai åm nong nan cua tieng ru va thieng lieng mau nhi~m trong lai Kinh tieng K~ rna M~ Vi~t Nam da truyen vao dong man chling ta tir bao the h~ qua "wi Ru Ola Mf('

ca

Mf? sinh dua con dCiu long, Mf? dr;zy hai tilng dCiu long: Yeu Thuang Thuang difi, thuong nuac, thuong non, Thuang cha, thuang mf?, lr;zi thuong hoa binh Mf? ru con bang eau Kinh, A Di Da Ph~t... giit minh sr;zch trang Mf? sinh dua con dCiu long, Mf? dr;zy hai tilng dCiu long : nuac non Con ai con ngu cho ngon Dl Mf? di ganh nuac non cho dCiy. Trang trifi, trang dat, trang may, Trang mua, trang gi6, trang ngay trang dem Trang cho chdn cung da mem Dl cho dan tqc buac len hoa dong Mf? sinh dua con dCiu long, Mf? dr;zy hai tilng dCiu long: Vi4t Nam An tinh chua chua chan chan Tram xe khOng do'i, nghin vang khOng trao

CTn,J vo - Lai ru cua

Vi le ca dao la nguon suoi mat ngQt ngao, la bau khong khi thanh cao, lli ngQn gi6 chieu dua huong tir hoa dong co nqi, da Iling bay tham ngat muon phuong, da ve t1,1 l~i d~ nuoi ducrng tårn hon ngucri dån Vi~t. C6 le nhcr v~y rna dån tqc Vi~t Nam mai c6 mqt dcri song bao dung rna gian ~. tuy don S(J mqc ffi~C nhung thifm d~m tinh ngucri, tuy hOn nhien nhu cåy co la hoa rna hien llinh nhu nhUn.g dan chim bo cåu trang, mang thanh binh den cho nhån lo~i. Neu thinh thoiing chU.ng ta hay nhac nh<':t den nhUn.g cåu ca dao nhu: Mf? gia nhu chua'i ba huang Nhu xai nip mqt, nhu duimg mfa lau

M~)

Nem Nghia ChU thich: (l) Ngo Khåi (430- 381 truac Tay Lich) sinh t~i nu6c V~. s6m mo coi cha. Lue nho ham chai khong c~u hQc hlinh, thucrng b~ m~ than phien. Mqt Mm m~ ray la, Kh<':ti ben tl;( can vao cånh tay chåy man va the: "Con xin sang nuac L6 dl h9c, niu c6 lam nen Khanh, Tufmg con m6i ve vai Mf?". Khåi lien sang L6 hQC v6i thay Tang Såm. Mqt Mm dang dQc sach, b6ng nghe tin m~ måt, Kh<':ti oa len kh6c måy tieng roi lau nU6c mat l~i cui XUong tiep tl,lC dQC sach nhu cii. Thily Kh<':ti khong ve phl,lC tang båo hieu cho M~. thay Tang Såm coi lli do båt hieu nen dudi khong cho hQc nua. Kh<':ti ben bO van sang hQc binh phåp, ndi danh <':t m(ac L6 va duqc quan d~i phu nu6c Te ga con gai cho. ~P den khi Te dua quån sang dånh L6, vua L6 muon dU.ng cai tai hlinh quån cua Kh<':ti nhung con do dl;( vi vq Khåi lli ngucri nu6c Te, e Khåi khong het long. B~ ngcr Vl;(c, Khåi vqi ve nhli c~t dau vq mang vao dång vua L6 d~ to y chi quyet tårn cua minh. Sau Khåi sang Ng1,1y, sang S<':t deu duqc phong llim tu6ng quoc nhung vi biin chåt cua Kh<':ti von da båt nhån, båt nghla, båt hieu, båt due nen m~c du co tai, Kh<':ti vån b~ nhieu ngum o an h~n nen cuoi cilng b1 ca c nhli the ll;( c cua nu6c S<':t xlim l~i giet ch€t.

Phåp Åm Vu Lan 98

trang ca daa

La chU.ng ta da tim thåy tu tu<':tng ctia nhUn.g ngucri binh dån, hQ giiin ~ den chling nao? Tinh ciim hQ don S(J nhucrng bao va dm song hQ eling an binh biet måy. Sl! gian ~ da dem l~i cho gia dinh nhieu an vui, dem lai cho cuqc song nhUn.g giåy phlit an nhan. Tir d6, xa hqi eling dU<:JC thira hUCtng mqt Sl;( binh dång rna khong b~ ap d~t bm mqt quye.n hlinh nao! Nhung khong phåi vi the rna lam giam di gia tr~ tinh than cua ngum M~. trai l~i hQ da thang hoa tinh M~ len den tuy~t vcri! HQ da låy nhUn.g v~t nhu: xoi nep mqt, chuoi ba huong va ducrng mia lau ... , la nhUn.g siin phåm "Quoc Mn qw5c tuy" d~ so sånh v6i tinh M~. thi th~t la xU.ng dang nhåt, cao quy nhåt rna khong c6 gi sånh bang, khong c6 gi bi ndi. Hay

lli: Cong Cha nhu nui TMi son N ghla Mf? nhu nuac trang nguon chåy ra ... ciing la nhUn.g thl;(c th~ cua t~o v~t. clla vii trl,l nguy nga nhåt; cua nhUn.g m~ch nguon såu thåm nhåt, uyen nguyen nhåt dang lang vao, dang dQng l~i hOa chung v6i hon que, hOn nu6c d~ nuoi ducrng thien nhien, d~ nåy mam suc song.

ca,

Que huong va tinh M~ luon bao la nhu bi~n nghla Cha luon uy dling nhu mii cao, rna ngan dm da c6 khong biet bao nhieu van nhån thi si tir Dong sang Tåy ca ngqi, tir nhUn.g b~c uyen thåm cho den hang dån da, tir nhUn.g ngon ngli cao xa trim tuqng, cho den tieng n6i binh dån. M6i ngum mqt ve, m6i tieng n6i c6 mqt sac

65


thai rieng, nhung nqi dung thi vån cimg mqt y nghia. Nhu mqt nhii van phuang Tåy eling da vi von: "Ml! va Que huong la nhitng kY quan dlfp nhdt the' gi6'i".

a

Ciing phåi, vi dm chling ta duqc sinh ra va lan len, duqc che cM trong mqt mai åm gia dinh, duqc nång niu bang vong tay cua M~. duqc triu men bang ånh mat cua Cha va duqc h<?C hOi d~ tro thiinh ngum hi~u biet, d6 la nha cong an cua dång sinh thiinh. Cho nen vi~c ca ngqi "cong due sinh thiinh" la dt~ng tam d~ nho den, dt~ng y d~ bao den. Di nhien vi~c bao dap cong an Cha M~ eling con my thuqc vao hoan cånh cua xa h<?i. trinh de? ciia timg ca nhån, t~p t~c cua m6i xU Nep song cua con nguai, phan lan la hOa di~u chung vm nep sinh hol;lt tl;li m6i d~a phuang, m6i dån tqc khac nhau, d~ tir d6 tl;lo nen nhiing le loi, nhiing phong ~c. nhiing phuang thuc khac nhau, trong VAn de sinh song va bao V~ d(ri song. ( Nhu å' phuung Tay, thi hc; !dy "xa hqi" lam ciin bån cho vi4c båo bqc dlti sting cua hc;, lue con tre di lam vi4c thi phåi d6ng nhiing khoån "båo hi~m tu6i gia", roi dln lue ve gia thi ccic "ca quan xa hqi d~a phuang" su d~ng s6' tien cua nhiing ngulti dii d6ng, thue nhan vien dieu duiing dln san s6c cho hc;, ho{ic tt;~i tu gia, ho{ic tt;~i mqt no'i c6 "nhii dufutg lao" chung cho m6i dia phuong. Ngu(fc lt;~i tt;~i A chau, nhdt la dan tqc Vi4t Nam chung ta thi lt;~i !dy "gia dinh" lam nen tång trong vi4c sinh hot;~t xii hqi. Cha Ml! con chau deu quay quCin trong mt?t mai gia dinh, do d6 rna vi4c båo bc;c Cha Ml! la bdn phrj,n cua nhiing ngulti con).

sa ...

Sinh hol;lt "xii hqi" con tuy thuqc vao nen kinh te, tuy thuqc vao thien nhien .. . (Nhu å' phuung Tay thi nen kinh te' chfnh la nganh c6ng nghi4p, kY ngh4 h6a dlti s6ng. Con å' A d6ng thi sinh sang b!ing nong nghif!p). Nhiing sinh hol;lt cua con ngum trong m6i xa hqi, da th~ hi~n qua tårn tinh, qua van chuang thi pM, bang nhiing net d~c sac, bang nhiing dien tå tuy khong duqc tr9n v~n. doi voi nghia bi~n tinh song, doi vai cong an tien t6, du c6 doi

66

cM khåc nbau ve hinh thuc hay n<?i dung, nhung chung quy ciing deu vm m~c dich la lam tron tam long "hilu thåo". C6 le, ngum Vi~t nam chU.ng ta la mqt dån tqc thiet tha vm Que huang va M~ han ai cå, nhåt la nhiing ngum sinh s6ng mien que. Vi h9 duqc sinh ra trong long que huang va lan len trong vong tay cua M~. Que huang da cho hai tM, M~ da cho hai åm va bong mat ciia tinh thuang: Mo coi Cha an Co'm vm ca Mo c6i Ml! tråi la rna nåm.

a

M~

da lo cho con timg mieng an giåc ngii, tir khi mai l9t long thi M~ da: Ben u61 Ml! nåm, ben rao con fan. Den khi truang thiinh M~ vån con lo cho con du m9i chuy~n. tir vi~c an h9c den vi~c l~p gia dinh cho con. Hay la: Con Cha g6t då nhu son Mqt mai Cha mdt got con nhu bUn. Tinh Cha thuang con eling tron day, eling di~u vqi qua anh mat triu men, vm tårn long de? luqng, rna doi khi khong n6i ra bang lm. Nhung khi thåy con minh vui chai V<Ji bl;lfi, thu~ hoa v<Ji anh cm em trong nha, h9c hiinh sieng nang va ngoan ngoan, thi long Cha eling da rung len vi sung suang, vi hl;lnh phlic! Tam long cua Cha la the, can gi phåi n6i nen lai, can gi phåi dien ta bang ngon ngil?

gia tai cua toi Di dau tOi eling mang theo Gia tai n~g gånh que ngheo da trao Em trao van di~u ca dao M~ trao ao am, Cha trao carn vang Vua trao T6 Quoc giau sang X6m lang tinh nghia, dån gian thai hOa Thay trao Quoc ngil nuoc ta Bl;ln trao tieng båt, lai ca tu6i hong Que huang trao nhiing ruqng dong Nlii rirng xanh biec, dong song hien bOa Bon mua chuyen cM phil sa Tharn nhiinh lua mm thång ba thång muai Be tha trao ll;li n~ euro Vo tu dimg d~ lam nguai hien luang D~p vo cilng tieng Que Huang Tinh dån tqc, nghia yeu thuang dong bao Tinh que yeu men biet bao Den dau roi eling khong sao sånh bang! f>an Hå

Tam hon nguai dån que h9 da tMm nhuan tinh M~. da t~ huang nghia Cha nhu cay co duqc tuoi tam Mi nang mua, nhu rong reu duqc dam minh trong long su6i mat, nhu con nguai va thien nhien deu hOa chung tam mqt. The cho nen du h9 c6 di xa, du khong gian c6 ngan cach, du thai gian c6 bao mon tu6i nhO, nhung trong long h<? vån luon luon day ap nhling tinh t'! yeu thuang, nhu h<? da va dang thira huang mqt gia tai quy bau nhat d6 la: Que huong va Cha M(;!.

Odåy, chling tOi xin gioi thi~u "tinh tl/' cua nhiing ngum dån que, nhiing nguai duqc sinh ra voi dong ruqng nuang dåu, vm liiy tre, b~ chu6i, vm lu6ng cåi, vuan di .. . Nhiing nguai rna tårn hon h<? duqc tam gqi bm suang sarn gi6 chieu, Mi hoa tharn co ll;l. Do d6 rna h9 tro thiinh nhiing con ngum dan sa nhu cåy co, hon nhien nhu hoa la .. . Nhung ll;li la nhiing nguai biet Mn nghia tinh: An qua nho ke trong cay .. . U6ng nuoc nho nguon .. . Cho nen h9 luon d6i dai voi

Phåp Åm Vu Lan 98


b~c ph~

a

huynh thi hrong kinh, thån thuong. Lue g'lln thi h<? men yeu, san s6c: Kh6 ngheo xe v~t va vai - Lam thue nuoi M~ quå.n ai che cum. Nhu:ng khi vi hoii.n cå.nh phåi di lay chong xa, thi h9 ciing vån luon nha nghi ve M~: Chfeu chi'eu ra dling ngo sau - Trong ve que M~ ruc;>t dau chin chfeu. Ph~ litm con lue n~w ciing thuang nghi den b6n p~. m~c du khong ai bilt buc;>c minh phåi lam nhu the nay, phåi xlr Sl! nhu the n9. Nhl1ng h9 vån cu nghi den b6n ph~ nhu mc;>t nhu eau c'lln thiet cho dm song. Cho nen h9 luon do luang theo hoii.n cå.nh hi~n t~i ciia minh, d~ lam cai b6n p~n thieng lieng d6: Cong Cha nghla Mf! ti:ly non - C6 chi trå rufy dr;zo lam con kh6ng nai. Hay la: On Thi:ly dbng nui, nghla Mf! dbng non - Trå chung mo hay chung ntfy, ch(J dr;zo lam con kh6ng biet chung. Vi~c den dap cong on Cha M~. doi vai ngu:m dån que h<? eling khong can dan do suy xet, khong can nghi den danh gia ciia minh, mi~n sao lam cho b~c song thån vui long la h9 eling da man nguy~n liim roi: Mf! gia tup leu tranh - SO'm thdm ta'i vie'ng m6i danh dr;z con. Ngu:gc l~i. h9 eling khong phåi hy sinh thån m~g ciia minh (nhu trang cac chuy4n co' t{ch ngay xua ... ) d~ båo hieu, vi h<? eling con nghi rang minh giU duge thån tårn cho chinh minh, tl! båo dåm låy dm song ciia minh, thi d6 eling la niem vui ciia Cha M~. rna khi Cha M~ duge vui, duge h~ phlic thi eling la mc;>t phuong phåp båo hieu v~y. Vi Cha M~ nuoi con thi eling mong cho con minh khon lan nen nguai, mong cho con minh duge ~ phlic: Trbng cdy cilng muon cdy xanh - Nuoi con ciing muon con thanh thtft gia. Khi con minh da trubng thitnh, da c6 gia thåt roi, thi Cha M~ l~i muon cho c6 chåu, d~ noi doi tOng duang!

a

gr;zo rtft deo va thom). Hay la: D6i long dn d9t cha la Dl com nuoi Mf!, Mf! gia ye'u rang. Khong nhiing chi nuoi duO'ng song thån bang v~t chåt, rna con nghi den liinh Vl!c tinh th'lln nua, h9 luon nghi den hi~n 4i phåi lam the nao cho Cha M~ minh vui long. nhu luon thiim vieng, hOi han chång ~. nhiing vi~c don giå.n nhåt, cot sao cho Cha M~ minh ~ phlic, an vui. Vi~c

ngqi ca tinh M~ doi vm ngu:m dån que Vi~t Nam, doi khi khong chi nam trong p~m vi tinh nghia ciia Cha M~ minh, rna con nång cao tinh th'lln ngu:m M~ tro thitnh mc;>t bi~u tuqng chung: Mf! gia la Mf! gia chung Em lo com chao anh dung thuoc thang. Tinh nghia vq chong la chung hqp, cho nen h9 xem Cha M~ lit tinh chung (Tu thdn phi!- rru:iu = Cha Mf! ben V9' hay ben chång, ciing deu La Cha Mf! cua minh cå), nen vi~c ph~ng duO'ng, hay tinh thuong yeu doi vai Cha M~ deu ton tr9ng ngang nhau. Da eling chung huyet tMng, eling Sl! bOa hqp giUa tinh cåm lien h~ m~t thiet vm nhau, nen vi~c dung hqp tinh cåm chung giua Cha M~ doi ben, ciing phåt xuåt mc;>t cåch tl! nhien: Bau ai thuang Ltfy bi cung - Tuy ning khac giong nhung chung mqt gian. Hay hon nila la Ba M~ cua dån tc;>c Vi~t Nam (nhu trang huyen thor;zi con cua Mf! Au Ca) nha v~y rna con chåu mm xem nhau bang tinh nghia "dbng bao": Nhilu dieu phU My gia guong - N guOi trang mqt nuac phåi thuong nhau cung. (Tinh nghla dbng bao ciing La nen vdn h6a rieng cua dan tqc Vi4t). Trong the giai van minh ngay nay, con ngu:m dang c~y du6i theo nhiing cong trinh lam thiing hoa v~t chåt, diing nhiing ti~n nghi v~t chåt d~ thay the nhiing cong vi~c. rna dangle con ngu:m phåi can den (nhu sdn s6c va an ui Cha Mf! lue ve gia, thi phåi bang tinh cåm cua nguOi con, bang mqt hanh dqng Cl!- thl da con nguOi, chu kh6ng thl dung nhiing lor;zi may m6c tinh vi nila dl thay the). Hay thien nhien eling b! ånh huang cten nhiing net

Tårn long bao dung åy ciia Cha M~ ~t la vo ba ben, n6 con nhac nha cho chling ta biet bao nhieu kinh nghiem cua dm song, clln phåi xir Sl! nhu the nao cho phåi d~o lam ngu:ai. CUng chinh nhiing kinh nghi~m ciia tl! nhien, nhu ngan song xe nui, da lam måt di nhiing net Cha M~ da cho chling ta biet duge b6n ph~: Len non uy dling ciia mii rirng, lam vai di nhiing net tho mc;>ng m(Ji bie't non cao - Nuoi con m(Ji biet cong lao rru:iu tu. :t ciia song ho, bien cå! Båi vi tri 6c va bii.n tay ciia con Hay la: ThUc dem m(Ji biet de;..:.m.:.....::d.:.:a.:..i_-..:S:.::o.:..:n2g.. .:l.:.:d.:.:u.. .:m:..:. ::.. (Jt:.. ..:. b.:.:ie.:. t_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _--, lang nguOi phåi chdng. H9c duge tir nhiing kinh nghi~m åy ciia Cha M~. cho

nen ngu:ai dån que h9 eling da biet t~o nhiing dieu ki~n sau c6, d~ hau båo dåp ån såu: Tom hum b6c VO bo duoi - Gr;zo de An ClfU em nuoi Mf! gia. (ca daa thuqc tinh Thua Thien, biln Thu~n An c6 rtft nhieu tom hum, lor;zi tom rtft Mn va canh dbng An ClfU trong toan lor;zi lua de, mqt lor;zi lua c6

Phåp Åm Vu Lan 98

67


ng\im doi khi ciing c6 ~. tuy c6 th~ xåy dl!flg nen nhiing kY quan tren the gim, nhung xet cho cU.ng thi nhiing thu ay ciing chi la nhiin.g v~t "vo tri VO giac" rna thoi, lam sao bang cong trinh cua t:;to h6a, nhu ng\im xua da tiing ~ xet: D~a phi san thuy vo k)' khi ... la v~y .

Nhiing "kY quan" cua the gim tuy c6 l<?ng låy ~t. tuy c6 nguy nga ~t. nhung doi khi gia tr~ tinh than kMng bang: xoi nep m<?t, chuoi ba huang va ducrng mia lau vi nhiing thu nay la hOn que, hon nu6c la hon cua thien nhien. Ma ng\im dån que Vi~t Nam da sir d~g d~ so sånh vm tinh M~\ thi thily tuy~t vm, kMng phii.i cMng toi muon phii nh~ tinh than van minh cua nhån lo:;ti; m*t khac ciing khong phii.i muon so sånh nep sinh ho:;tt giUa Dong Tåy, vi m6i dån t<?c, m6i d~a phuang deu c6 nhiing net d*c thu rieng bi~t. nhiing khåm phå m6i me khac nhau .. . Ma chi muon gim thi~u m<?t vai net cua nen van hQC dån gian cua dån t<?c Vi~t. ngo hau dem l:;ti m<?t doi phlit giåi tri, rna trong chling ta, c6 th~ ciing c6 m<?t so it ng\iai chua c6 ca h<?i d~ tim ve, d~ nhin xem "m9t canh hoa co dt;li" chi mQc nai dong n<?i måy ngan, chi vui v6i nång chieu suang s6m, chi song m<?t cu9c dm an p~ thu thucrng ... M9t lo ai ho a cua thien nhien. Cilng la m<?t trong nhiing loai hoa, nhung thieu may man, kem ca duyen d~ pM khoe huang sac!

Dan Hå

chen com cua. cha. Nghia m~ sau, nhu long Dong Hai Cong cha cao, dinh day Tru<mg San Cam cha, ao m~ l6n khon Lam sao ghi het cong an sinh thanh Tu ngay thång, thai sanh chua du Chi minh cha, lam lii ngoai dong Thån cha vat vå thu dong Mien sao con vq no long thi thoi Cho den lue, hoa khai nh~y he Ba m~ cuai, con tre sinh ra Khi vita eat tieng oa oa Mat cha ngm sang, xuyt xoa cum chlio GiQt sua m~. ngQt ngao bU m6m N~ cuai cha, toi s6m ben con Tung con cha åm cha bong Cha lo dap l:;tnh, qu:;tt nong thåu dem La du du, xoa mem bau sua Månh trau cay, hnng lira ha con Nai bao suc khoe hao mon Ma long vui thay m~ tron con vuong May nåm sau, tay bong tay be Cha vi con, lung tr~ vai chai

68

Cay sau, cuoc barn Mm mai Mo Mi chåy xuong cho dm con len Khi ~ hån, dong tien kho c:;tn Noi carn chieu l6n nh6n mi lang Cha thu<mg carn d<?n da long Cam khong danh m~. tang dong sua tuai Dia rau xanh cho ng\im them suc Chen carn tuai, bang ch~c thuoc thang Nha ngheo carn ca la vang Låu låu tårn b6 cho hang tre con Cay soi da, kiem carn nuoi tre Dam nang mua, nao k~ thån cha Con hoang ch:;ty nhay gan xa Hao hai d:;ty båo nhung cha vui long Lua tr6 dong, con cong mQc cånh Ngay l:;ti ngay, men cånh yeu tru<mg Cha dua con den hQc du<mg HQc van hQc le, ngil thu<mg tam cang B6ng gi6 b~ lan tran m<?t x6m Cha bong con, lang x6m t:;tm rm An cu l:;tc nghi~p tim nai Bao nåm lo li~u. ~p ng\im ~P ta Cay hqp dat, canh hoa rl;(c rcr Ng\im g~p thm, han M vuan len Nhiing mong sl;( nghi~p viing ben Tre gia mang ffiQC, giU nen quoc gia Nao nga dau, thai hOa vita huang Thi chien chinh, tu hu6ng låm nguy Con vi nghia ~ ra di Chu Trung chu Hieu den nghi tien nhån Trong quån tru<mg, bao lan cha vieng Ngoai bien thuy, may chuyen cha thåm Lm cha khuyen khich ån can Qua thu ngay Tet, ao quan thång dong B6ng thm the, chinh tru<mg dåo lo:;tn Cånh bi~n dåu, quoc n:;tn thii.m the TU thanh ph6 den dong que Trm shl s~t l~. ng\im te tai buon Con trai tre, dau thuang vao n~c Cha tu6i gia, kh6 cl;(c tham nuoi Ben tai tham nhu bao lm: Xua nay trm chång ph1;1 ng\im trung can Le bien d~ch, dem tan ngay den Gia hanh thong, buon bien thlinh vui Tai 6ng that rna, n6i cum Til nhån chinh tr~ duge mm thien cu! Nai xu l:;t, hinh nhu con thieu Ch6n que huang, am di~u ru hm Tinh que cha gru måy trm Qua que cha gru them lm nh6 thuang Chqt canh nh:;tn tha huang thång hu6ng Tin ngan dåu, khuat bong sinh thlinh Do:;tn tru<mg c6 thau cao xanh De dau t:;t t<?i, anh Iinh ph~ tir .. . ! Hoång Duy Le van Ba

Phåp Åm Vu Lan 98


y~utbua"g

va trå'" ""i~"' Til xua t6i nay, ngaai ta thuang hay n6i den tinh My, long My rå"t nhfeu rna it ai nhiic den tinh Cha, tårn long nguai Cha. Tren tha, van, nh~c eting v~y c6 råt nhieu teie phåm viet ve ngum My va it viet ve ngaai Cha! theo toi d6 la dieu khong cong bang, vi tinh thuang va tårn lang ciia nglim cha d6i v6i con eting råt mJ!c tha thiet, dam da khong thua gi ngaai My. Chång qua vi tinh thuong va tårn long åy bi~u hi~n bang hai thcii di? khcic nhau: mt?t theii di? mem m~i. ng9t ngao, nuong chieu, con mt?t theii di? thi c(rng ran, thång than, nghiem khiic. Mi?t theii di? tinh cåm thåy ro duqc tu ben ngoai va mt?t theii di? tinh cåm ån tang tir ben trong. Nhting tinh thuang va tårn long ciia Cha va My d6i v6i con deu vo ba ben. Do theii di? tinh cåm c6 ch6 kheic bi~t d6, rna sJ! gieio d~c con ceii eting c6 ch6 kheic nhau, nen toi thuang n6i dua v6i ceic con toi: "Mt; la banh, la kt;o, con Cha la thuac, la roi'' . Bcinh kyo an ngon th~t. c6 suc thuyet ph~c. v6 ve nhting an nhieu quei cte b~ sau rang va dau b~g. con thtt6c roi ran de c6 dau th~t. dcing ghet th~t. nhting ~p thai ngan ch~ nhfing th6i hu t~t xåu. Tuy nhien, bang theii di? nao eting khong nen l~m d~g theii quei se dua Mn h~u qua khong t6t. N gam Cha dcinh con la d~ ran d~y. cM khong vi gMt bO. M6i Ilm dlm cay thu6c dcinh vao con la nhu dcinh vao long minh råt dau x6t, kh6 tam. Vi the, nhfing ngam con bao gia eting sq Cha han sq My, bang chU'ng la: "Mt: dtmh mqt tram khOng bJng Cha hdm mqt tilng" (Tl,JC ngO). D6i v6i con ceii, m6i mt?t nglim th~ hi~n tinh thuang mt?t ceich do bån tinh ciia minh: "Nguifi Mt; yeu thuang dfu dang, nguai Cha yeu thuang khan ngoan". C6 th~ n6i d6 la sJ! gieio d~c c6 teie d~g b6 sung cho nhau: "Mt; df(ly thi con kheo, Bo' df(ly thi con khan" d~ cho con nen ngam. Ban chåt nu tinh v6n <4u diing, da cåm, de xuc dt?ng v6i dua con va ngo~i cånh, con bån chåt nam tinh v6n cung ran, l~ Iling tru6c m9i dua con va m9i cånh hu6ng, cho nen c6 sJ! vi von ciia ngaai dm: "Cai gi lam cåm xuc trai tim nguai Mt; , chl ten tai dau gtfi nguai Cha" (Tl,Jc ngO Ba Lan). Ngtim Cha niio eting deu mu6n cho con minh tro thiinh ngum t6t, ngaai hihl d~g: "Cha muiJn cho con hay, thdy mutfn cho tro gioi". Ngarn Cha c6 treich nhi~m 16n d6i v6i h~ phlic gia dinh va ~Y d6 con ceii. Lm ngam xua ci.ing ti:tng n6i: "Ch&ng df(ly con la t6i tc;zi Cha" (Tu bat giao, phl,J chi quo). Trong sJ! gieio d~c con ccii, ngam

Phåp Åm Vu Lan 98

Cha d6ng mt?t vai tro quan tr9ng gaang måu: "Nguai Cha nghiem kh&c rdt 1'14ng lifi trong khi khiln trach, nhung vdn la nguai Cha trong hdnh dqng" (Menandre). Con ceii thuang bilt chu6c theo ngtiai cha, neu khong do tinh di truyen, thi eting la ceii b6ng ciia nglim Cha trong cut?c s6ng: "Cha nao con nåy" hoi,ic da tro thiinh mt?t thu s6 m~nh lien quan Mn dm s6ng tuang lai ciia nhung dua con: "Con gai giiJng cha giau ba muoi dt!-n, con trai giiJng Mt; kh6 li!-n tan xuang" (Ca dao). trong gia dinh, nglim Cha c6 mt?t ch6 dung khong ai thay the duqc. Ngam cha c6 tinh nghiem khiic dong thm eting c6 long rt?ng luqng. Nghiem khac d6i v6i nhfing dua con hu hOng, ng6 ng~ch va rt?ng htqng d6i v6i nhung dua con biet Mi cåi, an nan. Dieu mong moi suy nhåt ciia ngtim Cha la mu6n con nen ngtiai. Cong Cha nghla My to 16n v6 eling: "Cha sanh Mrr duiing, due cu lao /dy luqng nao dong". B6n ph~ lam con khong th~ xem ben ni,ing ben nhy. Khong c6 ngliai Cha nao l~i khong di,it het tinh thuang vao dua con ciia minh, chi tri:t nhfing ngaai Cha hu d6n, neit ruqu va måt het tinh ngam! Trong dm, ngaai cha la di~m tJ!a bao b9c, cM che vfing chac cho nhfing dua con. Nhieu eau ca dao, t~c ngU dån gian ciia ta eting da n6i len vai tro t6i quan tr9ng ciia nglim Cha d6i v6i con ceii: "Con c6 Cha nhu nha c6 n6c, con khiJng Cha nhu nong n9c due duiJi. Con Cha g6t do nhu son, mqt mai Cha mdt, g6t con nhu bun. Con Cha nhi'eu ki yeu vi, mqt mai Cha thtlc, ai thi yeu con?" ... Bai v~y, bdn ph~ liim con phåi biet cong an va biet ba o hieu. D6 lii d~o ly, lii nhån nghla liim ngam. D~o ly ciia con ngaai la khong vong an bi?i nghla, d~ xåy ra cånh thuang tam dcing tiec.

SJ! hy sinh ciia ngaai Cha cho nhung dua con trong tham li,ing, it khi thåy bi~u hi~n ra ngoai. C6 ai biet duqc trong einh mat nghiem khac kia, trong tieng la het treich mang kia va trong ceinh tay lam le cam roi thu6c kia l~i chUa dJ!ng ml?t tårn long bao la thuang yeu con ccii. Ca den khi einh mat nghiem khac åy khep l~i. tieng la het treich mang åy tat l!m va ccinh tay åy buong xuoi, tårn long ngaai Cha eting chi nghl ve nhfing dua con thån yeu. Hinh ånh nhung dua con thån yeu lue niio ciing trong tam tri ciia ngam Cha. Cha hi~n thån cho long diing miinh trong hiinh dt?ng va li,ing le trong tinh thuang.

a

Neu ai 10' måt s6m Cha My, s6ng cu9c dm coi cut, thi: "Ng6 len tren trifi thdy cr;ip cu dang da , ng6 ra ngoai biln thdy cr;Ip ca dang dua . Ai v'e l~p milu tha Vua, l~p trang thif Mt;, l~p chua tha Cha" (Ca da o). Ngtiai Cha lån ngliai My qua ~t la xU'ng dcing cho con chciu ton tha, di,it mt?t cM trang tr«;mg nhåt trong long m6i con ngam. Chung V. A.

69


chien tranh Viet Nam • ntioc måt Me• va Thd Tran Trung f>Qo

LTS: Chie'n tranh Vi~t Nam- nuoc måt Ml;l va Tha la t~a d~ bå.i phat bi~u cu.a nha tha Trån Trung D;;to t;;ti "H9i Lug,n Qu6c Ti Cac Nha Van" tu cac qu6c gia da tung chiu d~ng chie'n tranh nhu El Salvador, Nicaragua, Ireland, Vi~t Nam, ... do Trung Tårn Nghien Cuu Chie'n Tranh va H~u Quå Xa Hc)i (William Joiner Center for the study of War anh Soclal Consequences) t6 chuc t;;ti Vi~n D;;ti H9c Massachusetts å Botton, Hoa Kyvao ngay 7.1.1998. Thua quy vf, Loi dau tien t6i xin cam an Trung Tårn Nghien CUu Chien Tranh va H~u Quå Xa Hqi t~i Boston (William Jolner Center For The study Of War Anh Soclal Consequenses) cho toi ca h(>i d~ chia se cimg quy vi vai suy nghi ve thi ca va kinh nghi~m song cua m(>t nguai tre trong b6i cånh chien tranh Vi~t Nam. Sau thai gian khå ctai h<?C Mi, d<?C va tham dl,( nhieu bu6i hQi thåo chuyen de ve chien tranh Vi~t Nam, toi co IDQt nh~ xet ding, phan lOn cåc CUQC nghien clfu nay dJ!a tren hai quan di~m: quan dilm cua nguai My va quan diim cua nha cdm quyen Cqng San Vi4t Nam. Trong khi do, gan nhu hoan toan bO quen quan di~m thu ba, eling kMng kem phan quan tr9ng: quan diim tit phfa

Vi4t Nam Cqng Hoa . Do la m(>t thai de? m~c cåm, thieu khoa h9c, thieu khach quan va thieU dl,lO due khi nhin Ve cu(>c chien Vi~t Nam. Vi v~y. m(>t lan niia, t6i xin ghi nh~ thi~n chi cua Trung Tårn Nghien CUu Chien Tranh va H~u Quå Xa Hqi t~i Massachusetts va hy v9ng bu6i h(>i lu~n Mm nay se dånh dau m(>t phuang phåp dling dan han M nghien clhl ve chien tranh trong båt cu lanh VJ!c niio trong tuang lai. Neu quy vi nghien clhl m(>t cuqc chien nhu nhiing hoi thåm doan dang tim hi~u m(>t t(>i ac, tOi nghi rang, tieng noi quan tr9ng nhåt ånh hubng den quyet d~ cila quy v~. ånh hubng den phan xet cua quy v~. di nhien khong phåi la tieng noi cua b~ can, eling khong phåi do lm ket t(>i hung hon cua bi~n ly nhung la tir n6i dau, Sl,( thi~t hl,li va bang chUng tir phia lll,\0 nhån.

Thua quyvf, Toi den dåy nhån danh n6i dau thuang cua dån t(>c toi. Toi den dåy trong tu cach la n~ nhån cua CUQC chien Vi~t Nam, nl,ln nhån cua y thuc h~ C(>ng Sån dang tan phå que huang tOi. Toi råt e de khi tl,( xung minh la nha tha. Vi tOi song gan dåy nen C(>ng D'ong Vi~t Nam tl,li Massachusetts va cac anh c~ van ngh~ si Vi~t Nam dang cu n~ tl,li mien

70

Dong da de eir toi den hau chuy~n cimg quy vi chU khong phåi vi tOi la m(>t nha tha co tam voc xUilg dang nhu v~ tri cua toi Mm nay. Thua khong. Dåt nu&c toi la dåt nu&c ciia thi ca, nhiing ngUm lam tha co nhu tOi nhieu khong ke xiet. Nåm 1975, trong bu6i sang 30 thång 4 båt hl,\nh cua l~ch sit dån t(>c Vi~t Nam, tOi con la m(>t sinh vien tre tu6i. Sau 6 nåm song du&i cM d(> Cqng Sån, toi da may man tron thoat vao nåm 1981 va duge chien ham USS White Plains clhl v&t ngoai bi~n khai. Nhieu tri~u dong bao toi khong co may man do. Nhieu trong so h<?, tren duang tim tl,( do, da che't vi doi khat, vi biio to va vi håi t~c Thåi Lan. N goi truang Dl,li H9c Massachusetts nay, nai quy V~ dang thåo lu~n ve van h<?C Vi~t Nam Mm nay, eling la nai tOi viet tiep cuon sach dai minh trong m(>t chuang m&i, m(>t chuang sang sua va de c~u han nhiing chuang dm buon dau cua qua khu toi. Toi sinh ra gan thiinh ph6 Da Nång, m(>t d~a danh råt de nh& doi v&i nhiing ngUm My da titng chien dåu Vi~t Nam. L~ch Hoa Ky va quån cua quån d(>i Hoa Ky chilc se mai mai ghi ten thiinh ph6 Da Nång. Thang 6 nåm 1965, cac dan V~ Thiiy Quån L~c Chien dau tien d6 be? len thiinh ph6 thån yeu cua toi d~ lam dau eau cho m(>t cu(>c chien tranh ton kem nhåt trong 4ch sii nu&c My. Quy v~ la nhiing nha van, nha tha den tir nhiing quoc gia da titng b~ chien tranh tan pM. Quy v~ la nhiing nha van nhii tha cJ!U chien binh Hoa Ky da d6 mau trong chien tranh. Han ai het, quy v~ oan ghet chien tranh. Vång, tOi eling the.

su

su

a

Tu6i tha toi lan len trong m(>t gia dinh ngheo kho tren m(>t que huang dieu tan d6 nåt vi nhiing cu(>c chien tranh dai dÅng måy muai nåm. Chien tranh da cu6p di cua toi nhiing gi gan giii nhåt, trong do co cå mon qua tinh thuang rna dång Tl,lo Hoa da ctanh cho m6i con ngum. tu6i len mum phåi chai tro cut bilt hang ngay. hiing dem v&i cai che't. tu6i len muai toi da phåi chUilg kien can nha rna cha m~ t6i xåy dJ!ng bang bao nhieu mo Mi va nu&c miit, chåy ~ tru&c mat toi. O

o

o

Phåp Åm Vu Lan 98


tu6i len muOi, tOi da phåi chling kien bao nhieu cåi chet ciia dong bao tOi, anh c~ toi, cåc em toi. Va tit mua biio lita nglit ngan tren que huong Vi~t Nam båt ~ d6, tit nhiing mau xuong tan nåt ciia dong bao toi, tha toi da sinh ra va c~p chiing 1&1 len. Tha tOi 1&1 len d~ vira lam mqt nt,m nhån va eling vira lam mqt nhån chling cho nhiing ch~g duang l~ch sit dly bi trang ciia dån tqc toi. Mqt bai tha toi viet ve n6i kh6 dau ciia mqt ba my Vi~t Nam sau 1975:

ba m~; dien C6 ltin toi di ngang Qua vla he Dang Khå'i Mt?t ba om chilc go'i Dung hat nhu nguai say. Khoan chet då con tral ME? con cho mua sua Mal Ba ve c6 hol ME? biet n61 sao day.

N guai bilt chuylfn cho hay CMng ba dua ra Bac Tu khi con trai mat Ba trå' thanh nguifi dien. Nha ba la rruii hien Ttim vdi dau che n&ng S6m chi~u khoai v6'i san Heo hUt v6'i btiy con. Ba ngay mqt heo hon Bo vung kinh tl mm V~ Sai Gon chen ldn Giiia cuqc difi dang cay. Dua con ut om dau V dn hang dem do i siia Ch&ng con gi Mn nila Ngoai gi<?t rruiu mf! cha. Khi trai vua sang ra Ba lr.;zi len Chf! Rdy wn ntiy ltin thu mtiy Ba Mn rruiu nuoi con. Tren duifng v~ di ngang Ghe cua hang mua siia Ba gf:lC nguai truac cua Suot dem mil kh6ng hay. Dua con ut dang dau Chil mf! v~ chua t6'i Qua dm trong con d6i Thilu cd mqt vang tay. Khi ba v? t6'i no'i Thi con minh da chlt

Phåp Åm Vu Lan 98

Ba om con lr.;znh ngat DU!zg hat nhu nguai dien. Khoan chet då con tral ME? con cho mua sua Mal Ba ve c6 hol ME? biet n61 sao day.

Dem qua toi nam ma Thdy minh om chilc g6i DU!zg tren duifng Dang Khå'i V a hat nhu nguifi di en.

Thua quyvf, D6 ta bai tha toi viet theo mqt cåu chuy~n ~t. mqt trong hang ngan cåu chuy~n thuong tårn nhu the dii xay ra tren que huong toi sau 1975. Ba my trong bai tha da phåi hån mau minh d~ mua sua nuoi dua con dang dau yeu ciia ba. Vi håi sap hang qua låu d~ mua duge mqt r-------------------~--------~-. hqp sua hiem hoi trong xii hqi duge gqi ta "thien duilng xa hqi chU nghfa", ba b~ ngåt xiu trU6'c clia hang thl!c phåm. Dua con b~ hot,m cua ba cha IDy ve trong mon moi va cuoi ci:tng dii chet trong con doi. Ba my tit do b~ dien. M6i chieu ba om chiec goi dling tren duang Dong Khai, mqt trong nhiing dl,li 19 l&n nhåt tl,li Sai Gon, d~ khoc va håt trong con dien <fl,li. Tl,li Vi~t Nam, nguOi hån mau thuang khong phåi la ke du mau nhl.lng råt thuang la nhiing nguai thieu mau. Thl!c te bi thåm den n6i, ngay cå tl,lp chi Tu6i Tre phåt hiinh tl,li Sai Gon eling phåi len tieng va chinh tl,lp chi nly con keu gqi mqt cåch mia mai la nen thiinh l~p Hqi Nhiing NguOi Ban Mau, noi mqt cach khåc di la hqi cua nhiing nguOi khong con gi khac d~ ban. Thua quyvf, Quy v~. nhiing cl!U chien binh Hoa Ky, co 58 ngan chien hilu dii ngii xuong tren que huong toi. Vång, do ta mqt hy sinh råt 1&1. Dån tqc Vi~t Nam se luon ghi on nhiing toi. Tuy nguai bt,m My da hy sinh vi tl! do cua xu nhien, thua quy v~. cho den nay, 23 nåm sau khi cuqc chien chåm dUt, tOi tin rang co le ngoai dång Tl,lo Hoa, khong ai biet, se khong bao gia ai biet duge, se khong co mqt h~ thong vi tinh nao, mqt phuong phåp thong ke nao co khå niing ke't toan bao nhieu nguOi dån mien Nam Vi~t Nam dii chet, dii måt tich trong cuqc chien Vi~t Nam, dii chet trong nhii tit Cqng Sån, dii chet tren rirng såu, dii chet tren bi~n ca.

sa

71


Toi yeu dat nuoc Vi~t Nam nhieu nhu quy v~ yeu dat nuoc ciia quy v~. qch sti dån t9c Vi~t Nam khong co nhieu ngay vui, dong bao toi khong co nhieu ngay ~t Sl! duqc song trong canh thanh binh, t1! do, no am. T6 tien toi da phåi chien dau suot ngan nåm d~ ch6ng 11;\i ach do hi? tit cac cuemg quoc phuong Bk Trong thm hi~n dl!-i ong ba tOi 11!-i phåi chien dau d~ ch6ng 11!-i ach do hi? ciia thl!c dån Phåp suot cå tram nåm. Va Mm nay, trong lue cå the gim dang buoc vao kY nguyen ciia hy v9ng, ciia tl! do va ~ vuqng, trong lue cå the gim xem y thuc h~ C9ng Sån nhu m9t mon do cii, vo d~g. khong ai buon ngo ngang, thi nhån dån Vi~t Nam, trong eling nhu ngoai nuoc, vån con dang vat vå dau tranh M khai trU n9c di?C do ra khoi thån th~ Om O CUa dån t9c to i. Ngay Mm nay, dat nuoc Nicaragua, El Salvador ... ciia quy v~ dang tien hanh tien trinh xay dl!flg m~?t th~ che' dån chii thi tren que huong Vi~t Nam ciia toi, giac mo duqc song m~?t ngay tl! do vån con la m~?t mo uoc.

sa

Tren xU toi hi~n nay. m~?t bu6i d<?C van, d<?C tho m~?t cåch tl! do nhu the nay la m~?t chuy~n khong th~ nao co th~ xåy ra. M9t bu6i h9i lu~n van chuong nhu the nay ta m~?t hanh d~?ng co tinh cach thåch thuc doi vm nha cam quyen. M9t eau noi rna tOi dang thua cimg quy v~ hOrn nay ta m9t thåi di? khong th~ nao cMp ~ duqc doi vm nhililg nha lånh dl!-o dång va nha nuoc Vi~t Nam. Th~t v~y, tl!-i Vi~t Nam, vi~c toi d9c cho quy v~ nghe m9t bai viet nhU the nay cbÅng khåc gi toi dang d9c bån ån t11 hinh danh c ho chinh minh. N eu quy v~ khong tin, lat nlia dåy xin hOi cac nha van tit Vi~t Nam C9ng Sån mm sang. Toi tin rang cac nha van Båo Ninh, Nguyen DUe M~u. .. . vm luong tårn ciia m~?t ngum cam blit, se xac ~ dieu nll.y giiun toi. Noi tom 11!-i. tl!-i Vi~t Nam, khai ni~m g9i la Tl! Do Phåt Bi~u la m9t mon hang quoc cam.

Toi ta ngum Vi~t Nam trong the h~ tre. Toi chua titng cll.m sling chien dau, chua titng biin giet ai, chua titng b~ til day, tra tån. Toi khong nq ai on nghia va eling ching ai nq tOi hinh phl!-t. Toi chi nq månh dat Vi~t Nam, nai da titng chOn khuc nhau ciia tOi rna thOi. Toi khong song bang qua khu. The' h~ tOi khong phåi la the h~ song bang qua khu. Toi song vi tuong lai ciia dat nuoc tOi va tuong lai ciia cac con em tOi. D~ di den con duemg

hl!-nh phlic do,

toi yeu cll.u nha cll.m quyen Vi~t Nam hay tit bO tUe khac y thuc h~ C~?ng Sån rå m~c. 16i thm, vong bån, tit bO tham v9ng, d~?c tai d~ trå 11!-i tinh hoa cho tuong lai dån t9c Vi~t Nam. Doi vm nhililg nha van, nha tho C9ng Sån dang co m~t hOrn nay. Thanh ~t rna noi, tOi Mn dåy d~ noi len tieng noi ciia toi, tieng noi ciia m~?t ngum Vi~t yeu dat nuoc va yeu tl! do truoc m~?t dien dan ciia cac nha van Hoa Ky va tit nhieu quoc gia khac cimg tham dl!, chU

72

khong nhåm m~c dich doi thol!-i hay tranh lu~ gi voi h<? cå. Toi khong quan tam hay tha thiet gi Mn dieu do. Ngay cå m9t em be, m9t em h9c sinh tl!-i Vi~t Nam eling biet xa h9i Vi~t Nam rå m~c. bang hol!-i Mn mue d9, eling biet che' dl? C9ng Sån la thoi nåt Mn mue dl? nao, dau phåi dqi Mn m9t nha van mm tMy ra dieu day. va dau phåi dqi ai thuyet ph~c. dqi ai chUng minh mm tMy ra dieu do. Toi ciing khong ghet, khong co y h~ thu vm cac nha van do che' dl? C~?ng Sån cl1 ra nuoc ngoai d~ lam cong tac giao luu, cong tac tuyen truyen, dånh bong cho che' dl? dang khiing b6 dån t9c toi. Trong long tOi chi co Tl! Do Dån Chii va C9ng Sån D9c Tai chU khong co Bac hay Nam. Va noi cho cimg, h<? ciing nhu toi, deu ta fll!-ll nhån ciia y thuc h~ C9ng Sån rna thoi. Giong nhu bUe tuemg Ba Linh m9t thm da ngan hai nuoc DUe, bUe tuemg duy nMt lam ngan cach chling tOi, phån chia dån t9c chling toi, thua quy v~. do la bUe tuemg y thuc h~ C9ng Sån. Chling toi dang n6 ll!c d~ d~p d6 no nhu nhån dån Due da lam vao nåm 1987. Neu co m9t lm d~ noi vm cac nha van do nha nuoc C9ng Sån cl1 sang, toi xin muqn m~?t dol,lll tho ciia nha tho Phimg Quån trong bai loi m~ d~n: Yeu ai cu båo la yeu Ghet ai cu båo la ghet Du ai ngon ngqt nuong chi?u Ciing khOng n6i yeu thanh ghet Du ai ci:im dao dqa giet Ciing khOng n6i ghet thanh yeu Xin hay thanh ~t vm chinh minh, xin hay thanh th~t vm luong tri minh, xin hay thanh ~t vm dong bao minh. Va neu khong th~ thanh ~t duqc thi eling xin ditng dong loa voi t9i ac vi dong loa vm t9i ac la m~?t t9i ac. Dieu duy nhat toi rat lay lam tiec la trong dien dan dång kinh nay da thieu di nhililg nha van, nha tho, nha bao Vi~t Nam th~t sl! phån khång nhU Bm Minh Quoc, Doan Viet Hol!-t. Ha Si Phu, Nguyen Dan Que, Tue Si, Tri Sieu, v. v.. . Nhililg ngum tit luong tam, nhililg nha van, nha tho hat khuat do la nhililg ngum xUng dång gap tri~u lltn nhUng ke nhU toi, d~ CO m~t va d9c cho quy V~ nghe nhililg bai tho ciia h9. Tho ciia h<? khong viet theo chi ~ ciia dång, khong viet theo ng~ quyet ciia nha cltm quyen nhUng tho ciia h<? duqc viet bang mau va nuoc mat, duqc viet trong phOng thåm van, viet sau khi b~ ket ån t11 hinh. Toi da nghi Mn vi~c d9c t~g quy v~ m~?t so bai tho tieu bi~u ciia Bui Minh Quoc, Tu~ Si, ... nhUng m9t phll.n, tOi tl! xet minh khong dii tu cåch d~ lam dieu do, khong noi het nhling dieu h<? muon noi trong tho va m~?t phltn khåc quan tr<?ng han, toi tin rang m~?t ngay khong xa quy v~ va nhån lol!-i se duqc nghe chinh h9 d9c tho tit dat nuoc Vi~t Nam TV Do va Dån

Chil.

Phåp Åm Vu Lan 98


a

dau phan dån cho vi~c gi(ri thi~u tac phåm Tho Nom M1,1c Ki'en Lien Bån H~. Giao su Hoiing Xuån Han viet: "Sau day la chuy~n Due Bo Tat M~c Ki'en Lien duf!c soi(Jn btlng tilng Vi~t ngu xua, thea thi l~c Mt di PhØt tu nha va tan sung mqt vf La Han c6 tilng rdt hilu hiiu, dii CUu m(f ra khoi dfa ng~c. Cung nha hanh dqng cua N gai mil ngay nay c6 li V u Lan, ngiiy ram tMng bdy di Mo hilu cha to" tien" .

M

Tiet dau thu l~p dan giåi thoat Nu6c tinh binh nr6i ~t duong chi Muon nM Due Ph~t tie bi Giåi oan - CUu kh6, d<? ve Tåy phuong (sdd. tr. 402)

2. Ph"lln Dien Tå: (tu eau 21 den eau 156)

V(ri tam long nhån ai va mqt Sl! cåm thong chia se het ml!c, tac giå Nguyen Du da lan luqt: gim thi~u ~P lo<;~-i chting sanh, hay ro hon la cac lo<;~-i co bon v6n la nhililg Chling ta co th~ cho ================== h<;tng ng11m khong xa l<;t gi trong kiep ding, chinh nha thi s6ng day nhililg kh6 dau ciia tran the. hao Nguyen Du (17651820), v6i tac phåm Do lli dam trang si giang hO m<?t thai Van Te Th~p Lo<;~-i ngang dQc, gia nhån m~nh b<;tc, quan Chling Sinh rna åm l<;ti, tu6ng si, phU gia, si ti'r (81-92), vang ciia ngay le Vu nhftng nguai di bi~n. nhililg ke ban Lan dim thång bay tro buon, linh thu, gåi giang ho huong sac, nen gan giii va d~m da ngl.tai hlinh k.hat, tu nhån, ke hai nhi xau hon trong sinh ho<;~-t s6, nhililg ng11ai chet bilt dac 1cY ti'r va van hQc, gop phan do<;tn chuy~n ID<;J.Ch la Sl! xot thuong ve khång d~ sl! gan b6 n6i bo vo l<;tc loai ciia cåc co hon, eau t6t d~p gifta Ph~t giao mong hQ cung Mn d~ duqc nghe kinh va van hQc Vi~t Nam. Phåt:

Xguyin Du va'

vdn t~

tfi~ (o\'i

co fi6n

Lily cåm hUng tie te ctmg co hOn trong d<;ti le Vu Lan ram thång båy, Van Te Th~p Loai Chting Sinh duqc viet bang th~ tho song thilt 11,1c båt gom 184 cåu, v6i mqt b6 Cl,lC k.ha ro rang Va ID<;J.Ch l<;tc, co th~ chia llim ba phan chinh: mo dau, dien ta va nguy~n eau.

1. Ph"lln

Mo

D"llu: Ctu eau 1 den eau 20) gom 8 eau dau gim thi~u t6ng quat ve th(ri gian va khong gian: Tiet thång båy mua dam sui s~:~t Toåt hoi may l~ bu6t xuong kho Nao ngl.tai thay bily chieu thu Ngan lau nhu6m b<;tC, la ngo fl,lllg vang Duang b<;tch duong bong chieu man måc D~m duang le lac dac suong sa LOng nao long chång thiet tha Coi duong con the, nfta la co i åm ... (Bon eua Mal Quoe Lien hl$u dinh, eh(J glol, Nguyen Du toan t~p. T2 nha xuat bon Van H6a, H, 1996, tr. 402)

8 eau tiep theo la bu6c dau bay to sl! thuong xot d6i v6i th*p lo<;ti chling sinh va 4 CåU con l<;ti la Sl! chuy~n ffi<;J.Ch quan trQng tom tat y nghla ciia toan tac phåm: Phap Åm Vu Lan 98

Loi thoi åm tre dat gia Co khon thieng hOi l<;ti rna nghe kinh... 3. Ph"lln Nguy~n C'åu: (tu eau 157 den eau 184) Nguyen Du nhu da dUng hån vao hang ngii nhililg ngl.tai Ph~t ti'r thuan hlinh, tin nang ll!C tie bi va nhi~m mau ciia Due Ph*t va Ph*t phåp, nha dåy cåc lo<;ti co hon deu duqc k.hai ~ d~ thuc tinh va duqc sieu d<? khoi kiep tram luån:

a

NM Due P~t than thong quång d<;ti Chuy~n phåp luån tam gi(ri th*p phuong Nhon nhon Tieu Di~n d<;ti vuong Linh IcY mqt la dån duang chling sinh NM phep Ph*t uy linh dling manh Trong giac me khua tinh chiem bao Mum loai la nhililg loai nao Gai trai gia tre cilng vao nghe kinh. (sdd, tr. 407)

Da eau nguy~n thi tha ll!C la chinh, nhUng tac gia vån k.hong quen nhan m~ yeu t6 tl! ll!c: Ai oi lay Ph~t lam long TJ! nhien sieu thoat khoi trong luån hoi (sdd, tr. 408)

Nhin chung, v6i mqt nqi dung cilng cåch dien d<;tt ngon tie thi ca ciia b~c thien tai nhu the, ro rang la thi hao Nguyen Du da lam s6ng l<;ti mqt cach phong phti cho t1,1c 73


l~ eling co hOn vao d~p le Vu Lan. V~y Viin Te T~p Lo~i Chling Sinh da duqc viet ra trong hoan cånh nao? Theo ~ Le Thuac (1890-1975) m<?t h9c gia c6 nhieu quan tårn doi Vill Sl! nghi~p sang teie ciia Nguyen Du thi teie phåm Viin Te Th~p Lo~i Chling Sanh (con g9l la Chieu Hon Ca, Van Chleu Hon), ~ tim duqc flln d1m tien vao nåm 1922 ~i ngoi chua Di~c o Vinh, Ngh~ An (Dan theo Tho ChO Hån Nguyen Du, nxb. VH, H, 1978, tr. 44, loi chu 1). Va ong Truang Chinh, ngl10i viet lai giill thi~u cho t~p sach vita k~, da dl!a vao Sl! ki~n tren d~ dua ra uc doån:

trai dåt cuOi

Trong hon tOi rilng xanh thiim thåm Trong hon tOi s6ng v6 trilng trilng Tieng gi keu giua khong trung Co khoång cach ... vo cilng tinh l~g Mua bao n6i song chia ngan nhcinh Tirng khuc quanh! Dån T<?c dieu linh Ai di tim l~i minh Giii'a s6ng chieu nghi~t nga Ai trang hoa cho vuan dai xanh la Cho chim khuyen r<?n ra h6t tren canh Bi~n mai xanh ... bi~n xanh Mau Hy V 9ng Bai heit nao em heit cho toi Bai heit nao em heit cho dai LOi Nhån Åi yeu thuang chåt ngåt Toi nghe hon ng9t m~t Trai Dilt CUOi ... Hoa Båt Di~t dång huang Em ve bån do Que Huang c~ heii dåu nuoi tam d~t ken Tcii thiet que minh chling ta cilng hyn "Trang thifi gian nay - tue khi M<?t ngay ve trai dyp nang que huang N guyln Du dii trå' ve Ha TTnh Vån doi ba d~i duang sau thifi gian lanh ru;zn TMi Toi dång Tha Khån Nguy~n Binh - ong thuifng lui t6'i cac V ill ngan lai thuang men gi'ri ve em canh chua, dam dr,Ja vai cac Em Gai Dong Phuang nha su... C6 le chinh khi di Trao ve em ngl10i em nho tOi thuang tim le nhi~m mau ctla Ph~t Chieu Mm nay må y trm xanh ... xanh qua! giaa nhu the' rna ang ruiy sinh Nha vo cilng! Oi mau nang Que Huang ...

a

ra cai y vilt bai van chieu Tu~ Nga hOn, truac day cac chua N gh~ TTnh thuang dr;>c vaa dfp Il xa tqi vang nhdn ngay ram tMng båy". (Tho ChO Hån Nguyen Du, sdd, tr. 44)

a

cu

t~m cho rang hoan cånh ra dai ciia Van Te T~p

Lo~i Chling Sinh la nhu v~y. Nhung dieu chling ta muon

o

bau them dåy la, y kien ciia nha nghien cUu vita dån nhu c6 ve coi thuang qua trinh lao d<?ng cua ngl10i sang teie. N6i cach khcic, tit vi~c nay ra cai y viet m<?t teie phåm, den khi biit tay vao d~ viet thanh cong m<?t teie phåm c6 gia tr~. qua trinh åy phåi n6i la thien nan V<;lll nan vill bao tri tu~ va tårn ll!C. Chling tOi da duqc d9C dåu d6 cåu tha ciia Maiacovsky cho rang, d~ c6 duqc m<?t cåu tha hay, nha tha da phåi v~t l<?n vill hang tån qu~g tha. Vill Nguyen Du va Viin TeTh~p Lo~i Chling Sinh, theo chling toi, thi ngoai nhilng yeu to chii quan va khach quan can c6 cho SJ! sang teie, Nguyen Du con phåi c6 va da c6 cai d~o tårn cilng tin tårn ciia m<?t ngum Ph~t ti'r tri thuc. Ro rang la vill Van Te Th~p Lo<;ti Chling Sinh, anh huoog cua P~t giao doi vill toan bi? sang teie ciia Nguyen Du dling la toan di~n. Chling ta da n6i den m<?t Nguyen Du dung hqp trong Do<;lll Truang Tån Thanh, vi da dung hqp m<?t cach thanh cong ba yeu to Nho-P~t-Liio, da dån gian h6a ct;tm triet ly Nhån

74

Qua - Nghi~p Bao ciia P~t h9c. Chling -ta da n6i till m<?t Nguyen Du d~t d~o trong tha chu Hån, vi vai bai tha Luang Chieu Minh Theii Ti'r Phån Kinh ~ch Dai (Dal då phån klnh cua Thål Tu Chleu Minh dol Luong), nha thi hao cua chling ta da chinh thuc d~t chån len vilng trm vo ngon thenh thang ciia thien h9c: thi vill Viin Te Th~p Lo~i Chling Sinh, chling ta c6 th~ khång d~ rang Nguyen Du dling nghia la m<?t Ph~t ti'r tri thuc chån chinh.

N 6i c ho cong bang thi cåm hUfig sang t~o cua Nguyen Du trong Van Te T~p Lo~i Chling Sinh da biit nguon tit nhilng xuåt xu d6. D6 la do~n viin thinh th~p lo~i co hOn trong sach Du Da Khoa Nghi vån thuang duqc nha chua si'r d~g cho vi~c chån te co hon, va trong viin h9c chu Nom the kY 15, chling ta da co T~p Giai Co Hon Quoc N gli Viin, tuang truyen la cua Vua Le Thcinh Tong (1442-1497) . Nhu v~y. nha thi hao da c6 nhilng tim kiem, nhilng pheit hi~n gi mai khac so vai hai nguon xuåt xu vita k~? Dåy la dieu rna cac nha nghien CUu cll.n biet d~ CO Sl! dcinh gia chinh XaC, hqp le. Dång tiec la m<?t so nha viet l~ch si'r van h9c truac dåy da khong biet den dieu d6. Chång ~n. ong P~m TM Ngti, trong sach Vi~t Nam Viin H9c Si'r Giån Vac Tån Bien T2 (nxb Quoc H9c TUng Thu, 1970), phan nh~n xet ve moi tuang quan giUa teie phåm Chieu Hon Ca va teie gia Nguyen Du da viet: "Bai nay ciing la dfp cha ta thdy nai

o

o

N guyln Du mqt khilu tucmg tU(/ng phi thuang hoa vai mqt tinh dong cåm th~t la baa la ... " (sdd, tr. 384). Nh~ d~ nhu the la chi dling m<?t phan vi da khong de c~p

tai xuåt xu ciia teie phåm Van Te Th~p Lo~i Chling Sinh. Cho nen, dieu dång de cao nai Nguyen Du, ben c~ "cai tinh dong cåm baa la" khong phåi la "mqt khilu tUOng tUq'ng phi thuang", rna la tinh chift nhån bån: Nguyen Du, vill blit pheip cua b~c thien tai, da Ct;l th~ h6a, hinh tuqng h6a dam co hon von duqc xem la u u minh minh, keo h9 l<;ti gan d~ chling ta nhin ro han, cåm thåy h9 gan gfu han vill chling ta, vi dåy d6, chling ta tirng g~p. va mai mai se con g~p tren duang dm neu cu<?c song vån con dlly dåy nhilng båt cong, ap bUe, chien tranh, b~nh d*ch, h~ thu, do ky, v. v ... Mi?t di~m dång cM y nai Van Te Th~p Lo<;ti Chling Sinh ciia Nguyen Du la trong so th~p lo~i co hon åy, da khong c6 giai co hon Thien Tang nhu trong Du Da Khoa Nghi va trong teie phåm ciia Le Thcinh Tong. Theo Phap Åm. Vu Lan 98


chling toi, dåy la m9t chi tiet het stie d<?c dao. Da dlinh rang trong gim tu hlinh vån con c6 nhfeu vi chua chien thång dUge nghi~p l~c nen rot CU9C da khong di tffi bo giåi thoat rna 11!-i b~ dt?a vao cåc neo du; k~ cå vi~c con quanh quån Vffi dam CO hon li!-C loai. Nhl1ng d~t h9 thlinh mot gim rieng, sap ht? dtlng ben c~ dåm co hon li!-C loai kia thi qua la S~ båt nhån, han nUa, COn la m<?t s~ båt kinh! Bm vi, n6i den Tang, la dong c~p den Tang Båo, ngay cå hang pham phu Tang " ... chi c6 hinh thuc Ty kheo, thi Tri Hue Dr;zi Su (1599-1655) n6i rdt phåi: TMp Luan Kinh dl Lr;zi hudn thi sau day: DUr!g khinh khi huy nh~c nhiing nguifi xudt gia, vi Le dau cr;zo, y mang, chfnh La bilu tu6ng cua hi~n thanh tang, ddu pha gim cho den kh6ng gim, trong gi6'i Lu~t cua PMt, h9 chi La ccli thay chet, chet roi d9a eie dr;zo di niia, cilng vdn Lam duq"c ruqng phu6'c cho cå nhan thien, ch6 vi c6 hinh thuc da hi~n thanh tang nen Lam cho nhiin thien nhin vao sinh nhi~u cåm ngh! thu th&ng, Lr;zi c6 thl tuyen thuyet di~u phap cho nhiin thien .. ." (dan theo HT. Trf Quang, Kinh Vu Lan, bon In 1994, tr.94). Titt nhien, nguai bien so~!-fi sach Du Da Khoa Nghi, khi de c~p den lol!-i co hon la Thien Tang, da theo quan di~m ciia minh cho la hqp ly. nhung tm tac phåm Th~p Gim Co Hon

a

råm thang båy

xa tqi vong nhan va van te th{lp IOQi chung sinh

LTS. Thoi glan dl nhu m<?t ång may lo lung. Tuong nhu bong benh Iling thung nhung thoång day då 16 nom tr6i qua, mau th<;lt mau nhu m<?t giac m<?ng. Th§ lå då 23 nom qua tren que huong m~ Vl$t Nam ta dd mat dl tl§t ram thång 7 xå t<?l vong nhan. Nhan mua Vu Lan, PÅ xln dang IQI toån bål Van re Th(Jp Loc;Ji Chung Sinh" cua Nguyen Du de th6p nem huong long tu6ng nl$m phon m<? cha 6ng, nhung bå con xa gan, nhung nguol då b6 minh tren duong vu9t bien tim tv do, nhung vong hon tu si, de eau xln cho nhung vong hon than yeu du9c Trol Ph<;lt gioi oan, nål oan khlen cua nhung nguol dd ch§t trong vlnh dV nhung IQI ng~m han nol chfn suol vi tr<;ln chl§n c hua tan då bl thua ... Nhung du thua, kV nl$m xua van lå kV nl$m cua m<?t thol vang son. Nhleu nguol trong chung ta 6 xu eve

Phåp Åm Vu Lan 98

Quoc Ngil Van ciia Vua Le Thånh Tong, thi dling nhu Giao su Nguyen Lang da~ xet ph'll.n viet ve gim co hon la Thien Tang la ooam d~ cånh cao ngum song han la x6t thuang hay ran ~y ke chet, rna hai cåu cuoi ciia bai k~ ily ro la dua bcm, treu ch9c: N 6i nhiing thien duimg cung dia ng~c Phap sao ch&ng dq duq"c minh ta? (dan theo Nguyen Lang, Vl$t Nam Ph<;lt Glåo Su Lu<;ln, T2, nxb VH, H, 1992, tr. 60) Do d6, rna den Nguyen Du, khong c6 gi d~ phåi ngl!-c nhien khi ong, vm tu cach la m9t Ph~t tii tri th"tlc chån chinh, ong da khong Cht?n gim Thien Tang vao trong dam ~P lol!-i co hon ciia minh. Neu kien giåi ciia chling tOi la dling thi dåy 11!-i la m<?t chåm son 1&1, d~ mqt l'lln nua tOn vinh tinh chåt nhån bån nc:ri nha tha thien tai ciia dån t<?c.

Mua Vu Lan 11!-i ve. Trong khong khi trang nghiem va åm eling ciia ngay le Bao Hieu, xin thlinh kinh dlinh mqt chUt thOi gian va tårn tu d~ tuång nho tm b~c thien tai ciia dilt nuoc da c6 nhilng gan b6 d~m da vm l>l;lo Til Bi.

Mua vu Lan. f>ao Nguyen.

b6c Au Chau nåy cung dd hon m<?t lan rung rung thuong nho ve m<?t qua vang må tu6ng chung nhu mol ngåy hom qua va du vang van con day ... Dd m<?t lon hay nhleu lon chung ta tung d§n tham nghia trang quan d91 Bien Hoa, Go Vap, Can Tho, Hu§, Nha Trang, Da N6ng ... va hang ngan nol khåc rol råe tren que huong må mål nom cu den ngåy ram thång boy thi kh61 huong nghl ngut. Bay gio con gi nua dau! Nghia trang vå m<? chf cua hang tram ngan chl§n si ta bay gio dd thånh hoang ph§ roil Hang VQn m<? phon bl san thanh binh dia . Mo mo cha 6ng ta då huong IQnh kh61 tan. ·Dau don thay, con dau y nghia phong h,Jc cua m<?t ngåy ram thång boy xå t<?l vong nhan. Bao nhleu hon tu si vå bå con ta dang oan khlen vat vu6ng kh6ng noi tho tv. Nol day Phåp Am xln dang m<?t thoi klnh eau sleu de nguy$n eau ... Phåp-Am Tiet thång båy mua dam sUi s~t Toat hc:ri måy l~ buot xuang kho Nao ngum thay båy o> chieu thu Ngan lau nhuom b~c. la ngo <2> ~g vang. [)uang bi!-Ch dUang bong chieu man mac D~ duang le lac dac suang sa Long nao long cbång thiet tha Coi duang con the nua la coi åm. Trong truang ~ <3> toi tam trm dilt C6 khon thieng phång phåt u minh Thuang thay ~p lo~i chling sinh Hon dan phåch chiec lenh denh <4> que ngum.

75


Huong liia <5l da khong noi nuong tl;(a Han mo cai Illn lUa dem den Con chi ai kha <6l ai hen Con chi rna noi ke bien ngum ngu? <7l

Trm xåm xåm <nl mua gao gio thet Khi åm ngttng (33 ) mo m~t tru6'c sau Nam nam xuong trang dai dau <34) Nao dåu dieu <35 l te, nao dåu chung thuang? <36l

Tiet dliu thu l~p dan giai thoat Nu6'c tinh binh rum ~t duong chi Muan <8 l nha Due P~t tir bi Giai oan, CUu kh6, dl) (9) ve Tåy phuong.

Cilng co ke tinh duang tri phU Minh lam minh ~ ngii quen <37l an Ruqt ra khong ke chi thån Dåu lam nen, d~ danh phlln cho ai?

Nao nhUn.g ke oo) tinh duang kieu hanh Chi nhUn.g lam 0 t) cuap gånh non sang Noi chi dang thuo <t 2l tranh himg Tuoog khi the khuat V~ citng rna dau!

Khi nam xuong khong ngum nhan nhu Ciia phil vån du <38) co nhu khang Song thi tien chåy b<;tc dong <39) Thåc khang dem duqc mqt dong nao di.

B6ng phUt dåu tro bay ngoi gio 0 3l Khan dem minh lam dua that <t 4 ) phu Ca giau sang <t 5 l ~g oan thu Mau tuoi lai lang, xuong kha ra rcri.

Khoc rna muan thuong gi hang xom Horn g6 da b6 dom dua dem Ngån nga noi rqc <4Dl dong chiem Nen huong, gi9t nuac, biet tim vao dåu?

Doan vo tl;( l<;tc loai nheo nhoc Quy khong dau van khoc dem mua Cho hay thanh b<;ti la ccr <t 6 ) Ma oan hon <t 7 ) biet bao gia cho tan.

Cilng co ke rap eau chu (4!) qui Dan thån <42l vao thanh tlQ. lån la May thu lia eira lia nha Van chuong da chllc dåu rna tri thån?

Nao nhUn.g ke man loan truang hu~ NhUn.g c~y minh cung que Hang Nga Mqt phen thay d6i son ha Manh thån chiec la biet ta lam sao? <t 8l

D<?C hang quan phåi tulln mua nang V q con nao nuoi nang khem kieng V qi vang li~m sap chOn nghieng Anh em thien h<;t lang gieng ngum dung.

Len tau cao, xuong dong nu6'c chåy <t 9 l P~ da danh tråm gay binh roi Khi nao dong due vui cum Ma khi nh.am mat khang ngum ~t xuong!

Bong phlin tir xa chirng huong khuc Bai tha rna ke d9c ngum ngang Co hon nha giri tha phuong Gio trang hiu Mt, khoi huong <43 ) l<;tnh limg.

Thåm thiet nhe khang huong khong khoi <20 ) Han ngån nga bai coi ngan sim <21 l Thuong thay chån yeu tay mem Cang nam cang Mo cang dem cang rau. <22l

Cilng co ke vao song ra b~ Canh buom thua <«l c~y xe gio dong G*p con giang to giua duang Dem thån vili rap <45 l vao long kinh nghe.

Nao <23 ) nhUn.g ke mil cao ao rqng Ng9n blit son thac song trong tay <24l Kinh luån chllt <25 ) mqt tUi dlly Da dem Quiin Cat, l<;ti ngay Y Chu.

Cilng co ke di ve buon ban Don gånh tre chin d<;tn hai vai G*p con mua nang giua trm Han duang phåch sa l<;tc loai noi nao?

Thtnh man lam oan thu cang låm Tram loai rna xam nåm <26l chung quanh Nghin vang khon chuqc <27l duqc minh Lau ca, vi~n xuang <28 l, tan tanh con dåu?

Cilng co ke mac vao khoa linh Bo eira nha gong <46 ) gånh vi~c quan Nuac khe, cam ong gian nan Dai dau muon <47 ) ~m. llim than mqt dm.

Ke thån thich vang sau vang tru6'c Biet lay ai båt nuac nen nhang Co hon tMt th~u d9c ngang Ni!Jlg oan khan le tim duang h6a sinh.

Bu6i chien tr~. m<;tng ngum nhu råe da danh, d<;tnl<;tc ten rai L~p loe ng9n lira rna troi Tieng oan vang vång toi trm cang thuong.

Nao <29) nhUn.g ke bay binh b6 tr~ Dem minh vao cUO'p an nguyen nhung Gio mua thet rong <30 ) dimg dimg, Dai thåy tram h9 tam cang mqt ngum.

Cilng co ke lo lang (48 ) mqt tiet (49 ) Lieu tudi xanh bån nguy~t buon hoa Ngån nga khi tro ve gia Ai chong con nay <51 l biet la c~y ai?

Khi that the ten roi d<;tnl<;tc Bai sa truang UQ.t nåt mau troi <3 tl Ba va goc b~ chån trm Nam xuong vo chli biet vill noi nao?

Song da ch~u mqt dm phien nao Thåc l<;ti nhcr h6'p chåo la da Dau dan thay p~ dan ba Kiep sinh ra the, biet la t<;ti dån?

76

Ph~n

50

< )

Phap Am Vu Lan 98


Ciing c6 ke nam eau goi dilt Doi thång ngay hanh khåt ngt(gc xuoi Thucmg thay eling m<?t kiep ngt(Oi. Song nM hang ru, cMt viii duang quan!

Kiep phil sinh nhu hinh bllo linh C6 cåu <66> rang: "V{In cdnh giai khOng" Ai ai låy P~t long Tl;( nhien sieu thoat khoi trong luån hoi.

Ciing c6 ke mac oan tU ~c Giri thån <52 > vao chieu lac <53> m<?t manh Nam xucmg ch6n r~p g6c thanh Kiep nao cOi duge oan tinh åy di?

Dan chån te vång lOi. Ph~t giao Ciia c6 chi båt chåo nen nhang GQi la manh ao thoi vang Giup cho lam ciia an dang <67> thang thien.

Kia nhling ke ti~u nhi tårn be L6i gicr sinh lia m~ lia cha Lily ai bong be vao ra U, a, tieng kh6c thiet tha n6i long.

Ai tm d6 <68> dum tren ngoi ll;li Ciia lam duyen cM ngl;J.i bao nhieu Phep thieng bien it ra <69> nhi-eu Tren nhcr Ton Gia chia d-eu chling sinh.

K.ia nhlin.g ke chim song ll;J.C suoi Ciing c6 ngt(Oi. såy coi sa cåy C6 ngt(Oi. gieo gieng that dåy <54 > Ngt(cri troi nu&c Hi, ke låy hia thanh.

Ph~t hliu tinh tir bi ph6 di?

nam

CM ngl;J.i rang c6 c6, chang chang <70 > Nam Mo P~t. Nam Mo Phåp, Nam Mo Tang Nam Mo nhåt thiet sieu thang thugng dai.

Ngtrcri thi mac scm tinh thiiy quai Ngt(cri thi sa nanh khai <55 > nga voi C6 ngt(Oi. c6 de khong nuoi C6 ngt(Oi. sa såy, c6 ngt(Oi. khon thucmg.

Ph~;~ chu Phåp

Bai "van te' thrJ.p lo{li chUng sinh", nguyen tåc ciia Nguyen Du bang chu Nom. M~c dau da c6 nhi-eu tai li~U, Va nhUng bai khao CUu CUa nhi-eu hQC gia, tuy nhien bai ciia Giao su Hoang Xuån Han chUa dl;(ng nhling cu li~u va y kien råt quan trQng. Qua bai ciia Giåo su Hoang Xuån Han thi du khong c6 ban bang tieng Nom Chinh Dl;li (kh6c bOng vån n~m 1895) va duge tru chua Hung PhUc, xa Hl;!. Loi, huy~n Vu Giang, Bac Ninh va ban Chua Di~c (nOm o phia B6c thOnh Ngh$ An xua), do ~ Le Thuac phåt hi~n. phien åm va cong b6 vao nam 1924, thi ta eling c6 du cu li~u v-e 2 van ban quan trQng åy qua Sl;( khao sat ti mi, trung thl;(c cua ong.

G~p phåi lue ll;J.c <56> duang lo bu&c eau Nl;J.i Hake tru&c ngt(Oi. sau M6i ngt(cri m<?t nghi~p khac nhau Hon xieu phåch ll;lc biet dåu båy gicr? Ho~c

ta ån ngang bO dQC bl;li

Ho~c

la nucmg ngQn suoi chån måy

o

o

Ho~c la bl;li co b6ng cåy Ho~c

la quån trQ, eau nay ba va.

Ho~c

la ntrcmg th'lin tir, Ph~t tl;( Ho~c ta nhcr dau chg cuoi song Ho~c ta mong qnl;J.nh <57 > dong khong 58 Ho~c nai go dong, ho~c viing lau re. < >

Ta eling nen chU y m<?t d~c di~m khi xet v-e Nguyen Du la d~c tinh råt thich va råt sanh diing "tilu dtfi" . ThU thi theo lol;J.i "long phlfng song phi". VI dlf : Ngan lau nhuom bl;I.C/la ngo n,mg vang - Mau tuai lai lång/xucmg kho n,mg rOi. - Da dem Quiin Cat/ll;li ngay Y Chu ... Hay lol;J.i "LuiJng long song phlfng" (4 Mng hinh thanh m9t c(lp rang va m9t c(lp phl,Jng Va c6 the dol Vj tri cho nhau). VI dlf: bon dem phåch chiec/hon xieu phåch ll;J.c, phåch ll;J.c hon xieu, phåch ll;lc hon bay, hon kinh phåch roi, hon duang phåch sa ... Ll;li con lol;J.i "Uyen uong phuqng hoimg" <m9t c(lp uyen uong, m9t c(lp phu<;mg hoang). Vi dlf: toi tam trcri dåt/tråm gay binh rai/~t nat man tro i .. .

Song da c~u m<?t <59> b-e tham thiet Ru<?t Mo kho da ret cam cam Dai dau trong måy muai nam TM than dtr&i dilt, an nam tren sucmg. Nghe ga gay tim duemg lånh ån L~ m~t trOi. lån thån tim ra Loi thoi am <60 > tre dilt gia C6 khon thieng hai <61 > ll;li rna nghe kinh. NM phep Ph~t sieu sinh t!flh di? Ph6ng <62 > hao quang cU'u kh6 di? u Khap trong <63 > tu håi quln chu Nao phi-en trUt <Ml Sl;J.Ch, oån thu rica trong. NM DUe P~t th'lin thong quang dl;li Chuy~n phåp luån, tam gi& th~p phucmg Nhcm nhcr Tien Di~n dl;li vucmg Linh k)r m<?t la dån duang chling sinh. Nhcr pMp Ph~t uy linh dling manh Trong gille me khua tinh chiem bao MuOi. loai la nhUn.g loai nao? Gai trai gia tre d-eu vao nghe ·kinh.

Phåp Åm Vu Lan 98

Am:

65 < >

Do d6 c6 qua ban Chinh Dl;li hay ban Chila Di~c. thi du sao eling chi la nhUn.g ban sao, da c6 nhi-eu slia chua tll' Nguyen Du Mn nay tren m<?t tram nam, nen vi~c khoi phl,lC ll;li dling "ban {ai dif n ffllfC CUa nguyen tåc la m<?t vi~c råt kh6 thanh. Vi v~y da c6 nhi-eu sai bi~t ve cåch diing chu trong m6i bai la chuy~n ducmg nhien. Cac cM c6 dånh so ta nhUn.g chu c6 sai bi~t. xin vui long cU'u xet va tim hi~u them. Phap Am. 11

77


LTS: De ca ng9l va khuyen khlch long hleu de cua nguol Ph(:lt tu trong mua Bao Hleu, PÅ. xln dang tuyen 2 bai hieu tu (m9t trong L§ Chuc Thr;J Mfl va m<?t trong L§ An Tång Mfl) cua hal dQo huu - m9t 6 Kongsvinger va m9t 6 Tranby. PÅ.

ChucThoMe • • Nam Mo Bon su Thich ca Mou Ni Ph{Jt Kfnh bf!.ch ChuTonDuc, Kfnh thua quy df!.o hiiu

hi~n di~n,

Xin phep quy v~ cho cMng con duqc thua v6i thån måu chling con doi lai: ThuaM~,

Cong on sanh du6ng cua M~ Cha thi xua nay cac b~c van-thi-nhl;lc si da dimg nhilng my tir cao d~p nhåt M ca t~g roi, tuy v~y v6i cong lao trm bi~n do thi chång but ml;(c nao ta cho du, va kMng biet den bao gicr mai k~ bet duqc. Kfnh thua quy vt, Thån måu chling con ciing giong nhu muon ngan ba M~ Vi~t Nam khac, suot dcri lo cho chong, lo ph~g du6ng cha m~ chOng, nuoi dl;ly con cai. Thay chling con suot dm ngtrqc xuoi do dåy d~ lo chuy~n dl;lo phap. Que huong chling con la mqt håi dao ngheo xa cach dilt lien, nhiing chuyen di cua Thay chling con nhieu khi hai, ba thang m6i ve. M~ con å nha lam l~g. ph~g du6ng 6ng Ba Nqi cMng con va lo nuoi dl;ly con cai, ben cl;lnh do con lo cho cac sinh ho11-t v6i ba con P~t tir tl;li dao. Que chling con co den 99% la P~t tir, nen vi~c sinh ho11-t P~t sl;( ciing la cong vi~c hang ngay cua m9i ngucri. Nhu v~y suot thm gian qua thån måu chling con da lam tron b6n ph~ cua mqt ngucri Vq, ngum Con Dån, ngtrm M~ trong gia dinh va ca ngoai xa hqi niia.

ca

Xin phep quy vi cho toi vai phlit d~ k~ ve mqt kY ni~m kho quen trong dm anh em chling con: Vao th~p nien 50, hk 2 anh em con va chli Th. day duqc 6, 7 tu6i, lan dau tien cho di h9c trUcrng lang, thay giao Th~ la ong thay nfii tieng dif va hay phl;lt h9c tro quy tren VO mit, da san M, hay danh bang roi may. Vi v~y lue chua di h9c m6i lan g~p ong tir xa la chling con da khoc thet va chl;ly tron. V~y rna nay M~ dån den h9c v6i thay lam sao anh em con khong lo sq duqc. Ngay khai trlicrng anh em con nup sau M~ vita di vita khoc. M~ d6 d3.nh khong sao dån, d~ M~ noi v6i thay cho. Vao lap thåy M~ noi nho gi do v6i thay Th~ rna sau do thay da vuot dau chling con va cuOi. Anh em con hai an tam phan nao, nhung khi M~ di ve thi ll;li om nhau khoc thet lam M~ phåi trå vao d6 lan nua.

Roi thcri gian troi qua, gan 40 nam sau, anh em chling con toe da d6i man, cimg n6i troi theo v~ nuac nghi~t nga, gicr nay la 2 ten hang binh, bl;li binh doi v6i ch€ dq mai, trå ve song nuong dl;(a ben M~. La gia dinh n~y quån n~y quyen, M~ ll;li phåi cbiu nhieu dang cay tiii nh~c. Quy vi da tirng song v6i ch€ dq cqng siin, chiic quy v~ biet ro quyen ll;(c ciia cong an khu vl;(c ra sao, khi b~ cong an g9i thi khong co chuy~n lan ciing chuy~n nho, con khong co gi thi h9 ciing se kiem cho co chuy~n. Horn do chling con b! cong an xa keu len lam vi~c; ca nha ai ciing lo, chling con thi dling ngoi khong yen, thua quy vi, chling con chiing phåi anh hung h3.o ki~t gi, nhung la nhilng ngtrm linh don vi chien dån trong quån dqi thi chuy~n vao sinh ra tir la chuy~n hang ngay, chai li v6i sl;( ch€t, v~y rna, Mm do anh em chling con lo au th~t sl;(. Den gicr di trinh di~n thi M~ noi: "dl M~ dJn hai con di, len d6 hq c6 hoi gi thi cu ngoi im

li;ing

dl M~ trå

/(li cho". T~t tinh thi con khong tin la

M~ co th~ giup duqc gi cho chling con trong hoan cånh

den toi nay. Nhung nhin gtrong m~t cuong quyet va anh mat ~u hien day thuong d.m cua M~. tl;( nhien anh em chling con d.m thåy yen tam phan nao. Thua quy vi. qua ~t CUQC dm la Sl;( xoay Van, tai dien mai, cfing tl;li que huong nay. ciing ngoi trlicrng lang xua (nay la tn,J sa xa va don cong an), va M~ v6i dang dåp khac kh6, trong bQ ba ba den bl;lC man, chiec non la rach tai, dang ch~m chl;lp buac di, hai anh em chling con lam lfu theo sau M~ nhu ngay nao cach nay 40 nåm theo M~ den trucrng lang. 0 don cong an h9 hl;lCh hOi dU dieu, phan nhieu thi M~ chling con da doi dap v6i h9, ciing b! h9 nq n11-t nhieu lan, nhung cuoi cimg thi anh em chling con ciing duge ra ve trong Sl;( llm UC CUa cong an. ThuaM~,

M~ la hinh ånh cua con ga M~ om yen nhung lue nao ciing sau sang xoe doi canh yen duoi ra d~ che chå cho dan con trUac Sl;( tftn cong CUa dam dieu hån hay trong con giong bao. V6i M~ lue nao cac con ciing la nhilng dua con nho be va can sl;( che chå ciia M~. M~ la sl;( hi~n hUn vi di~u ciia mqt nguon hl;lnh phlic vo cimg quy gia, mai mai khong th~ lang quen.

Horn nay trong bau khong khi trang nghiem nay, chling con va cac chau xin thanh kinh cui dau dånh te chu Ph~t. chu Bo Tat va de dau dånh le chu Ton Due cimg thanh tårn eau nguy~n Hong Ån Tam Bao gia hq hau ån due ciia chu Ton Due ph~ trg cho M~ chling con luon duge trucrng th9, thån tam thucrng an ll;lC, Bo De tam kien co d~ tien tam tu t~p t11-o them nhieu phuac bau cho M~. cho con chau va cho tåt ca chling sanh.

Nam Mo Hoan Hy Tc;mg Bo Tat Ma Ha Tat

78

Phåp Åm Vu Lan 98


nhli ra den ben ngoai. ThAn måu cua chling tOi ding ngum nho nhan, di dUn.g khoan thai, bi8u lt;> net c~u dlfng va nhån nh-.;tc. Dling mt;>t tuan le tnt6c dåy dt;>t nhien pMt len chUn.g b~nh tang måu va dt;>t ngqt tir tran t~i b~nh vi~n Drammen. V 6i sv. sap xep cua chinh quy'en d~a phuang citng gia dinh, hOrn nay la ngay le ~p quan va nho long tir tårn cua Chu Tang citng quy Ph~t tii thuqc Giao Hqi P~t Giåo Vi~t Nam Th6ng Nhåt t;,ti Na Uy, chling toi c6 duqc bu6i nghi le trang nghiem trong gio phUt nay dåy. Nhån d~p nay Xin phep quy V~ cho phep chling tOi duqc n6i len doi lm kh6c ml?.

Kh6cMe• Kinh bc;zch ChuTang chua Khuong Vi~t. Kinh thua quy thdn hao nhdn sf, dr;zi di~n cac ht?i doan, doan thl Kfnh thua quy vf quan khach va thdn bting quyin thut?c. Chling toi la con tntlmg nam cua tang gia, xin duge phep thay m~t cho cha va cac em, cac cMu dUn.g c~ linh ciru cua ml? chling toi, ngo doi lm chAn tbii.nh t;,t an tåt cii li~t quy v~ da den phling dieu, chia buon, dlu nguy~n cho vong linh ml? cua chling toi da qua doi bie 14 gio trua ngay 28 tMng 7 nåm 1997 nham ngay 18 thang 7 nam Tan Siru, hulmg th9 64 tu6i. Va d~c bi~t ngay hOrn nay. m~c du tåt ca quy V~ hi~n o dåy d'eu b~ cong an chuy~n lam, da bO nhi'eu thiJi gio quy bau d~ den dåy citng ng~m ngiti bai bi~t thån måu cua chling toi fll.n cu6i citng tnt6c khi ba duge hOa tang theo nghi t~c t;,ti d~a phuang. di~n

Kinh thua li~t quy v~. thån måu cua chling toi ra di va da bO l;,ti ngum chong, 9 dua con citng dåu r~ va 16 dua chau m?i ngo;,ti. Da s6 o ben nay, thi~u s6 o ben kia citng dang kh6c thuang cho ba, cho m<?, cho vq da båt chqt ra di vm mt;>t chUn.g b~ kh6 hi~u. dt;>t ngt;>t båt chqt nhu tieng set giua can dong. T~i sao s6 p~ lch.ac nghi~t l~i d~t d~ nhu vay tren mt;>t nguoi dan ba hi'en ~u yeu du6i nhU fil? chUng toi, ffiQt ngUm dan ba su6t ca CUQC dm lao kh6 cho chong cho con va roi cho cMu. Måy muoi nam trm chung s6ng vm cha toi het long chung thuy vm chong, sanh ra mt;>t bay con, vita lam dåu, vita lam vg, vita lam fil? chång he tac trach b6n p~ cua minh. Tånh net luon luon hOa nhii, chång bao gio mu6n tranh chåp han thua vm ai, chua bao gio n6i nang to tieng, lue nao eling tir t6n nho nh<? vm tåt cå ffi9i ngum tir trong Phåp Åm Vu Lan 98

Ma a, båy gio chling con va ba dUn.g o dåy tru6c linh ciru cua Ma, con se phåi n6i di'eu gi dåy. Van chuang tro thlinh vo ngbia vi khong th~ nao dien tå hay n6i len het long thuang kinh Ma vo bo ciia chling con. Vong hon Ma chilc eling con dang phång phåt dåu dåy, giUa kh6i huang nghi nglit, Ma c6 nhin thåy Ba, cac con, cac cMu cua Må dang kh6c dang dau buon vi da måt Ma hay khong? T;,ti sao Må bO ra di dt;>t ngqt khong mqt loi tran tr6i. T;,ti sao nhii'ng nam thang kh6 nh9c o que nhli Må khong måt, båy gio sung su6ng chång hulmg duqc bao nhieu ngay Ma l~i vqi va ra di d~ cho Ba, cac con, cac cMu kh6 dau vm vlinh khiin tang trang tren dau. Lue tnt6c Må thuang n6i nguy~n u6c cua Må la mong sao cho måy dua con ut nen Vf! nen chong Ma nham mat eling vui long, båy gio chua gi Ma da bO di, måy dua n6 vån con båp benh chua yen thån yen ph~. Chuyen di nay vinh vien ngan thu, Ma da d~ l;,ti bao nhieu tiec thuang cho gia dinh, cho h9 hång va cho cii nhii'ng b~ be thån thiet cua Ma nua. Må ai, tren coi dm nay c6 cåi gi c6 th~ d'en bu l;,ti vm tinh thuang cua Ma d6i vm chling con. Mt;>t bau sua cua Må nuoi cii ch-.;tc dua con tir lue sa sinh va roi nuoi nång ~y d6 cho den lue tntlmg thlinh, Ma kh6 cho dua nay, Ma lo cho dua khåc. Den khi 16n khon Ma lo dlfng vq ga chong, dua nao ~ phlic Ma mirng, dua nao d6 va Må dau. Con cai c6 dua nen dua hu, dua nao Må eling thuang lo tirng chlit. Måy muai nam lam dåu, lam vg, lam m~ Må c6 duqc yen 6n chlit nao dåu trong long, cu loanh quanh tinh toan cho tirng dua con trai, tirng dua con gai roi l~i den lo cho cac cMu. Må dåu c6 mu6n sang o dåy dåu, dåt nu6c l~ leo, di dUn.g tran trqt. Mqng u6c cua Ma la mu6n cha mqt vai nåm nua måy dua con ut c6 chong c6 vq Ma se v'e Vi~t Nam trong nhii'ng ngay con l;,ti va se s6ng o ben d6 d~ hulmg tu6i gia, va d~ c6 th~ duqc nam c~ mo rna ong ba khi xuoi tay an nghi, nhung chua gi het s6 m~nh da bilt Ma s6m ra di o dåy. Thi~t la båt ngo, thi~t la dqt ngqt. Trm ai! t~i sao c6 th~ xåy ra nhu v~y hå Må? Tru6c dåy mqt tuan Må chång c6 tri~u chUn.g gi dau b~nh. dqt nhien sau khi dua cMu di Oslo v'e l~i ngii ra va chi nt;>i mqt ngay la Må da bO Ba va cåc con cac cMu. Ma ai long dau n6i khong xiet, n6i tiec kh6c chång nguoi. Cao xanh ai hili cao xanh, sao ngut:'Ji na b&t m~ hi~n cua toi? Ma ai båy gio trong m6i bua an khong c6 b6ng ding cua Ma, 79


trong nha khong con nghe dltqc cai gi9ng n6i nhe nhy cua Ma gian dua vm chåu. Ba buon, cac con buon va cac chåu khong con dllqc Nc?i åm bong vu6t ve san s6c, t~ n6 ciing buon 13m Ma ai! Tc?i nghi~p cho Ba, tinh vq chong gan bo måy mllai nåm, an vm nhau cho Mn khi con dan chåu d6ng, båy gicr Ma l~i bO Ba mc?t minh. Nghla vq chong, tinh chong vq, khong c6 ai san s6c lo lang cho Ba bang Ma d1tqc. Ntii x6t xa cang n6i cang dau, lai le nao to bay cho bet.

a

Dling la s6 trOi da d~. tMi thi Ma hiiy hllong linh cåm U:ng nghe kinh ni~m P~t A Di Da d~ hon Ma s6m sieu sanh ve coi T~ De?. Ba va chling con se c6 gang dlla tro c6t cua Ma ve an tang c~ ph'lln mc? ong ba d~ Ma do co don l~ leo. Ntii dau x6t trong long chling con chiic se kh6 nguoi, xin Ma hiiy vi thllong Ba, cac con, cac chåu rna phil he? de? tri cho chling con dltqc binh an trong coi tr'lln gian nay. Kfnh thua quy Li4t vf, Chling toi mc?t Illn nua chån th3nh t~ on quy vi da hi~n di~n trong gicr phUt dau d6n nay cua gia dinh chling toi d~ phån llU va eau nguy~n cho vong linh thån måu clia chling toi dltqc sieu sanh L~c qu6c. Trong hic tang sl! b6i r6i neu c6 dieu gi so xuåt kinh mong quy vi ni~m tinh tha thu cho chling toi. Chling toi xin nguy~n on tren Tam Båo gia he? cho chll D~i Due Tang dllqc phåp th~ an khang, chling sinh <4 de? va toan th~ quy li~t vi dltqc nhieu suc khoe, thi~n toan cong due.

Thay

m~t

tang gia chling toi dong kinh båi.

tinhme• PhOng cua co be khong biet c6 bao nhieu do v~t nam ng6n ngang tren ban h9c, tren k~ sach, roi c6 mc?t vai V~t goc nay, goc n9, giUa cånh hJn dc?n ay, V~y rna m(;li v~t ngay cå co be ciing ngil ngon lanh. Chi con c6 chU chim con coi cut dang d~u tren canh hoa dllqc d~t k~ sach. Chli chim cu th6n thuc, bon chon mai rna chång ngil dltqc. ChU quay qua, quay l~i nhin ai ciing dang

ngon giåc. ChU bl!c minh trong cånh tich lieu nay. Bting dåu dåy vang vång tieng chim se riu rit. Hinh nhll la chim my dang n6i vm chim con. a dling roi, gia dinh chim se s6ng ~ phlic can nha tren cåy thong c~ eira s6 co be dåy rna. Tieng chim se my thånh th6t: - Chit chit ... Con cu m~ ~ tung cånh len tren kia, trOi xanh trong bao la tuy~t dyp.

a

- My ai con sq 13m. Chim se con cu Hu riu ... Tren d6 ong gi6 du ghe, ong cu luon du6i theo con. - KMng phåi dåu con~! Ong gi6 mu6n con dltqc cU:ng cap hon do rna! - TMi d~ mai hiiy t~p bay mynhe! .....

..

--

- O khong dllqc dåu con ~! Loai ngllcri thllcrng n6i: "C6 cong mizi sac c6 ngay nen kim" hay h9 n6i "KhOng c6 vi4c gi kh6, chi sf! Long khOng b'en". Hay diing cåm

len di con ngoan cua my. Dirng vi mc?t kh6 khan nho rna phåi nån long. Mc?t cånh chim ng~p ngirng, ch~p chilng bay len vom cåy. Cånh chim li~ng vong va vong bay cang lue cang 16n dlln. - My ai! Con bay d1tqc roi! Tren trOi bao la båt ngat con thich ghe my ai! Chim con sa xu6ng ben my, dm dau vao b~g my lam niing, roi cllOi vang. Chim my cm xu6ng åu yem con, roi khe n6i: - Rang them chlit nua di con. Chim con ng1t6c nhin my. N6 thåy mat my n6 lap lånh niem tin yeu. Chim se con nhåp cånh, roi won minh bay vao trOi xanh, cao xa. Chim my ciing tung cånh cua minh bay theo con. Hai cånh chim 6ng ånh, 6ng ånh xa dlln bO l~i chU chim coi cut dang ngam nhin hai doi cånh mo dlln, mo dlln roi xa hlit. Chim coi cut tui thån vi nhcr my. N6 hUa rang n6 se luon ngoan va s6ng ben my hoai khong bay xa mc?t minh coi cut nhll the nay. Ngay mai n6 se bay ve nha. Bting n6 mim cllcri vui sll6ng khi nghi den can nha va gia dinh thån thltong cua n6. N6 nham mat l<;ti roi khe d<?C: To i miii La con chim be nhå Di suot ngay ben bong m{! yeu.

Tulipan.

nam

a

80

Trong c6c cong due thi vi~c cung dUOng XOY chua, fQC fUQng, in kinh an tong la phuoc b6u han cå. Phåp Åm V u Lan 98


."' ve"' me• viet Toi c6 cai may man han nhUilg ngrtm song "ddn than dqc rrui" å xu så gia bang nay, la toi c6 ben cl,lnh m9t dl;li gia dinh va han the niia ta toi c6 m~ - m9t ngrtm m~ d~u hien, song åm th'åm, cam c~u ben chong, con rna du c6 cl,(c kh6, buon ba Mn dåu m~ eling khong m9t lm than trach. C6 le m~ toi da duqc huan luy~n tir tam be, s6m mo coi m~. phåi song v6i di gbe va "mf! ghe nao lr,;zi thudng con chOng". Cu9c song ll;li kham kh6, tay n~g vi~c nha, ll,li them em nho, me toi phai lo toan m9i thu c9ng them phåi c~u sl,( chua cay cua m~ gbe. Bm v~y, me toi mai c6 duqc suc cbiu dl;(ng ben bi nhu ngay hOrn nay. M6i ngay toi nhin toi m9t 16n khon, t6i ll;li lo sq cho tu6i me ngay m9t cao. Um lue ngoi lo mong lung toi tuång tHang m9t ngay nao d6 minh se khong con c6 m~ ben canh niia, toi th6n thuc vi dau buon cho Sl,( måt mac to 16n nay: Nhiing Lue trang cMeu phil nui non Nh6 thUO'ng ve mf! x6t xa buon Dang cay dau c6 sårz than tre Lo m6i mf! ngay mqt heo hon. V 6i hi~n tl;li con c6 m~ ben cl,lnh to i cu nhu lang minh hay dlinh thcri gian lo lang cho me, thucrng lam nhUng m6n iin m~ Ha m~ thich, ngon mi~ng hay mua nhUng lol;li thuoc b6 du5ng hau giup m~ tang them suc khoe d~ m~ song låu ben cl,lnh con chåu, bm tu6i gia Mn th~t mau va tan phå eling th~t la 1~. Toi thiet nghl khi m~ con sinh tien ta nen båo hieu vi biet dåu m9t ngay nao d6 minh c6 vq, c6 chong song xa m~. lue ily biet c6 ca h9i d~ båo hieu dåp cong an sanh thlinh, du5ng d~c ciia m~ chiing? Ho~c xa han the niia ngay m~ th~t sl,( xa rm chUng ta vinh vien, lue ily chUng ta c6 xåy "mo cao, rrui dffp" eling chång giup duqc gi? hay nhUng biia ti~c gi6 linh dinh kia m~ c6 hHång duqc khong? hay chi dem ll;li cho chling ta m9t biia "iin ngon mi1ng va th~t no b~ng" ... Moi ngay nao nhin m~ da ciing, chån cl'rng. V~y rna gicr nhin ll;li m~ da da chitn, chån moi. Toi x6t xa VO van. NMt ta nhUilg lue gan dåy m~ toi ll;li mac chling b~nh ng~t ngheo. TMy m~ dau yeu tren giH®g b~nh. toi chi biet eau xin Trm Ph~t. NhUilg dem khong ngli, dling giUa trm, toi kh6c trong tieng eau nguy~n. va c6 le Trcri Ph~t da x6t thHang, thong cåm cho toi, nghe duqc nhUng lm toi eau khån, nen "trong cai rui con co cai may". M~ toi dan binh ph~c du rang tuang lai con phåi lo ngl;li vi phai dih trt nhung tOi th'åm mong Trm Ph~t se doai hoai, thuang cho ffi<? toi hfen luang, nhan due rna phil h9

Phåp Åm Vu Lan 98

cho m~ toi "tai qua, nr,;zn khoi, b1nh t~t tieu tri/' d~ song ben cl;lnh chling tO i mai mai ... Sudng rdi Lanh Lr,;znh gi6 em em Tha'p nin huong thom dUng tru6c them Kh6c giiia triri khuya con eau nguy1n Dl cho m(f dUq'C sang Lau them.

Nguyen KhOi (24.7.98)

toi anh va ve't thtidng l. Nbii'ng ngay binh yen Toi cung quan dill, ao sa mi mau ... chåo lang nhu t~ n6. Ca lU con trai, trir to i la con gai, keo nhau di. Bang ngang cånh dong nho, Mn vucrn mia bl;lt ngan. Thån cåy vang 6ng, thång du9t xep thlinh hang. Chling quyen ru Mn n6i trUa nao b9n to i eling Mn va ... phl;lm t9i. Thling Nhu~ n6i nho: - B9n ta vo be mia. may dung coi chung chii vucrn nghen Nghi! Toi g~t. Bon thling len len lach minh vao dam mia "Rop, rop. Ao, ao". mily cåy mia b~ be gay khong thuang tiec. B6ng c6 toi b~ m9t bau tay to be th9p lily. Toi hoång h6t ngoai dau nhin ll;li. Trm! Ong chu vucrn! Mi~ng hå h6c, toi dling cMt trån nhH b~ trcri trong! Ben tai nghe tieng thet: "Chr,;zy mau! Con Nghi bi b&t roi ti~i bay di!" Trcri <;l! Con nho mfu con chåy lang thong suot ngay våy rna trong phUt chOc b6ng trå thanh ... tit binh. Toi kh6c råm rue va sq Mn muon vai .. cå "cai Ldn nu6c" ra quan. Lang rua th'åm thling Nhu~. N6 rii toi di be tr9m mia, d~ roi Mn lue toi b~ ... sa vao tay "gi<J,c", ncrlong nao no cm lo Chl;ly 11fy thån! "GitJ,c" giåi toi ve di~n kien v6'i "mdu hrJu". Sau m9t hoi mang von, mang lai gi d6, "tu binh" duqc trao trå. Va, m~ cho "kl trqm" nghi ngai bling cach nam thång cång tren b9 van, dua cåi mong day gbe choc ra so tai citng cåy roi rna m~ mua vun vlit. Oi! Toi dau thåy ong ba ong våi! Ra sau he nha, toi ngoi kh6c råm rue. Ben kia hang rao, thang Nhu~ ~p tho g9i. Toi tUe, nguyt n6 m{?t cai va l~g thinh. N6 Vl;lch 16 ch6 å hang rao, chl;ly sang. Toi ng6 la cM khåc, nMt quyet nghi chai v6'i n6. L6ng ng6ng m9t hoi, no nhet vao tay toi trai 6i vang Ham, tharn ngat. Toi gi~t tay ll;li. Trai 6i lån ra dilt. Nhin theo, toi len len nuot nu6c mieng dånh "!fe". N6 buon thiu: - May b~ don dau lam hå Nghi?

81


Toi tue tuåi: - Dau mu6n chet! Thåy toi chiu noi, no l<;ii dua tnii di va d6 danh: - May ån di! Ditng khoc nua! M<?t lat tao cho may chiun m~ bl! chå.ng. Mat toi sang ro: - Thi~t hOng?

bi eat, khi tioh ~y. nhin xu6ng cai c~t trang tuai, tron lan gm nach, toi cu loay . hoay tim, nhilng tu<Jng tay minh dang di,it s11u !Ung. Thåy v~y, m~ quay mi,it di va nåe ngh~n. Khi biet khong con tay nua, toi khoc tue tuåi, doi bilt thu<mg fuling Nhu~ den khan tieng. No dting ben c<;lfih m~ toi, nu6c mat chåy rong rong, mai m<?t hic sau, no mm noi duqc: - Th6i may ditng khoc nua! D~ låy tay tao gan cho may!

- Thi~t! Toi co ngon tay tro l<;ii, noi: -Moe ngoeo! Ngon tay tro cua no va toi ngoeo nhau khu khu, chiic uich. Toi toe mi~ng cum, du mat con nhoe Ucrt ...

2. Nhililg ngay bom, thang d~.m, nam di~u tan Chien tranh tm sat ot, bom roi, d<;lll nd vang trm. Cånh ngU<ri chet, mau loang da tro thiinh n6i am ånh hai hilng trong long dån Iling t6i. Cå xom khong con låy m<?t ngU<ri dan ong. Nha nhii chi con ngU<ri gia, ph~ nu va tre con. Toi va Nhu~ da lan han duqc m<?t chlit. No hqc 16]> nam, con toi hqc 16]> ba. Bqn nhoc ti chU.ng toi hic tr6n d<;lll du co sq chet den "te nuac", nhUng M im tieng sU.ng l~i cu tioh bo nhu khong. Va con giiinh nhau titng vo d<;lfi, dem chåt d"Ay h<?p nhu ca"t giu chien lqi phåm cua minh, mi,ic cho ngU<ri lan lo lang, uu tu ..... . - Di håi bm

an may!

Nhu~

ru.

Toi ngm ngir vi m~ cåm di chai xa. D~o nay sting d<;lll bau vo chitng. Biet toi sq, no trån an: - K.hong sao dåu! Dåy tm ba song co chlit nMo an nham gi! Sq m~. nhUng nghi den trai bm xanh mo, can m<?t phåt gion r~. nhai rau rau. Vi chua va chåt cua no, khong co mon son hiio hai vi niio bang! Nu6c mieng ua ra va to i di theo no riu riu.

No treo len cåy. Toi dting du6i dåt chi tay ... m<?t ngon vao nhilng trai bm nåp kin. B6ng ") ... Dung ... Dung ... Yeo ... !". Toi nam dån xu6ng dåt va Iqp thåy no buong tay nhåy ao xu6ng song. Canh tay trai cua toi dau dieng nhu bi ai Iåy dao chi,it. Nhin xu6ng, toi hoång hOn, mau nhu<?m do tay ao va dåm co non. Toi khoc thet len: - Chet tao roi Nhu~ ai! Nhu~

bO tm. Thåy tay toi be bet mau, no la hoång:

- May bi gay tay roi! Toi eling khoc tqn. No cm chiec ao mau chåo long, ucrt nhem, d"Ay sinh dåt cua no bu<?c vao vet thuang toi. Mau vån chåy .. . Toi khong chet. Va cånh tay cfing khong con. S6 toi th~t long dong! Chua he la chien binh, nhUng t6i het bi bilt lam "tu binh" l<;ii bi thuang, den c~t måt tay ... Ngay tay

82

Ngay thång di qua! DU chien tranh co hung han den dåu, chU.ng toi cfing lan dan len. Nhu~ tro thiinh ngUai linh. Ngay anh di, hai chU.ng toi den li,ing le. Toi l<;ii vm vet thuang thån xac du da liinh, nhUng mai mai vån con la ni'em dau såu lang ~ day long. Cu6i cilng, anh chi rioi: "Em gang h9c va ... chif anh! ".

a

3. Nhililg ngay cMm bet bom roi,

d~

reo

Ba m~ toi da nam xu6ng dum nhilng can mua d<;lll rqp trm! Con toi, toi mang thån xac khong con nguyen v~n ciia minh den viing Mo lanh xa xoi, lam co giao lang. L6"p 16]> hqc tro den, roi di. Toi da gop phm diu dat nhilng bu6c chån cua chling vao ritng kien thuc trong niem sung suang va tJ! hao. NhUng du v~y. doi lue t6i cfing chim vao n6i buon va nghe chlit bång khuång. å nai vang ve n"Ay, toi vån do i theo anh. Sau bao lm tim kiem, toi vo vqng, anh buong xuoi. Va båy gia, con anh dang b~p b~ gqi ba. Toi biet minh da d~ h~nh phlic troi du<?t di! Va toi cfing biet mi,ic cåm la ngu xuån, la hen nhat! Nhung vet thuang tit thai chien tranh da barn låy t6i tit do Mn gia, roi n6i mi,ic cåm trong toi duqc hinh thiinh to han nui. Toi thi th"Am: Biet lam sao duqc, M toi!

B.H.

PHÅNUU Duqc tin buBn, thån ph1;1 cua d~;~.o huu Khuu Thi B~;~.ch Ye"n (Drammen) la:

C1;1 Ong Kln:iu NgQc DUe Da tu trån tf;li California, Hoa Ky ngay 3 thang 3 nåm 1998 (nhlim ngay 1.4 M(w Ddn). Huang th9 87 tuåi. Chung tOi thå.nh th~t chia buBn eling gia dinh anh chi Khuu Thi B~;~.ch Ye"n, Le Thanh Tri Vån va gia quye"n. DBng nguy~n cåu huang linh C1;1 Ong som tieu dieu mi~n Cl;Cc L~;~.c. GiaDinh: Låm Vån Be' (Drammen) - Phan Vån Xl;( (Krokstadelva) - Då D~;~.t Thå.nh (Mjøndalen) Nguy~n Van Nay, Trån Hoa {Asen).

Phåp Åm Vu Lan 98


ba ngay tu hQc

Ph~t

Phap

va thQ Båt Quan Trai Gioi Noi la ba ngay (vi chieu thu sau dln trua chU nhr;it), dling ra chi co 24 gia dong ho, tron m<?t ngay dem. Chi 24 gia dong ho rna dii vo hiqng cong due roi! Horn åy, chi'eu thu sau 03-4-98, m~c duNa Uy cMm vao Xuån nhung khi trm Bergen vån con ll,illh. Ve dem, vai con mua tuyet bay bay ... Sau gia lam vi~c. nhling d(!.o hifu thanh vien Ban Tr! Sl,( dii co m~t t(!.i dta di~m va fan luqt GDPT Due D~c. Ban Trai Sol!-fl deu te tJ!U dong du. Tåt bilt tay vao vi~c cho ba ngay Tu Hqc Ph~t Phåp va Thq Båt Quan Trai Gi6i do Ban Trt S~ Chi H<?i PGVN t(!.i Bergen t6 chUc.

ca

Dia di~m la truang hqc Li Land gan phi truang Bergen do d(!.o hifu Minh Thi~n Nguy~n Quang Ph~c. m<?t giao vien t(!.i truang muqn mi~n phi. Ciing nai nay hai lan don nh~ s~ Tu hqc va Thq Båt Quan Trai Gi6i cua chu Ph~t ti'r tl_li Bergen. Vao lue 11 gia cilng ngay Thay den. D<!-i Due Thich Hl,illh ThOng (la phap hiiu v6i. DD . Thlch Gi12c Thanh) va Sa Di V'!-fl Thi~n. D(!.i Due Thich Hl,illh ThOng dii duqc sl,( thong thåu cua TT. Vi~n Chii Khuong Vi~t va d(!.i chling, nen Thay duqc nh~p chUng t(!.i chUa va cilng chung lo P~t s~ vao dau niim nay. D(!.i Due dii xin cu n~ va duqc chinh quyen chåp thu~. D(!.i DUe dii chUfig minh va chii tri trong ngay Tu Hqc va Thq Båt Quan Trai Gi6i t(!.i Chi H<?i PGVN t(!.i Bergen, co le dåy la khm dau cong tac hoang duong Ph~t Phåp rna D<!-i DUe dii thua hanh do s~ chi fu! cua TT. liinh d(!.O va thay m~t chu D(!.i DUe khåc . Sa Di Vl!-fl Thi~n tl,( Vien Tanh von la m<?t thanh vien trong Ban Huynh Trubng GDPT Due D~c tru6c dåy. Sau m<?t thm gian dai no i theo dåu chån B6n Su TT. Thich Tri Minh, chU Vien Tånh dii buong bO cac tran duyen, phåt d(!.i nguy~n vao Chua Khuong Vi~t chuyen tårn tu hqc. Horn nay co nhån duyen tro ve thiim ch6n cii. Liiy tre vån xanh, con duang mon vån ngoan ngoeo dåy do ... ånh duong chua i'rng hong tren dinh nUi xa rna da nghe r<?n tieng cong phu. Long tran ng~p niem hoan hy, Sa Di V<!-fl Thi~n thåy råt nhieu Doan Sinh GDPT Due D~c dii thq Bo Tat Gi6i va ciing gan nhu hau het Doan Sinh GDPT DUe ~c deu ve dåy Tu Hqc va Thq Båt Quan Trai Gi6i. Nhling khuon m~t rl!-flg ro v6i n~ cum hon nhien, Sa Di Vl!-fl Thi~n dii trao gm tårn tinh rang: "tr;zi gia hay xudt gia tam chUng ta deu g~p nhau noi dr;zo trang. Tinh Dm nghla Dr;zo trao nhau n~ cum day Ta Bi Hi ALi va Dung Tein ... "

Phåp Åm. Vu Lan 98

Toi thu sau, Ban Huynh Trubng du6i sl,( dieu d<?ng cua Lien Doan Trubng Minh San Hua Bao Låm sap xep cM nghi ngai cho toan th~ gi6i ti'r. Thanh l~p cåc Ban nhu Chåp tac, Hanh duang .. . Quy d(!.o hifu Ban Trai Sol!-fl cua Chi H<?i quå nhien nhieu P~t sl,( nhåt. Suot ba ngay, Ban Trai SO'!-fl dii thanh cong xuåt sac trong cac thai theo nghi thuc thq Båt Quan Trai Gi6i. Le ra thi khong duqc viing th~c. nhling vi khoa tu hqc co råt dong doan sinh tre va ciing d~ titng bu6c m<?t diu dat P~t ti'r t~p to tren hanh trinh tro ve Biin Th~ Chon Nhu, Thay t(!.m cho pMp viing th~c . Va Th'lly ~y them: "trong khi viing th!fc (tue phan an nh~. loiing nhu chåo) khong duf!c 'On ao, an trong Slf hJ th~n" . Horn sau, trua thu bay la U Khai Dan va trua ngay chii la Le Xa Dan. Suot 24 gia theo chuong trinh cac gi6i ti'r phiii Tu Hqc nhu m<?t ngum Xuåt gia. Gi6i dan k)' nay duqc ghi ~ co 41 gi6i ti'r. Tåt cii deu Thq, Tri, Tu, Hqc nghiem chinh. ThUc, An Ngii, Sinh ho(!.t, Cong phu T~g ni~m. Thuyet phåp, Phåp dam. Suot m<?t ngay dem Thån, Tårn phai thanh ttfih. Thay giiing ngoi trang neu m<?t ngay' dem Gi6i ti'r di, dUng, nghiem gi6i th~. thanh ttfih gi6i hl,llh, nhiep tårn ni~m Ph~t. Sau can khong duyen v6i sau tran thi lo gi dåy khm sau thuc. Luon tårn ni~m cac Phåp do nhån duyen rna co, do vqng rna l~p. T~p buong bO d~ khong bt vu6ng mk Ki~m soat tu tubng, lai noi, vi~c lam luon chånh ni~m. Ciing trong thm thuyet phåp, Th'lly giiing ~y B6n p~ cua ngum P~t Tir T<!-i Gia, va phån tach ro rang la B6n p~n cua Ngum. B6n p~ cua P~t Tir, B6n p~ t(!.i gia va phiii c<?ng them B6n p~ neu co trach nhi~m ngoai xii h<?i. Van tat la nguai P~t tir doi v6i tl,( thån, gia quyen va ngoai gia dinh, phai Hqc, Hanh nhling lai P~t ~Y· Tom 1<!-i 24 gia Tu Hqc P~t Phåp va Thq Båt Quan Trai Gi6i lqi ich, qui båu hon m<?t ngum suot dm khong tu hanh. Tuy chi co m<?t ngay dem qua la it ~t. nhling nhu m<;>t giqt nu6c, rna la m<;>t giqt nu6c tinh khiet. M<;>t nhån hl,llh, chiing tir Bo De khong mai m<;>t trong tårn thuc. Dong thm Thay keu gqi Ban Tr~ S~ neu co th~ duqc, nen t6 chUc them vai lan trong niim va dåy ciing ta tårn nguy~n cua Ban Huynh Trubng GDPT Due ~c. nh~t

nam,

Trua Chii ~t 05.4.98 Xå gi6i, Thay ban huån tit, cac gi6i tir deu y giao ph~g hanh. Thay råt hai long va tuyen b6 m<;>t ngay dem Tu Hqc P~t Phåp va Thq Båt Quan Trai Gi6i råt thanh cong vien miin. Gi6i tir va P~t tir d~ thinh khoiing hon 80 nguOi. Tinh than hy eling tai, v~t cua cac gi6i tir cimg ph~ huynh, va d~o hifu t'!-i d~a phuong råt khii quan. (l)

83


Tr~ ~

Chi Hqi PGVN 11;\i Bergen thii.nh tårn tri c6ong due Chu Ton DUe liinh d~;to va tn!c tiep tån thån cong due Dl;li DUe Thich Hl;lnh Thong va Sa Di Vl;lfi Thi~n. cimg cåc Gi6i tit, Ban Trai Sol;lfi va toii.n th~ quy d~;to hiiu P~t tir da d6ng g6p cho ba ngay Tu Hqc Ph~t Phåp va Thq Båt Quan Trai Gi6i. Nguy~n hoi httcrng cong due nAy den phåp gi6i chling sanh deu trqn thii.nh P~t d~;to.

Ban

ni~m

Sau d6, tit cå chia tay trong nguon vui d~;to hl;lnh dtt6i bAu trm trong xanh va gåy gåy 11;\nh, vang vång tieng chim liu lo ben rilng thong yen tinh ... An Tuong

Chll thich ngttoi viet:

o> Danh Dach Ph~t tii eting duong: Nguyen ~ Cåm Hong (kr. 200), Nguyen T~ Anh (kr.JOO), TrAn~ Ngqc Tham (kr.JOO), Nguyen Ho (kr. 200), Nguyen An (kr. 200), Nguyen Tan Dfing (kr. 100), TrAn T~ B~;tch Tuyet (kr. 100), Nguyen T~ Tong (kr. 200), Nguyen T~ Chuong (kr. 100), Nguyen Van Nhung (kr. 100), TrAn Van Båo (kr. 200), Anh C~ Mum Hy (kr. 200), Anh C~ DUe (kr.JOO+l cai mo), Chli thim Ba Thm (kr. 100), C~ Phfu (kr. 200), C~ Nguyen T~ Miti (kr. 100+1 chai nuac tUdng), C~ Vån (l bao g~o+2 chai nuac tuong), Chli thim Hoa (2 bao g~o), Ba Må ciia Linh (2 thung mi chay), Anh C~ Vinh (l bao g~o), Anh C~ Cåt (hoa quå), Nguyen Quoc Nam (JO kg. mi can), Nguyen T~ Nåm (mi can+goi), C~ Nhung (xoi vi), TrAn T~ B~;tch Tuyet (che dr}u xanh).

phut cu6i khong loi - Bång tårn huye't cu.a con: kinh dång V~ huang hBnM(;l.

- Bång nåm dlit, num nhau: kinh dång v~ Ml;l Vi~tNam.

Con ve ngiia m~t nhin trm Nåe len tieng nåe chång ... lm than van Coi long te tåi hoang mang Nhln ngoi mq M~. bang hoiing l~ roi. Tnich trm tan nhån quå thoi! Gieo chi nghi~t nga l~;ti boi x6t dau Que huong da nhiing khåc nhau Them tan tå c giiia co diu bi~t ly. M~ oi! Vqi va lam chi Trong giåy phlit cuoi con quy noi dåu Troi tran hay l~;ti can sAu Vi que huong da I$lg såu long minh.

M~ ai! Giåy phlit l~g thinh Ai Mn l'lln cuoi! Ai nhin åo quan! Ai lau giqt nucrc mat lan! Ai nghe tieng nac vo tan giiia troi!

M~

oi! Phlit cuoi kMng lm La niem dau cå bAu trm the gian M~ oi! Phlit cuoi hoang mang La con chfu dqng vo tan dia eau.

a

M~

oi! T~;to h6a dåu! Gieo them chi cånh kh6 sau Mm nay L'lln dua tien cuoi cimg nay L~;ti trong cåch tro chån måy cuoi trm. M~

doa h'Bng cho Cha M~ Ca dao tl,JC ngii vi von Cong cha nhu nUi Thåi son cao vm Trong long con d6 cha oi! Cong cha vm vqi måy trm thåp hon M6i ngay con lcrn con kMn Thuong con cha chång dånh don con hu Cha la ong b1,1t nhån tit La cåy c6 th1,1 toa dtt bong nga Tha xanh con noi tiep la Nghla m~ nhu nucrc chåy ra tit nguon M6i ngay con ucrc con mong Trong vong tay m~ yeu thuong ngqt ngao M~ la ba tien thanh tao Suot dm la mqt ånh sao sang ngm Cha m~ lam lii cå dm Cho con vui sucrng giiia trm binh yen On såu con vån chua den Cong cha nghla m~ con danh ghi tårn. Tulipan

84

oi! Tieng kh6c n1,1 cum La m'llm nuoi lcrn 16p ngltm con dåy M~ oi! BUi ngqt, diln.g cay La An såu 16n da gay ra con. Båy gi o M~ da khong con ... Niem dau phut cuoi xoåy mon doi con BAy gio M~ khuat dau non Niem dau n6i nhcr, xoåy mon long ai!? Phong Son

Phan Uu ~tinbuon:

D~o

huu Lai Tu Quyen

da quå viing t~;ti Oslo - Na Uy, vao lue 1.00 gio sang ngay 29 thång 6 M~u D'lln. Hucrng thq 4 7 tu6i. th~t

chia buon cimg anh Tang Han va 2 chåu. Nguy~n diu huong linh Dh. Lai Tu Quyen s6m ve CJ!c L~;tc quoc.

Thanh

Le Hoa, Oslo- Na Uy. Phåp Åm Vu Lan 98


se quayve

hQa

Nhin cånh suang mu c~ nh6 que Hyn song hyn mii se quay ve Lao dao xli l~ dåu ng11m tinh Troi n6i cuqc dm Him ke me Phli quy cong danh mo bong tho Quan quyen chUc tu6c tva noi ke Que huang con dqi xoay chieu gio Tinh the coi nhu da c~ ke.

Niem vui gi;ip gcr x6a uu phien Chi tiec anh da ~o cånh tien Mq dåm kinh th3.nh xua biet tieng C~u tho thien h~ trtt6c neu ten Trm Åu thon da nttang thån chj Dåt My phon hoa mi;ic suc em T~o nghi~p van chuang nhcr phlic åm Danh vang håi ngo~i. nep nha len (*)

Hoang Duy Le Vån Ba

Vån Nuong Le NgQC Chan

hQa

<·> Ha Binh Trung : Chu tjch Van BOt mien Dong,

N

.....

Da tir bu6i åy phåi lia que Song do tran dång cån loi ve Heo hlit phuang trcri om khoi h~ Mjt mu coi m<?ng dam song me Ng11cri xua san thuy say hon buarn Tich en cong hau tinh giåc ke Nhfing tt6c m<?t mai tinh bOn b~ Non song chuy~n hoa l~i nttang ke. Vån Nuong

nlia dem thuc gi3'c Ni'ra dem thuc giåc ngo len tttcrng Mttcri phlit ba gicr kem vån vttang Phåp quoc xa xoi hon Hån Ti'r Sar-lat heo hlit bong Vån Nuang Vttqt trirng dttang noi duyen van ngh~ Nghe d~o ca quen khlic do~ trttcrng TMi the d6i thay thcri phåi the Nui song con Him n6i tang thuang. ouong

Hu~

Anh (C ali)

hQa Trang vttqt len cao sang to tttcrng K.huon ram m<?t khoi ni,ing to vttang Cung son coi åy hon thao thuc Quån trQ nai nay khach nau nttang Cåm n6i cam han can quoc bien Chia niem tårn sv giUa canh trttcrng Oi trang! Trang vån trang mttcri sau Chåp blit hOa tho gqi nh6 thttang. Vån Nuong Le NgQC Chan m~nghc)ing9

Gi;ip chj mirng vui lån tui phien Tiec thttang anh da vqi quy tien Mqt dm phån dåu vang danh chj Bon chåu tri hlmh dyp tu6i ten Co phåi duyen van em quy chj? Hay la dong hQ chj thuang em? Tao Dan at hån tir dåy nhi Chj se cirng em tien bu6c len.

Hoa

!iil"t:> ··~::::::~j~::

Ky va la C hu BOt to Co Thom

(Hoa Ky)

tim h;ti thoi gian Toi di tim l~i thcri gian Nhin trong kY ni~m tieu tan h~ sau Di tim l~i thuo ban dau Nhfing ng11cri yeu da båy låu yeu minh. Toi di tim l~i cu<?c tinh Toi di tim l~i b6ng hinh ngay xua Thm gian du chång du thira CUng di doi l~i cho vira tu6i xuån. Toi di tim khiip coi tran Nhfcng ng11m xua da bao lan d6i thay Thm gian du chång hyn ngay CUng di tim l~i cho day giåc mo. Ha Binh Trung

d3'u chan vi~n khach N g11m di tim khap the gian M<?t virng suang kh6i mien man vui sau Chat chiu tir giåc mqng dau Biet bao k)1 ni~m khac såu gi'ri minh. N g11cri di tim chlit ån tinh Nhac nhau nh6 nhfcng bong hinh ng11m xua N6i bao nhieu cnng khong vira Ngoi dåy gom l~i huang thira vttcrn xuån. Ng11m di tim giua phong tran B~n quen, thån thuqc da dan d6i thay Sar-lat gi;ip bu6i vui vay ThOa long toi da bao ngay tt6c mo.

Hån hoan don khåch vien trinh Da duyen van t1;{ them tinh chj em Tir di l~c xli xa mien Hoi nhau rang nh6 rang quen thuo nao. Vån Nuong Le NgQC Chan

Ha Binh Trung

Phåp Åm Vu Lan 98

85


,

nang Ai Cd trong ch~u up

Ha Tien ngoQi ky sv ti~u thuyet MQng Tuyet That TIÅU MUQI

(tiep theo Ph6p Åm

s6 PhQt Oån 98)

Citu Lc')c ffilu Nguyen Nghi khi di thi, khai t~ch ve phii Tri~u Phong, nhung thl;(c thi nguyen quån lJ ve Thanh H6a. Nguyen l6n len trong cånh phån tranh Nam Bac, lol;lll l~c lien mien. Mat da tirng trong thåy bao nbieu thåm cånh cot nht,Ic tuong tan. Muon lånh xa cM phån gi6i, nai rna hai hQ tranh himg, dem can qua giåi quyet xuong mau sanh linh, Nguyen di llm vao Nam ... Thi d6 rat SOm, nåm 18 tu6i, Nguyen da d6 giam sinh khoa chinh do, khoa cuoi cimg khi Quoc Chlia T<? Quoc Cong Nguyen Phlic Chu chua cåi cach vi~c thi nåm At Hqi (1695). Thi d6 s6m the rna Nguyen ciing khong xuat chinh, Nguyen cao b~nh. tir chUc Tri phii mai b6, roi l~i di xa d'ln hon vao Nam. K~ ra thi t6ng tich

Nguyen con lJ g'ln Phli Xuån, nghe c6 bQn ngtrm l~ ten la Truong Cåu va Ly Xa, den eau phong v6i Quoc Chlia T<? Quoc Cong, doan su giå nay sai den la do m<?t tay giang ho håo hån, di th'ln nha Minh, khong c~u th'ln ph1,1c che' d<? Man Thanh rna bOn ba sang mien Nam Håi. Håo .hån d6 la m<?t ke thieu nien hQ M~c dat Loi Chåu, da tirng cimg v6i Tr~ Thanh Cong Tr~ Kinh ra m~t phån doi Thanh trieu, biing the ll;(c d~i quy mo, chiem giU Dai Loan, lam can cu. Khi cånh hQ Tr~ b~ d~p tan, Dai Loan that thu, båy gicr hQ m6i keo nhau vu<;rt bi~n sang Nam. Tay håo hån hQ M~c ten Ciiu da tirng phieu luu cac mien Phi Lu~t Tån, Nam Duong, Ma Lai, ... tirng lam muu th'ln cho Chån L~p. tirng dånh nhau v6i Xiem La. Ho sang N am khoång truac sau bQn ngtrcri Tr'ln Thuqng Xuyen, Duong Ng~n D~ch vao cua Han nåm Ky Miri (1679). M~c Ciiu chiem cu dat Mang Khåm cua Chån L~p. tl;( ll;(c kinh doanh, khai khån, gåy dl;(ng nen m<?t coi giang san ti~u quoc, tl;( nhien tung hoanh lJ bien thuy.

cua Nguyen ciing khong ai biet ro lam, duy chi biet rang Nguyen Nghi khi den tran Ha Tien, cach truac D'en Tha M~c Cuu (Ha Tien) d<? ba Mn nåm cåu chuy~n nay Va Nguyen hay con bilt dau xåy ra, thi nghe nila! Nghe rang cach ba nåm sau, doan su giå dau gia quyen chång c6 ai nhieu, chi dem theo dua con d<? tien den eau phong tue la nåm Tån Mao (1711), tay bien len muai va m<?t ba nhu måu, c6 le Vf! Nguyen mat th'ln d6 l~i thån den Phli Xuån t~ on Chlia Nguyen, cong trong lue ch~y lo1;lfl, nåm Canh Tuåt (1730). Nåm d6 bien cho Chlia kim ngQc trån båo, ta l1,1a, chieu thåm gi~c Sa Tot Ai Lao va gi~c Chån L~p lien quån vao xåm ngo~i duong VO so. C6 chim anh vii long ngii sac n6i chiem cuap phå Gia D~. duqc tieng ngtrm. C6 cå con ga con ch6 k)r ~· Dqi khi tu6ng D~ Vien Hau Tr'ln D~i D~. dånh d~p Nghe nhieu ngtrm duqc ffil,lC kich k~ l~i rang: Cu<?c le duqc gi~c lJ Phil Vien, thi x6m lang da b~ dot phå, dån phong t~g cua nha Chlia ban cho M~c Cliu long trQng chling da b~ cuap b6c tan hoang! liim. Chua ban cho ån th1,1 mao mang, l~i con truyen cho Vi~c Nguyen tranh lol;lll den Ha Tien ciing khong phåi n<?i th'ln tong tien ra t~ quoc mon, cl;(c k)r vinh di~u. C6 ta m<?t vi~c tinh ccr. Hon hai muai nåm roi, Nguyen da ngtrm duqc nhin t~ m~t con tan them, v~ T6ng Binh tirng nghe n6i den Ha Tien råt nhieu. Muon k~ cho dling m6i lJ bien dinh ve, c6 m<?t tu6ng m~o khoi ki~t l~ la phåi k~ tir mua thu nåm M~u Ty (1708). Nåm d6

86

PMp Åm Vu Lan 98


thuOn.g, di dilllg nghiem trang, lui t& kinh thån, ... chång trach Chlia Thuqng yeu vi, trqng dai la phåi lam. Trong måy nam gll.n do, Nguyen Nghi l~i con duge nghe don d~i nhieu ve coi dåt m& khai thac, gom nhii:ng båy phil, ctai suot duyen håi mien Tåy. Nghe noi do ta mi?t nai dån cu trU m~t. m~u <4ch phOn tl$h. Thuyen be cac nuac Trung Hoa, Tåy Duang, Nam Duang, Do Ba, Ma Lai, Nh~t Bån keo den buon bån d6i chac tåp ~P· Cac mon kim ngqc båo v~t. cac ta ll,Ul våi voc, cåc lo~i ga vit, chim muong ngo~i duang cM den dli d6i låy th6 sån: trån chåu, håi såm, doi moi, såp ong, m~t ong, hi?t tieu, huyen phåch, tram huang. L~i

con nghe co cac nha tu hanh Tåy Duang den cåt tu vi~n truyen giao, ~Y hqc thl1 chu viet bang cqng l6ng chim, chu li nhi keo ctai, viet hang ngang til trai sang phåi ly k)' liim! Nguyen da nghe va nghe råt nhieu nen eling muon den do mi?t phen dli cho biet hu thl,(c nhåt la dli biet m~t mt?t ke ho håi ngang tang. Nguyen l~i con duge nghe ca tl,lllg phong cånh, nhån v~t Ha Tien nhieu lam. Co mt?t llln Nguyen len chai d~i ph6 chåu i1 Dong Nai, nghe nguai kli chuy~n: Con trai cua v! t6ng binh Trll.n Thuqng Xuyån, trån thu trån bien la Trll.n D~i D!fih, sang cuai con gai cua v! t6ng binh M~c Ci'tu, trån thu trån Ha Tien, nguai do thui?c ve thån thich nha hq Trll.n, dl,( dam ruac dåu t~ Ha Tien, ve kli chuy~n l~i. Kli rling, i1 do co råt nhieu son nham, th~ch coc rieng, chiem mt?t vimg yen cånh thll.n tien, son thuy hliu tinh, ai den do eling muon luu lien rna quen ve. Nguyen nghe trong long me thich rna eling chua tin hån bang lm. Nhån cut?c trånh lo~n mien Dong, theo mqi nguai c~y ve mien Tåy, Nguyen nghi den Ha Tien, roi tim den trån lY. Phuang Thanh thi quå dling nhu lai ngum don d~i. ca tl,lllg khong sai.

*** TOng Due Hau Den Ha Tien, Nguyen Nghi nguyen la mt?t ke giang ho nhiin tan, nhl.lng vi phong cånh va nhån v~t i1 dåy da khien cho ngum luu luyen. Da låu lam, til khi vao Nam Trung, Nguyen chua tilng duge ngao du son thuy, Nguyen cåm thåy buon buon vi xa cåch v& thien nhien. Den dåy, Nguyen hoat nhien nhu hi~n l~i mt?ng tien thån, long cåm mt?t n6i vui quen thut?c, Nguyen thåy nhu minh song l~i trong phong vi ch6n co huang rna da tu låu nha nhung vi cach bi~t. Nguyen ~ a dåy phiing phåt cå.ng Nga san, Tong san, nhU.ng phong cånh thlln tien da cåm nhiem Nguyen til thu& con tha åu: Dao dai ham

~

tinh thll.n man

Phåp Åm Vu Lan 98

Tien ki~u phil khong dåo du vi (Dal ng9c lo mo sao lap lånh Non tien lo iung dåo 11 ti)

M6i khi nhin ra ho son, håi dåo, vån ~ mong lung, Nguyen ngåm cåu tha do, long nghi låy lam phåi: hen chi rna ai da kheo d~t cho dåt nay ten Ha Tien la dling liim. Con nhån v~t rna Nguyen Nghi tilng nghe noi den tu låu, nhån v~t tilng duge Xllng ta Håi Thuqng anh hi:tng, giang ho håo hån, khi den dåy Nguyen m& duge nhin thåy m~t. Vi thanh nien h~w ki~t dåt Loi Chåu do, niim nay da gia lam roi, nhung la cai gia m~ dyp cua mi?t nha lao tuang. Vi lao tuang d6, lue nhiin dam, vuot toe minh n6i v& ke bi? h~. thuOn.g dqc cåu tha cii: "Liio dudng fch trang, minh tri br,Ich thu chi tam" (tuol tuy da gia nhung tam chf khf phåch con m<;mh me, long khong nghi r6ng dau minh da bQc), dli vi minh rna låy tam tu diic. Duge ket n~p trong hang nhån si du& truang vi lao tuang hq M~c. Nguyen låy lam bang long va thoa duge uac nguy~n binh sinh. Co mi?t dieu khien Nguyen thich y nhåt ta hoi nåm Giap Dll.n (1734), Mm ngay mong 8 thång 5, Nguyen duge dl;( vao le chUc thq båt tull.n tuac Ci'tu Li?c ffilu vi lao tuang, T6ng Binh trån Ha Tien. Bai chUc thq cua Nguyen duge d~c bi~t thui1ng thuc, duge theu vao Mc do~n d~i hong treo i1 trung duOn.g trong M~c phil. Trong bai chUc thq, Nguyen da dl,lllg y noi len duge dling tårn sl;( mi?t ke di thll.n, båt dac di phåi bO nha bO nuac ra di, trong thi giu vyn duge nghia thån thli phåt phu i1 d~o cang thuang, ngoai thi thoa duge chi khi con giao long våy vimg i1 bilin Nam minh. Den nay tu6i trm hui1ng da tam muai, dång le khong con gi di båm nua, tuy nhien con giao long lao m~o do, bao gib eling khong quen duge niem gia bang co quoc. Bai chUc thq cua Nguyen duge mi?t ngum thui1ng thuc, han het la Si Lån, tr11i1ng the tii cua M~c t6ng binh. Si Lån ten la M~c Tong, con gqi ta ~c ru. Si Lån nåm d6 tu6i di? ngoai Mm sau Mm båy, la m~?t thieu ni en anh tuån. Til thu& nhugc quån, da tilng theo cha t~p luy~n kiem cung thao lugc, trong quån du& truang khong mt?t lue rm. Si Lån da nhieu phen to ra 16i l~c. tri dling tai dl1c kiem toan, khien cho t6ng binh M~c Ci'tu råt yen long m6i khi nghi den tu6i van nien, nay mai chiic chiin se c6 ngum dåm nhi~m duge sl,( nghi~p. gin giu duge ca do d~ l~i. Tuy M~c t6ng binh khong n6i ra, eling nhu mqi ngum khong ai noi v& ai, rna ai eling da m~c ~ la ngoi TM Tii da d!fih roi. Muon gåy dl;(ng våy cånh tr116c cho con,

87


M<;ic t6ng binh cang cho The Tit giao du r<?ng rai v6i. cac hien tai, ket thån them v6i. cac håo ki~t trong thien ~·

sa

Vi the cho nen ngoai nhiing dac do cha truyen th~. The Tie con duqc llinh giao them cac si phu ph~ chåp, nhu To Qu6c Lao, Tu Qu6c Lao chång h<;ifi.

a

V6n la con nhå tuang, tJ! nhien 13. phåi nghien ngåm binh plllip luqc thao . Si Lån l<;ii båe lam cå thi thu kinh sic, l<;ii ua thich cå tu phli van chuong, to ra c6 thien tu bi~t tai ve van h9c. Si Lån tilng n6i chuy~n v6i. cac van nhån nho si rang se

gåy dJ!ng cho trån Ha Tien m<?t sv.

nghi~p

van h9c eling

hi~n trU vinh quang nhu sv. nghi~p vo cong ciia cha de

tao. Nhån tu khi d~c bi~t luu y toi Nguyen Nghi, vi bai tit chlic th9, The Tit l~i c6 ~p duqc biet them Nguyen la m<?t nhå siinh van chuong Nom. Nom ciia Nguyen thanh nhli bay buam lam, tl! nhien The Tie thåy ngåm tha Nom c6 m<?t thu vi hay ha y. TM Tit khi bilt dAu me say gi9ng Nom den thien y, c6 m<?t vi~c chllng to duqc dieu thien vi d6, la hoi thang 5 nam At Mao (1735), vi c6 t6ng binh trån Ha Tien, tuoc Ciru L<?c IDlu tu trAn. Bila Te Ngu, ngoai bai van te bang Han tV. theo nghi thuc te le, TM Tie båo Nguyen Nghi liim them bai van Nom te M<;ic Tien Cong, bai van thåo xong, TM Tie d9c di d9c l<;ii, m6i l'lln d9c cåm xuc nuoc mat gian gi~a. Nhung vi bi cå M~c phii phån d6i, nhåt la cac vi Duoog Nho Han si råt båt binh eie chi d6, rna h9 cho la eie chi vong hån ciia TM Tie, båy gia TM Tie m6i. tinh ng<? va phåi diinh d~ cho d<?C bai van te chil Han rna thoi.

*** Thang hai nam Binh DAn (1736), Si Lån dång bi~u cao tang ve Phli Xuån. TM Tie duqc Chlia Nguyen Dinh Qu6c Cong cho ke t~p chUc T<lng Binh Khåm Sai D~i Do D6c, tuoc phong Tong Due IDlu, quån linh dåt Ha Tien.

Tao Dan g9i ten la Chieu Anh Cac gom c6 36 v!. k~ cå Tong DUe IDlu nila la 37 v!. Trong 36 vi d6, duqc nc:li tieng c6 18 v!. dm thuoog xung t~g 13. "tht,lp Mt anh". Tai hoa låm l~p tril Phuong Thånh Nam Bac ham vån ~P hat anh (nghia la: tal hoa 6 Phuong Thanh (Ha Tien) chen che>t dong due nhu rung, nhung ma Nam quoc B6c quoc (Tau) deu ca ng9l muol tam vi lh<:Jp Bot Anh· xuat s6c hon).

Ke phån thuiJng ~ nhu v~y la tV. du lu~ dån gian rna thoi, chU thlf.c Slf. thi cac van gia h<?C giå trong Chieu Anh Cac h9 khong thich 16i phån bi~t do. Tong Due IDlu 13. v! Tao Dan nguyen soai va TrAn Hoai Thiiy la v! sang l~p Tao Dan, da dinh l~ khong phån nien .kY, khong phån khoa m~c. khong phån Bac qu6c Nam bang. Trong khi van chuong thiinh cåo, dem ra di~m duy~t phåm binh, båt dac ill phåi phån thu d~ chai rna thoi. Khong låy d6 lam quan tr<?ng, d~ cho van chuong nha v~y rna c6 m<?t phong thai khoang d<;it. Chieu Anh Cac kien true phOng theo th~ cM m<?t van mieu dai Minh, duy l'llu Khue Van thi xåy dJ!ng thiinh d<;ii quy mo, quång khoat trang l~ khac thuoog, chinh l'llu d6 la trung tårn di~m Chieu Anh Cac, lam cM cho tao nhån m~c khach dam vo lu~n van, ngåm phong v!flh nguy~t. Trong n<?i di~n la nai tha Kh<lng Phu Tie, Tu Ph6i va Thåt Th~p Nhi Rien, hai ben tå vu, hilu vu thi lam nhå giång h9c. Xåy dJ!ng Chieu Anh Cac, M<;ic IDlu da c6 chii truong lam m<?t nai thiinh ba cong d~g: - M<?t 13. lam van mieu tha Tlllinh Kh<lng Phu Tie. - Hai la lam m<?t H<?i Tao Dan, nai t~ h<?i chieu t~p cac b~c hien tai trong thien ~· - Ba la nhå nghia h9c, nai thu ~P cac tie d~ uu tu, giup do cho cac thieu nien hieu h9c c6 phuong ti~n theo du<li h9c vån, theo du<li van ngh~ vo nghi~p. la m<?t cach dao t<;\O nhån tiii.

Tit ngay thita ke sJ! nghi~p ciia cha d~ l<;ii, Tong Due

***

IDlu khai thåc them cuong linh, mo mang them chq bUa, m~u ~ch v6i. cac lån bang, khån hoang l~p åp, khien cho nhån dån tru m~t. nong cd phon vinh. Dong thai voi vi~c tu bel vii con, IDlu d~c bi~t luu tårn tu bel van nghi~p nhu chi binh sinh hoai bao.

Nguyen Nghi nhu hoi tren chling ta da thåy, duqc Tong Due IDlu dai bang bi~t nhan thi tJ! nhien Nguyen duqc dJ! m<?t chieu trong Chieu Anh Cac. Roi Nguyen con la ngUffi trong s6 cac Vl h9c si dU<,JC ch9n giång sach Onha nghia h9c.

(Theo cac sach thi MQc TCr du9c dol ten la MQc Thlen Tich, nhung 6 dåy chung ta cu 991 la Tong Due Hau cho dung v61 danh hl$u duong thoi)

Vi h9c vån uyen thåm, vi phåm cach cao nhli cho nen Nguyen chång nhiing duqc mon sinh tr9ng v9ng, dong b6i men yeu, l<;ii con duqc M~c IDlu v! n~. Vi cM dai ngQ d6 ciia M<;ic ffilu rna thinh thoång Nguyen l<;ii con phåi dlf. vao vi~c tham muu tit l~nh cho v! T<lng Binh Do D6c trån Ha Tien nila.

CUng mua Xuån nlim Binh Thin d6, c6 m<?t vi thåm Nho tue h9c a Vi~t Dong la TrAn Tri K.håi tlf. 13. Hoai Thiiy, d~i di~n cho si phu Trung qu6c, sang dieu tang c6 T<lng Binh M<;ic Ciru. Nhån ~p Tong Due IDlu luu TrAn l<;ii d~ tel chUc m<?t h<?i Tao Dan t<;ii trån lY. Phuong Thiinh.

a

88

<con tlep)

Phåp Åm. Vu Lan 98


V~y nen toi c6 them eling chång bao gicr con ca h<?i nfra. ThCti gian da qua roi. N6 tam cho toi 16n len, thi cilng lue åy n6 dåy l11ng ba tOi cong xuong. ThCti gian nhu<?m trang mai d'll.u ciia nguCti cha sinh thanh, rna thua nho vi åu tri, vi ham chai toi da khong biet kinh yeu ngucri. D~ båy gicr m6i khi nh6 tm la m6i lan toi muon kh6c. Xin ba tha cho con t<?i båt hieu.

Hong van

K.hi t6i tra ve tham gia dinh sau m<?t thbi gian ctai xa cåch thi ngoi nha cii da khong con nfra. Ba chii dilt chi

a

bang long cho m116n cM khong dCmg y cho tu sua l<;ii mai t6n ffil,J.C nat. Chile bil åy sg chling toi se barn r~ luon. Ba rna t6i phåi di tim mua m<?t månh dilt khac. May sao ch6 mai ding khong xa la bao, do cho chling toi bm di n6i buon "sang noi. xu lt;:~". Tuy v~y. cåm giac kY l<;! åy vån c6 trong ngucri, nh11 m<?t chtl.ng sot ret tim tang trong cac ffi<;!Ch mau, cm chb chieu XUong la nghe ca th~ minh ngåy ngåy. Ngoi nha mm åy eling v~y. Sau bfra cam chieu, phan thi trong nha n6ng bUe, di~n thi bfra c6 bfra khong, neu c6 thi bong den eling yeu xiu vang khe nhl1 c<;mg nhang sap tan, anh em chling tOi th11Ctng ra chai tr116c sån nha. Nai can nha cii, dtl.ng trm5'c sån chting t6i c6 th~ hl16ng ra dong ru<?ng. Ngoai sån th11crng c6 gi6 mat. Nhåt la cåi mui cua hia ng~m sfra, lam dong, mui hia chin, mhl sinh non. Lll.c dang vm n6 thi thåy nham chan vo cilng, doi khi con kh6 cbiu. The rna khi dqn di nai khcic, chung quanh chi la nh3. va cåy coi, khong c6 cåi mui dong n<?i ay thi chling tOi l<;ii dåm ra them. Nh11ng con nguCti von dl1gc sinh ra v6i nhfrng cåi ham, cåi them, cåi muon vo ph11ang thoa man. NguCti ta chi muon cai khong c6 chU it ai bang long vm cai minh dang c6.

a

a

a

Toi nh6 lue con nho vm gia dinh, ba ciia chting toi rat kh6. 6ng hay la ray, doi khi dilng den roi don d~ ran d<;ly anh em chling t6i. Nh11ng v6i cåi tu6i tre con ham vui ham chai, toi chi ghet ba chU khong yeu th11ang ngum nh11 chinh cai b6n p~ cua minh. A.y rna båy gicr t6i them m<?t cai b<;1t tay ciia ba tOi eling khong c6. Gia rna lue ve thlim nha, toi co l'fun Mi chi dång bi dånh don, thi ba toi eling chång th~ nao dånh toi nfra vi ong da gia yeu lam roi. C6 dånh m<?t thanh nien nhl1 toi thi cm lam cho ong åy them dau nhUC Xl1ang cot rna thoi. Phåp Åm Vu Lan 98

Ng11Cti ta hay vi ding: Cong cha nhu nui Thai SO'n N ghTa mf! nhu nuac trang nguan chdy ra. N116c trong nguon chåy ra song, ra bi~n. Menh mong. Bao la. D6 ta tinh th11ang ciia m~. Con nui Thåi san la ngqn nUi nao? O dåu? To 16n bao nhieu? Sao tit tru:6c tm gia tOi chu:a thåy ai viet hay nghe n6i t<;1i sao phåi dilng chfr Thåi san trong cåu ca dao nay. Thåi san ta ngqn nUi Thåi, can phåi du:gc viet hoa, hay chi ta m<?t ten tritu tU:C!fig, gqi chung cho tåt ca nhfrng gi to l6n, uy nghi, sitng sfrng? V~y thi chfr Thåi san theo thu hai åy c6 can viet hoa hay khong? Toi thac mac nhl1 the da låu roi rna khong biet hOi ai, khong biet phåi viet nhl1 the nao cho dling (hoa hay thuitng) m6i khi nghi t6i cåu ca dao tren: Cong cha nhu nui Thai SO'n .. . Chinh vi cåi ch6 "khOng yeu thuang ba" tit thua nho, nen chång phåi minh toi rna la tift ca anh em trong nha deu Ch<;ly ve phia rna. D6 ta m<?t SJ! båt cong. Trong lue ba tOi phåi d6 ra khong biet bao nhieu mo hOi suc lJ!c nai dong ru<?ng d~ gia dinh ml1U sinh, thi chling t6i chi th11ang yeu m~ ciia minh. N6i dting ra d6 eling la di~m chung ciia phan dong (toi n6i philn dong chu khOng phdi tat cd) nhfrng gia dinh Vi~t Nam. Vi nguai m~ von gan giii v6i con cai tit thua chting con trong rl<;l. Chi cåi vi~c sanh con va nuoi cho chling biet di ch~p chfrng eling dii la m<?t kY cong ciia tåt ca cac bil m~. DuiJng sanh non bl sanh bang Cuu mang multi thang dt;:~ hang lo du Nhi'eu khi am ti! khån cCiu Cho con mau l6'n ngay sau no/ giong Khi con våa m6i l9t lang Ba rulm bU m6m dm Mng tren tay .. .

Oi, xuc d<?ng thay n1,1 cu:Cti nguCti m~ khi sung s116ng nhin dua con b116c di nhfrng b116c dau dai. Chile rna toi eling dii na n1,1 cu:Cti nh11 v~y khi tOi ch~p chfrng di. Va c6 le nguCti da om toi vao long, Mn tOi th~t låu d~ cai vui d11gc trqn v~n. d11gc keo ctai. Nhfrng nåm tr116c M~u Thån, thinh thoång Vi~t c<?ng l<;ii ve lang dånh v6i linh Quoc gia. :r-..lhll nao eling c6 m<?t

89


ca gia dinh chui vao trong

Toi biet nhu v~y. vi rna n6i dua con nao rna eling thuang het!

Thuang thi anh em chling tOi, vi con qua nho nen phåi ngii ngay trllcrc mi~ng hllm, ho*c glln dåu d6, nhung eling dum san nha. Thm åy nha tOi vach g6 tho sa. Vao mua mua, kMng khi åm thåp. Cac thu ran, rit, bo c~p hay chui vao nha. KMng hi~u sao chi c6 minh tOi den nira dem la b~ bO c~p chich. Cå nha dang say ngii thi tOi la l6n len roi kh6c hu hu. Khi åy rna toi len tieng g9i: "Lr,li day con! Ma xuc dau cho". Toi vua thut thit vita lom khom bO tai cM ciia ba. Ånh den dau tren ban tho lo mo toa xuong. Ma toi båo cm ao ra roi ba giu th~t m~ cho con v~t quai ac kia viing ra ngoai. Ba hOi tOi b~ chich ch6 nao roi låy dau xoa len. 6i cai mm dau n6ng (khOng phåi, dau khuynh di~p thi dung hun) vm ban tay mau nhi~m ciia rna toi da c~ dUng tue thm can dau nhuc. Toi cu muon ngoi mai nai d6 d~ duqc xoa ~u bm ban tay bo tat ciia Ngum, d~ thåy minh nho be, d~ thåy thuang m~ biet bao nhieu. Nhung cuoi citng roi rna tOi vån båo: "Di ngu di con".

Anh Hai tOi la ngum duqc lo lang nhieu nhåt. Bcri le anh la con trai 16n trong nha. Lue chuån b~ thi vao d~ thåt trllang tinh (L6p 6), ba rna toi lo lang låm. Dem nao anh eling chong den h9c cho tai khuya. Ban ngay khong thåy di dåu chai. Chi lån quån cr nha va xem sach vcr. Truac khi thi m<?t ngay, rna toi di eling thay, mua phep hay gi d6 toi khong ro, ve eling vai. Anh con dap len m*t m<?t lap chi mong mong xanh xanh va khån nguy~n lllm tham. Ngay sau anh di thi. C4 nha chic the nao anh eling d~u. Vao tulill thu ba c6 ket quå ngay. Anh b~ truqt. Sau phåi di h9c tru<mg tu.

cåi hllm. Khi nghe sling n6, d6, d~ trånh ~ l~c.

Di ngii di con! Bao nhieu nam qua toi khong sao quen duqc cåu n6i nay ciia m~. Toi nao ngum eling n6i vm chling toi nhu the. The mm biet doi vm cha m~ thi cåc con vån luon luon nho be. Den cai vi~c di ngii cha m~ eling phåi nhac chi1ng, du cac con da lcrn. Cai b6n ph~n cha m~ sao rna ctai mai, to 16n mai khong khi nao thåy Mt. Bm tu khi dua con ch~p chililg buac di, niem vui to lcrn ciia nguoi m~ tran ng~p dång len, thi eling chinh la lue dua con phåi duqc lo lang nhieu han.

N gay con dii biet chui, biet ch~y Dung cho choi. cam grJiy, treo cao Dung cho chui bUa, choi. dao Choi. voi, choi. Lua, chui ao c6 ngay Lau cho s~ch khOng hay dam nu6c An cho vua dLtng u6'c cao Luong Mua dong thang h~ that thuitng Dung om ap qua, dung suong så con !/J Båy nhieu d6 cong vi~c. "dung thl nay, dLtng thl kia", da choang het thm gio ciia m<?t ba m~. Dåu c6 dua con trai nao c~u ngoi yen m<?t cM. Khi toi mm biet bO, c6 llln ba rna di vang, giao tOi cho hai anh 16n coi chung. Hai anh mai chai nen quen lang. Toi bo tu tren cao te xuong dåt, b~ gai chung bau ( gan bang chilc dua va da i ca 2 Lang tay) dåm m<?t phat giua tran va m<?t phåt glill sat mi mat. Hu via! Neu l~ch qua chUt nua thi toi da thanh d<?c nhiin roi. Mau tuon ra lai lang. Hai anh toi sq dieng cå nguoi. May sao c6 ngum hang x6m bang b6 dUm. Khi ba rna toi ve biet duqc chuy~n. hai anh b~ don gan chet. Vet s~o åy den nay vån con. Ay la do toi ng~ch ngqm tl! y bo di, rna hai anh tOi phåi b~ don roi nhU v~y. Th~t la oan uc. Nhung rna to i thuang to i lam.

Cl l Gla

90

Anh Ba tOi thi van minh han, khong bua phep gi het. Dem nao eling chong den h9c cho tm khuya. Toi toi theo ba toi dot nhang khån vai t6 tien, ong ba, thånh than, nhililg vong linh khuåt m*t khuåt may phu h<? cho anh thi d~u. Ket quå chic ai eling biet nhu da dqi chO. Anh thi rcrt. L~i theo anh hai vao trllang tu.

Lue c~ toi thi vao tru<mg tinh, tOi sap sua len lap tu. Chång c6 ai hy V9ng gi c~. m<?t nguoi con gai vcri suc h9c binh thu<mg l~i khong c~u sieng nang h9c bai vao m6i toi. Ngay xem bång yet danh, quå nhien khong c6 ten c~. Ba rna tOi eling an long vi quan ni~m con gai h9c båy nhieu da dii. Qua tulln sau c6 tin c~ dttqc vcrt len. Nhung c~ da duqc l~nh nha.

a

a

Hai nam sau den luqt tOi. Hai anh 16n deu ngl,lo "n6 rna thi cai gi, Lam bilng to' su, rOt La cai ch&c". Tht!C S\! thi toi lam bieng vo citng. Khong toi nao toi c~u cr nha h9c bai. Ban ngay thi theo dam chiin bO chai rong khap x6m. Toi biet khå niing minh khong dii suc vao trung h9c nen bO m*c tm dåu thi tm. Bu6i chieu truac khi thi m<?t ngay, tOi dang chai cr nha co Ba, thi b~ anh Ba lai ve nha. Ma tOi la um SUm, båt phåi tam rua ngay roi låy bai ra h9C. Tht!c ra thi tOi da lieu, sach vcr bay ra d6 rna c6 h9c duqc chu nao dåu. Vi n6 menh mong ha håi, biet båt dau cM nao. TMi thi duqc bao nhieu hay båy nhieu. Toi ngoi nhu v~y cho tai lue duqc l~nh di ngii. ( KhOng con gi sung su6ng cho bang!). Sang Mm sau, anh Ba låy xe d~p cM tOi di thi. Den nay tuy da glln 30 nam roi, nhung toi con nha phieu bao danh cua minh khi d6 mang so 858, phOng 20. Ten toi båt dau bang chu V, nen ngoi chung vm cac b~n vlln U, V, X, Y nhU Uyen, Vy, Xuang, Yen v.v ... Thi sinh day cå phOng, nhung chi c6 toi va m<?t nguoi b~ ten Xuån la citng lap. Co giao ciia chling tOi la co Nguyen ~ Ba, nha sat vach vcri nha ciia Xuån. Co eling c6 gac thi trong dqt nay. nhung l~i nham phOng khac. Anh ciia Xuån c~y tim co va nho co d6i ve phOng 20. Nho v~y rna t6i duqc giup do nhieu lam. Xuån ngoi giua, vi~c nhac bai råt kh6 khan. Toi ngoi day thu ba hay thu tu gi d6, nhung l~i sat ngay eira s6. Thinh thoång co toi giå vo di xuong d6ng ho*c mo eira, roi liec xem toi da lam

a

a

Hu6n Ca (Nguytm Tro i)

Phåp Åm Vu Lan 98


b~li t6i dåu d~ nhåc chilng. Bu6i sang thi lu~ van. Bu6i chfeu thi toån. Sau nay Xuån eling duge d~u trong dqt v6t len.

Vai tuan sau anh Ba toi di xem bång yet danh. Lue ve t6i nha, anh im l~g qua. V~y eling xong. Toi thlim nghl nhu the d~ tl;( an iii minh. Cb.! toi khong ch!u duge, phåi Mi: "N6 drJ,u hay r6t?". Anh toi dap lang x~t: "Hai cai cong!". Lli sao? Toi Mi t6i. Anh toi cum cum. M<?t cåi cong la so 8. Hai cai cong la 88. May d~u VO d~ thåt roi, sao con ngu qua v~y! H<;~.D.g 88! Toi thi d~u? Toi thi d~u! Toi la len. Toi nhay dl;(ng len nhu bi pMng nu6c soi. Ma ai! Toi g9i tim roa toi. (Tt;~i sao chl g9i rna rna khOng g9i ba?). Ma ai! Con thi d~u roi, roa ai!

Ma toi dllllg d6 tl;( nay gia ch6 c6 dåu xa, va da nghe het nhil:ng gi anh tOi n6i. Toi thåy roa va milng qua, nhu da låu khong dUge g~p NgUm. Toi ngoi Sl,J.p xuong om låy doi chån gia nua. Con thi d~u roi roa ai! roa nghe roi.Toi chi nghe duge båy nhieu d6 roi hinh nhu trai bilt dau mua låt phåt...

a,

Chile sån nhli tOi on ao lam nen hling x6m ch;;ty qua xem. Ba chii dilt Mi chuy~n gi. Ma toi n6i trong niem hån hoan: "ThG.ng nay thi drJ,u rbi, thfm!". Oi m<?t Sl;( hiinh di~n trong cåu n6i åy. C6 ba m~ nao l;;ti chång vui milng khi thåy con minh duge thlinh danh, nen ngUm. Ma l;;t thay. Ma toi l;;ti khong n6i chi nhieu. Ba chi d6 m<?t lat, roi di ra sau nha bat m<?t con ga nhot l;;ti.

ca

a

Ngay chii nh~t trong tuan d6, roa toi dong vai lit nep, mua m<?t it cMm cMm, roi hai m~ con di tham co giao. Khi t6i nai, tOi thåy co tir nhli sau bu6c len, tran låm tårn mo Mi. Chile co dang chuån bi biia an cho gia dinh. Ma toi cam an co da het long giup da toi trong k)' thi vita qua. Co eling vui lam vi h<.>c tro ciia co d~u eling kha dong. Ba trao t~ tay co it nep va cMm cMm g<.>i la dimg låy thao. Tinh dm ciia ngUm mien que th~t la chan chåt. N6 th~ hi~n dan sa qua tUng buong chuoi, trai eau, mieng trau. Nhung eling ~t dam thiim. N6 g6i ghem tåt nhil:ng gi muon n6i. Chling toi xin phep ra ve. "

ca

Va eling tir d6 tOi khong he tro l;;ti chon åy lan thu hai. T;;ti sao? Toi eling khong biet. Khi åy tuy da vao trung h<.>c, nhung vi~c gi eling phåi do ngUm l6n ra l~nh tOi m6i lam. Nhung khd thay, khong ai nhiic cho toi phåi thuang xuyen thåm vieng co giao di. Toi con qua tre d~ dm nh~ mc;Jt tinh thay tro sap måt. Huong chi, vao truang m6i toi l<;ii c6 them b<;~.D. be va thay co m6i. Tinh thay tro di ngay eling phai dan. Nhil:ng nåm cuoi ciia trung h9c, d~c bi~t la tir sau nåm 75, toi gan nhu quen hån V~ ån nhån nay. Den nay da 26 nåm, ngoi nhc.J l;;ti chu6i thm gian v6i co giao ngay xua, tOi thåy biri ngiri lam sao.

Sau ngay tl;(U truang, hai m~ con ra ti~m Thlinh Tin mua sach. Hinh nhu d6 la eira ti~m bån sach giao khoa tuang doi day du nhåt trong tinh. Ma toi Mi mua cac thu da duge li~t ke såll. 6ng chii mang sach ra va Mi : "Ba mua sach cho ai vrj,y?". Ma toi n6i mua cho dua con trai. 6ng l;;ti Mi: "CrJ,u dy mdi drJ,u va d~ thdt a?". Ma toi dap: "Phåi". Ong l;;ti chi tOi va Mi: "Con crj,u nay chung nao mdi di thi?". Ma toi mirn cum va dap bang niem tl;( hlio: "N6 mai vua thi drJ,u d6!" . Ong chii Thlinh Tin vuot dau toi khen: "CMu giåi qua, mdi tu6i nay rna dii thi drJ,u rbi". Thl;(c ra ong khen d~ khich l~ mfun non, chU ong thira biet h<.>c sinh d~u vao d~ thåt thm do 12 tu6i la binh thuang. Toi von nho con, nhung vi khai sinh tre måt m<?t nåm, nen nåm d6 toi 13 tu6i chU chång phåi nho nhoi gi. V~y roa toi vån mac cO', nep sat vao roa tOi nhu muon tim m<?t sl;( che cM. Ong chU con n6i tiep: "Co' gang them nila nghe cMu!". Toi nghe minh ct;;t nho trong mi~ng, va nhin dtrgc net r<;~.D.g rO' tren gUang m~t ciia m~. Sau khi trå tien lay sach, hai m~ con bu6c ra khoi ti~m. Ben ngoai niing da day tren khap m~t duang. Niing lan vao tUng ke la. Niing khap ID<_Ji nai. Niing lam tuai tham n1,1 cum ciia roa tOi. Chua bao gia toi thåy minh duge thuang yeu nhieu nhu ngay Mm ay.

a

Hong Van

l6i co duong trang Can loe van xoay lO<;Ill coi ba Khuc quanh muon nga roi nhu to Doi trong que m~ theo llin kh6i Chi thay måy bay, r~g nui mo... DUng chån budi ay giiia thon trang Trm dilt dlinh cho ke 16' dling Cånh sac thien nhien nhu bUe ve T;;t tinh doi nUi luqng cuu mang. Chieu nay g~p bu6i chieu thanh viing Åm thlim len loi phia doi xa Cånh l~g dam chim khong tieng d<?ng Tuang dåu minh l;;tc coi hoang sa. Chi nghe nh!p chuy~n bu6c chån di Loi co xanh xanh, biec ~Y thi CUc d;;ti nghieng minh khoe måy cånh Uun cåy riu rit lfi chim di. Dao d<?ng tang måy pha tim nh;;tt Du6i vang duang do sac chieu lam Nhli ai rieng mai ben trien nUi Giiia cånh thåm u l<?ng gi6 nglin. Phåi khach song hO moi buac chån? Hay ngUm ån si cMn am vån? f)U(mg trang loi co mien co t~ch Tun le Chån - Nhu, lang bl,li tran...

van Nuong Phåp Am Vu Lan 98

91


con chua ve nuac - ffli} ve dtft chay bao nhieu sut/i l~ cho vU'a khong du thimh s6ng tan å' biln sanh gi an ffli} nhiing ngay thd... tho Nguyen Nghia

Theo lOi. må tOi k~ l~i thi toi duqc sinh ra vao trua ngay mimg ba Tet. Lue doi lån ciia thanh nien trong xa trmh dien truoc sån nha, tieng trong mua lån lien hoi thuc gi-.:tc la lue må tOi chuy~n b~g m~. Khi hoi trong keo &li ra, ~t han va nhO l~i båo hi~u phan trinh dien cb.åm dUt thi tOi eling vita eat tieng la chilo dOi.. Hang nåm må toi co thoi quen treo tien tren ngqn cåy neu bang trUe truoc nha, treo nhieu tien nhung thåt cao d~ doi lån bi~u dien, ch~ng ngl10i. len lay cho ba va ca nhil xem. Nhung nåm ay khi tieng trong mua lån r~p rinh vqng l~i tir dllu xom thi b~g må toi bilt dllu dau ngåm ngåm, ba Mi ba toi di nroc m-.:t. bOi. tOi la con r~. sanh rat nhanh, bil sq tOi chilo dm truoc khi co ml,l vu<m den nai. Mat ca hOi treo tien cho lån mua nhung må. khong buon phien, ba con vui la dang khåc boi dua con dllu long ciia ba la gai, toi la dua con trai ba cha dai d~ lam vui gia dinh ben chong. Ca nha tOi, tir ong bi. nqi tru ba toi va cac co, cac båe, ai eling mong må toi sanh con trai d~ noi doi tong du<mg. Khi chao dm tOi khong khoc nhung la rat lan, la nåm, sau tieng a, a... go må ph~ xuong, mat mo to, ngo lao lieng, ngang dqc chång chUt sq hai. Ngay dinh dllu toi lai co hai xoay, xoay ngq. Tb.åy toi m~ khoe va b~o dan nhu v~y' må toi va co m-.:t tien doan lan len to i se l~m quan, lam tuang, ngbia Ill tOi se di linh, roi cllm quån ra tr~n va lam quan vo nhu quan hai quan ba, quan tau thiiy, quan tau bay ... gi do.

Thuo ay, nai d~a phuong tOi sanh truang ngl10i. ta hay noi nira dua, nira th~t. "Con nha tu6rzg an cdm vm tUO'ng", Slf tin tuang nai rna toi rang toi se lam quan ngay mqt lan m~ them, bOi. lue nho toi thich an cam vru tuong, dling ra la toi rat chuqng mon ca chung tuong. Tuong la tuong hqt lam bang d~u nilnh ii låu ngay cho len meo, ca la cåc lo~i ca trang lan nhu ca he, ca ngl!a, ca chep, ca chem, ca su ... ho~c ca bOng den, ca bong tuqng ... ca u6p tuong hqt, hilnh la, tieu, girng, to i, nam meo ... roi chung cach thiiy trong may ga lien cho ca mem ra, cho chåt tuong thåm vao ~t. vao xuong. Lan len, tuy khong con qua thich mon ca chung nhu 92

truoc nhung toi l~i ua dimg cam vru nuoc tuong (tau vj yeu) hi~u bOng sen, nb.åt la cb.åm vru dqt khoai lang ho~c rau den xanh luqc chin. Ngay ca nhu båy gio, da ngoai bOn muai, toi vån hay dimg nuoc tuong lam thu nuoc chåm trong bua an, nuoc tuong Maggi. Nhung slf tien doån CUa rna toi Va CO IDl,l VUOn (SOU nay dU<;lC 991 m<)t cach hoa my hon la co do huong thon) hoan toan sai l~c. tOi da khong cllm quån ra tr~. eling chån.g la quan mqt, quan hai gi ca. Toi co hqc t~p can bån "quan Slf hqc duimg" thoi sinh vien va thl,l huan quån sl,( chin tulln le cho giao chUc, nhung nhilng chuy~n do chi la quån su nira vm, la bån quån sl,(. Khong lam "quan" nhung toi d~ di "hoang", hoang dang chi d~a åy rna! Nåm rnuoi båy tu6i tOi roi gia dinh sang Clin Tha hqc nåm ch6t ciia chuong trinh trung hqc d~ ~ cåp, k~ tir do cho den ngay 30.4.1975 toi di hqc, di lam xa nhil, lue Sai Gon, khi Clin Tha ... m6i nåm chi ve tham må doi llln, rna nhilng llln ay thuØng rat ngan ngiii, chieu I~. den n6i rna than phien la tOi di "thiim bdy", la thang con hru linh, lang tir. Ti:r sau 30.4.1975 den cuoi thång 12.1978, b~ rqn voi sinh ke, so llln ve que thiim må hling nåm ciia toi eling thua thm han truoc. Va tir cuoi 1978, toi vuqt bi~n. tOi song nai xu ngl1m, toi bien bi~t khong tro ve. Co dieu må toi va co m-.:t khong nga den ta gl1ong m~t hung du ngay chao dm ciia toi da la dåu hi~u ciia chien tranh. Toi sinh ngay mimg ba Tet, mimg bOn Tåy bO, Tåy khong d~ yen cho dån chling an Tet tru bet ngay rnimg bay ~ neu. Linh Tåy dong mqt cai <fon råt lan o glln chq Cai Tau H~ - sau nay ta qu~ lY. Due Ton cach Nha Mån, nai toi sinh truang, khoång ba cåy so. R~ch Nha Mån lue åy bilt ngang bOi. cåy cllu sat son den, mqt ben mang ca cllu co "c9t day thep" råt cao. Dån chling eir ngl1m thay phien nhau treo len cqt dåy thep åy d~ quan sat, canh chirng duØng lien tinh so 9 noi lien Vrnh

Phåp Åm. Vu Lan 98


Long - Sa Dec, be t:håy linh Tåy xuåt hi~n thi la len båo d~?ng d~ m«;Ji ngl1m tan cu di noi khic. Mimg Mn Tet nam åy, anh v~ quoc quån t6i phien gat da khOng lam tron p~ sl!, c6 le vi dem mimg ba Tet anh mai vui choi, lin ~u. b1;tc ... nen sang ngay anh ngil quen, chirng mi':t mat ra thi dåm linh Tåy dii qua c'åu Cai Xep kha xa, chi con cach Nha Mån khong bon, nam tram thmJc. Anh chi Iqp la to måy tieng "Tdy bO', Tdy bO'' .. . roi thi anh tu~?t thi~t nhanh xuong c~?t dåy thep d~ thoåt thån. V~?i va qua, anh sut tay khoi cåy thang sat, te xuong va bi gliy chån, may rna c6 ngl1m t:håy khieng anh xuong xuong cM di. Khi gia dinh toi nghe duge tieng mo båo d~?ng dåy chuyen xuåt phåt tir chg Nha Mån thi tieng ch6 sua da vang len d'on ~P ngoai dau x6m, xuong ghe nuarn nuqp di chuy~n duai song, tren ba nhieu toån ngllm Iu Iuqt, Mi hå dilt diu nhau ch1;ty tron. Biet khong th~ thu xep Iqp, ong n~?i tOi ra I~nh cho ba n9i, ba toi cimg ca nha bO CUa Chl;ly låy thån, xuong ghe cheo nhanh ra cu lao lånh n1:lfi. Phan ong n~?i toi ngoi truac sån nha b~n dling, må tOi va tOi nam trong buong, me ngil nen khong hay biet gi ca. 6ng n~?i mi~ng c'liu Ph~t Trm phil hl? cho tai qua n1;tn khoi, ong eling tinh san trong dau, neu bQn Tåy lam Mn thi ong se thi IDl;lng vai chling.

ca

Hu hOn la dam linh Tåy åy chi di ngang qua nha rna khong ghe vao. Nh11ng ngay sau d6 Tåy bo lien mien khong ngm, nha båo d~?ng SOm, ca nha tOi Iånh D1:ln an toan, rieng x6m lang khong duge binh an. C6 lan måy anh trong båo an Va V~ quoc doan gai chOng, li~ng ll!U d1:lfi n~?i h6a lam måy thang Tåy bi thuang, chling n6i gi~ dot chåy nam, sau can nha lien tiep, cuap b6c cua cåi ... Sau måy b~ bong ch6ng nhau xuong xuong di lånh 'll1:lfi, thåy tinh hinh con eling thång ve låu dai, ong ba n~?i tOi xuong ghe di dling dåy d6, ba må toi duge cho "ra rieng", cåt chOi i'1 hån ngoai cu lao. Ba cuoc dåt, len giong trong khoai mi':t. Cånh nha dan chiec, nen må du con non ngay thång, ngoai vi~c nåu lin va trong nom chling toi, dli phiii ph~ giup ba phan nao vi~c dong ång. Thm gian nay toi lin niing råt du nen den hiic, niing khong chiu nhå ra nen t6i nay vån con den. Giua dong ru~?ng niing chang chang khong m~?t bong cåy, chi c6 m~?t cåi chOi nho che t1;tm gi6 mua, toi l1;ti Heng khi, thich VQC bim, IDOC dåt ngoai trm, cMng chiu i'1 trong chOi.

Phåp Åm Vu Lan 98

M~?t

Mm må dang nåu com trong chOi, nhu thuang I~. hoi låu ba buac ra ng6 chirng con, ngay lue d6 toi dang h~p hU du6i muang, con chi Hai tOi dlln.g tren ba kh6c SU0t muat, Slra S01;lfi nhåy xuong d~ "chet chim" chung v6i toi. "Ma oi con v!t chtt chim. Tho tay v6t v!t, ca lim kim n6 can tay con". Chång c6 chU vit con nao chet chim, toi eling khong tho tay CUu Vat ai ca rna }a d~ be m~?t cai bOng l~c binh mau tim dl!a ba nuac, roi h~t chån rm xuong muang, chUt xiu nua la ngilm cu toi roi! Lan d6 må toi thåt kinh hon via, tl! ~u khong d~ tOi x6ng ra. Ba may m~?t cåi yem, deo tOi truac ngl!c, cong toi tren lung nhu måy ba Xåm nh11ng khi phåi lam vi~c . khong tfl!c tiep trong coi tOi duge. Ban dau toi bl!c b~?i. Cl!a qu~y lung tung, }a khoc t6i khan cfi, roi moi m~t toi thiep di vao giåc ngil. Cho tai khi tOi biet l~?i. rna m6i dam k~ chuy~n toi b~ chet h~t cho ba nghe.

"Trau nhai lii nghfa, thwJc xia la tinh". Ba n~?i. ba ngo1;ti, cåc co, cåc båe trong gia dinh tOi va hau het cåc ph~ nu trong lang hoi d6 deu lin trau, xia thuoc, mi~ng do hoet. Måy ba gia trau nay di dåu eling ke ke m~?t ben cai khay trau va ong nh6 c6 trau låu dm, voi vun cao muon bit mi~ng. Chi rieng må toi la tuy~t d6i khong, chång nhUng khong lin trau, må tOi con khuyen d~ måy ba di, chi va em cua rna, di ba, di tu, di Sau, di Bay. theo g11ang ba. Må toi khong cong kich chuy~n lin trau, ba chi n6i rang con ngl1m hoan toan tl! do khi khong phåi tuy thu9c båt cu ai hay båt cu v~t gi, n6i ro han la ghien båt cu thu gi. Ba eling cho rang lin trau la Vl~C CUa the h~ trllOC, cua nhUng ngl1ai lan tu6i, ph~ nu tre khong nen, nhieu ngllai chO dqi d~ thåy. c6 th~ vao lap tu6i nao d6 må toi se lin trau, v~y rna tuy~t doi rna toi khong an cho den khi xuoi tay nhiim mat. B1;lll cua må che mi~ng ba trang nhåch, khuyen khong lin trau thi thoa son cho moi do, må toi trå lm khong, Mi ba theo tån hQc nhung vån con bao thu, ba qui trQng cåi tl! nhien. C6 ngl1m dem chuy~n nha cach m1:lfig Nguyen Thåi HQc lin trau d~ dån d~. må toi råt ph~c gl1ang ai quoc va long dling cåm cua ong, thich lin phi':t nhu ong, nhung khong theo g11ang lin trau. "Ngoi buon nha mt; ta xua, mi~ng nhai com trang, luiii lua ca xucmg". M9t di~m khac kha d~c bi~t cua rna toi Ia ba khong bao gicr nhai com dut cho con, ba eling khong cho ngl1ai khic lam chuy~n d6. Khi da Ian, tOi con t:håy m9t cåi to sanh va m9t cåi mu6ng då må dimg nghien com dut chling toi, tU:ng dua m~?t. dua lan roi dua

93


nho. Cåi t0 då cii Icy, riin nhieu cM va len mrcrc bong ngai, cai mu6ng thi mm han bm nhUn.g cai cu bi b~ tnrcrc do. Cåi to slinh b~ t.hling em ut toi d~p nåt tan ra nhieu månh nam no duqc han ba tu6i, dieu trimg hc;tp la må toi eling thoi kh.Ong co them con. Nam ay duqc mua khoai mo, dat cu lao la dat phil sa mm, d'oi dao dui1ng chilt vun quen cho cu khoai, khoai cbÅng nhUn.g nhieu rna cu nao cu nay 16n bang blip ve xåp. NhUn.g cu khoai vo nhåm day rau ria duqc må toi cM bang xuong vo chq Nha Miin bån ho~c d6i lay cåc thuc khåc tir vai tm ducrng, ~t heo, nucrc mam ... Bon nam & cu lao, mua nucrc trong lua, mua kho len giong trong khoai mo, la nhUn.g nam tha au than tien cua toi, tOi dam minh trong thien nhien trm cao song n?ng, trong hOa binh va Sl! thuang yeu CUa ba må, C~ em. Toi me khoai mo thoi me man tan t~ch, cåi ci'1 khoai ben ngoai coi xåu xi åy, eat ngang la thay ngay phan ru<?t trang tim hilp dån, nhan nhcrt, an song thi b~ nglia tcri tet mi~ng, v~y rna khi lu<?c chin roi thi ng<?t va bUi dåo d~. an sang, an trUa, iin nong, d~ ngu<?i. .. deu ngon, deu ng9t, co th~ vi le do nen con duqc g9i ta khoai ng9t. Nhung ng<?t nhUt la khi må toi mai ra nåu canh vcri tep. Tep bilt ducri song len, må l<?t vo bO vo coi gia nhuyen. Hoi do tOi ua mon nay con vi nhieu ly do khåc nfra: nguyen li~u co san, de lam 1!!-i lam nhanh, muon an la co ngay, phan tOi lam bieng nhai, canh khoai nåu tep tran tuon tu<?t, dua vao mi~ng lien chi!-Y ngay tcri c6 roi xuong b~g lue nao khong hay . Toi thich mon canh khoai mo nåu tep khong thua gi mon ca he vang chtrng tuang.

*** Bon nam & cu lao con la nhUn.g ngay hl!-fih phlic nhat trong dm må, nhu ba da nhieu lan nhac l~i. hl!-flh phlic vi khong phåi chia se tinh chong vq vm ke thu ba. Sau do ngum cua Ty ti~u h<?C tinh tim den, vm månh bang Trung h9c d~ nhat cap thai Phåp thu<?c, ba toi duqc mm lam giåo vien & Nha Man, trtlcrng ti~u h9c xii Tan Nhu~ Dong tl!-i dinh lang. Va khi trucrng ti~u h9c tan l~p ngoai con duqc hinh thlinh thi ong ra do lam hi~u tr11<'mg cho den cuoi dm. Th6i thucrng giau d6i bi!-fi, sang d6i vq. Ba toi khong d6i vq nhung ong l~p them "phong nhi" cho tuang xling vcri may ong xii trtl<'mg, trtl<'mg ap, huang chUc ban te tl! trong tang. M<?t dem thång tam nucrc n6i linh binh, dii khuya lam, m9i ngum ngii het rieng toi con tran tr<?C. Co tieng xuong c~p hOng nha va ducri ånh den trling vtt lu mu, toi thay ba dilt m<?t ngum dan ba den trinh di~n må tOi. Ngum dan ba ay, sau nay toi g9i la "di Muiti", quy khoc trucrc m~t må toi, noi rang dii li1 co bau vm ba va xin må toi tha thu, chilp nh~. Nhli da biet trlicrc m<?i sl!. må binh thån dlia tay do di Mlim ~y, må noi cilng ta dan ba vcri nhau, må rat hi~u va thong cåm. Chuy~n xay ra nhu trong ti~u thuyet. Sau nay khi 16n len, d9c va xem phim Doi!-fi Tuy~t cua 94

Nhat Linh, den doi!-fi chling Thiin dån vq be ve trinh di~n Loan, tOi lien tu<'mg ngay tm cånh cu ngay nao co

må, ba va di Mliai dang dien tuong, cånh ay con song d<?ng, gay nhieu cåm xlic cho tOi han phim Doi!-fi Tuy~t co ba Nam Sa Dec chanh chua, khiic nghi~t trong vai ba Phån Lqi. Nhung Sl! binh thån cua må khong gifr duqc lau. Khi ba toi dlia di Mum ve, tieng giam khuay nucrc dii th~t xa trong dem khuya yen l~g. toi thay må ngo ra ngoai song ciia s6, dua tay len quyt nlicrc mat, qua ånh den rna toi thåy vai må run len bau b~t. Cånh åy con tåi dien m<?t lan nfra khi ba dua di Sau, "phong ba", ve trinh di~n må, nhung toi khong t~ mat chling kien nhu lan dau. Di~m dång noi la cå di Mlim lån di Sau deu thua xa rna tOi ve nhan sac eling nhu tai niing, due hl!-flh, v~y nen chuy~n ba toi co them hai ba vq nfra chi vi la ham me "cUa h;z''. rna cua li!- chua chilc dii la cua ngon, cua qui. Doi vm vi~c ba co vq nho, m<?t lan toi da lam må lo laug va phien mu<?n. du vo tinh, nhling m6i khi nhcr tcri thi long toi cu ray rUt mai. So la Mm åy må khong co & nha, må di tham ba ngo~i & b~nh vi~n. Bu6i chieu ba dån tOi di nhli di Mlim, do ta lan dau tien toi den nhli di a y. di cung va lo laug cho tOi dliqc iin uong day du, toi con nhcr ro di nåu chåo ga vcri d~u xanh ca roi xe phay tr<?n goi blip chuoi xiem. Horn sau må tir b~nh vi~n ve, må mang toi "mdy di cu6i Vq' cha ba mdy". Må gay vcri ba, chlia bao gia tOi thay rna gi~ du nhulan do. Må noi cbÅng ngiin cåm ba co vq nho, nhung khong dong y ba dån toi di nhli v~y. må sq tOi b! dau d<?c hay bO thuoc cho dien khilng, må tråch ba dau co mang ~g de dau nen nao hi~u dliqc Sl! au lo cua ngum my.. . Må no i nhieu lam, ba biet 16i nen im l~g lang nghe. Qua nhfrng lai noi cua må, toi thay toi th~t quan tr<?ng doi vcri ba, quan tr9ng han vi cho tcri lue do toi la con trai d<?c nhåt trong gia dinh, ngoai ba c~. tOi co them ba dua em gåi thu tli, nam va sau. Hoi do toi nghi rna hai quå dång, bm di Mum råt tit te vcri tOi, dau co gi må phåi lo au, My gi co con, dem con di gm nha tre m6i ngay. to i mm hi~u duqc long cua nguai ffiy.

a

Toi eling khong quen nhUn.g lan ba må co chuy~n eling daug nhau, må thucrng noi låy: "ThOi ong di vai nguiti yeu cua ong di, dl tui thea thang ba, giii con cha n6 rna an nht'Y hqt cam". Nhac tm day thi long toi bUi ngUi lam, bm toi la thang con b~c phucrc, chång duqc nuoi my lue gia yeu, eling cbÅng hau my duqc chem carn, ly nucrc .

a

CbÅng nhfrng lo cho chong, cho con, må con dam dang

ca giang San nM chong, nuoi dUi1ng ong ba n<?i va CO Ut tcri ngay miin phan. Ba toi la con trai nho nhilt trong di!-i gia dinh, nhli ta tir ducrng, m<?t nam mum hai le gi6, thång nao eling co gi6, dåm gi6 ong ba n<?i råt l6n vm cå tram thl!c khåch, dåm gi6 ong ba co, sa, sa, såm, cåm, kY ... nho nhilt eting den nam, sau ch1,1c mi~ng iin, chång co lay m<?t tat dat huang hOa, gi6 la tl! lo, the nen

Phåp Åm Vu Lan 98


nbieu phen c~ Hai to i than phien: "quanh niim suot thang chi lo dam gib khOng la da hit ngay giif, ciing du tan rru,zt". C6 dqc gia, b~ van hOi toi la nam gim t~i sao l~i biet it nbieu m6n lin, biet cåch nåu mt6ng, nhåt la cåc m6n nhau? Tinh ~t xin thua, toi h~;>c mqt phan qua nha toi va mqt phan cua må toi, hai phl,l nu gan gili vai toi nhåt. Ba toi la dån ~u. l~i råt hieu khach, nhieu b~. nha thucrng xuyen c6 khåch, c6 b~. ba ngay ti~c nho, bly ngay ti~c 16n, må pMi nåu nu6ng lien mien, di dau g~p m6n ll;l, mon ngon la ba hOi tham d'Au bep cong thuc, cåch ch€ bien d~ ve nha keu må lam cho ong xai.

em trong tuang lai. Tit cuoi nåm thu nhåt d~i h~;>c, toi da di kem tre t~i tu gia, ~y cåc truang trung h~;>c cong lån tu d~ kiem tien tieu v~t. Lue åy toi nh~ them gia, tuy nhien pMi n6i phan tiep te tir må, tir gia dinh vån !il nguon tai trq clin ban, bm v~t giå ngay cang gia tang, gl;\O nhu chåu bau, cm nhu que tren ritng.

a

Hoi nho toi co h~;>c duqc måy eau tha noi ve cong an cha m<?. tm nay vån con nha: "Cong Cha nhu nui Thai son. N ghla Mf! nhu nuac trang ngui'Jn chåy ra. Mqt lang thif Mf! ldnh Cha. Cho tron chii Hiiu mai la dr.,zo con". Doi vm chting toi, må khong chi co cåi nghia, rna con dong gop råt nhieu cong. Ngoai cong chin thang cuu mang, ba nåm bong, cho bU, dut c am, theo thien chUc cua nguai phl,l nu, må con thay ba giU nhi~m V1,l cua nguai dan ong trong gia dinh, tfl!c tiep lam ra v~t chåt, cua di. Cong lao åy cua må chång thua kem ba, vi la nuac trang nguon th~t chua du, phåi noi nhu trm cao, nhu bi~n 16n.

am

Ca dao dia phuang co eau: "Ga nito ngon bang ga Cao L.anh, gai nito bånh bang gai Nha Man". Chu banh trong eau co nghia la gioi ve cong dung ngon hl:lfih. Må toi la mue trung gåi Nha Mån, theu thua, va may ba chi binh, rieng vi~c nåu nu6ng, mon m~n. mon chay, bånh xua, banh mm, bil deu nhuan nhuyen, måy lan dol;lt giai dåu xao cåp tinh. Biet y må, di Ha Tien toi mua ve chen ki~u nho hudng mua cii hqt dua co hinh rong, dia hqt xoai co hinh Trang dim nhu ng~;>c minh chåu phl,lfig va mu6ng, to, Ma ho nghe thoang huang ngau que nha toan do su Giang Tåy; MC? ai con nha thiet tha di Nha Trang toi mang vang trang cua ffi<? con ta thu& nao. ve dua mun bong ngm.

a

00 o

00.

00.

Co le do la mqt vai vi~c nho rna toi da lam cho må hai long trong suot cu<?c dm ba. Ma gioi vi~c nåu nu6ng, ti~c tilng nen thån må cl!c. Må ta "tht7 nau" khong nh~ thu lao, dåm ti~c xa gan ngum ta thån hiinh den nha nha c~y. khong tir ch6i duqc, må thuc suot sang thåu dem, nåu xong mqt dåm ba chau vau, ki~t suc, co khi ngii bifih luon.

Nai day båt ngåt huang ritng Hoi dåu huang bum giua thung liing nay? Vucrn xua chim giua bi~n måy Chim luon nhfrng chu6i ngay åu tha.

ca

Doi thea bong nhl;ln lung trm Co ve ben åy cho toi nhan cilng Phuang Doai ngoi ngong phuang Dong Toi them mqt chlit huang nong vuan que.

Tit khi ba måt, sang milng mqt Tet, må khong con m~c quoc ph1,1-c, ngoi ngl!a giUa, cho chting toi l~y mitng tu6i dau nåm. Chting toi dua nlin ni, dua ill sån ao quan, dua khoc, nhung må vån choi tir. Ba khong cåm thåy hUng thu khi ngoi mqt minh cho cåc con l~y. Dau nåm 1973, sau Tet mqt thm gian ngiln, chi cåch nhau måy ngay gia dinh toi c~u hai cåi tang, tru6'c !il d~i tang ba, sau la ti~u tang chong c~ Hai.

Anh Hai la trung dqi tru&ng bq binh thuqc su do an 9. neu Toi nhu h~t eat ~t da toi nha khong lam la trung Troi theo bi~n ca qua ba dl;li duang do an 15 ~u cu dåm låc, Song don quanh, gi1,1-c khån truang ngo~i 6 tinh lY. Sa Dec, tren Ung nghe tieng song vo thucrng rna ghe! duang lien tinh di Long Van Nuong Xuyen. Mua he do lua 1972, anh theo trung doan di giåi Chting toi co them ba våy An Lqc, c~ Hai khlin thang em trai: thU bay. tam va fuling ut thu chin. Khi goi len duang thåm chong, nhung chien cuqc qua ac li~t. thang 1lt duqc dau ba, bOn tu6i thi ba nhuom tr~;>ng b~nh. c~ khong th~ den khu Vl!c giao tranh, dilnh pMi lill thui trong bon nåm lien truac khi nham mat lia dm, ong tro ve que cha tin. Ba tuan sau, chång båo tin truac, anh chång lam duqc vi~c gi 16n nho cho vq con; trong ngoai, Hai mqt minh ve nha, ngum ve tir tr~ tuyen tit d~a m~;>i sl! må cang dang het. ng1,1-c, doi giay tr~ Va ong quan nha binh CUa anh nhuqm do len khoi goi, mau dilt do mien Dong, gåy Lue ba bilt dau ng~;>a b~nh. toi con mqt nåm nua mm ng<;1c nhien, vui mitng cho ca nha. Trucrc d6, anh b! xong chuang trinh d~i h~;>c, co lue toi difih bO trucrng ve thuang va duqc chuy~n ve quån y vi~n dii chien a Lai que ph1,1 giup gia dinh, nhung må khong cho. Må bao må Khe d~ dieu tr~ måt 2 tuan. Sau 3 tuan pMp thåm gia xoay duqc, phan chinh la toi, toi khong duqc dao dqng, phån tam, pMi co gang h~;>c. truac la hoan thanh y dinh va du6ng b~nh. anh l<;ii tro ve vm dong dqi va sau do nga gl,I-C trang mt?t CUQC giao tranh Cai qy nguy~n cua ba må, sau la thay ba hu6ng dån, diu dilt cåc

a

o

sa

a

PhB.p Åm Vu Lan 98

o

95


Trucrc khi ~P ngfi, anh clJ1 Hai cu ng1;1 o duang Phåt Di~m. con anh thi li'un vi~c o duang P~ Ngfi Liio, Sai Gon. Khi anh ~p binh chU.ng quån y thi c1J1 va cåc con theo anh ra t~ Pleiku don tni. Roi anh låy duqc bang Tu tai phån mqt, di ThU. DUe th~ huån khoa huån luy~n cta.nh cho si quan, d6i sang b<? binh, tir do clJ1 dat con ve o hån vm rna toi. Anh Hai tir tr~. c1J1 Hai ba va. Må toi ngoai giang san nhil chong, ngoai cåc con, nay them hai dua chåu ngol;li con nhO, doi vai bil oan xuong theo gånh I$lg gia tang. Va xin k~ them con gai thu tu cua må ci.ing co chong quan, ong nay la quan hai d!a phuang quån, di dong don O xa, låu låu mm ve thåm m{jt lån, d~ VQ' ll:J.i cho nhl:J.C måu trong nom. Chåu bil n<?i nhung tqi cho ba ngol:J.i. Tir khi tro thilnh nhån vien giång huån ca hitu o truang Dl;li HQc can Tha, toi dem bet måy dua em sang do d~ chling tiep t~c vi~c hQc: co em gai thu sau, cac chli båy. chli tam va chli ut. Vi~c t~p trung ngum di hQC O can Tha co cåi lqi la gån truang, gån thay, gån bl:lfl d~ vi~c hQc t~p de co ket quå. Them vao do, can Tha la Tåy Do, thay gioi, phuang ti~n day du han o tinh le nhu Sa Dec. Tuy nhien ci.ing co cai båt lqi la ruqng vuan o Sa Dec thieu ngum lao dqng, chi co rna va dua con gai thu nåm tn!C tiep nhling tay Vao, phftn COll ll:J.i phåi mUOn ngum lam, niing suåt lam vi~c kem rna chåt luqng ci.ing khong tot dyp nhu y.

Du trong hoan cånh nao, rna bao gio cung la h~u phuang lcrn cua cac con. Tien, gl:J.O, cui, ca tOm ... dUqc chuy~n tir Sa Dec sang C"'an Tha, bang xe do, bang ghe tam bån, bang nhililg chuyen di ve, qua ll:J.i. Ma co m<?t gia dinh rna nhu hai, phån nira sån xuåt, phån nira an barn, kY sinh, dili lung ton våi an no ll;li nam. Vi~c dl:J.y hQC cua tOi ngay them thang tien, tot dyp han.

So gio ph~ trqi o truang cong lån truang hr ngay mqt tang, tai chånh viing vang han. Toi mua mqt can nha, khong lcrn, ci.ing khong sang trQng, nhung du ti~n nghi toi thi~u cho niim anh em. Theo da do, khong bao låu toi se hoan toan tl,( ll,(c d~ rna khong phåi b~ tårn, it nhåt la doi vm mqt nira gia dinh o can Tha.

*** Nhung so rna toi vån chua bet våt vå. Ngay 30.4.1975 den trong buon thåm o mien Nam nucrc Vi~t. ngum lcrn måt cai 16n, ke nho måt cåi nho, ai co cai gi roi ci.ing måt bet. Thl:i.ng r~ thu tu, quan hai d!a phuang quån cua rna di hQC t~p cåi tl:J.O, rna C~ID C~, chåt ChiU CUa cåi d~ nuoi con gai, nuoi chilng r~ va nuoi cå chåu ngol:J.i. Han ba niim sau, tir trl;li cåi tl;lo chli r~ tro ve, nhung chi mqt thm gian ngan chli qua dm vi bien chUng sot ret rirng. v~y la tm lue åy gia dinh toi co ba goa ph~: rna, c1J1 Hai va co em thu tu. Phån toi duqc luu d~g vm luang thång tam muai liim dong tien mm, tinh ra neu m8i bu6i sang an mqt to pM nhu trucrc kia thi chi hai muai mot ngay

96

la luang bet nhån. Toi thay pM bang khoai mi, khoai lang, xoi bap ... va cuoi cnng toi nghi an sang l u on, tuy nhien vao so toi vån ng~m tam xia rang d~ chnng to rang minh "chua den n6i nilo!" Ma tro ll:J.i la ~u phuang lcrn nhu thuo trucrc. Tling XUOng cfu, tUng fuling gl:J.O, tUng XåU ca tra, ca loe, Ca chl:J.ch... phai kho, tling hU mam, duqc cM tir Sa Dec sang can Tha, khong bang tac rang hay ghe xuong co gan may duoi tom nhu hoi xua, Mi khong co xang chl:J.Y may, rna va em niim thay phien nhau bai, cheo, tir hling dong sang tm chl:lflg Vl:lflg toi mm den nai. V~y rna rna vån vui, vån khong m<?t tieng tho than, phien muqn. Toi thi båt nhån qua nhung chi biet im l~g. Mi minh co suc ml:J.llh cua ban tay. hi~u biet cua khoi oc rna nhu m<?t ke båt ll;(c, vo tai. Mqt di~m khåc toi phåi nhåc den rna vm Sl,( tri ån såu xa. No co phån khac bi~t vm nhieu bil my Vi~t Nam rna toi duqc biet. Ma khong xen vao chuy~n tinh cåm cua cac con, khong ChQn dåu, ChQn r~ rna M cac con tl,( quyet d!nh. Sau khi ba måt mqt thoi gian khå låu, co ngum nhac chuy~n Mn nhån da toi va cua co em gai theo nhu lm ba hUa hyn lue sanh tien. Ma da trå lm råt on bOa, nha nh~ "Ba sap nho bf,lc phuac, qua dili rbi, mil anh chi win con nha tl!i fm ul/c h~n, toi rdt mang on. Nhung nhilng fm h~n ullc d6 dii /du qua rbi, nhdn ti~c tung hay khi tra du tU'u hc,lu, lue con chau hai ben con nho df,li, chua biet gi. Nay con chau chUng ta dii fan, chuy~n vq- chOng la chuy~n h~ tn;ng cå cuqc dm, chUng ta ch&ng nen ep duyen con. Chi bang dl chUng tim hilu nhau, neu thdy thfch hf/P, chW!g d6 se tien tl!i hOn nhdn ciing khOng muqn". Ngay chling toi vuqt bi~n. rna sang C"'an Tha dua tien, rna khong c1J1u ra di, ci.ing khong ve ngay ll:J.i Sa Dec, rna båo o ll;li gili nha cho cac con, neu di khong lQt thi lue tro ve con co nai tl;lm tru. Va rna da luu ll;li C"'an Tha cho den khi duqc tin chling toi tir trl;li ti lll:J.ll. Ma tir cMi sl;( båo Hinh Mi biet se lilm b~ long cac con, dang cån theti giet Va SUC ll,(c d~ xåy dl,(ng ll;li Sl,{ nghi~p tir hai ban tay trang. M~t khac rna yeu men que huang Vi~t Nam nhU yeu IDl:J.ng song CUa chinh minh nen khong th~ reti di, ci.ing khong dilnh long d~ ban tho ong bil, mo må t6 tien huang tan, khoi ll:J.llh. Mum ba nam chling toi o håi ngol:J.i la mum ba nam nai que nhil suc khoe cua rna bi hu hao, com coi. M8i b~n nh~ duqc thu tir Vi~t Nam la m8i b~ long chling toi dan dau nhu dao eat vm nhililg tin xåu ve rna. Ma bi phong thåp I$lg do diii dliu suang ll:J.llh, nang tren dau nhu lira, nucrc dum chån nhu l~t lqi, ngoai vuan ru<?ng ngay mua thang nang, trong nhililg phien chq hling dong, d~ kiem tien nuoi con. Tu6i gia chong chåt, phong thåp lam minh måy rna dau rån, lam giåc llgU rna c~p chan, hu åo. Mat rna mo dlin, tay yeu, chån run, thån kinh båt 6n, dau oc thieu minh mån, rna lo sq vån

Phåp Åm Vu Lan 98


va, uu tu tram chuy~n. Thuoc bile, thuoc nam, au duqc ... dong y' tåy y ... nao c6 chua duqc tårn b~nh duy nhåt cua rna, b~nh nh6 con, thuang con, lo cho con... Can b~nh tram kha hanh ~. dan v~t rna mlli ngay. Thuoc kMng chua duqc b~nh rna con tan h~i thån th~ rna. Trong bOn t:hang con trai cua rna thi fuling ap ut ~ phlic nhåt dm, ~ phlic d6 th~t vo gia, khong c6 gi sånh bang. N6 duqc thåy m~t. duqc chuy~n tro vai rna trUac ngay rna nhiim mat, duqc åm bong rna tren tay' duqc cong rna di ra di vo. Chling toi n6i dua rna ua nuac mat, thang d6 la L1,1c Vån Tien, "Van Tien cong mf? di vo, d~ng phåi cai bO cong mf? di ra. van Tien cong mf? trd ra, d~ng phåi cqt nha cong mf? trd vo ..." Kiep truac chiic thang ap ut an hien, lanh, tu nhån tich due nen kiep nay n6 mai dUqc cai diem phUc åy.

a

Thang ut kem may man han, nhung vån con khå, duqc quy trUac linh ci'ru, bit khan tang, phO gia tri~u. nång quan tai rna den nai an nghi cuoi cimg, nem nam dåt tho xuong huy~t mq ... Ma dqi thang ut, rna thuang n6 lam, bm n6 la ut va bm n6 thieu tinh thuang ciia ba so vm nhirng dUa con khac. Ma dqi thang ut trong moi mon, tuy~t v<:mg, d~ roi khi khong con dqi chO- duqc nua, rna hO-n, rna trach: "ThOi tui khOng cha, khOng dqi ai nila het". Roi må nham mat, xuoi tay. Phll.n tOi va thang em thu båy th~t båt ~· Suot hai muai niim khong duqc nghe tieng n6i cua må, eling kMng thåy m~t rna tru6c gia låm chung, khong duqc quy l~y trU6c linh ci'ru rna thiip låy mqt nen huang tir bi~t. Chling tOi tl,( vån chiic kiep truac da lam nhieu dieu sai quåy, nen kiep nay Trm ph~t phåi cbiu dan dau nhu v~y.

a

Hai muai nåm håi ngo~i. toi lo sq, ph~p phong, ve nhUng tin xåu doi vm suc khoe cua rna. Nhieu lue tOi tl,( doi long, må con khoe lam, con trang ki~n låm, rna se chO- Mn ngay que huang Vi~t Nam hoan toan c6 tl,( do, lue åy dan con cimg vm chåu chiit dong day tir håi ngo~i dong lo~t tro ve d~ vinh danh rna, lam le te song må, ngay åy la ngay ~ phUc nhåt dm må. Nhung cai tin xåu nhåt rna toi khong dqi chO-, mong moi da den qua sam.

U Vu Lan niim nao tOi eling di chiia d~ eau nguy~n cho suc khoe cua rna, va vui mirng duqc cai d6a hoa hong len åo. "M6i IU.'im mJi th&p den trm, eau cho cha mf? sang dai v6'i con". Nhung hai niim qua, tir ngay må qua dm, du la mqt thanh vien trong Ban Tri Sl! Hqi P~t Giao t~i dia phuang, biet trU6c chuang trinh, c6 giåy mm, c6 ngUm di~n tho~i nhiic nha, toi da tron d~i le Vu Lan, bm toi sq phåi ~ d6a hoa trang tir tay mqt d~o hiru nao d6 trong Hqi. D6a hoa mau trang l~, tang t6c, vi toi biet chiic minh se khong cam duqc dong nu6c mat. Neu ba ban cho cac con nhirng tri thuc can thiet, thi må da ~y cho chling toi Sl! hy sinh VO bCt ben, nhån nghia Phåp Åm. V u Lan 98

va due h~. Ma thuang n6i vm cac con: "lam nguai phåi trqng chii tln, Ltfy tln nghla lam dCiu", "c6 due khOng suc rna an", "ti"en tai nhu phdn tho', nhan nghla lf! thien kim", "c6 tai la dieu rdt quy, nhung cang quy hon nlu c6 them due". C6 mqt nam må bau mao nam goc xoai eat Hoa Lqc quanh nha cho lai lue mm trd bOng, gia m6i goc hai ngan dong. Mua xoai nam åy, dong to gi6 16n lam r1,lllg bOng Va trai non O cac khu Vl!C lån C~, rieng lang toi mua thu~ gi6 hOa, xoai vån trling mua nhu dl! tinh. NgUm trong lang tang gia xoai, m6i goc len muai ngan dong ho~c trå tien d~t c9c l~i cho lai, rieng må tOi khong ddi y. Trong ngUCii tOi la Sl! cang keo, dåu tranh giUa tinh n6ng cua ba va tinh on nhu cua rna, nhU ba da on hOa vai gia dinh ben chong, khong måt long ngUCii nao, tir khi ve lam dåu den ngay nhiim mat. Cbi Hai tOi thi khong bang long vm tinh on nhu d6, cbi cho rang nhirng nguai on hOa, doi khi tro thanh nhu nhuqc, la nhirng ngUai luon bi thua thi~t, nhU trUang hqp rna. "Chieu chi"eu ra dU'ng ngo sau, trong ve que mf? ruqt dau chfn chieu" . Toi chång måy khi ra ngo sau d~ trong ve que m~. nhung tOi c6 th6i quen nhin qua khung ci'ra sd nhirng Mm trm mua, hu6ng milt theo nhirng gi<;Jt nu6c tir mai hien nha rai xuong. Bon thång mua dong ctai diing dång a dåy, nhieu Mm toi ngoi yen hang gia, ng6 ra khung ci'ra sd, ngam tuyet trang bao phii khap nai cimg vai hang cåy tro tr1,li la. Toi nghl den må tOi nhieu nhåt nhirng Mm trm mua va nhirng ngay mua dong l~ leo. Toi lien tuiJng Mn cuqc dai må, båt chåp thai gian sam toi, thm tiet nang mua, bao nam trUang da vi cac con rna gian lao tan tao, nhU mqt eau tha nao do: "!{in lqi thdn co khi quiing v&ng, eo seo m{it nuac buo'i do dong". Nhieu dem toi g~p l~i må trong gille mo, må con thiim hOi nhau, on l~i chuy~n xua di, bau tinh chuy~n tuang lai, må khuyen toi hiiy luon yeu dai va yeu ngUai, hiiy luon vui song. Må båo toi nen c6 them hai dua con nua, hai dua nhu hi~n nay la qua it. C6 lan tOi quy l~y xin rna tha cho tqi båt hieu, khong lo duqc cho rna day du lue sanh tien, ngay må man phan eling khong c6 m~t... Må ai! Con dau nga lan tir bi~t a can Tha mum ba nam trUac l~i la lan rna con minh vinh bi~t nhau. Ma mim cUm bao dung nhU bao nhieu lan thua nho toi lam l6i, va khi tinh giåc toi thåy nUac mat minh chåy Uat goi.

Nguyen van Ba Lai Phc)t dQy:

Ne'u vi~e bo' thf eling duong rna doi hoi e6 Sl,i earn an, nho an, d6i xic d~e bi~t hay d~n dåp thl s1;1 bo' thf eling duong d6 vo'n khong hgp ehanh phap va duge xern nhu la thf ån rna e6 rnuu lgi.

97


HOÅNG Y NHUT GIÅP THUY . Lue di ngang qua nhll bep, thang Thanh vo tinh nghe co Tårn nho nho v6i ba Di~u: - Måy bua nay. hinh nhu th'lly bi måt ngil. M~t may th'!ly ti'eu t~,ty. Hai con mat th'lly trdm la. Dåu, di nh6ng chirng coi, hay la th'!ly c6 di'eu gi lo nghi Va thang Thanh nghe ba Di~u trå lm: - Tui ciing d~ y thåy nhu co. Nhung, tui dåu dim hOi. Måy bua lien tiep, tui lu<?c rau mimg tai d~g th'lly an cho mat, cho de ngil. Ngay Mm qua, tui con nåu d~u xanh voi bi nha dam, nhung th'!ly khOng cbiu ån. Ba Di~u n6i roi, thå ra m<?t cai dai nhang, lam co Tårn ciing th& dai theo. Thang Thanh khong dim nån nå l~i låu å sau canh eira bep. N6 sq ba Di~u ng6 thåy, se r'lly la n6 ve cai t<?i dom ng6, rinh mo cong chuy~n ciia ngl1m lan. Nhe nhang va mau l<?. n6 di blloc vo phOng.

b~;>c

vong ra vuan sau, roi

Thang Thanh quång måy cuon t~p va cuon sach Hinh H~;>c, Luy~n thi Trung H~;>c D~ Nhåt Cåp ciia giao su Bui Huu D<?t len ban. N6 ngoi pbich xuong gbe. Vet tr'lly & d'llu goi belt d'!lu nhuc nhuc, te te lam cho thang Thanh h~m hvc. h~m hVc cM khong tue gi~. Hoi nay, lue qu<?o tay trai tit du<mg Vo Tånh qua duang Tntang Quoc Dung, n6 b~ m<?t thang nh6c nh6c ca tudi n6, ciing di xe d~p. dåm vo. Hai thang cimg te lån cu. N6 tue gi~ VO cimg: "BØ cljip mat dl dang sau 6t hay sao rna h6ng ng6 thdy cai xe sif sif dang tru6'c?" N6 ndi sån si m<?t hOi khi thåy cai xe ciia n6 b! m6p m<?t mieng & cai ve truoc va d'llu goi trai cua n6 b! lac m<?t mieng bang dong b~c cac, mau ruam do fl!C. N6 tinh lam dU, tuy chua biet l6i phåi ve ph'!ln ai. Tbang kia ciing dåu c6 cbiu thua, gån cd len chuåi the om toi. Thang Thanh kiP ngi:cng l~i khi nhin xuong cai d'!lu goi b~ lac ciia minh va ng6 b<? ~g di ca nhclc ciia d!ch thu. Han nua, n6 thåy cai xe cita dich thu bi tu<?t sen va cai c~c te bi m6p meo thåm ~i. N6 lui cui b6p l~i cai ve, roi lam thinh lam the d~p xe di. Thang Thanh ~m hVc dåy la~ hVc ba cita n6. Mac mo gi rna ba n6 l~i belt n6 phåi di t6i chua d~ h~;>c bai. Ma chua nao dng khong lVa, co sao rna dng l~i lVa cai chua Giac N g~ xa mu ti te. dng n6i la dng quen l an v6i ong Hue Thuqng chita Giac Ng~. Cai nay m6i cac co, chua Giac Tårn & nga Tu PhU Nhu~ chua Quan Åm & Nga Ba Cllu Cong, chita Quån Tam å Nga Ba Doc

98

Cong, chua V~ Due å Nga Ba Truang Tien, b<? måy ong Hue Thuqng & måy chua nay du dan lam hay sao rna ba n6 khong lam quen, l~i di quen lan voi ong Hue Thuqng chita Giac Ng~. Tbang Thanh h~m hVc vi n6 khong n6i ra duqc nhling dieu rna n6 nghi Sang chii ~t tu'!ln trUcrc, n6 vita mai bucrc chån ra toi d'!lu hem, tinh ru måy dua b~ di da banh, thi ba n6 da keu gi1,tt ng11qc n6 l~i. Cai m~t ciia ong si:cng sirng. Ong n6i dill ~c: - M'lly da bai trUang roi, con m<?t thång nua la di thi, rna khong lo h~;>c hanh gi bet, cu timg tam t~,t ngu phå lang phå x6m hoai. Nam ngoai, con ciia chU Tu d~u ~g binh, nåm nay, con ciia di Sau, con ciia co Nam cimg dl thi v6i m'lly. M'lly lam sao d6 thi lam, be rOt thi di:cng c6 ve dåy rna ng6 m~t tao. Roi ong ra l~: - Vo thay ao qu'!ln. Om t~p om sach. Tao delt len chua Giac Ng~. gru m'!ly & d6, cho m'!ly c6 chd yen t!flh rna h~;>c bai. N6 tinh n6i vai eau d~ phån doi, nhung thåy b<? m~t l~ tanh, "dang &'ing sat khf" ciia ba n6, n6 danh cåm mi~ng Mn. Giang co them doi lm v6i dng lue d6, chclc chcln la n6 se linh vai cai b<?p tai thåy dit ba mltai sau ong troi. N 6 danh va c cai m~t cha bå, thimg bl,lllg thimg b~u di vo buong. Ma n6 te te di theo. Ba n6i rit vo l6 tai n6: - Tot nhll't la m'!ly nen nghe lai dng. M'!ly rna rOt nåm nay, dng dim l<?t da m'lly. Ba chqt th& dai: - Nha minh ngheo han "thien hr/' bet thåy. Tao voi ba m'!ly chi mong cho m'lly h~;>c hanh, d~u d~t. d~ng c6 rna nguoc m~t nhin "thien hr/' . "Thien hr;~" rna rna n6 n6i t6i n6i lui dåy la chU Tu n6, la co Nam n6, ta di Sau n6, cM khong ai vo d6. Måy ngl1m nay lam an khåm kha, c6 xe hai, c6 nhlllliu & m~t tien duang, ba rna n6 ngheo, å nhll vach van trong hem. Ba n6 di lam bang cai xe Goebel cu xi. Thi~t

tinh rna n6i, thang Thanh khong thåy m<?t moi lien quan nao giua chuy~n h~;>c hanh, thi ci'1 ciia n6 v6i "thien hr;~" bet thåy. it, thi n6 di h~;>c, t6i nåm thi thi n6 di thi. Thi thi ai l~i khong muon d~u. Cai d6 la tV minh, minh muon mac mo gi rna keo "thien hr;~" vo cho m~t. Ba rna

Phåp Åm Vu Lan 98


no cu loM y tm "thien hr;z" rna no phåi kh6 låy. Må no khong cho no an com chåy, sq chil nghla trong bl,lllg no dong hOn, dong Cl,lC, tm chiing di thi, khong r~ ra duqc, khong cho no leo cåy, khong cho no tam song sq chil nghla dinh tong teng tren cåy hay theo beo b<?t, råe ren rna troi di måt. Con ba no thi cåm no du thu het, khong cho no di da banh, khong cho no cimg b~ be 16i xom t1,1 t~p dlim cqt den noi chuy~n film ruong cho vui, cu bilt no miet trong nha. Uii v~y, rna ong con chlia bang bl,lllg, con mu6n gm no vo chUa M co ch6 yen t!flh rna h9c bai.

a a

No noi nho vm må no: - Con h6ng co rm dåu rna må lo. Con dlif!C lanh ph'lln thuang uu h~g trong lcrp cM bq. Må no n<;tt ngang: - May ditng co y tai y t~. H<?C gioi rna khong h<;lllh, thi mum nam eling khong d~u. Thay qu'iln ao l~ len, roi di theo ba may . Nhli v~y do, su6t mqt tu'iln nay roi, sang nao thang Thanh eling phåi loe ca loe coc d<;tp xe, han hai cåy s6 ngan, d~ len chua, h9c bai. Khong phåi la thang Thanh "y tai y t~n" nhli rna no noi. Nhling no la thang thong minh, h9c gioi co tieng trong truang, tånh l~,ti vo tu, de diii, nen no khong phåi lo lang, quan tårn mqt cach tich Cl!C V~ vi~c thi eir. No coi cai vi~c ba no bilt no len chUa m6i ngay eling th~ nhli lii no linh bån an "/uu day bi1t xU''. Uuqc mqt cai la thang Thanh råt mau thich hqp vm hoan cånh. No lam quen vm "nguiri nay, ngui!i kia" trong chua mqt cåch mau 1~. Tay chån no mau man, nhl!-m l~. mom mi~ng no lieng lau rna le pMp. Ba Di~u thich no me toi, con co Tårn thi doi nh~ no lam em nuoi. No luon luon tim cach ch9c cho ba Di~u clim. Nhi~u bila, no Ch<?C cho ba CUOO nhli nac ne, tm n6i dam keo len c~ c6, khien con suy~n c-.ia ba n6i len, kho khe cå bu6i vån chlia het. 6ng Hu~ Thlif!llg chlla Giac Ng~ it khi ra khoi phOng, nen thang Thanh it duqc gl!-p ml!-t. Ma du co gi!-p ml!-t, no chiio ong, ong g~t dau dåp le, cM ong khong noi gi vm no het. Uoi mat cua ong hi~n liinh, åm ap, gUang ml!-t cua ong thi hOa hulm, binh thån, rna sao tinh ong l<;ti co ve l<;lllh limg, thang Thanh khong hi~u n6i. Trong chua no chi thich co mOi minh ong "Tång Doc" . 6ng Cl:l nay' ngUm Bac, tu6i dii tren tam mlioi, khong co C<;lO dau nhling an luon trong chua.

a

Chinh cai phOng rna thang Thanh ngoi h9c bai m6i ngay la phOng ng-.i cua ong "Tång Doc". Phåp Åm Vu Lan 98

Theo ba Di~u noi l<;ti, 6ng "Tång D&:" hoi truck lam quan 16n lam, co nghi~p. sl! sån b~ the lam. Con cåi d~u dang co danh v9ng, nhling ong, vi båt binh gia dinh sao do, nen xin vo, an luon trong chua.

a

Ong "T6ng U6c" khong im l~g nhli ong Hu~ Thlif!llg. Kien thuc cua ong råt rqng riii, ong thltang dem nhitng chuy~n dong tåy, kim c6 ra rna giång giåi cho thang Thanh. Tuy nhien, ong chi sein l<;ti g'iln no, noi chuy~n vm no vao nhitng lue no tho thån ngoai sån. Tuy~t d6i, nhitng lue no h9c bai, lam bai, ong khong bao gia d~ cho no thåy ml!-t. Thang Thanh thich ong "Tting D6c", ngoai cai kien thuc va tånh tinh cua ong, con vi cai phong de? cua ngUai 16n cua ong. Thang Thanh chi dång chåu nqi ong ch6 måy, nhling khong bao gia ong xling h6 "rrUiy, tao" vm no . 6ng luon luon xling "toi" va g<?i no la "c~u" . Khi nha no do d'iln vi~c gi, ong noi nang m~m mong, ch6 khong len gi<?ng ke cå bao gia. Ba Di~u khoai thang Thanh, nhling l~,ti gMt ong "Tting Doc". Khong phåi ba sån si hay ganh g6 gi d6i v6i ong. Ba chi gMt ong cai ch6 lii, d~u trong chUa, rna l~,ti thinh thoång ra ngoai an fuit, u6ng rlif!U. Nhi~u l'iln, ba bilt gl!-p ong ngoi cai chåi chUa cui cua chUa rna an bånh mi vm fuit heo quay. Ba ham ra mi~ng rang ba se met v6i Hu~ Thlif!llg tr1,1 tri. Nhling, co bila, ba thåy ong "To'ng D6c" ngoi gi!-ffi xi hoach, co Hu~ Thlif!llg tf1:1 tri dUng mqt ben. Hai ngUm vui ve chuy~n tro, khong co ve gi cho thåy la Hu~ thlif!llg båt miin hay phån d6i Y1:l ong "Tång Doc" an m~ het. Ba khong trach Hu~ ThUf!llg bao dung, ba h~ hl!c ong T6ng U6c, dii g<;tt bO nhii cao eira rqng, dem thån vo chua, con mqt chUt chuy~n an, chuy~n u6ng, c6 sao l~,ti khong c6 rna giil cho tron, no dem fuit thii tanh tum vo lam o ue eira P~t.

a

a

a

Vi gMt, cho nen khong måy khi ba Di~u noi chuy~n vm ong "Tång D&:". Ba l<;ti keo co Tårn vo phe cua ba. Ciing thi nh6 måy bl,li co trong Vlian, rna M ong "Tång Doc", lam vi~c sån trli6c, thi ba Di~u keo co Tårn di ra sån sau ...

a

Thang Thanh thåy hoi k:Y k)', ong "Tång Doc", ba Di~u. hai ngUm, ngUm nao eling vui ve het, eling t6t het. V~y rna sao hai ngUm l~,ti khong lia dliqc nhau. 6ng "T6ng U6c" thi noi ba Di~u lii "phlf. nhdn nan hoa", con ba Di~u thi noi ong "Tång Doc" lii "gia sanh t~t, ddt sanh

cO".

99


t.håo vm

- Vi~c gi rna c~u d~ y tm chuy~n nay? qu den chila la chi d~ hqc bai thi thoi rna.

Thling Thanh ngoi nhin vo sach. rna b~g ~ n6 d~ o dåu dåu. Cai chuy~n ong Hu'e thu<;mg tfl!. tri b! mat ngli rnay bua nay. rna n6 da nghe 16m duqc, da lam cho n6 thiic mac.

Th3.ng Thanh ap ling: - Cbåu dåu c6 d~ y lam gi. Chåu tinh co nghe ba Di~u vm co Tårn n6i chuy~n.

Thling Thanh ucrc rang phåi chi hai ng11m nhau thi n6 vui biet måy ...

thu~

Mm Mm qua dåy cM dåu c6låu liic gi, ong "T6ng Doc" da bi~u n6 giåi nghia cho ong nghe cai cåu: Nan, nan, nan, nhu binh dfa thuqng thanh thien. Di, df, df, nhu haang y nhUt giap th'!-Y· Cai gi cM n6i nho rna bi~u giåi nghia thi th3.ng Thanh phåi xep giap quy hang. Ong "T6ng Doc" vira cum hi hi vira giång: - Cai cåu nay c6 nghia rang: Kh6, kh6, kh6, nhu dtft bang ten t6'i trifi xanh, Con Dl, dl, dl nhu la chiec aa vang trang gitfc ngu. Cåu dau thi th3.ng Thanh khong c6 thiic mac gi het. Tir dat bang rna len tm trm xanh thi kh6 thi~t cM con gi nua. Xua nay, chi c6 nhUng b~c tien, thånh mm v6 chån m(lt cai, ti:! dat bang rna len thau tm trm xanh duqc, cM con ng11m pham cot t~c låm sao rna lam duqc. Tuy nhien, cåu sau thi th3.ng Thanh con thac mac: "Chiec aa vang trang gitfc ngu" la sao ? rna t1;ti sao l1;ti "? de.

Ong "T6ng Doc" ll;li cum: - "Haang Y" dåy la cac v~ Tang si Ng11m tu hanh thi tårn hon binh li,ing, long ~ thånh thcri, khong phåi lo nghi, khong phåi sq dac, sg that, khong phåi sg duge, sg thua, khong ly gi tm vi~c dm. Bm v~y, cac ng11oi tu hånh nam xuong thi ngli d~ dång, giac ngli yen binh, khong m(lng khong mt. khong tran khong tro .. .

Ong "To'ng Doc" ra ve khong bang long: - L1,1.i cai ba Di~u. Chuy~n gi ciing ban b1,1.c duge. Båo mai eling cu cai tinh ay. Th~t la "ph11- nhdn nan haa". Ong båo th3.ng Thanh: - C~u ve phOng hqc bai di. Ngay thi ganden roi. Thling Thanh vån chua chtu dnng ~y: - Ma sao ong "Haang Y" l1;ti khong ngli duqc? Ong "To'ng Doc" b6ng mim cum: - qu cu nhin len trm kia kia. Phi ca bay day troi, nghe n6i, ben Tåy, ben My, ng11m ta con che t~,~.o cå hoå ti~n. v~ tinh d~ len tcri m~t trang. Cåi s'l;l dat lien len tcri trm xanh khong phåi la kh6 nua roi.

a

Thling Thanh hOi mau: - Neu n6i nhu v~y thi cai sl;( "Haimg y nhUI giap th11-y" ciing khong con d~ nua, phåi khong? Ong "To'ng Doc" Iac dau: - V~y thi khong phåi. Hoa ThU<;mg tfl!, tri mat ngli dåy la vi nhieu duyen ccr. Chile la Ngai c6 moi lo trong long. Thling Thanh vån chua het thiic mac: - Nhung, ong da n6i ng11m tu h3nh tårn hon binh li,ing, long ~ thånh thcri? Ong "To'ng Doc" b6ng tho ra: - CM Due bO chila. Ong D1;ti Due ra di, dem theo cå cai may båt cua chua. Long ngUoi thay d6i, long dl;lO suy vi. Hoi ai rna khong lo?

Thang Thanh dnng ~y. xep sach. N6 tinh di kiem ong "To'ng Doc" d~ hOi cho ra le.

Ong "To'ng Doc" v6 vai thang Thanh: - Dm song båy gio d6i thay nhieu lam roi. Long ng11oi eling d6i thay nhieu lam roi. Ng11m c6 long ai l1;ti khong lo lang cho nhUng sl;( d6i thay nay. M6i ngay deu c6 sling n6, m6i ngay deu c6 nha cbåy, m6i ngay deu c6 ng11m chet, vo tårn nhu tU<;mg dat eling phåi lo cM. Cbåu con nhO, nen lo hqc hanh. Di:!ng thac mile lam chi.

Ong "T6ng Doc" dang ngoi t'l;la cåy cqt o hOng chua. Mat ong sang len khi thåy thang Thanh dang di l1,1.i gan. Ong len tieng trucrc: - Sao c~u khong ngoi trong phOng rna hqc bai, ra dåy lam chi?

6ng I1:1i tha ctai Ian nua: - Khong phåi Hoa Thu<;mg tfl!, tri ngai tiec cai may båt dåu. CUng khong phåi ngai buon vi chU Due, vi vt D1;ti Due bO chUa dåu, nhung long dl;lO da suy vi roi, nhån l01;ti se di ve dåu.

Thling Thanh ngoi chom h6m trucrc m~t ong "T6ng Doc". No vo de lien: - Ngay Mm qua, ong n6i vm cbåu ve "haang y nhUt giap th11-y'' gi d6, v~y rna sao ong Hue Thu<;mg l1,1.i bt mat ngli?

Thang Thanh dU:ng ~y . Dau 6c n6 roi ben ben. Cåu n6i cua ong "To'ng Doc" lam cho long ~ n6 boi hoi: - Long d1,1.o suy vi roi, nhån lo1;ti se di ve dåu?

Ro rang ong "To'ng Doc" giång nghia nhu v~y. rna t1;ti sao ong Hue ThU<;mg l1,1.i b~ mat ngli duge. Hay lå ong Hue Thu<;mg bt b~ tram kha roi.

Nguyen f>l.rc LQp (Hoa sen s6 3)

Ong "To'ng Doc" eau m~t:

100

Phåp Åm V u Lan 98


el

Gta~ Nam lllia

th~ soi thåu ro nhUn.g suy tu cua tOi bang doi mat å y. Toi Mi r6i quay di. Ong åy hOi voi theo: - C~u c6 phåi la True Thu?

:oi nghe tr6ng ngl!c minh hai r6i. Toi viet bai cho Phåp Am khå låu, nhung chi c6 anh Quång Khai bicrt toi la True Thu. Toi chua biet phån U'ng ra sao thi ong ta lai ti~: . - Chinh Quång Khai da cho toi biet blit hi~t cua c~u. Toi da bm hoi hqp va hOi l~,ti: - Ong co quen anh Quång Khai sao?

a

Ngay nay thu do Na Uy chling tOi co th~ don nghe duqc hai dai phåt thanh Vi~t ngil. Da.i thu nhåt cua Ban Tin Tue thu<?c Chuang Trinh NguOi Ngo~,ti Kieu, cua dai truyen thanh tru yen hinh Na U y (NRK) . Tam phåt song bao trum toan qu6c . Dai thu hai thuqc lo~,ti dta phuang, tan song ngan, chi phat di trong phl,lm vi thu do. Viing ngo~,ti o nhUn.g ngay trOi xåu khong nghe duqc dai nay. Ten ciia dai la Tellus Radio . Khi nhom Vi~t ngU ciia Tellus Radio con duqc Sl! hqp tac ciia Doan Hucrng Sinh Oslo va Mat Tran Qu6c Gia Th6ng Nhåt Giåi Ph6ng Viet Nam ca Oslo thuc hien thinh thoång toi co viet ~y~n nglln cho hai ~ T~ Rom, Hllu q.n ciia Doan Hucrng Sinh. Cac anh åy hay h~n tOi bowling d~ nh~n bai. do co quay ca phe, cu mua m<?t ly roi ngoi li cho tm t6i cllng chång ai du6i di. Nhung rna vo cM do noi chuy~n viet lach thi tr~t bai bån het, vi no on ao khong th~ tå. Nhung cac anh åy chi lam mien phi cho radio, va cllng chång co "chieu anh quan" nao t6t han nai åy nua. Danh c~u v~y .

sa

o

a

Bfra n9 chling tOi co cu<?c h~n thucrng k)' d~ dua bai va tan doc . Horn do chii nh~t. mm d6i gio mua dong, låy l~,ti m<?t tieng. Toi quen chinh dong ho, nen xu6ng bowling chi'1 hoai chång thåy ai. Ngoi låu m<?t cM thåy hai k)', toi ben di chuy~n vao trong m<?t goc t6i. Tir trong do nhin ra toi se quan sat ro han. Neu Tu Rom, Bllu c~ toi la toi thåy lien. Toi yen tri ngoi xu6ng cM mai chua duqc bao låu thi co nguoi hOi: - qu dqi ai v~y? Toi gi~t minh. Thi ra trong t6i nay co nguOi rna nay gio to i khong d~ y. Gi<?ng dan ong om oam, chi cach tOi mqt cai ban. Toi Iling tling trå lai: - Toi h~n ... måy nguOi bl,lfl. Sau cåu trå lOi toi dl,ln di them doi chlit. Toi quay nhin nguOi d6i tho~,ti. Do la m<?t nguoi dan ong khoång ngoai nam muai, vi råu xom xoam nen råt kho doån tu6i. 6ng ta khoåt chiec ao den chua tm g6i. Qu'an den hay xanh gi do khong ro lam. Toe råu bi'1m xi'1m nhu da nhieu ngay chua chåi go. Nhin ong gi6ng nhu nhUn.g nguOi nghi~n ruqu cac tr~,tm xe hfun. Nhung ong ta khong hOi håm, d~c bi~t khong c6 mui rugu. Vi ngoi trong t6i nen toi khOng thi nhin duqc ro m~t. N'uung co le vi thcr rna doi mat ong l~,ti råt sang .. Toi cåm thåy nhu ong co

a

la

Phåp Åm Vu Lan 98

- Toi khong co quen tir trl16c. Toi chi tinh co va duqc anh åy cho biet blit hi~t ciia c~u.

g~p

anh åy

Tinh co? Toi ngbi ong ta mu6n chai chfr voi toi chang. Va chiic cuqc g~p go nay gifra ong va toi cllng la tinh co luon hay sao. - C~u True Thu, mong c~u thong cåm vi tOi da ducrng d<?t nhu vay. TMt ra thi t0i khong con cach nao khåc han. Toi hai nhiu may: - Toi co biet ong la ai rna thong cåm voi khong thOng cåm. Trong lue tOi hoan toan mil t~t ve ong thi ong cu g9i toi True Thu nay True Thu n9. Xin 16i ong, ong ten gt' ?.

- Chuy~n do co quan tr9ng liim dåu! - Quan tr9ng chU. Chång le tOi cu noi chuy~n mai voi mqt nguOi khong ten. - Xin 16i c~u. Con nguOi ta sinh ra dåu co v~t gi tren thån th~. k~ cå cåi ten cllng khong. Nhung d~ hOa nh~p vao cu<?c dOi, nguOi ta phåi t~,to ra qu'an ao d~ m~c. nha clia d~ ten tu6i d~ g9i, tfen b~,tc d~ xai. Nhung Mn khi xuoi tay nham mat, tra ve vm long dåt, nhUn.g thu åy cllng phåi trå l~,ti cho cuqc dOi. Luon cå cai ten ci.ing khong duqc theo ta xu6ng dåt rna chi di:cng l~,ti cai m<? bia. T~,tm bq den the la cilng. V~y thi thiet tha vm cac thu ay lam gi?

a,

a

Toi run minh ran oc. M<?t triet ly vo cilng binh thucrng, ai eling nhin thåy nhung khong mu6n ngbi toi. 6ng ta dua tOi ra khoi sl! Mi r6i: - Tra l~,ti vån de hOi nay, toi biet cåu co viet bai cho PhåpÅm. . - Phåi, nhung thinh thoång tOi cllng ngung vi khong tim ra de tai mm. - Neu toi dua de tai, thi

c~u

co viet khong?

A, con bai tåy da le? roi dåy! Toi bilt dau di vong vo: - Con phåi xem de tai co thich hqp vm chii trl1ang cua Phåp Åm hay khong. - Toi nghi

la thich h<;JI>.

Toi tim cach th6i thoat:

101


- Nhung tOi khong pbåi la nh3 van chuyen nghi~p. But phåp cua toi din phåi uon nhieu. Noi cho dung hon, tOi thu<?c lol,li t~p sl! a-rna-to hl,lng bet.

nan

Ong ta vån khong buong tha: - Cang tot! Vi truy~n cua toi can di sat vm thl!c te. Bang cac loi viet bong båy. nha nghe, cåu chuy~n se trå th3nh ti~u thuyet. Toi khong can Quynh Dao hay Nguy~n Ng9c Ng~. Toi chua biet phåi trå lm sao thi ong l~,ii tiep: - Nhu the nay, truy~n toi da viet xong. Do chi la m<?t quy~n hoi kY ghi ll,li nhilng sl! vi~c dang nhcr da xåy ra. Anh chi giup toi g<?t dua cho suon se, roi viet m<?t bai dån ~p d~ dua truy~n chinh vao Phåp Åm. - Nhung tl,li sao ong ll,li ch9n d<?c giå Phåp Åm, rna khong ta cac to khac å Åu-My? 6ng im l~ng. Toi tuång ong he't ducrng d6i thol,li. Nhung khong. Ong chi muon gå y å tOi Sl! chU y Ong noi: - Phåp Åm la to båo duy nhåt toi biet cua m<?t h<?i P~t giao. Nhilng bai viet cua toi co rna nhu khong, thl;{c rna nhu giå, ng11m d9c xem xong khong biet minh dang å trong m<?ng hay ngoai dm, va se truic mac rang doi song la m<?t giåc mo hay ngoai thl;{c te. V cri nhilng ly do å y, toi co th~ ch9n to båo nao ngoai Phåp Åm duqc nua? o

Ong khom xuong låy m<?t gio xach. Tl! nay gio toi khong biet dum chån ong con co m<?t v~t nhu v~y. CMc cfing ta mau den vi toi khong thåy theu chl,lm hinh ånh gi tren do. Chi thåy hi~n hi~n m<?t dong den ong d~t len ban. 6ng rut nh~ nbang tir trong tui ra m<?t cuon t~p ca vira (A 5), roi chom sang trao t~ tay toi. - Dåy, c~u giU låy. Khong gåp dåu. Khi nao sira xong thi cåu cho len båo. CU chia ra lam nhieu do~. cho dang nhle u lan. Toi se don d9c. Khi nao xong thi c~u trå ll,li to i. - Nhung toi biet ong å dåU rna lien ll,iC khi Can. 6ng ta cuoi thån thi~n: - Khi nao c~u din thi toi co m~t. Toi ngl,lc nhien: - Nhung lam sao ong biet khi nao va

MP å dåu?

Ong ta vån trå lm bi ån: - Toi se tim c~u. dirng lo! Con nhieu chuy~n toi muon hOi ong ta, nhung vira lqp thåy Tu Rom, HAu C~ di vao. Hai ngttm ngo dåo dåc, cMc la tim toi. Toi dilllg len våy tay, nhung hai anh åy vån tiep t~c di tim. Toi quay sang ong gia thi cM ngoi åy chång con ai! L~,i th~t. mai do rna ong da di dåu roi? Toi thåy Tu Rom HAu C~n di thång vao khu chai bi-da, ben len tieng g9i. Nhung k)' thay, hai anh å y vån khong nghe. Hinh nhu chung quanh chång ai muon nghe toi. Toi cu la, cu gao. Nhilng diiy ban phia ngoai ånh den ng11oi ta cu thån nhien qua ll,li. Khong ai biet phia trong toi nay co toi dang gao thet tuy~t V<?ng . Toi co cåm

102

tuång nhu cai ranh gim giua hai diiy ban sang va toi ta su cach biet cua hai cu<?c song thl;{c va m<?ng. Nhung dåu la thl;{c. va d'lu la m<?ng? Ben tai toi tieng cuoi cua lao gia khi nay con vang vång. - qu True Thu! True Thu! ... True Thu! True Thu! Toi choang tinh ~y vi co ai do da v6 vao vai. Hai anh Tu Rom, B'llu C~ dilllg sau lung toi tir bao gio. - Hai anh tm låu chua? - Tui tui cfing vira tm. Khong thåy anh dåu, nen di kiem tiun lum. Ai de anh chui vo diiy ban nay rna ngil. Toi hoi ng11qng vi da ngil quen, ben tim cach gå que: - Dong hO tui con chl,ly gio mua he nen tui tcri scrm. Hai anh nhin quy~n t~p tren tay toi. - Cha, bua nay d!fih cho chling tui ca m<?t truy~n dai hay sao rna mang theo nguyen quy~n t~p nhu v~y? Toi chqt nhin xuong va nh~ thåy trong tay minh co quy~n t~p cua lao gia trong mo. Le nao nhu the? Tåt ca chi la m<?ng mi cua m<?t giåc ngil trua ngan nglli. Nhung tl,li sao cuon t~p ll,li l9t ra ngoai thl;{c te duqc chu? Toi ru Tu Rom, B'llu C~ ra day ban phia ngoai. Lue hai anh dang loay hoay mua ca phe å quay, toi gi& trang giåy d'llu tien ra xem. Ducri ånh sang trang cua nhilng ong den neon toi d9c v<?i hai hang chU viet nghieng nghieng tren eling: Gidc Nam Kha, mqng bdt binh. Bitng con rru!zt dt?-y thdy minh trang tay. Con ~p hoi kY åy nhu the nao, mm quy vi don xem Phåp Åm so tiep theo, vi do mm la truy~n chinh.

True Thu

ttJc truy~n thang båy mua ngåu (ca dao) Tieng mua, oi nhilng tieng mua Du6i theo nhau miii vån chua thoat vang Tren do i, dum lfing menh mong .. . Hilllg bao gi9t l~ xot lang tu quy nhu the dåy, thoi thi! Quan san moi bucrc cfing vi nghen mua Que huong chi co m<?t mua Ma noi dåt khach sao mua gio hoai? Mua hoai cho cånh dao phai Mua thu nhu<?m lia bai dai co khåu Song ngån qul,l bilt fihip c'llu Tran gian ll,li hilllg gi9t s'llu chUa chan Chao oi Chuc Nu Ng11U Lang Tieng mua nuc nå bang hoang n6i ta! Dem ngay lang gi9t mua sa Mm hay thång båy mang ba l~,ii ve!

tr

Van Nudng

Phåp Åm Vu Lan 98


dem thu khåc lau canh tan • Huong Glang Thål Van Kl.1m

M6i dq thu ve, chling ta cåm thay bång khuång thuang nh& ngoi tru<mg lang c6 kinh ciia mqt thCri. xa xua, rna tir do phat xuåt nhUn.g hoi trong trang nghiem, båo hi~u ngay tl,(U tru<mg ciia nam thanh nu tu.

gia la l~ phep ciia cåp la.nh dl;lO (L' exactitude est La politesse des rois). NguCri. Anh Cat Lqi l1;ti con thl;(c te han, vi he;> dånh gia thCri. gia nhu tien b1;tc (Time is money).

Tårn Slj cai trong

Muon dnng gia thi it nhåt phåi c6 mqt dl,lllg c1,1 ho~c ca khi gi d~ do luang thCri. gian. th(ri thuqng c6, nguCri. ta chua CO ca khi, rna cm mm CO dl,lllg Cl,l tho Sa rna thoi. Dl,lllg c1,1 do la cåi dong ho Thåi Duang (horloge solaire), xuåt hi~n co le trUac nhåt. Dong ho nay gom co mqt cai tr1,1 dUn.g thång giua mqt cåi khung ban nguy~t bang phång gqi la nh~t quy (cadran solaire), co chia tirng g1;tch, m6i g1;tch la mqt gia. Nguai ta can cti nai bong cai tr1,1 rqi xuong nh~t quy, d~ do thai gian. Cai dong ho thai duang danh tieng nhåt Åu Chåu d~t sån Låu dai Windsor, viing ngo1;ti o Luån Don, rna chling tOi da duqc may man vieng tham vao mua hl;l nam 1951.

Trong co nhi~m Vl,l thieng lieng quång ba nhUn.g hi~u l~nh ciia nha tru<mg, nhung trong phåi ph1,1 thuqc mqt cåi dong ho quå liic tir Tåy phuang mang l1;ti. Khac vm trong chi duqc treo ngang tam con mat, hay dnng han ngang tay nguCri. phu tru<mg, dum mai hien nha tru<mg, dan dliy suang gio, cåi dong ho bong lang, m[m acajou, duqc trung b'lly hanh di~n va cao sang trong phOng Ong Hi~u Trui'mg. Neu dong ho chUa day may moe tinh vi thi cåi trong, dnng nhu ten ciia no, l1;ti trong rling, khac nao cåy true "tiet tri! C tårn hu" . Dong ho co chuong reo vui ve, nhu d~ mirng thang tr~. con cåi trong ll;li co ve tram tu m~c tui'mg, nhu mqt giao si dang tim le song cuqc dai. Tuy gqi la trong, nhung th~t ra no khong trong th~t sl;(, vi v~y rna the gian, co nhan quan khå tinh te, da gan cho trong mqt cåu doi råt tai tinh: Trang bft hai dåu, Thom th6'i m9t mat O ) Cai ve tram m~c ciia trong duang nhu co che d~y mqt mua nang rao, da trong cang thång moi sau kin dao. bao nhieu thi tieng trong cang thanh tao båy nhieu. Trong ciing muon "vang Lung trong bOn coi", nhuug than oi! chinh lue nay Ia mua nghi hqc ciia si tit, lam cho trong tro thanh vo dl,lllg, danh phåi ån minh vao mqt cM.

ve

ve

a

Nita dem gio ti canh ba Le co nhien la dong ho thai duang chi co th~ dilng ban ngay va khi trCri. tot rna thOi. Con ban dem la cå mqt vån de, cho nen nguCri. ta da suy nghl den nhieu phuang phåp khåc.

Dl;li khåi ben canh:

Vi~t

Nam ta, ban dem chia ra lam nam

Canh mqt tir 8 gia den l O gia dem (glo Tuat) Canh hai tir 1o gia den 12 gi dem (glo HQI) Canh ba tir 12 gia den 2 gia khuya (glo Ti) Canh tu tir 2 gio den 4 gia sang (glo Suu) Canh nam tir 4 gia den 6 gia sang (glo Dan)

a

Ca dao ta c6 cåu hai huac nhu sau: Nua dem : gia tf: canh ba, V 9' to i: con gai: dan ba: nil nhi!

Den khi thu ve thi mua ciing bilt dau roi, tårn da trong ciing vi thCri. tiet rna dui ll;li. tieng keu dåu con vang xa, no yeu di phan nao, no yeu dan vm nam thång, nhu d~ cåm thong vm mai toe hoa råm ciia nguCri. phu tru<mg trung thanh va tan tåo .

Con tha Cl,l Nguy~n Du thi c6 nhUng cåu: Giqt rong canh da dilm ba, Tilu thu nhin m{it duimg da cam tam!

Thoi gio la tien b~c

(Kim van Kleu)

Neu dong ho co nhi~m Vl,l do lu<mg thCri. gian thi trong co nhi~m Vl,l quång ba thCri. khac, la vi mqi vi~c tren dm nay, låu mau, SOm muqn, deu duqc do luang ve phuang di~n thCri. gian. Tir ngan xua, nguCri. ta da lo nghl va thl;(c hi~n Vi~C do luang fu(ri gian, vm ffil,lC tieu : dnng gia, dnng h~n. Iqp thCri., c~p k.Y. vi do la dieu ki~n thiet yeu d~ thanh cong trong m9i liinh Vl;(c. Cho neo nguCri. Å Dong xua c6 cåu "An thiti kh&c hanh", nghla la: CU dnng gia rna lam, rna di, rna thi hanh. Con nguai Tåy Phuang ciing c6 cåu chåm ngon dl;li khåi n6i rang: Dnng

Dem thu kh&c L~u canh tan, Gi6 cay trut La, trang ngan ng~m guong.

Phåp Am Vu Lan 98

(Kim van Kleu)

Cåu tha nay nhilc ll;li mqt thai xa xam, rna hoi do nguai ta con dilng cåi thiiy l~u hay la ille l~u. Thiiy l~u la nuac giqt, con ille l~u la giqt thanh khac. NguCri. Tåy Phuang g9i la clepsydre. Nucrc gi9t tir mqt cåi voi hinh rong ( giqt rong) xuong mqt cai b~ nuac, nuac dång len

103


tit mlic nay den mlic kia, tie khilc nay den khilc n<?. d~ phån cbia thai gian m<?t cach tuong doi ro rang.

Tu d4lng h4> nuoc toi d4lng M eat Nhung chling ta chua giåi thich nguyen uy hai chu dong ho: Dong, m<?t lo~i kim khi g9i la dong (cuivre, copper), ho la cåi b~ nucrc (bassin, basin). Dong chi m<?t quå tron vo va trong r6ng bang dong, co xoi m<?t cai 16. Quå nay duqc thå ndi trong m<?t cai ho nucrc (thau, ch~u), nucrc chui vao quå tron va khi quå tron day nucrc thl no chim xuong thau nucrc. Kbi nhin thåy ho*c la nghe keu m<?t tieng "boong", ngl1m ta l~t d~t vcrt quå dong, doc nucrc ra, roi d~ l~i tren m*t nucrc. CU mdi lan nhu v~y la m<?t gia, hay la m<?t thl (mil v~ sau phåi dqc la thai, vi hUy ten vua TI! Due). M6i ngay dem co 12 thm, m6i thai co 8 khac, tric hai thm Ti (khuya) va Ng9 (trua) co den lO khilc, nhu v~y m<?t ngay dem xua kia co den:

8 khac X 12 thm + 4 khilc

= 1oo khik.

Neu tinh ra theo dong ho dm nay, thl m<?t khilc la: (60 phlit X 24 gia) : 100 = 14 phlit 40 = l quart d ' heure. Ve cai dong ho nucrc, co m<?t di'eu båt ti~n la nucrc co th~ dinh cong khong chåy nua, khong phåi vi het nucrc rna la vi nucrc da dong thanh da, vi trai qua 1~. nhu o cac mi'en han dcri. Vi le do, ngl1m ta da nghi ra m<?t cåi "d~ng ha" khac, khong dU.ng nucrc rna dU.ng eat. Cai dong ho nay, ngl1m ta g9i la sa l~u (sablier). Sa la eat, l~u la gi9t. Cai sa l~u hinh giong nhu hai cåi ~ chåu dau nh<?n ·~i vm nhau. Cåt chåy tie phan tren xuong phan dum, qua m<?t cåi 16 nho; m6i kbi het thl chi co vi~c l~t ngl1qc l~i. Cåi sa l~u co m<?t di'eu båt ti~n la khong nghe keu cbi cå, va phåi co ngl1m trong chicng luon luon.

Qu~n Nh~t Nam v'e sau ddi ten la qu~ T~ Ånh (Pi Ying), gom co Quång Binh, Quång Tr~ ngay nay. T~ co nghia la bang nhau, ånh la bOng. T~ ånh la bOng va ngl1m bang nhau. Noi m<?t cach khåc, theo nha c6 h9c Nhu Thuan (You Chouen), thl "khi mq.t trifi dung ngq, hinh con nguifi ra dung giiia nang thu gqn dum chdn".

Chiec d4lng M may dllu tien

måy tim hoang hon Huong cbieu phång phåt dåu dåy Blic tranh ai ve mau måy ndi chim Giua n'en tim do hoa sim M*t trm l~g le ngå chim non tåy Tim v'e ngii m<?t giåc say Hoang mang m*t dåt phii day hoang Mn Hang cåy dling l~g khong hon Cho tårn tu eling tran tuon m~ch sau Sirng bOng chech ngan dåu Vong xoay xoay nira bån eau d~m khai M6i khi cbi'eu xuong nira vm Mau måy tim ngat khung trm hoang Mn Hinh nhu måy eling l~c nguon? M6i cbieu l~i ndi dång buon di hoang!

sa

Van Nuong Ve cai thuy l~u. ben Hy L~p co 6ng Ctesibius da cM t~o nhi'eu ki~u råt dyp vao the kY thli 2 tr116c Cong Nguyen.

Ye cåi sa l~u. ngl1m Chaldeens da biet dU.ng no, roi truyen l~i cho ng11m Hy L~p. Den dm 6ng Arcbimede (287 - 212 truftc Cong N guyen), hinh nhu cai sa l~u eling da duqc thong dl,lllg.

Tit qu~n Nh~t Nam toi Chåu Tl Ånh

104

Tro v'e nucrc Vi~t Nam, chUn.g ta IUi l~i thm gian vao thm Bac thu<?c (nha Han: 111 truftc Tay Lfch) d~ tim thåy qu~ ~t Nam, tlic la phan dåt Vi~t Thuang thm xua. Qu~ nay d~i khåi gom co khoång dåt giUa Deo Ngang va deo Håi Vån. So di ngl1m ta g9i la Vi~t Thuang la vi dån mi'en nay co tl,l.C ·~ m*c vay dai (Thuimg la vay, quCin; Vi~t la VU<('t qua); con ~t Nam co nghia la mi'en "Nam c6 mt?-t trifi". Noi m<?t cach khåc, ngay xua co nha tbien van Trung Hoa ten la Nhan Su cd (Yen Che Kou), den vU.ng Ba Don (phia nam Deo N gang), trong m<?t cåy ~t khue (gnomon) d~ do bOng m*t trm, thl nh~ thåy rang dUn.g gia Ng9, neu trong m<?t cåy ~t khue cao 8 xich (thw7c xua), thl bOng ngå ve Bac ciing dai 8 xich. Cho nen, theo Nhan Su C6 noi, nha o cua dån ~t Nam d'eu tr6 eira v'e huang Nam, d~ thåu nh~ ånh m*t trm cho åm eling.

Loi do thm gian nhu the khong duqc dUn.g cho liim. Nha o tinh than ca khi phåt tri~n m~nh me o Au Chåu rna ngl1ai ta da co ho may (horloge dong mecanique) trucrc Å Chåu. Nam 757, Giao Hoang Paul I da dem t~g vua Pepin nucrc Phåp m<?t cai dong hO may co quå ~ng (horloge a poids). Nam 996, Giao hoang Sylvestre Il , m<?t nha tu hanh co tai cM may moe, da t~g cho thanh pM Magdebourg m<?t cåi dong ho quån~g. Nam

1657,

6ng

Huyghens

(1629-1695), ngl1m Hoa Lan,

mm sang t~o ra m<?t cåi dong ho quå lac (horloge a pendule). Con cai dong ho lo xo, co giåy cot (horloge a ressort) xuåt bi~n vao khoång 1500. Hoi do, thanh pM Nuremberg (Due qu&:) chuyen mon lam dong ho nho hinh quå trUng g9i la "trung tlf dqng Nuremberg" . Do la thuy t6 dong ho quå quit (montre) . Vi giong cåi trUng, nen nha Bac h9c Newton dång tri da dem lu<?c cåi dong ho cua minh!

Phåp Åm Vu Lan 98


Alexandre De Rhodes ti;lng C6ng Thuqng Vuong m()t chiec dong ho Dong ho Tåy Phuang xuåt hi~n t~i Vi~t Nam vao thm ky nao? Chling to i doån chac la vao cuoi the Icy XVI dliu the Icy XVII, vm sl! di l~i cua cac thuang gia Bo Dao Nha, Hoa Lan va cua cåc giåo si di truy~n d~o Nam Ha (Dang Trong), va Bac Ha (Dang Ngoai).

a

Hqc giå R. Bourgeois da viet trong bai "ALexandre de Rhodes", dang trong t~p chi lndochine so 41, Jeudi 12 Juin 1941, m<?t dol;lfi rna chling toi xin d~ch ra nhu sau: Cuoi thång gieng duang l~ch nam 1642, Linh m1,1c A qch San Dac L<? tro l~;ii Quång Nam. Llin nay, nha long quång d~i cua vien trån thu rna Linh M1,1c da lam thay d6i Mn thai di? hi~m khich, nha SlJ: che cha hihl hi~U CUa Cong Thuqng Vuang da nh~ t~ng phåm ciia Linh M1,1c gom co vai dong ho co m~t chl! Han va da nghe eat nghla nhl!ng bi ån ciia toan phåp. Linh m1,1c da duge phep l~i glin 2 nåm tl;li xu nay.

a

Theo chling toi, nhl!ng dong ho rna giao si Dac L<? da t~ng cho Cong Thuqng Vuang co le la nhl!ng dong ho Tåy Phuang da xuii.t hi~n sØm nhilt t~i Vi~t Nam.

Le Qui D6n ca t1,mg

ky su dong hO Nguyen Van T6

Can cu bi? sach "PhU Bien Tt;zp L~c" ciia Le Qui Don SOI;lfi vai tu cåch "Ph~ng sai Thu~n H6a Qudng Nam d&ng dt;zo Tham thi, Tham tan qudn ca, Thu~n Hoa xu hi4p trdn phu, Hiiu thiing ca, nh~p thi Mi t~ng, Hq Bq tå thi Lang" Dlnh thanh hau", chling toi xin trich m<?t dol;lfi trong quy~n thu 6, noi v~ San v~t ciia mi~n Phii Bien (Thu~n H6a va Quång Nam) nhu sau: (1726-1784) bien

"Cac nuac Tåy Phuang co che' ra thu dong ho gqi la Tv: Minh Chung nhi~u ki~u khåc nhau. Dai nha Nguy~n co båo Ong Tir Tårn Ba (truac lam å' Nqi Vi4n så' Thien van) che ra m<?t thu dong ho cao l thuac tåy. Nhung Ong Ba cu chlin cha hang mii.y nam khong lam xong.

Den ngay truing 5 nam Binh Thån (1776) co ke noi co nguai khåch Ma Cao (Trung Hoa), ten la Tai Ph6 bie"t lam dong hO, khi gqi den hOi, thi han noi han dii gia roi, khong th~ lam dU<;Jc. L~;ii co ngum noi thai nh.a Nguy~n co vien Thii H<!P tube Chieu Tai lam trong xu&ng Th<;J Kinh la Nguy~n Van Tu am hi~u ngh~ lam dong hO, chi lam co l O ngay la xong. Van Tu l~;ii con che' ra m<?t thu dong ho hl;lllg trung ci.ing theo nhU cach thuc truoc, nhung co bm di 5 bånh xe, va 6 chuong nho, chi cho dånh chuong gia, chU khong cho dånh chuong phlit, cu dling gia la dånh chuong, dem so voi bong m~t trai, khong sai chlit nao. Nhu loi dong ho treo, thi khung vo ngoai lam bling g6 san bong, vach sau treo sat vao tuang. Trong d~t m<?t b<? may co 4 tr1,1c, va cac bånh xe rang cua bling dong, co ch6 quån giåy cot bling thep, khi muon cho dong ho chl;ly' thi phåi len giåy mai chl;ly dU<;Jc, M het giåy thi l~;ii dling it låu, phåi lau dau cho kh6i di. Ngoai m~t dang truoc che m<?t mieng thau tron, tren m~t san trang, chia ke lam 12 o, mlh o ke 5 gl;lch tue la 5 phlit, c<?ng la 60 phlit, tue la m<?t gia, trl,lC CJ gil!a co d~t 2 cåi kim, l kim ngan d~ chi gia, l kim dåi d~ chi phlit, CU kim dåi di dU<;JC m<?t vong la 60 phlit, thi kim ngan di dU<;JC l O la l gia, 12 gia ban ngay la gia Ngq (tue nua ngay), 12 gia ban dem la gia Ty (tue nua dem). Bat dliu tir so 1 (tue La 1 giil) Mn so 12 (tue La 12 giil) het l vong tron bilt dliu tro l~;ii, cu the rna suy thi ro. Van Tu ngum lang D~;ii Hao, huy~n Dang Xuang (Quång Tri bdy giil), lue con tre sang hqc nuoc Hoa Lan 2 nåm, hqc dU<;Jc ngh~ che cac thu dong ho. L~i lam duge cii ong dom (thien Ly kinh) råt kheo . Nam Ong 74 tu6i rna mat vån tinh tån nhu lue con tre. Co em la Van Thi, con la Van Duy, r~ la Luang Van Diing, cii nha ai ci.ing hi~u v~ ngh~ åy cå. Ong Van Tu ciing co che' cai dong ho, cåch thuc nhu nha Nguy~n truoc da giao cho 6ng Tir Tårn Ba lam rna khong thånh. Nay Ong Van Tu da lam dling cåch thUc ii.y råt kheo.

a

a

"Tlf Minh Chung Lt;zi c6 mqt thu th~t tit ben Tay dua sang, cao l thuac 5 tdc, rqng l thuac, tren Lam hinh ngudi tien r---------------------------------------------------, cuiii voi, hai ben tå hiiu thi Lam hai con rbng chåu rrujit trili, b6n chdn duai thi Lam hinh con voi gi&m xuong ddt . Ht;zng dbng M nay dl cho th~t bang thi mai cht;zy. Ne'u dl hoi l~ch thi khOng cht;zy".

Vo Vuong trQng d-.,ng thien van gia Komer Nha Båe hqc Le Qui Don cho biet them rling: "6ng Tit Tam Ba, que quan Au Tay, lam vi4c tr,zi Vi4n Thien Van cho Chua N guyin, å' phuong Phu Xuan dii 30 nam. 6ng dy c6 mdy ch~c quyln sach chii Tay, khOng ai dr;c du<fc . Nha 6ng å' c6 vuon gi~u sr,zch se. 6ng lt;zi c6

Phåp Åm Vu Lan 98

105


nghi Mn thutfc Tdy; nhitng thu/fc Tdy va ruqu thuoc, 6ng deu dl!ng trong Lq va binh thuy tinh cå" .

Nay tra cnu cac sach su do ngltOi. Tåy Phuong viet ve mrcrc Viet Nam VllO thOi. do, doi chieu vm sach su cua ta, chling ta co th~ doån rli.ng: Ong Tir Tårn Ba tue la Jean Koffler, m9t v~ Linh m~c Dong Ten (Compagine de Jesus), que quån DUe quoc. Ong råt gioi ve y - duqckhoa nen dii duoc chlia Vo Vuong Nguyen Phlic Khoat ( 1738-1765) trq~g d~g. Ong dl1<;fC tieng tot va råt co uy tin t<,ii Trieu dinh Hue thOi. do. Ong da chua lanh duqc nhieu b~nh ng~t ngheo.

tllli.ng duqc d~ m~nh. Lien sau khi ba Chieu Nghi qua dm, chlia Vo Vuong hl,\ l~nh dem cai nha thcr nho rna Linh m~c Koffkr dii xåy cåt t<,li kinh thanh Hue len d~t tren ngoi m9 cua ba Chieu Nghi, t<,ii chua Tir Hieu, gan Nam Giao (Hue), rna ngltOi. Tåy Phuong quen gqi la Pagode des Eunuques.

sa di ngltOi.

Vi~t gqi Linh M~c Koffler la Tir Tårn Ba, co le vi chlia Vo Vuong da ban cho Ong tucrc Ba (comte), con hai chu Tir Tårn co y ca t~g tårn long tir thi~n båe ai cua giao si. S~ h<;fp tåc ben bi va hUu hi~u giua cåp liinh d<;iO Vi~t

Nåm 1750, tåt ca cac V~ giao si deu b~ ~c xuåt, cbi trir minh ong, nhcrlong uu ai d~c bi~t cua Chlia. Tuy nhien, Mn nåm 1755, ong ciing phåi rOi. khoi Phli Xuån. Ong ve Bo Dao Nha va b~ Ong Pombal bilt giu. Trong thOi. gian måt tl,( do, ong dii viet m9t thien kY sl,( ve :xU Cochinchine (Dang Trong).

Nam va nha båe hqc Tåy Phuong thOi. do la m9t tårn gltong trong sang va cao cå, dång duqc ~u the soi chung.

Linh M~c Koffler dii duqc Vo Vuong gim thi~u fan dau tien cho Ba Chlia Chieu Nghi, tue la Ba Phi yeu qui nhåt cua Chlia, ngay 14 thång 6 nåm 1747. Khi ba nay låm b~nh ~g. linh m~c dii ch<,ly chua het suc, nhung khong

trong Nam ciing gqi la khorn.

v~t 1~

Paris, Quf H9 Mt;iu Diln (1998) Thål van Klem

Chu Tbich: <I l Trai thom ngoai Bac gqi la qua dua;

phuong Nam

Tuy bUt cua Huong Glang Thål Van Klem

Vira ~ duqc T~p san Y HQC THUbNG TIIDC so 23, thång 5, trong H<;i Dinh Siru 1997, do Båe si Nguyen Xuån Quang tir Anaheim, California, boa Ky dii co nhii y gbi ~g. toi khong khoi lien tubng m9t ngay 23 rna toi cho la linh ~t (jour faste) la vi no tiep noi hai con s6 5 va 14 trong cåu ~c ngU: Mong nam (5), muai bOn (14), ham ba (23) Di chai ciing 16, lq La di buon! rna co noi ngltOi. ta dåm sua l<,ii cåu sau thanh : Di chai cho dii, ciln gi di buon! Cai dieu rna chling ta nen chli y la cå ba con so tren kia c9ng l<,ii tirng so vm nhau, deu la so 5. Chling ta ciing biet rang so 5 la ket toån Tam thien hrfulg d~a (Trol ba Dat hal). Trcri duqc tU<;fllg trung Mi thOi. gian (Temps), gom co Qua khu, Hi~n t<,li va V~ lai, gqi chung la Tn,1, con Dåt duqc tU<;fllg trung Mi Khong gian (Espace), gom co hai be (be dal va be r<?ng), gqi chung la Vu. C9ng cå Trcri lån Dåt (Tn,J VO) thanh con so 5, ta con so can bån cua Vu Tn,t. Roi chling ta phåi c9ng them con so 2 nua,

106

tuqng trung cho Åm Duong, v~ chi la bay (7), tue la bao gom ba (3) d9ng tac chinh yeu cua Thien D~a Nhån la Sinh (3), Thanh (2) va Hoa (2) . Ngoai ra, Vu chuyen D~a ly, TrJ;I chuyen qch su. Tro l<,ii so 23, chling ta biet, nhcr nhitng kham phå cua Khoa Hqc hi~n d<,ii. rli.ng Sl,( cåu t<,lO cua nhUng sinh v~t. k~ ca loai ngltOi., deu phåi theo co cåu can bån cua hai (2) vong xoan gom co 23 chrornosomes vira khac nhau, vira b6 tue cho nhau, va duqc sap xep co thu tl,(, neu khong thi co th~ bien chling va sinh nhieu t~t b~nh båt thucrng . Va ciing nhcr s~ sap xep tinh vi åy rna loai ngltcri ciing nhu cac giong v~t duqc TrOi. Dåt sinh ra tren the gian nay giU duqc nhUng di truyen tinh (heredite), do m9t tinh chåt rna cac nha khoa hqc gqi la ADN (Aclde desoxyribonuclelque). Con sl,( ki~n hai (2) vong xoan 23 chrornosomes (palre hellcoldale) quån quit vm nhau rna tl,\O nen sinh V~t tuån theo nguyen ly: Thåi cl,(c sinh Luang nghi (Åm Duong), Luang nghi sinh Tu tU<;fllg, TU tl1<;1llg sinh båt quai, cai dieu rna Tåy phuong gqi la "Dualite des Principes cosmogoniques" .

Phåp Å.m Vu Lan 98


Roi chUng ta tl,( hOi: Nhfrng thlmh ngU rna T6 tien chU.ng ta da truyen l~i råt ngan gqn, qua biet bao the' k:Y, d~ ung d~g vao nhieu truemg hqp trong cu~?c dcri, m~?t cåch vita nhanh ch6ng, vita thåu dao, rna l~ xet ra råt phil hqp va trilng hqp v6i Kh.oa hqc va Toan hqc. Phåi chang d6 la nhcr nai TrJ!c giac (lntuition) ho~c T~m giac (Subconscience), da ån tang trong tårn tu va tri tu~ ciia d~i ti?c Bach Vi~t n6i chung va L~c Vi~t n6i rieng.

Tro l~i con so 5, chU.ng ta duqc biet con so nay la con s6 can bån (nombre baslque) ciia So vang (Kim so, Nombre d 'Or), do cåc nha Toan hqc An Di? phåc giac tru6c tien, roi truye n sang cho Hy-L~p. tir Hy-L~p truyen sang cho La-Ma, la nai rna Toan hqc Y la Su huynh Luca Pacioli Di Borgo, thu~?c dong Franciscains, da bien so~ quy~n Divina Proportionne (Proportion Divine) vao nåm 1476, va duqc cåt giU trong thu vi~n Toa Thlinh Vatican, du6i so hi~u 3129, da quång bli tir giita the k:Y XV t~i Åu chåu.

a

Tir d6, Su huynh Pacioli di ~y Toan cåc D~i H<:>c Duemg Florence (Firenze), Trung tårn My Thu~t Perouse va Milano, cilng ~y v6i cac nha Toan hqc va Ky Ha hqc danh tieng nhu Leonardo di Vinci, la ngucri da hqp tac v6i Luca d~ trang tri quy~n sach åy bang nhfrng hinh ve nhu hinh vuong, hinh tron, hinh ngucri, hinh dau ngum v6i sJ! phån chia råt cån d6i, theo cong thuc ciia so vang la: a/b = (a+b)/a, trong do chi c6 2 phån vi a va b rna thoi. ho~c : Phi (7t)- Cl>= (l+ V5)/2 = 1,6183 # 1,6

di dåu hi~u o duqc dqc la Phi (kh6ng nem nham v6i Pi) la do ten ciia nha Kien true Hy L~p Phidias, ngum da tim ra va ting d~g nhfrng cong thuc ~o nen duemg net cån doi trong lue kien t~o nhfrng dinh thJ! cho "" la nha nu6c va tu nhån. Ay khuon vang thu6c ngqc ciia Tåy phuang dtrqc th~ hi~n trong so 1,6 (tinh gc;>n), nhung th~t ra n6 eling nhu con so Pi, la nhfrng con so råt d~c bi~t. vo cilng t~. duqc gqi la nhfrng con so phi ly: nombres irrationnels. La vi n6 dinh v6i hinh tron, rna hinh tron la tuqng trung cho Dang T~o H6a, rna Dång T~o H6a thi khong th~ do luemg chinh xac duqc, chi c6 th~ tui'rng tuqng rna thoi. Hoi giao gqi ta "tr!tu tuqng:

Sa

Abstraction" , cho nen d~o åy tuy thcr Allah rna vån khong dåm ve n~ ra hinh tuqng. CUng trong quan ni~m sieu linh åy rna Tåy phuang c6 cåu "Les voices de Dieu

Phap Åm Vu Lan 98

sont impenetcable" (nhung con du6ng cua Thuc;mg

De kh6ng c6 loi vao). Ten Allah la Thuqng De, thu gqn thlmh chit A, chit cai dau tien ciia Alphabet Tåy phuang, ngum Å k~p viet tat thlmh ml?t sqc dting I (ligne verticale), d<:>c la Alif, la nguyen åm duy nhåt ciia van tl,( Å R~p. k)' du la måy muai ph1,1 åm (consonnes), hai giong v6i van tl,( ciia ngum Muemg. Kim so 1,6 di~n ta con ngum thong thuemg ve kich thu6c, vi dl;! la l met 6 be cao, thi ta do tir chån t6i rU.n duqc l met, va tir rU.n t6i dinh dau (cåi xoåy) duqc o met 6, tue la 6 tåc. Con nhu ml?t ngucri cao l met 70 thi d~i khai tir chån len rU.n han l thu6c, thi tir rU.n len dau gan 7 tåc, ho~c tuang duang. Kim so 1,6 eling duqc ap d~g trang råt nhie u trucrng hqp, nhu lue ta may m~?t la hinh chit nh~t thi: neu be dai la m~?t thu6c thi duang nhien be ngang nen la 6 tåc thi xem m6i la cån doi va d~p mat. Truemg hqp lam khung ci'ra s6 thong thucrng thi eling the.

ca

Ngoai ra, kim so 1,6 c6 th~ thu gqn trang ty l~ d~i so hqc 5/3, hay la 8/5, hay la 13/8, hay la 21/13 ... cang len chirng nao eling di t6i sJ! chinh xac tuang doi, nhung tuy~t nhien khong t6i tuy~t doi, nhu da vi~n dån tren kia la vi c6 lien h~ v6i hinh tron, chua n6i t6i sl,( lien h~ giUa hinh tron va hinh vuong, eling råt phUc t<;1p vi ta khong th~ nao ve hai cai hinh vuong va tron rna hoan toan bang nhau. Va cai dieu kh6 khan, båt khå åy duqc di~n ta bang thlmh ngU "Phuong h6a hinh tron" (Quadrature du cercle), rna d~i ti?c Bach Vi~t. tue la chU.ng ta, da di~n ta tir ngan xua, trong thlmh ngU "Mf! tron con vuong", la cai dieu UOC V<:Jng vien man, tot d~p nhat tren the gian! ChU.ng ta c6 th~ tim ra Kim so 1,6 qua Toan hqc, D~i so hqc va Ky ha hqc, qua Phuang trinh: Phi (7t) Phi= a/b = (a+b)/a = 1,6183 ... xuyen qua m~?t hinh tron bao trUm m~?t ngoi sao 5 c~. v6i sJ! noi lien 5 dau c~ åy v6i nhau, thi lue d6 ty l~ giita be dai ciia m~?t tam giac va be ngan ciia tam giac åy. se cho ta con so vang 1,6, tuang duang v6i 5/3, ho~c 8/5 .. . L~i con m~?t cach nila

M tim t6i kim

s6 la: ta ve m~?t hinh vuong, roi chia hai hinh vuong å y. roi g~ch m~?t duemg xuyen (duong kinh , diagonale) phan ni'ra hinh vuong å y. Cai duemg nay, ta se xoay n6 nam xuong va nam ngang v6i nen, n6 se thlmh cai nh~t khue (gnomon) rna b6ng ciia n6 (ombre portee) se gi6i ~ nai ml?t di~m toi uu (point optimum) tren dUCmg nen (dUc;JC keo dal ra), d~ phån difih ro

107


rang di~m g~p g{1 gilia nhling trung d<? Va nhling Cl!C d<? (le polnt de reneontre des moyennes et des extremes). Va tit d6, chling ta se th.åy xuåt hi~n hinh chli nh~t theo kim s6 (rectangle d'or), hinh tam giac theo kim s6 (trlangle d 'or) va elt hinh xoii.n. 6c theo kim s6 (splrale d 'or).

phåi doan ta, d~ cho c6 b~ dong hanh rna to tinh thån thi~n. dong thm d~ giup do giåi quyet nhling kh6 khlin tren 19 trinh, su6t lanh th6 Trung quoc.

Trong chuyen cong du Tay Åu mua He nåm 1951, eling di vfu Lu~t su Tr'lln Van Tuyen, chling toi may man da mua duqc t~i Y lue gbe tham Roma, m<?t quy~n Divina Proportionne ciia Luca Pacioli c6 nhieu hinh ve ciia Leonardo Di Vinci, va nay vån con gili noi Thu Vi~n Chieu Anh Cac Paris.

Trua ngay 5, Khåm sai T'lln Trieu Vu mm Giap Ph6 su (tue lå Le Qui Don) sang thuyen, blit dam tha van. 6ng bay cam, fuit, ruqu, roi vai mu6i ra, Hoi: Phuang Nam c6 khong? Dåp: Truy~n .k<; chång n6i co cay kY l~ deu phuang Nam elt sao? Dau dåm n6i qua! Tåy Du Ky c6 eau: Trung Hoa tuy la Trung Hoa, tue nuac lan rna rot cu<?c chång c6 thu åy. Dieu d6 dau phåi chling tOi n6i khong. Ong ta cum båo: Phåi k~ nuac Ngai c6 nhieu ciia ngon v~t l~ nhåt....

a

ThOng thuang thi cai ty l~ 5/3 cfmg ngt,C tri elt Thi ca, vi d~ nhu trong Duang lu~t c6 eau ~ do c6 tinh cach dung di (toleranee), nhu: Nhdt tam ngu bdt lu~n, Nhi tu l~c phdn minh. D~i y khong c'lln phåi khac khe ve am thanh binh trac noi nhling chli 1-3-5, nhung phåi nghiem chinh phån minh noi cac chli 2-4-6. Ngoai ra, trong loi an n6i khuyen nhu thuang ~t. chling ta thuang dling eau: An niim ba hgt, viet doi ba himg. Di vai ba buac, c6 nang c6 ta!

Chii y ciia chling toi, khi nhilc tfu nhling v~t l~ ciia phuang Nam, la de cao m<?t nen van h6a chli trqng tinh th'lln nhieu han v~t chåt, m~c du khong quen: "C6 th!fc mai V/fC dUf!'C dt;w", rna ngl1m La Tinh eling phåt bi~u tuang tq: "Primum vivere, deinde philosophari: vivre d'abord, philosopher ensuite" (sang tru6e då, nhien h(lu m611u(ln trlet ve sau). Nhung eling khong bao gia quen: Milng iin la milng tiJi tan, Mdt iin mc?t milng: lt?n gan len ddu! Cho nen nhling v~t l~ ciia phuang Nam bao gom ca tinh th'lln lån v~t chåt rna trong chuyen cong du Trung Qu6c ( 176D-17 62), nba båe hqc Que-Duang Le Qui Don ( 1726-1781), Ph6 su, eling di vai Chånh Su Tr'lln Duy M~t, l~i them PM Su 2 Trifih Xuan Th~, deu la nhling b~c nhån tai van hay chfr t6t, sang Bac Kinh yet kien vua nha Thanh, dång Quoc thu va cong phåm, nbam tang cuang m6i lien l~c t6t d~p vai Trung Quoc. Sau khi nhi~m V1,l hoan thanh, ngay 4 thång 8, nåm Tan Ty (1761), Su doan rm Bile Kinh xu6ng ghe ve rl, eling vai nhieu nhån vien van phOng, nhån vien ph~c dich, m<?t y si va nhieu dich vien chuyen ve bao trU (bep nOe) va thong ngon phien dich cho doi ben duqc hi~u nhau d~ dang, m~c du phia ben Trung Quoc da c6 san ban phien dich bling khåu dam, ho~c bling blit dam, tren dum mum lam thu tieng khac nhau. Theo Bac Su ThOng L~c, rna Le Qui Don Ph6 su la Chii bien, thi doan su giå ciia nuac Nam ta duqc Thanh trieu dr m<?t quan Kham sai ten la T'lln Trieu Vu eling di vai

108

Nha thu~ buom xuoi gi6 rna chi trong måy ngay dem, phåi b<? da tfu Giang Tåy, noi c6 lo Cånh DUe chuyen lam do su cho cac phåi doan ngo~i giao.

a

Cau chuy~n doi dåp tren kia chUng to tai hling bi~n va suc hqc uyen thåm ciia Le Qui Don, cu dem sach Tau ra rna chUng minh nhling dieu minh n6i, l~i con c6 lqi cho uy tin Quoc gia, khien cho Kham sai T'lln Trieu Vu phåi than ph~c va cong ~ la nuac Nam ta th~t sl! c6 nhieu ciia ngon v~t 1~. di thåo kY boa, n6i chung cho gqn la Ky Nam, v~t l~ ciia phuang Nam. Cay

Ky

Nam mqc nhieu noi cåc trien nUi dai Truang San, eling nhu gi6ng Que tim thåy mien Thugng tinh Thanh H6a, noi hai chåu Thuang Xuån va Tr~nh V~. nhu c6 nhac nha trong ca dao: Ti le thay cay qul Chdu Thut.'mg, Di cho thang Man thang Muimg n6leo.

a

Con giong cay Ky Nam thu<?c lo~i Gi6 bliu, eling gqi la cay Gi6, Tåy phuang gqi la Bois d'aigle, ten khoa hqc la: Aquilaria crassna, Pierre, gqi nom na la Agalloche, vo thi dling lam giåy hao ~g. c6 mill dllu tham, dling in sach chli Nho, khong gi qui bling. G6 lan len ve gia

(;lfJI Til l tU §ÅCil13Å() Mu6n hi~u ro ti~u su cua cac ca si, nh~c si, nh~c cong va nguoi lam MC Vi~t N am n6i tieng fJ hai ngo~i rna b~n men IDQ. Xin mai cac b~n lien l~c voi Truong Ky d~ nh~n: "Tuyin T(Lp Ngh~ S'i 3" da phat hanh. Gia m6i quy~n US 20,- (ki cd cufic phi), ngan phieu xin d'e: UYEN VO, 7487 A, Ave de ChateaubriandMontreal, QC - H2R 2L7 - Canada ho~c

qua trung gian Nguy~n Thu:ang Que (Na Uy), di~n tho~ s6: 55 264681.

Phåp Åm Vu Lan 98


thi g9i la Trrun Huong (Bols d'aloes), ten khoa h9c la "Aloexyllum agallochum, Loureiro". Lue cay gi6 bll.u chua duqc 16n llim, thi nglim ta vao ritng tim cay gi6 va tu6t vo, d~p ~p roi ngam nuac, gia nhuyen ra bqt, d~ lam giay. Thm k)' ~t B6n chil~m d6ng Dong Duong (1940-1945), h<? xuat tien mua vo cay Gi6 chå ve Nh~t cung cap cho cac nha may giay hiio h<,mg d~ in sach qui. Den lue cay gi6 ve gia, cang gia cang hiem hoi, nhililg nguai "di di4u" phåi l~ lqi vao ritng sau, vimg Binh Phli va Khånh Thu~. lue da nhin tMy cay ay roi, thi phåi lilm le khån vai tam thilnh, th~ xac trong s;:tch, mai diu xin Than linh rirng nUi cho phep don thån cay, tim g/5 thmn va tot, thuang thuang la Trrun huong (Huong chlm), con l;:ti nhililg nai bi thu ritng c9 xat thi c6 nhieu GaU tu l;:ti d~ bao V~ cho cay sinh song them lau. Nhiing ch/5 nay g6 nh~ (s<;m huong) chåt chUa nhieu aau thmn, nham Ung dlplg cho vet thuong man hiln giin vai gi6 mua va vi khuån tan cong tit ben ngoai. ThU nay c6 lam cMm trang nhu long chim 6, th~t sl! la Ky Nam, hån vai gia vang gia b;:tc, hiem hoi tren dm. Vi the nglim dm mai g9i la Ky Nam, v~t l;:t cua phuong Nam, ditng lam cong phåm ngay xua. Nhu the mai ro rang la Trung Quoc, tuy rqng 16n vo eling, dån len han ty, dem ca dai ciing khong het, nhung rna l;:ti thua nuac ta ve kY hoa di thiio, v~t d1p1g tran cam! Nhån n6i tm Ky Nam va Toan So, chling toi lien nha tai Giao su Nguyen Xuån Vinh, b<,m co tri nai linh dia Nha Trang, cua Ba Chlia Xu Poh Nagar, trong dau th~p nien 1950 trå len, mai dåy da nhac trong Y H9c Thuang ThUc phuong danh cac nha Toån gqc hi~n d;:ti nhu Boubaki, VVeil va Dieudonne, dong thai gqi ten da cac b~c Thay va dong mon Toån h9c, nhu cac ong N~y Nhu Kontum (vi slnh ra 6 Kontum), Giao su Nguyen Thlic Hao (con re cua Glao su Le Am, va Giao su Le Am IQI la con re cua Cl,l Phon Chau Trinh), Giao su T;:t Quang Biru, ky su Di~n. Truång doan Hu6ng Dl;lO, dl;ly h<?C Truang Providence Hue, Thl;lC si Le Van Thiem... va Ky su Cong Chånh Souphanouvong (Tiao), Hoiing than Lao, mqt chinh tri gia danh tieng mqt thm, rna chling ta nen biet lai lich, vi c6 lien h~ vm mtac ta va dAn tqc ta, m~c aau khong dong chinh kien vai chling ta. Va chl nen xem day nhu mqt tai li~u lich sit c~ d;:ti.

a

Phåp Åm Vu Lan 98

Sinh ngay 13 thång 7 nåm 1909 å Luang Prabang, con cua Tiao Maha Oupahat Bounkhong va bil Mom Khamouane. Em citng cha khac m~ vm cac Hoiing thån Phethsarath va Souvanna Phouma. Da h9c Ha Nqi va Paris t;:ti Truang Arts et Metiers va Truang Ponts et Chaussees. D~u Ky su, Tiao Souphanouvong da trå ve Dong Duong nåm 1936. Duqc b6 nhi~m vao ngilnh Cong Chånh va duqc hilnh sl! t;:ti Vi~t Nam theo lm mong muon cua ong. 6ng båt dau lam vi~c å Nha Trang va euro vq ten Le Thi Ky Nam, nii sinh Dong Khanh Hue, ai nii cua ong Chit Sl! Buu Chånh Nha Trang. Nguyen la ong Chii Sl! nay, truac khi ve hun, da t;:to mqt ca så Khach s;:tn mang ten Bel Air, ke c~ nha ga xe lita Nha Trang. Chinh la nai tru n~ da kY su Lao Souphanouvong. Va eling chinh la do Sl! gan gili ay rna "Tinh trong nhu dii, rru;'it ngoai con e" (Nguyen Du, Kim van Kleu), va mqt cuqc tinh duyen Lao-Vi~t da cMm nå dum b6ng mat ruqi ciia Thåp Ba thieng lieng. Roi ong duqc ett di lam vi~c va giao ph6 cong tac nhieu nai, nhu å Vinh va ben Lao, la nai ong duqc giao ph6 xay dap con duang Phalane- Saravane. Trong thai ky nay, ong nh~ xet thay nhieu båt cong, chenh l~ch va khinh mi~t ciia nha Båo Hq doi vai ngliai bån xu, m~c aau h<? eling c6 day du bang cap tit chinh quoc trao cap. 6ng sinh ra båt man va uat h~. khien ong gia nh~p phong trao Cach m;:tng Dong Duong, thien tå, sau khi Nh~t Bån that b;:ti å xu nay . Thång 8 nåm 1945, ong duqc dua tit Vinh ra Ha Nqi trong chiec may bay cua Tu6ng My Callagher va duqc dua ra g~p cac cap chl huy Vi~t Minh. Tiao Souphanouvong va Vi~t Minh thOa thu~ thanh l~p mqt Phong Trao Dqc Låp cho Ai Lao. Hai ben da cho in truyen don va tuyen ngon ph6 bien truac tren dat Uio, roi ong ta mai den Hue xin them vi~n binh va can b<? chinh tri. roi ong di ra Dong Ha (c6 con s6ng phia D6ng), tien len Tchepone tro Savannakhet. T;:ti dåy ong da hqi kien vai lanh t~ Oun Sannanikone, vita mai thay m~t Dång Lao Pen Lao, cuap chinh quyen dia phuong vm sl! hi5 trq ciia ngliai Vi~t.

Tiao Souphanouvong dong y vcri Oun Sannanikone, citng nhau d*t ca så hol;lt dqng va chinh quyen tl;li Thakhet. Tiao eling l~p Uy Ban Giåi Ph6ng mien Nam Ai Lao (Comlte de Llberatlon du sud Lao) vao cuoi thång 9. 1945, trong d6 ong chl difih ngliai anh cå la Tiao Phethsarath lam Chu Tich Danh DJ!, Souphanouvong lilm Chit Ttch nam quyen hilnh thJ!c Sl!, 109


con Oun Sannanikone thi duge eir lam Ph6 Chu Tich. Roi Tiao tien len Vientiane nh.am ngay 30 thang l O. 1945 d~ g~p anh cii la Pethsarath rna nha vua m6i. giång d~ cåch chUc Maha Oupahat, la vi nai dåy mai thanh l~p m<?t Chånh Phii D<?c L~p Ai Lao, gqi la Lao Issala, tit ngay 12 thång 10. Ong Souphanouvong ch~p thm ca såp nh~p Uy Ban Mi-en Nam voi chinh phii m6i. ��y va tro thanh Tdng Tru&ng Ngol;li Giao, kiem T6ng Chi Huy Quån D<?i Giåi Ph6ng va Quoc PhOng Ai Lao.

- Ngay 28 thång 7. 1959: Ong va 8 Dl,li di~n Neo-LaoHassak bi hat tl;ii Vientiane, bi nhot nai trl,li Phone Kheng. 6ng tron khoi trl;li ngay 23 thång 5. 1960 va tro v-e S"llm Neua. - Nam 1960: Ong duge tåi bliu Chii T~ch Neo Lao Hassak tl,li Dl,li H<?i duge tri~u ~p sau khi ong thoåt khoi trl,li til.

Tit nam 1946 cho toi nam 1949, Souphanouvong vån

- Nam 1960-1962: Chi huy hol,lt dqng cua Neo Lao Hassak, lien minh voi Chinh Phii Trung L~p cua Hoang Thån Souvanna Phouma (6 Khang Khay, trong tlnh Xleng Khouang), chOng ll,li che d<? Boun Oum-Phoumi Noxavan. Tham dJ! kY ket ThOa hi~p Zurich (1961), va Geneve (23 Julllet 1962). Duge eir lam Ph6 Chii Tich Chinh Phu, kiem Tdng TrUang Kinh Te va Ke Hol;ich trong Chinh Phii Låm Thm Doan Ket Quoc Gia.

gift trqn B<? Ngol;li Giao, kiem Tdng Tu L~nh Quån D<?i Lao Issala. Den mimg 8 thång 7. 1947, ong kiem them chUc ~ "Tdng Thu kj Lien Minh Dong Nam A" (Ligue du Sud Est Aslatlque), c6 tinh cåch "tien bq". Thång 8. 1949, ong l~p Uy Ban Khång Chien Lao.

- Nam 1962-63: Ve Vientiane. Sau ngay ong Kinim Pholsena b~ am sat (1.4.1963), ong roi Vientiane ra khu Neo-Lao-Hassak. Chi huy khång chien tai hol,lt cuoi thång 4. 1964. Duge bliu ll,li vao chUc Chii T~ch NeoLao-Hassak.

- 19.11.1949: 6ng rm Vqng Cåc, bay qua Vi~t Nam, xuyen qua Mien Di~n va Trung Quoc.

aSaint Cloud (Phåp). Tro v-e khu chien ciia Neo-Lao-

Den ngay 1 thång 11. 1945, ong ta kY Hi~p Uoc M trg Uo- Vi~t. do ong so~ thåo, roi kY luon tay, ciing nhu tåt cå giåy to trqng yeu thli.nh l~p Quån D<?i Lao va Sa Tinh Båo Tnmg Uang.

- Thång 8. 1950: ong keu gqi t~p trung nhling CVu khång chien Lao Issala khong båo hoang sau khi giåi tån Chinh phii Lao Issala (24.10.1949) va dling ra t6 chUc "Df,li Hqi Dan Tqc Uw" c6 nhi~m ~ thanh l~p m<?t Chinh Phii Khång Chien Lao, gqi la Pathet Uo. Dong thm ong ciing d-e eir ong anh cå la Phetsarath lam Quoc Tru&ng, nhung hoi d6 ong con vang m~t. Roi ong tl,( phong Thii Tuang, kiem Chii tich, kiem Ngol,li Truang. - Thång 11 . 1950: Chii Tich M~t Tr~ Lao D<?c Låp (Neo-Lao-lssala). - Thång 3. 1951: Tham dJ! m<?t H<?i Nghi Thong Nhåt Lao - Khmer - Vietnam. - Thång 4. 1953: Ong d~t tr~

M~t Tr~

sa tl;li S"llm Neua.

- Nam 1954: Ong di tham dl,( H<?i Nghi Geneve.

-Tit 8 Mn 13 thång 10. 1955: Ong huang dån phåi doan Pathet-Lao sang Rangoon (Mien Ol$n) h<?i dam voi Dl;li di~n ci1a Chinh Phii Hoang Gia Lao. - Thång l. 1956: Ong thanh l~p Neo Lao Hak Sat. Duge hau lam Chii T~ch. - Ngay 18 thång 11. 1957: Thanh

l~p

Chinh phii Lien

Hi~p. ong duge eir lam T6ng Tru&ng Ke Hol;lch, Tai

Thiet va Thiet Ke Do Thi. - Thång 5. 1958: Ong duge bliu Dån Bi~u Vientiane trong m<?t cuqc bliu eir b6 tue. Vån giu chUc nhi~m Tfing TrUang Ke Hol;ich.

110

a

- Ngay 25 thång 8. 1964: Tham dl;( Hqi Ngbi Tam Phlin

Hassak. - Ngay 7.9.1968: Chu tqa d~ tam Hqi Ngbi chinh tri Mn hqp NLHS-Trung L~p Å i quoc (tie p no i 2 H91 Nghi truoc: 1964 va 1966) - Nam 1968: Duge tåi bau Chii Tich NLHS. - Nam 1975: Chii Tich C<?ng Hoa Dån Chii Nhån Dån Ai Lao. - Nam 1981: Duge hau ll,li chUc ~ tren, kiem Thanh vien Bq Chinh Tr~. Uy Ban Tnmg Uang Dång Nhån Dån Cach Ml,lng Lao. - Nam 1995: Tl,l the. (Theo Jean Deuve: Le Royaume du Laos)

Li-en sau d6 thi Ba quå ph~ Le Thi Ky Nam roi Ai Lao, dua gia dinh v-e Ha Nqi, sinh song tl,( ttk va c6 Sl,( M trg tinh thlin ciia nh3 c"llm quy-en Vi~t Nam Xa Hqi. Tit d6 tro di, nguoi ta duge biet råt it tin tue v-e ba. Nghe dau ba c6 v-e Nha Trang tham vieng que huang cu, hanh huang thåp Ba Poh Nagar, vieng X6m Bong Ha Ra, Phuang Chai, ben kia Cliu Lan, dån ra cac doi ciia X6m Dl,lo La Salle va Franciscains, Co Nhi Vi~n Tin Lanh do c~ Le Van Thåi va chling tOi da sång l~p tit dliu niim 1953, cåch dåy tren 40 nam, tråi qua biet bao d6i doi "w;U hotm tinh di, 6 thu6'c Nam Phi" cua Tao Thita Tuang! Nay hinh nhu chi con tra va mqt goc da lan (Ha Ra) va nhling dan Co (Kau) bay luqn nh&n nha, ba pho nhu hoai cd, thinh thoång keu len nhling tieng ai hoai, gqi ngum Hoi di di~u. mang theo ru<?t tuqng dliy gl,lo rang,

Phåp Åm Vu Lan 98


ng~m ngai vao rimg xanh d~ tim tram, mang ve bån l:;ti ngUm Kinh, con chåu ciia ong T6 Dit-Diing, von la Vi<?t Linh cua L<;Lc Vi~t c6 Trm P~t phO hi?.

Va d9c theo mien duyen håi son thanh thiiy tu ciia mt6c Viet n6i chung va cua Ba ChUa XU' n6i rieng, nhii:ng dan chim en tiep t1,1c SU IDl;lfig noi lien nhii:ng Mi dao vfu rimg thåm, hUt nhl;(a tram noi diiy TruO'ng San, trqn vm hai thiio, rau cåu, b9t bi~n. ngåu nghien th~t nhit d~ phun ra timg sgi dili, tharn phUc, theu d~t nhii:ng t6 yen qui båu ngon liinh, ket thiinh nhii:ng chiec vong om åp hay con tha dl;li, chiu chit v6i hang dqng åm u, v6i th:;tch nhu kien cuO'ng rl;lllg ro, tro gan vm s6ng gi6 bi~n Dong.

t71()1 Tlil tu

NGUYEN HOU NHI\T _...

CU<)CCHIEN

Tren duO'ng tha huong hi<?n t<;Li, chUng ta ciing khong quen rang: Nam 284, mqt lai buon nuac D:;ti Tan (Deng La Må) da ghe vao håi dia cua nuac Nam ta rna nay mua cho duge ba v:;tn giay håo hl;lfig, bien cM v6i vo cåy Gi6 bau, M tiep t1,1c su trinh mang sang Trung Quoc dång cho vua Tan Vu De. Sl;( ki<?n nay da duge sit gia Ke Ham thu~t l:;ti trong s:ich "Nam Phuang Thåo Mqc Trr,zng" . Do d6, giay tharn ciing la mqt v~t l:;t cua phuong Nam!

vi d9c

Nguy~n

da tha Hflu

Nh~t. khong th~ bO qua 2 thi

phåm mm nhat ciia tac giii vita phåt hiinh.

D~ rna lam gi? D~ d~t gam theu hoa cho dai ngUm them xinh d~p. D~ vuon minh len v6i måy xanh nui b<;Lc, Hing nghe nhii:ng dqt s6ng phil dau nhlt'ng tlmg da cheo leo, fihip nhang dånh dau nhii:ng bu6c chån nh9c nhan båm viu dåt l:;t xa que, d~ thu g6p k)' hoa di thåo va nhii:ng v~t l:;t cua phttong N am.

Ph6ng tam con mat ve que huong xa vm, chting ta bill ngiii nh6 l:;ti CUQC dam tho:;ti ly thu cua Biing NhC1n Le Qui Don v6i Khåm sai nha Thanh, !an Trieu Vu, tren song Giang Tåy, tuy the co nai xu l:;t, rna vån gilt' gin toiin v~n uy tin Quoc Gia, khien chting ta lil ke h~u the, phåi cill dau båi ph1,1c.

fiQuy tUng

Cu(lc cbi€n - Dat nH6c ta da trai qua nhieu cuqc chien, dau kh6, tan nat .. . ke måt ngUai con, nhH cåu ca dao Vi<?t eat len tieng than ai oan: Trai o'i sinh git{ic lam chi cho chong toi phåi ra di chien truifng Uiy nhau chua am chieu giuang dii mua gi6 hung, dii Sl.to'ng fr,znh dam.

ta

Paris, Chiåu Anh C6c

Huong Glang Th61 Vån Kl~m

æOrAM

CO BONG

M9t thi si voi deng the ng9t ngao, mang day am huong Ph9t da, n<)ng tlnh que hUdng dat nuoc. Xin mai quy bQn yeu thd, tlm mua cho dUQC cac thi pham cua Tu$ Nga: - Chieu pho may. - Hoa sucng. - Hoa dai dang hucng. Lien IQC ve: Tu$ Nga, 17446 S W Waterleaf Ln. Beaverton, OR. 97006-7905- USA

Phåp Åm Vu Lan 98

NGUY~N HOU NHAT Va Co B()ng n6i ve thån p~ ngUai Vi~t trong nhii:ng cuqc chien nhieu nhHong:

co bOng hoa trang la xanh quay trang gi6 l6c cuong tanh mau nguai tiec hai con mat nhin trai limg khOng thay no'i cånh dm khif dau.

Xin li«ln l;,~c:

Nhå Xuat Bån Anh Em Helgesensgt. 72, 0563 Oslo Norway Tel: 22382853. E-post:anhemAonline.no

111


vtt nh~n Iling troi "Ddt tram thUy, trung bung lay 19i, am th!nh duong suy". Cåu tuyen bO c(jc loe cua thlly ~a ly gia phån quyet cho vimg Thn Vu ngay tit thm khån quang l~p mtac co gia tr~ nhl1 m(jt såm k:Y. am ånh dån lang, nhåt la khi tinh tr~g chenh l~ch nam nu trllm trqng bilt dllu xuåt hi~n. Tre em trai co phlln hiem hoi. Gia dinh nao may man d11qc m(jt thling cu giUa bly con gai thi ~t la d~i phl1cJC. Cåu båt ru em ~ h3nh mc?t thm: "Gai Tam V u <tl dong xu ba dua, trai ThU Thita ciJi nglfa sang mua!"

a

Phån ånh phlln nao tinh tr~g dl1 thira con gai Thn Vu, tuy rang "gia cd" khong th~ re m~t nhl1 v~y. (Th<;lt ra, thT vao thoi khal hoang dl,lng nuoc. con gal mlen Nam bat cu nol nao. cOng du9c qui tr9ng. bai le s6 di dån o mlen ngoal vao l<;lp nghl$p hon hal phan ba la nom glol).

o

Nhli hq D11ong eling khong thoat khoi ånh hitong cua d~ lu~t vo hinh do. Duong phu nhån, sau khi sån xuåt "lien tit ti" ml1m co ticiu tha, gån cot ra rcri, rna vi thl.tong chong, vån 11ac ma gom tan h!c t~o m(jt tac phåm hoan håo ch6t, mc?t c~u ut noi doi tong dl.temg. ThOi thi chUa mieu nao, ong dong ba cot nao .. , be nghe tieng linh thieng thi ba deu den d~ le bai eau c~. Dliong ong eling lo lang khong kem. Nghe ai chi dån thuoc d~i b6 nao de t~o h~t giong nam ong deu thir. 6ng l~i mai thlly d~a ly ve sua hl1cJng nha, hl1ang bep, thay gil1crng, d6i chieu, roi eling sua d6i luon thoi quen vq chong nua. Tram phl1ong ngan ke chi d~ ml1U eau mc?t dua con trai. Co le trm khong no ph1,1 long ngl.icri, phu nhån nam mc?ng thåy phl1qng hoang vao nha, thi bilt dau thq thai. Nie m hy vqng manh nha va ngay cang tang truang . "Bat rnt.;~ch " uac rna cua hq Duong, cac thay boi toån m~c suc tung hollnh. Ke xem tuang, chi tay, ngl.icri tr6 tai d~a ly, tit vi dåu so, åm dl.tong ngii hanh... d~ tan tinh gia chU. Cac ba thay. ba m1,1 eling khong vita. Hq tranh nhau v~ch bl,lflg, v~ch ngl;(c phu nhån d~ tien doån: "num do quang to sanh gai; num sdn sai thon dai sanh trai"' "b~ng nhr;m ra trai, b~ng chay bay ra gai'' , ho~c gia "Dt;l tren sanh gai, dt;l du6i sanh trai" , v.v .. . va v.v ... Tram ngan mom mep dong thanh doan quyet ve tl1ong lai huy hoang cua c~u be trai phuong phi se ra dm vao dau Xuån Qui Mui (nham Minh M<;mg ngO nien) sap tm. Nuc long hå ~. Dl1ong ong t6 chUc mitng Xuån t~t linh dinh. 6ng bao dan m(jt gånh håt b(ji, trao giai thl.tang mua lån, U:ng tien t6 chUc cac tro vui nhc?n: dau

112

ca,

dåy cåy. dua xuong, leo c(jt mo, bilt v!t .. . dci dån lang san se niem vui vm gia dinh ong. Chuån b! cho gio no nh1,1y khai hoa, lang tren xom d11m trong ngong tin d~ k!P thm chUc tl,lllg, doan lån låp lo sån dau ngo chl!c cha mua may liinh thuang. Trong nha heo, ga, v~t da troi sån cha "man th!t". gia nhån lui tm rc?n rang, treo phåo lan phåo nho, trong ngoai, cha l~nh d~ chåm ngoi cho n6 vang litng. Co tieng tre sa sinh khoc, ca nha nin tha cha dqi: Dliong 6ng c~y v(ji vao phOng. Chåu be th~t khåu khinh, nhl.ing Duong 6ng dåu co thm gio d~ ngam nhin m~t rnay. 6ng chi chåm båm vao m(jt cM, dl,li mat ngo tai ngo lui, tim hoai vån khong thåy trai at con con, rna chi con so be bOng. Dl1ong 6ng h6n h~n tro ra, lap båp: "Dl!P het! Bo htt!", roi lo~g cho~g quy xuong truemg kY nam thiem thiep. Thåt vqng khien cho Duong 6ng oån ghet P~t Trm, roi d6 <fon hem cam len dllu dua con sa sinh vo t{ji. Bong dång miim mim de thuong cua be Xuån chi nhilc nha Duong 6ng l~i cånh be bang khi Duong 6ng ba hoa qua lo ve dua con trai thong minh xuåt chling khong bao gio hi~n hUu cua ong. Mm sanh dl1qc ba ngay. thi be Xuån da dl.tqc giao cho vli Nam. Vu Nam vita sanh con thi dua nho chet y~u . nen dl.tqc thue lam vU - cho bU mam nuoi dl16'ng, vai chi fu! la chi quanh quån khu nha dl.tm danh cho gia nhån, hau trånh ch~m m~t 6ng.

a

Trong hoan canh do, be Xuån chi co th~ song liJ.ng le, hOa minh VcJi dam con gia nhån, Va VcJi Sl! thltang yeu triu men cua Vll. Cha thi ghe l~nh. cac c~ khinh khi khong nhin nhoi, m~ thinh thoång mm ban vai eir chi men yeu nho nho . Tuy nhien, vi khong titng Cl!C kh6 vai con, tinh m~ con kem khån khit, da v~y thåy be Xuån lam lii lån l(jn vm dam tre ngheo hen, khong l(j duqc cai phong ll1U, kieu kY .. . nhl1 cac c~. nen ba eling nån long, roi ngay cang la la. Du b~ gia dinh håt hUi, be Xuån khong he oån trach, nang vån thl1ong cha m~ dit luon luon phåi trånh xa cha. Bai vi, chi clln v!fi vao m(jt lOi råt nho cua em, thi Dl1ong 6ng da co ca d~ n6i gi~ dilng dilng, dånh d~p em tan nhån nhl1 doi xu vai ke tir thu.

a

a

The la be lån loe bl,li dm khu nha gia nhån, sau he, ngoai vuem, cM dåu dåm leo hånh den gian nha lan nguy nga. Nhu nhling tre ngheo, be låy dat set nan do chai hay lay vllnh nia lam vong dånh ch~y loanh quanh. Be eling theo b~ be ra dong bilt cua, bilt ca, be bOng sling, mo au .. . hay doi khi len qua khuon vien chua, håi

Phåp Åm V u Lan 98


chUm ruc?t. media (me non), me dot (me chin) ... ve lam biia ti~c mam ruoc sau vu<:m.

thu 41 dong Låm Te, chi phåi Lieu Quån, va chii Hqi, ham ån Sl! vi~c be Xuån s6m da hqi duqc nghia man.

Cac co sanh nam mc?t. nen chång bao låu, may co da tnri'mg thiinh mqt hrqt. Cac co c~ an khong ngoi roi, quanh quån trong nha 16n mai sanh ra bl!c d9c, btflh ho;;tn ... nhill la nhan cu vi bilt thi~n. khong vi~c chi d~ lam, thai cac co ren ri, mc?ng mo chuy~n vq chong. Biet b~nh tr;;tng cac con, Duang Ong mc?t mi!-t lo sau r~. mi!-t khac rucrc thay do ve, muqn tieng cho con h<:>c chii thånh hien, rna thåm tårn chi mong chUng bilt r6i rånh sanh tam b~nh. Thay do gi!-p phai dam ti~u tho, quen duqc hau h;;t nuong chiu nen bieng nhåc chång d~ tårn vao vi~c h<:>c hiinh, nen chån chu<mg. TMy trong dam tre lam hl c6 be Xuån, ngoan hien, thay g9i den ct;;ty choi, Mt nga thu ~ duqc mc?t h<?C tro gioi. Chi mai len 8 tu6i, trong vong l thång be Xuån da thuqc lau lau bq Minh Tårn Bao Giam. Thay do thuang quf qua, di dåu eling dån theo nhu mc?t chU ti~u dong. Thay do sang chua dam d;;to vcri thay Hai Thi~n. be Xuån eling di theo d~ nau nucrc pha tra cham s6c qui thay. Mqt hOrn, sau khi thay trv tri giång ve lich sir Due Ph~t. thinh linh be Xuån den ben thay, kinh dn thua: - Thtta thay! Con xin phep thay cho con duqc di tu.

Sau khi quy trucrc P~t dai nguy~n giii gicri khong sat sanh, khong trqm cap, khong n6i doi, khong ta dåm, khong uong ruqu ... be Xuån cuang quyet noi g11ang thay tru<:mg chay d~ nuoi duang h;;tt giong tir bi. Em an chay åm tham, nen chi c6 th~ dimg rau d~u nau lån lqn vm ~t. phuang phåp rna em h<:>c duqc khi nghe hai thay lu~ dam ve Lvc t6 Hve Nang. Em duqc hai thay d;;ty d6 t~ tinh, ve Nho lån Ph~t. nen h<?C ciia em ngay eling uyen båe. TMy Xuån thiet tha vm nguy~n V<:Jng xuat gia eau d;;to, thay do va vli Nam, tuy khong bang long nhling cuoi cung vån chuy~n thinh eau den Ong ba Vien ngo;;ti. Ong ba da cMp thu~n de dang chu khong c6 gi rac roi nhu thay do dl! tinh. C6 le, d6 la giai phåp tot d~p. vi ong ba se khong phåi ån h~n khi doi xir t~ b<!-c vm co gai ut ciia minh.

-A! Con gai rna eling muon thiinh mim cuai treu gh~o.

Ph~t

sao con? Thay

- Thua thay! Neu ai eling c6 Ph~t tinh khong phån bi~t trai hay gai, thi con tu ciing c6 th~ thiinh Ph~t. Dlln.g khong thay? Thay Hai Thi~n gil!t minh, khong dam trå lai khinh suat, ch~m ral d;;ty: - Dlln.g v~y con! Trai hay gai, sang hay hen, tu ciing deu thiinh Ph~t cå. Con thay khong? Chua lang minh c6 tha tuqng Ph~t Thich Ca, Ph~t A Di Da, chu Bo Tat Van Thu, Ph6 Hien, Quån Åm, Dia T;;tng ... , ngoai ra, con tuqng Quan Cong 6ng Tieu .. , hinh tu6ng khac bi~t. d~p c6, xau c6 .. nhling tat cå deu c6 Ph~t tinh, l1i Ph~t Da Thiinh hay Ph~t Se Thiinh. D6 la nguyen ly, tat cå la mqt, rna mc?t eling l1i tat cå d6 con. Ngåm nghi hoi låu, thay ~y tiep: - Con con qua nho d~ xuåt gia. Va l;;ti, muon xuåt gia con phåi duqc cha m~ cho phep. Nhling con c6 th~ tu t;;ti gia lien båy gia, khong can phåi VaO chua C<;lO dau mm tu. Do;;tn thay Hai Thi~n liim le quy y cho Xuån, ban phåp danh cho nang la Thanh Hqi, chii Thanh thuqc the h~

Phåp Åm Vu Lan 98

sa

The la Xuån bat dau t~p sl,( liim Di~u nam 14 tu6i, roi duqc thay cho th<:> gicri Sa Di Ni. Gia dinh Vien ngo'!-i song phong luu c;;tnh chua, quen dan co gai ut, tru vU Nam vån åm tham qua l;;ti cham nom sau s6c nang. TMy Xuån vat va dam duang m<:>i chuy~n trong chUa, gånh nucrc, bira ciii, trong rau, quet d<:>n trong ngoai, va cam nucrc phvc vv thay ... , vli th~t dau long. Vu ucrc ao duqc ke c~ tu chung vcri co chii d~ sau s6c co. Tuy nhien, vi vu Nam a trong hoan cånh "a dr; nat lo'i'' - anh Nam khi dua Vf! den vU da ~n mqt so nq. Tien lai ciia so nq duqc trå bang cong c~ Nam dq. Chirng nao trå duge tien vay thi chuqc vg ve, bang khong thi c~ Nam dg khong cong suot dai nen c~ khong c6 chUt 11,( do d~ dtflh do;;tt so ph~n minh.

a

a

a

Chua Thien Thai theo truyen thong Thien tong, tuy vån chuyen can cong phu khuya va toi, cimg trau cfoi nqi di~n thåm såu. Sau thm cong phu, la thm t<:>a thien, ngoai ra Sa Di Xuån phåi h<:>c oai nghi va giii chånh ni~m theo nhiing phuang phåp do thien su Dqc Th~ de ra trong quy~n Ty Ni Nh~t Dvug Thiet Yeu. Di dU:ng nam ngoi hay lam bilt cu dqng tåc gi, d~ tir phåi luon luon giii chånh ni~m bang cach quån nhiing cåu k~ trong lanh. Nhu khi nghe chuong thi quån: "Van chung thinh, PMen ndo khinh, Tri tu~ truang, Bo d~ sinh .... " Khi vao nha v~ sinh thi quån: "Dr,Ji tilu ti~n thiri, duong nguy~n chung sanh, khi tham sdn si quyen tru tqi pMp"

Thanh Hqi thich hqp vm phuang phåp quån ni~m nay . C6 lan, quet la me sån chua, gi!-p lue me vita c6 trai non,

113


tre nit trong lang phå phåch, quang clinh la bua bai, lam co Sa Di bl,(c minh. Nhung khi vita c'llm ch6i quet di mqt h.tqt, thi cåu quån ni~m da tl,( dqng hi~n ra: "Hang tåo giiz lam dfa Thifi thifi phuac hu4 sanh"

Chua l6n, khong khi rqn r~p. khong duqc yen tinh nhu chua lang va di nhien, thinh thoång eling c6 doi chuy~n ~ phi phien na0 xåy ra, rna ke tu hlinh chi coi do la ng~ch duyen thti thåch minh.

Thanh Hqi gil,(t minh nM 11!-i, gifc vfcng chånh ni~m. mim cuOi thuang yeu, khong d~ gi~ hcrn, bl,(c bqi xåm chiem tårn minh. Tit d6, Thanh Hqi hi~u ra la tu thien chinh la tu tårn. Di dUn.g, nam, ngoi, trang rau, gcinh nu6c ... rna Stl dl,lllg duqc d~ tu tårn la thien, COn "tqa thiin cho mJ!.C dtft" nhung tårn khong chuy~n. thi eling ~t la vo ich.

~t

Sau hai nåm t~ tinh di!-Y d6 dua hQc tro cung, th'lly Håi Thi~n gffi d~ tli den Ni vi~n Ph6 Da, tue chua Cåy Mai,

Gia D~ thlinh, d~ nhb su ba Di~u Nghia hu6ng dån. Ni Vi~n T!nh Dq Tong nen khong c6 cåu k~ dong phåi, cac phåp danh ciia th'lly lån tro deu bilt d'llu bang chfc Di~u. kh6 phån bi~t ton ti tr~t tl,( nhu Thien tong. T~t ra, T!nh Dq tong quan ni~m phåp danh eling chi la giå t/!-m, nen cac thu giå khac: phåp tl,(, phåp hi~u. vai ve dong phåi .... luu tårn eling duqc rna khong luu tårn eling chå sao. Quan ni~m d6 eling rat thåm thuy' d'lly thien V*. Ni vi~n & noi do hqi, tong T!nh Dq 11!-i hqp v6i can ca qu'lln chling thOi ml:lt phåp, nen Ph~t tu ~t dong due. Ni su Di~u Nghia vita due d(?, vita c6 tai hu6ng dån va t6 chUc nen gåy dl,(ng duqc phong trao T!nh Dq thu'lln thlinh t~i viing Cay Mai. P~t sl,( be bqn, le nghi giao tiep phien phUc .... rna Su Ba vån gifc duqc sac thai an nhien thanh t~. cong phu cao day hiem c6. Thanh Hqi c6 ~p d~ hQc hOi noi v! th'lly khå kinh, tit nqi di~n den due dq, cach doi xli "tuy duyen btft bie'n" ciia Su Ba. Di nhien, co eling phåi danh ph'lln l6n thi gib chia se trach nhi~m v6i l O Sa Di Ni cilng trang lua, d~ h6 trq th'lly . Thanh Hqi bilt d'llu ph1,1 trach bep nuc, roi huang dang . Sau d6, do tu cach chfcng chl:lc, khoan hOa, l~i tinh thong chfc nghla, kinh di~n. Su Ba chQn co lam ~ giå. Ca th~ con gai khoång tu6i 15 den l 7 phåt tri~n th~t

nhanh. Thanh Hqi khong bao låu da trttc.'mg thanh, mqt co gai xinh dyp khac thuang. Ve dyp ciia co c6 cai gi thuy m*, trang nghiem ciia hoa sen tinh khiet. Tit thån th~ nang nhu toa ra duqc niem hOa ai khien ai eling yeu men trong d~!-0 V*. Trong chua, trU hai co Sa Di Di~u Kim va Di~u NgQC thucrng x'llm xi phe binh: -TM tam bqlam *h thay gMt! -

M~t

may n6 roi se lay chong cM tu giong gi?

- N6 ~ th'lly, th'lly cung cho dau?

tam~

giå, cM c6 biet gi

Con thi ai eling thuang men nang. Tuån theo chi d~!-Y ciia Su Ba, Thanh Hqi tri ni~m l1,1c tl;( Di Da dn m~t. Sau chfc "Nam Mo A Di Da Ph~t" lue nao eling noi lien khong dUt trong tårn nang, thllnh ra, du nghe cac su ty ~ ng~. tam nang eling dau c6 khe M nao d~ xlic d(?ng nhu thucrng tinh. Doi v6i nang, thi T!nh Dq va thien nhu nhau khong khåc.

114

ra, P~t tu eling c6 hl:lng "cdu danh cdu lr;i", nhung qua quat nhu gia dinh ciia vien lanh binh Truang d~!-i nhan, thi quå ~t d~c bi~t... Ba lanh binh den chua lad~ 11!-o ~p "tac oai, tac phUc", khoe ciia khoe tien, va doi hOi nhfcng l1U quyen d~c bi~t hay ap ll_(c chila t6 chUc theo ~ hieu ciia Ba. D'llu Xuån Canh Ty, quan ba yeu c'llu Ni Su phåi den tu gia hlinh le c'llu sieu cho thån nhån, vi~n ca B~!-ch phu nhån, vq ciia vien T6ng Tran tien tråm h~u tau Gia D!nb thlinh, c6 nha y tham dl,( le eling ducrng rna ba l6n "thdn ph~n qu6c gia" khong den chua duqc. The la Ni Su Di~u Nghla hu6ng dån phcii doan Ni Co den hlinh le. Riii ro cho Thanh Hqi, ngay a y, B~!-ch cong tu, con trai cung ciia T6ng Tran va eling lar~ qui ciia Quan Lanh Binh, 11!-i & nba. Han vita thay Ni Co la dien dåo tam th'lln. Von la ke khong tin P~t Phåp, rna Cong tu ta 11!-i doi quy hang d'llu, mat dam dam nhin Thanh Hqi, chång chlit n~ nang. Co vq biet tinh chong bl,(c qua chi biet hcrn låy n6i mat Thanh Hc;>i: - M~t may coi l~ch sl,( <2l qua hen! C6 tinh tu thi~t khong d6! B~!-ch Cong tli ngay nao eling lån la den chua d~ treu ghyo Thanh Hqi. Han khong uy ky gi ch6n Ni phOng, cu xong d~!-i l1,1c tim Ni Co, roi sam sa, "Em hai, Em hai dif!p mil sao di tu chi cho c!fc khd! Em hai theo qua mil an huang giizu sang!" . Thanh Hqi chi biet nhån nh1,1c yen l~g hay lfu tron vao phOng thfty cho dUge yen thån. C6 l'lln tMy Cong tu n6i nang s6 sang qua, Ni Co nho nhy thua: "Tiiu ni nguy4n suot difi tu hiznh . Xin Cong tu ditng pha phach tilu ni tqi nghi4p" . Chi c6 the rna Di~u Kim, Di~u N gQc da to nho v6i nhau la Thanh Hqi phl:lm dåm gi6i vi da n6i chuy~n v6i trai, roi cå hai doan quyet s6m hay muqn gi, nang eling se hoan t1,1c.

Tit d6

Tru6c nay, Thanh Hqi chua bao gib låm vao hoan cånh phien nao 11!- lilng nhu the nay. Trong bu6i cong phu sang tl,lllg Lang Nghiem th'lln chli, Ni Co chån thllnh mong c'llu Due Ph~t tit bi gia hq cho co thoåt khoi n~ Ma Vuang n'lly. Ngb dau, tl,lllg kinh xong tit chånh di~n xuong h~u lieu, b6ng nhien thay vien lanh binh Truang d~i nhan, dling dling sat khi, m~t khinh ngttOi veie Mt len trOi. Lanh binh ba m~t mili ch'llm d'llm, ch6ng nl:lnh dUn.g ben cl:lnh co con gai, m~t hoa ii dqt. KMng khi th~t eling thång n~g ne, rna khong ai biet duge chuy~n gi nghiem trQng da xåy ra. MQi ngttOi chi l~g le cMp tay xa chao ton kinh khach roi cM dqi. Bat thinh linh, quan gQi Su Ba, theo loi gQi con chåu: -Ne! Ba th'lly,- roi chi tay vao m~t Thanh Hqi- Tui da n6i v6i Ba th'lly la cai con nay rna tu hlinh cai quai gi? Chinh cai con m~t trang n'lly d1,1 d6 fuling r~ ciia quan rnay ngay nay di dau mat bi~t ... Con kia! m'lly dau

Phåp Åm Vu Lan 98


Cong tir ch6n nao? - d\ing l~i låy hai, ba co ve them tue toi, d~p ban dil.ng dil.ng - Hu ! Cai do dåm dång rna giå b<? tu hanh. ChUa nay chUa chåp thu dåm dång phå ho~i gia cang ngltm ta, thi Ba thay dåy phåi c~u trach nhi~m het .. . Quan 6ng eling tr'e moi glin tung tieng: - Chua nay l~p duqc thi pha ci.ing duqc. Quan eling co cong låp, quan muon du6i ai thi du6i ... Hai vq chong thi nhau la het, chili bm du di'eu khong ctanh cho ai chen vao m(?t lai giåi thich. Roi ch\ing nhu "dti nu" ro i, thi eling am am dån dam tuy til.ng di måt. Th~t ra, quan ba hi~u ro tinh net cua c~u r~ dåm dång, bO nha bO eira vui chai thOa thich ch6n thanh låu la vi~c qua thuang. Nhung khi duqc ngltoi m~t båo Cong tir Mn chua ghyo ngltm, sån ganh t! vm nhan sac Thanh H(?i va åm uc Ni Su Di~u Nghla "ngoan co'' kho di'eu khi~n. nen quan ba den chUa chili bm chai cho bO gMt.

T6 chUc theo th.anh qui cua Bach Tru<_mg thi'en su "nhdt nh!ft bdt tac, nhtlt nh!ft bcft thlfc", cåc Ni Co chia nhau lam l~g rift qtc kh6 d~ tl;l l~p, chO khong dl:fa VaO Sl:f y~m trq cua p~t tit. Dåt nUi råt hyp, din c6i, thieu phån, thieu nucrc . .. nen viyc trong rau, blip, du du ... d~ co hoa l<Ji th~t gian nan. Gi!-t håi xong l~i phåi gånh xuong mii, giao cho cåc b~ hang mua si. Cong phu thi ~t nhi'eu, rna ti'en thu vao thi chi du mua g~o. muoi, tuong .. . qua ngay . Tuy nhien, ai eling hi~u lam l~g la m(?t phuong phåp d~ tu, nen kh6 the nao eling khong sanh long chån min. Nhilng ngay dau mii, di chån khong bucrc tren vitng soi da ben nhqn, vai gånh nucrc fli!-ng triu, Thanh H(?i b~ rach nat cå thån, phåi keo le t\ing bucrc. Tuy nhien, coi "Ta Ba kham nhdn" nay, Cl:fC kh6 gi roi eling quen dll.n di. Chi sau hai thång "hucfn nh~c" Ni Co Thanh H(?i da cåm thåy Ph6 T~ am, ~t la nai ly tuang d~ thanh tu. Qui Ni Su thong cåm hoan cånh nang het long thuong yeu cham soc, va ~y d6. Do do, chi hai nåm lam l~g hanh thi'en, Thanh H(?i da d~t nhilng bucrc tien råt dai v'e n(?i tårn.

a

a

Su ba l<? ve buon trong m(?t thoång roi gift l~i ve binh thån thuang nhl;lt, li!-flg le vao phOng dong kin cita. Cac d~ tir ai ci.ing åo nao thån tho. Thanh H(?i d~ nucrc mat Mua thu nåm Dan, Thanh H(?i duqc am chii båo tin quy chåy ran r~a. Co da hqc d~ giu tårn minh trong chånh thay, sau khi h(?i y, da chåp nh~n cho Ni Co duqc thq ni~m. khong d~ ngo~i cånh chi ph6i, nhung lan nay, co gi& Ty Kheo Ni t~i D~i Gi& Dan Thien Thai, do B6n chm vcri, th~ d(?ng d~ sau dau chåt ngåt trong long. Dau su cua Ni Co la Thu<_mg Tqa Hai Thi~n t6 chUc t~i Tam kh6 qua, co bO bu6i thq thl:fc va bu6i cong phu chi'eu, Vu vao ngay Ram Thång Gieng nåm Quy Mao. Le thq menh mang trong dau y nghl chet. Oi! T~o h6a trcr treu gicri Ty Kheo doi vm ng11oi xuåt gia ~t quan trqng, sanh lam chi cai gltong ml!-t thanh hi nay d~ cho ngltoi Thanh H(?i hån hoan don ~ tin m\ing va nguy~n tinh yeu ke gMt! 6i! cai guong ml!-t nay chång co ich l<Ji gi tan tu hanh d~ khong ph~ long hoai båo quy v~ ån Su. chi la nguyen nhån cua phi'en mu(?n, chuang ng~i vi~c tu Tir ngay mil.ng l O, Su Ba Di~u Nghla da cån ~ cho hanh. Co ucrc mong sao cho minh duqc xåu xi, M co th~ ngltm don Thanh H<?i v'e Ph6 Da ni vi~n. roi sau do, Su tu hanh m(?t cach binh thuang nhu mqi ng11oi. Thanh Ba dich thån huang dån 18 nu d~ tir, gom 5 ph~ Gi& Su, H(?i chqt nhcr tm chåt d(?c cua mu xuong rong co th~ lam 6 gicri tir Ty Kheo Ni, 3 gi& tir Sa Di Ni va 4 gicri tir Bo da ~t la loi nhu phong cui, nen co quyet tårn ra sau Tat t~i gia, di tham du D~i Gi& Dan. vuan chua, chl!-t xuong rong cao ml!-t. xuc mu vao d~ phå hiiy g11ong ml!-t minh. Tay Thanh H(?i vita sap dua len Cac phåi doan lan luqt vån t~p v'e Tam Vu tir ngay 13. ml!-t. thi b~ nam l~i. roi co tieng cua Su Ba, th~t thuong Den nai, m6i ngltm d'eu ~ liinh m(?t trach ~ d~ tiep yeu: Ban T6 ChUc hoan thanh d~i le. Quy Ni l~i råt b~ r(?n - H(?i con! Con khong . . - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - , vm cong tac "åm thlfc" cho phåi tl;l hanh ~ xac thån hang ngan ngltm, nen con nhu v~y? Thay da co Thanh H(?i khong co chtit bi~n phåp an toan cho rånh r8i nao d~ hau chuy~n con. B6n SU hay tham thån nhån c~ chUa. Ngay hOrn sau, Sang hOrn sau, Su Ba chu Tang Ni bilt dau h<?i Di~u Nghla may cho hqp, luqc duy~t chuong nang m(?t khån d(?i dau trinh, cung an ChUC Sl:f, roi lo~i mi.i che dau dl!-c bi~t Mn thu tue . chåt van luåt . cua Ni, vm dl!-c di~m la nghi cac gi& tir. Bu6i hqp khan che kin ca ml!-t. chi thu hyp, nhung eling da chua hai 16 nho nai tam gom tren 150 Tang Ni mat. Do~ Su Ba dich tham dl:f, vi ngoai 52 gi& thån dua Thanh H(?i len Mn nui Chåu Thm, Ph6 T~ am, d~ xin am chii, Ni Su tir, rna 12 v! la cu si, l~i con "Tam Su, Th(it Chling", cac vi Tuyen Lu~t Su, Dån Thinh Su, tå hi1u Giam Dan, va Vien Due cho nang nuong nåu. Tuån lm ~y cua am ph~ Gi& Su nila. Ni Co Thanh H(?i ~t khong ngo minh chii, Thanh H(?i d(?i khån che ml!-t thuang tfl!c, d~ trånh duqc diem phtic tham kien cac b~c truang thu<_mg dong rac roi loi thoi bm khach tham quan chUa. Phåp Åm Vu Lan 98

115


du nhu v~y. Chi dm ngam nhin quy ton tue Hoa Thuqng mim cum., khoat tay, g~t d"liu tMi ... , thi Thanh H<?i dii cåm thåy huemg du~c niem an 11!-c ng~p tran. Sang SOm ngay rlim Thång Gieng P~t til dii dong du te tJ!U. N ghi le chånh thuc bilt d"liu, tu"lin tt,t timg tiet m-.:tc tiep noi nhau trong trang nghiem va d~!-0 V~. Gi6i. til Ty Kheo Ni bilt d"liu theo thu lcrp du~c khai d~!-o. Ni co Thanh H<?i d<)i khan che m~t lam nhieu nguOi thilc mac, tubng co b~ tan t~t hay phong ciri chång? Vi v~y, d~ trånh ke bang quan ~ ng~ ve ngii quan cua gi6i. til, khi Hoa Thuqng Giao Th<? dua Thanh H<?i tro ra lam le tlln. dan, thi khan che m~t khong con nua. D~!-i chUng b6ng ngl,lc nhien den båt d<)ng vi trucrc m~t h<? ll,li xuåt hi~n m<?t Ni Co tre d~p nhu th"lin tien, vita thoat t-.:tc, vita thånh thi~n. nhu hi~n thån cua Quan The' Am Bo Tat di~u hien. The' la d~,ii chU.ng ai ciing men nang. Cåm men ll,li gia tang thlinh kinh ph-.:tc. khi h<? chUng kien phong thåi an nhien cua Ni Co trong khi h3nh te "nhien huong cung Ph~t". Nguyen cac tån Ty kheo, trUcrc khi th<? Bo Tat gi6i., dii nguy~n dimg cM cao qui nhåt tren co th~ la dinh d"liu, d~ dot 3 m!n huong eling P~t. te nghi nay nhlln. ml,lnh rang Ph~t Phåp trån quy nhi~m m"liu, nen nhU:ng nguOi con Ph~t y thuc rang minh th~t la may man, c6 dl,li nhån duyen nen m6i. du~c g~p va th<? tri, do d6 dii noi guong chu Ph~t, chu Tfi d~ xå thån du phåp ... thi le nghi dot huong dinh d"liu ciing cho hang tl,li gia chiem ngucrng net trang nghiem, himg trang cua hl,lnh eling du<>ng. D~;ii gi6i. dan tiep noi v6i. vi~c trao truyen Bo Tat gi6i.,

sau d6, den ph"lin thuyet phåp va be ml,lc trong thanh tl!U Va phlln khm cua ID<?i nguOi. Sang Mm sau cåc phåi doan Ph~t giao l"lin lu<,rt ra ve. Thanh H<?i xin phep duge l~,ii chua Thien Thai vai ngay, trong khi su Ba Di~u Nghla huang dån 17 nu d~ til di du<>ng b<? hu6ng ve Go Cong d~ vieng thiim Tir An ni vi~n.

a

Phåi doan m6i. khm hanh vao gio Miio, rna gio Thin dii thåy nguOi Xa phu, m~t mfu bo phO, h<)c toe Chl,ly ve, vita trao cho Thuqng T9a Hai Thi~n phong tho, vita hfin h~n giåi thich: - D~,ii Ill,lll! D~,ii Ill,lll! B~ cucrp bilt het tron roi th"liy oi. Bue tho chi c6 måy lm van tat: "L~c Thien anh hung gåi Dt;zi Su Håi Thi~n,

Muifi bOn ba våi va bon m~ dan ba dii bf chUng anh hung b&t giii. Ra l~nh cho Dr,zi Su phåi phai Ni Co Thanh Hi)i dln lam ap trt;zi phu nhdn cho chUng anh hung thi cac tu nhdn se dulfc tha toan mr,zng. Nlu khong gia Ng9 ngay mai la gia tråm quylt 18 nhdn mr,zng. Dt;zi Su hiiy cho nguifi dln thu nr,zp xac chlt v? cdu sieu.

116

Di~u Kim thåo thea l~nh cua thien

Y Dt;zi Vuong"

Phia du6i. l~,ii c6 hinh ve tuy ~g ve, nhung ciing dien tå duge hinh ånh m<?t nguOi tren cåy roi xuong giua hai con hfi. Nguyen cach du<>ng di Go Cong chimg hai tram ~m. c6 m<?t d"åm sinh l"liy l<?i r<)ng 16n, m9c d"liy dua nucrc, lol,li låp la d~ lgp nha. Vi qua r<?ng khong khai thåc, d"åm nucrc ll,li såu, cåy dua nucrc sinh trubng ml,lnh, la to che he't 3.nh sang, nen ngum. dån g9i la "dam la to'i trifi". NguOi binh thUOng chi c6 th~ den me d"lim, don mo la ngoai cM khong ai du can dåm l<?i såu vao giua d"lim, sinh mem den ngt,tc, rna l~,ii toi tam khong tim ra phuong hu6ng. The' nhung b9n cucrp 1-.:tc thien: Dl,li ca Thien Y, cimg 5 dan em: Thien Thån, Thien Nhiin, Thien Nhl, Thien Ty, Thien Thi~t. goc la b<?n don la chuyen nghi~p. ranh d~a the, gioi vo, ll,li luy~n duge loi chl,ly nhåy nhu bay tren tau lå..., nen chU.ng dilng d"lim lam sao huy~t. xuåt bien xuåt hi~n. quan quån bao våy hang thang trOi ciing khong tieu di~t duge. Tir d6 b9n cucrp eling lam l<?ng. ChU.ng don du<>ng bilt khach thuong Ili,\P miii l<? va giet nguOi khong garn tay neu ai ch6ng l~,ii chU.ng. Quy Ni Co ngheo khong nghl den chuy~n cucrp b6c, khong ngo, chU.ng nghe nguOi ta ca t~g ve nhan sac tuy~t vOi cua Ni Co Thanh H<?i, nen mai tlln. cong. Muu st,t båt thanh, chU.ng n6i con bilt het cå b9n, roi d9a giet neu nhu Ni Co Thanh H<)i khong the ml,lllg.

a

Tho do SU ty Di~u Kim viet theo l~nh cua b9n cucrp, nhung hinh ve c6 le sang kien rieng, nh.am ggi 11!-i cåu chuy~n tien thån DUe Ph~t. DUe Ph~t b~ hfi du ru<,rt phåi tron tren cåy. Hfi m~ cha moi miii khong duge, d6i qua nen khong nghl tinh måu tit, d~ vo cå hfi con an ~t. DUe Ph~t khong nO' thåy hfi con b~ giet, buon tay xuong tt,t til d~ hai con hfi c6 thuc an. Di~u Kim dung tranh khich l~ ke khac hy sinh tanh ml,lllg d~ cU'u minh, k~ ra, tlli long dl,\ c6 chUt ngoat ngeo, nhung Thanh H<?i von tht,tc tha trung h~u. nghl Su ty c6 håo y chi giao minh, nen chåp tay cåm tl,l va nguy~n xin tuån theo. Th~t ra, Thanh H<?i vita th<? gi6i. Bo Tat. Su co dii nguy~n ban vui cU'u khfi chU.ng sanh. Neu chi c"lin cU'u m<?t ml,lllg nguOi rna Su Co che't, Su Co ciing khong tir nan. Huong hO, Su Co c6 th~ dfii ml,lllg song cho den 18 nguoi, trong d6 ll,li c6 Ån Su, thi di nhien, Su Co khong c6 chUt gi ng"lin ngl,li, Do d6, du c6 y kien ngan cån, vi~n le, b9n cucrp trao tro kh6 lu<>ng su Co vån nhåt quyet nho nguOi phu xa dua di ngay den chon hang hilm.

Xe ngt,ta dimg l~,ii ben du<>ng va Su Co phåi di b<? them cå d~m du<>ng tren dong kho loi lom, d~ de'n can nha la dimg lam di~m h~n cua b9n cucrp. B9n cucrp vita thåy Su Co la dii mimg rO' reo hO. Thien Thån, Thien Nhiin vo v~p tranh gianh nguOi d~p. Su Co binh tinh, nit dao nh9n di vao ngt,tc, nghiem ng~ n6i:

Phåp Åm Vu Lan 98


- Ti~u ni Mn dåy la tuån theo dieu kien trao d6i. Neu quy V~ chUa tha het til nhån rna d~g Ch<;tm den thån th~ ti~u ni, thi ti~u ni quyet tårn tl,( sat. - Xin tuån l~nh ngum d~p - Thien B<:>n anh hilng nay dåu co sai lm.

Y cucri

h'enh h~ch.

The la cå b<:>n chia nhau mo troi thå dam til nhån. Til nhån mirng khon xiet, m<;tnh ai nåy ch<;ty thoat thån, khong nguiJi nao nh<J tru V~ Thay kha kinh vån con dang thån thcr t<;ti do. Biet y Su Ba khong no bO di, Su Co Thanh H<?i niin ni: - Xin Thay thuang con di ngay di. Ph~t tii Cåy Mai råt can thay huang dån. Th'liy ngan ngir thi cå hai cilng chet cM chång ich chi. Su Ba cong phu ham duang da cao, ngay truac tirng b~ dam Tnrang D<;ti Nhan chiii mang rna vån an nhien tl;( t<;ti. nhung lan nay, ba nhu ke måt hon, cham ch~m buac di rna nuac mat da chåy dai tren rna. Chi nguy~n d<? sanh, quen bån thån minh d~ clill ngucri da t<;tO cho su Co suc m<;tnh phi thUang, binh tinh doi dau vm b<:Jn cuap. CUu ngum an toan roi, nghl Mn thån ph~ minh trong tay b<:>n cu<Jp, Su Co båt giac r~g rm. Bao nhieu y nghl dua nhau xuåt hi~n. "Oil ne'u bi chUng giet chet hay tung xea thi may qua, cha con chUng himh ht;z bdng sJ! dam dång thi lam saa ta chiu ndi ? Oil ta c6 nen ti! tu khOng? TJ! tu c6 pht;zm giai khOng? C6 pht;zm giai vqng ngii vi dfJ'i gr;zt bqn chUng kh6ng? Oil c6 le kie'p nila d6, minh dii tung hie'p dap nguifi, nen kilp nay mai lam vaa haan cånh nay"

quang lam l<;tc. LOng tir bi thuc dåy su Co tim phuang cåm h6a ho. Su Co l~g yen ~P d~. quan thån minh chi la m<?t cai bao chUa dl!flg day dåy 36 mon do dåy thoi tha: rnau, xuang, tim, ru{?t, gan, phån, mo hOi, nu6c ti~u .. . Roi Su Co l<;ti quan minh lå m<?t cai thåy rna vita chet, m~t mui barn xanh, thåy rna lan lan sinh chuang nl'rt ne chåy nu6c vang lay thui, doi thu dl:J.c an, tro l<;ti nhum xuang tan. Måy den tir dåu keo Mn che khuåt m~t trm. Trong bong toi l~p loe, b6ng mo ho co tieng su Co v<:>ng l<;ti: - Nay cac hånh giå! Hay quan sat cho ~t .ky b<? xuang trang heu biet di nay, CO dang d~ qui V~ yeu men chiing? L<;t lilng thay, su Co dang dung mim cuai rna b<:>n cuap hung ac run lå y båy, cui dau quy l<;ty khong ngirng, mi~ng thi van xin: - L<;ty Su phl:J.! Xin Su ph1,1 mo luqng hai ha tha t<?i chet cho chling con! Co le do chi nguy~n d<? sanh bao la, nen d~ ll;(c ciia Su Co m<;tnh me, khi su Co thånh khån quan ni~m nhu the nao thi b<:>n cuap thåy hi~n hi~n tru6c mat chling hinh ånh do. B<:>n chling thåy Su Co tro thånh m<?t tUi dl!flg dii do då y bay nhay, ke do Su Co chet di, thån th~ tir barn xanh cho den khi sinh thUi roi tro thånh nam xuang tan, la da kinh hon hoång via, tay chån run råy muon ch<;ty tron di rna khong let n6i. Cho den khi b<? xuang biet di, phåt ra tieng noi va tir tit di tru, thi b<:>n chling sq qua nga Sl:J.ffi xuong quy l<;ty xin tha chet rna thoi.

o

Chqt thåy m<?t cånh nh':lfl tren trm, su Co li'en nghl tiep: "Oil kilp phu sinh ngan ngui nhu vlt nht;zn bay vo tung tfch, c6 dang gi dau? Ta nguy~n xå thdn cU'u dq chung sinh, thi thdn xac nay dii kl la khOng. Bi giet hay bi danh d~p. trang sr;zch hay nha bån, cilng la khOng. C6 gi dang bdn khai.in hay sc; hiii!". Tl;( nhien su Co thu hoi l<;ti hilng tårn, binh tinh quang dao xuong dåt roi noi: - Ti~u ni xin giU tron lai hUa. Båy gia quy v~ co hånh h<;t ti~u ni the nao ciing duqc. Ti~u ni khong oan trach .gi~ han, B<:>n Thien Thån, Thien Nhiin ch<?n r<?n tay chån, nhung thåy D<;ti Ca chling khoat tay, nen danh dirng l<;ti. - Ha ha! Thien Y cuai dac chi - B<:>n ta ll:J.C thien huynh d~ lå anh em dong sanh dong tii, co phuac cilng huiJng, co h<:>a cilng chia. Nang la vq, thi ciing lå vq chung ciia 6 anh em ta, se duqc sung suang tr<:>n dm. ThOi hay coi b<? ao tu hånh ra di d~ cilng ta vui thu. Con cuang l<;ti thi dirng trach b<:>n ta vfi phu 16 mang. Su co khong d~ tårn den lai suong sa vo nghi ciia b<:>n cuap, rna di'em nhien dem long tir bi vo htqng quiin sat h<:J. H<:> chi la nhilng ke t<?i nghi~p dång thuang thieu h<;tt giong d<;to due nen b~ dl:J.c V<:Jng sai khien tro thanh mil

Phiip Åm Vu Lan 98

(HI$n tuc;mg tren dal vol Thien gla la m9t vi$c rot bTnh thuong. Ngay nhung ke ngoQi dQo, nhu cac fakir An D9, djnh h,1c cQn cQt, tham IQI h6o danh cOng c6 the bieu dien . cac nha th61 mien, d!nh ll,lc cang hEilP hoi, c6 nguol cOng con tQo du9c gla canh hl$n tien.)

Thåy b<:>n chling thånh tårn Su Co båo: - Quy v~ gåy nen t<?i. thi quy ~ tl;( sam Mi, lam lånh d~ chu<?c t<?i minh. Ti~u ni khong bu<?c t<?i ai va ciing khong tha t<?i cho ai duqc. Trm dåt b6ng nhien sang l<;ti. Su Co ngoi kiet gia, chilp tay nghiem chinh, thuyet kinh Nhån Quå Bao Ung cho b<:>n cuap. B<:>n cuap tru6c dåy hånh d<?ng gian ac chång uy ky chi. Nay nghe phåp mm biet t<?i ac ng~p trm, dau co barn thåy ra tram månh ciing chua dang, chling sq hai vo cilng va chling chi biet vång lm su co, nguy~n bO ac lam lanh, dem thån minh "lam trau ngJ!a" d~ phuc V1,1 dong bao, chu<?c l<;ti 16i lam ngay tru6c. D<? b<:>n cu<Jp xong Su Co tro v'e. Sau ten cu<Jp b~ r~ thay, di theo dua tien. Vita den dau l<?i. thi rna y qua co tieng xe l<?c c<?c ch<;ty den. Ngum khach thuang vita thåy b<:Jn cuap ch~ xe l<;ti, da hoång hon noi låp våp:

117


- Båm Di!-i Vuong! Xin Di!-i Vuong thu n.l$1 ... thu n.l$1 ... thu nh~ ... hån ca lam ca l~p vi khong biet neo de ng~ tien mai 19 bao nhieu cho vita, nhieu thi tiec qua, con it thi sq b9n cuap n6i gi~- Khong! Khong! B<?D ta chi nhcr qui V~ dua Su phl,l ve Tam Vu rna thoi! Thien YM pMp. Roi chling cMp tay kinh cån hu6ng ve SU Co: - Chling con vång IOi Su ph1,1 se giai tan nqi ngay mai. Tqi chling con n~g ne, khong biet den dm kiep nao m6i chuqc 11!-i tqi xua.

u:

- Due P~t d.;,ly: "Qudng daa d6 tue kh&c thiinh Ph~t", cåc P~t tie khong neo b~n tårn v6i I6i l'llm xua rna nh1,1t chi tu hanh. Dieu neo nh6, dao do t~ la tårn dao. CM tay khong dim dao nhung tårn om åp dao thi tu ciing vo ich. Xe ngl:(a da til til Chi!-Y di, rna cac ten cuap vån con quy Iay Th'lly mai. Su Co dilng 11!-i chua Thien Thai trinh bay nqi V1,1 cho B6n Su roi tro ve thiim nha. B<:m xa phu va khåch thuong mom nam mi~ng muOi, chling kien cånh b9n cuap tilng ph1,1c Su Co, vqi va loan tin cho ba con lOi xom . Co ten con dåm qua quyet rang Su Co la d~ tie chån truyen cua Le Son Thånh Måu hl!sanh d<? dm. Chinh mat y tMy, Su Co chi tung mqt chuang la b<:m cuap da nga T/!-P quy hang. Sau do, chång bao låu Su Co da bien thanh huyen thol!-i. dån lang tranh dua nhau ca tl,lllg. Su Co ve nha thåt dling lue. 6ng ba thån sinh reo milng don co con gai quy tai ba xuåt chling. L'lln d'llu tien tren dm, Ducmg Ong m6i nhin kY con minh. Chao oi! Ut Xuån dyp qua! De thucmg qua! Tai ba qua! Sao giong minh qua!!! Milng vui ~t 16n, nhung Ducmg 6ng lang xång rna vån kho mo lm v6i dua con rna tru6c kia ong 11!-nh nhl!-t. Ducmg ba thi om ch'llm låy con, liu lo tiu tit: - Må nh6! Må thuong con qua! Sao con ve thiim rna tre nhu v~y? Roi ngiim nhin con gai giåy låu, ba la 16n: - Chen det oi! Sao no l~ch sl:(, no giong tui hoi do qua! Hen Ong!!! Thua ba rna. Con milng ba rna vån ml!-flh khoe. Lue nao con ciing nh6 ba må va cåm li!- ba rna da cho con xuåt gia h9c di!-o . Sau con xin ba rna cho Vu Nam duqc tl:( do. Vu da nha minh den 20 niim la qua du roi .. ..

a

- Duqc roi! Co con xin thi ba må dong y ngay. Hai Ong Ba tranh nhau cMp thu~n. Roi xoay qua Vu ba noi: - Ne Nam! Co Ut xin cho båy do! Båy duqc tl:( do muon di dåu thi di. - Thua hai 6ng Ba. Con chi xin theo co Ut di tu rna thoi.

118

SU Co a 11!-i nha doi gia, co gang thuyet phåp cho ba my ve thuyet nhån duyen va hu6ng dån cå nha tu T~ Dq. Sau d6, Su Co d~a Vu Nam sang chua Thien Thai, xin Th'lly thu nh~ Vu, roi long tr9ng quy 11!-Y xin tl!- cm Th'lly . Th'lly Hai Thi~n nghiem tr9ng nhin SU Co, roi khån trucmg hOi: - H~u Sl! nhu the nao?

- Nhl!-n qua truang khong <3> DOI!-fi Su co len chånh

di~n.

t<?a thien rna vien t~ch.

Than oi! Chu Bo Tat khi da hi~n 19 th'lln thong thi dåu cMp nh~ luu 11!-i tr'lln gian d~ cho ng11m dm suy ton snng båi. Su Co Thanh Hqi da nhu the rna den va da nhu the rna di. Hai muoi nam ngan ngili nhu vet nh~!-fi lung trm vo hinh, vo tich. Theo

ån ngii khong luu hinh tich cua Su Co, Th'lly Hai

Thi~n t6 chuc le bOa thieu th~t dem giån. Nhung tiec xa

lqi ngii sac, Th'lly giU 11!-i phån chia cho Thien Thai, Ph6 Da va Ph6 T~ dong giU. Thucmg tiec Su Co khong nguoi, ng11m dån gMp ten h<? vcri phåp danh Su Co thanh Ducmg Xuån Hqi, d~ d~t d~a danh cho viing Tam Vu cii. Dieu li!- lilng la til khi lang mang d~a danh Ducmg Xuån Hqi, thi con gai dåy n6i tieng ngoan hien, xinh dyp, rna 01!-fi trai thieu gai thila ciing khong con ntia, chieu chieu, cac co gai hiinh di~n håt ru em:

a

"A ..... o' l Gai Ducmg Xuan tram phCin duyen dang ... Trai ThU ThU:a rruiy hf,lng xUr!g doi ... " Huynh Trung Ch6nh

Ghi Ch6: O> Tam

Hqi, <Zl

Vu: D~a danh xua. Nay thuqc xa Ducmg Xuån Binh Phu6c, tinh Long An.

qu~

qch sl:(: dyp

<J> Trich til bai k~ cua Hucmg Hai Thien Su ( 1628-171 5)

Nhl!-n qua truang khong Ånh tr'llm han thuy

Nhl!-n vo luu tich chi y ThUy vo luu ånh chi tårn djch nghla:

Nhl!-n li~ng giUa hu khong Bong chim du6i nu6c Nh~!-fi khong d~ dåu vet 11!-i Nu6c chång Iuu b6ng Jam chi. (Trich VNPG

Su IUQC T.T. M<';lt Th~)

Hoi cac d~ tit phåi n~n d6i xit voi nhau tuong bOa, tuong kinh. Ditng tranh cai nhau. Hay bOa hQp nhau nhu nuoc va sua.

Phap Åm Vu Lan 98


Tri Sieu Le MQnh Phåt

va Tu~ Si PhQm Van Thuang bi~u tuqng tuy~t voi

cua ke si VietNam • Phon Quoc f>Q LTS: Bru nay tuy dii vie't cach nay 10 nåm, nhung nQi dung nhu mQt hån hi~u tri~u. Gia tri cila n6 vån song mai vill che' dQ dQc tru chuyen chånh, nhift la trong thCri k:Y doi hoi nhan quy'en va t1,1 do tin ng11i1ng t:;U Vi~t N am hOrn nay. PÅ

Hang ch1,1c ngan ng11ai o ~t ra di, hang tram ngan ng11m Hi hrqt ra di. Va ngay nay, hon m<?t tri~u ng11m da g~t mr&c mat, bO l~i que my Vi~t Nam, ra di tren khap bon phuong trm the gi&. D6 la m<?t phan quan tr<.mg ciia chå"t xam Vi~t Nam. Tuy nhien ciing da c6 råt nhieu ng11ai khoug he biet m<?t chfr ngo~i ngii nao, hay cå chfr quoc ngfr. Nhung khi den xu ng11m, chinh h<;> va con chåu ciia h<;> ciing tro thanh m<?t phan chå"t xam Vi~t Nam, m<?t kho tang vo gia ciia T6 quoc Vi~t Nam cho tuong lai, d~ tro ve dl;(ng nu&c vao m<?t ngay khong xa. Nhung d6 la chuy~n ciia mai sau. Chuy~n ciia 23 nii.m qua va ciia Mm nay la: gifra con loe ciia hon m<?t tri~u ngum ra di tim n.r do, bang chinh m~g song ciia minh va ciia nhiing ng11m thån yeu nMt, giiia con lii mo u&c duge ra di, ngay cå trong giåc ngii, ciia hang ch1,1c tri~u ng11m con l~i. nhiing con loe va con lii dang lam te li~t xa h<?i Vi~t Nam ciing nhu lam te li~t cåc t6 chUc åm muu ch6ng doi cM d<?. vi nhiing ra di la nhiing ng11m bilt man v&i cM d<? nhå"t va c6 khå uling hanh d<?ng nhåt, thi vån c6 nhiing nguai da binh thån l~i. doi di~n v& ap bue va dau thUong, va ra tay hanh d<?ng d~ CUu nguai, cliu nu&c.

a

ke

a

Gifra con loe ra di cuon tung xa h<?i Vi~t Nam, giiia con Hi vuqt thoåt mm gqi mqi tårn hon Vi~t Nam, thi da c6 m<?t ng11ai tre tu6i, d~u ba bang tien si t~i Hoa Ky: tien

si y khoa, tien si triet hqc va tien si nhån chiing hqc, vån can dåm l~i, nhin thång vao dem toi vo cimg ciia que huong, chia xe n6i dau thuong menh mong ciia dong bao, va ra tay hanh d<?ng d~ chuy~n h6a ng~ch cånh va M lam l~i l~ch si'r bang chinh tinh m~g cua minh, ng11m d6 la Tri Sieu Le M~ Thåt, m<?t tinh hoa hiem c6 va la m<?t h<;>c giå sang ch6i ciia Vi~t Nam. Va m<?t ng11m khac, m<?t hqc giå I6i l~c va ciing la m<?t nha tha n6i tieng cua Vi~t Nam, da om trqn trong long thl!c te dau kh6 ciia que huong, quyet tårn l~i v& nhiing ng11m

a

a

Phåp Åm Vu Lan 98

dang dau kh6 va tich c1:1c hanh d<?ng d~ giåi ph6ng con ng11m khoi dau kh6. Ng11m d6 la Tu~ Si Ph~m Van Thuong, m<?t thien tai tl! hqc, thong th~o nhieu ngo~i ngii, da tirng si'ra nhiing bån <J1_ch tit chfr Hån ra tieng Vi~t ciia Thuqng tqa Tri Quang va da duge chinh Thuqng tqa råt khåm ph1,1c. Le M~nh Thåt va Tu~ Si la hai nha van h6a sang ch6i ciia Vi~t Nam. Bao nhieu ng11m da mm gqi h<;> ra di den "thien dt'lng". Bao nhieu ca h<?i da den d~ dua h<;> ve "dtft hua" . Nhung hQ da khUcrc tir khong do dl! va da Cttong quyet O l~i Vffi COi "dfa nglf.C trdn gian", dåt CUa dau thuong, ciia ngheo d6i cimg c1:1c. Chile chiin, neu ra di, tien si Le M~ That se duge mm ~y m<?t d~i h<;>c My danh tieng nao d6, v& so luong 50 ngan My kim m6i nlim. Va Tu~ Si, nhiing phuong trm tl! do, se tha ho lam "To Dong Pha, nhiing phuong trin viln mt?ng", nhu ten m<?t tac phåm n6i tieng ciia ong. 6i con gi bi himg hon, khi nhiing ng11m tri thuc, nhiing nha ngh~ si tir ch6i ra di den nhiing vimg dåt tl! do, la cai rna h<;> thiet tha nMt, mong u&c nhå"t vi chi c6 tl! do mai giup cho nguai tri thuc va ngh~ si song trqn con ng11m va thien chUc ciia h<;>, d~ l~i trong m<?t cM d<? d<?c tai ap bUe, nai rna h<:> b~ tuac do~t quyen tl! do sang tac, phåt bi~u! 6i con gi cao dyp hon hanh d<?ng tir ch6i ra di d~ song sot tren nhfrng thuyen cåp CUu Va quyet O l~i song chet VOi con tau dang chim xuong d~i duong!

a

a

a

T~i

sao h<;> da khong ra di khi hang tri~u ng11m da ra di? sao h<;> khong c6 cå cai mo u&c duge tron thoåt khoi Vi~t Nam khi hang ch1,1c tri~u ng11m khac dang mo u&c duac tron thoat?

T~i

T~i sao h<;> da

a

l~i d~ gånh c~u muon ngan nh1,1c hinh cay daug va gia dåy dang b~ tra tan, day dqa trong lao tii cqng sån?

Va du

al~i. h<;> vån c6 th~ "nfn thtf qua sang" nhu hang 119


ch1,1c tri~u nguOi khåc, h<? vån c6 th~ im l~g. an ph~. chåp nh~ thl!C te phU phang d~ song yen thån qua ngay nhu hang ch1,1c tri~u nguOi khåc. T~i sao h<? khong lam nhU V~Y va nguqc l~i da tich Cl!C hanh d<?ng va da b~ ket an tii hinh??? 23 nåm trU6c, trong nhUng ngay cuoi cimg cua fuling tu 75, ThU<:Jllg t9a Thich Quång Di?, T6ng thu kY GHPGVNTN ~ duqc giåy mm va danh sach di tån qua My cimg vm nhilng v~ liinh d~o cao cåp cua P~t giao mi'en Nam, nhung ngai da xe nåt månh giåy nay. Ngay nay, TT Thich Quang Di? cimg TT Thich Huyen Quang dang b~ C<?ng Sån giam dim, nhung chiic chiin ong ta khong bao gia hOi ~n vi hanh d<?ng d'åy si khi nay . T~i sao TT Thich Quång Di? da khong di tån qua My nam 75 va ~i sao Le M~ Thåt, Tu~ Si va bao nhieu nguOi nua da nhåt quyet o l~i du h<? c6 dieu ki~n d~ vuqt thoat sau nåm 75? D~ trå lOi cåu hOi nay, ta nen hOi them m<?t vai cåu nua: ~i sao Le Lqi, Nguyen Trai da khong tron ch~y khoi Vi~t Nam khi nu6c ta b~ quån Minh xåm lån? T~i sao Nguyen Hu~ hay Nguyen Binh Khiem da khong bO nu6c ra di khi t6 quoc b~ n~ Tr~ Nguyen phån tranh? Va g'ån dåy t~i sao Phan B<?i Chåu, Phan Chu Trinh da ra di nhu m<?t chien luqc cua cu<?c hanh trinh cach m~g. nhung vån cucrng quyet tro ve, du biet rang tro ve se b~ giam c'åm til t<?i? Ro han nua, t<;1i sao nha båe h9c Sakharov da nhåt quyet o l<;1i Nga So d~ n6i len tieng n6i nhån quyen, nha båe h9c Phucrng Ly Chi da nhåt quyet tro ve Trung Quoc d~ tranh dau cho tl;( do va liinh t1,1 cong do an do an ket Ba Lan Wales a da nhåt quyet khong rOi bO Ba Lan??? Th~t la giån ~. nhifng nha cach m~g va ke si thai xua, ciing nhu nhilng nha tri thuc va tranh dåu ngay nay deu biet ro h<? phåi o l<;ii vm dong bao, vm nhilng nguOi b~ ap bUe d~ tranh dåu cho tl;( do. Tl! ch9n luu vong, tir can bån da la m<?t sl;( d'åu hang. Tl;( ch9n o l<;ii, khru di~m da ta m<?t cu<?c chien dåu.

Le M~ Thåt va Tu~ Si da o l~i vi h<? la nhifng ke si Vi~t Nam, nhilng ke si nay c6 y thuc c6 trach nhi~m . Nhifng ke c6 y thuc va c6 trach nhiem khong tron Ch<;ly. khong bO nu6c ra di. Neu di, d6 chi la m<?t su m~g nhåt thOi, m<?t giai do~ tranh dåu . Bang m9i cåch h<? phai tro ve, bang m9i cach nhilng ke si Vi~t Nam phåi tro ve tranh dåu cho dong bao va xåy dJ!ng t6 quoc Vi~t Nam. Suot 5.000 nåm cua ltch sii Vi~t Nam, nhilng ke si Vi~t Nam da luon luon c6 m~t v6i nhån dån trong nhifng giai do~ quoc ~. da luon luon la ll!c lU<:Jllg tien phong cua d~i CUQC giai ph6ng dåt nu6c. Chinh h<? da v~n dqng tiem ll!c vi d~i nhung tån mac cua nhån dån d~ lam nen l~ch sii. Chinh h<?. bang sl;( c6 m~t trong tirng thon x6m, lang m~c da t~o nen truyen thong nhåt hO ba ling chOng ngo~i xåm va dqc tai cua dån tqc. Chinh h<? bang sl! c6 m~t tang ån trong nhån gian, da båo v~ van h6a dån tQC VaO trong tirng tårn hon, tlrng CUQC song CUa

120

nguOi dån va d6 la ly do chinh da khien Vi~t Nam trUang ton du b~ ngo~i bang do h<? han 1.000 nam. M<?t Tr'ån Binh Tr9ng "tha lam quy nuttc Nam con hon lam vuong ddt Bac", m<?t Tr'ån Quoc Toån "neu khOng pha tan dUlfc quån gi9c, ta th"e khOng trd lt;li ben sang nay", m<?t Ly Thuang Ki~t "Nam qu&: son ha Nam de cu", mqt Quang Trung "danh cho chUng månh giap khOng con. Danh cho chUng bilt ddt Vi~t trbi Nam la ddt trbi c6 chU", mqt Nguyen Trai "mqt månh guom dt;Æi djnh, bOn be phå.ng 19ng, tuyen bO' l~nh duy tån kh&p nuttc" ... D6 la nhilng bi~u tU<:Jllg hao himg cua ke si Vi~t Nam. Va hOrn nay, Le M~ Thåt va Tu~ Si tiep noi truyen thong ke si Vi~t Nam va xuåt hi~n sang ch6i nhu nh\lng bi~u tU<:Jllg tuy~t vOi cua ke si thOi d~i trong giai do~quocn~.

Le M~ Thåt va Tu~ Si nhu nhilng ngoi sao låp lånh tren b'åu trOi y thuc va tårn tubng Vi~t Nam, da xuåt hi~n v6i bån an tii hinh, mqt vinh dl;( cho rieng Le M~ Thåt va Tu~ Si va mqt niem tl;( hao cho tåt ei tri thuc Vi~t Nam ngay nay. Khi muon dån dang b~ ap bue, day d<?a. ~t la nhl,I.C nha neu ta c6 m<?t t'ång 16p tri thuc VO tårn, an hubng tren nhung l1,1a, trong lang quen. Khi dåt nu6c dang b~ b~o ll!c va d<?c tai thong tr~. hoanh hanh, th~t ta hiinh di~n khi ta c6 nhung nha tri thuc b~ ket an tii hinh. Le M~nh Thåt va Tu~ Si da riia duqc mqt ph'ån nao vet nho cua tri thuc Vi~t Nam hi~n t~i. cam tårn lam tay sai, im l~ng dong loa v6i b9n doc tai phåt xit, dqc tai quan phi~t va dqc tai c<?ng sån, nhilng ke da tan phå que hUcrng Va dUa dån tQC VaO tham h9a. 25 nåm trUOC, nha tri thuc Nguyen Tuang Tam, giua cao di~m khnng bo cua b<?n d<?c tai phat xit, da cåt cao lOi to cao hi~m h<?a dQc tai gia dinh tr~ bang cai chet hao himg cua minh. Va Mm nay, tri thuc Le M~ Thåt va Tu~ Si, giua giai do~n khUng bO CUa b~o ll!C chuyen chinh, da het vang l(ri phån khang b<;!O quyen Va tieng het y thuc, tieng het lucrng tri cua cåc anh da vang khap long muon dån, da vang khap the gi6i. Va ban an tii hinh rna b~o ll!C danh cho cåc anh, da dua thOng di~p tl;( do va nhån quyen cua cåc anh VUqt ra khoi bien gim cua ngJ!C til d~ den tåt ei trai tim yeu men tl;( do tren khap d~a dlu. Cac anh da gru den cho the h~ tre chling tOi thong di~p di~p phån khang dqc tai va nhåt la da thap len cho chling toi ng9n duoc chinh nghia, trach nhi~m cua ke si thOi d~i va hao khi ngtit trOi cua nhUng con nguOi båt khuåt. Cac anh da trao l~i cho the h~ chling tOi niem tin va tl;( hao.

11! do, thOng

Bån an tii hinh b~o lJ!c danh cho cåc anh la tieng chuong vang dqi, dånh thuc chling tOi dirng quen Vi~t Nam va gru cho chling toi mqt y thuc mm va m<?t con duang hanh dqng mm. N6 nhilc nho chling toi dirng quay lung va tron c~y. N6 keu g<?i chling toi phåi tro ve phl,J.llg Sl;(

Phåp Åm Vu Lan 98


va dåu tranh. Bån an tu hinh b~o ll!C då.nh cho cac anh da chåm dUt mc:;>t th<ri. kY, th<ri. kY tr6n c~y. Va th<ri. kY d6i khang theo ki~u can Vuang, Van Thån da mo dau m(?t giai do~ mfu, giai do~ dQ'i di~n VOi thl!C t~i va hanh d(?ng d~ chuy~n h6a ng~ch cånh m(?t cach thl!c te va phil hqp vm th<ri. d~i. Horn nay, the h~ chling tOi nh~ låy di sån tang thuang ciia bao the h~ di trucrc M l~i va mc:;>t que huang håp Mi cha chet. Nhling chllng toi khong nån long vi cåc anh da trao cho chllng tOi nhung h~t gi6ng tin yeu va mc:;>t tinh than d~i hilng sieu vi~t. The h~ chllng toi, o trong va ngoai nucrc, se dua dAn t(?c vuqt qua Vl!C thåm di~t vong hOrn nay M den tuang lai Vi~t Nam quang ph1,1c. Trong cu(?c hanh trinh cach m~g. c6 trai tim chling toi, hinh ånh bi hilng ciia cac anh, nhu chlla Jesus cach dåy 20 the k)i, bi d6ng dinh tren th~p tl! gia. Cac anh la nhung thanh tu d~o ciia t6 qu6c Vi~t Nam. Tren con duang xåy d11ng Vi~t Nam, n6i lien qua khu 5000 niim va tuang lai trong the kY sap tai, the h~ chllng toi va nhung the h~ mai sau luon luon nhin cac anh nhu nhling vi sao khong bao gia tat. Cac anh xling dang nh~ mc:;>t vong hoa cho nguai cach m~ng, vong hoa ket bang nhung trai tim soi n6i nhi~t huyet va triu n~g long yeu nucrc ciia the h~ chllng tOi va vong hoa ket bang nhUng giqt nucrc mat kh6c thuang cac anh ciia 60 tri~u nguai Vi~t Nam. Le M~ Thåt va Tu~ Si, cilng cac anh hung li~t nu da s6ng va chet cho t6 qu6c Vi~t Nam truang ton, båt di~t. cac anh tro thanh båt tir trong mqi tårn hon Vi~t Nam, båt tir trong lich su Vi~t Nam va trong Sl! nghi~p Vi~t Nam.

O nhling chån trai g6c bi~n xa xoi, hang ch1,1c ngan tri thUc, chuyen vien Vi~t Nam da may man vuqt thoat khoi che de? d(?c tai dang nghi gi, dang lam gi cho tuang lai dåt nu6'c. Le M~ Thåt va Tu~ Si da hanh d(?ng nhu nhii'ng tri thUc c6 trach nhi~m va da nh~ låy bån an tu hinh nhu nhii'ng anh hilng dAn t(?c. Le M~ Thåt va Tu~ Si da trå xong nq ao carn ciia nhån dAn, tinh thuang men va long kY vqng ciia dong bao. Con chling ta, nhling tri thuc, chuyen vien, nhling nhån tai Vi~t Nam o håi ngo~i. chling ta da Utm duqc gi? se phåi lam gi? hay it nhåt, c6 mc:;>t chllt tinh nao cho que huang, mc:;>t chllt long nao cho dåt nucrc? mc:;>t chllt thi~n chi nao cho nhling cong cuc:;>c day thi~n chi, day tinh nghia, day tårn long chån thanh ciia nhling ngu<ri. khac? Hay chling ta chi im l~g. hay chling ta chi vu kh6ng, ch1,1p mi.i, Mi xåu lån nhau? hay chling ta chi s6ng va cMt nhu nhling ten gia ao tui carn, nhUng phu(mg tha phU<mg eau thl!C, nhUng ke no l~ cho d1,1c vqng thåp hen, cho dong tien, cai nha, chiec xe hai g6p ciia xii h<?i tu bån? Va hang tri~u ke si Vi~t Nam o trong nucrc dang nghi gi, dang lam gi cho dem t6i Vi~t Nam bilng chåy nhling tia lua va nhling anh sang hy vqng ? Than tri va hilng ll;(c ciia truyen th6ng ke si Vi~t Nam c6 con sot l~i m<?t chllt nao trong tårn thuc ciia cåc anh ? haj' cåc anh dii tro thanh nhling con ngu<ri. may ciia m<?t chii nghia da 16i

Phåp Åm Vu Lan 98

th<ri., nhling ten no l~ ciia mc:;>t ch€ de? thoai h6a dang tan ra ? Cac anh da o l~i. du mu6n hay du khong cac anh ci.ing da can dåm han nhling ke da tr6n ch~y va du mu6n hay du khong, tir can bån, cac anh da chåp nh~ m<?t cu<?c chien dåu, tie khm dau, cac anh da duang dau Vfu b~o ll!C. NhUng h~t g~o m6c, nhUng thUOC vai tho rna ch€ d<? da Mc l<?t tan nhån tir nong dAn va cong nhån, d~ ban phåt l~i cho cac anh m(?t cach biin xin, de ti~n chilc chan khong mua chu<?c duqc cac anh va chi lam cho cac anh båt binh phån ne:;>. TM thi cai gi da tr6i tay, bit mi~ng cåc anh? Nhling thanh thieu nien nho be dii dåm duang dau vm b~o ll;(c. Khong le nao cac anh dii dau hang quy g6i ? B~o ll!c chi c6 gia tri neu mqi nguai sq hai va khiep nhuqc. Ngqn du6c ciia than tri, ciia hilng ll;(c Vi~t Nam, ciia truyen th6ng ke si c6 th~ tat o hai ngo~i nhling muon dm ngqn du6c d6 vån am i chåy tren que huong, chåy trong long ngu<ri. va d6 se la nhling tia lua d6t chåy cå m<?t cånh rirng. Le M~ Thåt va Tu~ Si chua nam xu6ng nhung da c6 hang ngan, hang V~ Le M~ Thåt va Tu~ Si khac dii sau sang dung len. Bån an tu hinh Le M~nh Thåt va Tu~ Si da khai bilng ngqn lua yeu nucrc va båt khuåt trong long mqi ngu<ri. Vi~t Nam. Ai se lam nen lich su neu khong phåi la nhUng ngu<ri. dang c~u ap bUe, båt cong va dau khd ? Ai la ke dang tl;( dao h6 chOn minh trong bån an tu hinh Le M~ Thåt va Tu~ Si ? Le M~nh That va Tu~ Si da lam su m~ng ke si thOi d~i ciia minh va da bay vao vom trcri cao ciia tinh than Vi~t Nam va ciia luang tårn nhån lo~i. Chi c6 nhling ke xet xu Le M~nh Thåt va Tu~ Si dang bi cao bu<?c nhu nhung ten sat nhån giUa toa an cong lu~ ciia nhån dAn va the gicri. Ai da thang trong V1,1 an tu hinh Le M~ Thåt va Tu~ Si ? Le M~ That va Tu~ Si da thang ve vang vi da chuy~n dua thong di~p tl! do va nhån quyen ra khoi ng1,1c t6i. Nhling ngu<ri. lanh d~o C<?ng sån da thåt b~i ~g ne vi hq da dua thong di~p Le M~ Thåt va Tu~ Si bay vuqt khoi lao til Vi~t Nam d~ den nhling phuang tr<ri. ciia tl;( do. Chinh hq da khai bilng y thUc phån khang ciia toan dAn Vi~t Nam. Chinh hq da xiet ch~t vong dai tl! co l~p tren the gim. Chinh hq dang di gan them m<?t bucrc tl;( hiiy va tl;( dao thåi. Cuc:;>c chien truang kY giii'a dAn t<?c Vi~t Nam va cM d<? C<?ng sån Vi~t Nam da thåy ro ai thang ai b~i. Khi D~g Ti~u Binh va Gorbachev cilng cong khai xu tu hinh Karl Marx va Lenine, khi nhån dAn Vi~t Nam cilng dong lo~t nhåt tårn khucrc tie, båt hqp tac va phån khang, ch€ d<? C<?ng sån Vi~t Nam hi~n nguyen hinh 13 m<?t dua tre mo coi, l~c loai, tran truong va b~nh ho~. Hiiy kh6c len di Mi nhling ngu<ri. C(?ng sån chån chinh! Ccic anh da hoan toan thåt b~i. da hoan toan chåy tUi va hoan toan phå sån. Neu con liem si, neu con nghi den nhling gia tri lich su dånh Tåy, du6i My, neu con nghi Mn tuang lai tuai sang ciia Vi~t Nam rna chinh cac anh da hUa h~n va da phån b<?i bang cach xåy dl!flg ffiQt hi~n t~i O nhl,lC va dd nat, cac anh nen giåi tån cM d<? Cqng sån va d~ nhån dAn tl! bau len

121


mot the h~ liinh d~o m6i, d~i di~n cho toan dån va co .khå nång phl;lC hoi nfem tin cua nhAn dån va dua Vi~t Nam tro thanh mqt cuoog quoc kinh te, dån chu va tien bq, dåp U:ng khat V<?ng thiet tha cua bao the h~ Vi~t Nam, bu dap nhung hy sinh vo t~n cua bao nhieu tri~u nguCri Vi~t Nam. Nhilng nguai liinh d~o Vi~t Nam hi~n t~i phåi trå tl! do ngay tue khiic cho Le M~ Thåt, Tu~ Si va tåt ca nhilng nguai Vi~t Nam .khac dang b~ giam cam vi chong doi cM dq tir tru6'c den nay. Hiinh dqng dåu tranh cua nhilng nguCri yeu nu6'c nay hoan toan dling va co chinh nghla. Horn nay vi~c trå tl! do cho h<? la mqt banh dqng khon ngoan, phil hgp v6i truyen thong bOa giåi va doan .ket dån tqc cua tien nhån. D~i ån xa cho tåt ca til nhån chinh tri la kbm di~m toi thi~u d~ bilt dau mqt .kY nguyen m6i cho Vi~t Nam. Hay d~ cho tåt cå nhilng nguai tri thuc va vån ngh~ si Vi~t Nam duqc thong dong va tt.t do nhu .. . måy trCri. Hay d~ cho h<? tt.t do u6'c rna, sang tac, viet lach, iin noi, phåt bi~u. Do la Sl! bilt dau toi thi~u cua viin minh va tien bq, cua d6i m6'i va phåt tri~n.

Hay mim cuCri tt.t tin va l~c quan, hai tåt cå nhilng nguCri VietNam d~t quyen lqi cua dån tqc Vi~t Nam len tren tåt ca. Tuang lai thuqc ve chling ta. TM kY slip den la the kY cita chling ta khi D~ng Ti~u Binh va Gorbachev da d~t quyen lqi cua dån tqc D~i Han va dån tqc D~i Nga len tren tåt cå, thi chling ta co quyen tin tucrng rang, nhilng nguai Vi~t Nam chting ta se khong ngu ~i gi rna khong d~t quyen lqi cua dån tqc D~i Vi~t len tren tåt cå, va tir do Vi~t Nam se co tuang lai. Tåt ca nhilng y thuc h~. nhilng chU nghla da tan va, tåt cå nhilng huyen tho~i da d6 nåt, tåt cå nhilng than tuqng da sup d6, d~ cho con nguai duqc song, duqc thcr, duqc iin, duqc noi, duqc cuai va duqc tro thanh nguCri, nhilng con nguCri tt.t do va ~nh phtic. Mau va mo hOi, nu6'c mat cua Mm nay va cua 5000 nåm qua se khong vo ich vi dån tqc chling ta dang thang, dang tUng btt6'c d3nh l~i quyen tt_l chU va tuang lai ciia minh. Chting ta dang thang, dån tqc Vi~t Nam dang thiing, tinh than .khai ph6ng va tll do ciia nhån dån Vi~t Nam dang chien thilng tåt cå. Va tr~ d~i thang nay se khong he d6

Dinh Chinh Trong bai Håi dåo Phu Quy, trang 60 dang trang Phap Am Ph~t Dån pl 2542, chung toi da so suåt danh nhåm s6 dan å håi dåo la 115.000 ngUoi. Nay xin si':.ca lliti con s6 chinh xac la vao khoång 15.000 ngUoi. Mong blitn dQC va tac giå thong cåm. PhapÅ.m.

122

mau, se khong he gieo rilc båt cu mqt mam mong ~ thu, uåt uc nao. Tåt cå m9i nguCri Vi~t Nam dang chien thiing vi chting ta da mo mat, da d~i ngq, vi chling ta da khong con trong hang toi cua giao dieu, cua chii nghla. Tåt cå chling ta da nhin thåy m~t trCri. Chling ta dang cam ch~t trong tay sinh m~nh Vi~t Nam, chling ta da thåy ro tuang lai birng sang cua Vi~t Nam, va chling ta tin tucrng ding chling ta co du bån linh va khå niing d~ xåy dt_lng l~i Vi~t Nam, d~ phåt tri~n huy hoiing Vi~t Nam va d~ doi tho~i binh dång v6i cac nu6'c cuang quoc. Nhilng dau thuang Mm nay se bay di nhu måy bay tren trCri, nhilng ct_lc hinh va doi rach Mm nay se duqc k~ l~i nhu nhilng chuy~n c6 tich va nhilng giao dieu cqng sån se chi con duqc tim thåy trong nhilng vi~n båo tang. Khi chting ta g~p l~i nhau, cuai vang song mii, khi åy toe vån con xanh.

a

Vi tåt ca rna u6'c se den, vi tåt ca boa trai cua hiinh dqng .khai ph6ng Va quang phl;lC tfi quoc, se bUng ncr trl16'c nåm 2000. Le M~ Thåt va Tu~ Si ai! nhilng anh em, b~ be tren khiip bOn phuang trCri, que huang va the gi6i ai ! trong nguc toi hay khi bu6'c chån len do~ dau dai, tren dong ruqng hay trong nha må y. trong van phOng hay tren du(mg pho, ngay giUa Sai Gon hay Ha Nqi, t~ Nh~t Bån, Uc Chåu, hay Tåy Åu va Dong Åu, tuot tren M~c Tu Khoa hay Hoa Ky, chting ta hay ciing nhau båt vang bai ca nåm 2000, bai ca ciia t6 quoc se song ~y va vuan vai 16'n len nhu Phil D6ng:

a

a

a a

a a

a a

Ngayd6, Sau muO'i tri~u nguiri Om nhau trong li'm g Cuiri vang nui sang Tuy4t viri Ngayd6 , Toe vdn con xanh Mat vdn long lanh Tim vdn trlu rz4ng Tinh nguiri Vi ngay d6 Mau da thanh hoa L~ da thanh trai Bung mi' tUO'ng lai Truac rulm 2000 Thlh~ ta di Len duimg xong pha Cho rulm 2000 Ndm cua chung ta . M~ Vi~t Nam D'i Cuiri tuo'i nhu hoa Chao rulm 2000 Ndm cua chung ta ... Phon QuocOQ

Phåp Åm Vu Lan 98


lttQm

l~t

- lttQm

l~t

- lttQm

l~t

"' v~ tinh SOHO V~ tinh SOHO hi~n nay lav~ tinh toi tån nhåt trong vi~c kham xet cac du ki~n ngoai vii tr~. N6 ~g 1861 kilo, cao 4,3 roet. V~ tinh c6 11 ca p~ dU.ng dS thåu nh~. truyen tin, ch~p binh, " . ve cac du ki~n lien quan den m~t trm trong 2 nam nrm. C6 khoang l 000 nba båe h<;>c tren 20 quoc gia da su d~g nhitng tin tue do SOHO gbi ve.

Cac nha vii trl;l h<;>c thuqc ccr quan NASA da dimg mqt h~ thong antenner cJ!c m;,rnh va 16n dS g6i tin hi~u hay m~nh l~nh den V~ tinh. H~ thong nay dln l o giåy d~ gbi mqt hi~u l~nh Va biet V~ tinb da nb~ duge tfu hi~u nay , Hi~n nay V~ tinb nam cach trai dåt khoang 1,5 tri~U cåy SO. "'Hoang gia Na Uy voi can nha moi trong hoang cnng Tren tlln.g Iau 3 trong hoang cung, ngl1m ta dang dJ! d!flh tu sua va thiet ke thanb can nha mai cho Vua Harald va Hoang H~u Sonja, va can nha hoan tåt vao cuoi nåm nay, nhung chi phi tu sua, thiet bt vao khoang 191 tri~u kroner. Ngoai Vua va Hoang H~u. can nha con c6 mqt s6 phOng ngli danh cho cac chinh khåch quan tr<;>ng khi thåm vieng hoang cung Na Uy . "' may vi tinh nåm 2000

Trong lm phåt biSu tren ta Mo Herald Tribune, Ann Coffou - nba phån tach thuqc chucrng trinh Y2K (Year 2000- niim 2000), da cho biet cac may vi tinh (data) hi~n nay dang g~p phåi mqt phUc t~p 16n, d6 la may se khong hiSu duge con s6 2000 neu nhu chling ta khong thay d6i 2 con s6 tir s6 99 thanb so 00. Dåy la mqt vi~c rna cac nba nghien cliu the gi6i nhuc d'åu (nho thOi??). Rieng t~i Na Uy ngl1m ta dJ! d!flh phåi ton khoang 5000 ti kroner d~ vuqt qua trb ng~i nay. Mqt s6 tien khong it!! "' n~n l~;~t

oTrnng qnoc

B~ c6 biet ~ l~t vira xåy ra t~i con song Yangtze, Trung quoc da khien cho it nhåt la 17 tri~u ngl1m vo gia CU Va khoang 2500 ngl1ffi da b~ thi~t m~g dong th(ri khien khoång 25 tri~u ngl1m b* ånh hubng do sJ! tan phå ciia n6.

"' Sl;t phåt tri€n cU.a cac tOn giao khåc

oNa Uy

Theo thong ke m6i nhåt ciia Sa Thong Ke Na Uy, thi hi ~n nay con s6 hqi vien ciia cac cqng dong ton giac khåc ngoai h~ phåi quoc giao Thien chUa Na Uy (statskirke) dang dan tang v<;>t. Con s6 nay vao khoang 330300 ngum, trong d6 c6 hai cqng dong c6 s6 hqi vien nhieu nhåt la Hoi giao, 46700 hqi vien va Pinse, 45000 hqi vien. Rieng t6ng hqi Nhån Ban-Luån Ly, D~o DUe (Human-Etisk Forbund) hi~n c6 69900 hQi vien.

VDEO VIDEO

VIDtO

VIDEO f)e con mc}t chut gi de nhå de thuang * 8~., mua., luu .,i~m "ga)' M~.,b Pbu' 1ba"b Mo.,. * 8~" "'"~" gbi dti" .,ga)' v"i c1oa., t':l, sj.,b .,b~t ... * 8~" "'"o" .,ba.,g "9a)' vui ua ma" va., ,o., mai mai. Hay lien

l~c

vm

C-------

Phi NgQC Hål Kurlandstlen SF 1052 Oslo Dt. 22 30 87 82

Nbis., "a~ ki"b "~~is"' ~~ay Yi~~m. . Båu ~å~ bi"~ å"~ rnim sac 9rn t~a"b PU P9"~ tP""~ tbøc. Nb~c ~~"' tbBu ~~"~ c~~ ~e v9 tbBu ys., c~., c~a ~~"· · Giå dåc . biet . de nho nhau hoai.


Phan U'u Nh~ duqc tin ba ngo~i cua d~o hii'u Tran Van Nho, Tran Van fhlc (Bergen, Na Uy), la:

C~BaLy

Anh

Sinh ngay 23.10.1903 da thåt l<)c tai Bergen, Na Uy ngay 30 thling 7 nam 1998 (nhllm ngiiy 8 thdng 6 Mr(iu Ddn). Thuqng th9 95 tudi. Thanh kinh phån uu cimg gia dinh cåc d~o hii'u Nho, Dlic. Cimg nguy~n clu huang linh 0;t Ba s6m sieu thang Ct!c L~c. Chu Tang ChUa Khuong Vi~t. Na Uy. BTS GHPGVNTN - Na Uy BTS Chi H<)i PGVN t~i Bergen

chung tal co:

crservice, han dv.ng ev. data mai, cu va komplett PC. chv.p hinh dåm cuoi, hoi, sinh nh~t, tang che' ...

cr Riia hinh tu kr. 79 (giao sau 2 ngay)

Duac tin buon: Con trai ut cua Bac Vån Nuang Le Ng9c Chån, Sarlat-Phcip quoc la:

huu Le NgQc Lån

vira thåt lt?c t~i Phåp quoc vao ngay 13 thång 5 Måu Dan. HuOn.g th9 53 tudi. Xin thllnh kinh phån uu cimg Båe Vån Nuang va tang quyen. Nguy~n du huang linh s6m vang sanh mfen Ct!c L~c. BTS Ht?i PGVN, Chu Tang Chua Khuong Ban Bien T~p Phåp Åm

Storgt. 26, Oslo- Tlf. 22 750429 (cc;mh ti~m DRESSMANN å sentrum Oslo)

C7" Nh~n

Phån Uu

D~o

bATA "NOTO

Vi~t

baodam:

omau seie trung thl;Lc, ro rang, gia ca phai chang cho nguai d'Ong huang. Oquy khach se hai long vi la nai dang tin c~y, chat lu<;~ng t6t. Mu6n bie't them chi tie't, xin vui long lien l;;lC Thai theo d.j.a chi va s6 di~n tho;;li tren. Chu nhån kinh mai.

giQi thiqu såch båi *Tha Triin Trung D<;w la tie'ng keu triim th6ng cua mqt ngu:ai Vi~t N am trude nhung dau thuang cua dat nuoc. Quy b;;ln yeu thich tha, da dQc tha, nghe tha Triin Trung D;;lo qua m<)t s6 sang tac dang trong Phap Am thi dung bo qua 2 thi phfim diiy ei p tinh ngu:ai cua Triin TrungD;;lo: - Thao Thuc - D6i Ca Thien Thu Tie'ng M~ Cuai Xin lien l;;lc: Tran Trung -DQo 6 Thornley Street, Dorchester MA. 02125 - USA. Tel. 617. 265 5984

tim nguoi Tim ngum thån: Chong ten V~, vq ten Thich. Tru6c nam 1975 lam vi~c o Ty Xa H<?i Phan Rang va gia dinh cu ng1,1 oPhan Rang. Duqc bie't hi~n nay dang d~ cu t~i Na U y, nhung kh6ng ro dia chi. Xin nMn tin va mong ba con co bac ai bie't duqc xin vui long cho bie't qua dta chi: Nguy~n NgQc

Cu

1935 Dorchestr. Ave.# l Dorchestrma. 02125 USA. Tel. (617) 282 6873.


Park Alleen 2-4 (Jens Evensen bygget) 2000 Lillestrøm if 63 81 33 47 l 63 81 97 78 Thll hai - Thll nåm: 12.00 - 23.00 gio Thll såu - Thu båy: 14.00 - 24.00 gio Chu nh(it hi 12.00 gio den 23.00 gio

Ooy khåch co the thuong thuc ~ m0-rvlit'V VOV~ V{/~~!

nJtCv ~ tVtMtfr nJui, V~ Y"~ Y"å-V VOV 2 50 cJt6- ng-0v

~en,~-L~~ ~~ Wtlv~

~-tovc6-~~-t~-t~tu/~-tren,so ~

D~c bi~t co nhieu mon an moi 1~, ngon,

re

Ring oss gjerne. Kan hentes etter ca. 15 min. Rabatt ved ta med hjem service

~

~~~~~~--~~~


KINESISK OG NORSK MAT

Solheimsgt. l , 2000 Lillestrøm Tel: 63 81 89 87 - Fax: 63 81 36 40 trubc day la KIM (tidligere KIM) • ..

7

.,

gto md ct.ta:

lhu hai den lhu nam "å chu nh~llU 12.00 gio den 23.00 gio lhu såu "å thu ba~ lU 12.00 gio den 02.00 gio

chu~en nh~n ti~c

ctidi, lien ho an, sinh

nh~t,

...

• Ccic mon ån dung khaa vi Å OOng- trinh bciy d9p måt • Hucmg vi tay;t vOl do daa Wp lao laytn dcim trcich • Dia diem lich sq - rqng ra i (200 cho ngOi) • Cho d9a XC2 thocii mcii • Karaoke cho nhiing b9n ua thich ..._,.

/\

~

/

'

'V

DAC . BIET . CO VU TRUONG DEP . - TRANG NHA mqi lien l'?c xin vui lcmg gqi Tim (mobil: 906 93 833) 7

"

..

.....

CHU NHAN KINH M()I


LuåtSd • su FREDRICK su CHRISTIAN

- Lu'-t - Lu'-t

Nhi'eu nlim lcinh nghi~, b:ach mQi dich "V CAn

va dam

- Lu'-t di-trU *

Dåm~ncac

qu6c li~n h~ dln

* Khang cao cac - Lu'-t gia dl.nh * L~p di chuc *Ly-di * LythAn * Hity bO H6n-thu * Cå'p dtldng cho con * TrQ cå'p tan ph~ -·-~.

- Luat thvo · . •

'

r.

l

;'·

-'

&ing.~ng ·voi ·cåc

i

V\i tren:, van phong cUa chling t6i ~dåm ~n tå't cå cac dich vt.I th6ng dich th6ng thtlong va ~ toa 8n do ~ QuYNH-LOAN v3i nlu~u nlim kinh nghiem dam tnich.

* Thanh ij.p c6ng ty * Thitt l~p hQp-<f6ng * Sang nhu<>ng clia hang Ngoai ra van phong chilng t6i oon chuy~ lo v~: ~ . ' ' ·,. - Tn)m cap , ' - Say rt1Qu lai x~ bi tich thåu b~qg)~ - Thie'u nhi plil}rn phap , ·

-Anm~ :"" ,Cå;n ,. ,. '·sa, b~ch phitn ..~ ~ cac t(li ti~u hlnh vat .. ··A '

~?

Gia tham khåo phåi chang.

Y k:ie'n tham

khåo va ht13ng dån phap l~t xin lien l~c tn,ic tie'p voi:


return adresse PHÅPÅM Postboks 224 N-3051 Mjøndalen, Norway

B

PHÅPÅM T~p

Chi Ph~t Giao, Van H6a Va Dån T(lc

Det Vietnamesiske Buddhistiske Tidsskrift i Norge utgitt av Det Vietnamesiske Buddhistsamfunnet i Norge

Ansvarlig redaktør: Thuf}ng T9a Thich Tri Minh Redaksjonssekretær; Quang Kiwi Trim H oa

P.Box 224. 3051 Mjøndalen, Norway Tlf: 32 875207 -Fax: 32 875873


Phap Am 1998.4&5- Vu Lan