Page 1


VIeTNAM THEKY 20 ",'

?


"

,,'

?

VI:t:T NAM THE KY 20 Bien nien sa * DeJONG KIiN bien s~n Tie-ng Que Hlidng xua't ban Mdu bia va trinb bay: Til PHONG

*

In kin tbunblft tffi Hoa Ky Virginia 2005

4

*

DL1dNGKI~N


nUONGKIEN bien soq.n

A

VIETNAM • 9 THE KY 20 ~

bie n nie n sil

TU Sach nENG QuE HlfdNG Virginia 2005


6 * DUdNGKI~N


,

LmN6ilJau VIeT NAM, THE KY 20 d1t(JC bien soq.n thea phttcJng th1CC bien nien S1~ tom tdt cac S1/ ki?n quan tr9ng v~ lich S1t, van hoa, kinh t~ xii hOi tq.i Vi?t Nam trang 100 nam qua. Th~ ky 20 co Ie la mot th~ ky cho d~n nay dd Iq.i nhi~u t1j hao va dau th1tcJng nhtit cho detn toc, vai rtit nhi~u khdng dinh Ian hoai nghi. van con nhi~u th~ h? ngltai Vi?t bltac vao th~ ky 21 mang dtiu tich cac bi~n dong clla th~ k:J; tntac, va kho long dd tam h6n thanh than nhin l{;li cae s~t ki?n co chinh minh trang do, v{Ji mtit mat co, thanh cong c6, thtit bq.i co, tlh nh~lc co. Chinh vi th~ nhi~ll s~t ki?n bi V1li ldp khong phai boi thai gian ma bOi chinh con ng1tai. Nh1tng /ich sll van la /ich S1t, vtin d~ la khi'ii S1/ di tim. Cu6n sach nh6 nay chi la mot khoi s~t, mot phac thao ma Ie ra n6 chu:a nen tin hanh vi con qua dcJn gian, nhi~ll thi~u sot va sai Idm . Con dttang ngdn nhtit dd b6 sung, S11:a chaa la nh4n d1t(JC s~t phe phan rong riii, d6 la Ij do no ra dai, trang mong vao S1/ rong ht(Jng dta doc gia dd co cC/ hOi nh4n d1t(JC s~t phe phan. Con d1tang tuy con dai nhttng n~u co nhi~u ngttai d6ng hanh, ch11ng ta tin rang chl~ng ta se d~n dU(Jc vai

lieD

Sll

nDlt la chinh lieb

Slt.

Thang 6 ndm 2005 ,

?

TACGIA VI~TNAM TH~KY 20 * 7


8 * DVC1NGKI~N


SO Lu'OC • ~

ve ~

?

THE KY 19

VI~TNAM THt'KY 20 * 9


10 * DLf(JNGKI~N


Chinh Tri• • 1802 Nguy€n A.nh di~t nha Tay Son, len ngoi hoang de la'y hi~u la Gia Long, dong do t~i Phil Xuan (Hue), la'y qu6c hi~u Vi~t Nam tli' nam 1803 .

• 1825 Vua Minh M"lllg fa dl,l ca'm d<;lo .

• 1847 Tau Phap b~n vao cU'a Da Nang trong khi hai ben thu'ong nghi v~ vi~c ca'm d<;lo. ,

~

?,

CAC DE NGHl CAl CACH TV 1863 DEN 1879

Nguy€n Tnrong TQ, Nguy€n Duc H~u, Nguy€n Di~u, Dinh Van Di~n, Nguy€n Hi~p, Phan Liem, Ph~m Phil Thu, Bui Vi~n, Nguy€n LQ Tf~ch ... dang so xin cai cach nhu'ng d~u bi tri~u dlnh bac boo

CHIENTRANHVltT-PHAP " ,,' TU1859 DEN 1884 Cac vien quan tri~u dlnh Hue hy sinh trong VI~TNAM THt' KY 20 * 11


khi eh6ng giu vdi Phap: - Phan Thanh Gian tl;l' ni' nam 1867. - Nguy~n Tri Phuong va con la Nguy~n Uim tir tr~n nam 1873. - Hoang Di~u tl;l' tir nam 1882.

CAC HIEP DOC VOl PHAP TV 1862 DEN 1884

- Hi~p /Joe niim Nham Tua't (1862): Nhuong eho Phap ba dnh Bien Hoa, Gia Dinh, Djnh Tuong. - Hi~p /Joe niim Gidp Tua't (1874) : Nhuong dut eho Pha p sa u dnh N am ky - Hi~p /Joe niim Gidp Than (1884): Thie't l~p quy~n bolo hQ eua Phap tren toan Hinh th6 .

CAC CUOC KHANG CHIEN CHONG PHAP TV 1861 DEN 1892

* MilnNam: Truong Cong Dinh, Nguy~n Trung Trl;l'e, Tri Huy~n To"li, Thien HQ Duong, Thu Khoa Huan, Phan Liem, Phan Ton ...

*

Miln Trung:

Phan Dinh Phung, Dinh Cong Trang, Mai Xuan Thudng, Tang Bl;l t H6, Le Trl;l'e, Nguy~n Phl;lm 12 * DltjNGKI~ N


Tuan, T6ng Duy Tan, C~m Ba ThU'oc ...

*

Mi€n Bile:

Nguy~n Thit%n Thu~t, Ngu, D~ Ki~u, D6c Tich ...

*

Ky

D6ng, DQi Van, D6c

Tri€u dinh Hut:

- Vua Ham Nghi: Vua Ham Nghi bo kinh thanh Hue khang chien ch6ng Phap (1885-1888).

,,'

,,?

"

CHE DO BAO HO

Theo cac hit%p U'oc ky voi Phap thl Nam Ky la thuQc dia theo che dQ tn!c tri, nam 1888 nhU'ong them hai dng Da Nang, thanh ph6 Ha NQi va Hai Phong lam da't nhU'Qng dia, cac nc1i khac thuQc quy~n tri~u dlnh Hue nhU'ng th\fC cha't do Phap ki~m soat. C~m d~u che dQ bao hQ la vien t6ng d6c toan quy~n, Trung Ky co vien kham su, Bac Ky co vien th6ng su, tu nam 1897 kiem chuc kinh lU'Qc su la chuc quan cua tri~u dlnh Hue.

VI~TNAM THt'KY 20· 13


Van Hoc • •

VAN CHUONG CHU HAN

*

Cac nha sang tac bdng chil Han, phiin LUn La thi ca Ph<;lm Quy Thieh, Nguy~n Du, Trinh Ho~ti Due, Le Quang Dinh; eae vua Minh M~nh, Thi~u Tri, Tt! Due; Nguy~n Van Sieu, Cao Ba Quat, Tung Thi~n Vuong, Tuy Ly Vuong, Ha Ton Quy€n, Phan Thanh Gian, Truong Qu6e Dl:mg, Ph<;lm Phu Thu, Nguy~n Tu Gian, Nguy~n Thong, Nguy~n Khuyen, Duong Lam ...

* -

Cac bQ sit kj va din chi do Quoe Tit Gitim ph~ trach sOf!-n Kham Dinh Vi~t Sil Thong Gidm CUClng M~c. Dg.i Nam Thf:lc L~c. Dg.i Nam Li~t Truy~n. Nha't Thong Dia Du Chi. Dg.i Nam Nha't Thong Chi.

*

Cac bQ lich sit, din chi va toan thli do cac h{Jc gid sOf!-n - Gia Dinh Thong Chi do Trinh Hoai Due sO<;ln. 14 * DLldNGKI~N


- Bile Thanh Dfa Du Chi do m<)t s6 van th~n gilip vi¢c T6ng Tran Bac Thanh Le Chat sO(;ln. - Phucmg Dinh Dfa Du Chi do Nguy€n Van Sieu sO(;ln. - Lfeh Triiu Hie'n Chucmg Lor;zi Chi do Phan Huy Chli sO(;ln.

VAN CHU(JNG CHU NOM

*

The' "truYfn" bdng van viln - Dor;zn Truong Tan Thanh (Truy¢n Ki€u) clla Nguy€n Du. - L~e Van Tien clla Nguy€n Dlnh Chi€u. - Bieh Cau Ky Ngq (khong r5 tae gia). - Nhj Dq Mai (khong r5 tac gia). - Phan Trdn (khong r5 tac gia). Ca nam tac phffm d€u thea th€

h:IC

bat.

*

Cae nha thd Nom H6 Xuan Huang, Ba Huy¢n Thanh Quan, Nguy€n Cong Tru, Cao Ba Quat, Chu M(;lnh Trinh, Nguy€n Khuye'n, Tr~n Te' Xuong, Ly Van Phuc, Ton ThQ Tuong, Phan Van Tri, Nguy€n NhuQc Th!, Nguy€n Quy Tan, Nguy€n Van L(;lc ...

Hat n6i va l~c bat la hai th€ tho ph6 bie'n va d~t den muc dieu luy~n, nhung Duong lu~t v~n Ut sCi truong clla m<)t s6 nha tho. VI~TNAM THt'KY 20 * 15


cAc NHA KHAO CUU vA THANH L!P VAN CHUONG CHU QUOC NGU

Truong Vlnh Ky (1837-1898), Huynh Tinh ella (1834-1907) .

BAOCHI

- Gia Dinh Bao do chlnh quy€n bao hQ sang l~p vie't bang chu quac ngu xuat ban d Sai Gon nam 1865. - Df,li Nam Dang Van Nhq.t Bao vie't bang chii'

nho do Nha Kinh LI1Qc 1892.

16 • DlXlNGKI~N

sa

xuat ban d B~c Ky nam


A

VIETNAM • t 'IHEKY20 ~

VI~TNAM THt'KY 20· 17


18 • DlJCjNGKI~N


• 1900 Nam 1900, Phan Chu Trinh d~u cll' nhan, qua nam sau d~u ph6 bang, lam quan de'n nam 1905 thl tu chuc. 6ng dU<;1c coi la nguoi khdi xud'ng va dm dft u phong trao Duy Tan.

• 1901 - 01-08-1901: Nang cd Min Dam, to bao vie't b~ng chii' quac ngii' dftu tien do nguoi Vi~t Nam sang l~p, xua't ban tl;li Nam kyo so' cuai ra ngay 4-11-1924.

• 1903 Phan Boi Chau va cac d6ng chi ton KyNgOl;li Hftu Cuong De lam rninh chu "Vi~t Nam Duy Tan Hoi".

• 1904

Phan Boi Chau ph6 bie'n "Luu c&u huytt l~ tan thu" b~ng Han Van e6 vo long ai quae.

• 1905 - Chitn tranh N ga - NhtJ,t : Hl;lm doi Nh~ t pha tan hl;lm dOi Nga tl;li eo bien Dai Ma, lam rung dong cae eucsng quae Tay phudng va anh hUdng quan tr<;mg de'n quan ni~m eanh tan de gianh doe l~p eua cae t~ng Id'p S1 phu Vi~t Nam. VI~TNAM TH~KY 20 * 19


- Nam 1905 : Phan BQi Ch§u cung Tang B~t H6 len duong sang Nh?t rai Trung Hoa, khdi d~u phong tr~lO Dong Du. T~i Trung Hoa, ong g~p Luong Khai Sieu.

.. LUaNG KHAl SIEU LliClng Khai Sieu (1873-1929) la mQt nha each mt;lng va van hoa Trung Hoa co anh hliCJng sau rQng dlJ'i wJi phong trao Duy Tan. Ong eung thay la Khang Hr1u Vy di xliClng phong trao eanh tan, sau ong roi bo ehu nghfa bao hoang eua Khang Hr1u Vy df thea ehu nghfa eQng hoa. Ong lam bao, vie't nhiiu saeh truyin ba tli tliCJng tie'n bQ, gop phan VaG s¥ thanh eong eua each mt;lng Tan H(li (1911). Cae tae pha'm eua ong dii co tae dQng quan tr9ng VaG cae tang lCIp sf phu Vi~t Nam thoi ay, dlia tCli khat v9ng eai each va cae ehu thuye't vi ehinh trj eua cae dang each mt;lng sau nay. -- Nam 1905 : Chu M~nh Trinh (1862-1905) qua doi, thi gia thuQc phai lang m~n h?u ban the' ky thu 19, d6 l~i nhi€u bai ca va thi pha'm co gia tq: Thanh Tam Tai Nhan Thi Tljp (tuc Tang Vjnh Truy~n Kiiu), HliClng SCIn Phong Canh Ca, HliClng SCIn Nhljt Trinh Ca .

• 1906 - Phan Chu Trinh g~p Phan BQi Ch§u t~i Trung Hoa, cung sang Nh?t rai Phan Chu Trinh v€ nuoc c6 20 * DL1dNGKI~N


dQng phong tr~lO Duy Tan, d€ xuong thuye't dan chu, dan quy€n. - 15-08-1906 : Phan Chu Trinh gii'i cho toan quy€n Pha p buc thu thuang duqc gQi la ndu Phap Chinh Phu Thzt, da lOch nhung t«$ l~u cua quan ll;li Nam tri€u va chinh sach ha khac cua chinh quy€n bao hQ .

• 1907 - 29- 01-1907 : Trfrn Te' XUc1ng, thuang gQi la Ttl XUc1ng qua dai.

.. THAN TE XUaNG Trdn Te Xztcmg (1870-1907) ngztoi lang Vi Xuyen, huy~n My L9C, tlnh Nam Dinh, n6i tieng thong minh tit nho nhztng tinh tlnh ph6ng khaang, khong chiu diu thuc vaa phep tdc, khuon khd nen thi cil nhiiu ldn v6n ph(lm trztong qui, miii nam 25 tudi (1894) moi dg,u tu tai. Nha nghea, can dong, thoi the daa dien, ong bitt ddc chi, lam tho traa phung milt cach cay dilc. Qua tho ong, ngztoi ta nhg,n thay nhang lo lang cua slj ddi doi nen cung voi Nguy~n Khuyen, tuy hai than phg,n va phang cach trang tho van khac nhau, dztf/c cai la d(li di~n cuo'i cung cha the h~ nha gia cu sang tac bdng cha Nom.

- Niim 1907 : Huynh Tinh eua con gQi 1ft Paulus Cua qua dai. VI~TNAM THt'KY 20 * 21


~

,

?

HUYNH TINH eUA

Huynh Tjnh Cua (1834-1907) nguoi tlnh Ba Rja, d6ng thoi voi Truong Vfnh Ky (18371898), rilt gioi Han van va Phap van. Ong tUng coi vi~c phien djch cac van an cua chinh phu thuQc dja h6i tty va gia vi~c bien tg,p to Gia Djnh bao fa to bao d&u tien viit bling cha qu6c nga. Ong di ft;li nhi~u tac phli.?m trong do hai cu6n Dt;li Nam Quo'c Am Tf! Vj (1895, 1896) din nay win con co gia trj nghien cUU cao. Co thi noi ong va Truong Vfnh Ky fa nhang nha van quo'c nga ti~n phong dii gop ph&n IOn VaG sf! phat triin va phd biin cha quo'c nga.

- Vua Thanh Thai lien l~c voi Ky Ngo~i H~u Cuong D~ bi Phap bUQc thoai vi, d~y sang dao Reunion, thuQc dia Phap t~i Phi chau. Hoang tii' V1nh San (8 tu6i) len n6i ngoi, Iffy hi~u la Duy Tan (19071916). - Dong Kinh Ngh1a Thl,lc do Luong Van Can, Nguy€n Quy€n, Dao Nguyen Ph6 va mQt so' nhan s1, thanh l~p t~i Ha NQi trong chu truong Duy Tan cua Phan Chu Trinh. Truong khai giang thang ba, den thang 12 bi Phap dong cii'a. - Dong Duong Tt;lp Chi xufft ban do Schneider sang l~p, den nam 1913 moi do Nguy€n Van V1nh lam chu but. 22 * DL1C1NGKI~N


1908

-

VI:l Trung

IcY dan bien bung n6 d Quang Nam.

- Phan Chu Trinh bi Phap bat VI nghi co lien quan den Vl:l Trung IcY dan bitn (phong trao khang thue) n6i len d dnh Quang Nam la que ong. Phap va tri~u dlnh Hue dinh xl't tl't hinh nhung do sl! can thic$p m<;lnh me cua cac hQi Nhan Quy~n Phap, an tl't hlnh d6i thanh kh6 sai day ra dao Can Lon, den nam 1911 dU<;1C an xa, dua v~ an tri d My Tho.

- Thang 6-1908 : Dftu dQc linh Phap t<;li Ha NQi d~ y~m tr<;1 cho nghla binh cua Hoang Hoa Tham danh

Ha NQi . Co mu'u NQi bi danh lui.

• -

b~i

lQ, toan nghla binh dQt kich vao Ha

1909 Nguyen Khuyen qua doi, thQ 75 tu6i .

.. NGUYEN KHUYEN Nguy~n Khuytn (1835 -

1909)

hi~u La

Qut Scm, nguai lang Yen Do', huy~n Blnh Lf:-lc, tlnh Ha Nam, d4u d&u ba IcY thi duai tri~u TI! Dilc nen thuang dU(Jc gQi La Tam Nguyen Yen Do? Ong lam quan thang dtn to'ng do'c ScmHllng-Tuyen. Khi tri~u dinh Hut kY hoa uoc nam Gidp Than nh4n sl! baa hI) cua Phdp, ong Lay cO dau milt tit quan di gill tron khi titt, v~ que ma VI~TNAM TH~KY 20 * 23


tntilng dg,y hQc. Ong dlLg,i nhiiu tac pht1m bdng cd cha Han va cha Nom nhllng n6i titng hon cd La cha Nom. Ong vitt nhiiu thlLog,i (hat nai, tha Duilng, cau doi), bang bg,c tam SlI clla milt sf phu ba't LlIC truac thili the: Ong cilng Lam tha trao phung nhllng khong cay dilc nhu tha trao phung clla Tu Xuong.

1911

- The' gifli : Cach mC;lng Tan HQi (10-10-1911) cua Trung Hoa thanh cong, tri€u dinh nha Thanh bi l~t d6, Ton D~t Tien thanh l~p Trung Hoa Dan Quac thea che dQ cQng hoa, co £lnh hu'dng sau rQng den cac phong trao each mC;lng tC;li Vi~t Nam, ca v€ m~t chu thuyet lftn dia ban hOC;lt dQng.

1912

- Thang 2 : Thanh l~p Vi~t Nam Quang Phl:lC HQi tC;li Trung Hoa thay the Duy Tan HQi. Ky NgoC;li H~ u Cu'ong D~ lam hQi tru'dng, Phan BQi Cha u lam t6ng 19.

1913

- Trung Bdc Tan Van, nh~t bao d~u tien xua't ban tC;li Bac kY. Schneider chu nhi~m, Nguy€n Van Vlnh chu but. - Dong Duong Tg,p Chf, . tu~n bao ra ngay tha nam 24 * DlJjNGKI~N


xufft ban t~i Hfl NQi . Schneider chu nhi~m, Nguy~n Van Vlnh chu but.

.. NGUYEN VAN VINH va Bong Duling T{lp Chi Nguyln Viin Vlnh (1882-1936) to't nghi~p truifng thong ngon nam 1896. Tit nam 1907 ong buac hl1n vaa Lang baa va cang La nguifi dung xin giay phep mit Dong Kinh nghia thf:tc. Ong Lam chrl but nhiiu tif baa, trang do dang ki nha't La Dong Duong tgp chi va tif baa hang ngay d&u tien tgi miin Bilc La Trung Bilc Tan Van (1913). vi tac philm, ong vitt bien khda nhung quan tr9ng hon cd La djch thuq.t, ong djch Kim Van Kiiu sang Phap van va rtft nhiiu tac philm bdng titng Phdp sang Vi~t van. Nguyln Van Vlnh vai Dong Duong tgp chi va Phc;zm Qujmh vai Nam Phang tc;zp chi dii co cong Lam cha chfl quo'c ngfl co thi diln dc;zt duC/c cac tu tuitng mai, phd bitn van chuong va h9C thuq.t Au Tay dtn da so' qu&n chung. Trang nhom Dong Duong tc;zp chi con co Phan Kt Binh (1875-1921) di LC;Zi cac tac philm co gia trj nhu Vi~t Han van khda, . Vi~t Nam Phang Tf:tC va nhiiu sach djch tit Han van sang Vi~t van. - Phan BQi Chau bi Phap ket an ttl hlnh v~ng m~t

- 18-03-1913 : Hoang Hoa Tham bi thu h~ la VI~TNAM THt'KY 20 * 25


Luong Tam Ky do Phap mua chuQc dftu dQc chet. Chien khu Yen The tan di.

~ HOANG HOA THAM

va Chien Khu Yen The' Hoang Hoa Thdm (1858-1913) ten thq.t La Tntdng Van Thdm, con gQi La D& Thdm. Nam 1886 6ng Lq.p chie'n khu tc;zi Yen The: tlnh Bac Giang di ch6'ng Phdp. Yen The' La mQt vung hiim ytu dl1(1c D& Thdm fq.p thanh chien khu c6 d6n trc;zi, c6 dl1ang hdm Lien fc;zc, nghla quan dl1(1c va trang bdng sung dc;zn mua ben Tau va tTl fam rUQng di My /t,tdng thTlC, Vl the' 6ng dii keo dai cUQC khdng chitn trong ng6t 25 nam. Ong dung chitn thuq.t du kich gay cho Phdp nhi&u thift hc;zi, khi cdn chlnh d6'n hang ngu 6ng hoa hoiin vai Phdp, Ldn thil nha't nam 1894, Ldn thil hai nam 1897. Nam 1913 6ng bi thu hc;z fa Ll1dng Tam Ky do Phdp mua chuQc gitt che't. Trong cdc cUQc khdng chien ch6'ng Phdp, day fa cUQc khdng chien !au dai nha't.

â&#x20AC;˘

1916 03-05-1916 : Vua Duy Tan cung

Vi~t

Nam Quang Phl,lc HQi do Trftn Cao Van va Thai Phien lanh d~o khdi nghla . Co mu'u b~i lQ, nha vua bi Phap bih dfty sang dao Reunion cung ch6 vdi vua Thanh Thai. Phap l~p con vua D6ng Khanh len ngoi, la'y hi~u -

26 * DUdNGKI~N


la Khai Dinh (1916-1924) .

.. Vua DUY TAN Vua Duy Tan (1900-1945) huy La Vinh San, ra't thong minh, tinh thong ca Han h9C va Phap nga. DLl(fC Phap dijt Len Lam vua tit ndm 8 tu6i, nha vua to ra c6 chi khi, khong chiu IcY vao nhang giay ta c6 tinh cach xam phr;zm chil quy~n Vi~t Nam. Ndm 13 tu6i nha vua grli thLl cho chinh phil Phap phan do'i v~ vi~c khong thi hanh dung hoa Llac 1884. Ndm 1916 nhan nLlac Phap L1:ln br;zi trong cUQc d~ nha't the' chie'n, Vi~t Nam Quang Ph1:lc hQi do Trdn Cao Van va Thai Phien Liinh dr;zo bi mijt lien Lt;lc vai nha vua mLlu vi~c khiJi nghia gianh Lt;li dQc lijp. Dem ngay 3-5-1916 vua Duy Tan rai kinh thanh len vung Nam Giao di cung Thai Phien, Trdn Cao Van liinh dt;lo cUQc khiJi nghia. NhLlng cUQc n6i dijy bat thanh, ba ngay sau nha vua bi Phap bdt, ddy sang dao Reunion ngay 20-11-1916. Trong cUQc so'ng LLlu day, mijc du dLl(fC Phap tr(f cap, q(U hoang van to y chi tf:l Lijp bdng cach miJ mQt ti~m nho srla va rap may truy~n thanh di sinh so'ng. Sau the' chie'n thu hai, chinh phil Phap mai cf:lu hoang v~ Ba Le di tham khao y kie'n, tren duong trO v~ ddo Reunion ngay 26-12-1945 may bay chiJ cf:lu hoang ngQ nt;ln tt;li Bangui, thil do nLlCJc Trung Phi. VI~TNAM TH~KY 20 * 27


Thi hai q(u hoang Duy Tan du(!c chon tf,li day, den nam 1987 mai du(!c cdi tang dUa v~ Vi~t Nam. V~ SI! ta nf,ln ctla cl!u hoang, c6 thuytt cho rdng cac the' ll!C thl!c dan khong muon cl!u hoang tro If,li Vi~t Nam, dtl pha hOf,li may bay. - 17-05-1916: Trftn Cao Van, Thai Phien, Phan

Thanh Tai, Phan Huu Khanh, Ton That D€, Nguy€n Quang Sieu bi xli' tli' hlnh t~i An Hoa, phia tay bac thanh pho' Hue'.

1917

- 31-08-1917 : Khai nghla Thai Nguyen do Trinh

Van Can, con gQi 1a DQi Can, va Luong NgQc Quye'n 1anh d~o. Ca hai d€u tl! tli' khi cUQc khai nghla that b~i (Luong NgQc Quye'n ngay 05-09-1917, Trinh Van Can ngay 10-01-01918). - Ph~m Quynh va Nguy€n Ba Trac sang l~p Nam Phong Tf,lp Chi, xuat ban lien tie'p tU thang 7 nam 1917 de'n thang 12 nam 1934 thl dlnh ban, tat cii dU<;1C 17 nam voi 210 so'.

~ PH~MQUYNH va NAM PHONG T~P CHi Phf,lm Qujmh (1892-1945) to't nghi~p truong thong ngon nam 1908, VaG lam vi~c tf,li truong Viln Dong Rac cd. Cac nam 1913, 1914 ong cQng tac vai 28 • DLfCjNGKI~N


Dong DUdng tt;lp chi cua NguyJn Van Vinh. Nam 1917 ong sang L~p Nam Phong tt;lp chi. Nam 1932 khi Bao Dt;li vi nuClC ong du(!c cil Lam ngT! tiin van phong kiem thu(!ng thu bQ Hr;c, sau sang Lam thu(!ng thu bQ 4zi. Nam 1945 ong bj Vi~t Minh ht;l sat 0 gdn Hue: Ntu NguyJn Van Vinh La mQt nha djch thu~t co tai thi Pht;lm Qujmh La mQt hr;c gia uyen bac chuyen vi bien khao m(ic du ong cang djch mQt so' tac ph(im bdng Phap van sang Vi~t van va vitt cac IcY ST!. Ten tudi cua Pht;lm Qujmh giin liin vCli Nam Phong tt;lp chi vi ta't ca van nghi~p cua ong diu XUfl't hi~n tren tt;lp chi nay. Vao Luc Nam Phong tt;lp chi ra doi, nuClc ta chi co vai to bao va thitu han mQt CO quan khao cau vi hr;c thu~t tu tuong nen m~c dich cua Nam Phong tt;lp chi La dem tu tuong hr;c thu~t Au - A. vitt bdng chT1 quac ngT1 dt phd bitn dtn nhT1ng nguoi khong bitt chT1 Phap va chT1 Han dang thoi khitn nin van chudng chT1 quo'c ngT1 tro nen dieu luy~n hdn, ddn ta du(!c cac ly thuytt, cac y tuong vi tritt hr;c, khoa hr;c mCli, sap nh~p vao titng Vi~t nhiiu danh tit tritt hr;c, khoa hr;c mu(!n 0 chT1 Nho .

1919

- 15-05-1919

Ky

thi cu5i cung du'<;1C t6 chuc

thea ehe' de) thi ell' eli . VI€TNAM TH~KY 20 * 29


1922

- 15-07-1922 : Vua Khai D!nh sang Phap dtf cUQc da'u xao qu6c te t~i Marseille. Phan Chu Trinh Wc a'y dang d Phap gli'i cho Khai D!nh thu Thllt Ddu b~ng chIT Han dU<;1c d!ch dang tren cac bao Phap t~ i Paris, k~ bay tQi cua nha vua .

• 1924 - Vua Khai D!nh qua doi, Bao D~i (12 tU6i) len n6i ngoi r6i sang Phap du hQc, nam 1932 moi trd v~ Vi~t Nam.

- 19-6-1924 : Ph~m H6ng Thai (1893-1924) ten th~t Ph~m Thanh Tich, nem born am sat toan quy~n Phap Martial Merlin t~i khach s~n Sa Di~n (Trung Hoa) nhung Merlin thoa t n~n. Ph~m H6ng Thai gieo mlnh xu6ng song Chft u giang ttf ttl.

1925

- Thang 03-1925 : Ph~m H6ng Thai dU<;1C di tang VaG Hoang Hoa CUc1ng la nc1i an nghl cua 72 li~t sI Trung Hoa, ba't cha'p stf phan d6i cua Phap. - 30-06-1925 : Phan BQi Chftu b! Phap b~t t~i Thu<;1ng Hai (Trung Hoa) dua v~ nuoc.

- 25-11-1925 : HQi d6ng d~ hlnh xet xli' Phan BQi Chftu, len an ttl hlnh. 30 * DUdNGKI~N


- Niim 1925 : To' Tam (ti€u thuye't) cua Song An Hoang NgQc Phach xua't ban, rnd man cho phong trao tho van lang rn<;ln . - Qua Dua £)0 (l~ch sli' ti€u thuye't) cua Nguyen TrQng Thu~t (1883-1940), dUQc giai thudng cua H9i Kbai Tri Tie'n Duc.

- Niim 1925 : Phan Chu Trinh dien thuye't hai bai dien van quan trQng t<;li Sai Gon la "Quan trj ehu nghia va dan trj ehu nghfa" va "£)t;lO due va Luan Ly £)ong Tay ".

truong My Thu~t Dong Duong t<;li Ha N9i do Victor Tardieu lam hi<$u trudng. Cac hQa sl danh tie'ng Nguyen Phan Chanh, Le Ph6, Le Thu, Nguyen Sang, Di<$p Minh Chau, Nguyen Gia Tri, Nguyen D6 Cung, To NgQc Van... d~u t6t nghi<$p truong My Thu~t.

- Niim 1925: Thanh

l~p

- Niim 1925 : Nguyen Ai Qu6c (bi danh cua H6 Chi Minh) thanh l~p Thanh Nien Cach M<;lng D6ng Chi H9i t<;li Quang Chau (Trung Hoa), t6 chuc dftu tien thea chu nghla Marx t<;li Dong Duong.

1926

- 24-3-1926 : Ph an Chu Trinh qua doi. Dam tang ong la mot dam tang t\! phat vI d~i, kh6ng nhung chi dUQc cli' h~lllh t<;li Sai Gon rna con dUQc tt! d9ng d€ tang t~i cac dnh thanh IOn. VI~TNAM THt'KY 20· 31


.. PHAN CHU TRINH Phan Chu Trinh (1872-1926) hifu Tay H6, nguili [(mg Tay LQc, phu Tam Ky, tinh Quang Nam. Ong thi dg.u Pho bang, ra Lam quan thili gian ngdn nhung ta chuc vi thdy dii tam cua nguili Phap va tri~u dinh Hut chi La bit nhin. Ong bon ba khdp ncli cd vo cho phong trao Duy Tan. Nam 1906, ong xudt ductng giJp Phan BQi Chau tc;zi Trung Hoa r6i v~ nuoc d~ xuong thuytt dan chu, dan quy~n. Nam 1908. ong bi bdt vi Phap nghi ngil ong co Lien quan dtn phong trao khang thut tc;zi tinh Quang Nam La que huctng ong, ddy ong ra dao Con LOn. Nam 1911 do Si! vg.n dQng cua phong trao nhan quy~n, ong dU(lc an xa. Ta nam 1911 ong sang Phap hoc;zt dQng rao ritt, vitt bao, ddn thuytt, di~u trdn dl cho'ng chinh sach thi!c dan va tri~u dinh bit nhin. Nam 1925 ong v~ nuoc dem kinh nghifm va so hflC ra phl:lC Vl:l d6ng bao, dflC hai bai di~n van quan trflng "Luan Ly va dc;zo duc Dong-Tay" va "Quan tri chu nghfa va dan tri chu nghfa". Duilng 16'i cua ong La hoc;zt dQng cong khai va ba't bc;zo dQng, d~ xuong dan quy~n nhu ong dii khdng dinh: "Chi nen dl xl/flng dlin quyln,

dan dii bitt co quyln thi viic khac co thi tinh Ia'n dl/f/c. " 32 * DL1dNGKI~ N


.1927 - 25-12-1927 : Nguyen Thai HQc cling cac d6ng chi thanh l~p Vi~t Nam Quac Dan dang. A

",'

A

?

.. VIeT NAM QUOC DAN DANG Vi~t

Nam Quo'c Dan dclng La dang cach mr;mg dtiu tien tt;li Vi~t Nam co cuang Lrnh, co h~ thong t6 chtic tit trung uang dtn dja phuang, co qutin chung dang vien khac V(ji cac to? chtic bQc phat trong thoi IcY Phap mai xam LUflC chl i6m mQt so' nhan v(it dtiu niio, nhilm mQt ml;tc dich nha't thoi. V~ cuang lfnh, Quo'c Dan dang chu truang dung va LIfC di du6i Phap, xay dlfng mQt nuac Vi~t Nam dan chu theo chu nghfa Tam Dan (Dan tQc dQc l(ip, Dan quy~n tlf do, Dan sinh ht;lnh phuc) cua Quo'c Dan Dang Trung Hoa do Ton D(it Tien sang L(ip. Sau khi cUQc khiJi nghfa Yen Bai tha't br;li, dang titp tl;tC hot;lt dQng trong bong to'i. Trong cac chinh bien ndm 1945, mQt so' liinh tl;t va dang vien cua dang bj Vi~t Minh, g(Ji tilt cua Vi~t Nam Cach M~nh D6ng Minh HQi, ttic dang CQng San ht;l sat, thu tieu, mQt so' phai luu vong sang Trung Hoa. Vi v(iy khi chien tranh Vi~t足 Phap bung n6, dang CQng San hoan toan nilm quy~n liinh dt;lo cUQc khang chitn. Sau hi~p djnh Geneve 1954 chinh phu Ngo Dinh Di~m t(li mi~n Nam d6n Quo'c Dan dang vao the' do'i ttl-p, mQt so tanh tl;t bi bilt, da so' dang vien phai ngung hot;lt dQng. VI~TNAM TH~KY 20 * 33


Sau CUQC dao chanh 1963 dang cang kh6ng du tht!c It!c anh huiYng dtn cac tuang liinh cam quyin. Tit sau niim 1975, tr;zi hai ngor;zi dang chia lam nhiiu h~ phai titp tf:l.C hor;zt dQng.

- Niim 1927 : Bie'n dQng XO Vie't Ngh~ - TInh do cac can bQ cQng san chu truong bi Phap dan ap .

- Niim 1927 : Luong Van Can (1854-1927) qua doi t(:li Ha NQi. Ong nguyen la hi~u trudng Dong Kinh nghla thl:lc til thang 5-1907. Ong bi Phap ke't an ttl 10 nam va bi day t(:li Nam Yang (Campuchia) til nam 1914 de'n 1924.

1929

- 09-02-1929 : Vi~t Nam Quo'c Dan dang am sat chu sd mQ phu d6n di€n la Bazin. Phap truy na cac dang vien Vi~t Nam Quo'c Dan dang, dua de'n cUQc khdi nghla sdm han dt! tinh.

1930

- 03-02-01930 : H6 Chi Minh tri~u t~p d(:li hQi thanh l~p dang CQng San Vi~t Nam t(:li ThU<;1ng Rai (Trung Roa), tho'ng nha't cac dang cQng san trong nudc (trudc d6 la'y ten la Thanh Nien Cach M(:lng D6ng Chi hQi. Ngay 17.6.1929, D6ng Chi hQi t(:li Bac Vi~t tuyen cao thanh l~p Dong Duong CQng San dang, thang 101929 Nam bQ thanh l~p An Nam CQng San dang, thang 34 * DUdNGKI~N


11-1929 Trung b<) thanh l~p Tan Vit$t C<)ng San Lien Minh). Dang C<)ng San Vit$t Nam do Trftn Phu lam bi thu tht1 nha't dftu tien, de'n thang 10 d6i ten la dang C<)ng San Dong DUdng. ?

A

?

A

.. DANG CQNG SAN VIJjT NAM Lich sa dang CQng San Vi~t Nam giln Ldn voi phong trao cQng san the' gioi, La mQt dg.p khuan hoan hao ca vi chu nghfa, ta? chric va Lan sach LU(Jc df{u tranh cua hai dang cQng san Lon La Lien Xa va Trung Quo'c, mij,c du trong sua't qua trtnh Luan Luan co sl! tranh chap dai khi quytt li~t giila hai khuynh huong "than Lien Xa" va "than Trung Qua'c". vi chu nghfa, dang CQng San Vi~t Nam Lay chu nghfa Mac-Lenin Lam nin tang, pha trQn voi "tu tuong Mao Trc;zch Dang" va "tinh than H8 Chi Minh" tuy bi ngoai co ve kinh vi~n nhung co the'tom tilt mQt cach gian di La "dung bc;zo Ll!c cuop chinh quyin, thl!c hi~n chuyen chinh va san" trong do dang cQng san La bQ phg.n duy nha't co thl!c quyin chinh trio Cac t6 chric khac nhu nha nuoc (chinh phu), qua'c hQi, toa an, mij,t trg.n (trong truiJng h(Jp Vi~t Nam La Mij,t Trg.n T6 Qu6C:) ... chi La phuang ti~n thl!c thi chinh sach cua dang. vi phuang di~n ta? chric, quyin hanh tg.p trung VaG trung uang dang, co mQt ban chap hanh trung l1ang, dring d6.u La t6ng bi thl1. Do do mij,c du La dQc tai dang tri, thl!c cha't La dQc tai ca nhan (t6ng bi thu) hay mQt nhom nhd cd nhan VI~TNAM THt'KY 20 * 35


(ban chap himh trung uang dang). Rieng trong truong h(!p Vi~t Nam, kl tit khi U Duc ThQ (ten thg.t Phan Dinh Khai) ndm truong ban Ban t6 chuc Trung uang dang sau Dt;li hQi III (1960) thi cc/ cdu nay dung ra chi Lam c6ng vi~c quan Ly can bQ dang dii nhanh chong tro nen ec/ quan co quy~n lilc cao nha't trong dang, va chinh quy~n, vi ta't ca mQi nhan Sf! d~u phai qua Sf! kilm tra cua Ban t6 chuc Trung uang, kl ca BQ NQi V{-t cang du(!c d(it duoi quy~n, chang nhilng dl "tra'n phan" (tra'n ap phan dQng) ngoai dang ma dl thanh tritng ngay trong dang nhilng ph&n til kh6ng tuy~t d6'i trung thanh voi dang, du(!c hilu La voi t6ng bi thu U Dudn va Truong ban Ban t6 chuc Trung uang dang U Duc ThQ . V~ sach Lu(!c da'u tranh, khi chua gianh du(!c chinh quy~n, dang Lu6n Lu6n mu(!n mQt chieu bai khac dl L6i cu6n qu&n chung, nhu trong thoi IcY Phap thuQc va chien tranh Vi~t足 Phap, dang ng{-ty trang duoi chu nghfa dan tQc; trong giai dot;ln chie'n tranh tt;li mi~n Nam chu nghfa dan tQc cang du(!c d~ cao voi khdu hi~u "ch6'ng My cuu nuoc". Dang tf! "giai tan" nam 1945 va "thanh Lg.p" dutJi ten dang Lao DQng Vi~t Nam (tit nam 1951 den nam 1976) va dl!ng Len M(it Trg.n Dan TQc Giai Phong Mi~n Nam (tit nam 1960 den nam 1975) cang trong sach Lu(!c ay. Ne'u chi noi v~ phuang di~n cQng san hoa Vi~t Nam, Dang CQng San dii dt;lt m{-tc dich cua hQ. HQ dii Lot;li trit du(!c ta't ca cac d6'i thrl chinh trt, ca nhan hay dang phai, nho t6 chuc ch(it 36 * DL1dNGKI~N


che; tinh kien td, tri~t dl; co cac can bQ liinh dg.o gioi va cap thila hanh trung kien. Nhung vi phu{]flg di~n chu nghfa, h9 hoan toan tha't bg.i, h9 chi bilt bUQc dLtf/c nhan dan phai song dLtoi cht dQ cQng san nhung khong bao giiJ bilt bUQc dUf/c nhan dan chap nhijn chu nghfa ay nhLt mQt cuu canh. • Xem cac ph~n du'oi : Lich sa dang CQng San tu 1930 de'n 1976 (xem niim 1976) - tu 1976 de'n 1999 (xem niim 1999).

- 10-2-1930 : Khdi nghla Yen Bai do Nguy€n

Thai H9C va cac d6ng chi trong Vi~t Nam QU6e Dan dang lanh d~o. CUQc khdi nghla tha't b~i, Nguy€n Kh~e Nhu trung d~n, bi biit ttf d~p d~u vao tuang rna che't (11.2.1930). Nguy€n Thai Hge va cac d6ng chi bi b~t, Phap dung phi cd tha born tieu di~t lang C6 Am la din cu dia eua nghla quan. - 17-6-1930 : Nguy€n Thai H9C va 12 d6ng chi

Ph6 Due Chinh, Bui Van Chu~n, Nguy€n An, Ha Van L~o, Dao Van Nhit, Ngo Van Du, Nguy€n Duc Thinh, Nguy€n Van Ti~m, D6 Van SU, Bui Van Cau, Nguy€n Nhu Lien va Bui Ta Toan len do~n d~u dai t~i Yen Bai.

~ NGUYEN THAI HOC Nguyln Thai H9C (1904-1930) ngLtiJi tlnh Vfnh Yen, sinh vien truiJng Cao ddng Thu{]flg Miii Ha NQi. Ong sam co tinh thdn each mg.ng, nhift thanh vai If tuang giai phong da't nuac. VI~TNAM THt'KY 20· 37


Trong nhT1ng niim 1925, 1926, 1927 ong gTli thu cho toim quyin Phdp va thong sa Bilc Ky yeu cau cdc cai cdch va xin ra bdo nhung khong dU(1c tra [(Ii. Niim 1927 ong cung cdc dOng chi thanh lq.p Vi~t Nam Quo'c Dan dang chu tru(Jng dung va l¥c ddnh du6i Phdp, thanh lq.p nin cQng hoa d¥a tren chu nghfa Tam Dan. Khi bu(Yc len dO(ln dau dai ong mai 26 tu6i.

- 18-6-1930 : Co Giang, ten th~t Nguy~n Thi Giang (1908-1930), dang vien Vi~t Narn Qu6c Dan dang va la hon the cua Nguy~n Thai H9C, dung sung ll;lC b~n vao d~u ttf tii', sau khi dfch than chung kie'n canh Nguy~n Thai H9C bi xii' chern ngay 17-6-1930.

-12-9-1930 : Bie'n dQng XO Vie't Ngh~ - TInh do cac dang vien cQng san phat dQng t<;li Ha TInh va Ngh~ An voi cac nong dan vo trang d€ thanh l~p chinh quy~n XO Vie't bi Phap th~ng tay dan ap. Trong vang ba thang hang ngan nong dan va dang vien cQng san bi gie't, bi tu va truy na .

• 1931 - Thang 04-1931 : Tr~n Phu, bi thl1 thu nha't dang CQng San Dong Duong bi rn~t tharn Phap b~t t<;li Sai Gan va che't trong nha giarn.

- 05-06-1931 : H6 Chi Minh bi Anh b~t t<;li Huang Cang, bi ke't an 6 thang tu voi tQi tr<;lng co hanh dQng pha hO<;li. 38 * DLJaNGKI~N


1932

- Niim 1932 : Phan Kh6i (1887-1969) khdi xuang phong trao thd maio Bai "Mqt Lo'i tha moi trinh chdnh giaa Lang tha" va bai thd Tinh Gia dang tren bao Phl;! Ncr Tan Van do chinh 6ng lam chu but.

~ THO cO VA THO MOl Phong trao tha moi La phan ung cua mqt so' thi gia thoi d6 cho ding tha ca Lug.t L~ qud nghiem khdc c6 ht;li cho thi hung. Anh huang bai thi ca Phdp, cdc nha tha moi phd bo cdc h(;m djnh vi so' cha, so' cau, khong theo niem Lug.t, phep do'i cua tha ca, tt;lO ra nhiiu cdch gieo van de' t1/ do diln dt;lt tinh y. Cdc nha tha moi dau tien, ma sau nay du(/c m~nh danh giai dot;ln thi ca tiin chie'n, La The'La, Huy Thong, Luu Trr,mg Lu, va Dznh Lien, H6 Dze'nh, Xuan Di~u, Huy Cg.n, va Hoang Chuang, Dinh Hung, Han MiJc Tu, Te' Hanh, Nguyln Nhu(/c Phdp, Nguyln Binh, Che'Lan Vien ... da dlLt;li nhiiu tdc phdm c6 gid trj trong thi ca Vi~t Nam. MiJc du tha moi dan dan thdng the: thi ca tiin chien wIn c6 cdc thi gia sdng tdc theo cdc the' tha ca du(/c ham mq nhu Tan Da Nguyln Khdc Hie'u, A Nam Tran Tuan Khai, Dong H6 Lam Tan Phdc, Qudch Tan ...

• 1933 - Niim 1933 : Nhat Linh, Khcii Hung va mQt

so

vIETNAM THt'KY 20 * 39


nha van, nha thd thanh

l~p

Tt! Lt!c Van Doan .

.. Trj LrjC VAN DoAN Tl! Ll!C van docm La mQt van phai co chucmg trinh nh(j't dinh, co nha xu5t ban rieng (nha xua't ban Doi Nay) va cac to bao Lam cC/ quan truyin bd (to Phong Hoa twin bdo tit nam 1932 va tUtin bao Ngay Nay tit nam 1935 dtn 1940). vi phucmg di~n xCi hQi, Tl! Ll!c van doan chu trucmg phd bo cdc hu t1:lC di cai cach xCi hQi qua cdc tiiu thuytt phong t1:lC hay tiiu thuytt Luq.n di, di cao Ly tuang mai vi tl! do cd nhan, nam na blnh quyin ... tieu biiu La nhang cutIn DO{ln Tuy~t cua Nha't Linh (chong ep bUQC trong hon nhan, t~ n{ln mf! ch6ng nang dau, sinh con trai noi d5i tong duong, cht dQ da the .. .), 4znh Lung cua Nha't Linh (chong quan ni~m nguoi v(f goa phdi a vq.y tho ch6ng nuoi con), Niia ChUng Xuan cua Khdi HUng (chong quan ni~m mon dang hQ do'i, di cao tl! do hon nhan, thanh nien nam na da'n than VaG cdc hO(lt dQng xCi hQi ... ) vi phucmg di~n van hQc, Tl! Ll!c Van Doan muon thoat khoi dnh huang cua Han van dung nhiiu cha nho, nhiiu diin co: dtlt cau dai di tt;W nen LO'i vitt blnh thuong, gian dj, trong sang di ph6 cq.p trong qudng d{li qu&n chung. Tl! Ll!c Van Doan dCi gay dU(fc phong trao tranh Luq.n soi n6i trong cUQc xung dQt mai cu chdng nhang qua cdc tiiu thuytt co gia trj ma 40 â&#x20AC;˘ DlK1NGKI~N


con qua cdc bai trao phung, tranh hi h9a ... tren cdc to bdo cua van doan Loi cuo'n dQc gia, nhii't La thanh nien nam nil thoi dy. Van Doan cang gop cong Lam cho phong trao th(J moi va thi van tilu thuytt ddc thdng. Cdc nha van, nha th(J tn~ cQt cua van doan La Nhdt Linh Nguyln Tuimg Tam, Khdi Hung Trdn Khdnh Giu, Tht Lil Nguyln Thr1 U, Tu M(J H6 Tr9ng Hitu ...

1938

- 19-11-1938 : Nguy~n Nhu'Qc Phap (1914-1938) qua doi t<,li Ha N9i khi moi 24 tu6i. 6ng la con trai cua Nguy~n Van Vlnh, lam thd, vie't bao tU khi 16 tu6i, tac ph~m Ngay xu'a (1935) trong do co bili Di chua Hu'dng d€ l<,li ten tu6i cho ong. - Niim 1938 : Le H6ng Phong bi Phap bih, H6 Chi Minh lanh d<,lo dang C9ng San Dong Du'dng.

1939

- 17-06-1939: Nguy~n Kh~c Hie'u but hi~u Tan Da, qua doi. ?

,

.. TANDA Nguyln Khdc Hitu (1889-1939) hi~u La Tan Da, nguoi Lang Khe Thu{1ng, huy~n Bdt Bq.t, tlnh S(fn Tay. Xu5t than ta gia drnh khoa bang, thub nho cang theo duong cil nghi~p nhung luc ay Han h9C sdp suy tan, ong bat ddu h9C va vie't VI~TNAM TH~KY 20 * 41


Wln cha quo'c nga. Niim 1921 ong lam chu but Hau Thanh tf!.P chi, niim 1926 ong dung chu truClng to An Nam tf!.P chi, ngoai ra con cQng tdc voi cdc bdo khdc nhu Dong DUClng Tf!.p Chi, Ngay Nay, Tiiu thuyet Tu&n San, Tieng Chuong Som ... Ong viet nhi~u thi IOf!.i, tiiu thuyet, Lug.n thuyet, gido khoa, tu6ng, djch nhung n5i tieng hCln cd la thi ca vOi ba quyin tho Kho'i Tinh Con. Trong cUQc tranh Lug.n tho cu-tho moi, ong La nguoi dung v~ phe tho cu dang th(i't the nhung tho ong cung dUlJc ham mQ khong kem cdc nha tho moi vi mijc du sdng tdc thea cdc thi tho cu, tho ong van phong khodng, dung dj, chan chua tlnh cdm La ddu ma ta't cd cdc nha tho d~u mong muo'n df!.t toi ..

- 13-10-1939 : VO Tn;mg

Ph~ng

(1911-1939) qua doi, chi rnoi 28 tu6i. Ong la nha vie't ph6ng st! n6i tie'ng nha't trong th~p nien 30, phdi bay nhung rn~t tnii xa'u xa trong xii hoi. Ong cOng la nha ti~u thuye't c6 tai, phan anh xii hoi rna eng dang song. Chi trong rnt10i narn (eng b~t d~u vie't tu narn 18 tu6i) eng d~ l<;li g~n 20 tac phยง'rn gia tIi, tieu bi~u la cac cuon Ky Nghf Lay Tay (ph6ng st!), So' Db (ti~u thuyet), Com Thay Com Co (phong sl!), Giong To' (tiiu thuyet).

โ€ข

1940

- Thang 09-1940 : Ph~c Quoe Quan thuoc t6 chuc Vit$t Narn Ph~e Quoe D6ng Minh HOi khdi nghla 42 * DL1dNGKI~N


t~i L~ng Son do Trfin Trung L~p va Doan Ki€m Di€m lanh d~o. Doan Ki€m Di€m ta tr~n, Trfin Trung L~p bi b~t va bi ta.

xa

- 22-09-1940: Quan Nh~t tu bien giOi Trung Hoa tan eong quan Phap t~i L~ng Son va D6ng Dang, m~e du ehinh phu Vichy da thoa thu~n eho Nh~t dong quan va dl:mg cae ti~n nghi t~i Dong Duong. Quan Phap dUc;1e l~nh khong khang et!, khdi dfiu eho mQt thai ky Vi~t Nam la thuQe dja eua NMt tren tht!e te', m~e du van con st! hi~n di~n eua Phap.

sa

- 29-10-1940: Phan BQi Chau qua doi t~i Hue'.

.. PHAN BQI CHAU Phan BQi Chau (1867-1940) hi~u La Sao Nam, sinh quan tf,li Lang Dan Nhi~m, huy~n Nam Dan, tlnh Ngh~ An. Nam 33 tuJi (1900, Thanh Thai thil 12) ong diju thu khoa trui1ng Ngh~ An nhung khong ra Lam quan ma dan than vao con dui1ng each mf,lng. Nam 1903 ong va cae dang chi ton Ky Ngof,li Hdu Cuong Di Lam minh chu "Vi~t Nam Duy Tan hQi". Sau do chinh ong Lq,p ra "Vi~t Nam Quang Ph~c hQi" va co cong trong vi~c thanh Lq,p "Dong Kinh nghfa th~c", dang thoi xuong xua't phong trao Dong Du, bi mq,t gili thanh nien du h9C nuoc ngoai. Nam 1905 ong len dui1ng sang Nhq,t r6i VI~TNAM THt'KY 20 * 43


qua Trung Hoa, gi,ip Luong Khdi Sieu, mQt nha cach rrifmg va wIn hQc Trung Hoa. Nam 1925 ong bi Ha Chi Minh (Luc ay co bi danh La Ly Th~y) va H6 Tung Mg.u hoc;zt dQng cho phong trao cQng sdn quac tt tc;zi Trung Hoa mg.t bao cho Phap bdt ong tc;zi Thu{!ng Hdi dua vi nuoc, bi hQi dang di hinh ktt an ta hinh ngay 25-11-1925 nhung truoc phong trao dbi an xa cho ong soi n6i khdp nuoc va cd ben Phap, thT!c dan phdi nhu{!ng bQ dua ong vi an tri tc;zi Hue: Ong qua dai [(;Zi Hut ngay 29-10-1940. vi van hQc, hau htt cac sang tac cua ong nhdm keu gQi tinh than ai quo'c, dii co dnh huang LOn dtn mQi tung Lop thai kY do. Tac phdm chinh: LUu Cau Huytt 14 Tan Thu (Han van), Hdi NgoC;Zi Huytt Thu (Han van) va mQt so' bai tho, phu, van Nom.

-11.11.1940 : Nha tho Han M~c Tii' (1912-1940) ten th~t Nguy~n Tr9ng Tn qua doi t~i Qui Nhon. Tac phgm: Gdi que (1936), Tho Han Mi,ic Ta (1944). Ong m~c b¢nh nan y (b¢nh phong) nen Wi tho da die't trong n6i dau kh6 VI b¢nh t~t nhung eng n6i tie'ng kh6ng phiU chi VI the'ma chlnh VI nhung bai tho ra't giau nh~c di¢u va hinh .irih, mau chong dua eng len nha tho hang d~u trong phong trao tho moi vua hlnh thanh. do Xu Uy Nam Ky dang CQng San Vi¢t Nam phat dQng. Phap dan ap dfim mau, cUQc khdi nghla tha't b~i. - 23-11-1940 : Khdi nghla Nam

44 * DtX1NGKI~N

Ky


1941

- Niim 1941 : Khdi ngrua d Ngh~ An do D9i Cung dm G~u. D9i Cung b! Phap phl;lC kfch ban che't. - 10-05-1941 : Sau h9i nghi t~i hang Pac B6,

Gang C9ng San Dong DUdng cho fa Goi Vi~t Nam D6ng Minh h9i, gQi tat 1ft Vi~t Minh, m9t chieu bfti GUQc sU' dl;lng su6t thai gian khang chie'n ch6ng Phap sau nfty. - 26-08-1941 : Phap xU' ban Nguy~n Van Cu,

vo

Van T~n, Nguy~n Th! Minh Khai, Phan Dang Luu, 1ft nhung nguoi lanh G~O CU9C khdi nghia Nam Ky.

1942

- 28-06-1942 : Th~ch Lam, ten th~t Nguy6n Tuong Uin (1910-1942) qua Goi t~i Hft N9i. Ong 1ft em cua Nhat Linh Nguy~n Tuong Tam va Hoang D~o Nguy~n Tuong Long, cung c9ng tac trong cac to Phong H6a va Ngay Nay. Ong n6i tie'ng v~ truy~n ngan va tuy but, tac ph§m: Gio ddu mila (1937), Ndng trang yUan (1939) , Sr;i toe (1942). Ha N()i bam sdu ph6' phuang (1942) ... - 06-09-1942 : Le H6ng Phong, ten th~t Le Huy

Doan (1902-1942) lanh G~O Gang C9ng San Vi~t Nam, bi Phap bat tU nam 1938, qua Goi t~i nhft tu Con Dao.

- Niim 1942 : NhC;lc sI £)~ng The' Phong (19181942) qua GOi. Nhung nh~c ph§m n6i tie'ng: Gi9t mUa VI~TNAM THt'KY 20

*

45


thu, Dem thu, Can thuyin khong bln, Sang trang rang ...

• 1943 - 18-4-1943 : Nguyen An Ninh (1900-1943) qua doi tl;li nha til Con Dao. Ong d~u cli' nhan Lu~t tl;li Paris nam 18 tu6i, v~ mtoc lam chu bao La Cloche Felee (Tie'ng chuong re, 1923-1924) ch5ng chl df) thl!c dan Phap. Ong dzt<;Jc cai ia ngztai thea chu nghIa each ml;lng cua Tra ski , thuong g9i la D~ Ttl' Qu6c Te', VI the' c6 thuye't cho r~ng ong bi can bQ cua D~ Tam Qu6c Te' gie't trong nha til.

• 1944 - Thang 10-1944 : Mi~n Bac va de, vl;11da thang 10 bi tan pha n~ng n~. Trang khi d6 Phap va Nh~t thi hanh chinh sach thu mua tan bl;lO, gia thi truong 200 d6ng Dong Duong mQt ta'n Ida, chdng bat nong dan ban voi gia 25 d6ng. Nhi~u noi Nh~t bat nong dan nh6 Ida d€ tr6ng day phl;1c Vl;1 chie'n tranh, h~u qua Ia Vl;1 d6i

ndm At Dlj.u gilt hlJn hai tri~u ngztai tren dan so' khong qua 8 tri~u ngztai t(Ii mi~n Bac Idc a'y.

• 1945 - 01-03-1945 : Nhi~u nguoi che't d6i, nhi~u noi che't g§n he't lang. Dan keo v~ thanh ph6 mong kie'm gl;lO, ngay d Ha NQi hang ngay c6 xe di thu d9n xac che't.

ca

46 * Dl!jNGKI~N


- 05-03-1945 : To ~tn quy~n Phap Decoux thu~n slia l~i thoa u(k 1941, tang s6 g~o phai nQP cho Nh~t. - 09-03-1945 : H6i 18 gio d~i su Nh~t Matsumoto glii t6i h~u thu cho Decoux doi d~t ta't d quan dQi va cong sd Phap dudi quy~n t6ng tu l~nh Nh~t. Phap tu ch6i. Tu 20 gio Nh~t n6 sung d Ha NQi va khap Dong Duong. Trong mQt dem, Nh~t lam chii tlnh the'. Decoux va cac vien chuc cao ca'p Phap d~u b! bat. - 11-03-1945 : Vi~n Co M~t tri~u dlnh Hue' tuyen b6: hiiy bo hi~p udc bao hQ 1884, Vi~t Nam khoi phlJc chii quy~n.

*

Thtgifli

- Ngay 12-3-1945: Cao Men tuyen b6 dQc l~p. - Ngay 15-4-1945: Lao tuyen b6 dQc l~p .

*

ViitNam

-17-04-1945 : Bao D~i cli Trftn TrQng Kim thanh l~p chfnh phii, Phan Ke' TOC;li lam kham sai Bac bQ, Nguy~n Van Sam lam kham sai Nam bQ, Trftn Van Lai

lam d6c 19 Ha NQi.

- 08-05-1945 : Chfnh phii Trftn TrQng Kim tuyen b5 chuang trlnh hung qu5c, cCJ "que Ly" dUQC chQn lam quc>c ky, bai "Dang Dim" cua tri~u dlnh Hue' lam quc>c ca. VI~TNAM THtKY 20 * 47


* The' gim - Ngay 6-8-1945: Thanh phO' Hiroshima cua Nh~t bi tan pha b~ng trai born nguyen tii' dff u tien cua My. Ngay 8-8-1945 born nguyen tii' l~i dUQc nem xuO'ng thanh phO' Nagasaki. NgaylO-8-1945 Nh~t hoang hQp nQi cac quyet dinh dffu hang.

*

Viet Nam

- 13-08-1945 : Dang CQng San Dong Duong hQp t~i Tuyen Quang quyet dinh: t6ng khdi ngrua, cuop khi gioi quan dQi Nh~t, chiem crnnh quyen truoc khi d6ng

rninh toi Dong Duong.

- 17-08-1945 : Cong chuc Ha NQi t6 chuc bi~u tlnh kh6ng 16 tuffn hanh qua cac duong phO' Ion. CUQc bi~u tlnh bien ra bi~u tlnh ung hQ "M~t Tr~n Giai Ph6ng". Cac doan "Dan quan Giai Ph6ng" chiem crnnh quyen d nhieu dia phuong. Thu Thau (1905-1945) bi Vi~t Minh bit t~i Quang Ngai, sau d6 (khong r6 ngay nao) bi giet t~i bo bi~n My Khe. 6ng la nha each m~ng chO'ng Phap, xua't ban to bao "La Lutte" tranh thu dQc l~p cho xu sd va thQ thuyen lao dQng, dUQc coi la thuQc nh6m "D~ Tu QuO'c .....'tf Te.

- 18-08-1945 :

T~

- 18-8-1945 : Bic bQ phu bi dan chung bao vay, kham sai Phan Ke To~i loan tin tir chuc. MQt Uy Ban Nhan Dan dUQc thanh l~p 48 â&#x20AC;˘ DLt1NGKI~N

t~i

Ha NQi.


- 19-08-1945 : Bi~u tinh !dn tntoc Nha Hat Lon d~ nghe tuyen b6 cua M~t Tr~n Qu6c Vi~t Minh.

cau

Dan quan Giiii Ph6ng va co do sao vang xua't hi~n nhi€u ndi, chie'm d6ng cac cong so. - 22-08-1945 : M~t Tr~n Vi~t Minh xua't hi~n t<;ti Ha NQi va Sai Gon. Bao f)<;ti tuyen chie'u thoai vi . - 23-08-1945 : H6 Chi Minh thanh l~p chlnh phu

lam thai, H6 Chi Minh lam chu tich kiem bQ tnrong ngo<;ti giao, cac thanh ph~n khac h~u he't la dang vien cQng san trong d6 c6 vo Nguyen Giap (NQi VI,l), Chu Van Ta'n (Qu6c Phong), Tr~n Huy Li~u (Thong Tin Tuyen Truy€n), Ph<;tm Van f)6ng (Tai Chanh), Ph<;tm NgQc Th<;tch (Y Te') .. . - 24-08-1945 : Le thoai vi cua Bao f)<;ti tru'oc cii'a

NgQ Mon, Hue'. Bao f)<;ti trao kie'm vang va a'n ngQc cho d<;ti di~n Vi~t Minh la Tr~n Huy Li~u .

.. Nha Nguy~n Sl! thodi vi cua Bao Dfli cham dat nha Nguyln, d6ng thai cha'm dat tri~u dfli quan chu cua'i cung tfli Vi~t Nam. Nha Nguyln thanh itJ,p hoi vua Gia Long niim 1802 sau khi toan thiing nha Tay SlYn, thong nha't Vi~t Nam hj phan chia tren 200 niim. Quae hif- U Vi~t Nam ding dl1f!c khai sinh duai dai Gia Long. Nha Nguyln truyin dl1f!c 12 dai vua g6m Gia Long (1802-1819), Minh M~nh (1820-1840), VI~TNAM TH~KY 20 * 49


Thi~u

Tri (1841-1847), Tf! Duc (1847-1883) Hi~p Hoa (1883, lam vua 4 thang), Kitn Phuc (1883-1884, lam vua 6 thang), Ham Nghi (1884, sau bitn dQng ngay 4-7-1885 vua Ham Nghi bd kinh thanh khang chien chong Phap den ngay 111-1888 bi Phap bilt ddy sang Algerie), D6ng Khanh (1885-1888), Thanh Thai (1888-1907, bi Phap bUQc thoai vi ddy sang dao Reunion), Duy Tan (1907-1916, khJi nghfa cho'ng Phap bi Phap ddy sang dao Reunion), Khai Dinh (1916-1925), Bao D(li (1925-1945). DL{(Yi triJu nha Nguy~n, Vi~t Nam dii trai qua cac bien dQng lcJn, trong do chinh sach cam d(lO va bt quan tda cang dii dua Vi~t Nam vao vong no l~ Phap. Noi rieng trong the' IcY 20, ngo(li m£ Sf! chong do'i cua cac vua Thanh Thai va Duy Tan, trdu dinh Hue' chi La bit nhin cua cht dQ thuQc dia. Bao D(li sau khi thoai vi va trJ l(li lam quo'c truJng tit nam 1949 den 1956 cang khong du kha nang ph~c h6i dQc 19.p va xay df!ng mQt nuC!c Vi~t Nam dan chu khong cQng san. - 02-09-1945 : H6 Chi Minh dQc "Tuyen ngon

dQc l?p" va trlnh di~n chinh phu Vi~t Nam Dan_Chu CQng Hca t'.li Ha NQi. V~ sau ngay nay duqc chfnh quy~n cQng san chQn lam ngay Qu6c Khanh. - 09-09-1945 : Quan oQi Trung Hoa b~t dgu tai Ha NQi d~ giai giai quan oQi Nh?t tu VI tuy€n tht1 16

trd ra do d'.li tuang Lu Han cW huy. 50 • DlX1NGKI~N


- Tii 12-09 den 24-09-1945 : Tuong Douglas Gracey chi huy quan Anh-An keo vao Vit$t Narn giai gioi quan dQi Nh~t tu VI tuye'n thu 16 trd xu6ng phfa Narn thea quy dinh cua hit$p uoc Postdarn (7-1945). Quan Anh 1ft'y vu khf tuoc dUQc trang bi cho 1.400 tu binh Phap rnoi dUQc tha tft'n cong tai chie'rn mi~n Narn va cac dnh phia nam Trung ph~n . - 15-09-1945 : MQt ph~n bQ dQi cua Vit$t Nam

Qu6c Dan dang (Vit$t Qu6c) va Vit$t Nam Cach Mt$nh Dang Minh hQi (Vit$t Cach) thea quan dQi Trung Hoa v~ Ha NQi. - 05-10-1945: Tuong Leclerc de Hautecloque, tu

lt$nh ll;lC quan Phap t~i Dong Duong, Wi Sai Gon voi rnQt so' quan, tuyen b6 se blnh dinh Narn BQ. Ngay 6, cac doan quan cua Leclerc d6 bQ t~i Vung Tau.

-Tii 25-10-1945 den 30-10-1945 : Quan Phap l~n lUQt chie'rn dong My Tho, Go Cong, VInh Long, C~n Tho. - 31-10-1945 : Do d6c Thierry d'Argenlieu, cao uy Phap kiern t6ng tu lt$nh t~i Dong Duong voi doan

tuy tung va nhan vien phu cao uy toi Sai Gon. - 01-11-1945 : Bao Vit$t Narn cua Vit$t Narn

Quae Dan Dang va baa Dang Minh cua Vit$t Narn Cach M~nh Dang Minh hQi luon luon dii kfch Vit$t Minh. Hang ngay co bu6i noi chuy~n phat thanh t~i trl;l VIâ&#x201A;ŹTNAM TH~KY 20 * 51


Sd duong Quan Thanh, Ha NQi, nhi€u nguoi tai nghe.

- 11-11-1945 : Dang CQng San Dong Duong tuyen b6 tl! giai tan, trd thanh "Nhom Nghien Cuu Chu Nghla Marx" . - Thang 08-1945 den thang 01-1946 : H6 Chi Minh gli'i tam buc thu cho t6ng th6ng Harry S. Truman va BQ ngo~i giao My keu g9i My giup ngan Phap trd l~i Vi~t Nam. Khong tha'y ghi nh~n co sl! tra Wi cua My. Thoi gian nay chinh phu My trong the' luang nan: khong tan thanh chinh sach thl!C dan cua Phap nhung cling khong mu6n Vi~t Nam rai vao tay cQng san. - 26-12-1945 : Cl!U hoang Duy Tan tti n~n may bay tren duong tU Paris v€ dao Reunion sau khi thao lu~n vai tuang de Gaulle v€ tuang lai Vi~t Nam.

1946

- 06-01-1946 : B~u cli' qu6c hQi g6m 365 ghe', 18 danh cho Nam bQ, 20 danh cho Vi~t Cach, 50 danh cho Vi~t Qu6c thee sl! thoa thu~n cua H6 Chi Minh vai Vi~t Cach va Vi~t Qu6c ngay 22-12-1945. - 02-03-1946: H6 Chi Minh thanh l~p chlnh phu lien hi~p, co sl! tham gia cua cua cac dang phai khac ngoai dang CQng San. Nguy€n Tuong Tam (Vi~t Nam Qu6c Dan dang) lam bQ trudng ngo~i giao, Vinh Thuy' (Bao D~i) lam c6 va'n. 52 * DWNGKI~N


- 06-03-1946 : D~ mua thai gian tntae mQt eUQe chien vai Phap khong th~ tranh duqe va d~ IOl;li tru quan dQi Trung Hoa h~ u thuan eho dai thii eiia dang CQng San la Quae Dan Dang, H6 Chi Minh ky hit$p uae so bQ vai Phap, ehiu eho quan Phap d6 bQlen mi~n Bae thay the quan dQi Trung Hoa. - 16-03-1946 : H6 Chi Minh eli' Bao Dl;li dm d~u mQt phai doan qua Trung Quae. Bao Dl;li d ll;li H6ng Kong khong trd v~ Vit$t Nam. - 18-03-1946: Quan ciia Leclerc tai Ha NQi. - 17-04-1946 : HQi nghi so bQ tl;li Da Ll;lt gifi'a phai doan Vit$t Nam do Nguyen Tuang Tam dm d~u va phai doan Phap do nghi SI Max Andre dm d~u. - 07-05-1946: Phap thanh l~p ehinh phii lam thai Nam Ky do Nguyen Van Thinh lam thii tuang nham tach rai mi~n Nam ra khoi Vit$t Nam. - 27-06-1946 : Sau cac Vl;l xung dQt lien tiep gifi'a Vt$ Quac Quan (Vit$t Minh) vai quan cua Vit$t Quae (Vit$t Nam Quae Dan Dang) va Vit$t Cach (Vit$t Nam Cach Mt$nh D6ng Minh HQi) tl;li Vit$t Tn (13-1), Tien Yen (23-1), Phii Ll;lng Thuong (1-6), Ll;lng Son (22-6), eGng nhu sau khi quan Trung Hoa dli rut het v~ nuae, Nguyen Hai Than (Vit$t Cach) ph6 chii tich trong ehinh phu lien hi~p cung m9t so lanh tl;l Vi~t Cach va Vi~t Quoc trd sang Trung Quae. VI~TNAM THt'KY 20 * 53


- 06-07-1946 : Khai m~c hQi nghi gifi'a Phap va Vi~t Nam t~i Fontainebleau cach Paris khoang 60 cay s5, phai doan Vi~t Nam do Ph~m Van D6ng dm d~u. Sau hai thang hQi hQP, hQi nghi be' t~c, chi du'a toi mQt "Thoa Doc T~m Thai" (Modus Vivendi) ky ngay 14-9 gifi'a H6 Chi Minh va BQ tntdng ThuQC dia Phap Marius Moutet khong bao gia du'<;1C thi hanh. - 02-11-1946 : H6 chi Minh thanh l~p chinh phu moi, khong con tinh cach lien hi~p nhu'truoc. - 09-11-1946 : Thu tu'ong chinh phu lam thai Nam ky Nguy€n Van Thinh ttf tit, Le Van Ho~ch du'<;1C cit len thay the' (15-11-1946). - 23-11-1946 : Chie'n h~m Phap b~n vao Hai Phong, pha huy nhi€u nha, nhi€u ngu'ai che't va bi thu'cJng.

- Tit 30-11 den 18-11-1946 : Xung dQt lien tie'p gifi'a quan Phap va ttf v~ t~i Ha NQi. Dan chung va cac cong sd tan cu'ra khoi Ha NQi, chuffn bi khang chie'n.

t~i

- 19-12-1946 : Chie'n tranh Vi~t - Phap bung n6 Ha NQi .

1946

Lan Khai (khong r5 nam sinh), ten th~t Nguy€n Lan Khai, bi Vi~t Minh th~ tieu. Ong la nha van 54 * DlXjNGKI~N


chuyen viet lich sO' ti~u thuyet va truy~n duong rung, tae phffm: Ai Un Pha' Cdt, Gdi Thai LO(ln, Chie'c Ngai Vang, Tie'ng G9i Cua Rilng Thdm, Truy~n Duang Rilng ..

1947

- 05-03-1947: Emile Bollaert dUQc cO' Ulm cao uy Phap thay the d'Argenlieu. - 16-04-1947: Huynh Pht1 S6 (1920-1946), nguoi sang l~p giao phai PMt Giao Hoa Hao, chu tich M~t Tr~n QuO"c Gia Lien Hi~p vai ml;lc tieu chO"ng Phap thanh l~p ngay 20-4-1946 t:;ti Nam bQ , bi Vi~t Minh sat h:;ti. - 09-09-1947 : 24 dSli di~n cac doan th~ va dang phai sang H6ng Kong g~p cl!u hoang Bao D:;ti. - 06-12-1947: Bao D:;ti tai g~p Bollaert trong hai nga y t:;ti vinh H:;t Long.

- Niim 1947 : Nha van Khai Hung bi thu tieu .

Vi~t

Minh

.. KHAI HcfNG Khdi Hung (1896-1947) ten th~t Tr&n Khdnh Giu nguai lang cd Am, huy~n Vlnh Baa, tlnh Hai Ducmg, anh cung cha khdc m~ voi nha van Tr&n Tieu. Ong d~u tu tili Phdp, d(lY h9C t(li truang Thang Long, Ha NiH Chinh t(li day ang VI~TNAM TH~KY 20· 55


gtJp Nhli't Linh, cQng tac V(Ji Nh{{t Linh xay dTlng to bao Phong H6a, tudn bao NgclY Nay va cung thanh Ujp TTl LTIC Van f)oan. Tit 1939 ong tham gia hor;zt dQng cach mr;zng, sang Trung Hoa nam 1940, v~ nUClC nam 1941 bi Phap bdt giam den nam 1943. Nam 1945 ong xua't ban cac to Ngay Nay Ky Nguyen MCli va to Vift Nam di h6 trq cho cac hor;zt dQng cua Vift Nam Qu{/c Dan dang. Nam 1946 ong tan cU v~ que vq tr;zi Nam f)inh thi bi Vift Minh thu tieu. V~ van nghifP, ong La nha tiiu thuyit duqc ham mQ nha't trong cac nha van ti~n chien. Ngoai Nila Chitng Xuan (1934) La tiiu thuyit Lug,n d~ theo chu truemg cai cach xii hQi cua TTl LTlc Van f)oan, ong viit hem 30 tac phdm nhi~u thi Lor;zi: truYfn ngdn, truYfn dai, kich, truYfn nhi d6ng.

1948

- 07-01 den 12-01-1948

Bolaert hQi dam vdi

Bao f)<;li t<;li Geneve (Thuy Sr).

- 15-05-1948 : Bao f)<;li gii'i thong

di~p

cho Nguy€n Van Xuan tan thanh sl! thanh l~p crunh phu trung t!ong lam thai Vi~t Nam.

- 21-05-1948 : Huynh Thuc Khang (1876-1948) qua dai t<;li Quang Ngai. f)~u tie'n sI nam 1904, nam 1908 ong lanh d<;lo phong tr~o khang thue' t<;li Quang 56 * DlJ(JNGKI~N


Nam, bi day ra Con dao de'n nam 1921. Nam 1927 ong xua't ban bao Tie'ng Dan, la to bao d~u tien t~i Hue' va mi€n Trung. Nam 1946 ong giu chuc bQ tnrdng bQ nQi Vl,l trong chinh phu lien hi~p voi tu cach khong thuQc dang phai nao.

- 02-06-1948 : Thanh l?p chinh phu trung uong lam thai do Nguy€n Van Xuan lam thu tuong, ban hanh Hie'n Chuang Lam Thai (Statut provisoire) cua nuoc Vi~t Nam, quoc ky ca yang ba SQC do, quoc ca bai "Thanh Nien Hcmh Khuc" (d6i Wi) cua Luu Huu Phuoc. - 05-06-1948 : Cong bo ban tuyen ngon Vi~t­ Phap tren chie'n h~m Duguay-Trouin t~i vinh H~ Long (thuang gQi la hi~p dinh vinh H~ Long) giua cao uy Phap Emile Bollaert va thu Wong trung uong lam thai Nguy€n Van Xuan trong d6 Phap thila nh~n Vi~t Nam dQc l~p va thong nha't trong Lien Hi~p Phap voi tu cach mQt quoc gia lien ke't. - 20-10-1948 : Leon Pignon dUQc cll' lam cao uy Phap t~i Dong Duong. - Niim 1948 : Hoang D~o, ten th~t Nguy€n Tuang Long (1906-1948), em cua Nha't Linh Nguy€n Tuang Tam, cung ho~t dQng trong Tif LIfC Van Doan va Vi~t Nam Quoc Dan dang, dUQc coi la 19 thuye't gia cua nh6m Tl;! Ll;!C Van Doan. Tac phftm: Mum. Diiu Tam Ni~m (1939), Bun Uy NuClc D(Jng (1941) ... Ong qua dai t~i Trung Hoa nam 1948. VI~TNAM TH~KY 20· 57


1949

- 18-01-1949 : Trung Qu6c thua nh?n chinh phu

H6 Chi Minh. - 31-01-1949 : H6 Chi Minh thua nh?n chinh phu

Trung Qu6c. - 08-03-01949 : Bao D~i ky hi~p dinh E1ysees

voi t6ng th6ng Phap Vincent Auriol, thanh l?p Qu6c Gia Vi~t Nam trong Lien Hi~p Phap, Bao D~i lam qu6c tn.!dng. - 24-0401949 : Bao D~i len duang v€ nuoc. - 1-07-1949 : Thanh l?p chinh phu Bao D~i. Cac

chinh phu ke' tie'p 1a chinh phu Nguy€n Phan Long (21. 1.1950), chinh phu Tdn Van Huu (6-5-1950), chinh phu Nguy€n Van Tam (6-6-1952), chinh phu Btru LQc (111-1954), chinh phu Ngo Dlnh Di~m (7-7-1954). - 20-08-1949 : NhU<;1ng T6ng, ten th?t Hoang Ph~m Tran (1897-1949) bi am sat t~i Ha NQi. Gng la

mQt trong nhung sang l?p vien Vi~t Nam Qu6c Dan dang, d6ng thai la nha van, nha bao, dich gia co tai.

* ThtgiUi - 01-10-1949: Sau khi chie'm dong Bac Kinh (22-

1-1949) va phftn IOn h,lc dia Trung Qu6c, Mao Tr~ch Dong tuyen b6 thanh l?p CQng Hoa Nhan Dan Trung 58 * DVcJNGKI~N


Qu6c. Ngay hom sau Nga So thua nh~n Trung Qu6c. Ngay 9-12-1949 chinh phil Trung Hoa Dan Qu6c chinh thuc d~t thil do t':lm thai t':li Dai Bftc (Dai Loan), khdi d~u cho hai mfoc Trung Hoa.

*

Vi?t Nam - Niim 1949 : Duong Quang Ham, khong bie't ro nam sinh, qua dai co Ie vao khoang nam 1948 hay 1949 t':li chie'n khu Vi~t Bftc. Ong Ia tac gia nhi€u b9 sach ghio khoa ghi tri: Vi?t Nam Van Hr.;c Sa ytu (1941), Vi?t Nam Thi Van Hf!p Tuye'n (1941) ...

• 1950 - 14-01-1950 : Trung C9ng sau khi chie'm toan th€ It;lC dia Trung Qu6c, thua nMn nuoc "Vi~t Nam Dan Chil C9ng Hea", bftt d~u vi~n tn;1 nhung vo khi t6i tan cho Vi~t Minh.

- 31-01-1950 : Lien X6 thua nh~n chinh phu H6 Chi Minh.

- 07-02-1950 : My va Anh thua nh~n "che' d9 Bao D':li", cac t6ng lanh stf Anh va My duc;1c nang len hang su quan, khdi dau cho hai nuoc Vi~t Nam, m6i ben duc;1C kh6i ttf do va kh6i c9ng san thua nh~n va .:? yem trc;1.

* -

The' gifli : 08-05-1950

Ngo':li trudng My Dean G. VI~TNAM THtKY 20 * 59


Acheson cong bo thoa udc vi~n trq quan sl! cho Phap t<;li Dong Duong, khdi thuy st! can thi~p lau dai cua My.

*

Viit Nam - 06-08-1950 : Dl,l so 10 quy dinh th€ 1~ 1~p hQi: phai xin phep trudc, tu cach phap nhan h<;ln che'. Se c6 th€ 1~ di;ic bi~t cho cac hQi truy€n giao Thien Chua va Gia To, cung cac Hoa ki€u 19 st! hQi.

- 18-08-1950 : Nha tho Tham Tam ten

th~t

Nguy~n Tuan Trlnh (1917-1950) qua doi. ang n6i tie'ng vdi bai tho Tong Bi~t Hcmh. C6 thuye't cho rang but hi~u ong duqc ghep trong but hi~u TTKH khong bie't cua ai, tac gia bai tho Hai sdc Hoa Ti-Gon gay soi n6i du' 1u~n mQt thai.

- 05-11-1950 : Kbanh thanh truong Vo Bi Lien Quan Da L<;lt tuc truong VO Bi Quoc Gia sau nay. MQt hQi nght quan st! t<;li Da L<;lt giua Phap va Vi~t Nam quye't dinh thanh 1~p quan dQi Vi~t Nam 115.000 ngu'oi vdi quan trang va vo khi My.

- Tinh hinh chien sTj niim 1950 : Tinh hlnh quan st! suy Sl,lP, ngay 15-9-1950, d6n Dong Kbe giua L<;lng San va Cao B~ng that thu, quan Phap tren 3.000 chi 200 ch<;ly thoat. Ngay 8-10-1950, quan Phap rut tu Cao B~ng bi chi;in danh gffn Dong Kbe thi~t h<;li khoang 2.000 quan. Ngay 16-10-1950 Cao Uy Phap ban bo tlnh tr<;lng kh~n cap t<;li B~c Vi~t, tan cu' dan ba va tre con Phap. Ngay 8-12-1950, Phap cll' tu'dng nam sao Jean de 60 * DLfdNGKI~N


Latttre de Tassigny sang lam t6ng tu' lc$nh kiern Cao Uy Phap ti;li Dong Du'ong d~ cuu van tlnh the'.

1951

- Tit 12-01 den 22-01-1951 : Til 30 de'n 40 ti~u doan Vic$t Minh rna rn;}t tr~n dai han 120 cay so cling tie'n v~ Ha N9i. Quan Phap va Vic$t Minh lqch chie'n ti;li rn;}t tr~n Vlnh-Phuc-Yen, doi ben d~u bi thic$t hi;li n;}ng.

- 16-03-1951 : Thanh

l~p

dang Lao D9ng Vic$t Narn, ten gQi tra hlnh cua dang C9ng San Vic$t Narn. Toan b9 co cft'u t6 chuc va nhan sl! la dang C9ng San Vic$t Narn, chi che gift'u v~ rn;}t chu nghla. Tru'ong Chinh lam t6ng bi thu'.

Ky

Ngoi;li Hftu Cu'ong D~ ten th?t Nguy€n Phuc H6ng Dan (1882-1951) qua doi. Til narn 1903 ong lu'U vong hOi;lt d9ng chinh tri chong Phap cho de'n khi qua doi ti;li Tokyo, Nh~ t Ban.

- 05-04-1951 :

- Tit 28-05 den 01-06-1951 : Han 40.000 quan Vic$t Minh rna rn;}t tr?n Song Day Ninh Blnh. Vic$t Minh chie'rn d6ng du'<;1C tinh ly Ninh Blnh trong 2 gio. Con trai duy nhft't tu'ang De Lattre, trung uy Bernard tit thu'ong gftn Ninh Blnh (30-5).

1952

- 06-01-1952 : Tu'ang Raoul Salan du'<;1c cll' Utrn vIETNAM TH~KY 20 * 61


quy€n t6ng tul~nh Phap t(,li Dong Dudng thay the De Lattre v€ Phap chua b~nh til cu6i thang 12-1951. Ngay 11-1, De Lattre qua doi.

- 12-04-1952 : BQ T6ng Tham Mu'u Quan DQi Vi~t Nam dUQc thanh l~p. Trung Ta Khong quan Nguy~n Van Hinh dUQc thang thieu tuang va cli' lam t6ng tham mu'u trudng (7-3). Quan dQi Vi~t Nam co 40 ti€u doan bQ binh va mQt ti€u doan khong quan.

• 1953

*

The' gifli

- 05-03-1953 : Nha dQc tai Nga XO Joseph Staline qua doi. Ngay 7-3 Georges Malenkov dUQc cli' lam D~ nha't bi thu dang CQng San Nga nhung den ngay 14-3 thl bi Nikita Kroutchev thay the.

*

Vi?1 Nam

- 28-05-1953 : Tuang Henri Navarre dUQc cli' lam t6ng tu l~nh Phap t(,li Dong DUdng thay the tuang Rauol Salan.

*

The' gifli - 27-07-1953 : Ky ket hi~p uac dinh chien t(,li Ban-man-diem cha'm dut chien tranh Cao Ly (Han Qu6c).

*

ViN Nam

- 20-11-1953 : Phap md cUQc hanh quan "Castor" 62 * DUaNGKI~N


d6 bQ 6 ti€u doan chie'm dong Di~n Bien Phu l~p t~p doan Cll di€m ngan ch~n quan Vi~t Minh tran qua Lao va bao v~ vung trung du o Khu trung u'c1ng co phi tru'ong vdi nam Cll di€m, cach 3 cay s6 v~ phia ba:c va dongba:c co hai Cll di€m, cach 7 cay s6 v~ phia nam co mQt Cll di€m d€ bao v~ khu trung u'c1ng, co th€ d6n tru tu 10 oe'n 12 ti€u ooan. - 02-12-1953 : Trfin TrQng Kim (1882-1953) qua doi t~i Da L~t. Gng la giao su', da so~n cac sach giao khoa va bien khao co gia tIi: Vi?t Nam Sa LWlC, Nho Gido, Vi?t Nam Van Ph~m (so~n chung vdi Ph~m Duy Khiem va Bui Ky) ... Ngay 17-4-1945 sau khi Nh~t dao chinh Phap, ong du'Qc moi l~p nQi cac dftu tien cua nu'dc Vi~t Nam oQc l~p va giG' ChllC thu tu'dng nhu'ng de'n ngay 8-8-1945 ong tu chlic VI tha'y Nh~t khong th~t tam trao trei dQc l~p cho Vi~t Nam. - 08-12-1953 : Quan Phap rut khoi Lai Chau v~ dong d Di~n Bien Phu. D~i ta De Castries du'Qc cll' lam crn huy tru'dng t~p doan cli di€m. Cac su' doan Vi~t Minh 316, 304, 308, 312 va d~i doan 351 tie'n v~ phia Di~n Bien Phu, khoang 20.000 dan cong phl,l trach tie'p v~n.

- 25-12-1953 : Cac su' doan Vi~t Minh khep kin yang yay chung quanh Di~n Bien Phu.

• 1954 - 13-03-1954 : Vi~t Minh khdi slf ta'n cong quan VI~TNAM TH~KY 20 * 63


Phap tl;li Di~n Bien Phu. 40.000 quan Vi~t Minh eo tr9ng phao 105 ly do Trung Qu6e vi~n tr<;1 bao yay 15.000 quan Phap. - 26-04-1954 : Khai ml;lc hOi ngbi tl;li Geneve (Th~y SI) v€ Dong Duong. Trudng phai doan Vi~t Minh: Phl;lm Van D6ng. Trudng phai doan Vi~t Nam: ngol;li trudng Nguy~n Qu6c Dinh.

- 07-05-1954 : £)i~n Bien Phu tha't thu. ~

A

A

A

?

TR4.N BIeN BIEN PHU

Nam 1953, khi chie'n tranh Cao Ly (Him Quo'c) ch(l'm dat, Vi?t Minh du(/c Trung QUo'c va kho'i cQng san d8n n6 If!c vi?n tr(/, dii ma du(/c hanh lang an toan dQc bien gioi Hoa - Vi?t, quan Phdp co It;li trong cdc thanh phD'. Sf! tha't bt;li hoan toan cila Phdp se khong trdnh du(/c ne'u chie'n tranh keo dai voi so t6n tha't khie'n dan chung Phdp cang ngay cang nang long, dua tOi nhl1ng Sf! thay d6i chinh phil lien tie'p. Trong mQt co' gdng tuy?t vQng, BQ Tu Lfnh Phdp tt;li Dong Duang duoi quyin tUong Henri Navarre chQn Di?n Bien Phil lam chien trulJng quye't dinh, hy vQng voi uu the'vi khong quan va phdo binh se tieu di?t quan Vi?t Minh ne'u Va Nguyen Gidp mdc mieng m8i ma hQ mlJi mQc. Di?n Bien Phil la mQt thung LUng chi rQng khoang 15 cay so' bi dai va 6 cay so' bi ngang, bao vay bai nui d8i va rang · r<J.m trung di?p, 64 * Dl1dNGKI~ N


chij.n con duong giao thong duy nha't giua Bilc Vi~t wJi miin dong bilc lilO, 250 cay so' phfa sau h~u tuytn dich. Tit thang 11-1953 Phap da d6 quan xuo'ng di xay dlrlng cac cong slrl phong thu ma Phap tin La du sac chiu dlrlng tr9ng phao cua Vi~t Minh. Chi trong nam ngay d6u tr~n chien cho th{{y Phap da ph(Im phdi cac sai L6m: - (1) Uu tht vi khong quan cua Phap bi gioi h(In vi thoi titt xa'u va mila mua bilt d6u - (2) Vi~t Minh v~n chuyin cac khdu phao moi du(/c Trung CQng vi~n tr(/ Len cac vi trl cao ma Phap cho La khong thi lam du(/c, lam te li~t phao binh Phap va uy hitp quan Phap trang mQt vi trf nhd h~p. Quan Phap khong du(/c tang vi~n vi phi d(Io duy nh{{t khong sil d~ng du(/c, chi co thi nhdy dil va tha db tie'p li~u ma hi~u qua ra't thap hoij.c thi~t hr;zi rift nhiiu. Bi~n

phap cau nguy duy nha't cho Di~n Bien Phu chi co thi La mQt cUQc oanh t(IC a (It cua khong quan My, da du(/c Tham Muu Truong Lien Quan My Arthur Radford dlrl thao kt hO(Ich va HQi Dang An Ninh Quo'c Gia My chap thu~n ngay 25-3 nhung khi cac cUQc v~n dQng cua ngo(Ii truong My Foster Dulles di du(/c Anh ung hQ khong d(It ke't qua thi so' ph~n cua Di~n Bien Phu coi nhu da du(/c dinh dO(It. Quan Phap d6u hang ngay 7-5 sau nam mum sau ngay kich chien, 2.200 binh sf til thuemg, hem 10.000 nguoi bi bilt trong do nhiiu VI~TNAM TH~KY 20 * 65


nguCli bi thu(Jng n(ing, nhiJu nguCli thi~t m{lng tren con dUClng 800 cay so' bi gidi vJ cdc tr{li tu binh. vJ phia Vi~t Minh, so' tli thu(Jng duqc udc luqng tit 8 dtn 10 ngrln nguCli, khodng mQt phdn tu l/!c luqng tham chitn t{li Di~n Bien Phil. - 08-05-1954 : HQi nghi Geneve khdi st! thuong thao nham eha'm dut ehie'n tranh Vi<$t Nam nhu mQt phfrn eua toan bQ va'n d~ Dong Duong. - 16-06-1954 : Bao D<;li eli' Ngo Dlnh Di<$m lam thu tuang ehinh phu. Ngay 25-6 ong Di<$m v~ nuae va ehinh thue nh~m ehue ngay 7-7-1954. - 17-06-1954 : HQa SI To NgQe Van (1906-1954) qua dai. Gng tot nghi<$p truang Cao D~ng My Thu~t Dong Duong kh6a 2, ehuyen v~ son dfru . - 20-07-1954 : SO<;ln thao xong cae ban hi<$p dinh, Phap va Vi<$t Minh thoa thu~n v~ mQt hi<$p dinh ngung

bful. - 21-07-1954 : Ky ke't thoa uae ngung b~n giil'a d<;li di<$n Vi<$t Minh T<;l Quang Bli'u va d<;li di<$n Phap, tuang Henri Delteil. MQt van ban thu hai "Tuyen bo' chung ktt hQi nghi Geneve" dUQc Anh, Phap, Ai Lao, Trung Quoe, Lien XO, Campuchia va Vi<$t Nam Dan Chu CQng Hoa (Vi<$t Minh) thoa thu~n nhung tht!e st! khong bao gia dUQc ky ke't, quy dinh cae di~u khoan ehinh tq v~ vi<$c t<;lm thai chia doi da't nuae va t6 ehue 66 * Dl1dNGKI~ N


..:?

..:??

tong tuyen clf. My tuyen b5 kh6ng thoa thu~n va kh6ng h6 trQ "Tuyen bff chung ke't". Chinh phu Ng6 Blnh Dic$m do ngo~i tn.tdng Tr~n Van B6 o~i dic$n phan khang sl;f l~m quy6n cua T6ng Tu Lc$nh Phap tl;f y a'n o~nh ngay t6ng tuy~n cit, ky ke't hic$p o~nh olnh chie'n trai voi nguyc$n v9ng 09C l~p va th5ng nha't cua dan ~9C Vic$t Naill nhung "Vi~t Nam cang co' giing va hoan nghenh m9i nJ l,!c di tai 19.p hoa binh va khong dung VD l,!c di can tro s,! thi himh hi~p djnh". ,

~

?

,

.. CAC DIEU KHOAN CHINH trong HifP lJjnh Geneve 1954 - [)jnh giai tuye'n quan s1l tit cila song Be'n Hai thea long song de'n lang B6-ho-su va bien giai wo- Vi~t. L4p khu phi quan Sl! 5 cay so' bi rqng ben ncy va ben kia giai tuye'n. - Thai ht;ln to'i da dt rut quan hai ben La 300 ngay kt tit ngay hi~p djnh co hi~u Ll!c. Cang trong thai gian 300 ngay dan chung duc;c tl! do di cU tit khu nay sang khu thuq r: ben kia. - Trong khi cha dC;i tdng tuyin cil, mJi ben phf:l, trach quan trj hanh chanh 0 khu tg.p hC;p quan dqi thuqc quyin. - Tu binh va thuang dan bj giu duc;c phong thich. Ca'm dem them quan dqi, va khi dt;ln duc;c hoijc 19.p them can cli quan Sl! maio - MQt Uy Ban Giam Sat Quo'c Te' duc;c thanh Lg.p dt giam sat va kitm soat thi hai1h hi~p djnh. VieTNAM TH~ KY 20 * 67


Ban "Tuyen bo' chung ke't" dTf tru to'ng tuyin cll se dli(1C t6 chuc vao thang 7-1956 dlitli STf kiim soat quo'c tt - 21-07-1954 : T6ng s6 thi~t h~i cua Phap t~i Dong Du'ong til 1945: 92.000 che't (1.900 S1 quan, 6.300 h~ S1 quan), 114.000 bi thu'ong, 28.000 bi b~t, 3.000 ty quan quan phi. - 10-08-1954 : Cftu hang khong chd dan di cu' til B~c vao Nam. Hang ngay khoang nam de'n bay mu'oi phi co quan dQi Phap dap xu6ng phi tru'ong Tan Son Nha't (Sai Gan). Nhung ngu'oi khong du'Qc di may bay thl dap tau bi€n til Hai Phang cua Phap va Hoa Ky .

*MiinNam - 10-09-1954 : Tu'ong Nguy€n Van Hinh du'Qc cll' sang Phap cong can 6 thang nhu'ng khong chiu di, khdi dftu cUQc tranh cha'p quy~n life giua phe Bao D~i than Phap va ong Ngo Dlnh Di~m.

* Miin Bite - 09-10-1954 : Vi~t Minh tie'p thu Ha NQi. Ngay hom sau su' doan 308 di€n binh ti;ti Ha NQi nhung ngay 15. 10 H6 Chi Minh moi v~ Ha NQi.

* Tht gifli - 20-11-1954 : Thu tu'ong Phap Mendes France vie'ng tham Hoa Thinh D6n va d6ng y voi My: - Cha'm dut slf ki€m soat cua Phap v~ kinh te', thu'ong m~i va tai chanh t~i Vi~t Nam. 68 * DWNGKI~N


- Chuy€n giao qulin dQi quO'c gia cho chinh phu Vi~t Nam. - Chuy€n giao tnich ni~m huan luy~n qulin dQi quO'c gia cho My. - Rut qulin dQi vien chinh Phap ra khoi Vi~t Nam.

1955

* MiinNam - 28-03-1955 : Qulin Binh Xuyen va qulin dQi quO'c gia n6 sung t~i Sai Gan. Binh Xuyen, mQt It!c It1Qng vo trang do Phap thanh l~p, nam quy~n canh sat t~i Sai Gan, ki€m soat va thu thue cac duang giao thong huyet m~ch dfrn Wi Sai Gan, th\fC chat la mQt nh6m vo trang ngoai vang lu~ t pha p dUQc Pha p hQp phap h6a. Sau khi giao tranh bung n6, mQt thanh phftn I\fC IUQng Haa Hao cua Ba Cl,lt va Trftn Van So~ii hQp tac vdi Blnh Xuyen bao vliy Sai Gan.

* Miin Bile - 23-04-1954 : Hang ngay dan chung mi~n Bac d6n v~ H,H Phang, chung 2.000 nguai d€ di cu vao Nam trong nhung ngay cuO'i cung. Hdn 70.000 dang dQi cac chuyen tau .

*MiinNam - 27-04-1955 : My tinh den gi.li phap thay the Ngo Dlnh Di~m nhung d~i ta tlnh bao trung udng My (CIA) Edward G. Lansdale tich ct,tc ung hQ ong Di~m. Trudc d6 crunh Lansdale dff h6a giai dUQc muu toan VI~TNAM TH~KY 20 * 69


dao chinh cua tl1ang Nguy~n van Hinh ch6ng ong Di~m bang cach teS chilc cho ong Di~m mQt d~o quan huu hi~u phong thu dinh DQc L~p va mai hai SI quan than tin cua Wong Hinh tham vieng Phi Lu~t Tan d€ bot sO' chan tay cua tl1ang Hinh.

- 28-04-1955 : Quan dQi qu6c gia thanh cong trong vi~c dfiy lui quan Blnh Xuyen ra khei cac khu vt!c dong dan, lam chu Sai Gon. My be toan tinh thay the ong Di~m. - 03-5-1955: Tl1ang TrInh Minh The, nguyen crn huy mQt It!c ll1Qng vua ch6ng Vi~t iv1inh vua ch6ng Phap trong thai ky chien tranh Vi~t-Phap trl1ac d6, v€ hQp tac vai chinh phu Sai Gon, ttl' thl1c1ng trong khi crn huy tin cong quan Blnh Xuyen d€ danh chiem du Nha Be. - 26-05-1955 : Tau Gascogne, chuyen tau cho 888 ngl10i di cl1 cu6i cung tai Sai Gon. TeSng sO' dan di cl1 tu Bilc vao Nam: 533.868 ngl1ai bang dl1ang bi€n, 243.657 bang banJ may bay. - 05-06-1955 : Quan dQi qu6c gia tin cong quan Hoa Hao. Ngay 18-6 tl1ang Nguy~n Giac NgQ quy thu~n crunh phu Sai Gon. Lt!c ll1Qng cua cac tl1ang Tr~n Van Soai, Nguy~n Van Hinh, Nguy~n Van Vy cling tan ra, cac tl1ang be ch~y sang Campuchia. 70 • DLJdNGKI~N


* Mi€n Bile - 06-06-1955 : Thu tuang mi~n Bac Ph~m Van B6ng tuyen bo san sang thao lu~n vai mi~n Nam d~ chu§'n bi bftu cl'f tai thong nhat. *Mi€nNam - 06-07-1955 : Thu tuang Ngo Blnh Di~m tuyen bo tren dai phat thanh 1a chinh phu ong khong ky hi~p dinh nen khong bi rang bUQc bdi hi~p dinh Geneve. - Thang 09-1955 : Quan Blnh Xuyen bi bao yay t~i Rung Sat. Uinh tl;l Blnh Xuyen la Le Van Vi€n (Bay Vi€n) bo tron sang Phap. - 23-10-1955: Chlnh phu Ngo Blnh Di~m t6 chuc trung dlu dan y v€ vi~c truat phe' Bao B~i . - 26-10-1955 : Chie'u ke't qua trung du y kie'n (98,2 phftn tram truat phe' Bao B~i thea nhu chlnh phu cong bo), Ngo Blnh Di~m tuyen bo hie'n uac t~m thai, thanh l~p Vi~t Nam CQng Hoa va len lam T6ng Thong.

* Mi€n Bile - 13-12-1955 : Ha NQi huy dQng hang tram ngan nguoi tham dl! toa an nhan dan t~i mQt dia di~m gftn Ha NQi d~ xli "cia chu". Cai cach ruQng dat d~p khuon thea ki~u m~u cua Trung Quoc da dUQc Vi~t Minh phatdQng tu 1953, dau to cac dia chu dli chi c6 mQt, hai sao ruQng b~ng cac hlnh thuc toa an nhan dan khlch dQng sl! cam thli giai cap. VieTNAM THtKY 20 * 71


â&#x20AC;˘

1956

* MiinNam - 11-01-1956 : T6ng th6ng Ngo Dlnh Dit;m ban h~lllh dl,l sO' 6 cho phep bat giam khong xet xU cac ph~n tu "nguy hi6m cho an ninh qu6c gia va tr~t ttf cong cong", khdi d~ u chien dich "to' cong" chi noi trong nam 1956 da trit;t h<;l ra't nhi~u can bo n~m vung do Vit;t Minh d6 l<;li sau hit;p dinh Geneve.

* The' gifli - 25-02-1956 : Nikita Sergejevitsj Khrustsjov, t6ng bi thu dang Cong San Lien XO, dQc bai tham lu~n "vi t~ sung bdi cd nhan va hq.u qua cua no" da kich Stalin trudc d<;li hOi dang thu 20, dua Wi st! phan hoa trong cac dang cong san tren the gidi, d~c bit;t giua Trung Qu6c va Lien XO, va ding la mot nguyen nhan "v~ dn xet [{lilt trong dang cong san Vit;t Nam. * MiinNam - 04-03-1956: B~u ell' Qu6c Hoi L~p Hien. - 13-04-1956 : Tudng Le Quang Vinh (Hoa Hao Dan Xa) tuc Ba Cl;lt bi bat t<;ii Chac Ca Dao (Long Xuyen). - 28-04-1956 : Quan Phap hoan toan trit;t thoai khoi Vit;t Nam, chinh thuc cha'm dut 72 nam Phap thuoc neu k6 til hoa udc Giap Than 1884.

*

The'gifli

- Thang 5-1956 : Mao Tr<;ich Dong phat dong 72 â&#x20AC;˘ DL1ONGKI~N


"Bach hoa d ph6ng, bach gia tranh minh" (Tram hoa dua nfY, tram nhil dua tie'ng) d~ phat hi~n cac phftn tll' chong doL Chie'n dich nay dll'Qc dang CQng San Vi~t Nam mo phong, dftn Wi Vl;! Nhan Van-Giai Phflm, khdi dftu voi Giai Phflm Mila Xuan xua't ban dftu nam 1956.

*

Mi€nNam - 13·07·1956 : Le Quang Vinh bi hanh quye't t~i Cftn ThcJ.

- 20·07·1956 : Thoi h~n hai nam d~ t6 chuc t6ng tuy€n cll' th5ng nha't hai mi€n thea hi~p dinh Geneve troi qua. Trll'oc d6, ngay 25. 5, t6ng th5ng Ngo Dinh Di~m tuyen bo mi€n Nam san sang cha'p nh~n bftu cll' ttf do nhung trong khi mi€n Bac khong c6 mQt cht1t ttf do nao thl t6 chuc bftu Cll' la di€u khong thtfc te'o

* Mi€n Bife - 24·08·1956 : Trll'ong Chinh, t6ng bi thll' dang Lao DQng (CQng San), ngll'oi dm dftu ciii cach ruQng da't, ma't chuc. H6 Chi Minh dam nhi~m t6ng bi thll', cll' vo Nguyen Giap dung ra tht1 nh~n cac sai lftm trong ciii each ruQng da't. Khoang tu 10.000 de'n 15.000 ngll'oi dff bi gie't oan mQt cach tan kh5c, tu 50.000 de'n 100.000 ngll'oi khac bi dfty ai trong cac tr~i kh6 saL

* Mi€nNam - 06·09·1956 : Ban hanh Dt,l s5 53, ngo~i ki€u tlt nay khong dll'Qc lam 11 ngh€, ph~n Ion nh~m vao eac ngh€ ngu'oi Hoa dff lam tu Hiu doi t~i Vi~t Nam. VI€TNAM THt'KY 20 * 73


- 22-10-1956 : Ban hfmh Dl,l s6 57 ciii each

di~n

dja, trua't hUll co b6i thuang nguai co tfen s6 di~n tich t6i da, ta di~n dU<;1C mua fUQng tnl gop.

- Thang 10-1956 : T~p chi Sang T~o xua't ban, du<;1c 31 s6 thl dinh ban, sau fa tiep 7 s6 r6i dong ct'i'a h~n nam 1962 .

.. T~P CHi SANG T~O Tf,lp chi Sang Tf,lo do mQt so' nha van di C/,t ta miin Bdc vao Nam sang Lq,p nhu mQt dOf,ln tuy~t voi qua khu, thuang dU<;Jc gQi La giai dOf,ln tiin chien, thai IcY thanh Lq,p nin van chucJng moi ma Tl/ Ll/c Van Doan dong vai tro n6i bq,t. Mij.c du khong dua ra mQt tuyen ngon, mQt chu trucJng ra r~t, cac nha van nha tho trong nhom Sang Tf,lo cho thay hQ muon di tim cai moi ma sl/ moi me cua Tl/ Ll/c Van Doan va cac nha van tiin chitn khong con moi naa. Ngoai ra hQ cang dua vao nin van chucJng "trong Nam" khong khi khac voi van chucJng nom na, ki chuy~n cua cac nha van miin Nam truoc do. Dij.c bi~t h9 gay ra dU<;Jc phong trao "tho tl/ do" mij.c du sau nay it dU<;Jc nhdc toi vi ranh gioi giaa tho ca, tho mOi, tho tl/ do khong may ai quan tam, ta't cd diu dU<;Jc cong nhq,n La thi ca, chi khac bi~t a chinh gia tri cua tac phdm. ?

Anh huang cua nhom Sang Tf,lo con do nhom quy t짜 dU<;Jc nhang nhil van, nhil tho, h9a Sl co thl/c tili: Mai Thdo (1927-1998), Doiin 74 * DlX1NGKI~N


Quo'c Sy, Thanh Tam Tuyin, To Thuy Yen, Thai Tufin, Nguy~n Sy Te: Duy Thanh, Quach Thot;li ( 1929-1957}.. .

* Miin Bile - Til 10 den 20-11-1956 : Quynh Lttu khdi nghla. Cac nong dan huy~n Quynh Lttu, Ngh~ An, que hl1ang cua H6 Chi Minh va van dl1<;1c tieng trung kien voi cQng san, n6i d?y . Ha NQi dl1a sl1 doan 325 den dan ap, khoang 1.000 nong dan bi giet va bi thl1ang, hang ngan ngl1ai khac bi ba t. IHy la cUQc khdi nghla dl1<;1C biet trong nhi€u cUQc n6i d?y khac sau khi dang CQng San thd nh?n cac sai l~m trong ciii each ruQng da't, gay nen nhung oan khua't t~i han 3.000 xa tren toan mi€n Bac.

1957

*

MilnNam

- 22-02-1957 : T6ng th6ng Ng6 Dinh Di~m bi mQt thanh nien ten Ph~m NgQc Phd ban khi de'n khanh thanh hQi ch<;1 Buon Ma ThuQt. Ong Di~m thoat hi~m. - 06-05-1957: T6ng th6ng Ngo Dlnh Di~m vieng tham Hoa Ky . T6ng th6ng My Eisenhower cam ke't ung hQ che dQ rni€n Nam Vi~t Nam. Sau cUQc vie'ng tham cua ong Di~m, mi€n Bac khong con nghi nga gi sl,t thay the' vai tro Phap cua Hoa Ky, tai phat dQng cac ho~t dQng du kich. Khoang 6.000 can bQ gai l~i sau nam 1954 bat d~u cac ho~t dQng pha ho~i, am sat, khiing b6 VI€TNAM THt'KY 20 * 75


cac vien chuc xa a'p rna cho de'n cu6i narn 1957, da co khoang 400 ngll'oi bl gie't.

- 21-10-1957 : Thanh l~p Van But nh~p Van But QU6c Te' til 2-9-1957.

Vi~t

Narn, gia

- 22-10-1957 : Min n6 trong xe hoi cha S1 quan My t,:\i dll'ong Trftn Hll'ng D,:\o, Sai Gon, 3 che't, 8 bl thll'ong. MQt qua mIn khac n6 a rnQt khach s,:\n co My a, dll'ong chQ An Dong, 4 My, 1 Vi~t bl thll'ong. - 07-11-1957 : Nha tho Quach Tho,:\i, ten th~t Doan Tho,:\i (1929-1957) qua doi. Til 1955 ong c6 nhi~u tho dang tren cac bao va dll'Qc rn~c nhien coi la thanh vien cua nh6rn Sang T,:\o. M~c du cUQc doi ngan ngui va chll'a c6 t~p tho nao xua't ban, ong dll'Qc coi la nha tho c6 tai. - Thang 12-1957 : Chinh phu Ngo Dinh Di~rn cong b6 da dlnh cll' dll'Qc hon 300.000 rni~n Bac ngll'oi di cll't,:\i 300 lang rnoi thanh l~p, khai pha nhi~u vung da't hoang thanh khu dinh di~n tru phu, la rnQt sl! thanh cong nang cao uy tin cua ong Di~rn.

* Miln Bite - Nhlin Van - Giai Philm : Vl,l "Nhan Van - Giai Phdm" thl!C sl! da bat dftu til narn 1956 voi bai "Phe blnh lanh d,:\o van ngh~" cua Phan Khoi dang tren "Giai Phdm Mua Thu" nhll'ng cao diâ&#x201A;Źrn la nhii'ng bai vie't tren to "Nhan Van" do Phan Khoi chu tru'ong, dll'a de'n sl! 76 * DlXlNGKI~N


thanh tritng Phan Kh6i va cae nha van, nha tho trong nh6m "Nhan Van - Giai Ph6m". A...,

",?

.. NHAN VAN - GIAI PHAM Nhan Van va Giai Ph6m (1956, 1957, 1958) la phong trao eua mQt so' nha van, nha

thel, nhr,ze sf... phan khdng Sl! ltlnh dr,zo va kilm sodt ehijt ehe eua dang CQng San do'i voi cdc sinh hor,zt van h6a, sdng tde eua cdc van ngh~ sf miin Bile. Cang nhu ta't ea cdc liinh Vl!e khde, cdc nha van, nha thel tr,zi mdn Bile phai ehju sl! liinh dr,zo eua dang xuyen qua t5 ehae HQi Van Ngh~. Cdc tde phdm muon duC!e XUll't ban va ph5 bien phdi thong qua HQi Van Ngh~, eel quan thl!e thi ducmg 16'i ehinh tri eua dang, tat ea cdc quyin tl! do phdt bilu, tl! do sdng tde diu tuy~t d5i dim. Lr;i df:lng chien dieh "Tram hoa dua niJ" ma dang C9ng San Vi~t Nam phdt dQng dl!a VaG chien dieh eung ten eua dang C9ng San Trung Quo'e, ddu nam 1956 mQt so' van ngh~ sf tre miin Bile a'n hanh Giai Ph6m Mua Xuan voi nhilng bai eua Le Dr,zt, Trdn Ddn, Phung Qudn. .. n6i len sl! bitt binh voi liinh dr,zo. it ngay sau tijp sdeh bi tieh thu. Thdng 7-1956 Phan Khoi vilt bai"Phe binh liinh dr,zo van ngh~" dang tren Giai Phdm Mua Thu phe binh Sl! liinh dr,zo nghi~t ngii eua dang, doi tra ig.i quyin tl! do sdng tde eho van ngh~ sf. Niim 1957, Phan Kh6i ehu trlJclng to Nhdn VI~TNAM THt'KY 20 * 77


Van, dang cdc bai cila chinh ong nhu "Ong btnh voi", "Ong Nam ChuQt" diu co y phe btnh, chi trich dang CQng San theo y thCl cila U Dflt "cang song cang t6i, cang song cang be lfli", bai "Con ngl!a gia cila chua Trinh" cila Phung Cung, cdc thCl van bay to Sl! ba't miin, chong do'i dang ... NhQ,n thdy "Phong trao Nhan Van - Giai Phdm" la mQt de dOfl Sl! dQc quyin liinh dflo cila dang, tif bdo bi dong clla, Phan Khoi bi trf:tc xudt khoi HQi Van Ngh~ va bi co lQ,p cho dtn chtt ngay 16-1-1959 tfli Ha NQi. Cdc van ngh~ Sl khdc nhu Phung Qudn (1932-1995), Tr&n D&n (1926-1997), Van Cao (1923-1995), Phung Cung, U Dflt, Hoang C&m, Thf:ty An, Hau Loan, Nguyln Hau Dang, Tr&n Duy, Hoang Cong Khanh, U Nguyen Chi... bi khep VaG tQi gidn di~p, bi thanh trung, tu d&y, dua di "lao dQng cai tflo" dai hfln, dQ,p tilt phong trao chong do'i dUl/c bitt tai nhiiu nha't cila giai tri thuc va van ngh~ Sl miin Bilc.

1958

*

Miln Btic

- 07-03-1958 : Ph~m Van D6ng gii'i thll' eho t6ng th6ng Ngo Dinh Di~m a€ nghj a~i di~n hai mi€n hQp a€ thao lu~n vi~e giam thi€u quan so' aoi ben va thie't l~p eae quan h~ tie'n toi th6ng nha't aa't nuoe. Bue thu cOng chi trich m~nh me My ean thi~p vao nQi bQ cac qu6e gia Dong Nam A. 78 * Dl.AJNGKI~N


*

MilnNam

- 26-04-1958 : Chinh phu mi€n Narn bae bo d€ nghi eua Ph'.lrn Van D6ng nhl1 rn9t "thu dO'.ln tuyen truy€n" va dl1a fa nhilng di€u ki~n rna mi€n B~e khong th~ eha'p nh~n. - 27-06-1958 : Nha't Linh xua't ban t'.lP chi Van H6a Ngay Nay.

* Miln Bile - 14-09-1958 : Thu tl10ng Ph'.lrn Van D6ng gti'i thl1 eho thu tl10ng Trung Quae Chu An Lai "ghi nhg,n va tan thanh ban tuyen b6: ngay 4 thang 9 nam 1958, ella ehinh phil nuae C9ng Hoa Nhan Dan Trung Hoa, quytt dinh vi hai phg,n ella Trung Quo'e". Di€u nay e6 nghIa la mi€n Bae eha'p nh~n h£"ii ph~n 12 h£"ii 19 eua Trung Quae, trong d6 e6 qu~n dao Truong Sa la vung tranh eha'p giila nhi€u quae gia t'.li vung Dong Narn A, trong d6 e6 Vi~t Narn.

*

MilnNam

- 04-11-1958 : Nha van H6 Bi~u Chanh (18851958) ten th~t H6 Van Tfung qua doi. 6ng d~ l'.li tfen 100 tae phffrn du lo'.li nhl1ng dl1qe nho toi nhi€u nha't la cae euan ti~u thuyet. ,

,A,?

",,'

.. CACNHA TIEUTHUYET TrENPHONG H8 Bie'u Chanh La mQt trong eae nha viit VI~TNAM TH~KY 20· 79


tiiu thuytt ti~n phong. Tn(oc ong, thgt ra da co cdc nha vitt tiiu thuytt bdng van xuoi chT1 quoe ngT1, do ia Nguy~n Tr9ng Qudn voi Truy~n th&y Lazaro Phi~n (1887), Trucmg Duy Todn voi Phan Yen ngo(li truy~n Titt ph1:l giang truan (1910) va Tr&n Chdnh Chitu voi Hoang T60anh ham oan (1910). Cd ba tac gid d~u La nguoi mi~n Nam. Sau tac phdm d&u tay U Tinh L1:lc (1910) bdng tho theo thi L1:lc bat, H6 Biiu Chanh cho bitt nam 1912 chinh do dnh huiJng cIla "Hoang To' Oanh ham oan" ong khiJi Sf! vitt "Ai Lam dU(fc" La tiiu thuytt d&u tien bdng van xuoi cIla ong. Ong cang ngay cang co nhiiu dQc gid nho sang tac d~u dijn, L6i van ki chuy~n suong dUQt, chan cha't g&n voi tam h6n phong khoang, gidn di cIla nguoi mi~n Nam. Muoi ba nam sau, nam 1925, Hoang Ng9c Phach moi cho ra doi To' Tam xua't hi~n t(li mi~n Bilc nhanh chong gay titng vang LOn, co Le vi h(fp voi trao Luu Luc a'y La trao Luu van chucmg Lang m(ln ma Phap muo'n dua vao Vi~t Nam, nen thuong dU(fc coi La khiJi d&u cho n~n tiiu thuytt moi.

• 1959 * MiinNam - 02·01·1959 : Ban hanh lu~t so 1159 Lu~t Gia Dlnh, ca'm ly' di, ca'm da the, ca'm giao du than m~t, 80 * DlXJNGKI~N


truat quy€n lQi eua con ngol;li hon. Lu~t Gia Dlnh tu khi dem ra thao lu~n trude quae hQi dli gay nhi€u du lu~n soi n6i v€ cae di€u khoan earn ly eli, cam giao du than m~t, tl;lo nhi€u ae cam vdi ba Ngo Dlnh Nhu la tae gia Lu~t Gia Dlnh.

*

Miln Bile

- 16-01-1959 : Phan Khoi qua doi tl;li Ha NQi.

~PHANKH61 Phan Khoi (1877-1959) nguili huy~n Di~n Blm, tlnh Quang Nam. Nam 19 tudi d6 tu tai nhung sau chdn duilng khoa cit, nam 1907 ong ra Ha N{)i tham gia phong trao Dong Kinh nghia thf:l.c va vie't cho til Dang cd Tung Bdo. Tit 1914 de'n nam 1939 ong vie't cho nhi~u til bao: Nam Phong Tr;zp Chi, Lf:l.c Tlnh Tan Van, Th¥c Nghi~p Dan Bdo, Hau Thanh, Than Chung, Phf:l. Na Tan Van, Dong Tay, Phf:l. Na Thili Dam, Song HUdng. Trong thili kY khdng chie'n chong Phdp, ong bilt bu{)c phai theo Vi~t Minh, dU(fc giao cho cong tdc phien dich sdch cha Hdn hoijc cha Phdp sang tie'ng Vi~t. Sau hi~p dinh Geneve ong to ro s¥ ba't man qua cdc bai vie't trong Giai Ph6m Mua Thu va til Nhan Van do chinh ong chu trUdng. Ong bi dang da kich fa phan d{)ng, bao vay co ig.p ong cho de'n khi qua dili. V~ van nghi~p, tuy xuat than nha nho, ong VI~TNAM TH~KY 20 * 81


co tinh than cach mt;lng, ddi mai tri~t di trang nhdu Liinh vl!c. Ong cong kich cac thi tho cu, di xuang phang traa tho mai; tranh Luq.n vi van h(Jc, vi van di duy tam va duy vq.t; chi trich nhilng t~ ht;li trong xii hQi; nghien crlu titng Vi~t; Lam tho, vitt truy~n, vie't tilu Luq.n ... Trang liinh vl!c nao, van ong cung gian dj, khuc chitt va ham suc, co thi coi La mQt tdng h(lp cua tinh hoa nho giao vai dong van h(Jc mai mQt cach hoan hao.

*

Miin Bile

- Thang 4-1959 : Ha NQi thanh l~p doan 559 dudi sV chi d<;lo trVe tie'p eua Trung Dong dang, phl,l tnieh dua cae can bQ t~p ke't sau hi~p dinh Geneve tai xarn nh~p mi€n Narn.

* MiinNam - 05-05-1959 : Ban hanh Lu~t s6 10/59 thanh l~p Toa An Quan Stf d~e bi~t xet xit cae phffn tit phie'n lO<;ln khong thee thu tl,le t6 tl,lng hlnh sV thong thuong d€ d6i ph6 vdi sV gia tang khung b6 eua Vi~t CQng rna trong narn 1959, da e6 khoang 1.200 nguoi bi gie't. - 17-5-1959 : HQ Phap Ph<;lrn Cong Ti1:e (18901959) rnQt trong nhung nguoi sang l~p d<;lo Cao Dai, qua doi. Khi Lien minh cae giao phai eh6ng ehinh phu Ngo Dlnh Di~rn tan ra narn 1955, ong It!U vong qua Carnpuehia va qua doi t<;li d6. 82 * DlX1NGKI~N


*

Mi€n Biie - Thang 05-1959: Uy Ban Trung Vong dang hQp lfin thu 15 t;;ti Ha NQi quye't dinh dung vo h!c xam chie'm mi~n Nam. Cac can bQ t~p ke't va bQ dQi cQng san tht!c st! da b~t dfiu xam nh~p mi~n Nam qua dl10ng mon H6 Chi Minh tu nam 1955 nhl1ng cho toi nam 1959 moi len toi mQt quy mo rQng lon, chu~n bi cho mQt cUQc chie'n tranh moi do mi~n B~c phat dQng.

- Thang 07-1959 : Mi~n B~c thanh l~p doan 759 d€ di~u nghien xam nMp bang dl10ng bi€n vao mi~n Nam Vi~t Nam.

1960

*

Mi€nNam - 26-01-1960 : Vi~t CQng ta'n cong trung doan Lam Son thuQc sl1 doan 2 1 t;;ti Tay Ninh, dfiu tien tU cap trung doan trd len.

tr~n

danh IOn

- 26-04-1960 : 18 nhan v~t tri thuc mi~n Nam trong d6 c6 cac ong Phan Kh~c Sii'u, Phan Quang Dan, Le NgQc Chan, Tdn Van D6, Trfin Van Tuyen ... hQp t;;ti khach s;;tn Caravelle (do d6 thl10ng dl1<;1C gQi la nh6m Caravelle) thao kie'n nghi yeu du t6ng th6ng Ngo Dlnh Di~m thay d6i phl10ng thuc lanh d;;to hfiu t;;tO dt;1'ng mQt che' dQ tt! do han.

*

Miln Bile - Thang 09-1960 : HQP D;;ti HQi l~n thu ba dang VI~TNAM TH~KY 20 * 83


Lao DQng Vi~t Nam, tan thanh cac quan di€m d6i mdi cua d~i hQi l~n tht1 20 dang CQng San Lien XO (1956) va HQi Nghi Quo'c Te' Cac Dang CQng San (thang 11. 1957).

*

MilnNam - 11-11-1960 : Dao chanh cho'ng crunh phu Ngo Dlnh Di~m do d~i ta Nguyen Chanh Thi, trung ta Vuong Van Dong thuQc 1U doan nhay du dm d~u. CUQc dao chanh tha't b~i, Nguyen Chanh Thi va mQt so' sI quan dm d~u cUQc dao chanh ch~y sang Cao Mien. Sau cUQc dao chanh, h~u he't cac nhan v~t trong nh6m Caravelle bi bih giCi'.

*

Miln Bile - 20-12-1960 : Ha NQi cong bo' M~t Tr~n Dan TQc Giai Ph6ng Mi~n Nam Vi~t Nam do Nguyen HCi'u Th9 lam chu tich, du<;1C thanh l~p trong mQt cUQc hQi nghi g6m "dg.i di~n nhilu dang phdi chinh trj va cdc gido phdi" t~i "m9t nai nao do thu9c miin Nam Vi~t Nam". Crunh phu mi~n Nam nhanh ch6ng m~nh danh M~t Tr~n Dan TQc Giai Ph6ng Mi~n Nam Ia "Vi~t CQng", mQt cong Cl,l cua dang CQng San nham xam chie'm rni~n Nam.

1961

*

MilnNam - 11-05-1961 : Ph6 t6ng tho'ng Hoa 84 * DUJNGKI~N

Ky Lyndon B.


10hnson vie'ng tham Vi~t Nam. Sau eUQe vie'ng tham, Hoa Ky tang vi~n tr<;1 va e6 va'n eho ehinh phu Ngo BlnhDi~m.

* Mi€n Bile - 20-06-1961 : Chu tieh qu6e hQi Truong Chinh ky nghj quye't 56 49NQrrVQH theo do ehinh quyen co th€ bat giam cae eong dan khong dn thu tl,le t6 tl,lng gQi 1a "tgp trung cdi f{;lO", m6i thai h(~m 1a ba nam, co th€ gia h,;m va eli the' keo dai mai maio Tuy khong 1a 1u~t nhung l","i 1a can ban eho h§u he't cae sl,1' giam gill khong xet xli', nha't 1a cae tQi ph","m ehinh tQ, hi€u theo nghla eh6ng d6i dang va ehe' dQ eQng san. *Mi€nNam - 11-10-1961 : Tudng Maxwell D. Taylor, e6 va'n quan sl,1' eua t6ng th6ng Kennedy, dU<;1e eli' sang xem xet tlnh hlnh Vi~t Nam rna Hoa Ky eho 1a nghiem trQng he1n trude nhieu. - 15-10-1961: T6ng th6ng Ngo Blnh Di~m ban b6 tlnh tr","ng khffn ea'p tren toan qu6e. - Ngay 25-2-1964 : Nha van Le Van Truong (1906-1964) qua doi t","i Sai Gon. Ong co Ie 1a nha van d€ l","i nhieu tae phffm nha't, tren 200 eu5n ph~n !dn 1a truy~n dai, nhan v~t thuong co tbh cach "nguoi hung", ra't loi eu5n ngu'oi dQe thoi ky ti~n chie'n. VI~TNAM THt'KY 20 * 85


• 1962

Miln Nam va Ai-lao - 12-01-1962: My bat dftu dung phi cd C-123 n'ii thu6c khai quang vao nhung con duong va khu vt!c rna bQ dQi Vit$t CQng dung d~ di chuy~n, khoang 10-12 phftn tram lanh th6 nam Vit$t Nam va mQt phftn lanh th6 Ai-lao. Chie'n dich tie'n hanh tU 1962 de'n 1971, sli dl;mg t6ng cQng 19 trit$u gallon chat defoLiating herbicides, thuong dUf/c gQi La "mua vang" hay "chat dQC mau da cam" vi h6a chat duqc rai mau vang, c6 tac dl;mg lam che't thao mQc d~ bQ dQi Vit$t CQng khong c6 ch6 ffn nlip, nhung d6ng thai cling c6 tac dl;mg nguy h~i de'n suc khoe con nguoi.

*

*

MilnNam - 03-02-1962 : Thanh l~p Dy ban Trung udng d~c trach Ap Chie'n Luqc duoi quy~n co' van Ngo Dlnh Nhu. - 08-02-1962 : Thanh l~p BQ Chi Huy Y~m Trq Quan St! My (MACV). so' co' van quan st! My tang tu 700 len 12.000 nguoi vao giua nam 1962. - 27-02-1962 : Hai phi cong Ph~m Phli Qu6c va Nguy€n Van Cli nem born dinh DQc L~p tu 7 gio 15 de'n 7 gio 25 sang. Dinh DQc L~p bi thit$t h~i n~ng nhltng t6ng th6ng Ngo Dlnh Dit$m va ong bfl Ngo Dlnh Nhu thoat hi~m, Ph~m Phli Qu6c bi cao x~ eua hai quan ban rot gftn Nha Be V& bi bat, Nguy€n Van Cli 86 * Dl1dNGKI~N


bay sang Cao Mien. H~mh dQng cua hai ong Ph<;lm Phd Quoc va Nguyen Van Ctrla do mQt h~ phai trong Vi~t Nam Quoc Dan dang chu tn1dng, nhung VI khong phoi h<;1p dU<;1C vdi hO<;lt dQng d dudi da't nen da tha't b<;li trong dl,I' tinh l~t dd tdng thong Ngo Blnh Di~m. - 11-03-1962 : Khanh thanh tu<;1ng Hai Ba Trung d cong truang Me Linh. Ngay 17-7 khi tu<;1ng d6ng dU<;1C dc}t len thay the cho tU<;1ng xi-mang t<;lm thai, du lu~n cho rang tu<;1ng Hai Ba dU<;1C t<;lc giong ba Ngo Blnh Nhu va con gai la Ngo Blnh L~ Thuy, gay them nhi~u ac cam vdi che dQ. - 21-05-1962 : Ban hanh S~c Lu~t 11/62 thiet l~p Toa an Quan slf Mc}t tr~n d m6i vung Chien Thu~t. Toa an ch~ng nhung xii' cac quan nhan ph<;lm phap qua tang kh6ng du<;1c khang cao va khang an, rna con xii' cac thuang dan can tQi "phan nghich" va "pha roi tfi an", thlfC te la cac can bQ cQng san bi b~ t.

â&#x20AC;˘

1963

*

MilnNam

- 02-01-1963 : Tr~n Ap B~c cm cach Sai Gon 70 cay so, su doan 7 vdi 2.500 binh S1 du<;1C phi cd y6m tr<;1 thi~t h<;li nc}ng khi dl,lng tr~n vdi 300 du kich Vi~t CQng, da dc}t va'n d~ chi huy va tinh thftn binh S1 cua quan dQi Nam Vi~t Nam. - 17-04-1963 :

Ky

ni~m d~ nha't chu nien "Quoc

sach a'p chie'n lU<;1C", thea bao cao dff l~p xong 5.917 a'p, VI~TNAM THt'KY 20 * 87


quy tl;l 8 tri~u dan. T6ng Thong Ngo Dlnh Di~m tuyen bo "chfnh sach chieu h6i" . - 07-05-1963 : Ctinh sat Hue' h~ co Ph~t Giao dUQc treo d€ chuffn bi cho l~ Ph~t Dan ngay hom sau.

Vai ngan Ph~t ttl' keo toi toa dnh tn1dng yeu du can thi~p, dnh tn1dng giai thlch cho la co st! hi€u l~m va ra l~nh treo l~i co Ph~t Giao. - 08-05-1963 : Bu6i toi, hang ngan Ph~t ttl' Wi

truoc dai phat thanh Hue' yeu du phat thanh bu6i l~ Ph~t Dan t6 chuc vao bu6i sang. Tn1dng Ty Canh Sat Hue' la thie'u ta D~ng Sy de'n giai tan, It!u d~n n6 lam 7 nguoi che't va 6 nguoi bi thuang, khdi d~u cho cUQc tranh da'u cua Ph~t Giao chong chfnh phu Ngo Dlnh Di~m .

.. BIEN CO PHJ.T GIAO 1963 Nguyen nhan gJn eUQe dau tranh eua Phq,t Gido La v~ cam treo eil Phq,t Gido va LTfU dg.n n6 tntOe dai phdt thanh Hue: nguyen nhan xa La STf ba't man eua Phq,t Gido vi ehinh sdeh eua ehinh phu Ngo Dinh Di~m ma Phq,t Gido eho La co tinh edeh kY thi ton gido. Vi ong Ngo Dinh Di~m La nguili Thien Chua gido nen tit khi ong ndm vung gU6ng mdy ehinh quyin tg.i miin Nam, dg.o Thien Chua duqe uu dai mQt each ngam ngJm hay eong khai: -vi phuctng di~n Luq,t phdp Phq,t Gido bi d~ sO' 10 nam 1950 tit thili Phdp thuQc quy dinh 88 • DlX1NGKI~N


Giao Hqi Phij.t Giao nhu mqt hqi doan nen bi thu h~p, hfm che' hot;lt dqng. Phij.t Giao dii nhdu Ltin vij.n dqng yeu ctiu chinh quy€n ch{ip nhij.n cho Phij.t Gido thodt khoi dl:t s{I 10 nhung khong dUf/c ch{ip nhij.n trong khi Thien Chua giao khong bi rang buqc bdi dl:t so' 10 nen dUf/c hudng s/! dl dang trong vi~c hanh dt;lo va truy€n dt;lo. -Tuy khong cong khai h6a nhung nhung nguai theo dt;lo Thien Chua dUf/c giu nhung chlic vl:t tr(Jng ye'u, dUf/c Uu diii trong gU6ng may chinh quy€n va quan dqi. Mqt so' linh mf:tc c6 dnh hudng de'n chinh quy€n cd trung Udng Ltin dia phudng. Anh cua t6ng thong Ngo Dznh Di~m La To?ng Giam Ml:tc Ngo Dznh Thl:tc c6 uy quy€n cd vo-i cac cap chinh quy€n. Chinh do ap L/!c cua ong ma cdnh sat Hue' dUf/C L~nh ht;l ca Phij.t Giao trong dip Ll Phij.t Ddn. Liinh dt;lo cuqc tranh dau Phij.t Giao La Thuf/ng T(Ja Thich Tri Quang va cac tu sf trong gido hqi thuang dUf/c g(Ji La "giao hqi An Quang" (chua An Quang tt;li Sai Gon, trung tam cac cuqc tranh da'u Phij.t Giao),

* MilnNam - 11-6-1963 : Hoa thuc;1ng Thich Quang Due ttf thieu tl;li Sai Gon (nga tu Le Van Duy~t - Phan Dlnh Phung) phan doi ehinh phil Ng6 Dlnh Di~m gay xtle dQng IOn trong nude va tren toan the gidi.

- 07-07-1963 : Nha van Nha't Linh Nguy~n Tuong VI~TNAM THt'KY 20 * 89


Tam u6ng thu6c oQc ttf tli' o~ phan o6i chinh phil Ng6 Dlnh Di~m.

~NHATLINH Nht{t Linh (1905-1963) ten th~t Nguyln Tuang Tam, la con thu ba trang gia dtnh bay anh chi em, trang do co hai nguai cang n6i danh tren van dan la Hoang Dr.;1.0 Nguyln Tuang Long va Thc;zch Lam Nguyln Tuang Lan. Mijc du d~u cll' nhan khoa h9C tc;zi Phap (1927), khi v~ nuac nam 1930 ong chi dC;Zy h9C thai gian ngiln r6i dan than vaG con duang van h9C va cach mc;zng. Nam 1932 ong chil trUdng ta Phong Hoa vai sl! cqng tac cila Khai Hung, Hoang Dc;zo, Thc;zch Lam, The'LIl, Tu M{} ... Nam 1933 ong thanh l~p TI! LI!C Van Doan. Nam 1935 ong xua't ban them to twin bao Ngay Nay. Ngoai cac hoc;zt dqng xii hqi nhu l~p doan "Anh sang" nhdm cai tie'n xii hqi, trong nhllng nam 1936-1938, ong sang tac nhllng tac phtim tieu bie'u nha't trong van nghi?p cila ong trong do co "Doc;zn tuy?t" la tie'u thuye't lu~n di phan anh chil trudng cai cach xii hqi cila TI! Ll!c van doan. Nam 1938 ong l~p dang Hung Vift, qua nam sau do?i thanh dang Dc;zi Vi?t Dan Chinh, r6i sau sdt nh~p VaG Vi?t Nam Quae Dan dang. Bi Phap lung bilt ong tron sang Trung QUo'c, nam 1945 ong vi nuac, nam 1946 tham gia chinh phil lien hi?p cila H6 Chi Minh gill chuc bq truong ngoc;zi giao, cdm ddu phai doan Vi?t 90 â&#x20AC;˘ DV0NGKI~N


Nam df! hQi nghj DO. Lt;zt nhung sau do Lt;zi b6 qua Trung Quo'c vi bitt dang chinh kie'n voi Vi~t Minh. Nam 1951, ong v~ nuoc lijp nha xudt ban Phu(lng Giang tt;zi Sai Gon, xudt ban tt;zp chi Van Hoa Ngay Nay (1958), tie'p t~c vie't tilu thuy{t nhLtng riJi b6 khuynh huong Lu~n d~, dl theo quan ni~m ma ong g9i La "VU(lt khong gian va thiJi gian". Nam 1960 ong thanh L~p Mi,it Tr~n QUo'c Dan Doan Ke't ung hQ cUQc dao chinh 11-111960. CUQc dao chinh tha't bt;zi, ong va cdc dang chi bj chfnh quy~n Ngo Dinh Di~m truy to' ra Toa dn Quan sf! di,ic bi~t. Ngay 7-7-1963, mQt ngay trUoc ngay toa xtl', ong uong thuo'c dQc tf! ttl', dlLt;zi di but phan do'i Sf! bilt bo va xtl' tQi cdc ph&n ttl' quo'c gia.

- 20-08-1963 : Chfnh phd Nge Dlnh Di~m ra

l~nh

bao vay h:lC soat cac chua tren toan qu6c, phin IOn tc;ti Hue' va Sai Gon, bat giu cac tang ni, rieng thuQng t9a Thich Tn Quang tr6n dUQc vao toa dc;ti su My. Ngoc;ti trudng VO Van Mftu, eng Trfin Van Chuang dc;ti su Vi~t Nam tc;ti My, ba Trin Van Chuang quan sat vien Vi~t Nam tc;ti Lien Hi~p Qu6c, til chuc d~ phan d6i .

- 26-08-1963 : Tan dc;ti su My tc;ti

Vi~t

Nam Cabot Lodge g~p t8ng thong Di~m lin diu. Ong Di~m tu ch6i loc;ti be ong Ngo Dlnh Nhu b~ng cach dua ong Nhu ra khei nuoc va cae di each khac. Va'n dâ&#x201A;Ź dao VI~TNAM THtKY 20

*

91


chanh l~t d6 ong Di<$m dU<;1C d~t ra giii'a cac giai chuc My. Truac do, til thang 7, tuang Tr~n Van Don da bao cho nhan vien tlnh bao My (CIA) Lucien Conein la mQt s6 SI quan co ke' ho~ch dao chanh ong Di<$m. Trang thang 10, Cone in tie'p tl,lc lien l~c vai tuang Duong Van Minh va Trftn Van Don d~ tham do v~ cUQc dao chanh. - 01-11-1963 : Cac tuang lanh trong quan dQi do trung tuang Duong Van Minh va Tr~n Van Don dm d~u khai slf cUQc dao chanh ch6ng t6ng th6ng Ngo Dlnh Di<$m. Cae don vi bao v<$ ong Di<$m ch6ng clf ye'u at, dinh Gia Long noi co m~ tong Di<$m va ong Nhu bi llfC lU<;1ng dao chanh do d~i ta Nguy~n Van Thi<$u chi huy bao yay . - 02-11-1963 : Dng Ngo Dlnh Di<$m va Ngo Dlnh Nhu bi llfC lU<;1ng dao chanh ap giai til nha tho Cha Tam (Ch<;1 Lon) v~ bQ T6ng Tham Mttu. Tren duong di, hai ong bi h~ sat tren thie't v~n xa M-l13 bdi d~i uy Nguy~n Van Nhung, c~n v<$ cua tuang Minh.

~ NGO BINH DIeM Ngo Dinh Difm (1901-1963) que lang Xuan D짜-c, phTl Quang Ninh, tlnh Quang Binh, dt;lo Thien Chua, thuQc gia dinh quan It;li (than sinh la ong Ngo Dinh Kha, thu(lng thu bQ U tri~u dinh Hue), to't nghifp truitng HtJ.u Bd (Hut), lam quan thang dtn thu(lng thu bQ Lq.i (1933) khi moi 32 tuo?i nhung dU(lc khoang 4 thang thi tit chaco Nam 1945 ong bi Vi~t Minh 92 * DLldNGKI~N


bilt mQt thai gian ngiln nhung H6 chi Minh ra l~nh tha. Trong thai kY khdng chitn, ong hot;zt dQng chinh tri trong nliac cang nhli ngoai nliac (Phdp, My) nhung khong gill chuc v~ hay vai tro gi ro r~t. Ngay 7-7-1954 ong dlilJC Bao Dt;zi cll lam thil tliang chinh phil ma theo dli luq.n ong dlilJC hq.u thut1n cila My, khi vai tro cila Phdp ro rang silp cham dut tt;zi Dong Dliong. Khi hi~p dinh Geneve kY ktt ngay 20-71954, phdi doan cila chinh phil Ngo Dinh Di~m do ngot;zi trlidng Trdn Van D6 cdm ddu khong kYo Sau hi~p dinh Geneve, vai sl/ giup diJ tich cl/c cila Hoa Ky, chinh phil Ngo Dinh Di~m dii tan cli mQt tri~u nglioi miin Bilc VaG miin Nam va 6n dinh doi song cila cdc nglioi di clio Trong nhllng nam 1955, 1956 ong thanh cong trong vi~c lot;zi tru cdc tliang liinh than Phdp va Bao Dt;zi, df!p yen cdc h(c llilJng vo trang cila cdc gido phdi Cao Dai, Hoa Hao va nh6m Blnh Xuyen, 6n dinh miin Nam. Ngay 2310-1955 ong t6 chuc trung cdu dan y trua't pht Bao Dt;zi, ngay 26-10-1955 ong tuyen bo'thanh lq.p nin cQng hoa va len lam t6ng thong. Tu nam 1960 chinh phil cila ong vua phai do'i ph6 vai quytt dinh tdi thdng nha't da't nliac bling vo ll/c cila dang cQng san, vua phai dliong ddu vai sl/ ba't miin cila dan chung va cdc hot;zt dQng cho'ng do'i eila ede thanh phdn do'i lq.p. Nhan v~ da'u tranh eila Phq.t Gido, ngay 1-111963 ong hi cdc tliang liinh trang quan dQi daa chdnh va sdt ht;zi. VI~TNAM THt' KY 20 * 93


Ong La mflt nha Liinh dr;za yeu mttfc, tQ.n tf!,y voi cong vi~c nhung cach cai tri cua ong duoi chfnh thi cflng hoa da chfnh ong thanh LQ.p khong khac gl voi cach cai tri cua mflt ong quan thoi phang kiln, chua ki cac sai Lam cua ong trang cach do'i xU' vOi cac ton giaa, phan bi~t thanh phan Bde, Trung, Nam trang sU' df!,ng nhan STf va cai vi~c nuoc nhu vi~e rieng cua gia dlnh.

... VA NHiJNG NGUiJI TRONG GIA DiNH STf Sf!,p do' cua EN Nha't Cflng Haa va cai chlt cua ong Ngo Dlnh Di~m co Lien h~ mQ.t thitt den nhang nguoi trang chfnh gia dinh ong, do La em ong La ong Ngo Dinh Nhu va v9' La ba Tran L~ Xuan, anh ong La To'ng Giam Mf!,c Ngo Dinh Thf!,c va nguoi em ut trang gia dinh La ong Ngo Dinh Ca?n. - Ngo Dinh Nhu (1910-1963) tuy vi phucJng di~n chfnh thuc khong gia chuc Vf!, gi trang chinh phu Ngo Dlnh Di~m, chiLO. Co' Van To'ng Tho'ng, nhung co anh huiJng quan tr9ng trang thoi kY nay. O;1g La nguoi dii di xuong ra: - Chtl thuye't nhan vi va dang Cfin Lao. Di do'i dau voi chu thuytt vo than cua cflng san, ong dua ra chu thuytt nhan vj dTfa vaa tritt Lj cua E. Maunier cai m6i can nguoi nhu mflt huyin nhi~m to'i thu9'ng. Ong thanh LQ.p dang can Laa Nhan Vi di cho'ng Lr;zi dang Cflng San. - Ap chie'n lU'<;1C. Do'i ph6 voi chien thuQ.t 94 â&#x20AC;˘ DUdNGKI~N


du kich cua cQng san, ong dJ ra chinh sdch ap chitn IU(Jc df!a VaG kinh nghi~m cua quan dQi Anh dii thanh cong tr,zi Mii-lai trong cong cUQc binh djnh chong du kich cQng san, tg,p trung dan lang di dl bao v~ va kiim sodt. Tren ly thuytt cdc chinh sdch cua ong co thi co tri€n w;mg giil vilng miJn Nam nhung trong thf!c te: Sf! ep bUQc phai gia nhg,p dang can Lao va vi~c nong dan phai riJi bo rUQng vueJn dii tr,zo nen nhdu Sf! ba't miin. - Triln Lf X,uin df!a VaG tht If!C cua ong Ngo Dinh Di?m va ch6ng la Ngo Dinh Nhu, dii co nhilng hanh dQng va cdc liJi tuyen bo' tr,zo them nhdu dc cam vai cht dQ, ca trong nuac ltin ngoai nuac. - Ngo Dinh Th(lC la Tang Gidm Mf:lC, sa df:lng tht If!C chinh quyJn cua ong Ngo [)inh Di~m nhlim phdt triin dr,zo Thien Chua. - Ngo Dinh Ciln tuy khong giil chuc Vf:l chinh thuc trong chinh quyJn nhung dii thao tung trong nhiJu liinh vf!c tr,zi mdn Trung. Sau cUQc dao chdnh, ba Tran L? Xuan va ong Ngo [)inh Thf:lc phai luu vong tr,zi nuac ngoai, ong Ngo Dinh Ctln bj toa dn do cdc tuang liinh thitt 19,p xa ta hinh.

- 4-11-1963 : Ban hanh Hie'n Vac T~m Thai, quy~n l~p phap va hanh phap thuoc Hoi D6ng Quan

Nhan each MC},ng. Thanh l~p tan chinh phil do mot nhan v~t dan st! Ph~t Giao lam thu tu'ang la qtu ph6 t6ng thong Nguy€n NgQc Tho, nhu'ng tht!c quy€n trong VI~TNAM THt'KY 20 * 95


tay HQi D6ng Quan Nhan Cach MC;lng vai Trung Tuang Duong Van Minh vua la Qu6c Tntdng, vua la Chii Tlch HQi D6ng.

- 08-11-1963 : Cac tu nhan cmnh tti dUQc tni HI do.

*

The' giUi - 22-11-1963 : T6ng th6ng My Kennedy bi am sat. Ngay 24-11-1963, tan th6ng th6ng Johnson tuyen b6 My tie'p tl:lC chfnh sach cua chfnh phii Kennedy d6i vai Vi~t Nam, y€m trQ quan Sl! va kinh te' cho mi~n nam Vi~t Nam.

*

Miln Bile

- 11-12-1963 : HQp hQi nghi Ban Cha'p H~tnh Trung Dong Dang Lao DQng (CQng San) Vi~t Nam l~n thu 9, thong qua quye't nghi tuy vua n6i ch6ng chii nghla xet IC;li hi~n dC;li (ch6ng Lien XO) vua n6i ch6ng chii nghla giao di~u (ch6ng Trung Qu6c) nhung thl!c cha't la ch6ng Lien XO, md man cho mQt cUQc thanh trung IOn nha't trong lich sii' dang CQng San Vi~t Nam lOC;li tru cac dang vien than Lien XO chii truong th6ng nha't Vi~t Nam b~ng cac bi~n phap hoa blnh, dua Le Duffn va Le Duc ThQ len vai tro lanh dC;lO dQc ton d€ tie'n hanh cUQc chie'n tranh tC;li rni~n Nam.

1964

* MilnNam - 30-01-1964 : Trung tuang Nguy€n Khanh l~t d6 96 * DWNGKI~N


tuang Duong Van Minh trong mQt cUQc dao chanh khong d6 rna u. Tuang Minh bi quan thuc t~i gia, thu tuang Nguyen NgQc Tho va nam tuang Hinh (Tr~n Van Bon, Le Van Kim, Ton That Binh, Nguyen Van Vy, Mai Huu Xuan) bi bat.

- 08-02-1964 : Thanh

l~p

tan crunh phu, trurig tuang Nguyen Khanh lam thu tuang.

- 14-03-1964 : Sac Lu~t 14/5 cong nh~n Hie'n Chuong 4-1-1964 cua Giao HQi th6ng nhat.

Ph~t

Giao

Vi~t

Nam

- 09-05-1964: Ngo Blnh C~n bi xli' ban t~i kham Chi Hoa , Sai Gon . Phan Quang Bong, mQt nhan vien m~t Vl,l than tin cua ong C~n cling bi xli' ban t~i Hue'.

* Miin Bile Nguyen Minh C~n, dang Vlen dang CQng San tu 1946, nguyen pho chu tich Uy Ban Hanh Chanh Ha NQi, dl1<;1C cli' di Lien XO h9C truong dang Cao Cap xin (j l<;ii d€ tranh 51! truy buc trong "v~ an xet lc;zi". Ngoai ra can co d<;ii ta Le Vinh Qu6c, pho crunh uy Quan khu Ba, thu<;1ng ta B6 Van Doan, t6ng bien t~p bao "Quan BQi Nhan Dan" va nhi~u dang vien khac du h9C t<;ii Lien XO cling xin (j l<;ii.

- 08-06-1964

* Miin Nam - 07-06-1964 : Khoang 35 .000 giao dan Thien Chua giao bi€u tlnh t~i Sai Gon phan d6i di~u dUQc gQi VI~TNAM TH~KY 20 * 97


la "dan ap Cong giao". Ngay 15-6-1964 co cUQc bi~u tlnh tu'ang tlr

t~i

Hue cilng

- 20-06-1964 : Tu'ong Williams Westmoreland duqc Cll' lam tu' l~nh My t~i Vi~t Nam.

*

The' gifli

- Til 2-8 den 4-8-1964 : Khoang 8 giO toi ngay 2. 8 h~m trudng chien h~m Maddox, dang d ngoai khai vinh Bac Vi~t, bao cao "co cam tu'dng" bi cac ti~u dinh clla Bac Vi~t dl! dinh Hln cong oVoi sl! y~m trq clla may bay, khoang 10 gio dem cac chien h~m My khai hoa khi may do tieng dQng bao cao t~u dich co mang thllY loi tien den gftn. Trong dem t6i khong tha'y dich va cilng khong tha'y hoa ll!c dich, cac S1 quan My bao cao da danh chlm hai, co th~ la ba, tau dich. Cac ngay 3. 8 va 4. 8 cac tau My cilng bao cao la bi cac ti~u dinh Bac Vi~t ta'n congo - 05-08-1964 : Sau cUQc h9P voi Hinh tl;! luang dang qu6c hQi My, t6ng th6ng Johnson ra l~nh oanh t~c Bac Vi~t. May bay My thl!C hi~n 64 phi Vl;!, nem born cac can cli quan sl! clla cQng san t~i Hon Gay, LQc Giao, Phuc Lqi va Quang Khe . Hai may bay My bi ban h~, trung uy phi cong Everett Alvarez Jr. nhay dil bi bat, la til binh My dftu tien trong so' 600 phi cong My bi bat trong cac cUQc khong t~p mi€n Bac.

*

MilnNam - Til 16-08 den 26-08-1964 : Nguy€n Khanh ban 98 * Dl1dNGKI~N


h~mh "Hie'n Chuang Viing Tau" thau t6m nhi~u quy~n

hanh dua de'n cac cUQc biciu tlnh phan d6i ctia sinh vien, hQc sinh. Ngay 26-8-1964 HQi D6ng Quan DQi Cach MC;lng tuyen b6 thu h6i "Hie'n Chuang Viing Tau".

-Tn 27-08 den 26-10-1964 : MQt thai ky xao trQn trong d6 cac giao dan Thien Chua giao, Ph~t Giao, sirih vien, hQc sinh biciu tlnh ch6ng chfnh phti va ch6ng d6i l~n nhau. Cac dang phai, cac tudng llinh, cac chinh khach d~u ba't It!C kh6ng giai quye't dU<;1C tlnh the'. Ngay 26-10-1964 Uy Ban Llinh DC;lO Qu6c Gia do tudng Duang Van Minh lam chti tich chfnh thuc chuycin giao quy~n hanh cho tan qu6c tnrdng Phan Khac Sti'u.

- 30.10.1964 : Thanh l~p chfnh phti Tdn Van Huang. Chfnh phti Trftn Van Huang bi sinh vien va Ph~t Giao lien tl;lc ch6ng d5i cho de'n ngay 16-2-1965 thl bi chinh phti Phan Huy Quat thay the'.

*

The' gim - Thang 10.1964 : Nikita Khrustsjov bi hC;l b~, Leonid Brejenev len thay. Lien Xc trd lC;li duang l6i cung ran. ".,?

A.""

"

.. TONG KET TINH HINH NAM 1964 Trong khi mi~n Nam hJn loc;zn Vl cdc cUQc chlnh ly va thay ddi chinh phil lien titp, chien tranh Vi~t Nam bliac vao mQt giai doc;zn mai, gia tang mc;znh me khdc han so vai cdc nam trliac va VI~TNAM TH~KY 20 * 99


Lan rQng ra mi~n Bilc voi cdc cUQc khong tg.p. Nam 1964 co thi coi La nam My chinh thac tham chien tren khong tf,li Vi~t Nam voi trg.n oanh tf,lC Bilc Vi~t sau V{-t tau Maddox. Tren bQ, mijc du 23.000 qulin nhlin My chl La "co' vlin qulin sl!", My cung dii tham gia cUQC chien "khong tuyen chien" voi 140 qulin nhlin til thuClng, 1.138 bi thuClng, 11 mli't tich, thi~t hf,li 38 chien dli'u co, 24 trl!C thang. Phia Vi~t Nam CQng Hoa khodng 7.000 nguiJi til trg.n, 16.700 bi thuClng, 500 mat tich. Vi~t CQng du(/c uoc Lu(/ng co 17.000 nguiJi bi gie't, 4.200 bi bilt. Qulin dQi Df,li Han (2.000 nguiJi), cdc dCln vi nho clla'Vc, Tlin Tliy Lan, Thdi Lan va Phi Lug.t Tlin bilt ddu co mijt tf,li Vi~t Nam .

• 1965

*

MilnNam

- 07-02-1965 : Sau cUQc ta'n cong cua Vi~t CQng vao mQt can cu cua co va'n quan stl My g§n Pleiku khie'n 9 quan nhan My Hi thl1c1ng,126 bi thl1dng, 9 trtlc thang bi tieu huy, tang thong Johnson fa l~nh tai oanh t~c Bac Vi~t, khdi d§u cho cac cUQc oanh t~c keo dai de'n ngay 2.4.1968 My ngl1ng tha born mQt ph§n (phi a bac vI tuye'n 20) va ngay 31-10-1968, t~m cha'n dut oanh t~c rni~n Bac. 16-02-1965 Quat. 100 • DL1dNGKI~N

Thanh

l~p

chinh phu Phan Huy


- 19-02-1965 : D~i ta Ph~m NgQc Thao dem quan v€ Sai Gon chiem tr~i Le Van Duy~t, dai phat thanh va ben B~ch Dang nhung ngay hom sau bi quan dOi trung thanh vdi chinh phu tai chiem. Ph~m NgQc Thao va mot so S1 quan khac bo tron. - 22-02-1965 : Tudng Nguy~n Khanh roi Vi~t Nam vdi chuc vl;! chinh thuc la "d~i su htu dong". - 06-03-1965 : My xac nh~n se gli'i 3.500 thuy quan ll;!c chien My d€ "bao v~" can cu Da Nang. Tu ngay 8 den 12-3-1965 quan My deS bo gfin Da Nang, danh da'u quan dOi My chinh thuc tham chien tren bo m~c du dUQc tuyen bo chi bao v~ can cu d€ quan doi Vi~t Nam ranh tay hanh quan. - Tit 25-05 den 11-06-1965 : Thu tudng Phan Huy Quat va quoc trudng Phan Khac Sli'u ba't d6ng v€ va'n d€ quy€n h~n, d6ng thai mot so giao dan va linh ml;!c chong doi chinh phu Phan Huy Quat. Ngay 11-6-1965 ong Phan Khac Sli'u va Phan Huy Quat tu chuc, giao tra quan dOi quy€n lanh d~o quoc gia. ,

.

- 14-06-1965 : Hoi Dong Quan LlfC thanh l~p Uy Ban Lanh £)~o Quoc Gia, cli' trung tudng Nguy~n Van Thi~u lam Chu Tich (quoc trudng), thieu tudng Nguy~n Cao Ky lam Chu Tich Uy Ban Hanh Phap Trung Dong (thu tudng), chinh phu thu chin trong vong 20 thang. - 17-06-1965 : Lfin dfiu tien My dung 27 phi co VI~TNAM TH~KY 20· 101


B-52 thii born khu vt!c t~p trung quan cua Vi~t CQng thuQc khu vt!c tinh Blnh Duong.

*

Thtgifli

- 16-10-1965 : Nhung cUQc bi~u tlnh IOn dftu tien ch6ng crunh sach My t~i Vi~t Nam t6 chilc d6ng lo~t t~i Luan Bon, Copenhagen, Stockholm, Brussels, La Ma va 40 thanh ph6 My . ",?

~

",",

,

TONG KET TINH HINH NAM 1965

Cdc chinh khdch mi~n Nam to ra ba't hlc khong thanh lq.p dUf/c mQt chfnh phu hau hi~u, ngoai ra cdc ton gido va tham V9ng cua cdc tUClng liinh cung gop phdn VaG SI! bat an dua tCli SI! ndm quy~n cua giCli quan nhan. v~ phuClng di~n quan

SI!, quan so' My t(li Vi~t Nam tang len 180.000 nguai, khai SI! cdc cUQc hanh quan tan congo Thi~t h(li v~ phia quan dQi My: 1.350 ta thuClng, 5.300 bi thuClng, 150 ma't tfch hay bi bilt. Thi~t h(li v~ phfa quan dQi Vi~t Nam CQng Hoa: 11.100 ta thuClng, 22.600 bi thuClng, 7.400 ma't tich. Theo cong b6' cua chinh quy~n mdn Nam thi co 34.585 Vi~t CQng bi gilt, 5.746 bi bdt. So' thuang dan bi thuClng va ta thuClng vi chien tranh ra't cao nhung khong co s6' thong ke. V~ chiln tranh tren khong, chien dich 102 * DUdNGKI~N


"Rolling Thunder" ella My oanh tg.e mdn Bile dii thT!e hi?n 55.000 phi v~, thd 33.000 tan bom, thi?t hg.i 171 phi co wJi t6n phi 460 tri?u my kim. Mije dit vt;iy khong co da'u hi?u miin Bile muon thuang thuytt hay gidm euiJng dQ chien tranh, ngu(fe 19.i thea ST! U{Je lU(fng ella cae ngu6n tin tlnh bao thi miin Bile da xam nht;ip them VaG miin Nam 36.000 can binh, phdn [(jn qua duiJng man H6 Chi Minh ma mQt phdn ngang qua lanh th6Uw. Do do mQt chien dieh bi mt;it (ehitn dieh "Steel Tiger") oanh tg.e duiJng man H6 Chi Minh tren lanh tho?Lao, m8i ngay thT!e hi?n khoang 55 phi v~. Miin Bile ciing mo ella eho quan Trung Quo'e VaG dong tren toan khu tTl tri Vi?t Bile, toan khu ma Quang Ninh, mQt phdn khu Tay Bile va dQe theo quo'e lQ 1 toi tt;in Yen So (Nam Ha NQi), khodng han 300.000 quan.

โ€ข

1966

*

Miln Bife - Bem 30 Tel niim Binh Ngf) (1966): Nha tho Nguy~n Binh (1918-1966) qua doi t~i Ha NQi.

Ong la tac gia cac t~p tho La BU{Je Sang Ngang, Huang Co' Nhan, MuiJi Hai Btn Nuoe ... Ong co gi<;mg tho ll)c bat cua rieng ong, ra't gยงn ca dao, dUQc nhi~u nguoi dQc du m<;>i thanh phยงn yeu me'n. Ong ba't man vdi chinh sach van ngh~ cua dang nen bi b~c dai, s6ng ngheo kh6 cho de'n khi qua doi VI~TNAM TH~KY 20 * 103


trong mQt hO~lll dnh thuang Him (che't trong nha mQt minh ma'y ngay sau hang xom mai bie't nen ngay che't chi Ia phong chung, co nguoi cho r~ng Dng ma't ngay 20-1-1966).

*

MiinNam - Til 10-03 den 15-04-1965 : Tuang Nguy€n Chanh Thi b~ cach chilc tul¢nh Quan doan 1, d§n tai mQt chie'n d~ch cua Ph~t Giao mi~n Trung ch6ng chinh phd Nguy€n Cao Ky, doi b~u cli' qu6c hQi l~p hie'n va trao quy~n l~i cho chinh phu dan st!.

- 16-04-1966 : Am sat nha van Chu Tli' (ten tMt Chu Van BInh, 1917-1975), Dng b~ thuang n~ng nhung khDng che't. Dng n6i tie'ng vai nhung cu6n ti~u thuye't la'y ten mQt chu (Yeu, Song, Loc;zn... ). Dng la nha bao co tai, chu truang cac to bao co sO' phat hanh cao nha't mi~n Nam (S5ng, Song Than). Dng tich ct!c ch6ng CQng nhl1ng ciing co ke thu trong crunh quy~n, quan dQi VI nhi~u nguoi b~ Dng chi trich, cham bie'm cay dQc; cling nhu mQt sO' nhan v~t PMt Giao b~ Dng d<l kich VI nhung hanh dQng qua khich.

- Til 15-05 den 22-06-1966 : Thu tuang Nguy€n Cao

Ky quye't d~nh dung quan dQi d~p cac Vl,l bi~u tlnh

b~o dQng cua Ph~t Giao t~i Da Nang va mi~n Trung. Ph~t Giao len an hanh dQng cua crunh phu, tie'p

tl,lC mang ban tho xu6ng duong nhl1ng sau cac cUQc di~u dInh, HQi D6ng Uinh D~o Qu6c Gia dUQc md rQng, ngoai 10 tuang lanh them 10 nhan v~t dan st!, tI1ang Ky 104 * Dl1dNGKI~N


ky sac l~nh a'n dinh ngay 10-9 b~u eli' qu6e HQi L~p Hie'n. Ngay 22-6 quan dQi tai l~p tr~t tlf t~i Quang Tq, thanh ttl eu6i eung eua Ph~t Giao tranh da'u.

* The'gifli - 01 va 02-9-1966 : T6ng th6ng Phap Charles de Gaulle trong rnQt eUQe bi€u tlnh khoang 100 ngan nguoi t~i thu do Narn Vang (Cao Mien) len an emnh saeh My t~i Dong Narn A, yeu du My a'n dinh ngay rut quan d€ co th€ khdi Slf rnQt eUQe thuong thUye't. Thai tli' Norodorn Sihanouk va De Gaulle ky tuyen ngon chung keu gQi ba't can thi~p eua nude ngoai vaG ban dao Dong Duong.

*

MilnNam - 11-09-1966: B~u eli' 117 dan bi€u vaG qu6e hQi l~p hie'n.

*

The' gifli

- 04-10-1966 : Giao Hoang Phao-16 VI trude khoang 150.000 nguoi t~i eong trI10ng Thanh Phe-ro (La-rna) keu gQi eha'rn dilt ehie'n tranh Vi~t Narn qua thuong thuye't.

*

MilnNam - 07-12-1966 : Gng Tr~n Van Van, 58 tu6i, rnQt nhan sl mi~n Narn, tung tharn gia nhorn Caravelle, dan bi€u qu6e hQi l~p hie'n, bi am sat t~i Sai Gon tren duang oi hQp qu6e hQi. MQt trong hai hung thu bi b~t VI~TNAM TH~KY 20 * 105


khai ten la Vo van Em, thi hanh l~nh am sat cua M?t Tr~n Dan TQc Giiii Ph6ng Mi~n Nam. ",?

, ...:' ,

,

.. TONG KET TINH HINH NAM 1966 Cdc v~ xuong duang cua Phljt Gido khie'n dan chung mi~n Nam chdn ngdn cdc st! xdo trl)n, dua tai ke't qud ngu(,Jc hiln vai y muon cua Phljt Gido, giup cdc tuang liinh cung co' them quy~n It!c, D? Nhj Cl)ng hoa du(,Jc thanh lljp nhung toan bl) gu8ng mdy hanh chdnh va quan st! d~u do cdc tuang liinh ndm gill hot;ic chi pho'i. Chie'n tranh Vi?t Nam tra nen thai st! hang ngay tren khdp the' giai do st! gia tang v~ cuang dl) va cdc t6n tha't nt;ing n~ v~ nhan mf,lng va vljt cha't cua cd doi ben. V~ nhan st! quan dl)i d8ng minh va Vi?t Nam Cl)ng Hoa khodng 1.138.000 nguai, trong d6 quan My tang til 180.000 len 280.000 khong ki 60.000 tren cdc hf,lm dl)i va 35.000 tf,li Thdi Lan, quan Df,li Han 46.000 (tang 25.000), Uc 550, Thdi Lan 180, Tan Tay Lan 150 va Phi Luljt Tan 1.000. Quan dl)i Vi~t Nam Cl)ng Hoa khodng 750.000 bao g8m quan chinh quy, dja phu(Jng quan, nghfa quan va cdnh sat. Uac iU(,Jng v~ quan so' Vi?t Cl)ng ra't khdc bi?t nhung thea bl) truang quo'c phong My McNamara thi c6 khodng 275.000 kl cd 45.000 quan chinh quy mi~n Bdc. V~ cdc cul)c oanh tf,lC tf,li mi~n Bdc, t6ng 106 * DL1dNGKI~N


so' phi v~ La 148.000 thd 128.000 tlin bom, thi~t ht;li 318 phi ca wJi to?n phi 1 ry 200 tri~ u my kim. vi CUQC chitn tren bQ ntu kl ta thang gieng 1961 co to?ng cQng 6.664 linh My thi~t mt;lng thi chi trong rieng trong ndm 1966 so' tit thuang La 5.008, so' bi thuang La 30.093 trong tdng so' 37. 738. Qulin dQi Vi~t Nam CQng Haa tit trtJ.n 19.110 nguai, cong bo' gitt dUrjc 61.631 Vi~t CQng trong khi miin Bilc cong bo' gitt dUrjc 240.000 qulin d6ng minh, trang do co 100.000 qulin My. CUQC chien kho'c Li~t cang dUa tCli tlnh trt;lng qulin nhlin dao nga 0 cd hai ben, phia qulin dQi Vift Nam co 116.858 truang hrjp dUrjc bao cao, phia Vi~t CQng co 20.242 vi h6i chanh. vi phia thuang dlin, tlnh trt;lng chitn tranh dCi tt;lO nen nhang nguai tj nt;ln tt;li khiip nai. Rieng Sai Gan chi trong yang hai nam, dlin so'ta nita tri~u tang Len ba tri~u nguai, da so' La nguai ti nt;ln phdi rai b6 vung chien tranh. Milt cUQC nghien cuu cua mQt phai bQ Hoa Ky cho thli'y cac b~nh vi~n tief; nhljn khodng 2.500 thuang dlin bi thuang vi chien tranh mJi thang, ntu UCIC LUrjng so' tit vong La 112 thi khodng 1.250 tit thuang mJi thang, khodng 15.000 nguai milt ndm.

1967

*

Mi€n Nam

- 18-03-1967 : Quo'c h9i l~p hie'n bi€u quye't tan hie'n phap, t6ng tho'ng va ph6 tang thO'ng duqc b~u VI~TNAM TH~KY 20 * 107


trong mQt cUQc ph6 thong d~u phie'u, tn!c tie'p va kin. CUQc bau cti' se dUQc t6 chuc vao thang 9. - 24-08-1967 : Dinh Hung (1920-1967) qua doi t<;li Sai Gon. Ong lam bao, vie't truy~n dยง sti' (but hi~u Hoai Di~p Thu Lang), phl;l trach chuong trinh "Tao Dan" chuyen v~ thi ca va van h9C tren dai phat thanh Sai Gon nhling dUQc bie't toi nhi~u hon cii la nha tho voi cac tac phffm Me han ca (1954), Duong VaG tinh sii (1961) ...

03-09-1967: Sau nhi~u cUQc d~ng co giua Nguy~n Van Thi~u va Nguy~n Cao Ky, HQi D6ng Tuong Lยงnh dan xe'p cho Nguy~n Van Thi~u ung cti' t6ng th6ng, Nguy~n Cao Ky ph6 t6ng th6ng voi 10 ung cti' vien dan st!. Tuong Duong Van Minh dang hill vong t<;li Thai Lan khong dUQc phep v~ nuoc ung cti'. Trong cUQc bffu cti' ngay 3-9, lien danh Nguy~n Van Thi~u Nguy~n Cao Ky dac cti' voi 35 ph~n tram s6 phie'u. -

*

Miin Bt1c - 27-07-1967 : Chinh thuc thanh trung va dan ap c6 h~ th6ng cac dang vien trong "V{4 an xet [{li" voi vi~c blh giam Hoang Minh Chinh, Vi~n TruOng Vi~n Trie't H9C, Ph<;lm Vie't, ph6 t6ng bien t~p bao "Ha NQi Mai". Hang lO<;lt dang vien cao ca'p khac bi bat hay bi co l~p: Bui Cong Trung, iiy vien Trung uong dang; Ung Van Khiem, bQ trudng NgoC;li giao; Le Liem, thu trliOng Van H6a; Nguy~n Van Vinh, thu truOng Qu6c Phong; D~ng Kim Giang, thie'u tuong; Vii Dlnh Huynh, nguyen bi thu 108 * DlAJNGKI~N


cua chu tich H6 Chi Minh; Ph~m Ky Van, ph6 t6ng bien t~p t~p chi "Hge TeJ-p", Tr§n Minh Vi<$t, ph6 bi thlt thanh uy Ha NQi; Nguy€n Kie'n Giang, ph6 ghim doc nha xua't ban Sf{ TheJ-t ... Rieng Dltdng B~ch Mai, ph6 chu tich quoc hQi, che't mQt cach bi m~t.

* Thtgifli - 21 den 23-10-1967: Hdn 50.000 ngltoi My bi~u t1nh di€n hanh t~i Hoa-thinh-don chong chie'n tranh Vi<$t Nam. CUQc bi~u t1nh t~i My tie'n hanh song song vdi cac cUQc bi~u tlnh t~i Tay Au va Nh~t.

.. TiNH HiNH CHIEN s1/ TRONG NA.M 1967 Qwin so' My t{Ii Vi~t Nam tang ta 380.000 ta ddu nam 1967 len khodng 500.000 VlIO eu5i nam 1967, khong kt 100.000 nguoi t{Ii Thai-Ian va ht;lm dQi 7, trf{e titp hay gian titp tham dTf ehien tranh Vi~t Nam. Ta thang gieng 1965 khong quan My va Vi~t Nam dii thd khodng 1.500.000 ta'n bom xuong ed hai mi~n, edt dat khodng 85 phdn tram di~n If{e eua miin Bde. Rieng trong nam 1967 My bi mdt 328 phi ed tren khong pheJ-n mi~n Bde Vi~t Nam, nang tdng so' len 779. Tdng so' kinh phi ehitn tranh tlnh de'n thang 6 nam 1997 la 21 ry my kim. V~ thi~t h{Ii nhan m{Ing trong nam 1967, VI~TNAM TH~KY 20 * 109


9.353 linh My che't, 97.742 bi thuang, cac qUlin dQi d6ng minh khac 189 nguili, qulin dQi Vi~t Nam 11.135 nguili. My va Vi~t Nam cong bo' gie't dU(lc 90.400 qulin dich.

• 1968 * MilnNam - Tit 20-01 den 16-04-1968 : Ngay 20-01, su'doan 325 quan dQi ehinh quy mi~n Bae khoi st! ta'n eong Khe Sanh. Khe Sanh la mQt ell di€m each khu phi quan st! khming 20 diy so va bien gidi Lao 8 cay so do 6.000 quan My tnl dong. Quan Bae Vi~t phao ldeh Khe Sanh, lam n6 kho d~n 1.500 ta'n. Khong quan My dung phi cd nii born xuong chung quanh Khe Sanh 5.000 ta'n m6i ngay, t6ng eQng bang nam Iftn trai born nguyen tti' tha xuong Hiroshima. My khoi st! phan eong vao dftu thang tu', dffy lui quan Bae Vi~t, tai ehie'm d6i 881 Bae. Bao Nhan Dan eua Ha NQi so sanh tr~n Khe Sanh vdi ehie'n thang Di~n Bien Phu. - 30-01-01968 : Khoi st! eUQe t6ng eong ldeh Te't M~u Than. ,,?

A

,

H TONG CONG KlCH

TiT MJU THAN 1968 Dem 30.1.1968 tuc dem giao thila rr.;mg ngay mung mQt Ttt Mq.u Than, [(Ii d~ng thili gian huu chien dU(lC hai ben cong bo va tieng 110 • DlAJNGKI~N


phao milng xuan, Vi~t CQng d6ng Log.t tan cong 30 tlnh va thi xii. Tg.i mi~n Trung, Vi~t CQng tran ngq,p dur;tc thi xii Hut Tg.i Sai Gon, 19 cam ta quan Vi~t CQng tan cong toa dg.i sa My, co' thu trong 6 tie'ng d6ng h6 truoc khi quan My dung trilC thang do? bQ Len nac toa dg.i sa danh xuong gie't chtt. Khoang 1.000 Vi~t CQng khac xam nhq,p Sai Gon til truoc danh voi quan dQi Vi~t Nam 0 nht1ng khu v~c dong dan. Tg.i Hue: trq,n chien keo dai trong mQt thang, til nha n9 sang nha kia, cuoi cung Vi~t CQng moi bi danh bq,t ra khai thanh pho~ Trong thoi gian chitm dang, Vi~t CQng dii xa ta tq,p thl hang log.t thuong dan. Mijc du thuong dur;tc g9i La tling cong kich Te't Mq,u Than, Vi~t CQng con cong kich them hai dr;tt ion khac VaG cac thanh pho~ Til ngay 5 de'n 13-5-1968, Vi~t CQng phao kich 119 tlnh, thi xii va can ca quan s~. Tg.i Sai Gon Vi~t CQng tan cong Chr;t lim, phi truong Tan San Nha't va khu Phu Th9. Ngay 12-5 phi co My tha bom xang dijc gdn cdu cht1 Y chudn bi cho cUQc phan cong ddy lui Vi~t CQng. Til ngay 25-5 dtn 4-6-1968 Vi~t CQng tan cong Sai Gon dr;tt ba, trq,n danh diln ra dt1 dQi trong ba ngay ddu thang 6 tg.i trung tam Chr;t lim. V~ phuang di~n quan s~, cdc cUQc tling cong kich la mQt tha't bg.i cua cQng san vi voi so' tlin tha't ra't cao (dur;tc uoc lur;tng khodng 50.000 nguoi chua kl cdc co so nlim vung bi lQ di~n, bi VI~TNAM THt'KY 20路 111


bdt hay phai cht;ly ra bung) rna kh6ng dt;lt duqc chien thdng quan SI! ro r~t naa nhung vi phu(Jflg di~n chfnh tri, tam ly va xii hQi, Vi~t Nam CQng Hoa phai ganh chiu nhung hq.u qua n(jng ni (kha nang phong thu va tlnh baa cua VNCH tuang NguyJn NgQc Loan bdn mQt tit binh CQng San bi baa chi chl:lP hznh dang tai khdp the' giai - them ganh n(jng 350.000 nguoi ti nt;ln... ).

- 11-02-1968 : Chinh phu tl1ang dQng vien.

Ky

ra l~nh t6ng

- 24-02-1968 : Quan dQi Vic$t Nam CQng Hoa tai chitm hoang cung Hut. - 16-03-1968 : MQt d~i dQi My (d~i dQi Charlie) do trung uy William Calley chi huy tan sat khoang 200 dan lang My Lai. Lang My Lai thuQc Quang Ngffi la vung Vi~t CQng xam nh~p va ki~m soat, thang tru'ac d6 du kich Vic$t CQng dff gitt mQt so linh My thuQc d~i dQi Charlie.

*

The' giUi - 03-05-1968 : Hoa Ky va B~c Vic$t d6ng y khdi sl! thl1dng thuytt t~i Paris, Phap, tlt ngay 10-5. Cfim dfiu phai doan B~c Vic$t la Xuan Thuy, phia My la W Averell Harriman. Ha NQi dl1a ra chl1dng mnh bon di~m va cl1dng linh chinh tIi cua M~t Tr~n Giai Ph6ng Miâ&#x201A;Źn Nam lam 112 * DlXlNGKI~N


can ban thao lu~n, prna My doi B~c Vi~t ngltng xam nh~p mi6n Nam va cac qu6c gia Ian bang. Tlt ngay 3-6-1968 Le Duc ThQ, ily vien bQ crnnh tIi dang CQng San, tham gia phai doan vdi tlt cach "c6 van d~c bi~t".

*

The' gifli - 31-10-1968 : T6ng th6ng My 10hnson tuyen b6 ngttng tha born mi6n Bilc Vi~t Nam.

* MilnNam - 26-11-1968 : Chinh phil Sai Gon tuyen b6 chap nh~n tham dl1 hQi dam Paris. -12-12-1968: mi6n B~c va M~t Tr~n Giai Ph6ng Mi6n Nam doi ng6i h9P b6n ban rieng bi~t, mi6n Nam bac bo kh6ng chap nh~n M~t Tr~n Giai Ph6ng Mi6n Nam nhlt mQt phai doan rieng. A?

~:'"

"-

.. TONG KET TINH HINH NAM 1968 Vd'i cUQc tling cong kich Ttt Mq.u Than, chitn tranh Vi~t Nam len td'i mQt cao diim md'i: cdc cUQc tan cong dc li~t vao cdc thanh phd, cdc trung tam dong dan cu. Cdc hinh anh tan br;lO clla chitn tranh tren bdo chi, cdc dai truyin hinh khie'n phong trao phan chitn Lan rQng t(Ii My va tren khiip the' gid'i, dl1a td'i vi~c tling thdng Johnson khong tdi VI~TNAM THtki 20路 113


ring cu, 6ng Richard MiLhous Nixon dilc cU. My ngung thd bom Bilc Vift va hoa dam khiJi sf! tf!.i Paris.

vJ thift hf!.i nhan mf!.ng, 14.314 quan nhan My tU tr(in, quan dqi Vift Nam Cqng Hoa 20.482, quan d8ng minh 978, phia quan Vift Cqng dUf/c utJc LUf/ng La 35.774.

• 1969

*

Thtgit1i - 25-01-1969 : Sau nhi~u cUQc di~u dlnh, hoa dam Paris chinh thuc khoi st!, cac phai doan ng6i quanh mQt ban hlnh bau dl,!c, kh6ng d~ co va bang ten. Phai doan My do Henry Cabot Lodge dm d~u, d~i di~n mi~n Nam: Ph~m Dang Uim, mi~n Ba:c: Xuan Thiiy, M~t Tr~n Giai Ph6ng Mi~n Nam: Tr~n Bii'u Kie'm.

* Campuchia - 18-03-1969 : CUQc chie'n th~m l~ng: Phi cd B-52 ba:t d~u oanh t~c cac can cu quan st! va tie'p v~n ciia cQng san tren Hinh th6 Cam-pu-chia. CUQc oanh t~c keo dai trong vong 14 thang de'n khoang thang 4-1970 voi 3.630 phi vI,!, tha 110.000 tfin born. Chie'n dtch, du'c;fC m~nh danh la Breakfast, du'c;fC gill kin d6i voi qu6c hQi va dan chung My.

*

Thtgit1i - 19-03-1969 : Chu§'n bt cho chinh sach "Vi~t Nam h6a chie'n tranh", bQ tru'ong qu6c phong My yeu 114 • DlXJNGKI~N


du quoc hQi chugn chi 156 tri~u My kim d€ tang Cl10ng kha nang cua quan dQi nam Vi~t Nam. - 08-06-1969 : T6ng Thong Nixon trong cUQc hQp voi T6ng Thong Nguy€n Van Thi~u tt,li dao Midway, loan bao rut 25.000 quan nhan My khoi Vi~t Nam trl10c cuoi thang 8. - 15-07-1969 : Nixon gti'i m~t thl1 cho H6 Chi Minh bay to y muon "hot;lt dQng cho mQt hoa blnh cong chinh". Thl1 cua H6 Chi Minh tra loi Nixon d€ ngay 25-8 nhl1ng chi dl1qc chuy€n giao de'n t6ng thong Nixon ngay 3-10 sau khi H6 Chi Minh che't, l~p It,li doi hoi My rut quan khoi Vi~t Nam va la'y cl10ng lInh 10 di€m cua M~t Tr~n Giai Ph6ng Mi€n Nam lam "can ban hqp 1'9" d€ giai quye't va'n d€ Vi~t Nam. Trang khi a'y Jean Sainteny, mQt nha ngot,li giao Phap h6i hl1U thong tht,lo va'n d€ Vi~t Nam, lam trung gian giii'a My va Xuan Thuy, dl1a d€ nghi hQp kin giii'a My va Bac Vi~t. Ha NQi cha'p nh~n . - 04-08-1969 : Phien m~t dam thu nha't giii'a co va'n t6ng thong My Henry Kissinger va trI1C1ng phai doan Bac Vi~t Xuan Thuy tt,li nha rieng cua Jean Sainteny C1 Paris.

*

Miin Nam

- 23-08-1969 : T6ng Thong Thi~u b6 nhit$m Trfin Thit$n Khiem lam Thu Tl10ng thay the'Thu Tl1ang Trfin VI~TNAM THt'KY 20 * 115


Van Huang. Ngay 1-9-1969, Thu Tuong Khiem trlnh di~n tan nQi cac.

*

Miln Bite

- 02-09-1969 : H6 Chi Minh, chu tich nuoc Vi~t Nam Dan Chu CQng Hoa (mi€n Bae Vi~t Nam) qua doi t~i Ha NQi. Ngay qua doi vao lt1c fly dU<;1c ceng b61a 39 d€ tranh ngay Qu6c Khanh 2-9, de'n nam 1990 moi dU<;1C dang CQng San thua nh~n la eng che't ngay 2-9.

"HOCHiMINH H6 Chi Minh (1890-1969) ten thqt La Nguyln Sinh Cung, niim 10 tu6i d6i La Nguyln Tilt Thanh, nguai XQ Kim Lien, huy~n Nam Dan, tlnh Ngh~ An. V~ ngay thang niim sinh cua ong co nhi~u tai li~u khac bi~t, thea dan vie't tay xin gia nhqp truang thuQc dia cila chinh ong thi ngay sinh La 24-1-1882 nhung trong chie'u khan thong hanh nhqp canh lien bang XO Vie't niim 1923 thi ghi ngay 15-1-1895. Thea mQt tac gia Trung Hoa La TuiJng Vfnh Kinh trong "Nh(i't Ca Vi~t Nam Dan TQc Chu Nghfa Ngf!,y Trang Gia" thi ong sinh ngay 19-5-1890. Ong La can thu ba va La can ut trong mQt gia dinh khoa bang, than phf!, La Nguyln Sinh sac dJ cil nhan niim 1894, Lam quan tri~u dinh Hue' nhung sau bi ca't chuc, di cu vao Nam sinh song bdng ngh~ dong y u;li Cao Uinh va qua dai t{li do niim 1930. Thai gian than phf!, Lam quan 116 * DtJ1NGKI~N


tt;li Hue: Nguy~n Ta't Thanh du(!c dua vao h9C truong Qu5c H9C nhung khoang sau ndm thi phai nghl h9C vi than ph1;-t bi cach chuc. Ndm 1911 ong vao Phan Thitt Lam giao vien truong D1;-tc Thanh La co quan giao d1;-tc cua phong trilO Duy Tan. Khoang thang 10-1911, ong vao Sai Gon h9C truong cong nhan hang hai dtn cuo'i ndm 1912 Lam tren tau cua cong ty hang hai Phap La Touche Treville, bdt ddu nhl1ng chuytn hai hanh qua cac nuilc Au chau va thullC dia cua Phap tt;li Phi chau. Ndm 1914 trong d~ nha't tht chien HJ Chi Minh troi git;lt sang Luan Don Lam ngh€ que! tuytt va bJi ban nha hang, sinh hot;lt viii cac nh6m ngot;li ki€u A. chau c6 chu trucmg chong chu nghfa thf:{c dan, sau d6 ong Lt;li xin lam cong nhan hang hai va c6 den Nl1u Uilc, mf:-tc kich nhilng do'i xzl ba't cong cua nguoi da trdng trong phong trao kY thi nguoi da den dang thinh hanh. Tit khoang cuo'i ndm 1917 den 1923 ong cu ngf:-t tt;li Paris, miJ ti~m ch1;-tp hinh, szla va ph6ng lCIn anh chf:-tp. Ong c6 lien It;lc viii cac nhan sf cach mg.ng thullC phong trao Duy Tan cua Phan Chu Trinh nhung sau khi quen bitt cac thanh ph&n nhan Sf:{ thullC ta phai iJ Phap thi HJ Chi Minh triJ thanh dang vien cua dang Xii Hlli Phap, it tau sau bo dang Xii Hlli va ndm 1920 gia nhq.p dang Cllng San Phap. Khi triJ thanh dang vien, HJ Chi Minh du(!c cac can bll cllng san huan Luy~n va hq.u VI~TNAM THt'KY 20 * 117


thu6.n thanh l(jp htli "Nhan Dan Cac Thutlc Dja Lien HifP" (Union Intercoloniale), va day la thoi gian to bao "Nguoi cung kh6" (Le Paria) ra diJi. Ngoai ra ong con vie't bai diing tai tren cac bao "Nhan D(;IO" va "Cong Nhan Sinh Hot;zt". Co thuytt cho ding cac bai vitt cua ong dU(lc ong Nguyln The' Truy~n g(li y va sUa chua vi kha nang Phap van con ye'u. H6 Chi Minh dU(lc dang Ctlng San Phap gUi di dl! dt;zi htli Ctlng San Quac Te' leY v tt;zi Mt;zc Tu khoa vao thang 4-1924. Tt;zi Nga, H6 Chi Minh dU(lc huan lUYfn tt;zi dt;zi h9C Dong Phu(Jng do Ctlng san Nga l(jp ra voi m~c dich dao tt;zO cac dang vien Ctlng san A chau. Cuo'i nam 1924 H6 Chi Minh roi Mt;zc Tu khoa sang Quang Chau thutlc phia nam Trung Quoe voi nhifm v~ thi hanh chinh sach Dong phu(Jng cua Lien XO, v(jn dtlng va L(li d~ng cach mt;zng Trung QUo'c de' gay anh huang vao cach mt;zng Vift Nam. Tt;zi Quang Chau, thi hanh "Minh cuu chinh sach" (Minh cuu La chim tu hu, thuong tim t6 cua Loai chim khac an trung r6i de trung cua minh vao de' nhiJ ap, vita no b~ng It;zi vita khoi ma't cong nuoi con), H6 Chi Minh lien It;zc voi Tam Tam Xii cua Phan Btli Chau de' v(jn dQng nhom nay thanh f(jp "Thanh Nien Cach Mt;zng D6ng Chi htli" vOi hQi chu fa Phan BQi Chau, Nguyln Thu(lng Hdn, Nguyln Hai Than Lam co' vdn, Ly Thuy' (bi danh ct1a H6 Chi Minh fuc ay 118 â&#x20AC;˘ DI.XJNGKI~N


cung nhiiu bi danh khac nhu Nguyln Ai QU(J'c, d6ng chi liio Vuong, Vuong Son Nhi, Vuong Dr,lt Nhan) lam t6ng thu kYo Trong Tam Tam Xii co cac thanh vien nang co't nhu H6 Tung Mg.u, Le H6ng Phong dU(jc H6 Chi Minh chieu df:l tro nen dang vien cQng san. Le H6ng Phong dU(jc gili di h9C quan sl;t tr,zi Mr,zc Tu khoa, dU(jc bdu lam uy vien dl;t khuytt trong dr,zi hQi QUo'c Tt CQng San kY VI niim 1935 va dU(jc cil vi liinh dr,zo dang CQng San Vift Nam. Thanh Nien Cach Mr,zng D6ng Chi hQi, t6 chac cac khoa huan lUYfn trong hai niim 1926-1927 dU(jc khoang 250 h9C vien, tai lifU h9C tg.p rut ra ta If thuytt cua chu nghfa cQng san nhung di ngftly trang, H6 Chi Minh cho h9C them vi tam dan chu nghfa cua Ton Dg.t Tien, chu truong ba't br,zo dQng, ba't di khang, ba't h(jp tac cua Gandhi. Niim 1930, Thanh Nien D6ng Chi hQi chinh thac d6i ten la dang CQng San Vift Nam. Niim 1927 H6 Chi Minh tro lr,zi Mr,zc Tu khoa, niim 1928 nhg.n chi thi dtn hor,zt dQng tr,zi Thai Lan trong QUo'c Tt CQng san Nam Duong CftlC, vg.n dQng tuyen truyin, hua'n LUYfn dao tr,zo dang vien cQng san trong tg.p thi nguiJi Vift tr,zi Thai-Lan. Niim 1930 thea chi thi cua Mr,zc Tu khoa, H6 Chi Minh tro lr,zi Trung Qudc di thong nhat ba dang CQng San thanh Lg.p rieng re tr,zi Viet Nam, do Trdn Phu Lam bi thu tha nhat. Ngay 5-6-1931,

H6

Chi Minh bi nguiJi Anh VI~TNAM TH~KY 20 * 119


bilt tr;zi Huong Cang, ktt an 6 thang tu 0 vai tQi trr;zng co hanh dl)ng pha hor;zi. Phap yeu cdu Anh giai giao Vl truac do ong dii bi ktt an ta hinh khitm di~n trong v~ XO Vitt Ngh~ Tinh nhung nho mQt Lug.t sU nguoi Anh La Frank Loseby bi~n hQ dl dU(Jc cong nhg.n La chinh tri phr;zm hdu tranh bi giai giao. Nam 1932 vai sl! giup do cua Frank Loseby, ong (in tron tr;zi Hr;z Mon va Thu(Jng Hai, ca C(/ quan tinh bao Phap cang tuong H6 Chi Minh dii chtt tr;zi Huong Cang vi b~nh ph6i. Nam 1933 ong bi mg.t xuang tau Lien XO roi Thu(Jng Hai den Hai Sam Uy, dap xe Laa xuyen Tay Ba Uji A dl vi Mr;zc Tu khoa. Tit 1933 den 1938 ong theo h9C Lenin h9C vi~n va cQng tac vai vi~n Nghien Cuu Thl!c Dan va cac Dan tl)c, daD tr;zo cac dang vien cQng san Vi~t Nam. Khoang cuo'i nam 1938, H6 Chi Minh tit Lien XO qua Trung Quo'c, gia nhg.p h6ng quan va tro thanh dang vien cua dang CQng San Trung Quac. Nam 1941, H6 Chi Minh vi Vi~t Nam mo hQi nghi Ldn thu tam ban chap hanh trung uong dang CQng San tr;zi hang Pac Bo (10-5-1941), khi quay tro Lr;zi Trung Quo'c VaG thang 8-1942 thi bi bilt va bi giam hon ml)t nam tr;zi D~ Tu Chien Khu cua tuang Quac Dan dang Truong Phat Khue. Khi dU(Jc tha, H6 Chi Minh tuyen th~ tit bi) chu nghia cQng san. dl gia nhg.p Vi~t Nam 120 * DL.t1NGKI~N


Cach Mr;mg D6ng Minh hQi, mQt lien minh cac dang phai chong thf!C dan Phap va phat-xit Nhg.t du(!c Quo'c Dan dang Trung Hoa hJ tr(!, thang ddn len lam uy vien chap hanh trung uong. Voi danh nghfa nay, nam 1943, H6 Chi Minh du(!c tuong Truong Phat Khue cap tiin va va khi dua can bQ vi 19.p chien khu tt,li Vi~t Nam di quay ro'i quan dQi Nhg.t, d6ng thili cang du(!c Cd quan tinh bao My ass hJ tr(! di thu lu(!m tin tac tinh bao va cau cac phi cong My bi rot may bay. Tit cac chien khu nay tiin than cua quan dQi Vi~t Minh thanh hinh. Cuo'i nam 1944 ong thanh 19.p dQi Vi~t Nam Tuyen Truyin Giai Ph6ng Quan va 19.p Khu Giai Ph6ng Vi~t Bilc, chu6n bi to?ng khCti nghfa. Ngay 16-8-1945, ong chil tOt,l HQi Nghi Quo'c Dan Toan Quo'c va du(!c bau lam chil tich. Ngay 25-8-1945 ong vi Ha NQi chil t(Ja phien hQp cila To'ng BQ Vi~t Minh thanh 19.p chinh phil lam thili. Ngay 2-9-1945 tt,li quang truilng Ba Dinh ong dQc ban Tuyen Ngon DQc 14P do ong viit, tuyen bo' thanh 19.p nUoc Vi~t Nam Dan Chu CQng Hoa. Ngay 19-12-1946 do sf! khieu khich cila thf!c dan Phap, ong ra lili keu gQi toan quo'c khang chiin. CUQc khdng chien keo dai din nam 1954, khi hi~p dinh Geneve du(!c kY kit. Tit 1954 din 1969 ong lam chil rich nUoc VI~TNAM TH~KY 20 * 121


(Miin Bac Vift Nam) nhung co giii thuye't cho rling thf!c quyin sang tay cdc dbng chi trong bi? chinh trt ma chu ye'u La Le Du5n va Le Bric ThQ. Ngay 2-9-1969 (Luc 9 gia 47 phut) 6ng qua dai.

*

Miln Bile

- 06-09-1969:

Nh~t

bao Nhan Dan cua dang cQng san loan bao mi€n Bac du'<;Ic lanh d<;lo bdi ffiQt tu d~u che' sau cai che't cua H6 Chi Minh: Le Dufin, t6ng bi thu' dang; Tru'ong Chinh, chu tjch qu6c hQi; Vo Nguyen Giap, bQ tnrdng bQ quae phong; Ph<;iffi Van D6ng, thu tu'ong cmnh phu. Nhu'ng d6 chI la b€ ngoai d€ chung to stf doan ke't, thtfc quy€n trong tay t6ng bi thu'Le Dufin va Le Duc ThQ, tru'dng ban Ban t6 ehue Trung u'ong dang.

*

Thtgim

- 15-11-1969 : Hon 250.000 ngu'oi bi€u tlnh tu~n hanh t<;li thu d6 Hoa Thjnh Don, cUQc bi€u tlnh chong chie'n tranh IOn nha't trong lich sa nu'oc My. Nhil'ng cUQc bi€u tinh tu'cJng ttf du'Qc t6 chuc t<;li Pha p, Til. Y Duc va Anh. ",?

A:' ,

,

.. TONG KET TINH HINH NAM 1969 V6i Sf! nhq.m chric cua tan t6ng thong My Nixon, chinh sdch cua My tt;li Vift Nam co nhtlng thay d6i quan trQng: 122 * Dl1dNGKI~N


- Rut dan qulin dQi My khoi VN: Tit 543 ngan nguai vao thang 6 xuO'ng 479 ngan vao cw5'i nam, con so' quan My thap nha't trong vong hai nam, so'ta vong do d6 giam xuong (9414 nam 1969 so veJi 14.592 nam 1968). - Vift Nam hoa chien tranh: Chuyin giao phi CCl, chie'n hr;zm, mdy bay trf!C thang, xe cQ cdc Lor;zi, hCln 1 trifu kh6u sung M-16 cho quan dQi nam Vift Nam. Quan dQi Vift Nam CQng Hoa cung tang tit khoang tren 850 ngan Len khoang mQt trifu nguai. - Mq.t dam My - Bifc Vift: Ben cr;znh cdc cUQc hQi dam cong khai ma phdn LcJn chi La CCI hQi tuyen truyJn cua hai ben, My va Btic Vift khoi Sf! mgt dam, ban ddu giaa co' van tdng thong My Henry Kissinger vai Xuan Thuy, sau vai U Duc ThQ (Ldn ddu 21-2-1970), nguai trong thf!C te' ndm quyJn quye't dinh trong dang CQng San Vift Nam. Chinh cdc cUQc mgt dam nay dJn tai ke't qua La hifP uac Paris 1973. MiJc dit My rut quan va tdn tha't giam, phong trao phan chie'n tiep tf:lC Lan rQng tr;zi My va cdc nuac Tay Au, tinh thdn quan dQi My tr;zi Vift Nam suy giam vai cdc Vf:l ba't tWln thw;mg lfnh gia tang, tit 82 Vf:l nam 1968 Len 117 Vf:l nam 1969. Tuy nhien chinh sdch cua tdng thO'ng Nixon vJn duc;c hgu thuJn boi da so' qudn chung My. VI~TNAM THt'KY 20

* 123


â&#x20AC;˘

1970

*

Campuchia - 11-03 den 19-03-1970 : Ngay 11-3 khoang 20.000 nguoi Campuchia bi~u tlnh phan d6i sl,l' hi~n di~n quan sl,l' cua cQng san tren Hinh th6 Campuchia, tan cong toa d<;li su Bac Vi~t va chinh phu cach m<;lng lam thai mi~n nam Vi~t Nam (M~t Tr~n Giai Ph6ng Mi~n Nam). Ngay 12-3 chinh phu Campuchia huy bo hi~p uac vai Bac Vi~t va Vi~t CQng v~ vi~c dl:mg hai dng Sihanoukville d~ tiep li~u cho cac Il,l'C IUc;1ng cQng san, tho tuang Lon Nol ra t6i h~u thu cho cac ll,l'c lu<;fng cQng san phai roi khoi lanh th6 Campuchia trong vong 72 tieng d6ng h6. Ngay 18-3 thai til' Norodom Sihanouk tren duong tit M<;lc Tu khoa v~ nuac bi tho tuang Lon Nol l~t d6 trong mQt cUQc dao chanh khong d6 mau.

sa

* Miin Nam - 27-03 den 28-03-1970: Vai stf thoa thu~n cua cmnh pho Campuchia, quan dQi Nam Vi~t Nam lftn dftu tien hanh quan tren lanh th6 Campuchia. V~ phuong di~n chinh thuc, My va Vi~t Nam CQng Hoa khong xac nh~n cUQc hanh quan nhung ngay 28-3 Toa B<;lch Oc cong b6 quan My duc;1C phep truy klch dich quan qua bien giai Cam-pu-chia neu giai chuc chi huy quan sl,l' xet thay dn thiet, md dftu cho giai dO<;ln md rQng chien tranh sang lanh th6 Campuchia .

- 25-05-1970 : Phan Khac Sil'u, nguyen Qu6c 124 * DWNGKI~N


trUdng Vi~t Nam CQng Hoa (1964-1966), qua doi.

- 06-10-1970 : Quan dQi VNCH loan bao ho~m tat cUQC h~mh quan keo dai ba thang tren phftn lanh th6 dong nam Campuchia, hfc lU<;lng hanh quan la 12.000 nguoi, giet 453 quan dich, 93 nguoi tii' thuong, 642 bi thuong.

*

Miin Bile

- 21-11-1970 : MQt toan 50 lfnh My do d~i ta Arthur Simons chi huy dung tnfc thang d6 bQ dinh giai cuu tu binh My t~i mQt tr~i giam thuQc Son Tay, 23 d~m phfa tay Ha NQi. Toan giai cliu khong tIm thay tu binh My nhung giet du<;lC 25 Hnh gac, tat d trd v~ an toano Khoang mQt gio sau cUQc hanh quan giai cuu, 200 may bay My thtjc hi~n mQt cUQc oanh t~c dii' dQi nhat tren mi~n bac Vi~t Nam k~ tu 1-11-1968. ",?

~

,,',

,

TONG KET TINH HINH NAM 1970

Trong khi hoa dam Paris be'tilc, kl cd cdc cUQc mg.t dam giaa Henry Kissinger va U Dlic Th9 khong mang Lt;li ke't qud nao, thi chien cUQC chuyln huong va Lan rQng sang Campuchia. QUlln dQi My cho de'n cuo'i niim 1970 con 280.000 nguiJi, 4204 ta thudng. Thi~t ht;li vi phia quan dQi VNCH La 20.914 nguiJi, 25.000 thuilng dan thi~t mt;lng, 6.000 bi Vi~t CQng bilt va gie't che't vi cQng tdc voi chinh phiL VI~TNAM TH~KY 20 * 125


1971

* Ai Lao - Thang 02-1971 : Ngay 8-2 quan dQi VNCH md cUQc hanh quan Lam Son 719 danh vao lanh th6 Lao nh~m cat dut duong tiep v~n so 9 cua cQng san rna ban doanh d~t t:;ti tinh Tchepone. LlfC IUQng VNCH 12.000 nguoi, dUQc phi co va phao binh My y~m trQ, khdi d~u chi g~p suc khang Clf nh~ nhung til tu~n Ie thu hai, tr~n danh dUQc mo til Ia du dQi nhat trong Iich sii' chien tranh Dong Duong. Trong tu~n Ie cuoi thang hai, cach bien giOi khoang 16 d~m, sau nhung cUQc giao tranh d~m mau, quan cQng san da tran ng~p va tieu di~t hai ti~u doan quan dQi VNCH.

*

Mi€nNam - 23-02-1969: Trung tuong Do Cao Tn tii' n:;tn phi co trlfC thang. Cling tii' n:;tn co Francois Sully, phong vien bao Newsweek.

* Ai Lao - 06-03-1971 : Hanh quan Lam Son 719 giai do:;tn hai, quan tang vi~n cua VNCH tien vao Tchepone, can cu tiep v~n chinh cua h~ thong duong mon H6 Chi Minh. Thanh pho bo trong va g~n nhu hoan toan bi phi co My bo born huy di~t. Tu~n Ie thu hai cua thang 3, cUQc chien dien ra ac Ii~t g~n bien giOi Vi~t-Lao, quan dQi VNCH bo bon can cu hoa llfc, tri~t thoai 21.000 quan sau khi bi t6n that khoang 6.000 nguoi. 126 * DUdNGKI~N


*

The' gim - 15-07-1971 : T6ng thong Nixon loan bao se vie'ng tham Trung Quoc tnloc thang 5-1972, nham "bznh thuong h6a bang giao giua hai nuac va trao do?i quan die'm vi nhung van di c6 lien h~ den doi ben". CUQc vie'ng tham dl1Qc rna ta la ke't qua cua "ngo<;li giao bong ban" (mQt doan bong ban My dl1Qc Trung CQng moi vie'ng tham Trung Quoc ngay 6-4) va t6ng thong Nixon ba:i bi) l<$nh ca'm v~n Trung Quoc tu 20 nam qua.

* MilnNam - 03-10-1971: T6ng thong Nguy€n Van Thi<$u tai dac ci'l' trong mQt cUQc b~u ci'f "dQc di€n", khang co ung cli' vien doi l~p, voi 94,3 ph~n tram so phie'u b~u nhl1 dl1Qc chinh tht1'c loan bao. ",,?

~

,..",

,

TONG KET TINH HINH NAM 1971

vi phuang difn chien ST!, "cuQC chien thdm l(ing" tr;Li Campuchia va Lila khong con thdm l(ing nua. Tr;Li Campuchia, quan Bdc Vi~t va Kho-me Do ta'n cong quan dQi Campuchia khdp nai, ke' cd thu do Nam Vang. Quan dQi VNCH vai ST! ye'm tr(l cua phi ca My, miJ nhung cUQc hanh quan c6 ldn len den 25.000 nguoi tren tanh th6 Campuchia, khong chi giai hr;Ln iJ vung bien giai va nhdm cdt dat duong titp w;ln, ma vao ra't sau trong liinh th6. Tr;Li Lila, cac cUQc hcmh quan Lam San voi VI€TNAM THt' KY 20 * 127


nhang trq.n ddnh da dQi da dua so tli thuang len rdt cao, mij.c du cdc con so'doi ben dua ra khong thi xdc dinh dU<;Jc. Ngoai ra quan dQi hoang gia Lao cang phai chien da'u vai quan Bdc Vi~t va Pathet Lao di gianh giq.t cao nguyen Boloven. My cang tdi oanh tt;lc Bdc Vi~t, vai 100 gio trong nam 1971, bdng t6ng cQng 26 thdng trUac. Quan dQi My tit 280.000 nguoi luc d&u nam, giam xuo'ng con 159.000; so tli thuang cang giam, tit 4204 nam 1970 xuong con 1386. Quan dQi VNCH thi~t ht;li 21.500 nguoi trong khi so' Vi~t CQng bi gilt uac IU<;Jng khoang 97.000 nguoi. V~ phuang di~n chinh tri, cUQc b&u cli t6ng tho'ng khong co ang cli vien doi lq.p clla T6ng Tho'ng Thi~u lam gia tang sl! ba't man clla giai sinh vien, Phq.t Gido va Cl!u chien binh. Hoa dam Paris khong dem It;li klt qua nao ngoai cdc bai di~n van nhdc It;li lq.p truong clla mJi ben trong khi do phong trao phan chien gia tang chong doi chien tranh Ian rQng sang Campuchia va Ai Lao.

â&#x20AC;˘

1972

*

Thtgim

- 13-01-1972: T6ng Th6ng Nixon loan bao rut

them 70.000 quan My trong thai h~n ba thang, giam quan My xu6ng con 69.000 ngl1oi. K~ ttl khi nh~m chuc, Nixon dff rut 400.000 quan 128 * DlJdNGKI~N


My ra khoi Vi~t Nam, aua so t6n that eua dudi 10 nguoi mQt tuftn.

My

xuO'ng

- 25-01-1972 : Tni Wi cae chi trieh ehinh phu eua ong khong co nhil'ng no It,rc cham dut ehie'n tranh, t6ng thO'ng Nixon eho bie't cO' van hQi a6ng an ninh quO'e gia Henry Kissinger aa co 12 cUQe h9P m~t vdi Le Due Th9 ho~e Xuan Thuy tU 4-8-1969 ae'n 16-8-1971, aua ra a~ nghi tam ai~m eua My. Ngay 26.1 Kissinger cho bie't hai trong a~ nghi chin ai~m eua Ha NQi Ia trd ngl;li ehinh: My cham dut h6 tr<;1 ehinh phu nam Vi~t Nam va tri~t thoai eh~ng nhil'ng quan aQi My rna tat eel vo khi, ehie'n el;l y~m tr<;1 eho quan aQi nam Vi~t Nam. - 21-02-1972 : T6ng ThO'ng Nixon vie'ng tham Trung QuO'e.

*

MiinNam

- 30-03-1972 : Khdi sl;!' cUQc t6ng eong neh mua he 1972, 12 su aoan ehinh quy Bae Vi~t (khming 150.000 nguoi khong k~ cae adn vi aff co san tl;li mi~n Nam) vdi 500 xe tang tan eong qua vung phi quan sl;!' tU Dong Ha tdi vung a6i nth gftn Khe Sanh. ,A.?

.1'\

,

.. TONG CONG KlCH MilA HE NAM 1972 CUQC t6ng cong kich mila he ndm 1972 cua cQng san nhdm: VI~TNAM TH~KY 20 * 129


01- biiu duang quytt tam cua hQ voi the' gioi cl)ng san va chinh dan chung Rac Vi~t sau cul)c vitng tham Trung Quo'c cua tling thong Nixon ma hQ Lo ngt;li La Rac Kinh co thi ban dung Rac Vi?t di do?i Lay Dai-Loan mijc du trUoc do (ngay 8 & 9-3) thu tuong Trung Quo'c Chu An Lai df1 bi m(it sang Ha Nl)i di tran an, 02- nuoi duang phong trao phan chien tt;li My va tt;lO ap LI!C vai Nixon trong nam beiu ca tling thong, 03- tha nghi?m hi?u qua chuang trinh "Vi?t Nam hoa chitn tranh" cua My, 04- tieu hao ti~m nang quan dl)i VNCH va Sl! lin djnh cua chinh phu Thi~u, 05- chitm dUf/c cang nhi~u da't cang tot truoc khi co thi co ml)t thoa hi?p, va 06- dua cul)c hoa dam vao nhang di~u ki~n cua hQ. Cul)c to?ng cong kich diln ra tren ba mijt tr(in chinh: - Mijt trfjn Quang Tri: Sau ba ngay phao

kich da dl)i, til 12.000 dtn 15.000 linh Rac Vi?t thul)c sU doan 304 co phao binh va phong khong, ki ca hoa tiln SAM-2 Lein deiu tien xua't hi?n tren chien trUong Vi?t Nam yim trf/, va ding La Lein deiu tien Rac Vi?t sa d~ng xe tang T54 cua Lien XO, tan cong sU doan 3 quan dl)i VNCH phong thTl phia nam vung phi quan sl! va tlnh Quang Trj. Ngay 2-4 chu6n tuong va Van Giai va bl) chi huy sU doan 3 bo thj xii Quang 130 * DlJjNGKI~N


Tri. Tit 20.000 dtn 40.000 thuong dan hi) chr;zy vi phfa nam. Ngay 27-4 cQng san c6 xe tang T54 yim trf/ chiem Dong Ha. Ngay 1-5 cQng san chiem Quang Tri, su doan 3 coi nhu tan r{i, tam muoi phdn tram dan chung Hut hi) chr;zy VaG Da Nang. Ngay 13-5 mQt ngan thuy quan ll:tc chien quan dQi VNCH dUf/c tr짜c thang vt)n dd xuong tuyen phia dong nam thi x{i Quang Tri sau Lung quan Bcic Vi~t, gitt 300 quan cQng san tru(Yc khi nit vi, La cUQC phan cong ddu tien cua phia VNCH. Ngay hom sau, 4.000 quan cua su doan 1 mCl cUQc phan cong, tien gdn can cIl hi)a L짜c Bastogne hi cQng san tran ngt)p trl/(Yc d6. Ngay 28-6 muoi ngan thuy quan Ll:tc chien va nhay dit vUf/t song My Chanh di tai chiem Quang Tri. Ngay 26-7, quan nhay dit keo co tren cd thanh Quang Tri, ma giO day ta't ca thi x{i chi con La mQt dong tro tan. Tuy nhien cUQC chien khong phai d{i cham dIlt, cQng san titp tl:tC phdo kich Quang Tri va cac trt)n ddnh chung quanh thi xii vdn ddn ra ac li~t, quan dQi VNCH Lr;zi phai hi) can cIl hoa L짜c Bastogne chiem Lr;zi dUf/C ngay 15-5, La cIl diim quan tn;mg hao v~ phia tay nam Hut Ngay 15-9 VNCH m(ji hoan toan tai chiem Quang Tri sau 4 ngay ct)n chitn. VNCH Loan bao trong cUQc chie'n bo'n thang ruiJi tr;zi Quang Tri c6 8.135 quan cQng san bi gie't, phia VNCH thi~t h{fi 977 nguoi. VI~TNAM TH~KY 20

*

131


- Mijt trlj.n cao nguyen Trung PhOn: Ngay 8-4 sU doan 2 Bdc Vift vUl/t bien giai Liw va Campuchia mCl mijt trlJ.n cao nguyen Trung ph&n, cdt dat quo'c lQ giila Kontum va Pieiku, ngay 20-4 cdt dat quo'c lQ 19 giila Pleiku va Qui NhCln. Ngay 23-4 sU doan 320 Bdc Vift co xe tang yim trl/ tan cong sU doan 22 quan dQi VNCH t~i Tan Canh va Dakto. Ngay 28-4 hai mum ngan quan Bdc Vift bao vay Kontum, ngay 29 va 30 muoi ngan thuong dan va nhan vien quan s/! dUl/c di tan bdng may bay vi Pieiku. Ngay 13-5 xe tang va quan cQng san bdt d&u tan cong Kontum. Ngay 19-5 quan cQng san co' ch9C thung tuytn phong thu Kontum cua sU doan 23 (do d~i ta Ly Tong Ba chl huy, sau dUl/c thang chudn tuang t~i mijt trtJ.n) nhung thett b~i. Ngay 25-5 xe tang cQng san cdt dat duong lien l~c giila thi xii va phi truong, phuClng tifn titp tt duy nhctt, cung ngay phi co B-52 ba bom cac dia diim tijp trung quan cua cQng san chung quanh thi xii. Ngay 6-6 quan VNCH giai taa dUl/c thi xii, nhiiu ngan quan dich rut lui vai nhiiu thift h~i.

- Mijt trlj.n An LQc: Ngay 5-4 quan cQng san tit phia dong liinh th6 Campu-chia vUl/t bien giai tan cong Blnh Long, 75 dijm phia bdc Sai Gon, cdt dat quo'c iQ 13 n5i liin Sai Gon va An LQc. Ngay 7-4 cQng san chiem LQc Ninh, mQt qulj.n thuQc tlnh Blnh Long va phia bdc tlnh, 15.000 quan cua sU doan 5 VNCH do chudn 132 * DlX1NGKI~N


tutlng U van Hung chi huy rut tit LQc Ninh vi An LQc bi cqng san bao vay. Ngay 9-4 Sai Con huy dqng mQt so'ddn vi thuQc cdc su doan 7, 9 va 21 dl giai cau An LQc. Ngay 13-4 ba ngan quan cQng san va 40 xe tang tan cong An Lqc, chitm dur;c mQt nila thi xii sau mqt ngay c(in chien, phi cd B-52 tha bom路 chi cdch phfa tay thi xii 1 d(im dl ngan ch(in cQng san. Ngay 5-5 cdc ddn vi cua sU doan 21 tien quan tren qUf5'C Iq 13 bi cqng san ch(in ddnh, trong khi do cqng san hang ngay nii tr9ng phdo VaG An Lqc. Ngay 19-5 cdc ddn vi cua sU doan 9 va 21 tien g&n VaG dur;c An Lqc, chi cdch thi xii 2 d(im. Ngay 9-6, cdc ddn vi thuqc sU doan 21 cuo'i cung tien dur;c VaG An Lqc. Ngay 13-6 quan tang vi~n d6 VaG An Lqc nhung cdc I'!c lur;ng cqng san m(ic du thi~t ht;li n(ing wIn cdt dat quo'c Iq 13 va titp t~c phdo kfch VaG thi xii.

*

ThtgiUi

- 06-04-1972 : T6ng th6ng Nixon trt!c tie'p ra l~nh cho khong quan va hili quan My md d~u chie'n dich oanh t<;lC Linebacker 1 d~ y~m trQ quan dQi VNCH ch6ng l<;li cUQc t6ng cong kich mua he 1972. Trudc d6 cac cUQc oanh t<;lC tren mi~n Bac dl1<;1C gQi la "philn ung tIf v~", chi nham vao cac can cu phong khong cua Bac Vi~t de dQa cac phi cd tham

thinh My. VI~TNAM TH~KY 20 * 133


*

Mie'n Bile - 16-04-1972 : L~n d~u tien phi cd B-52 oanh t~c g~n Ha NQi va Hai Phong, pha huy cac can cli tiep li~u va kho xang. My cho tha'y chien dich oanh t~c Linebacker khdc vdi chien dich Rolling Thunder (tl! 2-3-65 den 1-10-68), phi cd My khong bi gidi h~n ba't cli khu vVc nao tren mien Bik.

*

The' gi(Ji - 08-05-1972 : T6ng Th6ng Nixon loan bao fa l~nh tha min phong toa cac hai cang mien Bac d€ ngan ch~n sV ti~p v~n vCi khi va chien <?I,l cua kh6i cQng san, oanh t~c duong xe lua n6i lien Vi~t Nam vdi Trung Qu6c cho den khi nao: (1) cac til binh My dUQc tfao tfa, va (2) mQt cUQc ngung ban dUQc qu6c te giam sat.

*

Mie'n Nam

- 05-08-1972 : T6ng Th6ng Thi~u ban hanh lu~t bao chi, bUQc cac nMt bao phai ky quy 20 tri~u d6ng va chinh phu c6 quyen d6ng cua bao sau hai l~n bi tich thu vi "loan truyen tin tlic c6 h~i den nen an ninh qu6c gia va tr~t tV cong cQng". Muoi sau nh~t bao va 15 bao dinh ky phai d6ng cua, chi con hai nh~t bao d6i l~p t~i Sai Gon (Chinh Lu(m - Song Than).

*

The' gi(Ji

- Tit 08 de'n 11-10-1972 : CUQc m~t dam dai nha't 134 • DL1ONGKI~N


giua Le Duc ThQ, Xuan Thuy, Henry Kissinger va tuang Alexander Haig, nguoi phI,! tdch lien l~c vai t6ng th6ng Thi~u t~i Sai Gan, dua Wi nhung net can ban cho hi~p dinh Paris 1973. Chuffn bi cho mQt cUQc ngung chie'n, My chuy€n giao cho Sai Gan 2 ty my kim chie'n Cl,! trong chie'n dich Enhance Plus, clIng cae can eu quan sl,l' rna khi chie'n dich ke't thuc trong sau tufrn sau, khong II,l'C VNCH la khong h,rc IOn hang thu tu tren the' giai.

*

Miln Bite

- 27-11-1972 : May bay B-52 dfru tien bi hoa ti€n SAM ban roi gfrn Vinh. - 18-12-1972 : Khdi sl,l' ehie'n dich oanh t~c Linebacker II, dU<;1e mo ta la du dQi nha't trong chie'n tranh Vi~t Nam, phfrn IOn t~p trung vao khu vl!C dong dan giua Ha NQi va Hai Phong d€ bUQc Ha NQi phiii di de'n thoa hi~p. Tu 18-12 de'n 24-12 phi co My da tha khoang phan ml'a so' lU<;1ng born rna Duc nem xu6ng Anh trong d~ nhi the' chie'n, hay la bang 20 trai born nguyen ttl'tha xu6ng Hiroshima. CUQc oanh t~c t~m ngung ngay 25, tie'p tl,!c ngay 26, phi co My rai born xu6ng trung tam Ha NQi trong han 40 phut. Ngay 30 t6ng th6ng Nixon ra l~nh ngung oanh t~c phia tren VI tuye'n 20. Trong su6t cac cUQc oanh t~e, Ha NQi dii ban 1.200 hoa ti€n dta khong, h',l 15 phi co B-52 va 11 phi co khac, 93 phi eong che't ho~e bi bat hay ma't tich. VI~TNAM THt'KY 20 * 135


",?

",',

,

.. TONG KET TINH HINH NAM 1972 Nam 1972 La nam ma curing dQ chien tranh Len cao nh(ft trong suo't cUQC chien, voi tr~n tang cong kich cua cQng san t{li miin Nam va cdc cUQC oanh t{lC cua My t{li miin Bilc, ngoai cdc thi~t h{li nhan m{lng, da tan phd nt;ing ni ca hai mdn. Ne'u quan dQi VNCH ma't sU doan 3 va hang chl:lC ngan ngulJi thuQc cdc dCln vi khdc thi tren thl!c te' nhiiu d{li dCln vi cua cQng san cilng bi xoa ten, khong ki so' thi~t h{li dan sl! khong thi £lac Lur;ng dur;c va khoang naa tri~u ngulJi ti n{ln chien tranh. Quang Tri, Dong Ha, An LQc chi con ta dong gq.ch vl:ln, Ha NQi phai hang chiu mUa bom cua 8-52. Trong khi do hai ben n6 Ll!c "Lan da't gianh dan" chu6n bi cho mQt cUQc ngung chie'n. Quan so' My tq.i Vi~t Nam giam xuong chi con khoang 24.000 ngulJi nhung vi cuang dQ chie'n tranh gia tang, co den 4.300 nguai ta tr~n so voi 1.386 nguiJi nam 1971.

1973

*

Thtgif1i

- 27-03-1973 : Hi~p dinh "eha'm dut chie'n tranh va tai l~p hoa blnh t?i Vi~t Nam" ky ke't t?i Paris giUa My, mi€n b~c Vi~t Nam, mi€n nam Vi~t Nam va M~t Tr~n Gicii Ph6ng Mi€n Nam. 136 * DlXjNGKI~N


,

~

?

,

.. CAC DIEU KHOAN CHINH TRONG HIep D!NH PARIS - NgUng biln tt;li chJ, qwin dQi mJi ben (j dau dong nguyen tt;li do. - Trift thodi ta't cd quan nhan va co'van My trang thili ht;ln 60 ngay (khodng 23.700 nguili). - Hily bo cdc can cll quan Sf! My trong thili ht;ln 60 ngay. - Trao trd tit binh My va tit binh cila cdc ben trong thili ht;ln 60 ngay. - Quan dQi Bilc Vift titp tl:tc hifn di~n tt;li mign nam Vi~t Nam. - Tri~t thodi quan dQi ngot;li quoc khoi lilo va Campuchia, ca'm thitt lqp can Cll qwin Sf! va di chuyin quan dqi ngang qua cdc quo'c gia nay. - Tdi lqp vitng phi quan Sf! ngang vi tuyen 17 nhu la ranh giCli tt;lm thili cho den khi tdi thong nhat da't nUClc bdng "cdc phu{ffI,g ti~n hoa binh". - Thanh lq.p ily hqi him sodt quo'c tt g6m 1.160 quan sdt vien thuqc cdc nUClc Gia Nii Dt;li, Hung Gia L(fi, Ba Lan va Nam DU{ffI,g. - Chinh phil tang thong Nguy&n Van Thi~u titp tl:tC cho den khi co cUQC bdu cll - Mign Bilc ton tn;mg "quygn tf! quytt cila nhan dan mign nam Vift Nam". - Thanh lq.p Uy Ban Quan Sf! Bon Ben phl:t trdch cdc van di quan sf! va Uy Ban Hoa H(lp VI~TNAM THt'KY 20 * 137


Hoa Gidi Dan Tqc phf:t trdch cdc van d~ chinh trio Vao luc ky hifP djnh, chinh phu Sai Gon kie'm sodt 75 phJn tram lanh th6 va 85 phJn tram dan so: Ngoai so' va khi quan dqi VNCH titp nh~n VaG phut chat, nam Vift Nam titp tf:tc nh~n dUl!c sl! trl! giup cua My sau khi ngung biln. Quan so' cua Bilc Vift ca mr)t t{li mi~n Nam dul!C uoc LUl!ng la 145.000 nguoi. Quan nhan My cuo'i cung ttl tr~n t{li Vift Nam La trung td William B. Nolde bi phdo kich chtt t{li An Lqc 11 gio truoc gio ngung ban (8 gio ngay 28-1, gio Sai Gon).

* Miln Bile - Thang 03-1973: Tu'ong Trftn Van Tra, thuQc bQ chi huy cua cQng san t~i mi~n nam Vi~t Nam, ra hQp t~i Ha NQi, chugn b~ cho mQt cUQc t6ng ta'n cong moi. dl,lng CQng san xay dl!ng mQt h~ th6ng giao thong du'QC du'oi mQi thai tiet til Quang Tq vao d6ng b~ng song Cau Long, mQt 6ng dftn dftu 3000 d~m til Quang Tq vao LQc Ninh va mQt h~ th6ng thong tin trl!c tiep til ban doanh LQc Ninh voi Ha NQi. CQng san ding thiet l~p cac can Cll tiep v~n nip ranh voi Tay Ninh, phia tay bac Sai Gon.

sa

* MilnNam - 29-03-1973 : Cac don v~ cu6i clIng cua My roi Vi~t Nam, cha'm dilt 10 nam tham chien. Ngoai mQt so' 138 * DlXlNGKI~N


nho thuy quan h;lC chien canh gac toa dC;li SU, c6 khoang 8.500 nhan vien dan slf My lttu lC;li Vi~t Nam. Trong khi d6 60 ngay dlnh chien dftu tien tr6i qua vdi cUQc chien kh6ng bao giC:1 ngung.

*

The' gidi

- 16-10-1973 : Trong mQt quyet dinh gay nhieu tranh lu~n, Uy Ban Hoa Blnh Nobel (Na Uy) trao giai hoa blnh cho Henry Kissinger va Le Duc ThQ. Kissinger nh~n giai nhu'ng Le Duc ThQ tu chO'i. ?

*

MiinNam

- 24-10-1973 : Cac ngu8n tin tinh bao cho bie't k~ tu khi ngung ban, cac llfc lU<;1ng cQng san tC;li mien nam Vi~t Nam dli tang them 70.000 nguoi, 400 chien xa vdi nhieu ddn vi phao binh va phong kh6ng. MQt con Duong tU mien Bac vao dnh Tay Ninh gftn dU<;1c hoan ta't.

â&#x20AC;˘

1974

* MiinNam - 19-01-1974 : Giao tranh giii'a hai quan Vi~t Nam CQng Hoa va hai quan Trung QuO'c gftn qUftn dao Hoang Sa. Phia Vi~t Nam CQng Hoa c6 tuftn dUdng hC;lm Ly Thuong Ki~t, khu trl,lC hC;lm Trftn Khanh Du, tuan dudng hl;lm Trftn Binh TrQng va hQ to'ng hl;lm Nh~t Tao. Tuftn dUdng hC;lm Ly Thuong Ki~t bi ban tn1ng VI~TNAM TH~KY 20 * 139


banh lai va suan ta u nhung v€ duqc Da Nang. HQ t6ng b~m Nh~t Tao b! ban chlm, h~m trltdng la hai quan trung ta Nguy' Van Tha d l~i che't theo tau. Nhi€u tau chie'n cua Trung Qu6c bi hai quan Vi~t Nam CQng Hoa ban chay va chlm.

- 27-01-1974 : MQt nam k€ tu hi~p d!nh ngung ban c6 hi~u h/c da c6 13.788 quan nhan quan dQi VNCH, 45.057 quan cQng san va 2.159 thuang dan bi gie't trong cUQc chie'n khong ngay nao ngung.

*

The' gim - 05-08-1974: Qu6c hQi My cat 1 ti my kim vi~n trq quan st! cho nam Vi~t Nam, xu6ng con 700 tri~u. Vi~n trq quan st! My tu 2,8 ty nam 1973 xu6ng con 300 tri~u nam 1975. - 09-08-1974: T5ng Th6ng My Richard Nixon tU chuc sau Vl) tai tie'ng Watergate, ph6 t5ng th6ng Gerald Ford len thay.

*

MilnNam

- 31-12-1974 : Nam Vi~t Nam cong b6 c6 80.000 nguai bi gie't trong cac tr~n danh, con so' t5n tha't mQt nam cao nha't trong su6t cUQc chie'n.

1975

*

MilnNam - 06-01-1975: Tinh Phuoc Long, each Sai Gon 140 * DlXJNGKI~N


60 d~m v€ phia b~c, bi cQng san danh chie'm, la mQt thtl' nghi~m cua Ha NQi tham do phan ling cua My. Stf btt dQng cua My khich l~ cQng san quye't dinh tie'n chie'm mi€n Nam sam han dtf li~u, co th~ 1ft vao nam 1976.

- 05-02-1975 : Tuang Van Tie'n Dung til mi€n B~c vao mi€n Nam n~m quy€n chi huy cac Itfc luQng cQng san. - Til 10 den 13-03-1975 : B~c Vi~t ttn cong Buon Ma ThuQt, thi xli dnh Darlac. Tnta ngay 10 cQng san chie'm phfin IOn thi xli, de'n ngay 13 thl Buon Ma ThuQt hoan toan thtt thu. H~u Cll su doan 23 quan dQi VNCH d~t t~i thi xa coi nhu tan ra , nhi€u binh SI dao ngG d~ dua gia dinh b6 ch~y, gay tac dQng tinh thfin day chuy€n dua tai stf sl;lP d6 hoan toan cua quan dQi VNCH trong hai thang ke'tie'p. - 14-03-1975 : T6ng Thong Thi~u hQp cac tl1 l~nh, ra l~nh tri~t thoai khoi cao nguyen Trung phfin va cac dnh pilla b~c. Nam ngay sau ong ra l~nh giu Hue' b~ng mQi gia . - 16-03 den 01-04-1975 : Khdi stf tri~t thoai til Pleiku va Kontum, hang tram ngan binh SI Iftn lQn vai thl1ang dan d6 v€ vung duyen hai b~ng quoc lQ 7B, bi cQng san phao kich va ttn cong du dQi. Cho de'n ngay 1-4 hai ml10i ngan trong so 60.000 binh sl, va 100.000 trong so 400.000 thl1ang dan thoat v€ dl1Qc cae dnh vung duyen hai, so ph~n nhung ngl1ai con l~i khong dl1Qc bie't. VI~TNAM TH~KY 20 * 141


- 24-03-1975 : CQng san rnd "Chie'n dich H6 Chi Minh", tuang Van Tie'n Dung dua ra thai bi~u rnai tie'n chie'rn rni6n Narn truac khi rnua rnua blh d~u vao thang narn va truac khi quan dQi VNCH lqp t~p trung d~ phang v~. - 25-03-1975 : L~nh be Hue' keo thea Ian song nguai ti n~n kinh hoang VI kinh nghi~rn Te't M~u Than, d6 v6 Da Nang cung dang bi phao nch dO' dQi. - 29-03-1975 : Da Nang tha't thu, hang ngan nguai tti' n~n trong cUQC be ch~y h6n lo~n t~i phi truang va cac ba bi~n. - 01-04-1975 : CQng san ki~rn soat hdn phan nti'a lanh th6 narn Vi~t Narn. Qu6c lQ 4 n6i li6n Sai Gan vai mi6n tay bi dt dut.

- tii 06 den 15-04-1975 : Hai trung doan thuQc su doan 2 quan dQi VNCH va rnQt ti~u doan du tang vi~n Phan Rang vai hy vQng ch~n dung quan cQng san. Ngay 15-4 Phan Rang bi cQng san tran ng~p.

- 07-04-1975 : Lâ&#x201A;Ź Duc ThQ t11 Ha NQi vao ban doanh cua cQng san t~i LQc Ninh, giarn sat cUQC t6ng cong nch. CQng san ki~rn soat hai ph~n ba lanh th6 narn Vi~t Narn.

- tii 8 den 21-04-1975 : Tr~n danh cu6i cung bao v~ narn Vi~t Narn. Su doan 18 quan dQi VNCH ch6ng

vOi hai su doan quan B~c Vi~t t~i Xuan LQc, cti'a ng6 142 * DLkJNGKI~N


cua Sai Gon. Hai trung doan thuQc su doan 5 va mQt ti€u doan Du tang vi~n cho su doan 18, kh6ng quan tha born CBU la lo:;ti born IOn nhat trong chien tranh Vi~t Nam trong khi them hai su doan Bilc Vi~t keo den tham chien. Quan dQi VNCH giG' vung Xuan LQc cho den khi het d:;tn va kh6ng dU<;1C phi co y€m tr<;1, phai bo Xuan LQc ngay 21-4.

*

Campuchia - Tii 12 den 16-04-1975 : Ngay 12-4 toa d:;ti sa My t:;ti Campuchia di tan khoi khoi Nam Vang. Ngay 16-4 quan Kho-me do hoan toan lam chu Campuchia, cham dat bon nam chien tranh t:;ti quoc gia nay. Che dQ cQng san du<;1C thiet l~p, do Pol Pot dm d~u, khdi st,r mQt cUQc tan sa t t~p th€ IOn nhat trong lich sti' nhan lo:;ti h~ u ban the ky 20: khoang 1 tri~u 7 tram ngan nguoi trong 7 tri~u nguoi bi giet trong ba nam ke tiep.

*

Miln Nam - Tii 21 den 25-04-1975 : Ngay 21-4 t6ng thong Thi~u trao quy~n cho ph6 t6ng thong Tr~n Van Huong. Ngay 25-4 6ng va gia dlnh cung cac tuang lanh than c~n (Tr~n Thi~n Khiem) dap may bay quan st,r My qua Bai Loan. - 28-4-1975 : T6ng tho'ng Tr~n Van Hu'dng trao quy~n cho tuang Duong Van Minh, nguoi rna cQng san VI~TNAM TH~KY · 20 * 143


n6i rAng h9 san sang thuong thuye't. Duong Van Minh yeu du My roi khei Vi~t Nam trong 24 tie'ng d6ng h6. Cung ngay cQng san dung phi co bat dUQC cua VNCH truac d6, do phi cong Nguyen Thanh Trung cua VNCH thea cQng san huang d~n, oanh t~c phi Wong Tan Son Nha't. - 29-04-1975 : My khdi slf Option IV, chie'n dich

di tan bAng trlfc thang IOn nha't tu trltac tai nay. Trong 19 gio 81 may bay trlfc thang di tan 1.000 nguoi My cu6i cung, k~ d d~i su Graham Martin va 6.000 nguoi Vi~t ra cac tau ngoai khoi bo bi~n Vi~t Nam. - 30-04-1975 : CQng san tie'n vao Sai Gon, xe tang cQng san ui s~p c6ng dinh DQc L~p.

T6ng th6ng Duong Van Minh tuyen b6 ban giao chinh quy~n cho cQng san nhltng d~i di~n Bac Vi~t, dl;li ta Bui Tin bac be slf "ban giao", chi coi nhu sl,l' d~u hang vo di~u ki~n. Cac tuang Nguyen Khoa Nam, Le Van Httng, Tdn Van Hai, Ph~m Van Phil, Le Nguyen Vy, trung ta dnh sat Tr~n Thanh Chieu, clfu bQ wdng ngol;li giao Tr~n Chanh Thanh ... ttf v~n. Ngltoi ti n~n d6 ra bi~n b~ng du cac lo~i tau, thuy~n. Tau Vi~t Nam Thuong Tin chd han hai ngan nguoi ti n~n dang di chuy~n tren song Long Tao thl bi cQng san phao klch, nha van Chu Tti' che't, la mQt trong nhii'ng nguoi ti n~n d~u tien be mlnh khi chua ra khei da't nltac. 144 * DLXlNGKI~N


.. THIeT H~I NHAN M~NG TRONG CHIEN TRANH VIeTNAM Nhung thi~t hf,li nhan mf,lng trong chien tranh Vi~t Nam chi co thi coi nhu chinh xac v~ phia Boa Ky va cac quan dQi d6ng minh khac cua mi~n nam Vi~t Nam. Cac con s6' ma Vi~t Nam CQng Boa va cQng sdn dua ra phdn LOn co tinh cach tuyen truy~n nen ra't khac bi~t va trong thf!c trf,lng chiln tranh Vi~t Nam, chinh hai ben cung kh6ng quan tam dln con s6' th6'ng ke chinh xac hay kh6ng co di~u ki~n di th6ng ke chinh xac. Nhung con s6' duoi day La do hai ben dua ra v~ Sf! thi~t hf,li cua chinh minh va doi phuong, vi v(iy co thiLa thap hon Sf! th(it ma nhl1ng cUQc nghien cuu khach quan sau nay khi hoan cdnh cho phep, se di~u chinh cho gdn sf! th(it hon. Vi~t

Nam CQng Boa bao cao co 185.528 nguai bi gilt trong cac tr(in danh, 499.026 nguai bi thuong. CQng sdn co 924.048 nguai bi gilt trong cac tr(in danh. V~ thuang dan co 415.000 nguai tii nf,ln, 935.000 nguai bi thuong. CQng chung s6' nguai thi~t mf,lng cd quan nhan LJn thuang dan La 1.524.576 nguai, La con so toi thiiu. Nlu cho rdng cac bao cao thuang chi khodng phan niia Sf! th(it va rat nhi~u truang VIâ&#x201A;ŹTNAM THt'KY 20 * 145


h(1p khong dU(1c bitt toi thi con so' c6 thlLen dtn khodng 3 tri?u nguiJi. Hoa Ky c6 47.253 nguiJi thi?t m{lng trong cac trgn danh, 313.616 nguiJi bi thuang, 1.340 nguiJi melt tich ma sau chitn tranh mQt so' nhd hai co't dU(1c trao trd, ph&n LOn van dU(1C ghi nhgn La milt tich. So' ta trgn cua cac quan dQi d6ng minh khac: D{li Han (4.407), Uc va Tan Tay Lan (475), Thai Lan (350) .

... VA

KINH PHi CHIENTRANH Khong kl nhang kinh phi khong tr/fC titp (vi?n tr(1 kinh tt va quan s/f cho Vi?t Nam CQng Hoa, dai thQ cho cac quan dQi d6ng minh, chuang trinh phf:lc h6i cac c/fu chien binh My. .. ), ngan sach My dii tr/fC titp chi ra khodng 150 tl My kim theo thili gia Luc ay chI rieng cho cac hO{lt dQng quan s/f cua My. Day La mQt cUQC chien tranh ra't "ton kem", thi df:l nhu mJi ngay phao binh My biin khodng 10.000 ngan trai d{ln, mJi trai gia 100 My kim, tric khodng 1 tri?u My kim mJi ngay; mQt phi Vf:l B-52 chI tinh rieng tiin bom La 30.000 My kim; My ma't 4.865 may bay tr/fc thang, mJi chie'c tri gia khodng 250.000 My kim va 3.720 cac LO{li phi co khac ma tri gia con cao han naa. Phia cqng sdn, tling so' vi?n tr(1 quan s/f cua Lien XO va Trung Quo'c dU(1c uoc LU(1ng La 3 146 * DL1dNGKI~N


tl My kim .

... Sf/TAN PHA VJ.TCHAT ia di&u khong thi UCIC iU(Jng dU(lc bdng nhang con so: it nh(i't cho den khi c6 nhang cUQc nghien CUU khoa hQc, nhung chl din cu VaG Sf! ki?t qU? va muc ngheo kh6 clla Vi?t Nam do cdc CO quan tai chdnh quo'c te'ddnh gid trong 25 niim cuo'i cung the' kY 20 (sau khi dii trit ra chinh sdch va Sf! quan trt kinh te' sai zJ.m clla dang CQng San), thi day ia cUQc chien tranh tan phd ngng n& nh(ft khong chi trong itch sa Vi?t Nam ma ca trong itch sa nhan ior;zi, cho den the' kY nay.

- Thang 05-1975 : Tuan hanh chi thi

t~p

trung h9C t~p cai t~o cua cQng san, hang tram ngan quan nhan, canh sat, cong chuc che' dQ cG, crnnh tri gia, dang vien cac dang phai ... trlnh di~n h9C t~p rna da s6 tin thea thong cao la thai h~n tU ml1ai ngay de'n mQt thang, khdi st! thai ky giam dm dai h~n khong tuyen an, mQt cUQc "tam mau thgm l?ng" rna VI cUQc tam mau ben Campuchia loi cu6n st! chu y, it dl1Qc the' giai bie't tai. Ngoai s6 ngu'ai che't trong tr~i cai t<;10 VI b~nh t~t, thie'u an, tra tan, xU' til'... khong th~ th6ng ke dl1Qc, nhi~u nhan V?t n6i tie'ng ho?c che't trong tr~i ho?c chi dUQc tha v~ khi sap che't la cac ong Tdn Van Tuyen (Uinh tl,l Vi~t Nam Qu6c Dan dang, lu?t sl1, ct!u ph6 thu tl1ang), VQ H6ng Khanh (Uinh tl:l Vi~t Nam Qu6c Dan vIETNAM TH~KY 20 * 147


dang), Nguy€n M?nh Con (nha van), Vu Hoang Chuang (thi S1), H6 Huu Tuong (nha van), Minh Dang Khanh (Iqch tac gia), Duong Hung Cuong (nha van), Hie'u Chan (nha bao, nha van), Tr§n Vi~t Son (nha bao), Hoang V1nh LQc (d?o di€n di~n anh) ... (MQt s6 kh6ng thuQc difn "trinh difn h(Jc ttJ,p cdi tt;lO" ma bi beit trong d(Jt khung b6' Wln nghf sf thang 41976).

- 20-12-1975 : Da c6 khoang 140.000 nguoi ti n?n Dong Duong, da s6 la Vi~t Nam, dUQc chuy€n tu tr?i Chaffee vao dinh cu t?i nudc My.

1976

- 02-07-1976 : Qu6c hQi dUQc b§u ngay 25-4 trudc d6 tuyen b6 th6ng nha't Vi~t Nam, ten nudc CQng Hoa Xa HQi Chu Ngh1a Vi~t Nam, thu do Ha NQi, co va hie'n phap la co va hie'n phap cua mi~n Bac trudc d6, Ph?m Van D6ng tie'p tl;lc lam thu tudng. M~t Tr~n Dan TQc Giai Ph6ng Mi~n Nam am thftm giai tan. - 19-08-1976 : Thi S1 Vu Hoang Chuang (19161976) qua doi, dung ngay ky ni~m 31 nam "Cach M?ng Thang Tam". Trudc d6 ong bi cQng san bat ngay13-41976 m~c du su6t doi ong chi lam tho va d?y hQc, trong mQt chie'n dich rQng IOn khC1i d§u ngay 3-4-1976 lung bat cac nha van, nha tho, nha bao mi~n Nam cu. Tac phftm cmnh: Tho say (1940), Rang phong (1954), Hoa dang (1959), Tam Sf! ke sang Tan (kich tho, 1961). 148 • DLfdNGKI~N


- Til 14 den 20-12-1976 : Dang Lao D9ng hQp d,~li h9i Ifrn dfru k€ tU nam 1960, Iffy l<:ti danh hi~u dang C9ng San, Le Du§'n lam t6ng bi thu'. ~

?

A

?

A

DANG CQNG SAN VIeT NAM (1930-1976)

Neu kl tit nam 1930 La nam chinh thuc thanh Lg.p dang CeJng San Vi~t Nam den nam 1976, Lich sa dang CeJng San Vi~t Nam dii trai qua cac giai dog.n: - Thanh 14P cd sl! dang (1930-1945) ma dia ban chinh ;y Trung Hoa, noi H6 Chi Minh cong tac cho dang CeJng San Lien XO. Chinh do chi thi clla ceJng san Lien So, qua U H6ng Phong, H6 Chi Minh h(lp nha't cac dang ceJng san trong m({Jc dl nhg.n dU(lc tr(l giup clla ceJng san quo'c tt Trong giai dog.n nay H6 Chi Minh tg.p trung n6 Ll!c VaG vi~c dao tg.o can beJ dang va hog.ch dinh sach LU(lc dU(lc thl!c thi gtin suo't ba phtin tu the IcY sau d6, tuc dung chieu bai dan tQc dl gianh chinh quyin trUoc khi c6 thl!c Ll!c tien hanh chuyen chinh vo san. Ddu nay giai nghfa tg.i sao dang CQng San nam 1945 tuyen b(f tl! giai tan (do'i voi qutin chung) va tit nam 1951 den 1976 mang danh hi~u dang Lao DeJng Vi~t Nam. Trong d~ nhj the chien Vi~t Minh, ma thanh phtin co't can La ceJng san, td chuc dU(lc m{lng Luoi du kich va tinh bao kha huu hi~u VI~TNAM TH~KY 20 * 149


trong nuoc nho tinh bao My (aSS) tr(J giup di quay rfli quan dQi Nhq.t. Ngoai H8 Chi Minh, cac nhan vq.t d&u niio cua cQng san bilt dau dU(Jc bitt toi nhiiu va to ra c6 kha nang to' chac La Va Nguyen Giap, Truong Chinh (ten thq.t DiJ.ng Xuan Khu), Phc;zm Van D8ng, U Dudn, U Dac Th(J (ten thq.t Phan Dinh Khai), Tran Van Giau, DU(Jflg Bc;zch Mai, Tr&n Huy Li~u ...

- Giai dOl;ln gumh chinh quyâ&#x201A;Źn va chien tranh Vift-Phap (1945-1954): Cac xao trQn nam 1945 khi Nhq.t d&u hang tc;zo diiu ki~n cho dang CQng San nilm chinh quy&n. STI ki~n Vi~t Minh tTl h(Jp thac h6a vai tro chinh quy&n kt titp chinh quy&n Bao DC;Zi khang phai hoan toan chi vi L(Ji d~ng dU(Jc thoi co dan chung Ha NQi tTl dQng no'i dq.y, ma La do dang CQng San c6 to' chac va chudn bi, kheo Leo tc;zo cho H8 Chi Minh hinh anh mQt nha Liinh dc;zo ai qua'c h(Jfl La mQt Liinh t~ cQng san ma Luc ay, trong khang khi say sUa cach mc;zng, thq.t ra cCing it ai quan tam toi. H8 Chi Minh va dang CQng San khan ngoan cung ca'vai tro chinh tha'ng bdng each (1) vila thoa hi~p vila tieu di~t bdng thu tieu, am sat Liinh t~ cac dang phai khac va (2) kj thoa uoc so bQ ngay 6-3-1946 voi Phap vi du kj hay khang kj, chien tranh cCing khang thi tranh dU(Jc nhUng voi thoa uoc, Vi~t Minh mua dU(Je thoi gian di cung co' LTlc LU(Jng va nha't La Loc;zi tril dU(Jc quan dQi Tu!Jng Gioi Thc;zch, ch6 dTla cua da'i thu chinh La Vi~t Nam Qua'c Dan dang. 150 * DLA:1NGKI~N


Trong chien tranh chong Phap, chu nghfa thTlc dan lbi thai cua Phap da khien cho nhang nguai yeu nuOc khong co s/f l/fa ch(Jn nao khac hCln la chap nhq.n S/f lanh dt;lo cua Vi~t Minh m(ic dit tit niim 1949 khi dang CQng San Trung Quo'c hoan toan lam chu Trung Quoe, Vi~t Minh coi bo ddn lop vo che da'u th/fC cha't cQng san cua h(J qua cac d(Jt "ren can chinh quan" va "cai cach rUQng da't" dq.p khuon Trung Quo'c. Cai cach rUQng da't la sai ldm ddu tien lcJn nha't cua dang CQng San Vi~t Nam, khong phai chi Vl no da gie't che't mQt cach tan nhan va oan khua't hang chÂĽ-c ngan nang dan va trung nong vo tQi ma la ( 1) di lQ ban cha't hoan toan no l~ cQng san Trung Quo'c, (2) suy nhu(Jc de'n dQ bilt bUQc phai thoa hi~p voi thTlC dan di IcY hi~p djnh Geneve, va (3) d6y mQt tri~u nguai mi&n Bilc cht;ly VaG mi&n Nam, khong phai chi do "chien tranh tam ly" ma My phat dQng luc do. Trach nhi~m trong cai cach rUQng da't ta't nhien La dang CQng San, nhling H6 Chi Minh cung khong thi cho'i bo chinh ong La nguai trTlc titp co trach nhi~m, cho dit dang CQng San co cll ai khac ra rlla hQ ban tay dam mau cua ong.

- Giai dO(ln titn himh chuyen chinh vo san (1954-1969) : Trong thai kY chia doi da't nuoc, dang C9ng San hoan chinh che'dQ dQc tai toan trj tren phdn lanh tho' cua h(J ma mQt so' VIâ&#x201A;ŹTNAM TH~KY 20 * 151


bi~n phdp co thi tom tilt nhu sau:

- Bop chtt ta't ca cdc tT! do, du nhd nha't, bdng mQt h~ thong theo doi, kiim sodt titng cd nhan va mQt gu6ng mdy dan dp voi cdc "[~nh" tg.p trung cai tt;lO, mQt quytt djnh hanh chdnh cho phep bd tu khong taa dn, khong thoi ht;ln (Nghj quytt so' 49INQ!TVQH kY ngay 20-6-1961, nhung thT!C tt dii du(/c dp df!,ng tit [au truoc do). - Ntu c&n, dan dp dam mdu m9i phan khdng (Vf!, Qujmh Luu va cdc cUQc n6i dg.y khdc). - Dung chinh sdch hQ khau, tem phitu ... troi ch(it doi song nguoi dan VaG dang, VaG nha nuoc vJ phucmg di~n cam do. - Hoan toan bung bit voi tht gioi ben ngoai di dan dilt nguoi dan thea dung titng buoc duong [o'i clla dang. Cdc bi~n phdp ay cllng co' dang, h&u nhu khong co ST! de d9a nao ddng ki dja vi dQc ton clla h9 trong mQt xii hQi hoan toan khep kin nhung khong phai La dii khong di Lt;li nhang vtt nhcl khong tay xoa du(/c: - Vf!, Nhan Viin - Giai Pham: Tuy dang dan dp du(/c cdc van ngh~ sf ba't man nhung khong che gia'u du(/c V{Ji qu&n chung La co nhang thanh ph&n (ma It;li La thanh ph&n du(/c nhiJu nguoi yeu men) khong chju phf:tc tung. - Vf:t "xet Lt;li chong dang": vJ mQt phucmg di~n, nhom "chong dang" khong chong dang CQng San, nhung 152 * DLldNGKI~N


(1) chong duilng Lo'i giao di€u thiin Trung

Quo'c, muon dang theo khuynh huong chung song hoa binh ma Nikita Krushov phat dQng tg.i Lien XO, dtin toi (2) khong tan thanh phat dQng chien tranh di tho'ng nhii't hai mi€n. V€ mQt phuang di~n khac, nQi v~ tuy co tfnh cach dang tranh nQi bQ han La mQt phong trao qu&n chung rQng Lon nhung Lg.i dan toi mQt hg,u qua quan tn}ng: s/! thiing the' cua phe giao di€u (U Dudn, Le Duc ThQ) La nguyen nhiin gdn nhii't, c~ thi nhtlt cua cUQC chien tranh tan khoc nhii't trong Lich sa Vi~t Nam. cang nhu v~ cai cach rUQng da't, v~ "Nhan Van - Giai Phdm" va v~ "xet Lg.i" trach nhi~m chinh va tr/!c tie'p van La trach nhi~m cua H6 Chi Minh miJ.c du trong nhT1ng nam cuo'i cung cua ong co gia thuye't noi ong dii bi tuoc bd kha nhi€u quy€n L/!c, nhung cung fiim chl co thi cho La ong ba't f/!c (ma ba't f/!c cang fa trach nhi~m cua nguili fiinh dg.o) trong v~ "xet Lg.i" nhung hdn ong fa nguili chu dQng trong v~ "Nhiin Van - Giai Phdm" va nhT1ng bi~n phap chuyen chinh khac cua dang CQng San.

- Giai doq.n cao diim cua chien tranh Viit Nam (1969-1976): Sau cai che't cua H6 Chi Minh, U Dudn va Le Duc ThQ fa hai quy€n f/!c song song, b6 tuc va ki€m che' fan nhau. Truilng Chinh chap nhg,n dong vai tro vo hg.i, Vo Nguyen Giap khong con baa nhieu anh huang va VI~TNAM THt'KY 20 * 153


Pht;lm Van D8ng titp tl!-C iJ ngoi vi thu tuang Lam vi. Chitn tranh cha'm drit, dang C9ng San khong can ngl!-y trang duai m9t danh hi~u nao khac nen trong dt;li h9i dang Lao DQng nam 1976, dang Lay Lt;li ten dang C9ng San Vi~t Nam, La di&u khong Lam ai ngt;lc nhien nhung sl/ xoa bd bt;lc beD Mijt Tr4n Dan T9c Giai Phong Mi&n Nam va thong nha't da't nUac v9i vii dii co nhang h4u qua chinh tri, kinh tt va xii h9i ma c9ng san khong tien li~u du(/c. Ngoai H8 Chi Minh (xem ndm 1969), sau day La m9t so' Lanh tl!- c9ng san dong vai tro quan tr(Jng trang dang, dii tac d9ng VaG Lich sit Vi~t Nam trong hon nita tht fry: - Trtidng Chinh (1907-1988), ten th4t Dijng Xuan Khu, dang vien dang C9ng San tu nam 1930, quy&n t6ng bi thu dang trong cach mg.ng thang 8, uy vien B9 chinh trt va t6ng bi thu dang tu 1951 dtn 1956. Vi Truong Chinh Lam t6ng bi thu trong thoi kY cai cach rU9ng da't nen ta't ca oan h4n cua dan chung mi&n Bilc d6 Len dau Truong Chinh ma dung ra dang C9ng San noi chung va ban than H8 Chi Minh d&u La thu pht;lm, cht;ly t9i bdng cach ca't chric Truong Chinh. Tuy nhien Truong Chinh win co dnh huiJng trong m9t chung ml/c nao do cho den ndm 1986 La nam ma ca Truong Chinh, U Dua?n va U Dric Th(J bi ap LI/c phai rut Lui. 154 * Dl1dNGKI~N


- U Duiln (1908-1986): Nguyen bi thu Trung uong qtC mi&n Nam trong khdng chien chong Phdp, bi thu Trung uong dang tit 1956, bi thu thr1 nhtl't tit 1960 den 1976, t6ng bi thu tit 1976 den 1986. SI! thang tien cua Le Dudn tit bi thu len bi thu thr1 nhlit thay the' H6 Chi Minh nam 1960 La ddu blit ngiJ da'i vai chinh cdc dang vien cQng san (he) tin va cho ding Vo Nguyen Gidp xr1ng dang thay H6 Chi Minh}. SI! thanh cong cua Le Dudn nhiJ lien ke't vai Le Dr1c The), hai d6.u DC thu dot;ln va tan nhan nh(i't trong cdc Liinh t¥- cQng san, dE Lot;li trit Vo Nguyen Gidp ma he) ganh ti v& uy tin va cong trt;lng.

- Le Due Th()

(1911-1990): ten thQt Phan Dinh Khai, nguyen uy vien Trung uong c¥-c mi&n Nam, tit khi ra Bdc ndm Truong ban Ban t6 chr1c trung uong dang trong hon 30 nam. U Dr1c The) bien t6 chr1c nay tit mQt co quan quan fy hanh chdnh thanh mQt Lot;li sieu mQt V¥-, quy&n hanh bao trum Len ca cdc t6 chr1c dang Lan nha nuac gia'ng nhu Gestapo dE bao Vf dang Quae Xii Dr1c va KGB dE bao Vf dang CQng San Lien XO. Vi the' chr1c v¥- cua Le Dr1c The) v& cap bijc dang khong cao nhung tren thl!C te' chi phai chia quy&n vai Le Dudn, vita La d6ng minh vita La do'i thu. - Ph(J:m Van DiJng (1906-2000) : uy vien BQ chinh trj dang Lao DQng tit 1951, thu tuang chinh phil tit 1954 dtn 1987. Trong 33 nam Lam thu tuang Pht;lm Van D6ng chi La nguiJi thita VI€TNAM TH~KY 20 * 155


himh cdc m~nh L~nh cua dang, va doi khi khong ca La nguai thaa hanh naa vi cdc bQ truong cua ong do dang b6 nhi~m, Lam vi~c tnjc titp wJi dang hCJn La voi thu tuong. -VO Nguyen Gitip (1912): mQt trong nhang dang vien d&u tien va co't cdn cua H6 Chi Minh, gop cong Lon trang khdng chien chong Phdp. Vo Nguyen Gidp co bi~t tai quan S/f nhung thitu ban Lanh chinh tri nen khi can tranh quy~n trong dang, Vo Nguyen Gidp bi U Duc Th9 va U Dudn co Lq.p d~ dang. Nha uy tin quae tt va uy tin qu&n chung, Vo Nguyen Gidp khong bi thanh trang nhung cang If.hong ba9 gia La mo'i de d9a cho U Du6n va U Duc Th9 .

1977 02-09-1977

Vi~t

Nam gla

nh~p

Lien

Hi~p

Qu6c. - 31-12-1977 : Campuchia do~n giao voi Vi~t Nam. Tntoc d6 tu thang 5-1977 dff c6 nhung cUQc xung dQt bien gioi. D~u thang 12 quan Vi~t Nam chie'm vung "Mo Vyt" sau khi Campuchia tan cong Tay Ninh, gie't va lam bi thuang khoang 2.000 nguoi.

1978

- 01-05-01978 : Trung Qu6c cao bUQc Vi~t Nam 156 * DlX1NGKI~N


tuoe do~t Uti san va tfl,le xua't ttr 70.000 de'n 90.000 nguoi Hoa trong cae dQt "cai t~o Hi san" t~i Sai Gon, tuyen b6 cat vi~n trQ eho Vi~t Nam va giii tau d~ di tan nguoi Hoa.

- 21-12-1978 : Vi~t Nam ta'n eong Campuehia.

1979

- 07-01-1979 : Chinh phu Pol Pot bo thu do Nam

Yang. Vi~t Nam ehie'm dong Campuehia, dlfng len M~t Tr~n Th6ng Nha't Qu6e Gia Campuehia. Trong thai gian d§u, quan dQi Vi~t Nam dUQe nhan dan Campuehia chao don nhu nhung nguoi giai phong nhung khi tham vQng thanh l~p Lien bang Dong Duong duoi quy€n eua dang CQng San Vi~t Nam lQ r6, Vi~t Nam bi eh6ng d6i eh~ng nhung bdi quan Kho-meDo rna ca qua'n eua ehinh phu Heng Xomrin do Vi~t Nam l~p ra, lam ehe't khoang 52.000 quan Hnh va han 200.000 nguoi bi thuang trong han muoi nam ehie'm dong. - 17-02-1979 : Trung Qu6e ta'n eong Vi~t Nam

sau

Vl;l Vi~t

Nam tie'n ehie'm Campuehia. Tli 200.000 de'n 300.000 quan Trung Qu6e, co phao binh va phi co y~m trQ, ta'n eong tren mQt m~t tr~n dai han 600 cay so' dQe thea bien gioi. Vi~t Nam khang elf m~nh. - 05-03-1979 : Trung Qu6e tuyen b6 rut quan, sau khi da tie'n sau VaG lanh th6 Vi~t Nam khoang 40 VI~TNAM TH{KY 20 * 157


cay s6, chie'm dong va pha huy thi xli dnh L(~lllg Sdn, de "d~y Vic$t Nam mQt bai hQc". Theo Trung Qu6c thl co khoang 20.000 quan Trung Qu6c va 50.000 quan Vic$t Nam bi gie't hay bi thudng.

- 05-08-1979 : Hoang Van Hoan, nhan v~t than Trung Qu6c cao dip nhat trong dang CQng San, bi) tr6n sang Trung Qu6c. - Nom 1979 : Phong trao vu<;lt bien len cao nha't, keo dai cho tai nhung nam d~u tMp nien 1980, 1a ke't qua "Phudng an 2" clla cQng san cho phep nguoi di tan dong thuy€n vu<;lt bien, vua de trl,lC xuat nguoi Hoa vua de vd vet vang clla nguoi vu<;lt bien phai dong. Chi nQi trong mQt thang (thang sau) dli co 55.000 nguoi tdi du<;lC cac qu6c gia Ian bang.

1980

- 30-03-1980 : Ton Duc Th~ng (1888-1980) qua doi. Ong 1a Chll t!ch nudc (Mi€n B~c) til 23-9-1969, sau khi H6 Chi Minh qua doi . - 26-06-1980 : Nha van H6 Huu Tuong (19101980) qua doi. Ong bi cQng san b~t giam, khi g~n che't dU<;lC chd v€ tra cho gia dlnh nhung che't d dQc duong tu Phan Thie't v€ Sai Gan. Ong 1a nha van, nha tu tUdng va chinh tft gia, tung bi til dudi thoi Phap thuQC, bi ke't an til' hlnh duOi 158 * DLfdNGKI~ N


thai chinh phu Ngo Dlnh Di~m . Tac phffm tieu bi~u: Phi U;lC sang Tau (1950) .

• 1982 - Niim 1982 Trfrn Van Huang (1901-1982), nguyen ph6 t6ng th6ng va t6ng th6ng Vi~t Nam CQng Hoa, qua doi.

*

The' gifJi

- 13-11-1982 : Khanh thanh dai ky ni~m chie'n tranh Vi~t Nam tl;li thu do Hoa Thinh D6n (Hoa KY). Dfli dUQc hQa ki~u bdi Maya Ying Li, sinh vien kie'n truc truong dl;li hQc Yale, lfl buc tuong da den hlnh chIT V khac ten 57.939 quan nhan My tr~n ho?c mat tich tl;li Vi~t Nam.

ta

1984

- 07-09-1984: Nha van, nhfl bao VCi B~ng (19141984), qua doi. Tac phffm chinh: Man ngon Ha N()i, Man It;l miin Nam (1970), Thuong nha muoi hai (1972) .. - 22-12-1984 : HQc gia Nguy€n Hie'n Le (19121984) qua doi. Tac phffm cua ong rat da dl;lng, phfin ldn ve van minh, van h6a, Itch Trung Qu6c. Ong cCing khao cuu ve ngon ngIT, trie't hQc, vie't ve guang danh nhan, vie't du ki, dtch ti~u .thuye't...

sa

VI~TNAM THt'KY 20 * 159


1985

- 02-06-1985 : Nha van Thanh Nam, ten th~t Tr§n D~i Vi~t (1931-1985) qua doi t~i Hoa Ky. Ong dli xua't ban tren 47 cuon ti€u thuye't va thd, trong do t~p thd [Jlit khach (1983) xua't ban t~i hai ngo~i thuong dUQc nh~c tai.

1986

- Thting 05 & 06-1986 : HQi nghi l§n thu 10 ban cha'p hanh trung udng dang CQng San Vi~t Nam ttf phe blnh sai l§m trong chi d~o gia h1dng ti€n va che' dQ t~p trung quan lieu bao ca'p. - 10-07-1986 : Le Duffn, t6ng bi thu dang CQng San Vi~t Nam, qua doi. (Xern Dang CQng San Vi~t Narn thoi IcY 1930-1976) - 14-07-1986 : Truong Chinh dUQc b§u lam t6ng bi thu dang CQng San Vi~t Nam.

- 15 den 18-12-1986 : £)~i hQi d~i bi€u toan qu6c dang CQng San Vi~t Nam l§n thu VI Nguy€n Van Linh dUQc b§u lam t6ng bi thu. Truong Chinh, Ph~m Van D6ng, Le Duc ThQ dUQc trao nhi~m Vl:l co' va'n khong co thtfc quy€n . D~i hQi VIla buac ngo~t quan trQng trong lich sii' dang CQng San Vi~t Narn, chfnh thuc thtfc hi~n "d6i rnai", rnd cii'a cho "kinh te' thi truong thea dinh huang xli hQi chu nghla". 160 • DLXlNGKI~N


1987

- 25-05-1987 : Md dau lo~t bai bao "Nhung vi~c cdn tam ngay" ky NVL, dUQc hi~u la cua Nguy€n Van Linh, t6ng bi thu dang CQng San, de c~p de'n nhung vic$c "dn lam ngay" d~ budc vao "thoi ky d6i mdi". - Thang 06-1987 : Xua't ban "D6i moi tli duy va phong each" cua Nguy€n Van Linh xac nh~n mQt Ian nua duong l5i d6i mdi cua dang CQng San. - 14-06-1987 : Nha phe blnh van hQc Vii NgQc Phan (1902-1987) qua doi. Tac ph£m chinh: Nhd van hi~n d{li. - 28-07-1987 : Nha van Nguy€n Tuan (19101987) qua doi. Tae ph£m ehinh: Vang bong mQt thoi (1940), Tuy but I (1941), Chiec lli dbng milt cua (1941), Tuy but II (1943), Chua Dan (1944) ... - 28-08-1987: Hoang Ca Minh, nguyen Pho de d5e trong Quan h!c Vic$t Nam CQng Hca ttl sat t~i Nam Uio. Gng Ia ehu tich M~t Tr~n Th5ng Nha't Giai Phong Vic$t Nam thanh l~p t~i hai ngo~i tlt nam 1980, dm dau mQt toan khang chien quan ve nude l~p ehie'n khu nhung bt phat giae, bi thuang trude khi ttl sat. T 6 ehU'e eua M~t Tr~n t~i h£'ii ngo~i trong mQt thoi gian dai phu nh~n cng dii ehe't. VI€TNAM THt'KY 20 * 161


1988

- 30-09-1988 : Tnrong Chinh (1907-1988), ten th~t D~ng Xuan Khu, qua doi. (Xem Dang CQng San Vi~t Nam thoi kY 1930-1976)

- Niim 1988 : Nha tho Quang Dung (1921-1988) qua doi. Ong la tac gia nhung bai tho n6i tieng thai khang chien: Tay tien, Dai bo, Mdt nguoi S(/n Tay ... - Niim 1988 : HQa sI Bui Xuan Phai (1921-1988) qua doi. Ong tot nghi~p truong Cao d~ng my thu~t Dong Duong nam 1945, chuyen son dftu v~ cac d~ tai pho phuong. Cac hQa phfi'm n6i tieng: 6 quan Chuang, Van mie'u, Cdnh vong, Pha' cd HQi An ... - Niim 1988 : Nha van Blnh Nguyen LQc ten th~t To Van Tua'n (1914-1988) qua doi t~i Hoa Ky. Ong d6ng thai la nha nghien cuu, chu giai c6 van, nghien cuu v~ Ngu6n ga'c Ma Lai cua dan tQc Vi~t Nam (1971), LQt tran Vi~t nga (1972), nhung cac sang tac cua ong moi th~t dua ong len nha titiu thuye't hang dftu voi khoang 1000 truy~n ngan, chuyen vie't v~ sinh ho~t nong thon mi~n Nam.

1989

- 08-06-1989 : Nh~c sI Lu'u Huu Phuoc (19211989) qua doi. Ong sang tac nhi~u ban hung ca kich dQng tinh thftn yeu nuoc: Bt;lch Dang giang, HQi nghi Dien H6ng, H6n til sf, Len dang, Thanh nien hanh 162 * DlfdNGKI~N


khuc .. Chinh phu Nguy~n van Xuan ch9n bai Thanh nien hanh khuc (do'i lai) lam quo'c ca coa Quo'c gia Vi~t Nam tir 1948 m~c du vaG thai di€m rIy cng dung trong hang ngO M~t tr~n Vi~t Minh khang chien cho'ng Phap. - 29-09-1989 : Vi~t Nam ra tuyen bo' hoan thanh

rut toan b9 quan chiem d6ng khoi Campuchia. - Niim 1989 : £)oan Phu Tu (1910-1989) qua doi. Dng la nha bao, lqch tac gia nhu'ng l<:ti n6i tieng voi bai tho Mau thai gian.

1990

- 13-10-1990 : Le £)uc Th9 (1911-1990) qua doi.

(Xem Dang CQng San

Vi~t

Nam thai

kY 1930-1976)

1991

- 13-08-1991 : Nha tho

H6

Dzenh (1916-1991) qua doi. Tac phffm chinh: Chan trai cu (1942), Que ngoc;zi (1942) ... - Niim 1991 : Nha tho Lu'U Tr9ng Lu' (1911-1991) qua doi. Tac phffm chinh: Titng thu (1939), Kh6i lam chiiu (1941) ...

1992

- 21-12-1992 : Nha tho Quach TrIn (1910-1992) VieTNAM THt'KY 20 * 163


qua doi. Tac ph~m crunh: MQt tdm Long (1939), Mua cd diln (1941).

1993

- 20-06-1993 : H9a sT Nguy€n Gia Tri (19081993) qua doi. Ong chuyen v~ son mai, cac h9a ph~m n6i tie'ng: Chdi toc, Khi tlnh n((Ju Luc tim canh, Cdnh thien thai, VLtOn xuan ... Ngoai ra eng la nguoi da t~o ra nhan v~t Ly Toet, Xa X~ tren bao Phong Hoa n6i tie'ng mQt thai dudi but hi~u RIGT.

- Niim 1993 : Tr~n Duc Thao (1917-1993), giao su, trie't gia, qua doi. Nhil'ng nam 1956-1957 eng c6 lien h~ de'n phong trao Nhftn Van giai ph~m nen bi chuy~n ceng tac kheng dUQc lam ceng tac nghien cuu cac va'n d~ trie't h9C, tu tudng. Nam 1991 eng dUQc moi sang Phap va qua doi t~i d6 nam 1993. Tac ph~m chinh: Trie't h(Jc dii di den dau (1951, Paris), Phenomeno-Logie et meterialisme diaLectique (1951, Paris), Va'n di nQi dung xii hQi va hznh thuc til do (1956, Ha NQi), N6 Lllc phdt triln til do dan chu (1956), Van di con ngLtoi va chu nghla Ii lug,n khong co con ngLtoi (1989) .

1995

- 21-01-1995 : Nha tho Phung Quan (1932-1995) qua doi t~i Ha NQi. Ong la tac gia bai tho UJi m~ d(in dang tren Nhan Van so 21 ra ngay 27-90-1957 dem de'n 164 * DlXlNGKI~N


cho eng nhi~u nam tu d~y.

- 16-04-1995 : Nha ngcn ngu hQc va dan toc hQc Nguy~n Bl;lt Tuy' (1920-1995) qua doi. Tac ph§m chinh: ChtJ va van Vi~t Nam khoa h9C (1949), Ngon ngtJ h9C (1950) ... - 10-07-1995 : Nhl;lC SI Van Cao (1923-1995) ten th~t Nguy~n Van Cao qua doi tl;li Ha NOi. Gng la mot trong cac nhl;lc sl tien phong trong phong trao tan nhl;lc Vi~t Nam cling vdi Lttu Huu Phudc, B6 Nhu~n, Nguy~n Xuan Khoat.. . Ngoai nhung ban nhl;lc tlnh cam n6i tie'ng (Bu6n tan thu 1939, Thien thai 1941, Btn xuan 1942, Cung dan xua 1943), ban Titn quan ca (1944) du<;1C che'do cong san chQn lam qu6c ca nhung tu nam 1957 VI co lien h~ de'n Vl;! Nhan Van-Giai Ph§m, eng b! che' do trU d~p, s6ng trong ngheo kh6 cho den che't. Ngoai vi~c sang tac nhl;lc, eng con la mot hQa sI va nha tho co tai. - 11-07-1995 : My chinh thuc thie't l~p quan h~ ngol;li giao vdi Vi~t Nam. - 28-0701995 : Vi~t Nam gia nuoc Bcng Nam A (ASEAN)

nh~p Hi~p

hoi cac

- 01-08-1995 : Nhl;lC SI Duong Thi~u TI10c (19151995) qua doi tC;li Sai Gon. Cac nhC;lc ph§m cua cng nhl1 Bern tim btn Ng¥, Titng xUa, Ng9c Lan, an nghfa sinh thanh ... trong su6t VI€TNAM TH~KY 20 * 165


han nti'a the' ky vftn tie'p tl,lC dUQc ham rnQ .

1996

- 18-01-1996 : Nha tho

va

Dlnh Lien (19131996) qua doi. Trong sl,l' nghi<$p cua ong, ong d~ l~i bai tho Ong d6 n6i tie'ng. - 09-12-1996: Nha khao c6 hQc Vuong H6ng S~n (1902-1996) qua doi t~i Sai Gon, thQ 94 tu6i. Ngoai bQ sttu t~p d6 c6 rna thee di chuc ong d~ l~i cho chinh quy€n hi<$n nay, ong la tac gia nhi€u tac phffrn v€ dan tQc hQC va khao c6 hQc nhu: Sizi Gon ndm xUa, Thl1 chcli. stich, Thl1 chcli. cd ngot;m...

1997

- 19-01-1997 : Nha tho Tr~n D~n (1926-1997) qua doi t~i Ha NQi. Gng la tac gia bai tho Nha't dinh

thang dang tren Nhan Van (1957), bi tu nhi€u narn. - 06-02-1997 : Nha van Duyen Anh, ten th~t va MQng Long (1935-1997) qua doi t~i Phap. Gng co Ie la nha van d~u tien chuyen vie't cho Ilia tu6i thie'u nien, rna ong gQi la "Ilia tu6i thich 0 rnai" . Tu tac phffrn d~u

tay Hoa thien ly (1963) n6i tie'ng ngay, cac cu6n khac cua ong ra't dUQc ua chuQng nhu Chuong com, Dung Da Kao, B6n lita ... V€ bao chi, vdi but hi<$u Thl10ng Sinh, ong chuyen vie't chuy<$n phie'rn cong kich cac nhan v~t n6i tie'ng gay nen nhi€u thu oan. 166 * DUJNGKI~N


- Thang 05-97 : Nong dan tinh Thai Blnh n6i d~y ch6ng tham nhGng, ba't cong cua chinh quy~n va can bQ oia phl1ong.

- 13-6-1997 : Lu~t sl1, trie't gia Nguy~n Ml;mh Tl10ng (1909-1997) qua ooi. Nam 1957 nhan o:,li hQi M~t tr~n T6 qu6c ong oQc bai tham lu~n v~ y nghia phap lu~t trong ooi s6ng mi~n Bac gay xon xao dl1lu~n trong va ngoai nl1oc . Ong bi oang CQng San truy buc, khong OI1<;1C hanh ngh~ lu~t sl1 va nghien cuu khie'n ong tV cho la bi ooi "rut phcp thong cong". 6ng o~ l:,li mQt sO' tac ph§'m oa sO' vie't bang tie'ng Phap. - 31-07-1997 : Cvu hoang Bao f):,li qua ooi t:,li Paris, Pha p. ?

"BAOD~I

Bao Dc;Li (1913-1997) huy La Vinh Th~y, Len ngoi ngay 8-1-1926 nhung dU(lc dua sang Phdp h9C dtn nam 1932 mai vi nuac girl vi~c triiu chinh. Khi Nhtj.t dao chinh Phdp ngay 9-31945 Bao Dc;Li tuyen bo' hlly b6 cdc hi~p uac kY vai Phdp, moi Tran Tr9ng Kim, mQt h9C gia co uy tin thanh itj.p chinh phil dQc Ltj.p dau lien. Nhung vi Nhtj.t khong tht!c tam trao tra dQc Ltj.p cho Vi~t Nam va vi tlnh hinh bitn chuyln qud nhanh, ngay 25-8-1945 do dp it!c clla Vi~t Minh, Bao Dc;Li tuyen chitu thodi vi. Ngay 18-3-1946, nhan co hQi H6 Chi Minh cil ong cam dau mQt phdi doan sang Trung VI€TNAM TH{KY 20 * 167


Quae, Bao Dc,zi li lc,zi khang vi mtCIc. Tit nam 1947 Phdp thuCJng thuylt wJi Bao Dc,zi, di den hi~p dinh vinh Hc,z Long kY giaa Nguy~n Van Xuan va Bollaert r6i hi~p dinh Elysees kY giaa to'ng thang Phdp Vincent Auriol va Bao Dc,zi ngay 8-3-1949 thanh l~p Quac Gia Vi~t Nam trong Lien Hi~p Phdp do Bao Dc,zi tam quae truling. Ngay 23-10-1955 ang bi thu tU{lng Nga Dinh Di~m trua't phI trong mQt cUQc trung c&u dan y. Tit d6 ang sang tc,zi Phdp cho dIn ngay qua doi. Ong kIt han wJi Nam PhuCJng hoang h~u, c6 nam con chinh thuc, hai trai ba gai. 6ng khang phai la nha liinh dc,zo CUCJng quylt, thich san ban hCJn hoc,zt dQng chinh tri nen dii khong gia duqc ngai vang cho nha Nguy~n, gianh lc,zi dQc l~p va dua qua'c gia toi mQt chI dQ tlf do khang cQng san. Tuy nhien, trong nhl1ng hoan canh kh6 khan, ang van gia duC/c tU cach cua mQt ong vua, dit la ong vua khang c6 thlfc quyin. - 18-09-1997 : Nhl,lc S1 Le Thu'dng ten

th~t

Ngo Dlnh HQ (1914-1997) qua doi. Cac nhl,lc phffm n6i tie'ng: H9C sinh hanh khuc, tru'ong ca Han v9ng phu (I), Ai xuai vc,zn [{ (II), Nguoi chinh phu vi (III) ...

- Thang 12-97 : Trftn DQ, nguyen trung tu'ong, nguyen trltCing ban van h6a van ngh~ trung u'dng dang CQng San, gii'i cho dang bfli vie't "Tinh hinh dat nUoc va vai tro cua dang CQng San" khuye'n cao ciii each chfnh tri, md rQng cac quy€n tV do, dan chu. 168 • DtXJNGKI~N


- Tit 22 den 29-12-97 : £)~i hoi bat thuang uy ban trung uong dang Cong San h9P bftu Le Kha Phieu lam t6ng bi thu thay £)6 Muoi. Lftn dftu tien mot tlfong lanh trong quan dOi dU<;1C cli' lam t6ng bi thu dang.

1998

- 10-01-1998 : Nha van Mai Thao (1927-1998) ten th~t Nguyen £)ang Quy qua dai t~i California (Hoa KY). M~c du nh6m Sang T~o khong phai la mot t6 chuc, ong vftn dU<;1C coi nhu nguoi sang l~p va chu trt!ong nh6m Sang T~o. Tac phftm chinh: Dem giii til Hd NQi (1956).

- 18-04-1998 : Nha tho Nguyen Sa (1932-1998) ten th~t Tdn Bich Lan qua dai t~i California (Hoa KY). Tac phftm chinh: Tho Nguyen Sa, trong d6 c6 bai tho ph6 nh~c ..4.0 l~a Hd Dong dU<;1C nhi~u nguai ua thich. - 27-04-1998 : Nguyen Van Linh (1915-1998), ten th~t Nguyen Van Cuc, nguyen t6ng bi thu dang CQng San Vi~t Nam, qua doi. - 20-08-1998 : Ong VU Van Mftu (1913-1998) qua dai t~i Phap. Ong nguyen la khoa trt!dng £)~i hQc Lu~ t khoa Sai Gon, nam 1963 dang la ngo~i trt!dng trong chinh phu cua t6ng thong Ngo £)lnh Di~m ong xllong toe va til ehue khi chinh phu bitt giii' cac tang ni trong phong trao tranh da'u cua Ph~t Giao. Nam 1975, ong dU<;1e tGng thong euoi eung eua VNCH Ia Duong VI~TNAM TH~KY 20 * 169


Van Minh cll' lam thu tuong mQt chfnh phu ngan ngui (3 ngay) truoc khi cQng san chie'm toan th~ mi~n Nam.

- Thang 09-1998 : Nha dm quy~n cQng san cong b6 danh sach cac tu nhan chinh tIi dUQc td ttf do trong do co cac ong Nguy~n Ban Que', Boan Vie't Ho~t, Tr~n M~nh Quynh, Ly T6ng; Hoa thuQng Thlch Quang BQ, cac ThuQng tQa Thich Tu~ Sy, Thich Tn Sieu. Tat ca cac tu nhan nay d~u bi xll' ph~t tu tU 15 de'n 20 nam v'i cac ho~t dQng doi hoi cai t6 chfnh tIi va nhan quy~n d Vi~t Nam. - 07-10-1998 : Nha tho Bui Giang (1926-1998) qua dai t~i Sai Gon. Dng tung vie't bien khao, dich nhung dUQc bie't de'n nhi~u nhat la tho. Dng co mQt dai s6ng kha d~c bi~t, co tri~u chung bat thuang v~ th~n kinh va s6ng cUQc dai khong cau thuc. - 14-11-1998 : Vi~t Nam gia nh~p Di~n dan HQp tac kinh te' Chau A-Thai Blnh duong (APEC).

â&#x20AC;˘

1999

- 01-04-1999 : Ki~m ke dan so' tren toan qu6c. Dan so Vi~t Nam tfnh de'n thai di~m nay la 76 tri~u 324 ngan 753 nguai . - 20-10-1999 : Bao so' 9 gay thi~t h~i Ion t~i Ha TInh, Quang B'inh, Quang TIi, Thua Thien-Hue', Quang Ngai, B'inh Binh. 170 * DlXINGKI~N


- 02-11-1999 : Tr~n lii It,lt IOn nha't thc' ky tu Quang Blnh dc'n Blnh Dinh gay thic$t h~i nghiem trQng v6 ngl10i va cua.

- 17-12-1999 : N6i nhip du My Thu~n do Uc tai trQ qua song Ti6n, n6i li6n dl10ng bO giua tinh Ti6n Giang va tinh Vlnh Long. - 30-12-1999 : L& IcY "HifP liOC bien gioi tren da't liin Vift Nam - Trung QU{)'c" . Voi hifP liOc nay khi dm l~i m6c bien gioi th"i mot ph~n lanh th6 Vic$t Nam nay thuoc v6 Trung Qu6c, trong do co eli cii'a Huu Nghi, thl10ng dl1Qc gQi ph6 bie'n la ai Nam Quan. ?

A

?

A

.. BANG CQNG SAN VIeT NAM (1976-1999) Tit khi thie't leJ,p dli(!C che'dQ cQng san tren ca nliOc va tro Ir;zi danh hi?u dang CQng San (1976), cdc bie'n chuyin trong va ngoai nliOc dii co anh hlidng dlia de'n thay d5i nhan slj va dliilng U;'i cua dang CQng San: - Trong nt/ne:

Du mu{;'n du kh6ng cQng san phai quan Iy mQt qu6'c gia trang thili binh, ma nhr1ng quye't dinh tuy tifn co thi cdn thie't va hr1u hifU trong thili chien, phd hong ta't ca m9i ke' hor;zch heJ,u chien ma tren mij,t Iy thuye't, co thila dung. Slj chenh I?ch ro rang v~ cd cdu va dili song gir1a hai mi~n dlia toi Slj thodi hoa khong VI~TNAM TH~KY 20 * 171


tranh dur;tc cua can bQ va dtlng vien. Tf tham nhiing kh6ng la hi~n tUr;tng naa ma tro thanh ban cha't vi ne'u kh6ng, che' dQ se Sf:lP dd khi kh6ng nu6i s6'ng dur;tc dang vien ma hoan canh moi kh6ng thi bilt hQ hy sinh kham khd nhu trong thoi chien. ST! bt;lc dili IQ Idu cac nhan v(it mi€n Nam, cQng san ltin kh6ng cQng san, titng hr;tp tac, lam binh phong, co c6ng trong chie'n tranh dua toi nhang ba't miln c6ng khai ma dang CQng San kh6ng thi dan ap, thanh trang quye't /ift nhu truoc lam giam tam Iy sr;t hili, vo'n la va khi Ir;ti ht;li cua chuyen chinh v6 san. - Ngoai nude: ST! Sf:lp d6 cua kho'i cQng san Dong Au va Lien XO, thanh trl cua cach mt;lng vo san, la mQt don nijng ma cQng san Vi~t Nam phai chong do. CUQC tie'n c6ng chiem dong Campuchia dua toi tlnh trt;lng thit nghich va chie'n tranh bien gioi voi Trung Qu6'c khie'n cQng san phai tit bo tham vQng lam chu D6ng Duong, hoa hoiln voi kh6'i tT! do va tren thT!C te: bling mQi cach gia chinh quy€n cho dang dit phai hy sinh chu nghia. Nhang ye'u to' ay dua tOi: - Dt;li hQi dang nam 1986 dua Nguyln Van Linh len t6ng bi thu, vita giai quytt cUQc tranh quy€n giaa Le Duti'n, Le Duc ThQ, Truong Chinh vita thtl nghi~m chinh sach "d6i moi", vay mur;tn khai ni~m "glasnost" (c6ng khai) va "perestroika" (xay dT!ng It;li) cua Mikhail Gortbachov, tdng hi thu dang CQng San Lien XO. 172 • DltlNGKI~N


- Dua Vo van Ki~t len lam thu tUClng nam 1987 thay Pht;lm Van D6ng, ap d¥-ng liiu thw]'c cua DiJ.ng Tiiu Blnh cho Trung Quoe xay dT!ng "kinh ti thj truong thea djnh hUClng xii hQi chu nghia", hdu mQt cach gian dj 10. coi troi kinh ti nhung khong coi troi chinh trj, quyin liinh dt;lo van La quyin dQc ton cua dang CQng San. s,! thay d6i to?ng hi thu (DJ Muoi thay Nguyln Van Linh nam 1991, U Kha Phieu thay DJ Muoi nam 1997) va thu tuClng (Phan Van Khai thay Vo Van Ki~t nam 1997) khong cho thay da'u hi~u thay d6i can han nao, van chilO. tiip t¥-c sao chep kiiu mau Trung Quoe di t6n tt;li trong s,! nghjch ly vCli chinh h9, mQt chi dQ cQng san khong cQng san, va nghjch Ly vCli trao Luu Ljch sa, mQt thdu so' tuClc dot;lt quyin cong dan cua da so~ Nhung nhilng nam cuo'i cung the' kY 20 cung cho thay hy v9ng: nhilng dang vien giac ngQ chu nghfa va th,!C te: dot;ln tuy~t vCli dang (Hoang Minh Chinh, Nguyln Minh can .. .), nhilng tri thuc trong nuClc co qua khu hay khong co qua khu vCli cQng san (Tran DQ, Phan Dinh Di~u, Nguyln Thanh Giang, Ha Sf Phu, Tieu Dao Bao C'!, Doan Viit Hot;lt, Nguyln Dan Qul .. ) tuy hOt;lt dQng rieng re nhung diu nhiim m¥-c dich giai trit dlin tQc ra khoi chi dQ ap huc tinh vi va tan nhan nhli't trong ljch sa.

VI€TNAM TH~KY 20· 173


174 * DlX1NGKI~N


Mucluc • • 07 *

W

Lm NOI DAU

09 * SO Luoe

vB

.

'"

?

THEKY19 17 * VIf:T NAM '" ? TIlE KY 20

VI~TNAM TH~KY 20 * 175


176 * DWNGKI~N


~iengQuiHu.ng Chzt trLtCing: UYENTHAO voi S'i! c(mg tac cua

HA THl1QNG NHAN • DOAN Qu6c SY • MINH VO • TIIANH THl10NG HOANG • TRAN PHONG viJ • DAM QUANG LAM • HOANG HAl TIIllY • HA TIIt R~T • H6NG DUONG •

HOANG SONG I..ItM • PHAN D~N .11IAI TIIiJy • TRJNH DINH TRANG • HOANG NGQC I..ItN • viJ ANH • TRUNG DUONG • PHUNG THJ ~ • rt PHU NHU~ • NGurtN ~N AN • LA HUY QuY • NGurtN HtJu D~N • VUONG DUC ~ • rt ~P • NGurtN 1'lJYtN • CHU TAN • ~T DUONG • TRUONG CAM viNH • P~ Qu6c BAO • XUAN BicH • PHO H6NG HA • PRAM TRA.N • D~G DINH KHIfT • DU THJ Dl-tM Bu6N • ~C LY HUONG • P~ DUC VUQNG

2:J

Bt!n d{H; muon mua stich xin gm thu vi

Tii sach 'fIfNG Qut HUaNG P.O Box 46S3

Falls Church - VA 22044 • Stich giao t4n nha, ngoai tanh thIS Hoa Ky, them ~ phi Bu'u Di~n 3 usn • Ngtln phidu, t~nh phidu mua stich xin ghi tra cho: TIENG QUE HudNG

Email: VI~TNAM TH~KY 20

*

177


TiengQue Hliang

XINTIMDQC TAcPHAMCUA

~

,

DO em MINH -

NHAN DINH TONG Biell khao * MINH VO

H~P

• BQ sach day "got 1000 trallg diim i{li j kie'll cua hdll 100 tac gia khtip the' gidi vi toall bQ S!' IIghifP, hitllh vi cua Ho Chi Millh . • Nhilllg sit lifU chillh xac IIhitt vi COli IIgllili lac dQlIg vao CUQc SOllg cua diill IQC Vift Nam suot the' kj qua. . Uti giai dap cuol cilllg clio m(Ji ciiu hoi vi llhiill VfJ,t Ho Chi Millh

* An phi: BON MlJ01 My Kim

T~p I (TrClD b9 2 f.!.p) Phollg slj * VAN QUANG

LEN DOl -

Vift Nam sau tluillg 4·1975 thay doi ra sao? ChuYflllell diJi va xuo'lIg diJi chl trollg Chdp mtit va IIhilllg biell il6a IIhll tro ao thuij,t cua COli IIgllili. Tat ca se hifll hillh truIIg th!/c dllm cai IIhill CQII callh cua m{)t cay but pil6l1g s!/lloi tieng tilllhii u lIam trlldc tluillg 4·1975.

* A

~

An phi : HAl MV01 LAM My Kim / Tap

"

VIET 0 RUNG PRONG TlJ-p ky * HOANG HAl THUY Hoi UC va cam IIgh'i vi b{lll be, vi cUQc diJi cimg IIhilllg S!/ vifC dii va dallg tiep di'ill trollg callh so'lIg ly tall cua IIglliJi Vift trollg mQt giai d(Jall lich sit chOlIg chiif dtillg cay oall IIghift clla dat lI11dC

* 178 * DLJdNGKI~N

An phi HAl MV01 My Kim


~

~

,

VIETVE BE BAN • H6i ky * BiJI NGQC TAN

Qua CHUytN KE NAM 2000, Bui Ng{lc Titll aii IIhtiC tm IIhiiu callh aili trollg cac tr(li tu miill Bilc VN trrlflc 1975. VIfT VE BE B~N ki l(li cUQc sifllg cua mQt sif vall IIgh~ s1 tUllg IIdi danh mQt thili. B(lll a{lc se dOl di~1I vm buc chilli dUllg xii hqi VN sifllg dQllg llhiit va hiiu t(li sao rlflc md Ifill IIhiit cua IIhiiu IIgrlili hi~1I lIay chila mong dtiljc gi6ng chlnh minh.

* An phi HAl MUOl My Kim

TUTOI •

Tuyen tijp * CHOE NGUYEN HAl CHi Truflc 1975, bao chi My coi CHOE La mQt trollg 10 h(la s1 hi h{Ja hallg adu tht gidi. Niim 1995, btio chi Phap g{Ji CHOE La h(la s1 cUllg adll va Iii mQt trollg 611gltili VN tieu bitu sau 1975. Thallg 312003, CHOE villh villi ra ai vdi cijp milt bi loa. Vao cuo, dili, khi khOllg cOllllhill thity di ve, CHOE t1ii sallg tac Viill, thd, IIh(lc ... tiep t(IC kj thac ttim sl/ vi que hrldlrg. Cac sallg tac CUOI cUllg lliiy se all(jc gidi thi~u trollg Tif TQJ

* An phi HAl MUOl LAM My Kim ~

.....

A

TRANG TREN DEN H6i ky * Ruben David Gonzalez-Gallego VO THcJ HIEN df,eh til nguyen tde Nga ngil Niim 1968, t(li mQt b~lIh vi~1I dijc bi~t trollg khu di~1I Kremli, mqt aua be vita chao aili thi IIgllili mf! all(jc bao La 110 t1ii chet. Bua he liell t(lC hi chuyill IIll1t mOil dd vat bii qUI! cac b~lIh Vi~lI, tr(li md coi va ca llhil dlliJllg liio. i'J aau, 110 ciillg chil aem ai ChOlI, IIhwlg aua be tiep t(lC so'lIg trollg callh b(li li~t, chi cit dQllg IIdi doi khuju tay va mQt IIgoll tro trai. Niim 2003, liD trd thallh IIha viill vdi tac philm best seller: TRANG TREN BEN. Rubell David quytt aillh khOllg IIoi vi cai ..ic, nhwlg tac phdm vall ve I(li CIlQC so'lIg tiill khifc vrltft xa m{li muc hillh dUllg - cuqc so'lIg ma t(li VN vall aallg reu rao La rIu vi~t.

* An phi

MucH LAM My Kim

VIETNAM THt'KY 20 * 179


-

,

...

DAPHATHANH • THAN PH4N MA TRdI TruYfn IIgitll - NGUYEN TH1jY LONG

• GrUA DtM TRUONG H6i kj - NGUYEN TH1jY LONG

'" (H€t)

• rna VUONG DOC ~ Mfiy vdn thd cCm sot l{li trollg tri nhu

'" Hai Mlidi Mk

• rna MAl TRUNG TiNH Ngoai Vlidn Dja Dang - Nhilllg Bai Thd Xuoi

'" (H€t)

• NGA TIt HOANG H6N Tilu thuytt '" VAN QUANG

• Tam STj Nuoe Non: AI GIfT HO Tilu 1u411 '" MINH VO

• TRONG

AND

UJA

'" m€t)

cHi MINH? '" Muili Tam Mk

mil

Dii sit tilu thuyet '" UYEN THAO

'" Hai Mlidi Mk

• S6NG & CHtT (j sAl GON H6i kj '" HOANG HAl THUY

'" Hai Mlidi Mk

• CHAN udT CHAN RAo Kj sl/ '" LE THI$P

'" Hai Mlidi Mk

• rna TiNH vuONG DOC ~ Thd '" VUONG DUC L$

• DI

'" Hai Mlidi Mk

TIM NIlAN V~T

Tilu thuyet '" T~ DUY ANH

• TAN

TRUNG

TAc

Thd '" MA XUAN D~O

180 * Dl.kjNGKI~N

'" Hai Mlidi Mk

'" Hai Mlidi Mk


• GlAD HOANG GIOAN PHAOLO II

VI NIlAN DIm 01)1 ?

- Bien khao

*

~

-

TRAN PRONG VU

• LEN DiJI T~p 2 - Ph6ng sf!

*

VANQUANG

• DO L~NH DUNG - Tf! truYfn

* LE TRI$P

• 'IHO GIirA DOl TIIl10NG - Thd

*

WONG Due L$

, • MI1A NANG QuE NHA ~

- Tq,p but

* UYEN THAO

• sAl GON CAT Bl)I - H6i kj

*

HANG NGQC HAN

VieTNAM THt'KY 20 * 181


MQi giao dich xin gui thllvi: TIENG QUE HuaNG P.O Box 4653 - Falls Church VA 22044

E-mail: uyenthaol@juno.com • Sach giao tijn nha, ngoai lanh thil Hoo Ky, them 3 My Kim If phi Bliu Difn • Ngiin phitu xin ghi tra cho: TIENG QUE HuaNG 182 * DUdNGKI~N


~

A

t

vmT NAM 'IHE KY 20 Bien nien sii * DUONG KEEN

To sach TIENG QUE HUONG xua't ban

An phi: MUCII LAM My Kim VI~TNAM THt'KY 20 * 183


184 * DL1dNGKI~N


HI ten th~t va ciing la but hi~u sinh nam 1939 t~i Hue'. • Gia nh~p Lu~t Sli Doan Toa Thli<1ng Thii'm Sai Gon nlim 1966. • Chii but t~p chi Van HQc, Sai Gon 1961-1963 • • Giai thlidng Van Chlidng Toan Quo'c (Kjch) nam 1968. • Dil xua't ban Thd, Kjch, Truy~n Nglin, Truy~n Dai, bien khao Lu~t ...

• Tit nam 1979 djnh cli

Duong Kien - Viet Nam The Ky 20 - 2005  

Duong Kien - Viet Nam The Ky 20 - 2005

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you