Page 1

2009 – 2010 Ikasturtea

eta Inguruak

1


2


3


4


5


6


7


8


-7-

9


10


11


NIRE

KALEA

Ni ..................................................................................... bizi naiz. Ni ...................................................................................... naiz. Nire kalea .................................................. auzoan dago Nire kalean denda hauek daude: .................................................................... ......................................................................................................................... Nire kaleak gutxi gora behera .............................. metro ditu. Nire kalea ......................................... da.(Adibidez, estua, zabala, arrunta...) Nire ustez, nire kalean falta dira: .................................................................... ......................................................................................................................... ......................................................................................................................... Irungo planoan begiratu ondoren idatz itzazu zure kalearekin paralelak diren bi kale: ......................................................................................................................... Idatz ezazu ere zure kalearekin perpendikularra den kale baten izena: ......................................................................................................................... Egin ezazu zure kaleko marrazkiren bat.

12


IRUNGO

MUGAK

Irun BIDASOA ESKUALDEAN dago, Hondarribia, Oiartzun eta Lezo herriekin. Irun GIPUZKOA Iparekialdean.

PROBINTZIAN

dago,

Gipuzkoako

PLANOAN ETA MAPAN DATUAK AURKITZEKO‌ AHAZTU !!!:

EZ

IPARRALDEA: Mapa batean goian dago. Iparrorratzak beti seinalatzen du. Erderaz, norte. HEGOALDEA: Mapa batean beti behean dago. Erderaz, sur. EKIALDEA: Mapa batean eskubialdean dago. Eguzkia goizean hortik ikusten dugu ateratzen. Erderaz, este. MENDEBALDEA: Mapa batean ezkerraldean dago. Eguzkia arratsaldean hortik ikusten dugu sartzen. Erderaz, oeste.

IKASI:

IRUNGO INGURUAN daude: IPARRALDEAN: Hondarribia eta Hendaia. HEGOALDEAN: Oiartzun eta Nafarroa EKIALDEAN: Nafarroa MENDEBALDEAN: Hondarribia, Lezo eta Oiartzun

Margo itzazu Irungo mapan * Iparraldekomuga, laranjaz * Mendebaldeko muga, gorriz

* Ekialdeko muga, berdez * Hegoaldeko muga, horiaz

* Bidasoa ibaia, Endara erreka eta Txingudi itsasadarra, urdinez

13


IRUNGO

MUGAK

Zer dago Iparraldean ? …………………………………………………... Zer dago Hegoaldean ?…………………………………………………... Zer dago Ekialdean ? …………………………………………………….. Zer dago Mendebaldean ? ……………………………………………….

Ezagutzen al duzu aipatutako tokiren bat? ………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………. Egin ezazu Irungo maparen marrazkia:

14


HIRIGUNEA ETA AUZOAK Hasiera batean Irun Santiago portuak, Junkal elizak, Urdanibia eta Donibane plazak osatzen zuten. Geroago Eliza kalea, Larretxipi, Kale Nagusia, Jesus Kalea eta Kontrakale kalea sortu ziren. Udalerria bera zazpi auzotan banatzen da eta auzo hauetan zaharrenak Bidasoa, Meaka, Olaberria eta Lapitze dira. Hirigunea handitzen joan zen neurrian, auzo bakoitzean, auzo txiki batzuk Portu ziren. Adibidez, Behobia auzoan , Azken Portu eta Dunboa.



1.- ANAKA

Jaizkibeletik hurbil kokatuta dago. Orain dela urte asko baserri batzuk ziren; gaur egun, ordea, oso auzo haundia da, gero eta jende gehiago bici da. Auzo honetan, El Pinar, San Miguel, RENFE eta Topol tren geltokia eta Bidasoa Eskualdeko Ospitalea.



2.- LAPITZE

Orain auzo honetan bi Lanbide Eskola (Bidasoa-“La Sindical� eta La Salle),eta Belaskoenea auzo berria aurki ditzakegu.

15




3.- LANDETXA – VENTAS

Lehen auzo honek “Katea” auzoa zuen , Irunen sartzeko zergak (katea) ordaindu behar zirelako. Donostiarako bidean Irungo azkeneko auzoa da eta industria ugari dago. Gaur egun auzo honetan Txingudi gune komertziala (Alcampo, Decathlon, zineak...) dago, Irungo Industrialdea eta Porcelanas del Bidasoa lantegia.



4.- OLABERRIA

Aiako Harrien magalean aurkitzen da, Lapitze eta Meaka auzoen artean. Hainbat baserri osatzen dute auzo hau. Aintzinean erromatarrek auzo honetako meategietan lan egiten zuten.



5.- BEHOBIA

Hemendik pasatzen dira Nafarrerako eta Frantziarako bideak. Irungo auzorik txikiena da eta San Martzial mendia, Los Faisanes irla, Dunboa, Azken Portu Gazteluzar eta Zaisa auzo honetan daude.

16




6.- MEAKA

Garai batean hemengo meategietan Ingelesek eta frantsesek lan egiten zuten Auzo honetan Erlaitz eta Pagogaina mendiak, Arbes, Arbeseko Errota eta Ibarla aurki ditzakegu.



7.- BIDASOA

Behobia auzo ondoan dago eta Nafarroako mugaraino zabaltzen da da, Bidasoa ibaiaren ertzean. Oso ederra da eta hemendik Endara erreka pasa da. Mendi eder eta baserriz osatuta dago auzo hau.

17


HIRIGUNEA

ETA

AUZOAK

“A” mapan margo ezazu auzo bakoitza kolore ezberdin erabiliz eta bizi zaren auzoa gorriz. “B” mapan idatz ezazu auzo bakoitzaren izena bere lekuan. HIRIGUNEA ETA AUZOAK irakurri ondoren bete itzazu hutsune hauek: • BIDASOA auzoa ………………………. ondoan dago. Hemendik Bidasoa ibaia eta ……………….................…. erreka pasatzen dira. • ………………………….........................….. Topo geltokiak daude.

auzoan

Renfe

eta

• Donostiarako bidean Irungo azkenengo auzoa da……………… ……………………………………………………………………….. • Auzo hau Jaizkibel menditik hurbil dago eta bertan ospitalea aurkitzen da. Zein auzo da?........................................................... •

…………….....………… irla ospetsua hemen dago San Martzial mendia ere …………..........………….. auzoan dago.

• Aiako Harrien magalean,…………….....……...…… auzoa dago. • MEAKA auzoan………………......……. mendi hauek daude. • Hasieran Irun,…………….....……. Portuak, Junkal elizak,……. ………….………eta………........………….plazak osatzen zuten.

18


A

B

D

1 2 3 4 5 6 7

A - Irungo auzo bat B - Patata frijituak jaten ditugunean horrelako zarata ateratzen dugu. Bi kontsonante. D - Mina hartzen dugunean hori esaten dugu. Etxean sartzeko irekitzen dugu.

1.- Ibai bat da eta Irunen ikusten dugu. Irungo auzo bat, Jaizkibeletik hurbil. 2.- Erreka bat da, Bidasoa auzoan. .................. naiz. Triku hitzaren lehenengo hiru letra. 3.- Irun hori da. Erlaitz da.... 4.- Lapitze eta Meaka artean dago. Saguaren hasiera 5.- Zelai batean dagoen etxe bat da. Nik edaten dut. Kontsonante bat. 6.- Bidasoa da... Hortik eguzkia ateratzen da. 7.- Mendia da eta Olaberria bere magalean dago.

EGIA ALA GEZURRA -.- Landetxa Irungo ekialdean dago. ............ -.- Dunboa hirigunean dago, Santiago auzoan. ......... -.- Behobia auzoan Bidasoa ibaia ikus dezakegu. ........ -.- Santiago kalean aintzenean portu bat zegoen. .......... -.- Junkal eliza ez dago hirigunean. ........... -.- Aintzenean San Migel zelai handi bat zen. ............

19


Ip - N



I RUNG O

AUZ OAK 20


Ip - N



IR UNG O

AUZ OAK 21


22


IRUNGO POPULAZIOA

BizilagunGizonak Irun

29887

% % Emakumeak Guztira Gizonak Emakumeak 48,9 31228 51,1 61115

AUZOKO POPULAZIOA Auzoa Gizonak Emakumeak Guztira % Anaka 3339 3403 6742 11,0 Anzarán 992 1074 2066 3,4 Arbes 2157 2214 4371 7,2 Artía 3348 3185 6533 10,7 Behobia 598 575 1173 1,9 Belaskoenea 1316 1370 2686 4,4 Centro 2208 2504 4712 7,7 Dunboa 1277 1389 2666 4,4 Elitxu-Lapize 3395 3689 7084 11,6 Larreaundi-Olaberria 2865 3016 5881 9,6 Meaka-Ibarla 238 248 486 0,8 Parte Vieja 1589 1788 3377 5,5 Pinar 1041 1132 2173 3,6 Poblado Urdanibia 249 248 497 0,8 San Miguel 1839 1920 3759 6,2 Santiago-Beraun 1545 1679 3224 5,3 Ventas 1892 1794 3686 6,0

23


POPULAZIOAREN ADINA Adina 0 a 4 años 5 a 9 años 10 a 14 años 15 a 19 años 20 a 24 años 25 a 29 años 30 a 34 años 35 a 39 años 40 a 44 años 45 a 49 años 50 a 54 años 55 a 59 años 60 a 64 años 65 a 69 años 70 a 74 años 75 a 79 años 80 a 84 años 85 a 89 años 90 a 94 años 95 a 99 años 100 a 104 años 105 a 109 años

1630 1559 1353 1289 1402 1971 2684 2823 2513 2350 2085 1899 1824 1420 1040 1027 627 294 78 18

% Gizonak 51,0 52,2 51,6 50,9 50,4 50,1 51,6 52,0 50,0 50,7 49,7 49,1 48,4 48,3 43,7 42,6 36,3 29,1 20,9 20,0

1 0

Gizonak

1568 1430 1271 1241 1377 1963 2519 2605 2511 2282 2112 1970 1944 1517 1340 1381 1101 716 296 72

% Guztira Emakumeak 49,0 3198 47,8 2989 48,4 2624 49,1 2530 49,6 2779 49,9 3934 48,4 5203 48,0 5428 50,0 5024 49,3 4632 50,3 4197 50,9 3869 51,6 3768 51,7 2937 56,3 2380 57,4 2408 63,7 1728 70,9 1010 79,1 374 80,0 90

9,1

10

90,9

0,0

2

100,0

Emakumeak

11

24


HIDROGRAFIA

BIDASOA

IBAIA

Nafarroako Pirinemendietan (Frantziako muga ondoan), 1.306 metro dituen AUTZA mendian jaiotzen da Bidasoa ibaia. Eta Hondarribian, 61 kilometro zeharkatu ondoren, itsasoratzen da. Oso ibai laburra eta arina da eta zeharkatzen dituen lurraldeak erosionatzen ditu, haran sakonak sortaraziz. Kantauri itsasoan itsasoratu baino lehen, Hondarribia eta Hendaia artean, Txingudi-itsasadarra eratzen du. Bidasoa ibai gainean zubi garrantzitsu hauek daude: Santiago, Behobia eta burdinbidekoak, denak nazioartekoak.

Bidasoa ibaian hiru zati aurkitzen ditzakegu:

1.- Goi ibaibidea: Itsasmailatik 700 metrora jaiotzen da Bidasoa. Zati honetan, nahiz eta ur gutxi eraman, erosioa gertatzen da, ura oso azkar doa eta.

2.- Erdi ibaibidea: Hemen lurketa gertatzen da. Zati honek 42 kilometro ditu, Elizondo, Doneztebe, Sunbilla eta Bera zeharkatuz. Goian erosionatutako materialak garraiatzen ditu (lurketa). 25


Zati honetan hainbat zentralek ura aprobetxatzen dute elektrizitatea lortzeko.

3.Behe ibaibidea: Hemen sedimentazioa gertatzen urak ez du indarrik eta ekarritako materialak sedimentatzen dira.

da:

Endarlazan (Irunen) Txapitelako Harria dago eta

hortik

aurrera Bidasoa ibaia Frantzia eta Espainia arteko

muga

bihurtzen da.

Azkeneko zatian Bidasoa ibaiak hainbat irla sortearazten ditu: Galera, Hiru-Kanale, SantiagoAurrea eta Los Faisanes.

La Faisaien irla

La Galera, Hiru Kanale eta Santiago-Aurrea irlak

Bidasoaren Ibaiadarrak: hauek dira:

Bidasoara bere ura isurtzen duten errekak

 Endara Erreka: Nafarroa eta Gipuzkoaren arteko muga sortzen du. Orain dela urte batzuk erreka honen goiko ibaibidea San Anton urtegi bihurtu zen, Irun eta Hondarribira ura eramateko (garbitzeko eta edateko ura).  Alzukaitz erreka.

26


ERREKAK Aiako Harrietatik edo inguruetatik jaisten diren errekak hauek dira:



Ekasgain, Iturburu, Malkorra, Epelea, Mugaleko Erreka eta Deseada Errekak Olaberriko baratzak ureztatzen dituzte (Deseada- Erreka bere azken

zatian Dunboako kanala da). 



Erlaitz mendian Artia Erreka jaiotzen da, eskolatik oso gertu duguna. Jaizkibelen Jaizubia Erreka jaiotzen da, Hondarribia eta Irun arteko muga sortuz.

Behe ibaibidea - Bidasoako irlak

27


28


BIDASOA

IBAIA

Bete hutsune hauek: Bidasoa ibaia ................................................................... jaiotzen da. 61 kilometro zeharkatu ondoren ........................................................ itsasoratzen da. Hondarribia eta Hendaia artean itsasoratu baino lehen eratzen du ... .................................................... itsasadarra. Bidasoa ibai gainean zubi famatu hauek daude: ................................ ............................................................................................................. Bidasoa ibaia oso laburra da ........................................ itsasoan itsasoratzen diren ibai guztiek bezala. Bidasoa ibaia ........................................ probintzian jaiotzen da eta .. ......................................... probintzian itsasoratzen da.

29


BIDASOA

IBAIA

Bete itzazu hurrengo esaldiak:

Ibai baten lehen zatia .....................................................................da. Zati honetan erosioa gertatzen da, hau da, lurraren ........................... Eta Nafarroako .................................................................. jaisten da.

Erdiko ibaibidean ..................................................... gertatzen da. Bidasoa ibaia herri hauetatik pasa da: ................................................... ............................................................................................................. Hemen ibaia aprobetxatzen da ............................................ lortzeko.

Beheko ..................................................................... gertatzen da, irla hauek sortzen: ................................................................................ ............................................................................................................. Endarlatsatik muga egiten du ..................................... eta ................. ................................. artean.

Margo ezazu beste orrialdean dagoen ibaiaren perfilean: Goiko ibaibidea, berdez

Erdiko ibaibidea, gorriz

Beheko ibaibidea, horiz 30


BIDASOA IBAIA Esan egia ala gezurra den:  Bidasoa ibaiak hiru zati ditu: Goiko ibaibidea, Erdiko ibaibidea eta Beheko ibaibidea. ...............  Goiko ibaibidean erosioa gertatzen da. ......................  Erosioa lurrak jasaten duen aldaketa da. .....................  Urak, beroak eta haizeak erosioa sortzen dute. .................  Goiko ibaibidean lurketa gertatzen da. ........................  Lurketa, erosionatzen diren hondarrak ibaiak eramatea da. ..........  Beheko ibaibidean sedimentazioa gertatzen da. ....................  Ibaiak goiko ibaibidean erosionatu, Erdiko ibaibidean eraman eta Beheko ibaibidean utzi dituen hondarrak sedimentatzen ditu. .........

Egin ezazu aurrean esandakoarekin zer ikusirik duen marrazkiren bat.

31


IRUNGO MENDIAK Irun Bidasoa haranean dago. Itsasaldeko lurralde hau, lurralde gehiena, itsasoari kenduta izan da. Iparekialdeko lurralde gehiena lubera da, eta duela denbora gutxi arte, orain Santiago kalean dagoen tokian, ontziraleku bat zegoen (portu txiki bat). Gure hiria oso handiak ez diren mendiz ingururatuta dago. Pirineomendiak dira, hain zuzen ere.

Mendi garrantzitsuenak



AIAKO HARRIAK

Hegoaldean daude. Granito harriko arkaitzek osatzen dituzte. Sakana handiak sortzen dira inguruan eta erreka garbiak jaisten dira maldetan behera.

Aintzinean Aiako Harriak zuhaitzez beteta zeuden: haritzak, pagoak, gaztainondoak... Zuhaitz hauen egurra errekina bezala erabilia izan zen Irungo lehen burdinoletan eta Pasaiko ontzigindegietan. Gaur egun pinudi eta garoak besterik ez dira aurkitzen. Burdin mehategi bat ere aurki dezakegu. Nahiz eta orain itxita egon, aintzinean armak eta lanerako tresnak egiteko burdina hemendik ateratzen zen.

32


Aiako Harrietan hiru tontor nagusi ikusten ditugu:





Erroilbide da altuena, 831 metrokoa.



Irumugarrieta, erdikoa 811 metrokoa. Dondor honetan Irungo, Lesakako eta Oiartzungo mugak elkartzen dira.



Txurrumurru, txikiena, 786 metrokoa.

JAIZKIBEL

Iparmendebaldean dago, Hondarribia eta Lezoren Udalerrietan, itsasertzean. Gaur egun oso zuhaitz gutxi ditu eta bertan Ama Guadelupekoaren eliza dago (kanpandorrea puntaduna duena da).

33




ERLAITZ

Oso mendi txikia izan arren, Irungo jendearentzat mendi garrantzitsua da. 498 metro ditu eta Meaka auzoan dago, Irungo ekialdean.



PAGOGAĂ‘A

Bidasoa auzoan dago, hegoekialdean eta 465 metro ditu. Han ikus ditzakezue joan den mendeko gotorleku baten hondakinak, erortzeko zorian. Hondakin hauek guda karlistaren garaikoak dira.



BELITZ

Olaberria auzoan dago eta 486 metro ditu. Irungo hegomendebaldean dago.



SAN MARTZIAL

Bidasoa auzoan dago, ekialdean. Oso mendi ezaguna da. Han goian ermita bat dago, San Martzialen omenez egindakoa.

34


IRUNGO MENDIAK Idatz ezazu EGIA ala GEZURRA den: ♣ Irungo Iparmendebaldean Belitz mendia dago. .......... ♣ Malkorra mendia Olaberria auzoan dago. .......... ♣ Meaka auzoan dagoen mendia Belitz da. ........... ♣ Ama Guadalupekoaren eliza Jaizkibel mendian dago. ........... ♣ Olaberria auzoan bi mendi daude. ........... ♣ Bidasoa auzoan oso ezaguna den mendi bat dago. ........... ♣ San Martzial mendia Hondarribian dago. .......... ♣ San Martzial mendian ermita bat dago, San Martinen omenez. ..........

IKASI .-. Hondarribian Jaizkibel mendia dago, itsas ertzean. .-. Erlaitz mendia Meaka auzoan dago. .-. Belitz Olaberria auzoan dago. .-. Bidasoa auzoan San Martzial mendia dago.

Margotu mapan:

... San Martzial, laranjaz ... Jaizkibel, horiz

... Erlaitz, horiz ... Belitz, morez

... Bidasoa ibaia eta Kantauri itsasoa, urdinez ... Irlak, gorriz.

35


IRUNGO MENDIAK Bete itzazu:

 Aintzinean Aiako Harriak zuhaitzez beterik zeuden ............................‌. ............................................................................................................ ........  Gaur egun ................................... eta ................................... besterik ez dira aurkitzen.  ......................................... mehategi bat ere ............................... dezakegu. Orain itxita dago baina lehen armak eta ................................................... ................................................................... egiteko burdina ateratzen zen.  Aiako Harrietan hiru tontor hauek daude: ..............................................., ...................................................... eta .........................................................

Margotu mapan

Erroilbide gorriz, Irumugarrieta marroiez eta Txurrumurru berdez.

IKASI AIAKO HARRIAK hiru dondor hauek osatzen dituzte: Erroilbide, Irumugarrieta eta Txurrumurru -38-

36


IRUNGO ARMARRIA 37


IRUNGO UDALETXEA

38


Urdanibia Jauregia

39


Oiasso Museoa

40


Junkal Eliza

41


Ama Xantalem Eremita

42


Faisaien Irla

43


Txingudiko Badia

44


Santiagoko Zubia

45


IrĂşn.Airetiko Ikuspegia

46


Bidasoako Irlak

47


Pagoaina

48


Aiako Harriak

49


San Martzial

50


Luis Mariano Kalea

51


Gure Auzoa

52


GURE ESKOLA

53


Irun ezagutzera etor zaitez

54


55

IRUN  

Iruneri buruzko Txostena

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you