Issuu on Google+

Dunboa LHI

GIPUZKOA Izena:…………….......…………..….......... 4.


Dunboa LHI

Gipuzkoa – 4. Mailarako liburua 4. Bertsioa: 2.010ko martxoa Irungo Dunboa Eskolako 2. Zikloko irakasleak egindakoa: Beatriz Itxaso Irurzun Eduardo Ruiz Serrano Gloria Gracia Lou Manuel Hernandez Martin Lupe Garmendia Arin 2


Dunboa LHI

3


Dunboa LHI

La Marina auzoa

Txingudi badia

Hondarribia

Irungo alardea

BIDASOA BEHEREA 4


Dunboa LHI

IRUN – HONDARRIBIA Bidasoa Behera Eskualdea

5


Dunboa LHI

IRUN Irungo historia pixka bat.

I. eta II. mendeetan, inperio erromatar garaian, penintsulako hiri ezagunetariko bat izan zen, OIASSO izenekoa. Bai Iruùeko galtzada bai Burdeoseko galtzada hemendik pasa ziren. Garai honetako aztarna pila bat ikus ditzakezu, Ama Xantalen museoan, Junkal eliza ondoan, inguru mendietan‌



XIII. mendean Alde Zaharraren bost kale sortu ziren. Honez gain, San Juan enparantzan, Uranzun eta Behobian beste eraikuntza batzuk egin ziren. Garai honetan eta hurrengo bost mendeetan ere, Irun Hondarribiko urrutiko auzo bat zen.



1.522, urtean San Martzial mendian 1go. Bataila. Gaur egungo alardea bataila horretan gertatutakoa gogoratzeko ospatzen da.



1.774. urtean Hondarribiatik banatu zen. Berehala, Carlos III. garaian, Udaletxea eraikitzen hasi zen. (Errege honen buruaren irudia udaletxeko arkupeetan dago; ikusi al duzu?).



1.813. urtean , San Martzial mendi inguruetan Napoleonen armadaren aurka bataila bat suertatu zen zen,.



XX. mendearen hasieran Irunen 9.000 biztante inguru besterik ez ziren bizi. Gaur egun, berriz, 61.200 inguru. Hau hazkuntza !!

Leku interesgarriak. Ama Xantalen ermita. 2.000 urtean zehar leku sakratu bat izan da. Barruan Oiassoari buruzko museo bat dago. Momentu honetan museo berri bat irekitzekotan dago.  Santxo de Urdanibia ospitalea. Urdanibia enparantzan dago. Gaur egungo euskaltegia da.  Udaletxea: Eraikuntza zoragarri bat, ezta? 6


Dunboa LHI

 San Juan Harriaren sutabea. Udaletxea ondoan dago. 1.564 urtean sortua.  Junkal eliza. 1.607. urtekoa da. Barruan Junkaleko Ama Birjiña dago,.. Aldareko erretaula oso polita da.  San Martzial mendia eta Aiako Harriak.  Faisaien irla: 1.659. urtean Frantziako erregea (Luis XIV.) eta Espainako Mª Teresa printzesa bertan eskondu ziren.

Iruni buruzko datu batzuk. Lur eremua: 42,8 km²  61.207 biztanle (2.010ko maiatzean)

Zabala enparantza – Kiosko – Plaza Ensanche

7


Dunboa LHI

HONDARRIBIA Historia pixka bat.Adituen ustez, iadanik orain dela 2.500 urtean Bidasoa ibaia itsasoratzen den leku inguruetan bazegoen herrixka bat, baina hau susmo bat besterik ez da honen aztarnak aurkitu ez dituzte eta. Tradizioak dioenez, Recaredok, errege godo batek, VI. mendean Hondarribia sortu zuen. Hurrengo erregeek, Wamba eta Suintilak, lehendabiziko harresiak altzatu zituzten. XIII. mendean Gaztelako Alfonso VIII.k “villa” titulua eman zion eta handik aurrera muga babesteko ezinbesteko hiria bihurtu zen. Izan ere, lehen zeudenak baino harresi altu eta sendoagoak eraiki zituzten, gotorleku bat ( gaur egungo Paradorea ) Carlos I.ren garaian,… XVI eta XVII. mendeetan Frantziaren aurkako guda ugari sortu ziren. Behin honako guda batean, hondarribitarrek Franziako armada gainditu zuten, ardi larruz mozorroturik. Hondarribiko alardeko hatxeroak guda hartan bezala jantzita doaz. Betidanik, Hondarribiko arrantzaleak oso ospetsuak izan dira, batik bat baleak harrapatzeagatik.

Ezagutu behar dituzun lekuak.Harresiak : Alde Zaharrea inguratzen dute. Oso ospetsuak dira “Santa Maria” atea eta “Baluarte de Reina”. Kale Nagusia: Udaletxea, Casadevante jauregia Zuloaga etxea bertan aurki ditzakegu. Baita Hondarribiko parrokia ere (orain dela 500 urtekoa Eliz barruan dagoen museoa ikustekoa da.

la

eta da).

8


Dunboa LHI

Arma plaza eta Enperadorearen gaztelua. Plaza honetan enperadorearen gaztelua ikus dezakegu. Garai hartan gaztelu eta jauregia izan zen. Gaur egun Turismo Paradore bat da.

Guadalupe

santutegia.

Guadalupeko Ama Birginaren

irudia

ahurkitu zuten lekuan dago. Inguruko jolasleku bat ezagutzen al duzu ?) Marina auzoa. Antzinako arrantzaleen auzoa.

Hondarribiari buruzko zenbait datu.

Udalerriaren eremua: 28,8 km² .



16.200 bizilagun (2.010ko maiatzean).

Guadalupeko santutegia

9


Dunboa LHI

GURE ESKUALDEA LABURPENA IRUN Historia . Erromatar garaian ezaguna zen OIASSO izenarekin . XVIII. Mendean Hondarribiatik banatu zen. . Gaur egun Irungo Alardean 1.813. urtean San Martzial mendian suertatu zen bataila gogoratzen da.

Leku interesgarriak  Ama Xantalen ermita  Udaletxea  San Juan Harri zutabea  Junkal eliza  San Martzial mendia  Faisanen irla

Datu batzuk

Biztanleak : 61. 207inguru (2.010ko maiatzean) Lur eremua: 42,8 km2

10


Dunboa LHI

HONDARRIBIA Historia . Dirudienez Recaredok, errege godo batek, VI. Mendean Hondarribia sortu zuen. . XIII. Mendean Alfonso VIII.k mendean “villa� titulua eman zion. . Hondarribiko Alardean XVII. Mendean Frantziaren aurka gertatutako guda gogoratzen da.

Leku interesgarriak  Harresiak Alde Zaharrean daude.  Eliza.  Kale Nagusia.  Arma Plaza.  Enperadorearen gaztelua.  Guadalupe Santutegia.  Marina auzoa. Beste datu batzuk

- Biztanleak: 16.200 lagun inguru (2.010ko maiatzean) - Lur eremua: 28,8 km2

11


Dunboa LHI

12


Dunboa LHI

HONDARRIBIA

IRUN Hendaiako hondartza

Hondarribia Behovia

Hendaia

13


Dunboa LHI

14


Dunboa LHI

IRUN

15


Dunboa LHI

Reconstrucción del Fuerte de Gazteluzar - Siglo XVI

Behobiako zubia – 1.860

16


Dunboa LHI

BIDASOA BEHEREA

DEBA GARAIA

TOLOSALDEA

DONOSTIALDEA

GOIERRI

DEBA BEHEREA UROLA-KOSTA

17


Dunboa LHI

La Marina auzoa

Txingudi badia

Hondarribia

Irungo alardea

BIDASOA BEHEREA 18


Dunboa LHI

Oianlekuko cromlech

OARSOALDEA 19


Dunboa LHI

La Kontxa hondatza

Saragardoan

Hernani

DONOSTIALDEA 20


Dunboa LHI

Tolosako azoka

TOLOSALDEA

21


Dunboa LHI

Getaria

UROLA-KOSTA 1 Zarautz

22


Dunboa LHI

Loiola

UROLA-KOSTA 2

23


Dunboa LHI

“ Nª Sª La Antigua” ermita

UROLA – KOSTA 3 Mirandaola ola

24


Dunboa LHI

Txindoki mendia

Segura

Idiazabalgo gazta

GOIERRI

25


Dunboa LHI

Mutikuko kaia

E l goi bar

Debako hondartza

DEBA BEHEREA

26


Dunboa LHI

Oinatiko Unibertsitatea

DEBA GARAIA

Aranzazu

Aitzgorri

27


Dunboa LHI

28


Dunboa LHI

GIPUZKOAKO ARMARRIA

29


Dunboa LHI

30


Dunboa LHI

EUSKAL HERRIA

31


Dunboa LHI

GIPUZKOA

EUSKAL HERRI BARRUAN

32


Dunboa LHI

33


Dunboa LHI

EUSKAL HERRIA EUSKAL HERRIA 7 Probintzitan banatuta dago Espainako lurretan

Frantziako lurretan

GIPUZKOA ARABA BIZKAIA NAFARROA

EUSKAL AUTONOMI ERKIDEGOA

LAPURDI NAFARROA BEHEREA ZUBEROA

EUSKAL AUTONOMI ERKIDEGOA hiru probintzia hauek osatzen dute:

GIPUZKOA - ARABA - BIZKAIA

34


Dunboa LHI

GIPUZKOA Non dago? Gipuzkoa probintzia Euskal Herriko Ipar-Ekialdean dago. Hauexek ditugu bere mugetan:

 Iparraldean:

Kantauri Itsasoa



Ekialdean:



Ipar-Ekialdean:



Mendebaldean: Bizkaia

Nafarroa Lapurdi

 Hegoaldea: Araba eta Nafarroa

Nolakoa da? Gipuzkoari buruzko datuak

 Hedadura: 1.997 km2  Biztanlegoa: 673.563 lagun (2.001ko Abenduan)

35


Dunboa LHI

Mendiak zer diren?

Mendiaren gailurra edo tontorra mendiko goialdean dagoena da. Gailurrera edo tontorrera igotzeko maldan edo aldapan gora igo behar dugu. Mendian behealdeari oina deitzen dĂ­ogu. Mendia txikia bada eta gailurra borobila badu muinoa deĂ­tzen diogu. Mendiak erenkan elkartuta daudenean mendikate bat osatzen dute Mendatea mendikate horiek gurutzatzeko dauden pasabideak dira. Baina haizpitarte deitzen diogu ibai edo haranetako bi haitzen artean dagoen pasabideari. Mendien artean geratzen diren lurrei harana deitzen diogu. Haran horietan ibaiak edo errekak egon daitezke.

36


Dunboa LHI

GIPUZKOA - Ibai eta mendi garrantzitsuenaK

GIPUZKOAKO MENDI NAGUSIEN ALTUERAK Adarra Aizelekua Aitzgorri Akaitz Aketegi Aldura Andarto Andatza Andutz Arantzamendi Arbarrain Arno Artzanburu Arrikurutz Arrola Atxur Aumuategi Ausa-gaztelu

817 810 1.531 1.324 1.544 551 1.089 562 612 741 1.116 595 1.365 748 907 777 1.187 899

Azkonabieta 726 Balerdi 1.179 Belkoain 488 Bianditz 840 Buruntza 447 Elgeamendi 943 Enaitz 1.357 Erlo 1.026 Ernio 1.072 Ertxina 724 Gabo単o 1.173 Ganbo 1.408 Gazteluberri 859 Gazume 1.013 Igoin 457 Indamendi 476 Intxorta 737 Intxurre 765

Intzeko dorrea Irimo Irugurutzeta Izaspe Jaizkibel Kalamua Larte Leuneta Lizarreta Mari単amendi Mendizorrotz Murumendi Onyi Orkatzategi Pagoeta Pardarri Pin-Pil Putxerri

1.427 898 895 970 543 767 801 878 537 783 419 887 543 861 705 1.359 1.291 1.296

Sta. Engracia Sesiarte Tontorramendi Txapalata Txarabeltz Txindoki Udalaitz Ulizar Umandia Urdaburu Urko Usokoaitza Uzturre Zabalaitz Zaria

505 743 376 642 706 1.341 1.092 866 1.218 595 791 915 735 1.252 630

Aiako Harriak

831

37


Dunboa LHI

GIPUZKOAKO MENDIAK

1.Ekialdean Aralar Mendilerroa; bertako gailurrik garaienak Irumugarieta (1.437m.) eta Txindoki (1.410 m) dira. 2.- Hegoaldean, Aitzgorri (1 544m), Tolosa inguruan Ernio (1.072 m.); Azpeiti eta Azkoiti artean Izarraitz (1.026m) .

3.- Kostaldean Aiako Harriak (832 m.); Jaizkibel (543 m.), Hondarribitik Pasaiara doana. Donostia eta Orion artean Mendizorrotz dago (419 m.) eta Mutrikun Arno (610 m.).

4.Mendebaldean Eibartik gertu Urko (791 m.) eta Arrasaten Udalaitz (1.082 m. ).

38


Dunboa LHI

MENDIRA BA ZOAZ‌

Irtenaldia behar bezala egiteko, zenbait gauza oso kontuan izan beharko dituzu. Hona hemen aholku batzuk: 

Irteerako ordua kontutan izan.



Oinetako eta arropa egokia eraman: mendiko oinetakoak, euritarako anoraka, e.a.



Janaria eta edariarentzat, ahalik eta motxilarik arinena eraman.



Ikusten

dituzun

gauza

interesgarriak

gogoan

hartu

eta

libretatxo batean idatzi. 

Talde handitik ez urrundu.



Leku arriskutsuetan ez ibili.



Irakaslearen aginduak bete.

39


Dunboa LHI

Zer da ibai bat?

Ur gezadun korronte bat da.

Ibaiaren ibaibidea Ibaiak mendietan sortzen dira eta itsaso, laku, edo beste ibai batean isurtzen dituzte beraien urak. Ibaiaren ibilbideari ibaibidea deitzen diogu eta bertan hiru zati bereiz daitezke:

Goi ibaibidea: Mendiaren goialdean dago. Estua izaten da eta urak indar handia dakar, harri eta lurrak erosionatzen ditu. Ur emari txikia izaten du.

Erdi ibaibidea: Goi eta beheko ibaibideen artean dago. Ibaiak lur lauak zeharkartzen ditu. Zabaldu egiten da eta ur emari handiagoa du (ibaiadarren urak jasotzen dituelako) Goian baino motelago doa. Goian erosionatutako materialak garraiatzen ditu.

Behe ibaibidea: Ibaiaren azken zatia da . Ibaia zabaltzen da. Ur emari handia du baina goi eta erdi ibaibideetan baino motelago doa. Aurreko ibaibideak garraiatutako lur eta harriak, bazterretan uzten ditu, baratzak sortuz.

Zer da ur emaria? Ibaiak daraman ur kantitatea da. Ibai batzuen ur emaria ez da berdina neguan (euri eta elur asko egiten duenez, ur emaria handia da) eta udan (zeharo aldierantziz gertatzen da.)

Zer da isurialdea? Ibai gehienek ura itsasoan isurtzen dute. Beste batzuk, aldiz, ibai edo laku batean. Gipuzkoako ibai guztiak Kantauri isurialdekoak dira, bertan bukatzen direlako.

40


Dunboa LHI

GIPUZKOAKO

IB A IA K

Gipuzkoako ibai garrantzitsuenak honako hauek dira: Bidasoa, Oiartzun, Urumea, Oria, Urola eta Deba. Ibai motzak dira, Kantauri mendikatea, Eusko-Mendiak eta itsasoa oso gertu daudelako. Kantauri isurialdekoak dira. Beren ur emaria beti berdintsu mantentzen da, urtean gora behera handiak izaten ez dituztelako.

Bidasoa ibaia:

Elizondotik gertu sortu ondoren, Sunbilla, Bera eta Irundik pasa eta Hondarribian itsasoratzen da, Frantzia eta Espainaren arteko muga eginez.

Oiartzun ibaia:

Gipuzkoa eta Nafarroako mugan sortzen da. Oiartzun eta Errenteria zeharkatzen ditu. Ibaiahoan, bukaeran, Pasaiako kaian itsasoratzen da, (Gipuzkoako kairik garrantzitsuena).

Urumea ibaia:

Nafarroan, Leiza eta Ezkurra inguruan sortzen da. Hernanitik pasa eta gero, Donostian itsasoratzen da.

Oria ibaia :

San Adrianen sortzen da, Aitzgorri mendilerroan. Gipuzkoako luzeena eta emaritsuena da. Beasain eta Tolosa zeharkatu ondoren, Orion itsasoratzen da. Bere erdi ibaibidea oso gune industriala da.

Deba ibaia:

Arabako mugan sortzen da. Eskoriatza, Aretxabaleta, Arrasate, Bergara, Elgoibar zeharkatzen ditu eta Deban itsasoratzen da.

Urola‌.Osatu zuk‌ IBAIEN PROBETXUA Lehendabiziko probetxua, gizakiaren kontsumoa izan da ( ura edateko edota garbitzeko erabili da). Horregatik, ibai ertzeak izan dira gizakiek hartu dituen tokiak beren herrixkak eta hiriak sortzeko. Aparte, industria eta nekazaritza egon dira. Ibai ertzeetan lur emankorrenak aurkitzen dira. Baina gure probintzian industria asko egon denez, hauek, ibai ertzeetan jarri dira: zemento, altzairu, papera,..egiten zituzten entrepesak. Hauek ur kopuru handia behar dute bai produktuak egiteko, baita garbitzeko ere, eta ura kutsatu dute.

41


Dunboa LHI

ITSASOA ETA KOSTALDEA ITSASOA: ur gazizko zabalgune handia da. Itsasoaren ertzeko lurraldeari itsasertzea edo kostaldea deitzen diogu. Gipuzkoako itsasertzea bi motatakoa da: a) haitzak itsasoraino iristen direnean labarrak sortzen dira, eta b) hareazko lautadak daudenean hondartzak hondartzak dira. Itsasertzean ikus daitezke beste elementu batzuk , adibidez: uharteak, lurmuturra, golkoa, kaia ... Kantauri itsasoaren itsasertzea goi eta harkaiztsua da mendiak Kantauri itsasoraino iristen dira eta. Kostaldeak 52 km.ko luzera dauka. Zer dago Gipuzkoako kostaldean: 

Ekialdetik Mendebaldera bagoaz Hondarribian hasiko gara eta han bertan Higer lurmuturra dago.

Ondoren Pasaia (Oiartzun ibaia Pasaiako kaian itsasoratzen da ) eta Donostia (Urumea ibaia itsasoratzen da ).  Geroago, Orio (Oria ibaia itsasoratzen da) , Zarautz ( Gipuzkoako hondartzarik handiena du) eta Getaria ( San Anton mendia herriari lotuta dago, “Getariako sagua� eta kaia ziurra sortuz).  Bukatzeko, Zumaia (Urola ibaia itsasoratzen da), Deba ( Deba ibaia itsasoratzen da) eta Mutriku. Azken herri honek Bizkaiarekin muga egiten du. 

Itsasertzeetako herriek biztanle asko dituzte eta arrantza, industria, itsasongintza, nekazaritza eta abelkuntza, ... dira bizimodu nabarmenenak.

Itsasadarra Uharteak

Golkoa

Lurmuturra

42


Dunboa LHI

KANTAURI ITSASOA Hondarribia

Mutriku

Getaria

Pasaia

GIPUZKOAKO

• Zarautz

KOSTALDEA

43


Dunboa LHI

44


Dunboa LHI

45


Dunboa LHI

GIPUZKOA HERRIAK ETA ERREPIDEAK

46


Dunboa LHI

47


Dunboa LHI

48


Dunboa LHI

49


Dunboa LHI

50


GIPUZKOA