Page 1

International Indexed & Refereed Research Journal, ISSN 0975-3486, (Print) E-ISSN-2320-5482, July,2013 VOL-IV *ISSUE- 46

July,2013

³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¸ü֕֍úÖ¸üÖÖŸÖ '•ÖÖŸÖ' ‘Ö™üú ¯ÖγÖÖ¾Ö¿ÖÖ»Öß ‘Ö™üú ´ÖÖ­Ö»ÖÖ •ÖÖŸÖÖê. ×­Ö¾Ö›üÖæúÖÓ“µÖÖ ¾Öêôß ŸÖ¸ü ´ÖŸÖ¤üÖ¸üÃÖÓ‘ÖÖŸÖᯙ •ÖÖŸÖß“Öß »ÖÖêúÃÖӏµÖÖ ²ÖôÖ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸êü, ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖß»Ö ×¾Ö×¾Ö¬Ö ¸ü֕֍úßµÖ ¯ÖÖ ×­Ö¾Ö›üÖæúß“Öê ןÖ׍ú™ü ˆ´Öê¤ü¾ÖÖ¸üÖ­Ó ÖÖ ¤êüŸÖ †ÃÖ»µÖÖ“Öê †ÖœüôŸÖê, ŸÖ¸ü ´ÖŸÖ¤üÖ¸üÖ­Ó ÖÖ †ÖúÙÂÖŸÖ ú¸üµÖÖÃÖÖšüß ˆ´Öê¤ü¾ÖÖ¸üÆüß '•ÖÖŸÖ' ‘Ö™üúÖ“ÖÖ ˆ¯ÖµÖÖêÖ ú¸üµÖ֍ú›êü —Öãú»µÖÖ“Öê פüÃÖŸÖê. 1957 “µÖÖ ‡Ó×›üµÖ­Ö ÃÖÖµÖ­ÃÖ úÖѐÖÎꓵÖÖ, †Ñ£ÖÎÖ¯ê ÖÖò»ÖÖò•Öß ×¾Ö³Ö֐ÖÖ“µÖÖ †¬µÖÖßµÖ ³ÖÖÂ֝ÖÖŸÖ ‹´Ö.‹­Ö. ÁÖß×­Ö¾ÖÖÃÖ µÖÖÓ­Öß ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ •ÖÖŸÖßÃÖÓãÖê“Öê þֹý¯Ö ïÖ™ü ú¸üŸÖÖÓ­ÖÖ ''•ÖÖŸÖßÃÖÓãÖÖ †Ö¬Öã׭֍ú ³ÖÖ¸üŸÖÖ“µÖÖ ÃÖÖ´ÖÖו֍ú †Ö×Ö ¸ü֕֍úßµÖ Ã¾Ö¹ý¯ÖÖŸÖ ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“Öß úִ֐Ö߸üß ²Ö•ÖÖ¾Öê»Ö.''1 †ÃÖê ¯ÖÎן֯ÖÖ¤ü­Ö ê »Öê ÆüÖêŸÖê. ¨É½þɹ]ÅõÉiɽþÒ ´Ö¸üÖšüÖ, ´ÖÖôß, ¬Ö­ÖÖ¸ü, ‡. µÖÖ •ÖÖŸÖà“Öê ¯ÖÎÖ²Ö»µÖ ¸ü֕֍úÖ¸üÖÖŸÖ †ÃÖ»µÖÖ“Öê פüÃÖŸÖê. 1960 ´Ö¬µÖê ´ÖÆüÖ¸üÖ™ü ¸üÖ•µÖÖ“Öß ×­ÖÙ´ÖŸÖß —ÖÖ»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ ´ÖÆüÖ¸üÖ¹]ÅõüÖ“Öê ¯Ö×Æü»Öê ´Ö㏵ִÖÓ¡Öß µÖ¿Ö¾ÖÓŸÖ¸üÖ¾Ö “Ö¾ÆüÖÖ ê ¦Ó ãÖÖ­Öß Ö껵ÖÖ­ÖÓŸÖ¸üü, ÃÖŸÖŸÖ †ú¸üÖ ¾ÖÂÖÔ ¯ÖÖ“Ö ´Ö×Æü­Öê ´ÖÆüÖ¸üÖ¹]ÅõüÖ“Öê ´Ö㏵ִÖÓ¡Öß ´ÆüÖæ­Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“Öê ¾ÖÃÖÓŸÖ¸üÖ¾Ö ­Öևԍú µÖÖÓ­Öß †Ö×Ö ÃÖã¬Ö֍ú¸ü¸üÖ¾Ö ­Öևԍú µÖÖÓ­ÖßÆüß ´ÖÆüÖ¸üÖ¹]ÅõüÖ“µÖÖ ´ÖÓ¡Öß´ÖÓ›üôÖŸÖ ´ÖÓ¡Öß ´ÆüÖæ­Ö ¾Ö ´ÖÆüÖ¸üÖ¹]ÅõüÖ“Öê ´Ö㏵ִÖÓ¡Öß ´ÆüÖæ­Ö ¤üÖê­Ö ¾ÖÂÖÖÔ ¯ÖµÖÕŸÖ µÖ¿ÖþÖ߯֝Öê úÖµÖÔ úêü»Öê. ´ÖÆüÖ¸üÖ¹]ÅõüÖ“Öê ¸ü֕֍úßµÖ ­ÖêŸÖéŸ¾Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖᯙ ¾µÖŒŸÖߍú›êü, úÖÆüß ¾ÖÂÖÔ †ÃÖŸÖÖÓ­ÖÖ, ŸµÖÖ“ÖÖ »ÖÖ³Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß»ÖÖ —ÖÖ»ÖÖ úÖ ? ŸµÖÖÓ“µÖÖŸÖᯙ ¸ü֕֍úßµÖ •Ö֝Öß¾ÖÖ ¾ÖÖœüŸÖ Ö껵ÖÖ úÖ ? µÖÖ“Öê †¬µÖµÖ­Ö ú¸üÖê †Ö¾Ö¿µÖú šü¸üŸÖê. ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖ ¯ÖÖ¸Óü¯ÖÖ׸üú ¾Ö ÃÖ¸Óü•ÖÖ´Ö¿ÖÖÆüß ¾µÖ¾ÖãÖê“Öß †ÃÖ»µÖÖ´Öãôê ŸµÖÖ ­ÖêŸÖ韾ÖÖ“ÖÖ ¯ÖγÖÖ¾Ö ´ÆüÖÖ¾ÖÖ ×ŸÖŸÖúÖ ¸ü֕֍úßµÖ ¾µÖ¾ÖãÖê¾Ö¸ü ¯Ö›üŸÖ ­ÖÖÆüß. ŸµÖÖ´Öãôê ŸµÖÖÓ“µÖÖŸÖᯙ ÃÖÖ´ÖÖו֍ú ¯Ö׸ü¾ÖŸÖÔ­Ö ÆüÖê‰ú ¿Öú»Öê»Öê ­ÖÖÆüß, »ÖÖêú¿ÖÖÆüß ¾µÖ¾ÖãÖêŸÖ •Ö­ÖŸÖꓵÖÖ ¸ü֕֍úßµÖ ÃÖÆü³ÖÖÖ ¯ÖÎ׍ÎúµÖê»ÖÖ ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“Öê ãÖÖ­Ö †ÃÖŸÖê. ¯Ö¸ÓüŸÖã Æüß •ÖÖŸÖ ¸ü֕֍úßµÖ ÃÖÖ´ÖÖ•Öߍú¸üÖ ¾Ö ¸ü֕֍úßµÖ ÃÖÆü³ÖÖÖ Æêüê ¯Ö¸üïָüÖÃÖ ¯Öã¸üú šü¸üŸÖÖŸÖ Æêü ŸÖŸ¾Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßÃÖ ¤êüÖᯙ »Ö֐Öæ ¯Ö›üŸÖê, ŸµÖÖÓ“µÖÖŸÖᯙ †–ÖÖ­Ö, ×­Ö¸üÖ¸üŸÖÖ, ¤üÖ׸ü¦, ³Ö™üúÓ ŸÖß µÖÖ úÖ¸üÖÖ´Öãôê ŸµÖÖÓ“Öê ¸ü֕֍úßµÖ ÃÖÖ´ÖÖ•Öߍú¸üÖ ¾Ö ¸ü֕֍úßµÖ ÃÖÆü³ÖÖÖ ¾ÖÖœü»Öê»ÖÖ ­ÖÖÆüß. ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¸ü֕֍úÖ¸üÖÖŸÖ •ÖÖŸÖß ¾µÖ¾ÖãÖê»ÖÖ ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“Öê ãÖÖ­Ö †ÃÖ»µÖÖ´Öãôê ×¾Ö×¾Ö¬Ö ¸ü֕֍úßµÖ ¯ÖÖ ÊÖ †»¯ÖÃÖӏµÖÖӍú •ÖÖŸÖß“ÖÖ ( Vote Bank ) ´ÖŸÖ¯Öêœüß ´ÆüÖæ­Ö ¾ÖÖ¯Ö¸ü ú¸üŸÖÖŸÖ. ¯Ö¸ÓüŸÖã ŸµÖÖ“ÖÖ »ÖÖ³Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖᯙ ­ÖêŸÖéŸ¾Ö ¾ÖÖœüßÃÖÖšüß —ÖÖ»Öê»ÖÖ ­ÖÖÆüß. ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ¿Ö²¤ü ¾µÖ㟯֢Öß :'²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ' µÖÖ ¿Ö²¤ ¾µÖ㟯֢Öß ²Ö§»Ö †­Öêú ´ÖŸÖ¯ÖξÖÖÆü †ÖÆêüŸÖ. ŸÖÃÖê“Ö ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß»ÖÖ ‡ŸÖ¸ü †­Öêú ­ÖÖ¾ÖÖÓ­Öß †ÖêôÖ»Öê •ÖÖŸÖê. ü

»ÖÓ²ÖÖ›üÖ, »ÖÓ²ÖÖ›üÖÆê ü, ÃÖãúôß ‡. †­Öêú ­ÖÖ¾Öê †ÖÆêüŸÖ. †Ö¯Ö†Ö¯ÖÃÖÖŸÖ ²ÖÖê»ÖŸÖÖÓ­ÖÖ Æêü »ÖÖêú þ֟Ö:»ÖÖ 'ÖÖê¸ü' ´ÆüÖæ­Ö ÃÖÓ²ÖÖê¬ÖŸÖÖŸÖ.''3 "The Banjaras as a main group popularly address each other through out the Country as "GOR". The Term 'GOR' is not used either by any historin or the general public any where in India."4

²Ö­Ö•ÖÖ¸üß :- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêúÖÓ“ÖÖ ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö ¾ÖÖÆüŸÖãú ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖÖ ×­Ö×´Ö¢ÖÖ­Öê ÃÖÖŸÖŸµÖÖ­Öê •ÖӐֻÖÖ¿Öß †Ö»Öê»ÖÖ †ÖÆêü. ''²Ö­Ö•ÖÖ¸üß ´ÆüÖ•Öê ¾Ö­ÖÖŸÖᯙ ³ÖµÖӍú¸ü ¯ÖÎ֝µÖÖÓ“ÖÖ †Ö×Ö ¾Ö­ÖÖ“µÖÖ †ÖÁÖµÖÖ­Öê ¸üÖÆüÖÖ·µÖÖ “ÖÖê¸ü, »Öã™üÖ¹ý, ¸üցÖÃÖÖÓ“ÖÖ ­ÖÖ¿Ö ú¸üÖÖ¸êü †Ö×Ö ¾Ö­ÖÖŸÖ ˆŸ¯Ö®Ö ÆüÖêÖÖ·µÖÖ ¾Ö­Öï֟Öà“ÖÖ µÖÖêµÖ ˆ¯ÖµÖÖêÖ ú¸üÖÖ¸êü ²Ö­Ö + •Ö + †¸üß = ²Ö­Ö•ÖÖ¸üß †ÃÖê ­ÖÖ¾Ö ¯Ö›ü»Öê.''5 »Ö´Ö֝Öß :- ''ÃÖÓÍéúŸÖÖŸÖᯙ ¾ÖÖם֕µÖ ´ÆüÖ•Öê ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü µÖÖ ¿Ö²¤üÖ¾Ö¹ý­Ö ²Ö­Ö•Ö ؍ú¾ÖÖ ¾Ö­Ö•Ö ÆüÖ ¿Ö²¤ü ×­Ö‘ÖÖ»ÖÖ ¾Ö ŸµÖÖ¾Ö¹ý­Ö µÖÖ »ÖÖêúÖÓ­ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Øú¾ÖÖ ²Ö­Ö•ÖÖ¸üÖ Æêü ­ÖÖ¾Ö ×´ÖôÖ»Öê / ŸÖÃÖê“Ö Æêü »ÖÖêú »Ö¾ÖÖ ´ÆüÖ•Öê ´Ößšü ¾ÖÖÆæü­Ö ­ÖêŸÖ †ÃÖŸÖ ´ÆüÖæ­Ö ŸµÖÖÓ­ÖÖ '»Ö´Ö֝Öß' †ÃÖêÆüß ­ÖÖ¾Ö ¯Ö›ü»Öê.''6 ز֕ÖÖ¸üß - ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ :- Æêü ˆ¢Ö¸êüú›êü 'ײÖΕÖÖ¸üß' µÖÖ ­ÖÖ¾ÖÖ­Öê Æüß †ÖêôÖ»Öê •ÖÖŸÖÖŸÖ. ''ײָÓü•Ö¸ü' ÆüÖ ¯ÖÖÙ¿ÖµÖ­Ö ¿Ö²¤ü †ÖÆêü, ŸÖÖê ŸÖÖÓ¤ãüôÖ“ÖÖ ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü ú¸üÖÖ¸êü ¾ÖÖ ¬Ö­ÖãµÖÖÃÖ »Ö֐֝ÖÖ·µÖÖ ²Ö֝ÖÖÓ“ÖÖ ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü ú¸üÖÖ¸êü (×­ÖÙ´ÖŸÖß ú¸üÖÖ¸êü) †¿ÖÖ †£Öá, ¯ÖÖÙ¿ÖµÖ­Ö ³ÖÖÂÖêŸÖ ê »ÖÖ •ÖÖŸÖÖê. ¯ÖÖÙ¿ÖµÖ­Ö 'ײָÓü•Ö¸ü' µÖÖ ¿Ö²¤üÖ“ÖÖ †¯Ö³ÖÎÓ¿Ö ÆüÖê‰ú­Ö 'زÖΕָüß' †ÃÖÖ ¿Ö²¤ü ¹ œü —ÖÖ»ÖÖ.''7 ¾ÖÖ•Ö :- Öã•Ö¸üÖ£Öß ´Ö¬µÖê '¾ÖÖ•Ö' µÖÖ ¿Ö²¤üÖ“ÖÖ †£ÖÔ 'ŸÖÖÓ›üÖ' †ÃÖÖ ÆüÖêŸÖÖê. ''¾ÖÖ•Ö + ¸ü = ¾ÖÖ•Ö¸ü, ¾ÖÖ•ÖÖ¸üß †¿Öß Öã•Ö¸üÖ£Öß ¿Ö²¤üÖŸÖæ­Ö ¾µÖ㟯֢Öß ¯ÖÖÆüŸÖÖ ŸÖÖÓ›ü¶Ö­Öê ×±ú¸üÖÖ¸êü ŸÖê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ †ÃÖÖ †£ÖÔ ÆüÖêŸÖÖê.''8 ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ - ¯Ö›üßŸÖ •Ö´Öß­Ö :- '²ÖÓ•Ö¸ü' ÆüÖ ˆ¤ãÔü ³ÖÖÂÖêŸÖᯙ ¿Ö²¤ü †ÖÆêü. ŸµÖÖ“ÖÖ †£ÖÔ ¯Ö›üßŸÖ •Ö´Öß­Ö †ÃÖÖ †ÖÆêü. ØÆü¤üßŸÖ ²ÖÓ•ÖÖ›ü, ´Ö¸üÖšüßŸÖ ¾ÖÓ•ÖÖ›ü, †ÃÖê ´ÆüÖŸÖÖŸÖ. ¾ÖÖÓ—Ö-¾ÖÖÓ—ÖÖê™üß-¾ÖÖÓ•Ö Æêü ¿Ö²¤ü ´Ö¸üÖšüßŸÖ ´Öã»Ö²ÖÖô ­Ö Æü֝ê ÖÖ·µÖÖ ÄÖß ²Ö§»Ö ¾ÖÖ¯Ö¸üÖŸÖ †ÖÆêü, µÖÖ“ÖÖ †£ÖÔ ×­Ö±úô †ÃÖÖ †ÖÆêü. ŸÖê¾ÆüÖ ''²ÖÓ•ÖÖ¸ü •Ö×´Ö­Öß¿Öß —֐֛æü­Ö, ´ÖêÆü­ÖŸÖ ú¸üÖÖ¸üÖ, ŸµÖÖ •Ö×´Ö­Öß¿Öß ¿Ö¡ÖãÃÖ´ÖÖ­Ö »ÖœüÖÖ¸üÖ, —֐֛æü­Ö ן֓Öê ´Öãô þֹý¯Ö ²Ö¤ü»Öå­Ö ןֻÖÖ ×¯ÖúÖÃÖ µÖÖêµÖ ú¸üÖÖ¸üÖ, †ÃÖÖ •ÖÖê ŸÖÖê ²ÖÓ•ÖÖ¸ü + †×¸ü ´ÆüÖ•Öê ²ÖÓ•ÖÖ¸üß ¾ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÆüÖêµÖ.'' 9 ²ÖÓ•ÖÖ¸üß »ÖÖêúÖÓ“ÖÖ ²ÖÓ•Ö¸ü •Ö×´Ö­Öß¿Öß ×­Öú™ü“ÖÖ ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö †Ö×Ö ÃÖӯ֍Ôú ÆüÖŸê ÖÖ. ¬ÖÖ­µÖÖ“µÖÖ ¾µÖÖ¯ÖÖ¸üÖ ×­Ö×´Ö¢ÖÖ­Öê ²ÖÖôÖ»Ö껵ÖÖ Æü•ÖÖ¸üÖê, »Ö֏ÖÖê ÖÖµÖà“Öß - ²Öî»ÖÖÓ“Öß “ÖÖ·µÖÖ“Öß, ¤ü֝ÖÖ ¾Öî¸üÖÖ“Öß ¾µÖ¾ÖãÖÖ ¯ÖÖÆüµÖÖÃÖÖšüß ŸÖÃÖê“Ö ÃÖî­µÖÖÃÖÖê²ÖŸÖ“µÖÖ ¯ÖÎ֝µÖÖ“Öß ´ÆüÖ•Öê Æü¢Öß, ‘ÖÖê›êü, ˆÓ™ü µÖÖÓ“µÖÖ “ÖÖ·µÖÖÓ“Öß ¾µÖ¾ÖãÖÖ ¯ÖÖÆüµÖÖÃÖÖšüß, ¸üÃÖ¤ü ¯Öã¸ü׾֝µÖÖÃÖÖšüß ²ÖÓ•ÖÖ¸ü •Ö´Öß­Ö "The Term 'Banjara' does not indicate any particular ŸÖÖ²µÖÖŸÖ †Ã֝Öê Ö¸ü•Öê“Öê †ÃÖê, †¿ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸ü •Ö´Öß­Öß¾Ö¸ü ¾ÖÖß־µÖ ú¸üßŸÖ Caste or role. It denotes a profession of transporting ¸üÖ×Æü»µÖÖ­Öê ¤êüÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ­ÖÖ¾Ö ¹ýœü ÆüÖêŸÖ Öê»Öê †ÃÖÖ¾Öê. Foodgrains." 2 »Ö´ÖÖÖ :- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêúÖÓ­ÖÖ“Ö »Ö´Ö֝Ö, »Ö³Ö֝Ö, »ÖÓ²ÖÖ›üß, µÖÖ ­ÖÖ¾ÖÖ­ÖêÆüß ''²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêúÖÓ­ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üß, ²Ö­Ö•ÖÖ¸üÖ, زÖΕÖÖ¸üß, »Ö´Ö֝Ö, »Ö´Ö֝Öß, »ÖÓ²ÖÖ›üß, †ÖêôÖ»Öê •ÖÖŸÖê. »Ö¾ÖÖ ´ÆüÖ•Öê ´Ößšü, »Ö¾ÖÖ µÖÖ ¿Ö²¤üÖ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü ×´ÖšüÖ ú¸üߟÖÖ RESEARCH ANALYSIS AND EVALUATION

81


International Indexed & Refereed Research Journal, ISSN 0975-3486, (Print) E-ISSN-2320-5482, July,2013 VOL-IV *ISSUE- 46

ÃÖÓÍéúŸÖÖêŸ¯Ö®Ö ³ÖÖÂÖÖÓ´Ö¬µÖê ÆüÖêŸÖÖê. ´Ö¸üÖšüßŸÖ ÃÖ㬤üÖ ÆüÖêŸÖÖê. '»Ö¾ÖÖ' µÖÖ ¿Ö²¤üÖÃÖ 'úÖ¸ü' ´ÆüÖ•Öê úŸÖÖÔ-ú¸üÖÖ¸üÖ ÆüÖ ¯ÖΟµÖµÖ »Ö֐Öæ­Ö ¿Ö²¤ü ŸÖµÖÖ¸ü ÆüÖêŸÖÖê, ŸÖÖê »Ö¾ÖÖú¸ ''ŸµÖÖ“ÖÖ †£ÖÔ ÆüÖêŸÖÖê ´ÖßšüÖ¿Ößü ÃÖÓ²ÖÓ¬ÖßŸÖ Øú¾ÖÖ ´Ößšü ú¸üÖÖ¸üÖ. ¾ÖÖם֕µÖ+ú¸üÖ+úÖÃÖ µÖÖ“ÖÖ †£ÖÔ ÆüÖêŸÖÖê. ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü ú¸üÖÖ¸üÖ, ŸµÖÖ †Ö¬ÖÖ¸êü »Ö¾ÖÖ + úÖ¸ü ´ÆüÖ•Öê ´ÖßšüÖ“ÖÖ ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü + úÖ¸ü ´ÆüÖ•Öê ú¸üÖÖ¸üÖ, »Ö¾ÖÖúÖ¸ü ²Öî»ÖÖ“Öê ¯ÖÖšüß¾Ö¹ý­Ö ‡ÓÖ륅 ÃÖã¬ÖÖ¸üÖÖ ¯Öã¾ÖÔ úÖôÖŸÖ ÃÖ´Ö㦠׍ú­ÖÖ·µÖ֍ú›æü­Ö ¤êü¿ÖÖӟ֐ÖÔŸÖ ³Ö֐ÖÖŸÖ ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü ú¸üßŸÖ ´ÆüÖæ­Ö ŸµÖÖÓ­ÖÖ »Ö¾ÖÖúÖ¸ü †ÃÖê ´ÆüÖŸÖ. ¸üßÖê-¸êü»¾Öê ¯Öã¾ÖÔ úÖôÖŸÖ ×´ÖšüÖ“ÖÖ ¯ÖãÖÔ ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü µÖÖ“Ö ÃÖ´ÖãÆüÖŸÖ ÆüÖêŸÖÖ, ŸµÖÖÓ­ÖÖ ÃÖ´Ö㦠׍ú­ÖÖ·µÖÖ¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ¬ÖßŸÖ ¯ÖΤêü¿ÖÖŸÖ »Ö´ÖÖÖ Æêü ­ÖÖ¾Ö ¹ýœü —ÖÖ»Öê.''10 »Ö´Ö֝Öß :- »ÖãÖÖ ­Ö¤üߟÖã­Ö ´Ößšü †ÖÖæ­Ö ŸµÖÖÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü ú¸üÖÖ¸êü ŸÖê »Ö´Ö֝Öß ¾µÖ㟯֢Öß úÖÆüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêú †µÖÖ׵֍úÖ ´ÆüÖæ­Ö ÃÖÖӐ֟ÖÖŸÖ. ŸµÖÖ ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ ''Æêü »ÖÖêú, »Ö¾ÖÖ ´ÆüÖ•Öê ´Ößšü ¾ÖÖÆæü­Ö ­ÖêŸÖ †ÃÖŸÖ ´ÆüÖæ­Ö ŸµÖÖÓ­ÖÖ '»Ö´Ö֝Öß' †ÃÖê Æüß ­ÖÖ¾Ö ¯Ö›ü»Öê †ÖÆüê.''11 †ÃÖÖ ˆ»»ÖêÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖÓÍéúŸÖß úÖêÂÖÖŸÖ †ÖœüôŸÖÖê.

(´Öú¸Óü¤ü) µÖÖÓ“µÖÖ ¯ÖÖÃÖæ­Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“Öß ‡ŸÖ¸ü ¿Ö֏ÖÖÓ´Ö¬µÖê ¾ÖÖœü ÆüÖêŸÖ Ö껵ÖÖ“Öß †ÖµÖÖ׵֍úÖ †ÖÆêü.'' 19 ²Ö㬤ü úÖôÖŸÖÆüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“µÖÖ †Ûß֟¾ÖÖÃÖÓ²ÖÓ¬Öß, ''ÖÖîŸÖ´Ö ²Ö㬤üÖ»ÖÖ –ÖÖ­Ö ¯ÖÎÖ¯ŸÖ —ÖÖ»µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ŸµÖÖÓ­ÖÖ ¯ÖÎ£Ö´Ö ×¤üÃÖ»ÖÖ ŸÖÖê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêúÖÓ“ÖÖ ŸÖÖÓ›üÖ, ŸµÖÖÓ“ÖÖ ­Öֵ֍ú ³Ö••Öæ, µÖÖ­Öê †Ö¯Ö»µÖÖ •Ö¾Öôᯙ ±ú»ÖÆüÖ¸ü ÖÖîŸÖ´ÖÖ»ÖÖ ×¤ü»ÖÖ †Ö×Ö µÖÖ“Ö¾Öêôß •ÖӐֻÖÖŸÖᯙ µÖÖ ³Ö••Öæ»ÖÖ ÖÖîŸÖ´Ö ²Ö㬤üÖ­Öê ¬Ö´ÖÖÕ“Öß ×¤üÖÖ ×¤ü»Öß.''20, †ÃÖê ¾ÖÖÔ­Ö ê »Öê»Öê †ÖœüôŸÖê. †¿ÖÖ¯Ö΍úÖ¸êü '²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ' ÆüÖ ¿Ö²¤ü ¾µÖ㟯֢Öß ŸµÖÖÓ“µÖÖ ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖ Øú¾ÖÖ ³ÖδÖÓŸÖß †¿ÖÖ ×¾Ö×¾Ö¬Ö úÖ¸üÖÖÓ­Öß —ÖÖ»Öê»Öß †ÖœüôŸÖê. ´ÖÖ¡Ö µÖÖŸÖ '²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ' ÆüÖ ¿Ö²¤ü ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ •ÖÖÃŸÖ ¯ÖΓÖ×»ÖŸÖ †ÃÖ»µÖÖ“Öê †ÖœüôŸÖê. ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ×•Ö¯ÃÖß †ÖµÖÔ / †­ÖÖµÖÔ ÃÖÖ´µÖ ¾Ö ¯Ö¸üïָü ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö :ו֯ÃÖß :-

“ÖÖ¸üÖ :- ''“Ö¸ü “Ö×»ÖŸÖ ‡×ŸÖ “ÖÖ¸üÖ : †ÃÖê ´ÖÖ­ÖŸÖÖŸÖ. ÃÖŸÖŸÖ “Öֻ֝Öê ×±ú¸üÖê úÖêšêüÆüß ­Ö Ûãָü־֝Öê µÖÖ †£ÖÖÔ­Öê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖÓ­ÖÖ “ÖÖ¸üÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ''14 †ÃÖê ´Æü™ü»Öê •ÖÖŸÖê. »ÖÓ²ÖÖ›üß :- ''²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Øú¾ÖÖ ²Ö•ÖÖ¸üß Æüß »Ö´ÖÖ­Ö Øú¾ÖÖ »ÖÓ²ÖÖ›üß µÖÖ ­ÖÖ¾ÖÖ­ÖêÆüß †ÖêôÖ»Öê •ÖÖŸÖÖŸÖ. ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ŸµÖÖÓ“Öê ¾ÖÖß־µÖ ׾֏Öã¸ü»Ö껵ÖÖ Ã¾Ö¹ý¯ÖÖŸÖ Öã•Ö¸üÖŸÖ, ´ÖÆüÖ¸üÖ¹]Åõü, ú­ÖÖÔ™üú, †ÖÓ¬ÖÎ ‡. ¯ÖΤêü¿ÖÖŸÖ †ÖœüôŸÖê. ŸµÖÖÓ“ÖÖ ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖ ÆüÖ ¬ÖÖ­µÖ, ´Ößšü, ­ÖÖ¸üô ¾Ö ‡ŸÖ¸ü ÃÖÖ×ÆüŸµÖ ¯Öã¸ü׾֝µÖÖ“ÖÖ ÆüÖêŸÖÖ''15 ÃÖãÖ»Öß - ÃÖãÖÖ»Öß :- ''¤ü×ÖÖ ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ÃÖã¯ÖÖ¸üß»ÖÖ ÃÖãÖ»Öß, ÃÖãúÖ»Öß ´ÆüÖŸÖÖŸÖ. ŸµÖÖ †£ÖÖÔ­Öê ¬ÖÖ­µÖ, ÃÖã¯ÖÖ¸üß, ŸÖÖÓ¤ãüô, ´Ößšü ‡. ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü ú¸üÖÖ¸êü ²Ö­Ö•ÖÖ¸üß ÃÖ´ÖÖ•ÖÖÃÖ ÃÖãÖ»Öß, ÃÖãúÖô, Ã֍úô߸ü µÖÖ ­ÖÖ¾Öê ¤üׁ֝֍ú›êü †ÖêôÖ»Öê •ÖÖ‡.''16 ŸÖê»ÖÖã ³ÖÖÂÖêŸÖ 'ÃÖãÖÖ»Öß' ´ÆüÖ•Öê '“ÖÖӐֻµÖÖ ÖÖµÖß“µÖÖ úô¯Ö' µÖÖ †£ÖÖÔ­ÖêÆüß †ÖÓ¬ÖÎ, ŸÖÖ´Ößô­ÖÖ›ãü, ú­ÖÖÔ™üú, ê¸üô ‡. ¤ü×ÖÖ ¯ÖÎÖŸÓ ÖÖŸÖ ÖÖê¬Ö­Ö ²ÖÖôÖÖÖ·µÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ·µÖÖÓ­ÖÖ 'ÃÖãÖÖ»Öß' ´ÆüÖæ­Ö †ÖêôÖ»Öê •ÖÖŸÖê. ÃÖÓ¯ÖãÖÔ ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß»ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ, »Ö´Ö֝Ö, »Ö´Ö֝Öß, »ÖÓ²ÖÖ›üÖ, ÃÖãÖ»Öß ‡. ­ÖÖ¾ÖÖ­Öê †ÖêôÖ»Öê •ÖÖŸÖê. ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“ÖÖ ´ÖãµÖ ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖ ÆüÖ ¾ÖÖÆüŸÖãú ¾µÖÖ¯ÖÖ¸ü ÆüÖêŸÖÖ. ØÆü¤üß´Ö¸üÖšüß ¿Ö²¤üúÖêÂÖÖŸÖÆß ''²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ´ÆüÖ•Öê “ÖÖ»ÖŸÖê ×±ú¸üŸÖê ¾µÖÖ¯ÖÖ¸üß''17 ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêú ‡ŸÖ¸ü ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ¯ÖÖÃÖæ­Ö †Ö¯Ö»Öß ¾ÖêÖôß †ÖêôÖ ¤ü¿ÖÔ׾֝µÖÖÃÖÖšüß Ã¾ÖŸÖ:»ÖÖ 'ÖÖê¸ü' ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ´ÆüÖ¾Öã­Ö ‘ÖêŸÖÖŸÖ, ŸÖ¸ü •Öê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ­ÖÖÆüßŸÖ ŸµÖÖÓ“ÖÖ ˆ»»ÖêÖ ŸÖê 'úÖê¸ü' µÖÖ ­ÖÖ¾ÖÖ­Öê ú¸üŸÖÖŸÖ.18 ''²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖ Æüß ´ÖÆüÖ³ÖÖ¸üŸÖ úÖôÖŸÖÆüß †Ûß֟¾ÖÖŸÖ ÆüÖêŸÖß. ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“ÖÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ÆüÖ 3000 ¾ÖÂÖÖÔ¯Öæ¾Öá“ÖÖ †ÖÆêü. ¸üÖ¬ÖÖ †Ö×Ö ´ÖÖê»ÖÖ

«Ö¸üÖ ¯Ö飾Ö߸üÖ•Ö “ÖÖîÆüÖ­Ö úß ¯Ö¸üÖ•ÖµÖ ¯Ö¸ü ¤êü¿Ö ŸµÖÖÖ ×¤üµÖÖ £ÖÖ''23 "The world Book - Volume VIII" µÖÖŸÖÆüß ×•Ö¯ÃÖß ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ ŸÖê ´Öæô“Öê ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖᯙ †ÖÆêüŸÖ †ÃÖÖ ˆ»»ÖêÖ †ÖœüôŸÖÖê. "Gyp-

"The world Nomad does not exclusively refer to the pastoral nomads only, but also to all those persons, who constantly wander neither and do not lead a settied life. They neither posses only and of their own nor have "In Goa the Laman are little known community mainly 21 engaged in various construction works as daily wage any home." '¸üÖê´ÖÖ­Öß ×•Ö¯ÃÖß', µÖÖ †´Öê׸üúÖ, ¸ü׿ֵÖÖ, †Öòº]Åäõ×»ÖµÖÖ †Ö×Ö µÖã¸üÖ¯ê Ö³Ö¸ü ¯ÖÃÖ¸ü»Ö껵ÖÖ ³Ö™üŒµÖÖ •Ö´ÖÖŸÖß¿Öß †ÃÖ»Öê»ÖÖ †Ö¯Ö»ÖÖ ¯Öã¾ÖÖÔ­Öã²ÖÓ¬Ö labourers."12 »Ö²ÖÖ­ÖÖ / »Ö³ÖÖ­ÖÖ :- "The term Labana appears to be derived †Ö•ÖÆüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêú ´ÖÖ­ÖŸÖÖŸÖ. ''ו֯ÃÖß Æêü ´Öæ»ÖŸÖ: ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖæ­Ö“Ö †Ö»Öê †ÃÖÖ¾ÖêŸÖ. ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖæ­Ö from lun (salt) and bana (trade) and the Lubana, Lobana ¤ü Ö ­ ê Ö Æü • ÖÖ¸ü ¾ÖÂÖÖÔ ¯Öæ¾Öá ŸµÖÖÓ­Öß µÖã¸üÖê¯Ö, †´Öê׸üê ú›üᯙ ¤êü¿ÖÖŸÖ Ã£Ö»ÖÖÓŸÖ¸ü or Libana was doubtless the great salt-trading Caste, as the Banjara was the general carrier, informer times, ê »Öê †ÃÖê ´Æü™ü»Öê •ÖÖŸÖê. •Öã»Ö´Öß †ÖÎú´ÖÖÖ»ÖÖ ¿Ö¸üÖ ­Ö •ÖÖŸÖÖ, †Ö¯Ö»Öê Indeed the Labana is occasionally called a Banjara. †Ûß֟¾Ö ×™üú׾֝µÖÖÃÖÖšüß †Ö×Ö Ã¾ÖÖ׳ִÖÖ­ÖÖ»ÖÖ ˆÖê¯ÖÖÖ µÖê‰ú ­ÖµÖê µÖÖÃÖÖšüß, They are almost wholly confined to the sub-inohtane ו֯ÃÖà­ÖÖ Ã£Ö»ÖÖÓŸÖ¸ü ú¸üÖ¾Öê »Ö֐ֻÖê.''22 ¯ÖÎ×ÃÖ¬¤ü ³ÖÖÂÖ×¾Ö¤ü †Ö×Ö ¸üÖê´ÖÖ­Öß districts and Kangara but are munerous in Lahore and also found in Gujranwala and Ferozepur. Muzaffargath ×¾Ö¿ÖêÂÖ–Ö µÖÖ­Ö úÖê¸ü¾ÖÖ­Ö ¯ÖÖî¾Ãúß“µÖÖ ´ÖŸÖê'' µÖã¸üÖê¯Ö ו֯ÃÖß ¾Öê ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ µÖÖ Ö×¡ÖµÖ µÖÖꬤüÖ Æîü, ו֭ÆüÖê­Öê ÃÖ­Ö 1912 ´Öê ŸÖ¸üÖ‡Ô ú µÖ㬤ü ´Öê ´ÖãÆü´´Ö¤ü ‘ÖÖê¸üß and Bahawalpur also contain Labana colonies."13

82

sies-are a group of wandering people whose ancestors originally lived in India, Today Gypsies live in almost every part of the world, some have settled down, but many Gypsies are still nomads......"24 The New Encyclopedia Britannica-Volume IV µÖÖ´Ö¬µÖê Æüß ×•Ö¯ÃÖß Æüß ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖᯙ •Ö´ÖÖŸÖ †ÖÆêü. "In fact, their history and spoken language can be traced back to India, where in all probability, they originated when or why they left India is unknown, but it is probably that they left on several occasions and for different reasons..."25 The Encyclopedia Americana-Volume - XIII

µÖÖ´Ö¬µÖê Æüß ×•Ö¯ÃÖß Æüß ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖæ­Ö †Ö»Öê»Öß ³Ö™üúß •Ö´ÖÖŸÖ †ÃÖ»µÖÖ“ÖÖ ˆ»»ÖêÖ †ÖœüôŸÖÖê, ŸÖÖê µÖÖ¯ÖδÖ֝Öê "The Gypsies are a nomadic people who bagan migrating in to Europe from the East in the 14th century coming from India."26 New standard Encyclopedia - Volume six µÖÖŸÖ ¤êüÖß»Ö ×•Ö¯ÃÖß †Ö×Ö ³ÖÖ¸üŸÖ µÖÖÓ“ÖÖ ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö Ã¯Ö™ü ê»Öê»ÖÖ †ÖÆêü, ŸµÖÖ­ÖãÃÖÖ¸ü "Gypsies or Gipsies both jipsize a dark skinned people living mainly in Europe and the Americans. They are traditionally wanderers and many cling to this way of life States traikers. Those who have settled down still observe many of

RESEARCH ANALYSIS AND EVALUATION


International Indexed & Refereed Research Journal, ISSN 0975-3486, (Print) E-ISSN-2320-5482, July,2013 VOL-IV *ISSUE- 46

their traditional customs they call themselves Roma- Aryan Origion"33 ´ÖÖ¡Ö úÖÆüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ †³µÖÖÃ֍úÖÓ“µÖÖ ´ÖŸÖê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü nies their language is related to language of India where ו֯ÃÖß¿Öß †Ö×Ö †ÖµÖÖÕ¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ­ÖÃÖæ­Ö ŸÖß ‹ú þ֟ÖÓ¡Ö •Ö´ÖÖŸÖ †ÖÆêü. the Gypsies are thought to have originated."27 ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ :- †ÖµÖÔ /†­ÖÖµÖÔ :- ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü †ÖµÖÔ †ÖÆêüŸÖ ׍ú †­ÖÖµÖÔ µÖÖ²Ö§»ÖÆüß

†³µÖÖÃ֍úÖÓ“µÖÖ ´ÖŸÖê ''ˆ¢Ö¸ü ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖᯙ ¯ÖÓ•ÖÖ²Ö, Æü׸üµÖ֝ÖÖ, ¸üÖ•ÖãÖÖ­Ö µÖê£Öᯙ ¯ÖΤêü¿ÖÖŸÖ ŸµÖÖÓ“Öê ´Öæô ãÖÖ­Ö †ÖÆêü. ‡.ÃÖ. 1112 ´Ö¬µÖê ¯Ö飾Ö߸üÖ•Ö “Ö¾ÆüÖÖ †Ö×Ö ´ÖÆÓü´Ö¤ü ‘ÖÖê¸üß µÖÖÓ“µÖÖŸÖ —ÖÖ»Ö껵ÖÖ ¤ãüÃÖ·µÖÖ µÖ㬤üÖŸÖ ¯Ö飾Ö߸üÖ•Ö “Ö¾ÆüÖÖ †Ö¯Ö†Ö¯ÖÃÖÖŸÖᯙ ³ÖÖÓ›üÖÖ´Öãôê ¯Ö¸üÖ³ÖæŸÖ —ÖÖ»ÖÖ. ŸµÖÖÓ“Öê ÃÖî­µÖÖŸÖß»Ö, ˆ¢Ö¸êüú›üᯙ ¯ÖΤêü¿ÖÖŸÖᯙ ÃÖî­µÖ, ´ÖÆÓü´Ö¤ü ‘ÖÖî¸üß­Öê פü»»Öß“Öê (‡Ó¦¯ÖÎãÖ) ŸÖŸÖ, úÖ²Öß•Ö ê »µÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü ×Æü´ÖÖ»ÖµÖÖ“Öê ¯Ö¾ÖÔŸÖ ¸üÖӐÖÖ´Ö¬µÖê ׾֏Öã¸ü»Öê Öê»Öê, ŸÖê ‹ú ¤ü»Ö ÆüÖŸê Öê. µÖÖ“Ö ¤ü»ÖÖ­Öê ŸÖ¸üÖ‡Ô ¯ÖΤüê¿ÖÖŸÖ •Ö´Ö ²ÖÃÖ×¾Ö»ÖÖ ŸÖê ‡ÓÖΕÖÖÓ“Öê ²Ö¸üÖê²Ö¸ü“µÖÖ »ÖœüÖ‡Ô¯ÖÖ¾ÖêŸÖÖê ŸÖê ŸÖê£Öê ²ÖßÖß ú¹ý­Ö ¸üÖ×Æü»Öê. µÖÖ ¤ü»ÖÖ“ÖÖ ¯ÖÆüÖ›üß ¯ÖΤêü¿ÖÖŸÖᯙ •Ö´ÖÖŸÖß¿Öß ÃÖÓµÖÖêÖ ÆüÖê‰ú­Ö '²Ö­Ö•ÖÖ¸üß' Æüß •Ö´ÖÖŸÖ †Ûß֟¾ÖÖŸÖ †Ö»Öß..... µÖÖ“Ö µÖ㬤üÖŸÖᯙ ‹ú ¤ü»Ö '¸üÖ´ê ÖÖ­Öê ”ûÖ¾Öê' †±úÖםÖßÖÖ­Ö“µÖÖ ¸üßµÖÖ­Öê ¤êü¿ÖÖÓŸÖ¸üßŸÖ —ÖÖ»Öê ŸÖê“Ö ¯Öãœêü '¸üÖê´ÖÖ' µÖÖ ­ÖÖ¾Öê †Ö•Ö×´ÖŸÖßÃÖ †ÖêôÖ»Öê •ÖÖŸÖÖŸÖ.''28 †³µÖÖÃ֍úÖÓ­Öß ¸üÖ´ê ÖÖ ×•Ö¯ÃÖß ²ÖÖ²ÖŸÖ ´Æü™ü»Öê †ÖÆêü ׍ú, ''³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖÓÍéúŸÖß •Ö¯Ö»Öê»Öê 'ו֯ÃÖß' Æêü ´Öæô“Öê ˆ¢Ö¸ü ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ †ÃÖæ­Ö ŸÖê †ÖµÖÔ..... ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ ¾Ö •ÖÖ™ÖÓ“Öê ¾ÖÓ¿Ö•Ö †ÖÆêüêŸÖ. ¾ÖÖ¸Óü¾ÖÖ¸ü ÆüÖêÖÖ·µÖÖ ´ÖãÃÖ»Ö´ÖÖ­Ö ¸üÖ•ÖÖÓ“µÖÖ Ã¾ÖÖ·µÖÖÓ´Öãôê ³ÖÖ¸üŸÖÖ“µÖÖ ˆ¢Ö¸êüú›üᯙ ÃÖß´ÖÖ¾ÖŸÖá ¸üÖ•µÖÖÓ´Ö¬Öæ­Ö µÖÖ •Ö´ÖÖŸÖßÃÖ ‡.ÃÖ. 6 ¾µÖÖ ¿ÖŸÖúÖŸÖ ²ÖÖÆêü¸ü ¯Ö›üÖ¾Öê »Ö֐ֻÖê. ŸÖê ¯Öæ¾ÖᓵÖÖ ¯ÖÓ•ÖÖ²Ö ¯ÖÎÖÓŸÖÖ“Öê, ×Æü´ÖÖ“Ö»Ö ¯ÖΤêü¿Ö µÖÖ ¸üÖ•µÖÖ“Öê ¾Ö ú¦¿ÖÖÃÖßŸÖ ×¤ü»»Öß, “ÖÓפüÖ›ü ŸÖÃÖê“Ö ¸üÖ•ÖãÖÖ­Ö“µÖÖ ÃÖß´Öêú›üᯙ ¸ü×Æü¾ÖÖÃÖß ÆüÖêŸÖ. ŸÖê ´Öæô“Öê '»Ö´Ö֝Öß' »ÖÓ²ÖÖ›üß Øú¾ÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Øú¾ÖÖ ¾ÖÓ•ÖÖ¸üß ÆüÖŸê Ö. ŸµÖÖÓ“Öê ´Öæô ãÖÖ­Ö ³ÖÖ¸üŸÖÖ“µÖÖ ¾ÖÖµÖ¾µÖêú›üᯙ ØÆü¤ú¿Ö ¯Ö¾ÖÔŸÖÖ“ÖÖ ¯ÖÖµÖ£ÖÖ †ÃÖÖ¾ÖÖ †ÃÖêÆüß ´ÖÖ­Ö»Öê •ÖÖŸÖê.''29 ¸üÖê´ÖÖ ×•Ö¯ÃÖß †³µÖÖÃ֍úÆüß µÖÖŸÖ ¯Öã™üß ¤êüŸÖÖÓ­ÖÖ ÃÖÖӐ֟ÖÖŸÖ ×ú, "Most of the Roma of Europe and America now believe that they are Rajput or Jats from who had migrated from their Fathers to the foreign countries.... Numbers of groups of Roma belong to Banjara."30 †³µÖÖÃ֍úÖÓ“µÖÖ ´ÖŸÖê

ו֯ÃÖß ´ÆüÖ•Öê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ, ו֯ÃÖß“µÖÖ ¸üÖ´ê ÖÖ­Öß ³ÖÖÂÖê“Öê ÃÖÖ´µÖ ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ³ÖÖÂÖê¿Öß †ÖœüôŸÖê. ''¸üÖê´ÖÖ­Öß ³ÖÖÂÖÖ Æüß ÃÖÓÍéúŸÖ ŸÖÃÖê“Ö ØÆü¤üß¿Öß ÃÖÖ´µÖ ¤ü¿ÖÔ×¾ÖŸÖê. µÖÖ¾Ö¹ý­Ö ŸÖê ‡Ó›üÖê-†ÖµÖÔ­Ö †ÃÖ»µÖÖ“Öê •Ö֝־֟Öê. µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸êü ŸÖÃÖê“Ö µÖÖÃÖÓ²ÖÓ¬Öß †­Öêú ¯Ö΍úÖ¸êü ¿ÖÖê¬Ö ‘ÖêŸÖ»µÖÖ¾Ö¸ü Æêü •Ö֝־֟Öê úß, ³ÖÖ¸üŸÖ Æêü“Ö ŸµÖÖÓ“Öê ´Öæô ãÖÖ­Ö †ÖÆêü.'' 31 †×Ö»Ö ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÃÖê¾ÖÖ ÃÖÓ‘ÖÖ“µÖÖ †Æü¾ÖÖ»ÖÖŸÖÆüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖו֯ÃÖß ²ÖÖ²ÖŸÖ "Our forgotten brothers and sisters who have gone all over the world about 800 to 1000 years back popularly know as Roma (Gypsies) have become Ambassadors of India and have preserved Indian tradition culture, social life and folk arts and Indianness intact even today." 32 †ÃÖê ´Æü™ü»Öê»Öê †ÖœüôŸÖê. ו֯ÃÖà“µÖÖ •Ö֐Öן֍ú ¯Ö׸üÂÖ¤üÖ

Æüß ‡.ÃÖ. 1971 ¯ÖÖÃÖæ­Ö ‘ÖꝵÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÖÆêüŸÖ. »ÖÓ›ü­Ö µÖê£Öê 1971 ´Ö¬µÖê, ŸµÖÖ­ÖÓŸÖ¸ü 1978 ´Ö¬µÖê וÖ×­Ö¾ÆüÖ, 1981 ´Ö¬µÖê ÖÖòØ™ü•Ö­Ö (¯Ö.•Ö´ÖÔ­Öß) ¾Ö 1990 ´Ö¬µÖê ¾ÖÖÃÖÖÔ (¯ÖÖê»ÖÓ›ü) µÖê£Öê µÖÖ ¯Ö׸üÂÖ¤üÖ —ÖÖ»µÖÖ. ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ “ÖÓפüÖ›ü µÖê£Öê 1976 ´Ö¬µÖê †Ö×Ö 29,20,31 †ÖòŒ™üÖê. 1983 ´Ö¬µÖê †ÖÓŸÖ¸ü ¸üÖê´ÖÖ-²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ´ÖÆüÖŸê ÃÖ¾Ö ‘ÖꝵÖÖŸÖ †Ö»Öê †ÖÆêüŸÖ. ÊÖ ¾ÖŸÖÔ´ÖÖ­Ö úÖôÖŸÖᯙ ‘Ö™ü­ÖÖ †Ö×Ö ÃÖÓ¤ü³ÖÔ »ÖÖÖŸÖ ‘ÖêŸÖ»µÖÖÃÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ¾Ö ו֯ÃÖß µÖÖÓ“ÖÖ ³ÖæŸÖúÖôÖŸÖᯙ ¯Ö¸üïָüÖ“Ó ÖÖ ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö Ã¯Ö™ü ÆüÖêŸÖÖê. †³µÖÖÃ֍úÖÓ“µÖÖ ´ÖŸÖê "The Indian Gipsy a purely

¾ÖêÖ¾ÖêÖôê ´ÖŸÖ¯ÖξÖÖÆü †ÖœüôŸÖÖŸÖ. ''†ÖµÖÖÔ“µÖÖ Šú“ÖÖÓ´Ö¬Öæ­Ö, †ÖµÖÖÕ­Öß †Ö¯Ö»µÖÖ ¿Ö¡Öã“ÖÖ úÃÖÖ ­ÖÖ¿Ö ê »ÖÖ, ŸµÖÖÓ“Öß ¬ÖÖ­µÖÖ“Öß úÖêšüÖ¸êü ú¿Öß »Öã™ü»Öß µÖÖ“Öê ¾ÖÖÔ­Ö †ÖÆêü. ŸµÖÖ“Ö²Ö¸üÖê²Ö¸ü †ÖµÖÖÕ­Öß ŸµÖÖÓ“µÖÖ ¿Ö¡ÖæÓ­ÖÖ '†Æüß' †ÃÖê ÃÖÓ²ÖÖê¬Ö»Öê †ÖÆêü.34 ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖᯙ ›üÖŒê µÖÖ»ÖÖ Ø¿ÖÖ »Ö־֝µÖÖ“µÖÖ ¯ÖΣÖê“ÖÖ Šú¾Öê¤ü úÖ»Öß­Ö ¯Ö×Ö »ÖÖêúÖÓ´Ö¬Öᯙ “ÖÖ»Öß׸üŸÖà¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö †ÃÖ»µÖÖ“Öê, ŸÖÃÖê“Ö ''†¿Öß Æüß ›üÖꌵÖÖ¾Ö¸ü ؿ֐Öê ¬ÖÖ¸üÖ ú¸üÖÖ¸üß •Ö´ÖÖŸÖ ´ÆüÖ•Öê Šú“ÖÖÓ´Ö¬µÖê ¾ÖÖÔ­Ö êú»Öê»Öß, †ÖµÖÖÕ“Öê ¿Ö¡Öã †ÃÖ»Öê»Öß '†Æüß' Æüß •Ö´ÖÖŸÖ ÆüÖêµÖ.''ê35 †Æüß ×úÓ¾ÖÖ ¯Ö×Ö »ÖÖêú ›üÖꌵÖÖ¾Ö¸ü ׿ÖӐÖê ¬ÖÖ¸üÖ ú¸üߟÖ. ''†ÖµÖÔ¯Öæ¾ÖÔ úÖôÖŸÖᯙ »ÖÖêú ¾ÖéÂÖ³ÖÖ“Öß ¯Öã•ÖÖ ú¸üߟÖ, µÖÖ ¯Öã•ÖÖ ú¸üµÖÖ“µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖß¾Ö¹ý­Ö“Ö ›üÖꌵÖÖ¾Ö¸ü úÖ›üß ²ÖÖӬ֝µÖÖ“Öß (Ø¿ÖÖ »Ö־֝µÖÖ“Öß )²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖßŸÖ ¯Ö¬¤üŸÖ ÃÖã¹ý —ÖÖ»Öß †ÃÖÖ¾Öß Æüê †Ö´Æüß ×•Ö³Öê¾Ö¸ü דָüÖ ´ÖÖ¸üߟÖ.†Ö•Ö¤êüÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖߟÖᯙ úÖÆüß ´Ö£Öå¸üÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ´Ö¬µÖê •Öß³Öê»ÖÖ ×“Ö¸üÖ ´ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ. µÖÖ¾Ö¹ý­Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •Ö´ÖÖŸÖ †ŸÖß ¯ÖÏÖ“Öß­Ö úÖôûÖ¯ÖÖÃÖæ­Ö ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ †ÖÆüê ïÖ™ü ÆüÖŸê Öê. ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ †³µÖÖÃ֍úÖÓ­Öß ¤êüÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü †­ÖÖµÖÔ †ÃÖ»µÖÖ“Öê ïÖ™ü êú»Öê †ÖÆêü.'' 36 ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ †ÖÆêüŸÖ ؍ú¾ÖÖ ­ÖÖÆüß µÖÖ²Öª»Ö“Öß ×¾Ö×¾Ö¬Ö ×¾Ö¾ÖÖ¤ü †ÖÆêüŸÖ. ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ“Öê ´Öæôû ¾ÖÖß־ÖãÖÖ­Ö ¸üÖ•ÖãÖÖ­ÖÖŸÖᯙ †ÃÖ»µÖÖ­Öê ÆüÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö †Ö¯ÖÖÖÓÃÖ ¿Ö㬤ü ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ ÃÖ´Ö•ÖŸÖ †ÃÖê. ¯Ö¸ÓüŸÖã ´Öæôû ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖÖÓ¿Öß µÖÖÓ“ÖÖ úÖêÖŸÖÖÆüß ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö ­ÖÖÆüß. ­ÖÓŸÖ¸ü ÖÖê¸î ü ÖÖÖÓ­ÖÖ ¸üÖšüÖ›ê ü,“Ö¾Æü֝Ö,¯Ö¾ÖÖ¸ü,•ÖÖ¬Ö¾Ö,ŸÖÓ¾Ö¸ü Æêü ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ µÖê‰ú­Ö ×´ÖôûÖ»Öê,´ÆüÖæ­Ö ŸµÖÖÓ“µÖÖ †Ö›ü­ÖÖ¾ÖÖÓ¯ÖÖÃÖæ­Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÆüß ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÃÖÓ²ÖÖê¬Öæ •ÖÖ‰ú »Ö֐ֻÖÖ. ´ÖÖêÖ»Ö ÃÖÖ´ÖÏÖ•µÖÖ»ÖÖ ´ÖÖêÖ»ÖÖÓ“µÖÖ ¾Ö“ÖÔþÖÖ­Öê ‘ÖÖ²Ö¹ý­Ö ‡ŸÖ¸ü ÃÖ´ÖÖ•ÖÆüß ÃÖӍú™üúÖôûß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖ µÖê‰ú­Ö ×´ÖôûÖ»Öê ŸµÖÖ“Ö²Ö¸üÖê²Ö¸ü úÖÆüß ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖÆüß µÖê‰ú­Ö ×´ÖôûÖ»Öê ŸµÖÖÓ­Öß ÃÖӍú™üúÖôûß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ¾Öê¿Ö³ÖæÂÖÖ ú¹ý­Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ²Ö¸üÖ²ê Ö¸ü »Ö¤êüÖß“ÖÖ ¾µÖ¾ÖÃÖÖµÖ ú¹ý »Ö֐ֻµÖÖ­Öê ŸÖê¾ÆüÖ¯ÖÖÃÖæ­Ö ŸÖê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ´ÆüÖæ­Ö †ÖêôûÖ»Öê •ÖÖ‰ú »Ö֐ֻÖê. 37 úÖÆüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ †³µÖÖÃ֍úÖÓ“µÖÖ ´ÖŸÖê ''²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ ­ÖÖÆüß ŸÖ¸ü Ö×¡ÖµÖ ¾ÖÓ¿Öß ¸üÖ•Ö¾ÖÓ¿ÖßµÖ †ÖÆêüŸÖ.''38 ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÆüÖ ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖÖŸÖæ­Ö †Ö»ÖÖ †ÃÖŸÖÖ ŸÖ¸ü ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖÖÓ¿Öß ŸµÖÖÓ“ÖÖ ¸üÖê™üß ²Öê™üß ¾µÖ¾ÖÆüÖ¸ü ¾Ö ïÖé¿µÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖŸÖᯙ ŸµÖÖÓ“Öê ïÖé¿µÖ Ã£ÖÖ­Ö Æêü †²ÖÖ×¬ÖŸÖ ¸üÖÆü¾ÖµÖÖÃÖ Æ¾Öê ÆêüÖŸÖê ¯ÖÖ ŸÖÃÖê —ÖÖ»Öê»Öê ­ÖÖÆüß †Ö×Ö êú¾Öôû ³ÖÖ™üÖÓ­Öß ×¤ü»Öê»Öß "²ÖÖ•ÖÖ¸üÖ ´Öã׏ֵÖ֍êú ­Öֵ֍ú, µÖÖ­Öê ÃÖ¸ü¤üÖ¸ü úÆüŸÖê Æêüî •ÖÖê¬Ö¯Öæ¸ü êú פü¾ÖÖÖ ´ÖãÖÖêŸÖ •ÖÖŸÖß êú ´ÖëÖÃÖß Æêüî µÖÆüÖ êú ¸üÖ¾Ö ÃÖÖÆêü²Ö ¸üÖ´ÖÖ¾ÖŸÖ ¿Ö֏Ö֍êú ¸üÖšüÖê›ü Æîü" †¿Öß úÖ¾µÖ¯ÖΓÖæ¸ü ´ÖÖ×ÆüŸÖß µÖÖÓ“µÖÖ ×­ÖúÂÖÖ¾ÖÔ¸ü ÃÖÓ¯ÖæÖÔ '²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ' ÖÖ ÆüÖ ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ šü¸ü׾֝Öê ׍úŸÖ¯ÖŸÖ ‡Â™ü ÆüÖê‡Ô»Ö ? êú¾Öô ú»Ö­ÖÖ´ÖÖŸÖᯙ ÃÖÖ´µÖÖ´Öãôê ‹ÖÖ¤üß •Ö´ÖÖŸÖ, ¤ãüÃÖ·µÖÖ •Ö´ÖÖŸÖߟÖᯙ †ÖÆêü †ÃÖê ´ÆüÖŸÖÖ µÖêÖÖ¸ü ­ÖÖÆüß. ­Ö¾Æêü ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ, ´Ö¸üÖšüÖ, ¾ÖÓ•ÖÖ¸üß ¾Ö ¯ÖγÖæ µÖÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ¿ÖßÆüß ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ“ÖÖ ´Öãôß“Ö ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö ­ÖÖÆüß.''39 Findings : 1) ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü ¸üÖê´ÖÖ ×•Ö¯ÃÖß ¿Öß ÃÖÓ²Ö×¬ÖŸÖ †ÖÆêü µÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ †­Öêú ´ÖŸÖê ´ÖŸÖÖÓŸÖ¸êü †ÖÆêüŸÖ, µÖÖ´Ö¬µÖê †•Öã­ÖÆüß ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö­ÖÖ»ÖÖ ¾ÖÖ¾Ö †ÖÆêü. ´ÖÖ¡Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ¾Ö ¸üÖê´ÖÖ ×•Ö¯ÃÖß µÖÖÓ“Öß ´Öãô ¯ÖξÖé¢Öß '³Ö™üŒµÖÖ' •Ö´ÖÖŸÖß“Öß †ÖÆêü Æêü ×­ÖÛ¿“ÖŸÖ. 2) ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ †Ö×Ö ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ Æêü ‹ú“Ö †ÖÆêüŸÖ µÖÖ²Ö§»Ö ±úÖ¸üÃÖê ¯Öã¸üÖ¾Öê ­ÖÖÆüߟÖ. ŸÖÃÖê“Ö †Ö•Ö¯ÖµÖÕŸÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ †Ö×Ö ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ µÖÖÓ“µÖÖŸÖ '²Öê™üß ¾µÖ¾ÖÆüÖ¸ü' ´ÆüÖ•Öê

RESEARCH ANALYSIS AND EVALUATION

83


International Indexed & Refereed Research Journal, ISSN 0975-3486, (Print) E-ISSN-2320-5482, July,2013 VOL-IV *ISSUE- 46

×¾Ö¾ÖÖÆüÃÖÓ²ÖÓ¬Ö —ÖÖ»Öê»Öê ­ÖÖÆüßŸÖ ŸµÖÖ´Öãôê ŸÖê ‹ú“Ö ­ÖÖÆüßŸÖ Æêü ïÖ™ü ÆüÖêŸÖê. ´ÖÖ¡Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ“Öê ´Öæô ¾ÖßÖßãÖÖ­Ö ¸üÖ•ÖãÖÖ­Ö †ÃÖ»µÖÖ“Öê ïÖ™ü ÆüÖêŸÖê. ŸÖÃÖê“Ö ¸üÖ•ÖãÖÖ­Öß ¯ÖêÆü¸üÖ¾Ö ¾Ö ÃÖÓÍéúŸÖß“Öß —ֻ֍ú ŸµÖÖÓ“µÖÖŸÖ †Ö•ÖÆüß †ÖœüôŸÖê. 3) ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ¤êü¿Ö³Ö¸üÖŸÖ ¾ÖêÖ¾ÖêÖóµÖÖ ­ÖÖ¾ÖÖÓ­Öß †ÖêôÖ»Öê •ÖÖŸÖ †ÃÖ»Öê ŸÖ¸üß ŸµÖÖÓ“Öß ¯Ö¸üïָüÖÓ¿Öß ÃÖÓ¾ÖÖ¤ü ÃÖ֬֝µÖÖ“Öß ³ÖÖÂÖÖ ‹ú“Ö 'ÖÖê¸ü ²ÖÖê»Öß' ×Æü †ÖÆêü. ׭֍úÂÖÔ (Conclusions) :1) ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ †ÖÆêüŸÖ úß ­ÖÖÆüß, µÖÖ²Ö§»Ö ¾ÖÖ¤ü †ÃÖ»ÖÖ ŸÖ¸üß ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖᯙ ¸üÖ•ÖãÖÖ­Ö Æêü †Ö¯Ö»Öê ´Öèô ךüúÖÖ †ÃÖ»µÖÖ“Öê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ´ÖÖ­ÖŸÖÖŸÖ, ŸµÖÖÓ“µÖÖ ²ÖÖê»Öß³ÖÖÂÖÖ ¾Ö ¯ÖêÆü¸üÖ¾Ö “ÖÖ»Öß׸üŸÖßÓ ´Ö¬µÖê ŸÖÃÖê“Ö ­ÖéŸµÖ ¾Ö ˆŸÃÖ¾ÖÖÓ´Ö¬µÖê, ¸üÖ•ÖãÖÖ­Öß ÃÖÓÍéúŸÖß“Öß —ֻ֍ú ¾Ö •Ö¾ÖôߍúŸÖÖ †ÖœüôŸÖê. 2) ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Ã¾ÖŸÖ:»ÖÖ 'ÖÖê¸ü' ´ÆüÖŸÖÖŸÖ ¾Ö ‡ŸÖ¸üÖÓ­ÖÖ 'úÖê¸ü' †ÃÖê ÃÖÓ²ÖÖê¬ÖŸÖÖŸÖ. ŸµÖÖÓ“µÖÖ ²ÖÖê»Öß ³ÖÖÂÖêŸÖ ¸üÖ•ÖãÖÖ­Öß ¾Ö ´ÖÖ¸ü¾ÖÖ›üß ¿Ö²¤üÖÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü †×¬Öú †ÃÖ»µÖÖ“Öê פüÃÖŸÖê. 3) ''²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Æêü ¸üÖ•Ö¯ÖæŸÖ †ÖÆêüŸÖ úß ­ÖÖÆüß µÖÖ¾Ö¸ü ´ÖŸÖ³Öê¤ü †ÃÖ»Öê ŸÖ¸üß

†Ö´Ö“Öê ´Öæô ¾ÖßÖßãÖÖ­Ö ×­ÖÛ¿“֟֯֝Öê ¸üÖ•ÖãÖÖ­Ö †ÖÆêü. ŸÖê£Öæ­Ö“Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Öã¸üÖÓ“µÖÖ ¯ÖÖšüß¾Ö¸ü ¬ÖÖ­µÖ †Ö×Ö ×´ÖšüÖ“Öß ­Öê-†ÖÖ ÃÖÓ¯ÖæÖÔ ¤êü¿Ö³Ö¸üÖŸÖ ú¸üßŸÖ ÆüÖêŸÖÖ. ŸµÖÖ´Öãôê“Ö ¯Öãœêü ךüúךüú֝Öß ŸÖÖê ÛãָüÖ¾Ö»ÖÖ, ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ †Ö•Ö ÃÖÓ¯ÖæÖÔ ¤êü¿Ö³Ö¸üÖŸÖ ×¾ÖÖã¸ü»Öê»ÖÖ †ÃÖ»ÖÖ ŸÖ¸üß ŸµÖÖÓ“Öß ³ÖÖÂÖÖ ÃÖÓÍéúŸÖß ‹ú †ÖÆêü.'' 40 †ÃÖê ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ †³µÖÖÃ֍ú ´ÆüÖŸÖÖŸÖ. 4) ‹èúÖ ÃÖÓ¯ÖãÖÔ ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ¾ÖêÖ¾ÖêÖóµÖÖ ­ÖÖ¾ÖÖÓ­Öß †ÖêôÖ»Öß •Ö֝ÖÖ¸üß '²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ' ×Æü ‹ú“Ö •ÖÖŸÖ †ÃÖæ­Ö ŸµÖÖÓ“Öß ÃÖÓ¯ÖæÖÔ ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ¯Ö¸üïָüÖ¿Ó Öß ²ÖÖê»ÖµÖÖ“Öß, ÃÖÓ¾ÖÖ¤ü ÃÖ֬֝µÖÖ“Öß ‹ú“Ö 'ÖÖê¸ü ²ÖÖê»Öß' ³ÖÖÂÖÖ †ÖÆêü. Suggestion :1) ÃÖÓ¯ÖæÖÔ ³ÖÖ¸üŸÖÖŸÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß»ÖÖ ¾ÖêÖ¾ÖêÖóµÖÖ ‘Ö™üú ¸üÖ•µÖÖŸÖ ×³Ö»»Ö ÃÖӾ֐ÖÖÔŸÖ ÃÖ´ÖÖ×¾Ö™ úê»Öê»Öê †ÖÆêü ŸµÖÖ‹ê¾Ö•Öß ŸµÖÖÓ­ÖÖ ‹úÖ“Ö †­ÖãÃÖã“ÖßŸÖ •Ö´ÖÖŸÖß (S.T.) µÖÖ ÃÖӾ֐ÖÖÔŸÖ ÃÖ´ÖÖ×¾Ö™ü ú¸üµÖÖŸÖ µÖÖ¾Öê.ü (¯ÖÎÖ“ÖÖµÖÔ ›üÖò. ¯ÖδÖÖê¤ü ´Ö­ÖÖêÆü¸ü ¯Ö¾ÖÖ¸ü µÖÖÓ­Öß 'ÖÖ­Ö¤êü¿ÖÖŸÖᯙ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ •ÖÖŸÖß“ÖÖ ¸ü֕֍úßµÖ ÃÖÆü³ÖÖÖ - ×¾Ö¿»ÖêÂ֝ÖÖŸ´Öú †³µÖÖÃÖ' µÖÖ ×¾ÖÂÖµÖÖ¾Ö¸ü ˆ¢Ö¸ü ´ÖÆüÖ¸üÖ¹]Åõ ×¾ÖªÖ¯Ößšü, •ÖôÖÖ¾Ö µÖê£Öæ­Ö ¯Öß‹“Ö.›üß. Eäò»Öß †ÖÆêü.)

1. ÃÖÖ¾ÖÓŸÖ ¿Ö׿֍úÖÓŸÖ (ÃÖÓ¯ÖÖ.) ÃÖÖ. Ã֍úÖô, פü. 22 / 12 / 99 ¯Öé. 6 2. ­Öևԍú ¸üÖ•ÖßŸÖ (ÃÖÓ¯ÖÖ.), ׸ü¯ÖÖê™Ôü †Öò±ú †Öò»Ö ‡Ó×›üµÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Ã™ü›üß ×™ü´Ö, ¾ÖÂÖÔ 1969 ¯Öé. 08 3. •ÖÖê¿Öß ´ÖÆüÖ¤êü¾Ö¿ÖÖÄÖß (ÃÖÓ¯ÖÖ.) ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖÓÍéúŸÖß úÖê¿Ö (ÖÓ›ü 3 ¸üÖ), 1970 ¯Öé. 23 4. ­Öևԍú ¸üÖ•ÖßŸÖ (ÃÖÓ¯ÖÖ.), ׸ü¯ÖÖê™Ôü †Öò±ú †Öò»Ö ‡Ó×›üµÖÖ ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ Ã™ü›üß ×™ü´Ö, ˆ¯Ö¸üÖêŒŸÖ ¯Öé. 09 5. ¯ÖÖ™üᯙ ²Öô߸üÖ´Ö, †Ö»ÖêÖ ÃÖ´ÖÖ•Ö ¯Öΐ֟Öß“ÖÖ, î . ²Öô߸üÖ´Ö ¯ÖÖ™üß»Ö Ã´ÖÖ¸üú ÃÖ×´ÖŸÖß ×ú­Ö¾Ö™ü וÖ. ­ÖÖÓ¤êü›ü,1996 ¯Öé. 100. 6. •ÖÖê¿Öß ´ÖÆüÖ¤êü¾Ö¿ÖÖÄÖß (ÃÖÓ¯ÖÖ.) ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖÓÍéúŸÖß úÖê¿Ö (ÖÓ›ü 3 ¸üÖ), ¯Öé. 23 7. ¯ÖÖ™üᯙ ¯ÖÖÓ›ãü¸ÓüÖ, ¾Ö­Ö•ÖÖ¸üß ²Ö­Ö•ÖÖ¸üß, ¯Öé. 29 8. ˆ²ÖÖôê ‹´Ö. ²Öß., ¾ÖÓ•ÖÖ¸üß Ö×¡ÖµÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ, ¾ÖÂÖÔ 1967, ¯Öé. 106. 9. ¯ÖÖ™üᯙ ¯ÖÖÓ›æü¸ÓüÖ, ¾Ö­Ö•ÖÖ¸üß ²Ö­Ö•ÖÖ¸üß, ˆ¯Ö¸üÖêŒŸÖ ¯Öé. 29 10. Æü»Ö²ÖÖ¸ü ²Öß.•Öß., »Ö´ÖÖ­Öß ‡úÖò­ÖÖò´Öß †ò›ü ÃÖÖêÃÖÖµÖ™üß ‡­Ö “Öë•Ö, »Ö´ÖÖ­Öß †Öò±ú ­ÖÖò£ÖÔ ú­ÖÖÔ™üúÖ, 1986 ¯Öé. 7 †Ö×Ö 8 11. •ÖÖê¿Öß ´ÖÆüÖ¤êü¾Ö¿ÖÖÄÖß (ÃÖÓ¯ÖÖ.), ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ÃÖÓÍéúŸÖß úÖê¿Ö (ÖÓ›ü ÃÖÆüÖ), ˆ¯Ö¸üÖêŒŸÖ ¯Öé. 24 12. ØÃÖÖ ê .‹ÃÖ., ×¯Ö¯Ö»Ö †Öò±ú ‡Ó×›üµÖÖ, ¤ü ¿Öê›ü¶ã»› ™üÖ‡Ô²•Ö (ÖÓ›ü ¯ÖÖ“Ö¾ÖÖ), 1997 ¯Öé. 1976 13. ¸üÖê•Ö ‹“Ö. ‹., ‹ »ÖÖÃÖ¸üß †Öò±ü ™üÖ‡Ô²•Ö †ò›ü úÖÙü †Öò±ú ¤ü ÃÖë™ü»Ö ¯ÖÎÖêÛ¾Æü•Ö­ÃÖ †Öò±ú ‡Ó×›üµÖÖ (ÖÓ›ü ןÖÃÖ¸üÖ), 1983 ¯Öé. 02,03 14. ¸üÃÖê»Ö †Ö¸ü. ¾Æüß. †ò›ü ×Æü¸üÖ»ÖÖ»Ö, ¤ü ™üÖ‡Ô²•Ö †ò›ü úÖÙü †Öò±ú ¤ü ÃÖë™ü»Ö ¯ÖÎÖêÛ¾Æü•Ö­ÃÖ †Öò±ú ‡Ó×›üµÖÖ(ÖÓ›ü ¤ãüÃÖ¸üÖ), 1975 ¯Öé. 164 15. ú¾Öì ‡¸üÖ¾ÖŸÖß, ´ÖÆüÖ¸üÖ¹]Åõ »Öò›ü †ò›ü ¤êü†¸ü ׯֻ֯ÃÖ, 1968, ¯Öé. 39 16. ¯ÖÖ™üᯙ ¯ÖÖÓ›æü¸ÓüÖ, ¾Ö­Ö•ÖÖ¸üß ²Ö­Ö•ÖÖ¸üß, ¯Öã¾ÖÖìŒŸÖ ¯Öé. 33 17. ­Öê­Öê ÖÖê. ¯Ö., ²ÖéÆüŸÖ ØÆü¤üß - ´Ö¸üÖšß ¿Ö²¤üúÖêÂÖ, 1965, ¯Öé. 432 18. ­Öևԍú ¾ÖÖµÖ. ¹ý¯Ö»ÖÖ, ú»Ö¸±å »Ö ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ (»Ö´ÖÖ­Öß) ™üÖ‡Ô²•Ö £ÖÎã ¤ü ‹•ÖêÃÖ, 1968 ¯Öé. 75 19. ›üÖò. ¸üÖ•Ö릯ÖÎÃÖÖ¤ü (ÃÖÓ¯ÖÖ) Ö±è ¸ü, ê . ‹ÃÖ. ™üÖ‡Ô²•Ö †Öò±ú ‡Ó×›üµÖÖ (ÖÓ›ü 2) 1951 ¯Öé. 91 20. ¸üÖšüÖê›ü ´ÖÖêŸÖ߸üÖ•Ö, ŸÖÖÓ›üÖ ÃÖÓÍéúŸÖß, ¾ÖÂÖÔ 1980 ¯Öé. 05 21. ¿Ö¿Öß ‹ÃÖ.‹ÃÖ., ¸üÖê´ÖÖ ¤ü ו֯ÃÖß ¾Ö»›Ôü, 1990 ¯Öé. 04 22. •ÖÖê¿Öß »Ö´ÖÖ¿ÖÖáÖß (ÃÖÓ¯ÖÖ), ´Ö¸üÖšüß ×¾Ö¿¾ÖúÖêÂÖ (ÖÓ›ü ²ÖÖ¸üÖ¾ÖÖ), ¯Öã¾ÖÖìŒŸÖ ¯Öé. 19 23. ¸üÖšüÖê›ü פüÖÓ²Ö¸ü (ÃÖÓ¯ÖÖ.) ¯Ö¸ü, ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ‹úŸÖÖ, ±ê ²ÖÎã. 2001 ¯Öé. 19 24. ¤ü ‹×›ü™ü¸ü, ¤ü ¾Ö»›Ôü ²Öãú (¾ÆüÖò»µÖã´Ö 8) ¾Ö»›Ôü ²Öãú ‡­ÖÃÖÖµÖŒ»ÖÖêׯÖ×›üµÖÖ, µÖã.ÃÖ.‹. 1999 ¯Öé. 443 25. ²Öêú­Ö ‹ê×»Ö—ÖÖ²Öê£Ö (¤ü ‹×›ü™ü¸ü) ¤ü ­µÖã ‡­ÖÃÖÖµÖŒ»ÖÖêׯÖ×›üµÖÖ ×²ÖΙüÖ׭֍úÖ (¾ÆüÖò»µÖã´Ö 4), »ÖÓ›ü­Ö 1986 ¯Öé. 819 26. ¤ü ‹×›ü™ü¸ü, ¤ü ‡­Ö ÃÖÖµÖŒ»ÖÖêׯÖ×›üµÖÖ †´Öê׸üúÖ (¾ÆüÖ»µÖã´Ö ŸÖê¸üÖ), 1970 ¯Öé. 646 27. ¤ü ‹×›ü™ü¸ü, ­µÖã Ùòü›ü›Ôü ‡­ÖÃÖÖµÖŒ»ÖÖêׯÖ×›üµÖÖ (¾ÆüÖ»µÖã´Ö ÃÖÆüÖ), 1983 ¯Öé. 300 28. ­Öևԍú ¸üÖ•ÖßŸÖ (‹×›ü™ü¸ü), ¾ÖÔú¿ÖÖò¯Ö †Ö±ú ‹ †ÖµÖ ²Öß ‹ÃÖ ‹ÃÖ ×»Ö›üÃÖÔ †ò›ü ÃÖÖê¿Ö»Ö¾ÖÔúÃÖÔ, 7,8 •Öæ­Ö 2003 ¯Öé. 36. 29. ¯ÖÖ™üᯙ ¯ÖÓœü¸üß­ÖÖ£Ö, ³Ö™üê ³ÖÖ‡Ô²ÖÓ¤ü, 1990 ¯Öé. 128 30. ¿Ö¿Öß ‹ÃÖ.‹ÃÖ., ¸üÖê´ÖÖ ¤ü ו֯ÃÖß ¾Ö»›Ôü, ¯Öã¾ÖÖìŒŸÖ ¯Öé. 09 31. ¯ÖÖ™üᯙ ¯ÖÖÓ›æü¸ÓüÖ, ¾Ö­Ö•ÖÖ¸üß ²Ö­Ö•ÖÖ¸üß, ¯Öã¾ÖÖìŒŸÖ ¯Öé. 64 32. ­Öևԍú þÖÖŸÖß (‹×›ü™ü¸ü). ­µÖã ×»Ö›ü¸ü×¿Ö¯Ö ×»Ö¯ÖÃÖË ±úÖò¸ü¾Ö›Ôü ‡­Ö 18 ´Ö­£ÖÃÖË, ¯Öé. 107 33. ÃÖ¸üß­Ö ™üß. †Ö¸ü. †Ö×Ö ²ÖŒ¿Öß ‹ÃÖ.†Ö¸ü., úÖÙüÃÖ †ò›ü ™üÖ‡Ô²•ÖÃÖ †Öò±ú ‡Ó×›üµÖÖ, 1993 ¯Öé. 146 34. ´ÖÖ­Öê »Ö´ÖÖ, ×¾Ö´Ö㌟ÖÖµÖ­Ö, ¯Öã¾ÖÖ쌟Ö, 1997 ¯Öé. 08 35. ´ÖÖ­Öê »Ö´ÖÖ, ×¾Ö´Ö㌟ÖÖµÖ­Ö, ¯Öã¾ÖÖ쌟Ö, ¯Öé. 08 36. ¸üÖšüÖê›ü †ÖŸ´ÖÖ¸üÖ´Ö, ÖÖê¸ü ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ ‡×ŸÖÆüÖÃÖ ¾Ö »ÖÖêú•Öß¾Ö­Ö, 1994 éú. 16 37. ¤îü. ¤êü¿Ö¤èŸÖ (ÃÖÓ¯ÖÖ.), ¸üÖšüÖê›ü ¿ÖӍú¸ü, ²ÖÓ•ÖÖ¸üÖ »ÖÖêú•Öß¾Ö­Ö (»ÖêÖÖӍú 2), פü. 5 ´ÖÖ“ÖÔ 2002 38. ¸üÖšüÖê›ü ´ÖÖêןָüÖ•Ö, ÖÖê¸ü´ÖÖ™üß, 1997 ¯Öé. 4 39. ¸üÖšüÖê›ü †ÖŸ´ÖÖ¸üÖ´Ö, ¯Öã¾ÖÖ쌟Ö, ¯Öé. 38 40. ´ÖÆüÖ¸üÖ¾Ö –ÖÖ­Öê¿Ö (úÖ. ÃÖÓ¯ÖÖ.) ÃÖÖ.דֻ֡ÖêÖÖ, פü. 29 ´ÖÖ“ÖÔ 1999, ¯Öé. 33

84

RESEARCH ANALYSIS AND EVALUATION

81 84  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you