Issuu on Google+

‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫دىيارىو تْر بېٍىتى وۇرۇلفايلىىىًىٖ ‪ 5‬يىللىىىفا‬ ‫نۇبارەً بْلعۇى !‬ ‫ئۆنەرجاى ظىذىي ياسـاى «پۈتهىؾ چۇوايى» يانلىي‬ ‫ؼېئىزىًى ئۆسەنًىٖ يۈرەً ظۆسى ظۈپىتىذە «دىيارىو»‬ ‫ـا ظۇيهاوچىهەى ‪.‬‬

‫‪1‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫يىزاه وىزالر نەرٌىشىذە چىهەيعەى ‪،‬‬ ‫خۇػ پۇرىىىٖ نەپتۇى وىالر يۈرەًٌى ‪.‬‬ ‫تىٍىًىًٕىٖ جەسبىعىّە يىىىلذىو ‪،‬‬ ‫پۈتتۈم َالعىش نىعزاالردىٌ تىلەًٌى ‪.‬‬

‫پْرىٍىًٕىٖ ؼەنؽەر ٌەبى بەرِىذە ‪،‬‬ ‫ٌەلذىٖ ظايعىش ئىزاالريى تاراؼالپ ‪.‬‬ ‫ئالهىلىي باؿ وايىتىٕفا ئاياليذى ‪،‬‬ ‫ٌەچهىؽلەريىٖ وْلى ظېًى باـاؼالپ ‪.‬‬

‫ـۇرۇرۇٔذىٌ پۈتٍەى ئالتۇى تەختتە ‪،‬‬ ‫َۆٌۈنزايلىي وىلذىٖ َېععىي دۇيياـا ‪.‬‬ ‫نەظۈم ٌۈلٍەٓ وىععىلەريى ياراتتى ‪،‬‬ ‫جەسبىٖ بىلەى ظۆيّۈ واتتىٖ دەرياـا ‪.‬‬

‫جادۇ ٌۆسۈٓ بْلذى نەؼُەر ئىؽىٍى ‪،‬‬ ‫ئاۋۇپ ئۇيذا يەچچە يۈرەً ‪ ،‬يەچچە تەى ‪.‬‬ ‫پاً تۇيفۇدا بْلذۇٓ تاالي َانىلذار ‪،‬‬

‫‪2‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َالىىؽالردىٌ ياظاپ چىىتىٖ بىز ۋەتەى ‪.‬‬

‫ئۇيذا جىهجىت تەٌلىهاٌاى ؼاۋوۇيالر ‪،‬‬ ‫ظەى يالىٕىچ وۇم ظېُزىذە يۇيۇيذۇٓ ‪.‬‬ ‫ظۆٔەٌلەردىٌ ئاپزىذلەيّەى بْۋاوًى ‪،‬‬ ‫نېُزىٖ بىلەى ئەنذۈرۈؼٍە تۇيۇيذۇٓ ‪.‬‬

‫َېتّاَتىٍى نىعٍىٌ ئەساى ئاۋاسى ‪،‬‬ ‫ظأا پاٌىش ـالجىزلىىًى ئۆِەتتى ‪.‬‬ ‫رۇجەٌلەريى چېىىچەتتىٖ ‪ ،‬ئىعتەٌلەر __‬ ‫ظېًى نۇدَىؾ ٌېچىلەردە تۈيەتتى ‪.‬‬

‫نەَهۇد بْۋام ئْوۇپ وْيذى يىٍاًَى ‪،‬‬ ‫ناـذۇرى يْه َالعىش بىز ؼېئىز بىلەى ‪.‬‬ ‫تانچە‪-‬تانچە واى ظىزـىتتىٖ َۇجزۇٔذا ‪،‬‬ ‫ياراتتىٖ ظەى بىز ئۇپۇوًى ِىزىهعەى ‪.‬‬

‫وەلبىٕذىٍى ؼۇيچە َەيۋەت چۇوايذىٌ ‪،‬‬ ‫يْللىزىٕذا چېچەٌلىذى جاراَەت ‪.‬‬ ‫تەتۈر چېىىٌ ئۆرتەپ ِۇّٔا َاياتًى ‪،‬‬

‫‪3‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بېفىؽلىذى نېًُىتىّٕە پاظاَەت ‪.‬‬

‫وىشىل چىزاؿ تْظالهىذى يْلۇًٔى ‪،‬‬ ‫ـالجىزايە خەيجەر ئۇردۇٓ پۈتهىؽٍە ‪.‬‬ ‫ياؼلىزىٕذىٌ رەٓ تۇسىذى يالپۇسالر ‪،‬‬ ‫ٌەلّۈظىًى تەوذىو وىلذىٖ ئۆتهۈؼٍە ‪.‬‬

‫َاۋا ئايا نۇس ئۈظتىّە يىىىلذى ‪،‬‬ ‫ٌۆيّەيىذى ؼۇيذا نۇسدا َەيۋەت ئْت ‪.‬‬ ‫بىز تاٗ ئۇچىۇى ظأا چاچزاپ ئېُتىهاٗ __‬ ‫بْلذى تېًىٖ تۈيًى تْظىاى ئاه بۇلۇت ‪.‬‬

‫چاوهاه چېىىپ ‪ ،‬يانفۇر تۆٌەر يۈرىٍىٖ ‪،‬‬ ‫واـجىزىفاى نۇَەببەتًى ظۇـىزىپ ‪.‬‬ ‫ئادەم ئاتا چۈؼەپ جەظعۇر ئەۋالديى ‪،‬‬ ‫ياظار وايتا اليًى ئْتتا يۇـىزىپ ‪.‬‬

‫وەلەم ئاؼۇ بۈيۈً ئْتتا ئۇچاليذى ‪،‬‬ ‫ئىؽىىٖ ئارا ظىزـىپ چىىتى ئاظتا جاى ‪.‬‬ ‫نۇَەببىتىٖ يىلتىشالريى ياؼارتتى ‪،‬‬

‫‪4‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىپار چاچار ظەى ياظىفاى ِۈلىعتاى ‪.‬‬

‫ئانايًىساخاى ۋە ئاخىرقى ئوتتۇرا ئەسىردىمى ئەرلسۆيەر‬ ‫شائىرەلەريىَ‬

‫ئىجتىهائىي تەپەٌٍۈر جەۋَەرلىزى ‪.‬‬ ‫( ئابذۇؼۈٌۈر نۇَەنهەدئىهىٌ )‬

‫ئايالالريىٖ وايعى دەرىجىذە ئاسادلىىى ۋە نەدەيىيەتلىٍى َەر بىز جەنئىيەتًىٖ‬ ‫َەوىىىي ئەَۋالىًى ئۆلچەيذىفاى نۇَىو نىشايالريىٖ بىزى ‪.‬‬ ‫رّؼەيٍى ‪ ،‬ئايالالر ئىچىذە ئۇالريى ٖ لېئْداللىي ئادەت‪-‬واراؼلىزىًىٖ واتتىي‬ ‫بېعىهىفا ئۇچزىفايلىىى تۈپەيلى ‪ ،‬ئىجتىهائىي ئەرٌعۆيەر ئىًتىلىؽلەر ئاالَىذە‬ ‫ٌۈچلۈً بْلفايلىىى ؼۈبُىعىش ‪ .‬رّؼەيٍى ‪ ،‬ئەرٌىًلىٍٍە ‪ ،‬بەخت‪-‬ظائادەتٍە‬

‫‪5‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىًتىلىؾ ئىًعاى ۋە ئۇيىٖ ئەوىل‪-‬پاراظەت باؼچىلىىىذىٍى پۈتٍۈٗ ئىًعايىي‬ ‫رَّىيىتًىٖ ناَىيەتلىَ خاَىؽىذۇر ‪ .‬خۇددى لېييېزباخ ئېيتىايذەً ‪<< :‬ئىًعايًى‬ ‫ظۆيهىّەى پەيالظْپ ‪ ،‬ئىالَىيەتچىذىٌ ئىبارەتتۇر>> ‪<< .‬ئەوىلًى ظۆيۈػ>>‬ ‫دېّەى ئىبارە بىلەى ئاتىلىپ ٌېلىۋاتىاى <<لىلْظْلىيە>> ئىًعايًىٖ ئەرٌىٌ‬ ‫تەپەٌٍۇرىًى ئەسەلذىٌ ئۆس تەتىىىاتىًىٖ نەرٌىشىذىٌ چەتلەؼتۈرِەى ئەنەط ‪ .‬بىش‬ ‫ئۇيفۇر پەلعەپە‪-‬ئىذىيە تارىخى ئۈظتىذە تْختالفىًىهىشدا بۇ نۇَىو ئىذىئْلِْىيىلىَ‬ ‫ظاَەدىٌ چەتلەپ ئۆتەلهەيهىش ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر ۋە ئْتتۇرا ئاظىيا خەلىلىزى تارىخى ‪َ ،‬ېٍايە‪-‬رېۋايەتلىزىذە ٌۆپلىّەى سېزەً‬ ‫ئايالالريىٖ ئاياٗ ظەرٌەردە ۋە دۆلەت باؼلىىلىزىًىٖ ‪ ،‬ئىؽي‪-‬نۇَەببەت‬ ‫پېزظۇياصلىزىًىٖ يانى ۋە ئْبزاسى باياى وىلىًفاى ‪ - 17 - 16.‬ئەظىزلەر ئۈچۈى‬ ‫ئْتتۇرا ئەظىز ؼائىزەلىزىًىٖ ئەرٌعۆيەر ئىًتىلىؽلىزىًىٖ يانايەيذىلىزى واتارىفا‬ ‫َەنهىذىٌ ئىلّىزى ئانايًىعا بېّىو ‪ ،‬سىبۇيًىعا بېّىو ‪ ،‬ناَلەر ئايىو يادىزە ‪،‬‬ ‫دىلؽاد بەريا ‪ ،‬ئەيبەر ئاتىٌ ‪ ،‬ئۇۋەيعى ۋە يۇسۇِۇم واتارلىي ئاتالفاى ؼائىزەلەريى‬ ‫ٌىزِۈسۈػ نۈنٍىٌ ‪ .‬ئۇالر ئْخؽىهىفاى َايات‪-‬ظەرِۈسەؼتىلىزى ئاروىلىي‬ ‫ئۆسلىزىًىٖ ئاخىزوى لېئْداللىي دەۋر جاَالىتىّە بْلفاى ياراسىلىىى ۋە ئەرٌىًلىَ ‪،‬‬ ‫نائارىپ ۋە نەدەيىيەتٍە بْلفاى تەلپۈيۈؼلىزىًى ئىپادىلىّەى ‪.‬‬ ‫ئانايًىعا بېّىو ‪ ) 1557- 1523( :‬يەٌەى خايلىىىًىٖ ئىٍٍىًچى خايى ظۇلتاى‬ ‫ئابذۇرىؽىتخاى (‪- 1570- 1533‬يىللىزى َاٌىهىيەت بېؽىذا بْلفاى) سانايىذىٍى‬ ‫ئاتاولىي ؼائىزە‪-‬يەلىعى ‪ ،‬ئاتاولىي نۇوانؽۇياط ۋە ئەخالوؽۇياط ‪ .‬خْتەيلىَ‬ ‫ئەدىپ ئىعهىتۇلاليىٖ <<تاۋارىخى نۇظىىيۇى>> يانلىي ٌىتابىذا يېشىلىؽىچە ‪،‬‬

‫‪6‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئانايًىعاخاى تەٌلىهاٌاى ياوىعىذىٍى نەَهۇد دېّەى يانزات ئەنّەٌچىًىٖ وىشى‬ ‫بْلۇپ ‪ ،‬ئايذۇرىؽىتخاى ؼىٍار نەسِىلىذە ئۇيىٖ جانالى ‪ ،‬ؼېئىزى ۋە خەتتاتلىي‬ ‫ناَارىتى ‪ ،‬نۇسىٍا ئىعتېذاتىفا َەيزاى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيى ئۆس يىٍاَىفا ئېلىپ ‪ٌ ،‬ىچىَ‬ ‫خايىؾ ظۈپىتىذە ئْردىفا ئېلىپ ٌەتٍەى ‪.‬‬ ‫ئانايًىعا بېّىو ئْردىفا ٌىزىؽتىٌ ئىلّىزىال ئۇيفۇر خەلىىًىٖ ٌالظعىَ نۇسىٍىعى‬ ‫<<‪ 12‬نۇوام>> تەتىىىاتىفا وەدەم وْيفاى ‪ .‬نۇوام نۇسىٍىلىزىًى چېلىؽتا ٌىؽىلەر‬ ‫وەلبىًى لەرسىّە ٌەلتۈرىذىفاى خۇػ ئاۋاس ظاسەيذە وىش ئىذى ‪ .‬ئۇ ئْردا َاياتىفا وەدەم‬ ‫وْيفايذىٌ ٌېيىٌ تاٌى ئۆنزىًىٖ ئاخىزىفىچە ئۇيفۇر نۇوانلىزىًى تەرتىپٍە ظېلىؾ‬ ‫ئاروىلىي ظەئىذىيە دەۋرى نەدەيىيىتى ِۈللىًىؽىّە يْٗ ئېچىؾ ۋە َۆظىٌ وْؼۇؼىا‬ ‫بەٗ باـلىذى ‪ .‬بۇ ئىؾ ئْردىذىٍى ٌۈيچى خايىؽالريىٖ ‪ ،‬ئْردا ظىزتىذىٍى‬ ‫ئىؽايچىلىي ئىذېئْلِْىيىعى ۋەٌىللىزىًىٖ ٌۈچلۈً وارؼىلىىى ئاظتىذىهۇ وەيعەرايە‬ ‫ئىشچىلالؼتۇرۇػ بىلەى داۋام وىلذى ‪.‬‬ ‫ئانايًىعاخاى ئەيًى سانايذىٍى نەرىپەتلىَ نۇوام ئۇظتىلىزىذىٌ وېزىذى واتارلىي‬ ‫ؼائىز ۋە نۇوام ئۇظتىلىزىًى تەؼٍىللەپ ‪ ،‬نۇسىٍا ظەيئىتى تْـزىعىذىٍى يەسەرىيىۋى‬ ‫تەپەٌٍۇر ئېّىشلىٍىذە تۇرۇپ ‪ ،‬نۇوام ئىعالَاتىفا رىياظەتچىلىَ وىلذى ‪.‬‬ ‫نۇوام ئىعالَاتى ئۈچ جەَەتتىٌ ئېلىپ بېزىلذى ‪ .‬ئۇيىٖ بىزى ‪َ ،‬ەر خىل‬ ‫ئارىلىؽىپ ٌەتٍەى ئىزاى‪-‬تاجىَ نۇوانلىزى ئىچىذىٌ ئۇيفۇر ٌالظعىَ‬ ‫نۇوانلىزىًى ئاجزىتىپ چىىىؾ ‪ ،‬ئۇيفۇر ٌالظعىَ نۇوانلىزىًى‬ ‫رەتلەپ‪-‬وېلىپالؼتۇرۇػ ؛ ئىٍٍىًچىذىٌ ‪ 12،‬نۇوانًىٖ باػ يەـهە ‪ ،‬داظتاى ۋە‬ ‫نەؼزەپتىٌ ئىبارەت ئۈچ وىعهىًىٖ نۇجەظعەم بىز يۈرۈؼلەؼٍەى ؼەٌلىًى بەرپا‬

‫‪7‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وىلىؾ ؛ ئۈچىًچىذىٌ ‪ ،‬نۇوام تېٍىعتلىزىًى ئۇيفۇر ٌالظعىَ ئەدىبلىزىًىٖ ‪،‬‬ ‫بْلۇپهۇ ئەلىؽىز يەۋائىًىٖ ؼېئىزىيەت دۇردايىلىزى ئاروىلىي وايتا تېٍىعتلەؼتۈرۈپ‬ ‫‪ ،‬نەيىۋى وىههىتى ۋە تىل ظاپلىىىًى يۇوىزى ٌۆتۈرۈؼتىٌ ئىبارەت بْلذى ‪ .‬بۇ‬ ‫تارىخىي خىشنەت ئۇيفۇر خەلىىًىٖ نىٖ يىلالردىٌ بېزى داۋام وىلىپ ٌەلّەى نۇوام‬ ‫نۇسىٍىلىزىفا يېٕى وۇرۇلها ‪ ،‬يېٕى نەسنۇى ‪َ ،‬اياتىي ٌۈچ بېفىؽلىذى ‪.‬‬ ‫بۇ ئەيًى ساناى تارىخىذا ـايەت سّر نىللىي نەدەيىيەت بىًاٌارلىىى ئەَهىيىتىّە ئىّە‬ ‫بْلۇپال والهاي ‪ ،‬ئۇيفۇر نىللى نەدەيىيىتى ئۈچۈى ‪ ،‬بْلۇپهۇ نۇوام نەدەيىيىتى ئۈچۈى‬ ‫ئەيئەيىۋى ئۇٗ تۈسدى ‪ .‬ئەِەر ئۇيذاه وىلهىفىًىذا <<خايىىا نۇوانلىزى>> دەپ‬ ‫ئاتالفاى ۋە بۇخارا ئىؽايلىزى ‪ ،‬ئۇيىٖ نۇرىتلىزى يْلفا وْيفاى پارظى تېٍىعتالر بىلەى‬ ‫ئْوۇلىذىفاى بۇخارا نۇوانلىزى بارا‪-‬بارا ئۇيفۇر ٌالظعىَ <<‪ 12‬نۇوانى>> يى‬ ‫ئۇيتۇلۇػ ِىزدابىفا ئىتتىزۋەتٍەى بْالتتى ‪ .‬دەرۋەوە ‪ ،‬بۇخارا نۇوانلىزى‪17‬‬ ‫ئەظىزدىٌ باؼالپ <<ؼەػ نۇوام>> ـا ئاظاط ظالذى ‪.‬‬‫ئانايًىعاخاى <<دىۋاى يەلىعى>> يانلىي ِۈسەٗ ؼېئىزالر ياسـايلىىى نەلۇم ‪ .‬ئۇيىٖ‬ ‫ؼېئىزلىزى ‪- 19‬ئەظىزدە خْتەيذە ‪ ،‬جۈنلىذىٌ ئىعهىتۇلال نۆجىشى وْلىذا بْلفاى ‪.‬‬ ‫ئانايًىعاخاى <<ئەخالوىي جەنىلە>> (ِۈسەٗ ئەخاله ؛ ئايالالر نەظىلىلىزى) ‪،‬‬ ‫<<ؼۇرۇلىۇلۇپ>> (وەبىلىلەر ٌېٕىؽى) يانلىي ئېتىٍىلىي ظېلىؽتۇرنا خارەٌتېزلىَ‬ ‫ئەظەر ياسـايلىىى ‪<< ،‬ئىؽزەت ئەيّىش>> يانلىي بىز يۈرۈػ نۇوام ئىجاد وىلفايلىىى‬ ‫نەلۇم ‪ .‬ئانايًىعا بېّىو تۇـۇت ئۈظتىذە واسا وىلفاى ‪.‬‬ ‫ئانايًىعا بېّىو ئْبزاسى َاسىز َېٍايە‪-‬داظتاى‪-‬درانها ؼەٌىللىزىذە خەلىىهىش‬ ‫بىلەى وايتا ئۇچزىؽىپ ‪ ،‬ـايەت سّر ئىلُانبەخؾ تەظىز وْسـىهاوتا ‪.‬‬

‫‪8‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ) 1706- 1639‬تۇرپايلىي نْـۇلىعتاى خايلىزىذىٌ يۇيۇؼخايًىٖ‬ ‫سىبۇيًىعا بېّىو ‪( :‬‬ ‫وىشى وۇتلۇه يىّار خايىهذىٌ تۇـۇلفاى ساَىزىذدىٌ نۇَەنهەد بابىىزىًىٖ چەۋرىعى‬ ‫‪ 1707- 1658‬يىللىزى تەختتە بْلفاى) يىٖ وىشى‬ ‫ئەبۇ سەلەر نۇَىذدىٌ ئەۋرۀشېپ (‬ ‫ئىذى ‪ .‬ئۇيىٖ ئايىعى دىلزەظبايۇ نەؼُۇر <<َۇنايۇيًانە>> ٌىتابىًىٖ نۇئەللىپى‬ ‫بابىزيىٖ ٌىچىَ وىشى ‪ِ ،‬ۈلبەدەى بېّىهًىٖ يەۋرە وىشى بْلفاى ‪ .‬ئۇ َالىشە نەريەم‬ ‫وْلىذا ظاۋات چىىارـايذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬نەؼُۇر ئالىو نۇَەنهەد ئەؼزەك ئىعمەَايى ۋە‬ ‫نْلال جىۋاى وْلىذا پەلعەپە ‪ ،‬وايۇيؽۇياظلىي (لىىِ) ‪ ،‬لِْىٍا ‪ ،‬تارىخ پەيلىزىًى‬ ‫ئۆِەيذى ‪ .‬ئۇ ؼېئىزىيەتٍە بېزىلذى ‪ .‬ئۆس ؼېئىزىذا ئىًعايىي ظەسِۈ ‪ ،‬جاپاٌەػ‬ ‫خەلي ۋە ئەرٌىًلٍىًى ٌۈيلىذى ‪ .‬ئۇ پۈتۈى بابىزلەردەً ئۆس ۋەتىًىًى ۋە بْۋىالر ناٌايى‬ ‫بْلفاى ئْتتۇرا‪-‬نەرٌىشىي ئاظىياـا ٌۈچلۈً ظېفىًىؾ َېععىياتلىزىًى ئىپادىلەپ‬ ‫ئۆتتى ‪ .‬ئېيتىلىؽىچە ‪ ،‬ئۇ يىٍاَلىي بْلهاي ئۆس َاياتىًى تەيُالىي ۋە ئىؽي ظۆيەر‬ ‫ؼېئىزىيەت بىلەى ئۆتٍۈسِەى ‪ .‬ئۇ ئۆسىًىٖ خەلىىە بْلفاى نېُزىًى ئىپادىلەپ ‪:‬‬

‫<<ؼاٍ وىشى بْلعانذە وىلذىو لەوز يْلىٌ ئىختىيار ‪،‬‬ ‫بەط نأا بۇ سىبۇ سىًًەتٍىو ‪ ،‬ئاتىو سىبۇيًىعا>> ‪.‬‬

‫دېعە ‪ ،‬ئۆس دەۋرى ۋە ئۆس خاَىؽلىزىذىٍى سىذدىيەت ۋە نۈؼٍۈلۈٌللەريى ‪:‬‬

‫<<نەى يىالى ئاـشىذىٌ ؼەٌٍەر تىلەپهەى ‪،‬‬ ‫ئۆرنۈچۈًٌىٖ ئىًىذىٌ نەى پەر تىلەپهەى ‪.‬‬

‫‪9‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئ��رٌەً ؼىز ٌۆٌعىذىٌ ظۈت تىلەپهەى ‪،‬‬ ‫ياالٓ ئاياوالردىٌ ظىو‪-‬سەر تىلەپهەى ‪>>.‬‬

‫دەپ ياسىذۇ ‪ .‬ئۇ ئۆس ِۈسەللىٍى ۋە يىٍاَعىشلىي ‪ ،‬پاجىئەلىَ َالىتىّە ئېچىًىپ‬ ‫نۇيذاه ياسىذۇ ‪:‬‬

‫<<ئەيذەلىب ِۈلذىٌ ٌېچەر ‪ ،‬بارىپ چىهەى ٌۆرظە نېًى ‪،‬‬ ‫بۇتپەرەظلىَ وىلهاـاي ِەر بەرەَهەى ٌۆرظە نېًى ‪.‬‬ ‫ظۆس ئارا بْلذۇم يىُاى خۇػ بۇي ِۇلالر بەرِىذەً ‪،‬‬ ‫ٌىهٍى ٌۆرنەً ئىعتەظە ظۆس ئىچزە ظەى ٌۆرظە نېًى ‪>>.‬‬ ‫<<لەيلى ساتىذىٌ ئىعەنذە ‪ ،‬دىلذە نەجًۇيچە َەۋا ‪،‬‬ ‫تاـۇ تاػ ٌەسِۈم ٌېلۇر ‪ ،‬لېٍىٌ يْلۇم تْظىاي َەيات ‪>>.‬‬

‫ناَلەر ئايىو يادىزە ‪ ) 1842- 1792( :‬پەرـايە رايْيىذىٍى وْواى خايى ياربْتابېَ‬ ‫سانايىذا ئەيذىجاى َاٌىهى رەَهايىۇلبېَ ئائىلىعىذە دۇيياـا ٌەلّەى ‪ .‬ئۇ خايلىي‬ ‫ٌۈتۈپخايىعىذا ظەئىذى ‪ ،‬ؼىزاسى ‪ ،‬يىشانى ‪ ،‬جانى ‪ ،‬يەۋائى ئەظەرلىزى بىلەى‬ ‫پىؽؽىي تْيۇؼتى ‪ .‬ئۇ لىزىَ ؼېئىزىيەتتە ۋايىفا يەتٍەى ؼائىزە بْلۇپ تْيۇلذى ۋە‬ ‫<<نەًٌۇيە>> تەخەلۇظعىذا ٌۆپلىّەى پارىعچە ـەسەللەر ياسدى ‪.‬‬ ‫وْواى خايى ياربْتابېَ ئۆلۈپ َاٌىهىيەت ئۇيىٖ ئْـلى ئالىهخاى وْلىفا ئۆتٍەيذە ‪،‬‬ ‫ئۇيىٖ ئىًىعى ئۆنەرىاى نەرـۇاليًىٖ َاٌىهى ئىذى ‪ .‬ئۆنەرخاى يادىزەِە ٌۆيۈپ ‪،‬‬

‫‪10‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇيى ‪- 1808‬يىلى ئۆس يىٍاَىفا ئېلىپ وْواى خايلىي ظارىيىفا ٌەتتى ‪ .‬ئۆنەرخاى‬ ‫ئۆسىهۇ <<ئەنىزى>> تەخەللۇظىذا ؼېئىز ياساتتى ‪ .‬يادىزە ‪ 30‬ياؼىا ٌىزِەيذە‬ ‫‪- 1822‬يىلى ئۆنەرخاى ۋاپات وىلذى ‪ .‬ئْـۇللىزى نۇَەنهەد ئەلى ‪ ،‬ظۇلتاى نەَهۇد‬ ‫ٌىچىَ بْلفاچىا ‪ ،‬يادىزە َاٌىهىيەتًى ئۆس وْلىذا تۇتۇپ ‪ ،‬وْواى ئاياٗ ئەنىزى‬ ‫(خايى) بْلۇپ تۇردى ‪ .‬لېئْداٗ ئەيئەيە ئايالًىٖ خايلىي نەۋوەئىًى اليىي‬ ‫ٌۆرنىّەچٍە جاَىل ئەنەردارالر ئۇيىٖ ئىٍٍى ئْـلى ئارىعىفا ۋە وْواى‪-‬بۇخارا‬ ‫خايلىىلىزى ئارىعىفا پىتًە ظېلىؽىا ئۇرۇيذى ‪ .‬يادىزە ئالىهالر بْلۇپهۇ خۇػ خالبۇبى‬ ‫‪ ،‬ياربۇبى واتارلىي بىز تۈرٌۈم سېزەً ئايالالريى يىفىپ ‪ ،‬ئۇالر بىلەى نەظلىُەتلىؽىپ‬ ‫َاٌىهىيەتًى ٌۈچەيتتى ۋە داۋانالؼتۇردى ‪.‬‬ ‫‪- 1842‬يىلى لېئْدالالريىٖ ئاياٗ پادىؽاَلىىىفا وارؼى پىتًىعى ۋە تەٌلىپى بىلەى‬ ‫بۇخارا ئەنىزى يەظزۇلالخاى وْوايفا وْؼۇى تارتىپ ٌېلىپ ‪ ،‬يادىزەيىٖ ئىٍٍى ئْـلى‬ ‫بىلەى ‪ 12‬ياؼلىي يەۋرىعى نۇَەنهەد ئىهىًًى ظْيذۇردى ۋە وْواى خايلىىىًىٖ ئاياٗ‬ ‫ئەنىزى ناَلەر ئايىو يادىزە بىلەى ئۇيىٖ ئاياٗ تائىبلىزىًى ؼۇ جايذىال ئۆلتۈردى ‪.‬‬ ‫بۇ ؼائىزەيىٖ ‪ ،‬ئاياللىي َۆٌۈنزايلىىىًىٖ پاجىئەظى ئىذى ‪.‬‬ ‫يادىزە <<دىۋايى يادىزە>> يانلىي ؼېئىزالر تْپلىهىذا بىز واتار ئىجتىهائىي ‪،‬‬ ‫ئەخالوىي نەظىلىلەريى تىلفا ئالفاى ‪ ،‬ساَىذ‪-‬نْللىالريى وانچىلىفاى ‪ .‬ئۇ ئۆسىًىٖ‬ ‫بىۋاوىت تۇٗ والفاى نەسِىللىزىذىٍى ئاالَىذە نۇٔلۇه َېععىياتلىزىًى تىپىَ‬ ‫ئىپادىلىّەى ‪ .‬ئۇ نۇيذاه دېّەى ‪:‬‬

‫<<دەردۇ لىزاه ؼىذدەتىًى بىلذى يادىزە ‪،‬‬

‫‪11‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫دەۋسەخ ئەسابىذىٌ ـەنى َىجزاى ئىٍەى ئەؼەد ‪>>.‬‬ ‫<<خەظتەنەًٌۇيە سەنايذا ئۆتتى ؼۇيچە ـەم بىلەى ‪،‬‬ ‫ٌۆٔلەٌى ئېتەٌلىزىذە ٌۆس يېؽىًىٖ داـى بار ‪>>.‬‬ ‫<<سەناى‪-‬بۇسۇه ‪ ،‬يار‪-‬سۇلۇنٍار ‪ ،‬وارا بەختىهىش ‪،‬‬ ‫وەيەرِىهۇ بارالىعۇى بىشيىٖ لىٍزىهىش ‪>>.‬‬

‫ئۇ ئۆس دۈؼهەيلىزىًىٖ ؼىذدىتىذىٌ َْدۇوهىذى ‪ .‬ئۇ نۇيذاه ياسـايىذى ‪:‬‬

‫<<ئىؽلىتىپ ٌۆرٌى ظەياظەت تۇرـىًىذا بەخت ِۈلۈم ‪،‬‬ ‫پىتًىچى ٌۆسىّە ظۈردى جۀّىۋارلىي ظۈرنەظىٌ ‪>>.‬‬ ‫<<وەبزى باؼىهّە وەدەم وْيفاي َەظەتٍار خۇب ئاظاى ‪،‬‬ ‫ئۇؼبۇ ـالىلًىٖ لەَەدٌە بارناوى ئاظاى ئەنەط ‪>>.‬‬

‫يادىزە ؼېئىزلىزى ؼېئىزىي َېععىيات ۋە تەظۋىزىي ئْبېٍتًى ئايالالرـا خاط‬ ‫نەجاسى ياظايذۇرۇؼًىٖ ئۈلّىعىًى ياراتىاى ‪.‬‬

‫جاَاى ئاتىٌ ئۇۋەيعى ‪- 18( :‬ئەظىزيىٖ ئاخىزى ‪- 19‬ئەظىزيىٖ بېؽى)‬ ‫ئەيذىجايذىٍى ظىذدىي بابا يانلىي يانزات ٌىؽىًىٖ وىشى ‪ ،‬ئۇيىٖ ؼېئىزلىزى‬ ‫<<دىۋاى ئۇۋەيعى>> تْپلىهىفا ٌىزِۈسۈلّەى ‪ .‬ئۇۋەيعى َەوىىذىٍى َېٍايەتلەردە‬ ‫ئۇۋەيعىًىٖ يادىزە ۋە نەَشۇيە واتارلىي ؼائىزەلەر بىلەى ئاَأذاػ ۋە سانايذاؼلىىى ‪،‬‬

‫‪12‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇيىٖ ئىجتىهائىي تۇرنۇػ جەَەتتە ئاددىي ئەنّەٌچىلەر واتارىذا ياؼىفايلىىى ‪ ،‬بىز‬ ‫نەسِىل نۇئەللىهلىَ وىلفاى ‪ٌ ،‬ېيىٌ ئۆنەرخاى (‪ ) 1809- 1800‬ظارىيىذىٍى‬ ‫ؼائىزالر بىلەى ئەيجۇنەى وىلفايلىىى ‪ ،‬يىٍاَتا بەختعىش بْلۇپ ‪ ،‬جاَىل ئېزىذىٌ‬ ‫ئايزىلىپ ‪ ،‬ئْـلى نۇَەنهەد ۋە وىشى وۇياؼخايًى باؼالپ يۇرتىذا دېُىايچىلىي بىلەى‬ ‫ؼۇـۇللىًىپ ‪ 60‬ياؼتىٌ ئارتۇه ياؼىفايلىىى ظۆسلىًىذۇ ‪.‬‬ ‫ئۇۋەيعى لىزىٍىلىزىذا ئاؼىىًىٖ نەؼۇوًى ٌۈيلەػ ئەيئەيىعى ئْريىفا نەؼۇوًىٖ‬ ‫ئاؼىىىًى ٌۈيلەػ ئۇظۇلى وْللىًىلفاى بْلۇپ ‪ ،‬بۇ ئاياللىىًىٖ ئەرلىًٍى‬ ‫ٌۈيلىؽىذىٍى ـايەت سّر بۆظۈػ ئىذى ‪ .‬ئۇيىٖ لىزىٍىلىزىذا ئايالالريىٖ‬ ‫َْوۇوعىشلىىى ‪ ،‬دائىها تەَىىز ئاظتىذا تۇرـايلىىى ‪ ،‬ئاچچىي وىعهەت ۋە بەختعىش‬ ‫َاياتى ‪ ،‬نۇَەببەت نەظىلىعىذىٍى ؼەرم‪َ-‬ايا ‪ ،‬يْنۇط‪-‬ئىپپەت ۋە ۋاپا‬ ‫نەظىلىلىزى يْوتىلىي ئىپادىلەيّەى ‪ .‬ئۇ نۇَەببەت پاجىئەظىّە يْلۇوۇپ ‪ ،‬يىٍاَتىٌ‬ ‫ئايزىلفايذىٌ ٌېيىًٍى يالفۇسلۇه ٌۈلىزىذە َەوىىىي ياريىٖ پەسىلەتلىزى ‪،‬‬ ‫ئىؾ‪َ-‬ەرىٍەتلىزى ‪،‬ظۆَبەت‪-‬نۇئانىلىلىزى ‪ ،‬ئىخالط‪-‬ظاداوىتى وايذاه‬ ‫بْلۇؼلۇوى تْـزىعىذا <<ـايىۋى ئْبزاس>> ئۆلچەنلىزىًى تىلفا ئالىذۇ ‪ .‬ئۇۋەيعى‬ ‫<<ؼاَشادا َەظەى>> ‪<< ،‬ؼاَشادە َۇظەيىٌ>> يانلىي داظتايلىزىذا بۈۋى‬ ‫پاتىهەيىٖ ئايىلىي وەلبىذىٌ بۇ پەرسەيت نېُزىًى َېٍايە وىلىذۇ ‪ .‬ئۇۋەيعى وْواى‬ ‫ئەنىزى يادىزەيىٖ ئْـلى نۇَەنهەد ئەلى َەوىىذە <<ۋاوىئاتى نۇَەنهەد‬ ‫ئەلىخاى>> داظتايىًى ياسىذۇ ‪ .‬داظتايذا نۇَەنهەد ئەلىخايًىٖ وەؼىەرِە وْؼۇى‬ ‫تارتىؽى ‪ ،‬يادىزەيىٖ ئىجاسەت بېزىپ ‪ ،‬نەرـۇاليفىچە ئۇساتىايلىىى تەظۋىزلىًىذۇ ‪.‬‬ ‫داظتاى بۇخارا خايىًىٖ وْوايفا باظتۇرۇپ ٌىزىؽى تۈپەيلى ئاخىزالؼهىفاى ‪ .‬بۇ ئۈچ‬

‫‪13‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫داظتايذا ئۇۋەيعى ئايا نېُزى تېهىعىًى يۇوتا وىلىپ ٌۈيلىّەى ‪.‬‬ ‫ئۇۋەيعى ئىجتىهائىي ـايىلىزى بىلەى رېئاللىي ئْتتۇرىعىذىٍى سىذدىيەتلەر‬ ‫پاجىئەظىًى ئۆس ؼېئىزلىزىذا ٌۆپ وېتىو تىلفا ئالفايىذى ‪ .‬ئۇ بىز ؼېئىزىذا ‪:‬‬

‫سانايە ٌۇلمەتىذىٌ ٌۆٔۈٗ داؿ ئْلذى ‪ ،‬داؿ ئْلذى ‪>> .‬‬ ‫دېعە ‪ ،‬يەيە بىز ؼېئىزىذا ‪:‬‬

‫<<ئەۋۋەال نەى ئۇؼبۇ دۇييايىٖ ۋەلاظىٌ بىلهەدىو ‪،‬‬ ‫ۋاصِۇى سالىو لەلەًٌىٖ نۇددەئاظىٌ بىلهەدىو ‪>>.‬‬

‫دەپ ياسىذۇ ‪ .‬ئۇ ئۆسىًىٖ ئەنّەً ئەَلىّە ‪ ،‬ئېشىلّەى ئانهىفا بْلفاى نۇياظىۋىتىًى‬ ‫ئىپادىلەپ نۇيذاه ياسىذۇ ‪:‬‬

‫<<نېًُەتۇ ئەلەنلەرِە نۇبتەال ئۇۋەيعىهەى ‪،‬‬ ‫وايذا دەرد‪-‬ئەلەم بْلعا ‪ ،‬ئاؼىًا ئۇۋەيعىهەى ‪>>.‬‬

‫دىلؽاد بەريا ‪ ) 1905- 1800( :‬ۋە ئۇيىٖ ؼاِىزتى ئەيبەر ئاتىٌ (‪) 1915- 1870‬‬ ‫ئْتتۇرا ئاظىيا ئاياٗ ؼائىزەلىزىًىٖ ئىٍٍى ۋەٌىلى بْلۇپ ‪ ،‬ئالذىًىىعى‬ ‫ٌېيىًٍىعىًىٖ ئۇظتاسى ئىذى ‪.‬تاجىٍىعتاى ئۆرە تۆپلىَ دىلؽاد بەريا وْواى خايى‬

‫‪14‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تەرىپىذىٌ ‪- 1817‬يىلى وْوايفا ئەظىز ظۈپىتىذە ئېلىپ ٌېلىًّەى ‪ .‬ئۇيىٖ َاياتىا‬ ‫نۇَەببەت ‪ ،‬يۇرت ظېفىًچى ‪ ،‬ئىًعايىي ئىشِۈ يۈٌعەٌلىٍىًى ٌۈيلىّەى ‪.‬‬ ‫<<ظەبەتۇٗ بەؼەر>>(ئىًعاى خىعلەتلىزى) ‪<< .‬تارىخىي نۇَاجىزاى>> يانلىي‬ ‫ئەظەرلىزى بىشِىچە يېتىپ ٌەلّەى ‪ .‬دىلؽاد بەريا بىز ئەظىز ياؼىفايلىىى نەلۇم ‪.‬‬ ‫ئۇ بىز ؼېئىزىذا ‪:‬‬

‫<<ئىًعاى پەدەرى بْٗ ‪ ،‬دىلؽاد بْلفايعەى ‪،‬‬ ‫تەئىشىو ئەتهە َەرِىش بەِۈ نىزـا واراپ ‪>>.‬‬

‫دېعە ‪ ،‬يەيە بىز ؼېئىزىذا ‪:‬‬

‫<<ئەِەر ئىؽىۇ نۇَەببەتًى ياسار بْلعآ ـەسەٗ‪َ -‬ەر ِاٍ ‪،‬‬ ‫ئېلىٖ ئىؽىىًى ‪ ،‬بەريا ‪ ،‬دائىها ياس دېذىلەر ئۇظتاس ‪>>.‬‬

‫دەيذۇ ‪ .‬ئۇ <<نۇوەررەر>> رادىپى بىلەى ئاخىزلىؽىذىفاى بىز ؼېئىزىذا ئۈنىذۋارلىي‬ ‫بىلەى ‪:‬‬

‫<<ۋەتىًىو باـىذا بىز ٌۈى نۇصدەئى ِۈليار ‪ ،‬نۇوەررەر ‪،‬‬ ‫چەنەيىو َۈظًىّە ِۈلّۈى چېُزەئى دىلذار ‪ ،‬نۇوەررەر ‪.‬‬ ‫‪... ... ...‬‬

‫‪15‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بۇ ِاداالر َالىفا وىلعا تەرەَُۇم بەريا ‪،‬‬ ‫بىتعە ۋەظىل َۈٌهىًى سۇلۇم بْلفۇظى بىٍار ‪ ،‬نۇوەررەر ‪>>.‬‬

‫دەپ ياسـاى ‪.‬‬

‫ئەيبەر ئاتىٌ ‪ ) 1915- 1870(:‬ئۆس ئىجادىيىتىذە بىز وەدەر ٌەظٍىٌ ۋە وەيعەر‬ ‫ئاَأذا ئْتۇرىفا چىىتى ‪ .‬ئۇيىٖ دەۋرىذە نۇوىهى باؼچىلىىىذىٍى دېهّۇراتىَ‬ ‫پىٍىزلەر ؼېئىزىيەتتىٌ ئْرۇى ئالفايىذى ‪ .‬ئەيبەر ئەيئەيىۋى َەوىىىي نۇَەببەت‬ ‫تېهىلىزىذىٌ باؼىا ‪ ،‬لېئْداللىي ئۆرپ‪-‬ئادەتلەر ‪ ،‬وۇلچىلىي خاَؽلىزى ‪َ ،‬ۆٌۈنزاى‬ ‫تەبىىە ئاياللىزىذىٍى ٌىبىز‪َ-‬اۋا ‪ ،‬پەرەيجىلەريىٖ يارىهاظلىىى ‪ ،‬ئەيًى ساناى‬ ‫جاَالىتى واتارلىىالريى واتتىي پاػ وىلىذىفاى ؼېئىزىلىزى بىلەى تېش تْيۇلذى ‪ .‬ئەنها‬ ‫‪ ،‬ئۇ ئايالالر نېُهايذارچىلىىىذا ئْوۇـاى نۇؼۇ تېهىذىٍى نەرىپەتپەرۋەر ؼېئىزلىزى‬ ‫ئۈچۈى خايشادە خېًىهالر تەرىپىذىٌ ئېفىز ئۆپٍە ٌېعىلىّە دۇچار وىلىپ تاؼاليذى ‪.‬‬ ‫ئۇ پاجىئەلىَ َالذا وىعىىفىًە ئۆنۈر ٌۆرۈپ ‪ ،‬پەرسەيتلىزىًى يېتىو وْيۇپ ئالەنذىو‬ ‫ئايزىلذى ‪ .‬ئۇيىٖ <<وارالەر پەلعەپىعى>> يانلىي رىعالىعى ۋە ؼېئىزلىزى بىزِە‬ ‫يېتىپ ٌەلّەى ‪ .‬ئۇ بىز ؼېئىزىذا ‪:‬‬

‫<<بايالر ئۆيىذە ئەيىىز ئۇدۇ ئەيبەر َىذلەرى ‪،‬‬ ‫ٌەنبەـەٗ ئۆيىذە يْوتۇر جىٌ چىزاـىا لەنپە ياؿ ‪>>.‬‬

‫‪16‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫دېعە ‪ ،‬يەيە بىز ؼېئىزىذا ‪:‬‬

‫<<َەي ئەيبەر ئاتىًچە ‪ ،‬پەرياد ئەتهە ٌۆپ ‪،‬‬ ‫بۇ سەنايذا سالىهالردۇر ئىؾ باؼى ‪>>.‬‬

‫دەپ ياسـاى ‪ .‬ئۇيىٖ ؼېئىزلىزى ئْتتۇرا ئاظىيادا ئۆرٌەؼلىّەى دېهّۇراتىَ پىٍىز‬ ‫ئېىىهىًى ئْيفۇتىؽىا ‪ ،‬بْلۇپهۇ ئايالالريى ئاسادلىي يْلىفا ئاتاليذۇرۇؼىا ٌۆرۈيەرلىَ ٌۈچ‬ ‫وْؼتى ‪.‬‬

‫يۇسۇِۇم ‪ :‬ئۇيفۇر خەلىىًىٖ تىلالردا داظتاى بْلفاى نەؼُۇر ؼائىزەظى ‪،‬‬ ‫<<يۇسۇِۇم>> پاجىئەلىَ داظتايىًىٖ باػ وەَزىهايى ‪ ،‬ئاالَىذە تىپىَ تزاِېذىَ‬ ‫نۇَىتتا يارىتىلفاى تىپىَ َەوىىىي تزاِېذىَ ؼەخغ ‪ .‬ئۇ ‪- 1826‬يىلى ئىلىفا‬ ‫ظۈرِۈى وىلىًفاى وىش ئىذى ‪ .‬ئۇ ظۈرِۈيذىٌ وېچىپ ‪ ،‬ئاروىذىٌ وْـلىفاى ۋە دائىها‬ ‫ئىشىفا چۈؼٍەى چېزىٍلەر بىلەى ئېلىؽىپ ‪ ،‬ئاخىز نْتۇٔشىذا وەتل وىلىًفاى ‪ .‬ئۇ‬ ‫ئۆس َالىًى داظتاى وىلىپ ئەلّە يايفاى ‪ٌ .‬ېيىًچە ئۇيفۇر ؼائىزى بىالٗ ياسىهى ئۇيىٖ‬ ‫ئەظلى ؼېئىزىلىزىًى يەسىو وىلفاى َالذا <<يۇسۇِۇم وىعععى>>يى يېشىپ‬ ‫چىىىاى ‪ .‬يۇسۇِۇنًىٖ ؼېئىزلىزى خايىۋەيزاى ۋە تۇتىۇى وىلىًفاى ئايالًىٖ ئۆس يۇرتىفا‬ ‫‪ ،‬ئاتا‪-‬ئايىعىفا ‪ ،‬نۇَەببەت ئەرٌىًلىٍىّە بْلفاى ئىًتىلىؽلىزىًى ٌۈچلۈً‬ ‫ئىپادىلىّەى ‪ .‬ئۇ نىٕلىفاى وەؼىەر ئاياللىزى واتارىذا نايجۇ‪-‬ظۇلۇى چېزىٍلىزىّە‬ ‫وۇٗ دېذەً ۋە خْتۇى وىلىپ بېزىؽٍە يىؽايلىًىپ تۇتىۇى وىلىًفايىذى ‪.‬‬

‫‪17‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_________‬ ‫نۇيبەردە بۇرۇى يۇسۇِۇم َەوىىذە ئېالى وىلىًفاى بىز وىعىو تېهىالر نەسنۇيىًى‬ ‫وىعتۇرۇپ ئۆتتۈم (يۇلذۇسئاي)‬ ‫_________‬

‫ؼۇٔىار تېفىذا بىز ئۆٍٔۈر بْلۇپ ‪ ،‬ئۆٍٔۈريىٖ ئېفىشى تار ‪ ،‬ئىچى ٌەٓ ئىٍەى ‪.‬‬ ‫يۇسۇِۇم ئۆس يْنۇظىًى ظاوالػ ئۈچۈى ياۋۇس ظۇاليًىٖ ِەجّىعىّە خەيجەر ئۇرۇپ‬ ‫‪ ،‬ظىزىتتا وېىپ يۈرۈپ ئەٓ ئاخىزىذا نۇؼۇ ئۆٍٔۈردە پاياَلىًىپتىٍەى ‪ .‬وۇرظىچى‬ ‫ئاچعا ‪ ،‬ئۆٍٔۈر ئەتىزاپى ذىٍى باٗ َەرىلىزىًىٖ ئۇۋىعىًى بۇسۇپ ‪ ،‬ئۇسۇولىًىپ‬ ‫يۈرۈپتىٍەى ‪.‬‬ ‫ٌۈيلەر ئۆتۈپ ‪ ،‬يۇسۇِۇنًىٖ ؼۇٔىار تېفىذىٍى ـاردا يۈرِەيلىٍىًى چېزىلەر ئۇوۇپ‬ ‫وېلىپ ‪ ،‬تۇتۇپ ٌېلىؽٍە چىىىپتۇ ‪ .‬چېزىلەر ـاريى ٌۆرۈپ << بۇ واچىۇيًى ئەنذى‬ ‫تْؼىايذىًهۇ ئاظاى تۇتىذىٍەيهىش >> دەپ ئْيالپتۇ ‪ -‬دە ‪ ،‬ئۆٍٔۈريىٖ ئىچىّە بىز‬ ‫ بىزلەپ ئۆسلىزىًى ئېتىپتۇ ‪ .‬پاراظەتلىَ يۇسۇِۇم ئالذىذا ٌىزِەى چېزىًٍىٖ‬‫ٌۆٌزىّىە پەم بىلەى خەيجەر ئۇرۇپتۇ ‪ .‬چېزىَ ؼۇ َاناى تىىىلىپ ‪ ،‬وْلىذىٍى وېلىچ‬ ‫چۈؼۈپ ٌېتىپتۇ ‪ .‬والفايلىزى ئۆٍٔۈريىٖ ئىچىّە ئىچٍىزلەپ ٌىزىؽٍە پېتىًالهاپتۇ ‪.‬‬ ‫يۇسۇِۇم ئۆلّەى چېزىًٍىٖ وېلىچىًى ٌۆتۈرۈپ چېزىلەرِە واراپ ئېتىلفاى ئىٍەى ‪،‬‬ ‫َەنهىعى ئاروىعىفا واراپ وېچىپتۇ ‪ .‬ؼۇيىٕذىٌ ٌېيىٌ يەيە ئۈظتىلەپ يۇرـۇى‬ ‫چېزىَ چىىىپ ‪ ،‬ئۆٍٔۈريى نۇَاظىزىّە ئاپتۇ ‪ .‬چېزىلەريىٖ باؼلىىى چېزىٍلەرِە‬ ‫بۇيزۇه وىلىپ ‪:‬‬

‫‪18‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫___ ئىغ وْيۇپ ‪ ،‬بۇرۇوتۇم وىلىپ ئۆلتۈرۈٔالر ! ‪ -‬دەپتۇ ‪.‬‬ ‫چېزىٍلەر تەرەپ ‪ -‬تەرەپتىٌ ئْتۇى تېزىپ ٌېلىپ ‪ ،‬ئۆٍٔۈريىٖ ئېفىشىفا ئْت‬ ‫يېىىپتۇ ‪ ،‬بىزاه ئىغ ئۆٍٔۈريىٖ ئىچىّە ئىچٍىزلەپ نأهاپتۇ ‪ .‬بۇيى ٌۆرِەى‬ ‫چېزىًٍىٖ باؼلىىى يەيە ‪:‬‬ ‫___ ئۆٍٔۈريىٖ ئېفىشىًى چېپىپ يْـۇيىتىٕالر ‪ - ،‬دەپ بۇيزۇپتۇ ‪ .‬چېزىٍلەر‬ ‫وْلىذا يېهە بْلعا ؼۇيىٖ بىلەى َە ‪َ -‬ۇ دېيىؽىپ ‪ ،‬ئۆٍٔۈريىٖ ئېفىشىًى چېپىپ‬ ‫يْـىًىتىؽىا ٌىزىؽىپتۇ ‪ .‬يەچچە ٌۈى ئېيتىؽىپهۇ ئۆٍٔۈريىٖ ئېفىشىًى دېّەيذەً‬ ‫يْـۇيىتالهاپتۇ ‪ .‬ؼۇيىٕذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬چېزىٍلەريىٖ َەر بىزى وارىفايذىٌ نەؼئەٗ‬ ‫يېىىپ ‪ ،‬ـاريىٖ ئىچىًى يۇرۇتۇپ ‪ ،‬واتار تىشىلىپ ‪ ،‬ئۆٍٔۈريىٖ ئىچىّە ٌىزىپتۇ ‪.‬‬ ‫يۇسۇِۇم ٌىزِىًىًىٖ ئۇدۇللۇه ٌاللىعىًى ئاپتۇ ‪ .‬يۇسۇِۇم ئۆٍٔۈريىٖ ئىچىذە ئۆس‬ ‫دۈؼهەيلىزىّە وارؼى وەيعەرلىَ بىلەى وەٓ وىپتۇ ‪ .‬ۋاوىت ئۇسارـايعېزى ‪ ،‬يۇسۇِۇم‬ ‫َالعىشلىًىپتۇ ‪ ،‬ئاخىز دەرنايىذىٌ ٌېتىپ ‪ ،‬يىىىلىپ واپتۇ ‪ .‬ئاناى والفاى چېزىٍلەر‬ ‫بىُۇػ ياتىاى يۇسۇِۇنًى باـالپ ئېلىپ ٌېتىپتۇ ‪ .‬ؼۇيىٕذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬بۇ ئۆٍٔۈر <<‬ ‫يۇسۇِۇم ئۆٍٔۈرى >> دەپ ئاتىلىپ والفايىٍەى )‬ ‫يۇسۇِۇم‬

‫(ئۇيفۇر خەلي داظتايلىزىذىٌ تالاليها )‬

‫سالىو دۇۋآ سار يىفالتتى ‪،‬‬ ‫يْوعىشالريى ٌۆپ واوؽاتتى ‪.‬‬

‫‪19‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ياػ دېهىذى ياٌى وېزى ‪،‬‬ ‫دارـا ئاظتى ‪ ،‬پۇلفا ظاتتى ‪.‬‬

‫يى يىّىتلەر ‪ ،‬ظۇلتاى وىشالر ‪،‬‬ ‫ئەرً يْلىذا وايفا پاتتى ‪.‬‬ ‫ِۇياَى يْه نەظۈنلەريىٖ ‪،‬‬ ‫باؼلىزىفا وىلىچ چاپتى ‪.‬‬

‫تۈنەى دەريا يەرە تارتتى ‪،‬‬ ‫ظۇ ئْريى ذا وايالر ئاوتى ‪.‬‬ ‫ؼاَىذ بْلۇپ ؼۇ تارىخىا ‪،‬‬ ‫نىٕالپ يۇسۇً يەسنە واتتى ‪.‬‬

‫ئەلىىععە ‪ ،‬وەؼىەر خەلىىًىٖ نايجۇرىيە باظىۇيچىلىزىفا وارؼى ئاسادلىي ٌۆرىؽى‬ ‫نەـلۇب بْلفايذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬نايجۇ خايى دۇۋآ وْسـىالٓ واتًاؼچىلىزىذىٌ نىٕلىفاى‬ ‫ٌىؽىلەريى دارـا ئاظتى ‪ ،‬سىًذايفا تاؼلىذى ۋە نىٕالپ ٌىؽىلەريى وەؼىەردىٌ ئىلىفا‬ ‫ظۈرِۈى وىلىپ َەيذەپ نأذى ‪ .‬ئىلىفا َەيذەلّەى ظۈرِۈيلەر ئىچىذە ٌېلىؽٍەى‬ ‫‪ ،‬يْوعۇٗ ئائىلىذىٌ بْلفاى دايىؽهەى ئۇيفۇر وىشى يۇسۇِۇنهۇ بار ئىذى ‪.‬‬ ‫يۇسۇِۇنًىٖ نايجۇ نۇظتەبىتلىزى تەرىپىذىٌ ظۈرِۈى وىلىًىؽى وەؼىەر خەلىىًىٖ‬ ‫دىلىًى ئۆرتەپ ٌۆيذۈردى ‪ .‬بەخىتعىش ظۈرِۈيلەر يۈرەٌلىزىذىٍى دەرد ‪ -‬ئەلەم ‪،‬‬

‫‪20‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وايفۇ ‪َ -‬ەظىزەت ‪ ،‬ئارسۇ ‪ -‬تىلەٌلىزىًى ئېيتىؽىپ ‪ ،‬چارىعىش والفاى ئەٗ يۇرتى‬ ‫بىلەى ئاخىزوى نەرتىۋە پىفاى ئىچىذە خْؼالؼتى ‪.‬‬ ‫ظۈرِۈيلەريى ئۇساتىۇچىالر ئىچىذە ظاوىلى ظۈتتەً ئاوارـاى ‪ ،‬ئاساب ئىچىذە يۈسلىزى‬ ‫تاتارـاى بىز بْۋاي ؼۇٔىاردەً ؼۇٔفۇپ چىىىپ ‪ ،‬يىفا ئارىالػ تىتزەً ئاۋاسدا نۇيذاه‬ ‫بىز نۇياجات ئْوۇدى ‪:‬‬

‫خْػ ‪ِ ،‬ۈٗ وىشىو يۇسۇِۇم ‪،‬‬ ‫يْرۇپ تۇرـاى يۇلتۇسۇم ‪.‬‬ ‫ٌۈلپەت چۈؼۈپ بېؽىٕفا ‪،‬‬ ‫تۇتىۇى بْلذۇٓ وۇيذۇسۇم ‪.‬‬

‫ئْى ِۈلىًىٖ بىز ِۈلى ‪،‬‬ ‫ئېچىلهىفاى يۇسۇِۇم ‪.‬‬ ‫پۇراولىزى بىز يْلى ‪،‬‬ ‫چېچىلهىفاى يۇسۇِۇم ‪.‬‬

‫ئْتىا ظالعا ٌۆيهەظتىو ‪،‬‬ ‫ئەنذى ٌۆيۈپ ٌۈٗ بْلذۇم ‪.‬‬ ‫يانفۇر ياـىاى باـالردەً ‪،‬‬ ‫ٌۆس يېؽىهذا َۆٗ بْلذۇم ‪.‬‬

‫‪21‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫دۇۋآ دېّەى ٌاظاپەت ‪،‬‬ ‫ئۇيىٕذا يْه ؼاپائەت ‪.‬‬ ‫ئاپپاه ظاواٗ يۇلۇيذى ‪،‬‬ ‫يۈرۈٌىو چاً ‪ -‬چاً بْلذى ‪.‬‬

‫َېچٍىو نەيذەً بْلهىفاي ‪،‬‬ ‫ئانىزاه وىشىو يۇسۇٌئاي ‪.‬‬ ‫ئاٌأذىًهۇ ئايزىلعام ‪،‬‬ ‫ظېًىٕذىًهۇ ئايزىلعام ‪.‬‬

‫دەپ يېتىو وْسىذەً تەلهۈرۈپ يۇسۇِۇنًىٖ ئاروىعىذىٌ نأذى ‪ .‬جالالتالر بْۋايًى‬ ‫نىلتىىًىٖ پايًىٍى بىلەى ئۇرۇپ يىىىتىپ وْيذى ‪ .‬يۇسۇِۇم تاوەت وىاللهىذى ‪ .‬تْپا‬ ‫‪ -‬چأفا نىلىًىپ بىُۇػ ياتىاى وېزى دادىعىفا واراپ ‪:‬‬

‫خەيز ‪ -‬خْػ دەردنەى دادا ‪،‬‬ ‫ـەنّۇسارىو ياخؽى واٗ ‪.‬‬ ‫ٌۆسلىزىو ئاوۇ ‪ -‬وارىعى‬ ‫ِۈلئۇسارىو ياخؽى واٗ ‪.‬‬

‫‪22‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ٌاجلىفى بۇ ؼۇم پەلەًٌىٖ ‪،‬‬ ‫نېًى ظەيذىٌ ئايزىذى ‪.‬‬ ‫ظايىعى ظەِۈ تېزەًٌىٖ ‪،‬‬ ‫ؼاخلىزىًى وايزىذى ‪.‬‬

‫نىعٍىٌ وىشىٖ ٌۆسى دائىو‬ ‫تۈنەى بْيىفا باوىذۇ ‪.‬‬ ‫سالىو دۇۋآ وەپىشىًى ‪،‬‬ ‫ـەسەب ٌۈچى چاوىذۇ ‪.‬‬

‫دەپ ‪ ،‬چەٌعىش يادانەت ئىچىذە دادىعى بىلەى راسىالؼىايذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬نايىۇ‬ ‫چىزىٍلىزىًىٖ وايلىي وىلىچىفا پەرۋا وىلهاي ظەپ بْلۇپ تۇرـاى وېزىًذاؼلىزىفا‬ ‫واراپ ‪:‬‬

‫بىللە ئْيًاپ بىللە ئۆظٍەى ‪،‬‬ ‫يارۇ ‪ -‬دّظتالر ياخؽى واٗ ‪.‬‬ ‫نىعٍىٌ باؼىا ظايە بەرِەى ‪،‬‬ ‫بْظتاى يۇرتالر ياىؽى واٗ ‪.‬‬

‫چۆٗ ‪ -‬دەؼتلەريى ٌېشىپ يۈرِەى ‪،‬‬

‫‪23‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫پىزاه ئْتىذا باـزى ٌۆيّەى ‪.‬‬ ‫پۇتلىزىذا وايلىي ٌىؽەى ‪،‬‬ ‫باوى جايىو ياخؽى واٗ ‪.‬‬

‫دەپ وېزىًذاؼلىزى بىلەى ئاخىزوى وېتىو خْؼالؼتى ‪.‬‬ ‫ئەلىىععە ‪ ،‬يۇسۇِۇم ِۇياَعىش ظۈرِۈيلەر واتارىذا داه يەريى ظېلىًجا ‪ ،‬بۇلۇتًى‬ ‫يېپىًچا وىلىپ ‪ ،‬دەؼت ‪ -‬باياۋايالريى ٌېشىپ ‪ ،‬ئىّىش داۋايالردىٌ ئېؽىپ ‪،‬‬ ‫ئىٍٍى ئايذىٌ ‪.‬ارتۇه يْٗ يۈردى ‪ِ .‬ۇِۇم وارأفۇظىذا نۇسات بْيىفا يىتىپ ٌەلذى ‪.‬‬ ‫وارا بۇلۇت ئارىعىفا نۈٌۈؼٍە ئالذىزاۋاتىاى ـۇۋا ئايفا واراپ يۇسۇِۇم ‪:‬‬

‫ئايًى بۇلۇت تْظۇپتۇ ‪،‬‬ ‫يۇلتۇسالرنۇ ئۈچۈپتۇ ‪.‬‬ ‫ِۆر ئاسابى ئۆلۈٌتىٌ ‪،‬‬ ‫تېزىٍلەرِە ٌۆچۈپتۇ ‪.‬‬

‫وىچىىزىپ ٌەلّەى ٌاٌٍۇًٌىٖ‬ ‫ئۈيى َەر جايذا ـېزىپ ‪.‬‬ ‫ٌەٗ ٌاٌٍۇً ئاؼًا بْاليلى‬ ‫ظەى نۇظاپىز ‪ ،‬نەى ـېزىپ ‪.‬‬

‫‪24‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نۇس داۋايذا وار ياـذى‬ ‫تۈسلۀّە ياالٓ يانفۇر ‪.‬‬ ‫دەردنەيلەرِە ٌۈى بەرنەط ‪،‬‬ ‫دۇۋآ چېزىٍى وايخْر ‪.‬‬

‫نۇس داۋايًىٖ يْلىذىٌ‬ ‫ئۆتهەظٍە ئاناٗ بارنۇ ؟‬ ‫ئىلىخْـا بارـۇيچە‬ ‫جېًىهىش ئاناى بارنۇ ؟‬

‫دەپ ‪َ ،‬ەظزەت بىلەى ٌۆٔۈٗ تارىفا سەخهەت ئۇردى ‪ .‬نىٕلىفاى ظۈرِۈيلەر يۇسۇِۇنفا‬ ‫جۈر بْلذى ‪.‬‬ ‫ئەلىىععە ‪ ،‬ئۇالر ئۈچ ئايذىٌ ئارتۇه يْٗ يۈرۈپ پۇتلىزى يېفىز بْلۇپ نادارىذىٌ‬ ‫ٌەتٍەيذە ئىلىفا يېتىپ ٌەلذى ‪َ .‬ەيذەپ ٌېلىًّەى پېتى واى پۇراپ تۇرـاى يانۇلفا‬ ‫وانالذى ‪ .‬وارأفۇ پەيىىزىذىٌ تاالـا تەلهۈرِەى يۇسۇِۇم بىز نۇياجات ئْوۇدى ‪:‬‬

‫ئەپيۇيٍەػ جالالتالر ‪،‬‬ ‫ناجآ ئْيًاپ ياتىذۇ ‪.‬‬ ‫وارأفۇ جەي سىًذايذا ‪،‬‬ ‫يۇسۇً يالفۇس ياتىذۇ ‪.‬‬

‫‪25‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئاتام نېًى ‪ ،‬ئايام نېًى‬ ‫يېهىؽىا ئارسۇالپتىٍىٌ ‪.‬‬ ‫بۇ ٌۈيلەرِە واالرىهًى‬ ‫باؼتا ئْيلىهاپتىٍىٌ ‪.‬‬

‫وْنۇؼلۇوىا ئْت ياوعا‬ ‫ِۈلذۈرلەپ ٌۆيۈپ ٌەتعە ‪،‬‬ ‫نۇيذاه ٌۈيًى ٌۆرِىچە ‪،‬‬ ‫ياػ تۇرۇپ ئۆلۈپ ٌەتعە ‪.‬‬

‫بېؽىهىشدا جالالتالر ‪،‬‬ ‫وىلىچىًى ئْيًىتار ‪.‬‬ ‫بۇ دۇساختىٌ يۇسۇًٌى ‪،‬‬ ‫وايذاه بىز واى ئاجتىتار ؟‬

‫يْٗ ئاسابى ‪ِ ،‬ۆر ئاسابى ئىذى ‪ .‬يۇسۇِۇنًىٖ ٌۆسى ئۇيىىفا ٌەتتى ‪ .‬ئۇ ‪ ،‬چۈػ‬ ‫ٌۆردى ‪ .‬چۈؼىذە ظۆيّەى يارى __ باوى يىّىت بىلەى ئۇچزىؽىپ ئۆس ئارا‬ ‫ظېفىًىؽىًى ئىشَار وىلىؽتى ‪:‬‬

‫‪26‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يۇسۇِۇم ‪:‬‬

‫ظەى ظېفىًذىٕهۇ نېًى ؟‬

‫باوى يىّىت ‪:‬‬

‫خْيها ظېفىًذىو نەى ظېًى ‪.‬‬

‫يۇسۇِۇم ‪:‬‬

‫ظەى وەيەرىٕذە ظېفىًذىٖ ؟‬

‫باوى يىّىت ‪:‬‬

‫نەى يۈٌۈنذە ظېًى ‪.‬‬

‫يۇسۇِۇم ‪:‬‬

‫َالىٖ يىچۈً دەپ ظْرنىفىل‬ ‫ٌۆرِىٌ چىزايىهذىٌ ئۇيى ‪.‬‬

‫‪27‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظەى نېًىٖ باوىو بْلعآ‬ ‫وۇتىۇسۇپ ئالفىٌ نېًى ‪.‬‬

‫باوى يىّىت ‪:‬‬

‫ٌۈيذە ٌۆرنىذىو ياريى‬ ‫ٌۈيىذە ٌۆرەرنەى دەپ ‪.‬‬ ‫ئۈنىذ ئۈسنىذىو ياردىٌ‬ ‫ئۆلهىعەم ٌۆرەرنەى دەپ ‪.‬‬

‫ئالتىًچى ئاي ٌىزِەيذە‬ ‫ئارا ‪ِ ،‬ۈرجەً خانايذا ‪.‬‬ ‫يۇسۇً ياريى ٌۆرۈؼٍە‬ ‫باوى يىّىت ئارنايذا ‪.‬‬

‫يۇسۇِۇم ‪:‬‬

‫واچىاى باؼتا نۇٓ بۇالر‬ ‫نۆٌٍەى جايالر بۆً بْالر ‪.‬‬ ‫بىش بۇ يەردىٌ واچىايذا‬

‫‪28‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىعتەٌچىلەر ٌۆپ بْالر ‪.‬‬

‫ئاتا ‪ -‬ئايام ٌۈتهەٌتە ‪،‬‬ ‫وايفۇ ئىچىذە ئۆتهەٌتە ‪.‬‬ ‫بەلًى نەٍٍَەم باـاليلى‬ ‫نەوعەتلەرِە يەتهەٌٍە ‪.‬‬

‫تاراه ‪ -‬تۇرۇه ئاۋاسدىٌ يۇسۇِۇنًىٖ ؼېزىٌ ئۇيىۇظى بۇسۇلذى ‪ .‬وارىفىذەً بْلعا ‪،‬‬ ‫دۇۋآ باؼچىلىىىذا بىز تْپ دىۋە ظۈپەتلىَ نەلئۇيالر ئاچ بۆرىلەردەً لەۋلىزىًى‬ ‫يالىؽىپ ‪َ ،‬ەييارلىي بىلەى وارىؽىپ ‪ ،‬يۇسۇِۇنًى ئۆس ‪ -‬ئارا تالىؽىپ تۇراتتى ‪.‬‬ ‫چْؼىىذەً خارتىلذايذىفاى ئىعٍەتعىش بىز نايجۇ بېّىًىٖ تۆٌٍەى ئالتۇيلىزىفا‬ ‫ئاخىز دۇۋآ يۇسۇِۇنًى ظېتىۋەتتى ‪.‬‬ ‫ئەلىىععە ‪ ،‬يۇسۇِۇم نايجۇيىٖ چْٓ بايلىزىذىٌ بىزىّە ظېتىلىپ << چْٓ‬ ‫يۇلتۇس >> يېشىعىفا ئېلىپ ٌېلىًذى ‪ .‬بۇ سۇلهەتلىَ وارأفۇ ٌۈيلەر ئىچىذە يېهە‬ ‫وىالرىًى بىلهەي يۇسۇِۇم نۇيذاه سارلىًاتتى ‪:‬‬

‫نەى وەؼىەردىٌ چىىىىلى ‪،‬‬ ‫تۆؼەً ظېلىپ ياتىاى يْه ‪.‬‬ ‫ئايام ئۆرىّەى چېچىهفا‬ ‫تاـاه ظېلىپ باوىاى يْه ‪.‬‬

‫‪29‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫چْٓ يۇلتۇسـا بارـايذا‬ ‫ئْت ياوىهەى وْنۇؼىا ‪.‬‬ ‫يەپزەت بىلەى وارايهەى ‪،‬‬ ‫نايجۇ بېّى ِْنۇؼىا ‪.‬‬

‫جاى ئاتانًى ٌۆرەلهەي‬ ‫ئۆلۈپ ٌېتەر ئْخؽايهەى ‪.‬‬ ‫يەۋ باَارـا يېتەلهەي‬ ‫ظْلۇپ ٌېتەر ئْخؽايهەى ‪.‬‬

‫ئاٌانًى تاپالهاظهەى‬ ‫تاپعام ئايزىاللهاظهەى ‪.‬‬ ‫باوىًى ٌۆرۈپ ئۆلعەم‬ ‫َەرِىش ئارناى وىلهاظهەى ‪.‬‬

‫ئاتام نۇيذا ٌېلەرنۇ ؟‬ ‫نېًى ئېلىپ ٌېتەرنۇ ؟‬ ‫وەؼىەرـە جاى يېتەرنۇ ؟‬ ‫بارارىهًى بىلهەظهەى ‪.‬‬

‫‪30‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئەلىىععە ‪ ،‬يۇسۇِۇنًىٖ ئابذۇلال ئىعىهلىَ بىز ئاٌىعى بار ئىذى ‪ .‬ئابذۇلالنۇ‬ ‫يۇسۇِۇنذىٌ بۇرۇى ئىلىفا ظۈرِۈى وىلىًفايالر واتارىذا نۇؼۇ نايجۇ بېّىّە ئەظىز‬ ‫بْلفاى ئىذى ‪ .‬ئْيلىهىفاى يەردە بۇ ئاٌا ‪ -‬ظىٕىل ئۇچزىؽىپ ‪َ ،‬آ ‪ -‬تآ بْلۇپ‬ ‫بىز ‪ -‬بىزىّە واراؼتى ‪ .‬ئۆسئارا نۇٓ ‪َ -‬الىًى ئېيتىؽىپ ظىزداؼتى ‪:‬‬

‫يۇسۇِۇم ‪:‬‬

‫وۇيۇۋاپتۇ واـىالر‬ ‫بۇلبۇٗ باـذىٌ ٌۆچتىهۇ ؟‬ ‫ظأا ٌەلّەى ٌۈلپەتلەر‬ ‫يۇسۇً باؼىا چۈؼتىفۇ ؟‬

‫ئابذۇلال ‪:‬‬

‫تۆنۈر وەپەط دەردىًى‬ ‫نەيال تارتعام بْلهانذۇ ؟‬ ‫ظېًى نۇيذاه ٌۆرِەيذە‬ ‫يۈرەً دەردٌە تْلهانذۇ ؟‬

‫‪31‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يۇسۇِۇم ‪:‬‬

‫بىشنۇ ئادەم يېهىؽىا‬ ‫يْوتۇر ؼۇيچە وەدرىهىش ؟‬ ‫ۋەَؽىي واۋاى دۇۋأفا ‪،‬‬ ‫تاؼار ـەسەپ وەَزىهىش ‪.‬‬

‫ئابذۇلال ‪:‬‬

‫يانفۇرالر تْال ياـعا‬ ‫نۇس داۋايالر پەظلەيذۇ ‪.‬‬ ‫ظەى ئۆسۈّٔە ئاِاٍ بْٗ‬ ‫دۇۋآ بىشيى وەظتلەيذۇ ‪.‬‬

‫يۇسۇِۇم ‪:‬‬

‫پۇتۇنذىٍى ٌىؽەيًى‬ ‫ٌەلّىٌ ئاٌا چاوايلى ‪،‬‬ ‫يەٌعاى وىلىپ دۈؼهەيًى‬ ‫وايلىزىًى چاچايلى ‪.‬‬

‫‪32‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫يۇسۇِۇنًىٖ ِۈلذەً چىزايى ئۆسىّە دۈؼهەى بْلذى ‪ .‬ئۇيىٕفا نايجۇ ئەنەلذارلىزىًىٖ‬ ‫ياناى ٌۆسى چۈؼتى ‪ .‬يۇسۇِۇنًى نەجبۇرىي خْتۇيلۇوىا ئېلىؽًى ئْيلىذى ‪ .‬دەظلەپ‬ ‫تۈرلۈً سىبۇ ‪ -‬سىًًەت ‪ ،‬ئالتۇى ‪ٌ -‬ۈنۈػ بىلەى ئالذىهاوچى بْلذى ‪ .‬بۇ‬ ‫ئالذانچىلىي يۇسۇِۇنًىٖ وەلبىذە ئىپالط نايجۇ ئەنەلذارلىزىفا وارؼى تېخىهۇ‬ ‫ٌۈچلۈً ـەسەب ‪ -‬يەپزەت وْسـىذى ‪:‬‬

‫تۆِە ياتار وانفاوتا‬ ‫بىز ئاٌام بار والهاوتا ‪،‬‬ ‫ئىًعابى يْه نەلئۇيًىٖ‬ ‫وەظتى نېًى ئالهاوتا ‪.‬‬

‫دارېٌ ئۆيى سىًًەتلىَ‬ ‫ئالتۇى ‪ٌ -‬ۆنۈػ تانلىزى ‪.‬‬ ‫چاي ئْريى ذا ئىچٍىًى‬ ‫ظۈرِۈيلەريىى ٖ وايلىزى ‪.‬‬

‫وېزى تۈلٍە ٌۈلٍىعى‬ ‫ياۋۇسلۇوًىٖ ؼەپىعى ‪.‬‬ ‫نأا جەيًەت ٌۆرۈيەر‬

‫‪33‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫باوى يىّىت ٌەپىعى ‪.‬‬

‫تاـذىٌ چۈؼٍەى الي ظۇيى‬ ‫ظۈسۈپ ئىچەر ئەر بارنۇ ؟‬ ‫يۇسۇً باؼىا ٌۈى چۈؼتى ‪،‬‬ ‫ئېلىپ واچار ئەر بارنۇ ؟‬

‫باوى يىّىت ٌەلعۀچۇ‬ ‫نېًى ئېلىپ واچعأچۇ ‪.‬‬ ‫وىلىچ بىلەى دۇۋأًىٖ‬ ‫ٌاللىعىًى چاپعأچۇ ‪.‬‬

‫ئەلىىععە ‪ ،‬دۇۋأًىٖ سۇلهىذىٌ دەؼت ‪ -‬چۆللەردە وېچەپ يۈرِەى باوى يىّىت‬ ‫ظۆيّەى ۋاپادارى يۇسۇِۇنًىٖ نايجۇ ئەنەلذارىفا نەجبۇرۇي ظېتىلفايلىىىذىٌ ىەۋەر‬ ‫تېپىپ ‪ ،‬يۇسۇِۇنًى وۇتۇلذۇرۇؼىا بەٗ باـاليذۇ ‪ ،‬ئايفاوچى ئاروىلىي يۇسۇِۇنفا ظاالم‬ ‫يْلاليذۇ ‪:‬‬

‫يۇسۇً يارىو ئانايهۇ ؟‬ ‫رۀّى رّيى ظانايهۇ ؟‬ ‫يۇسۇِۇنفا چآ ظالفاى‬

‫‪34‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نايىۇ بېّى واۋايهۇ ؟‬

‫ئاتالريى تْوۇپ وْيذۇم‬ ‫پۇرظەت ٌۈتۈپ ياتىهەى ‪.‬‬ ‫چۈؼٍەى چاـذا وارأفۇ‬ ‫ظېًى چْوۇم تاپارنەى ‪.‬‬

‫ئەلىىععە ‪ ،‬ئالذانچىلىي بىلەى يۇسۇِۇنًى وْلفا چۈؼۈرەلهىّەى بەُ سّرلۇه ٌۈچىّە‬ ‫يۆلىًىپ ياۋۇس وْلىًى ئۇساتتى ‪ .‬تىش پۈٌهەط يۇسۇِۇم تْي ٌېچىعى دارېًًى بْـۇپ‬ ‫ئۆلتۈرۈپ ئالۋاظتىالر ـارىذىٌ واچتى ‪ .‬ؼۇ واچىايچە يى ‪ -‬يى تاؿ ‪ -‬داۋايالردىٌ‬ ‫ئاؼتى ‪ .‬يۇسۇِۇنًىٖ ئاروىعىذىٌ يۇرـۇى ئىعتەٌچىلەر وْـلىذى ‪ .‬يۇسۇِۇم دەؼت‬ ‫ باياۋايالردا يۈرۈپ ‪ ،‬وْنۇؼلۇوىا نۆٌۈپ ئالتە ئايفىچە جالالتالرـا تۇتۇه بەرنىذى ‪.‬‬‫ئاؼۇ واچىۇيلۇه ئېفىز ٌۈيلىزىًى ئەظلەپ ‪ ،‬يۈرەً رىؽتىعىذىٌ يەسنە تۈسدى ‪:‬‬

‫وْنۇػ ئارىالپ ٌۈى چۈؼتى ‪،‬‬ ‫يالفۇس باؼىا نۇٓ چۈؼتى ‪.‬‬ ‫نەى يۇسۇًٌى تۇتۇؼفىا ‪،‬‬ ‫يۈسلەپ چېزىَ يْٗ تْظتى ‪.‬‬

‫وايًاپ تۇرـاى واسايفا‬

‫‪35‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫چۆنۈچ ظېلىپ باوىاى يْه ‪.‬‬ ‫يار ئۇياوتا نەى بۇياوتا ‪،‬‬ ‫نۇٔذىؽىپهۇ باوىاى يْه ‪.‬‬

‫يالفۇس ياتتىو خانايذا ‪،‬‬ ‫ياى پىؽۇردۇم ظانايذا ‪.‬‬ ‫ئاجىش يۇسۇً جأّالذا ‪،‬‬ ‫باوى يۈرەر وايايذا ‪.‬‬

‫وْنۇؼلۇه بْلذى جايىو ‪،‬‬ ‫بۆرە ‪ ،‬تۈلٍە َەنزايىو ‪.‬‬ ‫نۇيذاه ئېفىز ٌۈيلەردىٌ ‪،‬‬ ‫وۇتىۇسـايهۇ خۇدايىو !‬

‫يايى چىىتى تۇتىىلى ‪،‬‬ ‫ئەجذىُا بْلۇپ يۇتىىلى ‪.‬‬ ‫چېزىَ نىلتىي تۀلەيذۇ ‪،‬‬ ‫وْنۇؼلۇوىا ئاتىىلى ‪.‬‬

‫نېًى تۇتۇػ وەظتىذە ‪،‬‬

‫‪36‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْتًى وْيذى وْنۇؼىا ‪.‬‬ ‫خايذىٌ بۇيزۇه چۈؼۈپتۇ ‪،‬‬ ‫ظْلۇى ٌۆسۈم ئْيۇؼىا ‪.‬‬

‫وْنۇؼلۇوىا ئْت وْيعا ‪،‬‬ ‫نەى يۇسۇًٌى تاپالهاط ‪.‬‬ ‫نەى يۇسۇًٌى تاپىايذا ‪،‬‬ ‫تىزىَ وْلفا ئااللهاط ‪.‬‬

‫ئالتە ئاي بْلذى يالفۇسنەى ‪،‬‬ ‫وەؼىەر يْلىٌ بىلهەيهەى ‪.‬‬ ‫خۇدا ئاناى ظاولىعا ‪،‬‬ ‫چېزىٍلەريى ٌۆرنەظهەى ‪.‬‬

‫ئاتام نېًى ئْياليذۇ ‪،‬‬ ‫يۇسۇِۇم دەپ يىفاليذۇ ‪.‬‬ ‫جاى ئاٌانًىٖ َەظزىتى ‪،‬‬ ‫يۈرۈٌۈنًى تىلفايذۇ ‪.‬‬

‫وْنۇؼلۇوتا ظايزىفاى‬

‫‪37‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۆردەٌهىٍىٌ ـاسنىٍىٌ ؟‬ ‫يۈرۈٌۈنًى يېزىپ باه ‪،‬‬ ‫تاسا يېزى بارنىٍىٌ ؟‬

‫ؼۇيذاه ئېفىز ٌۈيلەردە ‪،‬‬ ‫يار يېًىهذا بْلعأچۇ !‬ ‫نۇيذاه ٌۈيًى ٌۆرِەيذىٌ ‪،‬‬ ‫يەر وْيًۇٔفا ئالعأچۇ ؟‬ ‫‪............‬‬ ‫ٌەپە وىلذىو ياۋايفا ‪،‬‬ ‫چېزىَ ٌەلذى داۋايفا ‪.‬‬ ‫جېًىو ئاسال والفايذا‬ ‫تۇتۇلذۇم نەى واۋايفا ‪.‬‬

‫ئاخىزى نىٖ بىز نۇؼەوىەتتە نايجۇ چېزىٍلىزى يۇسۇِۇنًى تۇتۇۋالذى ‪ .‬پۇت ‪-‬‬ ‫وْلىًى نەٍَەم باـالپ ‪ ،‬ئْيلىفاى چېزىَ تۆت ئەتىزاپى ذىٌ ياالپ ‪ ،‬ئالذى ‪-‬‬ ‫ئاروىعىذىٌ چارالپ ‪ ،‬ئۇدۇٗ ئىلى يانۇلىفا ئېلىپ ٌەلذى ‪ .‬يانۇٗ ئىچى‬ ‫ئاالوشادىلىٍٍە تْلذى ‪ .‬پْتەيلەرِە جالالتالر وارا واـىذەً وْيذى ‪ .‬يۇسۇِۇم َاياتىذىٌ‬ ‫ئۈنىذ ئۈسدى ‪:‬‬

‫‪38‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يۇسۇً وْلى باـاليذى‬ ‫ئۆلتۈرنەٌٍە چاـاليذى ‪.‬‬ ‫وەؼىەردىٍى ئاتانًىٖ‬ ‫يۈرەً باـزى داـاليذى ‪.‬‬

‫يالفۇس ـېزىب يۇسۇًٌى ‪،‬‬ ‫<< ؼىيەى >> يانۇلفا ظْالؼتى ‪.‬‬ ‫واى ئىچهەٌٍە چېزىٍلەر ‪،‬‬ ‫چۈنۈلىذەً ئْالؼتى ‪.‬‬

‫تۇتىۇى وىلىپ يۇسۇًٌى‬ ‫وْروۇتىۇلى بْلهىفاي ‪.‬‬ ‫باوى ئۈچۈى جاى بەرظە‬ ‫دىلذا ئارناى والهىفاي ‪.‬‬

‫دۇۋآ خايذىٌ ىەت ٌەلعە‬ ‫يۇسۇِۇنًى <<چېپىٖ>> دەپ ‪.‬‬ ‫يۇرتذاؼلىزىو ئېيتىذۇ‬ ‫<< ؼېُىتلىًٍى تېپىٖ >> دەپ ‪.‬‬

‫‪39‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫جيأجۈى يۇسۇِۇنًى ظْراه وىلذى ‪ .‬وەَزىهاى يۇسۇً جيأجۈى ئالذىذا نەردظايە‬ ‫تۇرۇپ ظۆسدە واتتىي ئېلىؽتى ‪ .‬جيأجۈى يۇسۇِۇنًى دارـا ئېعىپ ئۆلتۈرۈؼٍە‬ ‫بۇيزىذى ‪. . .‬‬

‫نْيتۇٔشا ئادەم دېٕىشىفا ئاياليذى ‪ .‬يۇسۇِۇم ٌۆس يېؽى وىلىۋاتىاى وېزىًذاؼلىزىفا‬ ‫واراپ ‪:‬‬ ‫__ ئېشىش ۋەتەيذاؼلىزىو ! سالىهالر نېًى دارـا ئاظهاوچى ‪ ،‬وْلىذىٌ ٌەلّىًىًى‬ ‫وىلعۇى ‪ ،‬نەى ئۆلۈؼتىٌ وْروهايهەى ‪ .‬نەى ئۆلّەى بىلەى نېًىٖ وْۋم ‪-‬‬ ‫وېزىًذاؼلىزىو ئۆلهەيذۇ ‪ - ،‬دېذى ‪ -‬دە ‪ ،‬الـىلذاپ تىتزەۋاتىاى جالالتىا خىتاب‬ ‫وىلذى ‪:‬‬

‫بۇيزۇوىًٕى بەر جالالت‬ ‫نېًى دارـا ئېعىؽىا ‪.‬‬ ‫ئەٗ وىعاظى نىًەلُەه‬ ‫ظأا يْٗ يْه وېچىؽىا ‪.‬‬

‫نېًى دارـا ئاظىايذا‬ ‫ئاِاٍ بْٗ ئۆس ئېؽىٕفا ‪.‬‬ ‫رَّىو ِۈرسى ‪ -‬ئۇنۇت بْپ ‪،‬‬ ‫بىز ٌۈى تېّەر بېؽىٕفا ‪.‬‬

‫‪40‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئەلىىععە ‪ ،‬يۇسۇِۇم نەردايە َالذا دار ئاظتىفا ئۆسى ٌەلذى ‪ .‬نەيذايذا وىيا ‪ -‬چىيا‬ ‫ٌۆتۈرۈلذى ‪ .‬يۇسۇِۇم جارألىي ئاۋاس بىلەى ٌۆًٌى لەرسىّە ظالذى ‪:‬‬

‫َېچٍىو نەيذەً بْلهىعۇى‬ ‫باالالرـا والهىعۇى ‪.‬‬ ‫نأا ٌەلّەى دەرد ‪ -‬ئەلەم‬ ‫َېچ بەيذىّە ٌەلهىعۇى ‪.‬‬

‫ظەٗ ئەنەظتۇر ئاوىايالر ‪،‬‬ ‫بىشيىٖ تۆٌٍەى يېؽىهىش ‪.‬‬ ‫وايلىي وىلىچ وەَزىذىٌ ‪،‬‬ ‫ٌېعىلهەٌتە بېؽىهىش ‪.‬‬

‫ٌۆيۈپ يايعۇى سانايالر‬ ‫تاجۇ ‪ -‬تەختى ٌۈٗ بْلعۇى ‪.‬‬ ‫ئەرٌىًلىَ دۈؼهەيلىزى ‪،‬‬ ‫يەر بىلەى يەٌعاى بْلعۇى ‪.‬‬

‫ـەم ‪ -‬ـۇظىّە باػ ئەِهە‬

‫‪41‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەلًى باظىاى تۈى ٌېتەر ‪.‬‬ ‫ئْت وۇياؼتەً يۇر چاوًاپ ‪،‬‬ ‫بىشيى پاراله ٌۈى ٌۈتەر ‪.‬‬ ‫‪........................‬‬

‫ئانايًىعاخاى ۋە ئْتتۇرا ئاظىيا ئاياٗ ؼائىزەلىزىًىٖ ئەظەرلىزى لېئْدالىشىهًىٖ‬ ‫ئاخىزىىى دەۋرىذىٍى ئْتتۇرا ئاظىيا ئاياللىزىًىٖ واتهۇ وات پاجىئەظىًى ۋە ئۇالريى ٖ‬ ‫ئەرٌىًلىٍٍە ئىًتىلىؽلىزىًى ئەٌغ ئەتتۈرىذۇ ‪ .‬نەيلى سىبۇيًىعادەً باـۇ َەرەنذە‬ ‫يىٍاَعىشلىي ئۆنۈر پاجىئەظىّە دۇچ ٌەلعۇى ‪ ،‬نەيلى يۇسۇِۇنذەً ٌۈتۈلهىّەى‬ ‫ئىجتىهائىي پاجىئە بىلەى وْنۇؼلۇوالردا وېچىپ يۈرۈپ ‪ ،‬ياػ َاياتى جادۇ ئاظتىذا‬ ‫والفاى بْلعۇى ‪ ،‬نەيلى يادىزەدەً بەىت ئۈظتىذە تۇرۇپ ‪ٌْ ،‬يا وائىذىلەر يەيشىعى‬ ‫ئاظتىذا َاياتىذىٌ ئايزىلعۇى ‪ ،‬نەيلى دېهّۇراتىَ نىعزالىزى ئۈچۈى ئەيبەر‬ ‫ئاتىًذەً ظۈيىىەظتٍە ئۇچزاپ وىعىا ئۆنزىًى ئاخىزالؼتۇرظۇى ‪ ،‬نەيلى ئۇۋەيعىذەً‬ ‫ئىؽىعىش ئەر پاجىئەظىّە دۇچ ٌەلعۇى ياٌى ئانايًىعا بېّىهذەً خەلي ظەيئىتىًى‬ ‫ظۆيّەيلىٍى ئۈچۈى نۇتەئەظعىپ ٌۈچلەريىٖ پىتًە‪-‬ئىفۋالىزىفا دۇچ ٌەلعۇى ‪،‬‬ ‫بۇالريى ٖ َەنهىعى ئۇالريى ٖ پاً وەلبى ۋە ئۈنىذلىزى بىلەى لېئْداللىي َۆٌۈنزاى‬ ‫واراؼالر ئْتتۇرىعىذىٍى نۇرەظعە وىلفىلى بْلهايذىفاى ئىجتىهائىي سىذدىيەتًىٖ‬ ‫پاجىئەلىَ ئىپادىلىزىذىٌ باؼىا يەرظە ئەنەط ئىذى ‪ .‬بىش نۇؼۇ پاجىئەيى‬ ‫ِەۋدىلەيذۈرِەى نىٕلىفاى‪-‬نىليْيلىفاى ئەنّەٌچى ئايالالر سارىذىٌ لەرسىّە‬ ‫ٌېلىهىش !‬

‫‪42‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2271&keyword‬‬

‫ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانى ۋە نۇوام پېؽۋالىزى‬ ‫(ئابذۇٌېزىو رەخهاى)‬

‫ؼىًجآ خەلي يەؼزىياتى ‪- 1995‬يىلى ‪- 1‬يەؼىزى‬

‫ئۇساه نەدەييەت ئەيئەيىعىّە ئىّە بىز بىللەت بْلۇػ ظۈپىتى بىلەى دۇييا نەدەيىيەت‬ ‫ـەسىًىعىّە ئۆچهەط تۆَپىلەريى وْؼىاى ‪ .‬ئەيە ؼۇ تارىخىي تۆَپىىلىزىًىٖ ياروىٌ‬ ‫يەنۇيىعى _____ ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانىذىٌ ئىبارەت ‪ .‬ئۇ ئۇيفۇر خەلىىًىٖ‬ ‫َاياتىًىٖ َەنهە تەرەپلىزىًى نۇسىٍىلىي تىل بىلەى ئىپادىلەپ بېزىذىفاى چْٓ‬ ‫َەجىهذىٍى بۈيۈً بەظىئىي وانۇط ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر ٌىالظعىَ نۇسىٍىعى ئْى ئىٍٍى نۇوام ؼەره نۇسىٍا نەدەيىيىتىذىٍى بىباَا‬ ‫ِۆَەر ‪ ،‬ؼۇيذاوال ئۇيفۇر نىللىي نەدەيىيىتىًىٖ نۇَىو تەرٌىبىي وىعىهلىزىذىٌ بىزى‬

‫‪43‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بْلۇػ ظۈپىتى بىلەى ئەٓ ياروىٌ ‪ ،‬ئەٓ ٌۈچلىَ ۋە خارەٌتېزلىَ نىللىي‬ ‫خۇظۇظىيەتًى ‪ ،‬نىللىي ئىعتىتىَ پىعخىلِْىيىعىًى يانايەى وىلذى ‪.‬‬ ‫ئْى ئىٍٍى نۇوانذىٌ ئىبارەت بۇ ئۇلۇؿ ئەيّۈؼتەرىهىش ئەظىزلەردىٌ بۇياى‬ ‫خەلىىهىشيىٖ رَّىي دۇيياظىفا ‪ ،‬ئىجتىهائىي َاياتىفا ‪ ،‬پىعخىلِْىيىعىّە ظىٕىپ‬ ‫ٌىزىپ ‪ ،‬ئىجتىهائىي َاياتىًى بېيىتىذىفاى ‪ ،‬نىللىي ـۇرۇرىًى ‪ ،‬ئىىتىذارىًى‬ ‫يانايەى وىلىذىفاى ‪ ،‬ظەيئەت َۇسۇرىًى ئاؼۇرىذىفاى وۇدرەتلىَ نەيىۋى ئۇسۇه بْلۇپ‬ ‫ٌەلهەٌتە ‪.‬‬ ‫ئۇيىٖ ئېتًىَ نەيبەظى َەوىىذە ؼۇيى وەيت وىلىؽىا بْلۇدۇٌى ‪ ،‬ئۇيى وەدىهذىٌ‬ ‫ٌېلىۋاتىاى بىز ٌۈيلەريىٖ ئەيئەيىۋىي ئاالَىذلىٍلىزى ئاظاظىذا راۋاج تاپىاى بىز‬ ‫يۈرۈػ ياخؽا ‪ -‬نۇسىٍىالر ‪ :‬ؼۇيذاوال وەدىهٍى ٌۆظەى ( ٌۇچا ) ‪ ،‬ظْلى (وەؼىەر )‬ ‫‪ ،‬ئۇدۇى (خْتەى ) ‪ ،‬وۇجۇ ( تۇرپاى ) ‪ ،‬ئىۋىزـْٗ ( وۇنۇٗ ) ‪ ،‬يەـهە ‪ٌ -‬ۈيلىزى‬ ‫ۋە دّالى ياخؽا ‪ -‬نۇسىٍىزىًىٖ ئۆس ‪-‬ئارا ِىزەلىؽىذىٌ َاظىل بْلفاى دېيىؽٍە‬ ‫بْلىذۇ ‪. . .‬‬ ‫نۇوام ئاتالفۇظى ئۆسىًىٖ ئېتًْلِْىيىلىَ نەيبەظىًىٖ وايذاه بْلىؽىذىٌ وەتئىًەسەر‬ ‫‪ ،‬نەلۇم ظىعتېهىفا ظېلىًفاى نۇسىٍا نۇجەظعهىًى بىلذۈرىذىفاى خاط يام ‪ .‬ئْى‬ ‫ئىٍٍى نۇوانًىٖ بۇيذاه تۈسۈلۈػ يانلىزى ئەٗ لارابى ‪ ،‬ئەبۇئەلى ئىبًى ظىًا ‪،‬‬ ‫ئەلىؽىز يەۋائى ‪ ،‬وىذىزخاى يەرٌەيذى ‪ ،‬نەلىٍە ئانايًىعا ۋە تۇردى ئاخۇى ئاٌا‬ ‫واتارلىي نەؼُۇر نۇسىٍا ئۇظتاسلىزىهىشيىٖ يېتەٌچىلىٍىذە ‪ٌ ،‬ۆپلىّەى‬ ‫نۇوانچىالريىٖ وېشىؽى ‪ ،‬تْپلىؽى ۋە رەتلىؽى بىلەى َاسىزوى َەلەتتە‬ ‫وېلىپالؼتۇرۇلفاى ‪ .‬ؼۇٔا دۇييا ظەيئەت تارىخىي ئىؽلەپچىىىزىؾ ٌۆرىؽى ۋە‬

‫‪44‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظىًىپىي ٌۈرەػ ئەەلىيىتى جەريايىذىٍى نۇَاببەت ۋە يەپزەتًى ‪ ،‬راَەت ۋە جاپاظىًى‬ ‫‪ ،‬خْؼاللىي ۋە جاپاظىًى ‪،‬ئارسۇ ۋە ئارنايلىزىًى ئىپادىلىّەى ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانىًىٖ ئۇيفۇر ئەيئەيىۋى ئەلًەـهە ظەيئىتى ئاظاظىذا‬ ‫ؼەٌىللىًىپ ‪ ،‬بۈِۈيٍىذەً ٌانالەتٍە يىتىؾ جەريايىًى تۆۋەيذىٍى‪ 5‬باظىۇچ‬ ‫ئاروىلىي چۈؼىًىؾ نۈنٍىٌ ‪.‬‬ ‫‪--------------------------------‬‬‫‪-----------------------‬‬‫ئىلّىزىٍى‪ -‬ئەظىزدىٌ تاٌى واراخايىيالر‬ ‫‪2‬‬ ‫‪ - 1‬باظىۇچ ‪ _____ :‬يەيى ‪ ،‬نىالدىذىٌ‬ ‫دەۋرىّىچە بْلفاى يۈرۈؼلەؼٍەى ئەلًەـهىچىلىَ دەۋرى ‪.‬‬ ‫بۇ دەۋىزدە تۀزىتاؿ ‪ ،‬پانىز ‪ٌْ ،‬ئېًلۇى ‪ ،‬وارا وۇرۇم ‪ ،‬ئالتۇيتاؿ باـزىذىٍى‬ ‫بْظتايلىىالردا ياؼىفاى وەدىهٍى ئۇيفۇر ئەجذادلىزىًىٖ ئەلًەـهىچىلىَ ظەيئىتى‬ ‫ِۈلەپ ‪ -‬ياؼًاؼىا باؼلىفاى ؛ ٌۆظەى ( ٌۇچار ) ‪ ،‬ظْلى ( وەؼىەر ) ‪ ،‬دّالى‬ ‫( يەٌەى دەرياظى ۋادىعى ) ‪ ،‬ئۇدۇى ( خْتەى ) ‪ ،‬رّرەى ( لْپًۇر ) ۋە ئىذىىۇت‬ ‫ئۇيفۇرلىزىًىٖ ئەلًەـهىچىلىَ تەرەوىىياتى تارىختا ؼۆَزەتٍە ئىّە بْلفاى ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇرالريى ٖ ئەلًەـهىچىلىَ ظەيئىتى ؼۇ چاـالردا ـەربىي دىيار دائېزىلىزىذە يام‬ ‫چىىىزىپال والهاي ‪ ،‬بەلٍى ئْتتۇرا تۈسلۀلىَ ظەيئىتىّىهۇ سّر تەظىز ٌۆرظەتٍەى ‪.‬‬ ‫ياسنا نەيبەلەردىٌ نەلۇم بْلىؽىچە ‪ ،‬خەى ظۇاللىعى دەۋرىذىال خْتەيًىٖ << ئۇدۇى‬ ‫يەـهىعى >> خەى ئْردىعىفا نەلۇم بْلفاى ‪ .‬نىالدىذىٌ ئىلّىزىٍى << باَادۇر >>‬ ‫‪ 28‬يەـهە‬ ‫ٌۈيًى چىٕئەيّە ئېلىپ بارـاى ‪ ،‬لى يەيًەى بۇ چْٓ ٌۈيذىٌ پايذىلىًىپ‬ ‫ئىؽلىّەى ‪.‬‬

‫‪45‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نىالدى ‪ - 568‬يىلى تۈرً واـايى نۇـايخايًىٖ وىشى ئاظًا نەلىٍە ياتلىي بْلفاى‬ ‫ؼىهالىي جۇ ظۇاللىعىًىٖ ئىهپىزاتْرى يۈي ۋېًۋآ ٌۆظەيلىَ نەؼُۇر ٌۈيؽۇياط‬ ‫ظۇجۇپًى ۋە ئۇيىٖ بىلەى بىللە ٌۆپلىّەى نۇسىٍا ‪ -‬ئۇظعۇٗ ناَېزلىزىًى چىٕئەيّە‬ ‫ئېلىپ بارـاى ‪ .‬ؼۇيىٖ بىلەى ظۇجۇپًىٖ << ئْى ئىٍٍى تېهپىزاتعىيىلىَ ٌۈي‬ ‫وايۇيى >> ظۇي تآ نۇسىٍىعىًىٖ ئۇلى بْلۇپ والفاى ‪َ .‬ەتتا يەپْيىيىلىَ ئالىو لىٌ‬ ‫چيەيەى ئەپەيذى ئېيتىايذەً ‪ ،‬ظۇجۇپًىٖ << ئْى ئىٍٍى تېهپىزاتعىيىلىَ ٌۈي‬ ‫وايۇيى >> جۇّْٔ نۇسىٍىچىلىىىذا نىعلىعىش يېٕىلىي ٌەيپىياتى پەيذا وىىلىپ ‪،‬‬ ‫ظۇٓ ظۇاللىعى دەۋرىذىال ياپْيىيە نۇسىٍىلىزىفا تەدرىجى تەظىز ٌۆرظەتٍەى ‪.‬‬ ‫ظۇجۇپ بىلەى بىللە چأئەيّە ٌەلّەى ٌۇچارلىي نۇسىٍايت بەي نىًذا ( ئارواي‬ ‫َايذا ) نۇ ئاتاـلىي ٌۈؼۇياط بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيفۇر ئەلًەـهىلىزىًى ئْتتۇرا تۈسلۀلىَ‬ ‫رايْيىفا تاروىتىؽتا ئۆچهەط تۆَپىلەريى وْؼىاى ‪ .‬ئەيًى سانايذا ئىذىىۇت ئۇيفۇر‬ ‫خايلىىىًى سىيارەت وىلىؽىاٌەلّەى ۋآ يەيذى واتارلىي ٌىؽىلەريىٖ ئۇچۇر بېزىؽىچە‬ ‫‪ ،‬ئىذىىۇت ئْردىلىزىذا نەخعۇط ئْردا نۇسىٍىلىزى بْلفاى ‪ٌ .‬ىيىًچە ‪ ،‬بۇ ئْردا‬ ‫نۇسىٍىلىزى خەلي نەؼزەپ نۇوانلىزىفا ئۆسِىزىپ ‪ ،‬دەظلەپٍى ئىذىىۇت نۇوانلىزى‬ ‫ۋە وۇنۇٗ نۇوانلىزىًىٖ ئاظاظى بْلۇپ والفاى ‪ .‬ؼۇيىٖ ئۈچۈى يْلذاػ ناۋسېذۇٓ ظۈي‬ ‫ تآ نۇسىٍا تارىخىي ناتېزياللىزىفا ئاظاظلىًىپ ‪ << :‬ظۈي ظۇاللىعىًىٖ تْوىۇس‬‫يەـهىعىًىٖ ‪ ،‬تآ ظۇالظىًىٖ ئْى يەـهىعىًىٖ تْلىعى ـەربىي دىيار‬ ‫يەـهىلىزى >> ئىذى ‪ ،‬دېّەى ( ناۋسېذۇٓ ‪ << :‬نۇسىٍا خادەنلىزى بىلەى‬ ‫ظۆَبەت >> ) ‪،‬‬ ‫دېهەً ‪ ،‬ئاؼۇ دەۋىزلەردە ەۈللەيّەى ئۇيفۇر ئەلًەـهىچىلىّى ئېلىهىشيىٖ نەدەيىيەت‬

‫‪46‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تارىخىذا ئاالَىذە ئْرۇى ئالفاى ۋە ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانىًىٖ ؼەٌىللىًىؽىىذىٍى‬ ‫ئاظاظلىي نەيبەلەريىٖ بىزى بْلفاى ‪.‬‬ ‫‪- 2‬باظىۇچ‪ _____ :‬واراخايىيالر دەۋرى ‪.‬‬ ‫بۇ نەسِىل ئۇيفۇرالريى ٖ ظىياظىي ‪ ،‬ئىىتىعادىي ‪َ،‬ەربىي جەَەتلەردە سّر تەرەوىىي‬ ‫وىلفاى بىز دەۋرى بْلۇػ بىلەى بىللە ‪ ،‬نەيىۋى نەدەيىيەت ظاَەظىذىهۇ سّر‬ ‫تەرەوىىياتىا ئېزىؽٍەى دەۋرى بْلۇپ َېعابلىًىذۇ ‪ .‬بۇ دەۋىزدەخېلى بۇرۇيال دأىى‬ ‫چىىىاى ئەيئەيىۋى ئۇيفۇر ئەلًەـهىچىلىٍى نەسنۇى ۋە ؼەٌىل جەَەتتىٌ راۋاجلىًىپ‬ ‫‪ ،‬يېٕىچە ئىعالم رَّى ظىٕذۈرۈلّەى بىز وېتىهلىي سّر ئىعالَاتىا دۇچ ٌەلذى ‪ .‬بۇ‬ ‫تارىخىي ئۇچزىؽىؽىًىٖ نۇسىٍا ظىُەظىذىٍى نۇوەررەر يېتىجىلىزى بۈيۈً ئالىو ۋە‬ ‫نۇسىٍىؽۇياط ئەبۇ يەظىز ئەٗ لارابى ًىٖ << ٌىتابۇٗ نۇظىىۇٗ ٌەبىز >> ‪<< ،‬‬ ‫ٌىتابۇٗ نۇظىىۇٗ ظەـز >> واتارلىَ يەسىزيىعىّە ئائىت ئەظەرلىزىذە ٌاالەت تاپتى ‪.‬‬ ‫ئىبًى ظىًا ( ‪ ) 980 - 1037‬نۇ لارابى نۇسىٍا تەلىهاتلىزى ئاظاظىذائْى ئىٍٍى‬ ‫تېهپىزاتعىيە ( ئْى ئىٍٍى پەردە ) َەوىىذەتْختالذى ‪ .‬ؼۇيىٖ بىلەى پەرولىي ئاۋاسالر‬ ‫( الد ) واتارلىي ئْى ئىٍٍى پەردە ( نۇوام ) ِە ئيزىؾ ‪ ،‬ـەربىي دىياريىٖ ئەيًى‬ ‫سانايذىٍى ئْى ئىٍٍى تېهپىزىتعىيىلىَ يەـهە ‪ٌ -‬ۈيلىزىًى ئْى ئىٍٍى نۇوام‬ ‫بْيىچە بۆلەٌٍە ئايزىپ ‪ ،‬ئۇيى پەرولىي يانالر بىلەى ئاتاػ رّياپىا چىىتى ‪ .‬يېتىجىذە‬ ‫ئۇيفۇرالر ظېعتىهىالؼىاى يەـهە ‪ٌ -‬ۈيلىزىًىٖ يانىًى ئەرەبچە << نۇوام >>‬ ‫ئىبارىعى بىلەى ئاتىذى ‪ .‬تېخى يەـهە ‪ٌ -‬ۈيلىزىًى يۈرۈؼلەؼتۈرۈؼٍە ئۈلّۈرنىّەى‬ ‫پارىعالر ‪َ ،‬ىًذىالر ۋە ئەرەبلەر ئۇيفۇر نۇوانلىزى ئۈلّىعىذە لارابى ۋە ئىبًى‬ ‫ظىًاواتارلىىالريىٖ نۇسىٍا يەسەريىلىزى بْيىچە ئۆسلىزىًىٖ نۇسىٍىلىي ئەظەرلىزىًى‬

‫‪47‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تۈسۈؼٍە ٌىزىؽتى ‪.‬‬ ‫بۇ دەۋىزدە يەيى لارابى ‪ ،‬ئىبًى ظىًا نۇسىٍا يەسەريىلزى ئاظاظىذا ‪ ،‬نۇَەنهەت ئىبًى‬ ‫نۇظا ئەٗ خاراسەنى ‪ ،‬ئەرراسى ‪ ،‬نۇَەنهەت بىٌ نەؼئۇد ئەػ ؼىزاسى (‪- 1310‬‬ ‫‪ ، ) 1236‬ظەيًىذىٌ ئابذۇلهۆنىٌ ئەٗ ئْرناۋى ( ۋاپاتى‪ - 1294‬يىل ) واتارلىي‬ ‫ئالىهالرنۇ نۇسىٍا َەوىىذە ٌۆپلىّەى ئەظەرلەريى ياسـاى ‪.‬‬ ‫بۇ دەۋىزدە واراخايىيالر سانايىعىذىٍى ؼەروىي وىعىو رايْيىًىٖ بۇددا نەدەيىيىتى‬ ‫بىلەى ـەربىي وىعىو رايْيىًىٖ ئىعالم نەدەيىيىتى وْؼۇلۇپ ‪ ،‬ئْنۇىيۈلۈً بىزلىٍٍە‬ ‫ٌېلىپ ‪ ،‬ئىعالنىيەتتىٌ بۇرۇى ئۇيفۇرالر ئەظلىذە بىز تۇتاػ ئاتاپ ٌېلىۋاتىاى‬ ‫ٌۆظەى نۇسىٍىعى ‪ ،‬ئىذىىۇت نۇسىٍىعى ‪ ،‬ئىۋىزـْٗ نۇسىٍىعى واتارلىَ‬ ‫يۈرۈؼلەؼٍەى يەـهە ‪ٌ -‬ۈي يانلىزىًىٖ ئْريىفا << نۇوام >> ئاتالفۇظىًى وْللىًىؾ‬ ‫تۀزى تېفىًىٖ ؼىهالى ۋە جەيۇبىذا ئْنۇنالؼتى ‪ ،‬ؼۇيذاوال << ئْى ئىٍٍى نۇوام >>‬ ‫تەرٌىبىذىٍى بەسى نۇوانالريىٖ يانلىزى ئەرەب ‪ -‬پارىغ تىللىزى بىلەى ئاتالذى ‪.‬‬ ‫ئەنها يەرلىَ نۇوانالر ‪ ،‬نەظەلەى ‪ ،‬دەۋر دّالى نۇوانى ۋە وۇنۇٗ نۇوانلىزىًىٖ نۇتلەه‬ ‫ٌۆپ وىعهى يەيىال ئۇيفۇرچە يانالر بىلەى ئاتىلىپ ٌەلذى ‪.‬‬ ‫وىعىىعى ‪ .‬بۇ دەۋر واراخايىيالريىٖ ِۈللەيّەى نەدەيىيەت خاظىيىتى بىلەى جاياليفاى‬ ‫ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانى تەرەوىىياتىًىٖ ‪ - 2‬باظىۇچ ___ ظىًٍزىتلىؽىؾ‬ ‫باظىۇچىًى ِەۋدىلەيذۈردى ‪.‬‬ ‫‪ - 3‬باظىۇچ ‪ ___ :‬تۆنۈرىيىلەر دەۋرى ( ئەلىؽىز يەۋائى __‪- 1441- 1501‬‬ ‫دەۋرى ) ‪.‬‬ ‫لارابى ‪ ،‬ئىبًى ظىًا ياؼىفاى ئىعالم رَّى ظىٕذۈرۈلّەى نۇوام َادىعىعى ئۇلۇـبەُ‬

‫‪48‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫سانايىعى ( ‪ ) 1394- 1449‬دىٌ ٌېيىٌ بىز بالذاه يۇوىزى ٌۆتىزىلذى ‪ .‬بْلۇپهۇ‬ ‫بۈيۈً نۇتەپەٌٍۇر ؼائىز ئەلىؽىز يەۋائى دەۋرىذە ئْتتۇرا ئاظىيايىٖ نەدەيىيەت‬ ‫نەرٌىشى َېزاتىا يۆتٍىلىپ ‪َ ،‬ەر وايعى جايالردىٍى دألىي ظەيئەتٍارالر يەۋائى‬ ‫ئەتىزاپىفا تْپاليذى ‪.‬‬ ‫يەۋائى بۇ دەۋردە ئۆسىًىٖ پۈتۈى َاياتىًى ‪ ،‬ئىجادىيىتى ۋە تااليتىًى ئىًعايًىٖ بەخت‬ ‫ظائادىتىّە ئىلىو ‪ -‬پەى ۋە ئەدەبىيات ‪ -‬ظەيئەت تەرەوىىياتىفا بېفىؽلىذى ‪.‬‬‫بْلۇپهۇ ئۇ نۇسىٍا ظاَەظىذە ئۇظتاسى ئابذۇراخهاى جانى بىلەى سىچ َەنٍارلىؽىپ‬ ‫‪ ،‬ئۆس َذۋرىًىٖ دألىي نۇسىٍا ئۇظتاسلىزىًى ‪ ،‬ئىىتىذارلىي ظاسەيذىلەريى ئۆس‬ ‫تەربىيىشىّە ئالذى ‪ .‬ئۇ نۇسىٍا يەسەرىيىعى َەوىىذە << نەَبۇبۇٗ وۇلۇپ >> ‪<< ،‬‬ ‫نەجالعۇى يەلايىغ >> ‪ << ،‬خەنعاتۇٗ نۇتەَەييىزىٌ >> ‪َ << ،‬الەتى پەَلىۋاى‬ ‫نۇَەنهەت >> ‪ ،‬واتارلىي يىزىَ ئەظەرلەريى يېشىؾ بىلەى بىللە ‪ ،‬بەسى نۇوانالريى‬ ‫ئىجادىي راۋاجاليذۇردى ۋە نۇوانًىٖ بەسى تېٍىعتلىزىًى يېٕىلىذى ‪ .‬بۇ دەۋردە يەيە‬ ‫يەۋائى بىلەى بىللە خْجا يۈظۈپ بۇرَايى ( يەۋائىًىٖ نۇسىٍا ئۇظتاسى ) ‪ ،‬بىًايى‬ ‫‪ ،‬نۇَەنهەتئىلى ‪ ،‬ـېزىبى ‪ ،‬نەۋاليە ؼەيىخى ‪ ،‬پەَلىۋاى نۇَەنهەت ‪ ،‬خْجا‬ ‫ئابذۇلال واتارلىي نەؼُۇر نۇسىٍىؽۇياظالر َەنذە يەۋائىًىٖ ؼاِېزتلىزىذىٌ َەظەى‬ ‫بارلبايچى ‪ ،‬نىزسا بايزام ‪ ،‬ـىياظىذىٌ واتارلىي نۇوانچىالر يېتىؽىپ چىىتى ‪.‬‬ ‫ئۇالريى ٖ تىزىؽچايلىىى بىلەى لارابى دەۋرىذە ؼەٌىللەيّەى ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانى‬ ‫يەيىهۇ راۋاج تېپىپ ‪ٌ ،‬ىالظعىَ خۇظۇظىيەتٍە ئىّە بْلذى ‪.‬‬ ‫بۇ دەۋردە ؼۇيى ئېيتىپ ئۆتۈؼٍە تْـزا ٌېلىذۇٌى ‪ << ،‬لارابى تىپى >> ياٌى <<‬ ‫يەۋائى تىپى >> دەپ خارەٌتېزلەيّەى نۇوام تەرەوىىياتىًىٖ يۇوىزىىى باظىۇچلىزىذا‬

‫‪49‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نۇوانالريىٖ يانى نۆجىشى ئاتاپ ئۆتٍەيذەً << راً >> ‪ << ،‬ئْؼؽاه >> ‪<< ،‬‬ ‫ئۆسَاٗ >> ‪ << ،‬چۆٗ ئىزاه >> ‪ << ،‬ئەجەم >> ‪ << ،‬ياۋا >> ‪ <<< ،‬ۋىعاٗ >>‬ ‫‪ << ،‬چاَار سەرپ >> ‪ << ،‬چارىّاٍ >> ‪ << ،‬دِّاٍ >> ‪ << ،‬پەيجىّاٍ >> ‪،‬‬ ‫<< نۇؼاۋىزەً >> ‪ << ،‬بەيادەً >> ‪ << ،‬ظىّاٍ >> ‪ << ،‬بايات >> ‪<< ،‬‬ ‫ئىؽزەت ئەيّىش >> دىٌ ئىبارەت ئْى ئالتە نۇوانًى ئۆس ئىچىّە ئالفاى بْلعىهۇ ‪،‬‬ ‫لېٍىٌ بۇ يانالر َاسىزوىذەً يۈرۈؼلەؼتۈرۈلّەى ‪ ،‬چْٓ يەـهە ‪ ،‬داظتاى ۋە‬ ‫نەؼزەپتىٌ ئىبارەت ئۈچ وىعىهفا بۆلۈيّەى ‪َ ،‬ەر بىز وىعهى بىز وايچىلىفاى‬ ‫يەـهىلەريى ئۆس ئىچىّە ئالفاى چْٓ تىپتىٍى نۇسىٍا نەيىعىذە ئەنەط ‪ ،‬بەلٍى‬ ‫ئېؽىپ ٌەتعە بىز يەچچە نەرـۇلى بْلفاى بىز يەٌٍە يەـهە نەيىعىذە تىلفا‬ ‫ئېلىًفاى ‪.‬‬ ‫‪ - 4‬باظىۇچ ‪ ___ :‬يەرٌەى ظەئىذىيە خايلىىى دەۋرى باظىۇچى ‪.‬‬ ‫بۇ نەسِىلذە ئۇيفۇر ٌالظعىَ نۇوانلىزى چْٓ ِۈللىًىؾ دەۋرىّە وەدەم وْيذى ‪ .‬بۇ‬ ‫باظىۇچ خۇددى ئۈچبۇلۇًٔىٖ چْوىىعىذەً ‪ ،‬نۇوام تارىخىًىٖ يېٕى تەرەوىىيات‬ ‫ظەلتەيىتى بْلۇپ والذى ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر نۇوانلىزىًىٖ بۇ تەرەوىىيات تىپىفا يەرٌەى ظەئىذىيە خايلىىىًىٖ ئىٍٍىًچى‬ ‫ظۇلتايى ئابذۇرەؼىذخاى (‪ ) 1510 - 1570‬ئْردىعىذىٍى وىذىزخاى (‪- 1571‬‬ ‫؟ ) بىلەى نەلىٍە ئانايًىعا ( ‪ ) 1534 - 1568‬ۋەٌىللىَ وىلىذۇ ‪ .‬وىذىزخاى ۋە‬ ‫نەلىٍە ئانايًىعا رىياظەتچىلىٍىذىٍى بۇ وېتىهلىَ نۇوام ئىعالَاتى ـايەت سّر‬ ‫تارىخىي ئەَهىيەتلىَ تۆت جەَەتًى نۇَىو يْوتا وىلذى ‪:‬‬ ‫بىزىًچى ‪ ،‬ئۆسىذىٌ بۇرۇيىى باظىۇچالردا ؼەٌىللەيّەى بارلىي ئەجەم ‪َ ،‬ەروايعى‬

‫‪50‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تۈرٌىي تىللىي خەلىىلەريىٖ ئېتًىَ نەيبە ۋە نۇسىٍىلىَ وۇرۇلها جەَەتلەردىٌ‬ ‫پەرولىي بْلفاى نۇوانلىزىًى بىز ِەۋدە ئىچىذە << ئْى ئىٍٍى نۇوام >> دەپ‬ ‫ظىًٍىزېتالؼتۇرۇؼىا خاتېهە بېزىلذى ‪ .‬يەيى ئْتتۇرا ئاظىيادىٍى َەروايعى خەلىلەر‬ ‫نۇوانلىزىًىٖ ئايىعى َېعاباليفاى ئۇيفۇر نۇوانلىزىًىٖ نىللىي خاظلىىى‬ ‫ِەۋدىلەيذۈردى ‪.‬‬ ‫ئىٍٍىًچى ‪ ،‬ئۇيفۇر ٌىالظعىَ نۇوانلىزىًىٖ دەظلەنٍى بىخى بْلفاى ٌۈظەى ‪،‬‬ ‫ظْلى ‪ ،‬ئۇدۇى ‪ ،‬ئىذىىۇت ‪ ،‬ئىۋىزـۇٗ چْٓ يەـهىلىزىًىٖ نۇسىٍا ‪ ،‬ياخؽا ‪،‬‬ ‫ئۇظعۇلىذىٌ ئىبارەت ئۈچ تەرٌىبلىَ خۇظۇظىيىتىّە ۋارىعلىي وىلىپ ‪ ،‬نۇوام يانى‬ ‫بىلەى يْرۇتۇلۇپ تۇرـاى بىز واتار ياخؽىلىي ۋە ئۇظعۇللۇه نۇسىٍا ِۇرۇپپىلىزى ئۆس‬ ‫پەدىلىزى بْيىچە چْٓ يەـهە ‪ ،‬داظتاى ۋە نەؼزەپتىٌ ئىبارەت چْٓ ئۈچ وىعىهلىي‬ ‫وىلىپ يۈرۈؼلەؼتۈرۈلذى ‪ .‬بۇ ‪ ،‬نۇوام تارېخىذىٍى ئەٓ چْٓ ‪ ،‬ئەٓ تۈپلۈً‬ ‫ٌېٕەيتىؾ ۋە رەتلىًىؾ باظىۇچى بْلۇپ ‪ ،‬بۇيىٖ بىلەى ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوام‬ ‫ـەسىًىعى بېيىذى ۋە ظىعتېهىفا ئىّە بْلذى ‪.‬‬ ‫ئۈچىًچى ‪ ،‬يېٕىذىٌ تەرتىپٍە ظېلىًىپ ظىعتېهىالؼتۇرۇلفاى ۋە يۈرۈؼلەؼتۈرۈلّەى‬ ‫ئْى ئىٍٍى نۇوانفا تېٍىعت رەتلەط ئەنەلّە ئاؼۇرۇلذى ‪ .‬بْلۇپهۇ نۇوانًىٖ‬ ‫ٌالظعىٍلىي خۇظۇظىيىتىًى ؼەرت وىلفاى َالذا ئەلىؽىز يەۋائىًى نەرٌەس وىلفاى‬ ‫ٌالظعىَ ئۇيفۇر ؼېئىزىيىتىذىٌ ‪ ،‬جۈنلىذىٌ باؼىا تۈرٌىي تىللىي خەلي ٌالظعىَ‬ ‫لېزىٍىلىزىذىٍى وىعهەت تەپەٌٍۈر دۇردايىلىزىذىٌ َەنذە ئۇيفۇر خەلي‬ ‫وْؼاولىزىذىٌ تېٍىعت تالاليذى ‪.‬‬ ‫تۆتىًچى ‪ ،‬بۇ دەۋردە وْلفا ٌەلّەى ئْى ئىٍٍى نۇوانًىٖ تارىخىي ئۇتۇولىزى ئىچىذە‬

‫‪51‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬ئۇيفۇر ئەيئەيىۋى چالفۇ ئەظۋابلىزىًىٖ ئىعالٍ وىلىًىؽى ۋە نۇوانًىٖ نۇسىٍىلىي‬ ‫ٌۈي ئېُتىياجىفا ناط َالذا چالفۇ تۈرلىزىًىٖ ٌۆپىيىؽى ِەۋدىلىَ‬ ‫ئاالَىذىلىٍلەريىٖ بىزى َېعابلىًىذۇ ‪ .‬ئاؼۇ دەۋرلەردە ئەٗ لارابى ئىجادىيىتى دەپ‬ ‫خارەٌتېزلەيّەى والۇى ‪ ،‬وىذىزخاى ئىجادىيىتىّە خاط َەؼتتار واتارلىي يېٕى‬ ‫چالفۇالر وْبۇس ‪ ،‬ـېجەً ‪ ،‬ظااتار ‪ ،‬تەنبۈر ‪ ،‬راۋاب ‪ ،‬چآ ‪ ،‬داپ ‪ ،‬ياـزا ‪ ،‬ظۇياي‬ ‫‪ ،‬يەي ‪ ،‬بالهاى واتارلىي ئەيئەيىۋى چالفۇالر بىلەى بىز ِەۋدە بْلۇپ ئْى ئىٍٍى نۇوام‬ ‫نۇسىٍا ئْرٌىعتېزىًى َاظىل وىلذى ‪ .‬ؼۇيىٖ بىلەى ‪ ،‬ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانىفا‬ ‫تۀٍەػ وىلىًىذىفاى چالفۇالرنۇ نۇوام نېلْدىيىعىّە خاط َالذا وېلىپالؼتى ‪.‬‬ ‫يۇواروىالر ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوام تارىخىذىٍى دەۋر بۆلّۈچ سّر تەرەوىىيات بْلۇػ‬ ‫بىلەى بىللە ‪ ،‬نۇوام چۈؼەيچىعىذىٍى يېٕى تارىخىي ٌْيٍزېت ئۆسِىزىؾ‬ ‫َېعابلىًىذۇ ‪ ،‬بۈِۈيٍى دەۋرىهىشِىچە يېتىپ ٌەلّەى ئْى ئىٍٍى نۇوام ِەرچە بەػ‬ ‫ئەظىزلىَ تارىخىي نۇظاپە ئىچىذە داۋانلىي راۋاجاليفاى بْلعىهۇ ‪ ،‬لېٍىٌ ئاظاظىي‬ ‫ِەۋدىعى جەَەتتە يەيىال ظۇلتاى ئابذۇرەؼىذخاى دەۋرىذىٍى تەرتىپٍە‬ ‫ظېلىًفايًۇظخىًى ئاظاط وىلفاى ‪.‬‬ ‫‪ - 5‬باظىۇچ ‪ ____ :‬نۇوانًىٖ يېٕى باَارى باؼاليفاى وىزىي يىلذىٌ ئارتۇه تارىخىي‬ ‫نەسِىل ئېلىهىشدىٍى َەروايعى نىللەت خەلىلىزىًىٖ ظْتعىيالىعتىَ ناددىي ۋە‬ ‫نەيىۋىي نەدەيىيىتىًى سّر ٌۈچ بىلەى تەرەوىىي وىلذۇرۇػ ئۈچۈى پۇختا ئاظاط‬ ‫ظېلىًفاى دەۋر بۆلّۈچ نەسِىل بْلذى ‪.‬‬

‫نۇؼۇ نەسِىلذە ئۇيفۇر ئەدەبىيات ‪ -‬ظەيئىتى نىعلىعىش وەدەنلەر بىلەى ئىلّىزلىذى‬

‫‪52‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬ؼۇيىٖ بىلەى بىللە خەلىىهىشيىٖ پىعخىَ خاظلىىىًىٖ نۇسىٍىلىي جەۋَىزى‬ ‫بْلفاى ئۇيفۇر نۇوانلىزىفا ۋارىعلىي وىلىؾ ‪ ،‬تْپالػ ‪ ،‬رەتلەػ ۋە تْلۇوالػ‬ ‫خىشنىتىذە خْؼاللىًارلىي چْٓ ئۇتۇوالر وْلفا ٌەلذى ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانىًى تْلۇوى بىلەى دەۋرىهىشِە يەتٍۈسۈپ بېزىپ ‪ ،‬ئۇيفۇر‬ ‫نۇوانلىزىًى يْوىلىؾ خەتىزىذىٌ ظاوالپ والفاى نەؼُۇر نۇوانؽۇياط تۇرداخۇى ئاٌا‬ ‫ۋەٌىللىٍىذىٍى دألىي نۇوانچىالر ئْرۇيذىفاى ئْى ئىٍٍى نۇوام‪ - 50‬يىلالريىٖ‬ ‫بېؽىذىال ظىهفا ( پالظتىًٍا ) ٌۆچۈرۋېلىًذى ‪ .‬بۇ ‪ ،‬خاتىزلەؼٍە ئەرسىيذىفاى ـايەت‬ ‫سّر تارىخىي تۆَپە ‪ .‬ؼۇيىٖ بىلەى ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانىفا َەوىىىي ۋارىعلىي‬ ‫وىلىؽًىٖ نۇوەددىهىعى ئېچىلذى ‪ .‬نۇوانًىٖ لېًتىفا ئېلىًفاى يۇظخىعى ئاظاظىذا‬ ‫<< ئْى ئىٍٍى نۇوام >> تۇيجى وېتىو يْتىفا ئېلىًىپ ‪ٌ ،‬ىتاب وىلىًىپ يەؼىز‬ ‫وىلىًذى ‪.‬‬ ‫نۇوانًى ظەًَىلەؼتۈرۈػ ‪ ،‬تەؼۋىي وىلىؾ ‪ ،‬نەنلىٍەت ئىچى ۋە ظىزتىفا‬ ‫يۈسلەيذۈرۈػ خىشنىتىهۇ يېىىًىى يىلالردىٌ بۇياى نۇۋەپپەوىيەتلىَ ئىؽلەيذى ‪.‬‬ ‫پۈتۈى دۇييا نۇسىٍا ظاَەظىذىٍىلەر بۇ ۋاوتى ئۇساه ‪ ،‬تۈسۈلهىعى ِۈسەٗ ‪ ،‬تەرٌىبى باي‬ ‫‪ ،‬وىههىتى يۇوىزى ‪ ،‬چْٓ َەجىهلىَ نۇوام ـەسىًىعىّە يېٕى وىشىىىؾ يەسىزىًى‬ ‫ظالذى ‪.‬‬ ‫‪ - 1991‬يىلى ئْى ئىٍٍى نۇوانًى وېشىؾ ‪ ،‬تْپالػ ‪ ،‬وايتىذىٌ تْلۇه يۈرۈؼى‬ ‫بْيىچە رەتلەپ چىىىؾ ‪ ،‬لېًتىفا ئېلىؾ خىشنىتىًىٖ ئاظاظىي جەَەتتىٌ‬ ‫تاناناليفايلىىى ‪ ،‬ظەًَىلەؼتۈرۈلّەى << چەببىيات >> نۇوانىًىٖ بېيجىٕذا‬ ‫ئۆتٍۈسۈلّەى << ‪ - 4‬يۆۋەتلىَ جۇٔخۇا ئاۋاسى نۇسىٍا ٌۆرىٍى >> دە ئالىىؽلىًىپ‬

‫‪53‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬يۇوىزى باَاـا ئېزىؽٍەيلىٍى ‪ ،‬ئەيّىلىيىًىٖ پايتەختى لْيذّى ؼەَزىذە‬ ‫ئۆتٍۈسۈلّەى << تۇيجى يۆۋەتلىَ خەلىىئارا ئەيئەيىۋى نۇسىٍا بايزىهى >> دا ‪ ،‬ئۇيفۇر‬ ‫نۇوانلىزىًىٖ يأزاه ظاداظى بۈيۈً بزتايىيە ئارىلىًى واپلىفايلىىى ‪ ،‬ؼۇيذأال ئۇيفۇر‬ ‫ئْى ئىٍٍى نۇوام ظاداظىًىٖ تۀزى تاـلىزى ۋادىلىزىذىٌ َالىىپ ئۆتۈپ ِېزنايىيە‬ ‫‪ ،‬ؼۋېتعارىيە ‪ ،‬بېلّىيە ‪ِْ ،‬لاليذىيە ‪ ،‬واساوىعتاى ‪ ،‬ئۆسبېٍىعتاى ‪ ،‬وىزـىشىعتاى‬ ‫‪ ،‬ئىزاى ‪ ،‬پاٌىعتاى ‪ ،‬ياپْيىيە ‪ ،‬نااليعىيا ‪ ،‬ظىًّاپْر ۋە ؼىيأّآ واتارلىي يۇرـۇى‬ ‫دۆلەت ۋە رايۇيالردا وىشـىٌ ئالىىؽىا ئېزىؽٍەيلىٍى ؛ << ئْى ئىٍٍى نۇوام >> نىٖ‬ ‫ظىهۋّلى ظۈپىتىذە نۇوام يۇرتى يەرٌەيتذە نۇوانؽۇياط نەلىٍە ئانايًىعايىٖ‬ ‫َەيۋەتلىَ نەرنەر َەيٍىلى وەد ٌۆتۈرۈپ ‪ ،‬تۈرٌۈم ‪ -‬تۈرٌۈم ظاياَەتچىلەريى جەلپ‬ ‫وىلفايلىىى ؛ رايْيىهىشيىٖ نەرٌىشى ئۈرۈنچىذە << نۇوام ئايعانبىلى>> ۋە << ئْى‬ ‫ئىٍٍى نۇوام تەتىىىات جەنئىيىتى >> يىٖ وۇرۇلفايلىىى وايتا ِۈللىًىؾ َارپىعىذا‬ ‫تۇرۇۋاتىاى يىپىَ يْلىذا ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوام ظاداظىًىٖ نۀّۈ يأزىفايلىىىًى‬ ‫ٌۆرظىتىذۇ ‪ ،‬ئەلۋەتتە !‬

‫ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوام پېؽىۋالىزى‬ ‫يۇوىزىذا بىش ئۇيفۇر <<ئْى ئىٍٍى نۇوانى>> يىٖ ئۇيفۇر ئەيئەيىۋى ئەلًەـهە‬ ‫ظەيئىتى ئاظاظىذا ؼەٌٍىلىًىپ ‪ ،‬بۈِۈيٍىذەً ٌانالەتٍە يېتىؾ بەػ باظىۇچىًى‬ ‫بىلىپ ئۆتتۇه ‪.‬‬ ‫تۆۋەيذە ئاظاظەى واراخايىيالر دەۋرىذىٌ ٌېيىًٍى ئۇيفۇر <<ئْى ئىٍٍى نۇوانى>>‬

‫‪54‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يىٖ بۈِۈيٍىذەً تەرەوىىياتىا ئېزىؽىؽى ئۈچۈى ئەنّەً ظىٕذۈرِەى ‪ ،‬خەلي‬ ‫ئارىعىذا َۆرنەتٍە ظاساۋەر بْلۇپ ٌەلّەى ۋەٌىللىَ خارەٌتېزىّە ئىّە‪ 114‬يەپەر‬ ‫نۇوانچىًىٖ وىعىىچە تارىخى ‪ ،‬ئىؾ ‪ -‬ئىشلىزىًى تْيۇؼتۇرىهىش ‪ .‬بەلٍىو ‪ ،‬بۇ‬ ‫ئۇيفۇر تارىخىذا ئۆتٍەى نەؼُۇر ؼەخعلىزىهىش َەوىىذىٍى نۇَىو پايذىلىًىؾ‬ ‫ناتېزيالى بْلۇپ وېلىؽى نۈنٍىٌ ‪.‬‬ ‫=================================================‬ ‫==========‬

‫لارابى‬ ‫( ‪) 870 - 951‬‬

‫ئْتتۇرا ئاظىيا خەلىلىزىًىٖ ئۇلۇؿ نۇتەپەٌٍۇرى ‪ ،‬ئېًعٍلۇپىذىَ ئالىو ئەبۇ يەظىز‬ ‫لارابى َىجزيىًىٖ تەخهىًەى ‪ - 259‬يىلى ( نىالدى ‪ - 871 - 870‬يىللىزى )‬ ‫ظىز دەرياظىًىٖ ؼىهالىذىٍى باال ظاـۇيفا واراؼلىي لاراب ( ئْتزار ) ؼەَىزىًىٖ‬ ‫ۋاظىچ َەربىي وەلئەظىذە دۇيياـا ٌېلىپ ‪َ ،‬ىجزىيىًىٖ‪ - 339‬يىلى ( نىالدىًىٖ‬ ‫‪ - 12‬ئايذا ) ظۈرىيىًىٖ دەنەؼىي‬ ‫‪ - 951- 950‬يىللىزى ) ناَى رەجەپ ئېيىذا (‬ ‫ؼىەَزىذە ئالەنذىٌ ئۆتٍەى ‪ .‬ئۇ تەخهىًەى ‪ 80‬يىل ئۆنۈر ٌۆرِەى ‪.‬‬ ‫لارابى ًىٖ تْلۇه ئىعهى ئەبۇ يەظىز نۇَەنهەد ئىبًى تارخاى ئىبًى ئۇسلۇه لارابى‬ ‫بْلۇپ ‪ ،‬ئۆسىًىٖ ئېتى نۇَەنهەد لارابى دەپ ئاتىلىذۇ ‪.‬‬

‫‪55‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لارابى ۋە ئۇيىٖ ئائىلىعى يەظەب جەَەتتىٌ تْوىۇس ئْـۇس __ وارلۇه تۇرٌلىزى‬ ‫تۈرٌۈنىّە نەيعۇب ‪ .‬نەلۇنٍى ‪ ،‬وارلۇوالر وەدىهٍى ئۇيفۇر وەبىلىلەر ئىتتىپاوى‬ ‫ئىچىذىٍى تْوىۇس ئْـۇس ( تْوىۇس ئۇيفۇر ‪ ،‬تْوىۇس ـۇس دەپهۇ ئاتىلىذۇ ) الريى ٖ بىز‬ ‫تارنىىى بْلۇپ ‪ ،‬نەؼُۇر وارىخايىيالر خايلىىىًى وۇرـۇچى ئاظاظلىي وەبىلىلەريىٖ‬ ‫بىزى ئىذى ‪.‬‬ ‫لارابى ًىٖ جاَايفا نەؼُۇر ‪ 160‬پارچىذىٌ ئارتۇه نْٗ ئىلهىي نىزاظلىزى ئىچىذە ‪،‬‬ ‫نۇسىٍىؽۇياظلىىىا ئائىت تۆَپىلىزى ئاالَىذە ٌۆسِە چېلىىىذۇ ‪ .‬نْلال ئىعهەتۇلال‬ ‫بىًًى نْلال يېهەتۇلال نۆجىشى ئۆسىًىٖ َىجزىيە‪ - 1271‬يىلى ( نىالدى‪- 1854‬‬ ‫‪ - 1855‬يىلى ) ياسـاى << تەۋارىخىي نۇظىىيۇى >> بانلىي ئەظىزىذە ‪<< :‬‬ ‫نۇسىٍىًىٖ ئۈچىًچى پىزى ئالتايًىٖ باال ظاـۇى دېّەى يېزىذە ئۆتٍەى نەۋاليە ؼەيخ‬ ‫ئەبۇ يەظىز لارابى ذۇر >> ‪ . . .‬ئۇ << جۈنلىذىٌ نۇسىٍا ئىلهىذىهۇ ياَايىتى‬ ‫يېتىلّەى ‪ ،‬والۇيًى ئۆس وۇلى بىلەى ياظاپ ظىو تارتىپ چالفاى ۋە ظاسەيذە‬ ‫ؼاِىزتلىزىفا ئۆِەتٍەيىذى ‪ .‬راً ‪ ،‬ئْؼؽاه نۇوانلىزىًى ۋە ئْؼؽاوًىٖ‬ ‫نەرـۇللىزىًى ئىجاد وىلىپ ئالەنّە يايفاى َەم ؼاِىزتلىزىفا ئۆِەتٍەى ‪َ .‬اسىزنۇ‬ ‫َەنهە ظاسەيذىلەرِە نەلۇم بْلفاى ئۆسَاٗ نۇوانىًى ۋە ئۇيىٖ بىزىًچى ‪ ،‬ئىٍٍىًچى‬ ‫‪ ،‬ئۈچىًچى نەرـۇللىزىًى ٌەؼىپ وىلفاى >> دېّەى ‪ << .‬رىعالەئى نۇـايًىيۇى >>‬ ‫( ظاسەيذىلەر رىعالىعى ) دېّەى ٌىتابىذا << نۇسىٍىًىٖ تىلعىش نۇٔلىزى‬ ‫ئىًعايًىٖ رَّىفا نەيىۋى ئْتًى تۇتاؼتۇرـۇچى ئانىلذۇر ‪ ،‬ئەِەر ئۇيىٕفا ؼېئىز‬ ‫( تېٍعت ) وْؼۇلعا ‪ ،‬ئۇ نۇًٔىٖ يېهە ئىٍەيلىٍى نەلۇم بْلىذۇ >> دەپ ئېيتىاى‬ ‫ۋە يەيە << يۈس يىل ئىبادەت وىلىپ ئااللهىفاى پەيشىًى نېًىٖ والۇيلىزىهذىٌ‬

‫‪56‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئالفايعىشلەر >> دېّەى ‪.‬‬ ‫ئابذۇراخهاى جانى << رىعالەى نۇظىىيۇى >> يانلىي ئەظىزىذە لارابى ًى‬ ‫نۇسىٍىؽۇياظلىىتىٍى ئەٓ ئۇلۇؿ ئالىو دەپ ٌۆرظەتٍەى ‪ .‬ئۇيىٕذىٌ باؼىا ‪ ،‬يەيە‬ ‫ئېًّلىش ئالىهى ُ ‪ .‬لارنىشيىٖ << ‪ - 13‬ئەظىزِىچە بْلفاى ئەرەب نۇسىٍا‬ ‫تارىخى >> يانلىي ٌىتابىذا ۋە << لارابى ًىٖ ـەربىي ياۋرّپادىٍى نۇسىٍىفا ئائىت‬ ‫ئەظەرلىزىّە تەظىزى >> تْـزىعىذىٍى ناوالىلىزىذا ؛ ئى ‪ .‬بېيخزەتًىٖ يېهىغ‬ ‫تىلىذا چىىىاى << لارابى تەلىهاتىذا نۇسىٍا ئىلهى >> يانلىي ئەظىزىذە ؛ لزايعۇس‬ ‫ؼەروؽۇياط ك ‪ .‬ئېزلەيجىًىٖ << ئەرەب نۇسىٍىعى ‪ ،‬ئۇيىٖ وايۇيىيىتى ۋە‬ ‫تارىخى >> ( بۇ ئەظەردە لارابى ًىٖ << ئەٗ نۇظىى ئەٗ ٌەبىز >> يانلىي ئەظىزىًىٖ‬ ‫لزايعۇسچە تەرجىهىعىهۇ بېزىلّەى ) دېّەى ئەظىزىذە َەنذە پەلعەپە پەيلىزى‬ ‫دٌّتْرى م ‪ .‬م ‪ .‬خەيزۇلاليْۋيىٖ << لارابى >> يانلىي ئەظەرلىزىذە لارابى ًىٖ نۇسىٍا‬ ‫ئىجادى َەوىىذە ئىًتايىٌ وىههەتلىَ نەلۇناتالر بېزىلّەى ‪.‬‬ ‫لارابى ئۆس دەۋرىًىٖ َەوىىەتەى نىعلىعىش ئۇلۇؿ نۇسىٍا يەسەرىيىچىعى ۋە ٌانالەتٍە‬ ‫يەتٍەى ئەٓ ئۇظتا ظاسەيذىعى ئىذى ‪ .‬ؼۇٔالؼىا ئۇ ئْتتۇرا ئاظىيادا ۋە يېىىٌ ؼەروتە‬ ‫ئىعالم ‪ -‬تۈرً نۇسىٍا نەدەيىيىتىًىٖ ئەٓ يىزىَ ئەربابى ظۈپىتىذە جاَايفا‬ ‫تْيۇلفاى ‪.‬‬ ‫لارابى ًىٖ نۇسىٍا ظاَەظىذىٍى يەسەرىيىۋى ئەظەرلىزىذىٌ نەؼُۇرلىزى << ٌىتاب‬ ‫ئەٗ نۇظىى ٌەبىز >> ( بۈيۈً نۇسىٍا ٌىتابى ) ‪ٌ << ،‬االم لى ‪ -‬ئْٗ نۇظىى >>‬ ‫( نۇسىٍا َەوىىذە ظۆس ) ‪ٌ << ،‬ىتاب لى ئىخعا ئەٗ ئىبٍا >> ( ٌۈيلەر تەظمى‬ ‫َەوىىذە ٌىتاب ) ‪ٌ << ،‬ىتاب لى ‪ .‬يەوزا نۇسالە ئىالٗ ئىبٍا >> ( رېتىهّە وْؼۇنچە‬

‫‪57‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وىلىًىذىفاى ظىلجىؽالر َەوىىذە ٌىتاب ) واتارلىىالردىٌ ئىبارەت ‪ .‬ئۇيىٕذىٌ‬ ‫تاؼىىزى ‪ ،‬ئۇيىٖ << ٌىتاب لى ئىخعا ئْٗ ئۆلْم >> يانلىي ئەظەرلىزىذىهۇ نۇسىٍىفا‬ ‫دائىز نەخعۇط بابالر بار ‪.‬‬ ‫لارابى ًىٖ << ٌىتاب ئەٗ نۇظىى ٌەبىز >> يانلىي ٌىتابى نۇسىٍا يەسەرىيىعى‬ ‫ظاَەظىذە ئەٓ يْپۇسلۇه ئەظەر بْلۇپ ‪ ،‬بۇ ئەظەريىٖ نۇيذەرىجىعى َەوىىذە لارابى‬ ‫تۆۋەيذىٍىلەريى ياسىذۇ ‪ << :‬بىزىًچى وىعهىذا ‪ ،‬نۇسىٍا ئۇظۇلىًى تېپىؽىا وْلاليها‬ ‫بْلفۇچى نەظىلىلەر َەوىىذە ئۆسۈنًىٖ نەخعۇط پىٍزىهًى باؼىىالريىٖ‬ ‫يْليۇرۇولىزىفا ئارالؼتۇرناظتىٌ باياى وىلذىو ‪ .‬ئىٍٍىًچى وىعهىذا ‪ ،‬نەؼُۇر‬ ‫يەسەرىيىچىلەريىٖ نۇسىٍا َەوىىذىٍى پىٍىز ‪ -‬نۇالَىشىلىزىًى ئېيتىپ ئۆتۈپ ‪ ،‬بۇ‬ ‫َەوتە ئْچۇه بْلهىفاى يەرظىلەريى سىٍزى ئەتتىو ۋە ئۇالريى ٖ پىٍىز ‪-‬‬ ‫نۇالَىشىلىزىًى دىىىەت بىلەى تەٌؽۈرۈپ ‪ ،‬نۇسىٍا بابىذىٍى دەرىجە َېعلىزىًى‬ ‫ئېًىىلىذىو َەنذە خاتالىىالريى تۈسەتتىو >> ‪ .‬وىعىىعى ‪ ،‬ئاٌادېهىَ ـۇپۇرّۋ بىلەى‬ ‫واظىهجايْۋيىٖ ٌۆرظەتٍىًىذەً ‪ << :‬ئەٗ لارابى ئۆس ئالذىفا نۇسىٍىًى ئۇيىٖ پۈتۈى‬ ‫نەظىلىلىزى بْيىچە تەلتۆٌۈط تەتىىي وىلىؾ ۋەسىپىعىًى وْيفاى ۋە بۇيى ئْرۇيذاپ‬ ‫‪ ،‬نۇسىٍىًى تارىختا تۇيجى وېتىو بىز ظىعتېهىفا ظالفاى >> ‪.‬‬ ‫لارابى بۇ دەۋردە يەيە نۇسىٍا ئْرۇيذاػ ظەيئىتى ۋە چالفۇ ئەظۋابلىزىًى يېٕىالػ ‪،‬‬ ‫ٌەؼىپ وىلىؾ جەَەتلەردىهۇ ٌاتتا ؼۆَزەت واسايفاى ‪ << .‬سەيًەتۇٗ نەجالى >>‬ ‫يانلىي ئەظىزىذە ظەيپۇٗ دەۋلە ۋەسىزى ظاَىب ئابباد بېفىذا بْلفاى سىياپەتتە‬ ‫لارابى ًىٖ ظاسەيذىچىلىَ ناَارىتى َەوىىذە تۆۋەيذىٍىچە َېٍايە وىلىًىذۇ ‪. . . << :‬‬ ‫ؼۇيذا ئۇ ( لارابى ) يېًىذىٌ بىز چالفۇ ئەظۋابىًى ئېلىپتۇ ‪ .‬بۇ ئەظۋابًى لارابى ئۆسى‬

‫‪58‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ٌەؼىپ ئەتٍەى بْلۇپ ‪ٌ ،‬ۆرۈيى ؽى ٌىچىَ واپاوىا ئْخؽاپ ٌېتەرىٍەى ۋە <‬ ‫ِىپچەً > دەپ ئاتىالرىٍەى ‪ .‬لارابى ئۈؼبۇ چالفۇدا ٌۈيًىٖ بىزىًچى وىعهىًى‬ ‫چالفايذا ‪ ،‬ئْلتۇرـايالريىٖ َەنهىعى ئىًتايىٌ خۇرظەى بْلۇؼۇپتۇ ۋە خۇؼاللىىتىٌ‬ ‫ٌۈلۈؼۈپتۇ ‪ٌ .‬ۈيًىٖ ئىٍٍىًچى وىعهى ئألىفۇچىالريى يىفلىتىپتۇ ‪ .‬ئۇالر ٌۆس ‪-‬‬ ‫ياؼلىزىًى نۆلذۈردەً تۆٌۈپتۇ ‪ .‬ئۈچىًچى وىعهى چېلىًفايذا بْلعا ‪،‬‬ ‫ئألىفۇچىالريىٖ َەنهىعى َاياجايفا چۈؼۈپتۇ ‪ٌ ،‬ېيىٌ بىُۇػ بْلۇپ ئۇخالپ‬ ‫وېلىؽىپتۇ ‪ . >> .‬لارابى ًىٖ ئۆس َاياتىذا ٌۆپلىّەى نۇسىٍا ئاَألىزى ئىجاد‬ ‫وىلفايلىىى نەلۇم ‪ .‬لىلىپ َىتتىًىٖ ٌۆرظىتىؽىچە ‪ :‬ئۇيىٖ بەسى نۇسىٍىلىي‬ ‫ئاَألىزىًى نەۋلەۋىي ( تەظعەۋۇپ ) ئېىىهىذىٍىلەر ئارىعىذىٌ َېلىهۇ تېپىؾ‬ ‫نۈنٍىٌ ‪ .‬ئۇ ئۆسىذىٌ بۇرۇيىى ئىعالم ‪ -‬تۈرً نۇسىٍىعىذىٍى تْوىۇس ٌۈيًى‬ ‫ٌۆپەيتىپ ئْى يەتتىّە يەتٍۈسِەيلىٍى نەلۇم ‪ .‬تارىخىي نەيبەلەردە ئۇيىٖ والۇى ‪،‬‬ ‫ِېچەً ( ـىجەً ) ‪ ،‬ئۇد چالفۇلىزىًى ئىعالٍ وىلىپ ياظىفايلىىى بىزدەً وەيت‬ ‫وىلىًفاى ‪.‬‬ ‫لارابى ًىٖ ئۆس دەۋرىذە يەيە ؼۇيذاه ئۇلۇؿ نۇسىٍا ئۇظتاسى بْلۇپ يېتىلىؽىذە نۇيذاه‬ ‫بىز وايچە ئانىل ئاظاط بْلفاى ‪:‬‬ ‫بىزىًچى ‪ ،‬لارابى ئۆسىذىٌ بۇرۇيىى ئْتتۇرا ئاظىيا تۈرٌىي نۇسىٍىچىلىىىًىٖ‬ ‫يەسەرىيىۋى ۋە ئەنەلىي ئۇتۇولىزىفا ۋارىعلىي وىلفاى َەم ئۇيى راۋاجاليذۇرـاى ‪ .‬بىشِە‬ ‫نەلۇنٍى ‪ ،‬ئەٗ لارابى ذىٌ ئىلّىزى ٌۇچا ‪ ،‬وۇنۇٗ رايْيلىزىذا << ناوادّر >> نۇوانى‬ ‫بْلفاى ‪ .‬بۇ نۇوانًى نىالدىذىٌ ئىلّىزىٍى‪ - 2‬ئەظىزدە ـەربىي دىياريى ظاياَەت‬ ‫وىلفاى جآ چيەى ئىچٍى ئۆلٍىلەرِە تْيۇؼتۇرـاى ‪ .‬ئەيە ؼۇ دەۋردىال ٌۇچا ‪ ،‬وۇنۇٗ‬

‫‪59‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬ظۇلى ۋە ئۇدۇى يەـهىلىزى ۋە ئۇيىٖ راۋاجى ظۈپىتىذە ظۈي ظۇاللىعى ۋاوتىذىٍى‬ ‫ٌۇچالىي نەؼُۇر نۇسىٍا ناَىزى ظۇجۇپ ‪ ،‬ئاوارى نايذا واتارلىىالريىٖ ئەيئەيىۋى ئْى‬ ‫ئىٍٍى تېهپىزاتعىيلىَ ٌۈيؽۇياظلىي وايۇيى دۇيياـا نەؼُۇر بْلفاى ‪ .‬لارابى ئەيە ؼۇ‬ ‫ئەجذادلىزىًىٖ نۇسىٍا ظاَەظىذىٍى نىللىي ئەيئەيىعىّە ۋارىعلىي وىلفاى ۋە ئۇيى‬ ‫ئىعالنىيەت رَّى بىلەى ظۇـۇرۇپ يېٕىلىفاى ‪ .‬ؼۇيىٖ بىلەى لارابى ياؼىفاى‬ ‫دەۋرلەرِە ٌەلّەيذە تەنبۇر ‪ ،‬راۋاب ‪ٌ ،‬ۈط ياـزا ‪ ،‬وْبۇس ‪ ،‬تەبىل ‪ ،‬سىز ‪ ،‬يەي ‪،‬‬ ‫چاـايە ‪ ،‬ظۇياي ‪ٌ ،‬ارياي ‪ ،‬ئارـْيۇى ‪ِ ،‬ىپچەً ‪ ،‬ئۇد ‪ ،‬والۇى واتارلىي تارىلىي ‪،‬‬ ‫ظْوها ۋە پۈۋلىهە چالفۇ ئەظۋابلىزى ٌەٓ تاروىلىپ ‪ << ،‬راظت >> ‪<< ،‬‬ ‫خۇظزەۋىي >> ‪ << ،‬بْدا >> ( بادە ) ‪ << ،‬ئْؼؽاه >> ‪ << ،‬سېزەلٍەيذە >>‬ ‫‪ << ،‬بْظلىَ >> ‪ << ،‬ئىعپىُاى >> ‪ << ،‬ياۋا >> ‪ << ،‬بەظتە >> ‪<< ،‬‬ ‫تارايە >> واتارلىي يۇرـۇيلىفاى ٌۈيلەر ئىجاد وىلىًىپ ‪ ،‬ئْى ئىٍٍى نۇوام تېخىهۇ‬ ‫تاٌانهۇللىؽىؽىا واراپ يۈسلەيّەى ‪ .‬نايا بۇيذاه ؼارائىتالر لارابى ًىٖ نۇسىٍىلىي‬ ‫َېععىياتى ۋە نۇسىٍىلىي تەپەٌٍۇرىفا چْٔىۇر تەظىز ٌۆرظەتٍەى ‪.‬‬ ‫ئىٍٍىًچى ‪ ،‬لارابى‪ 30‬ياؼتىٌ َالىىفايذا ‪ ،‬ئايا يۇرتىذىٌ ئايزىلىپ باـذادوا ٌېلىپ‬ ‫ئىلىو تەَعىل وىلفاى ‪ .‬ئۇ باـذادتا پۈتۈى ئْتتۇرا ؼەره نۇسىٍىلىزىًىٖ ياروىٌ‬ ‫ئۇتۇولىزى بىلەى َەنذە وەدىهٍى ِزېَ پەيالظْپلىزىًىٖ ۋە ئەٗ ٌىًذىًىٖ (‪850‬‬ ‫ ‪ ) 800‬نۇسىٍىلىي ٌۆس واراؼلىزى بىلەى يېىىًذىٌ تْيۇؼىاى ‪ .‬ؼۇيىٖ بىلەى ئۇيىٖ‬‫نۇسىٍا تەپەٌٍۇرى تېخىهۇ واياتاليفاى ‪.‬‬ ‫ئۈچىًچى ‪ ،‬لارابى ًىٖ ئاظاظلىي ئەنّىٍى بْلفاى پەلعەپە تەتىىىاتىًىٖ ئېُتىياجى‬ ‫ئۇيىٖ نۇسىٍىفا ٌۆٔۈٗ بۆلۈؼىًى تەوەسسا وىلفاى ‪ .‬ئەيًى سانايذا ( ئْتتۇرا ئەظىزدە )‬

‫‪60‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نۇسىٍا ئىلهى تەبىئەت ئىلهىًىٖ ‪ ،‬بْلۇپهۇ ناتېهاتىٍا ۋە لىشىٍىًىٖ بىز وىعهى دەپ‬ ‫وارالفاچىا ‪ ،‬ئالىو ۋە پەيالظْپ بْلۇػ ئۈچۈى ‪ ،‬نۇسىٍا تەتىىىاتى ئېلىپ بېزىؾ سۆرۈر‬ ‫ؼەرت َېعابلىًاتتى ‪ .‬ئەيە ؼۇ ئْبيېٍتىپ ۋە ظْبيېٍتىپ ؼەرت ‪ -‬ؼارائىت ۋە‬ ‫ئېُتىياجالر لارابى ًىٖ ئۆس دەۋرىذە نىعلىعىش ئۇلۇؿ نۇسىٍىؽۇياط بْلۇپ يېتىلىؽىّە‬ ‫ظەۋەب بْلفاى ئاظاظلىي ئانىلالردۇر ‪.‬‬

‫ئەبۇ ئەلى ئىبًى ظىًا‬

‫( ‪) 980 - 1037‬‬ ‫ئەٗ لارابى ًىٖ ؼاِىزىتى ئىًعىٍىلْپىذىَ ئالىو ___ ئەبۇ ئەلى ئىبًى ظىًا نىالدى‬ ‫‪ - 999 - 875‬يىللىزى ) يىٖ‬ ‫‪ - 980‬يىلى بۇرۇيىى ظانايىالر ظۇاللىعى ( نىالدى‬ ‫پايتەختى بۇخارايى ٖ يېًىذىٍى بىز وىؽالوتا دۇيياـا ٌەلّەى ‪ .‬ئۇيىٖ ئاتىعى ئابذۇلال‬ ‫ئەظلى بەلخلىي بْلۇپ ‪ ،‬بۇخاراـا ٌېلىپ ياؼىفايىذى ‪ ،‬ئۇ دۆلەتهەى ۋە نەدەيىيەتلىَ‬ ‫‪999‬‬ ‫ٌىؽى بْلۇپ ‪ ،‬ظانايىالر خايلىىىًىٖ ٌىچىَ ئەنەلذارلىزىذىٌ ئىذى ‪ .‬نىالدى‬ ‫ يىلى جاراخايىيالر ظۇاللىعى ظانايىالر ظۇاللىعىًى ئۆسىّە واراتىايذىٌ ٌېيىٌ ‪،‬‬‫ئىبًى ظىًا بۇخارا ‪ ،‬ئْرِەيج واتارلىي جايالردا ئۆِىًىؾ ۋە ئىلهىي تەتىىىات ئىؽلىزى‬ ‫بىلەى ؼۇـۇلاليفاى ‪ٌ .‬ېيىًچە ئىزايذىٍى ئىعپاَاى ‪َ ،‬ەنەداى واتارلىي وايالردا‬

‫‪61‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تىبابەتچىلىَ ‪ ،‬لىشىٍا ‪ ،‬ناتېهاتىٍا ۋە پەلعەپە پەيلىزى بىلەى ؼۇـۇلاليفاى ‪ .‬ئۇيىٖ‬ ‫<< ئەلىايۇى >> ‪ٌ << ،‬ىتابۇلؽىما >> ( ؼىپالىي ٌىتابى ) ‪ << ،‬دايىؽًانە >> ‪،‬‬ ‫<< رىعالەلى ئەٗ نۇظىى ـەيزنۇلى ئەٗ ؼىما >> ( نۇسىٍا تْـزىعىذا << ؼىما >>‬ ‫دا بېزىلّەيذىٌ باؼىا رىعالە ) واتارلىي ئەظەرلىزى پۈتۈى ؼەره ئەللىزى‬ ‫تىبابەتچىلىٍى ۋە نۇسىٍىچىلىىًىٖ ئاظاظىًى ئْريى تىؾ بىلەى بىللە ‪ ،‬دۇييا‬ ‫تىبابەتچىلىٍى ۋە نۇسىٍىچىلىىىفىهۇ چْٔىۇر تەظىز ٌۆرظەتٍەى ‪ ،‬ئىبًى ظىًا نىالدى‬ ‫‪ - 1037‬يىلى َەنەدايذا ۋاپات بْلفاى ‪.‬‬ ‫ئىبًى ظىًايىٖ نۇسىٍا ظاَەظىذىٍى تۆَپىعى نۇوانالريىٖ << ئىعالم ؼەره‬ ‫تىپى >> ‪ ،‬يەيى ئىعالنىيەتتىٌ ٌېيىًٍى تارىخىي تىپىفا ۋەٌىللىَ وىلىذۇ ‪.‬‬ ‫ئىبًى ظىًايىٖ نۇسىٍىفا دائىز نۇالَىشىلىزى << ٌىتابۇلؽىما >> ئەظىزىّە ئاالَىذە‬ ‫بىز وىعىو وىلىپ ٌىزِۈسۈلّەى ‪ ،‬ئۇيى جۇرجايى پارىغ تىلىفا تەرجىهە وىلىپ ‪،‬‬ ‫ئۇيىٖ << دايىؽًانە >> يانلىي ئەظىزىّە وْؼۇپ ئېالى وىلفاى ‪ .‬ئىبًى ظىًا يەيە‬ ‫‪ - 1931‬يىلى‬ ‫نۇسىٍا َەوىىذە << ٌىتابۇيًىجاد >> يانلىي ئەظەر ياسـاى ‪ .‬بۇ ئەظەر‬ ‫ئەرەب ئالىهى نەَهۇدئەٗ خەۋلًىٖ ئىبًى ظىًايىٖ نۇسىٍا يەسەرىيىعى َەوىىذە‬ ‫ياسـاى نەؼُۇر ٌىتابى ئىچىذە يېهىغ تىلىذا ئېالى وىلىًفاى ‪.‬‬ ‫لارابى ًىٖ ؼاِىزتى ‪ ،‬بۇخارادا ـەربىي تۈرً خايلىىىًىٖ تۈرً نەدەيىيىتىذىٌ بىۋاظتە‬ ‫ئۇسۇواليفاى نۇتەپەٌٍۇر ئىبًى ظىًا ئۆسىًىٖ يۇوىزىىى ئەظەرلىزىذە تۈرٌىي‬ ‫خەلىلەريىٖ ئْى ئىٍٍى نۆچەٗ وارىؽى ‪ ،‬ظۇجۇپ ۋەٌىللىٍىذىٍى ئْى ئىٍٍى‬ ‫تېهپىزاتعىيىلىَ ٌۈي وايۇيى ‪ ،‬بابىلۇى ‪ -‬ظْنېز نەدەيىيىتىذىٍى ئْى ئىٍٍى‬ ‫بۇرچلۇه نۇوەددەط وارىؽى ئەيئەيىلىزى ۋە ئىلّىزىٍى ؼەره ياخؽا ‪-‬‬

‫‪62‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نۇسىٍىلىزىذىٍى ئْى ئىٍٍى تۈرٌۈنلۈً ( نۇوانلىي ) ٌۈي ؼەٌلىًى ئْتۇرىفا وْيفاى‬ ‫َەنذە تۈرٌىي خەلىلەريىٖ ٌۈيؽۇياظلىىىذىٍى نۇسىٍىلىي ئاٌۇظتىٍا ‪ ،‬ئىًتېزۋاٗ ‪،‬‬ ‫رېتىو نەظىلىلىزى تْـزىعىذا چْٔىۇر چۈؼەيچىلەريى بەرِەى ‪ .‬ئىبًى ظىًا ئْتتۇرىفا‬ ‫وْيفاى ئْى ئىٍٍى ٌۈي ؼەٌلى نۇيذاه ‪:‬‬

‫‪ . 1‬رەَاۋى ‪َ . 2‬ۇظەيًى ‪ . 3‬راظت ‪َ . 4‬ىجاس ‪ . 5‬ئابۇچەؼهە ‪ . 6‬بۇسرۇً‬ ‫‪ . 7‬ئىزاه ‪ . 8‬ئىعپاَاى ‪ . 9‬ياۋا ‪ . 10‬ئْؼؽاه ‪ . 11‬سەيّۈلە ‪ . 12‬ظەلىىە‬

‫لېٍىٌ بۇ يانالر ئەيًى ۋاوىتتا يۈرۈؼلەؼٍەى ٌۈيلەر ظېٍلىًى ئأالتهاظتىٌ ‪،‬‬ ‫ٌۈيلەريىٖ ئاٌْظتىٍىلىي ئْرۇيلىزىًى بىلذۈرىذىفاى ئاتالفۇ ظۈپىتىذە وْللىًىلفاى ‪.‬‬ ‫ئىبًى ظىًايىٖ ئەيە ؼۇ نۇسىٍا يەسەرىيىعى ئاظاظىذا ئەسەربەيجايذا ياؼىفاى‬ ‫نۇسىٍىؽۇياط ظەيمىذدىٌ ئالذۇلهْئىهىٌ ئىبًى يۈظۈك ئەٗ ‪ -‬ئۇرناۋى ( نىالدى‬ ‫‪ - 1294 - 1216‬يىلالر ) << ٌىتاب ئەٗ ‪ -‬ئەدۋار >> ( دائىزىلەر تْـزىعىذا‬ ‫ٌىتاب ) دېّەى ئەظىزىذە ٌۈيلەريىٖ ئْى ئىٍٍى دائىزە بْيىچە ؼەٌىللىًىؾ‬ ‫وائىذىلىزىًى باياى وىلىپ ‪ << ،‬نۇوام >> دېّەى ئاتالفۇيى تۇيجى بْلۇپ ئْتتۇرىفا‬ ‫وْيفاى ‪.‬‬ ‫دېهەً ‪ ،‬ئەبۇ ئەلى ئىبًى ظىًا ئەٗ لارابى فا ئْخؽاػ ‪ ،‬ئۇيفۇر << ئْى ئىٍٍى‬ ‫نۇوانى >> َەنذە ؼەره نۇوانلىزىًىٖ ئىعالنىيەتتىٌ ٌېيىًٍى تەرەوىىياتى ۋە‬ ‫ظىعتېهىلىؽىؽى ئۈچۈى ئۆچهەط تۆَپە وْؼىاى ئالىهذۇر ‪.‬‬

‫‪63‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نەۋاليە لۇتمى‬ ‫( ‪) 1366 - 1465‬‬

‫يەۋائىًىٖ ئۇظتاسى ‪ ،‬ناؼُۇر ؼائىز ‪ ،‬نۇسىٍىؽۇياط نەۋاليە لۇتىمىًىٖ تارىخى‬ ‫ؼەخعىيىتى َەوىىذە َاسىزـىچە ئېًىي نەلۇنات يْه ‪ .‬ئۇيىٖ ؼاِىزتى َەسرىتى‬ ‫ئەلىؽىز يەۋەئىًىٖ نەلۇناتىفا وارىفايذا ‪ ،‬لۇتمى َېزات يېًىذىٍى بىز يېشىذا‬ ‫تۇـۇلفايلىىى نەلۇم ‪- 19 .‬ئەظىزدە ئۆتٍەى تارىخچى ۋە نۇسىٍىؽۇياط‬ ‫نْلالئىعهەتۇلال بىًًى نْلال يېهەتۇلال نۆجىشى ئۆسىًىٖ <<تەۋارىخى نۇظىىيۇى>>‬ ‫يانلىي ئەظىزىذە ‪« :‬بۇ ئەسىش نۇؼۇ نْـۇلىعتايذىٌ ئىذى ‪ .‬ئۇ ئالىهلىىىا َەسرىتى‬ ‫ئەبۇ يەظىز لارابى ذەً ‪َ ،‬ېٍىهلىىىا َەسرىتى ئىبًى ظىًادەً ‪ ،‬ؼائىزلىىىا َەسرىتى‬ ‫ئەنىزيىشانىذىٌ ئەلىؽىز يەۋائىذەً ‪ ،‬يەـهىچىلىٍتە وىذىزخايذەً ئىذى ‪ .‬بۇ ئەسىش‬ ‫‪500‬‬ ‫بىلهەيذىفاى بىلىو يْه ئىذى ‪ .‬سانايًىٖ ئەٓ ٌاتتا ئالىهى ئىذى ‪ .‬ئۇيىٖ وْلىذا‬ ‫دىٌ ئارتۇه ئالىو ۋە وارىي تەربىيلىًىپ چىىتى ‪ 200 .‬چە ٌىؽى نۇسىٍا ئىلهىذە‬ ‫ٌانالەت تېپىپ ناَارەت ٌۆرظەتتى ‪ .‬ئۇ‪ 20‬دىٌ ئارتۇه ٌىتاب ياسدى» دەپ نەلۇنات‬ ‫بېزىذۇ ‪ .‬بۇ نەلۇناتىا وارىفايذا ‪ ،‬ئۇ ئەظلى نْـۇلىعتايلىي (ؼىًجألىي) بْلۇپ ‪،‬‬ ‫ئىلىو تەَعىل وىلىؾ ئۈچۈى َېزاتىا بارـاى بْلۇؼى نۈنٍىٌ ‪.‬‬ ‫دېهەً ‪ ،‬لۇتمى َىجىزىيە ‪- 878‬يىلى (نىالدى ‪- 1465‬يىلى) ‪ 99‬يېؽىذا ۋاپات‬ ‫بْلفاى ‪ .‬ئۇيذاوتا ‪ ،‬ئۇيىٖ َىجىزىيە ‪- 779‬يىلى (نىالدى ‪- 1366‬يىلى)‬ ‫تۇـۇلفايلىىى نەلۇم بْلىذۇ ‪.‬‬

‫‪64‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لۇتمىًىٖ سانايىهىشـىچە يېتىپ ٌەلّەى <<ِۈٗ ۋە يەۋرۇس>> يانلىي نەؼُۇر لىزىَ‬ ‫داظتايى (‪- 1411‬يىلى يېشىلفاى ‪ 120،‬باب ‪ 2400،‬نىعزا) ۋە‪ 280‬ـەسەٗ ‪ ،‬ئىٍٍى‬ ‫وەظىذە ‪ ،‬ئْى ظەٌٍىش وىتئەدىٌ تەرٌىب تاپىاى <<دىۋاى لۇتمى>> يانلىي ؼېئىز‬ ‫تْپلىهى بار ‪ .‬يەيە ئۇيىٖ ‪- 15‬ئەظىزدىٍى تارىخچى ؼەرىپىذىٌ ئەلى يەسىذىًىٖ‬ ‫<<سەپەر يانە>> يانلىي ئەظىزىًى پارىعچىذىٌ تۈرٌچىّە (ئۇيفۇرچە) تەرجىهە‬ ‫وىلفايلىىى نەلۇم ‪ .‬يەٌەى َۆٌۈنذارى تاجى نۇَەنهەت بەًِىٖ نەلۇناتىفا وارىفايذا‬ ‫لۇتمىًىٖ يەيە <<نەئىًْٗ َەوىايىي>> (<<َەوىىەتلەر ؼەرَى>>) يانلىي يەيە بىز‬ ‫داظتايى بْلۇپ ‪- 1892 ،‬يىلى <<دەخلۇلجاى ئەبىۋا بْلجاَاى>> دېّەى يام بىلەى‬ ‫يەظىزِە ئاياليذۇرۇپ ؼەرَىلەپ چىىىاى ‪ .‬لېٍىٌ بۇ داظتاى سانايىهىشـا يېتىپ‬ ‫ٌېلەلهىّەى ‪ .‬ئۇيىٖ يەيە <<لۇتمى تۇيۇولىزى>> يانلىي بىز تْپلىهى بْلۇپ ‪ ،‬بۇ‬ ‫ئەظەريىٖ وْلياسنىعى َاسىز ئىعتانبۇٗ ئۇيىۋېزظىتېتىًىٖ ٌۈتۈپىايىعىذا‬ ‫ظاولىًىۋاتىايلىىى نەلۇم ‪.‬‬ ‫لۇتمى ؼېئىزلىزى يالفۇس ئۇيفۇرالر ئىچىذە ئەنەط ‪ ،‬بەلٍى ئْتتۇرا ئاظىيادىٍى تۈرٌىي‬ ‫خەلىلەر ‪ ،‬جۈنلىذىٌ پۈتٍۈٗ ئىعالم‪-‬تۈرً نەدەيىيەت تارىخىذا ياَايىتى چْٓ رّٗ‬ ‫ئْيًايذۇ ‪ .‬ئۇ ئۆس دەۋرىذىال <<ؼېئىزىيەت پادىؽاَى>> دەپ يام ئالفاى ‪ .‬تارىخچى‬ ‫خايذەنىز ‪- 16‬ئەظىزدە ياسـاى <<نەٌارىهۇٗ ئەخاله>> يانلىي ئەظىزىذە‬ ‫<<ئۆسىًىٖ ظەيئەتٍارلىىى ‪ِ ،‬ۈسەٗ ئەظەرلىزى بىلەى دۇييادا بىزدىًبىز ظايالفاى‬ ‫لۇتمى ئىذى ‪ .‬ئۇيىٕذىٌ ئىلّىزى تۈرٌىي تىلىذا بىزەر ٌىؽى ئۇيىٕذىٌ ياخؽىزاه‬ ‫ؼېئىز ئېيتالهىفاى>> دەپ لۇتمىفا يۈٌعەً باَا بەرِەى ‪.‬‬ ‫لۇتمى ئۆس سانايىعىًىٖ بۈيۈً نۇتەپەٌٍۈرى ‪ ،‬نەؼُۇر ظۆس ظەيئەتٍارى ئىذى ‪.‬‬

‫‪65‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەلىؽىز يەۋائىًىٖ ئېيتىؽىچە ‪ ،‬تۈرٌىّْيلۇوتا ئۇيىٖ ؼۆَزىتى ئىزاوىا وەدەر ٌەٓ‬ ‫يېيىلفاى بْلۇپ ‪ ،‬پارىعّْيلۇوتا ئۇ ئەيًى دەۋريى ٖ ئۇلۇؿ پارىغ ؼائىزلىزىفا‬ ‫تۀلىؽەلەيذىفاى ظۆس ئۇظتىعى ئىذى ‪ .‬لۇتمى ئۆسىًىٖ بۈتۈً ئىعتىذاتى ۋە ئىجادىي‬ ‫ئەنّەٌلىزى ئاروىلىي ئەلىؽىز يەۋائى ئۆسىًىٖ <<نەجالىعۇى يەلايىغ>> (يەپىغ‬ ‫ٌىؽىلەر نەجلىعى) يانلىي ئەظىزىذە لۇتمىًى‪- 2‬نەجلىعٍە ٌىزِۈسۈپ ‪،‬‬ ‫<<نەلىٍۇٗ ٌەالم>> (ظۆس پادىؽاَى) دەپ ئاتىفايىذى ‪ .‬يەۋائىًىٖ يەيە ئۇيى‬ ‫ظەٌٍاٌى بىلەى بىزِە وْؼۇپ <<ئۇيفۇر ئىبارەتىًىٖ وْظُاظىذىٌ ۋە تۈرً‬ ‫ئەلماسىًىٖ بْلفاظىذىٌ نەۋاليە ظەٌٍاٌى ۋە نەۋاليە لۇتمى رەَهەتۇلال ٌىو َەر‬ ‫بىزىًىٖ ؼېزىٌ ئەبياتى ئىعتەَارى تۈرٌىعتايذا بىفايەت ۋە بىزىًىٖ لەتىن ـەسەلياتى‬ ‫ئىًتىؽارى ئىزاه ۋە خْراظايذا بىًە َايەتەۋر ‪( >> . . .‬ئۇيفۇر ئىبارىلىزىًىٖ‬ ‫ئۇظتىلىزىذىٌ ‪ ،‬تۈرً تىلىًىٖ ناَىزلىزىذىٌ ئالاليىٖ نەرَىهىتىّە ئېزىؽٍەى‬ ‫نەۋاليە ظەٌٍاٌى ۋە نەۋاليە لۇتمىذۇرٌى ‪َ ،‬ەر بىزىًىٖ تاتلىي ؼېئىزلىزىًىٖ‬ ‫ؼۆَزىتى تۈرٌىعتايذا چەٌعىش ؼۆَزەت واسايذى ۋە َەر بىزىًىٖ يېىىهلىي ەۈسەٗ‬ ‫ـەَەللىزى ئىزاه ۋە خْراظايذا ئۈسۈلهەي تاروالهاوتا ‪ ) . . .‬دەپ تەرەىپلىؽىهۇ‬ ‫لۇتمىًىٖ يەۋائىفا بەرِەى تەظىزىًىٖ ئىًتايىٌ چْٔىۇرلۇوىًى ئىعپاتاليذۇ ‪.‬‬ ‫يەۋائى ئۆسىًىٖ <<نۇَاٌىهەتۇٗ لۇـەتەيىٌ>> يانلىي ئەظىزىذە ئۇظتاسى لۇتمى ئۇلۇؿ‬ ‫پارىغ ؼائىزلىزىذىٌ ظەئىذى ۋە َاپىش ؼىزاسالر بىلەى بىز واتاردا وْيۇپ تىلفا‬ ‫ئالفاى ‪.‬‬ ‫لۇتمىًىٖ ئىجادىي پائالىيىتى َەوىىذىٍى ٌۆپلىّەى ناتېزىيالالردا ئۇ يالفۇس تْلفاى‬ ‫ؼائىز بْلۇپال والهاظتىٌ ‪ ،‬ئەتىزاپلىي يېتىلّەى ئالىو ۋە نۇسىٍىؽۇياط ئىٍەيلىٍى‬

‫‪66‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫باياى وىلىًىذۇ ‪ .‬لېٍىٌ ئۇيىٖ ؼېئىزىي ئىجادىيەتلىزىذىٌ باؼىا نۇظىى‬ ‫ظاَەظىذىٍى ئىجادىيەتلىزى َەوىىذە ٌْيٍېزت نەلۇناتالرـا ئىّە ئەنەظهىش ‪.‬‬ ‫ؼۇيذاه بْلعىهۇ يەۋائىًىٖ لۇتمى تْـزىعىذىٍى ظۈپەتلىزىذە ‪ ،‬ئەٓ نۆَىهى‬ ‫نۆجىشىًىٖ <<تارىخىي رەؼىذى>> ‪<< ،‬تەۋارىخىي رەۋرتۇظعەلا>> ‪،‬‬ ‫<<تەۋارىخىي ئەجەم>> ‪<< ،‬تەۋارىخىي تەبىزى>> ‪<< ،‬تەۋارىخىي َۆٌۈنا>> ‪،‬‬ ‫<<تەۋارىخىي ئەرەب>> واتارلىي ئۆس دەۋرىًىٖ يْپۇسلۇه يىزىَ ئەظەرلىزىذىٌ‬ ‫پايذىلىًىپ ياسـاى <<تەۋارىخىي نۇظىىيۇى>> رىعالىعىذىٍى بايايلىزىذا لۇتمىًىٖ‬ ‫نەؼُۇر نۇسىٍىؽۇياط ئىٍەيلىٍىًى ‪ ،‬نۇسىٍا ئىلهىذە‪ 200‬چە ؼاِىزت‬ ‫تەربىيلىّەيلىٍى وەيت وىلىًىذۇ ‪ .‬ئۇيىٖ <<پەيجىّاٍ>> نۇوانىذىٍى ؼېئىز‬ ‫تېٍىعتلىزى يۇوىزىىى پىٍىزيىٖ تْـزىلىىىًى ئىعپاتاليذۇ ‪.‬‬ ‫لۇتمى سانايىعىذا َېزات بىز نەسِىل ؼائىز ۋە نۇسىٍىؽۇياظالر تْپاليفاى نەٌتەپٍە‬ ‫ئاياليفاى ‪ .‬بۇ نەٌتەپتە پْئېشىيە بىلەى نۇسىٍا بىز‪-‬بىزىّە سىچ باـلىًىپ ٌەتٍەى‬ ‫بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٖ ئەتزاپىفا جەم بْلفاى ئاؼۇ دەۋريى ٖ ئاتاولىي ؼائىزلىزى نۇسىٍا ئىلهى‬ ‫بىلەيهۇ ؼۇـۇللىًىپ <<ئْى ئىٍٍى نۇوام>> يىٖ ِۈللىًىؽى ئۈچۈى ئۆچهەط تۆَپە‬ ‫وْؼىاى ‪ .‬ئەيە ؼۇ ئالىهالريىٖ بېؽىذا ئۇظتاس لۇتمىهۇ بار ئىذى ‪ .‬لۇتمى ۋاپاتىذىٌ‬ ‫ٌېيىٌ ‪ ،‬ئۇيىٖ ئىؽلىزىًى داۋانالؼتۇرۇپ يۈٌعەً پەللىّە ٌۆتەرِەى ئەلىؽىز‬ ‫يەۋائىًىٖ پۈتٍۈٗ ظەيئەت ظاَەظىذە ئەيە ؼۇيذاه ئالەنؽۇنۇٗ ؼۆَزەت واسىًىؽىذا‬ ‫(جۈنلىذىٌ نۇسىٍىؽۇياظلىىتا) لۇتمىًىٖ ئۇظتاس بْلفايلىىى َەنهىّە ئاياى ‪.‬‬ ‫ؼۇٔالؼىا ئْى ئىٍٍى نۇوانًىٖ ‪- 15‬ئەظىزدىٍى تەرەوىىياتىفا َەظعە وْؼىاى‬ ‫ئاتاولىي نۇسىٍا ئالىهلىزى واتارىذا نەۋاليە لۇتمىًىهۇ َۆرنەت بىلەى تىلفا ئېلىؽىا‬

‫‪67‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەرسىيذۇ ‪.‬‬

‫ئەلىشىر يەۋائى‬

‫(‪)1441- 1501‬‬

‫ئۇيفۇر ۋە باؼىا تۈرٌىي تىلذا ظۆسلىؽىذىفاى خەلىلەريىٖ ٌالظعىَ‬ ‫ئەدەبىيات‪-‬ظەيئىتىًى راۋاجاليذۇرۇػ ۋە ِۈللەيذۈرۈػ ئۈچۈى ئألىي َالذا بارلىي‬ ‫َاياتىًى ظەرپ وىلفاى ئۇلۇؿ نۇتەپەٌٍۈر ‪ ،‬ؼائىز ۋە نۇوانؽۇياط يىشانىذىٌ ئەلىؽىز‬ ‫يەۋائى نىالدى‪- 1441‬يىلى ‪- 9‬لېۋرالذا َېزات (َاسىزوى ئالفايىعتايًىٖ ـەربىذىٍى‬ ‫وەدىهٍى ؼەَەر) ؼەَزىذە دۇيياـا ٌەلّەى ‪- 15 .‬ئەظىزدە يەۋائى بىلەى سانايذاػ‬ ‫ئۆتٍەى نەؼُۇر تارىخچى نىزسا َەيذەر وەؼىەرىًىٖ <<تارىخىي رەؼىذى>> يەنلىي‬ ‫ٌىتابىذا ‪ :‬يەۋائى <<ئەظلى ئۇيفۇر باخؽىلىزىذىٌ ئىذى>> دەيذۇ ‪.‬‬ ‫بۇ نەلۇناتًى ئا‪.‬ى‪.‬ظېهىًْۋ ‪ ،‬ئەَهەد سەٌى ۋەلذى تْـاى ‪ ،‬ئىشسەت ظۇلتايْۋ‬ ‫واتارلىىالرنۇ تەٌىتلەپ ئۆتىذۇ ‪.‬‬ ‫ئەلىؽىز يەۋائى ‪ 13- 12‬ياؼلىزىذىال ئاتىعىذىٌ يېتىو والفاى ‪ ،‬ئۇبۇلىاظىو بابۇر ؼاٍ‬ ‫ئۇيى تەربىيىعىّە ئالفاى ۋە‪ 15‬يېؽىذىٌ باؼالپ َۈظەيىٌ بايىارا بىلەى بىللە بابۇر‬

‫‪68‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ؼاٍ يىٖ ظارىيىذا خىشنەت وىلفاى ‪.‬‬ ‫يەۋائى بالىلىي دەۋرىذىال ئۆس دەۋرىًىٖ ئۇلۇؿ ؼائىزلىزىذىٌ بىزى بْلفاى ئۇيفۇر‬ ‫ؼائىزى نەۋاليە لۇتمى (نىالدى ‪ ) 1366- 1465‬يى ئۆسىّە ئۇظتاس تۇتىاى ‪.‬‬ ‫‪ 16- 15‬يېؽىذىال ؼائىز بْلۇپ تْيۇلفاى ئەلىؽىزيى بابۇر ؼاٍ ياَايىتى ياخؽى‬ ‫ٌۆرەتتى ‪ .‬ؼۇٔا نىالدى ‪- 1456‬يىلى بابۇر ؼاٍ نەؼُەتٍە ٌۆچٍەيذە ‪ ،‬يەۋائى ۋە‬ ‫ئۇيىٖ ظاۋاوذىؽى َۈظەيىٌ بايىارايىهۇ بىللە ئېلىپ نأىذۇ ‪- 1457.‬يىلى بابۇر‬ ‫ئۆلّەيذىٌ ٌېيىٌ ‪َ ،‬ۈظەيىٌ بايىارا تەخت ئىّىلەػ يىيىتىذە نەرۋىّە ٌېتىذۇ ‪.‬‬ ‫يەۋائى نەؼُەدتە وېلىپ ئْوۇؼىًى داۋانالؼتۇرىذۇ ‪ .‬بۇ جەريايذا ئۇ نەيتىىە ‪،‬‬ ‫پەلعەپە ‪ ،‬ناتېهاتىٍا پەيلىزى بىلەيهۇ ؼۇـۇللىًىذۇ َەنذە لىزدەۋىعى ‪ ،‬يىشانى ‪،‬‬ ‫خىعزاۋدېُلىۋى ‪ ،‬ئاتايى ‪ ،‬لۇتمى واتارلىي نەؼُۇر ؼائىزالريى ٖ ئەظەرلىزىًى‬ ‫تىزىؽىپ ئۆِىًىذۇ ‪ .‬ؼۇيىٕذەً ئىجادىيەتٍە وىشـىٌ بېزىلىپ ‪ ،‬تۈرٌىي َەم پارىغ‬ ‫تىللىزىذا يۇرـۇى ؼېئىزالريى ياسىذۇ ‪ .‬ئۇ َەر ئىٍٍى يىلذا ِۈسەٗ ؼېئىزالريى ياسـىًى‬ ‫ئۈچۈى <<سۇٗ لىعا يەيٌ>> (ئىٍٍى تىللىي ؼائىز) دېەەى يام بىلەى ئەٗ ئىچىذە‬ ‫ؼەَزەت واسىًىذۇ ‪.‬‬ ‫يەۋائى ‪ 19- 18‬ياؼلىزىذا ئالىو ۋە ؼائىز ظەئىذىذىٌ وەؼىەرىًىٖ ؼاِىزىتى‬ ‫ئابذۇراَهاى جانى (‪ ) 1414- 1492‬بىلەى تْيۇؼىذۇ ۋە ئۇيى ئۆسىّە ئۇظتاس تۇتىذۇ ‪.‬‬ ‫ئابذۇراَهاى جانى ئۆس سانايىعىًىٖ ئۇلۇؿ نۇتەپەٌٍۈرى ۋە نەؼُۇر ظەيئەتٍارى بْلۇپ‬ ‫‪ ،‬يۇرـۇى ظەيئەتٍار ۋە ؼائىزالريى ٖ ئۇظتاسى ئىذى ‪ .‬ئۇ يەۋائىًىٖ بەدىئىي تااليتىفا‬ ‫وايىل بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٕفا َەم ؼاِىزت ‪َ ،‬ەم دّظت ‪َ ،‬ەم پەرسەيت واتارىذا نۇئانىلە‬ ‫وىلىذۇ ‪ .‬ؼۇيذاه وىلىپ ‪ ،‬ئۇالريى ٖ ئارىعىذىٍى چْٔىۇر دّظتلۇه بىز ئۆنۈر‬

‫‪69‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىز‪-‬بىزىًىٖ ئىجادىيىتىّە َەنذەم بْلۇپ ‪ ،‬يۇرـۇى تارىخىي خاتىزىلەريى‬ ‫والذۇرـاى ‪.‬‬ ‫‪- 1459‬يىلى ئەبۇظەئىذ (ظۇلتاى ظەئىذ بىًًى نۇَەنهەت بىًًى نىشايؽاٍ بىًًى‬ ‫تۆنۈر) خۇراظايًىٖ پادىؽذَى بْلۇپ تەختٍە چىىىايذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬يەۋائى‬ ‫نەؼُەدتىٌ َېزاتىا وايتىپ ٌېلىپ ئەبۇ ظەئىذ ظارىيىفا خىشنەتٍە ٌىزىذۇ ‪ .‬لېٍىٌ‬ ‫ئەبۇ ظەئىذ ئۇچۇـا چىىىاى سالىو پادىؽاٍ بْلفاچىا ‪ ،‬ئۇيىٕفا وارؼى جەلي‬ ‫وْسـىالٔلىزى پات‪-‬پات بْلۇپ تۇراتتى ‪ .‬يەۋائى خەلىًىٖ سالىو ئەبۇ ظەئىذِە وارؼى‬ ‫ياراسىلىي َەرىٍەتلىزىًى وْاليتتى ۋە ئۇالرـا چْٔىۇر َېعذاؼلىي وىالتتى ‪ .‬ؼۇ‬ ‫ظەۋەبتىٌ ‪ ،‬يەۋائى ئەبۇ ظەئىذ باؼچىلىىىذىٍى َاٌىهىيەت بېؽىذىٍى جاَىل‬ ‫ٌۈچلەريىٖ وارؼىلىىىفا ئۇچزاپ ئْردىذىٌ َەنذە پايتەخت َېزاتتىًهۇ َەيذىلىذۇ ‪.‬‬ ‫ئەلىؽىز يەۋائىًىٖ بۇ ٌەظٍىٌ سىذدىيەتلەر ئىچىذە باؼتىٌ ٌەچۈرەەى َايات‬ ‫ظەرِۈسەؼتىلىزى ئۇيىٕفا چْٔىۇر ئىجتىهائىي بىلىو بېزىذۇ ‪ .‬بۇ بىلىو ئۇيىٖ‬ ‫ئىجادىيىتىًى چْٔىۇر ئىجتىهائىي ۋە يۈٌعەً بەدىئىي ئەَهىيەتٍە ئىّە تېها ۋە‬ ‫نەسنۇى بىلەى تەنىًلەيذۇ ‪.‬‬ ‫ئەلىؽىز يەۋائى ئۆس ئەظەلىزىًى ئاظاظەى ؼۇ چاـالردا ئۇيفۇر يېشىي تىلىًى ئاظاط‬ ‫وىلفاى <<چاـاتاي تىلى>> دا ياسـاى ‪ .‬ئۇ ئۆس ئىجادىيىتىذە ؼېئىزىيەتًىٖ‬ ‫خىلهۇخىل ؼەٌىل ۋە صايېزلىزىًى جارى وىلىپ َەنذە ئىجادىي تەرەوىىي وىلذۇرۇپ‬ ‫‪ ،‬ئاجايىپ پاراله ئۈلّىلەريى ياراتىاى ‪- 15 ،‬ئەظىز ئۇيفۇر‪-‬تۈرٌىي خەلىلىزىًىٖ‬ ‫لىزىَ پْئېشىيىعىًى يۈٌعەً چْوىىفا ٌۆتۈرِەى ‪.‬‬ ‫يەۋائىًىٖ <<خەسەئىًۇٗ نەئايى>> (نەئىًىلەر خەسىًىعى) دەپ ئاتالفاى تٍت‬

‫‪70‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تْپالنذىٌ تۈسۈلّەى <<چاردىۋاى>> ‪ 44803‬نىعزالىي ‪ 3130‬لىزىَ ؼېئىزىًى ئۆس‬ ‫ئىچىّە ئالفاى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇ <<ـەرايىبۇظعىفەر>> (بالىلىي ـارايىباتلىزى) ‪،‬‬ ‫<<يەۋادرۇؼؽەباب>> (يىئەىتلىَ يادىزلىىلىزى) ‪<< ،‬بەدايىئْلۋەظەت>> (ئْتتۇرا‬ ‫ياؼلىي ِۈسەللىٍلىزى) ‪<< ،‬لەۋائىذۇٗ ٌىبەر>> (وېزىلىي پايذىلىزى) دىٌ ئىبارەت‬ ‫تۆت تْپالنذىٌ تۈسۈلّەى ‪.‬‬ ‫<<خەنىعە>> ‪- 1483‬يىلىذىٌ ‪- 1485‬يىلىفىچە ئىٍٍى يىلذىٌ ٌۆپزەً ۋاوىت‬ ‫ئىچىذە تۈسۈلّەى بْلۇپ ‪َ<< ،‬ەيزەتۇٗ ئەبزار>> (ياخؽى ٌىؽىلەريىٖ َەيزايلىىى)‬ ‫‪<< ،‬پەرَاد‪-‬ؼېزىٌ>> ‪<< ،‬لەيلى‪-‬نەجًۇى>> ‪<< ،‬ظەبئەئى ظەييارە>> (يەتتە‬ ‫ظەييارە) ‪<< ،‬ظەددى ئىعٍەيذەرى>> واتارلىي ‪ 52‬نىٖ نىعزادىٌ ئىبارەت بەػ‬ ‫نۇظتەوىل داظتايًى ئۆس ئىچىّە ئالىذۇ ‪.‬‬ ‫يەۋائى ئەظەرلىزى تېهاتىَ نەسنۇى ۋە بەدىئىي ؼەٌىل جەَەتتىٌ خىلهۇخىل‬ ‫بْلۇؼتىٌ تاؼىىزى ‪َ ،‬ەجىو جەَەتتىٍى چْٔلۇوى ‪ ،‬تۈر ۋە صايېز جەَەتتىٍى ٌۆپ‬ ‫خىللىىى بىلەيهۇ ٌىؽىًى َەيزاى والذۇرىذۇ ‪ .‬ئۇيىٖ تىل‪-‬ئەدەبىيات تەتىىىاتىفا ۋە‬ ‫باؼىا تېهىالرـا ئائىت <<نەجالىعۇى يەلائىغ>> (ِۈسەللەر نەجلىبىعى) ‪،‬‬ ‫<<نۇَاٌىهەتۇٗ لۇـەتەيٌ>> (ئىٍٍى تىل َەوىىذە نۇَاٌىهە) ‪<< ،‬نەيتىىۇتتەيز>>‬ ‫(وۇؼالر تىلى) واتارلىي ئەظەرلىزىهۇ ياَايىتى سّر ئىلهىي وىههەتٍە ‪ ،‬تارىخىي‬ ‫ئەَهىيەتٍە ئىّە ‪.‬‬ ‫يەۋا‪.‬ى ئۇلۇؿ نۇتەپەٌٍۈر ‪ ،‬تۀذاؼعىش ؼائىز بْلۇػ بىلەى بىللە ‪ ،‬يەيە ئۆس دەۋرىًىٖ‬ ‫نەؼُۇر نۇوانؽۇياظى ئىذى ‪.‬‬ ‫يەۋائى پْئېشىيە بىلەى نۇسىٍا بىز‪-‬بىزى بىلەى سىچ باـلىي بْلفاى بىز پۈتۈى ِەۋدە‬

‫‪71‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬دەپ چۈؼىًەتتى ‪ .‬ئۇ <<ياخؽى ؼائىز بْلۇػ ئۈچۈى نۇسىٍا ۋە ئۇيىٖ‬ ‫وايۇيىيەتلىزىيًى بىلىؾ ٌېزەً >> دەپ وارايتتى ‪.‬‬ ‫يەۋائىًىٖ ؼەره نۇسىٍىعى ‪ ،‬جۈنلىذىٌ ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانىًىٖ تەرەوىىياتىفا‬ ‫وْؼىاى بۈيۈً تۆَپىعى تٍۋەيذىٍى يْوتىالرـا نەرٌەسلىؽىذۇ ‪:‬‬ ‫ئۇلۇـبەُ ۋاپاتىذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬ئْتتۇرا ئاظىيايىٖ نەدەيىيەت نەرٌىشى ظەنەروەيتتتىٌ‬ ‫َېزاتىا يۆتٍەلذى ‪ .‬يەۋائى بۇ دەۋردە ئۆسىًىٖ پۈتۈى َاياتىًى ‪ ،‬ئىجادى ۋە تااليتىًى‬ ‫ئىًعايًىٖ بەخت‪-‬ظائادىتى ئۈچۈى ٌۈرەؼٍە ‪ ،‬ئىلىو‪-‬پەى ۋە ظەيئەت‬ ‫تەرەوىىياتىفا بېفىؽلىذى ‪.‬‬ ‫بۇ دەۋردە يەۋائى بۈيۈً نۇسىٍا ئۇظتاسلىزىًى ‪ ،‬ئىعتېذاتلىي ظاسەيذىلەريى ئۆس‬ ‫تەربىيىعىّە ئالذى ‪ .‬يەتىجىذە ئەٗ لارابى دەۋرىذە ؼەٌىللەيّەى <<ئْى ئىٍٍى‬ ‫نۇوام>> يەيىهۇ راۋاج تاپتى ‪.‬‬ ‫نۇوام نۇسىٍىعى ظاَەظىذە ‪ ،‬بْلۇپهۇ يەۋائى بىلەى ئابذۇراخهاى جانى‬ ‫ئْتتۇرىعىذىٍى َەنٍارلىي ۋە دّظتلۇه ٌاتتا ئەَهىيەتٍە ئىّە بْلذى ‪ .‬جانىًىٖ‬ ‫يەۋائى تەؼەببۇظى ۋە ياردىهى بىلەى ياسـاى <<رىعالەئى نۇظىىى>> (نۇسىٍا‬ ‫َەوىىذە) يانلىي ئەظىزىذە <<ئْى ئىٍٍى نۇوام>> تْـزىعىذا وىههەتلىَ نەلۇناتالر‬ ‫بېزىلّەى ‪ .‬ئەيًى ۋاوىتتا سەيًەبىذىٌ ئەٗ َۇظەيٌ دېّەى ئالىو <<وايۇيىي ئىلهى ۋە‬ ‫ئانالى نۇظىىى>> يانلىي نۇسىٍا دەرظلىٍىًى يېشىپ ‪ ،‬ئۇيى يەۋائىفا بېفىؽلىفاى ‪.‬‬ ‫يەۋائىًىٖ تەؼٍىالرچايلىىى ئاظتىذا ‪َ ،‬ېزات بىز نەسِىل نۇوانؽۇياظالريىٖ‬ ‫پائالىيەت نەٌتىپىّە ئاياليفاى ‪ .‬تارىخچى َاپىشى ئەبزۇ بۇ َەوتە نۇيذاه ياسىذۇ ‪:‬‬ ‫<<ِۈسەٗ ۋە ؼْخ ئاۋاسلىي َاپىشالر ۋە ظاسەيذىلەر ئىًتايىٌ يەپىغ ظاس چېلىپ ‪،‬‬

‫‪72‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىزاى ‪ ،‬ئەرەب ‪ ،‬تۈرً ‪ ،‬نْـۇٗ ‪ ،‬وەؼىارىيە ‪ ،‬ئالتاي ٌۈيلىزىًى ياَايىتى ؼېزىٌ‬ ‫ۋە تەظىزلىَ ئىجزا ئېتەتتى>> ‪.‬‬ ‫يەۋائى نۇوام نۇسىٍىلىزى ظاَەظىذە تەؼٍىالتچى بْلۇپال والهاي ‪ ،‬ئۇ يەيە نۇسىٍا‬ ‫ئالىهى ۋە دألىي ظاسەيذە ئىذى ‪<< .‬تەۋارىخى نۇظىىىيۇى>> (نۆجىشى) دا ‪:‬‬ ‫نۇسىٍىًىٖ <<ظەٌٍىشىًچى پىزى َەسرىتى ئەنىز يىشانىذىٌ ئەلىؽىز يەۋائىذۇر ‪ .‬بۇ‬ ‫ئەسىشيىٖ َەنهە پەسىل‪-‬ؼاراپەتلىزى ئۆسى ياسـاى ؼېئىز ٌىتابلىزىذىٌ ئاياى‬ ‫بْلىذۇ ‪ .‬نەى ئۇيىٖ <ٌۈللىيات ‪ ،‬چاردىۋاى> لىزىذىٌ ‪< ،‬خەنىعە> ظىذىٌ َەم‬ ‫بۇالردىٌ باؼىا ‪ ،‬ئىلّىزى‪ٌ-‬ېيىٌ ‪ ،‬ئاس‪ٌ-‬ۆپ بْلۇپ پۈتٍەى‪ 36‬پارچە ٌىتابىذىٌ‬ ‫بەَزىهەى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٖ خىعلەت ۋە ئىؽي نۇَەببىتىذىٌ خەۋەردار بْلۇم ‪ ،‬ئۇ‬ ‫نۇؼۇيذاه وىههەتلىَ ئىلىهالريىٖ ئۈظتىّە ‪ ،‬يەيە ئۆسىًىٖ پىز‪-‬ئۇظتاسى بْلفاى‬ ‫َەسرىتى جانىذىٌ نۇسىٍا ئىلهىًى ياخؽى ئۆِەيذى ‪َ .‬ەر ٌېچىعى ظاتار ياٌى‬ ‫تەنبۈر چېلىپ ‪ ،‬ئۆسى ياسـاى ـەسەللىزى بىلەى َەنىذ ئېيتىپ بىُۇػ بْلۇپ‬ ‫ٌېتەتتى ‪ .‬ئۇ ياۋا دېّەى بىز نۇوانًى ئىجاد وىلىپ ئالەنّە تاراتتى>> دەپ ياسىذۇ ‪.‬‬ ‫يەۋائىًىٖ <<نەجالعۇى يەلايىغ>> يانلىي ئەظىزى نۇسىٍا يەسەرىيىعى ۋە ئەيًى‬ ‫دەۋردىٍى نۇسىٍىؽۇياظالريىٖ پائالىيىتىّە بېفىؽاليفاى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٕذا ئەيًى دەۋردە‬ ‫نۇوام ۋە نۇسىٍا بىلەى ؼۇـۇلاليفاى ؼائىزالريى ٖ رّيخېتىًى ٌۆرظەتٍەى َەنذە‬ ‫ئۆسىًىٖ نۇسىٍا ئۇظتاسى جانى ‪ ،‬خْجا يۈظۈپ بۇرَاى ‪ ،‬تاـىعى نۇَەنهەت ئېلى‬ ‫ـېزىبى واتارلىي ؼۇ سانايًىٖ نەؼُۇر ظەيئەتٍارلىزىًى ئەظلەپ ئۆتٍەى ‪ .‬ئۇ‬ ‫<<ناَبۇبۇٗ وْلۇپ>> ئەظىزىًىٖ ‪- 2‬بابى <<نۇـەيًى>> (ياخؽىچى) وىعهىذا‬ ‫نۇسىٍا ۋە وْؼاوًىٖ ئىهْيىتىئاٗ تەظىزى ۋەا تەربىيىۋى ئەَهىيىتىًى ياَايىتى يۇوىزى‬

‫‪73‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫باَااليذۇ َەنذە ؼۇ سانايًىٖ نۇوام نۇسىٍىلىزىذىٌ يەي ‪ ،‬ـىجەً ‪ ،‬تەنبۇر ‪ ،‬چآ‬ ‫‪ ،‬ئۇد ‪ ،‬راۋاب ‪ ،‬وْپۇس ‪ ،‬والۇى ‪ ،‬چاـايە واتارلىي نۇسىٍا ئەظۋابلىزىًىٖ پەسىلەتلىزىًى‬ ‫تەرىپلەيذۇ ‪<< .‬خەنعە تۇٗ نْتەَەييىزىٌ>> يانلىي ئەظىزىهۇ نۇسىٍا يەسەرىيىعىّە‬ ‫بېفىؽاليفاى ‪.‬‬ ‫وىعىىعى ‪ ،‬ئەلىؽىز يەۋائى َەم نۇوام يەسەرىيە ‪َ ،‬ەم ئەنەلىيەت جەَەتتىٌ ئْى‬ ‫ئىٍٍى نۇوانًىٖ راۋاجلىًىؽى ئۈچۈى ئۆچهەط تۆَپە وْؼىاى دألىي‬ ‫نۇوانؽۇياظتۇر ‪َ .‬اسىزـىچە ئېيتىلىپ ٌېلىۋاتىاى ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانىًىٖ‬ ‫يۇرـۇى يەـهىلىزى( تەخهىًەى ‪ 50‬پىزظەيتتىٌ ئارتۇه تېٍىعتلەر) ِە يەۋائى‬ ‫ـەسەللىزى دەظتىلەيّەى ‪ ،‬ېئُتىهاٗ ‪ ،‬يەۋائى دەۋرىذە نۇوانفا تېٍىعت وىلىًفاى��� ‫يەۋائى ـەسەللىزى تېخىهۇ ٌۆپ بْلۇؼى نۈنٍىٌ ‪ .‬بۇنۇ نۇوانًى ٌالظعىَ‬ ‫خارەٌتېزِە ئىّە وىلفاى نۇَىو ئانىلالريىٖ بىزى ‪.‬‬ ‫ؼۇيذاه دەپ ئېيتىؽىا بْلۇدۇٌى ‪ ،‬ظەئىذىيە خايلىىى دەۋرىذە نەلىٍە ئانايًىعا ‪،‬‬ ‫وىذىزخاى واتارلىي نەؼُۇر نۇوانؽۇياظالريىٖ رىياظەتچىلىٍىذە ‪ ،‬ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى‬ ‫نۇوانى تْلۇه رەتلىًىپ ‪ ،‬چْٓ يەـهە ‪ ،‬داظتاى ۋە نەؼزەپتىٌ ئىبارەت ئۈچ وىعىو‬ ‫ئۆسئارا يۈرۈؼلەؼتۈرۈلّەى چْٓ تىپتىٍى نۇسىٍىفا ئايلىًىپ ‪ ،‬ئْى ئىٍٍى نۇوام‬ ‫نەدەيىيىتى تارىختىٍى دەۋر بۆلّۈچ ئەَهىيەتٍە ئىّە دەۋرى باؼاليفاى دەپ وارالعا ‪،‬‬ ‫ئۇيذاوتا يەۋائى يېتەٌلىّەى َېزاتتىٍى نۇوانؽۇياظلىي پائالىيىتى ۋە يەۋائىًىٖ بۇ‬ ‫ظاَەدىٍى تۆَپىعىًى نۇوام تارىخىذىٍى يەيە بىز ِۈللىًىؾ دەۋرى دېيىؽٍە بْلىذۇ ‪.‬‬

‫نۇَەنهەت پالۋاى ( لۈچتۈٌىۈر )‬ ‫‪74‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫نۇَەنهەت پالۋايًىٖ ؼەخعىيىتى َەوىىذە َاسىزـىچە ئىؽەيچلىَ تارىخىي نەيبەِە‬ ‫ئىّە ئەنەظهىش ‪ .‬سەَەرىذدىٌ نۇَەنهەت بابۇر ‪ )(1‬يىٖ «بابۇريانە» يانلىي نەؼُۇر‬ ‫تارىخىي ئەظىزىذە ئېيتىلىؽىچە ‪ ،‬ظۇلتاى َۈظەيىٌ نىزسا (َۈظەيىٌ بايىارا) يىٖ‬ ‫بەِلىزىذىٌ ‪« ،‬نۇَەنهەت بۇرۇيذۇه بارالط __ چاٌۇ بارالط يەظلىذىًذۇر ‪.‬‬ ‫نۇَەنهەت بۇرۇيذۇه ئىبًى ئەلى ئىبًى بۇرۇيذۇه ئىبًى جەَايؽاٍ ئىبًى چاٌۇ‬ ‫بارالظتۇر ‪ .‬بابۇر نىزسىًىٖ وېؽىذا بەُ ئىذى ‪ . . .‬ئۆسلىزى خۇراظايفا ‪ ،‬ظۇلتاى‬ ‫َۈظەيىٌ نىزسا وېؽىفا باردى ‪ .‬نىزسىهۇ ئۇالرـا ياخؽى ئېتىبار بەردى ‪ .‬نۇَەنهەت‬ ‫بۇرۇيذۇه ئىًتايىٌ بىلىهلىَ ‪ ،‬ئىًتايىٌ ظەردار ٌىؽىذۇر ‪ .‬ئۇ ‪ ،‬وۇؼىا نەَلىيا‬ ‫ئىذى ‪« ، ) 2( ».‬نۇسىٍا ئىجادىيەتچىلىزىذىٌ باؼىىلىزىفا ئْخؽىهايذىفاى بىزى‬ ‫پالۋاى نۇَەنهەت بۇ ظەئىذ ئىذى ‪ .‬پالۋايلىىتا ئالذىًىى واتاردا تۇراتتى ‪ ،‬ؼېئىز‬ ‫ياساتتى ‪ٌ ،‬ۈي‪-‬ياخؽىالرنۇ ئىجاد وىالتتى ‪ .‬چارىّاَتىٌ ياخؽى بىز ياخؽىعى بار‬ ‫‪ ،‬خۇػ ظۆَبەت ئادەم ئىذى ‪ .‬پالۋايلىي بىلەى نۇيچە خىعلەتلەريى بىز يەرِە جەم‬ ‫وىلهاه ئاجايىپ بىز ئىؾ ‪« ) 3( ».‬بابۇريانە» دىٍى بۇ نەلۇناتالرـا ئاظاظاليفايذا‬ ‫‪ ،‬پالۋاى نۇَەنهەتًىٖ ئەلىؽىز يەۋائى بىلەى سانايذاػ ئىٍەيلىٍى ۋە ئۇالريى ٖ بىز‬ ‫وەبىلە (بارالط) دىٌ ئىٍەيلىٍى ‪َ ،‬ېزاتتا ياؼىفايلىىى ‪َ ،‬ۈظەيىٌ بايىارايى ٖ‬ ‫َۇسۇرىذا بەُ بْلفايلىىى ‪َ ،‬ۇظەيىٌ نىزسا بايىارا ۋاپاتىذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬ئۇيىٖ‬ ‫ئْـىللىزى بەدىئۇس ساناى نىزسا بىلەى نۇسەپپەر َۈظەيىٌ نىزسا َېزات تەختّە‬ ‫ئْلتۇرـاى سانايالردىهۇ ئۇالريى ٖ ئېتىبارلىي پىؽىەدەم بەِلىزىذىٌ بىزى ئىٍەيلىٍى‬

‫‪75‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نەلۇم بْلىذۇ ‪.‬‬ ‫پالۋاى نۇَەنهەتًىٖ ؼەخعىيىتى َەوىىذە نْلال ئىعهەتۇلال نۆجىشى «تەۋارىخىي‬ ‫نۇظىىىيۇى» يانلىي ئەظىزىذە بىزوەدەر ٌەٓ َەم تْلۇه نەلۇنات بېزىذۇ ‪ .‬نۇسىٍىًىٖ‬ ‫«ئْى تۆتىًچى پىزى َەسرىتى پەَلىۋاى نۇَەنهەت ٌۈچتۈّٔۈردۇر ‪ .‬خۇدايىتائاال ئۆس‬ ‫ئۈظتۈيلىٍى ۋە ٌارانىتى بىلەى بۇ ٌىؽىّە ؼۇيذاه بىز وابىلىيەت ئاتا وىلفاى ئىذىٍى‬ ‫‪ ،‬ئۇ َەم ئۇلۇؿ ئۆلىها ‪َ ،‬ەم ئەٓ ٌاتتا ئەَلىيا ‪َ ،‬ەم سەبەردەظت پەَلىۋاى‬ ‫چىىهىفاى ‪ .‬ئۇ َەم ؼاائىز ‪َ ،‬ەم يەـهىچى ‪َ ،‬ەم سّر باي ئىذى ‪ .‬ئۇ يۇوىزىذا ئىعهى‬ ‫ئېيتىلفاى ئۇلۇؿ ئۇظتاسالر باراۋىزىذە نۇسىٍا ئىلهى َەوىىذە ئەظەرلەر ياسدى ‪،‬‬ ‫پائالىيەتلەر ئېلىپ باردى ‪ .‬تۈرلۈً‪-‬تۈرلۈً ياخؽا ‪ ،‬تېٍىعت ‪ ،‬ئاَأالر ئىجاد‬ ‫وىلذى ‪ .‬ئۇ ئىؽلىّەى نۇوام ٌۈيلىزىًىٖ بىزى چاَار سەرب بْلۇپ ‪َ ،‬ەنهە‬ ‫ئۇظتاسالريى ٖ ٌۈيلىزىذىٌ ياخؽى َەم يېىىهلىي بْلفاى ۋە تېشال دآ چىىارـايىذى ‪.‬‬ ‫نەؼُۇر ئىجادى نۇوانلىزىًىٖ بىزى ‪ ،‬چاَار سەرب ‪ ،‬بىزى چارىّاٍ نۇوانى‬ ‫ئىذى ‪ . . .‬ؼۇٔا خۇراظاى نەنلىٍىتىذە ‪ ،‬ئىزاه ‪ ،‬ظەنەروەيذ ۋە يەرٌەى خەلىى‬ ‫ئىچىذە ئۇيى بىلهەيذىفاى يەـهىچى يْه ‪ .‬يەيە بىزى ‪ ،‬دۇِاٍ نۇوانى بْلۇپ ‪. . . ،‬‬ ‫بۇ بابۇر ظۇلتاى يانىفا باـلىًىپ تْلىهۇ تەظىزلىَ َەم نۇۋاپىي نۇوام بْلفاى ‪ .‬يەيە‬ ‫پەيجىّاٍ نۇوانىًى ئىجاد وىلىپ ‪ ،‬ئۇيىٕفا َەسرىتى نەۋاليە ٌاتىبىًىٖ (‪ ) 4‬بىز‬ ‫ؼېئىزىًى ظالفاى ئىذىٍى ‪ ،‬ئۇيى ئألىفاى ٌىؽى َْسۇرلىًاتتى ‪« ، » . . .‬بۇ ئەسىش‬ ‫بۇالردىٌ باؼىا ‪ ،‬يەيە بىُېعاب ـەسەٗ ‪ ،‬نۇوام ‪ ،‬ئاَأالر ئىجاد وىلذى ‪ .‬نەؼُۇرلىزى‬ ‫نۇؼاۋرەً ‪ ،‬بايادەً ۋە يۇوىزىذا ئېيتىلفاى چاَار سەرب ‪ ،‬دۇِاٍ ‪ ،‬ظىّاٍ ‪ ،‬چارىّاٍ‬ ‫‪ ،‬پەيجىّاَالر بْلۇپ ‪ ،‬ـەرب ۋە ؼەره ئْتتۇرىعىذا نەؼُۇردۇر ‪« ، » . . .‬بۇ‬

‫‪76‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەسىشيىٖ ئۇلۇـلىىىًى ؼۇ يەردىٌ ٌۆرۈؼٍە بْلىذۇٌى ‪ ،‬ئۇ ئەنىز يىشانىذىٌ ئەلىؽىز‬ ‫يەۋائى َەسرەتلىزىًىٖ ئالىيجاياب سات بىلەى وىزىي يىل َەنعۆَبەت ‪ ،‬دّظت بْلۇپ‬ ‫ئۆتتى ‪ .‬ئەِەر بۇ ٌىؽىًىٖ تەبىئىتىذە سەرىچە ئەيىپ بْلعا ئىذى ‪ ،‬يەۋائى ئۇيى‬ ‫دّظتلۇوىا وْبۇٗ وىلهىفاى بْالتتى ‪ .‬ئەٌعىچە ‪ ،‬يەۋائى ‪< :‬نەى پەَلىۋاى نۇَەنهەت‬ ‫ٌۈچتۈّٔۈر بىلەى وىزىي يىل َەنعۆَبەت بْلذۇم ‪ ،‬بۇ جەريايذا ٌۆٔلۈم ناالٗ بْلفۇدەً‬ ‫َېچىايذاه ئىؾ ئۆتۈلهىذى ‪ ،‬بەلٍى دّظتلۇه نۇَەببىتىهىش ٌۈيذىٌ‪ٌ-‬ۈيّە ئېؽىپ‬ ‫باردى> دەپ ياسـاى ‪ . . .‬بۇ ئەسىش ؼېئىزى نۇئەنها (نەيىعى يْؼۇرۇى ؼېئىز)‬ ‫ئىلهىذە دەۋريى ٖ يىّايىعى ‪ ،‬سانايًىٖ يادىزى ئىذى ‪ .‬بۇ پەى تْـزىعىذا ئۇ يۇرـۇى‬ ‫ٌىتابالر ياسدى ‪ .‬ؼۇ سانايذىٍى ؼائىزالريى ٖ يۈسدىٌ بىزىذە نۇيذاه وابىلىيەت يْه‬ ‫ئىذى ‪ .‬ؼائىزالر َەروايذاه ؼېئىز ياسظا پەَلىۋايفا ٌۆرظىتىپ ئۇيىٖ پىٍزىًى وْبۇٗ‬ ‫وىالتتى ‪« ، » . . .‬نىٖ‪-‬نىٕلىفاى ٌىؽىلەر بۇ ئەسىشيىٖ وْلىذا وۇرئاى ياد ئالذى‬ ‫‪ ،‬ؼەرىئەت ئىلهىًى ئۆِىًىپ ئالىو بْلذى ‪ .‬ئۇ َەربىي ئىلهىذە ظۇلتاى َۇظەيىٌ‬ ‫باَادىزخايًىٖ پۈتۈى وْؼۇيىفا ئۇظتاس ئىذى ‪ .‬ئۇ ‪ ،‬ؼائىزالريىٕهۇ ئۇظتاسى ئىذى ‪.‬‬ ‫نۇسىٍا ئىلهىذىهۇ َەرخىل نۇوانالريى ۋە نىٕلىفاى ؼاِىزتالريى يادىٍار وىلذى ‪. . .‬‬ ‫پەَلىۋاى بىز ٌۈيى تۇيۇوعىشدىٌ بىُۇػ بْلۇپ يىىىلفىًىچە ئالەنذىٌ ٌەتتى ‪.‬‬ ‫پادىؽاَذىٌ ِادايفىچە پۈتۈى خۇراظاى خەلىى َاسىذار بْلۇپ ‪ِْ ،‬يا وىيانەت وايىو‬ ‫بْلفايذەً بىز ئەَۋاٗ يۈس بەردى ‪ .‬ئۆسى َايات ۋاوتىذا راظالپ وْيفاى ۋە َەر‬ ‫ٌېچىعى ٌىزىپ ئىعتىىانەت وىلىپ ٌەلّەى يىهەتى ئاباتتىٍى يەرلىٍىّە َىجىزىيە‬ ‫‪- 899‬يىلى (نىالدى ‪ - 1444- 1443‬يىلى) دەپًە وىلىًذى ‪») 5( .‬‬ ‫نۆجىشىًىٖ يۇوىزىىى بايايىذىٌ ئىٍٍى يۇوتا دىىىەتٍە ظاساۋەرٌى ‪ ،‬بىزى ‪ ،‬پەَلىۋاى‬

‫‪77‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نۇَەنهەت َەوىىەتەى نۆجىشە ظۈرەتلىّەيذەً ‪ ،‬ئۆس دەۋرىًىٖ نەؼُۇر ؼائىزى ۋە‬ ‫تۀذاؼعىش نۇوانؽۇياظى َېعابلىًىذۇ ‪ .‬چۈيٍى «تەۋارىخىي نۇظىىىيۇى» دا تىلفا‬ ‫ئالفاى ئْى يەتتە يەپەرنۇسىٍا «پىزى» يىٖ ئىچىذە ئەٓ تەپعىلىي تْيۇؼتۇرۇلفىًى ۋە‬ ‫ٌۆپ ظەَىپە ئاجزىتىلفىًى نۇسىٍىًىٖ «ئْى تۆتىًچى پىزى» ظۈپىتىذە‬ ‫تْيۇؼتۇرۇلفاى ئەيە ؼۇ پالۋاى نۇَەنهەتتۇر ‪.‬‬ ‫دەرۋەوە ‪ ،‬بۇ ساتًىٖ نۆجىشى تىلفا ئالفاى ؼېئىز‪-‬دىۋايلىزى ۋە نۇسىٍا ئىجادىيەتلىزى‬ ‫ياسنا َالذا دەۋرىهىشِە يېتىپ ٌېلەلهىّەى ‪ .‬ئەنها ؼۇيى وەيت وىلىؽىا بْلىذۇٌى ‪،‬‬ ‫نۆجىشى بۇ وىههەتلىَ ئەظىزىًى يېشىؽتىٌ ئاۋۋاٗ پالۋاى نۇَەنهەتًىٖ‬ ‫نۇياظىۋەتلىَ ئەظەرلىزىًى ٌۆرۈپ ‪ ،‬ئۇيىٕذىٌ پايذىاليفاى ياٌى پالۋاى نۇَەنهەتٍە‬ ‫بېفىؽاليفاى تارىخىي ئەظەرلەريى تْللۇه ئْوۇپ چىىىاى ‪ .‬بۇ پىٍزىهىشيى «تەۋارىخىي‬ ‫نۇظىىىيۇى» ـا ياسـاى نۆجىشىًىٖ ٌىزىؾ ظۆسىذىٍى تۆۋەيذىٍى وۇرالر ئىعپاتالپ‬ ‫بېزىذۇ ‪ << :‬بۇ ئالىي ئەنىزيى بىجا ٌەلتۈرۈػ ئۈچۈى نۇياظىپ تەسٌىزىلەريى يىفىپ‬ ‫‪« ،‬تارىخىي رەؼىذى» ‪« ،‬تەۋارىخىي تەبىزى» ‪« ،‬تەۋارىخى رەۋسە تۇظعەلا» ‪،‬‬ ‫«تەۋارىخى َۆٌۈنا» ‪« ،‬تەۋارىخى ئەجەم» ‪« ،‬تەۋارىخى ئەرەب» لەردىٌ ئاظاط‬ ‫تاللىذىو َەم سّر ئالىو ‪ ،‬نۇسىٍا ئۇظتىلىزىذىٌ لىعاـۇرۇط ‪ ،‬لارابى ‪ ،‬پەَلىۋاى‬ ‫نۇَەنهەت ٌۈچتۈّٔۈر ‪ ،‬ئەنىز يىشانىذىٌ ئەلىؽىز يەۋائى پىزىهًىٖ بۇ پەى َەوىىذە‬ ‫ياسـاى ٌىتاب ۋە رىعالىلىزىذىٌ پايذىاليذىو >> (‪. ) 6‬‬ ‫ؼۇٔا نۆجىشىًىٖ پالۋاى نۇَەنهەت تْـزىعىذىٍى بايايلىزىًى ئىؽەيچلىَ (ِەرچە‬ ‫بەسى نۇبالىفىلەر بْلعىهۇ) دېيىؽٍە بْلىذۇ ‪ .‬لېٍىٌ نۆجىشى بۇ ساتًىٖ ۋاپات بْلفاى‬ ‫يىلى َەوىىذە يېٕىلىؽىاى ‪« .‬بابۇريانە» دە پالۋاى نۇَەنهەت ظۇلتاى َۇظەيىٌ‬

‫‪78‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بايىارا ۋاپات بْلفاى دەۋرلەردە (نىالدى‪- 1505‬يىللىزى) تېخى َايات ئىٍەيلىٍىًى‬ ‫ياسىذۇ ‪ .‬نۆجىشىهۇ ئەلىؽىز يەۋائىًىٖ پالۋاى نۇَەنهەتٍە بېفىؽلىفاى «َالەتى‬ ‫پەَلىۋاى نۇَەنهەت» ئەظىزىذىٌ نىعاٗ وىلىپ ‪« ،‬يەۋائى پەَلىۋاى نۇَەنهەت‬ ‫بىلەى وىزىي يىل َەنعۆَبەتتە بْلفاى» لىىىًى ياسـاى ‪ .‬بۇ پاٌىتالر ئەنەلىيەتٍە‬ ‫ئۇيفۇى بْلۇپ ‪ ،‬پەَلىۋاى نۇَەنهەتًىٖ يەۋائىذىٌ ٌېيىٌ ۋاپات بْلفايلىىى نەلۇم ‪.‬‬ ‫دېهەً ‪ ،‬پالۋاى نۇَەنهەت دّظتى ئەلىؽىز يەۋائى بىلەى بىللە ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى‬ ‫نۇوانىًىٖ تەرەوىىياتى ئۈچۈى ئۆچهەط تۆَپە وْؼىاى بۈيۈً نۇوانؽۇياظتۇر ‪.‬‬

‫ئىشاَاتالر ‪:‬‬

‫(‪ __ ) 1‬بابۇر (‪ ) 1483- 1530‬ئاوعاه تۆنۈر ئەۋالدىذىٌ بْلۇپ ‪ ،‬ئاتىعى ظۇلتاى‬ ‫ئۆنەر ؼەيخ نىزسا ‪ ،‬ئۇيىٖ ئاتىعى ئەبۇ ظەيىذ نىزسا ‪ ،‬ئۇيىٖ ئاتىعى ظۇلتاى‬ ‫نۇَەنهەت نىزسا ‪ ،‬ئۇيىٖ ئاتىعى ئاوعاه تۆنۈردۇر ‪ .‬بابۇر ئايا تەرەپتىٌ يەرٌەى‬ ‫خايلىىىًىٖ وۇرـۇچىعى ظۇلتاى ظەئىذىخاى ۋە «تارىخى رەؼىذى» يىٖ ياسـۇچىعى‬ ‫نىزسا َەيذەر بىلەى بىز يەۋرە بْلىذۇ ‪ .‬بابۇر تارىختىٍى نەؼُۇر «َىًذىعتاى نْـۇٗ‬ ‫ئىهپىزىيىعى» يىٖ وۇرـۇچىعىذۇر ‪.‬‬ ‫‪- 1992‬يىل ئۇيفۇرچە يەؼزى‬ ‫(‪ __ ) 2‬بابۇر ‪« :‬بابۇريانە» ‪ .‬نىللەتلەر يەؼزىياتى ‪،‬‬ ‫‪ - 344 ، - 343 ، - 317 ،‬بەتلەر ‪.‬‬ ‫‪- 1992‬يىل ئۇيفۇرچە يەؼزى‬ ‫(‪ __ ) 3‬بابۇر ‪« :‬بابۇريانە» ‪ .‬نىللەتلەر يەؼزىياتى ‪،‬‬ ‫‪ - 344 ، - 343 ، - 317 ،‬بەتلەر ‪.‬‬

‫‪79‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫(‪ __ ) 4‬نەۋاليا ٌاتىبى ‪ -‬نىالدى ‪- 15‬ئەظىزدە ئۆتٍەى نەؼُۇر ئىزاى ؼائىزى ‪،‬‬ ‫َىجزىيە ‪- 839‬يىل (نىالدى ‪- 1435‬يىلى) ئاظتزاباتتا ۋاپات بْلفاى ‪.‬‬ ‫‪- 1982‬يىل‬ ‫(‪ __ ) 5‬نۆجىشى ‪« :‬تەۋارىخىي نۇظىىىيۇى» ‪ .‬نىللەتلەر يەؼزىياتى ‪.‬‬ ‫يەؼزى ‪ - 63 ، - 59 ،‬بەتلەر ‪.‬‬ ‫(‪ __ ) 6‬نۆجىشى ‪« :‬تەۋارىخىي نۇظىىىيۇى» ‪ ،‬نىللەتلەر يەؼزىياتى‪- 1981‬يىل‬ ‫يەؼزى ‪- 50 ،‬بەت ‪.‬‬

‫سۇلتاى سەئىدىخاى‬

‫( ‪) 1484 - 1433���‬ ‫‪ - 1679- 1514‬يىلالر)‬ ‫ظۇلتاى ظەئىذىخاى نەؼُۇر يەرٌەى خايلىىىًىٖ (نىالدى‬ ‫وۇرـۇچىعى ‪ ،‬ئاتاولىي ؼائىز ‪َ ،‬ەربىي ئالىو ‪ ،‬دألىي نۇسىٍايت ۋە نۇوانؽۇياط ‪.‬‬ ‫ظەئىذىخايًىٖ واچاى ‪ ،‬وەيەردە تۇـۇلفايلىىى َەوىىذە ناتېىيالالردا َەرخىل نەنۇالت‬ ‫بېزىلّەى ‪َ .‬اجى ئەَهەديىٖ «دېٕىش ئۈيچىلىزى» يانلىي ٌىتابىذا ظەئىذىخاى‬ ‫‪- 1495‬يىلى تۇـۇلفاى دېيىلعە ‪ ،‬ئابذۇرېُىو ظابىي تۈسِەى «ئۇيفۇر ٌالظعىَ‬ ‫ئەدەبىياتى تارىخى» دا نىالدى‪- 1466‬يىلى ؼەروىي چاـاتاي خايلىىىًىٖ دەظلەپٍى‬ ‫نەرٌىشى ئاوعۇدا تۇـۇلذى ‪ ،‬دېيىلىذۇ ؛ خەلي يەؼزىياتى يەؼىز وىلفاى «ـەربىي‬ ‫رايْى نەدەيىيىتىذىٍى نەؼُۇر ساتالر» (خەيشۇچە) دېّەى ٌىتابتا‪- 1485‬يىلى‬

‫‪80‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تۇـۇلفاى دېيىلعە ‪ ،‬ۋ‪.‬ـْپۇر ‪ ،‬ئە‪َ.‬ۇظەيىٌ تۈسِەى «ئۇيفۇر ٌالظعىَ ئەدەبىياتى‬ ‫تىشىعلىزى» دا ‪- 1484‬يىلى تۇـۇلفاى ‪ ،‬دېيىلىذۇ ‪ .‬بىشيىٕچە‪- 1484‬يىلى‬ ‫تۇـۇلذى ‪ ،‬دېّەى نەلۇنات بىز وەدەر ئىؽەيچلىَ ‪ .‬چۈيٍى ٌۆپلىّەى نەيبەلەردە‬ ‫‪- 1514‬يىلى بْلۇپ ‪ ،‬ظۇلتاى ظەئىذىخاى‬ ‫يەرٌەى خايلىىىًىٖ وۇرۇلفاى يىلى نىالدى‬ ‫‪ 30‬يېؽىذا خايلىي تەختىّە چىىىايلىىى ‪ 20،‬يىل خايلىي َاٌىهىيەت يۈرِۈسۈپ ‪،‬‬ ‫‪ - 1533‬يىلى تىبەتًى بْيعۇيذۇرۇپ يەٌەيّە وايتىؾ ظەپىزىذە ئالى ئېّىشلىّىذە‬ ‫ئىغ ئېلىپ ٌەتٍەيلىَ ظەۋەبى بىلەى ؼۇ يىلًىٖ ئاخىزى يْلذا ۋاپات بْلفايلىىى‬ ‫ئېيتىلىذۇ ‪.‬‬ ‫ظەئىذىخايًىٖ دادىعى ظۇلتاى ئەَهەتخاى يەظەپ جەَەتتىٌ چاـاتاي ئەۋالدىذىٌ‬ ‫نۇظۇلهاى ئىذى ‪ .‬ئۇ ئۇيفۇرلىؽىپ ٌەتٍەى نْـۇلىعتاى خايى تۇـلۇه تۆنۈريىٖ‬ ‫يەۋرىعى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇوۇنۇؼلۇه َەربىي ظەرٌەردە ئىذى ‪ .‬ظەئىذىخايًىٖ چْٓ‬ ‫دادىعى يۇيۇظخاى بۈيۈً ئالىو ‪ ،‬ئاظتزّيۇم نىزسا ئۇلۇـبەًِىٖ ياردىهى بىلەى نەؼُۇر‬ ‫ئالىو نەۋاليە ئالى يەسدىّە ؼاِىزت بْلفاى ‪ ،‬ئۇيىٕذا‪ 12‬يىل ئْوۇپ ‪ ،‬ئۆس دەۋرىًىٖ‬ ‫بۈيۈً ئالىهى بْلۇپ يېتىؽٍەى ‪ .‬ظەئىذىخايًىٖ دادىعى ئەَهەتخاى يۇيۇظخايذىٌ‬ ‫بىۋاظتە تەربىيە ئالفاى ۋە ئْـلى ظەئىذىخايًى ٌىچىَ چېفىذىٌ تارتىپال‬ ‫ئىلىو‪-‬نەرىپەت ظۈيى بىلەى يۇـۇرـاى ‪ .‬ظەئىذىخاى يەيە بىز يەۋرە تۇـىىًى ‪،‬‬ ‫َەربىي ئالىو ۋە ؼائىز ئْبۇلىاظىو بابۇر بىلەى بىز نەسِىل َەنعۆَبەت بْلۇپ ‪ ،‬ئۆس‬ ‫ئايا تىلىذىٌ باؼىا ئەرەب ‪ ،‬پارىغ تىللىزىًى ياَايىتى پۇختا ئۆِەيّەى ‪ .‬ؼۇيىٖ‬ ‫بىلەى ئۇ ‪ 20 ،‬ياػ ۋاوىتلىزىذا ئۆس دەۋرىًىٖ ئىىتىذارلىي ئالىهى بْلۇپ تْيۇلفاى ‪.‬‬ ‫ظەئىذىخايًىٖ بىۋاظتە تەربىيىعى ئاظتىذا يېتىؽٍەى تارىخؽۇياط نىزسا َەيذەر‬

‫‪81‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ٌْراِاى «تارىخىي رەؼىذى» (سەيلى) يانلىي ئەظىزىذە ظەئىذىخايًى نۇيذاه‬ ‫تەرىپلىّەى ‪<< :‬ظەئىذىخاى ٌۈچلۈً نەرىپەتپەرۋەر نەدەيىيەت ئاؼًاظى ئىذى ‪. . .‬‬ ‫ئۇيىٖ دەۋرىذە وەؼىەريىٖ نەدەيىيەت َاۋاظى يۇراليذى ‪ ،‬ظەئىذىخاى ئېعىل ‪،‬‬ ‫يىجاتٍار ۋە ئالىيجاياپ ٌىؽى ئىذى ‪ ،‬تەٌەللۇپًى ياخؽى ٌۆرنەيتتى ‪ ،‬بۇيىٕذىٌ‬ ‫باؼىا ‪ ،‬جەظعۇر ۋە جۀّىۋار بْلۇپ ‪ ،‬ظىپاِەرچىلىٍتە وْنايذاى ئىذى ‪، >>.‬‬ ‫<<ظەئىذىخاى خەتتاتلىي ‪ ،‬ؼېئىزىيەت ‪َ ،‬ەلچىلىَ ‪ ،‬تانفىچىلىي ‪ ،‬سەرِەرلىَ ‪،‬‬ ‫يەوىاؼچىلىي ‪ ،‬نىهارچىلىي ‪ ،‬ظاسچىلىي ‪ ،‬ئْه ئۆتهەط تۆنۈر ٌىيىو ياظاػ ‪ ،‬ئْه‬ ‫‪ ،‬وېلىچ ‪ ،‬يەيشە ياظاػ ‪ ،‬نېتاٗ ئايزىؾ واتارلىي َۇيەر‪-‬ظەيئەتلەردە ئۆس دەۋرىًىٖ‬ ‫ئىىتىذارلىي ٌانىلى ئىذى ‪ .‬ظەيئەتًى وىشـىٌ ظۆيەتتى ‪ ،‬ئۇد ‪ ،‬ظاتار ‪ ،‬چاَارتار‬ ‫(تۆت تار) ـىجەٌلەريى ياخؽى چاالتتى ‪ .‬تۈرٌچە ‪ ،‬پارىعچە بەَۇسۇر ؼېئىز‬ ‫ياسااليتتى ‪ .‬وىعىىعى ‪ ،‬ئۇ َەم ئەلەم ‪َ ،‬ەم وەلەم ظاَەظىًىٖ ئىعتىذاتلىي ناَىزى‬ ‫ئىذى ‪>>.‬‬ ‫ظۇلتاى ظەئىذىخاى يۇوىزىىىذەً ظۈپەتلىزى بىلەى ئْتتۇرا ئاظىيا رايْيلىزىذا ياَايىتى‬ ‫تېش ؼۆَزەت تاپىاى ۋە ٌۆپ َىهايىّە ئىّە بْلفاى ‪ .‬ئۇ «يەرٌەى خايلىىى» يىٖ خايى‬ ‫ظۈپىتىذە َاٌىهىيەت بېؽىذا تۇرـاى نەسِىللىزىذە ‪ ،‬ئالذى بىلەى پارچىلىًىپ‬ ‫ٌەتٍەى لېئْداٗ بۆلۈيهە بەِلىٍلەريى بىزلەؼتۈرۈپ ‪ ،‬وەؼىەريى نەرٌەس وىلفاى‬ ‫«يەرٌەى خايلىىى» (ظەئىذىخاى دەۋرىذە ؼەروتە وّْنۇلذىٌ ـەربتە بەدەخؽايفىچە‬ ‫بْلفاى رايْيالريىٖ َەنهىعى «يەرٌەى خايلىىى» ـا وارايتتى) بىز وەدەر نۇوىو‬ ‫ظىياظىي ۋەسىيەت تۇرـۇسـاى ‪َ .‬ەرخىل ئىىتىعادىي ۋە نەدەيىيەت ئىعالَاتلىزىًى‬ ‫ئېلىپ بارـاى ‪ .‬بْلۇپهۇ ئۇ نەرىپەتًى وىشـىٌ ظۆيّەچٍە ‪ ،‬ئۆس دەۋرىًىٖ بىلىو‬

‫‪82‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەَلىلىزىًى ئاالَىذە ئەتىۋارلىفاى ‪ .‬ئەدەبىيات‪-‬ظەيئەت ۋە باؼىا پەيلەر بْيىچە‬ ‫ٌۆپلىّەى ؼاِېزتالريى تەربىيىلەپ يېتىؽتۈرِەى ‪ .‬ؼۇيىٖ بىلەى ظەئىذىخاى دەۋرىذە‬ ‫وەؼىەر ۋە يەرٌەى وايتىذىٌ جايلىًىپ ‪ ،‬يەيە بىز وېتىو نەدەيىيەت نەرٌىشىّە‬ ‫ئاياليفاى ‪.‬‬ ‫ظەئىذىخاى ِەرچە ئۇيفۇر ئْى ئىٍٍى نۇوانىًى تْپالػ ‪ ،‬رەتلەػ ۋە‬ ‫يۈرۈؼلەؼتۈرۈؼتەً دەۋر بۆلّۈچ تارىخىي ئەَهىيەتلىَ خىشنەتٍە ئۆسى بىۋاظتە‬ ‫ئىؽتىزاً وىلهىفاى بْلعىهۇ ‪ٌ ،‬ۆٔلىّە ئاؼۇيذاه بىز يۈٌعەً نۇدىئاايى پۈٌۈپ ‪ ،‬بۇ‬ ‫ئىؾ ئۈچۈى ياخؽى ؼەرت‪-‬ؼارائىت َاسىزالؼىا سّر تىزىؽچايلىي ٌۆرظەتٍەى ‪.‬‬ ‫ئەيًى چاـذا ئۇ واراخايىيالر دەۋرىذە وۇرۇلفاى «ظاجىيە نەدرىعى» ئاظاظىذا وايتا‬ ‫تىٍلىّەى وەؼىە «خايلىي نەدرىعى» ۋە يەرٌەيذە وۇرـاى «خايلىي نەدرىعى» لىزى‬ ‫َەنذە يەرٌەيذىٍى ئْردا ٌۆٗ بْيىفا وۇرـاى «دىۋايخايا» (خايلىي ٌۈتۈپخايا) ؼۇ‬ ‫ۋاوىتالردا ظەئىذىيە خايلىىى تەۋەظىذىال ئەنەط ‪ ،‬بەلٍى پۈتۈى ئْتتۇرا ئاظىيا‬ ‫بْيىچە ناؼُۇر بىلىو يۇرتلىزى ۋە ئىلهىي تەتىىىات ئْرۇيلىزى ئىذى ‪ .‬بۇ ئىلىو‬ ‫يۇرتلىزىذا ئەرەب تىلى ‪ ،‬پارىغ تىلى ‪ ،‬ئْردا تىلى ‪َ ،‬ېعاب ‪ ،‬تارىخ ‪ ،‬نېذىتعىًا‬ ‫‪ ،‬ئاظتزّيْنىيە ‪ ،‬دېُىايچىلىي ‪ ،‬وْٗ َۇيەر واتارلىي ئىلىهالردىٌ تاؼىىزى ئەدەبىيات‬ ‫‪ ،‬نۇظىىى (نۇسىٍىؽىًاظلىي) واتارلىي پەيلەر تەظىغ وىلفاى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٖ‬ ‫ئەتزاپى ذا َەر وايعى جايالردىٍى نەؼُۇر ئالىهالر ئۇيۇؼىايىذى ‪ .‬ظەئىذىخاى‬ ‫دەۋرىذىٍى وەؼىەر ۋە يەرٌەيًىٖ بۇيذاه ِۈللەيّەى ۋەسىيىتىًى خۇددىي ئالىؽىز يەۋائى‬ ‫دەۋرىذىٍى َېزاتًىٖ ۋەسىيىتىّە ئْخؽىتىؾ نۈنٍىٌ ‪.‬‬ ‫ظەئىذىخاى يۇوىزىذا ٌۆرظەتٍىًىهىشدەً تااليلىي ؼائىز ‪ ،‬نەؼُۇر نۇظەيًى َەم‬

‫‪83‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نْـەيًى (نۇسىٍايت َەم نۇوانچى) بْلعىهۇ ‪ ،‬ئۇيىٖ بۇ جەَەتتىٍى ئىجادىيەتلىزى‬ ‫دەۋرىهىشِە تْللۇه يېتىپ ٌېلەلهىّەى ‪ .‬پەوەت «تارىخى رەؼىذى» دە ئۇيىٖ بىز‬ ‫وايچە پارچە ؼېئىزلىزى ئۆريەً وىلىًفاى ‪:‬‬

‫وايعى ِۈلؽەيًىٖ يۈسۈٔذەً بىز ِۈلى رەياظى بار ‪،‬‬ ‫وايعى ِۈلًىٖ بىز نېًىٕذەً بۇلبۇلى ؼەيذاظى بار ‪.‬‬ ‫َۈر بىزلە جەيًەتۇٗ‪-‬نەئۋايى ٌۆٔلۈم يەيلەظۇى ‪،‬‬ ‫ياريىٖ ٌْيىذا يۈسنىٖ جەيەتتۇٗ نەئۋاظى بار ‪.‬‬ ‫لەئلىذىٌ خەتتى بْدۇر َەر دەم تىزىٍلىٍٍە يىؽاى ‪،‬‬ ‫خۇػ يىؽايذۇرى ئىٍى واؼىذىٌ تْـزاظى بار ‪.‬‬ ‫بىز ظۇجۇً ظٍش بەخؽىٕذە ەّياٌى نەظىِ ئەيىاظى بار ‪.‬‬ ‫يۆسرە ٌاٌۇلۇ سّلمىٌ پەرىؽاى ٌۆرِىلى ‪،‬‬ ‫ئى ظەئىذ ئاؼۇلتە ٌۆٔلۈنًىٖ ئەجەب ظەۋداظى بار ‪.‬‬

‫ظەئىذىخايًىٖ بۇ ؼېئىزىًى نۇوام ئاَأىفا ظېلىپ ئېيتىايلىىى نەلۇم ‪ .‬بۇ يەردە ؼۇيى‬ ‫ئېيتىؾ ٌېزەٌٍى ‪ ،‬ظەئىذىخاى وۇرـاى «يەرٌەى خايلىىى» دەۋرى «واراخايىيالر‬ ‫خايلىىى» دەۋرىذىٌ ٌېيىًٍى ئۇيفۇر نەدەيىيىتىًىٖ ئىٍٍىًچى وېتىهلىي ِۈللىًىؾ‬ ‫دەۋرى َېعاباليعىهۇ ‪ ،‬لېٍىٌ بۇ دەۋردە تىل جەَەتتە ئەرەب ۋە پارىعالؼتۇرۇؼىا‬ ‫ٌۆپزەً ئەَهىيەت بېزىلّەچٍە ‪ ،‬ئۇيفۇر تىلىًىٖ ئەيئەيىۋى ظاپلىىى ٌۆرۈيەرلىَ‬ ‫بۇسۇلۇؼىا ئۇچزاپ ‪ ،‬ؼۇ دەۋريى ٖ ئەدەبىياتى ۋە نۇسىٍا تىلىذا ئەٌغ ئەتٍەى ‪ .‬بۇيذاه‬

‫‪84‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َالەتًى ظەئىذىخاى دەۋرى نەدەيىيىتىًىٖ ئەپعۇظلىًارلىي تەرىپى دېيىؾ نۈنٍىٌ ‪.‬‬

‫ئەظٍەرتىؾ ‪ :‬بۇ تېها داۋانلىي يْللىًىذۇ دەپ داۋانى يْلاليهىفاى يْلاليعا تْلۇوالپ‬ ‫وْيىهەى ‪.‬‬

‫تېهىعىش ‪. . .‬‬

‫َاجى ئابذۇظەنەت خېلىل ؼېئىزلىزى‬

‫دۇييايىَ َەر ئىشى تېپىشهاق ‪ ،‬سىرغا باي بولدى ‪،‬‬ ‫شۇ بۇ نەزنۇيدىمى تەرىپ ‪ ،‬يەلۈيهۇ تاالي بولدى ‪.‬‬ ‫يېتىپ ئوٌدا وويا تاغدەك يېهەتًى يەپ تۈوەتمەيلەر ‪،‬‬ ‫َورۇيلۇق ۋەجىدىٌ ئاخىر بىراۋالرغا ناالي بولدى ‪.‬‬ ‫بىرى َەسرەتتە زار يىغالپ ئۆزىًى ئۇرسا تام‪-‬تانغا ‪،‬‬ ‫بىرىًىَ لۆٌلى خاتىرجەم ئۆيىدە بەزنە چاي بولدى ‪.‬‬ ‫جاپادا نالچى ناُ بورداپ قوتاز ‪ ،‬قويالريى سەنرىتسە ‪،‬‬ ‫‪85‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يېرىو لېچىدە ئاق يايچى يېجىسًىَ ئاغسى ناي بولدى ‪.‬‬ ‫تەلەببۇر َەندە غاپىلالر لۆٌۈُ رايىچە يوُ تۇتقاچ ‪،‬‬ ‫ئۇالريىَ دىل ئۆيى شەيتاى ئۈچۈى ئىشرەتمە جاي بولدى ‪.‬‬ ‫غورۇرلۇق ‪ ،‬چىٌ َايالىقالر قارالدى سوغ يەزەرلەردە ‪،‬‬ ‫ۋاقىتسىس چاٌغا جىَ ئالتۇى لۆنۈلىەچ بۇيدا الي بولدى ‪.‬‬ ‫رەزىللىن َەندە ئىللەتمە ئېچىق‪-‬غۇالشتى ناُ‪-‬دۇييا ‪،‬‬ ‫لۆرۈنسىس سەت چىرايهۇ پۇُ بىلەى ئاسهايدا ئاي بولدى ‪.‬‬ ‫‪.............................‬‬ ‫‪..........‬‬ ‫يەزەر سالسام َاياتلىققا ئازاب لۆپ ‪ ،‬شادلىقى ئازلەى ‪،‬‬ ‫پەلەك چېُرىىە راستاليغاى پىالشًىَ چاتلىقى ئازلەى ‪.‬‬ ‫قىهىي چاپقاچقا پۇُ‪ -‬ناُ دەپ ‪ ،‬نۇقەددەس ‪ ،‬ئەتىۋا وۈُ دەپ ‪،‬‬ ‫شۇٌا يەپتىٌ ئۇالريىَ نەي ‪َ . . .‬ارانغا ياتلىقى ئازلەى ‪.‬‬ ‫بىرى غەيرىي يىيەت‪ -‬لويدا ‪ ،‬بىرى تەشۋىش بىلەى ئويدا ‪،‬‬ ‫ئېغىر دىشۋارچىلىق خاقاى ‪ ،‬لۆٌۈُ ئاۋاتلىقى ئازلەى ‪.‬‬ ‫لۆنۈلىەچ پاك يونۇس َەم ئاز ‪ ،‬بولۇپهۇ ئادىهىلىن تار ‪،‬‬ ‫قىلىًغاى وەپتىهۇ ئاچچىق ‪ ،‬بىراق سوُ ‪ ،‬تاتلىقى ئازلەى ‪.‬‬ ‫ئۆنۈريىَ نەيسىلى چەلسىس ‪ ،‬ساالر باغرىغا ئىًساى ئىس ‪،‬‬ ‫ياياق يۇرغۇيلىرى يولدا خېچىر َەم ئاتلىقى ئازلەى ‪.‬‬ ‫َوسۇُ چاشقايغا لۆپ يەنمەى ‪ ،‬بۇ ئىش دېُقايغا بىر غەنمەى ‪،‬‬

‫‪86‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇالر تىممەى دەرەخلەريىَ بىرەر يەق لاتلىغى ئازلەى ‪.‬‬ ‫َاال ئۆزوەرنىدى تەقدىر ‪ ،‬ئېچىلهاستىٌ بىرەرنۇ سىر ‪،‬‬ ‫قىلىًغاى چارە‪ -‬تەدبىريىَ ساب َەم پاللىغى ئازلەى ‪.‬‬ ‫‪.............................‬‬ ‫‪...........‬‬ ‫سولۇلداپ يۈردى بەزەيلەر جىهىدىٌ ئەتىۋار واُ دەپ ‪،‬‬ ‫ئۇيىٍغا َەم يۈلەك ‪ ،‬دەسهى َاناى يايچۇقتا پۇُ‪-‬ناُ دەپ ‪.‬‬ ‫يېشىپ سىر تەلتىًى يۇسرەت‪-‬ئۇتۇققا يوُ ئاچهاي ‪،‬‬ ‫شۈلۈر قىپ ياتتى يۇرغۇيالر يېتەر َازىرقى بۇ َاُ دەپ ‪.‬‬ ‫زەَەر يەٌلىغ سېسسىق نەيًى سۈنۈردى شۈبُىسىس باُ دەپ ‪.‬‬ ‫يادايالر نەيلىًى ئەال بىلىپ ئىشرەتمە باغالشتى ‪،‬‬ ‫چىشىهًىَ بارىدا وۆش يەي بولۇپ لەتهەستە نەى چاُ دەپ ‪.‬‬ ‫پىشايەم تەقدىرى بولسا نەوەر تەتۈر ئاناُ تاپهاي ‪،‬‬ ‫يۈرۈشتى وۆُ‪ -‬واراً خەقلەر ئۇيى ئوٌشايدۇ دەپ «پاُ» دەپ ‪.‬‬ ‫َەشەنەتخورغا داغۋازلىق يىشاى بولغاچقا تەخىرسىس ‪،‬‬ ‫تىًىهسىس چاپتى ئۆي‪-‬جايًى قىالي تەرىهە ۋاُ‪-‬ۋاُ دەپ ‪.‬‬ ‫َەسەتخور ‪ ،‬بىللە ناٌغايًى تىپىپ ئەپ پۇتلىدى َەردەم ‪،‬‬ ‫ئۆزۈم بىرال چىقاي باشقا يىقىلغىٌ ئارقىدا قاُ دەپ ‪.‬‬ ‫جىدەرخور تەلۋىلەر لۆٌىل يېقىٌ بولغاچ جاَالەتمە ‪،‬‬ ‫سېلىپ تىل ئۆزوىًى جەٌىە چاقىردى پىچاق ئاُ ! دەپ ‪.‬‬

‫‪87‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تەلەببۇر َەندە نەيهەيچى تىمىپ تۆت تاُ جىرىو چۆلىە ‪،‬‬ ‫وىدەيدى بۇ ئىشىهغا ئەي خااليىقالر يەزەر ساُ دەپ ‪.‬‬ ‫ئىشەيىەى تاغدىهۇ بەزى لىيىن ياتهايدۇ دىل خاالپ ‪،‬‬ ‫شۇٌا تەلرارلىدىو ‪ :‬لۆٌلۈم سەۋىر قىل بولهىغىٌ الُ دەپ ‪.‬‬ ‫‪.............................‬‬ ‫‪..........‬‬ ‫چېپىپ ئات چەللىىە الپًى ئۇرۇپ ئاقهاس پاراً قىلدۇق ‪،‬‬ ‫قۇالقالريى سېلىپ ئىشقا َاناى باشًى واراً قىلدۇق ‪.‬‬ ‫تۇال ئوي‪ -‬ئويلىدۇق تەلتى لۆرۈيهەس غەيرى ئىش َەقتە ‪،‬‬ ‫بۇزۇپ ساغالم تەپەلمۇريى راۋاى َەسًى ساراً قىلدۇق ‪.‬‬ ‫تېخى قورساقتىمى جايغا ئاتاپ پوسها ‪ ،‬شۈنۈك يىغدۇق ‪،‬‬ ‫بايا تىممەى لۆچەت‪-‬تالغا َەشەنەتلىن باراً قىلدۇق ‪.‬‬ ‫لېلىشهەسلىن ئارا بىرسى تۆلۈپ يىغلىسا زار‪-‬زار ‪،‬‬ ‫بىرەر ئىش لۆرنىىەى قۇالقًى بۇيدا پاً قىلدۇق ‪.‬‬ ‫تېرىپ نىش‪-‬نىش ياال وەپًى بىراۋغا چاپلىدۇق تۆَهەت ‪،‬‬ ‫لىچىن يۇخسايًىهۇ زورالپ زورايتىپ ئەلىە باً قىلدۇق ‪.‬‬ ‫َايا ‪ ،‬ئىًساب ‪ ،‬پەزىلەتلەر َايالسىس داجىغاچ بىسدىٌ ‪،‬‬ ‫« ئۆزۈًٌى ئويال َەر دائىو» دېىەيًى لاتتا ئاً قىلدۇق ‪.‬‬ ‫ئۇلۇغ ئەجداد نىراسى‪-‬پاك ‪ ،‬يونۇس‪-‬ئار بۇلغۇيۇپ لەتتى ‪،‬‬ ‫ئېسىل ئەخالقًى ناُ‪ -‬دۇييا ئۈچۈى لىر َەندە چاً قىلدۇق ‪.‬‬

‫‪88‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪.............................‬‬ ‫‪...........‬‬ ‫َاياتلىق ئالىهى ئىچرە ياشارلەى َەر قىسىو بەيدە ‪،‬‬ ‫بىرى چۆنمەلسە زەر تويغا ‪ ،‬بىرىًىَ ئۈستىدە جەيدە ‪.‬‬ ‫يىتىو يوقسۇلغا بىر ياى يوق جېًى قىيًالسا ئاچلىقتىٌ ‪،‬‬ ‫لۆرەً پۇلدار قىالر ياشتا َەنىشە ناي بىلەى قەيدە ‪.‬‬ ‫بولۇپ نەستايە غاپىلالر شاپاشالپ يۈرسە پۇُ قوغالپ ‪،‬‬ ‫بېسەر ئۆنرىًى يۇرغۇيالر تىًىهسىس لەشپىيات ‪ ،‬پەيدە ‪.‬‬ ‫پۇتاقلىق ئەورى لىهالرغا قىيىٌ بولغاچقا ئىش قوشهاق ‪،‬‬ ‫ئىلىپتەك تۈز ‪ ،‬بەلەى خاغا سېلىًغاي ئۈستىلەپ رەيدە ‪.‬‬ ‫پەزىلەتسىس ‪َ ،‬اياسىسالر سېلىپ باشالرغا دەرت‪-‬لۈلپەت ‪،‬‬ ‫َاياسىس پالىسە يولًى قىالر ئەخلەت بىلەى وەيدە ‪.‬‬ ‫َاناى تەييارغا‪َ-‬ەيياريىَ يېسىۋە‪-‬لوقهىسى يەقال ‪،‬‬ ‫بىراق ئىشچاى قىلىپ نەًَەت نەجالى قالهىغاي تەيدە ‪.‬‬ ‫َەسەتخور ‪ ،‬بەد زۇۋايالردىٌ تۆلۈلىەي تۇشهۇ تۇش قارغىش ‪،‬‬ ‫تېپىپ ئانەت بىراۋ ‪ ،‬قىلسا خوشاللىق بۇلبۇلى خەيدە ‪.‬‬ ‫ئايا يالقۇى ئېسىل خىسلەت ‪ ،‬پەزىلەت ئىشقىدا لۆيىىٌ ‪،‬‬ ‫سۆلۈپ تۇرغىٌ رەزىللىمًى تىًىق وەر بولسىال سەيدە ‪.‬‬ ‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=6853&keyword‬‬

‫‪89‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئۇيغۇر قەدىهمى لىتابەتچىلىن نەدەيىيىتىىە تەسىر لۆرسەتمەى‪100‬‬ ‫يادىر لىتاب ‪.‬‬

‫ئۇيفۇر وەدىهٍى ٌىتابەتچىلىَ نەدەيىيىتى __ ئۇساه تارىخىي تەرەوىىيات جەريايىذا‬ ‫پەيذا بْلۇػ ‪ ،‬راۋاجلىًىؾ ‪ ،‬تەرەوىىي وىلىؾ ۋە نۇٌەنهەللىؽىؾ باظىۇچلىزىًى‬ ‫بېعىپ ئۆتۈپ ‪ ،‬دۇييا نەدەيىيەت ـەسىًىعىذىٍى بىباَا ِۆَەرلەريىٖ بىزىّە‬ ‫ئاياليذى ‪« .‬ئۇيفۇر وەدىهٍى ٌىتابەتچىلىَ نەدەيىيىتى» ئۆسىًىٖ تەرەوىىيات‬ ‫داۋانىذا تەظىزى سّر بْلفاى ِۈللىًىؾ دەۋرلىزىًى بەرپا وىلىپ ‪ ،‬ؼۆَزىتى دۇيياـا‬ ‫يېيىلفاى نەؼُۇر ئەربابالر ‪ ،‬ئالىهالر ‪ ،‬ياسـۇچى ‪ ،‬ؼائىزالر ٌىتابلىزى ئاروىلىي ئۇيفۇر‬ ‫وەدىهٍى ٌىتابەتچىلىَ نەدەيىيىتىًى يۇرلۇه ئابىذىّە ئاياليذۇردى ‪ .‬بۇالردىٌ‬ ‫ٌۇنزاجىۋا ‪ ،‬تْييۇوۇه ‪ ،‬لارابى ‪ ،‬يۈظۈپ خاط َاجىپ ‪ ،‬نەَهۇد وەؼىەرى ‪،‬‬ ‫ئەخهەت يۈًٌەٌى ‪ ،‬ئەلىؽىز يەۋائى ‪ ،‬نۇَەنهەت نىزسا َەيذەر ‪ ،‬خىزوىتى ‪ ،‬سەلىلى‬ ‫‪ ،‬ئەرؼى ‪ ،‬ئابذۇرېُىو يىشارى ‪ ،‬نۇلال بىالٗ ياسىهى ‪ ،‬تەجەللى واتارلىي نۇتەپەٌٍۈر‬ ‫‪ ،‬ئالىو ‪ ،‬ياسـۇچى ‪ ،‬ؼائىزالر ٌۈچلۈً پلعەپىۋىلىٍٍە ئىّە بْلفاى ‪ ،‬دۇيياـا تەظىزى‬

‫‪90‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ٌۈچلۈً «تۈرٌىي تىلالر دىۋايى» ‪« ،‬وۇدادـۇبىلىَ» ‪« ،‬ئەتەبەتۇٗ َەوىايىي»‬ ‫«خەنعە» ‪« ،‬خەسائىًۇٗ نائايى» ‪« ،‬تارىخىي رەؼىذى» ‪« ،‬سەلىلى دىۋايى» ‪،‬‬ ‫«دىۋاى ئەرؼى» ‪« ،‬يىشارى داظتايلىزى» ‪« ،‬ـەسەلىيات» ‪« ،‬يۇسۇِۈم» ‪ِ« ،‬ۈٗ ۋە‬ ‫يەۋرۇس» واتارلىي ٌىتاب ۋە ئەظەرلىزى بىلەى ئۇيفۇر وەدىهٍى ٌىتابەتچىلىَ‬ ‫نەدەيىيىتىًىٖ ِۈللىًىؾ دەۋرلىزىًىٖ ؼاَىذلىزىذۇر ‪ .‬ئۇالريى ٖ بۇ ٌىتابلىزى‬ ‫(ئەظەرلىزى) بۈِۈيٍى دەۋرىهىشِىچە ئەتىۋارلىًىپ ظاولىًىپ ‪ٌ ،‬ەٓ خەلي‬ ‫تەرىپىذىٌ ظۆيۈپ ئْوۇلهاوتا ‪ .‬بۇ ؼەۋٌەتلىَ ٌىتابالردىٌ «تۈرٌىي تىلالر دىۋايى»‬ ‫‪« ،‬وۇدادـۇبىلىَ» ‪ ،‬نەَهۇد وەؼىەرى ۋە يۈظۈپ خاط َاجىپ ۋەٌىللىٍىذىٍى‬ ‫‪- 11‬ئەظىز ئۇيفۇر وەدىهٍى ٌىتابەتچىلىَ نەدەيىيىتى ِۈللىًىؾ دەۋرىًىٖ نەَعۇلى‬ ‫بْلعا ‪« ،‬خەنعە» بىلەى «خەسا ئىًۇٗ نەئايى» ‪ِ« ،‬ۈٗ ۋە يەۋرۇس»‪- 15‬ئەظىز‬ ‫ئۇيفۇر وەدىهٍى ٌىتابەتچىلىَ نەدەيىيىتًىٖ ِۈللىًىؾ دەۋرلىزىًىٖ ؼاَىذلىزىذۇر ‪.‬‬ ‫‪ 100‬نەؼُۇر‬ ‫تۆۋەيذە ئۇيفۇر وەدىهٍى ٌىتابەتچىلىَ نەدەيىيىتىّە تەظىز ٌۆرظەتٍەى‬ ‫ٌىتابالريى تْيۇؼتۇرۇپ ئۆتىهىش ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ .‬ئوغۇزيانە‬

‫«ئْـۇسيانە» ئۇيفۇرالريى ٖ وەدىهٍى وەَزىهايلىي ئىپْظلىزىًىٖ بىزى بْلۇپ ‪،‬‬ ‫ئىپتىذائىي جەنئىيەتًىٖ ئاخىزوى نەسِىلىذە يېشىلفاى ‪ .‬ئۇيىٕذا ئەجذادلىزىهىشيىٖ‬ ‫ئىپتىذائىي جەنئىيەتًىٖ ئاخىزوى نەسِىلىذىٍى تەبىئەت بىلەى ٌۈرەػ وىلىپ ئۆس‬ ‫جاظارىتىًى ٌۆرظەتٍەيلىٍى ‪ٌ ،‬ېيىًٍى وىعىهىذا ئْـۇسيىٖ خاى بْلۇؼى ‪ ،‬ئۇيىٖ‬

‫‪91‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َەربىي يۈرۈؼلىزى باياى وىلىًفاى ‪ .‬ئەظەردە نْٗ تارىخى ۋە ئىتًۇِزالىَ ناتېزىيالالر‬ ‫بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيى وەدىهٍى ئۇيفۇر ئىجتىهائىي َاياتىًىٖ بەدىئىي وانۇظى دەپ واراؼىا‬ ‫بْلىذۇ ‪« .‬ئْـۇسيانە» ئەجذادلىزىهىشيىٖ يىزاه وەدىهٍى ناددى ۋە نەيىۋى َاياتىًى‬ ‫َەروايعى تەرەپتىٌ نۇپەظعەٗ يۇرۇتۇپ بەرِەى ‪.‬‬ ‫«ئْـۇسيانە» ئىپْظىًىٖ ئەظلى تېٍىعتىًىٖ تېزايعىپىٍعىيىعى وىعهى ۋە َاسىزوى‬ ‫ساناى ئۇيفۇر تىلىذىٍى يەؼهىعى بىزِە ئىؽلەيّەى ئەظەر بْلۇپ ‪ ،‬بۇ ٌىتاب‬ ‫نىللەتلەر يەؼزىياتى تەرىپىذىٌ‪- 1981‬يىلى يەؼىز وىلىًفاى ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫‪ .‬ئىممى تېمىًًىَ َېمايىسى‬

‫بۇيىٕذا «بىز تېٍىٌ» ياخؽىلىىًىٖ ‪« ،‬يەيە بىز تېٍىٌ» يانايلىىًىٖ ظىهۋّلى‬ ‫وىلىًفاى بْلۇپ ‪ ،‬ئْخؽىهىفاى ئىٍٍى خىل ئْبزاس ۋە ئىٍٍى خىل خارەٌتېزيى‬ ‫ئىًتايىٌ جايلىي ۋە ياروىٌ ظۈرەتلەػ ئاروىلىي ‪ ،‬ئاجىش بىچارىلەريى‬ ‫ئاساب‪-‬ئْوىبەتتىٌ وۇتۇلذۇرۇؼىا ئىًتىلىؽتەً يۈٌعەً ئىًعايپەرۋەرلىَ ئىذىيە‬ ‫وىشـىٌ نەدَىيلەيّەى ‪ .‬ؼۆَزەتپەرەظلىَ ‪َ ،‬ەظەتخْرلۇه ‪ ،‬ؼەخعىيەتچىلىَ ‪،‬‬ ‫وارايى يەتلىٍٍە ئْخؽاػ ئىًعايىيەت ئەخالوىفا سىت بْلفاى ياناى ئىللەتلەر پاػ‬ ‫وىلىًفاى ‪.‬‬ ‫رىۋايەتتە تەسۋىزلەيّەى چْٓ تېٍىٌ بۇددا دىًىفا واتتىي ئېتىىاد وىلىذىفاى ‪ ،‬ئۇيىٖ‬ ‫ئەوىذىلىزىًى ئەنەلّە ئاؼۇرۇؼًى ئۆسىًىٖ بىزدىٌ‪-‬بىز بۇرچى َېعاباليذىفاى‬ ‫ياَايىتى ئاه ٌۆٔۈٗ ‪ ،‬ظاپ دىل ‪ ،‬ظەنىهي ئادەم بْلفايلىىى ئۈچۈى ‪ٌ ،‬ەنبەـەٗ ‪،‬‬

‫‪92‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئاجىش ‪ ،‬بىچارىلەريىٖ جاپادا والفايلىىىفا چىذاپ تۇرالهايذۇ ‪ .‬تىزىٍچىلىًٍى دەپ‬ ‫ِۇياٍ َېعاباليفاى ئىؽالريى وىلىۋاتىايلىىىًى ٌۆرۈپ تېىىهۇ ئاسابلىًىذۇ ‪ .‬ؼۇٔا ئۇ‬ ‫ئاجىش‪-‬بىچارىلەريى ِۇياَتىٌ خالى وىلىؾ ئۈچۈى ‪ ،‬چىًتەنەيى ئەيّۈؼتەريى‬ ‫ئەٌىلىؽتىٌ ئىبارەت خەتەرلىَ ئىؽىا بەٗ باـاليذۇ ‪ .‬جاپا‪-‬نۇؼەَىەتتىٌ ‪،‬‬ ‫َېزىؾ‪-‬چارچاؼتىٌ وىلچە وْروۇپ والهايذۇ ‪ .‬ئۇ ئۆسىًىٖ ئەوىل‪-‬پاراظىتى ‪،‬‬ ‫بىلىهلىَ ‪ ،‬دايىؽهەيلىٍى بىلەى بارلىي تْظىۇيالريى ‪ ،‬خېيىو‪-‬خەتەرلەريى يېٕىپ‬ ‫چىىىذۇ ‪ .‬ئۇ ئاخىزىذا َەوىىەتەى نۇددىئاظىفا نۇۋاپىي يۇرـۇى ياخؽى ئىؽالريى‬ ‫وىلىپ ‪ٌ ،‬ەنبەـەٗ ‪ ،‬ئاجىش ‪ ،‬بىچارىلەريى ‪ ،‬تىلەنچىلەريى ئاچارچىلىىتىٌ ‪،‬‬ ‫يالىٕاچلىىتىٌ وۇتۇلذۇرۇپ ‪ ،‬خەلي ئانهىعىًىٖ وىشـىٌ َېهايىعىّە ۋە ئالچىؽىفا‬ ‫ظاساۋەر بْلىذۇ ‪ .‬چْٓ تېٍىٌ يۈٌعەً خەلىپەرۋەرلىَ ئىذىيىعىّە ئىّە پاراله ـايىۋى‬ ‫ئْبزاس بْلۇپ َېعابلىًىذۇ ‪.‬‬ ‫رىۋايەتتە ئۇيىٕذىٌ باؼىا تېٍىًًىٖ ئىًىعىًىٖ ئْبزاسى تەظۋىزلەيّەى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇ‬ ‫وْلىذىٌ َىچ ئىؾ ٌەلهەيذىفاى ‪ ،‬ئىچى تار ‪َ ،‬ەظەتخْر ‪ ،‬ئۆس ؼەخعىيىتى ‪،‬‬ ‫يام‪-‬ؼۆَزىتى ئۈچۈى َەر وايذاه پەظٍەؼلىَ ‪ ،‬يانايلىي وىلىؽتىٌ يايهايذىفاى‬ ‫ئۇچۇـا چىىىاى ؼەخعىيەتچى ‪ ،‬وارايى يەت ‪ ،‬ظۈيىەظتچىلەريىٖ ۋەٌىلى بْلۇپ‬ ‫َېعابلىًىذۇ ‪.‬‬ ‫«ئىٍٍى تېٍىٌ»يىٖ َېٍايىعى يانلىي بۇ ئەظەريى وارا خۇجا ئۇيفۇر خايلىىى‬ ‫دەۋرىذە ياؼىفاى نەلۇم بىز ئۇيفۇر تەرىپىذىٌ ظايعىٍزىت تىلىذىٌ ياٌى‬ ‫خەيشۇچىذىٌ ئۇيفۇر تىلىفا تەرجىهە وىلىًفاى دەپ پەرەس وىلىؽىا بْلىذۇ ‪ .‬بۇ ٌىتاب‬ ‫بېتىذە‪ 8-‬وۇردىٌ خەت يېشىلفاى ‪ 640،‬وۇرـا يېىىٌ َەجىهّە‬ ‫‪7‬‬ ‫‪ 80‬بەت ‪َ ،‬ەر بىز‬

‫‪93‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىّە چْٓ ئەظەر بْلۇپ ‪ ،‬ئۇ َاسىز پارىض نىللىي ٌۈتۈپخايىعىذا ظاواليهاوتا ‪ .‬بۇ‬ ‫ئەظەر تېپىلىپ ئارىذىٌ ‪ 7- 6‬يىل ئۆتٍەيذىٌ ٌېيىٌ (‪- 1914‬يىللىزى) ‪،‬‬ ‫پىللىئْت بۇ ئەظەر ئۈظتىذىٍى ئۆسىًىٖ تۇيجى وېتىهلىي تەتىىىات ناوالىعىًى ئېالى‬ ‫وىلذى ‪ .‬ؼۇيىٕذىٌ بۇياى بۇ ئەظەر ياۋرۇپا ۋە ئاظىيادىٍى تۈرٌؽۇياظالريىٖ ٌۈچلۈً‬ ‫دىىىەت ئېتىبارىًى وْسـىذى ‪ .‬ئۇالر بۇ ئەظەريى دۇييادىٍى خىلهۇ‪-‬خىل تىلالرـا‬ ‫تەرجىهە وىلىپ ‪ ،‬خەلىئاراـا تْيۇؼتۇرـايذىٌ باؼىا ‪ٌ ،‬ۆپلىّەى ئىلهىي ناوالىالريى‬ ‫يېشىپ ‪ ،‬بۇ ئەظەر ئۈظتىذىٍى ئۆس نۇالَىشىلىزىًى ئْتتۇرـا وْيذى ‪ .‬بۇيىٕذىٌ‬ ‫وارىفايذا ئىٍٍى تېٍىٌ رىۋايىتىًىٖ وەدىهٍى ئۇيفۇر تىلىًى ‪ ،‬وەدىهٍى ئۇيفۇر‬ ‫نەدەيىيىتى ��ە ئەدەبىياتىًى ‪ ،‬بۇددىشنًىٖ ئۇيفۇر نەدەيىيىتىّە ٌۆرظەتٍەى تەظىزى‬ ‫ۋە ئۇيفۇر خەلىىًىٖ دىًىي ئېتىىادى ‪ ،‬چۈؼەيچىعى واتارلىي نۇَىو نەظىلىلەريى‬ ‫بىلىؾ َەم تەتىىي وىلىؽىهىشدا يەوەدەر وىههەتلىَ نەدەيىي يادىٍارلىي ئىٍەيلىٍىًى‬ ‫بىلىۋالفىلى بْلىذۇ ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ .‬ئالىپ ئەرتۇٌا داستايى‬

‫«ئالىپ ئەرتۇٔا» داظتايى ئۇيفۇرالريى ٖ وەدىهٍى تارىخىي داظتايى ياٌى ئېپْظىذۇر ‪.‬‬ ‫ئەظەر وەَزىهايى ئالىپ ئەرتۇٔا تەخهىًەى نىالدىذىٌ بۇرۇيىى ‪- 7‬ئەظىزدىٌ‬ ‫‪- 8‬ئەظىزِىچە بْلفاى ئارىلىىتا ياؼىفاى ئۇيفۇرالريى ٖ نەؼُۇر وەَزىهايى ۋە‬ ‫خاوايىذۇر ‪.‬‬ ‫وەدىهٍى ئۇيفۇرالر ئۇيى «واپاليذەً باتۇر» دېّەى نەيىذە ئالىپ ئەرتۇٔا دەپ ‪،‬‬

‫‪94‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تاجىَ‪-‬پارىعالر «ئالزاظىياپ» دەپ ئاتىفاى ‪« .‬تۈرٌىي تىلالر دىۋايى» دا بۇ‬ ‫داظتايذىٌ پارچىالر بېزىلّەى ‪« .‬ؼاًَانە» ۋە «وۇدادـۇبىلىَ» داظتايلىزىذا ‪،‬‬ ‫يەۋائىًىٖ «تارىخىي نۈلٍى ئەجەم» يانلىي ئەظەرلىزىذە بۇ تارىخىي ؼەخغ َەوىىذە‬ ‫نەلۇناتالر بېزىلّەى ‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫‪ .‬ئىدىقۇت نەَمىهىسى سۆزلۈلى‬

‫«ئىذىىۇت نەٍَىهىعى ظۆسلۈٌى» لۇـەت بْلۇپ ‪ ،‬وۇچۇ دەۋرىذە تۈسۈلّەى ‪.‬‬ ‫نىللەتلەر يەؼزىياتى تەرىپىذىٌ‪- 1984‬يىلى يەؼىز وىلىًفاى ‪ .‬بۇ لۇـەت نىٖ‬ ‫ظۇاللىعى دەۋرىذە تۈسۈلّەى بْلۇپ ‪ ،‬وەدىهٍى ئۇيفۇر تىلى بىلەى خەيشۇ تىلىًىٖ‬ ‫ظۆسلۈٌلىزىًى ظېلىؽتۇرۇػ خارەٌتېزىذىٍى لۇـەت ‪ .‬ئۇيىٖ يۇظخىلىزى ياَايىتى‬ ‫ٌۆپ بْلۇپ ‪ ،‬بېيجىٕذا تۆت خىل يۇظخىعى ظاواليهاوتا ‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫‪ .‬نايتىرى سىهىت‬

‫«نايتىزى ظىهىت» وۇچۇ دەۋرى تەرجىهە ئەدەبىياتىًىٖ يۈٌعەً يانايەيذىعى‬ ‫بْلفاى ‪ 27 .‬پەردىلىَ درانا ئەظىزى بْلۇپ بۇددىشم ئەوىذىلىزىًى ئاظاظىي تېها‬ ‫وىلفاى ‪ .‬بۇ ئەظەريىٖ َاسىزوى ساناى ئۇيفۇر تىلىذىٍى يۇظخىعى ؼىًجآ خەلي‬ ‫يەؼزىياتى تەرىپىذىٌ ‪- 1988‬يىلى يەؼىز وىلىًفاى ‪َ .‬اسىز «نايتىزى ظىهىت»‬ ‫يىٖ دۇييادا ئالتە خىل وْلياسنا يۇظخىعى بار ‪ .‬ئۇيىٖ ئىٍٍىعى تۇرپاى ظېّٕىهذىٌ‬

‫‪95‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬ئىٍٍىعى تۇرپاى نْرتۇوتىٌ تېپىلفاى ‪- 1956.‬يىلى واراؼەَەر ؼىٍؽىًذىٌ‬ ‫تېپىلفاى يۇظخىعىال ئاپتْيۇم رايۇيلۇه نْسىيذا ظاواليهاوتا ‪« .‬نايتىزى ظىهىت»‬ ‫چْٓ َەجىهلىَ ئەظەر بْلۇپ ‪ ،‬وەدىهٍى ئۇيفۇر يېشىىىذىٍى وْلياسنىالر ئىچىذە‬ ‫دەۋرى ئەٓ ئۇسۇى بْلفاى بۇددا دىًى نەسنۇيذىٍى سّر َەجىهلىَ ظەًَە ئەظىزى ‪.‬‬ ‫بۇ ئەظەر نۇٌەنهەٗ بەدىئى ؼەٌىل ‪ٌْ ،‬يٍزېت ئْبزاس ‪ ،‬نۇٌەنهەٗ ظىيْصىت‬ ‫ۋەوەلىٍى ‪ ،‬جايلىي وەدىهٍى ئۇيفۇر تىلى ئاروىلىي نۇٌەنهەٗ ۋەوەلىًٍى باياى وىلىپ‬ ‫بېزىذۇ ‪.‬‬

‫‪ . 6‬ئالتۇى يارۇق‬ ‫«ئالتۇى يارۇه» وۇچۇ ئۇيفۇر خايلىىى دەۋرى نەدەيىيەتىّە تەۋە ‪ .‬بۇ ئەظەريىٖ‬ ‫ئىعهى «ئالتۇى ئۆٔلۈً يارۇؿ يالتىزاولىي وۇتتا ٌۆتۈرۈلهىؾ يْم ئىلىْ ئاتلىق يْم‬ ‫بىتىْ» (ئالتۇى يۇر چېچىپ َەنهىذىٌ يۇوىزى ئْرۇيذا تۇرىذىفاى ؼاَايە ئەظەر)‬ ‫بْلۇپ ‪ ،‬ئۇ ‪- 10‬ئەظىزدە بەؼبالىي (جىهعار) لىي ئەدىب ظىٕىۇ ظەلى تۇتۇٓ‬ ‫تەرىپىذىٌ خەيشۇچىذىٌ وەدىهٍى ئۇيفۇر تىلىفا تەرجىهە وىلىًفاى ‪ .‬بۇ ئەظەردە بۇددا‬ ‫دىًىًىٖ جايلىىالريى ئاسابتىٌ وۇتۇلذۇرۇػ ئەوىذىعى ئەٌىغ ئەتتۈرۈلّەى ‪ .‬بۇ‬ ‫ئەظەريى نالۇۋ ‪- 1910 ، - 1909‬يىللىزى ِەيعۇيىٖ ظېزىي ئۇيفۇرالر رايۇيىذىٍى‬ ‫ۋأمۇِۇ بۇدخايىعىذىٌ وْلفا چۈؼۈرِەى ‪ .‬ئۇيىٖ لىًٍْ تەرىپىذىٌ تۇرپاى ۋە‬ ‫دۈيخۇأذىٌ تېپىۋېلىًفاى وەدىهٍى ئۇيفۇر تىلىذىٍى ئايچە تْللۇه بْلهىفاى‪، - 2‬‬ ‫‪- 3‬يۇظخىلىزىهۇ بار ‪.‬‬

‫‪96‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫‪7‬‬

‫‪ .‬چاشتايى ئېلىي بەه‬

‫«چاؼتايى ئېلىْ بەُ» وىععىعى ئۇيفۇرالريى ٖ ئۇساه تارىخىا ئىّە لْلٌْلْر‬ ‫نىزاظلىزىًىٖ بىزى ‪ .‬ئۇ‪- 1914‬يىلى تۇرپايذىٌ تېپىلفاى ‪ .‬ئەظەر وەَزىهايى‬ ‫چاؼتايى ئېلىْ بەُ وەدىهٍى ئۇيفۇر وەبىلىلىزىًىٖ جىًالريىٖ ياۋۇسلۇوى‬ ‫تۈپەيلىذىٌ دۇچار بْلفاى ٌېعەللىَ ئاپىتى ۋە ئاساب‪-‬ئْوۇبەتلىَ َاياتىذىٌ وۇتۇلۇپ‬ ‫‪ ،‬تېًىچ ‪ ،‬ئەرٌىٌ ياؼاؼتىٌ ئىبارەت ئارسۇ‪-‬ـايىعىّە ظىهۋّٗ وىلىًفاى ‪.‬‬ ‫وەَزىهايلىي ‪ ،‬ئىتتىپاولىي ‪ٌْ ،‬للېٍتىۋىشىهلىي رٍّ يۈٌعەً دەرىجىذە‬ ‫نەدَىيلەيّەى ‪.‬‬

‫‪8‬‬

‫‪ .‬دەدە قۇرقۇت داستايى‬

‫«دەدە وۇروۇت» داظتايى وەدىهٍى ئۇيفۇر ۋە تۈرٌى تىللىي خەلىلەردە بۇ داظتايًىٖ‬ ‫ظىيۇصىتى ‪- 9 - 8‬ئەظىزلەردە وەلەنّە ئېلىًفاى ‪ .‬ئەظەردە ئْـۇس وەَزىهايلىزىذىٌ‬ ‫‪ ،‬بايايذىزخاى ‪ ،‬واراخاى ۋە باؼىىالريىٖ ئىؾ‪-‬ئىشلىزى باياى وىلىًىذۇ ‪ .‬دايىؽهەى‬ ‫دەدە وۇروۇت (وۇروۇت ئاتا) دىٌ ئىبارەت ـايىۋى ئْبزاسيىٖ ئەوىل‪-‬پاراظىتى‬ ‫نەدَىيلىًىؾ بىلەى خەلىًىٖ ئەرٌىًلىَ ۋە يىجادلىي ـايىعى ئىپادىلەيّەى ‪.‬‬

‫‪9‬‬

‫‪97‬‬

‫‪ .‬پەزىلەتلىن شەَەر ئاَالىسى ۋە ئۇيىٍغا لېرەللىن بولغاى ئادىل پادىشاٍ‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫توغرىسىدا‬ ‫بۇ ئەظەريى ئەبۇياظىز ۇَەنەد لارابى (ىالدىيە‪ ) 950- 870‬ياسـاى بْلۇپ ‪ ،‬بۇيىٕذا‬ ‫«پەسىلەتلىَ ؼەَەر ئاَالىعى ۋە ئۇيىٕفا ٌېزەٌلىَ بْلفاى ئادىل پادىؽاٍ» ئۈظتىذە‬ ‫يْوتىلىي تْختىلىپ ‪ ،‬ئۆسى ياؼىفاى ئىجتىهائىي جەنئىيەتًىٖ ئْنۇنىي واتلىهىًى‬ ‫ئىًچٍىلىَ بىلەى ئْپزاتعىيە وىلىپ ‪ ،‬پادىؽاًَىٖ ئادىل بْلۇؼىًىٖ السىهلىىى ‪،‬‬ ‫خەلىىە ئادىل ظىياظەت يۈرِۈسۈؼًىٖ سۆرۈرلۈٌى ‪ ،‬خەلي ئانهىعىًىٖ وايۇى‪-‬تۈسۈم‬ ‫‪ ،‬ئەنىز‪-‬پەرنايالرـا ئألىي رىئايە وىلفايذىال ‪ ،‬ئايذىٌ «پەسىلەتلىَ ؼەَەر‬ ‫ئاَالىلىزىذىٌ» بْالاليذىفايلىىىذىٌ ئىبارەت تېهاتىَ نەسنۇى ئالفا ظۈرۈلّەى ‪.‬‬

‫‪10‬‬

‫‪ .‬دىۋايى لۇغەتىت تۈرك‬

‫نەسٌۇر لۇـەتتە ‪- 11‬ئەظىزدە ياؼىفاى ئۇلۇؿ ئۇيفۇر ئالىهى ‪ ،‬تىلؽۇياط ۋە ئەدىب‬ ‫نەَهۇد وەوەرى بۇ دەۋردە ئىلىو‪-‬پەى تىلى دەپ ئاتالفاى ئەرەب تىلى بىلەى تۈرٌىي‬ ‫تىلىًى «بەيّىّە چۈؼٍەى ئىٍٍى ئاتتەً» ٌېتىۋاتاتتى دەپ تەظۋىزلەيذۇ ‪.‬‬ ‫ظىياظىي نۇياظىۋەت ‪ ،‬ئىىتىعادىي ئاالوە ‪ ،‬نەدەيىيەت ئالهاؼتۇرۇػ ئېُتىياجى‬ ‫بىلەى ئەرەب ئابباظىيالريىٖ َۆٌۈنزاى دائىزلىزى ‪ ،‬ظْدا‪-‬ظايائەت ظاَەظى ۋە‬ ‫ئىلىو‪-‬نەرىپەت ئەَلى تۈرٌىي تىلىًى ئۆِىًىؾ سۆرۈرى يىتىًى چْٔىۇر َېغ وىلهاوتا‬ ‫ئىذى ‪ .‬نەَهۇد وەؼىەرى ئەيە ؼۇ ‪.‬ېُتىياجًىٖ ٍَذدىعىذىٌ چىىىؽىا بەٗ باـالپ‬ ‫تەٌؽۈرۈػ ‪ ،‬تەتىىي وىلىؽىا ٌىزىؽىذۇ ‪« .‬خاوايىيە» ئۆلٍىعىًى (جۈنلىذىٌ‬

‫‪98‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وەؼىەرىيە ‪ ،‬ئىلى ‪ ،‬يەتتە ظۇ ۋە ئىععىي ٌۆٗ بْيلىزىًى) وىزـىش ‪ ،‬تاتار دالىلىزىًى‬ ‫‪ ،‬بۇلفار ‪ ،‬وىپچاه ظەَزالىزىًى ‪ ،‬ؼەروىي ئۇيفۇر ؼەَەرلىزىًى ‪ ،‬يېشىلىزىًى ٌېشىپ‬ ‫‪ ،‬تۈرٌىي تىلىذا ظۆسلەؼٍۈچى ئاظاظىي وەبىلە ئايهاوالريىٖ تىللىزى بىلەى‬ ‫ئىًچىٍىلەپ تْيۇؼىذۇ ‪ .‬تۈرلۈً تىل پاٌىتلىزىًى ‪ ،‬ؼېئىز‪-‬وْؼاولىزىًى ‪،‬‬ ‫ناواٗ‪-‬تەنعىللىزىًى ‪ ،‬چىزايلىي ظۆس‪-‬ئىبارىلىزىًى تْپاليذۇ ‪ .‬ئْى يەچچە يىللىي‬ ‫ئەنەلىي ئىلهىي تەتىىىات ئاظىعىذا رەتلەپ چىىىؾ ئاروىلىي نىالدى‬ ‫‪- 1072- 1072‬يىللىزى ئەرەب لۇـەتؽۇياظلىىىًىٖ يېٕى ئۇظۇللىزىذىٌ ئىلفارراه‬ ‫ئۇظۇٗ بىلەى ‪ ،‬ئەرەب ئېلىپبەظىًىٖ تەرتىپى بْيىچە ‪ ،‬تۈرٌىي تىل بىلەى ئەرەب‬ ‫تىلىًىٖ ئىشاَاتلىي ظېلىؽتۇرنا لۇـىتى «دىۋايى لۇـەتىت تۈرً»(«تۈرٌىي تىلالر‬ ‫دىۋايى») يانلىي ئۈچ تْنلۇه وانۇظًى يېشىپ چىىىذۇ ‪.‬‬ ‫ئەظەريىٖ نەسنۇيى تۈرٌىي تىلىذا ٌۆپ ئىؽلىتىلىذىفاى ظۆسلەر ‪ِ ،‬زاناتىٍىلىي‬ ‫وائىذىلەر ‪َ ،‬ەربىي‪-‬نەنۇرىي ئاتالفۇالر ‪ ،‬يېشا ئىّىلىَ ‪ ،‬يېهەً‪-‬ئىچهەً ‪،‬‬ ‫نالىيە‪-‬ظْدا ‪ ،‬وْٗ َۈيەرۋەيچىلىَ ‪ ،‬تىببىي دّرىّەرچىلىَ ‪َ ،‬ايۋايات ‪ ،‬ئۆظۈنلۈً‬ ‫ۋە ئاظهاى جىعىهلىزىفا دائىز ظٍشلەر ‪ ،‬وەبىلىلەر ‪ ،‬نۇَىو جۇـزاپى يىلىَ يانالر ‪،‬‬ ‫وەدىهٍى سانايذىٍى خەلي داظتايلىزىذىٌ پارچىالر ‪ ،‬ؼېئىز‪-‬وْؼاوالر ‪،‬‬ ‫ناواٗ‪-‬تەنعىللەر ۋە رىۋايەتلەردىٌ ئىبارەت ٌەٓ دائىزىًى ئۆس ئىچىّە ئالفاى ‪.‬‬ ‫نەَهۇد وەؼىەرى «دىۋاى» يى باـذاتتا وايتا تۈسەتٍەيذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬تەخهىًەى‬ ‫‪- 1076‬يىلى باـذاد خەلىپىعى ئْبۇلىاظىو ئابذۇلال نۇوتەدى بىئەنزۇلالـا تەوذىو‬ ‫وىلفاى ‪ .‬بۇ ٌىتابًى ؼىًجآ خەلي يەؼزىياتى ئابذۇظاالم ئابباط ‪ ،‬ئىبزاَىو نۇتىئىي‬ ‫واتارلىىالريىٖ يەؼىزِە تەييارلىؽى بىلەى‪- 1984‬يىلى ‪- 1‬ئايًىٖ ‪ٌ- 1‬ۈيى يەؼز‬

‫‪99‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وىلىًفاى ‪.‬‬

‫نەيبە ‪« :‬ؼىًجآ ئىجتىهائىي پەيلەر نۇيبىزى» صّريى لى‬ ‫‪- 2006‬يىللىي ‪- 2007 ، - 6‬يىللىي ‪ - 3 ، - 2 ، - 1‬ظايىذىٍى ؼۇ ناۋسۇدىٍى‬ ‫ناوالە ‪.‬‬ ‫نۇئەللىپ ‪ :‬وەؼىەر ۋىاليەتلىَ نىللەتلەر دىًىي ئىؽالر ٌْنىتېتىذىٌ ئابذۇراخهاى‬ ‫باوى ‪.‬‬ ‫نۇيبەرِە تەييارلىفۇچى ‪ :‬يۇلذۇسئاي‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=8270&keyword‬‬

‫تۈرلى تىلالر‬

‫تۈرٌى تىلالريى ؼۇ تىلالردا ظۆسلەؼٍۈچى خەلىلەريىٖ تارىخى بىلەى بىزلەؼتۈرۈپ‬ ‫تەتىىي وىلىؾ تۈرٌىي تىلؽۇياظلىىىذىٍى ئاظاظلىي نەظىلىلەريىٖ بىزىذۇر ‪.‬‬

‫‪100‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بۇ نەظىلە ‪ ،‬تۈرٌى تىلالريى تەتىىي وىلىؽًىٖ پۈتٍۈٗ تارىخى داۋانىذا ئالىهالر‬ ‫تەرىپىذىٌ ٌۆپ وېتىو ئْتتۇرىفا وْيۇلفاى ئىذى ‪ .‬ئالىهالر ‪ ،‬ئىلىو‪-‬پەيذە تەتىىي‬ ‫وىلىذىفاى ؼەيئىّە ئىٍٍى خىل ئۇظۇلًى بىزلەؼتۈرۈپ واراؼًىٖ سۆرۈرلى ٍىًى وەيت‬ ‫وىلفاى ‪ .‬يەيى بىزىًچى ‪ ،‬يىفىًچاوالػ ئۇظۇلى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٕذا ئىًچىٍىلەپ‬ ‫بۆلەٌلەػ ئاروىلىي ئايزىو تۈرٌى تىلالريىٖ پاٌىتلىزى ۋە ئىپادىلىزى ئۈظتىذىٌ‬ ‫يۇرـۇيلىفاى ناتىزىيالالر تْپلىًىذۇ ؛ ئىٍٍىًچى ‪ ،‬يېؽىؾ ئۇظۇلى بْلۇپ ‪ ،‬بۇيىٕذا‬ ‫بىزىٍتۈرۈػ يْلى بىلەى تۈرٌى تىلالريىٖ تەرەوىىياتىذىٍى ئْنۇنى يۆيۈلۈػ‬ ‫بەلّىلىًىذۇ ‪.‬‬ ‫تۈرٌى تىلالر ظاَەظىذىٍى ظېلىؽتۇرنا تەتىىىاتىًىٖ پىؽىۋاظى «تۈرٌى تىلالر‬ ‫دىۋايى» يىٖ ئاپتْرى بْلفاى نەَهۇد وەؼىەرى ئىذى (‪ - 11‬ئەظىز) ‪ .‬نەَهۇد‬ ‫وەؼىەرى ظېلىؽتۇرنا ئاظاظتا ئۇيفۇر تىلىذىٌ نىعالالريى ٌەلتۈرىذۇ ‪ .‬بۇ تىل دىۋايذا‬ ‫تۈرٌى تىل ياٌى خاوايىيە تۈرٌلىزىًىٖ تىلى دېّەى ئاتالفۇ بىلەى تەرىبلىّەى ‪.‬‬ ‫ؼۇيذاوال وىپچاه ‪ ،‬ئْـۇس تىللىزىذىٌ ناتېزىيالالر ٌەلتۈرۈلّەى بْلۇپ ‪ ،‬بۇ تىلالر‬ ‫ئۆسئارا يېىىًالؼتۇرىلىذۇ ۋە ئۇيفۇر تىلىفا وارؼى وْيۇلۇپ ‪ ،‬ئۇيفۇر تىلى بىلەى‬ ‫ظېلىؽتۇرىلىذۇ ‪.‬‬ ‫دىۋايذا باؼىا تۈرٌى تىلالر ۋە دىيالېٍتىٍىالردىًهۇ نىعالالر ٌالتۈرىذۇ ‪ .‬ئۇ تۆۋەيذىٍى‬ ‫وەبىلىلەريىٖ تىللى��ىًى يېىىٌ تۇوىاى تىلالر دەپ َېعاباليذۇ ‪ :‬وىشـىش ‪ ،‬وىپچاه ‪،‬‬ ‫تْخعى ‪ ،‬ياـها ‪ ،‬چىٕىل ‪ ،‬ئۇـزاه ‪ ،‬چارۇه ؛ ئۇالرـا يېىىٌ بْلفايلىزى يەيەً‬ ‫(ئېُتىهاٗ ‪َ ،‬اسىزوى تاتارالريى ٖ ئېتًىَ ئەجذادلىزى بْلۇؼى نۈنٍىٌ ‪__ .‬‬ ‫ى ‪.‬ب ‪ ).‬ۋە باؼىىزت وەبىلىلىزىًىٖ تىللىزى دەپ َېعاباليذۇ ‪ .‬ئۇ ‪ ،‬بۇلفار ۋە ظۇۋار‬

‫‪101‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تىللىزىًى ئالذىًىىالردىٌ بىزئاس پەرولىًىذىفاى تۈرٌى تىلالر دەيذۇ ‪َ .‬ەنذە‬ ‫ۋىشايتىيىّە تۇتۇؼىذىفاى جايالردا ياؼىفۇچى پەچەيەٌلەريىٖ تىلىًىهۇ ؼۇ تىلالريىٖ‬ ‫واتارىفا وْؼىذۇ ‪ .‬نەَهۇد وەؼىىزىًىٖ تەبىزىچە چۈنۈٗ ‪ ،‬واي ‪ ،‬ياباوۇ ‪ ،‬تاتار ‪،‬‬ ‫باظهىل وەبىلىلىزى ئەظلىذە باؼىا تىلالردا ظۆسلىؽىذىفاى بْلۇپ (ئېُتىهاٗ ‪ ،‬نْٔفۇٗ‬ ‫تىلىًىٖ دىيالېٍىتلىزى بْلعا ٌېزەً __ ى ‪ .‬ب ‪ ، ).‬يەيە تۈرٌى تىلالريىهۇ‬ ‫وْللىًاتتى ‪ .‬ئۇ ‪ ،‬ئْـۇس تىلىًى ئەٓ يېًىَ تىل ‪ ،‬تۇخعى ۋە ياـها وەبىلىلىزىًىٖ‬ ‫تىللىزىًى ئەٓ تْـزا تىلالر (ئەدەبىي تىلفا ئەٓ يېىىٌ دېهەٌچى بْلعا ٌېزەً __‬ ‫ى ‪.‬ب ‪ ).‬دەيذۇ ‪ .‬ئۇ سانايذىٍى ئەدەبىي تىل ئۇيفۇر تىلى ئىذى ‪ ،‬ياٌى ئىٍٍىًچى‬ ‫تۈرلىَ وىلىپ ئېيتىايذا ‪ ،‬نەَهۇد وەؼىەرىًىٖ تىلالر تىشىهلىٍىذە يېشىلىؽىچە ‪،‬‬ ‫ئۇيفۇر ‪-‬وارلۇه وەبىلىلىزىذىٌ ۋە ئۇرۇولىزىذىٌ تەرٌىپ تاپىاى خاوايىيە تۈرٌلىزىًىٖ‬ ‫تىلى ئىذى ‪.‬‬ ‫جانالىذىٌ ئىبًى نۇَەيًايىٖ ئْـۇس تىللىزىذىٌ بىزىًىٖ لۇـىتىّە ۋە ِزانهاتىٍىعىفا‬ ‫ئائىت بْلفاى «َىليەتۇللىعاى ۋە َەلىبەتۇٗ بەياى» يانلىي نەؼُۇر تىلؽۇياظلىي‬ ‫تەتىىىات ئەظىزىًى ٌۆرظىتىپ ئۆتۈػ ٌېزەً ‪ .‬بۇ ئەظەر تاٌلىهاٌاى ئۇيفۇرلىزىًىٖ‬ ‫تىل ئېلېهېًتلىزى خېلى سّر ظالهاوًى ئىّەللىّەيلىٍى بىلەى خارەٌتېزلىًىذۇ ‪ .‬پ ‪.‬‬ ‫ئەظەر‪-‬ئەظىزدە ـەربىي ؼىهالىي‬ ‫م ‪ .‬نېلىئْرايى عٍىًىٖ تەخهىٌ وىلىؽىچە ‪ ،‬بۇ ‪14‬‬ ‫ئىزايذا ‪ ،‬يەيى َاسىزوى ئەسەربەيجايذا يېشىلفاى ئىٍەى ‪ ،‬ئىبًى نۇَەيًايىٖ بۇ‬ ‫ئەظىزىذە ئْـۇس تىلى بىلەى باؼىا تۈرٌى تىلالر ئْتتۇرىعىذىٍى ئۆسىّە خاط‬ ‫لْيېتىٍىلىي پەرولەر ٌۆرظۈتىلىذۇ ‪.‬‬ ‫َاسىزوى سانايذىٍى تۇرٌى نىللەتلەريىٖ ۋە خەلىلەريىٖ تىللىزى ‪ ،‬بىز پۈتۈى تۇوىاى‬

‫‪102‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تىلالر ِۇرۇپىعى ظۈپىتىذە ‪ ،‬وەدىهٍى وەبىلە ۋە ئۇرۇوالريىٖ تىللىزىذىٌ ٌېلىپ‬ ‫چىىىاى َاسىزوى سانايذىٍى تۈرٌى تىلالر تۈرلۈً ئۇرۇه‪-‬وەبىلە ئىتتىپاولىزى ۋە‬ ‫ئْنۇنلۇولىزى ئىچىذىٍى تىلالر تەرەوىىياتىًىٖ تارىخىي جەريايىًىٖ‬ ‫يەتىجىعىذۇر ‪ .‬ئۇرۇه‪-‬وەبىلە ئىتتىپاولىزى ۋە ئْنۇنلۇولىزى ئىچىذىٍى تىلالر‬ ‫ئۆسلىزىًىٖ ئاالَىذە ئىشلىزىًى ۋە ئاالنەتلىزىًى والذۇرۇپ ‪َ ،‬اسىزوى سانايذىٍى‬ ‫َەروايعى تىلالريىٖ خارەٌتىزلىي پەرولىزىًى ٌەلتۈرۈپ چىىارـاى ‪ .‬بىش ئەٓ ئالذى‬ ‫بىلەى ؼۇيذاه پىٍىزيى چىىىؾ يْوتىعى وىلىؽىهىش السىهٍى ‪ ،‬بۇ تىلالريىٖ ياٌى‬ ‫تىلالر ِۇرۇپىعىًىٖ ئېلېهېًتلىزى ئەٓ وەدىهٍى سانايالردا پەيذا بْلفاى ‪.‬‬ ‫تۈرٌى تىلالر َەوىىذىٍى ۋە ؼۇ تىلالردا ظۆسلەؼٍۈچى خەلىلەر َەوىىذىٍى تارىخىي‬ ‫نەلۇناتالر ‪ ،‬ؼۇيذاوال ‪ ،‬بۇ تىلالردا يېشىلفاى وەدىهٍى يادىٍارلىىالر خەلىلەر‬ ‫تەرەوىىياتىذىٍى نۇَىو دەۋرلەريى ئېًىىالؼىا ئىهٍاى بېزىؾ بىلەيال والهاظتىٌ ‪،‬‬ ‫بەلٍى يەيە ‪ ،‬ؼۇ خەلىلەر تىللىزىًىٖ وەدىهٍى سانايالردىٌ َاسىچفىچە بْلفاى‬ ‫ئارىلىىتىٍى لْيېتېٍىلىي تۈسۈلۈؼى ‪ِ ،‬زاناتىٍىلىي وۇرۇلۇؼى ۋە لۇـەت تەرٌىۋىًىٖ‬ ‫ئۆسِىزىؾ جەريايلىزىًى ئْنۇنى يۈسلۈً يْرۇتۇپ بېزەلەيذۇ ‪.‬‬ ‫ئاظىيا خەلىلىزىًىٖ تارىخىفا دائىز يېشىلفاى تارىخىي ئەظەرلەر ۋە تۈرٌى ‪ ،‬نْٔفۇٗ‬ ‫‪ ،‬تۇيّۇط‪-‬نايجۇ تىللىزىفا دائىز ئېلىپ بېزىلفاى تارىخىي ظېلىؽتۇرنا (ٌاظتىزىٌ‬ ‫‪ ،‬رادلْۋ ‪ ،‬نېلىئْرايعىٍىي ‪ٌْ ،‬تۋىچ ‪ ،‬رايعىٍىي نالْۋ ‪ ،‬ۋاالدىهىزتعْۋ ‪،‬‬ ‫رانىعتېذت ‪ِ ،‬زيْيبېَ ‪ ،‬جالەرئْـلۇ ۋە باؼىىالريىٖ ئەظەرلىزى) تۈرٌى تىلالريىٖ‬ ‫ۋە ئاظاظلىي تىل تۈرٌۈنلىزىًىٖ تەرەوىىياتىذىٍى ئەٓ نۇَىو بْلفاى‪ 6‬دەۋريى‬ ‫بەلّىلەپ چىىتى ‪.‬‬

‫‪103‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تۈرٌى تىلالر ئاددىفىًا ِزاناتىٍىلىي وۇرۇلۇؼىا ئىّە بْلفاى وەدىهٍى تىلالردىٌ تارتىپ‬ ‫تاٌى بۇ تىلالريىٖ َاسىزوى سانايذىٍى نۇٌەنهەللەؼٍەى َالىتىّىچە بْلفاى ئۇساه‬ ‫نۇددەتلىَ تەرەوىىيات جەريايىذا نۇؼۇ‪ 6‬دەۋريى بېعىپ ئۆتٍەى ‪ .‬يەيى‪ - 1‬ئالتاي‬ ‫دەۋرى ‪َ - 2 ،‬ۇى دەۋرى (نىالدى‪- 5‬ئەظىزِىچە) ‪ - 3 ،‬وەدىهٍى تۈرً دەۋرى‬ ‫(‪ - 10- 5‬ئەظىزلەر) ‪ - 4،‬ئْتتۇرا تۈرً دەۋرى ياٌى ئاظاظلىي تۈرٌى وەبىلىلەر‬ ‫‪- 15- 10‬ئەظىزلەر) ‪- 5 ،‬‬ ‫تىللىزىًىٖ تەرەوىىي وىلىؾ ۋە ؼەٌىللىًىؾ دەۋرى (‬ ‫يېٕى تۈرً دەۋرى ياٌى تۈرٌى خەلىلەر تىللىزىًىٖ تەرەوىىي وىلىؾ ۋە ؼەٌىللىًىؾ‬ ‫دەۋرى (‪ - 20- 15‬ئەظىزلەر) ‪ - 6 ،‬يېىىًىى ساناى دەۋرى دىٌ ئىبارەت ‪.‬‬

‫ؼەره ئەدەبىياتى يەؼزىياتىًىٖ‪- 1960‬يىلى نْظٍۋادا يەؼز وىلىفاى رۇظچە يەؼزى‬ ‫(ى ‪ .‬ئا ‪ .‬باظٍاٌْۋ ) ِە ئاظاظەى تەرجىو وىلىًفاى ‪ ،‬پەرَات جىالى ئۇيفۇرچىّە‬ ‫تەرجىهە وىلىپ‪- 1986‬يىلى نىللەتلەر يەؼزىياتىذا يەؼىز وىلىًفاى «تۈرٌى تىلالر»‬ ‫يانلىي ٌىتابتىٌ رەتلەپ يْللىذىو ‪.‬‬

‫تۈرٌى تىلالر ئاددىفىًا ِزاناتىٍىلىي وۇرۇلۇؼىا ئىّە بْلفاى وەدىهٍى تىلالردىٌ تارتىپ‬ ‫تاٌى بۇ تىلالريىٖ َاسىزوى سانايذىٍى نۇٌەنهەللەؼٍەى َالىتىّىچە بْلفاى ئۇساه‬ ‫نۇددەتلىَ تەرەوىىيات جەريايىذا نۇؼۇ ‪ 6‬دەۋريى بېعىپ ئۆتٍەى ‪.‬‬

‫‪ . 1‬ئالتاي دەۋرى‬

‫‪104‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫تۈرٌى تىلالر تەرەوىىياتىذىٍى ئەٓ وەدىهٍى دەۋر ئالتاي دەۋرى بْلۇپ ‪ ،‬بۇ دەۋريى ٖ‬ ‫خزّيِْىيىلىَ چەً‪-‬چېّىزىعى ئىلىو‪-‬پەى تەرىپىذىٌ تا َاسىزـىچە‬ ‫ئېًىىاليهىذى ‪ .‬بۇ ئالتاي تىل تۈرٌۈنى دەۋرى بْلۇپ َېعابلىًىذۇ ‪ .‬بۇ دەۋردە تۈرٌى‬ ‫تىلالر نْٔفۇٗ تىللىزىذىٌ ‪ ،‬تۈرٌى‪-‬نْٔفۇٗ تىللىزى بْلعا ‪ ،‬تۇيّۇط‪-‬نايجۇ‬ ‫تىللىزىذىٌ تېخى ئايچە ئېًىي ئايزىلىپ ٌەتهىّەى ئىذى ‪ .‬ئاٌادېهىَ ب‪.‬يا‪.‬‬ ‫ۋتادىهىزتعْۋ نۇيذاه دەپ ياسـاى ئىذى ‪ . . . « :‬نْٔفۇٗ تىلى تۈرٌى تىل ۋە تۇيّۇط‬ ‫تىللىزى بىلەى بىزلىٍتە بىز ئْنۇنىي ئەجذادوا ئىّە بْلۇپ ‪ ،‬بۇ ئەجذاديى ؼەرتلىَ‬ ‫َالذا ئالتاي تىلى دەپ ئاتاؼىا بْلىذۇ ‪ .‬ئالتاي تىلى بىشِە نەلۇم ئەنەط ‪ ،‬لېٍىٌ ‪،‬‬ ‫ئۇيىٖ تەرەوىىياتى جەريايىذا ٌېلىپ چىىىاى ئالتاي تىللىزى يەيى ‪ ،‬نْٔفۇٗ ‪ ،‬تۈرٌى‬ ‫‪ ،‬تۇيّۇط تىللىزى بىشِە نەلۇم» ‪.‬‬ ‫بۇ تىلالر ِۇرۇپىعىًىٖ تەرەوىىياتىذىٍى ئالتاي دەۋرىّە ئائىت بْلفاى َېچىايذاه‬ ‫تارىخى يادىٍارلىىالرنۇ ‪ ،‬تىل يادىٍارلىىلىزىهۇ َاسىزـىچە تېپىلهىذى ‪ .‬ؼۇيىٖ‬ ‫ئۈچۈى ‪ ،‬ئىلىو‪-‬پەى ظاَەظى بۇ دەۋردىٍى خەلىلەر ۋە تىلالريىٖ ئەَۋالى َەوىىذىٍى‬ ‫بىزەر ئېًىي نەلۇناتتىٌ ۋاوىپ ئەنەط ‪ .‬بۇ دەۋردىٍى تىلالريى ۋە ئۇالريى ٖ بەسى‬ ‫خۇظۇظىيەتلىزىًى ‪ٌ ،‬ېيىًٍى نەسِىللەردىٍى ئۆلۈً تىلالر ۋە َاسىزوى سانايذىٍى‬ ‫جايلىي تىلالريىٖ وەدىهٍى ئاالنەتلىزىًى تۇتىا وىلىپ ‪ ،‬تارىخي ظېلىؽتۇرنا ئۇظۇٗ‬ ‫ئاروىلىي پەرەس بىلەى ٌۆس ئالذىهىشـا ٌەلتۈرىهىش ۋە ؼۇيىٕفا ئاظاظەى ‪َ ،‬اسىزوى ساناى‬ ‫تىللىزىًى تۇيّۇط‪-‬نايجۇ ِۇرۇپىعى ۋە تۈرٌى‪-‬نْٔفۇٗ ِۇرۇپىعىذىٌ ئىبارەت‬ ‫ئىٍٍى چْٓ ِۇرۇپىفا ئايزىؽىا بْلىذۇ ‪.‬‬

‫‪105‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بۇ تىلالريىٖ َاسىزوى سانايذىٍى َالىتىذىهۇ ٌۆرۈلى ذىفاى ئەٓ وەدىهٍى ۋە ئەٓ‬ ‫خارەٌتىزلىَ بۆلۈيۈػ ئاالنەتلىزىذىٌ بىزى ئۈسۈً تاۋۇؼالريىٖ يۆۋەتلىؽىؽىذۇر ‪.‬‬ ‫نەظىلەى ‪( . . . :‬نەى بۇ يەردە ٌىتابتا ٌەلتۈرۈلّەى نىعالالردىٍى تاۋۇػ‬ ‫ئۆسِىزىؽلىزى ۋە ظېلىؽتۇرنىالردىٍى بەسى َەربلەريى ٌْنپْيۇتېز ٌۇيۇپٍىالردا‬ ‫چىىىزالهىفايلىٍىو ظەۋەبلىَ يْلالؼىا ئاناٗ بْلهىذى) ‪. . .‬‬ ‫ؼۇيذاه وىلىپ ‪ ،‬تۈرٌى تىلالريىٖ تەرەوىىياتى جەريايىذا ئالتاي دەۋرىًى ؼۇيذاه دەپ‬ ‫چۈؼۈيىؽٍە بْلۇدۇٌى ‪ ،‬بۇ دەۋردە ‪ ،‬بىزىًچىذىٌ ‪ٌ ،‬ېيىًٍى ۋاوىتالردا بۆلۈيۈپ‬ ‫ٌەتٍەى تۈرٌلەر ‪ ،‬نْٔفۇلالر ۋە تۇيّۇط‪-‬نايجۇالريى ٖ بىز پۈتۈى ئْتاه تىلى بْلفاى‬ ‫ئىذى ‪ ،‬ئىٍٍىًچىذىٌ ‪ ،‬بۇ بىز پۈتۈى تىل ئىٍٍى تۈرٌۈنّە بۆلۈيۈپ ٌەتتى ‪ ،‬بۇالر‬ ‫‪ ) 1‬تۈرً‪-‬نْٔفۇٗ تۈرٌۈنى ؛‪ ) 2‬تۇيّۇط‪-‬نايجۇ تۈرٌۈنى ‪ .‬بۇ ئىٍٍى تۈرٌۈنًىٖ‬ ‫َەر بىزى بۆلۈيۈػ جەريايىذا ئۆسىّە خاط اّيېتىٍىلىي ‪ ،‬لېٍعىٍىلىي ۋە‬ ‫ِزاناتىٍىلىي ئاالَىذلىٍلەرِە ئىّە بْلذى ‪.‬‬ ‫ئەَۋالذىٌ وارىفايذا ‪ ،‬ئالتاي دەۋرىذە تۇِۇط‪-‬نايجۇ تىللىزى ِۇرۇپىعىًىٖ بۆلۈيۈپ‬ ‫چىىىؽى تۈِەللىًىپال والهاظتىٌ ‪ ،‬بەلٍى تۈرً ۋە نْٔفۇٗ تىللىزىًىٕهۇ نۇظتەوىل‬ ‫ئىٍٍى ِۇرۇپىفا بٍلۈيۈػ جەريايى تۈِەللەيّەى ‪.‬‬ ‫جۈنلىذىٌ ‪ ،‬ئەيًى دەۋردە بىز ِەۋدە بْلفاى تۈرً‪-‬نْٔفۇٗ وەبىلىلىزىذىٌ ئْـۇسالر‬ ‫ۋە باؼىىالر بۆلۈيۈپ چىىىپ ‪ ،‬تۈرٌى وەبىلىلەريىٖ ئاظاظىًى وۇردى (بْلفارالريى ٖ ۋە‬ ‫ٌېيىًٍى نەسِىللەردىٍى ئۇيفۇرالريى ٖ ئۇرۇه‪-‬وەبىلە يانلىزىًى ظېلىؽتۇرۇٓ) ‪.‬‬ ‫ؼۇيذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬ئالتاي ۋە َۇى دەۋرلىزىذە بۇالر يەيە ئْـۇس~ئۇيفۇر (بۇ ؼەٌىل‬ ‫نْٔفۇٗ تىللىزىفا‪ r‬لىؽىؾ ئاالَىذلىٍىًى ظاوالپ والفاى تۈرٌى تىل __ بْلفار تىلىفا‬

‫‪106‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫خاط) ۋە ئْـۇس (بۇ ؼەٌىل نۇتلەه تۈرٌى تىلالرـىال خاط) دەپ ئىٍٍىّە بۆلۈيۈپ‬ ‫ٌەتتى ‪ .‬تۈرٌى تىلالر تەرەوىىياتىًىٖ ئْنۇنىي ئىعخېهىعىذىٍى ئالتاي دەۋرىذىٍى‬ ‫تىلالر تەرەوىىياتىًىٖ ئىعخېهىعىفا وارالعۇى ‪( .‬تېها ئاخىزىذا نەى ٌىتابتىا‬ ‫بېزىلّەى« تۈرٌى تىلالر تەرەوىىياتىًىٖ ئْنۇنى ئىعخېهىعى» يى رەظىهلىَ‬ ‫َۆججەت ؼەٌلىذە يْلالپ وْيىهەى)‬

‫‪َ . 2‬وى دەۋرى (نىالدى ‪- 5‬ئەسىروىچە)‬ ‫ئەيە ؼۇ تىلالريىٖ تەرەوىىياتىذىٍى ئىٍٍىًچى دەۋر ‪ ،‬ۋاوىت جەَەتتىٌ ئېيتىايذا ‪،‬‬ ‫ئەٓ وەدىهٍى بْلفاى (ئالتاي دەۋرىذىٌ ٌېيىًٍى) َْى دەۋرىذۇر ‪.‬‬ ‫َۇى دەۋرى (نىالدىذىٌ بۇرۇيىى‪ ، - 111‬نىالدى ‪ 4‬ئەظىزلەر) َْى ئىهپېزىيىعى‬ ‫دەپ ئاتالفاى سّر ۋە وۇدرەتلىَ وەبىلىلەر ئىتتىپاوىًىٖ تەرەوىىياتى بىلەى‬ ‫خارەٌتېزىلىًىذۇ ‪ .‬بۇ ئىهپېزىيە نەرٌىشىي ئاظىيادىٌ ؼەروىي ياۋرّپاـىچە بْلفاى‬ ‫سىهىًًى ۋە يۇرـۇيلىفاى تۈرً‪-‬نْٔفۇٗ ‪ ،‬تۇيّۇط‪-‬نايجۇ ۋە باؼىا وەبىلىلەريى ئۆس‬ ‫ئىچىّە ئالفاى بْلۇپ ‪ ،‬بۇالريى ٖ بىز وىعهى ‪ ،‬ئاظاظىي جەَەتتىٌ تۈرً‪-‬نْٔفۇٗ‬ ‫يەظلىذىٍى وەبىلىلەر نىالدىًىٖ دەظپەلٍى ئەظىزلىزىذە ؼەروىي ي��ۋرّپاـا ظىٕىپ‬ ‫ٌىزِەى ئىذى ‪.‬‬ ‫نىالدى ‪- 1‬ئەظىزيىٖ ئاىىزوى نەسِىللىزىذە ‪َْ ،‬ى دۆلىتى ئىچٍى تْوۇيۇؼالر ۋە‬ ‫ؼيەيبىلەريىٖ َۇجۇم وىلىؽلىزى تۈپەيلىذىٌ ‪ ،‬ـەربىي َْيالر ۋە ؼەروىي َْيالردىٌ‬ ‫ئىبارەت ئىٍٍى وىعىهفا بۆلۈيۈپ ٌەتتى ‪ٌ .‬ېيىًزەً ـەربتە ۋە ؼەروتە تۈرٌلەريىٖ‬

‫‪107‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫باؼچىلىىىذىٍى بىز‪-‬يەچچە وەبىلىلەر ئىتتىپاولىزى تۈسۈلۈپ چىىتى ‪ .‬ئىٍٍى َْى‬ ‫ئىتتىپاوىًىٖ پەيذا بْلۇؼى ۋە بۇ َالەتًىٖ يىعبەتەى ئۇساوزاه داۋانالؼىايلىىى تۈرٌى‬ ‫وەبىلىلەريىٖ ۋە تۈٌى تىلالريىٖ تەرەوىىياتىفا سّر تەظىز ٌۆرظەتتى ‪ .‬بۇيذاه بۆلۈيۈػ‬ ‫يەتىجىعىذە ‪ ،‬تۈرٌى تىلالر ئۆسىًىٖ بىزلىٍىًى ظاوالپ وېلىؾ بىلەى بىز واتاردا ‪،‬‬ ‫يەيە َاسىزوى سانايذىٍى َەنهە تۈرٌى تىلالريى ؼەروىي ۋە ـەربىي تارناوالرـا ئايزىپ‬ ‫تۇرىذىفاى ئاالَىذە خۇظۇظىيەتلەريىهۇ ٌەلتۈرۈپ چىىاردى ‪.‬‬ ‫بارتْلذيىٖ ٌۆرظىتىپ ئۆتٍىًىذەً ‪ ،‬نىالدى‪ - 1‬ئەظىزدىٌ ‪ - 4‬ئەظىلەردىٍى‬ ‫ؼەروىي ئاظىيا خەلىلىزىًىٖ تىل جەَەتتىٍى ئاالَىذلىٍلىزى نەظىلىعى َاسىزـا‬ ‫وەدەر ئېًىىاليهىفاى نەظىلە بْلفاى رىئاٗ يادىٍارلىىالريىٖ وىذىزىؾ ئىؽى تېخى‬ ‫نۇۋەپپەوىيەتٍە ئېزىؽهىذى ‪ .‬بىشِە جۇّْٔ تىزايعىٍىزىپعىعىذىٌ نەلۇم بْلفاى‬ ‫ئايزىو ظۆسلەر ‪ ،‬خاط ئىعىهالر ۋە نەيعەب‪-‬ئۇيۋاى يانلىزى وەدىهٍى تۈرٌى‬ ‫خەلىلەريىٖ تىل ئاالَىذلىٍلىزىًى تْـزا بەلّىلەؼٍە ئىهٍاى بەرنەيذۇ ‪ .‬ئەِەر‬ ‫ب‪.‬پېللىئْيىٖ ئېيتىايلىزى تْـزا بْلۇپ ‪ ،‬جۇّْٔيىٖ تارىخىي ئەظەرلىزىذە‬ ‫جۇّْٔلۇوالر تەرىپىذىٌ تۈسۈلّەى بىزيەچچە خىل ئْخؽىهىفاى تىلالريىٖ ‪ ،‬ؼۇ واتاردا‬ ‫ؼيەيبى تىلىًىٕهۇ لۇـەتلىزى َەوىىەتەى نەۋجۇت بْلعا ‪ ،‬ئۇ چاـذا ‪ ،‬ئاؼۇ لۇـەتەلەر‬ ‫ئېالى وىلىًفايذىٌ ٌېيىٌ تۈرٌى تىلالريىٖ وەدىهٍى يادىٍارلىىلىزى بْلۇپ والىذۇ ‪.‬‬ ‫پ‪.‬پېللىئْيىٖ پىٍزىچە ‪ ،‬ئاؼۇ لۇـەتلەرِە ئاظاظاليفايذا ‪ ،‬ؼيەيبىلەريىٕهۇ تۈرً‬ ‫يەظلىذىٌ بْلفايلىىى ئىعپاتلىًىذىٍەى ‪.‬‬ ‫ۋ‪.‬ۋ بارتْلذ «تۈرٌى تىلالر ِۇرۇپىعىًىٖ ئۆسىّە خاط خۇظۇظىيەتلىزى تېخى‬ ‫نۇوۇنالؼهىفاى بىز دەۋردە» ؼەٌىللەيّەى چۇۋاط تىلىفا دائىز تەتىىىاتالرـا‬

‫‪108‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئاظاظلىًىپ ‪َْ ،‬يالريىٖ تىلى يەظەب جەَەتتىٌ چۇۋاط تىلى بىلەى بىز بْلفاى ‪،‬‬ ‫دېّەى ٌۆس واراؼىا نايىل بْلذى ۋە بۇيى دەلىللەػ يۈسىعىذىٌ ‪ ،‬چېًّىز تىلىذىٍى‬ ‫تۈرٌى تىلالريىٖ ئېلېهېًتلىزى بىلەى چۇۋاط تىلىًىٖ ئېلېهېًتلىزىًىٖ‬ ‫ئْخؽاؼلىىىًى ٌۆرظىتىپ ئۆتتى ‪.‬‬ ‫َاسىزوى سانايذىٍى تۈرً ‪ ،‬نْٔفۇٗ ۋە تۇيّۇط‪-‬نايجۇ تىللىزىًىٖ َەروايعى‬ ‫ِۇرۇپىلىزىًى تەؼٍىل وىلفاى تۈرً وەبىلىلەر تىللىزىًىٖ َْى دەۋرىذىٍى‬ ‫ؼەٌىللىًىؾ ۋە چېتىؽىؾ َزٌىتىّە خەيشۇ ۋە ظايعٍىزت تىللىزى ‪ ،‬ؼۇيذاوال‬ ‫ظالۋياى تىللىزى َەنذە ؼەروىي ياۋرّپادا ‪ ،‬ئْتتۇرا ۋە نەرٌىشىي ئاظىيادا ياؼىفاى‬ ‫يۇرـۇيلىفاى وەدىهٍى ئىزاى وەبىلىلىزىًىٖ ؼىۋىلىزىهۇ واتًاؼىاى ‪ .‬خەيشۇ ۋە‬ ‫ظايعٍزىت تىللىزىًىٖ تەظىزى ٌۆپىًچە ؼەره تەرەپتىٍى تۈرٌى وەبىلىلەريىٖ‬ ‫تىللىزىذا ئاٌغ ئەتٍەى ‪ .‬وەدىهٍى ئىزاى ۋە ظالۋياى ئېلېهېًتلىزى بْلعا ‪ ،‬ـەرب‬ ‫تەرەپتىٍى تۈرٌى وەبىلىلەر تىللىزىفا خاط ‪.‬‬ ‫َْى دەۋرىذە ‪ ،‬ئۇؼؽاه تۈرٌى وەبىلىلەريىٕهۇ ‪ ،‬جۈنلىذىٌ‪ x ~ z‬تىلالردا‬ ‫ظۆسلەؼٍۈچى وەبىلىلەريىٕهۇ بۆلۈيۈػ َەم وْؼۇلۇػ َەرىٍەتلىزى باؼلىًىپ‬ ‫ٌەتٍەى ئىذى ‪.‬‬ ‫نەلۇنٍى ‪ ،‬نەَهۇد وەظىەرى ئۆسىًىٖ لۇـىتى «تۈرٌى يىلالر دىۋايى» دا وىپچاوالر‬ ‫بىلەى ئْـۇسالريى ئۆسئارا يېىىًالؼتۇرىذۇ ۋە ئۇالريى بىز واتار اّيېتىٍىلىي ئاالنەتلەرِە‬ ‫ئاظاظلىًىپ ئۇيفۇر وەبىلىلىزىّە (تۈرٌلەرِە) وارؼى وْيىذۇ ‪.‬‬ ‫نەَهۇد وەؼىەرىًىٖ وىپچاه ۋە ئْـۇس تىللىزىًى ئۇيفۇر تىلىفا وارؼى‬ ‫ظېلىؽتۇرـايلىىى ؼۇيى ٌۆرظىتىذۇٌى ‪ ،‬ئالذىًىى دەۋردە ‪ ،‬يەيى َْى دەۋرىذە بۇ‬

‫‪109‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تىلالر تېخى رەظهىي بۆلۈيۈپ وەتهىّەى ئىذى ۋە بىز پۈتۈى ئْـۇس‪-‬وارلۇه‪-‬وىپچاه‬ ‫تۈرٌۈنىًى تەؼٍىل وىالتتى ‪ .‬بۇ تۈرٌۈم ٌېيىًچە ‪ ،‬بىز تەرەپتىٌ ‪ ،‬وارلۇه (ئۇيفۇر)‬ ‫تۈرٌۈنىّە ‪ ،‬يەيە بىز تەرەپتىٌ ‪ ،‬ئْـۇس‪-‬وىپچاه تۈرٌۈنىّە بۆلۈيۈپ ٌەتتى ‪.‬‬ ‫ئاخىزوىعى بْلعا ‪ ،‬ئۇيىٕذىًهۇ ٌېيىًٍى بىز نەسِىلّە بارـايذا ئْـۇس ۋە وىپچاه دەپ‬ ‫ئىٍٍىّە بۆلۈيۈپ ٌەتتى ‪.‬‬ ‫دېهەً ‪ ،‬يەظەب جەَەتتىٌ ئېيتىايذا ؼۇيذاه دەپ ٌىياط وىلىؽىا بْلىذۇٌى ‪َْ ،‬ى‬ ‫دەۋرىذە بارلىي تۈرٌى تىلالر بىز بىزىەە يېىىٌ بْلفاى تىلالريىٖ بىزيەچچە‬ ‫ِۇرۇپپىلىزىذىٌ تەرٌىپ تاپىاى بْلۇپ ‪َ ،‬ەر بىز ِۇرۇپىًىٖ تەرٌىۋى وىعهىذىٍى‬ ‫پەرولەر ئايچە ٌۆپ ئەنەط ئىذى ‪ .‬ئۇيىٕذىٌ باؼىا ‪ ،‬بارلىي تۈرٌى تىلالر َْى‬ ‫ئىتتىپاوىًىٖ ـەربىي ۋە ؼەروىي َْيالرـا بۆلۈيّەيلىٍىّە نۇياظىۋەتلىَ َالذا ـەربىي‬ ‫ۋە ؼەروىي تارناوالريى َاظىل وىلذى ‪.‬‬ ‫َْى دەۋردىٍى تۈرٌى تىلالر ِۇرۇپپىلىزىًىٖ تەرٌىۋى تۈرٌى تىلالر تەرەوىىياتىًىٖ‬ ‫ئْنۇنىي ئىعخېهىعىذا ٌۆرظىتىلذى ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ .‬قەدىهمى تۈرك دەۋرى ( ‪- 10- 5‬ئەسىرلەر)‬

‫تۈرٌى تىلالر تەرەوىىياتىًىٖ ئۈچىًچى دەۋرى وەدىهٍى تۈرً دەۋرىذىٌ ئىبارەت ‪.‬‬ ‫بۇ دەۋر ئۆس ئىچىذىٌ يەيە ئۈچ تارناه دەۋرِە بۆلۈيىذۇ ‪ ) 1 .‬تۈرً دەۋرى‬

‫‪110‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫(‪- 8- 5‬ئەظىزلەر) ؛‬ ‫‪ ) 2‬وەدىهٍى ئۇيفۇر دەۋرى (‪- 9- 8‬ئەظىزلەر) ؛ ‪ ) 3‬وەدىهٍى وىزـىش دەۋرى‬ ‫(‪- 10- 9‬ئەظىزلەر) ‪.‬‬ ‫وەظىهٍى تۈرً دەۋرى تۈرً ۋە نْٔفۇٗ تىللىزىًىٖ ئۈسۈٗ‪ٌ-‬ېعىل بۆلۈيّەيلىٍى‬ ‫بىلەى خارەٌتېزلىًىذۇ ‪ .‬ؼۇيىٖ بىلەى ‪ ،‬بۇ دەۋردىٍى نْٔفۇٗ تىللىزىًىٖ تەرەوىىياتى‬ ‫ئاظاظىي جەَەتتىٌ ؼەروىي َْى وەبىلىلىزىًىٖ تەرٌىۋىذىٍى وەبىلىلەر بىلەى‬ ‫چېتىؽلىي بْلذى ‪ .‬تۈرٌى تىلالر بْلعا ‪ ،‬ئۇيىٕذىٌ ظىزت ‪ ،‬ـەربتە ٌەٓ تاروالذى ‪.‬‬ ‫چۈيٍى تۈرٌى وەبىلىلەريىٖ نۇتلەه ٌۆپ وىعهى ـەربىي َْيالر تەرٌىۋىّە ٌىزەتتى ‪.‬‬ ‫ـەربىي َْيالر ـەربٍە يۈرۈػ وىلىپ ‪ ،‬ئۆس يْلىذا ئۇچۇرىفاى تۈٌى َەم باؼىا‬ ‫وەبىلىلەريى بْيعۇيذۇرۇپ ‪- 4،‬ئەظىزدە ـەربىي ياۋرّپاـا باردى َەم ٌېيىًچە ‪َْ ،‬ى‬ ‫دۆلىتى يىهىزىلّەيذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬ئەيًى دەۋردە ؼەروىي ياۋرّپا سىهىًىذا تەؼٍىل تاپىاى‬ ‫بْلفار ۋە ؼەروىي َْيالر جۇرجايالر (ئاۋارالر) يىٖ َۆٌۈنىزايلىىى ئاظتىفا چۈؼۈپ‬ ‫والذى ‪ .‬ئارىذىٌ ئىٍٍى ئەظىز ئۆتۈپ ‪- 4 ،‬ئەظىزيىٖ ئْتتۇرىعىفا (نىالدى‬ ‫‪- 552‬يىلى) ٌەلّەيذە ‪ ،‬تۈرً وەبىلىعى باؼچىلىىىذىٍى تۈرٌى وەبىلىلەر باػ‬ ‫ٌۆتىزىپ چىىتى ۋە جۇرجايالريىٖ َۆٌۈنزايلىىىًى ئاـذۇرۇپ تاؼالپ ‪ ،‬تۈرً‬ ‫ٌۆچهەى ئىهپېزىيىعىًى بەرپا وىلذى ‪ .‬بۇ ئىهپېزىيىًىٖ چېّىزلىزى ئانۇ دەريا ‪ ،‬نەرۋ‬ ‫‪ ،‬بەلخ ۋە َىًذىعتايفىچە ٌېٕەيذى ‪ .‬بىزاه ‪ ،‬وەبىلىلەر ئارا ئىچٍى تْوۇيۇؼالر‬ ‫‪- 584- 580‬يىللىزى تۈرً‬ ‫تۈپەيلىذىٌ ۋە جۇّْٔيىٖ ٌۈچلىًىپ ٌەتٍەيلىٍىذىٌ ‪،‬‬ ‫ئىهپېزىيىعى ئىٍٍى دۆلەتٍە بۆلۈيۈپ ٌەتتى ؛ بۇالريى ٖ بىزى ‪ ،‬يەتتە ظۇيى نەرٌەس‬ ‫وىلفاى ـەربىي تۈرٌلەر ۋە يەيە بىزى ‪ ،‬نْٔفۇلىيىًى نەرٌەس وىلفاى ؼەروىي‬

‫‪111‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تۈرٌلەردىٌ ئىبارەت بْلذى ‪.‬‬ ‫تۈرً ئىهپېزىيىعىًىٖ ئىٍٍىّە بۆلۈيۈپ ٌەتٍەيلىٍى َەنذە ئۇيفۇر وەبىلىلىزىًىٖ ۋە‬ ‫جۇّْٔيىٖ بارـايعېزى ٌۈچلىًىپ ٌەتٍەيلىٍى بۇ تۈرً دۆلەتلىزىًىٖ ِۇنزاى‬ ‫بْلۇؼىفا ۋە ئۆس نۇظتەوىىلىٍىذىٌ ئايزىلىپ وېلىؽىفا ظەۋەب بْلذى ‪ .‬ؼەروىي تۈرً‬ ‫دۆلىتى ‪- 7‬ئەظىزيىٖ ئْتتۇرىلىزىذا جۇّْٔ تەرىپىذىٌ نۇيىەرس وىلىًذى ‪ ،‬ـەربىي‬ ‫تۈرً دۆلىتىًىٖ جەيۇبىي وىعهى ئاۋاٗ (‪- 7‬ئەظىزدە) جۇّْٔيىٖ َۆٌۈنزايلىىى‬ ‫ئاظتىفا چۈؼۈپ والذى ‪ٌ ،‬ېيىٌ ‪-(8‬ئەظىزدە) يېٕى تاجاۋۇسچىالر __ ئەرەبلەريىٖ‬ ‫ئىؽفالىيىتى ئاظتىفا ئۆتتى ‪ .‬ـەربىي تۈرً دۆلىتىًىٖ يەتتە ظۇ سىهىذىٍى ؼىهالىي‬ ‫وىعهىذا بْلعا ‪َ ،‬اٌىهىيەت تۈرٌلەردىٌ تۈرٌەؼلەريىٖ وْلىفا ئۆتتى ‪ .‬ئايذىٌ‬ ‫(‪- 8‬ئەظىزدە) ئْـۇسالر بىلەى وارلۇوالريىٖ بېعىو ئىؽلىتىؽى ئاروىعىذا تۈرٌەؼلەر‬ ‫ئۆس َۆٌۈنزايلىىىًى وارلۇوالرـا ئۆتٍۈسۈپ بەردى ‪ .‬ؼۇيىٖ بىلەى ‪ ،‬وارلۇوالر پۈتۈى‬ ‫يەتتە ظۇ سېهىًىًى ۋە تۈرٌەؼلەريىٖ چۇ دەرياظى بْيىذىٍى خاى ؼەَىزى ظۇياپًى‬ ‫ئىؽفاٗ وىلذى ‪ .‬ئْـۇسالر بْلعا ‪ ،‬يەيىهۇ ـەرب تەرەپٍە ظىلجىپ ‪-،8‬ئەظىزيىٖ‬ ‫ئۆسىذە ‪ ،‬ظىز دەرياظىًىٖ تۆۋەيٍى ئېىىهىذىٍى جايالردا ئۆسلىزىًىٖ دۆلىتىًى‬ ‫وۇردى ‪ .‬بۇ دۆلەتًىٖ چېّىزىعى واراوۇم چۆللىزىّە ٌېٕەيذى ‪.‬‬ ‫ؼەروىي تۈرً وەبىلىلەر ئىتتىپاوىًىٖ ئەٓ يۈٌعىلىؾ دەۋرى‪- 745- 682‬يىلالرـا‬ ‫تەئەللۇوتۇر ‪- 745 .‬يىلى ؼەروىي تۈرً دۆلىتى ئۇيفۇرالر تەرەپىذىٌ ئۈسۈٗ‪ٌ-‬ېعىل‬ ‫بەربات وىلىًذى ‪.‬‬ ‫ِەرچە ‪- 4 ،‬ئەظىزدىٌ ئىلّىزىٍى تۈرٌى خەلىلەريىٖ تىللىزى َەوىىذٌى‬ ‫ناتېزىيالالر جەَەتتە بىش تېخى بىزەر ئەنەلىي نەلۇناتىا ئىّە بْاللهىفاى بْلعاوهۇ ‪،‬‬

‫‪112‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لېٍىٌ ‪- 8- 4 ،‬ئەظىزلەردىٍى تۈرً ئىتتپاوىفا تەۋە بْلفاى خەلىلەريىٖ تۈرٌى‬ ‫تىللىزى رۇط ئالىهلىزى تەرىپىذىٌ تېپىلفاى يېًعەي‪-‬ئْرخۇى يادىٍارلىىلىزىذىٌ‬ ‫بىشِە ياَايىتىهۇ ياخؽى تْيۇؼلۇه ‪ .‬بۇيىٖ ئىچىذىٍى َەنهىذىٌ وىههەتلىٍىزەً‬ ‫بْلفىًى ‪- 1889‬يىلى ظىبىزىيىًى تەٌؽۈرِۈچى ئالىو ى‪.‬م‪.‬يادرىًتعېۋ تەرىپىذىٌ‬ ‫تېپىلفاى ئْرخۇى يادىٍارلىىلىزى بْلْپ َېعابلىًىذۇ ‪ .‬بۇ يادىٍارلىىالريىٖ‬ ‫جايالؼىاى ئْريى نْٔفۇلىيىذىٍى ئْرخۇى دەرياظىًىٖ ۋادىعىذا بْلفايلىىى ئۈچۈى ‪،‬‬ ‫ئۇالرـا ئْرخۇى يانى وْيۇلفاى ‪ .‬يېًعەي‪-‬ئْرخۇى يادىٍارلىىلىزىذىٍى تاػ پۈتۈٌلەر‬ ‫خېلى بىز ۋاوىتالرـىچە ئالىهالر ئۈچۈى بىز ظىز بْلۇپ ٌەلّەى ئىذى ‪ٌ ،‬ېيىٌ داييە‬ ‫ئالىهى ۋ‪.‬تْنعېٌ بىلەى رۇط ئالىهى ۋ‪.‬رادلْۋ ئۆسئارا تەجزىبە ئالهاؼتۇرۇػ ئاروىلىي‬ ‫بىزال ۋاوىتتا دېّۈدەً بۇ يېشىىالريىٖ نەيىعىًى يېؽىپ چىىىؽتى ‪ .‬بۇ پۈتۈٌلەر تۈرٌى‬ ‫تىلالريىٖ ئەٓ وەدىهٍى يادىٍارلىىلىزى بْلۇػ ظۈپىتى بىلەى ‪ ،‬تۈرٌْلِْىيە ئىلهى‬ ‫ئۈچۈى ئىًتايىٌ سّر ئەَهىيەتٍە ئىّە بْلۇپ تۇرناوتا ‪ .‬بۇ يادىٍارلىىالريىٖ‬ ‫ئىچىذىٍى ئەٓ چْٔلىزى تۆۋەيذىٍىلەر ‪:‬‬ ‫‪ِ ) 1‬ۇدۇلخاى نۀّۈ تېؽى ‪ .‬بۇ «ئۆيّىٌ تېؽى» دەپهۇ ئاتالفاى ‪ .‬بۇ تاػ چْٓ‬ ‫يادىٍارلىىالر ئىچىذىٍى ئەٓ وەدىهىىعى بْلۇپ ‪ ،‬نىالدى ‪- 693- 692‬يىلالرـا‬ ‫تەئەللۇه ؛ ‪ٌ ) 2‬ۈٗ تېّىٌ نْجىلەى خاى (ياٌى بىلّە خاى) نۀّۈ تاؼلىزى ‪ .‬بۇ‬ ‫يادىٍارلىىالريىٖ ئىچىذىٍى ئەٓ چْٔلىزى ۋە ئەٓ ياىؽى ظاواليفايلىزى بْلۇپ ‪،‬‬ ‫نىالدى ‪- 732‬يىلىفا تەئەللۇه ؛ ‪- 1897 ) 3‬يىلى يى‪ٌ.‬لىهېًتعېۋ تەرىپىذىٌ‬ ‫تېپىلفاى تْييۇوۇه نۀّۈ تېؽى ؛‪ ) 4‬ۋ‪ٌْ.‬تۋىچ تەرىپىذىٌ تېپىلفاى ٌۇلىچۇر نۀّۈ‬ ‫تېؽى ؛ ۋە باؼىا تاػ پۈتۈٌلەر ‪.‬‬

‫‪113‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇيفۇرالريى ٖ وەبىلىلەر ئىتتىپاوى ‪ ،‬خۇددى‪- 745- 682‬يىلالردىٍى تۈرً‬ ‫ئىهپېزىيىعىّە ئْخؽاػ ‪ ،‬ئىلّىزى تۈرً ئىهپېزىيىعىًىٖ پەوەت ؼەروىي‬ ‫وىعهىفىال تەۋە بْلفاى وەبىلىلەريى ئۆس ئىچىّە ئالفاى ئىذى ‪ .‬ـەربىي تۈرٌلەريىٖ‬ ‫بۆلۈيۈپ چىىىپ ٌېتىؽى ئۇيفۇر دۆلىتىًى ئاجىشالؼتۇرۇپ وْيذى ‪ .‬ؼۇ ظەۋەبتىٌ ‪،‬‬ ‫ئۇيفۇرالر ‪- 840‬يىلى وىزـىشالر تەرىپىذىٌ نەـلۇب وىلىًذى ‪.‬‬ ‫نْٔفۇلىيىًى وىتايالر بېعىۋالفايفا وەدەر ‪ ،‬يەيى نىالدى‪- 840‬يىلىذىٌ نىالدى‬ ‫‪- 10‬ئەظىزِىچە بْلفاى ئارىلىىتىٍى دەۋر وىزـىشالريى ٖ َاٌىهىيەت يۈرِۈسِەى‬ ‫دەۋرى ئىذى ‪ .‬وىزـىشالريى ٖ يېًعەي يېشىىى ؼۇ دەۋريى ٖ دەظلەپٍى نەسِىللىزىّە‬ ‫تەئەللۇوتۇر ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر وابىلىلىزىًىٖ نۇتلەه ٌۆپ وىعهى وىزـىشالر تەرىپىذىٌ نەـلۇب وىلىًفايذىٌ‬ ‫ٌېيىٌ ‪ ،‬يەيىال ئۆسلىزىًىٖ بىزلىٍىًى ظاوالپ والفاى َالذا ـەرب تەرەپٍە ٌۆچۈپ‬ ‫ٌەتتى ۋە جۇٔفارىيە يېٕى ئۇيفۇر دۆلىتىًى تەؼٍىل وىلذى ‪ .‬بۇ دۆلەت ئەرەبلەريىٖ‬ ‫تارىخىي َۆججەتلىزىذە تْوىۇس ئْـۇس دۆلىتى دېّەى يام بىلەى ئاتالفاى بْلۇپ‪ ،‬تاٌى‬ ‫نْٔفۇٗ ئىعتىالظىفىچە نەۋجۇت بْلۇپ تۇردى ۋە ؼەروىي ئۇيفۇر دۆلىتىًىٖ‬ ‫ئەيئەيىلىزىًى داۋانالؼتۇرۇپ ‪ ،‬ئۆسىًىٖ بۈيۈً نەدەيىيىتىًى ياراتتى ‪.‬‬ ‫تۈرٌلەريىٖ (ٌۆً تۈرٌلەريىٖ) بىۋاظتە ۋارىعلىزى بْلفاى ئۇيفۇرالر ئۆسلىزىذىٌ‬ ‫ٌېيىٌ ٌۆپلىّەى تىل يادىٍارلىىلىزىًى والذۇرۇپ ٌەتتى ‪ ،‬بۇ يادىٍارلىىالر خزّيْلِْىيە‬ ‫جەَەتتىٌ ئىٍٍى دەۋرِە بۆلۈيىذۇ ‪.‬‬ ‫بۇالريى ٖ ئىچىذىٍى ئەٓ وەدىهٍىلىزى تاؼىا ئْيۇلفاى بەلّىلەر بْلۇپ ‪ ،‬ئْرخۇى‬ ‫تۈرٌلىزىًىٖ يېشىىى بىلەى ئْخؽاػ ‪ .‬بۇالر ُ‪.‬رانىعتېذت تەرىپىذىٌ تېپىلفاى‬

‫‪114‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئابىذىلەردىٌ ئىبارەت ‪ ) 1 :‬ؼىًە ئۇظۇ ئەتزاپى ذىٌ تېپىلفاى يادىٍارلىي ‪ .‬بۇ بۇ‬ ‫«ظېلىًّا تېؽى» دەپهۇ ئاتالفاى بْلۇپ (‪- 8‬ئەظىز) ‪ ،‬ئۇيفۇرالريى ٖ تۈرٌلەريى‬ ‫نەـلۇب وىلفاى دەۋرىّە تەئەللۇه ؛‪ ) 2‬ظۇجى دېّەى جايذىٌ تېپىلفاى يادىٍارلىي ‪.‬‬ ‫بۇ ‪- 862- 840‬يىلالرـا ‪ ،‬يەيى ئۇيفۇرالريى ٖ نەـلۇب بْلفاى ۋاوتىفا تەئەللۇه ‪.‬‬ ‫ئىٍٍىًچى دەۋريى ٖ يادىٍارلىىلىزى بۇرۇيىىلىزىذىٌ باؼىىچە يېشىي بىلەى‬ ‫خارەٌتېزلىًىذۇ ‪ .‬بۇ يېشىىًى ئۇيفۇرالر ئەظلىذە ظْـذىالردىٌ وْبۇٗ وىلفاى ‪ .‬بۇ‬ ‫يېشىىًىٖ ظْـذىالردىٌ وْبۇٗ وىلىًفايلىىىًى ئۇيفۇرالريى ٖ ئۆسىًىٖ يادىٍارلىىىذىٌ‬ ‫(ظېلىًّا تېؽى) ٌۆرۈۋال فىلى بْلىذۇ ‪ .‬ؼۇ واتاردىٍى يادىٍارلىىالريىٖ ئىچىذىٍى ئەٓ‬ ‫نۇَىهلىزى ئاظاظىي جەَەتتىٌ ‪- 5- 4‬ئەظىزلەردە يېشىلفاى بْلۇپ ‪ ،‬ئەيًى‬ ‫سانايذىٍى ئەدەبىي يېشىي تىلىًى ئەٌىغ ئاتتۈرىذىفاى نايى ۋە بۇددا دىًلىزىًىٖ دىًىي‬ ‫ۋە دىًىي‪-‬پەلعەپىۋى ئەظەرلىزى ‪ ،‬ؼۇيذاوال ئەدەبىي يېشىي تىلى بىلەى خەلىًىٖ‬ ‫جايلىي تىلى ئْتتۇرظىذىٍى ئارىلىي َالىتىذە بْلفاى يۇرـۇيلىفاى ئۇيفۇرچە‬ ‫ظىياظى‪-‬وايۇى َۆججەتلىزىذىٌ ئىبارەتتۇر ‪ .‬بۇ َۆججەتلەر تۈرلۈً دەۋرلەرِە __‬ ‫‪- 8- 5‬ئەظىزلەردىٌ ‪- 10‬ئەظىزِىچە ۋە ئۇيىٕذىًهۇ ٌېيىًٍى نەسِىللەرِە‬ ‫تەئەللۇه ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر تىلى ۋە يېشىىى ٌېيىًٍى دەۋرلەردىٍى ئەدەبىي تىلالريىٖ ‪ ،‬يەيى ئەٓ ئالذى‬ ‫بىلەى ‪ ،‬واراخايىالر دەۋرىذىٍى (‪- 12- 10‬ئەظىزلەر) تىلىًىٖ ‪ ،‬ئايذىٌ‬ ‫ئْـۇس‪-‬وىپچاه ئەدەبىي تىلىًىٖ (‪- 13- 12‬ئەظىزلەر) ‪ ،‬چاـاتاي تىلىًىٖ‬ ‫(‪- 14- 13‬ئەظىزلەر) ‪ ،‬ئالتۇى ئْردا ئەدەبىي تىلىًىٖ (‪- 14- 13‬ئەظىزلەر) ‪،‬‬ ‫ٌېيىًٍى ۋاوىتالردا ٌْيا ئۆسبەً تىلىًىٖ (‪- 19- 15‬ئەظىزلەر) ‪ٌْ ،‬يا تۈرٌهەى‬

‫‪115‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تىلىًىٖ (‪- 19- 17‬ئەظىزلەر) ۋە باؼىا تىلالريىٖ ؼەٌىللىًىؽىّە سّر تەظىز‬ ‫ٌۆرظەتتى ‪ .‬ئۇيفۇر يېشىىى نْٔفۇلالر تەرىپىذىٌ وْبۇٗ وىلىًىپ ‪ ،‬تاٌى َاسىزوى‬ ‫ٌۈيلەرِىچە ئىؽلىتىلىپ ٌەلذى ‪.‬‬

‫ؼۇيذاه وىلىپ ‪- 9،‬ئەظىزيىٖ ئْتتۇرىلىزىفا ٌەلّەيذە ‪ ،‬بەسى ئۇيفۇر وەبىلىلىزى ۋە‬ ‫وىزـىشالردىٌ باؼىا ٌۆپچىلىَ تۈرٌى وەبىلىلەر خېلى سّر دەرىجىذە ـەرب تەرەپٍە‬ ‫واراپ ئىلّىزلىذى ‪ .‬ؼۇيىٕذىٌ ٌېيىٌ نْٔفۇلىيىذىٍى وىزـىش دۆلىتى ‪،‬‬ ‫جۇٔفارىيىذىٍى تْوىۇس ئْـۇس دۆلىتى َەم يەتتە ظۇدىٍى تۇخعى ‪ ،‬ئاس ۋە ياـها‬ ‫وەبىلىلىزىًى بْيعۇيذۇرـاى وارلۇوالر (چىٕىل ۋە جىٍىل وەبىلىعى) دۆلىتى‬ ‫تۈرٌلەريىٖ ئەٓ ؼەروتىٍى دۆلەتلىزىذىٌ بْلۇپ والذى ‪.‬‬ ‫ئۇيىٖ يېزىعىذىٍى ـەرب ۋە جەيۇب تەرەپلەر ‪ ،‬يەيى َەر خىل تۈرٌى (تۈرً ۋە‬ ‫تۈرٌەؼلەريىٖ ئەۋالدلىزىهۇ ؼۇيىٖ ئىچىذە) ۋە ئىزايالردىٌ تەرٌىپ تاپىاى ئارىالػ‬ ‫سىهىًى‪-‬ئەظىزيىٖ‬ ‫‪8‬‬ ‫ئاَالىلىَ جەيۇبىي (بۇخارا ‪ ،‬ظەنەروەيذ ‪ ،‬لەرـايە ‪ ،‬وەؼىەر)‬ ‫باؼلىزىذا ئەرەبلەر تەرىپىذىٌ ئىؽفاٗ وىلىًىپ ‪ ،‬ئابباظىالر خەلىپىلٍىًىٖ تەرٌىبىّە‬ ‫وْؼۇلذى ‪- 9 ،‬ئەظىزيىٖ ئاخىزىفا بارـايذا ‪ ،‬ظانايى دۆلىتىًىٖ تەرەٌىبىّە‬ ‫وْؼۇلذى ‪.‬‬ ‫ظىز دەريايىٖ تۆۋەيٍى ئېىىهى ئەتزاپى ذىٍى جايالردا ۋە ئۇيىٖ ـەرب تەرەىپىذىٍى‬ ‫ٌاظپى دېٕىشىفىچە بْلفا ئارىلىىتىٍى جايالردا ‪- 8 ،‬ئەظىزيىٖ ئاخىزىذا ئْـۇسالر‬ ‫(تْوىۇس ـۇسالر ‪ ،‬ـۇسالر ياٌى ئۇسالر ؛ بۇالر رّظعىيە يىلًانىلىزىذا تۈرً دەپ ئاتالفاى)‬ ‫ئۆسىًىٖ ٌۆچهەى دۆلىتىًى وۇردى ‪ .‬ئْـۇسالريى ٖ ؼىهالىذىٍى يايىي (ئۇراٗ) ۋە ۋّلّا‬

‫‪116‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫دەريالىزىًىٖ ئىزىلىىىذىٍى جايالردا پەچەيەٌلەر ٌۆچهەى بْلۇپ يۈرەتتى ‪.‬‬ ‫پەچەيەٌلەريىٖ ؼەروىذىٍى ۋە ؼەروىي ؼىهالىذىٍى جايالردا ‪ ،‬ئاظاظىي جەَەتتىٌ‬ ‫ئىزتىؾ دەرياظىًىٖ ئْتتۇرا ئېىىهى ئەتىزاپى ذىٍى جايالردا ٌىهاٌالر ٌۆچهەيلىَ‬ ‫وىلىپ يۈرِەى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇالر وىپچاه ۋە يەنەً وەبىلىلىزىذىٌ تەرٌىب تاپىاى ئىذى ‪.‬‬ ‫يېًىعەي ئەتىزاپلىزىذا بْلعا ‪ ،‬وىزـىشالر ٌۆچهەيلىَ وىالتتى ‪.‬‬ ‫ـەرب تەرەپتىٍى ۋّلّا دەرياظىًىٖ بْيلىزىذا ۋە جەيۇبىي رۇط دالىلىزىذا نۇيۇ‬ ‫وەبىلىلەر َۆٌۈنزايلىي وىالتتى ‪ :‬ؼىهالذا بۇلفارالر ‪ ،‬جەيۇبتا بۇلفارالر ۋە خاسارالر ‪.‬‬ ‫بۇالريى ٖ تىللىزى ئۆسئارا يېىىٌ ئىذى ‪ .‬ئەنها بۇ تىلًى تۈرٌلەرنۇ ‪ ،‬لىًالرنۇ‬ ‫بىلهەيتتى ‪.‬‬ ‫‪- 9‬ئەظىزدە پەچەيەٌلەر ‪ ،‬ئېُتىهاٗ ئْـۇسالريى ٖ ۋە ـەربىي وىعىو ٌىهاٌالريىٖ‬ ‫(بۇالر ٌېيىًچە وىپچاوالريىٖ ‪ ،‬يەيى ٌۇنايالر بىلەى پْلۇۋالريى ٖ ئۇلىًى تەؼٍىل‬ ‫وىلفاى) بېعىهىفا ئۇچزىفاى بْلعا ٌېزەً ‪ ،‬ئىؾ وىلىپ ‪ ،‬ـەربىي جەيۇبتىٍى‬ ‫جەيۇبىي رۇط دالىلىزىفا يۈرۈػ وىلىپ ‪ ،‬ئۇ يەتذىٌ ناجارالر بىلەى بْلفارالريى‬ ‫ظىىىپ چىىاردى ‪ٌ .‬ۆچهەى پەچەيەٌلەريىٖ بۇ َەرٌىتى وۇدرەتلىَ خاسار دۆلىتىًىٖ‬ ‫تەوذىزىًى َەٗ وىلذى ‪- 10 .‬ئەظىزدە خاسارالر ـەرب تەرەپتىٌ ظالۋيايالريىٖ‬ ‫سەربىعىّە ‪ ،‬ؼەره تەرەپتىٌ پەچەيەٌلەريىٖ َۇجۇنلىزىفا ئۇچۇراپ ‪ ،‬ئۆسىًىٖ‬ ‫ٌۈچ‪-‬وۇدرىتىذىٌ تانانەى نەَزۇم بْلذى ‪ .‬ؼەروىي ياۋرّپادا َەٗ وىلفۇچ ظىياظىي‬ ‫رّٗ ئْيًىفۇچىالر ؼىهالذا ۋە ـەربىي ؼىهالذا ظالۋيايالر ‪ ،‬ؼەروىي ؼىهالذا بۇلفارالر‬ ‫‪ ،‬جەيۇبتا پەچەيەٌلەر ‪ ،‬ؼەروىي جەيۇبتا ۋە ؼەروتە ٌىهاٌالر ۋە ٌېيىًٍى ۋاوىتالردا‬ ‫وىپچاوالر ياٌى ٌۇنايالر (پْلْۋالر) دېّەى ئْرتاه يام بىلەى ئاتالفاى بەسى ئْـۇس‬

‫‪117‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وەبىلىلىزى بْلۇپ والذى ‪.‬‬ ‫تۈرً ۋە ئۇيفۇرالردىٌ ئىبارەت ؼەروىي تۈرً خەلىلىزى بىشِە سّر نىىذاردىٍى ياسنا‬ ‫يادىٍارلىىالريى والذۇردى ‪ .‬بۇيىٖ ئەٌعىچە خاسار ‪ ،‬بۇلفار ۋە پەچەيەٌلەردىٌ ئىبارەت‬ ‫ـەربىي تۈرً خەلىلىزىًىٖ‪- 6‬ئەظىزدىٌ ‪- 10‬ئەظىزِىچە بْلفاى ئارىلىىتىٍى تىلفا‬ ‫ئائىت يادىٍارلىىلىزى بەٌهۇ ئاس بْلۇپ ‪ ،‬بار بْلفايلىزى ئاظاظىي جەَەتتىٌ ‪،‬‬ ‫جايالريىٖ جۇـزاپى يىلىَ ئانىللىزى ۋە نەؼُۇر ؼەخىعلەريىٖ ئىعىهلىزىذىٌ ‪،‬‬ ‫يەيى ۋىشايتىيە ‪ ،‬يەَۇدى ‪ ،‬ئەرنەى ۋە ئەرەب ياسـۇچىلىزىًىٖ تارىخىي ئەظەرلىزىذە‬ ‫تىلفا ئېلىًفاى خاط ئىعىهالردىٌ ‪ ،‬وەبزە تاؼلىزىفا ۋە ظاپاٗ واچىالرـا يېشىلفاى‬ ‫خەتلەردىٌ ئىبارەت ‪ .‬خاسار تىلىًىٖ ئاالَىذلىٍلىزىًى َاسىزـىچە ئۇيتۇلهاي‬ ‫ظاولىًىپ ٌېلىۋاتىاى بەسى خاسارچە ؼەَەر يانلىزىذىٌ ‪ ،‬يەيى ئىتىل ‪ ،‬ظەنەيذەر‬ ‫‪ ،‬بەلەيجەر ‪ ،‬ظارٌەٗ دېّەيلەردىٌ تەخهىٌ وىلىؽىا بْلىذۇ ‪ .‬ئۇيىٕذىٌ باؼىا يەيە‬ ‫‪ ،‬وەبىلىلەر يانلىزىذىٌ ۋە يەَۇدىالريىٖ ‪ ،‬ئەرەبلەريىٖ تارىخىي َۆججەتلىزىذە‬ ‫ئۇچزاپ والىذىفاى بەسى ئىشاَاتالردىًهۇ تەخهىٌ وىلىؽىا بْلىذۇ ‪.‬‬ ‫لْيېتىٍىلىي خۇظۇظىيەتلىزى جەَەتتىٌ َاسىزوى ساناى چۇۋاػ تىلىفا‬ ‫يېىىًلىؽىذىفاى بۇلفار تىلىفا دائىز نەلۇناتالرنۇ ياَايىتى ئاس ‪ .‬بۇ تىلًىٖ خېلى‬ ‫ٌېيىًٍى نەسِىللەرِە تەئەللۇه بْلفاى يادىٍارلىىلىزى‪- 14‬ئەظىزدىٍى وەبزە‬ ‫تاؼالريىٖ يېشىىلىزى ۋە ظالۋيايچە‪-‬بۇلفارچە ظۆسلۈٌتىٌ ئىبارەت ‪ ،‬بۇيىٕذا بۇلفارچە‬ ‫ظۆسلەر خاتىزلەيّەى ‪.‬‬ ‫پەچەيەً تىلىفا دائىز نەلۇناتالر يۇ‪.‬يېهېتًىٖ ئۈچ پارچە ئەظىزىذە تْيۇؼتۇرۇلفاى‬ ‫بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٕذا ئۇرۇه ‪ ،‬ئۇيۋاى ۋە وەلئەلەريىٖ پەچەيەً تىلىذىٍى خاط يانلىزى‬

‫‪118‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ِزېَ يېشىىى بىلەى ئىپادىلەيّەى ۋە بۇ يانالر باؼىا تۈرٌى تىلالريىٖ لېٍعىٍىعى‬ ‫بىلەى ظېلىؽتۇرۇلفاى َالذا تەَلىل وىلىًفاى ‪ .‬ؼۇيذاوال بۇلفار ۋە پەچەيەً تىللىزىًى‬ ‫تەتىىي وىلىؾ ئىؽىذا ۋېًّزىيىًىٖ بەسى خزّيىَ ئەظەرلىزى ۋە خەلي ئىچىذىٍى‬ ‫رىۋايەتلىزى ‪ِ ،‬ەرچە نەخعۇط وْلاليها بْاللهىعىهۇ ‪ ،‬يەيىال نۇَىو نەيبە بْلۇپ‬ ‫َېعابلىًىذۇ ‪ ،‬چۈيٍى بۇالردا نىالدى ‪- 9- 5‬ئەظىزلەرِە تەئەللۇه يۇرـۇيلىفاى‬ ‫تۈرٌچە خاط ئىعىهالر ئۇچزايذۇ ‪.‬‬ ‫ؼۇيذاه وىلىپ ‪ ،‬بۇ دەۋردىٍى َەنهىذىٌ بەٌزەً وۇدرەتلىَ وەبىلىلەر ئىتتىپاولىزى‬ ‫ـەربتە بۇلفارالر ‪ ،‬خاسارالر ۋە پەچەيەٌلەر ؛ ؼەروتە تۈرٌلەر (وەدىهٍى ئْـۇسالر) ‪،‬‬ ‫ئۇيفۇرالر ۋە وىزـىشالر ئىذى ‪ .‬بۇالريى‬ ‫وەدىهٍى ئْـۇس (ئْرخۇى) ‪ ،‬وەدىهٍى ئۇيفۇر ۋە وەدىهٍى وىزـىش (يېًىعەي)‬ ‫يادىٍارلىىلىزىذىٍى يېشىىالريىٖ ئْرتاه خۇظۇظىيەتلىزىذىٌ ٌۆرۈۋېلىؽىا بْلىذۇ ‪.‬‬ ‫ئْـۇس ‪ ،‬ئۇيفۇر ۋە وىزـىش تىللىزىًىٖ ٌېيىًٍى تەرەوىىياتى ؼۇيى ٌۆرظۈتىذۇٌى ‪ ،‬بۇ‬ ‫تىلالر ٌېيىًٍى ۋاوىتالردا ئۆس ئاظاظىًى ‪ ،‬يەيى ِزانهاتىٍىلىي وۇرۇلۇؼى ۋە ئاظاظىي‬ ‫لۇـەت لْيذىًى ظاوالپ وېلىؾ بىلەى بىللە ‪ ،‬ئۆس لۇـەت تەرٌىۋىًى ۋە وىعهەى‬ ‫اّيېتىٍىلىي تۈسۈلۈؼىًى خېلىال ئۆسِەرتىۋەتتى ‪.‬‬ ‫وەدىهٍى تىلالريىٖ يادىٍارلىىلىزىذىٌ نەلۇم بْلفىًىذەً ‪ ،‬تۈرً دەۋرىذە ‪ ،r‬تىلالر‬ ‫‪z /s‬‬ ‫(وەدىهٍى ئْـۇسالريى ٖ ئەۋالدلىزى بْلفاى بۇلفارالر ۋە خاسارالريى ٖ تىللىزى) ۋە‬ ‫‪~ t/d‬‬

‫تىلالر (وەدىهٍى ئْـۇس ‪ ،‬وەدىهٍى ئۇيفۇر ۋە وەدىهٍى وىزـىش تىللىزى )‬

‫َۆٌۈنزايلىي ئْرۇيذا تۇرـاى ئىذى ‪ .‬ئەيذى ‪ y ،‬تىلالرـا ٌەلعەً ‪ ،‬بۇ تىلالريىٖ‬ ‫جايلىي تەرەوىىياتى ئْتتۇرا تۈرً دەۋرىّە ‪ ،‬يەيى‪- 15- 10‬ئەظىزلەردىٍى دەۋرِە‬

‫‪119‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تْـزا ٌېلىذۇ ‪.‬‬ ‫‪- 10‬ئەظىزِە ٌەلّەيذە‬ ‫ؼۇيذاه وىلىپ ‪ ،‬ئْتتۇرا تۈرً دەۋرىًىٖ باؼلىًىؽى بْلفاى‬ ‫‪ ،‬وەبىلىلەر تۈرٌۈنلىزىًىٖ ئەٓ چْٓ تىللىزى تۆۋەيذىٍىلەر ئىذى ‪:‬‬ ‫‪ ) a‬ـەربتە بۇلفار تىلى (خاسار تىلى بىلەى بىزلىٍتە) ۋە ئالذىًىى ئەۋالدى بىز بْلفاى‬ ‫وىپچاه ‪ ،‬ئْـۇس ‪ ،‬وارلۇوالريىٖ تىللىزى ‪ ،‬يەيى َاسىزوى سانايذىٍى َەنهە ـەربىي‬ ‫تۈرٌى تىلالريىٖ َۇٗ تىللىزى بْلفاى تۆت چْٓ ئۇرۇه‪-‬وەبىلە ئىتتىپاوىًىٖ تىللىزى‬ ‫؛‬ ‫‪ ) b‬ؼەروتە وەدىهٍى ئْـۇسالر ‪ ،‬ئۇيفۇرالر ۋە وىزـىشالريى ٖ تىللىزى ‪ ،‬يەيى ٌېيىًٍى‬ ‫دەۋرلەردىٍى ؼەروىي تۈرً تىللىزىًىٖ ئاظاظى بْلۇپ والفاى ئۈچ چْٓ ئۇرۇه‪-‬وەبىلە‬ ‫ئىتتىپاوىًىٖ تىللىزى ‪ .‬وەدىهٍى تۈرً دەۋرىذىٍى تىلالر تەرەوىىياتىًىٖ جەريايى‬ ‫تۈرٌى تىلالر تەرەوىىياتىًىٖ ئْنۇنى ئىعخېهىعىذا ٌۆرظۈتىلىذۇ ‪.‬‬

‫‪ . 4‬ئْتتۇرا تۈرً دەۋرى ياٌى ئاظاظلىي تۈرٌىي وەبىلىلەر تىللىزىًىٖ تەرەوىىي وىلىؾ‬ ‫ۋە ؼەٌىللىًىؾ دەۋرى‬ ‫(‪- 15- 10‬ئەظىزلەر)‬

‫تۈرٌى تىلالر تەرەوىىياتىًىٖ تۆتىًچى دەۋرى ئْتتۇرا تۈرً دەۋرى‬ ‫(‪- 15- 10‬ئەظىزلەر) بْلۇپ َېعابلىًىذۇ ‪ .‬بۇ دەۋر َاسىزوى سانايذىٍى َەنهە‬ ‫تۈرٌى تىلالريىٖ ؼەٌىللىًىپ چىىىؽى بىلەى خارەٌتېزلىًىذۇ ‪ .‬بۇ تىلالر ئۆسىًىٖ‬

‫‪120‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َاسىزوى َالىتىًىٖ ئاظاظىي خۇظۇظىيەتلىزىًى نىالدى‪- 16- 15‬ئەظىزلەردە‬ ‫ۋۇجۇدوا ٌالتۈرِەى ئىذى ‪ .‬ئْتتۇرا تۈرً دەۋرىًى نۇيذاه ئىٍٍى تارناه دەۋرِە‬ ‫‪- 12- 10‬ئەظىزلەر) ‪ ) b ،‬نْٔفۇٗ دەۋرى‬ ‫ئايزىؽىا بْلىذۇ ‪ ) a :‬واراخايىالر دەۋرى (‬ ‫(‪- 15- 13‬ئەظىزلەر) ‪.‬‬ ‫تارىخىي يادىٍارلىىالردىٌ نەلۇنٍى ‪- 10 ،‬ئەظىزدە وارلۇه وەبىلىلەر ئىتتىپاوى‬ ‫وۇدرەت تاپتى ۋە يەتتە ظۇدا تۈرً واراخايى ظۇاللىعىًىٖ ياٌى ئىلىَ خايالر‬ ‫ظۇاللىعىًىٖ باؼچىلىىىذىٍى وۇدرەتلىَ بىز دۆلەتًى وۇردى ‪ .‬بۇ دۆلەتًىٖ نەرٌىشى‬ ‫دەظلەپتە باالظاـۇيذا بْلفاى ئىذى ‪ٌ ،‬ېيىٌ وەؼىەرِە يۆتٍەلذى ‪ .‬واراىايىيالر ئۆس‬ ‫تەظىزىًى پۈتٍۈٗ ظىز دەريا ئەتىزاپى ذىٍى جايالرـىچە َەم ظانايىالريىٖ ـەربتىٍى‬ ‫سىهىًلىزى بۇخارا ۋە ظەنەروەيتلەرِىچە ٌېٕەيتتى ‪ .‬واراخايىالر دۆلىتى ئۇيفۇرالريى ۇ‬ ‫ئۇؼؽاه لېئْداٗ بەِلىٍلىزىًى ۋە ئانۇ دەريا بىلەى ظىز دەريايىٖ ئْتتۇرىعىذىٍى‬ ‫ئېٍىًشارلىىالريى ۋە ئۇ يەرلەردىٍى تۈرً َەم پارىعالردىٌ تەرٌىپ تاپىاى ئاَالىًى‬ ‫ئۆسىّە بْيعۇيذۇرۇپ ‪- 10،‬ئەظىزيىٖ ئاخىزىذا ئىعالم دىًىًى وْبۇٗ وىلىپ َەنذە‬ ‫بْيعۇيذۇرۇلفاى خەلىلەريىٖ يۈٌعەً نەدەيىيىتىًى ئۆسلەؼتۈرۈپ ‪ ،‬ئْتتۇرا‬ ‫ئاظىيادىٍى تۈرً دۆلەتلىزىًىٖ ئىچىذە ئەٓ نەدەيىيەتلىَ دۆلەت بْلۇپ والذى ‪.‬‬ ‫واراخايىالر تەرىپىذىٌ ئْتتۇرا ئاظىيايىٖ ؼەروىذىٍى ئۇيفۇرالر بىلەى ـەربتىٍى‬ ‫تۈرٌى‪-‬ئىزايالردىٌ ئىبارەت ئىٍٍى خەلىًىٖ بىزلەؼتۈرۈلّەيلىٍى تۈرً ئەدەبىي‬ ‫تىلىًىٖ خارەٌتېزىذىهۇ ئەٌغ ئەتتى ‪ .‬بۇ ئەدەبىي تىلًىٖ نۇيذاه ئىٍٍى تاروىلىؾ‬ ‫نەرٌىشى بْلفايلىىى ئېُتىهاٗ ‪ :‬بىزىًچى ‪ ،‬ؼەروتىٍى باالظاـۇى بىلەى وەؼىەردە ؛‬ ‫ئىٍٍىًچىعى ‪ ،‬ظىز دەريا بْيىذا ‪ .‬واراخايىالر دۆلىتىذە ٌآ تاروالفاى پارىغ‬

‫‪121‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەدەبىياتى بۇ تىلًىٖ تەرەوىىياتىفا ئۆس َەظعىعىًى وْؼتى ‪ .‬ؼەروتىٍى‬ ‫وارلۇه‪-‬ئۇيفۇر دىيالېٍتىًى ئاظاط وىلفاى ئەدەبىي تىل ۋە ـەربتىٍى ‪ٌ ،‬ېيىًچە‬ ‫خاراسەنذە تەرەوىىي وىلىؽىا باؼلىفاى ئْـۇس‪-‬وىپچاه دىيالېٍتى ئاظاظىذىٍى ئەدەبىي‬ ‫تىلًىٖ َەر ئىٍٍىلىعىّە پارط ئەدەبىياتى ٌۈچلۈً تەظىز ٌۆرظەتتى ‪ .‬بۇ ‪.‬ئەدەبىي‬ ‫تىلالريىٖ َەر ئىٍٍىعى يۇوىزى واتالم لېئْداٗ نەيعەپذارالر ۋە ئاوعۆٔەٌلەر تائىپىعى‬ ‫ئىچىذە بارلىىىا ٌەلّەى بْلۇپ ‪ ،‬ئەرەب ۋە پارط لېٍعىٍىعىًى َەم نْرلْلِْىيىلىَ‬ ‫ۋاظتىلىزىًى ٌەٓ تۈردە وْللىًىؾ بىلەى خارەٌتىزلىًىذۇ ‪ .‬لېٍىٌ ‪ ،‬خەلىًىٖ جايلىي‬ ‫تىلى ئْتتۇرىعىذىٍى بۇيذاه ئايزىهچىلىي ئْتتۇرا ئاظىيادا يېىىًىى بىز ۋاوىتالرـىچە‬ ‫داۋانلىؽىپ ٌەلّەى ئىذى ‪.‬‬ ‫ئەظلى تۈرٌى خەلىلەردىٌ بْلفاى باـذات ئالىهى نەَهۇد وەؼىەرىًىٖ «تۈرٌىي تىلالر‬ ‫دىۋايى» دىٌ ئىبارەت ٌالظعىَ ئەظىزى ؼۇ دەۋريى ٖ ئەٓ ٌۆسِە ٌۆرۈيّەى ئەدەبىي‬ ‫يادىٍارلىي ۋە تىل يادىٍارلىىى بْلۇپ َېعابلىًىذۇ ‪ .‬بۇ ئەظەر َىجزىيە‪- 466‬يىلى‬ ‫(‪- 1073- 1074‬يىللىزى) دۇيهياـا ٌەلّەى بْلۇپ ‪ ،‬ئەيًى سانايذىٍى ئْتتۇرا ئاظىيا‬ ‫خەلىلىزىًىٖ ئاـشاٌى جايلىي تىلىًىٖ يادىٍارلىىلىزىذىٌ ئىبارەت ‪ ،‬نەَهۇد‬ ‫وەؼىەرىًىٖ ئەظىزى ئْتتۇرا ئاظىيادىٍى تۈرٌى تىلالريىٖ ئىًتايىٌ وىههەتلىَ‬ ‫تارىخىي دىيالېٍتْلِْىيە يادىٍارلىفىذۇر ‪ .‬ئۇيىٕذا نْٗ تىلؽۇياظلىي ناتىزىياللىزىذىٌ‬ ‫باؼىا ‪ ،‬يەيە ئەيًى سانايذىٍى ئْتتۇرا ئاظىيادا ياؼىفۇچى خەولەر َەوىىذىٍى‬ ‫ئېتًِْزالىيىلىَ نەلۇناتالرنۇ تْپاليفاى ‪ .‬نەَهۇد وەؼىەرىًىٖ تەبىزىچە ‪ ،‬بارلىي‬ ‫تۈرٌى خەلىلەر ئىٍٍى تارناوىا __ ؼىهالىي ۋە جەيۇبىي تارناوالرـا بۆلۈيىذۇ ‪ .‬ؼىهالىي‬ ‫ِۇرۇپىفا ٌىزىذىفايالر ‪ ،‬ئْلتۇراوالؼىاى جايلىزىفا ئاظاظەى ‪ ،‬ـەربتىٌ ؼەروىە واراپ‬

‫‪122‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظايىفايذا ‪ ،‬نۇيۇالر ‪ :‬پەچەيەً ‪ ،‬وىپچاه ‪ ،‬ئْـۇس ‪ ،‬يەنەً ‪ ،‬باؼىىزت ‪ ،‬باظهىل ‪،‬‬ ‫واي ‪ ،‬ياباوۇ ‪ ،‬تاتار ۋە وىزـىش ؛ جەيۇبىي تارناوًىٖ تەرٌىبىّە ٌىزىذىفايالر ‪ ،‬يەيە‬ ‫ؼۇ تەرتىپ بْيىچە ـەربتىٌ ؼەروىە واراپ ظايىفايذا ‪ ،‬نۇيۇالر ‪ :‬چىّىل ‪ ،‬تۇخعى‬ ‫‪ ،‬ياـها ‪ ،‬ئْـزاه ‪ ،‬چارۇه ‪ ،‬چۇنۇٗ ‪ ،‬ئۇيفۇر ‪ ،‬خىتاي ۋە تاۋـاچالردىٌ ئىبارەت ‪.‬‬ ‫نەَهۇد وەؼىەرى بۇالريى ٖ ئىچىذە تىل جەَەتتىٌ ظاب تۈرٌى بْلفايالر دەپ وىزـىش‬ ‫‪ ،‬ئْـۇس ‪ ،‬وىپچاه ‪ ،‬تۇخعى ‪ ،‬ياـها ‪ ،‬چىّىل ‪ ،‬ئْـزاه ۋە چارۇوالريى ئايزىيذۇ ‪.‬‬ ‫چۇنۇٗ ‪ ،‬باظهىل ‪ ،‬واي ‪ ،‬ياباوۇ ‪ ،‬تاتار ‪ ،‬خىتاي ۋە تاۋـاچالريى بْلعا ‪ ،‬باؼىا تىلالردا‬ ‫ظۆسلەؼٍۈچى خەلىلەر واتارىفا وْؼىذۇ ‪.‬‬ ‫‪- 11- 10‬ئەظىزلەردىٍى ئْتتۇرا ئاظىيا‬ ‫ؼۇيذاه وىلىپ ‪ ،‬نەَهۇد وەؼىەرىًىٖ دىۋايى‬ ‫خەلىلىزىًىٖ دىيالېٍىتلىزى ۋە ئاـشاٌى جايلىي تىلىًىٖ ئاالَىذلىٍلىزىًى‬ ‫ؼەرَىلەيذۇ ‪ .‬ئەَۋالذىٌ وارىفايذا ‪ ،‬بۇ خەلىلەريىٖ نۇتلەه ٌۆپ وىعهى واراخايىالر‬ ‫دۆلىتىّە تەۋە بْلفاى بْلعا ٌېزەً ‪.‬‬

‫بۇ تېهىًىٕهۇ داۋانى يْلاليعا تْلۇوالپ وْيىهەى ‪.‬‬

‫‹‹ تەۋارىخى نۇسىقىييۇى»__ نولال بىًًى نولال يېهەتۇلال نۆجىسى‬

‫‪123‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بۇ لىتاب جۇٌىو ئىجتىهائىي پەيلەر ئالادىهىيىسى نىللەتلەر تەتقىقاتى‬ ‫ئىًىستىتۇتىدا ساقلىۋاتقاى ‪ ،‬نىالدى ‪ - 1855- 1854‬يىلى نولال ئىسهەتۇلال بىًًى‬ ‫نولال يېهەتۇلال نۆجىسى تەرىپىدىٌ يېسىلىپ ‪ ،‬ئەلىىشىر يەۋائىيًىَ «لوللىيات»‬ ‫دىۋايى بىلەى قوشۇپ تۈپلەيىەى يۇسخىسىغا ئاساسەى رەتلەپ يەشىر قىلىًدى ‪.‬‬ ‫لىتاب نۇيدەرىجىسى ‪ __ :‬لىرىش سۆز ‪ ،‬تېمىست ‪ ،‬تەرجىهە ‪ ،‬ئىساَالر ‪،‬‬ ‫سۈرەتمە ئېلىًغاى يۇسخا قاتارلىق بەش قىسىهغا بۆلۈيىەى ‪.‬‬ ‫‪--------------------------------‬‬‫‪--------------------------‬‬

‫ٌىزىؾ ظۆس‬

‫بىش ٌىتابخايىالر بىلەى يۈس ٌۆرۈؼتۈرنەٌچى بْلفاى «تەۋارىخى نۇظىىىيۇى»‬ ‫(نۇسىٍايتالر تارىخى) رىعالىعى خْتەى ؼەَزىذە ئۆتٍەى نْلال ئىعهەتۇلال بىًًى‬ ‫نْلال يېهەتۇلال نۆجىشى تەرىپىذىٌ يېشىلفاى ‪ .‬بۇ ئەظەريىٖ بىش ئاظاظاليفاى وْلياسنا‬ ‫يۇظخىعى ئەلىؽىز يەۋائىًىٖ «ٌۇللىيات» يانلىي دىۋايىًىٖ بىز وْلياسنا يۇظخىعى‬ ‫بىلەى وْؼۇپ تۈپلەيّەى بْلۇپ ‪َ ،‬اسىز جّْْٔ ئىجتىهائى پەيلەر ئاٌادىهىيىعى‬ ‫نىلللەتلەر تەتىىىاتى ئىًعتىتۇتىذا ظاواليهاوتا ‪ٌ .‬ىتاب يْنۇرى‪. 149/ 909.217‬‬ ‫وْلياسنا خْتەيًىٖ پاتلىي ظاناى وەـشىّە خەتتى يەظتەلىَ ئۇظلۇبىذا ٌۆچۈرۈلّەى‬ ‫بْلۇپ‪ ،‬جەنئىي ‪ 39‬بەت ‪َ .‬ەر بىز بەت َەجهى‪ 2215‬ظايتىهېتىز ‪َ ،‬ەر بەتتىٍى‬

‫‪124‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تېٍىعت َەجهى ‪ 19‬ظايتىهېتىز ‪َ ،‬ەر بەتٍە ‪ 15‬وۇردىٌ خەت يېشىلفاى ‪.‬‬ ‫وْلياسنىًىٖ تېٍىعتى وارا ظىيادا ‪ٌ ،‬ىچىَ ناۋسۇلىزى وىشىل ظىيادا وْنۇػ وەلەم‬ ‫بىلەى ٌۆچۈرۈلّەى ‪ .‬وْلياسنا وْؼۇپ تۈپلەيّەى ٌىتابًىٖ نۇواۋىعى جىّەررەٓ وىزىو‬ ‫بىلەى واپاليفاى بْلۇپ‪ ،‬يۈسىّە ئۇيفۇر نىللى ئۇظلۇبىذا چىزايلىي يەوىؾ‬ ‫ئىؽلەيّەى ‪.‬‬ ‫ئاپتْر بۇ ئەظەريى‬

‫پۈتۈً تارىخىٌ دېپ ئىذىو ‪،‬‬ ‫بىلەلهەظهىٍىٌ دېپ ئەجەپ ـەم يىذىو ‪.‬‬ ‫تۈِەت ظۆسيى نۆجىشى ـەرىپ بىًاۋا ‪،‬‬ ‫ئۇلۇؿ يْلفە ٌىزِىل بْلۇپ ناظاۋا ‪.‬‬

‫_ دېّەى ؼېئىز بىلەى ئاخىزالؼتۇرـاى‪ .‬بۇ ؼائىزيىٖ <<پۈتۈً تارىخىٌ تارىخىٌ‬ ‫دېپ ئىذىو>> دېّەى نىعزادىٍى ٌېيىًٍى << تارىخىٌ>> ظۆسى ئەبجەت بىلەى‬ ‫َىعاپالػ ئۇظۇلى بْيىچە َىجزى‪- 1271‬يىلفا تْـزا ٌېلىذۇ ‪ .‬ئەظەريىٖ ئاخىزىفا‬ ‫يەيە وىشىل ظىيادا ٌْيىچە << ظىًە>> دېّەى يىل يانىهۇ يېشىلفاى ‪ .‬دېهەً ‪،‬‬ ‫نۆجىشىًىٖ بىشِە والذۇرۇپ ٌەتٍەى بۇ ياديانىعى َىجزى ‪- 1271‬يىلى (نىالدى‬ ‫‪- 1855- 1854‬يىلى) دۇيياـا ٌەلّەى ‪.‬‬ ‫وْلياسنىًىٖ ئىهالظىفا ئاظاظەى ‪ ،‬ئۇيى ٌېيىٌ ٌۆچۈرِەى دەپ پەرەس وىلىؽىا‬ ‫بْلىذۇ ‪ .‬بىزاه ‪ ،‬ئۇيىٖ ٌۆچۈرۈلّەى ۋاوتى ۋە خەتتات تْـزىلىي ئېًىي نەلۇنات يْه ‪.‬‬

‫‪125‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وْلياسنىًىٖ باػ بېتىّە << ئۇؼبۇ تەۋارىخى نۇظىىىيۇى ٌىتابىًى پۈتۈرِەى ئەلىؽىز‬ ‫َېٍىو بېّىهّە يۈس رەَهەت ‪ ،‬پۈتٍۈچى نْلال ئىعهەتۇلال نۆئىجىشـە ئىالَىو نىٖ‬ ‫رەَهەت وىلفاي ‪ ،‬نأا بۇ رىعالەيى دۇۋەٗ ئەسىهؽا بېّىو تەوذىو وىلذى ‪ ،‬دەپ نۆَۈر‬ ‫‪ 1338‬ظىًە >> دېّەى ظۆسلەريى‬ ‫باظىۇچى نۇلتى نۇَەنهەت ئىهىٌ ئىبًى باوىذۇر ‪،‬‬ ‫يېشىپ ‪ ،‬نۇلتى نۇَەنهەت ئىهىٌ ئىبًى باوىًىٖ ظْوىچاه نۆَۈرى بېعىلفاى ‪.‬‬ ‫بۇيىٕذىٌ بۇ وْلياسنىًىٖ ئەٓ ٌېيىٌ بْلفاى تەوذىزدىهۇ َىجزى‪- 1338‬يىلى‬ ‫(نىالدى ‪- 1920- 1919‬يىلى)دىٌ بۇرۇى ٌۆچۈرۈلّەيلىّىًى بىلّىلى بْلىذۇ ‪.‬‬ ‫بىش تۆۋەيذە بۇ ئەظەر تْـزىعىذىٍى دەظلەپٍى نۇالَىشىلىزىهىشيى ئْتتۇرىفا‬ ‫وْيىهىش ‪..‬‬

‫‪1‬‬

‫«تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» رىعالىعىًىٖ‪- 19‬ئەظىزيىٖ ئْتتۇرىعىذا دۇيياـا‬ ‫ٌەلّەيلىّى تاظادىبى بىز ئىؾ ئەنەط ‪ .‬ئۇيفۇر ئەدەبىيات‪-‬ظەيئىتى‬ ‫‪- 18‬ئەظىزيىٖ ئْتتۇرىلىزىذا چىٖ ظۇاللىعى َۆٌۈنىتىًىٖ جۇٔفار ئاوعۆٔەٌلىزى‬ ‫بۆلۈيهىچىلىّى ۋە ئاپپاوخۇجا ئاۋالتلىزىذىٌ بْلفاى چْٓ خۇجا بۇرَايىذىٌ بىلەى‬ ‫ٌىچىَ خۇجا جاَاى بۆلۈيهىچىلىّىًى باظتۇرۇپ ‪ ،‬ؼىًجآ رايْيىًى بىزلىٍٍە‬ ‫ٌەلتۈرۈػ بىلەى بارلىىىا ٌەلّەى يىعپى تېًچ ؼارائىتتا يەيە بىز وېتىو ِۈللىًىؾ‬ ‫دەۋرىّە وەدەم وْيۇپ ‪- 19 ،‬ئەظىزِە ٌېلّەيذە چىزىٍلەؼٍەى چىٖ َۆٌۈنىتى‬ ‫ئەنەلذارلىزى بىلەى يەرلىَ لېئْداٗ ٌۈچلەريىٖ پاجىئەلىَ سۇلۇم‪-‬ظەتەنلىزىّە‬

‫‪126‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وارؼى ٌۆتۈرۈلّەى دېُىايالر وْسـىالٔلىزىفا ناظلىؽىپ راظا يْوۇرى پەللىّە چىىىاى‬ ‫ئىذى ‪ .‬ئۇيفۇر ئەدەبىيات‪-‬ظەيئىتىًىٖ بۇ وېتىهىى تەرەوىىيات دّلىۇيى يەرٌەى‬ ‫خايلىىى(نىالدى ‪- 1678- 1514‬يىلالر) ئاـذۇرۇلفايذىٌ ٌېيىٌ ئاپپاه خۇجا ۋە‬ ‫ئۇيىٖ ئەۋالتلىزىًىٖ َۆٌۈنزايلىفىذا ۋەيزاى بْلفاى ئۇيفۇر ئەدەبىيات‪-‬ظەيئىتىًى‬ ‫ئەظلىّە ٌەلتۈرۈؼتەً ئْنۇنىي ئىعتەًٌىٖ تۈرتٍىعى بىلەى باؼاليفاى بْلعا‪،‬‬ ‫خەلىًى يادايلىي ۋە واالولىىتىٌ وۇتىۇسۇػ ‪ ،‬نىللى نەدەيىيەتًى ِۈللەيذۈرۈػ ‪ ،‬نىللى‬ ‫سۇلۇم ۋە لېئْداللىي سۇلۇنفا وارؼى تۇرۇػ يْلىذىٍى نىللى دېهٌْىزاتىَ ئىذىيىۋى‬ ‫ئېىىهًىٖ تۈرتٍىعى بىلەى ئەۋجىّە چىىتى ‪.‬‬ ‫بۇ دەۋر ئىچىذە يۇرـۇيلىفاى نۇيەۋۋەر ياسـۇچى‪ ،‬ؼائىزالر ئەدەبىيات ظەًَىعىّە‬ ‫چىىىپ ‪ ،‬ئۆسلىزىًىٖ خىلهۇ‪-‬خىل صايىز ۋە نەسنۇيذىٍى ئەظەرلىزى بىلەى ئۇيفۇر‬ ‫ئەدەبىياتىًىٖ ٌۆرٌەم نەيشىزىعىًى نەيذايفا ٌەلتۈردى ‪ .‬نْلال ئەلەم ؼەَيارى ۋە‬ ‫ئۇيىٖ نىالدى ‪- 1761‬يىلى ياسـاى «ِۈٗ ۋە بۇلبۇٗ» يانلىي پْئىهعى ‪ ،‬لۈٌچۈيلۈً‬ ‫ؼائىز ئەَهەت ـۇجام يىياس ئْـلى(‪- 1827‬يىلى ۋاپات بْلفاى) ۋە ئۇيىٖ‬ ‫«رەۋسەتۇلشۆَزا» يانلىي ؼەئىزىي داظتايى ‪ ،‬نۇَەنهەت ظىذىي بەرؼىذى ۋە ئۇيىٖ‬ ‫«ظىذىىًانە» يانلىي ئەظىزى ‪ ،‬ؼائىز نْلال رېُىو ۋە ئۇيىٖ «نۇَەببەتًانە» يانلىي‬ ‫داظتايلىزى ‪ ،‬يەرٌەيلىَ ؼائىز ئۆنەر باوى ۋە ئۇيىٖ ‪- 1792‬يىلى يەظزى‪-‬يەسنى‬ ‫ؼەٌىلذە يېشىلفاى «پەرَات‪-‬ؼېزىٌ ۋە لەيلى‪-‬نەجًۇى» يانلىي َىٍايىلەر‬ ‫تْپلىهى ‪ ،‬وْنۇللۇه ؼائىز سۇَۇرى ۋە ئۇيىٖ «دىۋاى سۇَۇرى» يانلىي ؼېئىزالر‬ ‫تْپلىهى ‪ ،‬نْلال يۇيۇط يارٌەيذى ۋە ئۇيىٖ‪- 1807‬يىلى يېشىلفاى‬ ‫«يۈظۈپ‪-‬سۇلەيخا» داظتايى ‪ ،‬نْلال ظىذىي يارٌەيذى ۋە ئۇيىٖ‪- 1813‬يىلى‬

‫‪127‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەلىؽىز يەۋائىًىٖ «خەنعە» ظىذىٍى‪ 5‬داظتاى ئاظاظىذا يېشىپ چىىىاى «يەظزى‬ ‫‪- 1822‬يىلى ۋاپات بْلفاى) ۋە‬ ‫نۇَەنهەت َۈظەيىًبەُ» يانلىي تْپلىهى‪ ،‬ئىهىزى (‬ ‫ئۇيىٖ «دىۋاى ئىهىزى» يانلىي ؼېئىزالر تْپلىهى ‪ ،‬وەؼىەرلىي يْرۇس ئاخۇى ٌاتىب‬ ‫سىيائى ۋە ئۇيىٖ «نەَشۇيۇلۋائىشىٌ» يانلىي ئىپىَ داظتايى ‪ ،‬ئابذۇرېُىو يىشارى‬ ‫(‪- 1845‬يىلى ۋاپات بْلفاى) ۋە ئۇيىٖ «پەرَات‪-‬ؼېزىٌ» ‪« ،‬نەجًۇى ۋە لەيلى»‬ ‫‪« ،‬ؼاٍ بەَزام ۋە دىلئارام» ‪َ« ،‬انۇه‪ -‬ئۇسرا» ‪« ،‬چاَار دەرۋىؾ» («ئاسات‬ ‫بەخت») ‪« ،‬نەَشۇى ۋە ِۈلًىعا» ‪« ،‬ؼاَشادە نەظئۇد ۋە دىلئارا» ‪،‬‬ ‫«رابى يە‪-‬ظەئىذىٌ» واتارلىي ‪ 12‬داظتايًى ئۆس ئىچىّە ئالفاى «نۇَەببەتًانە»‬ ‫‪- 1802‬يىلى وەؼىەردە تۇـۇلفاى)‬ ‫يانلىي ئەظىزى ‪ ،‬تۇردۇػ ئاخۇى ٌاتىب ـېزىبى (‬ ‫ۋە ئۇيىٖ «ٌىتابى ـېزىب» يانلىي داظتايى ‪ ،‬نْلال بىالٗ بىًًى نْلال يۈظۈپ‬ ‫(‪- 1899- 1824‬يىلالر) ۋە ئۇيىٖ ‪- 1851‬يىلى ئىؽلەيّەى «ـەسەليات» يانلىي‬ ‫ؼېئىزالر تْپلىهى ‪- 1875،‬يىلى يېشىلفاى «ـاسات دەر نۈلٍى چىٌ» يانلىي داظتايى‬ ‫‪- 1881 ،‬يىلى يېشىلفاى «چأهْسا يۈظۈپخاى» يانلىي داظتايى ‪- 1882،‬يىلى‬ ‫يېشىلفاى «يۇسۇِۇم» يانلىي وىععىعى ‪ ،‬نْلال ؼاٌىز ۋە ئۇيىٖ «سەپەريانە» يانلىي‬ ‫تارىخىي داظتايى واتارلىي ياسـۇچى ۋە ئەظەرلەر ؼۇ دەۋردىٍى ئۇيفۇر ئەدەبىياتىًىٖ‬ ‫بىشِە نەلۇم بْلفاى نۇَىو يانايەيذىلىزىذۇر‪.‬‬ ‫بۇ دەۋر ئىچىذە ئۇيفۇر نۇسىٍا‪-‬ياخؽىلىزى بْيىچىهۇ بىزنۇيچە جايلىًىؽالر بْلذى ‪:‬‬ ‫نىالدى ‪- 1828- 1820‬يىلالردا وەؼىەر دېُىايالر وْسـلىٕىفا واتًاؼىاى وەَزىهاى‬ ‫ئۇيفۇر وىشى يۇسۇِۇم َەوىىذە تْوۇلفاى «يۇسۇِۇم» وىععىعى بىلەى «يۇسۇِۇم»‬ ‫ياخؽىعى ؼىًجأًىٖ َەنهە يەرىّە تاروالذى ‪ .‬خْتەى «وارىىاػ ياخؽىعى» ‪،‬‬

‫‪128‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وەؼىەر «وىشىلّۈٗ ياخؽىعى» ‪ ،‬تۇرپاى «نايىهخاى ياخؽىعى» ‪ ،‬وْنۇٗ «يارظەيەم‬ ‫ياخؽىعى» ‪ ،‬ئىلى ئۇيفۇرلىزىًىٖ «ئايارخاى» ‪« ،‬ئْيًآ تۆرەم» ‪« ،‬بىۋاپا ياداى‬ ‫يارىو» ‪« ،‬خارابى ٖ نەى» ‪« ،‬دادەي» ‪« ،‬ظارىخاى» ‪« ،‬ئالال يارىو» ‪،‬‬ ‫«َاي‪َ-‬اي ئۆلەى» واتارلىي ياخؽىلىزىهۇ ٌەٓ تاروالذى ؛ ئۇلۇؿ ئالىو ئەبۇ يەظىز‬ ‫لارابى ًىٖ «رىعالەئى نۇـەيًىيۇى» ‪ٌ« ،‬ىتابۇلهۇظىىى» ‪ٌ« ،‬االنىمۇلهۇظىىى»‬ ‫واتارلىي ئەظەرلىزى بىلەى ساَىزىذدىٌ نۇَەببەت بابۇريىٖ «ئەظزارى نۇظىىى»‬ ‫يانلىي ٌىتابى ؼۇ چاـذىٍى ئۇظتا خەتتاتالر تەرىپىذىٌ وايتا ٌۆچۈرۈپ چىىىلذى ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر ئەدەبىيات‪-‬ظەيئىتى بْيىچە ٌۆتىزىلّەى بۇ وېتىهىى تەرەوىىيات دّلىۇيىًىٖ‬ ‫يەيە بىز ئاالَىذىلىّى ؼۇٌى ‪ ،‬يەرلىَ َۆٌۈنزايالر تەبىىىعىذىٍى بىز وىعىو‬ ‫ئْوۇنۇؼلۇه ساتالرنۇ بۇ ظەپٍە وْؼۇلۇپ ‪ ،‬ئۇيفۇر ئەدەبىيات‪-‬ظەيئىتىًىٖ‬ ‫راۋاجلىًىؽى ئۈچۈى بەلّىلىَ تۆَپە وْؼتى ‪ .‬بۇ يەردە‪- 1811‬يىلى سۇَۇرىذىٌ ‪،‬‬ ‫ئىهىزى واتارلىي ؼائىزالريى ئْردىعىفا تْپالپ ‪ ،‬ئۇيفۇر ئەدەبىياتىًىٖ پىؽىۋالىزىذىٌ‬ ‫بْلفاى لۇتمى ۋە ئەلىؽىز يەۋائىًىٖ ؼېئىزلىزىذىٌ َەم ئىزاى ؼائىزلىزىذىٌ َاپىش‬ ‫ؼىزاسى واتارلىي ؼائىزالريى ٖ ؼېئىزلىزىذىٌ يەنۇيە ئېلىپ «باياس» يانلىي بىز تْپالم‬ ‫تۈسدۈرِەى وْنۇٗ ۋأى ئەردىؽىز ‪- 1813،‬يىلى نْلال يۇيۇط يەرٌەيذىًىٖ ئەلىؽىز‬ ‫يەۋائىًىٖ «خەنعە» ظىًى يەظىزلەؼتۈرۈپ چىىىؽىا تەؼەببۇظٍار بْلفاى يەرٌەى‬ ‫َاٌىو بەِى نىزسا َۈظەيىًبەُ ‪- 1841 ،‬يىلى تۇردۇػ ئاخۇى ٌاتىب ـېزىبىًىٖ‬ ‫«ٌىتابى ـېزىب» يانلىي ئەظىزىًى يېشىپ چىىىؽىا تەؼەببۇظٍار بْلفاى وەؼىەر‬ ‫َاٌىو بەِى سۇَۇرىذدىٌ ‪- 1839 ،‬يىلى ئابذۇرېُىو يىشارىًىٖ «نۇَەببەتًانە»‬ ‫يانلىي داظتايالر تْپلىهىًى يېشىپ چىىىؽىا تەؼەببۇظٍار بْلفاى تۇرپاى ۋأى‬

‫‪129‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەپزىذۇى ۋە نەسٌۇر «تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» رىعالىعىًىٖ دۇيياـا ٌېلىؽىّە‬ ‫تەؼەببۇظٍار بْلفاى خْتەى َاٌىو بېّى نۇَەنهەت ئەلىؽىز بىًًى ئابذۇنۆنىًبەُ‬ ‫(ئەلىؽىز َېٍىو بەُ) لەريى ٌۆرظىتىؽٍە بْلىذۇ ‪.‬‬ ‫دېهەً ‪ ،‬وْلىهىشدىٍى «تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» رىعالىعى ئۇيفۇر‬ ‫ئەدەبىيات‪-‬ظەيئىتىًىٖ‪- 18‬ئەظىزيىٖ ئىٍٍىًچى يېزىهىذىٌ باؼلىًىپ ‪،‬‬ ‫‪- 19‬ئەظىزدە يْوۇرى پەللىّە چىىىاى تەرەوىىيات دّلىۇيىًىٖ ظەنەرىلىزىذىٌ بْلۇپ‬ ‫َىعابلىًىذۇ ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫«تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» يىٖ ئاپتْرى نْلال ئىعهەتۇلال بىًًى نْلال يېهەتۇلال‬ ‫نۆجىشىًىٖ َاياتى تْـزىعىذا َاسىزـىچە نۇؼۇ ئەظەردىٍى بايايالردىٌ باؼىا‬ ‫نەلۇناتىا ئىّە ئەنەظهىش ‪ .‬بىزاه ‪ ،‬نۇؼۇ ئەظەردىٍى ناتىزيالالريىٖ ئۆسىهۇ بىشيىٖ‬ ‫نۆجىشى ئْبزاسىًى خېلى رّؼەى َالذا ٌۆس ئالذىهىشـا ٌەلتۈرۈؼىهىشِە ئىهٍايىيەت‬ ‫بېزىذۇ ‪.‬‬ ‫نۆجىشى ئۆس رىعالىعىًىٖ ٌىزىؾ وىعهىذا نەسٌۇر رىعالىًى يېشىؾ ئۈچۈى «تارىخى‬ ‫رەؼىذى» ‪« ،‬تەۋارىخى رەۋسەتۇظعەلا» ۋە «تەۋارىخى ئەجەم» واتارلىي پارىغ تىلىذا‬ ‫يېشىلفاى ئەظەرلەردىٌ ۋە «تەۋارىخى تەبىزى» ‪« ،‬تەۋارىخى َۆٌەنا» ‪« ،‬تەۋارىخى‬ ‫ئەرەپ» واتارلىي ئەرەبچە يېشىلفاى ئەظەرلەردىٌ پايذىاليفايلىىىًى ‪ ،‬لارابى ًىٖ ئەرەب‬ ‫تىلىذا يېشىلفاى «رىعالەئى نۇـەيًىيۇى» يانلىي ٌىتابىًى تەرجىهە وىلىؾ يىيىتىذە‬

‫‪130‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىٍەيلىّىًى ياسىذۇ ‪ .‬بىش بۇ بايايالردىٌ ئۇيىٖ ئۆس ئايا تىلىذىٌ باؼىا ئەرەپ ‪ ،‬پارىغ‬ ‫تىللىزىًىهۇ پۇختا ئىّەللىّەى نەلۇناتلىي بىز ٌىؽى ئىٍەيلىٍىًى بىلىهىش ‪.‬‬ ‫نۆجىشى ئۆس ئەظىزىًىٖ ٌۆپ جايلىزىذا ئەلىؽىز يەۋائىًى <<پىزىو>> ‪،‬‬ ‫<<ئۇظتاسىو>> دەپ ئاتايذۇ ۋە ئۇيىٖ «ٌۇللىيات» ‪« ،‬چاَار دىۋاى» ‪« ،‬خەنعە»‬ ‫لىزىذىٌ َەم بۇالردىٌ باؼىا ئىلّىزى‪ٌ -‬ېيىٌ بْلۇپ ياسـاى‪ 36‬پارچە ٌىتابىذىٌ‬ ‫بەَزىهاى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٖ خىعلەت ۋە ئىؽىى نۇَەببىتىذىٌ خەۋەردار بْلذۇم ‪ -‬دەپ‬ ‫ياسىذۇ ‪ .‬ئۇ يەيە لۇتمى ‪ ،‬ئابذۇراخهاى جانى ‪ ،‬نۇَەنهەت ٌۈؼتۈٔۈرلەرِە باَا‬ ‫بەرِەيذە ‪ ،‬ئۇالريى ٖ ئالىيجاياپلىىىفا يەۋائىًىٖ ئۇالرـا تۇتىاى پْسىتعىيىعىًى پاٌىت‬ ‫وىلىذۇ ‪ .‬نايا بۇالردىٌ نۆجىشىًىٖ يەۋائىفا چەٌعىش ئىخالط وْيفايلىىىًى ‪،‬‬ ‫يەۋائىًىٖ يۈٌعەً بەدىئىي ناَارىتىّىال ئەنەط ‪ ،‬بەلٍى ئەٓ نۇَىهى ئۇيىٖ‬ ‫تەرەوىىپەرۋەر ئىذىيىعى بىلەى ئالىجاياپ پەسىلىتىّە وايىل ئىٍەيلىٍىًى ٌۆرِىلى‬ ‫بْلىذۇ ‪.‬‬ ‫نۆجىشى لىعاـۇرط (پىپاِْر ) ئۈظتىذە تْختالفاى ۋاوتىذا ‪ ،‬ئۇيىٖ ئاـشىذىٌ‬ ‫<<ئۆسۀًى تۈسلىهەي تۇرۇپ ٌىؽىّە يەظىُەت وىلها ؛ ئەيىبىًٕى ظأا ٌۆرظەتٍەى‬ ‫ٌىؽىًى دّظت بىلىپ ئەسىش تۇت ؛ چىزايلىي لىباط ٌىيىپ يۈرِۈچە چىزايلىي ظۆس‬ ‫وىلىپ يۈرۈؼًى ئۆرِەيّىل ؛ ياخؽى ظۆسيى ئەيتۇرـە وۇدرەتىٖ بْلهاظا ‪ ،‬ياخؽى‬ ‫ظۆسيى ئېيتىۇچىذىٌ ئۆرِەيّىل ؛ ئىلىو ئۆرِەيىؽذىٌ يْنۇط وىلها ‪،‬‬ ‫ئىلىهعىشلىٍتىٌ يْنۇط وىل >> ‪ -‬دېّەى َىٍهەتلىَ ظۆسلەريى ٌەلتۈرىذۇ ‪ .‬لارابى‬ ‫ئۈظتىذە تْختالفىًىذا بْلعا ‪ ،‬ياَايىتى باتۇرلۇه بىلەى ئۇيىٖ << يۈس يىل ئىبادەت‬ ‫وىلىپ ئااللهىفاى لەيشيى نېًىٖ وايۇيۇنًىٖ (والۇيۇنًىٖ) ظىهلىزىذىٌ‬

‫‪131‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئألىفايعىشلەر>> ‪ -‬دېّەى ظۆسيى يەوىل ٌەلتۈرىذۇ ‪َ .‬اسىزنۇ ئۇيىٖ ئەَهىيىتىًى‬ ‫يْواتهىفاى بۇ َىٍهەتلىَ ظۆسلەر ئەنىلىيەتتە نۆجىشىًىٖ ئۆس دۇييا وارىؽىًىٖ‬ ‫ئىًٍاظى بْلۇپ ‪ ،‬بۇ يەردە ئۇالريى ئەيًى سانايذىٍى يادايلىي ‪ ،‬تەرٌى دۇييالىي ۋە‬ ‫وۇللۇوًى تەؼەببۇط وىلفۇچى جاَىل ٌۈچلەرِە وارىتىپ ئېتىلفاى ئْه ‪ ،‬خەلي‬ ‫ئانهىعىفا بېزىلّەى ظەنىهى نەظلىُەت ظۈپىتىذە وْلاليفاى ‪.‬‬ ‫نۆجىشىًىٖ لېئْداللىي‪ -‬دىًىي چەٌلىهىلەر بْلۇپهۇ تەرىىەتچىلىًٍىٖ چەٌلىهىلىزى‬ ‫تۈپەيلى تارىختا ٌۆنۈلۈپ والفاى نۇسىٍا ئالىهى ۋە ؼائىزە ئانايًىعاخاى يەلىعىًى‬ ‫تارىختىٍى ‪ 17‬يەپەر نۇسىٍا پىزى واتارىفا ٌىزِۈسۈپ‪ ،‬سّر َۆرنەت بىلەى خااليىىىا‬ ‫تْيۇؼتۇرىؽىهۇ ئۇيىٖ ؼۇ دەۋردىٍى تەرەوىىپەرۋەر سىيالىالر واتارىذىٌ ئْرۇى ئېلىؽىا‬ ‫پۈتۈيلەي نۇياظىپ ئىٍەيلىّىًى ئىعپاتاليذۇ ‪.‬‬ ‫نۆجىشى «تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» يىٖ نۇوەددىهىعىذە ئالالـا نۇياجەت وىلىپ‬ ‫<<ئاظى وۇلۇٔذۇرنەى لەوىز ‪ ،‬جالى وۇلۇٔذۇرنەى َەوىز ‪ ،‬ـەم ئىلٍىذە بْلذۇم ئەظىز‬ ‫‪ ،‬ظەيعەى نأا لەريادىزۇط'' ‪ -‬دېّەى نىعزاالريى ياسىذۇ ۋە ئۆس ئەظىزىًى‬ ‫<<تۈِەت ظۆسيى نۆجىش ـەرىب بىًاۋا ‪ ،‬ئۇلۇؿ يْلفە ٌىزِىل بْلۇپ ياظىۋا>> ‪-‬‬ ‫دېّەى بېيىت بىلەى ئاخىزالؼتۇرىذۇ ‪ .‬بىش بۇ نىعزاالردىٌ ئۇيىٖ يْوۇروىذەً‬ ‫نەسنۇيالريى ئۆس ئىچىّە ئالفاى «تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» رىعالىعىًى ياسـايلىفىًىٖ‬ ‫لېئْداللىي دىًىي پىزىًعىپالرـا بْلۇپهۇ تەرىىەتچىلىَ پىزىًعىپلىزىفا سىت‬ ‫ٌېلىذىفايلىىىًى ئۆسىهۇ ئېًىي بىلىپ تۇرـايلىىىًى ۋە ؼۇ چاـالردا يەيىال خېلى‬ ‫ظالهاوًى ئىّەيلەپ تۇرـاى نۇتەئەظعىپ جاَىل ٌۈچلەريىٖ سىيايٍەؼلىٍىّە‬ ‫ئۇچزىهاظلىي ئۈچۈى ئۆس َەرٌىتىًى نۇؼۇ يْٗ بىلەى ئاس‪-‬تْال يىىاپلىفايلىىىًى‬

‫‪132‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ٌۆرىهىش‪.‬‬ ‫«تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» يىٖ تەؼەببۇظچىعى ئەلىؽىز َېٍىو بەُ نۆجىشىًى‬ ‫<<ظەيٍىو ٌەظبىٖ َەم نۇظىىىذۇر َەم ئەبيات نەنلىٍىتىًىٖ بۇلبۇلۋار ظۇلتايى ‪،‬‬ ‫ئەدەبىيات نۈلٍىًىٖ تۇتى ؼەرىٌ لىعايىذۇرظەى َەم خۇػ پۈتٍۈچى َەم دىلٍەػ‬ ‫ئەيتىۇچى ظەيذۇرظەى>> دەپ تەرىپلەيذۇ ‪ِ .‬ەرچە بۇ ظۆسلەر ئىًتايىٌ‬ ‫نۇبالىفىچىلىَ بىلەى ئەيتىلفاى بْلعىهۇ ‪َ ،‬ەرَالذا نۆجىشىًىٖ ؼۇ دەۋىزدە دألىي‬ ‫ٌەظپىي نۇسىٍايت َەم يۇرـۇى ئەظەرلىزى بىلەى تْيۇلفاى نەؼُۇر ؼائىز بْلۇپ‬ ‫ئۆتٍەيلىّىذىٌ دېزەً بېزىذۇ ‪ .‬ئەپعۇظٍى ‪ ،‬ئۇيىٖ باؼىا ئەظەرلىزى بىشِىچە‬ ‫يېتىپ ٌېلەلهىّەى ياٌى تېخى وْلىهىشـا چۈؼهىّەى ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫نۆجىشى ئۆس ئەظىزىذە تْيۇؼتۇرـاى‪ 17‬يەپەر نۇسىٍا پىزى ئىچىذە ئۇيىٖ وىذىزخاى‬ ‫يەرٌەيذى بىلەى ئانايًىعاخاى يەلىعى تْـزىعىذىٍى نەلۇناتلىزى بىشيىٖ نەدەيىيەت‬ ‫تارىخىهىشدا نۇَىو ئْرۇى تۇتىذىفاى بۇ ؼەخعلەر تْـزىعىذىٍى تۇيجى ياسنا نەلۇنات‬ ‫بْلۇپ َىعابلىًىذۇ ‪.‬‬ ‫نۆجىشى وىذىزخاى يەرٌەيذىًىٖ يادىز نۇسىٍا ئالىهى ‪ ،‬تۀذاؼعىش ياخؽىچى ۋە‬ ‫ئۇظتا ؼائىز ئىٍەيلىٍىًى‪ ،‬راۋاپ بىلەى خۇؼتاريى ٌەؼپ وىلفايلىىىًى ‪،‬‬ ‫«»ۋىعاٗ» يانلىي بىز نۇوانًى ئىجات وىلفايلىىىًى ‪ ،‬نۇسىٍا ئىلهى تْـزىعىذا‬ ‫ٌۆپلىّەى نېفىشلىي ناوالىالريى ياسـايلىىىًى ‪« ،‬دىۋايى وىذىز» يانلىي ؼېئىزالر‬

‫‪133‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تْپلىهى چىىارـايلىىىًى ‪ ،‬يەرٌەى خايلىفىًىٖ نەرىپەتپەرۋەر پادىؽاظى ظۇلتاى‬ ‫ئابذۇرېؽىتخايًىٖ ٌېچە‪ٌ-‬ۈيذۈس ئايزىلهايذىفاى ئەٓ يېىىٌ ٌىؽىعى بْلۇپ‬ ‫ئۆتٍەيلىّىًى ۋە ئىزاى ‪ ،‬ئىزاه‪ ،‬تەبزىش ‪ ،‬خاراسىو ‪ ،‬ظەنەروەيذ ‪ ،‬ئەيجاى ‪،‬‬ ‫ئىعالنبۇٗ (ئىعتانبۇٗ) ‪ٌ ،‬ەؼهىز ‪ ،‬بەلىخ ‪ ،‬ؼىزاس واتارلىي جايالردىٌ ٌەلّەى‬ ‫ؼاِىزتلىزى بْلۇپ ‪ ،‬ئۇالرـا نۇسىٍا ئىلهىذىٌ دەرط بەرِەيلىٍىًى ياسىذۇ ‪ .‬لۇتمى‬ ‫ئۈظتىذە تْختالفىًىذا ئۇ <<ئالىهلىىتا َەسرەتى ئەبۇ يەظىز لارابى ذەً ‪َ ،‬ەٌىهلىىذا‬ ‫َەسەتى ئىبًى ظىًادېَ ‪ ،‬ؼائىزلىىتا َەسرەتى ئەنىز يىشانىذدىٌ ئەلىؽىز يەۋائىذېَ‬ ‫‪ ،‬نۇـەيىلىىذا تەخى وىذىزخايذېَ ئىزدىلەر>> دەپ وىذىزخايًى ؼۇ سانايًىٖ ئەٓ‬ ‫ٌاتتا ئالىهلىزى واتارىفا وْيىذۇ ‪ .‬بىش نۆجىشىًىٖ بۇ بايايلىزىذىٌ‪- 16‬ئەظىزدە‬ ‫ئۆتٍەى بۇ ئۇيفۇر ئالىهى َەوىىذە خېلى تەپعىلى نەلۇناتىا ئىّە بْلىهىش ‪ .‬بۇ يەيە‬ ‫يەرٌەى خايلىفىًىٖ پايتەختى يەرٌەى ؼەَزىًىٖ ؼۇ دەۋرلەردە پۈتۈى ؼەره‬ ‫ئەللىزىًىٖ بىز نۇسىٍا ئۆِۈيۈػ يۇرتى بْلفايلىىىذىٌ دېزەً بېزىذۇ ‪.‬‬ ‫نۆجىشىًىٖ لېئْداللىي دىًىي چەٌلىهىلەر تۈپەيلى يەچچە ئەظىز ٌۆنۈلۈپ والفاى‬ ‫ؼائىزە ‪ ،‬نۇسىٍا ئالىهى ئانايًىعاخاى يەلىعىًى يْرۇه دۇيياـا چىىارـايلىفى ئۇيىٖ‬ ‫ئۇيفۇر نەدەيىيەت تارىخىفا وْؼىاى يەيە بىز سّر تۆَپىعى بْلۇپ َىعابلىًىذۇ ‪.‬‬ ‫بىزنۇيچە پاٌىتالر نۆجىشىًىٖ ئانايًىعاخاى يەلىعى تْـزىعىذىٍى بايايلىزىًىٖ‬ ‫ئەنىلىيەتٍە ئۇيفۇى ئىٍەيلىٍىًى ئىعپاتاليذۇ ‪.‬‬ ‫بىزىًچىذىٌ ‪- 1959- 1956،‬يىللىزى ظابىي جّْْٔ پەيلەر ئاٌادىهىيىعى تەتىىىات‬ ‫ئىًعتىتۇتىًىٖ ؼىًجآ ئاسظايلىي نىللەتلەر جەنىيىتى ۋە تارىخًى تەٌؽۇرۇػ‬ ‫ِۇرۇپپىعى وەؼىەر ‪،‬يەرٌەى ‪ ،‬واـىلىي ‪ ،‬خْتەى واتارلىي جايالردىٌ ئانايًىعا بېّىو‬

‫‪134‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يانلىي بىز ؼائىزە تْـزىعىذا بەسى َىٍايە‪-‬رىۋايەتلەريى تْپلىفاى ئىذى ‪ .‬بۇ‬ ‫رىۋايەتلەريىٖ بىزىذە ئانايًىعا بېّىهًىٖ يەرٌەى خايلىفى سانايىذا ئۆتٍەى وىذىزخاى‬ ‫يەرٌەيذىًىٖ وىشى ئىٍەيلىٍى ‪ ،‬ئۇيىٖ ظۇلتاى ئابذۇرېؽىتخايفا ياتلىي وىلىًفايلىىى‬ ‫‪ ،‬يۇرـۇى ؼېئىز‪-‬داظتايالريى ياسـايلىفى‪« ،‬ئىؽزەت ئەيّىش» يانلىي بىز نۇوام‬ ‫ئىجات وىلفايلىىى ‪ٌ ،‬ېيىٌ تۇـۇتتا ۋاپات بْلفايلىىى ‪ ،‬ئارىذىٌ يۈس يىل ئۆتۈپ ئاپپاه‬ ‫خۇجا تەختٍە چىىىايذىٌ ٌېيىٌ ئۇيىٖ خەلي ئىچىّە تاروالفاى بارلىي‬ ‫ؼېئىز‪-‬ـەسەللىزى ٌۆدۈرۈلۈپ ‪« ،‬ئىؽزەت ئەيّىش» نۇوانىًى ئېيتىؽهۇ‬ ‫چەٌلەيّەيلىٍى ‪ ،‬ظۇلتاى ئابذۇرېؽىتخايًىٖ «دىۋاى رەؼىذى» ‪« ،‬ـەسەلياتى‬ ‫رەؼىذى» ‪« ،‬ظىالتىًًانە» واتارلىي ئەظەرلىزىهۇ ٌۆيذۈرۋەتى لّەيلىٍى َىٍايە‬ ‫وىلىًىذۇ ‪ .‬دېهەً ‪ ،‬نۆجىشىًىٖ ئانايًىعاخاى َەوىىذىٍى بايايى ئاظاظىي‬ ‫جەَەتتىٌ نۇؼۇ رىۋايەتٍە ئْخؽايذۇ ‪ .‬بىزاه ‪ ،‬نۆجىشىًىٖ بايايىذا ئانايًىعاخاى‬ ‫وىذىزخاى يەرٌەيذىًىٖ وىشى ئەنەط ‪ ،‬بەلٍى تارىو بْيىذىٍى ئْتۇيچى نەخهۇتًىٖ‬ ‫وىشى دېيىلىذۇ ‪.‬‬ ‫ئىٍٍىًچىذىٌ ‪ ،‬نەخهۇت جۇراط ئۆسىًىٖ «تارىخى رەؼىذى_سەئىلى» يانلىي‬ ‫ئەظىزىذە تارىخچى نىزسا َەيذەر تەرىپىذىٌ يېشىلفاى «تارىخى رەؼىذى» يانلىي‬ ‫ئەظەردىٌ يەوىل ٌەلتۈرۈپ ‪ ،‬ظۇلتاى ئابذۇرېؽىتخاى <<َەر ٌارۇدىيارىذا‬ ‫بەنەظەلهايىذا ئىذى يەيى َەم تېٕى يْه ئىذى ‪ ،‬ئىلهى نۇظىىىذا ناَىز ئىذى ‪،‬‬ ‫بەلٍى نۇظەيًىن ئىذى ‪ ،‬ئىؽزەت ئەيّىش دەپ بىز ظاس پەيذا وىلىپ ئىذى>> دەپ‬ ‫ياسىذۇ ‪- 19 .‬ئەظىزدە ياؼىفاى نەؼُۇر ئۇيفۇر تارىخچىعى نْلال نْظا ظايزانىهۇ‬ ‫ئۆسىًىٖ «تارىخى ئەنًىيە» ‪« ،‬تارىخى َەنىذى» يانلىي ئەظەرلىزىذە‬

‫‪135‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئابذۇرېؽىتخاى ‪. . .‬نْلال لاسىل ؼائىز ‪ ،‬لارظى ۋە تۈرٌى يەسنىًى ياخؽى ئەيتۇر‬ ‫…‬ ‫<<‬ ‫ئىذى ‪ ،‬ئىلهىي نۇظىىىذا ِْياٌى لىعاـۇرۇط ظايى ئىذىلەر ‪ ،‬ئىؽزەت ئەيّىش دەپ‬ ‫بىز نۇوام ئىختىزا وىلذى>> دەپ ياسىذۇ ‪ .‬بۇ بايايالر ‪ ،‬بىز تەرەپتىٌ ‪ ،‬ظەيئەتپەرۋەر‬ ‫ئابذۇرېؽىتخايًىٖ ئانايًىعاخايًى ئۇچزىتىپ ئۇيىٖ چالفاى تەنبۇرىًى ۋە ئېيتىاى‬ ‫ـەسىلىًى ئأالػ بىلەيال ئۇيىٕفا ئاؼىي بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيى ئۆس ئەنزىّە ئالفايلىىىًىٖ‬ ‫نەيتىىىّە پۈتۈيلەي ئۇيفۇى ئىٍەيلىٍىًى ئىعپاتلىعا ‪ ،‬يەيە بىز تەرەپتىٌ ‪،‬‬ ‫ئانايًىعاخاى ئىجاد وىلفاى «ئىؽزەت ئەيّىش» نۇوانىًى ئابذۇرېؽىتخاى ئۆسىًىٖ‬ ‫وىلىۋالفاى ئىؽىًىٕهۇ َەوىىەتەى بْلفاى ئىؾ ئىٍەيلىّىًى ئىعپاتاليذۇ ‪.‬‬ ‫ئانايًىعاخاى يەلىعى تەٌلىهاٌاى بْيىذىٍى ٌەنبەـەٗ ئْتۇيچى نەخهۇتًىٖ وىشى‬ ‫بْلۇپ ‪ 13 ،‬ياػ چېفىذىال ئۇظتا نۇسىٍايت ‪ ،‬ؼائىزە ۋە خەتتات بْلۇپ يېتىلّەى ‪.‬‬ ‫پۇخزاچە ياظىًىپ ئۇالريى ٖ ئْيىّە ٌەلّەى ئابذۇرېؽىتخاى ئۇيىٖ چېلىپ بەرِەى‬ ‫تەنبۇرىًى ۋە ئابذۇرېؽىتخايفا بېفىؽاليفاى بىز ـەسىلىًى ئأالپال ئۇيىٕفا ئاؼىي‬ ‫بْلىذۇ ‪ .‬ئابذۇرېؽىتخاى ئۇيىٖ ياسـاى خەتلىزىًى ٌۆرۈپ ‪ ،‬بۇ خەتلەريى ؼۇيچىلىَ‬ ‫ٌىچىَ بىز وىشيىٖ ياسـايلىفىفا ئىؽەيهەي ‪ ،‬ئۇيىٕذىٌ بۇ ظْرۇيًىٖ ئۆسىذە خەت‬ ‫يېشىپ بېىىؽًى تەلەپ وىلفايذا ‪ ،‬ئانايًىعاخاى دەرَاٗ ‪<< :‬يارەپ بۇ بەيذە ئەجەپ‬ ‫وىلذى ظۇئىشەى نأا ‪ِْ ،‬يا بۇ ئۆيّە ئۈيذى بۇ ئاخؽام تىٍەى نأا>> ( خۇدا‪ ،‬بۇ‬ ‫بەيذە نأا تْلىهۇ ِۇنايلىي ٌۆسدە وارىذى ‪ِْ ،‬يا بۇ ئۆيذە بۈِۈى ئاخؽام نەى ئۈچۈى‬ ‫بىز تىٍەى ئۈيذى ) ‪ -‬دېّەى َاسىز جاۋاپ بېيىتًى يېشىپ ئابذۇرېؽىتخايًى نات‬ ‫وىلىذۇ ‪ .‬ئابذۇرېؽىتخايًىٖ وىشـا بْلفاى نۇَەببىتى تېخىهۇ ٌۈچىيىپ ‪ ،‬ؼۇ‬ ‫ٌېچعىال ئەلچى ئەۋەتىپ وىشيى ئۆس يىٍاَىفا ئالىذۇ ‪.‬‬

‫‪136‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئانايًىعاخاى خەلي ئانهىعى ‪ ،‬خەلي يەـهىچىلىزىذىٌ ئىبارەت ياخؽا‪-‬نۇسىٍا‬ ‫بۇلىفىذىٌ بىۋاظتە ئْسۇولىًىپ يېتىلّەى تااليتلىي نۇسىٍايتتۇر‪ 1.3‬ياؼلىي بىز يېشا‬ ‫وىشىًىٖ نۇسىٍىذا ؼۇيچىلىَ ٌانالەتٍە يېتىؽى ئۇيفۇر ياخؽا‪-‬نۇسىٍىلىزىًىٖ ؼۇ‬ ‫دەۋردىال يۈٌعەً دەرىجىذە راۋاجاليفايلىىىًى ‪ ،‬جەنئىيەتًىٖ َەنهە واتالنلىزىفىچە‬ ‫ئْنۇنالؼىايلىىىًى ئىعپاتاليذۇ ‪.‬‬ ‫ئانايًىعاخاى يەلىعىًىٖ ئابذۇرېؽىتخاى ظارىيىذا تۇرـاى نەسِىلەردە‬ ‫ئابذۇرېؽىتخايًىٖ ئەٓ يېىىٌ ئادىهى بْلفاى دألىي نۇسىٍا ئالىهى وىذىزخاى‬ ‫يەرٌەيذىًى ئۇظتاس تۇتۇپ ‪ ،‬ئۆسىًىٖ نۇسىٍا ۋە ئەدەبىيات جەَەتتىٍى بىلىو ۋە‬ ‫ناَارىتىًى تېخىهۇ ئۆظتۈرِەيلىٍى ‪ ،‬وىذىزخاى يەرٌەيذى بىلەى بىزلىٍتە ئۇيفۇر‬ ‫نۇسىٍىلىزىًى رەتلەػ ۋە ٌېٕەيتىؾ جەَەتتە يۇرـۇى خىشنەتلەر ئىؽلىّەيلىٍى‬ ‫ؼۈبُىعىش ‪ .‬ئانايًىعاخاى تْـزىعىذىٍى رىۋايەتتە ئۇيىٖ وىذىزخاى يەرٌەيذىًىٖ‬ ‫وىشى دەپ َىٍايە وىلىًىؽى تاظادىپى ئىؾ ئەنەط ‪ .‬نۇيذاه رىۋايەتًىٖ تاروىلىؽىذا‬ ‫‪ ،‬بىز تەرەپتىٌ ‪ ،‬ئانايًىعاخايًىٕهۇ خۇددى وىذىزخاى يەرٌەيذىذەٌال ئۇظتا‬ ‫نۇسىٍايت بْلۇپ يېتىلّەيلىّى ظەۋەب بْلفاى بْلعا ‪ ،‬يەيە بىز تەرەپتىٌ ‪ ،‬ئۇيىٖ‬ ‫وىذىزخاى بىلەى بىزلىٍتە ئۇيفۇر نۇسىٍىچىلىىىًىٖ تەرەوىىياتى ئۈچۈى ظىٕذۈرِەى‬ ‫ئەنّەٌلىزى ظەۋەپ بْلفاى ‪.‬‬ ‫لېٍىٌ ئانايًىعاخاى يەلىعىًىٖ نۇسىٍا ۋە ئەدەبىيات ظاَەظىذىٍى پائالىيەتلىزى‬ ‫جەنئىيەتتىٍى َەتتا ئابذۇرېؽىتخاى ئْردىعىذىٍى نۇتەئەظعىپ جاَىل ٌۈچلەريىٖ‬ ‫واتهۇ‪-‬وات تْظىۇيلۇولىزىفا دۇچ ٌەلّەى ‪ .‬ئۆسيىٖ نەرىپەتۋەرلىٍى بىلەى ؼۆَزەت‬ ‫واسايفاى َەم ئانايًىعاخايًى جېًىذىًهۇ ئارتۇه ياخؽى ٌۆرىذىفاى ئابذۇرېؽىتخايًىٖ‬

‫‪137‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئانايًىعاخاى ئىجات وىلفاى «ئىؽزەت ئەيّىش» نۇوانىًىٖ ئانايًىعاخاى يانىذا‬ ‫تاروىلىؽىًى نۇۋاپىي ٌۆرنەي ‪ ،‬ئۇيى ئۆسىًىٖ وىلۋالفايلىىىذىٌ ئىبارەت نۇؼۇ پاٌىتالر‬ ‫ئانايًىعاخايًىٖ وايچىلىَ تْظىۇيلۇوالرـا دۇچ ٌەلّەيلىّىًى چۈؼەيذۈرۈپ بېزىذۇ ‪.‬‬ ‫ؼۇٔا ئۇيىٖ بۇ ظاَەدىٍى يۇرـۇى پائالىيەتلىزى خاتىزلەيهىّەى ‪ .‬تۈرلۈً‬ ‫تْظىۇيلۇوالريى يېٕىپ ‪ ،‬جەنئىيەتٍە تاروالفاى ئەظەرلىزىهۇ ٌېيىًٍى ٌۈيلەردە‬ ‫جاَىل ٌۈچلەريىٖ واتتىي بۇسـۇيچىلىفىفا ئۇچزىفاى ‪ .‬نۆجىشىًىٖ بىشِە بەرِەى‬ ‫نەلۇناتلىزى ؼۇ بۇسـۇيچىلىىالردىٌ ئاناى والفاى ‪ ،‬ئەٓ نۇَىهى ‪ ،‬خەلي ئىچىذە‬ ‫ظاولىًىپ والفاى ناتىزيالالريى ئاظاط وىلفاى ‪ .‬ؼۇ ظەۋەبتىًهۇ ئۇيى َەظعىلەپ‬ ‫وەدىزلەؼٍە ئەرسىيذۇ ‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫«تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» دىٍى بەسى ناتىزيالالر ئۇيفۇر نۇسىٍىلىزىًىٖ تەرەوىىيات‬ ‫تارىخىذىٍى بْلۇپهۇ ئۇيفۇر خەلي ٌىالظعىَ نۇسىٍىعى ___ ئْى ئىٍٍى نۇوانًىٖ‬ ‫تەرەوىىيات تارىخىذىٍى بەسى نەظىلىلىزىًى ئايذىٕالؼتۇرىۋېلىؽىهىش ئۈچۈى بىشيى‬ ‫نۇَىو يىپ ئۇچى بىلەى تەنىًلەيذۇ ‪.‬‬ ‫«تەۋارىخى نۇظىىىييۇى» يى ئْوۇـايذا نۆجىشىًىٖ <<نۇوام>> ظۆسى ئۈظتىذىٍى‬ ‫چۈؼەيچىعى بىشيىٖ دىىىەت‪-‬ئېتىبارىهىشيى وْسـايذۇ ‪.‬‬ ‫نۆجىشى ئۆس ئەظىزىذە «راً» ‪« ،‬ئْؼاه» ‪« ،‬ئۆسَاٗ» ‪« ،‬چۆٗ ئىزاه» ‪،‬‬ ‫«ئەجەم» ‪« ،‬ياۋا» ‪« ،‬ۋىعاٗ» ‪« ،‬چاَار سەرپ» ‪« ،‬چاَارِاٍ» ‪« ،‬دۇِاٍ» ‪،‬‬

‫‪138‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫«پەيجىّاٍ» ‪« ،‬نۇؼاۋرەً» ‪« ،‬بەيادەً» ‪« ،‬ظىّاٍ» ‪« ،‬بايات» ‪« ،‬ئىؽزەت‬ ‫ئەيّىش» دىٌ ئىبارەت ‪ 16‬نۇوانًى تىلفا ئالىذۇ ‪ .‬لېٍىٌ ئۇ َاسىزوى «ئْى ئىٍٍى‬ ‫نۇوام» يىٖ يانلىزىًى ئاظاظەى ئۆس ئىچىّە ئالفاى بۇ يانالريى يۈرۈؼلەؼتۈرِەى ‪،‬‬ ‫<<چْٓ يەـهە>> ‪<< ،‬داظتاى>> ۋە <<نەؼزەپ>> تىٌ ئىبارەت ‪ 3‬وىعىهفا‬ ‫بۆلۈيۈپ ‪َ ،‬ەربىز وىعهى بىزوايچىلىفاى يەـهىلەريى ئۆس ئىچىّە ئالفاى چْٓ تىپتىٍى‬ ‫نۇسىٍا نەيىعىذە ئەنەط ‪ ،‬بەلٍى ئېؽىپ ٌەتعە بىزيەچچە نەرـۇلى بْلفاى بىز‬ ‫يەٌٍە يەـهە نەيىعىذە تىلفا ئالىذۇ ‪ .‬نەظىلەى ‪ ،‬ئۇ لارابى ئۈظتىذە تْختالفىًىذا‬ ‫ئۇيىٖ «راً» ‪« ،‬ئْؼاه» ۋە «ئْؼاه» يىٖ نەرـۇلىًى ئىجات وىلفايلىىىًى ‪،‬‬ ‫<ئۆسَاٗ> نۇوانىًى بىزىًچى‪ ،‬ئىٍٍىًچى‪،‬ئۈچىًچى نەرـلىفىچە ئىجاد وىلفايلىىىًى‬ ‫ياسىذۇ ؛ نۇَەنهەت ٌۈچتۈّٔۈر ئۈظتىذە تْختالفىًىذا ‪ ،‬ئۇيىٖ «چارىّاٍ» نۇوانىًى‬ ‫ئىجاد وىلىپ ‪ ،‬ئۇيىٕفا نەۋاليە تۇتىًىٖ بىز ـەسىلىًى ظالفايلىىىًى ‪« ،‬دۇِاٍ»‬ ‫نۇوانىًى ئىجاد وىلىپ ‪ ،‬ئۇيىٕفا نىزخىعزّۋ دېُلىۋىًىٖ بىز ـەسىلىًى ظالفايلىىىًى‬ ‫‪« ،‬پەيجىّاٍ» نۇوانىًى ئىجاد وىلىپ ‪ ،‬ئۇيىٕفا نەۋاليە ٌاتىبًىٖ بىز ـەسىلىًى‬ ‫ظالفايلىىىًى ياسىذۇ ‪ .‬نەلىٍە ئانايًىعاخاى َەوىىذە تْختالفىًىذىهۇ ‪ ،‬ئۇيىٖ يْلۇچى‬ ‫ظۈپىتىذە ئۆيىّە ٌىزِەى ظۇلتاى ئابذۇرېؽىتخايفا پەيجىّاٍ نۇوانىفا تەنبۇر چېلىپ‬ ‫بېزىپ ‪ ،‬بۇ نۇوانفا ئۆسىًىٖ ئابذۇرېؽىتخايفا بېفىؽالپ ياسـاى بىز ـەسىلىًى ظېلىپ‬ ‫ئْوۇـايلىىىًى ياسىذۇ ‪ .‬نايا بۇ نىعالالردىٌ ِەپًىٖ بىز يۈرۈؼلەؼتۈرۈلّەى يەـهىلەر‬ ‫ظېعتىهىعى ئۈظتىذە ئەنەط ‪ ،‬بەلٍى ئايزىو بىز يەـهە ئۈظتىذە ٌېتىۋاتىايلىىى‬ ‫ياَايىتى ئېًىي ٌۆرۈيى ذۇ ‪.‬‬ ‫نۆجىشى <<نۇوام>> دەپ ئاتىۋاتىاى بۇ يەٌٍە يەـهىًى َاسىزوى يۈرۈؼلەؼتۈرِەى‬

‫‪139‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نۇوانالردا باؼلىًىؾ نۇسىٍىعى دېيىلىذىفاى چاچها ئۇدارلىي (داپ چېلىًهايذىفاى)‬ ‫يەـهە دەپ َۆٌۈم وىلىؽىا بْلىذۇ ‪ .‬چۈيٍى ‪ ،‬بىزىًچىذىٌ‪<< ،‬نۇوام>> ظۆسى‬ ‫َاسىزنۇ ئەٗ ئىچىذە چاچها ئۇدارلىي باؼلىًىؾ نۇسىٍىعى نەيىعىذە وىللىًىلىذۇ ‪.‬‬ ‫نەظىلەى‪ ،‬وۇنۇٗ نەؼزەپلىزىًىٖ يالفۇس ـىجەً بىلەى ئْرۇيلىًىذىفاى چاچها‬ ‫ئۇدارلىي باؼلىًىؾ نۇسىٍىعى ئادەتتە <<نۇوام>> دەپال ئاتىلىذۇ ؛ دّالى‬ ‫نۇوانلىزىذىهۇ باؼلىًىؾ نۇسىٍىعى <<نۇوام>> دەپال ئاتىلىذۇ ؛ ئىٍٍىًچىذىٌ ‪،‬‬ ‫نۆجىشى <<نۇوام>> ظۆسىًى َاناى <<ياخؽا>> ‪<< ،‬ئاَآ>> ظۆسلىزى بىلەى‬ ‫واتار وْيىذۇ ‪ .‬نەظىلەى ‪ ،‬نۇَەنهەت ٌۈچتۈّٔۈر ئۈظتىذە تْختالفىًىذا ‪ ،‬ئۇيىٖ‬ ‫<<بىُەد ۋە بىئەدەد ـەسەٗ ‪ ،‬نۇوانالر ‪ ،‬ئاَأالر ئىجاد وىلفاى>> لىىىًى ياسىذۇ ‪.‬‬ ‫نايا بۇيىٕذىٌ ئۇيىٖ <<نۇوام>> ظۆسىًى باؼىا يەـهىلەردىٌ پەرولىي بْلفاى بىز‬ ‫يەـهە نەيىعىذە ئىؽلىتىۋاتىايلىىى ياَايىتى ئېًىي ٌۆرۈيۈپ تۇرۇپتۇ ‪ .‬ئۈچىًچىذىٌ‬ ‫‪ ،‬نۆجىشى <<نۇوام>> ئۈظتىذە ظۆسلىّىًىذە َاناى ئۇيىٕفا وايعى ؼائىزيىٖ وايعى‬ ‫ـەسىلى ظېلىًفايلىىىًى ئېيتىپ ‪ ،‬نۇوانًىٖ ظۈپىتىًى ئۇيىٕفا ظېلىًفاى ـەسەلًىٖ‬ ‫ظۈپىتى بىلەى ئۆلچەيذۇ ‪ .‬تېٍىعتًىٖ رّلىًى ئاالَىذە ِەۋدىلەيذۈرىذىفاى بۇ خىل‬ ‫ئەَۋاٗ تْالراه چاچها ئۇدارلىي يەـهىّە نۇۋاپىي ٌېلىذۇ ‪ ،‬چۈيٍى بۇ خىل يەـهىلەر‬ ‫ئادەتتە ظاتار ‪ ،‬ـىجەً ياٌى تەنبۇر واتارلىي ئاظاظىي ظاس بىلەى يالفۇس ٌىؽى‬ ‫تەرىپىذىٌ ئْرۇيلىًىذىفايلىىى ‪ ،‬چاچها ئۇدارلىي بْلفايلىىى َەم تالاليفاى ـەسەللەر‬ ‫ظېلىًىذىفايلىىى ئۈچۈى ٌىؽىلەريىٖ دىىىىتى نۇسىٍىذىٌ ٌۆرە ٌۆپزەً تېٍىعتٍە‬ ‫نەسٌەسلىؽىذۇ ‪.‬‬ ‫نۆجىشى تْيۇؼتۇرـاى ‪ 17‬يەپەر نۇسىٍا پىزىذىٌ ‪ 14‬يەپىزىًى ‪- 16- 15‬ئەظىزدە‬

‫‪140‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۆتٍەى ئاتاولىي ؼائىزالر تەؼٍىل وىلفاى بْلۇپ ‪ ،‬ئەظەردە تىلفا ئېلىًفاى ‪16‬‬ ‫نۇوانذىٌ ‪ 13‬ئى نۇؼۇ ؼائىزالريى ٖ يانى بىلەى باـاليفاى ‪ .‬نۆجىشى يەيە يەۋائىًىٖ‬ ‫َەر ٌېچىعى ظاتار ياٌى تەنبۇر بىلەى ئۆسى ياسـاى ـەسەللەريى ئْوۇپ بىُۇػ بْلۇپ‬ ‫ٌېتىذىفايلىىىًى ياسـاى ‪.‬‬ ‫يْوۇرىذىٍى ئەَۋالالرـا ئاظاظەى نۇيذاه خۇالظىّە ٌېلىؽىهىش نۇنٍىٌ ‪:‬‬ ‫بىزىًچىذىٌ ‪« ،‬تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» دا <<نۇوام>> دەپ ئاتالفاى بۇ چاچها‬ ‫ئۇدارلىي يەـهىلەر ؼۇ دەۋىزدە ؼائىزالر دائىزىعىذىال ئەۋج ئالفاى بْلۇپ ‪ ،‬تېخى‬ ‫خەلىًىٖ ئەظىزلەردىٌ بۇيايىى نۇسىٍا بايلىىىًىٖ جەۋَىزى ظۈپىتىذە تاللىًىپ‬ ‫يۈرۈؼلەؼتۈرۈلۋاتىاى چْٓ يەـهىلەر تەرٌىۋىّە ٌىزِۈسۈلهىّەى ؛ ئىٍٍىًچى ‪،‬‬ ‫َاسىزوى «ئْى ئىٍٍى نۇوام» تەرٌىۋىذىٍى يۈرۈؼلەؼتۈرۈلّەى چْٓ يەـهىلەر َە‬ ‫دېّەيذىال َاسىزوى يانى بىلەى ئاتالهىفاى ‪ ،‬ئۇالر َاسىزوى يانىفا ؼۇ يانذىٍى چاچها‬ ‫ئۇدارلىي يەٌٍە يەـهىلەريى ٌېيىًٍى ٌۈيلەردە ئۇالريى ٖ باؼلىًىؾ نۇسىٍىعى وىلىپ‬ ‫ٌىزِۈسۈلىؽى بىلەى ئېزىؽٍەى ؛ ئىٍٍىًچى تۈرلۈً وىلىپ ئېيتىايذا ‪<< ،‬نۇوام>>‬ ‫ئاتالفۇظى ‪- 16- 15‬ئەظىزلەردە ‪َ ،‬ەتتا ئۇيىٕذىًهۇ ٌېيىًٍى نەلۇم دەۋر ئىچىذە‬ ‫پەوەت تار نەيىذىال وْللىًىلىپ ‪ ،‬چاچها ئۇدارلىي يەـهە ئۇوۇنىًى ئىپادىلىّەى ‪.‬‬ ‫ٌېيىًٍى دەۋىزلەردە ؼۇ چاچها ئۇدارلىي يەـهىلەريىٖ يۈرۈؼلەؼتۈرۈلّەى چْٓ‬ ‫يەـهىلەرِە باؼلىًىؾ نۇسىٍىعى وىلىپ ٌىزِۈسۈلىؽى بىلەى ٌەٓ نەيىذە ‪-‬‬ ‫يۈرۈؼلەؼتۈرۈلّەى چْٓ يەـهە نەيىعىذىهۇ وْللىًىلىذىفاى بْلفاى ؛ ئۈچىًچى ‪،‬‬ ‫<ئْى ئىٍٍى نۇوام> تەرٌىۋىذىٍى چْٓ يەـهىلەر ئۇيفۇر خەلي نۇسىٍىلىزىًىٖ ئۇسۇى‬ ‫ئەظىزلىَ تارىخىي تەرەوىىياتىًىٖ يەتىجىعى ‪ ،‬ئۇالر ئاظاظەى خەلي ئىجادىيىتى‬

‫‪141‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئاظاظىذا ؼەٌىللەيّەى‪ ،‬لېٍىٌ ئۇالرـا َەروايعى دەۋرلەردىٍى ئايزىو ؼەخعلەريىٖ‬ ‫ئىجادىي ئەنّەٌلىزىهۇ ظىّٕەى ‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫بۇ ئەظەريىٖ تىلى ئاظاظىي جەَەتتىٌ ‪- 14‬ئەظىزدىٌ ‪- 20‬ئەظىزيىٖ‬ ‫باؼلىزىفىچە وْللىًىلفاى ئۇيفۇر يېشىي تىلى ___ چاـاتاي تىلىفا نەيعۇپ بْلعىهۇ‬ ‫‪ ،‬لېٍىٌ ‪ ،‬سّر دەرىجىذە ؼۇ دەۋردىٍى جايلىي ئۇيفۇر تىلىفا يېىىًالؼتۇرۇلفاى ‪،‬‬ ‫بەسى وىعىهلىزى ‪ ،‬نەظىلەى ‪ ،‬ئانايًىعاخاى وىعهى ‪َ ،‬اسىزوى ساناى ئۇيفۇر تىلىذا‬ ‫دېّۈدەً يېشىلفاى ؛ وْلياسنىًىٖ ئىهالظىذا چاـاتاي يېشىىىًىٖ ئىهال وائىذىلىزىذىٌ‬ ‫چەتًەپ جايلىي تىلفا يېىىًالؼتۇرۇلفاى جايالر تېخىهۇ ٌۆپ ‪ .‬نەظىلەى ‪ ،‬چاـاتاي‬ ‫تىلىًىٖ ئىهال وائىذىعى بْيىچە <<چاليب>> ‪<< ،‬باريب>> ‪<< ،‬بْلفاييًى>> ‪،‬‬ ‫<<چالهاويذيٌ>> ‪<< ،‬ويلهاـايعيشالر>> ‪<< ،‬االلهاـاى>> ؼەٌلىذە‬ ‫ئاجىشالؼتۇرۇلهاي يېشىلىؽىا تېّىؽلىَ ظۆسلەر بەسى جايالردا <<چيليب>> ‪،‬‬ ‫<<بيزيب>> ‪<< ،‬بْلفيًى يى>> ‪<< ،‬چالهيىيذيٌ>> ‪<< ،‬ويلهيفايعيشالر>> ‪،‬‬ ‫<<االلهيفاى>> ؼەٌلىذە ئايېشىلىؽىا تېّىؽلىَ ظۆسلەر بەظىذە جايلىي‬ ‫وىشالؼتۇرۇپ يېشىلفاى ؛ <<يانۇط>> ‪'' ،‬ؼاِزت''‪<< ،‬انز>> ؼەٌلىذە يېشىلىؽىا‬ ‫تېّىؽلىَ ظۆسلەر بەسىذە جايلىي تىلذىٍى تەلەپپۇسى بْيىچە <<يْنۇط>> ‪،‬‬ ‫<<ؼاِزت>> ‪<< ،‬انزى>> وىلىپ يېشىلفاى ‪ .‬چاـاتاي يېشىفىًىٖ ئىهال‬

‫‪142‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وائىذىعىّە تْـزا ٌېلهەيذىفاى بۇ خىل ئەَۋالالر وْلياسنا ٌېيىٌ ٌۆچۈرۈلّەيذە يۈس‬ ‫بەرِەى بْلىؽى ئېُتىهالفا ياَايىتى يېىىٌ ‪ .‬نەيلى وايذاه بْلهىعۇى ‪ ،‬بۇ ئەظەر‬ ‫ئۇيفۇر يېشىي تىلىًىٖ چاـاتاي تىلى دەۋرىًى بْلۇپهۇ چاـاتاي تىلىًىٖ َاسىزوى‬ ‫ساناى ئۇيفۇر ئەدەبىي تىلىفا ئْرۇى بېزىؾ جەريايىًى تەتىىي وىلىؽتا بەلّىلىَ‬ ‫پايذىلىًىؾ وىههىتىّە ئىّە ‪.‬‬

‫‪6‬‬

‫«تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» رىعالىعى بىشيىٖ نەدەيىيەت تارىخىهىشيى ‪ ،‬بْلۇپهۇ نۇسىٍا‬ ‫تارىخىهىش بىلەى ئەدەبىيات تارىخىهىشيى تەتىىي وىلىؽتا بىشيى خېلى نۇَىو‬ ‫ناتىزيالالر بىلەى تەنىًلەيذىفاى ياخؽى ئەظەر بْلۇػ بىلەى بىز ۋاوتتا ‪ ،‬بىزنۇيچە‬ ‫ئېفىز يۇوعايالردىًهۇ خالى ئەنەط ‪ .‬نۆجىشى پەوەت ٌۆپزەً ؼائىزالر ۋە سىيالىالر‬ ‫دائىزىعىذە ئەۋج ئالفاى چاچها ئۇدارلىي يەٌٍە يەـهىلەريىال ( تار نەيىذىٍى <<‬ ‫نۇوام>> الريىال ) نۇسىٍا َىعاپالپ ‪ ،‬خەلي نۇسىٍىلىزىفا بْلۇپهۇ ئۇيفۇر‬ ‫ئەنّەٌچىلىزى ئىچىذە ئەظىزلەردىٌ بۇياى ئىجات وىلىًىپ ‪ ،‬رەتلىًىپ ‪،‬‬ ‫يۈرۈؼلەؼتۈرۈلۈپ ٌېلىۋاتىاى چْٓ يەـهىلەرِە (ٌەٓ نەيىذىٍى <<نۇوام>> الرـا )‬ ‫پۈتۈيلەي ئېتىبارظىش وارىفاى ‪ ،‬ؼۇٔا پەوەت ؼۇ چاچها ئۇدارلىي يەٌٍە يەـهىلەريىٖ‬ ‫ئىجاتچىلىزىًى تەتىىي وىلىؾ بىلەيال بْلۇپ ‪ ،‬خەلي نۇسىٍىلىزىًىٖ ‪،‬‬ ‫يۈرۈؼلەؼتۈرۈلّەى چْٓ يەـهىلەريىٖ ئاظاظىي ئىجاتچىعى بْلفاى خەلي‬ ‫ئانهىعىًى ‪ ،‬خەلي نۇسىٍىچىلىزىًى يەسەرِە ئالهىفاى ؛ بىزنۇيچە جايالردا‬

‫‪143‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئاظاظعىش َەتتا ئەپعايىلەؼتۈرۈلّەى رىۋايەتلەريى َەوىىى پاٌىت ظۈپىتىذە ئۆس‬ ‫ئەظىزىّە ٌىزِۈسِەى ‪ ،‬نەظىلەى ‪ ،‬يەيًىٖ ٌەؼپ وىلىًىؽىًى جەنؽىتًىٖ خْتۇيى‬ ‫نەلىٍە دىلعۇسـا ‪ ،‬داپًىٖ ٌەؼپ وىلىًىؽىًى دىۋىلەرِە باـالپ وْيفاى ؛ نەۋاليە‬ ‫ظاَىپ بەلخىًىٖ تەنبۇر چېلىؽتىٍى يۈٌعەً ناَارىتىًى ئىعپاتالػ ئۈچۈى‬ ‫نەۋاليە ظاَىپ بەلخى بابۇرؼاًَىٖ ٌابۇٗ ؼەَزىذىٍى بىز باـذا ئۆتٍۈسِەى ؼاَايە‬ ‫ئْلتۇرۇؼىذا تەنبۇر چالفايذا بىز بۇلبۇٗ ئۇچۇپ ٌېلىپ تەنبۇريىٖ وۇلىفىفا‬ ‫وْيفايلىىىًى ۋە ئۆسىًى بىزيەچچە وېتىو تەنبۇرـا ئۇرۇپ ئۆلّەيلىٍىًى ‪ ،‬بۇ َالًى‬ ‫ٌۆرۈپ ئْلتۇرۇؼتىٍىلەريىٖ َەنهىعى َۇؼعىشلىًىپ ٌەتٍەيلىٍىًى ياسـاى ؛‬ ‫ٌۆپچىلىَ ئىعالم تارىخچىلىزىفا ئْخؽاػ ‪ ،‬نۆجىشىهۇ ئىًعايىيەتًىٖ پەيذا‬ ‫بْلۇؼىًى يٍْ ۋە ئۇيىٖ َام ‪ ،‬ظام ‪ ،‬يالەط يانلىي ئْـۇللىزى تْـزىعىذىٍى‬ ‫يەَۇدى‪-‬خىزىعتىياى دىًى رىۋايەتلىزىّە تاواپ ‪ ،‬نۇسىٍىًىٖ پەيذا بْلۇؼىًىهۇ‬ ‫ؼۇالر بىلەى باـلىفاى ؛ بەسى يەر ئىعهى ۋە يىلًانىلەريى خاتا وىلىپ وْيفاى ‪،‬‬ ‫ۋاَاٌاسا ‪.‬‬ ‫بىش «تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» رىعالىعىًى ئْوۇـاى ۋاوتىهىشدا ئۇيىٕفا تەيىىذىي‬ ‫نۇئانىلىذە بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيى ئْبذاى تەَلىل وىلىؽىهىش ‪ ،‬ؼاٌىلىًى چىىىزىپ تاؼالپ‬ ‫‪ ،‬نېفىشىًى وْبۇٗ وىلىؽىهىش السىو ‪.‬‬ ‫ظەۋىيىهىش چەٌلىَ بْلفايلىىى ظەۋەبىذىٌ بىشيىٖ بۇ ئەظەر ئۈظتىذىٍى نۇالَىشىهىش‬ ‫‪ ،‬وْلياسنىًىٖ تىزايعٍىزىپعىيىعى ‪ ،‬تەرجىهىعى ۋە ئىشاَالردا ٌەنچىلىَ ‪،‬‬ ‫خاتالىىالريىٖ بْلۇؼى تەبىئى ‪ٌ .‬ىتابخايالريىٖ بۇ َەوتىٍى تەيىىذىي پىٍىزلىزىًى‬ ‫ظەنىهىي وارؼى ئالىهىش ‪.‬‬

‫‪144‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫تەرجىهە‬

‫بىعهىالَىز رەَهايىزرەَىو‬

‫ئەي ‪َ ،‬ىٍهەتىذىٌ ِۈلفە بېزىپعەى بۇي‪-‬رەٓ ‪،‬‬ ‫بۇلبۇلًى وىلىپ چەنەيذە ىۇػ ئاَەٓ ‪.‬‬ ‫ظۇيئۇٔلە وىلۇر يالە رەبابۇ‪-‬تەنبۇر ‪،‬‬ ‫دۇتار ‪ ،‬ظەتار ‪ ،‬ئۇد ئىلە والۇى يەيا چەٓ ‪.‬‬

‫*‬

‫*‬

‫*‬

‫*‬

‫*‬

‫*‬

‫*‬

‫نەرَەنەتلىَ ۋە رەَهەتلىَ ئالاليىٖ ئىعهى بىلەى باؼاليهەى‬ ‫ئەي <خۇدا > (‪َ ، ) 1‬ىٍهەت ٌۆرظۈتۈپ ِۈلّە پۇراه ۋە رەٓ بەردىٖ ‪ ،‬بۇلبۇلًى‬ ‫چىهەيذە يېىىهلىي ظايزايذىفاى وىلذىٖ ‪.‬‬ ‫ظېًىٖ وۇدرىتىٕذىٌ راۋاپ ‪ ،‬تەنبۇر ‪ ،‬دۇتتار ‪ ،‬ظەتتار ‪ ،‬ئۇد ‪ ،‬والۇى ۋە چأالر يالە‬ ‫وىلىذۇ ‪.‬‬ ‫خۇدا (‪ ، ) 2‬ؼەۋوىًٕىٖ چىهەيشارىذا ِۈٗ‪-‬چىچەٌلەريى ٌۈلذۈرِۈچىعەى ؛ِۈٗ‬ ‫ئىؽىىذا بۇلبۇٗ ‪ ،‬تۇتىالريى ظايزاتىۇچى ‪ ،‬يىفالتىۇچىعەى ‪ .‬لەيلىًىٖ چېچىًى‬

‫‪145‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نەجًۇيًىٖ ٌۆٔلىّە ظىزتهاه وىلفايذەً ‪ ،‬پەرَاتًىٖ وېىًىذىٌ ؼېزىًًىٖ لېۋىًى‬ ‫وىشارتىايذەً ‪ ،‬ئۇسرا جانالىًىٖ ئْتى َارارىتىذىٌ َانۇوًىٖ تېًىًى ياػ ِىزداۋىفا‬ ‫ـەره وىلفايذەً ‪ ،‬سۆَزايىٖ ئىؽىىذا تاَىزيى ظايذۇوىا ظېلىپ تارىهذا ئېىىتىايذەً‬ ‫‪ ،‬يۈظۈپ َۆظًىذىٌ ‪ ،‬سۇلەيخا ئىؽىىذىٌ ِۈسەٗ َىٍايە تۈسِەيذەً نېًى ئۇ يىّار‬ ‫ئىؽىىذا ئەظىز ۋە ظەرِەرداى وىل ؛ ئۇ وۇياػ ئەتزاپى ذا نەيذەً بىز سەررىًى‬ ‫تاوەتعىش ئاؼىي وىل ؛ نەى ؼۇيذاه دەرىجىّە يېتەيٍى ‪ ،‬ئۇيىٖ ئىؽىىذا تەنبۇرۇنًى‬ ‫يەۋائى] [بېيىتلىزىذىٌ‬ ‫‪2‬‬ ‫وْلفا ئاالي ؛ ئۇيىٖ ظۆسىًى ظېفىًفايذا ئۇيى چاالي ؛ ِاَى‬ ‫‪ [2‬ؼېئىزلىزىذىٌ يەئىت < رەظۇللۇلال‬ ‫َەنذ <ئالالـا نەدىيە> ئىلفاپ ‪ ،‬بەسەى لۇتمى ]‬ ‫تەرىپلەيّەى نىعزاالر> يادالپ ‪ ،‬تەنبۇرۇم ظىهلىزىفا سەخهەً ئۇراي ؛ ئۇ نېُىز‬ ‫يىّارىو ؼەۋوىذە باـزىهًىٖ وارا وېًىًى ظىيا وىلىپ ئېشەي ؛ ئۇيىٖ ئىؽىىذا‬ ‫چۆٗ‪-‬باياۋايًى ٌېشەي ؛ ظېًى نەدَىيىلەپ بېيىتلەر ياساي ؛ َەبىبىًٕى تەرىپلەپ‬ ‫ؼېئىز ياساي ‪.‬‬

‫نۇياجات‬

‫ئەي خۇدا ‪ ،‬ظەى نېًىٖ نەوعىذىو ظەى ‪،‬‬ ‫نېًىٖ ئىبادەت وىلىذىفىًىو ظەى ‪،‬‬ ‫نېًىٖ ظەجذە وىلىذىفىًىو ظەى ‪،‬‬ ‫ظەى نېًىٖ نەدەتٍارىهعەى ‪.‬‬

‫‪146‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نەى ظېًىٖ ئاظى وْلۇٔهەى ‪،‬‬ ‫نەى ظېًىٖ ِۇياٌار وْلۇٔهەى ‪،‬‬ ‫نەى ـەم ئىلٍىذە ئەظىز بْلۇپ والذىو ‪،‬‬ ‫ظەى نېًىٖ نەدەتٍارىهعەى ‪.‬‬

‫ئەي وەدىهذىٌ رىعىي بەرِۈچى ‪،‬‬ ‫ٌېچىزِۈچىعەى‪ ،‬ئەي رەَىو ‪،‬‬ ‫نېًى َاجەتتىٌ چىىارـىٌ‪ ،‬ئەي ٌەرىو ‪،‬‬ ‫ظەى نېًىٖ نەدەتٍارىهعەى ‪.‬‬

‫ئىؽىىًٕى دىلىهفا ٌىزِۈسِىٌ ‪،‬‬ ‫نەى ظەتار بىلەى دۇتاريى چاالي ‪،‬‬ ‫نەيذە خاتالىي بار‪ ،‬ئەپۇ وىلفىٌ ‪،‬‬ ‫ظەى نېًىٖ نەدەتٍارىهعەى ‪.‬‬

‫نەى نۆجىشى تاوەتعىش ئاؼىي بْلذۇم ‪،‬‬ ‫ظەى بىز ئالالـا يالۋۇردۇم ‪،‬‬ ‫رەَهىّٕە ئىًتىشار بْلذۇم ‪،‬‬ ‫ظەى نېًىٖ نەدەتٍارىهعەى ‪.‬‬

‫‪147‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫< ئايەتًىٖ نەيىعى > ‪:‬‬ ‫<< ناختاػ پۈتۈى ئالەنًى تەربىيىلىّۈچى تۀزىّە خاظتۇر ‪ ،‬رەَهەت ۋە تېًىچلىي‬ ‫پۈتۈى پەيفەنبەرلەريىٖ ـۇجىعى <نۇَەنهەت> ِە ۋە ئۇيىٖ ئائىلە‪-‬تاۋابىات ۋە‬ ‫َەنزالىزىًىٖ َەنهىعىّە بْلعۇى ! >>‬ ‫َەنذ ۋە يەئىتتىٌ ٌېيىًٍى ظۆس ؼۇٌى ‪ ،‬ئادالەت نەنلىٍىتىًىٖ ئەٓ ٌاتتا‬ ‫پادىؽاظى ‪ ،‬ظەخىلىَ ٌېچىعىًىٖ تْلۇى ئېيى ‪ ،‬ئېعىللىي چىهەيشارىًىٖ ِۈسەٗ‬ ‫ظەرۋى ‪ ،‬ئۇلۇـلۇه دېٕىشىًىٖ بىزدىٌ‪-‬بىز ِۆَىزى ‪ ،‬ـېزىپ‪ -‬يېتىهلەريىٖ‬ ‫ئاتىعى‪ ،‬پېىىز‪-‬نىعٍىًلەريىٖ يېتاٌچىعى ‪ ،‬جەنؽىتتەً [‪] 3‬ظۆلەتلىَ ‪،‬‬ ‫ظۇاليهايذەً [‪ ] 4‬دۆلەتلىَ ‪ ،‬يْلۋاظتەً ـەسەپلىَ ‪ ،‬ئىعٍەيذەردەً‪ ][5‬نەرتىۋىلىَ‬ ‫‪ ،‬خاواى ظۈپەت ‪ ،‬دەرۋىؾ نىجەس ‪ ،‬ۋەتەيًىٖ چىزىفى ‪ ،‬خْتەيًىٖ ؼاَى ئەلىؽىز‬ ‫َېٍىو بېّىو [‪َ ]6‬ەسرەتلىزى وۇياؼىذىٌ نەيذەً بىز ئەرسىهەط ـېزىپ‪-‬بىچارە ‪،‬‬ ‫جۇدالىي دەؼتىذە ئاۋارە ‪ ،‬ـەم ئىلٍىذە ئەظىز ‪ ،‬بارچە ئادەنذىٌ تۆۋەى<ٌىؽىّە>‬ ‫يەيى نْلال يېهەتۇلال ئْـلى نْلال ئىعهەتۇلال نۆجىشىّە بىز يْرۇه يۇر چۈؼۈپ ‪،‬‬ ‫نەيذەً بىز سەررىًى پەلەً وۇياؼىذىٌ ئۆتٍۈسۈپ ؼۇيذاه يارلىي بْلذى ‪<< :‬‬ ‫نۇسىٍا‪ٌ-‬ۈي خْؼاللىي ۋە تۇرنۇػ َْسۇرىًىٖ ظەۋەپچىعىذۇر ‪ ،‬ؼۇٔا پادىؽادىٌ‬ ‫ِادايفىچە ‪ ،‬ئەۋلىيادىٌ خىزىعتىيايفىچە َەنهە ئىًعايە بۇ پەيذىٌ ؼاتلىًىذۇ ‪،‬‬ ‫ئەنها ‪ ،‬بۇ پەيًىٖ ئالىهلىزى ۋە ٌەؼپىياتچىلىزى ٌىهلەر ‪ ،‬ئىخالظهەى‬ ‫يېتەٌچىلىزى ٌىهلەر ‪ ،‬ئۇظتىلىزى ٌىهلەر __ بۇيى ٌۆپ ظاسايذىلەر تا َاسىزـىچە‬ ‫بىلهەيذۇ ‪ .‬ظەى بْلعآ نۇسىٍىًى ٌەظىپ وىلفايعەى َەم بېيىت نەنلىٍىتىًىٖ‬ ‫بۇلبۇلذەً ظۇلتايى ‪ ،‬ئەدەبىيات دۆلىتىًىٖ ؼېزىٌ ظۆسلۈً تۇتىعىذۇرظەى ‪،‬‬

‫‪148‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ؼۇيىٕذەً خۇػ پۈتۈٌچى ۋە دىلٍەػ ئېيتىۇچىذۇرظەى ‪ .‬نۇؼۇ ـېزىپ پەيًىٖ‬ ‫ٌەؼپىياتچىلىزى تارىخىذىٌ بىز رىعالە پۈتۈپ باؼىا ظاسەيذىلەرِە يادىٍار وىلعآ‬ ‫وايذاه ؟ >> <بۇيىٖ بىلەى> ِْيا بىز ـېزىپ چۆنۈلە ئۈظتىّە تاؿ يۈٌلەيذى ‪ِْ ،‬يا‬ ‫بىز سەيىپ بىچارە ئۈظتىّە ئاظهاى يېىىلذى ‪ .‬بۇ بۈيۈً ئەنىزيى ئىجزا وىلفۇدەً‬ ‫وۇۋۋەت <نەيذە> يْه ئىذى ! َەيزەت دېٕىشىفا ـەرىي بْلۇپ <تۇرـىًىهذا> ‪،‬‬ ‫<<دېّىًٍى ‪ ،‬ئالالـا ‪ ،‬ئۇيىٖ ئەلچىعىّە ۋە ئۆسۀلەردىٌ بْلفاى باؼلىىالرـا بْي‬ ‫ظۇيۇٔالر>> دېّەى ئۇلۇؿ ئايەتًىٖ نەسنْيى ئىعىهّە ٌەلذى‪-‬دە بۇ ۋاجىپ ئەنىزيى‬ ‫ئىجزاظىش والذۇرۇؼىا چارە تاپالهىذىو ‪ .‬تەۋەٌٍۈلًى تۀزىهّە وىلىپ ‪ ،‬بۇ ئالى‬ ‫ئەنىزيى بەجا ٌەلتۈرۈػ ئۈچۈى نۇياظىپ تارخ‪-‬تەسٌىزىلەريى يېفىپ ‪« ،‬تارىخى‬ ‫رەؼىذى» <رەؼىذى تارىخى> [‪« ، ]7‬تەۋارىخى تەبىزى» <تەبىزى تارىخى> ‪، ][8‬‬ ‫«تەۋارىخى رەۋسەتۇظعەلا» <ظاپالىي باؿ تارىخى> [‪« ، ]9‬تەۋارىخى َۆٌۈنا»‬ ‫<دايىؽهەيلەر تارىخى> [‪« ، ]10‬تەۋارىخى ئەجەم» <ئەجەم تارىخى> [‪، ]11‬‬ ‫«تەۋارىخى ئەرەپ» <ئەرەپ تارىخى> [‪ ] 12‬لەردىٌ<ئاظاط> تاللىذىو ۋە سّر ئالىو‬ ‫‪ ،‬نۇسىٍا ئۇظتاسلىزىذىٌ لىعاـۇرط[‪ ، ] 13‬لارابى[‪ ، ]14‬پەَلىۋاى نۇَەنهەت‬ ‫ٌۈچتىًّىز [‪ ، ] 15‬ئەنىز يىشانىذدىٌ ئەلىؽىز يەۋايى پىزىهًىٖ بۇ پەى َەوىىذە‬ ‫ياسـاى ٌىتاب ۋە رىعالىلىزىذىٌ پايذىاليذىو ‪ .‬ئاخىز وۇدرىتىهّە اليىي ‪،‬‬ ‫وابىلىيىتىهّە نۇۋاپىي بۇ رىعالىًى يېشىپ ‪ ،‬ئالەم خەلىىفە ظْـا وىلذىو ‪ .‬بۇ‬ ‫رىعالىّە «تەۋارىخى نۇظىىىيۇى» <نۇسىٍايتالر تارىخى> دەپ ئات وْيذۇم ‪.‬‬ ‫ئەوىل ئىّىلىزىّە ‪ ،‬چْٓ‪ٌ-‬ىچىَ ظاسەيذىلەرِە‪ ،‬نەرتىۋىلىَ ۋە ئادەتتىٍى‬ ‫ٌىؽىلەرِە ‪ ،‬ؼاٍ ۋە ِادايالرـا يانەلۇم والهىعۇيٍى ‪ ،‬تارىخى رەۋسەتۇظعەلا ۋە تارىخى‬

‫‪149‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫رەؼىذىذە نۇيذاه يېشىلفاى ‪ .‬يٍْ [‪ ]16‬ئەلەيُىععاالنًىٖ ئْـلى يالەظًىٖ [‪]17‬‬ ‫تۈرً [‪ ]18‬ئىعىهلىَ بىز ئْـلى بار ئىذى ‪ ،‬خۇدايىتائالال ئۇيىٕفا بىز ئْـۇٗ بەردى ‪.‬‬ ‫ئۇيىٖ بۇ ئْـلىًىٖ ئىعهىًى خىشىز [‪ ]19‬وْيذى ‪ .‬بۇ ئْـۇٗ چْٓ بْلفايذا تۈلٍە‬ ‫تۇتۇپ ‪ ،‬ئۇيىٖ تېزىعىًى ٌىيىو وىلىپ ٌېيىؽًى ‪ ،‬ـىشاـا تۇس ظېلىپ يېيىؽًى ‪،‬‬ ‫تەنبۇر ‪ ،‬بەربەت ‪ ،‬ئۇدالريى ياظاپ چېلىؽًى ٌەؼپ وىلىپ ئالەم خەلىىفە ئۆِەتتى ‪.‬‬ ‫ئۇ سانايذا ئاتا‪-‬ئايىعى ‪ ،‬بالىلىزى ئۆلّەى ٌىؽىلەر نۇظىبەت ناتىهىذە تەنبۇر‬ ‫چېلىپ يىفالپ ‪ ،‬ئايذىٌ ئۆلۈًٌى ٌۆيذۈرىذىفاى وائىذە بار ئىذى ‪ .‬خىشىز يالەط‬ ‫ئەلەيُىععاالنًىٖ يەۋرىعى ئىذى ‪ .‬يەرٌەى ‪ ،‬خْتەى رايْيلىزىًى ؼۇ خىشىزيىٖ‬ ‫ئەۋالتلىزى ئاۋات وىلفاى ‪ .‬دېهەً بىش يەرٌەيلىَ ۋە خْتەيلىٍلەر خىشىزيىٖ‬ ‫ئەۋالتلىزىذىٌ بْلۇپ َىعاپلىًىهىش ‪ .‬ئۇ سانايذىٌ َاسىزـىچە‪ 5850‬يىل ئۆتٍەى ‪.‬‬ ‫ئۇ چاـالردا تەنبۇرـا وْي‪-‬ئۆچٍىًىٖ ئۈچەي‪-‬پەيلىزىذىٌ تار ئېؽىپ ظاالتتى ‪.‬‬

‫ئەظٍەرتىؾ ‪ :‬بۇ يەردىٍى ۋە باؼىا يەرلەردىٍى ئۇچلۇه تىزياه <> ئىچىّە ئېلىًفاى‬ ‫ظۆسلەريى نۇؼۇ ٌىتابًى يەؼىزِە تەييارلىفۇچىالر وْؼىاى ‪ __ .‬نۇَەرىزدىٌ ‪.‬‬ ‫نۇَەرىزدىٌ ‪ :‬بۇ يەردىٍى [‪ . . . ، ] 3[ ، ]2[ ، ]1‬بەلّە ئالذىذىٍى ئۇوۇنالر‬ ‫يْلاليهىًىٖ داۋانىذىٍى ئىشاَالردا چۈؼەيذۈرۈلى ذۇ ‪.‬‬ ‫وېًىي َەربلەر بىلەى يېشىلفاى ظۆسلەريىٖ َەنهىعى ئەظلىي ئەظەردە وىشىل ظىيا‬ ‫بىلەى يېشىلفاى ‪ .‬بۇ تېهىذا نەى ؼۇ ظۆسلەريى وىشىل رۀذە يْللىذىو ‪ ( .‬يۇلذۇسئاي‬ ‫دىٌ)‬

‫‪150‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫نۇسىٍا ئىلهىًىٖ ئىٍٍىًچى پىزى لىعاـۇرط بْلۇپ َىعاپلىًىذۇ ‪ .‬بۇ ٌىؽى‬ ‫ظۈررى[‪ ]20‬ؼەَىزىذىٌ ئىذى ‪ .‬ئۇ ظاياَەتچىلىًٍى ئىًتايىٌ ياخؽى ٌۆرەتتى ‪ .‬ئۇ‬ ‫خەلىًى ئىلىو بىلەى ؼۇـۇللىًىؽىا ‪ ،‬ياخؽى پەسىلەتلىَ بْلۇؼىا ئۈيذەيذىفاى ‪ ،‬ياناى‬ ‫ئىؽالردىٌ تْظىذىفاى ٌىؽى ئىذى ‪َ .‬ەرِىش ظاۋاپ تانا وىلهايتتى ۋە ِۇيادىًهۇ‬ ‫وْروهايتتى ‪ .‬بىزاه ظاۋاپ‪-‬جاساـا وايىل ئىذى ‪ .‬ؼەَەرنۇ‪-‬ؼەَەر يۈرۈپ ئىلىو‬ ‫ئۈِىًەتتى ‪ .‬ئۇيىٖ خْؼاٗ بْلفىًىًىهۇ ‪ ،‬خاپا بْلفىًىًىهۇ بىلّىلى بْلهايتتى ‪ .‬ئۇ‬ ‫‪ ،‬ناٗ‪-‬دۇييا ٌىؽى ئۈچۈى دّظت‪-‬دۈؼهەيًىٖ ئْتتۇرىعىذا تۇرىذىفاى يەرظە‬ ‫دەيتى‪َ . . .‬ەرواچاى ‪َ ،‬ەرجايذا بْلعۇى ‪ ،‬ئۇ بار يەردە ٌىؽىلەر بىز نۇَىو ئىؽىا‬ ‫دۇچ ٌەلعە ‪ ،‬ئۇيىٕذىٌ نەظلىُەت ظْرايتى ‪َ .‬اسىزوى پەرۀىعتاى ئۇ چاـذا‬ ‫ئەيتاٌىيە [‪ ]21‬��ەَىزى دەپ ئاتىالتتى ‪ ،‬ئۇ ؼۇ يەرِە بېزىپ ئۆسى ٌەؼپ وىلفاى‬ ‫ظاتارىًى چېلىپ ؼېئىز ئْوۇدى ‪ .‬بۇ ؼېئىز <<ظەى ئۆسۀًى تۈسىهەي تۇرۇپ‬ ‫باؼىىالرـا يەظىُەت وىلها ؛ ئەيىبىًٕى ٌۆرظىتىپ بەرِەى ٌىؽىًى دّظت بىلىپ‬ ‫وەدىزلە ؛ ئىعىل ٌىيىهلەريى ٌىيىپ يۈرِىچە‪ ،‬ئىعىل ظۆسلەريى وىلىپ يۈرۈؼًى‬ ‫ئۆِەى؛ ياخؽى ظۆسلەريى وىاللهىعآ‪ ،‬ياخؽى ظۆسلەريى وىالاليذىفاى ئادەنلەردىٌ‬ ‫ئۆِەى؛ ئىلىو ئِْۈيۈؼتىٌ يْنۇط وىلها‪ ،‬ئىلىهعىشلىٍتىٌ يْنۇط وىل؛ َايۋاى‬ ‫تىلعىشلىىتىٌ جاپا‪-‬نۇؼەوىەتٍە ئۇچزايذۇ ‪ ،‬ئىًعاى ئۆس تىلىذىٌ باال‪-‬نۇظىبەتٍە‬ ‫ئۇچزايذۇ>> دېّەى نەسنْيذا ئىذى ‪ .‬ئەيتاٌىيە ؼەَىزىذە ؼۇ چاـىىچە ؼېئىز ‪،‬‬ ‫‪ 25‬ياؼلىي بىز يىّىتًىٖ ـارايىپ ظۆسلەريى‬ ‫نۇسىٍا بْلۇپ باوهىفاى ئىذى ‪ٌ .‬ىؽىلەر‬ ‫وىلىپ ‪ ،‬ئاجايىپ يەرظىًى چالفىًىذىٌ َْسۇرلىًىپ ئۇيىٖ ٌەيىٕە ٌىزىۋالذى ‪،‬‬

‫‪151‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇ ٌىؽىلەرِە چْٔىۇر نەيىلىَ ۋە يەظىُەت خارەٌتىزلىي ظۆسلەردىٌ تۈسۈلّەى‬ ‫ؼېئىزالريى ظەتار بىلەى ئْوۇپ بېزەتتى ‪ .‬بۇ ۋەوە پادىؽاَىا ئأاليذى ‪ .‬پادىؽاٍ‬ ‫دۆلەت ئەربابلىزى بىلەى بىللە چىىىپ ‪ ،‬بۇ ئەَۋالًى ٌۆرۈپ ‪ ،‬واتتىي َەيزاى بْلذى‬ ‫<َەيزەت وْلىًى تەئەجۈپ چىؽلىزى بىلەى چىؽلىذى> ‪ ،‬ئۇيى ئْردىفا تەٌلىپ‬ ‫وىلىپ ئېلىپ ٌەتتى ‪ .‬ؼاٍ ـىشادىهۇ ‪ ،‬يېتىؾ‪-‬وْپۇؼتىهۇ ئۇيىٕذىٌ‬ ‫ئاجزىهايذىفاى بْلذى ‪ ،‬ئۇيى پەرسەيذىو دەپ ئاتىذى ‪ .‬نۇسىٍا ئىلهىًى تاروىتىؾ‬ ‫ئۈچۈى جاي راظالپ ‪ ،‬ئەيتاٌىيە خەلىىفە بۇ ئىلىهًى ئۆِۈيۈػ تْـزىلىي بۇيزۇه‬ ‫چۈؼۈردى ‪ .‬ئۇ ئْى يىل ئىچىذە ‪ 40‬نىٖ ؼاِىزت نۇسىٍا ئىلهىذە يېتىؽىپ‬ ‫چىىتى ‪ .‬لىعاـۇرط پادىؽاَذىٌ رّخعەت ظْراپ َىًذىعتايفا ٌېلىپ ئىلهىي‬ ‫يۇجۇم <ئاظتىزّيْنىيە> ئۆِەيذى ‪َ ،‬ىًذىعتاى خەلىى لىعاـۇرظتىٌ نۇسىٍا‬ ‫ئۆِەيذى ‪ ،‬جەنؽىت ‪ٌ ،‬ەيىىباد [‪ ]22‬پادىؽاَالردىٌ ٌېيىٌ ئالەنّە نۇسىٍىًىٖ‬ ‫ئۇرۇـىًى ظالفاى دايا ئالىو لىعاـۇرط بْلۇپ َىعابلىًىذۇ ‪ .‬ئۇ َىًذىعتايذىٌ‬ ‫يېًىپ نىعىزـا بېزىپ ظېُىزِەرلەردىٌ ظېُىز ئىلهى بىلەى‪ 3‬خىل يېشىي‬ ‫ئۆِەيذى ‪ .‬ئۆتٍۈيچى دۇييادىٌ نۀّۈلۈً دۇيياـا ظەپەر وىلىؾ ۋاوتىذا ‪500 ،‬‬ ‫ؼاِىزتى بار ئىذى ‪ .‬پىؽىەدەم تالىپلىزىذىٌ بىزى <<بىش <ظىشدىٌ ٌېيىٌ والفايذا>‬ ‫وايذاه ئىؾ تۇتىؽىهىش ٌېزەً ؟ دەپ ظْرىفايذا ‪ ،‬ئۇ<<خااليىىىا پايذىعى‬ ‫تەِهەيذىفاى ظۆس ۋە َەرىٍەتلەريى وىلهأالر>> دەپ ٌۆس يۇنذى ‪ .‬ئۇ َەسرىتى‬ ‫ئىعٍەيذەريى ٖ ۋاپاتىذىٌ بىز يىل ٌېيىٌ ۋاپات بْلذى ‪ 93.‬يىل ئۆنۈر ٌۆردى ‪.‬‬ ‫ٌىؽىلەريىٖ وۇدرىتى يېتهىّەى ئىؽالريى وىلىپ بېزىؽًى ‪ ،‬نۇَتاجالرـا ظاخاۋەت‬ ‫وىلىؽًى ياخؽى ٌۆرەتتى ‪.‬‬

‫‪152‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئۈچىًچى پىزى ئالتايًىٖ باالظاـۇى [‪ ]23‬دېّەى يېزىذە ئۆتٍەى نەۋاليە ؼەيخ ئەبۇ‬ ‫يەظىز لارابى ذۇر ‪ .‬بۇ ئەسىش َەسرىتى ئىهام نۇَەنهەت ـەسسالى [‪َ ] 24‬ەسرىتى ئىهام‬ ‫پەخزى راسىالردىٌ [‪] 25‬‬

‫ئارتۇه ٌانالەت تاپىاى ‪ ،‬دىًًىي ئىلىهلەردە يْوۇرى‬

‫ظەۋىيەِە يەتٍەى ‪ ،‬پەيًى ئىلىهلەردە ئىبًى ظىًادىًهۇ [‪ ]26‬ئۈظتۈى ئىذىٍى ‪،‬‬ ‫ؼەرىئەت ئىلهى ‪ ،‬تەرىىەت ئىلهى ‪ ،‬تەلعىز <وۇرئايًىٖ ؼەرَى> ‪َ ،‬ەدىغ ‪،‬‬ ‫تىۋىپلىي ‪ ،‬پەلعەپە ‪ ،‬ئىذىئْلِْىيە ‪ ،‬ئەدەبىيات َەتتا ؼاَهات ‪ ،‬يەرد ئْيۇيلىزىفىچە‬ ‫بىلهەيذىفىًى يْه ئىذى ‪ .‬جۈنلىذىٌ نۇسىٍا ئىلهىذىهۇ ياَايىتى يېتىلّەى ئىذى ‪.‬‬ ‫والۇيًى ئۆس وْلى بىلەى ياظاپ ‪ ،‬ظىو تارتىپ چالفاى ۋە ظاسەيذە ؼاِىزتلىزىفا‬ ‫ئۆِەتٍەى ئىذى ‪ .‬راً ‪ ،‬ئۇؼاه نۇوانلىزىًى ۋە ئۇؼاوًىٖ نەرـۇللىزىًى ئىجات‬ ‫وىلىپ ئالەنّە يايفاى َەم ؼاِىزتلىزىفا ئۆِەتٍەى ئىذى ‪َ .‬اسىزنۇ َەنهە‬ ‫ظاسەيذىلەرِە نەلۇم بْلفاى ئۆسَاٗ نۇوانىًى ۋە ئۇيىٖ بىزىًچى ‪ ،‬ئىٍٍىًچى ‪،‬‬ ‫ئۈچىًچى نەرـۇللىزىًى ٌەؼپ وىلفاى ئىذى ‪«.‬رىعالەئى نۇـەيًىيۇى»‬ ‫<ظاسەيذىلەر رىعالىعى> دېّەى ٌىتابىذا <<نۇسىٍىًىٖ تىلعىش نۇٔلىزى ئىًعايًىٖ‬ ‫رَّىفا نەيىۋى ئْتًى تۇتاؼتۇرـۇچى ئانىلذۇر ‪ .‬ئەِەر ئۇيىٕفا ؼېئىز <تېٍعت>‬ ‫وْؼۇلعا ‪ ،‬بۇ نۇًٔىٖ يىهە ئىٍەيلىّى نەلۇم بْلىذۇ>> دەپ ئېيتىاى ۋە يەيە <<يۈس‬ ‫يىل ئىبادەت وىلىپ ئااللهىفاى پەيشىًى نېًىٖ والۇيۇنًىٖ ظىهلىزىذىٌ‬ ‫ئالفايعىشلەر>> دېّەى ‪ .‬بۇ ئەسىش تۈرلۈً ئىلىهلەر َەوىىذە ‪ 114‬پارچە ٌىتاپ‬ ‫ياسـاى ‪ .‬بۇ ٌىتاپالريىٖ بىزى «رىعالەئى نۇـەيًىيۇى» دۇر ‪ .‬لېٍىٌ بۇ ٌىتاب‬ ‫َاسىزـىچە ئەرەپچىذۇر ‪ .‬نۇؼۇ رىعالىًى تانام وىلىپ بْلفايذىٌ ٌېيىٌ ٌۈچۈنًىٖ‬

‫‪153‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يېتىؽىچە ۋاوتىهًىٖ بارىچە ؼۇ ٌىتاپًى تۈرٌچىّە تەرجىهە وىلىؽًى يىيەت‬ ‫وىلىۋاتىهەى ‪ .‬خۇدايىو بۇيزۇظا ‪.‬‬ ‫بۇ پەيًىٖ تۆتىًچى دەرىجىلىَ پىزى نەۋاليە ئەلى َەسرەتلىزىذۇر[‪ . ]27‬ئۇ‬ ‫خۇراظايًىٖ[‪ ] 28‬ؼابۇً دېّەى يېزىذىٌ ئىذى ‪ .‬ئۇ بۇ پەيذە ئۆس ئەظىزىًىٖ‬ ‫تۀذاؼعىشى ئىذى ‪ ،‬ئۇ بۇ پەى َەوىىذە «ئەظلۇلۋەظىل» < ۋەظىللەريىٖ يېّىشى>‬ ‫ئاتلىي بىز ٌىتاب ياسـاى ‪ٌ ،‬ېيىٌ «نۇرتاس» <يەپعىذىٌ ٌەچٍۈچى> يەيە بىز ٌىتاب‬ ‫ياسـاى ئىذى ‪ .‬يەـهىچىلەر ئىچىذە نەؼُۇر بْلۇپ ٌېلىۋاتىاى چۆٗ ئىزاه نۇوانىًى‬ ‫ؼۇ ٌىؽى َەج ظەپىزىذە ئىزاه چۆلىذىٌ ئۆتۈپ ٌېتىۋېتىپ ئىجاد وىلىپ ‪ ،‬ؼۇ يام‬ ‫بىلەى ئاتىفاى ‪ .‬دۇتاريىهۇ ؼۇ ٌىؽى ٌەؼپ وىلفاى ‪ .‬ئۇ ؼېئىز يېشىؾ ۋە نۇسىٍا‬ ‫ئۆِىتىؽتىهۇ ئۆس سانايىًىٖ تۀذاؼعىشى ئىذى ‪ .‬ئۇ باؼىا ئىلىهلەر بْيىچىهۇ‬ ‫ياَايىتى چْٔىۇر نەيىلىَ ياخؽى ٌىتاپالريى ياسـاى ‪ .‬ئاخىزوى ئۆنزىذە ئەپيۇيًى‬ ‫ٌۆپ ئىعتىهاٗ وىلفاى ظەۋەپتىٌ ئەولىًى يْوۇتۇپ ۋاپات بْلفاى ‪.‬‬ ‫بەؼىًچى پىزى خۇجە ؼاَابىذىٌ[‪]29‬‬

‫بْلۇپ ‪ ،‬بۇ پەيذە ئۆس ئەظىزى بْيىچە‬

‫بىزدىٌ‪-‬بىز ئىذى ‪ ،‬ئۇ بۇ پەى بْيىچە ‪200‬دىٌ ئارتۇه ؼاِىزت يېتىؽتۈردى َەم‬ ‫رىعالە ياسدى ‪.‬‬ ‫ئالتىًچى پىزى ئابذۇلال نەرۋارىت[‪]30‬‬

‫َەسرەتلىزى بْلۇپ ‪ ،‬ظەنەروەيتتىٌ‬

‫ئىذى ‪ .‬بۇ ئەسىشنۇ بۇ پەيًىٖ ئۇظتاسلىزىذىٌ َىعاپلىًاتتى‪ .‬بۇ پەى َەوىىذە‬ ‫يۇرـۇيلىفاى ياخؽى رىعالىلەريى ياسـاى َەم ‪ 100‬دىٌ ئارتۇه ؼاِىزت چىىارـاى‬ ‫ئىذى ‪ .‬ئۆس سانايىعىذا ياَايىتى دألىي نۇسىٍىچىالردىٌ بْلفاى ئىذى ‪َ .‬ىجزىيە‬ ‫‪- 881‬يىلى<نىالدى ‪- 1476‬يىلى> َىعار ۋىاليىتىذە[‪]31‬‬

‫‪154‬‬

‫دەپًە وىلىًذى ‪.‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يەتتىًچى پىزى نەۋاليە يۇرىذدىٌ ئابذۇراخهاى جانى[‪ ]32‬ئىذى ‪ .‬بۇ ئەسىشيىٖ‬ ‫خىعلەت‪-‬پەسىلەتلىزى خىلهۇ‪-‬خىل ٌىتاپالردا تەرىپلەيّەى ‪ .‬ئۇيىٖ وايچىلىَ‬ ‫وابىلىيەتلىَ ئىٍەيلىٍىًى ؼۇيىٕذىٌ ٌۆرِىلى بْلىذۇٌى ‪ ،‬ئۇ ئەنىز يىشانىذىٌ‬ ‫ئەلىؽىز يەۋايىذەً ئالىهفا َەنهە ئىلىو ۋە ئەنەللەر بْيىچە ئۇظتاس بْلفاى ‪ .‬يەۋايىذەً‬ ‫ساتًىٖ ئۇيى ئۇظتاسىو ‪ ،‬پىزىو دېّەيلىٍى ئۇيىٖ ظۈپەت ۋە تەرىپى ئۈچۈى‬ ‫يېتەرلىٍتۇر ‪ .‬يەۋائىي َەسرەتلىزى ئۆس «خەنعە» ظىذە بەػ جايذا بۇ ئەسىش‬ ‫ئۈظتىذە تْختالفاى بْلۇپ ‪ ،‬يىهە دەپ تەرىپلىّەيلىّىًى ئۆسۀالر ٌۆرىۋالعأالر‬ ‫بْلىذۇ ‪ .‬بۇ ئەسىش َەنهە ئىلىهذە َەسرىتى لارابى ذەً ناَىز ئىذى ‪ .‬ئۇيىٖ ؼائىز َەم‬ ‫ئالىو بْلفىًىذىٌ نەپتۇيلىفى تېخىهۇ ٌۈچلۈً ئىذى ‪ .‬تەنبۇر ‪ ،‬ظەتار ‪ ،‬والۇى واتارلىي‬ ‫بارلىي ظاسيى ئۆس وْلى بىلەى چاالتتى‪ .‬ئەجەم دېّەى بىز نۇوانًى َەم ئۇيىٖ ئىٍٍى‬ ‫نەرـۇلىًى ئىجات وىلذى ‪ .‬يۇرـۇى ؼاِىزتالريى نۇسىٍا ئىلهىّە نۇٌەنهەٗ وىلىپ‬ ‫چىىاردى ‪ .‬بۇ پەى َەوىىذە «رىعالەئى دەۋۋار»< دەۋر وىلفۇچى رىعالە> يانلىي بىز‬ ‫ٌىتاب ياسدى ‪َ .‬ەسرىتى ئەلىؽىز يەۋائىهۇ بۇ پەيًى َەسرىتى جانىذىٌ ئۆِەيذى ‪.‬‬ ‫َەسرىتى جانى ‪َ- 898‬ىجزىيەدە<نىالدى ‪- 1493- 1492‬يىلى> ‪ 79‬يېؽىذا‬ ‫خۇراظايًىٖ َىزات[‪] 33‬‬

‫ؼەَىزىذە ۋاپات بْلذى ‪.‬‬

‫ظەٌٍىشىًچى پىزى َەسرىتى ئەنىز يىشانىذىٌ ئەلىؽىز يەۋائىذۇر ‪ .‬بۇ ئەسىشيىٖ‬ ‫َەنهە پەسىل‪-‬ؼاراپەتلىزى ئۆسى ياسـاى ؼېئىز ٌىتابلىزىذىٌ ئاياى بْلىذۇ ‪ .‬نەى‬ ‫ئۇيىٖ «ٌۇللىيات» ‪« ،‬چاَار دىۋاى» لىزىذىٌ ‪« ،‬خەنعە» ظىذىٌ َەم بۇالردىٌ‬ ‫باؼىا ئىلّىزى ٌېيىٌ ‪ ،‬ئاس‪ٌ-‬ۆپ بْلۇپ ‪ ،‬پۈتٍەى‪ 36‬پارچە ٌىتابىذىٌ بەَزىهاى‬ ‫بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٖ خىعلەت ۋە ئىؽىى نۇَەببىتىذىٌ خەۋەردار بْلذۇم ‪ .‬ئۇ نۇؼۇيذاه‬

‫‪155‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وىههەتلىَ ئىلىهلەريىٖ ئۈظتىّە يەيە ئۆسىًىٖ پىز ئۇظتاسى بْلفاى َەسرىتى‬ ‫جانىذىٌ نۇسىٍا ئىلهىًى ياخؽى ئۆِەيذى ‪َ .‬ەر ٌېچىعى ظەتار ياٌى تەنبۇر‬ ‫چېلىپ ‪ ،‬ئۆسى ياسـاى ـەسەللەر بىلەى َەنىذ ئېيتىپ بىُۇػ بْلۇپ ٌېتەتتى ‪ .‬يەۋا‬ ‫دېّەى بىز نۇوانًى ئىجات وىلىپ ئالەنّە تارواتتى ‪ .‬بۇ ئەسىش َىجزىيە‬ ‫‪- 843‬يىلى<نىالدى ‪- 1439‬يىلى> ‪- 6‬ئايذا دۇيياـا ٌېلىپ ‪ 63،‬يىل ئۆنۈر ٌۆرۈپ‬ ‫‪ 63 ،‬پارچە ٌىتاب يېشىپ ‪َ ،‬ىجزىيە ‪- 906‬يىلى<نىالدى ‪- 1500‬يىلى> َىزات‬ ‫ؼەَىزىذە ظەٌتە<نېٕىّە واى چۈؼۈػ> ٌېعىلى بىلەى ۋاپات بْلذى ‪.‬‬ ‫تْوىۇسىًچى پىزى ئۇظتاس نۇَەنهەت خاراسىهى[‪ ]34‬بْلۇپ ‪ ،‬ئۆس ئەظىزىذە نۇسىٍا‬ ‫پەيى بْيىچە ٌۆپ تىزىؽچايلىي ۋە ناَارەتلەر ٌۆظەتتى ‪ 200200 .‬دىٌ ٌۆپزەً‬ ‫ؼاِىزتًى يېتىلّەى ئۇظتاسالردىٌ وىلىپ چىىاردى ‪ .‬بۇ پەيًىٖ چْٔىۇر ظىزلىزى‬ ‫َەوىىذە رىعالە ياسدى ‪َ .‬ىجزىيە ‪- 852‬يىلى <نىالدى ‪- 1448‬يىلى> ۋاپات‬ ‫بْلذى ‪.‬‬ ‫‪ ] 35‬بۇ ئەسىش ئۇظتا وارى بْلۇپ ‪500،‬‬ ‫ئْيىًچى پىزى نەۋاليە يەناى ظەنەروەيذىذۇر[‬ ‫ٌىؽى يۆۋەت بىلەى ئۇيىٕذا وۇرئاى ياد ئالفاى ئىذى ‪ .‬ئۇ ؼۇيذاوال ياَايىتى ئۇظتا‬ ‫ياخؽىچى َەم دىلٍەػ چالفۇچى ئىذى ‪ .‬ئالىهالر ظۆَبىتى ۋە ناؼايىخالر‬ ‫ئْلتۇرۇؼلىزىذا ظاس چېلىپ ياخؽا ئېيتاتتى ‪ .‬بىز ٌۈيى ظەنەروەيذ ئالىهلىزى‬ ‫ئْلتۇرىؽىذا نەۋاليە ؼەنؽىذدىٌ تەبزىشيىٖ [‪ ]36‬ـەسەللىزىًى ئْوۇپ ظەتاريى‬ ‫ظايزاتتى ‪ .‬ئالىهالر بىزدىٌ باؼلىزىًى تۆۋەى وىلىپ ئْيفا چۆنۈپ ٌەتتى ‪ ،‬ئْى‬ ‫يەچچە ٌىؽى بىُۇػ بْلذى ‪ ،‬نەۋاليە ئەلى َەسرەتلىزى بىُۇػ بْلفىًىچە ؼۇ‬ ‫ئْلتۇرۇؼتا ئالەنذىٌ ٌەتتى ‪ .‬بۇ خەۋەر َەنهە ياوىا تاروىلىپ ٌەتتى ‪ ،‬پادىؾ ئأالپ‬

‫‪156‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬بۇ ئەسىشيى سىًذايفا َۆٌۈم وىلذى ‪ .‬ئۇ ‪ 5‬يىل سىًذايذا يېتىپ َىجزىيە‬ ‫‪- 865‬يىلى <نىالدى ‪- 1461‬يىلى> ۋاپات بْلذى ‪ .‬بۇ ئەسىشيىٖ تەربىيىعىذە‬ ‫‪300‬دىٌ ئارتۇه يەـهىچى نۇسىٍا ئىلهىذە ٌانالەتٍە يەتٍەى ئىذى ‪ .‬بىزيەچچە يۈس‬ ‫ٌىؽى ؼەرىئەت ئىلهىذە ئالىو بْلذى ‪ ،‬يەچچە نىٖ ظْپىلىزى بار ئىذى ‪ .‬ئۇ‬ ‫تەرىىەتى چەؼتىيە[‪ ]37‬ناؼايىخلىزىذىٌ ئىذى ‪ .‬نۇسىٍىًىٖ تەرىىەت ئەَلىّە‬ ‫بەخؾ ئەتٍەى يەتىجىلىزى تْـزىعىذا«نىئىزاجۇظعالىٍىٌ»<ظْپىلىي يْلىًى‬ ‫تۇتىۇچىالريىٖ ؼْتىعى> يانلىي بىز ٌىتاب ياسـاى ئىذى ‪.‬‬ ‫‪َ ]38‬ەسرەتلىزىذۇر ‪ .‬بۇ ئەسىش نۇدەررىغ‬ ‫ئْى بىزىًچى پىزى نەۋاليە ظاَىپ بەلخى[‬ ‫ئىذى ‪ ،‬بەػ‪ -‬ئالتە يۈس تالىپ ئۇيىٖ تەربىيىعىذە ٌانالەتٍە يەتٍەى ئىذى ‪ .‬ئۇ‬ ‫‪ ]39‬ئۇيىٕذىٌ بىز دەنهۇ‬ ‫تەنبۇريى ظېُىزلىَ بىز تەرىشدە ظۆسلىتەتتى ‪ .‬بابۇر ؼاٍ[‬ ‫ئايزىلهايتتى ‪ٌ .‬ېيىٌ ئۇ نۇدەررىعلىٍتىٌ بْؼىًىپ ساَىزىذدىٌ بابۇر َْسۇرىذا‬ ‫والذى ‪ .‬بىز ٌۈيى ٌابۇٗ[‪]40‬‬

‫ؼەَزىذىٍى بىز باـذا ؼاَايە ئْلتۇرۇػ‬

‫ئْيۇؼتۇرۇلۇپ ‪ ،‬ئۇلۇؿ ساتالر ‪ ،‬ئەنىز‪-‬ۋەسىزلەر ‪ ،‬ئۆلىها ۋە ئەۋلىياالريى ٖ َەنهىعى‬ ‫يېفىلذى ‪ .‬تۈرلۈً‪-‬تۈرلۈً تائانالر تارتىلىپ ‪ ،‬داظتىخاى يېفىلفايذىٌ ٌېيىٌ ‪ ،‬بابۇر‬ ‫ؼاٍ نۇسىٍىفا ئىؽارەت وىلفاى ئىذى ‪ ،‬بۇ ئەسىش تەنبۇرىًى وْلىفا ئېلىپ ‪ ،‬چۆٗ‬ ‫ئىزاه نۇوانىفا چېلىؽىا باؼلىذى ‪ ،‬نۇسىٍا ئىٍٍىًچى ئەۋجىذىٌ ئۆتۈپ ئۈچىًچى‬ ‫ئەۋجىّە يەتٍەيذە بىز بۇلبۇٗ ٌېلىپ تەنبۇريىٖ وۇلىفىفا وْيىۋېلىپ ظايزاؼىا‬ ‫باؼلىذى ‪ .‬نەجلىغ ئەَلى چۇواى‪-‬ظۈرەى ٌۆتۈرۈؼتى ‪ ،‬بىزنۇيچە ٌىؽىلەر‬ ‫يىفالپ بىُۇػ بْلۇپ يۇنۇلىًىؽىا باؼلىذى ‪ .‬بۇلبۇٗ يىزاوتىٌ ئۇچۇپ ٌېلىپ‬ ‫تەنبۇرـا ئۆسىًى ئۇرۇؼىا باؼلىذى ۋە يەتتە‪-‬ظەٌٍىش وېتىو ئۆسىًى تەنبۇرـا‬

‫‪157‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇرـايذىٌ ٌېيىٌ يەرِە چۈؼۈپ ئۆلذى ‪ .‬بەً تەظىزلىًىپ ٌەتٍەى نەۋاليە‬ ‫تەنبۇريى تاؼالپ يىفلىفىًىچە بىُۇػ بْلذى ‪ .‬بىز ئاسدىٌ ٌېيىٌ بىُۇؼالرـا ِۇالپالر‬ ‫ظېپىلذى ‪ ،‬ؼاتلىي ؼارابلىزى ئىچۈرۈلذى ‪ ،‬بىُۇؼالر َۇؼىفا ٌەلذى ‪ ،‬لېٍىٌ نەۋاليە‬ ‫ظاَىپ بەلُى َۇؼىفا ٌېلەلهىذى ‪َ ،‬ېٍىهلەر َەروايچە وارە‪-‬تەدبىز وىلىؽىاى‬ ‫بْلعىهۇ پايذا چىىهىذى ‪ .‬ؼۇيذاه وىلىپ ‪ ،‬نەۋاليە َىجزىيە‪- 844‬يىلى<نىالدى‬ ‫‪- 1440‬يىلى> ئالەنذىٌ ٌەتتى ‪ .‬بابۇر ؼاٍ ياسـاى« ئەظزارى نۇظىىى»<نۇسىٍىًىٖ‬ ‫ظىزى> يانلىي رىعالىذە بۇ وىععە ئاالَىذە تەپعىلى باياى وىلىًفاى ‪.‬‬ ‫ئْى ئىٍٍىًچى پىزى ؼەيخ ظەلايى ظەنەروەيذى[‪َ ]41‬ەسرەتلىزىذۇر ‪ .‬بۇ ئەسىش‬ ‫بىلهەيذىفاى نۇوام ئاَألىزى ‪ ،‬بۇ ئەسىش چااللهايذىفاى چالفۇ ئەظۋاپلىزى يْه دىعىهۇ‬ ‫بْلىذۇ ‪ .‬بۇ پەى بْيىچە ئىٍٍى يۈسدىٌ ئارتۇه ؼاِىزتًى ناَىز وىلىپ چىىاردى ‪.‬‬ ‫«يەؼائەتى نۇظىىى» <نۇسىٍىًىٖ ئۈيۈنى>يانلىي بىز رىعالە ياسدى ‪ ،‬بىز وايچە‬ ‫تۈرلۈً ياخؽا‪-‬ـەسەللەريى ئىجات وىلذى ‪َ .‬ىجزىيە‪- 869‬يىلى<نىالدى ‪1464‬‬ ‫‪- 1465‬يىلى> ‪ 56‬يېؽىذا پالەچ ٌېعىلى بىلەى ۋاپات بْلذى ‪.‬‬‫يەرٌەيذىذۇر[‪]4‬‬ ‫‪2‬‬ ‫بۇ پەيًىٖ ئْى ئۈچىًچى پىزى وىذىزخاى‬

‫‪ .‬بۇ پەيذە بۇ ئەسىشدەً‬

‫ناَارەت ٌۆرظەتٍەى ئۇظتاس ئاس ‪ .‬بۇ ئەسىش ٌۆپزەً ئەنىز يىشانىذىٌ ئەلىؽىز يەۋائى‬ ‫َەسرەتلىزىًىٖ ـەسەللىزىًى ئاَأفا ظېلىپ ئېيتاتتى ‪ .‬ئالەم ئۆتۈپ ئۇيىٕذەً خۇػ‬ ‫ئاۋاس ئادەم بْلهىفاى دىيىؽٍە بْلىذۇ ‪ .‬ئىزاوتىٌ ‪ ،‬ئىزايذىٌ ‪ ،‬تەبزىشدىٌ[‪، ]43‬‬ ‫خاراسم ‪ ،‬ظەنەروەيذ ‪ ،‬ئەيجاى ‪ ،‬ئىعتانبۇٗ[‪ٌ ، ]44‬ەؼهىز ‪ ،‬بەلخ[‪]45‬‬ ‫ؼىزاس[‪]46‬‬

‫‪،‬‬

‫واتارلىي يىزاه ؼەَەرلەردىٌ نۇسىٍا ئۆِۈيۈؼٍە ٌەلّەى ؼاِىزتلىزى‬

‫بار ئىذى ‪ .‬راۋاپ ًى ۋە َەؼتتار < ‪ 8‬تارلىي بىز خىل چالفۇ> يى بۇ ئەسىش ٌەؼپ‬

‫‪158‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وىلذى ‪ .‬ئۇ يەيە ؼائىز ئىذى ‪« ،‬دىۋاى وىذىزى» <وىذىزخاى ؼېئىزلىزى تْپلىهى>‬ ‫بار ئىذى ‪ .‬ئۇيىٕذىٌ باؼىا ‪ ،‬ئۇ ئۆسىًىٖ نۇسىٍا ئىلهى َەوىىذىٍى رىعالىلىزىذە‬ ‫چْٔىۇر نەيىلىَ پىٍىزلەريى ئْتتۇرىفا وْيفاى ئىذى ‪ .‬جەيذە‪ٌ-‬ۇال ٌېيىپ يۈرەتتى ‪.‬‬ ‫دألىي ظۇلتاى ئابذۇرىؽىتخاى[‪ ]47‬ـىشادىهۇ ‪ ،‬يېتىپ‪-‬وْپۇؼتىهۇ وىذىزخايذىٌ‬ ‫ئاجزىهايتتى ‪ .‬وىذىزخاى ۋىعاٗ يانلىي بىز نۇوانًى ئىجات وىلىپ ؼاِىزتلىزىفا‬ ‫ئۆِەتتى ‪ .‬ئۇ ئابذۇرىؽىتخاى پادىؽادىٌ ئىٍٍى يىل ٌېيىٌ ئالەنذىٌ ٌەتتى ‪.‬‬

‫ئەظٍەرتىؾ ‪ :‬بۇ يەردىٍى ۋە باؼىا يەرلەردىٍى ئۇچلۇه تىزياه <> ئىچىّە ئېلىًفاى‬ ‫ظۆسلەريى نۇؼۇ ٌىتابًى يەؼىزِە تەييارلىفۇچىالر وْؼىاى ‪ __ .‬نۇَەرىزدىٌ ‪.‬‬ ‫نۇَەرىزدىٌ ‪ :‬بۇ يەردىٍى [‪ . . . ، ] 3[ ، ]2[ ، ]1‬بەلّە ئالذىذىٍى ئۇوۇنالر‬ ‫يْلاليهىًىٖ داۋانىذىٍى ئىشاَالردا چۈؼەيذۈرۈلى ذۇ ‪.‬‬

‫بۇ پەيًىٖ ئْى تۆتىًچى پىزى َەسرىتى پەَلىۋاى نۇَەنهەت ٌۈؼتىًّىزدۇر‪.‬‬ ‫خۇدايىتائالال ئۆس ئۈظتۈيلۈِى ۋە ٌارانىتى بىلەى بۇ ٌىؽىّە ؼۇيذاه بىز وابىلىيەت ئاتا‬ ‫وىلفاى ئىذىٍى‪ ،‬ئۇ َەم ئۇلۇؿ ئۆلىها َەم ئەٓ ٌاتتا ئەۋلىيا َەم سەبەردەظت پەَلىۋاى‬ ‫ئىذى‪ .‬نىٖ يىلالر ئۆتۈپ ئۇيىٕذەً پەَلىۋاى چىىهىفاى ‪ .‬ئۇ َەم ؼائىز َەم‬ ‫يەـهىچى َەم سّر باي ئىذى ‪ ،‬ؼۇيىٕفا نۇۋاپىي ئۇيىٕذەً خۇػ خۇلۇه ‪ ،‬خۇػ ظۆس‬ ‫ئادەم يْه ئىذى ‪ .‬ئۇ يْوۇرىذا ئىعهى ئېيتىلفاى ئۇلۇؿ ئۇظتاسالر باراۋىزىذە نۇسىٍا‬ ‫ئىلهى َەوىىذە ئەظەرلەر ياسدى ‪ ،‬پائالىيەتلەر ئېلىپ باردى ‪ ،‬تۈرلۈً‪-‬تۈرلۈً ياخؽا‬

‫‪159‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬ظۆس ‪ ،‬ئاَأالر ئىجات وىلذى ‪ .‬ئۇ ئىؽلىّەى نۇوام ٌۈيلىزىًىٖ بىزى چاَارسەرپ‬ ‫بْلۇپ ‪َ ،‬ەنهە ئۇظتاسالريى ٖ ٌۈيلىزىذىٌ ياخؽى َەم يېىىهلىي بْلفاى ۋە تېشال دآ‬ ‫چىىارـاى ئىذى ‪ .‬نەؼُۇر ئىجادىي نۇوانلىزىًىٖ بىزى چاَارسەرپ ‪ ،‬بىزى چاَارِاٍ‬ ‫نۇوانى ئىذى ‪ .‬چاَارِاَىا نەۋاليە تۇتى[‪]48‬ئەلەيُىزرەَىهًىٖ نۇيۇ ـەسىلىًى‬ ‫ظالفاى ئىذى ( باؼاليها بېيىتًىٖ نەيىعى) ‪:‬‬

‫ئەي ظاوى ‪ ،‬ئەجەپٍى ئەتىًىٖ دەَؽەتلىَ ئىؽلىزى يانەلۇم ٌېتىۋاتىذۇ ‪.‬‬ ‫بۈِۈى ئۆسىهىشيى خۇػ تۇتايلى‪ ،‬ئەتىًى ٌىو بىلىذۇ ‪.‬‬ ‫بۇ نىزبۈسرۈً تىزنىشى[‪]49‬يانىفا باـلىًىپ تْلىهۇ نۇۋاپىي ئىؾ بْلفاى ‪ ،‬ؼۇٔا‬ ‫خۇراظاى نەنلىٍىتىذە ‪ ،‬ئىزاه ‪ ،‬ظەنەروەيذ ۋە يەرٌەى خايلىىى ئىچىذە بۇيى‬ ‫بىلهەيذىفاى يەـهىچى يْه ‪ .‬يەيە بىزى دۇِاٍ نۇوانى بْلۇپ ‪ ،‬بۇيىٕفا نىزخىعزّ‬ ‫دېُلىۋىًىٖ[‪] 50‬نۇيۇ ؼېئىزىًى ظالفاى ئىذى (ؼېئىز) ‪:‬‬

‫ئەي ظېًىٖ نۀشىًٕىٖ يۇرىذىٌ َەر بىز ئۆي يْرۇپ ٌەتتى ‪،‬‬ ‫ظېًىٖ چېچىًٕىٖ َەر بىز بۈدرىعى ئۈچۈى بىز ٌۆٔۈٗ ۋەيزايە ۋە ئەظىزدۇر ‪.‬‬

‫بۇ بابۇر ظۇلتاى يانىفا باـلىًىپ تْلىهۇ تەظىزلىَ َەم نۇۋاپىي نۇوام بْلفاى ‪ .‬يەيە‬ ‫پەيجىّاٍ نۇوانىًى ئىجات وىلىپ ‪ ،‬ئۇيىٕفا َەسرىتى نەۋاليە ٌاتىبىًىٖ[‪]51‬بىز‬ ‫ؼېئىزىًى ظالفاى ئىذىٍى ‪ ،‬ئۇيى ئألىفاى ٌىؽى َْسۇرلىًاتتى ‪ .‬بۇ نۇوام ئەجەم ‪،‬‬ ‫نۇۋەرە ئۇيًەَزى[‪ ]52‬ؼەَەرلىزىذە نەؼُۇر بْلذى ‪ .‬نەۋاليە ٌاتىبىًىٖ بۇ‬

‫‪160‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ؼېئىزىًىٖ باؼاليها بېيىتى نۇيذاه (نەيىعى) ‪:‬‬

‫ظېًىٖ رۀّىٖ بەسىذە ئادەم ئۆلتۈرىذىفايالر وىياپىتىّە ٌىزىپ والىذۇ ‪،‬‬ ‫بىز تەلەپًىٖ ِۇۋاچىلىفى ئۈچۈى يۈس ؼاَىت ٌېلىذۇ ‪.‬‬

‫ئۇ بۇ ؼېئىزيى ظېلىؽتا ئۇيىٖ نۇيۇ چۈؼۈرِە بېيىتىًى ٌۆسلىّەى ئىذى (نەيىعى) ‪:‬‬

‫ٌاتىبىذەً ئاخؽىهى ـەم وىلعآ ‪ ،‬تأذا ئۈنۈت وىل ‪،‬‬ ‫بۇ دۆلەتٍە ظۇلتاى ئەبۇ ظەئىذ ٌەلذى ‪.‬‬

‫‪ ]53‬يانىفا باـلىًىپ بەٌهۇ ٌۆٔۈلذىٍىذەً ئىؾ بْلفاى‬ ‫بۇ ظۇلتاى ئەبۇ ظەئىت نىزسا [‬ ‫ۋە ؼۇيىٖ بىلەى خەلىى ئالەم ئىچىذە ؼۆَزەت تۇتىاى ‪ .‬بۇ ئەسىشى بۇالردىٌ باؼىا يەيە‬ ‫بىُېعاپ ـەسەٗ ‪ ،‬نۇوام ‪ ،‬ئاَأالر ئىجات وىلذى ‪ ،‬نەؼُۇرلىزى نۇؼاۋىزەً ‪،‬‬ ‫بايادەً ۋە يْوۇرىذا ئېيتىلفاى چاَارسەرپ ‪ ،‬دۇِاٍ ‪ ،‬ظىّاٍ ‪ ،‬چاَارِاٍ ‪ ،‬پەيجىّاَالر‬ ‫بْلۇپ ‪ ،‬ـەرپ ۋە ؼەره ئْتتۇرىعىذا نەؼُۇردۇر ‪َ ،‬ەنهىعىًى بۇ وىعىا رىعالىّە‬ ‫ظىفذۇرۇػ نۇنٍىٌ ئەنەط ‪ .‬بۇ ئەسىش ئاۋاٗ بابۇر ؼاًَىٖ َْسۇرىذا خىشنەت‬ ‫وىلذى ‪ٌ ،‬ېيىٌ نىزسا ئەبۇ ظەئىذيىٖ بەرِاَىذا يْوۇرى ئْرۇى تۇتتى ‪ ،‬ئۇيىٕذىٌ‬ ‫ٌېيىٌ ظۇلتاى ظاَىپ وىزاى َۈظەيىٌ باَادىزخايًىٖ [‪ ]54‬دەرِاَىذا نەَزەم‬ ‫بْلذى ‪ ،‬بۇ ئەسىشيىٖ ئۇلۇـلىىىًى ؼۇ يەردىٌ ٌۆرۈؼٍە بْلىذۇٌى ‪ ،‬ئۇ ئەنىز‬ ‫‪ 40‬يىل َەنعۆَبەت‬ ‫يىشانىذىٌ ئەلىؽىز يەۋائى َەسرەتلىزىذەً ئالىجاياپ سات بىلەى‬

‫‪161‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬دّظت بْلۇپ ئۆتتى ‪ .‬ئەِەر بۇ ٌىؽىًىٖ تەبىيىتىذە سەررىچە ئەيىپ بْلعا ئىذى‪،‬‬ ‫يەۋايى ئۇيى دّظتلۇوىا وْبۇٗ وىلهىفاى بْالر ئىذى‪ .‬ئەٌعىچە ‪ ،‬يەۋائى ‪<< :‬نەى‬ ‫پەَلىۋاى نۇَەنهەت ٌۈؼتىًّىز بىلەى ‪ 40‬يىل َەنعۆَبەت بْلذۇم ‪ ،‬بۇ جەريايذا‬ ‫ٌۆٔلۈم ناالٗ بْلفۇدەً َىچىايذاه ئىؾ ئۆتۈلهىذى ‪ ،‬بەلٍى دّظتلۇه نۇَەببىتىهىش‬ ‫ٌۈيذىٌ‪ٌ-‬ۈيّە ئېؽىپ باردى>> دەپ ياسـاى ‪ .‬نايا بۇيىٕذىٌ ئۇ ئەسىشيىٖ‬ ‫خۇي‪-‬پەيلىًىٖ يەۋايىفا ياَايىتى يارىفايلىىىًى ٌۆرِىلى بْلىذۇ ‪ .‬يەۋايىًىٖ‬ ‫وىههەتلىَ ۋاوتىًى ظەرپ وىلىپ‪ ،‬بۇ ئەسىشيى تەرىپلەپ تارىخ‪َ ،‬ىٍايە ياسـايلىىى‬ ‫بۇ ئەسىشِە بېزىلّەى ئەٓ يْوۇرى باَا بْلۇپ َىعاپلىًىذۇ ‪ .‬بۇ ئەسىش ؼېئىزىي‬ ‫نۇئەنها <نەيىعى يْؼۇرۇى ؼېئىز> ئىلهىذە دەۋرىًىٖ يىّايىعى ‪ ،‬سانايًىٖ يادىزى‬ ‫ئىذى ‪ .‬بۇ پەى تْـزىعىذا يۇرـۇى ٌىتاپالر ياسدى ‪ .‬ؼۇ سانايذىٍى ؼائىزالريى ٖ يۈسدىٌ‬ ‫بىزىذە نۇيذاه وابىلىيەت يْه ئىذى ‪ .‬ؼائىزالر َەروايذاه ؼېئىز ياسظا ‪ ،‬پەَلىۋايفا‬ ‫ٌۆرظىتىپ ‪ ،‬ئۇيىٖ پىٍزىًى وْبۇٗ وىالتتى ‪ .‬ئۇيىٖ بۇ پەيذىٍى ظەنىهىيىتىًى‬ ‫ئۇيىٖ ٌۈؼتىًّىز تەخەللۇظى بىلەى ياسـاى بىز ؼېئىزىًىٖ نۇيۇ باؼاليها بېيىتىذىٌ‬ ‫ٌۆرِىلى بْلىذۇ (نەيىعى) ‪:‬‬

‫نەى ئۇيىٕفا ‪ :‬ئىؽىى ئالىهىٕذە نېًىٖ ئىؽىو ـەم يېيىؽتۇر ‪ ،‬دىذىو ‪.‬‬

‫ئۇ َىزاتتىٍى بىز چْٓ يْلًىٖ بْيىفا ‪ 5‬نىٖ ٌىؽىلىَ ئۆي‪-‬باـالردىٌ تەرٌىپ‬ ‫تاپىاى سّر بىز ئىهارەت ظالذۇردى ‪ ،‬بۇ بىز نۇظاپىزخايا بْلۇپ ‪ ،‬ئۇيىٕفا <<يىهەتى‬ ‫ئابات>> دەپ يام بەردى ‪ .‬پېىىزالر ‪ ،‬دەرۋىؽلەر ‪ ،‬نۇظاپىزالر ۋە يْلۇچىالر ٌېلىپ‬

‫‪162‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىز ئاي ‪ ،‬ئىٍٍى ئاي َەتتا بىز يىل ‪ ،‬ئىٍٍى يىل تۇرۇپ واالتتى ‪ .‬ئۇيىٕفا َەر ٌۈيى‬ ‫ئۈچ تۈرلۈً ئالى تاناه بېزىلەتتى ‪ ،‬ئۇالولىزىفا ئارپا‪-‬پىچاى تەييار ئىذى ‪.‬‬ ‫ٌاتتا‪ٌ-‬ىچىَ َىزات خەلىى <<يىهەتى ئابات>> تىٌ تاناه يەيتتى ‪ ،‬پېىىزالردىٌ‬ ‫باؼىا بايالر ‪ ،‬ؼاَشادىلەر ‪ ،‬ۋەسىزلەرنۇ تاناه يەيتتى ‪َ ،‬ەتتا ظۇلتاى َۈظەيىٌ‬ ‫باَادىزخايفىهۇ تەييار بْلفاى تاناوتىٌ َەر ٌۈيى ئۈچ وېتىو يەتٍۈسىلەتتى ‪.‬‬ ‫تەرەپ‪-‬تەرەپتىٌ ٌەلّەى ناؼايىخ ۋە ئۆلىهاالر َەسرىتى پەَلىۋايذىٌ تەلىو ئېلىپ‬ ‫بەػ‪-‬ئْى يىل تۇرۇپ واالتتى ‪ .‬ئۇ ظېخىلىٍتە َاتەم تەيذىً��ۇ [‪]55‬ئېؽىپ‬ ‫ٌېتەتتى ‪ .‬ئۇ َەسرىتى جانى بىلەى يېىىٌ ئۆتەتتى ‪ ،‬تەظەۋۋۇلتا ئۇيىٕذىٌ‬ ‫نەخعۇط ئىلتىپاتالر ٌۆرِەى ئىذى‪ .‬ئالالتائالال بىز وەتزە خۇيذىٌ تۆرەلّەى‬ ‫بەيذىعىّە ؼۇيچىلىَ ٌانالەت ۋە وابىلىيەت ئاتا وىلفاى ئىذىٍى ‪ ،‬ئۇ بىزدىٌ‪-‬بىز‬ ‫ياراتىۇچىفا يۈس نىٖ َەنذۇ‪-‬ظايا ئْوۇػ ٌېزەً! بۇ ئەسىش پادىؽادىٌ ِادايفىچە‬ ‫دّظت تۇتهايذىفاى ئادەم يْه ئىذى ‪َ .‬ەروايذاه ٌىؽى ئۇيىٖ بىلەى نۇئانىلە وىلعا‬ ‫‪ ،‬پەَلىۋايًىٖ نەيذىٌ يېىىٌ دّظتى يْه ‪ ،‬دەپ ئْيالپ واالتتى ‪ .‬نىٖ‪-‬نىٕلىفاى‬ ‫ٌىؽىلەر بۇ ئەسىشيىٖ وْلىذا وۇرئاى ياد ئالذى ‪ .‬ؼەرىئەت ئىلهىًى ئۆِۈيۈپ ئالىو‬ ‫بْلذى ‪ .‬ئۇ َەربى ئىلىهذە ظۇلتاى َۈظەيىٌ باَادىزخايًىٖ پۈتۈى وْؼۇيىفا ئۇظتاس‬ ‫ئىذى ‪ .‬ئۇ ‪ ،‬ؼائىزالريىٕهۇ ئۇظتاسى ئىذى ‪ .‬نۇسىٍا ئىلهىذىهۇ َەرخىل نۇوانالريى‬ ‫ۋە نىٕلىفاى ؼاِىزتالريى يادىٍار وىلذى ‪ .‬تەرىىەتتە َەرخىل ئۇلۇؿ ؼەيخ ۋە‬ ‫َۆرنەتلىَ ئەۋلىياالريى ٖ پىزى ئىذى ‪ .‬ؼۇ سانايذا دۇييا بْيىچە ئۇيىٕذەً باي يْه‬ ‫ئىذى ‪َ .‬ۈظەيىٌ باَادىزخاى ئۇيىٕعىش ئْلتۇرۇػ ئۆتٍۈسنەيتتى ‪ ،‬ئۇيىٖ‬ ‫نەظلىُەتىعىش ئىؾ وىلهايتتى ‪ .‬پەَلىۋاى بىز ٌۈيى تۇيۇوعىشدىٌ بۇَۇػ بْلۇپ‬

‫‪163‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يېىىلفىًىچە ئالەنذىٌ ٌەتتى ‪ .‬پادىؽادىٌ ِادايفىچە پۈتۈى خۇراظاى خەلىى َاسىذار‬ ‫بْلۇپ ‪ِْ ،‬يا وىيانەت وايىو بْلفايذەً بىز ئەَۋاٗ يۈس بەردى ‪ .‬ئۆسى َايات ۋاوتىذا‬ ‫راظالپ وْيفاى ۋە َەر ٌېچىعى ٌىزىپ ئىعتىىانەت وىلىپ ٌەلّەى <<يىهەتى‬ ‫ئابات>> تىٍى يەرلىٍىّە َىجزىيە ‪- 899‬يىلى<نىالدى ‪- 1444- 1443‬يىلى>‬ ‫دەپًە وىلىًذى ‪<.‬ئايەتًىٖ نەيىعى> <<بىش ئالاليىٖ‪ ،‬ئالال تەرەپٍىال وايتىهىش>> ‪.‬‬ ‫‪]56‬‬ ‫ئْى بەؼىًچى پىزى َەسرىتى نەۋاليە لۇتمىذۇر ‪ .‬بۇ ئەسىش نۇؼۇ نْـلىعتايذىٌ[‬ ‫ئىذى ‪ ،‬ئۇ ئالىهلىىتا َەسرىتى ئەبۇ يەظىز لارابى ذەً ‪َ ،‬ېٍىهلىىتا َەسرىتى ئىبًى‬ ‫ظىًادەً‪ ،‬ؼائىزلىىتا َەسرىتى ئەنىز ئەلىؽىز يەۋائىذەً ‪ ،‬يەـهىچىلىٍتە‬ ‫وىذىزخايذەً ئىذى ‪ .‬بۇ ئەسىش بىلهەيذىفاى ئىلىو يْه ئىذى ‪ .‬سانايًىٖ ئەٓ ٌاتتا‬ ‫ئالىهى ئىذى ‪ .‬ئۇيىٖ وْلىذا ‪500‬دىٌ ئارتۇه ئالىو ۋە وارى تەربىيىلىًىپ چىىتى ‪،‬‬ ‫‪200‬چە ٌىؽى نۇسىٍا ئىلهىذە ٌانالەت تېپىپ ناَارەت ٌۆرظەتتى ‪ .‬ئۇ ‪ 200‬دىٌ‬ ‫ئارتۇه ٌىتاپ ياسدى ‪َ .‬ەسرىتى ئەلىؽىز يەۋائى ئىلهىي پاظاَەتتە <ئىعتىلىعتىٍا‬ ‫ئىلهىذە> بۇ ئەسىشيى ئۇظتاسىو دەيتتى ‪ .‬لۇتمى بْلعا َەسرىتى يەۋايىًى ظەى نېًىٖ‬ ‫‪ 10‬نىٖ نىعزا ؼېئىزىهذىٌ ظېًىٖ‬ ‫ئۇظتاسىو دەيتتى ۋە <<نېًىٖ ئۆنۈر بْيى ياسـاى‬ ‫ئىٍٍى نىعزا ؼېئىزىٖ ئارتۇه>> دەيتتى ‪َ .‬ىجزىيە‪- 878‬يىلى<نىالدى ‪- 1473‬‬ ‫يىلى> ۋاپات بْلذى ‪.‬‬ ‫ئْى ئالتىًچى پىزى َەسرىتى يۈظۈپ ظەٌٍاٌىذۇر [‪ ] 57‬بۇ ئەسىشنۇ َەنهە ئىلىهذە‬ ‫َەسرىتى لارابى ۋە َەسرىتى لۇتمىذەً ئىذى ‪ .‬نىٕلىفاى تالىپالر ئۇيىٖ وْلىذا‬ ‫تۈرلۈً‪-‬تۈرلۈً ئىلىهلەريى ئۆِىًەتتى ‪ .‬نەيتىي ئىلهىذە ‪ ،‬ئىلهىي پاظاَەت ۋە‬ ‫ئىلهى بەالـەت <ياتىىلىي ئىلهى> دە ئەظىزيىٖ يەٌتاظى ئىذى ؛ ؼېئىزىيەت‬

‫‪164‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىلهىذە بۇ ئەسىش نْـۇللىعتايذىٌ چىىىاى نۇتەپەٌٍۈرلەريى ٖ َەنهىعىذىٌ ئۈظتۈى‬ ‫ئىذى ‪ ،‬پاظاَەت ۋە بەالـەت َەوىىذە «تەلخىغ» <ئْنۇنى باياى> يانلىي بىز‬ ‫ٌىتاپ تۈسدى ‪ ،‬نۇسىٍا ئىلهى بْيىچە رىعالىلەر ياسدى ‪َ .‬اسىزـىچە يەـهىچىلەر‬ ‫ئارىعىذا نەؼُۇر بْلۇپ ٌېلىۋاتىاى بايات يانلىي نۇوانًى بۇ ئەسىش ئىجات وىلىپ‬ ‫ؼاِىزتلىزىفا ئۆِەتٍەى ئىذى ‪.‬‬ ‫ئْى يەتتىچى پىزى نەلىٍەئى ئانايًىعا خېًىو [‪ ] 58‬ئىذى ‪ .‬بۇ خېًىو ظۇلتاى‬ ‫ئابذۇرىؽىتخايًىٖ خايىؽى ئىذى ‪ .‬ئۇ ئۆس دەۋرىًىٖ يىّايە ؼائىزەظى بْلۇپ ‪،‬‬ ‫«دىۋاى يەلىعى» <يەلىعى ؼېئىزلىزى تْپلىهى> يانلىي ؼىزىٌ بىز ٌىتابًى ياسـاى‬ ‫ئىذى ‪ .‬خەتتاتلىىتا ئۈظتۈى ناَارەتٍە ئىّە ئىذى ‪ ،‬نۇسىٍا ئىلهىذىهۇ ؼۇيذاه‬ ‫ٌانالەت ئىّىعى ئىذىٍى ‪ ،‬ظۇلتاى ئۇيىٕفا تاوەتعىش ئاؼىي ۋە ئىختىيارظىش ؼەيذا‬ ‫بْلفاى ئىذى ‪ .‬ظۇلتايًىٖ بۇ نەلىٍىًى ئۆس يىٍاَىفا ئېلىؾ ۋەوەظى نۇيذاه بْلفاى‬ ‫ئىذى ؛ ظۇلتاى ئۆس ۋەسىز‪-‬ئەنىز ۋە لەؼٍەرلىزى بىلەى پايتاختى يەرٌەيذىٌ‬ ‫ئاتلىًىپ چىىىپ ‪ ،‬تارىو دەرياظىًى بْيالپ ‪ ،‬تەٌلىهاٌاى دەؼتىّە ؼىٍارـا‬ ‫يۈسلەيذى ۋە يەچچە ٌۈى ؼۇ ئەتزاپتا بْلذى ‪ .‬ظۇلتايًىٖ ٌېچىلىزى دېُىايچە ظاددا‬ ‫ٌېيىهلەريى ٌېيىپ وْيۇچى نۇظاپىز ظۈپىتىذە ظەَزا ياوىلىزىذىٍى ئۆيلەردە ـەرىبايە‬ ‫وْيىذىفاى ۋە ؼۇ يْٗ بىلەى ئەنەلذارالريى ٖ رەئىيەتٍە سۇلۇم‪-‬ظەتەم وىلفايلىىىًى‬ ‫تەٌؽۈرىذىفاى ئادىتى بار ئىذى ‪ .‬بىز ٌۈيى ظۇلتاى ؼۇ يْظۇيذا ئەٌزەم ئاتلىي بىز‬ ‫نەَزىهى بىلەى بىز خارابە ئۆيّە وْيۇچى ظۈپىتىذە ٌىزدى ‪ .‬بۇ ئۆي نەخهۇت ئاتلىي‬ ‫بىز ئْتۇيچىًىٖ ئۆيى ئىذى ‪ ،‬بۇ نەلىٍە بْلعا ؼۇ نەخهۇتًىٖ وىشى ئىذى ‪ .‬ظۇلتاى‬ ‫ئۆيًىٖ بۇلىٕىذا تۇرـاى بىز تەنبۇريى ٌۆرۈپ وېلىپ ‪ ،‬نەخهۇتتىٌ تەنبۇر چېلىپ‬

‫‪165‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بېزىؽًى تەلەپ چىلذى ‪ .‬نەخهۇت ‪<< :‬نەى تەنبۇر چېلىؽًى بىلهەيهەى ‪ ،‬نۇؼۇ‬ ‫وىشىهىش نأا تەنبۇر ئېلىپ بەر دەپ خاپا وىلىپ ئالذۇرـاى ‪ ،‬وىشىو چالىذۇ>> __‬ ‫دەپ جاۋاب بەردى ‪ .‬ظۇلتاى ‪<< :‬ئەنىعە ‪ ،‬وىشىٕىش چېلىپ بەرظۇى>> __ دېذى ‪.‬‬ ‫نەخهۇت وىشىفا ئەنىز وىلذى ‪ .‬وىش تەنبۇريى ئېلىپ پەيجىّاٍ نۇوانىفا ؼۇيذاه‬ ‫چالذىٍى ‪ ،‬ظۇلتاى َەيزاى والذى ‪ ،‬بْلۇپهۇ وىش ئۆسى ياسـاى بىز ؼېئىزيى ظېلىپ‬ ‫ئْوۇـايذا ‪ ،‬ظۇلتاى وىشيىٖ نۇَەببىتىذە ٌۆيۈپ ‪ ،‬بىُۇػ بْلۇپ ٌەتتى ‪ .‬ؼېئىزيىٖ‬ ‫باؼاليها بېيىتى نۇيذاه ئىذى (نەيىعى) ‪:‬‬

‫خۇدا ظأا يۈس ؼۈٌزى ‪ ،‬بىشِە ئادىل پادىؽا بەردىٖ ‪،‬‬ ‫پېىىز‪-‬نىعٍىًّە ئابذۇرىؽىتخايًى پايا وىلذىٖ ‪.‬‬

‫بۇ بېيىتًىٖ چۈؼۈرِە بېيىتى نۇيذاه باؼاليفاى ئىذى (نەيىعى) ‪:‬‬

‫ئەي يەلىعى‪ ،‬ئۇلۇؿ تۀزىّە ٌېچە‪ٌ-‬ۈيذۈس دۇئا وىلفىٌ‪،‬‬ ‫ئەِەر ؼاٍ َەوىىذە دۇئا وىلهىعآ ‪ ،‬واتتىي ِۇيا وىلفاى بْلىعەى ‪.‬‬

‫ـەسەٗ تانام بْلىؽىفا ظۇلتاى ئالذىزاپ ‪<< :‬يەلىعى دېّەى ؼائىز ٌىو ؟ ظىش بۇ‬ ‫ـەسەلًى يەدىٌ ئۆِەيّەى ؟ >> __ دەپ ظْرىفاى ئىذى ‪ ،‬وىش ‪<< :‬خەوًىٖ‬ ‫ـەسىلىًىهۇ ياد ئېلىپ ئْوانذىٍىٌ ‪ ،‬نەى يەۋائى ‪ ،‬لۇسۇلى[‪ ،]59‬سەلىلىًىٖ[‪]60‬‬ ‫ؼېئىزلىزىذىٌ باؼىىعىًى ئْوۇنايهەى>> __ دەپ جاۋاب بەردى ‪ .‬ظۇلتاى ئۇيىٖ‬

‫‪166‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يەچچە ياؼىا ٌىزِەيلىّىًى ظْرىذى ‪ .‬ئاتىعى ‪ 13 << :‬ياؼىا ٌىزدى>> __ دەپ‬ ‫جاۋاب بەردى ‪ .‬ظۇلتاى تېخىهۇ َەيزاى بْلذى ‪ .‬ئأفىچە ئانايًىعا خېًىو وْپۇپ‬ ‫‪ ،‬ئۆسى ياسـاى بىزيەچچە ؼېئىزالريى ئېلىپ ٌېلىپ ٌۆرظەتتى ‪ .‬خېتىًىٖ َۆظًى‬ ‫ئۆسىًىٖ َۆظًى بىلەى بەظلىؽەتتى ‪ .‬پادىؽا بۇ خەتًى ؼۇيچە ٌىچىَ يارظىذىًىٖ‬ ‫ياسـىًىفا ئىؽەيّۈظى ٌەلهەي ‪ << :‬وېًى ئەنىعە ‪ ،‬نەى واراپ تۇراي ‪ ،‬بىز ؼېئىز‬ ‫يېشىپ بېىىٖ >> __ دېّەى ئىذى ‪ ،‬وىش دۆۋەت‪-‬وەلەم ۋە وەـەس ئېلىپ ٌېلىپ‬ ‫تۆۋەيذىٍى بېيىتًى ياسدى (نەيىعى) ‪:‬‬

‫خۇدا ‪ ،‬بۇ بەيذە نأا تْلىهۇ ِۇنايلىي ٌۆسدە وارىذى ‪،‬‬ ‫ِْيا بۇ ئۆيذە بۈِۈى ئاخؽام نەى ئۈچۈى بىز تىٍەى ئۈيذى ‪.‬‬

‫ظۇلتاى ٌۈلۈپ ‪ << :‬ئىؽەيذىو ‪ ،‬نېًى نەظخىزە وىلهآ>> __ دېذى ۋە نەَزىهى‬ ‫بىلەى تاؼىىزىفا چىىىپ ‪ << :‬بىش َېلى ٌېلىهىش >> __ دەپ ٌېتىپ والذى ‪ .‬ئۇ‬ ‫لەؼٍەرِاَىفا بېزىپ ‪ ،‬ۋەسىز‪-‬ئەنىزلەرِە بْلفاى ئەَۋالًى باياى وىلذى ‪ .‬بېؽىفا‬ ‫تاج ٌېيىپ ‪ ،‬ئۈظتىّە دەۋاج ياپتى ‪ .‬دەرَاٗ ئْى وْي ۋە ؼايى‪-‬ئەتلەظلەر‬ ‫تەيياراليذى ‪ .‬تۈى يېزىهىذە وىزىي ٌىؽى نەخهۇتًىٖ ئۆيىّە ٌېلىپ نەوعەتًى باياى‬ ‫وىلذى ‪ .‬پادىؽاٍ ئۆسىًى ئاؼٍارا وىلىپ ‪ ،‬تْي وىلىپ وىشيى يىٍاَىفا ئالذى ‪ .‬بۇ‬ ‫نەلىٍە ‪ 20‬يىل پادىؽاًَىٖ يىٍاَىذا تۇردى ‪ .‬خۇدايتائالال بۇ وىشـا ؼۇيذاه‬ ‫ئەوىل‪-‬پاراظەت ئاتا وىلفاى ئىذىٍى ‪ ،‬تەرىپلەپ ئْلتۇرۇؼًىٖ َاجىتى يْه ‪.‬‬ ‫«دىۋاى يەلىعى» يى ياسدى ‪ ،‬خْتۇى‪-‬وىشالرـا يەظىُەت وىلىؾ نەسنۇيىذا‬

‫‪167‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫«ئەخالوى جەنىلە» >ِۈسەٗ ئەخاله> يانلىي بىز ٌىتاب ياسدى ‪« .‬ؼۇرۇَۇلىۇلۇپ»‬ ‫<وەلبلەر ؼەرَى> يانلىي بىز رىعالە ياسدى ‪ .‬ؼائىزلىي ‪ ،‬يەـهىچىلىَ ۋە خەتتاتلىي‬ ‫تْـزىعىذا بۇيىٕذەً نەيىلىَ ٌىتاب ئاس ‪« .‬ئىؽزەت ئەيّىش» <ؼاتلىي وْسـىفۇچى>‬ ‫يانلىي نۇوانًىهۇ بۇ نەلىٍە ئىجات وىلفاى ئىذى ‪ٌ .‬ۈچلۈً رەؼَ يۈسىعىذىٌ‬ ‫ظۇلتاى ئۇيى ئۆس يانىذا وىلىۋالفاى ۋە ؼۇ بْيىچە يەـهىچىلەرِە ئۆِەتتى بۇ نەلىٍە‬ ‫‪ 34‬يېؽىذا تۇـۇتتا ۋاپات بْلفاى ‪ ،‬دېيىلىذۇ ‪ .‬نەلىٍە ئالەنذىٌ ئۆتٍەيذىٌ ٌېيىٌ ‪،‬‬ ‫ظۇلتاى ئۆسىًى ئۆلتۈرِۈدەً َالەتٍە يېتىپ ‪ ،‬ظەۋدايىلىي ٌېعىلىّە نۇپتىال‬ ‫بْلذى ‪ .‬ظۇلتاى ئاخىزى يىفالپ ئالەنذىٌ ئۆتتى ‪ ،‬دېيىلىذۇ ‪.‬‬ ‫بۇالردىٌ ٌېيىٌ نۇوام ‪ ،‬ـەسەٗ ئىجات وىلفۇدەً بىز ئۇظتاسيىٖ ئالەنّە ٌەلّەيلىّى‬ ‫نەلۇم ئەنەط ‪ ،‬ؼۇيى بىلىؾ ٌېزەٌٍى ‪ ،‬يەيًى جەنؽىت پادىؽايىٖ نەؼُۇر خْتۇيى‬ ‫نەلىٍە دىلعۇس [‪ٌ] 61‬ەؼپ وىلذى ‪ .‬ظۇيەيًى ئاۋاٗ ٌەيٍۇبات ؼاًَىٖ يەسىزىذە‬ ‫لەؼٍەرلىزى ئارىعىذا ئەردىؽىز ئاتلىي بىز ٌىؽى بۇـا نۈّٔۈسىذە ياظاپ چالذى ‪.‬‬ ‫يۇؼىزۋاى[‪]62‬يىٖ سانايىعىذا ياـاچتا ظۇيەي ياظاپ چالذى ‪ .‬داپًى ظۇاليهاى‬ ‫ئەلەيُىععاالنفا دىۋىلەر ياظاپ بەردى ‪ .‬ياـزا ئىعٍەيذەر سۇلىەريەيىٌ سانايىذا‬ ‫ٌەؼپ بْلذ ى ‪ ،‬دېيىلىذۇ ‪<.‬دۇ’ئايىٖ نەيىعى> <<بۇ ٌىتاپ بەً بىلّۈچى ئالاليىٖ‬ ‫ياردىهى بىلەى ئاياوالؼتى>> ‪.‬‬

‫*‬

‫*‬

‫*‬

‫يەيە ؼۇيى ئېيتىپ ئۆتۈػ ٌېزەٌٍى ‪ ،‬نۇسىٍا ئىلىهًىٖ ئۇظتاسلىزى ۋە ئەظىز ‪َ ،‬ەر‬ ‫ؼەَەردە يۈسلەپ بەلٍى نىٕالپ ئۆتٍەى ‪ .‬ئۇالريى ٖ َەر بىزىًىٖ ئەَۋاالتىًى باياى‬

‫‪168‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫وىلعاه بۇ وىعىا رىعالىّە ظىفهايذۇ ‪ .‬ؼۇٔا نىٕذىٌ بىزى تالالپ ئېلىًذى ‪ ،‬يەيى‬ ‫بىزەر ياخؽا‪-‬نۇوام ئىجات وىلفاى ياٌى بىزەر چالفۇ ئەظۋابى ياظىفاى ياٌى بۇ ئىلىو‬ ‫تْـزىعىذا بىزەر رىعالە يېشىپ دآ چىىارـايلىزىال وىعىىچە تْيۇؼتۇرۇلذى ‪.‬‬

‫خۇدايىهفا يۈس نىٖ ظايا ۋە تەؼەٌٍۈر ‪،‬‬ ‫يەيە ئۇيىٕفا چەٌعىش َەنىذ ۋە ؼۈٌۈر ‪.‬‬

‫ئەلىؽىز َېٍىو بەٍِە ئەنەٗ بەردى ‪،‬‬ ‫ئۇيى خْتەى خەلىىفە پادىؽا وىلذى ‪.‬‬

‫ئۇ نېًى بۇ ؼاٍ دەۋرىذە تۆرەلذۈردى ‪،‬‬ ‫بېؽىهفا ٌۇال ‪ ،‬ئۈظتۈنّە جەيذە ٌەيّۈسدى ‪.‬‬

‫سانايە ئادالەتلىَ ؼۇ وەدەر‪،‬‬ ‫وْلۇٔفا دۆۋەت ۋە وەلەم ئالفىٌ ‪.‬‬

‫نەى بۇ ئەنىزِە ئىتائەت وى��ذىو ‪،‬‬ ‫ؼىزىٌ ظۆسلەريى يىفىپ جەم وىلذىو ‪.‬‬

‫يەـهىچى َەوىىذە رىعالە بْلعا ‪،‬‬

‫‪169‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تارىخ ئېتى بار ٌىتاپالر بْلعا ‪.‬‬

‫يېفىپ تۈسدۈم بۇ تارىخًى نەى ‪،‬‬ ‫ياخؽى دېّەي بۇيى ئْوۇپ ئەَلى خْتەى ‪.‬‬

‫بْلعىهۇ ئەولىو وىعىا ‪ ،‬بْيۇم پاٌار ‪،‬‬ ‫خْتەيلىٍٍە وىلذىو بۇيى يادىٍار ‪.‬‬

‫ظەۋەپ بْلذى بۇيىٕفا ئەلىؽىز َېٍىو ‪،‬‬ ‫ٌۆپ ئەجزى بەرِەي ئأا ئالال ٌەرىو ‪.‬‬

‫ئْوۇپ ئألىفايفا بۇدۇر ئىلتىجا ‪:‬‬ ‫ئەلىؽىز َېٍىهّە وىلىٕالر دۇئا ‪.‬‬

‫يەيە نېًىهۇ تۇتۇٔالر ئەظتە ‪،‬‬ ‫ظېخى ئۆلعە بْلۇر ئْريى جەيًەتتە ‪.‬‬

‫تارىخًىٖ پۈتۈلّەى ۋاوتىٌ تارىخىٌ دېذىو ‪،‬‬ ‫بىلەلهەظهىٍىٌ دەپ بەٌهۇ ـەم يېذىو ‪.‬‬

‫‪170‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تۈِەت ظۆسيى نۆجىش ـەرىپ بىًاۋا ‪،‬‬ ‫باؼىىچە ئىؾ تۇت‪ٌ ،‬ىز ئۇلۇؿ يْلفا ‪.‬‬

‫تانام‬

‫‪- 1271‬يىلى (نْلال بىًًى نْلال يېهەتۇلال نۆجىشى)‬

‫ئەظٍەرتىؾ‪ :‬بۇ يەردىٍى ۋە باؼىا يەرلەردىٍى ئۇچلۇه تىزياه <> ئىچىّە ئېلىًفاى‬ ‫ظۆسلەريى نۇؼۇ ٌىتابًى يەؼىزِە تەييارلىفۇچىالر وْؼىاى ‪ __ .‬نۇَەرىزدىٌ ‪.‬‬ ‫نۇَەرىزدىٌ ‪ :‬بۇ يەردىٍى [‪ . . . ، ] 3[ ، ]2[ ، ]1‬بەلّە ئالذىذىٍى ئۇوۇنالر‬ ‫يْلاليهىًىٖ داۋانىذىٍى ئىشاَالردا چۈؼەيذۈرۈلى ذۇ ‪.‬‬ ‫وېًىي َەربلەر بىلەى يېشىلفاى ظۆسلەريىٖ َەنهىعى ئەظلىي ئەظەردە وىشىل ظىيا‬ ‫بىلەى يېشىلفاى ‪ .‬بۇ تېهىذا نەى ؼۇ ظۆسلەريى وىشىل رۀذە يْللىذىو ‪ ( .‬يۇلذۇسئاي‬ ‫دىٌ)‬

‫داۋانلىي يْللىًىذۇ ‪ . . .‬نەى يۇوىزىذا «تەۋارىخى نۇظىىىييۇى» َەوىىذىٍى‬ ‫ٌىزىؾ ظۆس ۋە ٌىتابًىٖ ئەظلى تەرجىهىعىًى تْرداؼالرـا ٌۆچۈرۈپ يْلالپ‬ ‫‪]62‬‬ ‫تۆِەتتىو ‪ .‬داۋانىذا ٌىتابًىٖ تەرجىهە وىعهىذا بېزىلّەى‪[ . . . . ، ]2[ ، [] 1‬‬ ‫لەر ئالذىفا وْيۇلفاى يام ئاتالفۇالريى ٖ ئىشاَاتلىي وىعهىًى داۋانلىي يْلاليهەى ‪ .‬ۋاوىت‬

‫‪171‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بْلفايعىشلەر ‪( .‬يۇلذۇسئاي)‬

‫‪- 1982‬يىل ‪- 6‬ئاي تۇيجى‬ ‫نەيبە ‪« :‬تەۋارىخىي نۇظىىىييۇى» نىللەتلەر يەؼزىياتى‬ ‫يەؼىزى ‪.‬‬ ‫يەؼىزِە تەييارلىفۇچى ‪:‬‬ ‫ئەيۋەر بايتۇر‬ ‫خەنىت تۆنۈر‬

‫ئېلٍىتاپ ئىؽلىّۈچى ‪Dostingiz :‬‬

‫‪172‬‬


yulduzay_yollanmiliri_1_