Page 1

‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ۋە <<ئۈچ ئەٌىۈؼتەر>>‬ ‫‪ - 1901‬يىل ‪ - 2‬ئايًىَ ‪ - 9‬لۈيى تاً ظەَەردە‪ ،‬تۇرپاى يېٍىؽەَەردىمى‬ ‫ئاۋات ظْدا دۇلايلىزى جايالؼقاى بىز لْچىذا‪ ،‬نەرىپەتپەرۋەر تىجارەتچى‬ ‫ئابذۇراخهاى نەخعۇم ئائىلىعىذە بىز ئْـۇُ دۇيياـا لۆس ئاچتى‪ .‬بۇ بْۋاق‬ ‫لېيىًمى ۋاقىتالردىمى ئۇيفۇر يېٍى دېهۇلزاتىن ئەدەبىياتىًىَ بايزاقذارى‪،‬‬

‫‪1‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ۋەتەيپەرۋەر ئىلفار ؼائىز‪ ،‬تىش پۈلهەط نەرىپەتچى‪ ،‬ئْت يۈرەك ئىًقىالبچى‬ ‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ئىذى‪.‬‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر يادايلىق‪ ،‬خۇراپاتلىق‪ ،‬جاَالەت قاپلىفاى ئۆتمەى ئەظىزيىَ‬ ‫باؼلىزىذا‪ ،‬خۇددى سۇلهەت لېچىذە ئىش قالذۇرۇپ ئۆتمەى قۇيزۇقلۇق يۇلتۇسـا‬ ‫ئْخؽاػ تۈى باـزىًى قىلىچتەك لېعىپ ئۆتۈپ‪ ،‬قىعقا َاياتىذا چەلعىش‬ ‫َارارەت ۋە يْرۇقلۇق تارقاتقاى پىذالار ئەسىهەت ئىذى‪ .‬بۇ يىلالر دەُ تاالي‬ ‫قىعهەت ۋە خۇظۇنەتلەروە‪ ،‬ـالىبىيەت ۋە سەبۇيلۇقالرـا‪ ،‬ؼاى‪ -‬ؼەرەپ ۋە‬ ‫ئار‪ -‬يْنۇظالرـا َانىلىذار بْلفاى بۇ ئەسىش تۇپزاق ئەً ئېفىز لۈيلەريى باؼتىٌ‬ ‫لەچۈرۋاتقاى‪ ،‬يەچچە ئەظىزلىن تەپزىقىچىلىن‪ ،‬ئۇرۇػ‪ -‬يىشاالر تۈپەيلىذىٌ‬ ‫خەلقًىَ رَّىًى ئېفىز جاراَەت بېعىپ‪ ،‬بۆلۈيىەى قْي پادىلىزىذەك َەر‬ ‫تەرەپمە چېچىلفاى‪ ،‬بىز تەرەپتىٌ لۆٌلى قارا‪ ،‬قْلى قاى‪ ،‬ظىياظىي ظېُزىىەر‬ ‫ياً سېٍؽىًًىَ خەلقًى يادايلىقتا قالذۇرۇػ ظىياظىتى‪ ،‬يەيە بىز تەرەپتىٌ‪،‬‬ ‫َەنهىال يەردە ئەرۋاَتەك ظۆرىلىپ يۈروەى لىچەك ظالفاى بۈۋىلەريىَ‬ ‫<<َۆ‪ ...‬ئالال>> ظى‪ ،‬ئىؽاى ظْپىالريىَ سىمزى‪ -‬ظاناظى‪ ،‬تاپقاق‪ ،‬بۈۋى‪،‬‬ ‫داخاى‪ ،‬پېزىخۇيالريىَ خۇراپاتلىق ئەقىذىلىزى بىلەى خەلق سااللەت‪ ،‬جاَالەت‬ ‫تۈوهىًىذە چۆروىلەۋاتقاى دەۋر ئىذى‪ .‬نۇؼۇيذاق قاراٌفۇ سانايذا ئابذۇخالىق‬ ‫ئۇيفۇر لۆلزەك لېزىپ نەيذايفا چىقىپ‪ ،‬خەلقًى ئْيفىًىؽقا‪ ،‬ئىلىو‪-‬‬ ‫نەرىپەت ئىىىلەؼمە‪ ،‬يادايلىقتىٌ قۇتۇلۇؼقا چاقىزدى ۋە يېتەللىذى‪ .‬ئۇيىَ‬ ‫ئەً ئۇلۇؿ پىذالارلىقى‪ ،‬ۋەتەى‪ ،‬نىللەت ئۈچۈى ئۆسىًى بېفىؽالػ رَّى ؼۇ‬

‫‪2‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يەردىمى‪ ،‬ئۇ تىجارەت دائىزىعى چەت ئەللەروىچە لېٍەيىەى باياؼات‪،‬‬ ‫نەرىپەتلىن ئائىلىذە چًْ بْلفاى‪ ،‬ئۆسىًىَ نُْ بىلىهى‪ ،‬پەسىلەت‪،‬‬ ‫خىعلەتلىزى بىلەى جەنئىيەتتە يۇقىزى ئْرۇيفا ئېزىؽمەى‪ ،‬تْققۇسى تەُ‬ ‫ؼارائىتتىهۇ‪ ،‬ئاساب چېمىۋاتقاى خەلقى ئۈچۈى َەنهە يېهىعىذىٌ ۋاس لېچىپ‪،‬‬ ‫ئۆس َاياتى بەدىلىىە خەلققە بْلفاى نۇَەببىتىًى‪ ،‬ئۆس ئېتىقادى يْلىذىمى‬ ‫تەۋرەيهەط ئىزادىعىًى ئىپادىلىذى ۋە ئەۋالدالر قەلبىذە يىقىلهاط ئابىذە‬ ‫تىملىذى‪ .‬ئۇ خەلقًىَ ئارسۇظىفا ۋەلىللىن قىلفاى‪ ،‬خەلقًىَ ئارسۇظىًى ئەلغ‬ ‫ئەتتۈروەى‪ ،‬خەلقًىَ ئارسۇظى يْلىذا َاياتىًى قۇرباى قىلفاچقا‪ ،‬ئۇيىَ َاياتى‬ ‫َەققىذىمى َېمايىلەر خەلق ئارىعىذا ئېفىشدىٌ ئېفىشـا لۆچۈپ‪ ،‬ئەۋالدتىٌ‬ ‫ئەۋالدقا يادلىًىپ لەلذى‪ .‬ئۇيىَ جەٌىىۋار ؼېئىزلىزى خەلق قْسـىالٌلىزىًىَ‬ ‫نارؼىفا ئايلىًىپ‪ ،‬تەٌزى تاـًىَ جەيۇب‪ ،‬ؼىهالىذا ياٌزاپ‪ ،‬ئۇساققىچە ئەلغ‬ ‫ظادا پەيذا قىلذى‪ ،‬ئْتتۇرا ئاظىيا دۆلەتلىزىىىچە تارقىلىپ خەلقًىَ ظۆيۈپ‬ ‫ئْقۇؼىفا ظاساۋەر بْلذى‪.‬‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇريىَ قىعقىفىًە َاياتىذىمى ئىلىهخۇنارلىقًى‪،‬‬ ‫نەرىپەتپەرۋەرلىمىًى‪ ،‬تەرەققىيپەرۋەرلىمىًى ئۇيىَ نەيىۋىيىتىذىمى <<ئۈچ‬ ‫ئەٌىۈؼتەر>> دېيىؽمە بْلىذۇ‪.‬‬

‫(‪) 1‬‬

‫‪3‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ئۆتمەى ئەظىزيىَ ئىلىو‪ -‬نەرىپەت‪ ،‬نەلتەپ دېىەيلەردىٌ‬ ‫ظۆس ئاچقىلىهۇ بْلهايذىفاى‪ ،‬تالىپ‪ ،‬تالىبەلەر نەدرىعلەروە تۆردىٌ بىز‬ ‫لىؽلىن ئْرۇى ئېلىؾ ئۈچۈيال لىزىپ‪ ،‬سىز‪ -‬سەۋىزيىَ ظىزتىفا‬ ‫چىقالهايذىفاى‪ ،‬باي بالىلىزى بايلىقىفا ئىؽىًىپ ئْقۇنايذىفاى‪،‬‬ ‫لەنبەـەللەريىَ بالىلىزى ناـذۇرى يەتهەي ئْقۇيالهايذىفاى دەۋردە قىلچە‬ ‫بْؼاؼهاظتىٌ‪َ ،‬ەر قايچە جاپا‪ -‬نۈؼمۈللەردىٌ قْرقهاظتىٌ بىلىو‪ ،‬نەلتەپ‬ ‫يەدە بْلعا ؼۇ يەروە بېزىپ ئْقۇدى‪ ،‬ئۆوەيذى‪ .‬ئْقۇؼًىَ َەر قايذاق‬ ‫پۇرظىتىًى قْلذىٌ بەرنىذى‪ .‬ئۇ ئۈچ ياؼقا لىزوەيذى باؼالپ لۆپًى لۆروەى‪،‬‬ ‫يۇرـۇى خەلق چۆچەللىزى‪ ،‬رىۋايەت‪ ،‬ئەپعايىلەريى بىلىذىفاى‪ ،‬نېُزىباى چًْ‬ ‫ئايىعى ئەرەنعىها خايىهًىَ وۈسەُ رىۋايەتلىزى ئىچىذە بالىلىق تۇيفۇلىزى‬ ‫قاياتاليذى‪ .‬ئەرەبچە‪ ،‬پارىعچە تىل‪ -‬يېشىقتىٌ خەۋىزى بار‪ ،‬خەيشۇچىًىهۇ‬ ‫بىلىذىفاى‪ ،‬لىتابخۇنار ئاتىعى‪ ،‬ئۇقۇنۇؼلۇق سات ئابذۇراخهاى نەخعۇنًىَ‬ ‫ئْقۇپ بەروەى لىتابلىزى‪ ،‬ئابذۇراخهاى نەخعۇنًىَ قېيًاتىعى‪،‬‬ ‫ئابذۇخالىقًىَ چًْ دادىعى نىجىت َاجىًىَ رّظىيىًىَ ؼەنەي‪ ،‬قاساى‬ ‫ؼەَەرلىزىذىٌ ئەلىلىپ بەروەى يېٍىچە دەرظلىملەر‪ ،‬نىجىت َاجى ئۆيىذە‬ ‫ئۇيۇؼتۇرـاى ئەدىبلەر ظۆَبەتلىزىذە ئۆظۈپ يېتىلذى‪ .‬تْققۇس ياؼقا لىزوەيذە‬ ‫يېٍىؽەَەردىمى نەدرىعمە ئْقۇؼقا لىزدى‪ .‬بۇ نەدرىعًىَ باػ نۇددەرىعى‬ ‫َەنذۇلال دانْلالم ئەيًى چاـذا قەؼقەر خايلىق نەدرىعىًى تانانلىفاى‪ ،‬لېيىٌ‪،‬‬ ‫بۇخاراـا بېزىپ‪ ،‬بۇخارا نەدرىعىًى تۈوەتمەيذىٌ لېيىٌ‪ ،‬رّظىيىًىَ ئْفا‪،‬‬

‫‪4‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قاساى ؼەَەرلىزىذە ئىلىو‪ -‬تەَعىل قىلفاى داٌلىق تەرەققىيپەرۋەر سات ئىذى‪.‬‬ ‫َەنذۇلال دانْلالم ئابذۇخالىقًى قْبۇُ قىلىپ‪ ،‬ئۇيىٍذىٌ ئىهتىُاى ئېلىپ‬ ‫لۆرۈپ‪ ،‬ئۇيىَ سېزەللىمىىە‪ ،‬سېًُىًىَ ئْچۇقلۇقىفا‪ ،‬ئىلىو ئۆوىًىؽمە بْلفاى‬ ‫ئْتتەك قىشـىًلىقىفا ئاپىزىٌ ئْقۇدى ۋە تىل‪-‬ئەدەبىيات‪ ،‬ئىلهىي تەجۋىذ‬ ‫( قۇرئايًى قىزائەت قىلىپ ئْقۇػ )‪َ ،‬ېعاب قاتارلىق دەرظلەريى ئۆتۈؼتىٌ‬ ‫باؼقا ئەرەب‪ ،‬پارىغ تىللىزىذىًهۇ نەخعۇط دەرط ئۆتتى‪ - 1914 .‬يىلى‬ ‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ‪ 13‬ياؼقا لىزوەيذە چًْ دادىعى نىجىت َاجى ئۇيىَ ئىلىو‬ ‫ئۆوىًىؽتىمى ئْتتەك قىشـىًلىقىًى يەسەردە تۇتۇپ‪ ،‬نْظمۋا ئۇيىۋېزظىتېتىًى‬ ‫پۈتتۈروەى تاتار سىيالىي ئەلى ئىبزاَىهْپًى ئائىلە ئْقۇتقۇچىلىقىفا تەللىپ‬ ‫قىلذى‪ .‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ئەلى ئىبزاَىهْپتىٌ ئْتتۇرا نەلتەپ دەرظلىزىًى‬ ‫ئۆوىًىؾ بىلەى بىزوە تاتار تىلىًىهۇ ئۆوەيذى‪ - 1915 .‬يىلى نىجىت َاجى‬ ‫ئەلى ئىبزاَىهْپًىَ تەللىپى بىلەى ئابذۇخالىق ئۇيفۇريى رّظىيىذە ئْقۇتۇػ‬ ‫ئۈچۈى ئۆسىًىَ ظْدا لارۋايلىزى ۋە تۇرپاى ئاظتايىلىق نەؼُۇر نەرىپەتپەرۋەر‬ ‫سات نەخعۇت نۇَىتى قاتارلىقالر بىلەى بىزوە ؼەنەيىە قاراپ يْلفا چىقتى‪ .‬بۇ‬ ‫يەردە ياسـۇچى نۇَەنهەت ؼاًَىياس ياسـاى << بالذۇر ئْيفايفاى ئادەم_‬ ‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر >> يانلىق لىتابتىمى ئابذۇخالىق ئۇيفۇريىَ ئىلىهخۇنارلىقى‬ ‫َەققىذىمى بىز تەپعىالتًى قىعتۇرۇپ ئۆتۈؼًى اليىق تاپتىو‪ ....<< .‬نىجىت‬ ‫َاجى قاسايفا لېلىپ ئەتىعى ئابذۇخالىقًى ئېلىپ لْچىفا چىقتى‪ .‬ئۇسۇى‬ ‫ناٌهايال نىجىت َاجىًىَ ئىممى تاتار ظْدىىەر تْيۇؼى ئۇچزاپ قېلىپ‪،‬‬ ‫قىشـىٌ پاراٌفا چۈؼۈپ لەتتى‪ .‬دەُ ؼۇ چاـذا قْللىزىفا بىزدىٌ لىتابًى‬

‫‪5‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لۆتۈروەى ئىممى تاتار باال يېزىذىمى ظېزىق بىًادىٌ چىقىپ لەلذى‪.‬‬ ‫ئابذۇخالىق بالىالردىٌ لىتابًى قەيەردىٌ ئالفايلىقىًى ظْرىۋېذى‪ ،‬بالىالريىَ‬ ‫بىزى (ئاۋۇ لىتابخايىذىٌ) دەپ يېزىقى ظېزىق بىًايى لۆرظەتتى‪ .‬ئابذۇخالىق‬ ‫(دادانًىَ وېپى تۈوىىىچە لىزىپ چىقاي) دەپ لىتابخايىفا لىزىپ بىز لىتابًى‬ ‫ئېلىپ ئْقۇؼقا باؼلىذى‪ .‬ئابذۇخالىقًىَ قىشىقىپ قالفىًى_ نْلال نۇظا‬ ‫ظايزانىًىَ ‪ - 1904‬يىلى قاسايذا يەؼىز قىلىًفاى (تارىخى ئەنىًىيە) يانلىق‬ ‫لىتابى ئىذى‪ .‬ئۇ لىتابقا بېزىلىپ لېتىپ‪ ،‬چًْ دادىعىًىَ لْچىذا ئۆسىًى‬ ‫لۈتۈپ تۇرـايلىقىًى ‪َ ،‬ەتتا قْرظىقى ئاچقايلىقىًىهۇ تۇيهىذى‪ .‬پەقەت‬ ‫لىتابخايا خىشنەتچىعى (چۈؼلۈك تاناققا بارىهەى) دېىەى چاـذىال پۇلًى تۆلەپ‬ ‫لىتابًى ظېتىۋېلىپ لْچىفا چىقتى‪ .‬لْچىذا چًْ دادىعى لۆرۈيهەيتتى‪.‬‬ ‫ئابذۇخالىق قەيەروە بېزىؽىًى بىلهەي تۇرـاى چاـذا بىز دّقهۇؼتىٌ چًْ‬ ‫دادىعى بىلەى نەخعۇت نۇَىتى چىقىپ لەلذى‪ .‬ئابذۇخالىقًى لۆروەى‬ ‫نىجىت َاجى َاظىزاپ تۇرۇپ‪:‬‬

‫_ ظىشيى يۈتۈپ لەتتىهىمىٌ دەپ ئىشدىىىلى يەۋاخ‪ _،‬دېذى تېزىمىپ‪.‬‬ ‫ئابذۇخالىق قْلىذىمى لىتابًى لۆرظىتىپ ئەَۋالًى ظۆسلەپ بەردى‪ .‬نىجىت‬ ‫َاجى لىتابًى لۆرۈپ ئاچچىقىذىٌ يايذى_دە‪:‬‬

‫_ بْپتۇ‪ ،‬قاسايفا لېلىپال بىز خەيزىلىن ظْدا قىلىپعىش‪ ،‬ئەنها بۇيىٍذىٌ لېيىٌ‬ ‫يېًىهذىٌ ئاجزىهاً‪ _،‬دېذى‪.‬‬

‫‪6‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ بۇ بالىًىَ ئەقىللىقلىقىًى قارىهانال َاجىو‪ _،‬دېذى لېتىۋېتىپ نەخعۇت‬ ‫نۇَىتى‪ _،‬چەت ئەلىە چىقىپ تۈيجى قىلفاى ظْدىعى لىتاب ئېلىؾ بْپتۇ‪.‬‬ ‫لىتاب_ بىلىو باـچىعى‪ ،‬ئىًعايًىَ يېقىٌ دّظتى‪ .‬ئابذۇخالىق ظىش‬ ‫ئەَهىيەتلىن ظْدا قىپعىش‪ ،‬بىزاق ئۈى‪ -‬تىًعىش يْقىلىپ لەتهەً‪>>.‬‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر چًْ دادىعى بىلەى ؼەنەيىە لەلىەيذىٌ لېيىٌ رۇظچە‬ ‫باؼاليفۇچ نەلتەپمە لىزدى ۋە ‪ - 1917‬يىلى ‪ - 6‬ئايذا ئْقۇتقۇچى‪،‬‬ ‫ظاۋاقذاؼلىزىًى تاً قالذۇرۇپ‪ ،‬ئەال يەتىجە بىلەى ‪ - 3‬يىللىققا لۆچتى‪.‬‬ ‫رّظىيىذە ئۆلتەبىز ئىًقىالبى پارتىلىفايذىٌ لېيىٌ داۋانلىق ئْقۇؼقا ئانالعىش‬ ‫قالفاى ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ‪ - 1918‬يىلى ‪ - 4‬ئايذا ظْدا لارۋايلىزىفا قْؼۇلۇپ‬ ‫تۇرپايفا قايتىپ لەلذى ۋە ‪ - 9‬ئايذا يېٍىؽەَەردىمى خەيشۇچە نەلتەپ_‬ ‫ؼۆتاٌفا ئْقۇؼقا لىزدى‪ .‬ؼۇ يىلالردا ؼۆتاٌذا ئْقۇيذىفايالريىَ لۆپىًچىعى‬ ‫تٌْچى (تەرجىهاى) بْلۇپ َۆلۈنەت خىشنىتىىە لىزىؾ‪ ،‬ئەنەلذار بْلۇػ‬ ‫ئْيىذا يۈروەيلەر بْلفاچقا لىؽىلەر بالىلىزىًى ؼۆتاٌفا ئْقۇؼقا بېزىؽًى‬ ‫خالىهايتتى‪ .‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇر بْلعا پەقەت بىلىو ئىىىلەػ‪ ،‬خەيشۇ تىلىًى‬ ‫ئۆوىًىپ‪ ،‬بىلىهًىَ يېٍى نۇيذەرىجىعىًى ئېچىؾ ئۈچۈى ؼۆتاٌفا لىزوەى‬ ‫بْلۇپ‪ ،‬بۇ نەخعىتىًى لېيىًمى ئەنەلىيىتىذە ئىعپاتالپ بەردى‪ .‬يەيى ئۇ‬ ‫ؼۆتاًٌى ئەال يەتىجە بىلەى پۈتتۈروەيذىٌ لېيىٌ ياَىيە ئانبىلى ئااليىتەى‬ ‫ئۇيىَ بىلەى لۆرۈؼۈپ‪ ،‬يانۇلذا ئىؽلەپ قېلىؽىًى ئېيتقايذا ئابذۇخالىق ئۇيفۇر‬

‫‪7‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫خەلقًى يادايلىقتىٌ قۇتقۇسۇؼًىَ ئۆسى ئۈچۈى ئەً ئەَهىيەتلىن خىشنەت‬ ‫ئىمەيلىمىًى ئېيتىپ‪ ،‬ئانبالًىَ تەلىپىًى رەت قىلذى‪ .‬ؼۇيذاق قىلىپ ئەرەب‪،‬‬ ‫پارط‪ ،‬تاتار‪ ،‬رۇط‪ ،‬خەيشۇ تىللىزىًى ئىىىلىىەى‪ ،‬نٌْفۇُ تىلىًى بىز نۇٌفۇُ‬ ‫تْيۇؼى ئارقىلىق ئۆسلىمىذىٌ ئۆوەيىەى ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ئەيًى دەۋريىَ يېتۈك‬ ‫‪ - 1923‬يىلى‬ ‫سىيالىعىفا ئاياليفاى بْلعىهۇ يەيە ئۆوىًىؽتىٌ تْختاپ قالهىذى‪.‬‬ ‫‪ - 3‬ئايذا ئىممى ياؼقا لىزوەى ئْـلى ئابلەتخايًى‪ ،‬ئېفىز ئاياؿ ئايالى‬ ‫ئايىهخايًى ئۆيىذە قالذۇرۇپ‪ ،‬رّظىيىذە ئالىي نەلتەپتە ئْقۇػ ئۈچۈى‬ ‫نەخعۇت نۇَىتى‪ ،‬جاناُ نۇتىئىيالر بىلەى بىزوە يْلفا چىقتى ۋە نەخعۇت‬ ‫نۇَىتىًىَ نْظمۋادا ئْقۇتقۇچىلىق قىلىذىفاى بىز تْيۇؼى ئارقىلىق ئالىي‬ ‫نەلتەپمە ئْقۇؼقا لىزدى‪ - 1926.‬يىلى ‪ - 6‬ئايذا نەلتەپًى ئەال يەتىجە بىلەى‬ ‫پۈتتۈرۈپ نېذاُ بىلەى نۇلاپاتاليذى‪ .‬ئْقۇتقۇچىعى بۇ تااليتلىق ئْقۇـۇچىعىًى‬ ‫نْظمۋادا قېلىؽقا دەۋەت قىلفايذا ئۇ چىزايلىقچە رەت قىلىپ تۇرپايفا قايتىپ‬ ‫لەلذى‪.‬‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇريىَ تاؿ‪ -‬داۋايالريى ئېؽىپ‪ ،‬تۆوە‪ ،‬ئاتلىق لارۋايالر بىلەى‬ ‫يەچچە ئايالپ نېٍىپ‪ ،‬يەدە نەلتەپ‪ ،‬يەدە ئۆوىًىذىفاى بىلىو بْلعا ؼۇ يەردە‬ ‫ئْقۇػ ئىزادىعى بىشيى چٌْقۇر ئْياليذۇرناي ۋە ئۇيالذۇرناي قالهايذۇ‪ .‬نايا‬ ‫َاسىز ؼۇيذاق ياخؽى ؼارائىت‪ ،‬ئەۋسەُ دەۋردە ياؼاۋاتىهىش‪ ،‬ئْقۇيهىشال دېعەك‬ ‫ئىلىو‪ -‬پەيًىَ يۇقىزى پەللىعىىە يېتەلەيذىفاى ئىهمايىيەت بار‪ .‬ۋەَالەيمى‪،‬‬ ‫بىز قىعىو بالىلىزىهىش‪ ،‬ياؼلىزىهىش َەدەپ ئْقۇؼتىٌ قېچىپ‪ ،‬ئْقۇؼتىٌ بىشار‬

‫‪8‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بْلۇپ‪ ،‬ۋاقتىًى بىمارچىلىق‪ ،‬ئْيۇى‪ -‬تاناؼا يالى ئەرسىهەط ئىؽالر بىلەى‬ ‫نەؼفۇُ بْلۇپ ئۆتمۈسنەلتە‪ .‬نۇؼۇيذاق ياؼلىزىهىشيى ئابذۇخالىقًىَ رَّى‬ ‫قْرۇيذۇرناظهۇ؟!‬

‫(‪) 2‬‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇريىَ رَّىذىمى يەيە بىز ئەٌىۈؼتەر نەرىپەتچىلىن‬ ‫ئىذىيىعى‪ ،‬بىز قىعىو لىؽىلەر ئىلىو‪-‬نەرىپەتًى ئۆس نەيپەئىتى ئۈچۈى‪،‬‬ ‫ئۆسىىە خىشنەت قىلذۇرۇػ ئۈچۈى‪ ،‬ئۆسىًىَ نەقعەتلىزىًى ئىؽقا ئاؼۇرۇػ‬ ‫ئۈچۈى ئۆوىًىذۇ‪ .‬يەيە بىز قىعىو لىؽىلەريىَ قْرظىقى بىلىو بىلەى تْلفاى‬ ‫بْلعىهۇ‪ ،‬ئۇيى ئىؽلىتىؽًى‪ ،‬خىشنەت قىلذۇرۇؼًى بىلهەيذۇ يالى‬ ‫ئىؽلەتهەيذۇ‪ .‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇر دەُ بۇيىَ ئەلعىچە‪ ،‬ئايا خەلقى ئۈچۈى‬ ‫ئۆوەيذى‪ ،‬ئۆوەيىەى بىلىهىًى ئۆسى ئۈچۈى ئەنەط بەلمى ئايا خەلقىًىَ قاراٌفۇ‬ ‫دىلىًى يْرۇتۇػ ئۈچۈى ئىؽلەتتى‪ .‬بۇيىَ دەلىلى ؼۇلى‪ ،‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇر‬ ‫ؼۆتاًٌى ۋە نْظمۋادا ئالىي نەلتەپًى پۈتتۈروەيذىٌ لېيىٌ َۆلۈنەت ئْرۇيلىزى‬ ‫خىشنەتمە تەللىپ قىلذى‪ .‬لېمىٌ ئۇ بۇ تەللىپلەريى رەت قىلىپ‪ ،‬ئۆس‬ ‫َْيلىعىذا نەلتەپ ئېچىپ‪ ،‬باال ئْقۇتتى‪ .‬لىؽىلەر چەت ئەلذە ئالىي نەلتەپتە‬

‫‪9‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْقۇـاى يۇقىزى نەلۇناتلىق سىيالىيًىَ ئاـشىذىٌ ئايا ظۈتى پۇراپ تۇرـاى‬ ‫نەظۈنلەريى ئْقۇتۇػ بىلەى ئاۋارە بْلۇۋاتقايلىقىذىٌ َەيزاى قېلىؽتى‪.‬‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ‪ - 2‬قېتىو چەت ئەلذىٌ قايتىپ لەلىەيذىٌ لېيىٌ‪ ،‬خەلقًى‬ ‫يادايلىق‪ ،‬خۇراپاتلىق‪ ،‬سااللەتتىٌ قۇتقۇسۇؼًىَ بىزدىًبىز يْلى نەلتەپ ئېچىؾ‬ ‫ئىمەيلىمىًى‪ ،‬قاراٌفۇ دىلالريى پەقەت نەرىپەت يۇرى بىلەيال يْرۇتقىلى‬ ‫بْلىذىفايلىقىًى تْيۇپ يېتىپ‪ ،‬نەظلەلذاؼلىزى بىلەى نەلتەپ ئېچىؾ‬ ‫قارارىفا لەلذى‪ .‬بىزاق‪ - 1913 ،‬يىلى تۇرپاى ئاظتايىذە ئېچىلفاى <<‬ ‫نەخعۇدىيە نەلتىپى >>‪ ،‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇريىَ چًْ دادىعى نىجىت َاجى‬ ‫قاتارلىقالر ئاچقاى يېٍىچە نەلتەپلەر پىتًىخْر ئىؽاى‪ ،‬بەولەريىَ چىقىهى‬ ‫بىلەى تاقالفايذىٌ لېيىٌ ياً سېٍؽىٌ بۇيزۇق چۈؼۈرۈپ يېٍىچە نەلتەپ‬ ‫ئېچىؽًى چەللىىەيىذى‪ .‬نۇؼۇيذاق ؼارائىتتا ئابذۇخالىق ئۇيفۇر يەيە ظاقالپ‬ ‫تۇرۇؼًىَ نىللەتمە ـايەت سّر بااليىئاپەت ئېلىپ لېلىذىفايلىقىًى‪ << ،‬ئۈجهە‬ ‫پىؾ‪ ،‬ئاـشىهفا چۈػ >> دەپ قاراپ تۇرناي‪ ،‬تەۋەلمۈُ دەپ ئْتتۇرىفا چۈؼۈػ‬ ‫لېزەللىمىًى َېغ قىلىپ‪ ،‬خىيىهخەتەردىٌ قْرقهاي ئۆس َْيلىعىذا بىز‬ ‫ظىًىپلىق نەلتەپ ئاچتى‪.....‬‬

‫تۇرپاى يېٍىؽەَەر باسىزىذىمى بىز خالتا لْچىًىَ ئىچمىزىعىذە‪ ،‬ئاسادە‬ ‫َْيلىذىمى پارتا‪ -‬ئْرۇيذۇقالر قْيۇلفاى‪ ،‬قارا تاختاي ئېعىلفاى يْرۇق ظىًىپتا‬ ‫وەۋدىلىن‪ ،‬ظۇنباتلىق‪ ،‬لۆسلىزى ئْتتەك يېًىپ تۇرـاى‪ ،‬چىزايىذىٌ ئۆس‬

‫‪10‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىؽىذىٌ ظۆيۈيۈۋاتقاى‪ ،‬لىؽىلەردە بْلىذىفاى بىز خىل نەنًۇيلۇق تەپچىپ‬ ‫تۇرـاى بىز يىىىت وۈلذەك تىشىلىپ ئْلتۇرـاى‪ 13‬نەظۈم بالىفا دەرط ئۆتهەلتە‬ ‫ئىذى‪ .‬نايا بۇ ئابذۇخالىق ئۇيفۇر بْلۇپ‪ ،‬ئۇ ئْناق بالىلىزىًىَ ئۆسىىە تەلهۈرۈپ‬ ‫راسىهەيلىن بىلەى قاراؼلىزى‪ ،‬خەتلەريى قېتىزقىًىپ نەؼىق قىلىؽلىزى‪،‬‬ ‫ئْقۇؼقا ؼۇيچىلىن قىشـىًلىق بىلەى بېزىلىؽلىزىذىٌ ئالەنچە ؼادلىققا‬ ‫چۆنەتتى‪ ،‬ۋۇجۇدى لۈچ‪-‬قۇۋۋەتمە تْالتتى‪ ....‬بىزاق‪ ،‬ئْيلىفاى ئىؾ ئاخىزى‬ ‫يۈس بەردى‪ ،‬ئارىذىٌ لۆپ ئۆتهەي بىز لۈيى جىعا ۋە ظْپى‪ ،‬ئىؽايالر ظىًىپقا‬ ‫باظتۇرۇپ لىزىپ‪ ،‬بالىالريى َەيذەپ‪ ،‬پارتا‪ -‬ئْرۇيذۇقالريى چېقىپ‪،‬‬ ‫نەلتەپًى تاقىۋەتتى‪ .‬ـەسەپلەيىەى ئابذۇخالىق ئۇيفۇر بۇيىٍلىق بىلەى تْختاپ‬ ‫قالهىذى‪.‬‬

‫ئۇ يەيە بىز قېتىو ـەيزەتمە لېلىپ‪َ ،‬ەنذۇلال ئەلەم ئاخۇيۇم‪ ،‬نەخعۇت‬ ‫نۇَىتى‪َ ،‬ېعانىذىٌ سۇپەر قاتارلىق تەرەققىيپەرۋەر لىؽىلەريىَ قْللىؽى ۋە‬ ‫ئىقتىعادىي جەَەتتىٌ ياردەم بېزىؽى بىلەى يېٍىؽەَەر ئْيهايذەٌذە يەيە بىز‬ ‫قېتىو نەلتەپ ئاچتى‪ .‬نەلتەپ دەرظلىمىىە َېعاب‪ ،‬جۇـزاپىيە‪،‬‬ ‫َۆظًىخەت‪ ،‬ئەخالق‪ ،‬دىٌ دەرظى‪ ،‬ئەظزى ظائادەت ۋە باؼقىالر لىزوۈسۈلذى‪.‬‬ ‫ياػ بالىالريىَ يۇنزاى ۋە چۈچۈك ئاۋاسلىزى چاٌىلذاپ تۇرپاى ئاظهىًىًى‬ ‫لەرسىىە لەلتۈردى‪ .‬نەلتەپًىَ ؼۆَزىتى چەت جايالرـىهۇ تارقىلىپ‪ ،‬وۇچۇً‪،‬‬ ‫پىچاى‪ ،‬ئاظتايە‪ ،‬تْقعۇيالردىٌ ئْقۇؼقا تەؼًا بْلفاى بالىالر لېلىؽمە باؼلىذى‪.‬‬ ‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر قاتارلىق ئْقۇتقۇچىالر بالىالريى قايذاق قىلفايذا ياخؽى‬

‫‪11‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْقۇتۇػ‪ ،‬قايذاق قىلىپ ظاۋاتىًى تېش چىقىزىؾ جەَەتلەردە جاى لۆيذۈرۈپ‬ ‫ئىؽلىذى‪ .‬ئارىذىٌ ئۇسۇى ئۆتهەي لْيا ؼەَەردە يەيە بىز ظىًىپلىق نەلتەپ‬ ‫ئاچتى‪ .‬يېٍىؽەَەردىمى نەلتەپ ‪ - 2‬يىلىفا قەدەم قْيفايذا ئْقۇـۇچىالر‬ ‫تەٌؽىلىپ خېلىال لۆسوە لۆرۈيۈپ قالذى‪ .‬نەلتەپ َْيلىعىذا َەر خىل‬ ‫وىهىًاظتىما‪ ،‬يۇتۇق ظۆسلەػ‪ ،‬دىمالناتعىيە پائالىيەتلىزى ئۆتمۈسۈلىەيذە‬ ‫ئەتزاپتىمى لىؽىلەر َەيزاى بْلۇپ قىشىقعىًىپ لۆرۈؼتى‪ ،‬ئْقۇتقۇچى‪،‬‬ ‫ئْقۇـۇچىالرـا قايىل بْلۇؼتى‪ .‬يەتىجىذە بىز تۈرلۈم لىؽىلەر لېلىپ‪ ،‬ئْقۇػ‬ ‫تەلىپىًى بىلذۈردى‪ .‬بۇيىَ بىلەى ئابذۇخالىق ئۇيفۇر قاتارلىقالر بىز ظىًىپلىق‬ ‫چًْ ياؼلىقالر ظىًىپ ئاچتى‪ .‬بۇيىَ تەظىزىهۇ ئىًتايىٌ ياخؽى بْلذى‪.‬‬

‫نەلتەپ ئېچىؾ چەللەيىەى ئاؼۇ دەۋردە خېيىهخەتەردىٌ قْرقهاي‪ ،‬ئۆس‬ ‫يېًىذىٌ پۇُ چىقىزىپ نەلتەپ ئېچىپ‪ ،‬خالىغ باال تەربىيىلەؼتەك رًَّى‬ ‫َەقىقىي پىذالار‪ ،‬ئۇلۇؿ رٍّ دېهەي بْلهايذۇ‪َ.‬اسىزقى دەۋرىهىشدىهۇ بىز قىعىو‬ ‫بېيىفاى نەرىپەتپەرۋەر لارخايىچى‪ ،‬تىجارەتچىلەر ئۆس پۇللىزىًى نەلتەپ‪،‬‬ ‫باـچا‪ ،‬دّختۇرخايا ظېلىؽتەك ظاۋابلىق ئىؽالرـا ئىؽلىتىۋاتىذۇ‪ ،‬ئۇالريى‬ ‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇريىَ رَّى يۆلىىەي!‬

‫(‪) 3‬‬

‫‪12‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇريىَ ۋۇجۇدىذىمى يەيە بىز خىعلەت تەرەققىيپەرۋەرلىمىذىٌ‬ ‫ئىبارەت‪ .‬ئەيًى يىلالردىمى ؼىًجاٌذا تەرەققىيات‪ ،‬ئىلفارلىق دېىەيلەردىٌ ظۆس‬ ‫ئاچقىلى بْلهايتتى‪ << .‬خەلقًى يادايلىقتا قالذۇرۇػ >> يى ئۆسىًىَ ؼىًجاًٌى‬ ‫باؼقۇرۇؼتىمى لْسىزى قىلفاى ياً سېٍؽىٌ َۆلۈنزايلىق قىلفاى ‪ 17‬يىلذا‬ ‫ظەيپىذىٌ ئەسىشى ئەپەيذى << ئۆنۈر داظتايى >> يانلىق لىتابىذا ئېيتقىًىذەك‬ ‫<< ؼىًجاٌذا َېچقايذاق قۇرۇلۇػ قىلهىفاى‪ ،‬نەدەيىيەت نۇئەظعەظەلىزى‪،‬‬ ‫ئاخبارات ئْروىًى قۇرنىفاى‪ ،‬بىز پارچىهۇ وېشىت چىقارنىفاى‪ .‬تىياتىزخايا‪،‬‬ ‫نەدەيىيەت يۇرتى‪ ،‬لىتابخايا قاتارلىقالريىَ قۇرۇلۇؼىفا قەتئىي يُْ قْيهىفاى >>‬ ‫ئىذى‪ .‬ؼۇٌا خەلق ئْتتۇرا ئەظىز جاَالەت دەۋردىمىىە ئْخؽاػ ئىپتىذائىي‪،‬‬ ‫ياداى‪ ،‬خۇراپات ئاظارىتىذە ياؼايتتى‪ .‬رّظىيىذىمى ئالەنؽۇنۇُ تەرەققىيات‬ ‫بىلەى ؼىًجاٌذىمى ئاظهاى‪ -‬سېهىٌ پەرقًى لۆروەى ئابذۇخالىق ئۇيفۇر قاتتىق‬ ‫ئېچىًىپ‪ ،‬قەلبى ئۆرتىًىپ‪ ،‬خەلقًى تەرەققىياتقا‪ ،‬ئىلفارلىققا باؼالؼًى‬ ‫ئۆسىًىَ باػ تارتىپ بْلهايذىفاى نەظئۇلىيىتى ۋە نەجبۇرىيىتى دەپ‬ ‫َېعاباليتتى‪ .‬ؼۇٌا ئۇ قىعقىفىًە َاياتىذا خەلقًى ئىلىو‪ -‬نەرىپەتمە‪،‬‬ ‫يېٍىلىققا‪ ،‬ئۇيۇؼۇؼقا‪ ،‬ئىتتىپاقلىققا‪ ،‬پاك ياؼاؼقا‪ ،‬يادايلىقتىٌ‪ ،‬خۇراپاتلىقتىٌ‬ ‫قۇتۇلۇؼقا ئۈيذەيذىفاى لۆپلىىەى جەٌىىۋار‪ ،‬يارقىٌ ؼېئىزالريى ياسدى‪ .‬نۇؼۇ‬ ‫نەسنۇيذىمى لۆپلىىەى پائالىيەتلەريى تەؼمىللىذى‪ ،‬ئۆسى باؼالنچى بْلۇپ‬ ‫خەلقًى يېتەللىذى‪ .‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇر << ئۇيفۇر >> دېىەى تەخەللۇظًىهۇ‬ ‫نەخعۇت نۇَىتى ظۆسلەپ بەروەى بىز رىۋايەتمە ئاظاظەى نۇؼۇ نۇددىئادا‬ ‫قْيفاى بْلۇپ‪ ،‬بۇ َەقتە ياسـۇچى نۇَەنهەت ؼاًَىياس << بالذۇر ئْيفايفاى‬

‫‪13‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئادەم‪ -‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇر >> يانلىق لىتابىذا نۇيذاق‬ ‫ياسىذۇ‪ (.... <<:‬ئۇيفۇر ) دېىەى ظۆسيىَ نەيىعى ( ئۇيۇؼقاق )‪،‬‬ ‫( ياردەنلەؼهەك ) دېىەيذىٌ ئىبارەت‪ ،‬بىشيىَ ئاتا_ بْۋىلىزىهىش نۇؼۇ يام‬ ‫بىلەى جاَايفا تْيۇلفاى‪ .‬لېمىٌ‪ ،‬بىش َاسىز ( جاَاى نۇؼۇ ) دەپ ئۆسىهىش‬ ‫تۇرـاى جايًىال بىلىپ‪ ،‬دۇييادىٌ بىخەۋەر قالذۇق‪ .‬سۇلۇم‪ ،‬سّرلۇق‪ ،‬خۇراپاتلىق‪،‬‬ ‫يادايلىق خەلقىهىشيى قۇنذەك چېچىۋەتتى‪ .‬بىشيىَ ئۇيفۇر دېىەى يانىهىش‬ ‫ئۆچۈؼمە باؼالپ‪َ ،‬اسىز ئۆسىهىشيى قەؼقەرلىن‪ ،‬لۇچارلىق‪ ،‬تۇرپايلىق‪ ،‬ئىلىلىق‬ ‫دەپال ئاتايذىفاى بْلذۇق‪ .‬بۇيىٍفا نېًىَ پاك ۋىجذايىو‪ ،‬ئىًعايىي ـۇرۇرۇم قايذاق‬ ‫چىذايذۇ؟ نەى ئاتا‪ -‬بْۋىالريىَ تارىختىمى ئالەنؽۇنۇُ ؼاى‪ -‬ؼۆَزىتىًى ياد‬ ‫ئېتىپ‪ ( ،‬ئۇيفۇر ) يانىًى ئۆسۈنىە تەخەللۇط قىلذىو‪>>....‬‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر تەرەققىيپەرۋەرلىن ئىذىيىعى ئۇيىَ << باردۇر >> يانلىق‬ ‫ؼېئىزىذا ئەً رّؼەى ئىپادىعىًى تاپقاى‪:‬‬

‫جاَالەت ظەنەرىعىذىٌ بىشوە بىز لۈى لۆپ جاپا باردۇر‪،‬‬ ‫ئېيتىٍىشچۇ‪ ،‬بۈوۈيمى َالىهىشيىَ قايعىبىزىذە ظاپا باردۇر‪.‬‬

‫سانايًىَ َالىذىٌ ۋاقىپ بْلۇپ تۇرناقًىَ ئْريىفا‪،‬‬ ‫بىزىًى ؼاٌيۇ ظايالپ ئارقىذىٌ دەۋايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫‪14‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىلىهًىَ ئىجتىُادىفا لۆٌۈلًى قْيهىذۇق بىشلەر‪،‬‬ ‫ئْقۇرنىش‪ ،‬ئْقۇتۇرنىش ظېفىش چايًاؼىهىش باردۇر‪.‬‬

‫تەئاۋۇيۇ‪ -‬تەيەظۇر ئْريىفا بىشلەردە بىز ئادەت‪،‬‬ ‫يېٍى باؼًى لۆتۈروەيًى ئۇرۇپ يىقىتقايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫يەيە يۇرت پايذىعىفا جەنئىي بْلهاقلىق بەظى نۈؼمۈُ‪،‬‬ ‫ئەوەر بىز يەردە تْي بْلعا‪ ،‬بېزىپ ياتقايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫ئْنۇنًىَ پايذىعىفا يۈس يىلذا َەم ئەظال چۈؼەيهەيهىش‪،‬‬ ‫سىياى قىلهاق ئۈچۈى بْلعا ئەجەب چاققايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫بىزى بىز ياخؽىلىق قىلعا‪ ،‬ئۇيىَ يادىًى قىلهاق يْق‪،‬‬ ‫ئېپى لەلعە بېزىپ ئەۋرەتلىزىٌ ئاچقايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫ئەوەر نىللەت ئۈچۈى بىز پۇُ چىقىؾ لەلعە تاپالهاظهىش‪،‬‬ ‫چىقىهى يْق ياۋا پۇلفا تْال ئىخالظىهىش باردۇر‪.‬‬

‫ئىخۋاى َەم بۇرادەرلىن يىؽايى قالهىذى بىشدە‪،‬‬ ‫نەوەر دّظت بْلعاقهۇ ئەظلى‪ ،‬بۆلەك نۇددايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫‪15‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫خايائەى دّظتىهىشدا بىز ئەيىپ ساَىز بْلۇپ قالعا‪،‬‬ ‫يۇؼۇرناي بىزىىە ئْيًى تېپىپ قاتقايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫باباالر ؼۆَزىتىًى‪ ،‬ـەيزىتىًى َېچ ظېفىًهاظهىش‪،‬‬ ‫قېلىپ ـەپلەت جاَالەتتە يۇنۇپ لۆس‪ ،‬پْ ئاتقايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫لېزەلعىش نۇظتەَەپ ئىؽالر ئۈچۈى جايًى پىذا قىلهاق‪،‬‬ ‫ۋە لېمىٌ َەجىە باج ئالعا‪ ،‬تْسۇپ قاچقايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫ئْيۇى‪-‬چاقچاق تۈپەيلىذىٌ ئۆسئارا بىئەت بْلعاق‪،‬‬ ‫ياراؼتۇرۇپ قْيۇػ يەدە‪ ،‬ئارىفا ئْت ياققايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫خۇؼانەت بابىذا بىشدىٌ بۆلەك ئۇظتىعى َەم يْقتۇر‪،‬‬ ‫قۇۋلۇـۇ‪ ،‬ؼۇنلۇق بىلەى رەٌهۇرەً يالفايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫<<ئىت ئۇرـايًى تْيۇر>> دەپ بار ئىذى بىز تەنعىلى‪،‬‬ ‫لْيى‪ ،‬ئانباُ ۋە دارېٌ دەپ ظېهىش باققايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫ئىلىو‪-‬پەيىە يۈرۈػ قىلفاى ئۇچار لۆلتە‪ ،‬ئۈسەر ظۇدا‪،‬‬

‫‪16‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نىًىؽمە قْتۇر ئېؽەك يْق‪ ،‬پىيادە قالفايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫وۈرلىزەپ لەلعە ئاپتْنْبىل‪ ،‬يېهە بۇ ئەي خۇدايىو دەپ‪،‬‬ ‫ئەقىلًى ئىؽلىتەلهەي‪َ ،‬اً‪-‬تاً قېتىپ قالفايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫َۈيەر بىلەى ظايائەتتە <<يېتىؽتۇق>> ئەنذى ئىؾ پۈتتى‪،‬‬ ‫ئۇناچ ئىچهەلمە خۇنذايذا ـېذىز قۇيفايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫نىعلى جەيًەت تاـۇ‪-‬دەريايى بېشەؼمە يْق لىؽى‪،‬‬ ‫ياظتۇقًى قىزالپ قْيۇپ بىفەم ياتقايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫نۇيەججىو َەم ئىًضېًېز‪ ،‬ئالىهالريىَ ئْريىفا‪،‬‬ ‫تْيۇ‪-‬ظەللە‪ ،‬يەپعى باال نْللىهىش‪ ،‬ظۇلتايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫قىشىل لۆسلۈك‪ ،‬لۆرەلهەظلىن ۋە يا ئۆسى قىاللهاظلىق‪،‬‬ ‫قىالي دەپ بەُ باـلىفايالرـا تۈرلۈك‪-‬تۈنەى بۆَتايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫ئەُ‪-‬يۇرتًىَ دەردىىە قىلچىهۇ دەرناى بْلهىذۇق بىشلەر‪،‬‬ ‫لېلۇر بىز لۈى ئاؼۇ چاـذا ئْريىفا لەلهەط پۇؼهايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫‪17‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئابذۇخالىق بەط‪ ،‬يېتەر ئاۋارە بْلها‪ ،‬قاقؽىها‪،‬‬ ‫ؼۇ چاؿ لەلىەيذە بىشلەردە ئاسابقا تەييار ۋىجذايىهىش باردۇر‪.‬‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر يۇقىزىقى ؼېئىزلىزى بىلەى خەلقًى ئىلفارلىققا چاقىزىپال‬ ‫قالهاي بىز قاتار ئەنەلىي خىشنەتلەريىهۇ ئىؽلىذى‪ .‬ئۇ رّظىيىذىٌ ئالفاى‬ ‫تەظىزاتىفا ئاظاظەى نەتبەچىلىن‪ ،‬يەؼىزىياتچىلىق ئىؽلىزىًىَ خەلقًى‬ ‫تەربىيىلەػ‪ ،‬ئْيفىتىؽتىمى رّلىًىَ چًْ بْلىذىفايلىقىًى َېغ قىلىپ‪،‬‬ ‫تۇرپايذا بىز باظها ساۋۇتى قۇرۇػ قارارىفا لەلذى ۋە رّظىيىىە ناٌفاى ظْدا‬ ‫لارۋايلىزى ئارقىلىق رّظىيىذىٌ باظها ئۈظمۈيىلىزى ئەلەلذۈردى‪.‬ئەپعۇظمى‪،‬‬ ‫ئۈظمۈيىلەر ‪- 1927‬يىلى ئەتىياسدا چېىزىذىٌ ئۆتۈپ‪ ،‬چۆچەلمە يېتىپ‬ ‫لەلىەيذە بۇيىٍذىٌ خەۋەر تېپىپ قالفاى ياً سېٍؽىٌ ظاراظىهىىە چۈؼۈپ‪،‬‬ ‫ساۋۇت ئۈظمىًىلىزىًى دەرَاُ نۇظادىزە قىلذى‪ .‬نۇؼۇيذاق ئەَۋالذا ئابذۇخالىق‬ ‫ئۇيفۇر َەر خىل ظْرۇيالردا يۇتۇق ظۆسلەػ‪َ ،‬ەر خىل ظەيئەت پائالىيەتلىزىًى‬ ‫تەؼمىللەػ ئارقىلىق خەلقًى يېتەللەػ يْلىًى تۇتتى‪ .‬ئۇ َەر خىل‬ ‫يىفىلىؽالردا‪ ،‬باساردا‪ ،‬لْچىالردا يۇتۇق ظۆسلەپ‪ ،‬چەت ئەللەردىمى‬ ‫يېٍىلىقالريى تْيۇؼتۇرۇپ‪ ،‬يۇرتىهىشدىمى قاالقلىقالريى پاػ قىلىپ‪ ،‬خەلقًى‬ ‫ئْيفىًىؽقا‪ ،‬يادايلىق‪ ،‬خۇراپاتلىقتىٌ قۇتۇلۇؼقا چاقىزدى‪ .‬ئۆسىًىَ نۇؼۇ‬ ‫نەسنۇيذىمى ؼېئىزلىزىًى لەً ئاۋانفا ئْقۇپ بېزىپ‪ ،‬خەلقًىَ نايىللىقىًى‬ ‫قْلفا لەلتۈردى‪ ،‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇريىَ دّظتلىزى ئۇيىَ ؼېئىزلىزىًى‬ ‫لْچىالرـا چاپالپ‪ ،‬قْلذىٌ قْلفا لۆچۈرۈپ تارقىتىپ‪ ،‬ئىلفارلىقًى‪،‬‬

‫‪18‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تەرەققىيپەرۋەرلىمًى تەؼۋىق قىلذى‪.‬‬

‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر يەيە نەظلەلذاؼلىزى بىلەى نەظلىُەتلىؽىپ‬ ‫يېٍىؽەَەردىمى نەلتەپتە خۇراپاتلىق‪ ،‬يادايلىقًى قانچىالػ نەسنۇى قىلىًفاى‬ ‫لْيعېزت لېچىلىمى ئۆتمۈسۈؼًى قارار قىلذى‪ .‬ؼائىز تاؼمەيت ؼەَىزىذە‬ ‫لۆروەى نەدەيىي پائالىيەتلەريى‪ ،‬تىياتىز‪ ،‬لْيعېزتالريى لۆس ئالذىفا لەلتۈرۈپ‪،‬‬ ‫ئۇالريى نەلتەپ پائالىيەتلىزىىە تەتبىقلىذى ۋە لۆپ قېتىو نەظلىُەتلىؽىپ بىز‬ ‫قايچە لْيعېزت يْنۇرلىزىًى قۇراؼتۇرۇپ چىقتى‪ .‬ئۇالر خەلق ئىچىذە‬ ‫ئېيتىلىۋاتقاى <<پەريادەي>>‪<< ،‬ئېىىش تاؿ باؼىذا>>‪<< ،‬راي‪-‬راي>>‬ ‫قاتارلىق ياخؽىالريىَ ئەظلى تېمىعتىًى ئاظاط قىلىپ ئىعالٍ قىلذى ۋە‬ ‫ظەًَىىە ئېلىپ چىقىؾ ئۈچۈى ئْقۇـۇچىالرـا ئۆوەتتى‪ .‬ؼائىز ئۆسى‬ ‫<<پېزىخْى>> يانلىق ظەًَە ئەظىزىًى يېشىپ چىقتى‪ .‬تەييارلىقالر‬ ‫پۈتمەيذىٌ لېيىٌ ئْيهايذەيًىَ ـەربىي تەرىپىذىمى ئايۋايچىلىن ظۇپىعى‬ ‫ظەًَە ئْريى قىلىًذى‪ .‬لْيعىزت لېچىلىمىىە ئْقۇـۇچىالريىَ‬ ‫ئاتا‪-‬ئايىلىزى‪ ،‬ظاۋات چىقىزىؾ ظىًىپىًىَ ئْقۇـۇچىلىزى تەللىپ‬ ‫قىلىًذى‪ ،‬ئىختىيار قىلفۇچىالرـا لەً يُْ بېزىلذى‪ .‬ئْيهايذەيىە يۈسلىىەى‬ ‫تاناؼىبىًالر يىفىلىپ‪ ،‬لْيعىېزت باؼاليذى‪ .‬ئْقۇتقۇچى‪-‬ئْقۇـۇچىالر‬ ‫<<ۋىجذاى ئاسابى>> يانلىق ؼېئىزىًى دىمالناتعىيە قىلذى‪ ،‬ئەپيۇيمەؼلەر‬ ‫تەيقىذ قىلىًفاى <<راي‪-‬راي>> يانلىق ئېيتىؽىؽًى ئْرۇيذىذى‪،‬‬ ‫<<پەريادەي>> يانلىق ياخؽىًى ئېيتتى‪ ،‬خۇراپاتلىق قانچىاليفاى‬

‫‪19‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫<<پېزىخۇى>> يانلىق ئېتْتًى ئېلىپ چىقتى‪ .‬يْنۇرالر بىز‪-‬بىزىذىٌ قىشـىٌ‬ ‫قارؼى ئېلىًىپ‪َ ،‬ەربىز يْنۇر ‪ 4- 3‬قېتىهذىٌ ئْرۇيذالذى‪ .‬بۇ يْنۇرالريىَ‬ ‫تالانهۇلالؼقايلىقى بْلهاظتىٌ ئْنۇنىي خەلقًىَ ظەيئەتمە بْلفاى‬ ‫ئىًتىشارلىقى‪ ،‬خەلق ظەيئىتىًىَ تۇيجى قېتىو ظەًَىىە ئېلىپ چىقىلىپ‪،‬‬ ‫خەلق بىلەى يۈس لۆرۈؼمەيلىمىذىٌ بْلفايىذى‪ .‬لْيعېزت ئاخىزالؼقايذا‬ ‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ظەًَىىە چىقىپ ظۆس قىلذى‪<<:‬بىش بۈوۈى ئۆي‬ ‫نەؼزەپلىزىًى ظەًَىىە ئېلىپ چىقتۇق‪ ،‬بىز نۇيچە يېٍى نەسنۇيالريى قْؼتۇق‪،‬‬ ‫خەلقًى ئْيفىتىپ‪ ،‬نەرىپەتمە‪ ،‬نەدەيىيەتمە‪ ،‬تەرەققىياتقا باؼلىهاقچى بْلذۇق‪.‬‬ ‫بىش بۇيچىلىن ئىؽالريى قىلهىعاق يالى قىلىؽقا جۈرئەت قىلهىعاق‪ ،‬بىشيىَ‬ ‫َالىهىش قايذاق بْلهاقچى؟ دۇييادا قايذاق ئىؽالر بْلىۋاتىذۇ‪ ،‬قايذاق تەرەققىياتالر‬ ‫لېتىۋاتىذۇ‪ ،‬بۇيىٍذىٌ خەۋەر تاپالهاي جاَالەت ئۇيقۇظىذا يىتىۋېزىذىفاى‬ ‫بْلعاق‪َ ،‬الىهىشـا ۋاي‪ ،‬خاراب بْلىهىش‪ .‬قاالقلىق ئۆلۈم بىلەى باراۋەر‪ .‬داۋانلىق‬ ‫قاالق َالەتتە يىتىۋەرظەك‪ ،‬بۈوۈيمى دۇييادا باؼقىالر تەرىپىذىٌ ئٌْايال يېيىلىپ‬ ‫لېتىهىش‪ ،‬نىللىتىهىش تارىخ ظەًَىعىذىٌ ئىشظىش ـايىب بْلىذۇ‪ .‬قۇنفا‬ ‫ظىٍىەى ظۇدەك ظىٍىپ تۈوەيهىش‪ .....‬بۇ ئىؽالريى لۆس ئالذىهىشـا‬ ‫لەلتۈرظەك قْرققىهىش لېلىذۇ‪ .‬سالىهالر بىشيى يادايلىق بۆؼۈللىزىىە بۆلەپ‬ ‫قْيۇپ ئۇساق نۇددەت ئەللەي قىلهاقچى بْلىذۇ‪ .‬ئەوەر بىش سالىهالرـا بْسەك‬ ‫بْلهايهىش دېعەك‪ ،‬لۆسىهىشيى ئېچىؽىهىش‪ ،‬تەرەققىياتقا قاراپ نېٍىؽىهىش‬ ‫لېزەك‪ .‬ئۆسىهىشيى ـەپلەت ئۇيقۇظىذىٌ ئْيفىتىپ‪ ،‬لۆسىهىشيى ئاچىهىش‬ ‫دېعەك‪ ،‬نەلتەپ ئېچىپ بالىلىزىهىشيى ئْقۇتۇؼىهىش‪ ،‬ئۆس تەقذىزىهىشيى‬

‫‪20‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىلىو‪-‬پەى بىلەى َەُ قىلىپ‪ ،‬ئىلىو‪-‬بىلىو يْلىذىٌ ئىبارەت پارالق‬ ‫ئىعتىقبالًى تېپىؽىهىش لېزەك‪ ،‬بۇ بىشيىَ بىزدىًبىز يْلىهىش‪ .‬ئْقۇپ‪،‬‬ ‫ئۆوىًىپ بىلىەيذىال دۇييايىَ َاسىزقى تەرەققىياتىفا يېتىؽىپ ناٌفىلى بْلىذۇ‪.‬‬ ‫باؼقا ئەللەر‪ ،‬باؼقا نىللەتلەر ئاظهايذا ـارقىزاپ ئۇچىۋاتىذۇ‪ .‬ئْقۇظاق‪ ،‬بىلعەك‬ ‫بىشنۇ ئۇچااليهىش!>>‬

‫نايا َاسىز ‪ - 21‬ئەظىزدە‪ ،‬ئېلېمتزّى‪ ،‬ئۇچۇر دەۋرىذە ياؼاۋاتىهىش‪ .‬بۈوۈيمى‬ ‫دەۋردىمى َەر قايعى نىللەتلەر‪ ،‬دۆلەتلەريىَ تەرەققىياتىًىَ ظۈرئىتىًى‬ ‫تەظۋىزلەؼمە تىل ئاجىشلىق قىلىذۇ‪ .‬نۇؼۇيذاق ئاالَىذە دەۋردىهۇ نىللىتىهىش‬ ‫ئەسالىزى ئىچىذە لْنپيۇتېزيىَ يېهىلىمىًى بىلهەيذىفاى‪ ،‬يادايلىق‪ ،‬خۇراپاتلىق‬ ‫پاتقىقىذىٌ قۇتۇاللهايۋاتقاى‪ ،‬يېٍىلىق‪ ،‬تەرەققىياتتىٌ ئۆلىۈدەك قْرقىذىفاى‬ ‫لىؽىلەر َېلىُەم نەۋجۇت‪ .‬نايا بۇالريى بۇيىٍذىٌ ‪ 80‬يىلالر بۇرۇى ياؼىفاى‬ ‫ئابذۇخالىق ئۇيفۇر بىلەى ظېلىؽتۇرـىًىهىشدا قايچىلىن ئەپعۇظلۇققا‪ ،‬ئىشتىزاپقا‬ ‫چۆلەرنىش؟!‬

‫نايا يىلالر بىز‪-‬بىزىًى قْـلىؽىپ َەػ‪-‬پەػ دېىۈچە ئابذۇخالىق ئۇيفۇر‬ ‫تۇـۇلفايلىقىفا ‪ 100‬يىل‪ ،‬ۋاپاتىفا ‪ 68‬يىل تْؼۇپ قالذى‪ .‬نەرَۇم بەلهۇ ياػ‪،‬‬ ‫َاياتىًىَ ئەً يۆۋەر چاـلىزىذا بۇ دۇييادىٌ لېتىپ قالذى‪ .‬بەلمىو بۇنۇ‬ ‫قىعهەتًىَ ئْرۇيالؼتۇرۇؼىذۇ‪ ،‬بەلمىو ئۇ يەيە قىلهاقچى بْلفاى يۇرـۇى‬ ‫ئىؽلىزىًى ئەۋالدالرـا بىشوە قالذۇرـايذۇ؟ يىلالر ئۆتۈپ ئەظلىهىلەر‬

‫‪21‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لْيىزىفايچە بۇ ئۇلۇؿ ساتقا بْلفاى ظېفىًىؽىهىش بارـايچە لۈچەيهەلتە‪ ،‬ئۇيىَ‬ ‫قەلبىهىشدىمى ئْبزاسى بارـايچە يۇراليهاقتا‪ ،‬يۈلعەللىممە لۆتۈرۈلهەلتە‪ .‬ئۇ ئۆس‬ ‫َاياتى بەدىلىىە يْرۇتۇپ بەروەى َەقىقەتلەر بۈوۈيمى لۈيذە بارـايچە‬ ‫ئىعپاتلىًىپ‪ ،‬بۇ ساتًىَ رَّىفا بْلفاى َۆرنىتىهىشيى يەيىهۇ ئاؼۇرناقتا‪.‬‬ ‫خەيز‪ ،‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇريىَ ئىلىهخۇنارلىق‪ ،‬نەرىپەتپەرۋەرلىن‪،‬‬ ‫تەرەققىيپەرۋەرلىن رَّى بىشوە نەٌىۈ نەدەت بەروەي!‬ ‫ئەظمەرتىؾ‪ :‬بۇ يْلاليها پەقەت دىيارىو نۇيبىزىىىال نەيعۇپ ‪ .‬باؼقىالريىَ‬ ‫يْللىفۇچىًىَ رۇخعىتىًى ئالهاي ‪ ،‬باؼقا نۇيبەرلەروە لۆچۈرۈپ چاپلىًىؽىفا ۋە‬ ‫ئۇلىًىؾ قىلىؽىفا بْلهايذۇ !‬

‫پايذىاليفاى نەيبەلەر‪:‬‬ ‫‪<< . 1‬بالذۇر ئْيفايفاى ئادەم_ ئابذۇخالىق ئۇيفۇر>>‪ ،‬نۇَەنهەت ؼاًَىياس‪،‬‬ ‫ؼىًجاً ياؼالر_ ئۆظهۈرلەر يەؼزىياتى‪ - 2001 ،‬يىلى يەؼزى‪.‬‬ ‫‪<<. 2‬بالذۇر ئْيفايفاى ئادەم>>‪ ،‬خېۋىز تۆنۈر‪ ،‬ؼىًجاً ياؼالر_ ئۆظهۈرلەر‬ ‫يەؼزىياتى‪ - 1987 ،‬يىلى يەؼزى‪.‬‬ ‫‪<<. 3‬ئابذۇخالىق ئۇيفۇر ؼېئىزلىزى>>‪ ،‬ؼىًجاً خەلق يەؼىزياتى‪،‬‬ ‫‪- 1986‬يىلى يەؼزى‪.‬‬

‫ئاپتْرى_ <<تۇرپاى وېشىتى>> ئۇيفۇر تەَزىز بۆلۈنىذىٌ ئۆنەرجاى ظىذىق‪.‬‬

‫‪22‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يۈرەك ظْۋـىعى_ جەسبذار وۈلذەظتىلەر دېىەى لىتابذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫ئۇيفۇرالريىَ ئەخالق نەدەيىيىتى َەققىذە قىعقىچە‬ ‫نۇالَىشە‬ ‫ئەخالق ئىجتىهائىي َاياتتا نەلۇم بىز لىؽى‪ ،‬نەلۇم بىز تْپ يالى نەلۇم بىز‬ ‫نىللەت ئۈچۈى‪ ،‬بەلىىلىن بىز نالاى ۋە سانايذا لۈچمە ئىىە بْلفاى قىههەت‬ ‫َۆلۈنلىزى‪ ،‬ئۆرپ‪ -‬ئادەت‪ ،‬يْرنا ( ئۆلچەم ) ۋە پزىًعىپالردىٌ َاظىل بْلفاى‬ ‫بىز خىل ظىعتېها بْلۇپ‪ ،‬ئۇيىَ ؼەلىللىًىؽى ئىزق‪ ،‬تۇيفۇ‪ ،‬ئېتىقاد‪َ ،‬ايات‬ ‫تەجزىبىلىزى‪ ،‬دۇييا قاراػ ۋە تەربىيە قاتارلىق ئانىلالرـا تايىًىذۇ‪ .‬بۇيىَ‬ ‫ئىچىذە ئىزق بىلەى تۇيفۇيىَ رّلى َەنهىذىٌ سّر‪ .‬ؼۇ ۋەجىذىٌ‪ ،‬ئەخالق‬ ‫نىللىيلىممە ئىىە بْلىذۇ ۋە تۈرلۈك نىللەتلەردە ئْخؽىهىفاى لۆرۈيۇؼتە‬ ‫ئْتتۇرىفا چىقىذۇ‪.‬‬

‫‪ - 17‬ئەظىزدە ياؼىفاى تۈرك ئالىهى لاتىپ چەلەبى << لەؼفۇس سۇيۇى >>‬ ‫دېىەى ئەظىزىذە ئەخالققا << ئەخالق ئىلىهى وۈسەللىن ۋە رەسىللىن‬ ‫َەققىذىمى ئىلىهذۇر‪ .‬ئۇ ئىًعايفا يەپعىًى وۈسەللىن بىلەى بېشەػ ۋە‬ ‫رەسىللىمتىٌ قْـذاػ يْللىزىًى لۆرظىتىذۇ >> دەپ تېخىهۇ ئېًىق چۈؼەيچە‬

‫‪23‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بەروەى‪ .‬بۇيىٍذىٌ ئەخالقًى قىعقىچە قىلىپ تەرىپلىىەيذە‪ ،‬ئۇيىَ‬ ‫ئىًعايالريىَ نۇياظىۋىتىذە << ياخؽى >> يالى << تْـزا >>‪ << ،‬ياناى >>‬ ‫يالى << خاتا >> دەپ ئاتىلىذىفاى قىههەت َۆلۈنلىزىًى ئىپادە‬ ‫قىلىذىفايلىقىًى بىلىؽمە بْلىذۇ‪ .‬نۇقەددەط لىتابالردا پۈتمۈُ ئىًعايالريىَ‬ ‫ئەجذادى َېعاباليفاى ئادەم ئاتا بىلەى َەۋۋا ئايىًىَ چەللەيىەى نىۋىًى يەپ‬ ‫قْيۇپ يەر يۈسىىە َەيذىلىؽى ئارقىلىق‪ << ،‬ياخؽى >> ۋە << ياناى >> بىلەى‬ ‫قايذاق ئۇچزاؼقايلىقى بۈوۈيمى لۈيذە بىش << ئەخالق >> دەپ ئاتاۋاتقاى تېهىًى‬ ‫ئاددىي َالذا لۆرظىتىپ بېزىذۇ‪.‬‬

‫باؼقىچە قىلىپ ئېيتقايذا‪ ،‬ئەخالق بىز جەنئىيەتتە ئىًعايالريىَ بىز بىزىًىَ‬ ‫لۆٌلىًى ئاـزىتهاظتىٌ‪ ،‬بىز بىزىىە سىياى يەتمۈسنەظتىٌ‪ ،‬جىعهايىي ۋە رَّىي‬ ‫ظاـالنلىقىًى قْـذاپ‪ ،‬تەبىئەت لۈچلىزىًىَ ئەۋسەللىملىزىذىٌ تْلۇق‬ ‫پايذىاليفايذەك ؼەلىلذە ئۆس َەرىمەتلىزىًى رەتمە ظالىذىفاى‪ ،‬چەللەپ‬ ‫تۇرىذىفاى ۋە بۇ َەرىمەتلەر ئۆسوىهۇ‪ ،‬ئەتزاپتىمىلەروىهۇ پايذا يەتمۈسىذىفاى‪،‬‬ ‫ئۆسىًىهۇ‪ ،‬ئەتزاپتىمىلەريىهۇ خۇؼاُ قىلىذىفاى‪ ،‬لىؽىًى ئەتزاپىفا َېچقايذاق‬ ‫بىز سىياى يەتمۈسنەظتىٌ باؼقىالر بىلەى ناظالؼتۇرىذىفاى قائىذىذىٌ ئىبارەت‪.‬‬ ‫ئاددىي قىلىپ ئېيتقايذا‪ ،‬ئەخالق َەر لىو باؼقىالريى ئۆسىذەك لۆرۈػ‬ ‫دېىەيلىمتىٌ ئىبارەت‪ .‬قىعقىعى‪ ،‬ئەخالق ئەقىلىە‪ ،‬قەلبمە‪ ،‬ئىختىيارلىققا‬ ‫تايايفاى يېشىقعىش قايۇى‪ .‬ئۇ نۇياظىۋەت پزىًعىپى ۋە ياؼاػ پزىًىعپى‬ ‫ظۈپىتىذە ئىجتىهائىي َاياتًىَ ئْنۇرتقىعىًى تەؼمىل قىلىذۇ‪.‬‬

‫‪24‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قەدىهمى ئۇيفۇرالردا ئەخالق << تۆرۈ >> ۋە << ئەردەم >> دېىەى ظۆسلەر‬ ‫بىلەى ئىپادە قىلىًفاى‪ .‬تۆرۈ ئىجتىهائىي َاياتًى رەتمە ظالفۇچى يْرنىالريىَ‬ ‫تانانى‪ ،‬ئەجذادالردىٌ قالفاى پۈتمۈُ قائىذىلەريىَ تْپلىهى‪ ،‬دەپ قارالفاى‪.‬‬ ‫ئۇيىَ يەيە << قايۇى >> دېىەى نەيىعىهۇ بْلفاى‪ .‬ئەردەم ظۆسى يەيە <<‬ ‫قابىلىيەت >>‪ << ،‬لۈچ >> دېىەى نەيىًى بىلذۈروەى‪ .‬بۇ ئىممى ئاتالفۇدا‬ ‫ئىپادىلەيىەى نەيىذىًهۇ ئۇيفۇرالريىَ ئەخالق چۈؼەيچىعىًىَ‪ ،‬ئەخالقًىَ‬ ‫ناَىيىتى ۋە رّلى َەققىذىمى لۆس قارىؽىًىَ دەۋرداؼلىزىًىٍمىذىٌ لۈچلۈك‬ ‫بْلفايلىقىًى بىلىؽمە بْلىذۇ‪َ .‬اسىز ئۇيفۇر تىلىذا ئىعتېهاُ قىلىًىۋاتقاى <<‬ ‫ئەخالق >> ظۆسى قارخايىيالر دەۋرىذىٌ لېيىٌ ئەرەب تىلىذىٌ قْبۇُ قىلىًفاى‬ ‫بْلۇپ‪ ،‬ئۇ << خۇي >>‪ << ،‬نىجەس >>‪ << ،‬قىلىق >>‪ << ،‬خۇلۇق >> ۋە‬ ‫<< خارالتېز >> دېىەى نەيىلەريى بىلذۈرىذۇ‪.‬‬

‫نەلۇنمى‪ ،‬بىز لىؽىًىَ نۇلەنهەُ بىز ئىًعايفا ئايلىًىؽى ئۈچۈى‪ ،‬بىلىو‪،‬‬ ‫تااليت ۋە ئەخالقتىٌ ئىبارەت ئۈچ يەرظە ئەً سۆرۈر قْراُ َېعابلىًىذۇ‪ .‬بۇيىَ‬ ‫ئىچىذە ئەخالقًىَ رّلى َەنهىذىٌ ئۈظتۈى تۇرىذۇ‪ .‬چۈيمى‪َ ،‬ەر قايذاق بىز‬ ‫ئىزادە پەقەت ئەخالققا تايايفايذىال ئۇ بىز ئىذىئالفا ئايلىًىپ‪ ،‬نىللەتًىَ‬ ‫ئىذىئْلْوىيىعىًى ؼەلىللەيذۈرىذۇ‪ .‬ئەنەلىيەتتىهۇ دۇييادا ـايەت سّر ئۇتۇققا‬ ‫ئېزىؽمەى ئىذىيىلەر ئۇيىَ تْـزا ۋە ياخؽىلىقىذىٌ ئەنەط‪ ،‬بەلمى ظاـالم‬ ‫ئەخالققا ئىىە َىهايىچىلەروە ئېزىؽمەيلىمىذىٌ بْلفاى‪ .‬ئەً ئىلفار بىز‬

‫‪25‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫پىمىزيى ۋە پزىًعىپًى‪ ،‬بۈيۈك بىز ئىذىيىًى بۇسۇلفاى بىز جەنئىيەتمە ئېلىپ‬ ‫لىزظەك‪ ،‬ئۇيىَ دەرَاُ ئەظمى_ تۈظمى بىز يەرظىىە ئايلىًىپ قالفايلىقىًى‬ ‫يالى ئەرسىهەط بىز َالفا چۈؼۈپ قالفايلىقىًى لۆرىهىش‪ .‬ئەخالقًىَ قىههىتىًى‬ ‫باؼقا ئىجتىهائىي قىههەتلەر بىلەى ظېلىؽتۇرـىلى بْلهايذۇ‪ .‬بىز ئادەنًىَ‬ ‫بىلىو ۋە تااليتتىمى يىتەرظىشلىمىًى ئەخالق جەَەتتىمى ئۈظتۈيلۈك تْلذۇرۇپ‬ ‫لېتىذۇ‪ .‬لېمىٌ‪ ،‬ئەخالق جەَەتتىمى بىز لەنچىلىمىًى بىلىو ۋە تااليتتىمى‬ ‫َەر قايذاق خارالتېز تْلۇقلىيالهايذۇ‪ .‬دېهەك‪ ،‬ئەخالق بىز خىل ئۈظتۈيلۈك‪ ،‬بىز‬ ‫خىل لۈچ َېعابلىًىذۇ‪ .‬ئەخالقًىَ قۇدرىتى ئارنىيە‪ ،‬بىلىو‪ ،‬تېخًىما ۋە‬ ‫تەؼمىالتالريىَ لۈچىذىٌ ئۈظتۈى تۇرىذۇ‪ .‬بىز نىللەتًىَ سەئىپلىؽىؽى يالى‬ ‫وۇنزاى بْلۇؼى ظىياظىي ۋە َەربىي جەَەتتىمى بۇسۇلۇؼتىٌ بْلىذۇ‪.‬‬ ‫ؼۇيىٍذەك‪ ،‬بىز ئادەنًىَ ئېزىؽمەى َۆرنىتى ۋە يْقاتقاى قەدر_ قىههىتىهۇ دەُ‬ ‫ئەخالق بىلەى نۇياظىۋەتلىن بْلىذۇ‪ .‬تارىختىٌ نەلۇنمى‪ ،‬نەيلى ئۇيفۇر‬ ‫نىللىتى بْلعۇى‪ ،‬يالى باؼقا نىللەتلەر بْلعۇى‪ ،‬ئۇالريىَ َەنهىعى ئەخالقتا‬ ‫يۈلعەلىەى چاـذا وۈللەيىەى‪ ،‬ئەخالقتا چۈؼمۈيلەؼمەى چاـذا سەئىپلەؼمەى‪.‬‬ ‫ـەربىي رىو ۋە ؼەرقىي رىو ئىهپىزىيىعى‪ ،‬ئەرەب ۋە پارط ئىهپىزىيىعى‪،‬‬ ‫ئىعپايىيىذىمى وْتالر ئەخالقًىَ بۇسۇلىؽىذىٌ وۇنزاى بْلفاى‪ .‬ظابىق ظْۋېت‬ ‫ئىتتىپاقىًىَ يىهىزلىؽىذىمى ئاظاظلىق ظەۋەبلەردىٌ بىزى ئەخالقًىَ‬ ‫بۇسۇلۇؼى ئىذى‪ - 19 .‬ئەظىزيىَ ئاخىزى ۋە ‪ - 20‬ئەظىزيىَ باؼلىزىذىمى‬ ‫فزايعْسالردىمى ئەخالقىي بۇسۇلۇؼًىَ سىيىًىًى فزايعىيە َاسىزـىچە‬ ‫تْلذۇرالهايۋاتىذۇ‪ .‬ؼۇيىٍذەك‪ ،‬يېقىًقى دەۋرلەردىٌ باؼالپ جەنئىيىتىهىشدە‬

‫‪26‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەۋج ئېلىۋاتقاى خاتىزجەنعىشلىمهۇ بىز تۈرلۈم لىؽىلەريىَ ئەخالقتىمى‬ ‫ئايًىپ لېتىؽى ظەۋەب بْلفاى‪ .‬بۈوۈيمى لۈيذە پۈتمۈُ دۇييادا ئەۋج ئېلىپ‬ ‫لېتىۋاتقاى ئىجتىهائىي لزسىعًى َەُ قىلىؾ ئۈچۈى‪ ،‬يۇرـۇى ئالىهالر‪ ،‬فْيذى‬ ‫جەنئىيەتلەر‪ ،‬يەؼزىيات ئْرۇيلىزى‪ ،‬تەتقىقات نەرلەسلىزى َەنهىذىٌ ئاۋۋاُ‬ ‫ئەخالقًى ظاـالنالؼتۇرۇػ ۋە نۇلەنهەللەؼتۈرۈؼًى نۇراجىئەت قىلىۋاتىذۇ‪.‬‬ ‫ؼۇٌا‪ ،‬رىقابەتلىن ۋە سىذدىيەتلىن بۇ دۇييادا نۇياظىپ ئْريىًى تېپىپ‪ ،‬ؼەرەپ‬ ‫ۋە ـۇرۇر بىلەى ياؼىهاقچى بْلفاى َەر قايذاق بىز نىللەت ئالذى بىلەى چْقۇم‬ ‫ئۆسىًىَ ئەخالقىًى ئْپىزاتعىيە قىلىؽى لېزەك‪.‬‬

‫ئىًعايىيەتًىَ نەدەيىيەت َاياتىذىٌ نەلۇنمى‪ ،‬تارىختا َەر قايذاق بىز نىللەت‬ ‫نەدەيىيەتًىَ نەلۇم بىز تەرىپىذە ئاالَىذە يۈلعەلىەى‪ .‬يۇيايلىقالر ئېعتېتىمىذا‪،‬‬ ‫رىهلىقالر َْقۇقتا‪ ،‬وېزنايالر پەلعەپە بىلەى نۇسىمىذا‪ ،‬ئىًىىلىشالر ئىقتىعادتا‪،‬‬ ‫فزايعۇسالر ئەدەبىياتتا‪ ،‬ئەرەبلەر بىلەى يەَۇدىيالر دىًذا‪ ،‬تۈرۈللەر_ ئۇيفۇرالر‬ ‫ئەخالقتا ئالذىًقى ئْرۇيذا تۇرـاى‪ .‬بۈيۈك تىلؽۇياط نەَهۇد لاؼفەرى ئەيًى‬ ‫ۋاقىتتا ئۇيفۇرالر ئارىعىذا لەً تارقالفاى << ئۇلۇؿ تەٌزى ئېيتىذۇ‪ :‬نېًىَ بىز‬ ‫تائىپە قْؼۇيۇم بار‪ ،‬ئۇالريى تۈرك دەپ ئاتىذىو‪ ،‬ئۇالريى لۈى چىقىؽقا‬ ‫ئْرۇيالؼتۇردۇم‪ .‬بىزەر قْۋنىە ـەسەپلەيعەم‪ ،‬تۈرۈللەريى ئۇالريىَ ئۈظتىىە‬ ‫ئەۋەتىهەى >> دېىەى چۈؼەيچىىە قارىتا << بۇ َاُ ئۇالريىَ باؼقا خەلقلەروە‬ ‫يىعبەتەى پەسىلەتلىن ئىمەيلىمىًى لۆرظىتىذۇ >> دەپ ئىشاَالػ ئارقىلىق‬ ‫ئۇيفۇرالردىمى لۈچ_ قۇۋۋەت ۋە تەرەققىياتًىَ نەيبەظىًىَ ئەخالقىًىَ‬

‫‪27‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يۈلعەللىمىذە ئىمەيلىمىًى لۆرظەتمەى‪ .‬نەَهۇد لاؼفەرى يەيە << ئۇيىَ‬ ‫ئۈظتىىە تۈرللەر لۆرلەم‪ ،‬يېقىهلىق‪ ،‬ئْچۇق چىزاي‪ ،‬ئەدەپلىن‪ ،‬قېزىالريى‬ ‫َۆرنەتلەيذىفاى‪ ،‬ۋەدىعىىە ۋاپا قىلىذىفاى‪ ،‬ئاددى_ ظاددا‪ ،‬لەنتەر‪ ،‬دادىل‪،‬‬ ‫نەرت ۋە ؼۇيىٍفا ئْخؽايذىفاى ظاى_ ظاياقعىش پەسىلەتلەروە ئىىە >> دەپ‬ ‫نەلۇنات بەروەى‪ .‬باؼقىزت ئالىهى ئا‪ .‬سەلىي ۋەلىذى تْـايهۇ << ئۇيفۇرالر‬ ‫ئەخالقتا نۇلەنهەُ ئىًعايالردىٌ بْلۇپ‪ .‬ظەنىهىي بىز نەدەيىي جەنئىيەت‬ ‫تەؼمىل قىلفايىذى >> دەيذۇ‪َ .‬ەقىقەتەى‪ ،‬ئۇيفۇر تارىخىًى بىز ئەخالق_‬ ‫پەسىلەت لۆروەسنىعى دېيىؽمە بْلىذۇ‪ .‬ئۇيفۇر تۇرنۇؼىًىَ َەنهە تەرىپى‬ ‫ئەخالق بىلەى بىزلىؽىپ لەتمەى‪ .‬يەيە ظۆس‪َ ،‬ەرىمەت‪ ،‬لىيىًىؾ‪،‬‬ ‫ئْسۇقلىًىؾ‪ ،‬ئْلتۇراقلىؽىؾ‪ ،‬نۇياظىۋەتلىؽىؾ‪ ،‬تەربىيىلىًىؾ‪،‬‬ ‫ئىؽلەپچىقىزىؾ‪ ،‬نەدەيىي پائالىيەت‪ ،‬قائىذە_ يْظۇى ۋە جەنئىيەت‬ ‫ئىؽلىزىذىمى بەلىىلىن قائىذە_ تەرتىپلەر ئۆس يۆۋىتىذە يەيە بەلىىلىن ئەخالقىي‬ ‫تەرتىپ َېعابلىًىذۇ‪ .‬ئۇيفۇرالريىَ ئەپعايە_ رىۋايەتلىزى‪ ،‬قْؼاق_‬ ‫داظتايلىزى‪ ،‬خەلق َېمايىلىزىذىهۇ ئەخالقًى ئۇلۇـالػ ۋە ئۇيى نۇقەددەط‬ ‫بىلىؽتەك ئاالَىذە نەدەيىي ئەَۋاُ يېتەلچى ئْرۇيذا تۇرىذۇ‪ .‬بىش يېقىًقى ساناى‬ ‫ئۇيفۇر تارىخىفا يەسەر ظالعاقهۇ‪ ،‬يۇرـۇى ۋەقەلەريىَ نىللىي ئەخالقًى قْـذاػ‬ ‫نەقعىتىذە ئْتتۇرىفا چىققايلىقىًى بىلىهىش‪ - 20 .‬ئەظىزيىَ ‪ - 30‬يىللىزىذا‬ ‫ئۇيفۇرالريىَ َاياتىذا ـايەت سّر ئۆسوىزىؾ ياظاپ‪ ،‬بىز << نىللىي لۈچ >>‬ ‫يى ۋە بىز قېتىهلىق << نىللىي ئْيفىًىؾ دەۋرى >> يى ياراتقاى قۇنۇُ دېُقايالر‬ ‫قْسـىلىٍى بۇيىَ تىپىن بىز نىعالىذۇر‪.‬‬

‫‪28‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ؼۇيى ئاالَىذە تەلىتلەپ ئۆتۈػ لېزەلمى‪ ،‬ئۇيفۇرالر بىز لىؽىًىَ قىههىتىىە‬ ‫باَا بېزىؽتىهۇ‪ ،‬ئۇيىَ بىلىهى‪ ،‬نەرتىۋىعى‪ ،‬بايلىقى ۋە يْپۇسىًى ئەنەط‪،‬‬ ‫بەلمى ئەخالقىًى ئۆلچەم قىلىذۇ‪ .‬يەيى بىز لىؽى َْقۇق جەَەتتە قايچىمى‬ ‫يۇقىزى دەرىجىىە يالى ئىقتىعاد جەَەتتە قايچىمى لۆپ بايلىققا ئىىە بْلعىهۇ‪،‬‬ ‫ئۇيىٍذا ئەخالقعشلىق ئەَۋالى بْلىذىمەى‪ ،‬بۇيذاق لىؽى باؼقىالريىَ يەسىزىذە‬ ‫ئېتىبارظىش ئادەنىە ئايلىًىپ قالىذۇ‪ .‬ئۇيفۇر تۇرنۇػ پەلعەپىعىًىَ ئْبزاسلىق‬ ‫ئىپادىعى بْلفاى ناقاُ_ تەنعىللىزىهىشيىَ ئىذىقۇت ئۇيفۇر دۆلىتى دەۋرىذىمى‬ ‫ئۆريەللىزىذىٌ بىزىذە << ئەخالقلىق لىؽى وۆَەروە ئْخؽايذۇ‪ ،‬ئەخالقعىش‬ ‫لىؽى ئۆتۈك ئىچىذىمى پىتەلمە ئْخؽايذۇ >> دېيىلعە‪ ،‬بۈوۈيمى نەيعۈپ‬ ‫ئۆريەللىزىذىٌ بىزىذە << دەرەخ ظۈپىتى ياپزاق‪ ،‬ئەدەم ظۈپىتى ئەخالق >>‬ ‫دېيىلىذۇ‪ .‬ئۇيفۇرالر ئەخالقعىش لىؽىًى << َايۋاى >> دېيىؾ ئارقىلىق‬ ‫َەقىقىي ئادىهىيىلىمًىَ بەلىىعىًىَ پەقەت ئەخالق ئىمەيلىمىًى تەلىتلەيذۇ‪.‬‬ ‫ئەنەلىيەتتىهۇ ئىًعايالر قْـلىؽىذىفاى بەختلىن َاياتهۇ دەُ ئەخالقتا‬ ‫يۈلعىلىؾ يەتىجىعىذە نەيذايفا لېلىذۇ‪ .‬ئەخالق لىؽىلەروە دەررۇ بىز خىل‬ ‫ناددىي يەرظىًى ئاتا قىلىپ بېزەلهىعىهۇ‪ ،‬لېمىٌ ئۇ ئىًعايالر ئۈچۈى ئەً‬ ‫لېزەللىن بْلفاى بىخەتەرلىن‪ ،‬خاتىزجەنلىن‪ ،‬ئىؽەيچ‪َ ،‬ۆرنەت‪ ،‬رَّىي‬ ‫ئاسادىلىن تۇيفۇظىًى يارىتىپ بېزىذۇ‪ .‬نەظىلەى‪ ،‬بىز ئادەم ئەخالقعىش بىز‬ ‫لىؽىًىَ يېًىذا تۇرـايذا‪ ،‬ئۇيىٍفا قارىتا ئۈنۈدظىشلىن ۋە خاتىزجەنعىشلىن‬ ‫َېغ قىلىذۇ‪ .‬ئەلعىچە ئەخالقلىق بىز لىؽىًىَ يېًىذا تۇرظا‪ ،‬ئۆسىًى ئاسادە‪،‬‬

‫‪29‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫خاتىزجەم ۋە ئىًعايىي قەدىز_قىههىتىًى تاپقايذەك َېغ قىلىذۇ‪ .‬دېهەك‪ ،‬ظاپ‬ ‫ئەخالق لىؽىلەر ئْتتۇرىعىذا تەبىئىي َالذا ئىؽەيچ‪ ،‬يېقىًلىق‪َ ،‬ەنمارلىق‪،‬‬ ‫باراۋەرلىن ۋە نېُزى_نۇَەببەت ؼەلىللەيذۈرىذۇ‪ .‬بۇيىٍذىٌ بىلىؽمە‬ ‫بْلىذۇلى‪ ،‬بىز نىللەتتە يۈلعەك ئەخالقىي ئاً تىملەيىەيذىال ئايذىٌ‬ ‫ئىًعايالريىَ قەدىز_قىههىتى بْلىذۇ‪ .‬بۇيذاق جەنئىيەتتە ئادەنلەر ئىقتىعاد ۋە‬ ‫تېخًىما جەَەتتىٌ تۆۋەيزەك ئْرۇيذا ياؼىعىهۇ‪ ،‬لېمىٌ ئۆسىًى خاتىزجەم ۋە‬ ‫بەخىتلىن َېغ قىلىذۇ‪ .‬دېهەك‪ ،‬ئەخالقلىق جەنئىيەت َەقىقىي نەدەيىيەتلىن‬ ‫جەنئىيەت َېعابلىًىذۇ‪ .‬تارىختىٌ بىشوە نەلۇم بْلفاى ئۇيفۇر جەنئىيىتىًىَ‬ ‫تەرتىپىهۇ دەُ َۆلۈنزاى وۇرۇًَىَ سّرلۇق لۈچى يالى قايۇى ۋاظتىعى بىلەى‬ ‫ئەنەط‪ ،‬بەلمى ئەخالقًىَ لۈچى بىلەى ئىذارە قىلىًىپ لەلىەى ئىذى‪ .‬ؼۇٌا‪،‬‬ ‫بىز نىللەت ئەخالقىًىَ نۇلەنهەللىمىًى ناَىيەتتە ؼۇ نىللەتًىَ َْقۇق‬ ‫ئېٍىًىَ تەرەققىي قىلفايلىقىًىَ بىز بەلىىعى‪ ،‬دېيىؽمە بْلىذۇ‪.‬‬

‫بۇ يەردە ؼۇيىهۇ قْؼۇنچە قىلىپ قْيۇػ لېزەلمى‪ ،‬قايعى جەنئىيەت‬ ‫ئەخالقعىشلىققا تْلعا‪ ،‬ؼۇ جەنئىيەتتە سّراۋايلىق ئەۋج ئالىذۇ‪ .‬ئەخالق بىز خىل‬ ‫قارؼىلىق ۋە جىًايەت دەپ قارىلىپ‪ ،‬ئىًعايالر ئېفىز دەرىجىذە دەپعەيذە‬ ‫قىلىًىذۇ‪ .‬بۇيذاق جەنئىيەتتە ئىًعايالر خالىعا ئىؽلىتىپ‪ ،‬خالىعا تاؼالپ‬ ‫قْيىذىفاى بىز خىل ظايهايفا ئايلىًىپ قالىذۇ‪ ،‬ؼۇيىٍذەك ئېفىز جىعهايىي ۋە‬ ‫رَّىي ئاساب ئىچىذە ياؼايذۇ‪َ .‬ەنهە يەريى ۋەَىهە ۋە بەخىتعىشلىن قاپالپ‬ ‫لەتمەى بْلىذۇ‪ .‬بۇيىٍذىٌ نەلۇنمى‪ ،‬ئەخالقعىشلىق پەقەت ئىًعايىيلىق‬

‫‪30‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫چۈؼەيچىعىذىٌ نەَزۇم يالى ئۆسىًىَ نەيبەظىًى َايۋايفا باـاليذىفاى‪،‬‬ ‫لۆرۈيۈؼى ئىًعايفا ئْخؽايذىفاى جايلىقالر تْپىًىَ تۇرنۇػ ؼەللىذىٌ‬ ‫ئىبارەت‪.‬‬

‫ئۇيفۇرالريىَ بىز پۈتۈى تارىخىذىٌ لۆسەتمەيذە‪ ،‬ئۇيفۇرالريىَ ئەخالقى نىللەت‬ ‫خارالتېزلىن ئىذىئْلْوىيە دەرىجىعىىە لۆتۈرۈلىەى‪ .‬ئۇيفۇرالريىَ ئەخالق‬ ‫پەلعەپىعى ـەربتە ‪ 2500‬يىلذىٌ بېزى‪ ،‬يەيى پزّتاوْردىٌ تارتىپ تالى يېتشىفا‬ ‫قەدەر َىهايە قىلىًىپ لەلىەى << ؼەخعىيەتچىلىن ئەخالقى >>‪<< ،‬‬ ‫نەيپەتپەرەظلىن ئەخالقى >>‪َ ( ،‬ېذّيىشم )‪ << ،‬سّراۋايلىق ئەخالقى >>‪،‬‬ ‫<< پەرۋاظىشلىق ئەخالقى >>‪ << ،‬ئۆسىًى نەرلەس قىلىؾ ئەخالقى >> ـا ۋە‬ ‫<< ئەخالقعىشلىق پەلعەپىعى>> وە‪ ،‬ؼۇيىٍذەك يىزاق ؼەرقًىَ << دەرىجە‬ ‫قارىؽى >> ـا تۈپتىٌ قارىهۇ قارؼى بْلۇپ‪ ،‬بۇ ئەخالق تىپىذە لْللېمتىپ ۋە‬ ‫جەنئىيەت ؼەخعىي َاياتًىَ ئالذىفا قْيۇلىذۇ‪ .‬بالىًى لْللېمتىپقا ۋە‬ ‫جەنئىيەتمە پايذىلىق‪ ،‬نەظئۇلىياتچاى ئادەم قىلىپ يىتىؽتۈرۈػ ظاك ۋە َۇى‬ ‫دەۋرىذىٌ تارتىپال ئۇيفۇر ئەخالق تەربىيىعىًىَ ئاظاظى قىلىًىپ لەلىەى‪.‬‬ ‫تېخىهۇ ئېًىق قىلىپ ئېيتعاق‪ ،‬ئۇيفۇر ئەخالقىًىَ ناَىيىتى دەُ ظەنىهىيەت‪،‬‬ ‫َۆرنەت‪ ،‬ئادالەت‪ ،‬ياخؽىلىق‪ ،‬قەدىز_ قىههەت‪ ،‬باراۋەرلىن ۋە بىزلىمًى‬ ‫ئاظاط قىلفاى َالذا‪ ،‬ؼەخعًىَ ئائىلىىە‪ ،‬جانائەتمە‪ ،‬جەنئىيەتمە‪،‬‬ ‫تەبىئەتمە‪ ،‬نىللەتمە‪ ،‬ۋەتەيىە‪ ،‬ؼۇيذاقال ئىًعايىيەتمە ۋە ئۇالريىَ تەقذىزى‪،‬‬ ‫نەۋجۇتلۇقى ۋە ئىعتىقبالىفا بْلفاى نەظئۇلىيىتىذىٌ ئىبارەت ئىذى‪ .‬قىعقىعى‪،‬‬

‫‪31‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇيفۇر ئەخالقى ئىًعايىيلىق ( ئىًعايپەرۋەرلىن ) يى نەقعەت قىلفاى‬ ‫ئەخالقتىٌ ئىبارەت‪ .‬ؼۇ ظەۋەبلىن‪ ،‬ئۇيفۇر تارىخى ۋە ئۇيىٍذىٌ يەلۈيلەيىەى‬ ‫تەجزىبىلەروە ئاظاظەى‪ ،‬ؼۇيذاق دەيهىشلى‪ ،‬ئۆس يۇرتىفا‪ ،‬ئۆس ۋەتىًىىە‪ ،‬ئۆس‬ ‫نىللىتىىە‪ ،‬نىللىي تارىخقا‪ ،‬نىللىي نەدەيىيەتمە ۋە نىللىي ئىعتىقبالفا قارىتا‬ ‫نۇَەببەت‪ ،‬ظاداقەت‪ ،‬نەظئۇلىيەت‪ ،‬ياسارەت‪ ،‬پىذالارلىق ۋە ئۆسىًى بېفىؽالػ‬ ‫رَّى بْلهىفاى َەر قايذاق لىؽى ئەخالقعىش لىؽى َېعابلىًىذۇ‪.‬‬

‫ئۇيفۇر لالظعىملىزىًىَ ئىجادىيىتىذىمى نۇَىو بىز تەرەپ ئەخالق تەتقىقاتىفا‬ ‫لۆٌۈُ بۆلۈػ ئىذى‪ .‬فارابىًى باؼلىًىؾ يۇقتىعى قىلفايذىهۇ ئۇيفۇرالردا‬ ‫ئەخالقًىَ نۇظتەقىل بىز ئىجتىهائىي پەى ظۈپىتىذە تەتقىق قىلىًىپ‬ ‫لېلىۋاتقىًىفا َاسىز ئْى ئىممى ئەظىزدىٌ ئاؼتى‪ << .‬ئْـۇسيانە >>‪<< ،‬‬ ‫ئْرقۇى ئابىذىلىزى >>‪ << ،‬پەسىلەتلىن ؼەَەر ئەَلىًىَ قاراؼلىزى‬ ‫تْـزىعىذا >>‪ << ،‬قۇتادـۇبىلىي >>‪ << ،‬تۈرلىي تىلالر دىۋايى >>‪<< ،‬‬ ‫ئەتەبەتۇُ َەقايىق >>‪ << ،‬نەَبۇبۇُ قۇلۇب >>‪ << ،‬ئەخالقۇُ‬ ‫نۇَعىًىٌ >>‪ << ،‬ئەخالقى جەنىلە >>‪ << ،‬ظىذدىقًانە >>‪ << ،‬لۇللىياتى‬ ‫نەظًەۋىي خەراباتى >>‪ << ،‬ئەدەپ ئاچقۇچى >> ۋە << يەظىُەتى‬ ‫ئانها >>‪ ........‬قاتارلىق ئەظەرلەر ئۇيفۇرالريىَ بۈيۈك ئەخالقًانىلىزى‬ ‫بْلۇپ‪ ،‬بۇ ئەظەرلەردە ئۇيفۇرالريىَ َەر دەۋردىمى ئەخالق ئۆلچەنلىزى‪،‬‬ ‫ئەخالق تەلىهاتلىزى ۋە ئۇيىٍذىمى ئىشچىللىقالر قىههەتلىن نىزاط_ بۈيۈك‬ ‫ئۇيفۇر ئەخالقى بۇيىٍذىٌ لېيىًهۇ ئۇيفۇر نەدەيىيەت تەتقىقاتىًىَ نۇَىو‬

‫‪32‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تېهىعىذىٌ بىزىىە ئايلىًىؽى لېزەك‪ ،‬ئەلۋەتتە‪ .‬ئۇيفۇرالر ئۆسىًىَ ئەخالقىًى‬ ‫لۈچەيتىؽتە يەيە باؼقا نىللەتلەريىَ ئەخالقىًىهۇ ئاالَىذە دىققەت قىلىپ‬ ‫لۆسەتمەى ۋە ئۇالريىَ ئەخالققا ئائىت نەخعۇط ئەظەرلىزىذىًهۇ نەلۇم‬ ‫دەرىجىذە پايذىاليفاى‪.‬‬

‫ئۇيفۇر پەلعەپىعى ناَىيەتتە << ئەخالق پەلعەپىعى >> َېعابلىًىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇرالر بەختلىن‪ ،‬خاتىزجەم‪ ،‬ئىلفار ۋە ئىذىئاُ َاياتًىَ ئاظاظىًىَ ئەخالق‬ ‫ئىمەيلىمىًى‪ ،‬ئەخالقًىَ يېٍى جەنئىيەت‪ ،‬يېٍى ئەۋالد ۋە يېٍى نۇياظىۋەتًى‬ ‫بەرپا قىلىؽىًىَ نەيىۋى ئاظاظى ئىمەيلىمىًى تْلۇق چۈؼىًىپ يەتمەى‬ ‫نىللەت بْلفاچقا‪ ،‬ئەخالقًى بىز خىل ـۇرۇر‪ ،‬ؼەرەپ ۋە بايلىق‪َ ،‬ەتتا بىز خىل‬ ‫لۈچلۈك قْراُ‪ ،‬دەپ بىلىذۇ‪ .‬ؼۇ ۋەجىذىٌ ئۇيفۇرالردا َەربىز ئادەم بەلىىلىن‬ ‫دەرىجىذە ئەخالقىي بىلىهىە ئىىە بْلۇپ يېتىلىذۇ‪َ .‬ەر بىز ئائىلە ئۆس‬ ‫پەرسەيتتىًى ئەخالقلىق قىلىپ تەربىيىلەؼمە َەنهىذىٌ بەلزەك لۆٌۈُ بۆلىذۇ‪.‬‬ ‫بْلۇپهۇ قىش بالىًىَ ئەخالقىفا ئىًتايىٌ دىققەت قىلىذۇ‪ .‬ئۇيفۇرالردا ئەخالق‬ ‫قىش_ ئايالالريىَ وۈسەللىمى‪ ،‬دەپ قارالفاى‪ .‬ئۇيفۇر نىللىي تەپەلمۇرىًىَ‬ ‫دەظلەپمى ۋە َەقىقىي نەَعۇالتى بْلفاى داظتاى ۋە رىۋايەتلەردە قىش_‬ ‫ئايالالريىَ دائىو ؼەرەپ‪ ،‬ئەخالق‪ ،‬قەَزىهايلىق ۋە پىذالارلىقًىَ ظىهۋّلى‬ ‫ظۈپىتىذە تەظۋىزلىًىذۇ‪ .‬وەر دىشى << ؼۈبُىعىشلى‪ ،‬تْققۇس ئْـۇس ( ئۇيفۇر )‬ ‫ئاياللىزى ئىًتايىٌ ئەخالقلىق لېلىذۇ>> دەپ لۆرظەتمەى‪ .‬قىش_ ئايالالريى‬ ‫ئاظزاػ ۋە ئۇالرـا يۈلعەك َۆرنەت بىلەى نۇئانىلە قىلىؾ ئۇيفۇرالردا بىز خىل‬

‫‪33‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەقىذىىە ئاياليفاى‪ .‬بۇ جەَەتتە ئۇيفۇرالر َەر قايذاق بىز نىللەتمە ئۈلىە‬ ‫بْلفۇدەك نەدەيىيەت ئاظاظلىزىفا ئىىە‪ .‬ظىياظىي ۋە ئىجتىهائىي لزسىعلەر‬ ‫ئېفىزالؼقاى چاـالردىهۇ ئۇيفۇرالر نىللەت خارالتېزلىن ئەخالقىي‬ ‫چۈؼمۈيلۈلمە دۇچ لەلىەى ئەنەط‪ .‬قەدىهمى يۇيايلىقالريىَ ئېتىقادىذا ئافزّدت‬ ‫ئىعىهلىن بىز ؼەَۋايىيلىق ۋە بۇسۇقچىلىق تەٌزىعىًىَ بْلفايلىقى‪ ،‬ئۇيىَ‬ ‫ئىًعايالرـا ئەخالقعىشلىقًى تارقىتىؾ بىلەى نەؼفۇُ بْلىذىفايلىقى ظۆسلەيعە‪،‬‬ ‫قەدىهمى ئۇيفۇرالريىَ ئېتىقادىذىمى ئۇناي ۋە ئايشىت دېىەى رَّالر ئايالالريىَ‬ ‫ئەخالقىًى قْـذىفۇچى ئىالَالر ظۈپىتىذە ظۆسلىًىذۇ‪ .‬دېهەك‪ ،‬ئۇيفۇرالريىَ‬ ‫ئەخالقىًىَ بىز ئاالَىذىلىمى نەيبە جەَەتتىٌ ئېتىقادقا باـلىًىؽىذۇر‪.‬‬ ‫ئۇيفۇرالر نىَ يىلذىٌ بېزى ئېتىقاد قىلىپ لېلىۋاتقاى ئىعالم دىًىهۇ ناَىيەت‬ ‫جەَەتتە << ئەخالق دىًى>> بْلۇپ‪ ،‬بۇ دىًهۇ ئۇيفۇرالريىَ ئەخالقتا‬ ‫يۈلعىلىؽىىە لۈچلۈك تەظىز لۆرظەتمەى‪ .‬ئۇيفۇرالريى ئىلىهىي ئاتالفۇ بىلەى‬ ‫تەرىپلەؼمە تْـزا لەلعە‪ << ،‬ئەخالقؽۇياط نىللەت >> دېىەى يام ئۇالرـا ئەً‬ ‫يارىؽىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇيفۇرالر نىالدىيىذىٌ بۇرۇيقى ظاك ۋە َۇى دەۋرىذىٌ تارتىپ تالى ‪- 20‬‬ ‫ئەظىزيىَ ئاخىزلىزىفا قەدەر ئەخالقًى لۈچلۈك تۈردە نۇَاپىشەت قىلىپ‬ ‫لەلذى‪ .‬بۇ جەريايذا ئْتتۇرا ئاظىياـا ۋە ئۇيفۇرالر ئارىعىفا لەلىەى َەرقايعى‬ ‫ئەُ ئەلچىلىزى‪ ،‬ظاياَەتچىلىزى‪ ،‬تەلؽۈروۈچىلىزى‪ ،‬ظْدىىەرلىزىًىَ ئەً‬ ‫دىققىتىًى تارتقىًىهۇ دەُ ئۇيفۇر ئەخالقى ئىذى‪ .‬ۋاً يەيذى‪ ،‬وەردىشى‪،‬‬ ‫جاَىشى‪ ،‬ئىشسەتۇلال‪ ،‬پىزصىۋالىعمى‪ ،‬پېۋظْف‪ ،‬ۋە جاً جىجۇً قاتارلىقالر‬

‫‪34‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇيفۇرالريىَ ئەخالقىي ئۈظتۈيلۈللىزى َەققىذە نەخعۇط ئەظەرلەريى ۋە‬ ‫خاتىزىلەريى ياسـاى‪ .‬بۇالردىٌ بىز نىعاُ ئالذىفاى بْلعاق‪ ،‬پېۋظْفًىَ‬ ‫‪ - 1898‬يىلى پېتزبْروذا يەؼز قىلىًفاى << ئاظىيا ئىىىشلىمىذە‬ ‫لۆروەيلىزىو>> دېىەى لىتابىذا‪ - 19‬ئەظىزدىمى ئۇيفۇر جەنئىيىتىذە قايۇيفا ۋە‬ ‫ئەخالققا يات َەرىمەتلەريىَ يىعبىتىًىَ ياۋرۇپادىمى ئەً تەرەققىي قىلفاى‬ ‫دۆلەتتىًهۇ تۆۋەى تۇرىذىفايلىقى َەققىذە ئىعپات بېزىلىەى‪ .‬نايا بۇ ئەخالققا‬ ‫تايايفاى ئۇيفۇر َاياتىًىَ ۋە تۇرنۇػ تەرتىپىًىَ يات نىللەت يەسىزىذىمى بىز‬ ‫ئىپادىعى‪.‬‬

‫ؼۇيذاق بْلفىًىفا قارىهاي‪ ،‬ئۇيفۇرالر بۈوۈيمى لۈيذە ئېفىز ئەخالق لزسىعىفا دۇچ‬ ‫لەلهەلتە‪ .‬ئْتتۇرا_ باؼاليفۇچ نەلتەپلەريىَ ئەخالق تەربىيىعى بېزىؾ‬ ‫رّلىًىَ ئاجىش بْلۇؼى‪ ،‬ياػ_ ئۆظهۈرلەريىَ نىللىي تارىخ ۋە نىللىي‬ ‫نەدەيىيەت بىلەى تْيۇؼۇػ پۇرظىتىًىَ يْق دېيەرلىن بْلۇؼى‪ ،‬ئىجتىهائىي‬ ‫ؼارائىت ۋە تۇرنۇػ ئېُتىياجى تۈپەيلىذىٌ ئْخؽىهىفاى ئەخالق ئېٍىفا ئىىە‬ ‫نىللەتلەر بىلەى بْلفاى تۈرلۈك ئۇچزىؽىؽالريىَ لۆپىيىؽى‪ ،‬جەنئىيەتتە َەر‬ ‫خىل نۇددىئادىمى تەربىيىلەػ ۋە تەؼۋىقات ۋاظتىلىزىًىَ لۆپىيىؽى ئارقىلىق‬ ‫( تەرجىهە ئەظەرلەر‪ ،‬وېشىت_ صّرياُ‪ ،‬لىًْ‪ ،‬تېلېۋىشّر‪ ،‬رادىئْ‪ ،‬لْنپيۇتېز ۋە‬ ‫َەر خىل يىفىلىؾ قاتارلىقالر ئارقىلىق) ئىلفار تەرەپ بىلەى بىزوە يات‬ ‫ئەقىذىلەريىَ تارقىلىپ لىزىؽى‪ ،‬تايعىخايا‪ ،‬دېعمْخايا‪ ،‬نەيخايا‪ ،‬لېچىلىن‬ ‫بەسنىخايىالرـا ئْخؽاػ نەدەيىيەت يۇيذىخايىلىزىًىَ لۆپلەپ ئېچىلىؽى‬

‫‪35‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىلەى ئەقىذىًىَ ظۇظالپ لېتىؽى‪ ،‬جەنئىيەتتىمى تۈرلۈك ئىجتىهائىي‬ ‫بېعىهالر ۋە ئىؽعىشلىقالر تۈپەيلىذىٌ ئىزادىًىَ‪ ،‬ـايىًىَ وۇنزاى بْلۇؼى‪،‬‬ ‫ئىًعايًىَ لىؽىلىن ئاالَىذىلىملىزىىە ئەنەط‪ ،‬بەلمى دەرىجە ۋە ياراتقاى‬ ‫يەتىجىلىزىىە قاراپ تىپقا ئايزىؽتەك خىشنەت نەيتىقىعىًىَ لۈچىيىؽى‪،‬‬ ‫َاياتلىقًى بىز خىل لۈرەػ دەپ بىلىپ‪ ،‬ئاجىشالريى ئېتىبارظىش قالذۇرۇػ‬ ‫ئارقىلىق‪ ،‬ؼەخعىيەتچىلىمًى يىتىلذۈرىذىفاى رىقابەت ئېٍىًىَ ئەۋج ئېلىؽى‪،‬‬ ‫پەقەت ناددىي ۋاظتىالرـا ئېزىؽىؽًىال بەختًىَ بەلىىعى دەپ قاراپ‪ ،‬نەيىۋى‬ ‫َاياتًىَ ئۇلۇـلۇقى ئۇيتۇلفاى تۇرنۇػ ئۇظۇلىًىَ تۈپ نەقعەتمە ئايلىًىؽى‪،‬‬ ‫خىشنەتًى ئالذىًقى ئْرۇيفا قْيۇپ‪ ،‬ظائەتلەپ‪ ،‬نىًۇتالپ‪ ،‬ظىمۇيتالپ‬ ‫ئىؽلەپ‪ ،‬لىؽىلىن َايات ۋە ئۇيىَ تۈرلۈك سۆرۈرىيەتلىزىًى ئىممىًچى ئْرۇيفا‬ ‫قْيۇػ‪َ ،‬ەر قايذاق بىز تۇرنۇػ نىشايلىزىفا قارىتا ئىلهىي ئۆلچەم بىلەى‬ ‫نۇئانىلە قىلىذىفاى ( َە دېعىال ئەقىلچىل بْلۇؼًى تەرـىب قىلىذىفاى )‬ ‫قاراؼًىَ لۈچىيىؽى‪ ،‬تېخًىمىلىق تەرەققىياتالريىَ بىز قاتار ظۈيئىي ۋە ظاختا‬ ‫قىههەت ئۆلچەنلىزىًى ئْتتۇرىفا چىقىزىؽىذەك ئەَۋالالريىَ َەنهىعى‬ ‫ئەخالقىي بۇسۇلۇؼًى پەيذا قىلفاى ئانىلالر َېعابلىًىذۇ‪ .‬ئەخالقىي بۇسۇلۇػ‬ ‫َاسىز بىز تۈرلۈم ياؼالردا ( ئاظاظلىقى ئەيئەيىۋى ئايًىؾ‪ ،‬خزّئىٌ چېمىؾ‪،‬‬ ‫ظاتقۇيلۇق‪َ ،‬اراقمەؼلىن‪ ،‬ئْـزىلىق‪ ،‬قىهارۋاسلىق‪ ،‬پاَىؽۋاسلىق ۋە‬ ‫ؼەَۋايىيلىق ) بىز قەدەر وەۋدىلىن َالذا لۆرۈلهەلتە‪ .‬بۇ خىل َالەت َەر قايذاق‬ ‫لىؽىًى تەبئىي َالذا نىللەتًىَ ئىعتىقبالىذىٌ ئۈنىذظىشلەيذۈرىذۇ‪.‬‬

‫‪36‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نەلۇنمى‪َ ،‬ەر قايذاق جەنئىيەتتە ‪ 24_ 14‬ياػ ئارىعىذىمى قىش_ ئْـۇلالر‬ ‫نىللەتًىَ ياؼلىزى َېعابلىًىذۇ‪ .‬ظاـالم‪َ ،‬ەرىمەتچاى‪ ،‬سېًُى ئْچۇق ياؼالر‬ ‫تۈيۈوۈيًى بۈوۈيىە تۇتاؼتۇرىذىفاى لۆۋرۈك‪ ،‬ئەتىًىَ لېچىعىًى يْرۇتىذىفاى‬ ‫نەؼئەُ‪ .‬نىللەتًىَ تەقذىزى يۇقتىعىذىٌ ئېيتقايذا‪ ،‬ياؼالر لۈچ‬ ‫لۆرظەتمۈچىلەر ۋە َاياتىًى پىذا قىلفۇچىالردۇر‪ .‬ياؼالر تۈوەؼعە ئەتىهىش‬ ‫قاراٌفۇ بْلىذۇ‪ ،‬ئىعتىقبالىهىش تۈوىؽىذۇ‪َ .‬ۆر تەپەلمۇر‪َ ،‬ەر قايذاق يەرظىًى‬ ‫ئۆوىًىؾ قىشـىًلىقى‪َ ،‬ەقىقەتمە‪ ،‬ۋەسىيەتمە بْلفاى تەيقىذچىلىن‪ ،‬تەيتەربىيە‬ ‫بىلىهلىزى ۋە ظەيئەتمە بْلفاى َەۋەط‪ ،‬قاراؼتىمى يېٍىلىق‪ ،‬پىمىزدىمى‬ ‫ئىًقىالبچىلىق َەر بىز دەۋريىَ ۋە َەر بىز نىللەتًىَ ياؼلىزىذا بار‬ ‫خۇظۇظىيەت َېعابلىًىذۇ‪ .‬ؼۇ ۋەجىذىٌ‪ ،‬ۋەتەى‪ ،‬نىللەتًى لۈچەيتىؾ ۋە‬ ‫وۈللەيذۈرۈػ ئىعتىمىذىمى ۋەتەيپەرۋەرلەريىٍهۇ‪ ،‬ۋەتەى‪ ،‬نىللەتًى‬ ‫چۈؼمۈيلەؼتۈرۈػ ۋە يْقىتىؽًى نەقعەت قىلفاى ۋەتەى خائىًلىزىًىَ‪،‬‬ ‫تارىخى ۋە ئىذىئْلْوىيىلىن دۈؼهەيلەريىٍهۇ يىؽايى دەُ ياؼالرـا قارىتىلىذۇ‪.‬‬

‫ياؼالريى ئەخالقىي بۇسۇلۇؼتىٌ ظاقالپ‪ ،‬لەلىۈظىًى ئۇالرـا ئانايەت قىلىپ‬ ‫تاپؽۇرۇػ ئۈچۈى ئۇيفۇرالردا بىز قېتىهلىق ئەخالق ئىًقىالبىي ئېلىپ بېزىؾ‬ ‫سۆرۈرىيىتى تۇـۇلهاقتا‪ .‬بۇيىَ تۈيجى قەدىهى يەيىال نىللىي نەدەيىيەتمە‬ ‫نۇراجىئەت قىلىؽتىٌ باؼلىًىذۇ‪ .‬چۈيمى‪ ،‬نىللىي نەدەيىيەت << نىللەت‬ ‫بْلۇپ تۇرۇؼًىَ ئاظاظىي ئېلېهېًتى بْلفىًىذەك‪ ،‬يەيە نىللەت َالىتىذە‬ ‫تەرەققىي قىلىؽًىٍهۇ ئاظاظىي ؼەرتىذۇر‪َ .‬ەربىز نىللەت نۇتلەق َالذا بىز‬

‫‪37‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نىللىي نەدەيىيەتمە ئىىە بْلىذۇ‪َ ،‬ەربىز نىللىي نەدەيىيەتهۇ بىز نىللەتًى‬ ‫يارىتىذۇ‪ >>.‬بىش نىللىي نەدەيىيەتًى‪ ،‬يەيە تىلىهىش‪ ،‬تارىخىهىش‪ ،‬رَّىهىش‪،‬‬ ‫دىًىهىش‪ ،‬ئەدەبىياتىهىش‪ ،‬ظەيئىتىهىش‪ ،‬ئۆرپ_ ئادىتىهىش‪ ،‬ئەيئەيىهىش ۋە‬ ‫قىههەت قارىؽىهىشيى قېشىپ چىقىپ‪ ،‬پۈتمۈُ تۇرنۇػ تەرتىپلىزىًى ۋە تەربىيە‬ ‫ئۇظۇلىًى نىللىي نەدەيىيەت ئاظاظىفا قۇرۇؼقا نۇۋەپپەق بْلفايذىال‪ ،‬ئايذىٌ‬ ‫ئەخالقًى ظاپالؼتۇرۇؼًىَ‪ ،‬نىللىي لىهلىن تۇرـۇسۇؼًىَ ۋە يېٍى تارىخ‬ ‫يارىتىؽًىَ تۈيجى ـەلبىعىىە ئېزىؽمەى بْلىهىش‪ .‬ؼۇيى بىلىؾ لېزەلمى‪،‬‬ ‫‪ - 21‬ئەظىز َەر يەرظىًىَ ئەً ياخؽىعىًى‪ ،‬ئەً وۈسىلىًى‪ ،‬ئەً‬ ‫نۇلەنهىلىًى ياػ_ ئۆظهۈرلەروە اليىق لۆروەى نىللەتًىَ ئەظىزى بْلىذۇ‪.‬‬

‫ئەظمەرتىؾ‪ :‬بۇ يْلاليها پەقەت دىيارىو نۇيبىزىىىال نەيعۇپ ‪ .‬باؼقىالريىَ‬ ‫يْللىفۇچىًىَ رۇخعىتىًى ئالهاي ‪ ،‬باؼقا نۇيبەرلەروە لۆچۈرۈپ چاپلىًىؽىفا ۋە‬ ‫ئۇلىًىؾ قىلىؽىفا بْلهايذۇ !‬

‫ئاپتْرى_ ئۈرۈنچى ؼەَەرلىن ئالىي تْلۇق ئْتتۇرا نەلتەپ ئْقۇتقۇچىعى_‬ ‫يۈظۈپجاى ياظىٌ‪.‬‬ ‫بۇالق صّريىلىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=1979&keyword‬‬

‫‪38‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئارقىذا قالفاى ئْقۇـۇچىالر ۋە ئۇالريى يېتەللەػ‬ ‫ئۇظۇلى‬

‫ئارقىذا قالفاى ئْقۇـۇچىالر ؼەلىللىًؽًىَ ظەۋەبلىزى ياَايىتى نۇرەلمەپ‬ ‫بْلۇپ‪ ،‬جەنئىيەت‪ ،‬نەلتەپ ۋە ئائىلە تەربىيىعىًىَ َەر قايعى تەرەپلىزىىە‬ ‫چېتىلىذۇ‪ .‬ؼۇٌا‪ ،‬ئۇالريى يېتەللەؼتىهۇ ئۇالريىَ ئارقىذا قېلىؽىًىَ لْيمزېت‬ ‫ظەۋەبلىزىًى تېپىپ چىقىپ‪ << ،‬لېعەلىە قاراپ دّرا بېزىپ>> ئۇالريى‬ ‫ئۈيۈنلۈك َالذا تْـزا يېتەللەػ لېزەك‪.‬‬

‫‪. 1‬ئارقىذا قالفاى ئْقۇـۇچى ؼەلىللىًؽًىَ ظەۋەبلىزى‬

‫لۆپ ظايذىمى ئارقىذا قالفاى ئارقىذا قالفاى ئْقۇـۇچى دەپ قارايذىفاى‬ ‫بالىالريىَ َەنهىعىذە‪ ،‬ئۆسىىە بْلفاى ئىؽەيچ لەنچىل‪ .‬ئۆسىًى َەر دائىو‬ ‫باؼقىالردىٌ تۆۋەى چاـاليذۇ‪ .‬ئەنها‪ ،‬ئۇيى ظىزتىفا ئاؼمارا ئىپادىلەپ‬ ‫چىقارنايذۇ‪<< .‬ياـلىق قاپاق َاناى ياـلىق قاپاق>>‪<< ،‬نەى ياخؽى بْالي‬ ‫دېعەنهۇ‪ ،‬باؼقىالر نېًى ياخؽى دەپ قارىهايذۇ‪ ،‬ؼۇٌا‪ ،‬قايچە تىزىؽعانهۇ‬

‫‪39‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىمار>> دەپ قارايذۇ‪ .‬بۇيذاق ئْقۇـۇچىالرـا ئْقۇتقۇچىالرنۇ ئىؽەيهەيذۇ‪،‬‬ ‫ئۇالرـا يېقىًالؼهايذۇ‪ ،‬ئۇالرـا لۆٌۈُ بۆلهەيذۇ‪ .‬چۈؼەيهەيذۇ‪ ،‬قْللىهايذۇ‪،‬‬ ‫ياردەم بەرنەيذۇ‪َ ،‬ېعذاؼلىق قىلهايذۇ‪ .‬يەتىجىذە‪ ،‬ئۇالر ئۆسىًى تېخىهۇ‬ ‫تاؼلىۋېتىذۇ‪.‬‬ ‫‪ ) 2‬ئارقىذا قالفاى ئْقۇـۇچىالريىَ ئەقىل تەرەققىياتى يېتەرلىن بْلهىفايلىقتىٌ‬ ‫بىز قىعىو ئْقۇـۇچىالر ئۆوىًىؽتە ئارقىذا قېلىپ‪ ،‬بىش ئېيتىۋاتقاى ئۆوىًىؽتە‬ ‫ياچار‪ ،‬ئارقىذا قالفاى ئْقۇـۇچىالر بارلىققا لېلىذۇ‪ .‬بۇ خىلذىمى بالىالريىَ‬ ‫دەرظخايىذا دىققىتى ئاظاى نەرلەسلەؼهەيذۇ‪ ،‬سېًُى چېچىلىپ لېتىذۇ‪،‬‬ ‫لۆسىتىؽى ئىًچىمە‪ ،‬ئەظتايىذىل ئەنەط‪ ،‬ؼەيئىلەريى چاال_پۇچۇق‪ ،‬يۈسەلى‬ ‫لۆسىتىپ تْختاپ قالىذۇ‪ ،‬ناَىيىتىىە ئۆتەلهەيذۇ‪ .‬خاتىزىعى ياخؽى ئەنەط‪،‬‬ ‫دەرط نەسنۇيلىزىًى ئاظاى ئۇيتۇپ قالىذۇ‪ .‬تەظەۋۋۇرى نُْ‪ ،‬جايلىق ئەنەط‪.‬‬ ‫‪ ) 3‬ئەخالقى ياچار ئْقۇـۇچىالر‪ .‬ئاظاظلىقى ئْقۇتقۇچىالر بۇ خىلذىمى‬ ‫ئْقۇـۇچىالرـا ئىؽەيهەظلىن‪ ،‬چۈؼەيهەظلىن پْسىتعىيىعى تۇتقايلىقتىٌ بۇ‬ ‫خىلذىمى ئْقۇـۇچىالريى يېتەللەؼمە لۆٌۈُ بۆلهەيذۇ‪ .‬تەربىيە ئۇظۇلى‬ ‫ئاددىي‪ ،‬قْپاُ‪َ ،‬ە دېعىال ئۇرىذۇ‪ ،‬تىلاليذۇ‪ .‬ئۇالريىَ ـْرۇرىفا تېىىذىفاى‬ ‫ظۆسلەر بىلەى ئەيىبلەيذۇ‪ .‬داۋلى ئارقىلىق قايىل قىلهاي نەجبۇرالػ‪ ،‬بېعىو‬ ‫ئىؽلىتىؾ‪ ،‬قْرقۇتۇػ ۋاظتىلىزىذىٌ پايذىلىًىپ تەربىيە ئېلىپ بارىذۇ‪.‬‬ ‫يەتىجىذە ئۆسىًىَ ئارسۇ قىلفىًىذىٌ ئەلعىًچە بْلۇپ چىقىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 2‬ئارقىذا قالفاى ئْقۇـۇچىالريى يېتەللەؼًىَ چارىعى‬

‫‪40‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪<< ) 1‬ئۆوىًىؽتە ياچار>> ئْقۇـۇچىالرـا يۇقتىلىق َالذا‪ ،‬ئۇالريىَ ئۆوىًىؽمە‬ ‫بْلفاى قىشىقىؽىًى يېتىلذۈرۈػ‪ ،‬ئۇالريىَ ئىؽەيچىعىًى تۇرـۇسۇػ‪،‬‬ ‫ئْقۇتقۇچى ئۇالرـا لۆپزەك لۆٌۈُ بۆلۈػ‪ ،‬ئۇالريىَ ئەقلىي قابىلىيىتىًى‬ ‫يىتىلذۈرىؽىىە ئەَهىيەت بېزىؾ لېزەك‪.‬‬ ‫‪<< ) 2‬ئەخالقى ياچار>> ئْقۇـۇچىالرـا يىعبەتەى داۋلى ئارقىلىق قايىل قىلىؾ‪،‬‬ ‫ئىلهىي‪ ،‬يۇنؽاق‪ ،‬ظىلىق نۇئانىلە قىلىؾ‪ ،‬ـۇرۇرىفا تەوهەظلىن لېزەك‪ .‬بىشدە‪:‬‬ ‫<< ياخؽى وەپ تاؼًى يارار‪ ،‬ياناى وەپ باؼًى>> دەيذىفاى ناقاُ بار‪ .‬ؼۇٌا‬ ‫بۇ خىلذىمى ئْقۇـۇچىالريىَ ئىزادىعىًى لۈچەيتىؾ ئارقىلىق ئۇالريىَ‬ ‫خاتالىقلىزىًى تۈسىتىؽمە پۇرظەت يارىتىپ بېزىؾ‪ ،‬ئالذىزاپ لەتهەظلىن‪،‬‬ ‫تەدرىجىي ئىلىىزلەػ پزىًعىپى بْيىچە ئاس‪-‬ئاسدىٌ‪ ،‬ئاظتا_ئاظتا ئۆسوىزىؽمە‬ ‫يېتەللەػ لېزەك‪ .‬ئۇالردا ؼەلىللىًىپ قالفاى ئەنەط‪ ،‬ئەلۋەتتە‪ .‬ؼۇٌا‬ ‫ئۇالريىَ ئۆسوىزىؾ ياظاپ‪ ،‬تۈسۈلۈپ ياخؽى ئادەم بْلۇؼىفا بەلىىلىن ۋاقىت‬ ‫لېتىذۇ‪ .‬بۇيىَ ئۈچۈى ئْقۇتقۇچى ئالذىزاقعايلىقتىٌ ظاقلىًىپ‪ ،‬ظەۋرچاى‬ ‫بْلۇؼى لېزەك‪.‬‬ ‫‪<< ) 3‬ئېفىز لېعەُ>> ئْقۇـۇچىالرـا قارىتا ظەۋىزچايلىق بىلەى قەتئىي‬ ‫بْؼاؼهاي ئىشچىل تۈردە نېُىز_نۇَەببەت بىلەى تەظىزلەيذۈرۈػ‪ ،‬داۋلى‬ ‫ئارقىلىق قايىل قىلىؾ‪َ ،‬ەرىمەت بىلەى يېتەللەػ‪<< ،‬لېعەلىە قاراپ دّرا‬ ‫بېزىؾ>> بۇيذاق ئْقۇـۇچىالريى لەنعىتهەي‪ ،‬ئۇالريىهۇ َۆرنەتلەپ‪ ،‬ئۇالردا‬ ‫ئاسدۇر_لۆپتۇر ئىلىىزلەؼلەر بْلعىال تەقذىزلەػ‪ ،‬ناختاػ ئۇظۇلىًى قْللىًىؾ‪،‬‬

‫‪41‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەً ياخؽىعى بۇيذاق ئْقۇـۇچىالريىَ ۋۇجۇدىذىمى <<ئاالَىذىلىملەريى>>‬ ‫تېپىپ چىقىؽقا ناَىز بْلۇپ‪ ،‬ئارتۇقچىلىقى ئارقىلىق يېتەرظىشلىمًى تْلۇقالػ‬ ‫پزىًعىپى بْيىچە‪َ ،‬ەر بىز ئْقۇـۇچىفا ئْبيېمتىپ‪ ،‬ئادىل باَا بېزىؾ‪،‬‬ ‫دېهْلزاتىن باؼقۇرۇػ‪ ،‬باراۋەر نۇئانىلە قىلىؾ السىو‪.‬‬

‫ئاپتْرى_ ئۈرۈنچى ؼەَەرلىن ‪ - 62‬باؼاليفۇچ نەلتەپتىٌ پەرىذە بەلزى‪.‬‬ ‫ؼىًجاً نائارىپى صّريىلىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2918&keyword‬‬

‫خاظىيەتلىن قۇياػ‬ ‫ئۆنەر ئْظهاى ؼىپائى‬

‫( يەظىز )‬

‫قۇياػ _ لۈيىەيلەروە ئالتۇى يۇرىًى ظېخىيلىق بىلەى چاچقۇچى؛ يېلىَ _‬ ‫يالىٍاچالرـا نېُىز _ ؼەپقەت تْيىًى ياپقۇچى ظەييارە‪ .‬ئەپعۇظمى‪ ،‬جۇدۇيلۇق‬

‫‪42‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قىؽًىَ ئۇسۇى لېچىلىزىذە ئۆس ئىؽزەتخايىعىفا لىزىپ تۈى پەيشىًى‬ ‫ظۈرىۋاتقايذا‪ ،‬ئۇ ئىللىق يۇرىفا تەؼًاالريى ئېعىىە ئاالنذىفايذۇ؟ بىزاق نەى <<‬ ‫قۇياػ >> دېىىًىهذە لۈيىەيال ئەنەط‪ ،‬تەظمەي بۇلۇً _ پۇچقاقالرـىهۇ پارالق‬ ‫يۇر‪ ،‬يۇقىزى َارارەت بەخؾ ئېتىۋاتقاى ؼۇيذاق بىز ئاجايىپ نەۋجۇدات‬ ‫رَّىيىتىو ئاظهىًىذا چاراقالپ تۇرىذۇ‪ .‬ئۇ بْلعىهۇ نەرىپەت نۇئەلمىلى _‬ ‫ئْقۇتقۇچى!‬

‫ئْقۇتقۇچى – تېٍىزقىفايالرـا يىؽاى‪ ،‬سەربىذارالرـا سەپەر‪ ،‬ئەسوۈ لۆٌۈللەروە‬ ‫خۇػ خەۋەر‪ ،‬ئانالعىشالرـا ئىهماى ئاتا قىلفۇچى جاَايًانە؛ يائۈنىذ‪،‬‬ ‫يىهجايالر نەيشىلىًى ئۈنۈد يۇرى بىلەى‪ ،‬ياداى قەلبلەريى َېمهەت وۆَىزى‬ ‫بىلەى يْرۇتقۇچى ئۆچهەط نەؼئەُ؛ َاجەتهەيلەر ئۈچۈى ناٌفىًىفا تاپاى‬ ‫َەققى‪ ،‬ظۆسلىىىًىىە ظاخاۋەت‪ ،‬بىلىو بەخىؾ ئەتمىًىىە بەدەُ‪،‬‬ ‫يېتەللىىىًىىە َەدىيە تەلەپ قىلهايذىفاى خالىغ پەرۋىؽمار؛ نۈؼمىالت‬ ‫تاـلىزىًى جاظارەت باسـىًى بىلەى لۇلۇم – تالقاى قىلىۋاتقاى پەرَات؛‬ ‫نەرىپەت تەؼًالىقى بىلەى چاٌقىفايالريى جىعهىذىمى قاى ؼەربىتى بىلەى‬ ‫قايذۇرۇۋاتقاى ئابىُايات؛ ۋۇجۇدى ئىلىو – پەى يۇرىفا ئايلىًىپ‪ ،‬قاراٌفۇ‬ ‫( ياداى ) دىلالر يى يْرۇتۇػ يْلىذا لۆيۈپ ئېقىۋاتقاى ظېُىزلىن ؼام؛ قۇرۇپ‬ ‫لېتىؽًى خىيالىفىهۇ لەلتۇرنەي‪ ،‬ئېقىٌ تارتىپ قاقؽاُ لۆچەتلەر ـْلىًى‬ ‫بىخاليذۇرىۋاتقاى پۈتهەط بۇالق؛ چاراظالپ لۆيۈؼتىٌ چىققاى َارارىتى بىلەى‬ ‫بىلىهعىشلىن ؼىۋىزـىًىذا جۇدۇقاپ لەتمەيلەروە ئىععىقلىق بېزىۋاتقاى‬

‫‪43‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئاتەػ؛ ئىلىو‪ -‬ئېزپاى وۈلؽىًىذىٌ ؼىزيە يىفىپ‪ ،‬نەيىۋىيىتى سەئىپىلەروە‬ ‫تەقذىو قىلفۇچى َەظەُ َەرىعى؛ قىپقىشىل قېًىذى ئاپئاق ظۈت ئايزىپ‬ ‫ظۆيۈنلۈك پەرسەيتىًى پەرۋىؾ قىلفۇچى ئېشىش ئايا‪.‬‬ ‫ئْقۇتقۇچى – نەرىپەت‪ ،‬ئىلىو – َېمهەت دەرظى بېزىۋاتقاى نۇيبەردە‬ ‫ئەپالتْيذىٌ دايا‪ ،‬ئەۋلىياالردىٌ ئەال‪ ،‬رۇظتەنى داظتايذىٌ لۈچتۈٌىۈر‪،‬‬ ‫َاتەنذىٌ ظېخى‪ ،‬خىشىزدىٌ تەدبىزلىمى‪ ،‬ؼۇ دەقىقىذە ۋۇجۇدىًى ؼاوىزت‬ ‫ئىؽقى ئەظىز ئەتمەى؛ بارلىقىًى ؼۇ ظەبىي يْتىالرـا ؼەرتعىش ئاتاپ نۇرادىفا‬ ‫يەتمەى ـالىپ ؼاٍ!‬ ‫دەرظخايلىق نىًۇتلىزىذا ئْقۇتقۇچىًىَ دىققىتىًى تەپەلمۇر ئاظهىًىذىٌ‬ ‫قْـلىيااليذىفاى‪ ،‬ۋۇجۇدىًى دەرظخايىذىٌ ئايزىيااليذىفاى لۈچ نەۋجۈتهۇ؟‬ ‫_ ياق! نىَ نەرتىۋە ياق!!!‬ ‫ئْقۇتقۇچى ظىًىپ قەظىزىذە ؼۇيذاق وىىايىت‪ ،‬ؼۇيذاق ئالىيجاياپ خاقايمى‪،‬‬ ‫ئۇيىَ جىعهىًى چەيلەػ‪ ،‬لۆٌلىًى ؼەيتاى جىلۋىعى ئايًىتىؾ‪ ،‬ئىزادىعىًى‬ ‫تىلعىهالر ظاراظىهى داجىتىؾ نۇنمىٌ ئەنەط! چۈيمى ئۇ ئاؼۇ دەقىقىلەردە‬ ‫جاَالەت پەردىعىًى يىزتىپ ظۈبُىًى يْرۇتۇۋاتقاى‪ ،‬ـەپلەت ئۇيقۇظىذا خْرەك‬ ‫تارتىۋاتقايالريى جاراٌلىق ئاۋاسى بىلەى ئْيفىتىۋاتقاى تاً خْرىشىذۇرلى‪،‬‬ ‫ۋۇجۇدى ئْقۇـۇچىلىزى ئىؽقىذا ظېُىزلەيىەى نەؼۇقە‪.‬‬ ‫پەقەت ۋە پەقەت ئۇيىَ قْرقىذىفىًى‪ -‬ؼاوىزتىًىَ تەؼًالىقىًى‬ ‫قايذۇرالهاظلىق‪ ،‬ئۈنۈد – ئارسۇظىفا يەتمۈسەلهەظلىن‪ ،‬ئىللەتلىزىًى‬ ‫لەتمۈسەلهەظلىن‪......‬‬

‫‪44‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىزاق ؼۇيىعىهۇ َەنهىىە ئېًىقمى‪ ،‬ئْقۇتقۇچى دېىەى قايذاقتۇر ظاناۋى سات‬ ‫ئەنەط‪ ،‬ئادەم؛ بىز تْـزام ياى يېعە تْيىذىفاى‪ ،‬بىز ئْتالم ظۇ ئىچعە قايىذىفاى‬ ‫رېئاُ ئىًعاى‪ .‬لېمىٌ ئْقۇتقۇچى ؼۇيذاق ئاالَىذە ئىًعايمى‪ ،‬ئۇيىَ‬ ‫تْيهايذىفىًى _ بىلىو‪ ،‬قايهايذىفىًى _ بىلىو تارقىتىؾ‪ .‬ئْقۇتقۇچى لىو‬ ‫بْلىؽىذىٌ قەتئىيًەسەر ئۆس نىللىتىًىَ َۈجەيزىعى؛ بۇ َۈجەيزە – ئۆس‬ ‫ؼىجائىتى بىلەى يېٍىچە سانايىۋى ئەۋالد يارىتىذىفاى لانالەت ئىىىعى‪ ،‬تۆۋەى‬ ‫قاتالم‪ ،‬ياچار ؼارائىت‪ ،‬ئاسـىًە تەنىًاتقىهۇ قايائەتلىًىپ جاپالىق ئىؽلەۋاتقاى‪،‬‬ ‫وۈسەُ لەلىۈظى ئۈچۈى نەٌىۈلۈك ئابىذە تىملىىۈچىلەريى تىزىؽىپ –‬ ‫تىزنىؽىپ ئاپىزىذە قىلىۋاتقاى قۇدرەتلىن لۈچ! ئۆس نىللىتىًى جاَاى‬ ‫نىللەتلىزى قاتارىذا باػ لۆتۈرۈپ تۇرااليذىفاى قىلىؾ يْلىذا‪ ،‬ئىلىو – پەيًىَ‬ ‫يۈلعەك چْققىعىفا يانىؽىؾ داۋىًىذا تېزەجەپ ئالفا ئىلىىزلەۋاتقاى‪ ،‬ۋەتەى –‬ ‫نىللەتًىَ َانىيعى‪.‬‬ ‫بۇ دۇييا قايعى خاقاى‪ ،‬قايعى ۋەسىز‪ ،‬قايعى ئالىو – تېخًىن‪ ،‬قايعى دايا‬ ‫ياسـۇچى – ؼائىز ۋە قايعى بىز ئاددىي ئىًعاى يالى ئەقىلذار پەيالظْپ‬ ‫ئْقۇتقۇچىًىَ بۇ لارانەتلىزىًى ئىًمار قىاللىعۇى!؟‪ .....‬بۇ يېهە دېىەى ئۇلۇؿ‬ ‫نۆجىشە‪ ،‬ئېعىل پەسىلەت – َە!؟‬ ‫لىچىمىهذە ئۇظتاسىو ناٌا‪ << :‬ظىًىپىهذا لۆس تىمىپ ئْلتۇرـاى َەربىز‬ ‫ئْقۇـۇچۇم ناٌا ئايًى ئەظلىتىذۇ>> دېىىًىذە‪ ،‬نەى َاياجىًىهًى باظالهاي <<‬ ‫نۇئەللىو‪ ،‬ظىش قۇياػ!>> دەپ ئىللىق قۇچىقىفا ئۆسۈنًى ئاتقاى ئىذىو‪.‬‬ ‫نۇئەللىو باـزىفا باظقىًىچە بېؽىهًى ظىالپ تۇرۇپ‪:‬‬

‫‪45‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ بېؽىًٍى لۆتەر‪ ،‬ئىجتىُات قىلعاً لەلىۈظىذە ۋەتەيًىَ پەخىزى‪،‬‬ ‫نىللەتًىَ ـْرۇرى بْاللىؽىٍفا ئىؽىًىهەى! – دەپ پىؽايەنىە ظۆيۈپ‬ ‫قْيفايتى‪ .‬چۈؼەيذىو‪ ،‬چۈؼەيهەلتىهەى‪َ .‬ەئە‪ ،‬ؼۇيذاق ‪ ،‬ئْقۇـۇچى _ قۇياػ‬ ‫يۇرىفا ئىًتىشار ئاي‪ ،‬ئْقۇتقۇچى _ خاظىيەتلىن‪ ،‬پاتهاط قۇياػ!‬

‫يۈرەك ظْۋـىعى – جەسبذار وۈلذەظتىلەر دېىەى لىتابذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=5600&keyword‬‬

‫يىىىتلەريىَ لۆٌلىذىمىذەك قىشالر‬

‫يېقىًذا چەتئەلذىمى نەلۇم بىز ئايالالر صّريىلى << ظىش قايذاق قىشالريى‬ ‫ياقتۇرىعىش؟ >> دېىەى تېهىذا ‪ 100‬يەپەر يىىىتًى سىيارەت قىلفاى‪ .‬بۇيىَ‬ ‫ئىچىذە ‪ 87‬يەپىزى تەيتەربىيە َەۋەظمارى‪ ،‬يەيى َاسىزقى ساناى قىشلىزى ئەً‬ ‫ياقتۇرىذىفاى يىىىتلەر سىيارەت قىلفۇچىالر يىىىتلەردىٌ ئۇالريىَ لۆٌلىذىمىذەك‬ ‫قىشالريىَ قايذاق بْلىذىفايلىقىًى ظْرىفايذا ‪ 50‬پىزظەيتى << نۇاليىو‪،‬‬ ‫ئْناق >> قىشالريى‪ 30،‬پىزظەيتى ئْچۇق _ يْرۇق قىشالريى‪ 20،‬پىزظەيتى <<‬

‫‪46‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نىجەسى ياخؽى >> قىشالريى ياقتۇردىفايلىقىًى ئېيتقاى‪.‬‬ ‫قايذاق قىشالردىٌ بىشار بْلىذىفايلىقىًى ظْرىفايذا‪ ،‬يىىىتلەر << لىچىن‬ ‫ئىؽالردىٌ قۇظۇر تاپىذىفاى‪ ،‬ئۇؼؽاق ئىؽى لۆپ‪ ،‬نىجەسى ئْظاُ قىشالر >>‬ ‫دەپ جاۋاب بەروەى‪.‬‬ ‫سىيارەت قىلىؾ يەتىجىعىًى تەَلىل قىلىؾ ئارقىلىق تەَزىز بۆلۈنىذىمىلەر‬ ‫يىىىتلەريىَ لۆٌلىذىمىذەك قىشالريىَ بىز قايچە تەرەپلىزىًى خۇالظىلەپ‬ ‫چىققاى‪.‬‬ ‫‪ . 1‬تەربىيە لۆروەى بْلۇػ‪ . 2 .‬ئۆسىىە ئىؽىًىذىفاى ( باؼقىالرـا َەيۋە‬ ‫قىلهايذىفاى ) بْلۇػ‪ . 3 .‬نۇاليىو بْلۇػ‪ . 4 .‬راظتچىل بْلۇػ‪ ،‬ئادىل بْلۇػ‪.‬‬ ‫‪ . 5‬چىزايىذىٌ لۈلمە يېفىپ تۇرىذىفاى بْلۇػ‪ . 6 .‬رَّى ئۇرـۇپ تۇرىذىفاى‬ ‫بْلۇػ‪ . 7 .‬ئەدەپ _ ئەخالقلىق بْلۇػ‪ . 8.‬دّظتلۇقًى قەدىزلەيذىفاى بْلۇػ‪.‬‬ ‫‪ . 9‬چىقىؽقاق بْلۇػ‪ . 10 .‬نۇَەببەتًى قەدىزلەيذىفاى بْلۇػ‪.‬‬ ‫ئۇالر يەيە يىىىتلەريىَ لۆٌلىذىمىذەك قىشالريىَ قىياپىتىًى تۆۋەيذىمىذەك‬ ‫ظۈرەتلەپ بەروەى‪.‬‬ ‫‪ . 1‬رەٌىى تەبىئىي لەۋ ظۇرۇقى ئىؽلىتىذىفاى بْلۇػ‪ . 2 .‬باؼقىالرـا لۆٌۈُ‬ ‫بۆلىذىفاى بْلۇػ‪ . 3 .‬خۇػ چىزاي بْلۇػ‪ . 4 .‬وەپ _ظۆسى يۇنۇرلۇق‪،‬‬ ‫نەسنۇيلۇق بْلۇػ‪ . 5 .‬چېچى دّلىعىفا چۈؼۈپ تۇرىذىفاى بْلۇػ‪ . 6.‬نۇاليىو‪،‬‬ ‫ئْچۇق بْلۇػ‪ . 7 .‬يارىؽىهلىق لىيىًىەى بْلۇػ‪ . 8 .‬تىزيىقى پالىش‪ ،‬رەتلىن‬ ‫ئېلىًفاى بْلۇػ‪ . 9 .‬ئىختىيارىچە لىيىًىەى بْلۇػ‪ . 10 .‬ئايىقى پالىش‬ ‫ظۈرتۈلىەى بْلۇػ‪.‬‬

‫‪47‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئايؽەم ئەخهەتًىَ << قىشالر دەظتۇرى >> يانلىق لىتابىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫قىشچاق‪ ،‬نۇيذاق ئەرلەردىٌ َەسەر ئەيلەً‬

‫قىشالر ئۆسىًىَ ئۆنۈرلۈك َەنزاَىًى تاللىفاى ۋاقىتتا‪ ،‬پەقەت قارؼى تەرەپًىَ‬ ‫ئْقۇػ تارىخى‪ ،‬لەظپى‪ ،‬قەددى_قانىتى‪ ،‬ئائىلە ئەَۋالى قاتارلىقالريىال ئۆلچەم‬ ‫قىلىپ‪ ،‬ئۇيىَ خارالتېزىًى بەلىىلىۋالهاظلىقى السىو‪.‬‬ ‫ئۇيذاقتا‪ ،‬بۇ چەلعىش ئالەم دېٍىشى ئىچىذىٌ ئەرلەريىَ قايذاقلىزىذىٌ َەسەر‬ ‫ئەيلەيذىفايلىقىٍىشيى بىلىۋېلىَ‪.‬‬

‫‪ . 1‬ئۆسىًى لەنعىتىذىفاى ئەرلەر_ ئۇالردا بىخەتەرلىن تۇيفۇظى لەنچىل‪،‬‬ ‫تەيقىذىي پىمىزلەروە بْلفاى ئىًماظى ياَايىتى تېش بْلىذۇ‪.‬‬

‫‪<< . 2‬ئەرلەر َۆلۈنزاى>> دېىەى قاراؼتا چىَ تۇرىذىفاى ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەر‬ ‫<<ئەرلەر َۆلۈنزاى>> دېىەى قاراؼتا چىَ تۇرىذۇ‪ ،‬ؼۇيذاقال ياَايىتى خۇراپىي‬ ‫بْلىذۇ‪.‬‬

‫‪48‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪َ . 3‬ەظەتخْر ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەر َەنهە ئىؽقا َەظەت قىلىپال يۈرىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 4‬خىجىل بْلۇؼًى بىلهەيذىفاى ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەر َەر قايذاق َېعىياتًى‬ ‫چىزايىذا ئىپادىلەؼمە ئادەتلەيىەى بْلۇپ‪ ،‬ئاچچىقى لەلعە قايذاق ظْرۇى‬ ‫بْلۇؼىذىٌ قەتئىيًەسەر ئۆسىًى لْيتزُّ قىاللهايذۇ‪.‬‬

‫‪ . 5‬تەرظا ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەر ئادەم ئۇرۇؼًى ئېفىز قىلهىؾ َېعابلىهايذۇ‪.‬‬

‫‪ . 6‬لۆرۈيۇؼتە لۈچلۈك‪ ،‬ئەنەلىيەتتە ئاجىش ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەر لۆرۈيۈؼتە‬ ‫ياَايىتى لۈچلۈك لۆرۈيعىهۇ‪ ،‬ئەنەلىيەتتە ئايالىفا بېقىًىۋالىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 7‬ئىچمى نايىللىقى لۈچلۈك ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەر باؼقىالرـا ئاظاى‬ ‫ئىؽەيهەيذۇ يالى ئىچمى ظىزىًى ئېيتقۇدەك يېقىٌ دّظتى بْلهىفاچقا‪ ،‬ئۆسىًى‬ ‫ياَايىتى ـېزىپ َېغ قىلىذۇ‪ ،‬باؼقىالر چۈؼەيهەيذىفاى ظۆسلەريى قىلىپ‬ ‫قارؼى تەرەپتە بىز خىل بېعىو پەيذا قىلىپ قْيىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 8‬ئۆسىًى قالتىغ چاـاليذىفاى ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەر قْلىذىٌ لەلهەيذىفاى‬ ‫ئىؽالرـا ئېعىلىۋالىذۇ‪ .‬قىلىۋاتقاى لەظپىذىٌ ۋە تۇرنۇؼىذىٌ ياراسى بْلۇپال‬ ‫يۈرىذۇ؛ خىشنەت ظاپاظىًى ئۆظتۈرۈؼمە تىزىؽهاي ئەلعىچە خىشنەتًى بىز‬

‫‪49‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫خىل بېعىو َېغ قىلىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 9‬نىجەسى چۇط‪ ،‬ئابزّيپەرەط ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەريىَ ئەنەلىي نەظىلىًى‬ ‫َەُ قىلىؾ ئىقتىذارى تۆۋەى بْلۇپ‪َ ،‬ەر قايذاق ئادەم ۋە ئىؽالرـا ياراسى بْلۇپال‬ ‫يۈرۈيذۇ‪ ،‬ئۆس_ ئۆسىًى ئىلُاناليذۇرۇؼًى بىلهەيذۇ‪.‬‬

‫‪ . 10‬ؼەخعىيەتچى‪ ،‬ناختايچاق ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەردە باؼقىالرـا‬ ‫نېُزىبايلىق قىلىؾ ۋە رەَىهذىللىق تۇيفۇظى بْلهايذۇ‪ .‬ئادەتتە ظىش‬ ‫ئارىلىؽىۋاتقاى ۋاقىتتا ئۇ بارلىق ئىؽالردا ظىشوە بْيعۇيۇپ‪ ،‬ظىشيى خۇؼاُ‬ ‫قىلىپال يۇرۇيذۇ‪ .‬ئەنها بىللە ظىزتقا چىققاى ۋاقىتالردا باؼقىالر قىيىًچىلىققا‬ ‫ئۇچزاپ‪ ،‬ئادەنىە نۇَتاج بْلفايذا ئۇالرـا ياردەم بېزىؾ ئۇياقتا تۇرظۇى‪،‬‬ ‫ئەلعىچە لۈلۈپ قاراپ تۇرىذۇ‪.‬‬

‫‪َ . 11‬ەنهىال يەرظىذىٌ ياراسى بْلۇپ يۈرىذىفاى ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەر بارلىق‬ ‫ئىؽالر ئادىل بْلهىفايذەك َېغ قىلىذۇ‪ .‬ؼۇيذاقال ئۆسى ئۇچزىفاى‬ ‫لۆٌۈلعىشلىملەر لۆٌۈلذە تۈوۈى بْلۇپ قالىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 12‬جىعهايىي ۋە رَّى جەَەتتىٌ َەنىؽە بېعىو َېغ قىلىذىفاى ئەرلەر_‬ ‫بۇيذاق ئەرلەر ئٌْۇؼعىشلىققا ئۇچزىفايذا‪ ،‬لۆٌۈلذىمىًى دەيذىفاى ئادەم‬ ‫تاپالهاي‪ ،‬ئېفىز بېعىو َېغ قىلىذۇ‪.‬‬

‫‪50‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ . 13‬قايفۇرۇپال يۈرىذىفاى ئەرلەر_ بۇيذاق ئەرلەر دائىو ئىچى تىتىلذاپ‬ ‫ئۇخلىيالهىفاچقا يالى ئۇيقۇـا قايهىفاچقا ئايالىًىَ بىز_ ئىممى ئېفىش ئارتۇق‬ ‫وېپى ئۇيىٍفا يىعبەتەى بىز نۇيچە ئاۋارىچىلىق لەلتۈرۈپ چىقىزىؽى نۇنمىٌ‪.‬‬

‫قىشالر اليىق تاللىفايذا چْقۇم بۇ تەرەپلەروە دىققەت قىلىؽى لېزەك‪.‬‬

‫ئايؽەم ئەخهەتًىَ " قىشالر دەظتۇرى " يانلىق لىتابىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2124&keyword‬‬

‫ئىؽق _ نۇَەببەت تْـزىعىذا ناقاُ _ تەنعىللەر‬ ‫ئاؼىق بْلعاً تارتىًچاق بْلها‪.‬‬

‫باـۋەى بْلعاً ئۈسوىٌ وۈلۈٌذىٌ‪،‬‬ ‫ئاؼق بْلعاً قْرقها ئۆلۈنذىٌ‪.‬‬

‫‪51‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫چىزايى لۆيذۈرەر‪،‬‬ ‫خۇلقى ظۆيذۈرەر‪.‬‬

‫ظۆيىەى لىؽىًىَ ئەيىبى لۆرۈيهەط‪.‬‬

‫لْيا ياريى تاؼلىها‪،‬‬ ‫يېٍى يارىَ يالفايچى‪.‬‬

‫لۆسىذە نېٍى بار لۆيذۈرەر‪،‬‬ ‫ئاـشىذا نېٍى بار ظۆيذۈرەر‪.‬‬

‫لۆس يېؽى ئىؽق ئْتىًى ئۆچۈرەلهەط‪.‬‬

‫لۆيىەى يانايهۇ؟‬ ‫لۆيىەى يانايهۇ؟‬

‫لىؽى ئۆنزىذە بىزال قېتىو ئاؼىق بْلىذۇ‪.‬‬

‫نۇَەببەت ۋاپاظى بىلەى‪،‬‬ ‫َاالۋەت جاپاظى بىلەى‪.‬‬

‫‪52‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َەظزەت ظۆسدىٌ بىلىًەر‪،‬‬ ‫نۇَەببەت لۆسدىٌ بىلىًەر‪.‬‬

‫ئۆسۈً ظۆيىەيًى ئالها‪،‬‬ ‫ئۆسۈًٌى ظۆيىەيًى ئاُ‪.‬‬

‫ئۆي يىزاق بْلعا بْلعۇى‪،‬‬ ‫لۆٌۈُ يىزاق بْلهىعۇى‪.‬‬

‫لۆٌۈُ ئېزىعە لۆسدىٌ ياػ چىقار‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر خەلق ناقاُ _ تەنعىللىزى دېىەى لىتابذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬ ‫تْپالپ رەتلىىۈچى _ نەنتىلى ظايىت‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3021&keyword‬‬

‫ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قالفايالر پىعخىمىعىًى قايذاق‬ ‫تەٌؽەػ لېزەك‬

‫‪53‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قېلىؾ _ نۇَەببەتلىؽىۋاتقاى ئىممى تەرەپًىَ‬ ‫نۇَەببەت نۇياظىۋىتىًىَ ئۈسۈلىەيلىمىًى لۆرظىتىذۇ‪ .‬ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ‬ ‫قالفايالردا نۇَەببەتمە يىعبەتەى ئۈنىذظىشلىن تۇيفۇظى‪ ،‬تەيُالىق تۇيفۇظى ۋە‬ ‫ظاختىلىق تۇيفۇظى پەيذا بْلىذۇ‪ .‬بۇ _ لۆپ لۆرىلىذىفاى پىعخىن ئىًماظتۇر‪.‬‬ ‫بۇيذاق چاـذا‪ ،‬ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قالفايالردا تۆۋەيذىمىذەك پىعخىن‬ ‫ئىًماط پەيذا بْلىذۇ‪.‬‬

‫قەددىًى رۇظالػ سېًُىًى تېخىهۇ بۈيۈك ئىؽالرـا يىفىؾ‪ ،‬لەظىپمە بېزىلىؾ‬ ‫ئارقىلىق ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىؾ تۈپەيلىذىٌ لېلىپ چىققاى ئاسابالريى ئۇيتۇلۇپ‬ ‫لېتىؾ‪.‬‬

‫ئۆسىًى ئۆلتۈرۈۋېلىؾ ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قالفۇچىالر ئۆسىًى لەنعىتىؾ‪،‬‬ ‫ئۈنۈدظىشلىًىؾ‪ ،‬دۇييادىٌ بىشار بْلۇػ‪َ ،‬ېچًىهىذىٌ َْسۇر ئااللهاظلىق‪ ،‬ئىشا‬ ‫_ ئاَايەت‪ ،‬يەپزەتلىًىؾ لەيپىياتىًىَ لۈچىيىؽى بىلەى ئۆسىًى ئۆلتۈرۈۋالىذۇ‪.‬‬

‫ئۆچ ئېلىؾ ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قالفۇچىالر يانۇۋاپىق ۋاظتىلەر بىلەى قارؼى‬ ‫تەرەپمە سىيايمەؼلىن قىلىذۇ‪ .‬نەظىلەى‪ ،‬بۆَتاى چاپالػ‪ ،‬تىل _ ئاَايەت‬

‫‪54‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قىلىؾ قاتارلىق ۋاظتىلەردىٌ پايذىلىًىپ ئاچچىقىًى چىقىزىذۇ‪.‬‬

‫ئىچىىە ئېلىؾ يەيى تىت _ تىت بْلۇػ‪ ،‬ئاسابلىًىؾ‪ ،‬ئۈنۈدظىشلىًىؾ‪،‬‬ ‫ياؼاػ جاظارىتىذىٌ ئايزىلىپ قېلىؾ قاتارلىقالر‪ .‬بۇالر ئېفىزلىؽىپ لەتعە‪،‬‬ ‫رٍّ يىهىزىلىؾ لېعىلىًى لەلتۈرۈپ چىقىزىذۇ‪.‬‬

‫ئۇيذاقتا ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قالفايذا قايذاق قېلىؾ لېزەك؟‬

‫‪ . 1‬لۆس قارىؽىًى ئۆسوەرتىؾ‬ ‫نۇَەببەت بْلهىعا بْلهايذۇ‪ ،‬ئەنها ئۇ َاياتتىمى بىزدىًبىز نەسنۇى ئەنەط‪.‬‬ ‫لىؽىلىن َاياتتا تېخىهۇ نۇَىو بْلفىًى ـايە ۋە لەظىپ ئۈچۈى ئىًتىلىؽتۇر‪.‬‬

‫‪ . 2‬نۇَىتًى ئۆسوەرتىؾ‬ ‫نۇؼۇيذاق قىلىؾ ئارقىلىق پىعخىمىًى تەٌپۇٌالؼتۇرۇػ لېزەك‪ .‬ظۆيىۈيىذىٌ‬ ‫ئايزىلىپ لەتمەيذىٌ لېيىٌ‪ ،‬نۇَەببەت ئەظلىهىعىًى قْسـايذىفاى نەيشىزە‪،‬‬ ‫بۇيۇم ۋە ئادەنلەردىٌ يېزى تۇرۇػ ئاقىاليە ئۇظۇلذۇر‪ .‬چۈيمى‪ ،‬نۇؼۇيذاق‬ ‫قىلفايذا ياَايىتى تېشال ئاسابتىٌ قۇتۇلفىلى بْلىذۇ‪.‬‬

‫‪َ . 3‬ېععىياتًى يۆتمەػ‬ ‫ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قالفايذا ظەۋەبًىَ يېهە ئىمەيلىمىًى ظْـۇق قايلىق‬

‫‪55‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىلەى تەَلىل قىلىؾ لېزەك‪ .‬ئەوەر ياخؽى تەرەپمە بۇرىفىلى بْلعا‪ ،‬قاراؼًى‬ ‫تْـزىلىۋالفايذىٌ لېيىٌ باؼقا جْرا ئىشدەػ لېزەك‪َ .‬ە دېعىال ئۆتهۈؼًى‬ ‫ئەظلەپ ئاسابلىًىپ يۈرۈؼمە بْلهايذۇ‪ .‬بْلهىعا‪ ،‬ئاخىزى بېزىپ لېعەلىە‬ ‫وىزىپتار قىلىؾ نۇنمىٌ‪.‬‬

‫‪ . 4‬لەً قْرظاق‪ ،‬نەرد بْلۇػ‬ ‫قارؼى تەرەپًى ئەيىبلىهەي‪ ،‬ئۆسىًى تەلؽۈرۈػ‪ ،‬پۈتۈيلەي قارؼى تەرەپًىَ‬ ‫ـېهىًى يىيىؾ لېزەك‪ .‬بۇيذاق ئالىيجاياب رٍّ ياَايىتى تېشال پىعخىمىًى‬ ‫تەٌپۇٌالؼتۇرۇپ‪ ،‬ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قېلىؾ ئاسابىًى تۈوىتىذۇ‪.‬‬

‫قىعقىعى‪ ،‬ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قىلىؽقا تْـزا نۇئانىلە قىلىؾ لېزەك‪.‬‬ ‫ئەنەلىيەتتە‪ ،‬لىؽىلىن َاياتتا تەٌذىٌ تْلىعى ئٌْۇؼعىشلىق‪ ،‬نۇَەببەتهۇ َەم‬ ‫ؼۇيذاق‪ .‬نۇَەببەتتە بىز قېتىهذىال نۇۋاپىقىيەتمە ئېزىؽىؾ ئەلۋەتتە ياخؽى‬ ‫ئىؾ‪ ،‬ئەنها ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قېلىؽهۇ يْرناُ ئىؾ‪ .‬نۇَىهى‪،‬‬ ‫ظۆيىۈيىذىٌ ئايزىلىپ قالفايذىٌ لېيىٌ‪ ،‬قايًاق تۇرنۇؼقا ياَايىتى تېشال‬ ‫چۆلۈپ‪ ،‬ئۆس نېًُىتى ۋە ئەقىل _ پاراظىتى ئارقىلىق يېٍى بىز باؼلىًىؽًى قْلفا‬ ‫لەلتۈرۈؼتۇر‪.‬‬

‫<< ياؼلىق دەۋرىذىمى پىعخىن نەظلىُەت >> دېىەى لىتابذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪56‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=1974&keyword‬‬

‫ئائىلىهىشيى بىزلىمتە قْـذايلى‪.‬‬

‫نەى تۇرظۇى سّنۇدۇيًىَ << ئايالالر ئائىلىعىًى قايذاق قْـذىؽى لېزەك >>‬ ‫دىىەى ناقالىعىًى ئْقۇـايذىٌ لىيىٌ چٌْقۇر ئْياليذىو ‪ .‬تۇرظۇى سّنۇدۇى‬ ‫ئالىهىشـا رەخهەت‪ .‬ؼۇيچە يۇرـۇى ئەرلىزىهىش ئارىعىذىٌ بىزظى بْلعىهۇ‬ ‫ئْتتۇرـا چىقىپ بىشيىَ ئىؽىهىش تْـىزلىق باػ قاتۇرۇپتۇ ‪ .‬بۇ بىز‬ ‫خْؼاللىًارلىق ئىؾ ‪ .‬نەيهۇ بىز ئاياُ بۇلۇػ ظۇپىتىو بىلەى ئۆس لۆس‬ ‫قاراؼلىزىهًى ئْتتۇرـاقْيفۇم لەلذى ‪ .‬لۆپچىلىمًىَ بۇ َەقتە تېخىهۇ‬ ‫چٌْقۇرالپ پىمىز يۇروۇسەلەيذىفايلىقىفا ئىؽىًىهەى‪ .‬ناقالىذە ئېيتىلفايذەك ئالى‬ ‫نەلتەپ ئْقۇـۇچىلىزىًىَ ئۇقۇػ پۇتتۇرۇپ خىشنەت تاپالهاظلىقى ‪،‬‬ ‫يېشىالردىمى ئەنىەك لۇچلىزىًىَ ؼەَەرلەروە ئېقىپ لىزؼى بىلەى‬ ‫ؼەَەرلەردە ياؼاۋاتقاى ئايالالريىًٍىماٍ ئىؽىذا داۋالفۇػ پەيذا بْلفىًى لۆس‬ ‫يۇنفىلى بْلهايذىفاى َەقىقەت ‪ .‬بىز قىعىو قىشالريىَ << ئختىعادى لىزىو‬ ‫نەيبەظى يۇقىزى‪ ،‬نۇقىو ئىؾ ئْريى بار ئەرلەريى تاپىهىش ‪ ،‬بۇ ؼەرىتمە‬ ‫تْؼقايالريىَ يېؽى نۇَىو ئەنەط ‪ ،‬بالىلىزىًىَ بْلىؽى بىش ئۇچۇى‬

‫‪57‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بەرىبىز >> دىىەى وەپلىزدىًال ئۇالريىَ ئائىلىًىَ يىهىلىمىًى چۇؼەيهەيذىفاى‬ ‫‪ ،‬تېخى پىؽىپ يىتىلهىىەيتەيتەك قىشالر ئىمەيلىمىًى بىلىۋاالاليهىش‪.‬‬ ‫بۇ قۇرالريى يېشىۋېتىپئىعىهىەقايعىبىزچەتئەلؽائىزىًىَ << قەلىپ>> دىىەى‬ ‫ؼىئېزىًىَ<<ئەً وۇسەُ دىلزابادا يْق ‪ ،‬بىز نىُزىباى ئايالًىَ قەلبى>>‬ ‫دىىەى نىعزالىزى لەلذى ‪ .‬ئاؼۇ قىشالر ئائىلىًىَ بْظۇـىعىذىٌ ئاتالپ باققايذا‬ ‫‪ ،‬ئايا بْلۇپ باققايذا ئۆسلىزىًىَ ؼۇ ظۆسلىزىًىَ خاتا بْلۇپ قالفايلىقىًى تْيۇپ‬ ‫يىتىذۇ ‪ .‬خىشنىتى ‪ ،‬پۇلى بار دەپال خارالتىزى ‪ ،‬ياػ پەرقى ‪ ،‬ئائىلىعى ‪،‬‬ ‫بالىلىزى قاتارلىقالريى نۇَىو ئەنەط دەپ قاراػ ‪ ،‬نىًىٍچە خاتا‪ .‬ئۇالريى‬ ‫تۇرنۇػ قۇردىهۇ دەيلى ‪ ،‬بۇ تۇرنۇػ ئىؽەيچىلىن بْالنذۇ ؟ ئۇ قىش بۇ‬ ‫ئائىلىعىًى ئالذىًقى ئايالذىًهۇ يەچچەَەظعە لۇچ چىقارـايذىال ئايذىٌ‬ ‫قْـذاپ قاالاليذۇ‪.‬‬ ‫باي ئائىلە بىلەى باياؼات ئائىلە دىىەى ئىممى ئۇقۇنذا ياَايتى سّر پەرىق بار ‪.‬‬ ‫بىز ئائىلە قايچە باي بْلعىهۇ ‪ ،‬ئۇ ئۆيذە ئىًاقلىق ‪ ،‬بىزلىن ‪ ،‬ؼادلىق‬ ‫بْلهايذىمەى ‪ ،‬بۇ ئائىلە تىزىملەريىَ دّسىقى بْلىذۇ‪ .‬تۇرنۇػ خۇددى َارۋىفا‬ ‫ئْخؽايذۇ ‪ .‬ظىش ئاۋاُ قۇرۇق َارۋىفا چىقىۋالىعىش ‪َ ،‬ارۋا بارا ‪ -‬بارا تْؼۇپ‬ ‫بارىذۇ ‪ .‬بىز ئائىلە لىؽىلىزى َارۋىًى بىز تەرەپمە تارىتعا َارۋىًىَ يۇرؼى‬ ‫ئٌْاي بْلىذۇ ‪ .‬نەظەلذىمى ئاققۇ ‪ ،‬بېلىق ‪ .‬تْؼقايذەك بىزى َاۋاـا‪ ،‬بىزى‬ ‫ظۇـا‪ ،‬بىزى قۇرۇقلۇققا تارىتقىلى تۇرظا َارۋا ئىشىذىٌ نىذىزلىهايذۇ ‪ .‬باال ‪-‬‬ ‫ۋاقىعى ‪ ،‬ئائىلىعىًىَ بۇلۇؼى بىش ئۇچۇى بەرىبىز دىىەى قىشالر‪ ،‬ظىلەر تېخى‬ ‫بىلهەظلىمىٍالرنۇنمىٌ ‪ ،‬ئەرلەريىَ َاياجايلىًىپ تۇرۇپ بەروەى ۋەدىلىزى‬

‫‪58‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇيچىلىن ئىؽەيچىلىن بْلهايذۇ ‪َ .‬ېچًىهىعذىٌ ‪َ -‬ېچًىهە يْق ئائىلىعى‬ ‫‪ ،‬بالىلىزيى تاؼالپ ظىشيىَ يېًىٍىشـا لەلىەى ئەر ظىشيى تاؼالپ لىتەلهەظهۇ‬ ‫؟ ظىشدە ئۇيىَ ئائىلىعى ‪ ،‬بالىلىزىًىَ نۇَەببىتىذىًهۇ لۇچلۇك ظىُزى لۇچ‬ ‫بارنىذۇ ؟ ۋاختىمەلىەيذە پۇؼايهاى قىلعىٍىشنۇ خۇددى چېچىۋەتمەى ظۇيى‬ ‫يىفىۋالفىلى بْلهىفايذەك َېچًىهە ئْريىفا لەلهەيذۇ‪ .‬ئاساپ بىلەى لۆس‬ ‫يېؽىٍىشيى ظۇرتۇپال قالىعىش ‪ .‬بىز قىش بْلۇػ ظۇپىتىٍىش بىلەى ئەً ئاۋاُ ئۆس‬ ‫جىًعٍىشدىمىلەريى َۆرنەتلەً ! بۇ ئاخىزدا ئۆسىٍىشيى َۆرنەتلىىەيلىن‬ ‫بْلىذۇ‪ .‬ۋاقىتلىق ئىجتىهائى نەظىلىًى دەپ ئْريىًى تْلذۇرـىعىش پۇؼايهايفا‬ ‫قالهاً‪ .‬نىًىَ ناقاالنذا ئېيتىلفاى ناددى ‪ -‬نەدەيىيەتمە بېزلىپ لەتمەى‬ ‫وۆدەك قىشالرـا قىلذىفاى ظەنىهى تەللىپىو‪.‬‬ ‫ئەنذى دىهەلچى بْلفىًىو ناقالىذە دىيىلىەيذەك ئايالالريىَ ئائىلىعىًى قْـذاپ‬ ‫قېلىؾ ئۇچۇى تاپقايياخؽى چارىلەر بْلهاظتىٌ بارلىق تْقۇياق باال ‪ ،‬ئىلهەك‬ ‫قاسايى ئايالالرـىال ئارتىپ قْيۋاتقاى ئەرلىزىهىشوە ئېيتىذىفاى ظۆسلىزىو ! بۇيى‬ ‫نەى ناقالىذا ئېيتىلفاى بەػ خىل چارە بْيىچە چۇؼەيذۇرۇپ ئۆتىهەى‪.‬‬ ‫‪ - 1‬ئېزىٍىشيى چۇؼۇيىؽمە ناَىز بْلۇً ‪ .‬ئېزىٍىشيىَ َالىفا يىتىَ‪.‬‬ ‫َاسىز ئايالالرنۇ ئەرلەردەك جەنىيەتتە بىز لىؽلىن خىشنەت قىلىۋاتىذۇ ‪.‬‬ ‫تەؼمىل ئۇالردىٌ ياخؽى خىشنەتچى بْلۇؼًى تەلەپ قىلعا ‪ ،‬ئەرلەر ۋاپادار‬ ‫ئاياُ بْلۇؼًى ‪ ،‬بالىالر ياخؽى ئايا بْلۇؼًى تەلەپ قىلىۋاتىذۇ‪ .‬تۇرلۇك‬ ‫تەلەپلەريىَ ئارىعىذا قالفاى يۇلى بۇرۇيقىذىٌ بىز يەچچە َەظعە ئارتىپ‬ ‫لەتمەيئاياللىزىهىش ئۆي بىلەى ئىذارە ئارلىقىذا قاتًاپ َالى قالهايۋاتىذۇ‪ .‬بىز‬

‫‪59‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لۇى ئىؽلەپ َارـىٌ قايتىپ بېزىپ ‪ ،‬لىز ‪ -‬قات يۇيۇپ ‪ ،‬ئاػ ‪ -‬تاناق‬ ‫ئىتىۋاتقاى ‪ ،‬ئۆي تاسالۋاتقاى ئاياللىزىهىش دىتىفا ياقهايذىفاى وەپ ‪ -‬ظۆسلەريى‬ ‫ئاٌلىفايذا نۇاليىو بْاللهاي چېچىلىپ قېلىۋاتىذۇ ‪ .‬لېمىٌ نىًى چۇؼەيعۇى ‪،‬‬ ‫َالىهفا يەتعۇى ‪ ،‬دىىەى ئەرلىزىهىش چۇؼۇيىؾ ‪َ ،‬الىفا يىتىؽًىَ ئۆس ‪ -‬ئارا‬ ‫بْلذىفايلىقىًى بىلهەنذىمىٌ ‪ ،‬بىز ئېفىش تەظەللى ظۆسى قىلهاي ‪ ،‬تۇقۇنىًى‬ ‫قاريىفا ئېلىپ ‪ ،‬ئايالالردىٌ بەلزاق چىچاٌؽىپ ‪ ،‬بۇيى تاالـا قاراؼًىَ‬ ‫باَايىعى قىلىۋالذى‪ .‬ئۆيًىَ ئېفىزچىلىقىًى پۇتۇيلەي ئايالىفا تاؼالپ قۇيۇپ ‪،‬‬ ‫لۆٌلى خْػ بْلفاى يەرلەردە يۇردى‪ .‬بۇيىَ بىلەى ئەر ‪ -‬خْتۇى ئْتتۇرظىذىمى‬ ‫پىمىز بىزلىمى تۇوەپ ‪ ،‬بىز ئائىلە لىؽىلىزى يات ئادەنذەك بۇلۇپ ‪ ،‬ئائىلە‬ ‫ئاخىزى پارچىلىًىؾ باظقۇچىفا بېزىپ يەتتى‪ .‬بىش تېلىۋېشّرالردا قۇيلىۋاتقاى‬ ‫لۆپ قىعىهلىق تىلىۋېشىيە فىلىهلىزدە ئاـچا ‪ -‬خېًىهالريىَ چىزايلىق‬ ‫ياظىًىپ ‪،‬خۇػ ‪ -‬خۇي لۇلۇنعىزەپ ‪ ،‬ئېزىًى لۇتىۋاتقايلىقىًى لۆرىهىش‪.‬‬ ‫بۇيى لۆروەى ئەرلىزىهىش سانايىهىشدىمى ئايالالردىٌ ياراسى بْلفىلى تۇردى ‪.‬‬ ‫ئەوەر بىشنۇ ئۇالردەك َەنهە تەلبْلفاى ‪ ،‬خىشنەتمارالر قُْ باـالپ تۇرـاى‬ ‫قەظىز ئىچىذە ئايلىًىپ يۇروەى خېًىهالردىٌ بْلعاق ئىذۇق ‪ ،‬قايذاققىلفايذا‬ ‫ئەرلەريىَ لۆٌلىًى ئۇتۇؼًى تەتقىقى قىلىپ ‪ ،‬ئەنىلىيتىهىشدە لۆرظىتىپ ۋايىفا‬ ‫يەتمۇسوەى بْالتتۇق‪ .‬سانايىهىشدىمى بىز قىعىو بايالريى چىقىزۋەتعەك ‪ ،‬ئايلىق‬ ‫نائاؼقا قاراؼلىق ئايالالر تېخى ئۆسى بىلىەيچە پۇُ خەجلەيذىفاى باظقۇچقا‬ ‫بېزىپ يەتهىذى ‪ .‬نائاػ ئۆظمەى بىلەى ئۆي ئالىذىفاى ‪ ،‬بىشەيذىفاى ئىؾ‬ ‫چىقتى‪ .‬بالىالر ئۇچۇى يىفىپ قۇيذىفاى بْلذۇق ‪ .‬يەيە تۇرلۇك ئادەنىەرچىلىن‬

‫‪60‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬ئەُ قاتارى يۇرۇػ دىىەيلەر َەنهىعى پۇُ بىلەى بْلذىفاى بْلذى ‪ .‬ؼۇالردىٌ‬ ‫ئېؽىًهاقًىَ ئۆسى بىز وەپ تۇرظا ‪ ،‬ئۇ ئايذىٌ بۇ ئايفا ئارايئۇلىؽىۋاتقاى‬ ‫نائاؼًىَ يەرىًى ئۆسى بىلىەيچە خەجلىىىلى بْلىذۇ‪.‬‬ ‫‪ - 2‬باؼقىالر ئالذىذا ئېزىٍىشيى ئەيىپلىهەً‪.‬‬ ‫بىز ئائىلىذە تۇرۋاتقاى ئەً يېقىٌ لىؽىًى باؼقىالر ئالذىذا ئەيىپلەػ ئۆسىًى‬ ‫ئەيىپلىىەيلىن بىلەى باراۋەر‪ .‬ئەقلى دىتى بار بىز ئاياُ َەروىش ئۇيذاق‬ ‫قىلهايذۇ ‪ .‬لېمىٌ َاسىز جەنىيتىهىشدە َاراقمەؼلىن ‪ ،‬ناجاً ئْيًاػ ‪،‬‬ ‫بۇسۇقچىلىق ئەۋىج ئېلىپ لەتتى ‪ .‬بەسى ئەرلىزىهىش تاپقاى پۇلىًى ئۆيىە‬ ‫ئەلىزنەي ظىزىتتا خەجلەپ ئايالىًىَ ‪ ،‬بالىلىزىًىَ بىز لۇى يىهە يەپ ‪ ،‬يىهە‬ ‫ئىچىپ ئْلتۇرـىًى بىلەى لارى بْلهاي ‪،‬لىچىلەردە نەظمىزىپ جىذەُ‬ ‫چىقىزدىفاى ‪،‬دادىعى ئىؽىمتىٌ لىزظە بالىالر خْؼاُ بْلۇپ ئەرلىلەؼًىَ‬ ‫ئْريىفا قْرقۇپ ‪ ،‬بۇلۇً ‪ -‬بۇلۇٌفا لىزىپ لىتىذىفاى ئەَۋاُ لۆپىيىپ قالذى ‪.‬‬ ‫جايالردىمى ئايالالر بىزلەؼهىلىزىهۇ ئىتىزاپ قىلذۇلى ‪َ ،‬اسىزئائىلە سّراۋايلىقى‬ ‫بىز قەدەر ئېفىز بۇلۇپ لىتىۋاتىذۇ ‪ .‬نايا نۇؼۇيذاق ئەَۋالذا يەيە ئائىلىذىمى‬ ‫ئىؽًى ظىزىتقا يايىيهەى دەپ ‪ ،‬لۆلەروەى يۇس ‪ -‬لۆسىًى ياـلىقتا ئْراپ‬ ‫ئۆيذىٌ چىقهاي َەپتىلەريى ئۆتمۇسىۋېتىذىفاى ‪ ،‬يىقىلىپ چۇؼتۇم ‪،‬تانفا‬ ‫ئۇظىۋالذىو دەپ خەقلەر بىلىپ تۇرظىهۇ يالفاى ظۆسلەپ يۇرۋاتقاى ئاياللىزنىشنۇ‬ ‫يۇرـۇى ‪ .‬بەسى ئايالالر ئىچىىە پاتهىفايذا ظۆسلەپ قالفاى قايًاپ قالفاى بْلىؽى‬ ‫نۇنمىٌ ‪ .‬بىشدە ظۆسلىىىًىىە قارىهاي ‪ ،‬ظۆسلەتمىًىىە قارا دىىەى وەپ بار ‪.‬‬ ‫ئايالى ياراسى بۇلۇپ يۇروەى ئەرلەر پەقەتهەلۇم قۇظۇرى بار ئەر ئەنەط ‪ ،‬بەلمى‬

‫‪61‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ؼۇ قۇظۇريى ئىشدەپ ظْراپ تېپىۋاتقاى ئەر ‪ .‬بىش ئاؼۇيذاق ئائىلىلەروەقاراپ‬ ‫باقايلى ‪ ،‬ئەوەر ئۇ ئاياُ وېپىًىَ تايىًى يْق ‪ ،‬تەتە ‪ -‬پەتە ئاياُ بْلهىعىال‬ ‫‪ ،‬ئۇ ئائىلىذىمى ئەر ‪،‬ئۇ ئاياُ ئېيىتقايذىًهۇ بەتتەررەك بْلىذۇ ‪ .‬ئۇ ئايالًىَ‬ ‫دىىىًىبْلعائۇ ئايالتارىتقايذەرىتلەريىَ بىز قىعهى ‪ .‬بىزەر قىش ‪ -‬چْلايًىَ‬ ‫ئۆسىًى ناختىفىًىًى ئاٌالپ ئۆيذىٌ بىشار بْلۇپ چىقىپ لىتىذىفاى ئەرلەر‬ ‫تۇتزۇقعىش ‪ ،‬نەيذايى يْق ئەرلەردىٌ ئىبارەت خاالط ‪ .‬ناختىفۇدەك ئىؾ‬ ‫قىلذىفاى ‪ ،‬داۋانلىق ناختىلىپ تۇردىفاى ئادەنلەرئۇيذاق نەخعەتلىن ناختاؼًى‬ ‫بىلىۋاالاليذۇ ‪ .‬قايذاق پْسىتعىيەدە بْلۇؼًى تېخىهۇ ئېًىق بىلىذۇ ‪.‬‬ ‫داۋانلىقباؼقىالريىَ ياراسىلىقىًى قْسـاپ يۇرۇيذىفاى ‪ ،‬ناختىفۇچىلىمى يْق‬ ‫ئادەنلەر بىزەرى ئاؼۇيذاق نەخعەتلىن ناختاپ قْيعا ‪ ،‬نەيچە ئادەم يْقمەى‬ ‫دەپ لىيىٌ پۇؼايهايفا قالىذىفاى ئاؼۇيذاق ئىؽالريى قىلىذۇ‪.‬‬ ‫‪ - 3‬لىيًىؽمە ئەَهىيەت بېزىَ‪.‬‬ ‫جەنىيتىهىشدىمى ئاسىزاقال ظاپاظى بار ئايالالرال ئەنەط ‪ ،‬ئۆسىًىَ ئاياُ‬ ‫ئىمەيلىمًى تۇيۇپ يەتمەى ئاياُ بْلعال ناقالىذە ئېيتىلفايذەك چالىًا‬ ‫لىيىهلەريى لىيىپ ‪ ،‬چېچىًى ئاال ‪ -‬يېؽىل بْيىۋالهايذۇ ‪ .‬بۇ ياَايتى ئاس بىز‬ ‫قىعىو يىهىًىَ نەدىًىيەت ‪ ،‬يىهىًىَ تْـزا‪ ،‬يىهىًىَ خاتا ئىمەيلىمىًىبىلىپ‬ ‫يىتەلهىىەى ئايالالريىَ ئىؽى ‪ .‬بۇيىَ بىلەى ئايالالر ئەرلىزىًى تاتقۇسۇپ قْيىذۇ‬ ‫دىيىؾ بۇ بىز تەرەپلىهە لۆس قاراػ ‪.‬‬ ‫بىشدە < خْتۇيًى لْچىذىٌ ئاُ ‪ ،‬تۇسىۋېلىؾ ئۆسۇٌذىٌ> دەيذىفاى وەپ بار ‪.‬‬ ‫ئايالىًىَ چالىًا يۇرؼىًى ياختۇرنايذىفاى ئەر چۇقۇم ئايالىفا قارىفايذا ظاپالىق‬

‫‪62‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ ،‬ئاق ‪ -‬قارىًىبىلىذىفاى ئەر ‪ .‬ئەوەر ئايالىٍىش ؼۇيذاق لىيىهلەريى لىيۋالعا ‪،‬‬ ‫يەظىُەت قىلىَ ‪ ،‬چۇؼەيذۇرۇً ‪ ،‬ئۆسىًىٍبىز ئاياُ ‪ ،‬بىز ئايا ئىمەيلىمىًى‬ ‫‪،‬ئۆس ‪ -‬ئۆسىًى َۆرنەتلىؽى ‪ ،‬ئۆس ئْبزاسىًى تىملىؽى َەققىذە ظاۋات بېزىَ‪.‬‬ ‫بىشيىَ يۇرـۇى ئاياللىزىهىش تۇرنىذىمى جىًايەتچى ئەرلىزىًىَ ئۆسوىزىپ‬ ‫چىقىؽىًى ظاقالپ ‪ ،‬قايتا ياتلىقبْلهاي ئْلتۇرىذۇ‪ .‬ئۇالريىَ قايتا ياتلىق بْلىؽى‬ ‫ئۇچۇى ئېزىًىَ تۇرنىىە لىزىپ قالفىًىًىَ ئۆسىال يىتەرلىن ظەۋەپ‬ ‫بْالاليىتتىفۇ ؟ يەيە يۇرـۇى ئايالالر َاراقمەػ ‪ ،‬قىهارۋاس ‪،‬خْتۇيباس ئەرلىزىًىَ‬ ‫ئاسابىفا چىذاپ ‪،‬ئۆسوىزىپ قاالر دەپ چىؽىًى چىؽلەپ ئۆي تۇتىۋاتىذۇ ‪ .‬ئەيە‬ ‫ؼۇيذاق ئىعىل ئاياللىزىهىش تۇرـاى يەردە بىشيىَ ئەرلىزىهش ئاؼۇ ئاياللىزنىشدىٌ‬ ‫ئاسىزاق ئۇوىًىپ قْيعا‪ ،‬وەپ بىلەى ئٌْؽاپ تۇسەپ لەتمىلى بْلذىفاى‬ ‫ئىؽالريى باَايە قىلىپ ئۆيىًى بۇسۇپ پەرسەيىتلىزىًى يىتىهلىممْچىعىفا‬ ‫ئىتتەرنىعە بْلهانذۇ ؟ باال ئۇچۇى ئۆس ئايىعى نېيىپ بْلعىهۇ يەيىال ئايا ‪-‬‬ ‫باال ئەً ئىُتىياجلىق بْلفاى ئايىلىق نىُزىًى َېچ لىو ئۆس ئايىعىذەك‬ ‫بېزەلهەيذۇ‪.‬‬ ‫‪ - 4‬ئۆي ئىچىذە يۇرۇػ ‪ -‬تۇرۇؼقا دىققەت قىلىَ ‪.‬‬ ‫يۇقىزدا ئېيىتقىًىهذەك خىشنەت رېتىهى تىشلىؽىپ لەتتى‪ .‬خىشنەت ‪ ،‬ئائىلە‬ ‫بېعىهى ‪َ ،‬ەرخىل ئادىهىىەرچىلىن بىش خالىعاق ‪ -‬خالىهىعاقبىشيى‬ ‫ئالذىزتىپتالجۇقتىزۋەتتى ‪ .‬بىز لۇى لەچمىچە َېزىپ ‪ -‬ئېچىپ ئۆيىە لىلىپ‬ ‫<<ئۆس ئۆيۇنًىَ خْؼلىقى ‪ ،‬پۇت قۇلۇنًىَ بْؼلۇقى ‪>> ،‬دەپ ئۆي ئىؽىًى‬ ‫قىلعاق قْالؼهايذىفاى ئىىىش پاؼًىلىق ئاياـلىزىهىش بىلەى نەيًەت بۇلۇپ‬

‫‪63‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لەتهىعۇى دەپ ئايايذىفاى لىيىهلىزىهىشيى ظېلىۋېتىپ ‪ ،‬ئۆي ئىچىلىن‬ ‫لىيىهلىزىهىش بىلەى يۇردۇق ‪ .‬بەسىذە ناقالىذە دىيىلىەيذەك ظەَەر تۇرالهىفاى‬ ‫‪ ،‬ظاٌىۇُ ‪ -‬ظۇٌىۇُ يۇرۇپ قالفاى چاـلىزىهىشنۇ باردۇ‪ .‬لېمىٌ بۇيىٍلىق‬ ‫بىلەى ئەرلەر ئۆيىًى بْسـىلى تۇرظا بۇ ئايچە ئاقىاليىلىن بْلهاط‪ .‬ئايالىٍىش‬ ‫َېزىپ ‪ -‬ئېچىپ ئۆسىىە قارـۇدەك َالى قالهىفايذا ﮲ ئۇيىٍفا لۇيًۇػ ‪،‬‬ ‫ئاظزاػ يەسىزدە قارىهاي ‪ ،‬ئۇيىٍذىٌ بىشار بْلفىلى تۇرظىٍىش ئاياُ بْلۇپ‬ ‫ياؼاػ بەك تەط بْپ لەتتىفۇ ؟ !ئۆتهۇؼتە ئايىلىزنىش وىزىو بۇيۇنلىزى تۇوۇُ‬ ‫‪ ،‬بىز پارچە پۇچۇق ئەيًەلهۇ تېپىلهايذىفايئۆيلەردە بىز چىت لۆٌلەلًى يىلالپ‬ ‫لىيىپ ‪ ،‬بالىالريى قاتارـا قْؼۇپ ‪َ ،‬ەنزاَى بىلەى تەً قېزىفاى‪ .‬ئاؼۇ دٌّفاق‬ ‫بۇلۇپ قالفاى ئايىلىزنىشدىٌ دادىلىزنىش تايهاي ئۆي تۇتقاى ‪َ .‬اسىزنۇ چاقلىق‬ ‫ئْرۇيذۇقتا ئْلتۇردىفاى پالەچ ئايالالر بىلەى ئۆي تۇتىۋاتقاى ئەرلەريى ئېيتىپ‬ ‫بىزەلەيهەى‪ .‬بۇ يەردىمى نەظىلە ئايالالريىَ لىيًىؽى ئەنەط ‪ ،‬ئەرلەريىَ‬ ‫يىيتى ‪ .‬بۇ خۇددى << ئۇظۇرـاققا ئارپا يېًى باَايە>> دىىەيذەك ‪ ،‬بۇسىلىۋاتقاى‬ ‫ئەرلەريىَ ئۆسىًىَ قىلفىًىًىَ تْـىزلىقىفا ئاسىزاق بْلعىهۇ ظەۋەپ تېپىپ‬ ‫بەرنەلچى بۇلۇپ تېپىۋالفاى وەپلىزى ‪ .‬قايعى بىز ئايالًىَ ياظايفۇظى ‪،‬‬ ‫باؼقىالريى سّقاليذۇرـۇدەك يۇروۇظى يْق ! ئەتتىىەى تۇرظاقال ئۆي ئىؽى ‪،‬‬ ‫بالىالريىَ قْرظاق نەظىلىعى ‪َ ،‬ەنهىعى بىشيى ظاقالپ تۇردۇ ‪ .‬ئۇيى ‪ -‬بۇيى‬ ‫قىلفۇچە ظائەت تۇؼۇپ قالىذۇ ‪ .‬ئىؽقا لىچىمهەيلى دەپ يۇوىزەيهىش ‪ .‬لەچتە‬ ‫لەلعەك يەيە ؼۇ ئىؾ بىشيى ظاقالپ تۇرـايذىٌ لىيىٌ ئەيًەلمە قاراپ باقهايال‬ ‫تاناققا تۇتۇػ قىلىپ لىتىهىش ‪ .‬ئىؽالريى تۇوەتمەيذە ئەُ ياتقۇ بْلىذۇ‪ .‬پۇت‬

‫‪64‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ قْللىزىهىش تېلىپ لۆسىهىشوە ئۇيقۇ يانىؽىؽقا باؼاليذۇ ‪ .‬نۇؼۇيذاق‬‫ئالذىزاؼچىلىق ئىچىذە يۇرـۇى ظۇنباتلىق قىشالريىَ رەٌىى تاتىزىپ ‪،‬‬ ‫يۇسلىزىىە قْرۇقالر چۇؼۇپ ‪ ،‬چاچلىزى ؼاالٌالؼقا باؼلىذى ‪.‬‬ ‫ئاپتۇر ناقالىذائېيىتقاى پادىؽاًَىَ ئايالىًىَ خىشنىتىىە لېًىشەللەر تەييار ‪،‬‬ ‫بىشدەك پاالقؽىپ ئۆي بىلەى ئىذارە ئارلىقىذا قاتزاپ يۇرنەيذۇ ‪ .‬ئۇ ئايالًىَ‬ ‫بەلمى بىز لۇى لەچمىچە ياظىًىؽتىٌ باؼقا ئىؽى بْلهاظلىقى نۇنمىٌ‪ .‬قېًى‬ ‫قايعى بىز ئەر ئاؼۇ پادىؽاَتەك لىًىشەللەريى تىشىۋەتهىعىهۇ ئايالىًى خىشنەت‬ ‫قىلفۇسناي باقااليذۇ‪ .‬بىش تېخى ئىهىۋاتقاى بالىلىزىهىشيى باال باققۇچىفا‬ ‫قىقىزتىپ تۇتقۇسۇپ ‪ ،‬لۆلعىهىشيىَ چىٍقىلىؽىفا چىذاپ ‪ ،‬ئاق ظۇتىهىشيى‬ ‫لىيىهلىزىهىشوە ئاققۇسۇپ ئىؽلەپ لىلىپ ‪ ،‬ئەنىۇظى لىلىپ لەتمەى‬ ‫بالىالريى قْلىهىشـا ئالفايچاـالردا‪ << ،‬بْلذى ئۆيذە ئْلتۇر >> دىىۇظى لەلىەى‬ ‫ئەرلىزىهىشنۇ بۇ وەپًى ئاـشىذىٌ چىقىزالهىذى ‪ .‬ئەلەريىَ ئەرلىن ئىهتىياسىًى‬ ‫لۆرظىتىپ قْيفۇظى لەلىەيذەك ﮲ئايالالريىٍهۇ ئۆس خاظلىقى بْيىچە ئايالذەك‬ ‫بالىلىزىًى باـزىفا بېعىپ ‪ ،‬ئۇچاق بېؽىًى خْػ قىلىپ بېعىهعىش ياؼىفۇظى‬ ‫لىلىپ قالىذۇ‪ .‬لېمىٌ بىشدە ئۇيذاق ئىهمايىيەت يْق ‪ .‬بىش ئىؽلىهىعەك ئەرلەر‬ ‫نائاؼى بىلەى بىز نْرىذىٌ تۇتۇى چىقىزالهاي قالىذۇ ‪ .‬جەنىيەت بىشدىٌ‬ ‫ئەرلەريى جەلىپ قىلىؽًى ئەنەط ‪َ ،‬االُ ئەوىىىهىش بىلەى ئۆسىهشىىە تايًىپ‬ ‫ياؼاؼًى تەلەپ قىلىذۇ‪ .‬بۇ َاسىزقى جەنىيتىهىشدىمى بىزئىجتىهائى نەظىلە ‪.‬‬ ‫بۇيى ئايالالرـا دۆٌىەپ قْيۇؼبىلەى نەظىلە َەُ بْلهايذۇ ‪ .‬بۇ بىشيىَ ئاياللىق‬ ‫خاظلىقىهىش بىلەى تاسا بىزدەك بْلهاي قالفاچقا ‪ ،‬ئايالذەك ياؼاپ باققۇم بار‬

‫‪65‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫دەيذىفاى ئايالالر ئْتتۇرـا چىقتى ‪ .‬بىزاق ئايالالريىَ ئۆس لۇچىىە تايًىپ‬ ‫ياؼىفىًىبۇ بىز چًْ ياخؽى ئىؾ ‪ .‬ئارىذىمى بۇ ئاسىزاق نەظىلە لەلىۇظىذە‬ ‫چۇقۇم ئٌْۇؼلۇق َەُ بْلىذۇ‪ .‬بىش ئايالالرنۇ نەط لىزىپ ‪ ،‬ئاال ‪ -‬تاـىل‬ ‫ظۆسلەپ ‪ ،‬قۇظۇپ ئادەنًىَ لۆٌلىًى ئېلىؽتۇردىفاى‪،‬‬ ‫چًْ يْلفا لەيًىًى قىلىپال ؼاقىزتىپ ظىيذىفاى ‪ ،‬تۇرۇپ چاپاق باظقاى‬ ‫لۆسلىزىًى ئۇۋىالپ ‪ ،‬ئەتتىىەييۇـاى ئەظًەپ يۇرۇيذىفاى ‪ ،‬ئايالى ئىؾ‬ ‫قىلىۋاتعا يايپاؼالپ يېتىپ تېلىۋېشّرلۆرۇپ ‪ ،‬يەيە ئايالىًىَ ئۇ يەر ‪ -‬بۇ‬ ‫يەرىذىٌ قۇظۇر تاپىذىفاى ئەرلەردىٌ بىشار بْلىهىش ‪ .‬بىش پىمىز قىلهىفايلىقىهىش‬ ‫بىلەيال ئەرلەروە پەقەت پىمزىهىش يْق ئەنەط‪َ .‬اسىز جەنىيتىهىشدە ئەرلەريىَ‬ ‫ئىللەتلىزى ئايالالريىٍمىذىٌ ئېؽىپ لەتتى‪.‬‬ ‫‪ - 5‬ئېزىٍىشيى بىُۇدە لۇيلەؼتىٌ ظاقلىًىَ‪.‬‬ ‫بىز يْرناُ ئاياُ ئېزىًى بىماردىٌ بىمار لۇيلەپ ئۆسىًىهۇ ‪ ،‬ئۆسوىًىهۇ بىئارام‬ ‫قىلىپ يۇرنەيذۇ ‪ .‬ئايالالريىَ وۇنايى ئەرلەريىَ َۆلىهىذىٌ تْـزا چىقىذۇ ‪.‬‬ ‫ئەوەر بىز ئاياُ ئېزىًى لۇيلىىىلى تۇرظا ‪ ،‬چۇقۇم ؼۇ ئەردىٌ چاتاق چىقىؽقا‬ ‫باؼلىفاى بْلىذۇ ‪َ .‬اسىز تېلىۋېشّر ئادەنلەروە َەنهىًى ئۇوۇتۇپ ‪ ،‬قُْ تېلفْى‬ ‫‪ ،‬قەَۋەخايا ‪ ،‬رېعتۇراى ‪ ،‬نىُهايخايا دىىەيلەر ئۇچۇرؼىؽقا سّر قْاليلىقالريى‬ ‫ئېلىپ لەلىەچمە ‪ ،‬ئادەنلەردە بۇسۇلۇػ پۇرظىتى لۆپ بۇلۇپ لەتتى ‪ .‬خېلى‬ ‫تۇسۇك دەپ يۇروەى ئادەنلەرنۇ ‪ ،‬بۇ يْلفاپۇتىًى تىقىپ باقتى ‪ .‬ئادەنلەريىَ َەق‬ ‫ ياَەق ئېٍى تۆۋەيلەپ لەتتىهۇ قايذاق ‪ ،‬بۇيذاق ئىؽالردىٌ بۇرۇيقىذەك‬‫يەپزەتلەيهەيذىفاى ‪ ،‬لۆرظىهۇ لۆرنەظمە ظالىذىفاى بۇلۇپ لەتتى ‪ .‬تېلىۋېشّردا‬

‫‪66‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىز ئايالًىَ بالىعى بىلەى ئۆيذە نۇٌذىؽىپ ئْلتۇرـاى ‪ ،‬ئەريىَ ظىزىتتا بىز‬ ‫ئايالبىلەى ئاپپاق ‪ -‬چاپپاق بْلۇپ يۇروەى لۆريىؽى لۇرۇيعە ‪ ،‬ئايالالر بۇ خىل‬ ‫لۆريۇؼتىٌ يەپزەتلىًىۋاتقايذا ئەرلەر تانفاقلىزىًى چالىلذىتىپ ئۇوۇيىؽًى‬ ‫باؼلىۋەتتى ‪ .‬رّنايتىن نۇَەببەتمە قايهىفاى ئەرلىزىهىش ‪ ،‬ئۆيذە خْتۇيى‪،‬‬ ‫ظىزىتتا ئاؼًىعى ‪َ ،‬ەتتا بىز يەچچە ئاؼًىعى بْلۇؼًىئارسۇ قىلذىفاى بْلذى ‪.‬‬ ‫بەسىلەر ؼۇيذاق قىلذى ‪ .‬نۇؼۇيذاق ئەَۋالذا يەيىال ئەرلەر ئەيىپلەيهەي ‪ ،‬ئايالالر‬ ‫ناقالىذا دىيىلىەى پاظعىپ ئۇرۇيذا تۇرۇپ ئائىلىعىًى قْـذىفىلى تۇرظا‬ ‫قايچىلىن ئەرلەر بۇيىٍذىٌ تەظىزلىًىپ لىتەر ؟ بىز ياتىۋاى قىشيىَ ياس‬ ‫لەرەؼهىعى ئالذىذا ئاجىش لىلىپ ‪ ،‬ؼۇيچە يىللىق ئائىلىعى ‪ ،‬بالىزىذىٌ‬ ‫لىچىۋاتقاى بۇ ئەروە بۇ قايچىلىن تەظىز قىلىپ لېتەر ؟‬ ‫ئادەنلەريىَ نىجەس خۇلقى َەر خىل بْلىذۇ‪ .‬بىز ئائىلىىە تْـزا لەلىەى قْـذاپ‬ ‫قېلىؾ ئۇظۇلى يەيە بىز ئائىلىە تْـزا لەلهەيذۇ‪ .‬بۇ خىل قْـذاپ قېلىؾ‬ ‫ئۇظۇلىًى بەسى ياداى ئەرلىزىهىش خاتا چۇؼۇيىپ ‪ << ،‬نەيچە ئادەم يْق ئىمەى‬ ‫‪ ،‬نۇؼۇيذاق قىلىپ يۇرظەنهۇ ئايالىو وەپ قىلهايذىمەى >> دەپ ئاؼًا‬ ‫تۇتۇؼًى ئادەت قىلىۋالىذىفاى ‪ ،‬ئاؼًىعىًى ئالهاؼتۇرۇپ يۇرىۋېزىذىفاى بْلۇپ‬ ‫قالهانذۇ ؟‬ ‫نەى نۇيذاق ئىممى ئىؽًى ظۆسلەپ ئۆتەي ‪ :‬بىزىًچى ئىؾ ‪ :‬بىز ئەر تۇرنىىە‬ ‫لىزىپ لىتىپ ‪ ،‬بەػ يىلذا چىقىپتۇ ‪ .‬چىقىپ بىز يەچچە لۇى بْلفايذا بىزى ‪:‬‬ ‫<< ظەى تۇرنىذىمى چاـذا ئايالىَ بەك ؼْخلىؽىپ لەتمەى جۇنۇ ؟ >> دەپ‬ ‫قْيفىًى ئۇچۇى ئايالىًىَ ئًْ قۇلىًىَ بانارقلىزىًى چەيذّ بىلەى‬

‫‪67‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لىعىۋېتىپتۇ ‪ .‬ئىممىًچى ئىؾ ‪ :‬بىز ئاياُ ئىزىًىَ ئىچمىزى ئۆيىە‬ ‫نۇلىًىۋېلىپ بىز ئايالًىَ ئىعهىًى ئاتاپ تۇرۇپ نۇَەببەت پارىٍى‬ ‫قىلىۋاتقايلىقىًى ئاٌالپ << نىًى يىهە لۆرىعەى؟ >> دەپ ياقىعىفا‬ ‫ئېعىلىپتۇ ‪ .‬بار وۇياٍ ئۆسىذە تۇرظىهۇ ‪ ،‬ئەر يەيە نۇؼتۇنشّرلۇق قىلىپ ئايالىًى‬ ‫ئۇرۇپ قْۋۇرـىعىًى ظۇيذۇرۋېتىپتۇ‪ .‬ظىلەرچە بْلفايذا بۇ ئاياُ وەپ ‪ -‬ظۆس‬ ‫قىلهاي ئېزى وەپًى تۇوەتمىچە قاراپ تۇرۇؼى ‪ ،‬ئايذىٌ لىلىپ ئېزىًىَ باػ‬ ‫ لۆسىًى ظىالپ ئىللىقلىق يەتمۇسىؽى لىزەلهىذى ؟ نۇؼۇيذاق چاـذا نۇاليىو‬‫بْلفىلى ‪ ،‬ئۆپمىعىًى بېعىۋالفىلى بْالنذۇ ؟ ئۆپمىعىًى بېعىۋېلىؾ ‪ ،‬نۇاليىو‬ ‫بۇلۇػ ‪ ،‬دىىەيلەرنۇ ئْبىمتىپ ؼارائىتقا قاراپ بْلىذۇ‪ .‬بىش ئەر ‪ -‬ئاياُ باراۋەر‬ ‫دەۋاتقىلى قاچاى ؟ نۇؼۇ ئىممى ئىؽتىًال ئەر ‪ -‬ئايالًىَ باراۋەر‬ ‫بْاللهايۋاتقايلىقىًىمۆرۋالفىلى بْلىذۇ ‪ .‬ئەر ‪ -‬ئايالالر باراۋەرلىىى تۇلۇق ئەنەلىە‬ ‫ئاؼقاى بْلعا << ئايالالربىزلەؼهىعى >> نۇ بْلهايىتتى ‪ .‬بىشدە << پىچاقًى‬ ‫ئۆسۇٌىە ظاُ ‪ ،‬ئاـىزنىعا لىؽىىە >> دىىەى وەپ بار ‪ .‬ئەر لىؽى ئايالى تاالـا‬ ‫قاراپ قالعا نۇاليىو بۇلۇپ ‪ ،‬ئايالىفا ئىللىق نۇئانىلە قىلىپ ئائىلىعىًى‬ ‫قْـذانذۇ ؟ ئاياُ لىؽىهۇ بىز ئادەم ! ئۇيىٍهۇ خْرلۇقًى َېغ قىلىؾ‬ ‫ظەسوۇلىزى بار ‪ .‬ئۆسىًى ؼۇيچە لۇچلۇك ‪ ،‬ئەقىللىق ‪ ،‬ئالىجاياپ دەپ‬ ‫بىلىذىفاى ئەرلىزىهىش قىاللهايذىفاى ئىؽالريى ئايالالر قايذاق قىاللىعۇى ؟!نەى‬ ‫بىز دىُقاى ئايالًىَ << َاسىز لادىز ئايالالريىَ ئەرلىزى بۇسۇلىذىفاى بْلۇپ‬ ‫لەتتى >> دىىىًىًى ئاٌلىفايئىذىو ‪َ .‬اسىز لادىز ئەرلەر تْقلۇقتىٌ ؼْخلۇق‬ ‫چىقىزۋاتىذۇ ‪ .‬دىُقاى ئەرلەريىَ لادىز ئەرلەردەك لەٌتاؼا خەجلەيذىفاى پۇلى‬

‫‪68‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يْق ‪ .‬دىُقاى ئەرلەريىَ لۆپى ئۆس ئۆيىًى بىز لېعەك ‪ ،‬بىز لېعەلتىٌ تىشىپ‬ ‫ياظاپ چىققاى‪ .‬ئاؼۇ َْيلىذىمى لاال ‪ -‬قْي ‪َ ،‬ەر بىز تۇپ نىۋىلىن دەرەخمە‬ ‫ئۇ ئەريىَ ئەجزى‪ ،‬نىًُىتى لىزوەى‪ .‬ئۈ لۇى بْيى ئۆس ئۆيى ئەتىزاپىًى‬ ‫ئايلىًىپ يۇرۇيذۇ ‪ .‬ؼۇٌا ئۇيىَ ئائىلىعىىە نۇَەببىتى بار‪َ .‬اسىزقى بىًا‬ ‫ئۆيلەر ؼەَەردىمى ئەرلەريى قىالي دىعىهۇ ئىؾ تاپالهايذىفاى قىلىپ قْيذى‪.‬‬ ‫ؼۇيىَ بىلەى ئۇالر بىمارچىلىقتا ظىزىتالردا يۇرۇپ لۆٌۇُ خۆؼى تېپىۋالذى‪.‬‬ ‫َاسىز يۇرـۇى ئايالالر ئەرلىزى َېچ ئىؾ قىلهىعىهۇ ئۆيذە ئْلتۇرۇپ بەرظىال‬ ‫خْػ بْلىذىفاى بۇلۇپ قالذى‪.‬‬ ‫ئاخىزدا يىفىًچاقالپ دەيذىفىًىو ‪ :‬جەنىيتىهىشدىمى بەسى ئاتالهىعا ئْقىذىٌ ‪،‬‬ ‫چىچالهىعا پْقىذىٌ لۆرۇدىفايئەرلىزىهىش َەنهە << تۇقۇياق باال ‪ ،‬ئىلهەك‬ ‫قاسا >> يى ئايالالرـىال ئارتىپ قۇيۇپ ‪ ،‬ئۇالر قايذاق قىلعىهۇ خاتاـا چىقىزىپ‬ ‫‪ ،‬ئۇالريى يىهە قىلىؽًى بىلهەيذىفاى قىلىپ قْيذى ‪ .‬بالىالريىَ يارانلىقبْلۇپ‬ ‫چىقىؽىذا دادىالريىَ رّلى ئىًتايىٌ چًْ‪ .‬بىشدە<< ئاتاً ئۆلعە ئۆلعۇى ‪،‬‬ ‫ئاتاًٌى لْروەيلەر ئۆلهىعۇى>> دىىەى وەپ بار ‪ <<.‬ناۋۇ باال پااليىًىَ بالىعى‬ ‫‪ ،‬دادىعى نۇيذاق ئىعىل ئادەم ئىذى>> دىىەى وەپًى ئاٌلىفاى باال ئۆسى‬ ‫لۆرنىىەى بْلعىهۇ دادىعىذىٌ پەخىزلىًىذۇ ‪ .‬دادىعىًىَ ئىعهىًى تىلفا‬ ‫ئېلىؽتىٌ يۇنۇط قىلىپ يۇروەى بالىالردىٌ دادىالريىَ يارانلىقئادەم بْلۇؼًى‬ ‫تەلەپ قىلىؾ ظاالَىتى بارنۇ ؟ ئەر لىؽى يېزىو خۇدا دىىەى ظۆسدىٌ چىقىپ‬ ‫تۇرۇپتىمى ئەر بىز ئائىلىًىَ ‪ ،‬ئايالىًىَ ‪ ،‬بالىالريىَ نەيىۋى تۇۋرىمى ‪.‬‬ ‫بىز ياخؽى ئەر ‪ ،‬پۇت ‪ -‬قۇلى لارـا لەلهەط بۇلۇپ ئٌْذا ياتعىهۇ ئۇيذاق‬

‫‪69‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قىلىٍالر ‪ ،‬نۇيذاق قىلىٍالر ‪ ،‬دەپ نەظلەت بېزىپ ئىؽالريى ياخؽىلىققا‬ ‫ئاپىزىذۇ ‪ .‬بىزئەظمى ئەر يۇـاى بەظتىًى لۇتۇرۇپ ئۆرە يۇرظىهۇ ‪ ،‬ئائىلە‬ ‫ئەسالىزىفا َېچ قايذاق خْؼاللىق ئېلىپ لىلەلهەيذۇ‪ .‬بىز ئايالًىَ َەنهە‬ ‫يىهىعى تەُ بْلعىهۇ ئەردىٌ تەلىيى لەلهىعە ئۆسىًى بەخىتلىن َىعاپلىهايذۇ‪.‬‬ ‫َاسىز بىشيىَ نەيىۋى تۇۋرۇللىزىهىش لىٍؽىفىلى تۇردى ‪ .‬بۇيىَ بىلەى َەر لۇيى‬ ‫ئْيالپ ‪ ،‬يىىىزنىلەپ بالىالر يىتىهلىن ظېپىىە قۇؼۇلفىلى تۇردى‪ .‬بىز ياخؽى‬ ‫دادا بْلۇػ ؼۇيچە تەظهۇ ؟ بۇرۇى ظاۋاتعىش قارا قْظاقذادىلىزىهىش ‪ ،‬لاۋا‬ ‫ظېتىپ ‪ ،‬تۇخۇ ظېتىپ ‪ ،‬تاپقاى پۇللىزىفا پْتىعىفا ئْى ظانعىًى تۇوۇپ‬ ‫لىزىپبالىلىزىًى خْػ قىالتتى ‪َ .‬ېيىت ‪ -‬ئايەنلەردە ئايالىًىَ ئالذىفا ئىممى‬ ‫نىتىز رەخًى ئاُ دەپ تاؼالپ ‪ ،‬جۆرىعىًىَ لۆٌلىًى ئاالتتى ‪ .‬ئائىلىعى‬ ‫ئۇچۇى تىًىو تاپهاي ئىؽلەيىتتى ‪ .‬ئەر بْلهىعا ئۆيذىمى يۇرـۇيئىؽالر ئاخعاپ‬ ‫قاالتتى ‪ .‬ؼۇٌا ئەرلىزىذىٌ ئايزىلفاى ئايالالر نەى ئەنذى قايذاق قىلىهەى دەپ‬ ‫يىفاليىتتى ‪َ .‬اسىز يايچۇقىذىٌ يۇس لْيلۇق پۇلالر ئۇسۇلهەيذىفاى ئەرلىزىهىش‬ ‫ئايالىفا يىلذا بىزەر نىتىز رەخ ئېلىپبېزىمە ئېزىًىۋاتىذۇ ‪ .‬ئەرلەر بْلعىهۇ ‪،‬‬ ‫بْلهىعىهۇ بْلىذىفاى ئائىلىلەر لۇيذىٌ لۇيىە لۇپىيۋاتىذۇ‪ .‬ئەر بْلۇؼًىَ‬ ‫يىهىذىٌ دىزەك بېزىذىفايلىقىبارا ‪ -‬بارا ئۇيتۇلۇپ لىتىپ بارىذۇ ‪ .‬نەى‬ ‫ئەرلىزىهىشدىٌ بەسىهەظىلىلەريى ئايالالريىَ نەيذايىذا تۇرۇپ ئْيالپ بېقىؽًى‬ ‫‪ ،‬بۆرىًى قْتايفا باؼالپ قۇيۇپ ‪ ،‬ئايالىفا قۇتايفا قارىهىذىَ دەپ خاپا‬ ‫بْلهاظلىقىًى ‪ ،‬ئائىلىعىًى قْـذاؼقا ئۆسىًىٍهۇ لۇچ چىقىزؼىًى‪ ،‬لەلىۇظى بىز‬ ‫لۇيلەردە ئەرلەر ئائىلىعىًى قايذاق قْـذىؽى لېزەك ؟ دەپ ناقاالياسىذىفاى‬

‫‪70‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قىشلىزىهىشيىَ چىقىپ قالهاظلىقى ئۇچۇى ‪ ،‬ئىؽًى ئۆسىذىٌ باؼالپ ‪ ،‬تْسەپ‬ ‫نېٍىؽًى ئۇنىت قىلىهەى ‪ .‬ئاخىزدا ئەپعۇظلىًىذىفىًىو نىًىَ بۇ‬ ‫ياسـايلىزىهًى ئۇقۇؼقا تىىىؽلىن بْلفاى ئەرلەرئۆقۇناي قېلىؽى نۇنمىٌ‪.‬‬ ‫چۇيمى نەى ناقالەنذە ئېيىتقايذەك الياقەتعىش ئەرلەريىَ لىتاپ لۆردىفايلىزى‬ ‫بەك ئاس!‬

‫ئاپتۇرى ‪ :‬سَّزەوۇُ ئابذۇۋايىت‪ ( .‬قْرـاط ياَىيلىن پْچتا ئىذارىعىذا )‬ ‫ؼىًجاً ئاياللىزى صّريىلىذىٌ ئېلىًذى‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3416&keyword‬‬

‫قەبزە ئالذىذىمى ئارنايالر‬

‫‪71‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئاپتْرى _ ظەلىهە ئابذۇلُەق لاناُ‬

‫نەى قەبزە _ ناسارالردىٌ بەخت تىلەپ يۈرىذىفايالردىٌ ئەنەط‪ .‬ئەنها بۇ‬ ‫قەبزىًى چۈؼەيىەچمە يېقىًالؼقايعېزى پۈتۈى ۋۇجۇدۇم ئۆرتىًىؽمە‬ ‫باؼلىذى‪.........‬‬

‫قْلۇنذا بىز تۇتام وۈُ‪ .‬بىز ئاپتْنْبىل بىهاالُ لىزەلىىۈدەك باؿ يْلى بىلەى‬ ‫ئۇدۇلۇنذىمى ياپيېؽىل قارىفايالر ئارىعىذا قەد لۆتۈرۈپ تۇرـاى قەبزىىە قاراپ‬ ‫لېتىۋاتىهەى‪ .‬يُْ ناٌفايعېزى ئۇسۇراپ لېتىۋاتقايذەك‪.......‬‬ ‫يْلًىَ ئىممى قاظًىقىذا َۆپپىذە ئېچىلفاى پىلپىل وۈُ‪ ،‬ظالذات وۈُ‪ ،‬ظېزىق‬ ‫ظەبذە‪ ،‬ئەتىزوۈُ‪ ،‬قىشىلىۈللەر ئارىعىفا لۆسوە چېلىقارلىق قىلىپ ئْريىتىلفاى‬ ‫لىچىن _ لىچىن تاختىالرـا يېشىلفاى قْؼاقالرـا لۆسۈم چۈؼتى‪:‬‬

‫ئالۋاٌفا ظۈرۈك بەرنەي‪،‬‬ ‫يايى قانچىالپ چىقتى‪.‬‬

‫‪72‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بۇ سۇلۇنفا چىذىهاي‪،‬‬ ‫ظادىز ئاتلىًىپ چىقتى‪.‬‬

‫ئْى قەدەنچە ناٌذىو‪ ،‬يەيە بىز قْؼاق‪:‬‬

‫ظادىز دەپ ئېتىو ياناى‪،‬‬ ‫ئْيبەػ ياؼتا ئاتالفاى‪.‬‬ ‫دەظلەپمى تۇتۇلفايذا‪،‬‬ ‫دۆً يانۇلفا پااليفاى‪.‬‬

‫ئەتىزوۈللەر ئارىعىذا يەيە بىزى‪:‬‬

‫ئىممى نىَ چېزىن چىقتى‪،‬‬ ‫نىًىەى ئاتلىزى قاؼقا‪.‬‬ ‫چېزىن ئاتىذۇ تاؼقا‪،‬‬ ‫ظادىز ئاتىذۇ باؼقا‪.‬‬

‫بىزدەم ئًْ تەرەپمە قاراپ تْختايهەى‪ ،‬بىزدەم ظُْ تەرەپمە قاراپ تْختايهەى‪.‬‬ ‫ئاجايىپ نەيىلىن << ظادىز پالۋاى قْؼاقلىزى >> يى ئْقۇيهەى‪ ،‬يەيە ئالذىهفا‬

‫‪73‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ناٌىهەى‪.‬‬ ‫ئاخىزى ئاددىيفىًە قەبزە ئالذىفا لېلىپ تْختىذىو‪ .‬نىللىيچە پاظۇيذا ظۇپا‬ ‫چىقىزىلىپ ياظالفاى قەبزىىە چاپاليفاى يېؽىل چاق _ چۇقالريىَ بەسىلىزى‬ ‫يېزىو پۇچۇلفاى‪ ،‬بەسىلىزى چۈؼۈپ لەتمەى‪ ،‬ظىزلىزى ئۆچمەى َالذا ئېفىز‬ ‫ظۈلۈتتە تۇراتتى‪ .‬قەبزىًىَ ئالذى تەرىپىىە يايهۇ _ ياى قىلىپ يەيە ئىممى‬ ‫لْبلىت قْؼاق يېشىلفاى‪ ،‬قەبزىًىَ ياى تەرىپىىە ئۈچ لْبلىتتىٌ ئالتە لْبلىت‬ ‫قْؼاق يېشىلفاى‪ ،‬قەبزىًىَ قۇيزۇقىفا يەيە ئىممى لْبلىت‪ .....‬قەبزىًىَ‬ ‫ئۆسىىىال خاتىزلەيىەى ‪ 10‬لْبلىت قْؼاقًى قەبزىًى ئايلىًىپ ئْقۇپ چىقتىو‪.‬‬ ‫قْؼاقالريىَ بەسىلىزىذە ئاجايىپ ۋەتەيپەرۋەر‪ ،‬خەلقپەرۋەر رٍّ ئۇرـۇظا‪،‬‬ ‫بەسىلىزىذە قْرقهاط‪ ،‬ؼىز يۈرەك ئەرلەك ساتىًىَ خىعلەتلىزى << نايا‬ ‫نەى! >> دەپ تۇراتتى‪ ،‬يەيە بەسىلىزىذە خەلقًىَ نۇً _ سارى تۆلۈلۈپ‬ ‫تۇراتتى‪ ،‬بەسىلىزى نېُزىباى بىز ئاتىًىَ ئائىلىعىًى‪ ،‬بالىلىزىًى‬ ‫ظېفىًفايلىقىًى ظۆسلەيتتى‪.‬‬

‫ظادىز پالۋايًى ئْتتۇرا نەلتەپتىمى ئەدەبىيات ئْقۇؼلۇقۇنذىٌ تْيۇۋالفىًىهذىٌ‬ ‫باؼالپ ئۇيۇتهىذىو‪ .‬ئەنها ئەيًى چاـالردا ئۇيى تْلۇق چۈؼەيهىىەى ئىمەيهەى‪،‬‬ ‫قەدىزلەؼًى بىلهىىەى ئىمەيهەى‪ .‬ئۇيى چٌْقۇر چۈؼىًىؽمە بْلفاى ئىًتىلىؽىو‬ ‫چەت ئەللەردىمى خەلقلەريىَ ئۆس ئىچىذىٌ چىققاى تارىخىي نەؼُۇر‬ ‫ؼەخىعلىزىىە تۇتقاى يۇقىزى قەدىزلەػ پْسىتعىيىلىزىًى لۆروەى‪،‬‬

‫‪74‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫چۈؼەيىەيذىٌ لېيىٌ ئۇلفايذى‪.‬‬

‫‪ _ 1990‬يىلى نەى رّظىيىًىَ نْظمۋا‪ ،‬لېًىًىزاد ( َاسىز لېًىًىزاديىَ يانى‬ ‫ئەظلىىە لەلتۈرۈپ‪ ،‬ظاى _ پېتىزبْره دەپ ئاتالذى ) ؼەَەرلىزىذە ظاياَەتتە‬ ‫بْلذۇم‪ .‬نْظمۋادىمى نەؼُۇر لىؽىلەر قەبزىعتايلىقىفا باردىو‪ .‬نْظمۋا دەرياظى‬ ‫بْيىذىمى << يېٍى پەرى >> قەبزىعتايلىقى رّظىيىذىمى بىز نۇيچە <<‬ ‫نەؼُۇر لىؽىلەر قەبزىعتايلىقى >> ئىچىذىمى ئەً َەؼەنەتلىن‬ ‫قەبزىعتايلىق‪ .‬قەبزىعتايلىق ظىهْلىًىعمى چېزلاۋىفا يايذاػ بْلۇپ‪ ،‬ئۇيىَ‬ ‫ئاياليها قىشىل تېهىفا ئاق رەٌلىن قاپارتها وۈُ يەقىؽلەيىەى‪ ،‬چېزلاۋ‬ ‫ئۈظتىذىمى ئالتۇى رەٌلىن بەػ يۇنۇالق نۇيار قۇياػ يۇرىذا تاۋلىًىپ تۇرىذۇ ‪.‬‬ ‫قەبزىعتايلىق دەرۋاسىعىذىٌ لىزىپال يەچچە نىَ قەبزە تېؽىًى لۆروىلى‬ ‫بْلىذۇ‪ .‬پەلەلمە تاقاؼقاى لاۋچۇك دەرەخشارلىقىذا‪ ،‬قىيىًشارلىقتا يەچچە نىَ‬ ‫َەيمەُ قەد لۆتۈرۈپ تۇرىذۇ‪ .‬بۇ ظۈرلۈك‪ ،‬ئەنها يەپىغ َەيمەللەر ۋە قەبزە‬ ‫تاؼلىزى لىؽىىە خۇددى َەيمەلتاراؼلىق نۇسىيىفا لىزىپ قالفايذەك تۇيفۇ‬ ‫بېزىذۇ‪.‬‬

‫بۇ قەبزىعتايلىققا رّظىيىًىَ نەؼُۇر ظىياظەتچىلىزى‪َ ،‬ەربىي ئالىهلىزى‪،‬‬ ‫ئەدىب _ نۇسىمايتلىزى‪ ،‬ظەيئەتمارلىزى‪ ......‬دەپًە قىلىًفاى‪.‬‬ ‫نەى‪ :‬رّظىيىذە نۇيچىۋاال نەؼُۇر لىؽىلەر ئۆلۈپ _ تۈوىىەى بْلعا نەؼُۇرالر‬ ‫قالهىفاى چېفى‪ .........‬دەپ ئْيالپهۇ قالذىو‪.‬‬

‫‪75‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظېهْيتاليفاى ئىممى نېتىزچە لەٌلىمتىمى پىيادىلەر يْلىذا ظۇلتاى خۇجايۇر‬ ‫تاـام بىلەى بىللە بىز تْپ ئادەنلەروە قْؼۇلۇپ قەبزىعتايلىققا ئىچمىزىلىذىو‪.‬‬ ‫قەبزىلەر رەت ‏‪ -‬رېتى بىلەى قْپۇرۇلفاى‪ ،‬ئارچا ‏‪ -‬قارىفايالرنۇ رەتلىن‬ ‫تىمىلىەى ئىذى‪ .‬قەبزىلەريىَ لۆپىًچىعى ئاق يالى قارا نەرنەر تاؼتىٌ‬ ‫قْپۇرۇلفاى‪ ،‬نەؼُۇر ياسـۇچى ى‪.‬ۋ‪.‬وْوُْ‪،‬ئا‪.‬پ‪.‬چىخْپ‪ ،‬نايالْۋىعمى‬ ‫قاتارلىق بىشوە تْيۇػ ؼەخىعلەريىَ قەبزىلىزى بار ئىذى‪ .‬خېزّؼؽېۋيىَ‬ ‫قەبزىعى‪ ،‬قەبزە ظۇپىعىال ئەنەط‪ ،‬ظۇپا ئۈظتىذىمى ئۇيىَ َەيمىلىًىٍهۇ‬ ‫پىؽايىعى‪ ،‬قېؽى‪ ،‬بۇريى‪ ،‬ئاـشىًىَ ئْتتۇرىذىٌ تەً يىعبەتتە ئىممىىە‬ ‫بۆلىًىپ‪ ،‬تالى بەدىًىىىچە يېزىهى ئاق‪ ،‬يېزىهى قارا نەنەردىٌ قاتۇرۇلفاى‬ ‫ئىمەى‪.‬‬ ‫‏‪ -‬يېهە ئۈچۈى نۇيذاق ئىممى خىل رەٌذە قاتۇرـايذۇ؟ دەپ ظْرىفاى ظۇئالىهفا‬ ‫تاـام‪:‬‬ ‫‏‪ -‬چۈؼەيذۈروۈچى دەُ نۇؼۇ رەً ئۈظتىذە تْختىلىپ‪،‬‬ ‫‏‪ .... -‬چۈيمى خېزّؼؽېۋ ئاق بىلەى قارىًى پەرقلەيذۈرەلەيذىفاى لىؽى‬ ‫دەۋاتىذۇ‪ -،‬دېذى‪.‬‬ ‫‏‬ ‫ئىذى‪،‬‬ ‫قەبزىلەريىَ بەسىلىزىًىَ ئۈظتىذىمى يېٍىال يېفىپ تْختىفاى قارالر‬ ‫ظۈپۈرۈلىەى‪ ،‬چىزايلىق لٌْقىالرـا چىاليفاى‪ ،‬دەظتىلەيىەى وۈللەر‪ ،‬قاچا وۈللەر‬ ‫قْيۇلفاى‪.....‬‬ ‫ئْتتۇرا ياؼلىق بىز لىؽى بىز قەبزىًى تاسىالۋېتىپتۇ‪ ،‬نەى قاراپ تۇردۇم‪ .‬ئۇ قارا‬

‫‪76‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْلتۇردى‪-،‬دە‪ ،‬ؼىلەپىعىًى‬ ‫‏‬ ‫نەرنەر ظۇپىًى پالىشە تاسىالپ بْلۇپ‪ ،‬يۈلۈيۈپ‬ ‫قْلىفا ئالذى‪.‬‬ ‫نەى ئالذىفا ئىممى قەدەم تاؼالپال بىز قەبزە ئۈظتىذە ياتقاى ئاققۇيى لۆرۈپ‬ ‫قالذىو‪ .‬ئۇسۇيلىقى بىز نېتىزچە لېلىذىفاى‪ ،‬ئاق نەرنەردىٌ ياظالفاى ئاققۇ‬ ‫قاياتلىزىًىَ بىزىًى ئالذىفا‪ ،‬بىزىًى ئارقىعىفا لەٌزى ئېچىپ‪ ،‬ئۇسۇى بْيًىًى‬ ‫ئالذىذىمى قاياتلىزىًىَ ئۈظتىىە قْيۇپ ئۇخالۋاتاتتى‪ .‬ئاققۇ َەيمىلىىە قاراپ‬ ‫بۇ يەروە چْقۇم بىز داٌذار بالېت ئۇظتىعى لۆنۈلىەيلىمىًى جەسىهلەؼتۈردۈم‪.‬‬ ‫ئۇظتىعى‪ -‬داۋىذّۋا دەپ‬ ‫‏‬ ‫دېىەيذەك قەبزە تېؽىفا‪ :‬نەؼُۇر بالېت‬ ‫يېشىلفايىمەى‪ .‬ئاجايىپ يەپىغ ئاققۇدىٌ بېؽىهًى لۆتۈروىًىهذە ظۇلتاى ئالام‬ ‫خېلى ئۇساپ لېتىپتۇ‪ .‬نەى يېتىؽىۋېلىؾ ئۈچۈى قەدەنلىزىهًى تېشلەتتىو‪ .‬ئېِ!‬ ‫ؼۇ چاـذا ناٌا تْيۇػ قىشيى << لۆرۈپ >> قالذىو‪ .‬ئۇ لۆٌلەللىزى يىزتىلفاى‪،‬‬ ‫بەدەيلىزى لۆلەروەى‪ ،‬چاچلىزى چۇۋۇلفاى‪ ،‬قْللىزى لەيًىىە قايزىلىپ قاتتىق‬ ‫قەَزى ‪ -‬ـەسەپ‬ ‫‏‬ ‫باـاليفاى‪ ،‬پۇتلىزى تىشىذىٌ پۈلۈلىەى َالەتتە لۆسلىزىًى‬ ‫بىلەى دۈؼهىًىىە تىممەى پېتى دارـا ئېعىقلىق تۇراتتى‪.‬‬

‫نەى قەبزە تېؽىذىمى بىز تاُ َەرىپمە قاراپ قْيهاي ئۇيى‏‪ -‬ظْۋېت ئىتتىپاقى‬ ‫قەَزىهايى‏‪ -‬سّيا لْظهْدىهيايىعمايايى تْيۇۋالذىو‪ .‬ئۇيىَ ئىًىعى ؼْرا بىلەى‬ ‫ۋەتىًىًى‪َ ،‬ۆرلۈلًى قْـذاػ يْلىذا دۈؼهەى بىلەى نۇرەظعەظىش لۆرەػ قىلفاى‬ ‫ئاجايىپ باتۇرلۇق َېمايىلىزى ئېعىهىە تْلۇق چۈؼۈپ بْلذى‪ .‬ؼۇ چاـذا‬ ‫ئۆسۈنذە بىز خىل يْرنالعىشلىقًى ظەسدىو‪ :‬نەى بىز چەت ئەللىن تۇرۇپ رّط‬

‫‪77‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫خەلقًىَ قەَزىهاى قىشى سّيايى ؼۇيذاق پىؽؽىق بىلىهەيمەيۇ‪ ،‬ئۆس‬ ‫قەَزىهايىهىش رىشۋايىۈلًى ئەجەب سّياچىلىن پىؽؽىق بىلهەيذىمەيهەيا؟‬ ‫ئۇيذاقتا ياَايىتى يۇرـۇى لىؽىلىزىهىش تېخى رىشۋايىۈُ َەققىذە َېچًەرظە‬ ‫بىلهەيذۇ دېعەك تْـزا بْلىۋەروىذەك‪.‬‬ ‫رّط ئەدىبلىزىىە ‏‪ -‬سّيايىَ ئايىعىفا بارىمالال! ) چۈيمى سّيا ۋە ؼْرا يانلىق‬ ‫ئەظەريى ئۇالريىَ ئايىعى يېشىپ يېشىپ چىققاى ( ئۇالر ئۆسلىزىًىَ‬ ‫قەَزىهايلىزىًىَ َاياتىًى‪ ،‬ئۆلۈنىًى يېشىپ‪ ،‬تارىخىي َۆججەت ظۈپىتىذە‬ ‫تارقاتقاى ئىمەى!)‬ ‫خىياُ بىلەى بېؽىو چۈؼۈپ لەتتى‪ .‬لۆلۈػ نەرنەر ياتقۇسۇلفاى قەبزە ظۇپىعى‬ ‫ئالذىفا لەلىەيذىال بېؽىهًى لۆتۈردۈم‪ .‬ظۇپىًىَ ئْتتۇرىفا ئۈچ نېتىزچە ئىىىش‬ ‫نەرنەر تۈۋرۈك ئْريىتىلفاى‪ .‬تۈۋرۈك ئۈظتىىە ؼۇ خىل نەرنەردىٌ ئايزّپىالى‬ ‫نْدىلى ياظالفاى‪ .‬ئۈظتى ئْچۇق ئايزّپىاليذا رّلًى چىَ تۇتقاى‪ ،‬تۈرۈلىەى‬ ‫قْؼۇنىلىزى ئارىعىذىٌ قەَزى ‏‪ -‬ـەسىپى تۆلۈلۈپ تۇرـاى لىئْتچىن‬ ‫يىىىتًىَ لۆسلىزىًى بۇلۇتالريىَ ئۈظتىىە تىممەى َەيمىلى‪ .‬نەى چۈؼەيذىو‪:‬‬ ‫ئۇ ئىممىًچى دۇييا ئۇرۇؼى نەسوىلىذىمى قەَزىهاى َەربىي ئۇچقۇچىالردىٌ‬ ‫بْلعا لېزەك‪.‬‬ ‫قىياظىو تْـزا ئىمەى‪ .‬قەبزە تېؽىفا << ۋەتەى ئْردېًى >> ئْيۇقلۇق تۇراتتى‪.‬‬ ‫چۈؼەيذۈروۈچىًىَ لىئْتچىن يىىىت َەققىذىمى قىعقا ئىشاَاتى تۈوىذى‪ .‬ؼۇ‬ ‫چاـذا تْپ ئارىعىذىٌ ظېزىق چاچلىق‪ 20 ،‬ياؼالردىمى بىز قىش چىقىپ‬ ‫يايچۇقىذىٌ چىزايلىق قاتاليفاى وۈللۈك قْلياـلىقًى چىقاردى ‏ ‪ -‬دە‪ ،‬ياـلىقًى‬

‫‪78‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قاتاليفاى پېتى قەبزە تېؽىًىَ ئۈظتىىە قْيۇپ‪ ،‬بېؽىًى تۆۋەى قىلىپ بىزدەم‬ ‫ظۈلۈتتە تۇردى‪ ،‬ئايذىٌ تېش نېٍىپ تْپ ئارىعىفا لىزىپ لەتتى‪.‬‬ ‫نەى ئۇ قالذۇرۇپ لەتمەى قْلياـلىققا قاراپ تۇرۇپال قالذىو‪ .‬پۇتلىزىو‬ ‫ئېفىزلىؽىپ لەتتى‪ ،‬خەلق قەَزىهايلىزىًى ئىشسەتلەػ ئېٍىهىشدىمى پەرقًى‬ ‫َېغ قىلىپ قالفىًىهذا َەظەتخْرلۇقتىٌ ئىچىهىە ئْت لەتتى‪......‬‬ ‫رّظالر نەؼُۇرلىزىًىَ قەبزىعتايلىقىًى نەدەيىيەتمە‪ ،‬تارىخقا وۇۋاٍ بْلفۇچى‬ ‫نۇسىي قىلىپ قۇرـاى‪ .‬بۇ يەردە چۈؼەيذۈروۈچىلەر َەر بىز ظاياَەتچىىە‬ ‫نەؼُۇر لىؽىلەريىَ َاياتىذىمى قىشىقارلىق لەچۈرنىؽلىزىًى‪ ،‬يەتىجىلىزىًى‪،‬‬ ‫تۆَپىلىزىًى چۈؼەيذۈرۈپ قْيىذىمەى‪ .‬ئۇالريىَ جاراٌلىفاى ئاۋاسى‬ ‫ئىپتىخارلىقىًى يانايەى قىلىذىمەى‪ .‬رّظالر بۇ يەريى تاۋاپ قىلىؾ‪ ،‬ظۈپۈرۈػ‪،‬‬ ‫بۇ يەروە وۈلذەظتە قْيۇؼًى نۇقەددەط ئىؾ دەپ بىلىذىمەى‪ .‬رّظىيىًىَ‬ ‫ئْتتۇرا نەلتەپ ئْقۇؼلۇقىذا نۇؼۇ قەبزىعتايلىققا ئائىت نەسنۇيالر بار ئىمەى‪،‬‬ ‫تارىخ ئْقۇتقۇچىلىزى بۇ يەردە بالىالرـا دەرط ئۆتىذىمەى‪....‬‬ ‫ئەيًى چاـذا نەى ئۆس‏‪ -‬ئۆسۈنذىٌ ئىختىيارظىش َالذا‪ :‬بىش يېهە ئۈچۈى نەؼُۇر‬ ‫لىؽىلىزىهىشيىَ تىزىمىًىهۇ‪ ،‬ئۆلۈلىًىهۇ قەدىزلىهەيهىش؟ دەپ قايتا‏‪ -‬قايتا‬ ‫ظْرىفاى ئىذىو‪ .‬لالالم پىزقىزاپ لەتمەى ئىذى‪...‬‬ ‫قەبزىعتايلىقتىٌ‪ ،‬ياق‪ ،‬بۇ جايذىمى ئۈظتى ئْچۇق بۇ وۈسەُ ظەيئەت <<‬ ‫نۇسىي >> ئىذىٌ چىققايذا وْيا بىز نەلتەپًى ‏‪ -‬تارىخي ئۇلۇؿ ؼەخىعلەروە‬ ‫قايذاق نۇئانىلە قىلىؾ نەلتىپىًى ئْقۇپ پۈتتۈروەيذەك بْلفاى ئىذىو‪....‬‬

‫‪79‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫**************‬ ‫خېلى لۈچلۈك ئابزاُ ؼانىلى ئۇرۇپ‪ ،‬ئېتەللىزىهًى ئۇچۇردى‪ ،‬چاچلىزىهًى‬ ‫چۇۋۇدى‪ ،‬ؼۇ چاـذىال ئېعىهًى يىفىپ لىيىهلىزىهًى تۈسەؼتۈردۈم‪ .‬ظادىز‬ ‫پالۋايفا ئاتىفاى بىز تۇتام وۈلًى ظىقىهذاپ تۇتقاى قْلۇم تەرلەپ لەتمەى ئىذى‪.‬‬ ‫نەى ظادىز پالۋايفا وۈلًى تۇتتۇم‪ ،‬تْـزىعى قەبزىًىَ لەً ظۇپىعىفا چىقىپ‪،‬‬ ‫باتۇريىَ نۇبارەك يانى يېشىلفاى قۇببە ئالذىفا قْيذۇم‪ .‬ئاددىي تْپا‏‪ -‬لېعەلتىٌ‬ ‫قْپۇرۇلفاى قەبزە ئالذىذا ظۈلۈتتە تۇرـىًىهذا خەلق قەَزىهايلىزىًى ظۆيۈػ‪،‬‬ ‫خەلق قەَزىهايلىزىًى قەدىزلەؼًىَ يېقىهلىق تۇيفۇلىزىفا چۆنذۈم‪ .‬ئاؼۇ تْپا‏‪-‬‬ ‫لېعەللەر‪ ،‬ئاؼۇ پۇچۇلفاى چاقچۇقالر ناٌا نەرنەردىٌ قىههەتلىن لۆرۈيذى‪،‬‬ ‫ئۆسۈنًى نەـزۇر ظەسدىو‪.‬‬

‫*************‬ ‫قەبزىذىٌ قايتىپ لۆلىهى ‪ 60‬لۋادىزات نېتىزچە لېلىذىفاى ئۆيىە << ظادىز‬ ‫پالۋاى خاتىزە ئۆيى >> وە لىزدىو‪ .‬لۆسۈنىە ئاۋۋاُ چېلىققىًى ئىعهائىل‬ ‫ئەَهەد‪ ،‬نىجىت ياظىز قاتارلىق رەَبەرلەريىَ << خاتىزە ئۆيى >> يى لۆسدىٌ‬ ‫لەچۈروەيذە ظادىز قەبزىعى ئالذىذا چۈؼمەى ظۈرىتى‪ ،‬يْللىفاى تەبزىن‬ ‫تېلېىزانهىلىزى بْلذى‪.‬‬ ‫‏‪ -‬ظادىز پالۋاى نەيچىَ ئەنەلذارى نىٍزّيًىَ ئىلى خەلقىىە ظالفاى ئېفىز‬ ‫ئالۋاً ‏‪ -‬ظېلىقى‪ ،‬سۇلۇنىفا قارؼى چىققاى ئۇيفۇرالريىَ لى سېچېٍى‪ .‬ئۇ‬ ‫يەچچىلەپ قەلئەيى ئاساد قىلفايذا نەيچىَ خايذايلىقى ئاالقشادە بْلۇپ‪،‬‬

‫‪80‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫چاررّظىيىذىٌ ياردەم ظْرىفاى‪ .‬چاررّظىيە وېًىزالى لالپالْۋېعمى ظادىزيى‪،‬‬ ‫دېُقايالر قْسـىلىٍىًى باظتۇرۇؼقا قْؼۇى باؼالپ ئىلىفا لىزوەى‪ ،‬ئەنها ئۇ‬ ‫لۆلتاػ قەلئەظىذە ظادىز قْؼۇيلىزى تەرىپىذىٌ تارنار قىلىًفاى‪.‬‬

‫چۈؼەيذۈروۈچىًىَ ظۆسىًى ئاٌالۋېتىپ‪ ،‬ئۈرۈنچىذىمى بىز قېتىهلىق <<‬ ‫ظادىز خاتىزە ئۆيى >> يى لېٍەيتىؾ‪ ،‬ظادىز پالۋاى َەيمىلىًى ئْريىتىؾ‬ ‫ئۈظتىذىمى لېٍىؽىؾ يىفىلىؽى ئېعىهىە لەلذى‪ .‬يىفىلىؽتا ئىبزاَىو نۇتىئى‬ ‫ئەپەيذى‪:‬‬ ‫ظادىز پالۋايًىَ قْؼۇيى لالپالْۋېعمىًىَ تاجاۋۇسچى ئەظمەرلىزىًى تالى‬ ‫قْرـاظقىچە قْـالپ بارـاى‪ .‬ظادىز پالۋاى يْلًىَ ئىممى تەرىپىىە قْسۇق‬ ‫قاققۇسۇپ چاررّظىيە تاجاۋۇسچى ئەظمەرلىزىًىَ لاللىعىًى قْسۇققا قاداپ‬ ‫ناٌفاى‪ ...‬دېىەى ئىذى‪ .‬نايا بۇيى يۈلعەك ۋەتەيپەرۋەرلىن رٍّ‪ ،‬ۋەتەيًىَ‬ ‫بىزلىمىًى قْـذاؼقا بْلفاى يۈلعەك نەظئۇلىيەت دېعە ئەرسىيذۇ دەپ ئْيلىفاى‬ ‫ئىذىو ؼۇ چاـذا‪.‬‬ ‫نەى << ظادىز پالۋاى خاتىزە ئۆيى >> دىمى قىههەتلىن رەظىهلەر‪ ،‬بْيۇنالريى‬ ‫ئالذىزناي‪ ،‬تەپعىلىي لۆردۈم‪ 105 .‬پارچە قىههەتلىن رەظىو ئىچىذە ‪429‬‬ ‫يىللىق تارىخقا ئىىە قۇيتەيجى راۋىقى چۈؼۈرۈلىەى بىز پارچە ظۈرەت ( ظىشنا‬ ‫رەظىهذىٌ تارتىلفاى بْلۇؼى نۇنمىٌ ) بار ئىذى‪ .‬يەيە ظادىز پالۋايًىَ‬ ‫وىزۋەللىزى لەؼتىلەيىەى ئاق نالخاي لىيىەى‪ ،‬قْيۇق قارا قاؼلىزى‬ ‫ئارىعىذىمى بىز جۈپ لۆسى يىزاققا تىمىلىەى‪ ،‬يارىؽىهلىق بۇرۇتى ئاظتىذىمى‬

‫‪81‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لەۋلىزى چىَ َىهىزىلىەى يېزىو بەدەيلىن قىياپىتى چۈؼۈرۈلىەى باج نارلىعى‬ ‫بار ئىذى‪ ( .‬بۇ باج نارلىعى ۋە ظادىزيىَ يېزىو بەدەيلىن‪ ،‬ئۆلچەنلىن‬ ‫پْرتىزىتى تْـزىعىذا ئاسىزاق تارىخىي نەلۇنات بېزىؽًى اليىق لۆردۈم‪).‬‬ ‫بۇ رەظىو ظادىز پالۋاى َايات ۋاقتىذا ظىشىلفاى بْلهاظتىٌ‪ ،‬بەلمى ئۇ ۋاپات‬ ‫بْلۇپ ‪ 74‬يىلذىٌ لېيىٌ‪ ،‬يەيى ‪ 1945‬‏‪ -‬يىلى قاساقىعتايلىق قاساق رەظعام‬ ‫ئەبىلقاى قاظتىيْۋ ظىشـاى رەظىهذۇر‪ .‬بۇ َەقتە قاساقىعتايذا ياؼىفاى‬ ‫نائارىپچى‪ ،‬ؼائىز‪ ،‬دراناتْره قادىز َەظەيْۋيىَ ‪ 1982‬‏‪ -‬يىلى يەؼىز‬ ‫قىلذۇرـاى << َايات ئاٌلىزى >> دېىەى لىتابىذا نۇيذاق نەلۇناتالر بار‪:‬‬ ‫ئۇيفۇر خەلقىًىَ نەؼُۇر قەَزىهايى‪ ،‬جەٌچىعى‪َ ،‬اسىز جاۋاب قْؼاقچىعى‬ ‫ظادىز پالۋايًىَ رەظىهى ئەۋالدلىزى ئۈچۈى ظاقلىًىپ قالهىفاى ئىذى‪ .‬بۇ‬ ‫ئىؽًى دەظلەپ ‪ 1920‬‏ ‪ -‬يىللىزى ئۇيفۇر رەظعانى ئابا ؼەنىغ تۇتقاى‪ .‬ئۇ‬ ‫ظىشـاى ظادىز پالۋاى رەظىهى ‪ 1934‬‏‪ -‬يىلى ئالهائاتادا ئېچىلفاى بىز قېتىهلىق‬ ‫لۆروەسنىىىهۇ قْيۇلفاى‪ .‬لېمىٌ ئارىذىٌ بىز يەچچە يىل ئۆتۈپ بۇ ئەظەر‬ ‫ئىشظىش يْقۇلۇپ لەتمەى ئىذى‪ .‬ؼۇيىٍذىٌ لېيىٌ ‪ 1945‬‏ ‪ -‬يىلىفا لەلىەيذە‬ ‫ئايذىٌ ظادىزيىَ رەظىهىًى ظىشىؾ‪ ،‬ئەۋالدالرـا ئۇيىَ ظىهاظىًى قالذۇرۇػ‬ ‫ئىؽى يەيە قْلفا ئېلىًذى‪ .‬ؼۇ يىللىزى نەى ئالهائاتادا چىقىذىفاى << قاساق‬ ‫ئېلى >>‪ << ،‬يېٍى َايات >> صّريىلىذا رېذالتْر ئْرۇيباظار بْلۇپ‬ ‫ئىؽلەۋاتاتتىو‪ .‬ئۇيفۇرؼۇياط ط‪ .‬ؼالىزجاى ئىممىهىش ظادىزيىَ رەظىهىًى‬ ‫ظىشىؾ ئىؽىًى نەظلىُەتلەؼتۇق‪ .‬قايعى رەظعانفا ظىشدۇرۇػ لېزەك؟‪...‬‬ ‫ئاخىزى قاساقىعتايًىَ خەلق رەظعانى ئەبىلقاى قاظتىيْۋـا ظىشدۇرناقچى‬

‫‪82‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بْلذۇق‪ .‬ظەۋەبى‪ ،‬قاظتىيْۋ يارلەيتلىن‪ ،‬ئۇ ئۇيفۇرالر بىلەى ئارىلىؽىپ‬ ‫ئۆظمەى‪ .‬ئۇيىٍفا ئۇيفۇرالريىَ تۇرنۇػ ؼارائىتى‪ ،‬نىجەس‏ ‪ -‬خۇلقى ۋە تارىخىي‬ ‫ئۆتهۈؼى‪ ،‬قەَزىهايلىقى تْيۇػ ئىذى‪ 1945 .‬‏‪ -‬يىللىزى ظادىزيى‬ ‫بىلىذىفايالرنۇ بار ئىذى‪ .‬ئۇالر ئارىعىذىمى ئايؽەم جېلىل قىشى تْقهاى‬ ‫ؼەَىزىذە تۇراتتى‪ .‬يېؽى ‪ 120‬لەردە بْلۇؼى نۇنمىٌ ئىذى‪ .‬ط‪ .‬ؼالىزجاى‬ ‫ئۇ نْناي بىلەى ظۆسلەؼمەيذە نْناي‪ << :‬نەى ظادىزيى لۆروەيذە ئىممى‏‪ -‬ئۈچ‬ ‫بالىًىَ ئايىعى ئىذىو‪ .‬ظادىز ئېىىش بْيلۇق‪ ،‬ئۆتمۈر لۆسلۈك‪ ،‬پىؽايىعى لەً‪،‬‬ ‫قاٌؽارلىق ئادەم ئىذى >> دېىەى‪ .‬ئۇيىَ ظۆسلىزىًىَ تْـزىلىقىًى نەظۇم بْۋا‬ ‫َەنذۇ ئْـلى تەظتىقلىىەى‪ .‬بۇ لىؽى ظادىزـا يەۋرە َەم لېيىًزەك باالـەتمە‬ ‫يەتمەيذە لۈيئْـۇُ بْلفاى‪ .‬ظادىزيى ئْبذايال ئېعىذە ظاقلىفاى‪ :‬نەى بْۋانًىَ‬ ‫ئالذىذا يۈروەيذە ‪ 12~ 11‬ياؼالردا ئىذىو‪ ،‬ؼۇٌا ئۇيىَ قىياپىتى تْلۇق‬ ‫ئېعىهذە‪ -،‬دەيذۇ ئۇ‪.‬‬ ‫‏‬ ‫بېؽمەك ؼەَىزىذە ( ئەظلىذىمى فزّيشى ) ئْلتۇرۇؼلۇق وۈلجاناُ چْرۇق‬ ‫قىشىهۇ يۇرـۇى ئىؽالريى ئېيتىپ بەردى‪ .‬ظادىزيى يۇرـۇى قېتىو لۆروەى‪،‬‬ ‫ظۆَبەتلىزىذە بْلفاى‪ ،‬ئالهائاتادا ئْلتۇرۇؼلۇق ظادىق بْۋا َەظەى ئْـلى‬ ‫ظادىزيى ئاخىزقى قېتىو ‪ 32‬يېؽىذا قْرـاظتا لۆروەى ئىمەى‪ .‬ظادىق بْۋا‬ ‫‪ 1944‬‏ ‪ -‬يىلى ‪ 100‬ياؼقا لىزىپ ۋاپات بْلذى‪ .‬يۇقىزىقىالردىٌ باؼقا‪ ،‬ئۆس‬ ‫دەۋرىذە بىالُ ياسىو ياسـاى << ـاسات دەر نۈلمى چىٌ >> ‪ ،‬نۇظا ظايزانىًىَ‬ ‫<< تارىخىي ئەنىًىيە >> لىزى‪ ،‬چۇقاى ۋە لىخايْۋيىَ تەتقىقاتلىزى ۋە خەلق‬ ‫ياخؽا‏‪ -‬قْؼاقلىزىًىَ ظادىزيىَ قىياپىتىًى بەلىىلەؼتە چًْ ياردىهى تەومەى‬

‫‪83‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىذى‪ .‬قاظتىيْۋ بۇ ئىؽقا يۇرـۇى ئەجىز ظىٍذۈردى‪ .‬ئۇيىَ دەظلەپتە‬ ‫ظىشـايلىزىًىَ بىز يەچچە ۋاريايتى يۇقىزى لىؽىلەروە لۆرظىتىلىپ ئۇالريىَ‬ ‫نەظلىُەتلىزى بْيىچە يېٍىباؼتىٌ ظىشىلذى‪ .‬ؼۇيذاق قىلىپ‪ ،‬ظادىزيىَ‬ ‫پْرتىزىتى ‪ 1945‬‏ ‪ -‬يىلى << قاساق ئېلى >> صّريىلىذا ئېالى قىلىًذى‪ .‬بۇ‬ ‫رەظىو َاسىز پۈتۈى نەدەيىي ئالەنىە نەؼُۇر بْلۇپ لەتتى‪....‬‬ ‫بۇ باج نارلىعىًى ۋە ئىلى يانۇلىًىَ رەظىهلىزىًى << ظادىز پالۋاى خاتىزە‬ ‫ئۆيى >> يى قۇرـاى‪ ،‬ظادىز پالۋايًى << تىزىلذۈرۈپ >> ئارىهىشـا قايتۇرۇپ‬ ‫لېلىؽمە ‪ 30‬يىللىق ئۆنزىًى ظەرپ قىلفاى‪ ،‬ظادىز پالۋاى َەققىذە تۆت لىتاب‬ ‫يېشىپ ئۇيى جۇٌىْـا‪ ،‬دۇيياـا تْيۇتقاى تۇرظۇى ياظىٌ ئەپەيذى ئالهائاتادىمى‬ ‫<< ظادىز پالۋاى لۆروەسنىخايىعى >> دىٌ ظېتىۋالفاى‪.‬‬ ‫بۇ يەردە يەيە بۇيىٍذىٌ ‪ 300‬يىل ئىلىىزى ئىلىذا ئىؽلەيىەى << ئالهىلىق >>‬ ‫دېىەى خەت چۈؼۈرۈلىەى دۇييا خەرىتىعى‪ ،‬پالۋايًىَ تارىخىي‬ ‫لەچۈرنىؽلىزىًى باياى قىلفاى قْؼاقلىزىفا ئاظاظەى ظىشىلفاى ناي بْياق‬ ‫رەظىهلەر بار‪ .‬يەيە لەم دېىەيذىهۇ ‪ 40‬يىللىق تارىخقا ئىىە ظۈرەتلەردىٌ ‏ ‪-‬‬ ‫ظادىز پالۋايًى‪ ،‬ئۇيىَ قەَزىهايلىقلىزىًى بىلىذىفاى يۇرت چٌْلىزىًىَ ئەيًى‬ ‫چاـذىمى پائالىيەتلىزى ‪ ،‬ظادىزيىَ قەبزىعىًى ئىشدەػ‪ ،‬بېمىتىؾ‬ ‫جەريايىذىمى تەتقىقاتچىالريىَ پائالىيەت لۆرۈيىؽلىزى‪ ،‬ظادىزيىَ يەۋرە ‏‪-‬‬ ‫چەۋرىلىزى‪ ،‬پەي يەۋرىلىزىًىَ ظۈرەتلىزى بار ئىذى‪.....‬‬

‫*************‬

‫‪84‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نەَەللىعى‪ -‬ظادىز‬ ‫‏‬ ‫ـۇلجا ياَىيىعىًىَ نْلال تْختى يۈسى يېشىعىذىمى بارات‬ ‫پالۋاى تۇـۇلفاى‪ ،‬بالىلىقىًى‪ ،‬ياؼلىقىًى ئۆتمۈسوەى تەۋەرۈك نەَەللە‪ .‬ظادىز‬ ‫پالۋاى نەقبەرىعى نۇؼۇ نەَەللىذىمى َەر دەرىجىلىن ئْرۇيالريىَ قْللىؽى‬ ‫بىلەى نۇؼۇ يەروە ظادىزيىَ ئەظلى قەبزىعىًىَ ئْريىفا قۇرۇلفاى‪ .‬نېًىَ‬ ‫قەبزىًىَ تېپىلىؽى‪ ،‬جەسىهلەؼتۈرۈلۈؼى جەريايىًى بىلىىو‪ ،‬ئېًىقزاق نەلۇنات‬ ‫ئاٌلىفىو لەلذى‪ << .‬ظادىز پالۋاى خاتىزە ئۆيى >> دىٌ چىقىپ تۇرظۇى‬ ‫ياظىٌ ئەپەيذىًى سىيارەت قىلذىو‪.‬‬ ‫‏‪ -‬ظادىز پالۋايًىَ قەبزىعى‪ ،‬تارىخىًى تېپىؾ‪ ،‬جانائەتمە تەقذىو قىلىؾ‬ ‫ئۇلام‪ -،‬دېذى ئۇ َەنذە ئۇسۇى يىللىق‬ ‫‏‬ ‫ئۇيچىلىن ئاظاى بْلفاى ئىؾ ئەنەط‬ ‫ظادىز تەتقىقاتى جەريايىذا ئۆسى ياَايىتى پىؽؽىق ئىىىلىىەى ظادىز تارىخىذىٌ‬ ‫باؼالپ ظۆسلىذى‪:‬‬ ‫‪ ...‬ـۇلجا ياَىيىعىًىَ ئاقئۆسەى يايلىقىذا بىز ئۆٌمۈر بار‪ .‬بۇ ئۆٌمۈريى خەلق‬ ‫<< ظادىزيىَ ئۆٌمۈرى >> دەپ ئاتايذۇ‪....‬‬ ‫تۇرظۇى ئەپەيذىًىَ چۈؼەيذۈرۈؼىچە‪ ،‬ظادىز پالۋاى نايجۇ چېزىملىزى بىلەى‬ ‫ئېلىؽىپ ئېفىز جەٌلەردە قايتقايذا ؼۇ ئۆٌمۈريى نالاى قىلفاى‪ ،‬چېزىملەر ئۇيى‬ ‫تۇتهاقچى بْلفايذا ؼۇ ئۆٌمۈردە پاياَاليفاى‪ .‬بەسىذە قْراُ ‏‪ -‬ياراقالريى‬ ‫يْؼۇرـاى‪ ،‬ظاقلىفاى‪ .‬ظادىز پالۋاى ئۆٌمۈريىَ ئۇچلۇق تاؼالر ظاٌىىالپ‬ ‫تۇرـاى يەم تْرۇظىفا قاراپ يېتىپ جەً پىاليلىزىًى تۈسوەى‪ ،‬خْتۇى ‏ ‪-‬‬ ‫بالىلىزىًى‪ ،‬نەَەللىعىًى ظېفىًىپ ئۇيقۇظىش تۈيلەريى ئۆتمۈسوەى‪ .‬بەسىذە ؼۇ‬ ‫ئۆٌمۈردىمى پىذائىلىزى بىلەى نىٍزّي قْؼۇيلىزىًى راسۋىذلا قىلفاى‪ ،‬ئۇ‬

‫‪85‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تۇرپاييۈسى‪ ،‬رّسىهەتيۈسىذىٌ قْرـاط يېشىلىزىفىچە بېزىپ قْؼۇى تْپلىفاى‪ .‬ئۇ‬ ‫دۈؼهەى ئارىعىفا بەسىذە بْۋاي ظىياقىذا‪ ،‬بەسىذە ياػ باال ظىياقىذا ياظىًىپ‬ ‫لىزوەى‪َ .‬ەتتا ئىت ظىياقىذا ياظىًىپ تۆت ئاياـلىًىپ قْرـايالرـىچە‬ ‫لىزوەى ئىذى‪ .‬ئۇ يەيە بەسىذە نايجۇ چېزىملىزى ظىياقىذا ياظىًىپ‪،‬‬ ‫نايجۇالريىَ << ئەرخاً >> ياخؽىعىًى تْۋالپ چېزىملەر ظېپىىە‬ ‫قۇؼۇلىۋالفاى‪ .‬ئۇ َەقىقەتەى باتۇر‪ ،‬چارە‏‪ -‬تەدبىزوە تْلىهۇ باي ظەردار بْلفاى‪،‬‬ ‫خەتەروە لۆپ قېتىو تەۋەلمۈُ قىلفاى بۇ ئەسىهەت لۆپ قېتىو تۇتۇلفاى‪،‬‬ ‫دەَؽەتلىن قىيىٌ ‏‪ -‬قىعتاققا ئېلىًفاى‪ .‬چېزىملەر ئۇيىَ بۇريىفا خۇددى‬ ‫ئۆلۈسيىَ بۇريىفا ئۆتمۈسوەيذەك تۆنۈر ؼۈلۈك ئۆتمۈسۈؼمەى‪ ،‬ئًْ چېمىعىىە‬ ‫قىشىتىلفاى تۆنۈر تانفا بېعىؽقاى‪ ،‬وەۋدىعى ؼۇيچە سّر بْلفاى باتۇريىَ‬ ‫باؼهالتاق قْللىزىفا لىزنەك ظېلىپ دارـا ئاظقاى‪.‬‬

‫بىز قېتىهذىال ئۇيىَ ئًْ قْلىًىَ باؼهالتىقى ئۈسۈلۈپ لەتمەى‪ .‬ئۇ قايفا‬ ‫نىلەيىەى قْلىًى بېلىذىمى پْتىعىذىٌ يىزتىپ چىَ باـالپ ؼۇ لېچىعى يەيە‬ ‫ئاقئۆسەيذىمى ئۆٌمۈروە قاچقاى‪.....‬‬ ‫ئەپەيذى‪-،‬‬ ‫‏‬ ‫لەلعەك‪ -،‬دېذى تۇرظۇى‬ ‫‏‬ ‫‏‪ -‬ظْئالىٍىشيىَ يەق جاۋابىفا‬ ‫ظادىزيىَ قەبزىعى ئۇيىَ جەظەت ظۆٌىمىذىمى ئۈسۈلىەى بارنىقى بىلەى ئًْ‬ ‫چېمىعىىە بېعىلفاى پْالت تانفىًىَ ئۇظتىخايذا قالذۇرـاى ئىشىفا ئاظاظەى‬ ‫جەسىهلەؼتۈروەى‪...‬‬ ‫ؼۇيذاق قىلىپ ئاددىي قەبزىًىَ ئاظتىذىمى ظادىز پالۋايًىَ ئايا يەرلىن‬

‫‪86‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تْپىعىفا ظىٍىپ لەتمەى جىعهىًى پۈتۈيلەپ چىقىؾ نۇنمىٌ بْلهىفىًى‬ ‫بىلەى ئۇيىَ رَّىًى << تىزىلذۈرۈػ >> نْلال تْختىيۈسىذىمى دېُقايالر‪،‬‬ ‫ظادىز پالۋايًىَ چەۋرە‪ ،‬پەي يەۋرىلىزى‪ ،‬يەرلىن َۆلۈنەت لادىزلىزىًىَ‬ ‫قْللىؽى َەنذە پىذالار تۇرظۇى ياظىٌ ئەپەيذىًىَ ۋاقىت‪ ،‬سېهىٌ‪ ،‬جىعهايىي‬ ‫لۈچ ۋە ئىقتىعادىي لۈچ ظەرپ قىلىؽى بىلەى نۇنمىًچىلىممە ئېزىؽمەى‪.‬‬ ‫‏‪َ -‬اسىز بۇ يەروە لېلىذىفاى ئېمىعمْرظىيىچى ئْقۇتقۇچى ‏‪ -‬ئْقۇـۇچىالر‪،‬‬ ‫ئىچمى ئۆلمىلەر‪ ،‬جەيۇپ‪ ،‬ؼىهالى ؼىًجاٌذىٌ لەلىەى ظاياَەتچىلەريىَ‬ ‫ئايىفى ئۈسۈلهەيذۇ‪ << .‬ظادىز پالۋاى نەقبەرىعى >> بىلەى << ظادىز پالۋاى‬ ‫خاتىزە ئۆيى >> ئەۋالدالرـا ۋەتەيپەرۋەرلىن تەربىيىعى بېزىذىفاى باسىفا‬ ‫قالهىذى‪ -،‬دېذى تۇرظۇى ئەپەيذى‪.‬‬ ‫‏‬ ‫ئاياليذى‪ .‬نەيذىهۇ چًْ ئارناى‬ ‫ئىمەى‪ -‬دە؟‬ ‫‏‬ ‫‏‪ -‬ئەنىعە لىچىن ئارنايالر تېخى بار‬ ‫‏‪ -‬ظادىز پالۋايًىَ نۇؼۇ ئاددىي قەبزىعى‪ ،‬خاتىزە بْيۇنلىزى لۆروەسنىخايىعى‬ ‫نېًىَ ئەً چًْ ئارنىًىهًى قايذۇردى‪ .‬تېخى ئارناى دېىەى لۆپ‪ ،‬ئۇيىَ‬ ‫َەيمىلىًى قاتۇراي دېىەيىذىو‪.‬‬

‫ۋاٍ! بۇ وەپًى ئاٌالپ ئْپالذىمى نەَهۇد قەؼقىزى بْۋىهىشيىَ‪ ،‬يەلەيذىمى‬ ‫نەلىمە ئانايًىعايىَ َەيمىلى لۆس ئالذىهفا لەلذى‪ .‬يەيە ‪ 1941‬‏‪ -‬يىلى ‪ 12‬‏‪-‬‬ ‫ئايًىَ ‪ 8‬‏‪ -‬لۈيىذىٌ ‪ 1944‬‏ ‪ -‬يىلى ‪ 1‬‏‪ -‬ئايًىَ ‪ 17‬‏‪ -‬لۈيىىىچە وېزنايىيە‬ ‫ئارنىيىعى تەرىپىذىٌ قاناُ قىلىًفاى لېًىًىزاد ( ظاى ‏‪ -‬پېتىزبْره ) يى ئاساد‬ ‫قىلىؾ جەٌلىزىذە ئاجايىپ قەَزىهايلىق لۆرظەتمەى رّط ئْـۇُ ‏‪ -‬قىشلىزى‬

‫‪87‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۈچۈى لېًىًىزاد ؼەَەر نەيذايىفا قاتۇرۇلفاى ئېىىشلىمى ‪ 10‬نېتىزچە لېلىذىفاى‬ ‫<< ۋەتەى ئايا >> َەيمىلىًىَ باتۇر پەرسەيتلىزىىە وۈُ ئۆرۈنىعى ظۇيۇپ‬ ‫تۇرـاى قىياپىتى ( << ۋەتەى ئايا >> يىَ ئالذىفا ظْسۇلفاى ئىممى قْلىفا‬ ‫ئۈچ ‏‪ -‬تۆت وۈُ بىز رەت قىلىپ ئۆرۈلىەى ئۇسۇى وۈُ ئۆرۈنىعى تۇتقۇسۇلفاى‪،‬‬ ‫خۇددى ئىممى ئۇچى چېتىلهىفاى ظانعاق ئۆرۈنىعىًىَ ؼەللىىە ئْخؽاػ )‬ ‫‪ ،‬تۇيجى بْلۇپ ئايفا قْيفاى واوارىًًىَ نْظمۋادىمى َەم ئېىىش َەم سّر‬ ‫ظۈيئىي َەنزا بىلەى بىللە قاتۇرۇلفاى َەيمىلى‪ ،‬ئۆسبېمىعتايذىمى ئەنىز‬ ‫تۆنۈريىَ جەظۇر قىياپىتى‪ ،‬قاساقىعتايذىمى ـېًى باتۇريىَ َەيمىلى ( بۇ يەردە‬ ‫ؼۇيى قىعتۇرناي ئۆتەلهىذىو‪ :‬ـېًى باتۇر ‪ 60‬‏‪ -‬يىلالريىَ بېؽىذا ئائىلىعى‬ ‫بىلەى قاساقىعتايفا لۆچۈپ چىقىپ ئْلتۇراقالؼقاى‪ ،‬ئۆنزى ئاخىزلىؽىپ‬ ‫ظەلزاتقا چۈؼمەيذە بۇرادەرلىزىىە‪ :‬نېًى يەرلىمىهىە ئېلىپ لىزوەيذە يۈسۈنًى‬ ‫قىبلىىە ئەنەط‪ ،‬ـۇلجىفا قارىتىپ ياتقۇسۇٌالر‪ ،‬يۇرتۇنًى لۆرۈپ ياتاي! دەپ‬ ‫ئىلتىهاط قىلفاى ئىمەى‪ .‬بۇرادەرلىزى ئۇيىَ ئىلتىهاظىًى ئْرۇيذىفاى َەنذە‬ ‫َەيمىلىًى‪ ،‬قەبزە تېؽىًىهۇ ـۇلجىفا قارىتىپ ئْرياتقاى ) ‪ ...‬نۇ تىشىلىپ‬ ‫خىيالىهذىٌ ئۆتتى‪.‬‬ ‫‏‪ -‬نىعتىٌ قاتۇرۇلفاى َەيمەللەر َەم لۆرلەم‪َ ،‬ەم چىذانلىق بْلىذىمەى‪.‬‬ ‫لېًىًىزادتىمى يېۋا دەرياظىًىَ بْيىفا يىمْالي ‪ 2‬يىَ ئات نىًىپ تاـذا‬ ‫لېتىۋاتقاى َەيمىلى بار‪ .‬ئۇيىَ ئېتىًىَ ئًْ پۇتىًىَ ئاظتىذا بېؽى نىجىلفاى‬ ‫يىاليًىَ تْلفۇيۇپ ياتقاى َەيمىلى ئىپادىلەيىەى‪ .‬نۇؼۇ لۈيىىچە يىاليًىَ‬ ‫لۆسلىزىىىچە ؼۇيچە ئېًىق‪ ،‬يەپىغ پېتى بۇسۇلهاي تۇرۇپتۇ‪ .‬يەيە يېۋايىَ ئىممى‬

‫‪88‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قاظًىقىذىمى ‪ 100‬وە يېقىٌ چەۋەيذاس ۋە ئات َەيمىلىًىَ َەنهىعى نىعتىٌ‬ ‫ياظالفاى بْلفاچقا‪ ،‬بەسىلىزى ئۈچ ئەظىزوە يېقىٌ بْراى ‏‪ -‬چاپقۇيلۇق لۈيلەريى‬ ‫تۇرۇۋېتىپتۇ‪ - ،‬دېذىو‬ ‫‏‬ ‫ئۆتمۈسوەى بْلعىهۇ يەيىال ياَايىتى نەسنۇت‪َ ،‬ەيۋەتلىن‬ ‫نەى‪.‬‬ ‫‏‪ -‬نېًىٍهۇ نىغ َەيمەُ قاتۇرـۇم بار‪ ،‬وەج َەيمەُ لۆرلەم بْلىذۇ‪ .‬لېمىٌ‬ ‫الَىيىعى‪ -،‬تۇرظۇى ئەپەيذى‬ ‫‏‬ ‫ئۆنزى ئۇسۇى بْلهايذۇ‪ .‬نايا بۇ نىغ َەيمەلًىَ‬ ‫ئۈظتەلىە قەـەسيى يېيىپ ناٌا پۈتۈپ بْلفىًىفا بەػ يىل بْلۇپ قالفاى‪ ،‬ئەنها‬ ‫لۆرظەتتى‪ 60 -،‬نىَ يۈەى بْلعا‪،‬‬ ‫‏‬ ‫قەـەس يۈسىذىال قېلىۋاتقاى الَىيەيى‬ ‫قالفىًىفا يېًىهذىٌ قْؼعام پۈتۈپ لېتەتتى‪ .‬بۇ خاتىزە ظارايًى قۇرۇػ‪ ،‬ظادىز‬ ‫پالۋاى قەبزىعىًى باـالؼتۇرۇػ‪ ....‬الرـا ‪ 200‬نىَ يۈەى پۇُ ظەرپ قىلىًذى‪.‬‬ ‫‪ -...‬ئارىذىٌ ئالتە يىل ئۆتۈپ‬ ‫ؼۇٌا ئىقتىعادتا ظەُ ئۈسۈلچىلىن بْلىۋاتىذۇ ‏‬ ‫لەتتى‪ .‬تۇرظۇى ئەپەيذىًىَ ئەپعۇظلۇقتا قالفاى چىزايى لۆس ئالذىهذا َېلىفىچە‬ ‫بار‪ ،‬ظادىز پالۋايًىَ نىغ َەيمىلى َېلىفىچە يْق!‬

‫ظادىز پالۋايًىَ نىغ َەيمىلىًى قاتۇرۇؼقا لەنلەپ قالفاى ‪ 60‬نىَ يۈەيًى بىز‬ ‫ئْيلىعام تاپقىلى بْلهايذىفايذەك لۆپ پۇُ بىلىًىذۇ‪ .‬يەيە بىز ئْيلىعام ياَايىتى‬ ‫ئاظايال‪َ ،‬ېچقايذاق لۈچىهەيال يىفقىلى بْلىذىفايذەك ئاس پۇُ بىلىًىذۇ‪ .‬بەلمىو‬ ‫لېيىًمى ئْيۇم تْـزىذۇ‪ ،‬يەيىال باؼقىالريىَ نەؼُۇر ؼەخىعلەريى ئۇلۇـالؼتا‬ ‫قْلاليفاى ئاددىي‪ ،‬ئەنها ئۈيۈنلۈك ئۇظۇلى نېًى نۇؼۇ قاراؼقا لەلتۈرۈپ قْيفاى‬ ‫بْلۇؼى نۇنمىٌ‪.‬‬

‫‪89‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ 1997‬‏ ‪ -‬يىلى ‪ 4‬‏‪ -‬ئايًىَ ‪5‬‏‪ -‬لۈيى يەلؽەيبە ئىذى‪ .‬لايبېزرادىمى <<‬ ‫ئاۋىعتىزاليە َەربىي نۇسىي >> يىَ ياَايىتى لەٌزى قْرۇظىًىَ بۈك ‏‪-‬‬ ‫دەرەخشارلىقىذىمى ۋېتًانلىق‪ ،‬ئانېزىمىلىق‪ ،‬ئاۋىعتىزالىيىلىن‪ ...‬ئەظمەرلەر‬ ‫ئۈچۈى ئْريىتىلفاى يۇرـۇى َەيمەللەريىَ ئارىعىذىٌ ئۆتۈپ لېتىۋېتىپ ئېفىز‬ ‫يارىاليفاى ظەپذىؽىًى َېزىپ َالى قالهىفاى ئْرۇق ئېؽەلمە ئارتىپ ئېلىپ‬ ‫لېتىۋاتقاى بىز يارىذار جەٌچىًىَ َەيمىلى ئالذىذا تْختاپ قالذىو‪.‬‬

‫يېهىؽقا؟‬ ‫نەى نۇؼۇ لۈيىىچە تارىخى لىتابالردىٌ‪ ،‬لىًْالردىٌ جەً نەيذايلىزىذا پەقەت‬ ‫ئاتالريىٍال ئەظقاتىذىفايلىقىًى لۆپ لۆروەى‪ .‬ئېؽەلًىٍهۇ باتۇر جەٌچىلەروە‬ ‫ۋاپادارلىق لۆرظەتمىًىًى ئۇچزاتهىفاى ئىذىو‪ .‬لۆسۈنىە ئاتًىَ ئالذىذا ياَايىتى‬ ‫لۆرۈنعىش لۆرىًىپ لەلىەى بۇ َايۋايًى ئاؼۇ بىز َەيمەُ تۈپەيلى ؼۇيىٍذىٌ‬ ‫بۇياى َەر قايذاق جايذا ئۇچزاتعام‪ ،‬جەً نەيذايىذىمى ئاؼۇ ئۇلۇؿ <<‬ ‫ئېؽەك >> لە ظېلىؽتۇرىذىفاى بْلۇپ قالذىو‪ .‬تْۋا دەيهەى‪ ،‬بىز َەيمەلهۇ‬ ‫لۆرظىتىذىمەى‪َ -‬ە؟!‬ ‫‏‬ ‫ئادەنًىَ رَّىي دۇيياظىفا ئاؼۇيذاق چٌْقۇر تەظىز‬

‫ئادەم نەيىۋىي ئْسۇققا نۇَتاج بْلفايذا بىز َەيمەُ ( يەيى ئېعىل بىز ئەدەبىي‬ ‫ئەظەر ) ئىعتېتىن سّق بېفىؽالػ قىههىتىذىٌ َالقىپ لېتىذىمەى‪ .‬ئۇ‬ ‫چۈؼەيىەيلەر ئۈچۈى نەٌىۈلۈك رَّىي ئْسۇق بْالاليذىمەى‪ .‬ئەقىللىق‬

‫‪90‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئادەنلەريىَ ئۆسلىزىًىَ باتۇرلىزىفا‪ ،‬ئۇلۇـلىزىفا بىزىذىٌ ‏‪ -‬بىزى َەيۋەتلىن‬ ‫َەيمەللەريى قاتۇرىؽىهۇ ؼۇيىَ ئۈچۈى ئىمەى ‏‪ -‬دە!‬ ‫َەربىي نۇسىيذىمى يۇنۇالق ؼەلىللىن ( ئۈظتى وۈنبەس ؼەللىذە يېپىلفاى )‬ ‫نەرلىشىي لۆروەسنە سالىًىَ بەػ نېتىزچە ئېىىشلىمتىمى ظىزتقى تېهى‬ ‫پۈتۈيلەي قارا رەٌذە ظىزاليفاى‪ .‬ئۇيىَ ئًْ تەرىپىذە ‪2‬‏ ‪ -‬دۇييا ئۇرۇؼىذا‪ ،‬ظُْ‬ ‫تەرىپىذە ‪1‬‏ ‪ -‬دۇييا ئۇرۇؼىذا قۇرباى بْلفايالريىَ يانى نىعتا قۇيۇلۇپ تانفا‬ ‫ئْريىتىۋېتىلىەى‪ ،‬ئىعىهالر ؼۇيچىلىن لۆپمى دۇييادا ئادەم قالهىفايذەك‪.....‬‬ ‫قاپقارا‪َ ،‬ەيۋەتلىن تانفا ئْريىتىۋېتىلىەى بەسى ئىعىهالريىَ ئۈظتىىە يالى‬ ‫ئۇدۇلىفا قىشىل‪ ،‬ئاق چېچەللەريىَ قىعتۇرۇلفايلىقىفا َەيزاى قالذىو‪90 .‬‬ ‫يىلًىَ ئالذىذىمى ‪1‬‏‪ -‬دۇييا ئۇرۇؼىذا جەً نەيذايىذا قاسا قىلفاى ظەپذىؽىًى‪،‬‬ ‫قېزىًذىؽىًى‪ ،‬ئاتىعىًى‪ ،‬ئايىعىًى يالى بْۋىعى‪ ،‬نْنىعىًى ياد ئېتىپ‬ ‫ئۇالريىَ رَّىذىٌ ئْسۇق‪ ،‬تەظەللى ئىشدەپ بۇ يەروە لېلىذىفايالر لۆپ‬ ‫ئىمەى ‏‪ -‬دە!‬ ‫قۇربايالر ئىعىهلىمى تېهىذىٌ لەتتىو‪ ،‬يۇرـۇى باظقۇچلۇق پەلەنپەيذىٌ‬ ‫چۈؼۈپ ئۇسۇيلىقى ‪ 25‬نېتىز‪ ،‬لەٌلىمى بەػ نېتىز لېلىذىفاى ظېهْيت‬ ‫لۆلچەك بْيىفا چىقىپ قالذىو‪ .‬لۆلچەلتە ظۈپعۈسۈك ظۇ جىهىزالپ تۇراتتى‪.‬‬ ‫لۆلچەلًىَ تۆرىىە ظۇيىَ ئىچىىە ‏‪ -‬يْـاى نىغ داط ئْريىتىلفاى‪ .‬داظتا‬ ‫قىپقىشىل ئْت الۋۇلذايذۇ‪ ،‬ئۇالر دېهەلچى ‏‪ -‬قەَزىهايالر ئۆلهەيذۇ!‬

‫نەى لۆلچەلمە ئېٍىؽىپ قارىذىو‪ :‬خالىغ تەٌىە پۇلالر ظۇـا چىلىؽىپ‬

‫‪91‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ياتاتتى‪ .‬چۈؼەيذىو‪ :‬خالىغ ئىئايە‪ .‬ئۇ نۇسېيًىَ رېهْيت ئىؽلىزى‪،‬‬ ‫ئىؽلىتىلىذۇ‪-‬‬ ‫‏‬ ‫لېٍەيتىلىؽى‪ ،‬ئاظزىلىؽى‪ ،‬يېٍى َەيمەُ تۇرـۇسۇؼى ئۈچۈى‬ ‫چْقۇم!‬ ‫ؼۇ چاـذا ‪ 10‬ياؼالردىمى بىز قىشچاق ئايىعى ئۇيىٍفا بىز دّلالر تەٌىە بەردى‪.‬‬ ‫قىشچاق ئۇيى ظۇـا تاؼلىذى‪ .‬يالفۇس تەٌىە ظۇيىَ ئاظتىذا دۆۋىلىًىپ لەتمەى‬ ‫تەٌىىلەروە قْؼۇلفايذىٌ لېيىًال ئۇ خاتىزجەم بْلۇپ يېزى لەتتى‪.‬‬

‫َۆرنەتلىن ئْقۇرنەى‪ ،‬دېهەلچى بْلفايلىزىهًى چۈؼەيذۈرەلىذىههۇ ‏‪ -‬يْق!‬ ‫يەيە يېؽىپ بەر دېعىٍىشنۇ نەيلى يېؽەي‪:‬‬ ‫ئاۋات ؼەَەرلىزىهىشيىَ َەربىز لْچىعىذىٌ َەربىز لۈيذە نْلىذەك چېپىپ‬ ‫ئۆتۈؼۈپ يۈرۈپ پۇُ تېپىۋاتقاى‪ ،‬پۇُ خەجالۋاتقاى لىؽىلەر بىز تالذىٌ ئاليْنىٌ‬ ‫تەٌىە ئاتىعىهۇ ظادىز پالۋايًىَ َەيمىلى‪ ،‬ئالىهلىزىهىشيىَ‪ ،‬ئەدىبلىزىهىشيىَ‬ ‫َەيمىلى‪ ،‬يەيە دېعەم ئۇدا بەػ يىل بْلغ پادىؽاَى بْلفاى ئابذۈؼۈلۈريىَ‪،‬‬ ‫ئۇيفۇر يانىًى تۇيجى قېتىو ئْلىهپېن تارىخىفا ئېلىپ لىزوەى‬ ‫ئابذۇراخهايًىَ‪َ ....‬ەيمىلى ئارقا ‏‪ -‬ئارقىذىٌ پۈتۈپ قەد‬ ‫لۆتۈرىۋەرنەظهىذى؟ !‬ ‫بىش ئۆسىهىشيىَ تارىخى نەؼُۇر لىؽىلىزىهىشيىهۇ‪ ،‬دەۋرداػ نەؼُۇر‬ ‫لىؽىلىزىهىشيىهۇ تْيىهىعاق‪ ،‬چۈؼەيهىعەك‪ ،‬دۇييايى تْيىفىًىهىش‪ ،‬دۇييايى‬ ‫چۈؼەيىىًىهىشيىَ يېهە ئەَهىيىتى؟ نەى ظادىز پالۋايًىَ قەبزىعىذىٌ قايتقاى‬ ‫لۈيى ئاؼۇيذاق ئارنايالرـا ـەرق بْلذۇم‪.‬‬

‫‪92‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َاسىزنۇ ؼۇيذاق ئْياليهەى‪ :‬ئۇقهىذىو‪ ،‬قاچاى‪ ،‬قايعى لۆلچەلمە ئاؼۇ ئۇلۇؿ‬ ‫ئىؾ ئۈچۈى تەٌىە پۇُ تاؼالؼًى لىو‪ ،‬قايعى ئەقىللىق ئىًعاى باؼالپ‬ ‫بېزەرلىٌ؟‬ ‫نەى ؼۇ لۆلچەلمە َەرلۈيى بىز تاُ تەٌىە تاؼالؼقا راسى ئىذىو‪.‬‬

‫(ئاپتْر‪ << :‬ؼىًجاً وېشىتى >> ئۇيفۇر تەَزىز بۆلۈنىذە )‬ ‫نەظئۇُ نۇَەررىز ‪ :‬ئەظئەت ئابذۇرېؽىت‬ ‫ئىلى دەرياظى صّريىلى ‪2003‬‏‪ -‬يىلى ‪6‬‏‪ -‬ظايىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫نەسلۇر ناقالە نۇيبەر نەظئۇلى ئاتاناى ئەپەيذىهًىَ َاۋالىعى بىلەى بېعىپ‬ ‫يْلاليذى‪.‬‬

‫راسىلىق ۋە ئۆسوىزىؾ‬

‫ئالىي نەلتەپًى پۈتتۈرۈپ‪ ،‬خىشنەت تاپالهاي يۈروەى بىز يىىىت لۆٌۈُ‬

‫‪93‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ـەؼلىمىذە لېتىۋېتىپ‪ ،‬بىز دايىؽهەيىە يْلۇقۇپ قالذى‪ .‬يْـاى بىز تۈپ دەرەخ‬ ‫تۈۋىذە ئْلتۇرـاى دايىؽهەى ياداٌفۇ بْلفىًى بىلەى‪ ،‬چىزايىذىٌ تْلىهۇ‬ ‫خاتىزجەم‪ ،‬لىيىهلىزى جۇُ‪-‬جۇُ بْلفىًى بىلەى‪ ،‬تېًى ظاـالم لۆرۈيەتتى‪.‬‬ ‫يىىىت دايىؽههەيًىَ ئالذىفا لېلىپ‪ ،‬ئۇيىٍذىٌ ظْرىذى‪:‬‬ ‫_ ظىش َاسىزقى تۇرنۇؼىٍىشدىٌ راسىهۇ؟‬ ‫_ راسى‪ _ ،‬جاۋاب بەردى دايىؽهەى‪.‬‬ ‫_ قايذاقعىىە راسى بْلىعىش؟‬ ‫_ راسى بْلۇؼًى ئۆوەيذىو‪.‬‬ ‫_ ظىش تۇـۇلفايذىٌ تارتىپ َاسىزـىچە بْلفاى تۇرنۇؼىٍىشدىٌ ئىشچىل راسى‬ ‫بْلۇپ لەلذىٍىشنۇ؟ _ ظْرىذى يىىىت ئْيلىًىپ تۇرۇپ لەتمەيذىٌ لېيىٌ‪.‬‬ ‫_ ياق‪ _ ،‬دېذى دايىؽهەى بېؽىًى لۆتۈرۈپ‪،‬‬ ‫_ ياراسى بْلفاى چاـالردا قايذاق قىلىعىش‪ _ ،‬ظْرىذى يىىىت‪.‬‬ ‫_ ئۆسوىزىؽًى ئۆوەيذىو‪.‬‬ ‫بۇ بىز يەچچە ئېفىش ظۆس ئۈنىذظىش يىىىتًى ئْيفاتتى‪.‬‬ ‫لىؽىلەريىَ قايذاق تۇرنۇؼًى تاللىؽى ئۆسىًىَ ئىؽى‪ ،‬بىزاق نەيلى قايذاق‬ ‫تۇرنۇػ لەچۈرۈؼىذىٌ قەتئىيًەسەر‪ ،‬لىؽىلەر چْقۇم راسى بْلۇؼًى ئۆوىًىؽى‬ ‫لېزەك‪ .‬پەقەت بىز خىل راسىهەيلىن رَّىي َالىتى بْلفايذىال‪ ،‬تۇرنۇؼىًىَ‬ ‫خاتىزجەم ۋە بەختلىن ئىمەيلىمىًى َېغ قىالاليذۇ؛ بىزاق ئىًعايالر بىز خىل‬ ‫تەلپۈيۈؼچاى َايۋاى‪َ ،‬اسىزقى تۇرنۇؼىذىٌ راسىذەك قىلفىًى بىلەى‪ ،‬لېيىٌ‬ ‫يەيە بىز خىل يېٍى يەرظىىە تەلپۈيىذۇ‪ ،‬بۇ چاـذا ئۇ َەروىشنۇ « راسىهەيلىن»‬

‫‪94‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َېغ قىلهايذۇ‪َ .‬اسىزقى تۇرنۇؼىٍىشدىٌ راسى بْلهىفاى چاـذا‪ ،‬ئۇيى‬ ‫ئۆسوەرتىؽًى ئۆوىًىۋېلىَ‪َ ،‬ەروىشنۇ نۇيذاقال ئۆتمۈسۈۋەتهەً‪.‬‬

‫تەرنىلەر صّريىلىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=7953&keyword‬‬

‫ئۆسىًى چًْ تۇتۇػ پىعخىمىعىًى قايذاق تۈسىتىؾ‬ ‫لېزەك؟‬

‫‪ . 1‬باؼقىالريىَ ئېُتىياجىًى چۈؼىًىؾ‪.‬‬

‫ئۆسىًى چًْ تۇتىذىفاى لىؽىلەر لۆپىًچە َالالردا ئۆسىًىال نەرلەس قىلىذىفاى‪،‬‬ ‫باؼقىالريىَ ئېُتىياجىفا ناظلىؽىؽىًى بىلهەيذىفاى بْلفاچقا‪ ،‬باؼقىالريىَ‬

‫‪95‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئېُتىياجىًى چۈؼىًىؾ ئۇالر ئۈچۈى تْلىهۇ نۇَىو‪.‬‬ ‫باؼقىالريى چۈؼىًىؾ ئۇسۇى نەسوىل داۋانالؼقايذىٌ لېيىٌ‪ ،‬ئۆسىًى چًْ‬ ‫تۇتىذىفايالر ئۆسلۈك دۇيياظىذىٌ قۇتۇلۇپ چىقىذۇ‪ ،‬بۇيىٍفا ئەوىؽىپ ئۇالريىَ‬ ‫نەيهەيلىن قىلىؽىهۇ ئاظتا ‏‪ -‬ئاظتا يْقىلىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 2‬نۇۋەپپىقىيەت نۇددىئاظىًى تەٌؽەػ‪.‬‬

‫نەلۇم ئەال ئۆلچەنىە يېتىؾ ۋە ئۇيىٍذىٌ ئېؽىپ لېتىؾ ئارسۇظى ‏ ‪-‬‬ ‫ؼەخىعًىَ ئۆسى نۇَىو يالى قىههىتى بار دەپ قارىفاى خىشنەتلەريى‬ ‫ئەظتايىذىل ئْرۇيالپ‪ ،‬ئۆس ـايىعىذىمى نەلۇم نەيشىلىە يېتىؽىذىمى‬ ‫َەرىمەتلەيذۈروۈچ لۈچى بْلۇپ‪ ،‬نۇۋەپپىقىيەت نۇددىئاظى لىؽىلەريىَ َەر‬ ‫خىل لەظىپلەردە ـەيزەت ‏‪ -‬ؼىجائەت بىلەى ئىلىىزلىؽىىە تۈرتمە بْلىذۇ‪،‬‬ ‫ؼۇٌا‪ ،‬ئادەم ئۆسىًىَ ئىقتىذارى‪ ،‬بىلىو ظەۋىيىعىىە َەقىقەتًى ئەنەلىيەتتىٌ‬ ‫ئىشدىىەى َالذا باَا بېزىپ‪ ،‬ئۆسىًىَ ئەنەلىي ئىقتىذارىفا ناط لېلىذىفاى‬ ‫لۈرەػ يىؽايىًى بېمىتىؽى لېزەك‪.‬‬

‫‪ . 3‬باؼقىالريىَ ئارتۇقچىلىقلىزىًى ئۆوىًىؾ‪.‬‬

‫ئۆس لەنچىلىملىزىًى تْلۇقالػ السىو‪َ .‬ەرقايذاق بىز ئادەنًىَ َەنهىًى‬ ‫قىالاليذىفاى تااليت ئىىىعى بْلۇپ چىقىؽى ياتايىٌ‪َ ،‬البۇلى‪ ،‬باؼقىالردىٌ‬

‫‪96‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لەنتەرلىن بىلەى ئۆوىًىپ‪ ،‬باؼقىالريىَ ئارتۇقچىلىقلىزىًى ئۆسىًىَ‬ ‫ئارتۇقچىلىقىفا ئاياليذۇرۇؼقا ناَىز بْلفايذىال ئايذىٌ ئادەم تېخىهۇ‬ ‫ئەقىللىقلىؽىپ‪ ،‬بارـايعېزى ئالفا ئىلىىزلىيەلەيذۇ‪.‬‬

‫<< پىعخىمىلىق تەٌؽەػ >> دېىەى لىتابذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4053&keyword‬‬

‫ئاجايىپ پاراً‬

‫« نەدەيىيەت سّر ئىًقىالبى» نەسوىلىذە لىؽىلەر ئىؽىمتىٌ چىقىپال‪َ ،‬ەر‬ ‫قايذاق ظۆسىذە «ناۋ سېذۇً ظۆسلىزىذىٌ ئۈسۈيذە »يى دەۋېتىپ‪ ،‬ئايذىٌ‬ ‫بېجىزنەلچى بْلفاى ئىؽىًى دەيتتى‪ .‬بىز لۈيى‪ ،‬نەى وۇٌؽېًىَ تەنىًات ظْدا‬ ‫لْپىزاتىپىفا باردىو‪ ،‬ئىؽىمتىٌ لىزىپال‪ ،‬بىز ئْتتۇرا نەلتەپ ئْقۇـۇچىعى‬ ‫بىلەى پزىماسچىمًىَ ظۆسىًى ئاٌلىذىو‪:‬‬ ‫ئْقۇـۇچى‪ :‬ئانهىًىَ تۇرنۇؼىفا لۆٌۈُ بۆلۈػ_ ناٌا بىز قەلەم بېزىٍە‪.‬‬ ‫پىزلاسچىن‪ :‬خەلق ئۈچۈى خىشنەت قىاليلى_ قايعى خىلىًى ئالىعىش؟‬

‫‪97‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْقۇـۇچى‪ :‬بىش َەنهىهىش َەر يەر‪َ-‬ەر يەرلەردىٌ لەلىەى_ بىز يەچچىًى‬ ‫بېزىَ‪ ،‬تاللىۋاالي‪.‬‬ ‫پزلاسچىن‪ :‬لىبېزالىشىهفا قارؼى تۇرايلى_ تالالؼقا بْلهايذۇ‪ ،‬قايعىًى ئالعىٍىش‬ ‫ؼۇيى ئېلىَ‪.‬‬ ‫ئْقۇـۇچى‪ :‬بىشيىَ نەظئۇلىيىتىهىش خەلققە نەظئۇُ بْلۇػ _ ناٌا بىز يەچچىًى‬ ‫ئېلىپ بەرنەنعىش‪ ،‬تاللىۋاالي‪.‬‬ ‫پزىماسچىن‪ :‬لۇؼەى نەظىلىعىذە نۇرەظعە قىلىؽقا بْلىذىفاى ئْرۇى يْق _‬ ‫تالالؼقا بْلهايذۇ‪ ،‬دېىەيذىمىٌ بْلهايذۇ‪.‬‬ ‫ئْقۇـۇچى‪ :‬دۈؼهەى قارؼى تۇرـايلىمى يەرظىًىَ َەنهىعىًى قْـذايهىش _‬ ‫يېهىؽقا ناٌا تالالتقۇسنايعىش؟‬ ‫پزىماسچىن‪ :‬دۈؼهەى َىهايە قىلفايلىمى يەرظىًىَ َەنهىعىىە قارؼى تۇرىهىش‬ ‫_ َېچًېهىىە‪ ،‬تالالتقۇسنايهەى دېذىههۇ تالالتقۇسنايهەى!‬ ‫ئْقۇـۇچى‪ :‬خىشنەت ئۇظۇلىفا دىققەت قىلىؾ لېزەك _ نۇؼۇيذاق ناُ ظېتىؾ‬ ‫بْالنذۇ؟‬ ‫پزىماسچىن‪ :‬بارلىق َْقۇق دېُقاى ئانهىعىفا نەيعۈپ _ ئالعاً ئاُ‪ ،‬ئالهىعاً‬ ‫قْي‪.‬‬ ‫ئْقۇـۇچى‪ :‬نۇؼتۇنشّر _ تەييارتاپالريى يْقىتايلى _ بۇ ظىشيىَ قايذاق خىشنەت‬ ‫پْسىتعىيىٍىش؟‬ ‫پزىماسچىن‪ :‬دّظتلۇقهۇ يالى تاجۋۇسچىلىقهۇ _ يېهە بْلذى‪ ،‬ظْقۇؼانعەى؟‬ ‫ئْقۇـۇچى‪ :‬ئەلعىيەتچىلەريى ئۇرنىفۇچە َەروىش يْقالهايذۇ _ نېًى ظەيذىٌ‬

‫‪98‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قْرقىذۇ دەنعەى؟‬ ‫ئۇالريىَ جېذىلىًىَ ئەۋجىىە لۆتۈرۈلۈۋاتقايلىقىًى لۆرۈپ‪ ،‬دەرَاُ ئارىفا‬ ‫چۈؼۈپ چۈؼەيذۈردۈم‪ :‬ئىتتىپاقلىؽىؾ لېزەلمى‪ ،‬پارچىلىًىؽقا بْلهايذۇ _‬ ‫وەپ بْلعا چىزايلىقچە دېيىؽىٍالر‪.‬‬ ‫ئْقۇـۇچى‪ :‬ئىًقىالبًى ئاداققىچە ئېلىپ بارىهىش _ قېًى يېهە قىالاليعەى؟‬ ‫پزىماسچىن‪ :‬باؼقىالر بىشوە چېقىلهىعا بىشنۇ ئۇالرـا چېقىلهايهىش _ نېًى‬ ‫َېچًېهە قىاللهايذۇ دەنعەى؟‬ ‫ئْقۇـۇچى‪ :‬باؼقىالر بىشوە چېقىلعا‪ ،‬بىشنۇ ئۇالرـا بْػ لەلهەيهىش _‬ ‫پزىماسچىن بْلفىًىٍفا لۆرەٌلەۋاتانعەى؟‬ ‫ئۇالردىٌ َېچقايعىعىًىَ ئاـشى بېعىقهىفايلىقىًى لۆرۈپ‪ ،‬ئْقۇـىچىفا‬ ‫يەظىُەت قىلذىو‪ :‬دۈؼهەى ئالفا ئىلىىزىلىعە‪ ،‬بىش چېمىًىهىش _ ظەى َاسىز‬ ‫لېتىپ‪ ،‬ئەتە لېلىپ ئاُ‪ ،‬بْالنذۇ؟ ئْقۇـۇچى ظۆسۈنًى ئاٌالپ رايىؽلىق‬ ‫بىلەى ئارقىعىفا بۇرۇلۇپ چىقىپ لېتىۋېتىپ دېذى‪ :‬خەيز _ خْػ‪ ،‬ظتۇئات‬ ‫_ َىو!‬ ‫پزىماسچىن ـەلىبىىە ئېزىؽمەى وېًېزالذەك وىذەيىىًىچە دەرَاُ ئْريىذىٌ‬ ‫تۇردى‪ :‬بارلىق ئەلعىيەتچىلەريىَ َەنهىعى قەـەس يْلۋاط _ تۈفى !‬

‫تەرنىلەر صّريىلىذىٌ ئېلىًذى‬

‫‪99‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=7507&keyword‬‬

‫ئەرلەر بىلەى ئايالالريىَ پەرقى‬

‫ئەرلەر ئايالالريى تاؼقى جەَەتتە بەلزەك لۈسەتمەچمە‪ ،‬ئاظايال التاپەتًىَ‬ ‫ۋەظۋەظىعىىە ئۇچزايذۇ‪ ،‬ئايالالر ئەرلەريى لۆٌلىذە بەلزەك ئْيلىفاچقا‪ ،‬ئٌْايال‬ ‫َېععىياتًىَ ئاسابلىؽىفا ئۇچزايذۇ‪ .‬سېزەللىن ۋە التاپەتمە لەلىەيذە‪ ،‬ئايالالر‬ ‫لۆپىًچە ئالذىًقىعىفا دىققەت قىلىذۇ‪ .‬ئەرلەر لۆپىًچە لېيىًمىعىىە ئەَهىيەت‬ ‫بېزىذۇ‪ ،‬ؼۇٌا‪ ،‬ئەرلەر ئايالالريى تالالؼتا َېععىياتىفا تايىًىذۇ‪ ،‬ئايالالر‬ ‫ئەرلەريى تالالؼتا ئەقلىىە تايىًىذۇ‪ .‬ئەرلەر ئايالالريىَ لۆس ئالذىذىمى َالىتىًى‬ ‫ئْياليذۇ‪ .‬ئايالالر ئەرلەريىَ بۇيىٍذىٌ لېيىًمى ئەَۋالىًى دەٌعەيذۇ‪.‬‬ ‫ئەرلەريىَ قارىؽىچە‪ ،‬دۇييادا ئاياُ ساتى ياَايىتى لۆپ‪ ،‬ظۆيۈؼمە ئەرسىيذىفاى‬ ‫ئاياُ بىزال بْلهايذۇ‪ .‬ئايالالريىَ قارىؽىذىهۇ دۇييادا ئەر ساتى ياَايىتى لۆپ‪،‬‬ ‫ئەنها ظۆيۈؼمە ئەرسىيذىفاى ئەر بىزال بْلىذۇ‪.‬‬ ‫ئەرلەر ئايالالريى قْـالؼقايذا‪ ،‬ئايچە چٌْقۇر ئْيلىًىپ لەتهەيذۇ‪ .‬ئايالالر‬ ‫ئەرلەريى قْـالؼقايذا بْلعا َەنىؽە چٌْقۇر ـەنىە پېتىپ قالىذۇ‪ .‬ئايالالرـا‬ ‫يىعبەتەى‪ ،‬ئۇالريىَ بىز ئۆنۈر ئاٌالپ سېزىمهەيذىفىًى ئەرلەريىَ «ظىشيى‬

‫‪100‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظۆيىهەى» دېىەى وېپى‪ ،‬ئەرلەروە يىعبەتەى‪ ،‬ئۇالريىَ بىز ئۆنۈر ئْيالپ‬ ‫بْلهايذىفىًى ئۆسىًىَ قايعى ئايالًى ظۆيىذىفايلىقى‪.‬‬ ‫ئەرلەريىَ وۈسەللىمى ئۇالريىَ پىؽقايلىقى ۋە ظەنىهىيىتىذە‪ .‬ئايالالريىَ‬ ‫وۈسەللىمى بْلعا ئۇالريىَ قىياپىتى ۋە ئىپادىعىذە‪.‬‬ ‫ئەرلەريىَ ئْيىذا ئەلەر ئايالالرـا ظۆيىۈ بېفىؽلىفايلىقى ئۈچۈيال دۇييا‬ ‫وۈسەللىممە تْلفاى‪ .‬ئايالالريىَ ئْيىذا ئايالالر دۇيياـا وۈسەللىن ئاتا قىلفايلىقى‬ ‫ئۈچۈيال بارلىق وۈسەللىن ئاپىزىذە بْلفاى‪.‬‬ ‫بەسى ئەرلەريىَ قارىؽىچە‪ ،‬ئايالالر‪ 20‬يېؽىذا ياسالەتلىن‪ 30 ،‬يېؽىذا قابىل‪،‬‬ ‫‪ 40‬يېؽىذا دايا‪ 50 ،‬يېؽىذا نۇاليىو بْلىذۇ‪ .‬بەسى ئايالالريىَ قارىؽىچە‪ ،‬ئەرلەر‬ ‫‪ 20‬يېؽىذا جەلپمار‪ 30 ،‬يېؽىذا نەدەتمار‪ 40،‬يېؽىذا َۆرنەتلىن‪ 50 ،‬يېؽىذا‬ ‫قەدىزلىن بْلىذۇ‪.‬‬ ‫ئەرلەر دائىو ئەر بْلهاق تەط‪ ،‬ياخؽى ئەر بْلۇػ ئۈچۈى ئۆنۈر بْيى تىًىو‬ ‫تاپهاي تىزىؽىؽقا تْـزا لېلىذۇ‪ ،‬ئۇالر خۇددى پۈلۈلىەى ياـا ۋە قايتهاط ئْققا‬ ‫ئْخؽايذۇ‪ ،‬دەيذۇ‪ .‬ئايالالر بْلعا ئاياُ بْلهاق تەط‪ ،‬قابىل ئاياُ بْلۇػ ئۈچۈى‬ ‫ئاراسچىلىقالرـا چىذاؼقا تْـزا لېلىذۇ‪ ،‬ئۇالريىَ ئۆيىىىال بېمىًىپ قېلىؽى‬ ‫يەسىزىًىَ تارلىقىذىٌ دېزەك بېزىذۇ‪ ،‬دەپ قارايذۇ‪.‬‬ ‫ؼۇيىَ ئۈچۈى‪ ،‬ئەرلەر ۋە ئايالالر دائىو ئْرۇى ئالهاؼتۇرۇپ بېقىؽًى ئْياليذۇ‪،‬‬ ‫ئەنها ؼۇيى ئْيلىًىپ بېقىؾ سۆرۈرلى‪ ،‬ئەوەر راظتىًال ئْرۇى ئالهاؼعا‪ ،‬ئۇ‬ ‫چاـذا قايذاق بْلىذۇ‪ ،‬بۇيىٍفا جاۋاب بەرنەك تەط‪.‬‬

‫‪101‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫تەرنىلەر صّريىلىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=7192&keyword‬‬

‫قىشالريىَ ئايزىاليلى دېيىؽى تۇتۇپ قېلىؽىٍىش‬ ‫ئۈچۈى‬

‫نۇَەببەتلىؽىۋاتقاى نەسوىللەردە قىشالر َەنىؽە ‪ _:‬بىش ئايزىلىپ لېتەيلى_‬ ‫دەيذۇ ‪.‬‬ ‫ئْـۇلالر بْلعا ئۆسىًىَ تەبىئىتى بْيىچە قاتتىق ـەسەپلىًىذۇ ‪ " ،‬چْقۇم باؼقا‬ ‫بىزىىە لۆٌلى چۈؼۈپ قېلىپ نەيذىٌ ئايزىلهاقچى بْلۇۋاتىذۇ " دەپ وۇناى‬ ‫قىلىذۇ ‪َ ،‬ەتتا ۋارقىزاپ ‪ -‬جارقىزاپ قىشيىَ ۋىجذايعىشلىقىًى ‪،‬‬ ‫تاؼيۈرەللىمىًى ئەيىبلەيذۇ ‪ ،‬ئەنها قىش راظتتىًال ئارقىفا ئۆرۈلۈپ ناٌفاى ئاؼۇ‬ ‫دەقىقتە ئاساب ۋە ـەسەب ئىچىذە ئارقىعىذىٌ قاراپ تۇرناقتىٌ ظىزت ‪" ،‬‬

‫‪102‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لەتهەً " دېىەى بىز ئېفىش ظۆسيىهۇ قىاللهايذۇ ‪.‬‬ ‫قىش يْلبْيى ئْـۇلًىَ ئارقىعىذىٌ يۈوۈرۈپ لېلىپ قْلىذىٌ تارتىپ ئۆسىًى‬ ‫ئېلىپ قېلىؽىًى ‪ ،‬قەدىزلىمىو ‪،‬ظىشيى ظۆيىهەى ‪ ،‬ئايزىلهايلى ‪ ،‬دېيىؽىًى‬ ‫لۈتىذۇ ‪ ،‬ئەنها لۆس ياؼلىزى ئېقىپ تۈوىىەيذىهۇ َېچقايذاق ظادا بْلهايذۇ ‪،‬‬ ‫نۇَەببەت نايا نۇؼۇيذاق ئاخىزلىؽىذۇ ‪....‬‬ ‫ئْـۇلالر قىشالريى قايچىلىن چۈؼىًىذۇ ؟ ئەنىلىيەتتە قىشالريىَ " ئايزىاليلى"‬ ‫دېىەى ظۆسى ئْـۇلالريىَ " ياق ‪ ،‬لەتهەً " دېىەى ظۆسىىە بْلفاى‬ ‫ئىًتىشارلىقىذىٌ باؼقا يەرظە ئەنەط!‬ ‫َەرقېتىو " ئايزىاليلى " دېىەيذە قىشالر قْرقۇيچ ئىچىذە تۇرـاى بْلىذۇ ‪،‬‬ ‫ظىلەريىَ راظتال ئايزىلىپ لېتىؽىٍالردىٌ قْرقىذۇ ‪َ ،‬ەر قېتىو " ئايزىاليلى"‬ ‫دېىەيذە قىش ئىًتىشارلىق ئىچىذە تۇرـاى بْلىذۇ ‪ ،‬ظىلەريىَ " لەتهەً "‬ ‫دېيىؽىٍالرـا ‪ ،‬ئۇيىٍفا يەقەدەر قىيهايذىفايلىقىٍالريى بىلذۈرۈؼۈٌالرـا ئىًتىشار‬ ‫بْلفاى بْلىذۇ ‪َ .‬ەرقېتىو " ئايزىاليلى " دېىەيذە قىش ئانالعىشلىق ئىچىذە‬ ‫قالفاى بْلىذۇ ‪ .‬چۈيمى ئۇ ظىشدىمى َەربىز لىچىن ئۆسوىزىؽلەر تۈپەيلىذىٌ‬ ‫نۇَەببىتىٍىشيىَ يەيىال بۇرۇيقىذەك ئىمەيلىىە ئىؽەيچ قىاللهايذۇ ‪ ،‬ؼۇٌا‬ ‫ئانالعىشلىقتىٌ " ئايزىلىؾ " ئارقىلىق نۇَەببەتًى دّـا تىمهەلچى‬ ‫بْلىذۇ ‪.‬ئەوەر ئۇتتۇرۇپ قْيعا ظىش ئۇيى يېتەرلىن ظۆيهىىەى بْلعىش! َەرقېتىو‬ ‫راظتال ئايزىلىپ لەتمەيذە قىشالريىَ يۈرىمى لەختە ‪ -‬لەختە بْلۇپ لېتىذۇ !‬ ‫ئْـۇلالر يېهىؽقا قىشالريىَ قەلبىًى چۈؼەيهەيذىفايذۇ ؟‬ ‫قىشيىَ " ئايزىاليلى " دېيىؽى ظىشيى َەقىقىي ظۆيىەيلىمى ئۈچۈى ! ظىشيى‬

‫‪103‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بەلال نۇَىو ئْرۇيفا قْيۇۋالفايلىقى ئۈچۈى ! ؼۇٌا ظىشدىمى َەربىز لىچىن‬ ‫ئۆسوىزىؾ ئۇيى ظاراظىهىىە ظالىذۇ ‪ ،‬ئەيذىؽىىە چۆلمۈسىذۇ ‪ .‬ئۇ پەقەت‬ ‫ظىشيىَ ئۇيى يەيە داۋانلىق ظۆيىذىفاى ظۆيهەيذىفايلىقىٍىشيى‬ ‫ئايذىٍالؼتۇرۋالهاقچى خاالط !‬ ‫قىشالر نۇَەببەتتىمى تېٍىزقاػ ئْـۇلالريىَ ئەً ئاسابلىق جاۋابىًى ئاٌالؼقا‬ ‫يېتەرلىن لۈچ قۇۋۋەت بېزەلەيذۇ دەپ ئْياليذۇ ‪ .‬قىشالر نۇَەببەت بىز‬ ‫ۋېملىيۇچاتىلفا ئْخؽاػ تاق قىلىپ ئۇلىًىپ ‪ ،‬تاق قىلىپ ئۈسىلىذۇ دەپ‬ ‫ئْياليذۇ ‪ .‬قىشالر تْك نەيبەظىًى دەرَاُ ئۈسۈۋەتعە خېيىو ‪ -‬خەتەر لېلىپ‬ ‫چىقهايذۇ دەپ ئْياليذۇ ‪ .‬قىشالر ئايزىلىؾ بىلەيال بارلىق تېٍىزقاؼالريى ‪،‬‬ ‫ئاسابالريى ‪ ،‬ئەيذىؽىلەريى يْقاتقىلى بْلىذۇ دەپ ئْياليذۇ ‪،‬قىشالر َەرقايذاق يارا‬ ‫ئېفىشى ۋاقىتًىَ ئۆتىؽى بىلەى ئالذىزناي پۈتىذۇ دەپ ئْياليذۇ ‪ .‬قىشالر "‬ ‫ئايزىاليلى" دېىەيذە ظىلەريى چْقۇم ئۆسىًى تۇتۇپ قالىذۇ دەپ ئْياليذۇ !‬ ‫بىزاق بۇالريىَ َەنهىعى قىشالريى ئۆسىًىٍال خىياللىزى ‪ .‬قايچىلىىەى ئْـۇلالر‬ ‫نايا نۇؼۇيذاق ۋاقىتتا ئاساب ئىچىذە ئۆسى ظۆيىەى قىشيىَ لېتىؽىىە قاراپ‬ ‫تۇرـاى ‪ -‬يۇ ‪ ،‬تْظۇپ قالهىفاى ؟ يىهىؽقا ئْـۇلالر قىشالريىَ قەلبىًى‬ ‫چۈؼىًەلهەيذۇ ؟‬

‫ؼىًجاً ياؼلىزىضّريىلىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3016&keyword‬‬

‫‪104‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫چًْ نېٍىىە سىياى يەتمۈسىذىفاى ئْى خىل ياچار‬ ‫ئادەت‬

‫(‪ ) 1‬ئۇسۇى ۋاقىت تْيفۇچە تاناق يېيىؾ ‪ :‬نېٍە قاى تْنۇر قېتىؽىؾ‪ ،‬نېٍە قاى‬ ‫تْنۇر قېتىؽىؾ‪ ،‬نېٍە بۇرۇى قېزىپ لېتىؾ ۋە ئەقلىي ئىقتىذار ئاجىشالپ‬ ‫لېتىؾ قاتارلىق لېعەللىملەريى لەلتۇرۈپ چىقىزىذۇ‪.‬‬ ‫(‪ ) 2‬ئەتىىەيلىن تاناققا ظەُ قاراػ ‪ :‬ئەتىىەيلىن تاناق يېهەظلىن ئادەم بەدىًى‬ ‫قاى ؼېمىزىًىَ يْرناُ تەنىًلىًىؽىىە سىياى يەتمۈسىذۇ‪.‬‬ ‫(‪ ) 3‬تاتلىق يېهەللىملەريى لۆپ يېيىؾ ‪ :‬بۇ‪ ،‬بالىالريىَ ئەقلىي قابىلىيىتىًى‬ ‫ئاجىشلىتىۋېتىذۇ‪.‬‬ ‫(‪ ) 4‬ئۇسۇى ۋاقىت تانالا چېمىؾ ‪ :‬بۇ ئادەنًى ئٌْايال ياؼىًىؾ خارالتېزلىن‬ ‫دېۋەٌلىن لېعەللىمىىە وىزىپتار قىلىذۇ‪.‬‬ ‫(‪ ) 5‬ئۇيقۇ يېتەرظىش بْلۇػ ‪ :‬ئۇسۇى ۋاقىت ئۇيقۇ يېتەرظىش بْلعا‪ ،‬نېٍە‬ ‫تْقۇلهىلىزى تېش قېزىپ لېتىذۇ‪.‬‬ ‫(‪ ) 6‬سىيادە لەم ظۆس بْلۇػ ‪ :‬دائىو لۆپ ظۆسلىىەيذە چًْ نېٍىًىَ ئىقتىذارىًى‬

‫‪105‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫چېًىقتۇرـىلى بْلىذۇ‪ ،‬ئاس وەپ قىلىؾ يالى ظۆسلەؼًى خالىهاظلىق چًْ‬ ‫نېٍىىە سىيايلىق‪.‬‬ ‫(‪َ ) 7‬اۋايىَ بۇلفىًىؽى ‪َ :‬اۋايىَ بۇلفىًىؽى چًْ نېٍىًىَ يېتەرلىن‬ ‫ئْلعىىېٌ بىلەى تەنىًلىًىؽىىە سىياى يەتمۈسىذۇ‪.‬‬ ‫(‪ ) 8‬باؼًى چۈنمەپ ئۇخالػ ‪ :‬يْتقاى ئىچىذە لاربْى چاال ئْلعىذىًىَ‬ ‫قْيۇقلۇق دەرىجىعى يۇقىزى بْلۇپ‪ ،‬ئادەم بىؽىًى يْتقايفا چۈنمەپ ئۇخلىفايذا‬ ‫چًْ نېٍىًىَ يْرناُ خىشنىتىىە سىياى يېتىذۇ‪.‬‬ ‫(‪ ) 9‬نېٍە ئىؽلەتهەظلىن ‪ :‬نېٍە ئىؽلەتهەظلىن نېٍىًىَ لاردىٌ چىقىؽىًى‬ ‫تېشلىتىۋېتىذۇ‪.‬‬ ‫(‪ ) 10‬لېعەُ تۇرۇپ نېٍە ئىؽلىتىؾ ‪ :‬خىشنەت ئۈيۈنى ئاالَىذە تۆۋەى بْلۇپال‬ ‫قالهاظتىٌ‪ ،‬بەلمى يەيە ياَايىتى ئٌْايال چًْ نېٍە لاردىٌ چىقىذۇ‪.‬‬

‫<< ظاـالنلىق نەظلىُەتچىعى >> دېىەى لىتابذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=5865&keyword‬‬

‫َاسىزقى ساناى ئايالالريىَ بىلىۋېلىؽقا تىىىؽلىن ‪10‬‬ ‫نەخپىيەتلىن‬

‫‪106‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫بۇ ‪ 10‬نەخپىيەتلىمًى َاسىزقى سانايذىمى ئەقىللىق ئايالالر چْقۇم بىلىۋېلىؾ‪،‬‬ ‫َەروىش ئۇيىٍفا ظەُ قارىهاظلىق لېزەك‪.‬‬ ‫‪ . 1‬ئۆس _ ئۆسىًى تەربىيلەػ‪ ،‬ئۆس نەخپىيىتى يالى ئۆتهۈؼًى خالىفايچە‬ ‫ئاؼمارلىهاظلىق‪.‬‬ ‫‪ . 2‬قارؼى تەرەپ بىلەى نەلۇم ئارلىق ظاقالػ‪ ،‬بەك يېقىًلىؽىپ لەتهەظلىن‪.‬‬ ‫‪ . 3‬نۇۋاپىق ۋاقىتتا نەيذايفا چۈؼۈػ‪.‬‬ ‫‪ . 4‬ظۆس _ َەرىمەت َەم خارالتېزى يېقىهلىق ئايالالرـا خاط بْلۇػ‪.‬‬ ‫‪ . 5‬يېٍىلىققا ئىًتىلىؾ‪َ ،‬ەر لۈيى ئۆسىذە تۈيۈوۈيىە ئْخؽىهايذىفاى تۇيفۇ‬ ‫پەيذا قىلىؾ‪.‬‬ ‫‪ . 6‬ئۆسىًىَ َاياتلىق قەدىز _ قىههىتىًى ئۆسى بەلىىلەػ‪ .‬ؼۇيى ئېعىٍىشدە‬ ‫چىَ تۇتۇٌمى‪ ،‬ظىشيىَ تۇرنۇؼىٍىش ئۆسىٍىشيىَ‪ .‬بىش تەقذىزىهىشيىَ‬ ‫خْجايىًى‪.‬‬ ‫‪ . 7‬دائىو باؼقىالرـا يېقىٌ َالەتتە ياؼاؼًى‪ ،‬قارؼى تەرەپمە نەلۇم بْؼلۇق‬ ‫قْيۇؼًى بىلىۋېلىؾ‪.‬‬ ‫‪ . 8‬ؼۇيى بىلىۋېلىٍمى َەرقايذاق نْدا ئايالالرنۇ تەبىئىي ئايالالرـا ئْخؽاػ‬ ‫ئەرلەريى ئۆسىىە جەلىپ قىاللهايذۇ‪.‬‬ ‫‪ . 9‬ئۆسىًىَ بايلىقىًى ئۆسى باؼقۇرۇػ ئاقىاليىلىقتۇر‪.‬‬ ‫‪ . 10‬ظىش نەٌىۈ ئۈنۈدظىش بْلهىعىٍىش باؼقىالريى ظەظمەيذۈرنەيعىش‪.‬‬

‫‪107‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەنەلىيەتتە ئەً نۇَىو نەخپىي ئىؾ ئۆسىًىَ لەيپىياتىًى تۇراقالؼتۇرۇػ‬ ‫بْلۇپ‪ ،‬ئۇيذاق بْلهايذىمەى تۇرنۇؼىٍىش قااليهىقايلىؽىپ لېتىذۇ‪ .‬ظىش‬ ‫َەرلۈيى ئەتىىەيذە ئْريىٍىشدىٌ تۇرـايذا ئەيًەك ئالذىذا تۇرۇپ ئۆسىٍىشدىٌ <<‬ ‫نەى َەقىقىي يىهىىە ئېُتىياجلىق؟ >> دەپ ظْرىفايذىٌ لېيىٌ‪ ،‬ئايذىٌ ؼۇ‬ ‫لۈيى ئۆس پىاليىٍىش بْيىچە ئىؾ لۆرۈؼمە ئادەتلىًىَ‪ ،‬ئۆسى دائىو نەـلۇپ‬ ‫بْلفاى ئايالالر ئۆس لۆٌلىذىمى ئەرلەردىٌ وۇنايلىًىذۇ‪.‬‬

‫ظاـالنلىق ظىزدىؽىذى ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4977&keyword‬‬

‫لەيًىٍىشدىمى ئىؽىمًى يېپىۋېتىَ‬

‫ئەيىىلىيىًىَ ظابىق باػ ۋەسىزى لۇخ وېئْروېًىَ لەيًىذىمى ئىؽىمًى‬ ‫تېپىۋېتىذىفاى ئادىتى بار ئىذى‪ .‬بىز لۈيى‪ ،‬وېئْروې بىز دّظتى بىلەى َْيلىذا‬ ‫ظەيلە قىلىذۇ‪ ،‬ئۇالر َەر قېتىو بىز ئىؽىمتىٌ ئۆتمەيذە‪ ،‬وېلْروې َە دېعىال‬

‫‪108‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لەيًىذىمى ئىؽىمًى يېپىپ قْيىذۇ‪.‬‬ ‫_ َەر بىز ئىؽىمًى يېپىپ ئْلتۇرۇؼًىَ سۆرۈرىيىتى بارنۇ؟_ ظْرايذۇ دّظتى‬ ‫ئەجەبلىًىپ‪.‬‬ ‫_ ئەلۋەتتە‪ _،‬دەيذۇ وېئْروې لۈلۈپ قْيۇپ‪ _ ،‬نەى ئۆنزۈنذە لەيًىهذىمى‬ ‫ئىؽىمًى تېپىپ ئادەتلەيىەى‪ .‬بىلىؽىٍىش لېزەلمى‪ ،‬بۇ چْقۇم قىلىؽقا‬ ‫تېىىؽلىن ئىؾ‪ .‬ئىؽىمًى ياپقاى چېفىٍىشدا‪ ،‬ئۆتمەيمى بارلىق ئىؽالريى‬ ‫لەيًىٍىشدە قالذۇرـاى بْلىعىش‪ ،‬نەيلى ئۇ خْؼاللىًارلىق نۇۋەپپەقىيەتلەر‬ ‫بْلعۇى يالى لۆٌۈلًى ـەػ قىلىذىفاى نەـلۇبىيەتلەر بْلعۇى‪ .‬ئەلۋەتتە ظىش‬ ‫ئىؽلىزىٍىشيى يېٍىۋاؼتىٌ باؼلىيااليعىش‪.‬‬ ‫« نەى ئۆنزۈنذە لەيًىهذىمى ئىؽىمًى يېپىپ ئادەتلەيىەى!» يېهىذېىەى‬ ‫قالتىغ ئېيتىلفاى ظۆس_ َە! تۈيۈوۈيمى بْراى _ چاپقۇيالريى بېؽىذىٌ‬ ‫لەچۈروەى ئادەنًىَ ئۈظتىۋېؽىذا تْپا ‪ -‬چاً ۋە جاراَەت ئىشلىزى‬ ‫بْلهاظلىقى‪ ،‬قەلبىذە ئاچچىق ‪ -‬چۈچۈك ئەظلىهىلەر بْلهاظلىقى نۇنمىٌ‬ ‫ئەنەط‪ ،‬ئۇالريى َەم پاك ‪ -‬پالىش تاسىلىۋېتىؽىهىش‪ ،‬ظاقايتالىؽىهىشنۇ نۇنمىٌ‬ ‫بْلهايذۇ‪ .‬بىش تۈيۈوۈيمى نەـلۇبىيەتلەريى خۇالظىلىؽىهىش‪ ،‬لېمىٌ ئۆتمەيمى‬ ‫نەـلۇبىيەت ۋە لۆٌۈلعىشلىملەر ئۈچۈى قايفۇرناظلىقىهىش السىو‪ .‬چۈيمى‪ ،‬نەيلى‬ ‫قايفۇرايلى‪ ،‬نەيلى ـەسەپلىًەيلى‪ ،‬ئۆتهۈؼًى ئۆسوەرتەلهەيهىش‪ ،‬ئۇيىٍلىق بىلەى‬ ‫تېخىهۇ ئەقىللىق‪ ،‬تېخىهۇ نۇلەنهەُ بْلۇپ لېتىؽىهىش نۇنمىٌ ئەنەط‪ .‬ئەوەر‬ ‫َە دېعىال ئۆتهۈؼًىَ لۆٌۈلعىش ئېفىز يۈلىًى ئارتىۋالعاق‪ ،‬ئۆتۈپ لەتمەى‬ ‫ئۆنزىهىش ئۈچۈى قايفۇرۇپال يۈرظەك‪ ،‬لۆس ئالذىهىشدىمى وۈسەُ پەيتلەريى‬

‫‪109‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫قْلذىٌ بېزىپ قْيىهىش ‪ -‬دە‪َ ،‬اسىزيىهۇ‪ ،‬لەلىۈظىًىهۇ قْلذىٌ چىقىزىپ‬ ‫قْيىهىش‪ ،‬ئۆتهۈػ ئۈچۈى ئېچىًىپ يۈرظەك َاسىزيى قْلذىٌ بېزىپ قْيىهىش‪،‬‬ ‫َاسىزيى قْلذىٌ بېزىپ قْيعاق‪ ،‬لەلىۈظىذىٌ قايذاقهۇ ئېفىش ئاچقىلى بْلعۇى‪،‬‬ ‫لْيىالردا‪ « :‬تۇيجى يۆۋەتلىن پْيىشـا لېچىمىپ قېلىپ پۇؼايهاى قىلىذىفاى‬ ‫ئادەم‪ ،‬لېلەرلى يۆۋەتلىن پْيىشـىهۇ چْقۇم لېچىمىپ قالىذۇ» دەيذىفاى وەپ‬ ‫بار‪.‬‬ ‫ؼادىهاى َەم نۇۋەپپەقىيەت قاسىًىذىفاى ئادەم بْلىهەى دەيذىمەيهىش‪ ،‬چْقۇم‬ ‫لەيًىهىشدىمى ئىؽىمًى يېپىۋېتىؽىهىش‪ ،‬ئۆتمەيمى خاتالىق‪ ،‬نەـلۇبىيەتلەريىَ‬ ‫َەنهىعىًى ئۇيتۇپ لېتىؽىهىش‪ ،‬پۇؼايهاى ۋە ئۆلۈيۈػ ئىچىذە يۈرنەظتىٌ‪،‬‬ ‫ئالذىهىشـا قارىؽىهىش السىو‪ .‬ۋاقىت َەروىش قايتىپ لەلهەيذۇ‪َ .‬ەر لۈيى‬ ‫قىلىؽقا تېىىؽلىن ئىؽلىزىهىشيى تىزىؽىپ ئْرۇياليلى‪ ،‬ئەتە يېٍى بىز لۈى‬ ‫َەم يېٍى باؼلىًىؾ‪ ،‬ؼۇٌا ئۆتمەيمى خاتالىقالريى ئەتىمى يۈك قىلىۋالعاق‬ ‫‪ 93‬ياؼقا‬ ‫بْلهايذۇ‪ .‬سانايىهىشدىمى باط ئىعمىزىپما پېؽىۋاظى پابلْپ لاظارط‬ ‫لىزوەى تۇـۇلفاى لۈيىذە ئېيتقاى نۇيۇ بىز جۈنلە ظۆس َېلىهۇ ئېعىهذە ‪ « :‬نەى‬ ‫َەر لۈيى يېٍىذىٌ تۇـۇلىهەى‪َ ،‬ەر لۈى َاياتىهذىمى يېٍى باؼلىًىؽتۇر‪».‬‬

‫« تەرنىلەر صّريىلىذىٌ» ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=6903&keyword‬‬

‫‪110‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫بىز نەيذاى ئىتْت لېچىلىمى قْسـىفاى خىيالالر‬

‫ؼەَىزىهىشدە ئابذۇلېزەم ئابلىشيىَ ئىتْت لېچىلىمى ئۆتمۈسىلىذىفايلىقى‬ ‫َەققىذىمى ئېالى تېلىۋېشّردا ئاٌلىتىلفايذىٌ لېيىٌ‪ ،‬ئْـلۇم ئْلتۇرالهاي‬ ‫قالذى‪.‬‬ ‫_ دادا‪ ،‬خۇػ بْلۇپ لېتەي‪ ،‬ئابذۇلېزەم ئابلىشيىَ ئىتْت لېچىلىمىىە ئاپىزىپ‬ ‫لەلىىٌ!_ دېذى ئۇ‪.‬‬ ‫_ نەيهۇ بارىهەى دادا‪ _،‬دېذى تۆت ياؼلىق قىشىههۇ بْػ لەلهەي‪ _،‬ئابذۇلېزەم‬ ‫ئابلىش ئىتْتلىزىًىَ نۇؼۇ ظەبىي بالىالريىَ قەلبىذىهۇ بەلىىلىن تەظىز‬ ‫قالذۇرالىؽىًى َەروىش ئاددىي چاـلىفىلى بْلهايذۇ‪ ،‬راظتتىًى ئېيتعام ‪،‬‬ ‫نېًىٍهۇ ئابذۇلېزەم ئابلىشيىَ ئىتْت لېچىلىمىًى لۆروۈم بار ئىذى‪ ،‬چۈيمى‬ ‫ئۇيىَ يېقىًذىٌ بېزى ئىجاد قىلفاى ئىتْتلىزىًىَ تۇرنۇػ پۇرىقى لۈچلۈك‪،‬‬ ‫تەربىيىۋى ئەَهىيىتى چٌْقۇر بْلۇپ‪َ ،‬ەنهىعىًىال ياقتۇرۇپ لۆروەيىذىو‪ .‬بۇ‬ ‫قېتىههۇ بالىلىزىهًىَ تەلىپى‪ ،‬ئۆسۈنًىَ قىشىقىؽىهًىَ تۈرتمىعى بىلەى‪ ( ،‬بۇ‬ ‫يىل ‪ _ 4‬ئايًىَ ‪ _ 15‬لۈيى ) بىز ئائىلىذىمى تۆتىهىش ئابذۇلېزەم ئابلىشيىَ‬ ‫ئىتْت لېچىلىمىىە لىزدۇق‪.‬‬ ‫بېلەتتە ئْيۇى ئۈرۈنچى ۋاقتى لەچ ظائەت ظەلمىشدە باؼلىًىذۇ‪ ،‬دەپ‬

‫‪111‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يېشىلفاچقا‪ ،‬بىش ظائەت يەتتە يېزىهذىال سالفا لىزىپ بْلفايىذۇق‪ .‬ظائەت‬ ‫ظەلمىش بْلذى‪ ،‬بىزاق ئْيۇى باؼاليهىذى‪ ،‬ظائەت ظەلمىش يېزىههۇ بْلذى‪،‬‬ ‫ئْيۇى يەيىال باؼاليهىذى‪ .‬تەققەسسا بْلفاى ئىممى باالم نەيذىٌ ئْيۇيًىَ قاچاى‬ ‫باؼلىًىذىفايلىقىًى تْال ظْراپ سېزىمتۈرۋەتتى‪ .‬نېًىٍهۇ ئىچىو ظىقىلىپ‬ ‫لەتتى‪ .‬ئْيۇى ظائەت ظەلمىشدىٌ ‪ 40‬نىًۇت ئۆتمەيذە ئايذىٌ باؼاليذى‪.‬‬ ‫دېهەك ئْيۇى بەلىىلەيىەى ۋاقىتتىٌ‪ 40‬نىًۇت لېچىمىپ باؼاليذى‪ .‬ؼۇ ۋاقىتتا‬ ‫سالذا ‪ 3500‬دىٌ ئارتۇق تاناؼىبىٌ بار ئىذى‪ .‬بىز ئادەنًىَ‪ 40‬نىًۇتتىٌ ۋاقتى‬ ‫ئىعزاپ بْلعا‪ 3500 ،‬ئادەنًىَ قايچىلىن ۋاقتى ئىعزاپ بْلىذۇ؟ ئْيۇى‬ ‫تەؼمىللىىۈچى ۋاقىتقا يېهە ئۈچۈى رىئايە قىلهايذۇ؟!‬ ‫ئابذۇلېزەم ئابلىش بۇ لېچىلىمتە جەنئىي ئۈچ ئىتْت ئْرۇيذىذى‪ ،‬ئالذىًقى‬ ‫ئىممى ئىتْتى ناٌا خېلى ياققاى بْلعىهۇ‪ ،‬ئەً ئاخىزىذىمى << ظاجىذيىَ‬ ‫تْيى >> يانلىق ئىتْت ناٌا ئايچە ياقهىذى‪ .‬چۈيمى بۇ ئىتْتتىمى ۋەقەلىن‬ ‫تۇرنۇؼىهىشدىٌ يىعبەتەى يىزاقالپ لەتمەى بْلۇپ‪ ،‬ۋەقەلىمى نۇيذاق ئىذى‪:‬‬ ‫ظاجىذيىَ ( ظاجىذ رّلىذا ئابذۇلېزىو ئابلىش ) تاـىعى ( تاـىعى رّلىذا‬ ‫تۆنۈرخاى رّسى ) ظاجىذيىَ دادىعىًىَ ۋەظىيىتىىە ئاظاظەى‪ ،‬ظاجىذيى‬ ‫ئۆيلەپ قْيىذۇ‪ ،‬ظاجىذيىَ ئەقلى _ َۇؼى تاسا جايىذا ئەنەط بْلۇپ‪ ،‬تْي‬ ‫لۈيى يْقاپ لېتىذۇ‪ ،‬تاـىعى ئۇيى نىَ تەظلىمتە تېپىپ‪ ،‬ئۇيىٍفا بۈوۈى تْيى‬ ‫ئىمەيلىمىًى‪ ،‬قىشيىَ َۇجزىعىفا لىزىؽًى ئېيتىذۇ‪ .‬ظاجىذ ئۇ يەروە لىزىپ‬ ‫يېهە ئىؾ قىلىذىفايلىقىًى ظْرىفايذا‪ ،‬تاـىعى تەپتارتهاظتىٌ << ئۇ يەردە‬ ‫ظېًىَ ئۆتەيذىفاى رەظهىيىتىَ بار >> دەيذۇ‪ ،‬بۇ چاـذا ظاجىذ قىش‬

‫‪112‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َۇجزىعىفا لىزىؽمە ئۇيىهايذۇ‪ ،‬تاـىعى سّرالۋەروەچمە‪ << :‬يۈر‪ ،‬رەظهىيەتًى‬ ‫ئىممىهىش بىزوە ئۆتىۋېتەيلى >> دەيذۇ‪ .‬بۇ قايذاق نەيتىقە؟ بىشدە يەدىهۇ تْيى‬ ‫بْلفاى يىىىتًى تاـىعى َۇجزىعىفا ئەلىزىپ قْيىذىفاى ئىؾ بار؟ نېًىٍچە‪،‬‬ ‫بۇ ئىتْتتا يْقۇُ َالذا لۈلمە قْـلىؽىپال‪ ،‬ئۇيىَ ئىذىيىۋى نەسنۇيى ۋە‬ ‫ئىجتىهائىي تەظىزىىە ظەُ قارالفاى‪ ،‬بىشيىَ قائىذىهىشدە تْيى بْلفاى يىىىتًى‬ ‫َۇجزىعىفا ئۇرۇق _ تۇققايلىزى ئەنەط‪ ،‬بەلمى ئاـىًە _ بۇرادەرلىزى ئەلىزىپ‬ ‫قْيىذۇ‪ ،‬بىۋاظتە تۇققايلىزى َېلىقىذەك تېتىقعىش وەپلەريى تېخىهۇ قىلهايذۇ‪.‬‬ ‫ئاؼۇ تېتىقعىش وەپ چىققايذا ئْيۇى لۆرۈۋاتقاى يۇرـۇى لىؽى خىجىللىقتىٌ‬ ‫بېؽىًى لۆتۈرەلهەي قالذى‪ ،‬يەيە بەسى لىؽىلەر ئْيۇى تۈوىهەظتىًال چىقىپ‬ ‫لەتتى‪.‬‬ ‫ئابذۇلېزەم ئابلىش تااليتلىق لْنىذىيە ئارتىعى‪ ،‬ئۇ ئىتْتچىلىق ظەيئىتىهىشوە‬ ‫بەلىىلىن تۆَپە قْؼۇپ‪ ،‬ئانهىًىَ قەلب تۆرىذىٌ ئْرۇى ئېلىپ‪ ،‬نەيىۋى‬ ‫تەؼًالىقىهىشيى قايذۇرۇپ لېلىۋاتىذۇ‪ ،‬ئۇيىَ لۆپلىىەى ئىتْتلىزى نەسنۇيى‬ ‫چٌْقۇر‪ ،‬تەربىيىۋى ئەَهىيىتى سّر بْلۇؼتەك ئاالَىذىلىملىزى بىلەى‬ ‫لىؽىلەريىَ ياخؽى باَاظىفا ئېزىؽىپ لەلذى‪ ،‬ئۇيى بۈوۈيمى‬ ‫ئىتْتچىلىقىهىشدىمى بايزاقذار ؼەخغ‪ ،‬دېيىؽمە بْلىذۇ‪ << .‬ظاجىذيىَ‬ ‫تْيى >> يانلىق ئىتْت نېًىَ ئەنەط‪ ،‬ئاؼۇ نەيذايذىمى لۆروۈچىلەريىَ‬ ‫َەنهىعىًىٍال دېىۈدەك لۆٌلىىە ياقهىذى‪ ،‬ؼۇٌا نەى ئابذۇلېزەم ئابلىشيىَ‬ ‫بۇيىٍذىٌ لېيىٌ تۇرنۇؼقا تېخىهۇ چٌْقۇر چۆلۈپ‪ ،‬خەلقىهىشوە تېخىهۇ‬ ‫ياخؽى ظەيئەت ئەظەرلىزىًى تەقذىو قىلىؽىًى ئۈنۈد قىلىهەى َەم ئۇيىَ‬

‫‪113‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ؼۇيذاق قىالاليذىفايلىقىفا ئىؽىًىهەى‪.‬‬

‫ئاپتْرى _ ئەظقەر ئەَهىذى‬ ‫ؼىًجاً وېشىتى ‪_ 2006‬يىلى ‪ _ 6‬ئايًىَ ‪ _ 23‬لۈيىذىمى ظايىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2143&keyword‬‬

‫يانزاتلىق ۋە بايلىق‬

‫بىز باي ئْـلىفا يانزاتالريىَ تۇرنۇؼًى لۆرظىتىؾ ئۈچۈى ئْـلىًى يېشىذىمى‬ ‫ئەً يانزات لىؽىًىَ ئۆيىذە ئىممى لۈى تۇرۇپ لېلىؽمە ئەۋەتىپتۇ‪ .‬ئىممى‬ ‫لۈيذىٌ لېيىٌ باي ئْـلىًى ئالفىلى بېزىپتۇ‪ .‬ئۆيىە قايتىؾ يْلىذا باي‬ ‫ئْـلىذىٌ ظْراپتۇ‪:‬‬ ‫‪---‬بۇ ئىممى لۈيذىٌ قايذاق ئۆتمۈسدۈً؟‬‫‪--‬ياَايىتى لۆٌۈللۈك ئۆتمۈسدۈم‪.‬‬‫‪--‬بۇ قېىتىو ظەى يانزاتلىقًىَ سادى قايذاق بْلذىفايلىفًى بىلىۋالفايعەى؟‬‫‪----‬بىلىۋالذىو!‬

‫‪114‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪--‬ئەنىعە دىىىًە يانزاتلىق قايذاق بْلىذىمەى؟‬‫‪--‬بىشيىَ ئۆيذە پەقەت بىزال ئىت بار‪ ،‬لېمىٌ ئۇالريىَ ئىممى ئىتى‬‫بْلفايذىٌ ظىزت‪،‬يەيە تېخى يۇرـۇى تْخۇ‪،‬لەپتىزى يەيە بىز دايە تْؼقىًىهۇ بار‬ ‫ئىمەى؛ بىشيىَ ئۆيذە بىزال يۇيۇيۇػ لۆلچىمى بار‪ ،‬ئەنها ئۇالريىَ ئۆيىًىَ‬ ‫يېًىذا لىچىن دەريا بار ئىمەى؛بىشيىَ َْيلىهىش ؼۇيذاق لىچىن ‪،‬ئەنها‬ ‫ئۇالريىَ َْيلىعى دېېُقايچىلىق نەيذايىذەك چٌْلۇقتا ئىمەى؛ بىشيىَ ئۆيذە‬ ‫ئاراى َەپتىذە يەچچە قېتىهال لۈلمە ئاۋاسىًى ئاٌلىفىلى بْلىذۇ‪ ،‬ئەنها ئۇالريىَ‬ ‫ئۆيىذە لۈيذە لۈلمە ئاۋاسى ئۈسۈلهەيذىمەى‪.................‬بۇ ئىممى‬ ‫لۈيلۈك تۇرنۇؼتىٌ نەى بىشيىَ ئۆيىهىشيىَ يانزاتلىقىًى بىلىۋالذىو!‬ ‫بالىًىَ ظاددىلىق ۋە وۆدەللەرچە بەروەى جاۋابى بىشيى ئْياليذۇرناي قالهايذۇ‪.‬‬ ‫بىشيىَ ئېٍىهىشدىمى يانزاتلىق بىلەى بايلىق نۇقەررەرلى ناُ‪-‬دۇييا بىلەى‬ ‫نۇياظىۋەتلىن بْلهاظتىٌ بەلمى يانزاتلىق بىلەى بايلىقًى ئايزىيذىفاى بىزدىٌ‬ ‫بىز ئۆلچەم بىشيىَ قەلپ چېىزىهىش ۋە يەسەر دائىزىهىش َىعاپلىًىذۇ‪.‬‬

‫"تەقذىزىٍىشيى ئۆسوەرتەلەيعىش"يانلىق لىتاپتىٌ ظاتتار ـْپۇر تەرجىهىعى‬ ‫نەيبە‪":‬قۇنۇُ ئەدىبىياتى"صّريىلىذىٌ ئېلىًذى‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4141&keyword‬‬

‫‪115‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئادەنًىَ پىعخىمىعى دېىەى يېهە؟‬

‫ئادەنًىَ پىعخىمىعى دېىەى سادى يېهە؟ ئاددىي قىلىپ ئېيتقايذا‪ ،‬ظەوەك‬ ‫َالەتتىمى ئادەنًىَ ظەسوۈ‪َ ،‬ېععىياتلىزىًىَ ئۆسوىزىؽى‪َ ،‬ەرقايذاق‬ ‫َالەتتىمى ئادەنًىَ ظەسوۈ‪َ ،‬ېععىياتلىزىًىَ ئۆسوىزىؽى‪َ ،‬ەرقايذاق‬ ‫تەپەلمۇر‪ ،‬ئەظلىهىلىزى ۋە بارلىق ظىزتقى تەظىزلەروە بْلفاى ئىًماظى ۋە‬ ‫َەرىمەت ؼەللىذىٌ ئىبارەت‪ .‬بىز جۈنلە ظۆسوە يىفىًچاقلىعاق‪ ،‬پىعخىما _‬ ‫لىؽىلەريىَ ئەنەلىي پائالىيەت جەريايىذا‪ ،‬نېٍىعى ئارقىلىق ئْبيېمتىپ‬ ‫ؼەيئىلەروە قايتۇرـاى ظۇبېېمتىپ‪ ،‬پائاُ ئىًماظىذىٌ ئىبارەت‪ .‬پىعخىن‬ ‫َادىعىلەر نېٍە پائالىيىتى ئارقىلىق ئىپادىلىًىذۇ‪ .‬ئۇ ظەسوۈ‪ ،‬تۇيفۇ‪ ،‬خاتىزە‪،‬‬ ‫تەظەۋۇر‪ ،‬تەپەلمۇر‪َ ،‬ېععىيات‪ ،‬ئىزادە قاتارلىق پىعخىمىلىق جەريايالريى ئۆس‬ ‫ئىچىىە ئالىذۇ‪ .‬ؼۇٌا‪ ،‬ئادەم َاياتال بْلىذىمەى‪ ،‬ئۇيىَ پعىخىمىعى پائالىيەت‬ ‫َالىتىذە تۇرـاى بْلىذۇ‪ ،‬بۇ خىل قايۇيىيەت َەنهىال ئادەنىە ئْرتاق بْلۇپ‪،‬‬ ‫َېچمىو ئۇيىٍذىٌ نۇظتەظًا ئەنەط‪.‬‬ ‫تۇرنۇؼًىَ نەلۇم نالاى _ سانايذىمى بىز جۈسئىي لۆرۈيۈؼىًى نىعالفا ئېلىپ‪،‬‬ ‫ئادەنًىَ ئْبيېمتىپ ؼەيئىىە بْلفاى ئىًماط پائالىيىتىًى چۈؼەيذۈرۈپ‬ ‫ئۆتەيلى‪ .‬نەظىلەى‪ ،‬ئالىي نەلتەپًى ئەنذىال پۈتتۈرۈپ‪ ،‬يىزاقتىمى نەلتىپىذىٌ‬ ‫يۇرتىفا پْيىش بىلەى قايتىۋاتقاى بىز ياػ پْيىش لارىۋىتىذا ئۇيقۇدىٌ ئْيفايفايذا‪،‬‬

‫‪116‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئالذى بىلەى "وۈلذۈر ‪ -‬وۈلذۈر" قىلفاى ئاۋاسيى ئاٌالپ‪ ،‬رىتىهلىق تەۋرىًىؽًى‬ ‫َېغ قىلىذۇ‪ ،‬لۆسيى چاقىذىفاى يۇريى لۆرىذۇ ۋە قْلىفا تىۋىتلىق‪ ،‬يۇنؽاق بىز‬ ‫يەرظىًىَ تېىىۋاتقايلىقىًى ظېشىذۇ‪ .......‬نايا بۇالر ظەسوۇ يەيى ئادەم‬ ‫تېًىذىمى بىز قاتار ظەسوۇ ئەسالىزىفا لىزوەى ظىزتقى تەظىزىذىٌ ئىبارەت‪.‬‬ ‫ئارقىذىًال بۇ ياػ يۇقىزىقى ظېشىهالر ئارقىلىق‪ '' ،‬وۈلذۈرلىىەى ئاۋاس '' ۋە ''‬ ‫تەۋرىًىؾ '' يىَ پْيىشيىَ نېٍىؽىذىٌ پەيذا بْلفايلىقىًى‪ '' ،‬يۇر '' يىَ پْيىش‬ ‫دېزىشىعىذىٌ چۈؼمەى قۇياػ يۇرى ئىمەيلىمىًى‪ '' ،‬تىۋىتلىق َەم يۇنؽاق ''‬ ‫يەرظىًىَ ئۆسى ئۈظتىىە يېپىۋالفاى يۇً ئەدىياُ ئىمەيلىمىًى ياَايىتى تېشال‬ ‫بىلىۋالىذۇ‪ ،‬نايا بۇ تۇيفۇدىٌ ئىبارەت‪.‬‬ ‫پْيىش بۇ ياؼًىَ يۇرتىذىمى ۋّوشالفا يېقىًالپ لەلىەيذە‪ ،‬ئۇ پْيىش ئارقىذا‬ ‫قالذۇرۇپ لېتىۋاتقاى َەنهە يەرظىىە پۈتۈى دىققىتى بىلەى دېزىشىذىٌ قاراپ‪،‬‬ ‫يۇرتىذىمى ۋّوشاُ ظۇپىعىًى تېشراق لۆرۈؼمە ئىًتىشار بْلىذۇ‪ ،‬نايا بۇ دىققەت‬ ‫ئىًماظىذىٌ ئىبارەت‪ .‬دىققەت نەلۇم يىؽايفا نەرلەسلەؼمەيذە‪ ،‬دىققەت‬ ‫چەنبىزىمى ظىزتىذىمى نۇَىو بْلهىفاى ئادەم ۋە ؼەيئىلەر لۆپىًچە َالالردا‬ ‫يەسەردىٌ ظاقىت بْلۇپ لېتىذۇ‪ .‬پْيىش ۋّوشالفا لىزوەيذە‪ ،‬ئۇ ئۆسىىە تْيۇػ‬ ‫بْلفاى ۋّوشاُ پالظتفْرنىعىًى لۆرۈپ‪ ،‬ئەيًى چاـذا ئائىلىعىذىمىلەر ۋە‬ ‫دّظتلىزىًىَ ئۆسىًى ئۇسىتىپ چىققايذىمى لۆرۈيۈؼًى ئېعىىە ئالىذۇ‪.‬‬ ‫ؼۇچاـذىمى نەيشىزە‪ ،‬ظېيهىالر ئۇيىَ نېٍىعىذە ئەلغ ئېتىذۇ‪ .‬نايا بۇ خاتىزە‬ ‫ئىًماظىذۇر‪.‬‬ ‫" بۈوۈى نېًى لۈتۈۋېلىؾ ئۈچۈى ۋّوشالفا لىهلەر چىققايذۇ؟ ياؼىًىپ قالفاى‬

‫‪117‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئايانهۇ ئۆيذىمىلەر بىلەى بىللە چىققايهىذۇ؟" دەپ ئْيلىؽىفىال‪ ،‬بۇ ياؼًىَ‬ ‫نېٍىعىذە ئايىعىًىَ ظېيهاظى ئەلىغ ئېتىذۇ‪ .‬نايا بۇ تەظەۋۋۇر‪ ...‬پْيىش‬ ‫وۈدۈك بېزىپ‪ ،‬ۋّوشالفا لىزوەيذە‪ ،‬يۇرتىفا قايتىپ لېلىپ‪ ،‬ئايىعىًى لۆرۈػ‬ ‫ئالذىذا تۇرـاى بۇ ياػ ياَايىتى َاياجايلىًىپ‪ ،‬لۆسلىزىىە ياػ ئالىذۇ‪ ،‬نايا بۇ‬ ‫َېععىيات‪.‬‬ ‫يۇقىزىقىالريىَ َەنهىعى ئادەنًىَ پىعخىن جەريايىذۇر‪ .‬بۇ جەرياى َاناى‬ ‫ئادەنًىَ بىلىؾ پائالىيىتىذىٌ باؼلىًىذۇ‪ .‬ظەسوۈ _ تۇيفۇيىَ بْلۇؼى بىلەى‬ ‫تەپەلمۇر پائالىيىتى نەيذايفا لېلىپ‪َ ،‬ېععىياتًى قْسـىتىذۇ َەنذە ئىزادە‬ ‫ؼەلىللىًىذۇ‪ .‬پىعخىن پائالىيەتًىَ جەريايى نۇؼۇ قايۇيىيەت بْيىچە بْلىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇيىٍذىمى ئۆسوىچە خۇظۇظىيەتلەر ئْخؽىهىفاى لىؽىلەريىَ خاظلىق‬ ‫پىعخىمىعىذا ئىپادىلىًىذۇ‪ ،‬يەيى بۇ خاظلىق پىعخىما پەرقىذىٌ ئىبارەت‪.‬‬ ‫َەنهىىە ئايايمى‪ ،‬دۇييادا بىز _ بىزىىە پۈتۈيلەي ئْخؽايذىفاى ئىممى تاُ‬ ‫يْپۇرناق يْق‪ ،‬ؼۇيىٍفا ئْخؽاؼال بىز _ بىزىىە نۇتلەق َالذا ئْخؽايذىفاى‬ ‫پىعخىمىهۇ نەۋجۈت ئەنەط‪.‬‬ ‫نۇَىت‪ ،‬نەدەيىيەت‪ ،‬ظەروۈسەؼتە قاتارلىقالريىَ ئْخؽىهاظلىقى تۈپەيلىذىٌ‪،‬‬ ‫لىؽىلەر ئۆسلىزىًىَ تەرەققىياتى جەريايىذا‪ ،‬بىز _ بىزىىە ئْخؽىهايذىفاى‬ ‫نىجەس _ خارالتېز ئاالَىذىلىمىًى ؼەلىللەيذۈرىذۇ‪ .‬لىؽىلەريىَ رېئاللىقتىمى‬ ‫( يەيى لۈيذىلىن َەرىمەت ئادىتى‪ ،‬لىؽىلىن ئاالقە‪ ،‬خىشنەت ۋە ئۆوىًىؾ‪،‬‬ ‫لْيمىزېت نەظىلىلەروە بْلفاى لۆس قارىؽى ۋە باَاظى قاتارلىقالر ) َەرقايذاق‬ ‫تەپەلمۇر‪َ ،‬ېععىيات َالىتى ۋە تاللىؽى پىعخىمىًىَ رّلى ۋە تەظىزىذىٌ‬

‫‪118‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئايزىاللهايذۇ‪.‬‬ ‫پىعخىما لىؽىلەريىَ تالالػ خاَىؽىفا‪ ،‬ياخؽى لۆرۈػ‪ ،‬بىشار بْلۇػ‪،‬‬ ‫نۇَەببەت‪ ،‬يەپزەت قاتارلىق َېععىياتىفا قارىتا رُّ ئْيًاپ ۋە تەظىز‬ ‫لۆرظىتىپال قالهاظتىٌ يەيە لىؽىلەريىَ نۇۋەپپىقىيەت قاسىًىؾ يالى نەـلۇپ‬ ‫بْلۇؼى ۋە ئۇالريىَ ظاـالنلىقى َەتتا ئۆنزىًىَ ئۇسۇى _ قىعقا بْلۇؼىذىهۇ‬ ‫ئۆسىىە خاط تەظىز ۋە رّلفا ئىىە بْلفاى بْلىذۇ‪.‬‬ ‫لۆپلىىەى پەى تەتقىقات دّلالتلىزىذا‪ ،‬راك لېعىلى‪ ،‬تاجىعىهاى يۈرەك‬ ‫لېعىلى‪ ،‬يۇقىزى قاى بېعىو قاتارلىق بىز قىعىو لېعەللىملەريىَ پىعخىن‬ ‫ئانىلالر بىلەى سىچ نۇياظىۋەتلىن ئىمەيلىمى لۆرظىتىلهەلتە‪ .‬ؼۇٌا‬ ‫پىعخْلْوىيە بىلىهلىزىذىٌ خەۋەردار بْلۇپ قْيعىٍىش ئۆسىٍىش ۋە باؼقىالريىَ‬ ‫ظاالنەتلىمىىە سّر پايذىعى بار‪.‬‬

‫<< پىعخىمىلىق تەٌؽەػ >> دېىەى لىتابذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4035&keyword‬‬

‫ظاـالنلىق پىعخىمىعى دېىەى يېهە؟‬

‫‪119‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظاـالنلىق پىعخىمىعى يەيى پىعخىن ظاـالنلىق بْلۇپ‪ ،‬ئىًعايىيەت‬ ‫ظاـالنلىقىذىمى ئۈچ چًْ يانايەيذىًىَ بىزظى‪ .‬دۇييا ظەَىيە تەؼمىالتى‬ ‫( ‪ ) WHO‬ئىًعايىيەت ظاـالنلىقىًىَ يېٍى تەبىزىًى ئْتتۇرىفا قْيفايذىٌ‬ ‫بۇياى‪ ،‬پىعخىن ظاـالنلىقًىَ نۇَىو ئەَهىيىتىًى بارـايعېزى تْلۇق‬ ‫تْيۇناقتا‪ .‬يۇرـۇيلىفاى تەتقىقات ۋە ئەنەلىيەت لىؽىلەريىَ فىشىئْلْوىيىلىن‬ ‫َەرىمىتى بىلەى پىعخىن َەرىمىتىًىَ سىچ نۇياظىۋەتلىن ئىمەيلىمىًى‪ ،‬ئۆس‬ ‫ئارا تەظىز قىلىذىفايلىقىًى‪ ،‬پىعخىن َەرىمىتىًىَ ئادەم بەدىًىذىمى ئْرواى‪،‬‬ ‫ظىعتېهىالريىَ خىشنىتىًى تەٌؽەؼتە نۇَىو رّلىًىَ بارلىقىًى‪ ،‬لىؽىلەريىَ‬ ‫لۈيذىلىن تۇرنۇؼى‪ ،‬لېعەُ جەريايى قاتارلىقالريىَ َەنهىعىذە چًْ تەظىز‬ ‫پەيذا قىلىذىفايلىقىًى لۆرظەتهەلتە‪ .‬ؼۇٌا‪ ،‬ظاـالم پىعخىن َالەت‬ ‫لىؽىلەريىَ تەى ظاـالنلىقىًى قْـذاػ ۋە ئىلىىزى ظۈرۈؼتىمى سۆرۈر‬ ‫ؼەرتتۇر‪ .‬ئۇ لېعەلًىَ ئالذىًى ئېلىؾ‪ ،‬لېعەللىممە قارؼى تۇرۇػ رّلىفا ئىىە‬ ‫بْلۇپ‪ ،‬لېعەلًى داۋاالپ‪ ،‬ظاـالنلىقًى ئەظلىىە لەلتۈرۈػ جەريايىذا ئالتىپ‬ ‫ئۈيۈم پەيذا قىلىذۇ‪ .‬پەقەت بەدەيذە لېعەُ يْق‪ ،‬پىعخىما ( رَّىي )‬ ‫جەَەتتىٌ ظاـالم‪ ،‬ئىجتىهائىي ناظلىؽىؽچايلىقى ياخؽى بْلفايذىال‪ ،‬ئايذىٌ‬ ‫بىز پۈتۈى تەيًىَ ظاـالنلىقىفا ئېزىؽمىلى بْلىذۇ‪.‬‬ ‫ظاـالم پىعخىمىفا قارؼى بْلفاى يْرنالعىش رَّىي َالەت ئادەتتە پىعخىن‬ ‫جەَەتتىمى يْرنالعىشلىق يالى پىعخىن جەَەتتىمى ـەيزىي يْرناُ َالەت‬ ‫دەپ ئاتىلىذۇ‪ .‬لېعەللىن ئىلهى يۇقتىعىذىٌ لۆسەتمەيذە ئادەنلەردىمى‬

‫‪120‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫پىعخىن يْرنالعىشلىق چًْ نېٍە قۇرۇلهىعى ۋە فىشىئْلْوىيىلىن‪،‬فىشىمىلىق‪،‬‬ ‫خىهىيىلىن جەَەتلەردە تْظالفۇ پەيذا بْلفايذا يۈس بېزىذۇ‪ .‬نەظىلەى‪ :‬نېٍىًىَ‬ ‫سەخهىلىًىؾ‪ ،‬سەَەرلىًىؽى‪ ،‬يۇقۇنلىًىؾ‪ ،‬ئْسۇقلىًىؾ لەنچىل بْلۇػ‪،‬‬ ‫ئىزظىيەت يالى نېتابْلىشىهًىَ تْظالفۇـا ئۇچزىؽى قاتارلىقالر‪.‬‬ ‫لۈچلۈك رَّىي ـىذىقلىًىؽالرنۇ چًْ نېٍە خىشنىتىًىَ تەٌپۇٌلىقى‬ ‫بۇسۇلۇؼىًى‪ ،‬پىعخىما جەَەتتىمى يْرنالعىشلىقالريى لەلتۈرۈپ چىقىزىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇيىٍذىٌ باؼقا‪ ،‬يۇرـۇيلىفاى َالەت ئۆسوەرتىؾ پىعخْلْوىيىعىذىٌ قارىفايذا‬ ‫ـەيزىي پىعخىن َادىعلىزى يْرناُ ئادەنذىهۇ ئاسدۇر لۆپتۇر ئىپادىلىًىپ‬ ‫قالىذۇ‪.‬‬ ‫پىعخىن يْرنالعىشلىقىفا وىزىپتار بْلفۇچىالر ئْتتۇرظىذىمى پەرق پەقەت‬ ‫دەرىجە جەَەتتىمى پەرقتىًال ئىبارەت‪ .‬ؼۇٌا‪ ،‬پىعخىن جەَەتتىمى‬ ‫يْرنالعىشلىقًى ئْنۇنيۇسلۈك َادىعە دەپ قاراؼقا بْلىذۇ‪ .‬پىعخىن جەَەتتىمى‬ ‫يْرنالعىش بْلفاى لىؽىلەريى داۋاالپ پىعخىمىعى يْرناُ يالى ظاـالم‬ ‫لىؽىلەروە ئۆسوەرتمىلى بْلىذۇ‪.‬‬

‫<< ظاـالنلىق دەظتۇرى >> دىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3962&keyword‬‬

‫‪121‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظەبىيلەر ئاۋاسى‬

‫نەى ئاپانًىَ چىزايىًىهۇ ئەظلىيەلهەيهەى‪ ،‬لېمىٌ َەر قىېتىو ئۆوەي ئاپانًىَ‬ ‫قاتتىق تەيبىُىىە ئۇچزىفىًىهذا ‪ ،‬ئىللىق نېُزى بىلەى تىمىلىپ تۇرـاى بىز‬ ‫جۈپ لۆس نەى بىلەى تەً ياػ تۆلۈپ لەلذى‪ .‬بەسىذە ظىٍلىو ئەً سّر‬ ‫ئىهتىياسالردىٌ بەَزىهەى بْلۇپ‪ ،‬دادام بىلەى «ئاپام» يىَ باـزىذا ياؿ‬ ‫ئىچىذىمى بۆرەلتەك يايزاۋاتقايذا ‪ ،‬جاَايذا نۇيذاق تەلەيًىٍهۇ بارلىقىذىٌ‬ ‫َەيزاى قالىهەى‪ .‬دادام ئاللىقاچاى ئۆلذىىە چىقىزۋەتمەى ئاپانهۇ بىز يەرلەردە‬ ‫بْلعا ‪ ،‬قايتا تۇرنۇؼلۇق بْلفايذۇ؟ ئۇالريىَ ئائىلعىذىهۇ ناٌا ئْخؽاػ‬ ‫بىچارىذىٌ بىزى بارنىذۇ؟ ئۇنۇ ناٌا ئْخؽاػ تۈى‪ -‬تۈيلەپ ياػ‬ ‫تۆلەنذىفايذۇ؟؟؟؟؟؟ ؟‪.......‬‬

‫******************************************************‬ ‫******************‬

‫‪....‬ئۇالر ئاخىزى ئاجزاؼتى‪ ،‬تاالؼتا قالذىو ئەنەط‪ ،‬ئارتۇقچە ئادەم بْلۇپ‬ ‫قالذىو‪ .‬دادام‪ ،‬ئاپام َەر قېتىو نېًى بىز ‪-‬بىزىىە ئىتتەروەيذە ‪ ،‬ئىًتايىٌ‬

‫‪122‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئاساپلىًاتتىو‪ .‬ئۇالريىَ نېًى ئەتىۋاالپ باققاى ئاتا‪ -‬ئايام ئىمەيلىملىىە‬ ‫ئىؽەيىۈم لەلهەي قاالتتى‪ .‬يىزاق‪-‬يىزاقالرـا قېچىپ لەتمۈم‪ ،‬ئۆلۋالفۇم‬ ‫لېلەتتى‪ ،‬لېىمىٌ نەى ئۇيذاق قىلىؽتىٌ قْرقاتتىو‪ .‬نەى ئاٌلىفاى يۇرـۇى‬ ‫ياخؽىالر ئىچىذە ئەً ياقتۇردىفىًىو ئاتا ‪-‬ئايىًى ئۇلۇـاليذىفاى ياخؽىالر‬ ‫ئىذى‪ .‬نايا َاسىز دادام ئاپانالريىَ جىعهى بار‪ ،‬رَّى تىىىؽلىپ لەتمەيذەك‬ ‫‪ ،‬يالفايذەك تۇيۇلذىفاى بْلۇپ قالفايذىٌ بېزى ئۇ ياخؽىالرنۇ ناٌا ئۆس قىههىتىًى‬ ‫يْقاتقايذەك بىلىًذىفاى بْلۇپ قالذى‪ .‬نېًى َىچًىهىىە ئەرسىهەط قىلىۋەتمەى‪،‬‬ ‫چٌْقۇر نېُىز‪-‬نۇَاببىتىهىشيى قۇنذەك تْسۇتىۋەتمەى‬ ‫يېهىذۇ‪َ----‬ە؟!‪...........‬‬

‫******************************************************‬ ‫*************************‬

‫لىچىمىهذىًال َەنهە يەرظەنًىَ تەُ ئىمەيلىمىًى بىلىهەى لېمىٌ‪،‬‬ ‫يىهىؽقىذۇر باؼقا بالىالردەك ئېچىاللهايهەى‪« .‬ياخؽى ئۈوەى ‪ ،‬بىشيىَ‬ ‫بارلىقىهىش ظەى ئۈچۈى بْلۇۋاتىذۇ» دەيذۇ ئاپام ئىؽقا ناٌفاچ قۇالققا ياد بْلۇپ‬ ‫لەتمەى وەپلەريى تەلزارالپ‪َ« ،‬ەنهە يىهەً تەُ‪ ،‬ياخؽى ئْقۇنىعاً بىشوە‬ ‫يۈس لېلەلهەيعەى» دەيذۇ دادام تاظاددىپىي تاناقتا بىزوە بْلۇپ قالفايذا‪ .‬تۇرنۇػ‬

‫‪123‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يانزاتزاق بْلعىهۇ‪ ،‬ئاتا‪ -‬ئايىعى بىلەى لۈيذە بىللە تاناق يەپ ‪ ،‬ظىزدىؽىپ‬ ‫تۇرااليذىفاى بالىالر يىهە دېىەى بەختلىن َە‪-‬؟ ئاتا‪-‬ئايام بار تۇرۇپ‬ ‫بىچارىهەى‪ ،‬پۇلۇم بار تۇرۇپ ـېزىپهەى‪ .‬ئەوەر نەى بْلهىفاى بْلعام ئاتا‪ -‬ئايام‬ ‫جاپا تاتهاط بْلفىيهىذى؟ نەى بْلفىًىو ئۈچۈيال َەتتا بىز ۋاخلىق تاناقتا نەى‬ ‫بىلەى بىزوە بْلۇؼقا ۋاقىت ئاجىزتالهىفۇدەك دەرىجىذە ئالذىزاػ َەم جاپالىق‬ ‫ئىؽلىىەى بْلعا ‪ ،‬داۋانلىق ياؼىعام بەلهۇ ؼەخعىيەتچى بْلۇپ‬ ‫قالهاظهەيهۇ؟‪..........‬‬

‫نەيبە‪«:‬ؼىًجاً ئاياللىزى» ‪- 2006‬يىللىق ‪- 3‬ظاى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3851&keyword‬‬

‫ئاؼًىٍىش ۋە ئايالىٍىش‬

‫*ئاؼًىٍىش لۈتىؽىٍىشيى تەلەپ قىلىذىفاى ئاياُ‪ ،‬ئايالىٍىش ظىشيى لۈتىذىفاى‬ ‫ئاياُ‪.‬‬

‫‪124‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫*ئاؼًىٍىش َەنىؽە ظېتىۋالفاى يەرظىلىزىٍىشيى ئەرساى لۆرۈپ ئاـزىًذىفاى‬ ‫ئاياُ‪ ،‬ئايالىٍىش َەنىؽە ظېتىۋالفاى يەرظىلىزىٍىشيى قىههەت لۆرۈپ‬ ‫رەيجىيذىفاى ئاياُ‪.‬‬

‫*ئاؼًىٍىش يەپىغ وۈلذايفا ظېلىپ قْيفاى وۈُ‪ ،‬ئۇيىٍفا قارىعىٍىش راَەتلىًىپ‬ ‫ئاجايىپ ئانزاق بْلۇپ لېتىعىش‪ ،‬ئەنها بۇ وۈلًى پۇُ ‪َْ ،‬قۇق‪ ،‬نەرتىۋە يالى‬ ‫ؼەَۋايى يەپىغ دىىەيذەك ئاالَىذە ئْسۇقلۇقالر بىلەى پەرۋىؾ قىلىؽقا تْـزا‬ ‫لېلىذۇ‪ .‬ئايالىٍىش ظېۋەتمە ظېلىپ قْيفاى لۆلتات‪،‬ئۇ ئۆسىًىَ تىزىؽچايلىقى‪،‬‬ ‫لۆيۈنچايلىقى ‪،‬ئىقتىعاتچايلىقى بىلەى ظىشيى ئْسۇقاليذۇرۇپ‪،‬چىزايىٍىشيى‬ ‫يۇرايە‪ ،‬لىيىهلىزىٍىشيى رەتلىن ‪ ،‬يەيذىفايًى يەپ ‪،‬ئىچىذىفايًى ئىچىپ‬ ‫بْلفايذىٌ لېيىٌ ظىشيى ئاؼًىٍىش بىلەى لۆرۈؼمىذەك رَّلۇق َالفا‬ ‫لەلتۈرۋىتىذۇ‪.‬‬

‫*ئاؼًىٍىش دەردىٍىشيى تۆلعىٍىش ئاٌاليذۇ‪،‬ئەنها بىزەر ظۆسىٍىشيى ئېعىذە‬ ‫ظاقلىهىفاى بْلعىهۇ‪،‬بېزىلىپ ئاٌالۋاتقاى يېقىهلىق قىياپەتمە لىزىۋالىذۇ‪.‬‬ ‫ئايالىٍىش دەردىٍىشيى تۆلۈپ بْلفىچە ئالذى بىلەى ئېفىش ئېچىپ‬ ‫ظىشيى<لىيىهلىزىٍىش نەيًەت بْلۇپ لەتعىهۇ يۆتمەؼًى بىلهەيعىش‪ ،‬ياؼتا‬ ‫قىلهىعىٍىش ظاالنەتلىمىٍىشوە تەظىز يىتىذۇ> دەپ ئەيىپلەيذۇ‪ ،‬لْتۇلذاؼالر‬ ‫ئەنىليەتتە ظىشوە بْلفاى نۇَەببەتمە تۇيۇيفاى بْلىذۇ‪.‬‬

‫‪125‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫*تۇـۇلفاى لۈيىٍىش بْلفاى چاـذا‪ ،‬ئاؼًىٍىش ظىشوە وۈُ تەـذىو قىلىذۇ‪.‬‬ ‫ئايالىٍىش ئْسۇقلۇق قىههىتى نُْ بْلفاى يىهەللىملەريى تْلۇقالپ بېزىذۇ‪ ،‬يەيە‬ ‫ظىشوە ئىععىق بىز پْپايما ئېلىپ بېزىؽى نۇنمىٌ‪ .‬ؼۇيىَ بىلەى ظىش<ئاؼًا‬ ‫رّنايتىن بْلىذۇ‪ ،‬خْتۇى رىئاُ بْلىذۇ>دىىەى قاراؼقا لىلىعىش‪.‬‬

‫*بىز لۈيى ظىش ئالتۇى ئۈسۈك ظېتىۋىلىپ تْنۇچۇقتەك ئاؼًىٍىشـا ظْۋـا‬ ‫قىلذىٍىش‪ ،‬تْظاتتىًال يەيە ئىًعاۋىٍىش لىلىپ ئايالىٍىشـىهۇ ئْخؽاػ‬ ‫ئۈسۈلتىٌ بىزيى ظېتىۋالذىٍىش‪ ،‬ظْۋـىًى قْبۇُ قىلفايذا ئاؼًىٍىش ظىشيى‬ ‫تاتلىققىًە بىزيى ظۆيۈپ قْيىذى‪َ .‬ەتتا ظىشدىٌ يْؼۇرۇيچە ئۈسۈلًى ئاالقىذار‬ ‫ئْرۇيفا ئاپىزىپ تەلؽۈرتىذۇ‪ .‬ئايالىٍىش بْلعا <ؼۇيچە لۆپ پۇُ خەجلەپ‬ ‫جايفا ئەظقاتهايذىفاى يەرظىًى ظېتىۋاپعىش>دەپ ئاـزىًذۇ‪ ،‬ئارقىذىٌ قەلبى‬ ‫خْؼاللىققا تْلفاى َالذا تاقىۋالىذۇ‪ .‬ئەنها ئۇ بۇ ئۈسۈلًىَ راظت‪-‬يالفايلىقىذىٌ‬ ‫وۇناى قىلهايذۇ‪.‬‬

‫*لۈيلەريىَ بىز لۈيى ‪،‬ئەر بْلفۇچى لىؽى<يەيىال ئايالىو ناٌا لۆيىًذۇ>دەپ‬ ‫بىزدىًال ئْيفىًىذۇ‪ .‬ؼۇيىَ بىلەى بەسى ئەر لىؽىلەر رّنايتىملىقًى‬ ‫قْـالؼهاي‪ ،‬ياۋاؼلىق بىلەى رېىئاللىققا قايتىپ لىلىذۇ‪.‬‬

‫نەيبە‪":‬تەٌزىتاؿ "صّريىلذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪126‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫َايات نۇَەببەتمە تْلفاى‪ ،‬لېمىٌ‪....‬‬

‫يۈظۈپقادىز نەيعۈر‬

‫َايات ئۇلۇؿ َاياتتىًهۇ ئۇلۇؿ نۇَەببەت ‪ ،‬نۇَەببەتعىش َاياتًى تەظەۋۋۇر‬ ‫قىلىؾ نۇنمىٌ ئەنەط‪ .‬نۇَەببەت َەر بىز ئادەنًىَ‪َ ،‬ىعىياتلىق َايات‬ ‫ئىىىعىًىَ پۈتۈى ئۆنزىذە باـلىًىپ ياؼىؽىذىمى ئۈسۈلهەط رىؽتە ‪َ .‬ەنهە‬ ‫ئادەنًىَ قەلبى نۇَەببەتمە تْلفاى بْلىذۇ‪.‬‬ ‫َاسىز نۇَەببەت ئالىي نەلتەپ قْيًىذىمى بىز قىعىو ظىتْدېًتلىزىهىش ‪،‬ياؼلىق‬ ‫َىعىياتى ئۇرـۇپ تۇرـاى‪ ،‬تْنۇرلىزى"نۇَەببەت" دەپ ظْقۇۋاتقاى‬ ‫ياؼلىزىهىش ئىًتايىٌ لۆٌۈُ بۆلىۋاتقاى‪ ،‬ئۇالر ئۈچۈى ئۈچ ۋاخ تاناقتىهۇ نۇَىو‬ ‫بْلفاى نەظىلە بْلهاقتا‪ .‬لْچا‪--‬دّقهۇؼالردا ‪،‬ياتاق ظىًىپالردا‬ ‫قىش‪--‬ئْـۇلالر ئۈچۈى باؼقا تىهىذا ظۆسلەػ ‪ ،‬بىزەر نەظىلىًى نۇَالىهە‬ ‫قىلىؾ‪ ،‬خەيشۇچە‪ ،‬ئىًىىلعچە ظۆس‪--‬جۈنلىلەريى دىئالْه قىلىؾ بْلعا‬ ‫باػ ئاـزىيذىفاى‪ ،‬سېزىمىؽلىن ئىؾ بْلۇپ قالذى‪.‬‬

‫‪127‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َاسىز تېخى ۋاقتى ‪ ،‬ؼارئىتى پىؽىپ يىتىلهىىەى ظىتۇدېېًتلىزىهىش‬ ‫نۇَەببەتًىَ يىهىلىمىًى بىلهەي بىزدەنلىن قىشىقىؾ‪ ،‬بىز لۆرۈپ ئاؼىق‬ ‫بْلۇپ قېلىؾ ‪ ،‬لۆٌۈُ ئېچىؽتەك ظاختا َاۋايى ‪َ--‬ەۋەط‪ ،‬ظەۋدائى‬ ‫َىعىياتًىَ تۈرتمىعىذە بىز دەنلىن َْسۇرـا ؼۆلىەي ئېقىتىپ تەۋەلمۈُ دەپال‬ ‫يۈرىذىفاى ئەَۋالالر خېلى لۆپىيىپ قالذى‪ .‬يەيە ؼۇيىٍفا ئْخؽاػ بىز قىعىو‬ ‫قىش يىىىتلىزىهىش بارلى بىز ‪--‬بىزىًى ياخؽى لۆرىؽىذۇ‪ .‬ئالذىزاپال قەلب‬ ‫ظۆسلىزىًى ئىشَار قىلىؽىذۇ‪ ،‬لېمىٌ نەلۇم نەسوىللىن ظىًاققا ‪ ،‬چىًىقىؽقا‬ ‫بەرداؼلىق بېزەلهەي ئىلىىزلى ياخؽى لۆروەى چېفىذىمى تۇيفۇ پۈتۈيلەي‬ ‫لۆپۈلمە ئايلىًذىفاى يالى بْلهىعا تەلەپ قْيۇپال ئۆسوۈرۋالذىفاى‪ ،‬بْؼىؽىپ‬ ‫بەُ قْيۋىتىذىفاى‪" ،‬ياقعام پىؽارنۇ‪ ،‬لۆنعەم پىؽارنۇ" دەپ ؼاختىٌ ‪-‬ؼاخققا‬ ‫قْيۇپ يۈرۈپ بۇ خىل تۇراقعىش نەـزۇرلۇقًى ظاقلىۋالذىفاى ‪ ،‬ؼۇيىَ بىلەى‬ ‫َەقىقى جاۋاپقا ‪--‬نۇَەببەتمە ئېزىؽەلهەي دۇييا رەسىلمەى‪ ،‬ياؼىفايًىَ يىهە‬ ‫ئەَهىيىتى؟ دەپ ئْرۇيعىش بىز ‪-‬بىزىذىٌ سارلىًىپ ‪ ،‬قاقؽاپ يۈرىذىفايالر‬ ‫ياَايىتى لۆپ ‪ .‬بىش يْقۇرىذا باياى قىلفاى ئاقىۋەتمە دۇچار بْلفايالر‬ ‫ؼۈبُىعىشلى ‪ ،‬نۇَەببەتتەك ئۇلۇؿ ‪ ،‬نۇقەددەط يەرظىًى چۈؼەيهىىەى‪،‬‬ ‫ظەۋەپعىشال يەتىجىىە ئېزىؽىپ ‪ ،‬يەتىجىذىٌ لېيىٌ ظەۋەپ‬ ‫ئىشدەؼمەيلەردۇر‪.‬‬ ‫يۇقۇرقى نىعالالردىمى قىش ‪-‬يىىىتلىزىهىش َەقىقىي نۇَەببەتًىَ يىهىلىمىًى‬ ‫بىلهىىەى‪ .‬ئۇالر َەقىقىي نۇَەببەت ئىعىتىمى‪ ،‬بېفىؽالػ رَّى ئاجىش ‪،‬‬ ‫ئەقىذىعى ظۇط ‪ ،‬نۇَەببەتًى ئۇيۇيچۇق ئْريىذا لۆرۈپ‪ ،‬نەظئْلىيەتعىش‪،‬‬

‫‪128‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەجىزظىش نېۋە تەلەپ قىلذىفايالر ‪.‬ئْيالپ بېقىَ‪ ،‬ظىش باؼقىالردىٌ‬ ‫ئاـزىًىعىش‪--‬يۇ‪ ،‬ظىش ئۆسىٍىش بەرنىىەى يەرظىًى باؼقىالردىٌ تەلەپ‬ ‫قىلعىش‪ ،‬ئاللىقايذاق وۈسەُ ئارنايالردا بْلىعىش‪ ،‬لېمىٌ بىز دەنلىن َىعىياتًىَ‬ ‫لەيًىىە يْؼۇرۇيفاى ئەقىل جانىٍىشدىمى پۇؼايهايذىٌ تۆلۈلىەى ئاساپلىق لۆس‬ ‫يېؽىٍىشيى َېغ قىالالنعىش؟‬ ‫ئادەنًىَ ياؼلىقى خۇددى ئاظهايذا چېقىلفاى چېقىًىفا ئْخؽاػ قىعقا ۋە‬ ‫جەلپمار بْلىذۇ‪ .‬قايچە ئارسۇالپهۇ قايتا ئېزىؽمىلى بْلهايذۇ‪ .‬ۋاقىت‪ ،‬ياؼلىق‪،‬‬ ‫َايات تانانەى بىشيىَ ئىلمىهىشدە‪ ،‬بۇ پەقەت ئۆسىهىشوە نەيعۈپ بْلفاى‪.‬‬ ‫َىچمىو تارتىپ ئااللهايذىفاى قىههەتلىن بايلىق‪ .‬بۇيىٍذىٌ قايذاق‬ ‫پايذىلىًؽىهۇ بىشيىَ ئىلمىهىشدە‪ .‬بۇ يەردىمى ئەً نۇَىو نەظىلە يېهىًىَ‬ ‫نۇَىهلىقىًى بىلىؾ‪ ،‬يېهىًى ئالذىًقى ئْرۇيفا قْيۇؼتا‪.‬‬

‫نەيبەظى‪":‬پەى ۋە تۇرنۇػ" صّريىلذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3260&keyword‬‬

‫پىعخىن تْقۇيۇػ دېىەى يېهە؟‬

‫‪129‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تۇرنۇػ ياَايىتى نۇرەلمەپ‪ ،‬لىؽىلەر تۇرنۇؼتا بەسىذە يەتهەلچى بْلفاى‬ ‫يىؽايى‪ ،‬قايذۇرناقچى بْلفاى ئېُتىياجى بىز _ بىزىًى چەتمە قاقىذىفاى‪ ،‬ئۇيىَ‬ ‫ئىچىذە پەقەت بىزيىال تالالػ ئىهمايىيىتى بْلفاى ئەَۋالالرـا دۇچ لېلىپ‬ ‫قالىذۇ‪.‬‬ ‫ؼۇيىَ بىلەى پىعخىما تْقۇيۇػ پەيذا بْلىذۇ‪.‬‬ ‫ئەً لۆپ ئۇچزايذىفاى ؼۇيذاقال َەُ قىلىؾ قىيىٌ بْلفاى پىعخىن تْقۇيۇػ‬ ‫_ نۇددىئا جەَەتتىمى تْقۇيۇؼتىٌ ئىبارەت‪ .‬نەظىلەى‪ ،‬نۇظتەقىللىق يالى‬ ‫باؼقىالرـا تايىًىۋېلىؾ‪ ،‬لىؽىلەر بىلەى يېقىٌ ئۆتۈػ يالى يىزاقلىؽىؾ‪،‬‬ ‫لۆٌلىذىمى سىذدىيەتًى ئاؼمارىالػ يالى ئىجتىهائىي ئەخالق نىشايىفا رىئايە‬ ‫قىلىؾ‪َ ،‬ەنمارلىؽىؾ يالى رىقابەتلىؽىؾ قاتارلىقالر‪ .‬بەسىذە نەقعەت _‬ ‫نۇددىئا بىزال بْلعىهۇ‪ ،‬لېمىٌ ئْخؽىهىفاى بىز قايچە ئۇظۇُ يالى يُْ ئارقىلىق‬ ‫ئۇيىٍفا يەتمىلى بْلىذىفاى ئەَۋالالرنۇ لۆرۈلىذۇ‪ .‬ئادەتتە‪ ،‬پىعخىن تْقۇيۇؼًى‬ ‫تۆۋەيذىمىذەك ئۈچ خىل ئاظاظىي تىپقا بۆلۈؼمە بْلىذۇ‪:‬‬ ‫‪ . 1‬ئىًتىلىؾ ئارىعىذىمى تْقۇيۇػ‪ .‬يەيى ئۇ جەلپ قىلىؾ لۈچى لۈچلۈك‬ ‫بْلفاى ئىممى يىؽاى بىز ئادەنًىَ ئالذىذا پەيذا بْلۇپ‪ ،‬بۇ ئادەم بۇ يىؽايًىَ‬ ‫بىزىًى تاللىعا يەيە بىزىذىٌ ۋاس لېچىؽمە تْـزا لېلىذىفاى ئەَۋالذا پەيذا‬ ‫بْلىذىفاى پىعخىن تْقۇيۇػ بْلفاچقا‪ ،‬يەيە قْػ ئىًتىلىؽلىن تْقۇيۇػ دەپهۇ‬ ‫ئاتىلىذۇ‪ .‬ئۈچ بۈرجەك نۇَەببەت بۇيىَ نىعالىذۇر‪.‬‬ ‫‪ . 2‬ظاقلىًىؾ ئارىعىذىمى تْقۇيۇػ‪ .‬يەيى بۇ ئۆسىىە پايذىعىش بْلفاى يالى‬

‫‪130‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئادەنًى بىشار قىلىذىفاى ئىممى ئىؾ بىز ئادەنًىَ ئالذىذا تەٌال لۆرۈلۈپ‪ ،‬بۇ‬ ‫ئادەم بۇ ئىؽالريىَ بىزىذىٌ ئۆسىًى قاچۇرظا‪ ،‬نۇقەررەر َالذا يەيە بىزظىىە دۇچ‬ ‫لېلىذىفاى ئەَۋالذا پەيذا بْلىذىفاى پىعخىن تْقۇيۇػ‪ ،‬ئۇ قْػ ظاقلىًىؽلىق‬ ‫تْقۇيۇػ دەپ ئاتىلىذۇ‪ .‬نەظىلەى‪ ،‬راك لېعىلىىە وىزىپتار بْلفاى بىهار‬ ‫ئْپېزاتعىيە قىلذۇرظا‪ ،‬خەتىزى چًْ بْلىذۇ‪ ،‬بىزاق دّرا بىلەى داۋااليعا ئۈيۈنى‬ ‫لۆٌۈلذىمىذەك بْلهايذۇ َەنذە دّرىًىَ ئەلغ تەظىزى ياَايىتى لۈچلۈك‬ ‫بْلىذۇ‪ .‬نايا نۇؼۇيذاق ئەَۋالالردا‪ ،‬ظاقلىًىؾ ئارىعىذىمى تْقۇيۇػ پەيذا‬ ‫بْلىذۇ‪.‬‬ ‫‪ . 3‬ئىًتىلىؾ بىلەى ظاقلىًىؾ ئارىعىذىمى تْقۇيۇػ‪ .‬بۇ جەلپ قىلىؾ لۈچى‬ ‫لۈچلۈك بْلفاى‪ ،‬لېمىٌ ئۇيىٍفا يېتىؾ ئۈچۈى بەدەُ تۆلەؼمە تْـزا لېلىذىفاى‬ ‫يىؽاى پەيذا قىلىذىفاى پىعخىن تْقۇيۇؼتۇر‪ .‬نەظىلەى‪ ،‬بەسىلەر باي بْلۇؼًى‬ ‫ئْياليذىيۇ‪ ،‬ئىؽلەؼًى خالىهايذۇ؛ بەسىلەريىَ تانالا چەلمۈظى لېلىذۇ لېمىٌ‬ ‫ظاالنەتلىمىىە سىياى يېتىؽىذىٌ ئەيعىزەيذۇ‪ .‬بۇ خىل ئەَۋالذا ئادەم باؼتىٌ ‪-‬‬ ‫ئاخىز ئىممى خىل نۇددىئا ئارىعىذا ئىممىلىًىپ خاتىزجەنعىش َالەتتە‬ ‫تۇرىذۇ‪.‬‬ ‫ئادەم لىؽىلىن تۇرنۇؼتا َەرخىل پىعخىن تْقۇيۇؼقا دۇچ لېلىؽتىٌ‬ ‫ظاقلىًالهايذۇ‪ .‬ؼۇٌا‪ ،‬ئۆسىذىمى بۇ خىل پىعخىن تْقۇيۇؼًىَ قايعى تىپقا‬ ‫لىزىذىفايلىقىًى ئېًىق بىلىۋېلىپ‪ ،‬ئايذىٌ لېعەلىە ئاظاظەى داۋاالػ‬ ‫ئۇظۇلىًى تالالػ لېزەك‪.‬‬

‫‪131‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫<< پىعخىمىلىق تەٌؽەػ >> دېىەى لىتابذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3032&keyword‬‬

‫قېتىقچى باال‬ ‫( َېمايە )‬

‫_ قېتىق _ قايهاق ئېلىۋېلىٍالر ‪ ،‬قېتىق _ قايهاق!‪......‬‬ ‫َەر لۈيى تاً يْرۇؼتىٌ ئىلىىزى بىشيىَ قْرۇـا لىزىپ قېتىق _ قايهاق‬ ‫ظاتىذىفاى قېتىقچى بالىًىَ جاراٌلىق تْۋلىؽىًى ئاٌالپ‪ ،‬چاچزاپ ئْريۇنذىٌ‬ ‫تۇردۇم _ دە‪ ،‬يۈس _لۆسۈنًى يۇيۇپ‪ ،‬قايهاق ظېتىۋېلىؽقا پەظمە چۈؼتۈم‪.‬‬ ‫قېتىقچى باال ‪ 15‬ياؼالردا بْلۇپ‪ ،‬بىشيىَ قْرۇـا قېتىق _ قايهاق ئەلىزىپ‬ ‫ظېتىۋاتقىًىفا خېلى ئۇساق ۋاقىت بْلفايىذى‪ .‬ئۇ خۇػ پېئىل‪ ،‬ئاـشى يۇنؽاق‪،‬‬ ‫ئايىفى يەٌىىل باال ئىذى‪ .‬بەسىلەر بىًادىٌ چۈؼۈؼًى ئېفىز لۆرۈپ‪ ،‬بالمْيًىَ‬ ‫دېزىشىعىذىٌ بېؽىًى چىقىزىپ‪ ،‬قېتىقتىٌ ئىممى قاچا يالى قايهاقتىٌ بىز‬ ‫پىيالە ئەپچىقىپ بەر دېعە‪ ،‬ئۇ ئېزىًهەظتىٌ ئۆيلىزىىە ئەپچىقىپ بېزەتتى‪ .‬ئۇ‬

‫‪132‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ناٌا ئْخؽاػ قېتىق _ قايهاققا ئانزاق لىؽىلەريىَ قېتىق _ قايهاق باسىزىفا‬ ‫بارىذىفاى يْلىًى قىعقارتقايىذى‪.‬‬ ‫نەى ئۇيىٍذىٌ بىز پىيالە قايهاق ئالفاچ‪ ،‬وەپ لْچىلىذىو‪:‬‬ ‫_ نەلتەپتە ئْقۇنانعەى؟‬ ‫_ ئْقۇيهەى‪ ،‬ئالا‪.‬‬ ‫_ قايچىًچى يىللىقتا؟‬ ‫_ تْلۇقعىش ‪ _ 3‬يىللىقتا‪.‬‬ ‫_ قېتىق _ قايهاق ظاتعاً‪ ،‬نەلتەپمە ئۈلىۈرەلەنعەى؟‬ ‫_ ئۈلىۈرىهەى‪ ،‬ئالا‪ ،‬يېشىهىش ؼەَەروە خېلى يېقىٌ‪ ،‬ئۇيىَ ئۈظتىىە‪ ،‬بىشيىَ‬ ‫يېشا نەلتەپلىزىذە دەرظًى ۋاقچىزاق باؼاليذۇ‪ .‬قېتىق _ قايهاقلىزىهًى ظېتىپ‬ ‫بْلۇپ چىقعام‪ ،‬دەرظمە بەخۈدۈك ئۈلىۈرەلەيهەى‪.‬‬ ‫_ ئْقۇؼۇً قايذاقزاق؟‬ ‫_ ئْقۇؼۇم خېلى ياخؽى‪.‬‬ ‫_ ئْبذاى ئْقۇ‪ ،‬ئالىي نەلتەپمىچە ئْقۇـىٌ‪.‬‬ ‫_ رەَهەت ئالا‪ ،‬نېًىَ ئارسۇيۇنهۇ ؼۇ‪.‬‬ ‫نەى ئۇيىَ ظۆسلىزىذىٌ راسى بْلۇپ‪ ،‬يايچۇقۇنذىٌ پۇلًى ئېلىپ‪ ،‬ئۇيىٍفا‬ ‫بېزىپ قايتاي دەپ تۇراتتىو‪ ،‬ئۇ يەيە جاراٌلىق ئاۋاسى بىلەى‪ << :‬قېتىق _ قايهاق‬ ‫ئېلىۋېلىٍالر! >> دەپ ۋارقىزىذى‪ .‬نەى ئۇيىٍفا قاراپ لۈلۈنعىزەپ قْيۇپ‪ ،‬ئۆي‬ ‫تەرەپمە بۇرۇلذۇم‪ .‬ئەنذىال بىًا ئالذىفا لېلىپ تۇرظام‪ ،‬تْظاتتىٌ قايعىذۇر‬ ‫ئۆيذىٌ بىز چْلايًىَ يېقىهعىش ئاۋاسى ئاٌاليذى‪:‬‬

‫‪133‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ ئَْۇػ‪ ،‬لاريىيىَ يىزتىلىپ لەتمۈدەك ۋارقىزاپ‪ ،‬ئادەنًىَ ئۇيقۇظىًى َارام‬ ‫قىلفۇچە‪ ،‬قېتىقلىزىًٍى باؼقا يەروە ئاپىزىپ ظاتعاً بْلهانذۇ!‬ ‫_ َەي‪ ،‬لەتهەيىە ياى چىالپ يەيذىفاى تْنپاي‪ ،‬بۇسۇلۇپ قالفاى لايايذەك ظەت‬ ‫ۋارقىزاپ باالنًى ئْيفىتىۋەتتىَ‪ .‬بىز لىو ظېًىَ قېتىق _ قايهاقلىزىٍفا ظېشىن‬ ‫بْلۇپ‪ ،‬قالهىفايذىمىٌ‪ ،‬ظاتىذىفاى يەروە ئاپىزىپ ظاتقىًا!‬ ‫_ َەي ظْلتەك‪َ ،‬اسىز ئەتىياسدا ئادەنًىَ ظْـۇقى ئېؽىپ‪ ،‬يىلىمى ظۇيۇلۇپ‪،‬‬ ‫ئۇخلىعا ؼالى ئېقىپ قېلىۋاتعا‪ ،‬ئۇ قېتىقلىزىًٍى ئىچمىلى لىهًىَ چْلىعى؟‬ ‫ئادەنًىَ ئۇيقۇظىًى بۇسناي ناٌە يۈوۈر‪ ،‬قېتىق _ قايهاق باسىزىفا ئاپىزىپ‬ ‫ظاتقىًا ئۇ يەرظىلىزىًٍى!‬ ‫تۇؼهۇتۇؼتىٌ ئېيتىلفاى‪ ،‬بىز _ بىزىذىٌ قْپاُ‪ ،‬يەؼتەردەك بۇ ظۆسلەريى‬ ‫ئاٌالپ‪ ،‬ئىختىيارظىش ؼۈرلىًىپ لەتتىو‪ .‬بۇ ظۆسلەريى قىلفۇچىالريىَ‬ ‫َەنهىعى بىشيىَ بىًادا ئْلتۇرۇؼلۇق ئْقۇنۇؼلۇق قْؼًىالر ئىذى‪ .‬بْلهىعا‪،‬‬ ‫ئۇالريىَ ئاـشىذىٌ يەيە قايذاق وەپلەر چىقار بْلفىيذى؟! تْۋا‪،‬‬ ‫ئادەنلىزىهىشدىمى نېُىز _ ؼەپقەت يەوە لېتىۋاتقايذۇ؟ ئۇ باال ظەَزالىق بْلۇپ‬ ‫قالفايلىقى ئۈچۈيال‪ ،‬ؼۇيچە تىلًى ئاٌلىؽى لېزەلهۇ؟ قْؼًىلىزىهًىَ تْلىعى‬ ‫يېشىذا تۇـۇلۇپ چًْ بْلفايالر ئىذىفۇ‪......‬ئۆيًىَ ئالذىفا قېتىق _ قايهاق‬ ‫ئەلىلىپ بەروەى ئادەم ؼۇيچە وۇياَمارنۇ؟ ئۇالرـا ئاسراق تەيبىِ بېزەي دەپ‬ ‫ئْيلىذىو‪ ،‬بىزاق ئۇالر ‪ << :‬ئۇ ظېًىَ ئاچاًٌىَ بالىعى بْلهىفايذىمىٌ‪،‬‬ ‫ئىؽىًٍى قىلهانعەى؟ >> دېعە‪ ،‬نەى ئۇالرـا يېهە دەيهەى؟‬ ‫قېتىقچى بالىفا قارىذىو‪ ،‬بىچارە ئۈى _ تىًعىش َالذا قېتىق _ قايهاقلىزىًى‬

‫‪134‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يىفىؽتۇرۇپ‪ ،‬لْيا ۋېلعىپىتىىە جايالؼتۇرۇپ‪ ،‬خۇددى وۇياَماردەك بېؽىًى‬ ‫تۆۋەى ظالفىًىچە قْرۇدىٌ چىقىپ لەتتى‪ .‬ئۇيىَ بۇ َالىتىًى لۆرۈپ‪ ،‬يۈرىمىو‬ ‫خۇددى پىچاقتا تىلفايذەك ئېچىؽىپ لەتتى‪........‬‬ ‫ؼۇيىٍذىٌ لېيىٌ‪ ،‬قېتىقچى باال بىشيىَ قْرۇـا دەظعىهىذى‪ .‬قېتىق _ قايهاق‬ ‫السىو بْلفايالر باسارـا بېزىپ ئەلىلىذىفاى بْلذۇق‪ .‬بىزاق‪ ،‬ئۇيىَ << قېتىق _‬ ‫قايهاق ئېلىۋېلىٍالر >> دېىەى جاراٌلىق ئاۋاسى قۇالق تۈۋىهذىٌ سادىال يېزى‬ ‫لەتهىذى‪.‬‬

‫ئاپتْرى _ ئەظقەر ئەَهىذى‬ ‫ؼىًجاً نائارىپ وېشىتى‪ _ 2006‬يىلى‪ _ 10‬ئايًىَ‪ _ 31‬لۈيىذىمى ظايىذىٌ‬ ‫ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2139&keyword‬‬

‫ئاجىش بەيذە‬ ‫چىخْف‬

‫( رّظىيە )‬

‫‪135‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫بىز قايچە لۈى ئىلىىزى‪ ،‬نەى باالنًىَ ئائىلە ئْقۇتقۇچىعى يْلىيە ۋاظليْۋيايى‬ ‫ئىؽخايانفا چاقىزىپ لېلىپ‪ ،‬ئۇيىَ ئىؾ َەققىًى َېعابالپ بېزىۋەتهەلچى‬ ‫بْلذۇم‪.‬‬ ‫_ ئْلتۇرۇً‪ ،‬يْلىيە ۋاظليْۋيا! _ دېذىو نەى‪ _ ،‬بىش ئىؾ َەققىٍىشيى‬ ‫َېعابلىؽىۋېتەيلى‪ ،‬بەلمىو‪ ،‬ظىشوە پۇُ السىو بْلۇپ قالفايذۇ‪ .‬ظىش بەك‬ ‫تارتىًچاقمەيعىش‪ ،‬ئۆسىٍىش ئېفىش ئاچهىذىٍىش‪َ ......‬ە‪ ......‬بىش ظىش‬ ‫بىلەى لېلىؽمەى‪َ ،‬ەر ئېيىفا ‪ 30‬رۇبلى‪...‬‬ ‫_ ‪ 40‬رۇبلى‪......‬‬ ‫_ ياق‪ ........... 30 ،‬نەى بۇ يەروە خاتىزلەپ قْيفاى‪ .‬نەى ئائىلە‬ ‫ئْقۇتقۇچىعىفا ئەسەلذىٌ تارتىپ ‪ 30‬رۇبلىذىٌ بېزىپ لەلىەى‪َ ....‬ە‪ ،‬ظىش‬ ‫ئۆيۈنذە ئىممى ئاي تۇردىٍىش‪....‬‬ ‫_ ئىممى ئاي بەػ لۈى‪......‬‬ ‫_ ظاق ئىممى ئاي‪ ...‬نەى بۇ يەروە ؼۇيذاق خاتىزلەپ قْيفاى‪ .‬نۇيذاقچە‬ ‫ئېيتقايذا‪ ،‬ظىشوە ‪ 60‬رۇبلى بېزىؽمە تېىىؽلىن‪ ...‬تْققۇس يەلؽەيبىًى‬ ‫چىقىزۋەتعەك‪ ،‬ئەنەلىيەتتە‪ ،‬ظىش يەلؽەيبە لۈيى لۈلەوە دەرط ئۆوەتهەيعىش‪،‬‬ ‫پەقەت ئْيًايعىش ؼۇ‪ .‬يەيە ئۈچ بايزام بار‪.‬‬ ‫يْلىيە ۋاظليْۋيايىَ بىزدىًال يۈسى قىشىزىپ چاپىًىًىَ پېؽىًى تۇتقىًىچە‪،‬‬ ‫دەناللىققا بىز يەرظە دېيەلهىذى‪.‬‬

‫‪136‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ ئۈچ بايزانًى قْؼۇپ چىقىزۋەتعەك‪ 12 ،‬رۇبلى تۇتىلىذۇ‪ .‬لۈلە ئاـزىپ‬ ‫قىلىپ تۆت لۈى ئۆوىًىؾ قىلهىذى‪ ،‬ظىش پەقەت ۋالىيەوىال دەرط ئۆتۈپ‬ ‫بەردىٍىش؛ ظىشيىَ ئۈچ لۈى چىؽىٍىش ئاـزىپ قالذى‪ ،‬يەيە چۈؼلۈك تاناقتىٌ‬ ‫لېيىٌ ئارام ئالفاى ۋاقىت بار‪ 12،‬وە يەتتىًى قْؼعاق‪ 19‬بْلىذۇ دېىەى وەپ‪،‬‬ ‫بۇيى چىقىزۋەتعەك‪ ...‬يەيە‪َ ...‬ە‪ 41 .....‬رۇبلى ئاؼىذۇ‪ .‬تْـزىهۇ؟‬ ‫يْلىيە ۋاظليْۋيايىَ ظُْ لۆسى قىشىزىپ‪ ،‬يەنلەؼتى‪ .‬ئىٍىمى بْلعا‬ ‫تىتزەيتتى‪ .‬ئۇ سّرۇقۇپ يۆتەلذى‪ ،‬بۇريىًى تارتىپ قْيذى‪ ،‬بىزاق سادىال سۇۋاى‬ ‫ظۈرنىذى‪.‬‬ ‫_ يېٍى يىلًىَ ئاخىزى‪ ،‬ظىش تەخعىلىن چاي ئىعتالايًى ظۇيذۇرۋەتتىٍىش‪.‬‬ ‫بۇيىٍفا ئىممى رۇبلى تۇتۇپ قالىهەى‪ ....‬قائىذە بْيىچە ئېيتقايذا‪،‬‬ ‫ئىعتالايًىَ باَاظى يۇقىزى‪ ،‬ئۇ ئاتا _ بْۋىلىزىهىشدىٌ قالفاى تەۋەرۈك‬ ‫ئىذى‪ ....‬ظىشيى تەٌزىو ئۆس پاياَىذا ظاقلىعۇى‪ .‬بىشيىَ ناُ _ نۈلۈللىزىهىش‬ ‫َەنهە يەردە يىتىپ لەتتى‪ .‬بۇنۇ ظىشيىَ بىخەظتەلىمىٍىشدىٌ بْلذى‪ .‬لۈلە‬ ‫دەرەخمە يانىؽىپ لىيىهىًى يىزتىۋەتتى‪ ،‬بۇيىٍفا ‪ 10‬رۇبلى چىقىزۋەتعەك؛‬ ‫ئاياُ چالار ۋالىيەيىَ بىز جۈپ ئايىفى ئْـۇراليذى‪ ،‬بۇنۇ ظىشيىَ‬ ‫بىپەرۋالىقىٍىشدىٌ بْلذى‪ .‬ظىش بارلىق نەظئۇلىيەتًى ئۈظتىٍىشوە ئېلىؽىٍىش‬ ‫السىو‪ .‬چۈيمى ظىش نائاػ ئالىعىش _ دە‪ ،‬ؼۇٌا‪ ،‬نۇيذاقچە ئېيتقايذا يەيە بەػ‬ ‫رۇبلى تۇتۇپ قېلىًىذۇ‪ _ 1 .‬ئايًىَ ‪ _ 9‬لۈيى ظىش ‪ 10‬رۇبلى‬ ‫ئاپتىمەيعىش‪......‬‬ ‫_ نەى پۇُ ئالهىفاى! _ دېذى يْلىيە ۋاظليْۋيا‪.‬‬

‫‪137‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ بىزاق نېًىَ يېًىهذا خاتىزلەولىن!‬ ‫_ َە‪ .....‬ؼۇيذاق َېعابلىعاقهۇ نەيلى‪.‬‬ ‫_ ‪ 41‬دىٌ ‪ 27‬يى ئېلىۋەتعەك ‪ 14‬ى قالىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇيىَ ئىممى لۆسى ياؼقا تْلۇپ‪ ،‬ئۇسۇى َەم چىزايلىق بۇريىًى تەر بېعىپ‬ ‫لەتتى‪ ،‬ئادەنًىَ ئىچىًى ئاـزىتىذىفاى قىش _ دە!‬ ‫ئۇ تىتزەپ تۇرـاى ئاۋاسى بىلەى ظۆسلىذى‪:‬‬ ‫_ بىز قېتىو نەى ظىشيىَ خايىهىٍىشدىٌ پەقەت ئۈچ رۇبلىال ئالفاى‪.........‬‬ ‫ئۇيىٍذىٌ لېيىٌ ئالهىفاى‪.........‬‬ ‫_ ؼۇيذاقهۇ؟ وېپىٍىشچە‪ ،‬نەى بۇيى خاتىزلەؼًى ئۇيتۇپ قاپتىهەى _ دە! ‪14‬‬ ‫رۇبلىذىٌ يەيە ‪ .....‬نايا‪ ،‬بۇ ظىشيىَ پۇلىٍىش قەدىزلىن قىشچاق! ئۈچ رۇبلى‪،‬‬ ‫ئۈچ رۇبلى يەيە ئۈچ رۇبلى‪ ..........‬بىز رۇبلىفا يەيە بىز رۇبلىًى قْؼعاق‪،‬‬ ‫قېًى ئېلىَ!‬ ‫نەى ‪ 11‬رۇبلىًى ئۇيىٍفا ئۇساتتىو‪ ،‬ئۇ پۇلًى ئېلىپ‪:‬‬ ‫_ رەَهەت‪ _ ،‬دېذى‪.‬‬ ‫نەى ئْريۇنذىٌ تۇرۇپ‪ ،‬ئۇياقتىٌ _ بۇياققا نېٍىؽقا باؼلىذىو‪ .‬يىزوىًىؾ نېًى‬ ‫خاتىزجەنعىشلەيذۈرنەلتە ئىذى‪.‬‬ ‫_ يېهە ئۈچۈى رەَهەت دەيعىش؟_ دەپ ظْرىذىو نەى‪.‬‬ ‫_ پۇُ بەروىًىٍىش ئۈچۈى‪........‬‬ ‫_ بىزاق‪ ،‬نەى ظىشيىَ َېچًىهىٍىشيى قْيهاي ئېلىۋالفاى تۇرظام‪ ،‬ؼەيتاى‬ ‫بىلىذۇ‪ .‬ئۇ بىز بۇالٌچىلىق؟ ئەنەلىيەتتە نەى ظىشيىَ پۇلىٍىشيى ئْـۇرلىۋالذىو!‬

‫‪138‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظىش يېهىؽقا يەيە << رەَهەت >> دەيعىش؟‬ ‫_ باؼقا جايذا بْلعا‪ ،‬بىز تىيىًهۇ بەرنەيتتى‪.‬‬ ‫_ بەرنەيتتى؟ بەلال ـەلىتىفۇ! نەى ظىشوە چاقچاق قىلىپ قْيذۇم! نەى ظىشوە‬ ‫رەَىهعىشلەرچە ظاۋاق بەردىو‪ .‬نەى ظىش ئېلىؽقا تېىىؽلىن ‪ 80‬رۇبلىًى‬ ‫َېعابالپ لْيۋېزتما ظېلىپ قْيفايىذىو‪ .‬بىزاق يېهىؽقا بۇيذاق ئىپادىعىش‬ ‫تۇرىعىش؟ يېهە ئۈچۈى ياراسىلىق بىلذۈرنەيعىش؟ يېهىؽقا ظۈلۈت قىلىپ‬ ‫تۇرىعىش؟ بۇ دۇييادا ياؼاپ تۇرۇپ‪ ،‬سۇۋايعىشدەك يۈرظىٍىش بْالنذۇ؟ نۇؼۇيذاق‬ ‫ئاجىشلىق قىلعاق بْالنذۇ؟‬ ‫ئۇ ئاچچىققىًە لۈلۈپ قْيذى‪ .‬نەى ئۇيىَ چىزاي ئىپادىعىذىٌ بىز جاۋابًى‬ ‫لۆردۈم‪ .‬ئۇ بْلعىهۇ << بْلىذۇ >> ‪.‬‬ ‫نەى بۇيىٍذىٌ نېًىَ ئۇيىٍفا بەروەى ئاچچىق ظاۋاقلىزىهًى لەچۈرۋېتىؽىًى‬ ‫‪ 80‬رۇبلىًى ئۇيىٍفا ئۇساتتىو‪.‬‬ ‫ئۈنۈد قىلذىو‪ ،‬ئايذىٌ ئىًتايىٌ َەيزاى قالذۇرـاى‬ ‫ئۇ ؼاراقلىتىپ ظايىفىًىفىچە چىقىپ لەتتى‪.....‬‬ ‫نەى ئۇيىَ لۆلەٌىۈظىىە قاراپ‪ ،‬خىياُ قىلذىو‪.‬‬ ‫_ بۇ دۇييادا َْقۇق تۇتۇپ ـالىب بْلۇۋالفايالر‪ ،‬ئەظلىذە نۇؼۇيذاق ئاظايال‬ ‫بْلىۋالفايىمەى!‬

‫ئەظقەر ئەَهىذى تەرجىهىعى‬ ‫<< ئىؽچىالر ۋاقىت وېشىتى >>‪ _ 2006‬يىلى ‪ _ 10‬ئايًىَ ‪ _ 10‬لۈيىذىمى‬ ‫ظايىذىٌ ئېلىًذى‪.‬‬

‫‪139‬‬


‫ يىل‬5 ‫قۇتلۇق‬ = http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2001&keyword

Dostingiz : ‫ئېلمىتاپ ئىؽلىىۈچى‬

140

hush_puraq_yollamiliri_1_  

hush_puraq_yollamiliri_1_