Page 1

‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫‪ - 2007‬يىلى ئىًتېزيىتتا ئەَ هۆپ تىلفا ئىلىًفاى‬ ‫ئۇيفۇرالر‬

‫‪1‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ - 2007‬يىللىم >> ئىًتېزيىت ئۇيفۇر ئاخبارات ؼەخىعلىزى» يى باَاالپ‬ ‫باكايلى‬

‫‪ -2007‬يىلى ئاخىزلىؽىپ ‪- 2008 ،‬يىلى هىزىؾ ئالذىذا تۇرىذۇ ‪.‬ئۆتۆپ‬ ‫هىتىؾ ئالذىذا تۇرـاى بۇ بىز يىلذا كايذاق يەتىجىلەرًە ئىزىؽتىِىش ؟ بۇ َەكتە‬ ‫خۇالظى چىلىزىذىفاى ۋاكتىهىش بْلْپ كالذى‪.‬‬ ‫دۇييادىوى يۇرـۇى ئاخبارات ۋاظتىلىزى‪،‬جۈنلىذىٌ يۇپۇسلۇق تْربەتلەر َەريىلى يىل‬ ‫ئاخىزىذا نەلۇم تۇرلەر بْيىچە يىللىمئاخبارات كىشسىم يۇكتا ؼەخىعلىزى ياهى باؼلا‬ ‫ئىؽالريى ئْخؽىهىفاى ئۆلچەنلەر بْيىچە خۇالظىلەپ تۇرىذۇ‪.‬‬ ‫ًەپًىّ كىعلىعى ‪،‬بۇ تېهىًى ئۆسۆنچە ئۇيفۇر تْربەتلىزىذىوىؼۇيذاق ؼەهىلذىوى‬ ‫ظەرپ كىلىپ‬ ‫تېهىالريىّ رّياپلا چىلىؽىذىوى باؼلىًىؾ ظۈپىتىذە بىز يەچچە هۈى‬ ‫تەييارالپ چىلتىو‪.‬‬ ‫ئەلۋەتتە بۇ ئۆسۆنًىّ ؼەخعى باَاظىذۇر ‪ .‬تۆۋەيذىوى ؼەخىعلەر ‪- 2007‬يىلى‬ ‫ئۇيفۇر تْربەتلىزى ‪،‬خەيشۇ تْربەتلىزى ۋە دۇيياۋى تْربەتلەردە بەلٌىلىى تەظىز‬ ‫كْسـىفاى هىؽىلەر َىعابلىًىذۇ‪.‬‬ ‫هەم كالفايلىزى بْلعا تْرداؼالر يىّ ئەظوەرتىؽىًى ئۈنىذ كىلىهەى‪.‬‬ ‫ئاخىزىذا ‪- 2008‬يىلىذا ئۇيفۇرلىزىهىشدىٌ تىخهۇ هۆپ تەظىزچاى ؼەخىعلەريىّ‬ ‫نەيذايفا هىلىؽىٌە تىلەهذاؼهەى‪.‬‬

‫‪ .1‬ئەرهىٌ ظىذىم ئەپەيذى‬ ‫‪2‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئەرهىٌ ظىذىم ئەپەيذى بۇيىل ئۇيفۇر تْربەتلىزىذە ئەَهۆپ تىلفا ئىلىًفاى نەؼُۇر‬ ‫ئۇيفۇر ئالىهىهىش بْلْپ كالذى ‪.‬ئۇيىّ ئىلىو ‪-‬پەى ظاَەظىذىوى ؼۆَزىتى‬ ‫َەكلىذىوى خەۋەرلەر ئاركا‪-‬ئاركىذىٌ ئىالى كىلىًفايذىٌ هىيٌ ئىلٌىزى‬ ‫دىيارىهىشدىوى كىزىًذاؼالرـا ئايچە تۇيۇػ بْلهىفاى بۇ ئالىو َەنهىشيىّدىللىتىًى‬ ‫تارتتى‪.‬‬ ‫ئۇ بۇيىل ئانېزىوىًىّ «‪- 2007‬يىللىم نەؼُۇر ؼەخىعلەر كانۇظىفا‬

‫››‬

‫هىزًۇسۇلذى ‪NASA،‬دىوى بىزدىٌ ‪-‬بىز تۈرهىي نىللەتلەردىٌ بْلفاى بۇئالىو‬

‫‪3‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئانېزىوا ئالەم ئىؽلىزى ئىذارىعىذا هۈيعىزى ؼۆَزەت تاپهاكتا‪.‬‬ ‫ئۇيذىٌ باؼلا ئۇيىّ نۇۋاپىلىيەت يارىتىؾ يْلىذىوى تْختاۋظىش ئىشلىًىؽى ۋە‬ ‫تىزىؽچايلىلى َەربىز ئۇيفۇرـا ئۈلٌە بْلفۇظى‪.‬‬ ‫ئۇيىِفا دائېز كالفاى تەپعىالتالريى‪ www.UYGOOGLE.COM‬دىٌ ئىشلەپ‬ ‫هۆرًەيعىش‪.‬‬

‫‪ .2‬ؼۆَزەت نۇتەللىپْۋ‬

‫ؼۆَزەت ئەپەيذى يىلىًلى يىلالردا بىئْلۇًىيە ئىلهىي جەَەتتىوى سّر يەتىجىلىزى‬ ‫‪4‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىلەى دۇيياۋى كىشسىم يۇكتىفا ئاياليفاى ‪،‬ئىعهىفا اليىم ؼۆَزەتلىى ئالىهىهىش‬ ‫َىعابلىًىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇيىّ ئىلهى يەتىجىلىزى َەكلىذىوى نەسنۇيالر ًەرچە ئۇيفۇر تْربەتلىزىذە ئايچە‬ ‫هۆپ هۆسًە چىلىلهىعىهۇ ‪،‬بۇيذىٌ هىيىٌ تْربەتلىزىهىشدە ئەَ هەَ تۇردە‬ ‫تْيۇؼتۇرۇؼلا نۇياظىپ هىؽىذۇر‪.‬‬ ‫ئۇيىِفا ئائىت ئۇيفۇرچە ناتىزيالالر‪:‬‬ ‫‪1.‬ؼۆَزەت نۇتەللىپْۋيىّ دۇيياۋى يېِى يەتىجىعى‬ ‫‪http://bbs.xabnam.com/read.php?tid-31202.html‬‬ ‫‪ 2.‬ئۇيفۇريى دۇيياـا تۇيۇتلاى ئالىو‬ ‫‪http://www.izdinix.com/munbar/ShowPost.asp?ThreadID=30422‬‬

‫‪ .3‬نۇرات ياظىزۇۋ (‪) 1969- 2007‬‬

‫‪5‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫نەرَۇم نۇرات ياظىزۇۋ ۋاپاتىذىٌ هىيىًال ئايذىٌ دىيارىهىشـا َەكىلى تْيْلذى‬ ‫‪- 2007‬يىلى يىل بىؽىذا ئۇيىّ ظىزلىم ئۆلىهى َەكلىذىوى خەۋەرلەر تْردا ئىالى‬ ‫كىلىًىؽلا باؼلىذى ‪.‬ئاركىذىًال ئۇيىّ َاياتى تۇيۇؼتۇرۇلفاى ناكالىلەر ئۇيفۇر‬ ‫نۇيبەرلىزىذە بىزنەسًىل كىشىم يۇكتا بْلْپ كالذى‪.‬‬ ‫بْلهىعىهۇ ‪،‬‬ ‫نۇرات ياظىزۇۋ يىّ ئۆلىهىًىّ ظىزى َەكلىذە تىخىچە ئىًىم نەلۇنات‬ ‫ئۇيىّ ئىؾ ئىشلىزى بىلەى تۇيۇؼلاى َەربىز ئۇيفۇر بۇ دۇيياۋىظىەيئەتوارىهىشيىّ‬ ‫ياػ جىًىفا سانىٌ بْلفاى ئۆلۆنًىّ ظىزيىّ تىشراق يىؽلىؽىفائىًتىشار بْلهاكتا‪.‬‬ ‫ئۇيىِفا دائىز ئۇچۇرالر‪:‬‬ ‫(‪http://www.bilge.cn/erkem/murat/default.htm‬ئۇيفۇرچە تْربى تى)‬ ‫‪6‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫‪ 4.‬هەرىو نەظۈنۇۋ‬

‫بۇ يىلًىّ بىؽىذا َەركايعىتْربەتلەردە كىشق يۇكتا بْلْپ كالفاى َەم بىز نەسًللىى‬ ‫تاالػ‪-‬تارتؽلا ظەۋەبچى بْلفاى ؼەخىغ ‪ -‬هەرىو نەظۈنذۇر‪.‬‬ ‫بۇيىل ‪- 10‬يايۋار كاساكىعتاى پارالنىًتى هەرىونەظۈنًىّ باػ نىًىتىعز بْلفايلىلىًى‬ ‫جاهارلىذى ‪ .‬كاساكىعتاى نۇظتەكىل بْلفايذىٌ هىيىٌ تۇيجى كىتىو ‪،‬كاساكىعتايًىّ‬ ‫ئۇيفۇر پۇكزالىزى ئىچىذىٌ باػ نىًىعتىزدىٌ بىزىچىلتى‪.‬‬

‫‪7‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ًەرچە ئۇيىّ نىللەت تەۋەلىوى َەكلىذە تىخىچە بەسى ًۇنايى كاراؼالر نەۋجۇت‬ ‫بْلعىهۇ ‪ ،‬ؼۇيىعى ئىًىلوى ئىًتىېزيىت دۇيياظىذىوى َەركايعى تىل ‪-‬يىشىلالردا‬ ‫بىزىلٌەى نۇتلەق هۆپ ئۇچۇرالردا ئۇيىّ ئۇيفۇر نىللىتىذىٌ ئىوەيلىوى ئىًىم‬ ‫هۆرظىتىلذى‪.‬‬ ‫ئۇيىِفا دائىز ئۇچۇرالريى‪ www.g.cn‬دىٌ ‪ karim masimov‬دەپ يىشىؾ ئاركىلىم‬ ‫َەركاچاى تاپلىلى بْلىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 5‬دىلهۇرات كْسىيْف‬

‫‪8‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫دىلهۇرات كْسىيْف ئەپەيذىهۇ ئىًتىزيىت ئاركىلىم بىشًە تۇيۇلفاى يەيە بىز نەؼُۇر‬ ‫ئۇيفۇردۇر ‪.‬‬ ‫كْيَْ‬ ‫‪:‬‬ ‫ئۇيىّ بىلەى تۇيۇؼۇػ ئۈچۈى تۆۋەيذىوى كۇرالريى ئْكْپ‬ ‫دىلهۇرات كْسىيېف ئەپەيذى‪ - 1953‬يىلى تۇـۇلفاى‪ .‬كاساكىعتايذا باؼاليفۇچ‪ ،‬ئْتتۇرا‬ ‫نەهتەپلەريى تانانلىفايذىٌهېيىٌ‪- 1970 ،‬يىلىذىٌ ‪- 1975‬يىلىفىچە «كاساكىعتاى‬ ‫دۆلەت ئىلوىذىوى لېًىٌ تېخًىوا ئىًعتىتۇتى»يىّ نېتاللْرًىيە فاهۇلتېتىذا‬

‫‪9‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْكۇـاى‪- 1975 .‬يىلى ئالىي نەهتەپًى پۈتتۈرًەيذىٌ هېيىٌ «جْيذى» بىًاهارلىم‬ ‫بىزلەؼهە هارخايىعىذا تېخًىى‪ ،‬ئىًجىًېزبْلفاى‪- 1983- 1978 .‬يىللىزى «هۇدېز‬ ‫ئۇيىز» بىزلەؼهە هارخايىعىًىّ نۇئاۋىٌ باػ درېوتْرلۇكىفا تەيىًلەيٌەى‬ ‫‪ 1983‬يىلى «هۇدەر» ساۋۇتىًىّ باؼلىلى بْلفاى‪- 1991.‬يىلى «بېًت» چەهلىى‬‫ؼىزهىتىًى كۇرـاى‪ ،‬بۇ هارخايا َاسىز كاساكىعتايذىوى ئەَ چَْ ئالذىًلى ‪5‬‬ ‫هارخايىًىّ بىزى بْلۇپ كالذى‪ .‬دىلهۇرات ئەپەيذى بْلعا بەيتًۇرۇَىًىّ كايۇيىي‬ ‫ۋەهىلى‪ ،‬رەئىعى بْلۇپ ئىؽلىهەهتە‪.‬‬ ‫دىلهۇرارت كْسىيېف ئەپەيذى ئانېزىوىًىّ هالىفْريى يە ئۇيىۋېزظىتېتى تەرىپىذىٌ‬ ‫پەخزىي ئاهادېهىولىللا تەهلىپ كىلىٌ’ـاى‪.‬‬ ‫دىلهۇرات ئەپەيذى دۇييا ئۇيفۇرلىزىًىٍ َۆرنىتىٌە ئىٌە هارخايىچى‪ ،‬ظاخاۋەتچى‪.‬‬ ‫بەيت ًۇرۇَى كاساكىعتايذا تْخۇ فېزنىعى (ئىعزائىلىيە بىلەى َەنوارالؼلاى)‪،‬‬ ‫پْالت‪-‬تۆنۈر (ًېزنايىيە بىلەى َەنوارالؼلاى)‪ ،‬دېُلايچىلىم‪،‬ئۆي‪-‬نۈلۈن كاتارلىم‬ ‫يۇرـۇى ظاَەلەردە ئالذىًلى ئْرۇيذا تۇرىذۇ‪ .‬دىلهۇرات كْسىيېف ئەپەيذى ۋە ئۇيىّ‬ ‫هارخايىعى ظاخاۋەت ئىؽلىزىفا ئاهتىپ بْلذى‪ ،‬ئۇيفۇر نائارىپ‪ ،‬نەدەيىيەت‪،‬‬ ‫ظەى’ئەت ئىؽلىزىفا نەدەتوار بْلذى‪ .‬ئۇْ ئىلٌىزى‪-‬هېيىٌ «كاساكىعتايذىوى‬ ‫يىللىم نەؼُۇر ؼەخغ»‪« ،‬كاساكىعتاى تەرەكلىياتىذىوى تۆَپىوار ؼەخغ»‪،‬‬ ‫«كاساكىعتاى ئۇيفۇرلىزى ئىچىذىوى نەؼُۇر ؼەخغ» بْلۇپ باَاالى’ـاى‪.‬‬ ‫كاساكىعتاى رەئىغ جۇنُۇرىًىّ« داُلىم ؼەخعلەر نۇهاپاتى»ـا ئېزىؽوەى‪ .‬ئۇ‬ ‫تېخى كاساكىعتاى پارالنېًتىًىّ ئەساظى‪ «،‬ئەظىز پارتىيىعى» (َاهىهىيەت‬ ‫ئەساظى‪ .‬كاساكىعتاى «ئۇيفۇر‬ ‫بېؽىذىوى پارتىيە) ئىجزائىيە هْنىتېتىًىّ نۇدىزىيەت‬ ‫هارخايىچىلىزى بىزلەؼهىعى»يىّ رەئىعى‪ .‬بۇلتۇر رەئىغجۇنُۇر يەسەربايېف‬ ‫‪10‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫جۇٌُْدا سىيارەتتە بْلفايذا‪ ،‬جۇٌُْيى سىيارەت كىلىؾ ئۆنىوىًىّئاظاظلىم‬ ‫ئەسالىزىذىٌ بىزى بْلۇپ بېيجىِفا هەلٌەى‪- 8.‬ئايذا ؼىًجاَ ئۇيفۇر ئاپتْيْم‬ ‫رايْيلۇق خەلم َۆهۈنىتىًىّ تەهلىپىٌە بىًائەى كاساكىعتاى ئۇيفۇر هارخايىچىلىزى‬ ‫بىزلەؼهىعىًىّ رەئىعىلىى ظاالَىيىتى بىلەى ئۈرۈنچىٌە هېلىپ‪ ،‬ئىلٌىزى‪-‬هېيىٌ‬ ‫ـۇلجا‪ ،‬كەؼلەر كاتارلىم جايالردا سىيارەتتە بْلفاى‪ .‬ئىٌىلىؽىهىشچە‪ ،‬دىلهۇرارت‬ ‫كْسىيېف ئەپەيذى جۇٌُْ باسىزىفا هىزىؾ ئۈچۈى جۇٌُْ هارخايىلىزى بىلەى‬ ‫َەنوارلىؽىؾ ئۈظتىذە ئاهتىپ ئىشدىًىۋېتىپتۇ‪.‬‬ ‫دىلهۇرات كْسىيېف ئەپەيذى كاساكىعتايذا ئۇيفۇرالر ئارىعىذىال ئەنەط بەلوى پۈتوۈْ‬ ‫كاساكىعتايذا‪ ،‬ئْتتۇرا ئاظىيادا ياَايىتى يۇكىزى ؼۆَزەتوە ئىٌە‪.‬‬ ‫كاساكىعتاى تەۋەظىذىوى‬ ‫ئۇ يەيە «ئىلُام » يانىذا نۇهاپات فۇيذى بەرپا كىلفاى بْلْپ‬ ‫ئۇيفۇرالردىٌ َەركايعى ظاَەلەردە ئۇتۇق كاسايفايالرـا بىزىلىذۇ‪.‬‬ ‫ئْـاليىًىّ‬ ‫بىش ئۇيىّ هارخايىعىًىّ بارـايعېزى سّرىيىؽىًى‪ ،‬ئۇيىّ ‪ ---‬ئۇيفۇر‬ ‫تېًىًىّ ظاـالم بْلۇؼىًى‪ ،‬ئۆنزىًىّ ئۇسۇى بْلۇؼىفا تىلەهذاؼلىمبىلذۈرىهىش‬ ‫‪6.‬ئەلى ئىبزاَىهۇۋىچ‬

‫‪11‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئىبزاَىهۇۋىچ ئەپەيذى ‪ ،‬ئۇيفۇرچە تْربەتلىزىهىشدە ئايچە هۆسًەچىلىلهىذى ‪،‬بىزاق‬ ‫ئۇ تْـْرلۇق چەتئەْ تْربەتلىزىذە ‪،‬بْلْپهۇ ئىلتىعادكا نۇياظىۋەتلىى تْربەتلەردە‬ ‫ئۇچۇر بەن هۆپ‪.‬‬ ‫فْبىغيىّ‬ ‫ئانېزىوىًىّ يەرؼارى بْيىچە ئەَ يۇپۇسلۇق ئىلتىعاد ئەپوارى بْلفاى « »‬ ‫يىلىًلى يىلالردىٌ بۇيايلى باَالىؽىذا دۇيياۋى بايالريىّ كاتارىفا هىزەلىٌەى‬ ‫بىزدىٌ‪-‬بىز ئۇيفۇردۇر‪.‬‬

‫‪12‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەلى ئىبزاَىهۇۋىچ َەكلىذە يەيىهۇ هۆپ ناتىزىياْ تْپالؼلا تىزىؽىهىش‪.‬‬

‫‪ 7.‬ئادىلجاى ظۇاليهاى‬

‫‪ - 2007‬يىلى دۆلەت نىلىياظىذاسّر ؼۆَزەت كاسايفاى ئۇيفۇر ئْـاليلىزىًىّ بىزى‬ ‫دەْ ئادىلجاى ظۇاليهايذۇر‪.‬‬

‫‪13‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بۇ َەكىلى خْتەيلىى جاَىل نىجەس ئادىل ‪ ،‬هۆپ يىللىم هەچۇرنۇؼلەريى بىعىپ‬ ‫ئۆتۆپ جٌُْۇيىّ ۋاظوىتبۇْ ظاَەظىذىوى نەؼُۇر ًىًىزالفا ئاياليذى‪.‬‬ ‫يۆۋەتتە ‹‹ ‪ - 1‬ئاۋـۇظت» هْنايذىعىًىّ باػ نەؼلاۋۇلى ‪،‬دۆلەت هْنايذىعىًىّ‬ ‫نۇئاۋىٌ تىزىًىزى ‪ ،‬دۆلەتلىى ئىووىًچى هْنايذىًىّ باػ تىزىًىزىلم ۋەسىپىعىًى‬ ‫ئۈظتىٌە ئالفاى ئادىلجاى ئالالكاچاى خەيشۇتىلىذىوى تْربەتلەردە «كەَزىهاى» لىم‬ ‫ظىهاظىًى تىولەپ بْلذى‪.‬‬ ‫ئۇ بۇيىل يۇرـۇى ئاخبارات ۋاظتىلىزىًىّ ‪،‬تْپ نەظتايىلىزىًىّ تاسا ئىؽەيچى‬ ‫بْلهايۋاتلاى ؼارائىتتا «‪- 1‬ئاۋـۇظت» هْنايذىعىفا تْـزا كۇنايذايلىم كىلىپ‬ ‫بۇيىللى ‪ CBA‬ئالتۇى تەختىٌە ئْلتۇرۇؼلا نۇيەظعەر بْلذى‪.‬‬ ‫دۆلىتىهىشيىّ ئەَ نۇَىو تْپتۇرى بْلفاى ۋاظوىتبۇْ ظاَەظىذە ؼۆَزەت كاسىًىپ‬ ‫هىلىۋاتلاى بۇ ئْـاليىهىشـا َەرۋاكىت ظاالنەتلىى ۋە پۇتهەط ؼىجائەت تىلەيهىش‪.‬‬ ‫‪ . 8‬كۇدرەت ياكْپ‬

‫ظۈرەتلىزىًى بۇيەردىٌ هۆرۆَ‪:‬‬ ‫‪http://www.uighur.cn/blog/more.asp?name=Jeck&id=5485‬‬ ‫ئەظوەرتىؾ ‪ :‬كۇدرەت ياكْپًىّ ظۈرەتلىزى «جىىتْرخاتېزىعى»دەپ بْلْپ ‪ ،‬بۇ‬ ‫باؼلا جايفا يۆتوەؼوە بْلهايذىفايلىلى ئەظوەرتىلٌەچوە ‪ ،‬جىوًىّ ئەظوەرتىؽىٌە‬ ‫َۆرنەت كىلذىو‪.‬‬

‫‪14‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫بۇيىل ئۇيفۇر تْربەتلىزىذە «خارۋارد ئەرهىعى »يانىذا كۇدرەت ياكْپًىّ ئىؾ‬ ‫ئىشلىزى تۇيۇؼتۇرۇلفايذىٌ هىيىٌ هۆپچىلىوًىّ بْلْپهۇ ياؼالريىّ ئۆسـايىعى‬‫ئۈچۈى تىزىؽىؽىفا سّر ئىلُام بْلذى‪.‬‬ ‫ئانېزىوىًىّ خارۋارد ئۈيىۋېزظىتىتذا ئىلىو تەَعىل كىلىۋاتلاى بۇ ؼىجائەتلىى‬ ‫يىٌىتًىّ بۇيذىٌ هىيىًوى ئىؽلىزىفا تىخهۇ سّر ئۇتۇكالريى تىلەيهىش‪.‬‬ ‫ئۇيىِفا دائىز ئۇچۇرالريى‪ www.uygoogle.com‬دىٌ هۆرۆرۆَ‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=6959&keyword‬‬

‫ئىتۇتلىزىهىشدىوى نەتۇ كىياپەت __ ظەَزالىلالر‬

‫ئاتا‬

‫دېُلاى‪-‬هەَ تەبىئەتًىّ َەكىلى پەرسەيتى ‪.‬دېُلاى‪-‬بارچىهىشيىّ‬ ‫تْكلۇكىهىشيىّ هاپالەتچىعى‪......‬نەيلى كايعى دەۋزدە بْلعۇى‪ ،‬نەيلى كايعى ئەْ‬ ‫كايعى نىللەتتە بۇلعۇى‪ ،‬دېُلاى ئەلهىعاكتىٌ ظېخى‪-‬نەرتلىوًىّ ‪ ،‬ئاق‬ ‫هۆُۆللۇهًىّ ‪ ...‬ۋە ؼۇيىِفا يېلىٌ خعلەتلەريىّ ظىهۇۋۇلى كىلىًىپ‬ ‫‪15‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫هەلٌەى‪..‬ئەنەليەتتىهۇ ؼۇيىِفا هۆس يۇنالهايهىشهى‪ ،‬هەَ‬ ‫ظەَزاالردەن كاريى‪-‬هۆهعى هەَ دېُلاى َەكىلى ظاپ نېًُەتًىّ نەٌُۇلۇن‬ ‫ئابىذىعى‪.‬‬ ‫يىزاق ‪-‬ئۆتهۇؼتىٌ بۇًۇيٌە كەدەر تارىخلا يەسەر ظالعاق تۇرلۇن ظەۋەبلەر‬ ‫بۇًۇيوى هۈيذىهۇ‬ ‫تۇپەيلىذىٌ دېُلايًىّ ئىجذىهائى ئۇريى تۆۋەى بْلۇپ هەلذى‪َ .‬اال‬ ‫دېُلايًىّ كىههىتى ياخؽى نۇئەييەيلەؼتۇرۇلهىٌەچوە‪ ،‬ئۇ ئىجذىهائىنۇياظىۋەتلەر‬ ‫كايًىهى ئىچىذە كەۋىهلەريىّ ئەَ ‹ ًْلى › بْلْپ كالهاكتا‪......‬‬ ‫دېُلايًىّ كەدرىًى جاپايىّ تەنىًى تارتلاى‪ ،‬پىؽايىعىذىٌ تەر ئاكلاى دېُلاى‬ ‫ؼائىزلىزىال (نەرَۇم رّسى ظايىت ‪....‬نۇَەنهەتجاى راؼىذىٌ باؼچىلىلىذىوى)‬ ‫خانايذىوى ئاچچىم تەريىّ َىذىذەن نىعزالىزىذا هۈيلەۋاتلاى بۈًۈيوىهۇيلەردە‬ ‫دېُلايًىّ ظەًَىلىزىهىشدىوى ئْبزاسى كايذاق بْلىۋاتىذۇ؟‬ ‫نەيهۇ بىز ظەَزا بالىعى‪ ،‬دېُلايًىّ نېًُىتىًى تْلْق چۇؼىًىهەى ‪ .‬ظەَزايىهًى‬ ‫ظەَزايىهذىوى دېُلاى كىزىًذاؼلىزىهًى ظۆيىهەى ! َالبۇهى نېًى ئاساباليذىفاى‬ ‫نۇيذاق بىز ئىؾ بار‪:‬‬ ‫جەنئىيەتتىوى ياچارلىلالريى كانچىالػ‪ ،‬ئىعىلالريى نەدَىيلەؼًى ئاظاظى ۋەسىپە‬ ‫كىلفاى ئىتۇتچىلىم بىشدە تەرەكلى كىلىپ‪َ ،‬ەنهە ياكتۇرىذىفاى بىز نۇَىو ظەيئەت‬ ‫تۇرى بۇلۇپ كالفاى بۇهۈيلەردە ئاس بْلهىفاى ئېتْتالر دېُلاى تۇرنۇؼى بىلەى‬ ‫نۇياظىۋەتلىى بْلهاكتا‪.....‬‬ ‫بۇ َەكتىوى ئېتْتالريى ظاياپ‪-‬هۆرظىتىپ ئۇلتۇرۇػ بىِاجەت‪ ....‬بۇيىّ‬ ‫ظەۋەبىهۇ ئاددى‪ ،‬چۇيوى بىش يېشا ئىٌىلىٌىًى ئاظاط كىلفاى بىز دېُلاىنىللەت‪.‬‬ ‫ؼۇُا دېُلاى تۇرنۇؼى هارتىًىعى هۆپ ظالهاكًى ئىٌەللەيذۇ ئەلۋەتتە!!‬ ‫‪16‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لېوىٌ ئەؼۇ ئىتۇتالريى هۆرۆپ تېلىلىپ هۈلىۋاتلاى ۋاكتىِالردا بىزيەرظىًى‬ ‫َىغ كىلذىِالرنۇ ؟ ئەؼۇ ئىتۇت ياسـۇچىالر ‪-‬ئۇرۇيذىفۇچىالر دېُلاى ئْبزاسىًى‬ ‫( ظەَزالىلًى)كايذاق يارىتىۋاتىذۇ ؟‬ ‫نايا نۇيذاق كىياپەت‪ :‬بېؽىذا ئەظوىتۇناق‪ ،‬هىيىو ‪-‬هېچىوى رەتعىش‪ ،‬بېلىٌە‬ ‫هىز التىذا بەلباؿ باـلىۋالفاى‪ ،‬ؼىهىًىّ بىزپۇچلىلى پايپىلىًىّ ئىچىذە ياهى يەيە‬ ‫بىزىذىٌ كىعلا‪َ.......‬اُۋاكتى‪َ...‬ەددىذىٌ ئارتۇق ظاددا‪َ...‬ىچًىهە‬ ‫هۆرنىًەيذەن بېؽىًى كاؼالپ َاُۋىلىپال تۇرـىًى تۇرـاى‪ ......‬خۇتۇى‬ ‫پۇرۇػ ‪...‬كايۇى كارىؽى بەن ياچار‪....‬كىشلىزى ئۆتە ًْنۇػ‪.....‬‬ ‫ئەيتاۋۇر ئۇالريىّ ظەًَىذىوى تەرەكلىيات ظەۋىيىعى ؼەَەرلىولەردىٌ‬ ‫ئەظىزلەپ هېيىٌ‪ ،‬لېوىٌ نەى بۇيەردە َەنهە ئىتۇتًىال ؼۇيذاق دېٌىًىو يْق‪،‬‬ ‫ئىؽلىلىپ دېُلايًى نۇؼۇيذاق َەسىل كىياپەتتە تەظۋېزلەػ بىز ئېلىو بْلۇپ‬ ‫كالذى‪............‬بۇَەكىلەت نەى بۇيى ئۇيذۇرۇپ چىللىًىو يۇق !!‬ ‫ئاؼۇ خەلىلًىّ ظەيئەتوارى بْلهىؾ ئىتۇتچىالردىٌؼۇيى ظۇرىفىو هېلىۋاتىذۇ‪:‬‬ ‫ظىشيىّ َاياتلىم بۇلىلىِىش بْلفاى دېُلاى ظىشيىّيەسەرىِىشدە ئەؼۇيچىۋاال ئەبٌا‬ ‫خەكهۇ؟‬ ‫ياق! ظىشدىٌ يەچچە َەظعە ظەنىهى ئەؼۇئاتىلىزىهىش ‪-‬ئايىلىزىهىش ظىشيىّ‬ ‫ظەًَىذە خالىفايچە َەسىل كىلىذىفاى يەرظىِىشئەنەط‪..............‬ظىش‬ ‫ًْنْػ كىلىپ هۆرظىتىۋاتلاى ئەؼۇ ظەَزا يىٌىتلىزى ‪-‬ئەؼۇ ظاپ ئْظها‬ ‫خىًىلىزى بىلەيال ئىپتىذائى ًىزىو كىلىپ ظىشًە ـەيزى تۇيۇلفاى ظەَزا كىشلىزى‬‫َەرًىشنۇ ظىش ياراتلاى ‹ َۇؼۇرخاى ›‪. ......‬الردەن نەتۇ ئەنەط‪.‬‬ ‫نەرَۇم ( جەيًىتى) ؼائىزىهىش «دۇييادا َەنهىذىٌ دىِلاى بْلهاق تەط» دەپ‬ ‫‪17‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫دېُلاى ئاتالهاكًىّ دّهتۇر ئاتالهاكتىًهۇ كىيىًلىلىًى بىشًە جاهارالپ بْلذى‪.‬‬ ‫ظىشًە ؼۇيى دەپ كْياي‪ ،‬ئېتْت ناَىزلىزىهىش ! ظىشخەللًىّ (ئەؼۇ‬ ‫ظەَزالىلالريىّ) پۇؼتى‪ ،‬ظىشيىّ ناَارىتىِىش يۇكۇرى بْلعا دېُلايًى ناساق‬ ‫كىلىؽًىّ ئْريىفا نەدَىيلەَ‪ ،‬ناختاَ ‪.‬ئۇالريىّ جەبزى‪-‬سۇلۇنلىزىفا ياللۇيلۇق‬ ‫ئىبارىلىزىِىش بىلەى كانچا ظېلىّ‪ .‬دەرۋەكە َەرخىل ظەۋەبلەر يۇپەيلىذىٌ ئۇالر‬ ‫جەنىيەتًىّ ئاركىعىذا « نْدا » دىٌ كىلۋاتلاى بْلىؽى نۇنوىٌ‪ ،‬ؼۇُا ظىش ئۇيىّ‬ ‫ئْبزاسىًى ئىلهىي ‪-‬ئاُلىم كىلىپ يارىتىپ ئۇالرـا كايذاق بْلعا بْلىذىفايلىلىًى‬ ‫ئېيتىّ‪.‬‬ ‫ئاخىزىذا دەيذىفىًىو‪ ،‬ظىش خەللًىّ ئۇيفۇريىّ ظەيئەتوارى ‪-‬جاهارچىعى‬ ‫َەرًىش ـەرىبًىّ ؼاتلىم بايزىهىذىوى َەسىلوەػ ئەنەط!‬ ‫بْلذى بەط‪ ،‬دۇظتۇم ئۆسىِىشيى‪-‬ئۆسىِىش ناساق كىلىؽًى‪ ،‬نۇؼۇ يەردە بْلذى‬ ‫كىلىّ‪ ،‬ظىشًە نەتۇ ئاُلىًىذىفاى ئەؼۇ‬ ‫«َۇؼۇركارى‪َ-‬ۇؼۇرخاى‪...‬تْختىلارى‪-‬تْختىخاى‪»....‬الر بىشيىّئەَ‬ ‫ظۆيۇنلۇن هىؽىلىزىهىشدۇر‪....‬‬ ‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2264&keyword‬‬

‫چىٌِىشخاى دانْلال‬

‫‪18‬‬

‫َەكلىذە‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫‪ - 20‬ئەظىزيىّ ئالذىًلى يىزىهىذا ‪،‬ئۇيفۇرالر ئارىعىذىٌ چىللاى نەؼُۇر سات‬ ‫چىٌِىشخاى دانْلالنًىّ ‪،‬‬ ‫ئەظلى ئىعهى ئابلىش َۇؼۇربْلْپ ‪«،‬چىٌِىشخاى دانْلال» دېًەى يام بىلەى نەؼُۇر‬ ‫بْلفاى‪.‬‬ ‫تۆۋەيذە بۇ ساتًىّ كعلىچە تەرجىهُالى بىلەى تْيۇؼۇپ ئۆتەيلى‪:‬‬

‫چىٌِىش دانْلال ‪- 1912‬يىلى ‪- 1‬ئايذا بۈًۈريىّ يېِىعار يېشىعىذا نْلال َْؼْر‬ ‫دانْلال َاجى دىٌەى دىًًىي ساديىّ ئائىلىعىذە تۇـۇلفاى ‪ .‬باؼاليفۇچ دىًىي‬ ‫نەلۇناتىًى بۈًۈر ۋە هۇچاالردا ئالفاى‪.‬‬ ‫‪ - 1932‬ىلىذىٌ ‪- 1934‬يىلىفىچە كەؼلەر خايلىم نەدىزىعتە ئْكۇپ دانْلالم‬ ‫دىٌەى ئۈيۋاى ئالفاى‪.‬‬ ‫هىيىٌ ‪َ،‬ىًذىعتاى ‪،‬نەهوە ‪ ،‬نىعىز كاتارلىم جايالردىوى ئالىي بىلىو يۇرتلىزىذا‬ ‫داۋانلىم بىلىو ئالفاى‪.‬‬ ‫نىعىزيىّ پۇتوۇْ ئىعالم دۇيياظىفا نەؼُۇر بْلفاى ئەسَەر ئۈيىۋېزظىتىذا ئاالَىذە‬ ‫تەظىزى بار ئْكۇتلۇچى بْلفاى‪.‬‬

‫ئابلىش َْؼْر نايا نۇؼۇ ئىعالنىيەت دۇيياظى بْيىچە ئەَ نەؼُۇر ئۈيىۋېزظىتىت‬ ‫‪19‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بْلفاى ئەسَەر ئۈيىۋېزظىتىذهى ۋاكتىذا ئىلتىهاط كىلىپ ‪ ،‬نىعىزپادىؽاَىًىّ‬ ‫ئاالَىذە رّخعىتى بىلەى ‪،‬دىى ئالىهالريىّ خەللئارالىم نۇياسىزىعىٌە كاتًىؽىپ‬ ‫‪،‬نۇياسىزىذە ئۇظتۇيلۇهًى ئالفايلىلى ئۈچۈى ‪،‬نىعىز پادىؽاَى فارۇق ئۇيى‪:‬‬ ‫‹‹ ظەى ئىلىو دۇيياظىًى بْيعۇيذۇرـاى چىٌِىشخاى ئىوەيعەى » دەپ ئاالَىذە‬ ‫ناختىفاى‪ .‬ؼۇيىِذىٌ ئىتىبارەى ئۇ «چىٌِىشخاى» دىٌەى يام بىلەى ؼۆَزەت‬ ‫تاپلاى‪.‬‬ ‫ئۇ َەكىلەتەيهۇ ؼۇ يانفا اليىم تااليت ئىٌىعى بْلْپ ‪،‬دىًى بىلىهى ئاالَىذە‬ ‫چُْلۇر‪ ،‬يەسەر دائىزىعى ئاالَىذە هەَ‪ ،‬ياتىللىم ظەيئىتىذە هانالەتوە يەتوەى‪،‬‬ ‫بەػ‪-‬ئالتە خىل چەتئەْ تېلىًى پۇختا بىلىذىفاى هىؽى ئىذى‪.‬‬ ‫چىٌِىشخاى دانْلالم ؼۇ يىللىزى نىعىزدىٌ ظەئۇدى ئەرەبىعتايفا بىزىپ نانۇت‬ ‫ؼىجاَ بىلەى هۆرۆؼوەى َەم ئۇيىّ بىلەىبىللە ياپۇيىيىٌە بارـاى‪ .‬ؼۇ نەسًىللەردە‬ ‫جٌُْۇ ‪-‬ياپۇيىيە ئۇرۇؼى بْلىۋاتاتتى ‪.‬‬ ‫ياپۇيىيە َۆهۆنىتى ئاالَىذە نەكعەد بىلەى ‪ ،‬نانۇت ؼىجاَ ۋە چىًٌىشدانْللىًى‬ ‫بىيجىِفا ئْرّيالؼتۇرـاى‪ .‬نانۇت ؼىجاَ‪- 1944‬يىلى بىيجِذا ۋاپات بْلفاى ‪.‬‬ ‫ئْكۇـاى‬ ‫‪.‬‬ ‫چىًٌىشدانْلال هىيېٌ يەيجىّ ئۇيىۋېزظىتىتىذە‬ ‫چىٌِىش دانْلال هىيىٌ جٌُْۇيىّ نىعىزدىوى ئەلچىخايىعىذا ئىؽلىٌەى ‪1947.‬‬ ‫يىلى ‪- 1‬ئايذا ‪،‬نىعىزدىٌ ئۈرۈنچىٌە كايتىپ هەلٌەى‪ .‬ئۇ ‪،‬تۇـلاى يْكالػ‬‫ئۈچۈى بۈًۈرًە كايتىپ هەلٌەيذە ‪،‬ئۈچ ۋىاليەت ئىًلىالبى بىلەى ًْنىًذاَ تەرەپ‬ ‫َاظىل كىلفاى «بىزلەؼهە َۆهىهەت»يىّ باؼلىلى جاُجىجۇَ بىلەى ئەنەتجاى‬ ‫كاظهى ئۇيى ئۈرۈنچىٌە چاكىزتىپ ‪ ،‬ئۆلوىلىى َۆهىهەتئىچوى ئىؽالر ياسارىتىٌە‬ ‫خىشنەتوە تەيىًلىٌەى‪ .‬ئۇ يەيە كۇؼْنچە ئۈچ نەظلەن ياؼالرئىتتىپاكىًىّ نۇئاۋىٌ‬ ‫‪20‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫رەئىغ بْلفاى‪.‬‬ ‫هىيىٌ ؼىًجاَ ئۆلوىلىى ئۇيفۇر ئۇيۇؼهىعىًىّ رەئىعلىوىٌە تەيىًلەيٌەى‪ .‬ئۇ‬ ‫‪ - 1948‬يلى هۈسدە ‪،‬جەيۇبى ؼىًجاًُىّ َەركايعى جايلىزىذىوى ئۇيفۇر‬ ‫ئۇيۇؼهىلىزىًى هۆسدىٌ هەچۇرۇػ ۋە َەركايعى ياَىيىلەريىّ چَْ ئاخۇيلىزىًى‬ ‫بىوىتىؾ ئۈچۈى جەيۇبى ؼىًجاُفا بارـاى‪.‬‬ ‫ ‪ 1949‬يىلى ‪ - 9‬ئايًىّ ‪- 21‬هۈيى نۇَەنهەت ئىهىٌ بۇـزا ‪،‬ئەيعا بەي ‪ ،‬كۇرباى‬‫كۇداي كاتارلىم چىًى تۈرهىعتايچىالر چىٌِىش دانْللىًى بۈًۈردىوى ئۆيىذىٌ ئېلىپ‬ ‫‪ ،‬چەتئەلٌە كاراپ كاچلاى‪ ،‬بۇالريى ّ بىزكىعهى چىٌزىذىٌ ئۆتۆپ هەتوەى ‪،‬يەيە‬ ‫بىزكىعهى ئۆتەلهەي كالفاى‪ .‬چىًٌىش دانْلاليەهەيذە ئىووى ئاي تۇرۇپ كالفاى‪ .‬ئالتە‬ ‫ئايذىٌ هىيىٌ كْلفا ئىلىًىپ‪- 1950‬يىلى كەؼلەر تۇرنىعىذىٌ ئۈرۈنچى تۇرنعىٌە‬ ‫يۆتوەلٌەى ‪- 1952.‬يىلىًىّ ئاخىزىذا «خەلم دۇؼهىًى » دەپ جىًايەت‬ ‫بىوىتىلىپ ئۆلۆم جاساظى بىزىلٌەى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2363&keyword‬‬ ‫ئْرخۇى يېشىلى ئىلىپبەظى‬

‫‪21‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫‪22‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2024&keyword‬‬

‫ئانېزىوىًىّ داُلىم ئالى بىلىو يۇرتلىزى‬

‫خارۋارد ئۈيېۋىېزظىتىتى‬

‫خارۋارد ئۈيىۋېزظىتىتى ئانىزىوىًىّ بْظتۇى ؼەَزىٌەجايالؼلاى بْلْپ ‪،‬دۇيياـا‬ ‫نەؼُۇر ئۇيىۋېزظاْ ئالىي بىلىو يۇرتىذۇر‪.‬‬ ‫خارۋارد ئالىنەهتەپ بۆلۆنى بىلەى خارۋارد بىلەى بىزلەؼوەى هىالهىلىف ئىًىعتۇتىتى‬ ‫(كىشالر نەهتىپى) دىٌ تەرهىپ تاپلاى بْلْپ ‪،‬خارۋارديى ّ ‪ 11‬تەتلىلات‬ ‫ئىًىعتۇتىتىذا ‪ 10‬نىِذىٌ ئْؼۇق ئْكۇـۇچى يۇكۇرى ئۈيۋاى ئۈچۈى ئْكۇيذۇ‪.‬‬ ‫ئاظپىزايىت ۋە ئْكۇـۇچىالر ئىچىذە‪ 40%‬يى كىشالر ئىٌەللەيذۇ‪ 11.‬تەتلىلات‬ ‫ئىبارەت‬ ‫‪:‬‬ ‫ئىًىعتۇتى ‪،‬تۆۋەيذىوىذىٌ‬

‫‪23‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪1.‬نىذىتعىًا ئىًىعتۇتى ‪. 2‬ئىالَىيەت ئىًىعتۇتى ‪. 3‬كايۇى ئىًىعتۇتى ‪. 4‬ظْدا‬ ‫باؼلۇرۇػ ئىًىعتۇتى ‪. 5‬ئىفىش بْؼلۇكى نىذىتعىًا ئىًىعتۇتى‪ . 6‬ئىجذىهائى پەى‬ ‫‪،‬تەبىي پەى تەتلىلات ئىًىعتۇتى ‪. 7‬نائارىپ ئىًىعتۇتى ‪. 8‬ئانهىۋى ظەَىيە‬ ‫ئىًىعتۇتى ‪. 9‬هىًًىذى نەنۇرى ئىًىعتۇتى ‪. 10‬بىًاهارلىم اليىُىلەػ ئىًىعتۇتى‬ ‫كاتارلىلالر( ‪- 6‬ظى ئايزىو ئىًىعتۇت )‬

‫نەهتەپتىوى تْلْق ؼىتاتلىم ئْكۇتلۇچىالر ‪2200‬دىٌ ئارتۇق ‪ ،‬بۇيىّ ئىچىذە ‪ 30‬ـا‬ ‫يىلىٌ خادىو يْبىل نۇهاپاتىفا ‪30،‬ـا يىلىًى پْلېغ نۇهاپاتىفا ئىزىؽوەى‪.‬ئانىزىوا‬ ‫تارىخىذىوى ‪ 6‬يەپەر سُّتۇَ خارۋارد ئۈيۋېزظىتىتىًى پۇتتۇرًەى‪.‬‬ ‫خارۋارد ئۇيۋېزظىًتىًىّ خىزاجىتىًىّ نۇَىو نەيبىيى َەركىتىهلىم ئْكۇػ‬ ‫پۇتتۇرًەى نەهتەپذاؼالريىّ ئىئايىعىذىٌ هەلٌەى بْلْپ ‪،‬خارۋارد ئىًىعتۇتى‬ ‫فۇيذى جەنئىيىتى ‪َ،‬ەريىلى يېِىذىٌ ئىئايى كىلىًفاى پۇلالريى چَْ ؼىزهەت ۋە‬ ‫بايوىالرـا نەبلەؿ ظىلىپ يۇرـۇى پايذا تاپىذۇ‪ .‬خارۋارد يىّ ئاظپىزايتلىزى‬ ‫ئىُتىياجفا ئاظاظەى َەربىز ئىًىعتۇتتا ئۆسئارا ئاتالپ دەرط تاللىۋالىذۇ‪.‬‬ ‫خارۋارد يىلىٌ خۇؼًىعى ناظعاچۇظعتىغ ئىًىعتۇتى بىلەى هىلىؽىو تۇسًەى‬ ‫بْلْپ ‪ ،‬ئىووى نەهتەپًىّ ئاظپزايتلىزىنەهتەپ ئاتالپ دەرط ئاُلىعا بْلىذۇ‪ .‬ۋە‬ ‫ئۆسئارا بىز‪-‬بىزىًّ ئىهتىُاى يەتىجىعىًى ئىتىزاپ كىلىذۇ‪.‬‬ ‫يىلىًلى بىزيەچچە يىلالردىٌ بۇياى خارۋارد بىلەى جٌُْۇيىّ بەسى يۇكتىلىم‬ ‫ئۈيۋېزظىتلىزى ئىلٌىزى‪-‬هىيىٌ بْلْپ بىزكاتار ئۆس‪-‬ئارا ئالهاؼتۇرۇػپىاليلىزىًى‬ ‫تۈسۈپ چىلتى‪.‬‬

‫‪24‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ناظعاچۇظعتىغ تىخًۇلۇًىيە ئۈيۋېزظىتىتى‬

‫ئانىزىوا بۇيىچە نەؼُۇر تەبىي پەى تىخًۇلۇًىيە ئىًىعتۇتى بْلْپ‪- 1861‬يىلى‬ ‫كۇرۇلفاى ‪ .‬خۇظۇظىيالر باؼلۇرىؽىذىوى ئالى نەهتەپ ‪ .‬ئْريى ناظعاچۇظعىتىغ‬ ‫ئۈيىۋىزظىتىت نەهتەپ كۇرۇلۇػ پىاليالػ ‪ ،‬تەبىي پەى ‪،‬ئىجذىهائى‬ ‫‪:‬‬ ‫ؼىتاتىذا‪ .‬بۇ‬ ‫پەى ‪ ،‬پىالى باؼلۇرۇػ ‪ ،‬تىخًۇلۇًىيە كاتارلىم بەػ ؼۆبە ئىًىعتۇت ‪ 23،‬فاهْلتىت‬ ‫‪،‬يەچچە ئْيلىفاى تەتلىلات نەرهىشى ۋە البزاتۇرىيە كاتارلىم ئْريًالردىٌ تەرهىب‬ ‫تاپلاى‪.‬‬ ‫ئادەتتە بۇ نەهتەپتىوى ئْكۇـۇچىالر ‪ 4600‬ئاظپزايتالر ‪4300‬ئۆپچۇرىعىذە ‪ .‬بۇ‬ ‫نەهتەپًىّ خىزاجىتى يىتەرلىى ‪.‬چەتئەللىى ئْكۇـۇچىالر ‪100‬يەچچە دهلەتتىٌ‬ ‫هەلٌەى بْلْپ ‪ ،‬ئْكۇـۇچى ظايى‪ 1500‬دىٌ ئاؼىذۇ (چەتئەللىى )‬ ‫ظىتايفۇرد ئۈيۋېزظىتىتى‬

‫‪ 13‬نىِذىٌ‬ ‫هالفۇريى يە ؼىتاتىفاجايالؼلاى بْلْپ‪- 1885‬يىلى كۇرۇلفاى ‪ .‬بۇ نەهتەپتە‬ ‫ئارتۇق ئْكۇـۇچى ئْكۇيذۇ‪ .‬ظىتايفۇرد ئۈيۋېزظىتى َۇپ تەتلىلات ئْريى ذا يْبىل‬ ‫نۇهاپاتىفا ئىزىؽوەيلەر‪ 10‬يەپەر‪.‬ئانىزىوىذىوى ‪2300‬يەپەر ئىلىو‪-‬پەى ‪ ،‬ئىجذىهائى‬ ‫پەى ئاهادىهىولىزى ئىچىذە ظىتايفۇردلۇكالر ‪ 124‬يەپەر ‪ .‬بۇ نەهتەپًىّ هْنپيۇتېز‬ ‫‪،‬پىعخۇلۇًىيە ‪،‬بىئۇ‪-‬خىهىيە ‪،‬ظىتاتعتوا ئىلهىي ئانىزىوىذىوى َەركايعى‬

‫‪25‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْخؽاػ هەظىپلەر ئىچىذە ئەَ ياخؽى َىعابلىًىذۇ‪ .‬ئىلتىعاد ؼۇياظلىم‬ ‫‪،‬ئىلىوتزۇى كۇرۇلىؽى ‪،‬نىخايىوا كۇرۇلىؽى ‪،‬خىهىيە ‪،‬ئۇچۇر يەتوۈسۈػ ئىلهىي‬ ‫كاتارلىم يۇرـۇى هەظپلەردە ئالذىًلى ئْرّيذا تۇرىذۇ‪.‬‬

‫يالى ئۈيۋېزظىتىتى‬

‫جايالؼلاى بْلْپ ‪،‬‬ ‫بۇ ئۈيۋېزظىتىت هْيًىوتىوۇت ؼىتاتىًىّ يېِى پْرت ؼەَزىٌە‬ ‫‪ 100‬يىللىم تارىخى‬ ‫ئانىزىوىذىوى داُلىم ئالى نەهتەپلەريىّ بىزى ‪ .‬بۇ نەهتەپًىّ‬ ‫بار‪ .‬كايۇيؽۇياظلىم بىلەى تىببىي ئىلهىذا يانى بْلْپال كالهاظتىٌ‪،‬ئىجذىهائىي پەى‬ ‫هەظىپلىزى ۋە تارىخ فاهۇلتتىًىِهۇ ىىلى داُلى بار‪.‬‬

‫هْلۇنبىيە ئۈيۋېزظىتىتى‬

‫بۇ ئۈيىۋېزظىتىت‪- 1754‬يىلى كۇرۇلفاى بْلْپ ‪- 1912،‬يىلى رەظهىي هْلْنبىيە‬ ‫ئۈيۋېزظىتىتى دەپ يام بىزىلٌەى ‪ .‬بۇخۇظۇظىيالر باؼلۇرىؽىذىوى ئىجذىهائى پەى‬ ‫‪،‬تەبىي پەى ‪،‬تىخًۇلۇًىيە ‪،‬نىذىتعىًا ‪،‬كاتارلىم هۆپ خىل هەظىپلەردىٌ تەرهىپ‬ ‫‪26‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تاپلاى ‪،‬ئۇيىۋېزظاْ نەهتەپ بْلْپ يىيۇيۇرهًىّ ؼەَەر نەرهىشى نايخاتتۇيفا‬ ‫جايالؼلاى‪.‬‬ ‫هْلْنبىيە ئۈيۋېزظىتىتى ئْكۇـۇچىالريىّچەتئەْ تىلى ئۈًىًىؽىٌە ئاالَىذە ئىتىبار‬ ‫بىزىذۇ‪،‬تەظعى كىلفاى چەتئەْ تىلى ‪ 71‬خىلفا يىتىذۇ‪.‬‬ ‫ئانىزىوا ئالى نەهتەپلىزى ئىچىذە چەتئەْ تىلى ئەَ تْلْق بْلفىًى نۇؼۇ‬ ‫َىعابلىًىذۇ‪.‬‬ ‫ئىًىعتۇتالربار‬ ‫‪:‬‬ ‫بۇ نەهتەپًىّ تارنىلىذا ‪،‬تۆۋەيذىوى‬ ‫هْلْنبىيە ئىًىعتۇتى‪ ،‬نىذىتعىًا ئىًىعتۇتى ‪ ،‬كايۇيؽۇياظلىم ‪ ،‬كۇرلۇػ ۋە ئەنەلىي‬ ‫پەيلەر‪ ،‬ظىياظى ‪-‬تەتلىلات ‪ ،‬پەلعەپە تەتلىلات ‪ ،‬ظاپ تەبىي پەى تەتلىلات ‪،‬‬ ‫پىذاًۇًىوا ‪،‬بىًاهارلىم ‪،‬ئىجذىهائىي خىشنەت ‪،‬دّرىٌەرلىى ‪،‬ئاخبارات ‪،‬‬ ‫ًۈسەْ‪-‬ظەيئەت ‪ ،‬ظْدا ‪ ،‬چىؾ ‪،‬ۋە ئىفىش هىعەللىولىزى ئىًىعتۇتلىزى‬ ‫كاتارلىلالربار‪.‬‬

‫پىزىًعتۇى ئۈيۋېزظىتىتى‬

‫بۇ نەهتەپ ئانىزىوىذا خۇظۇظىيالر باؼلۇرىؽىذىوى ياَايىتىئىًاۋەتلىى ئۈيۋېزظاْ‬ ‫نەهتەپ بْلْپ ‪ ،‬يىيۇرن ؼەَزىًىّ ـەربىي جەيۇبىفا‪ 50‬هىلۇنىتىز هىلىذىفاى‬ ‫يىيۇجىزظىي ؼىتاتىًىّ پىزيعتۇى ؼەَزىٌە جايالؼلاى‪.‬‬

‫‪27‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪300‬يىلذىٌ ئارتۇق تارىخلا ئىٌە‪ .‬بۇ نەهتەپ كارنىلىذا ‪ ،‬ئۈچ ئىًىعتۇت كۇرلۇػ ۋە‬ ‫ئەنەلىي پەيلەر ئىًىعتۇتى ‪ ،‬بىًاهارلىم ؼەَەر پىاليالػ ئىًىعتۇتى ‪،‬ئْرلۇ ‪-‬ۋېزظۇى‬ ‫ئانهىۋى ۋە خەللئارا ئىؽالر ئىًىعتۇتى ۋە ‪ 36‬فاهْلتىت بار‪.‬‬

‫جْرجى ۋاؼىِتۇى ئۈيۋېزظىتىتى‬

‫(ۇيفۇرچە ناتىزيالالريىّ هۆپىًچىعىذە ًىئۇرًى ۋاؼىًٌىتۇى دەپ ئىلىًىذۇ ‪،‬نىًىِچە‬ ‫بۇ خاتا _ تەييارلىفۇچىذىٌ )‬ ‫بۇ ئۈيۋېزظىتت پايتەخت ۋاؼىِتۇيفا جايالؼلاى بْلْپ‪ -1821‬يىلى كۇرۇلفاى ‪،‬‬ ‫ئەيًى چاـذا هْلْنبىيە ئىًىعتۇتى دەپ ئاتىلىپ ‪- 1904‬يىلىذىٌ باؼالپ جْرج‬ ‫ۋاؼىِتۇى ئۈيۋېزظىتىتى دەپ ئۆسًەرتىلٌەى ‪،‬يۆۋەتتە بۇ نەهتەپ هْلْنبىيەظەيئەت‬ ‫ۋە پەيلەر ئاهاددىهىيىعى ‪ ،‬ظەيئەت ۋە پەى تەتلىلات ئىًىعتۇتىتى ۋە ‪ 6‬هەظپى‬ ‫نەهتەپتىٌ تەرهىپ تاپلاى‪.‬‬

‫نەيبە ‪ :‬هىتاب ئىؽواۋىهذىوى ‹‹ ئانزېرىوا ›› يانلىم هىتاپ‪.‬‬

‫‪28‬‬


‫ يىل‬5 ‫قۇتلۇق‬

= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2653&keyword

‫بالىلىزىهىش بۇيىِفا بەن نۇَتاج‬

29


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫بىز ئائىلىذىوى ئەر‪-‬ئاياْ ‪،‬ئاها‪-‬ئۇها تۆتەيلەى ئۆيىذىٌ يەچچە هىلۇنتىز‬ ‫يىزاكلىلتىوى ئْرنايفا ئىؽلىٌىلى بارىذۇ ‪ .‬ئۇالر ئىؽلا هىزىؽىپ ئۇساق ئۆتهەي َاۋا‬ ‫دەَؽەت بۇسۇلۇپ ‪،‬ؼاركىزاپ يانفۇر يىفىؽلا باؼاليذۇ‪...‬‬ ‫ئۇالر پەكەت بىزال هۈيلۇن ئىلىۋالفاى ئىذى‪ .‬دادىعى ئۇ هۈيلۈهًى ئايالىفا بىزىذۇ ‪،‬‬ ‫ئايا هۈيلۇهًى چَْ ئْـلىفا بىزىذۇ ‪.‬ئاها بْلعا هۈيلۈهًى ئىًىعىفا بىزىذۇ‪....‬‬ ‫بۇ ئىؽتىٌ تْلىهۇ كىشىلعىًفاى هەيجى ئْـْْ دادىعىذىٌ بۇ ئىؽًىّ ظەۋەبىًى‬ ‫ظْرايذۇ‪.‬‬ ‫تۇرۇپ ‹‹ نەى ئاپاُذىٌ هۈچلۈن ‪،‬ئاپاَ ئاهاُذىٌ هۈچلۈن‬ ‫‪:‬‬ ‫دادىعى ئۇيىِفا هۈلۈپ‬ ‫‪،‬ئاهاَ ئەلۋەتتە ظەيذىٌ هۈچلۈن ‪،‬بىشئۆسىهشدىٌ ئاجىشالريى ئاظزؼىهىشهېزەن ››‬ ‫دەپ جاۋاپ بىزىذۇ‪.‬‬ ‫بۇ ًەپًى ئاُلىفاى بۇ بەػ ياؼلىم باال ‪،‬ئەتزاپلا كاراپ يانفۇريىّ سەربىعىذە بىؽى‬ ‫يەرًە چاپلىؽىپ هىتەي دەپ كالفاى بىزتۇپ ياۋا ًۈلًى هۆرۆپ كالىذۇ ۋە كْلىذىوى‬ ‫هۈيلۈن بىلەى ئەؼۇ ئاجىشـىًە ياۋا ًۈْ ـۇيچىعىًى كْـذاپ كالىذۇ‪.....‬‬ ‫نۇَەببەت __ نەظئۇلىيەتًىّ ئۇرۇكى‪.‬‬ ‫نەى يەچچە هۈيًىّ ئالذىذا ‪ - 9‬يىللىلالريىّ ئىذىيە‪-‬ئەخالق دەرىعىذە‬ ‫نەظئۇلىيەتوە ئائىت بىز نەسنۇيًى ئۆتۇػ ئۈچۈى ئالذىٌ ئاال نۇيذاق بىز ظۇئالًى‬ ‫تەييارلىفاى ئىذىو‪:‬‬ ‫<<بۈًۈيوى ظىًىپ يىفىًى بەن ئۈساكلا ظْسۇلۇپ هەتوەيلىوى ئۈچۈى ‪،‬ظىش‬ ‫نەهتەپتىٌ بەن ۋاكچە كايتتىِىش ‪،‬كْرظىلىِىش ياَايىتى ئىچىپهەتوەى ‪ ....‬بىزاق‬ ‫ئۆيٌە ؼۇيذاكال هىزىپ كاراپ هۆرًىًىِىش هارىۋاتتا ئىِزاپ ياتلاىئاـزىم ئاپىِىش ۋە‬ ‫‪30‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بْراى ئۈچۇپ تۇرـاى ئۆي ئىچى ‪ ...‬كاساى‬ ‫كۇپ‪-‬كۇرۇق ‪ .......................‬ئۇيذاكتا ظىش ئەَ ئاۋاْ يىهە كىلعىش‬ ‫؟>>‬ ‫بۇ ظۇئاْ ئْتتۇرىفا كۇيۇلىؽى بىلەى تەَ ئْكۇـۇچىلىزىو بەط‪-‬بەظتە جاۋاپ بىزىؽلا‬ ‫ئالذىزىذى‪:‬‬ ‫___نەى دەرَاْ چاي كايًىتاتتىو‪...‬‬ ‫___ نەى ئْخؽىتىپ لەـهەى ئەتوەى بْالتتىو‪....‬‬ ‫___نەى ئاپانفا جاپا ظالهاي باسارـا چىلىپ ئاؼپۇسۇلذىٌ تاناكلىًاتتىو‪......‬‬ ‫‪........................................................‬‬ ‫جاۋابالر كايًاپ هەتتى‪ .‬بەسىلىزى ئۆسهۈچىٌە تايىًىؾ يۇكتىعىذىٌ ظۆسلىعە‬ ‫بەسىلىزى چاكچاكلا ئاياليذۇرۇپ ظاۋاكذاؼلىزىًى هۈلذۇرەتتى ‪..‬‬ ‫نەى جىذدى كىياپەتتە تۇيۇكعىش تْۋلىذىو‪:‬‬ ‫___ئاپال چاتاق بْلذى‪!!...................................‬‬ ‫ظْراؼتى‬ ‫‪:‬‬ ‫ئْكۇـۇچىالر َەيزاى كىلىؽتى ۋە‬ ‫__ يىهە بْلذى نۇئەللىو ؟‬ ‫__ئاپاُالر بْاللهاي كالذى!!‬ ‫ئْكۇـۇچىالر يىهە دىهەهچى بْلفىًىهًى دەناللىللا ئْيالپ يىتەلهىٌەچوە پاراكلىًە‬ ‫كالذى‬ ‫‪:‬‬ ‫هۈلۈؼتى ‪،‬ؼۇئارىذا ئالذىًلى رەتتە ئْلتۇرىذىفاى بىز كىش ظْراپ‬ ‫___ نۇ ئەللىو ‪،‬ئەًەر بىشيىّ ئْريىهىشدا ظىش بْلفاى بْلعىِىش ئەَ ئاۋاْ يىهە‬ ‫كىالتتىِىش؟‬ ‫َەنهەيلەى جىو بْلْؼتى ‪ .‬نەى ئىچىهذە خۇػ بْلذۇم ‪ ،‬ئۇ كىشيىّ ظۇئالى نىًىّ‬ ‫‪31‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇالريى يىتەهلىؽىهٌە ياخؽى پۇرظەت بەرًەى ئىذى‪.‬‬ ‫__نەى ئەَ ئاۋاْ هارۋاتتا ئىِزاپ ياتلاى ئاپانًىّ يىًىفا بىزىپ ئۇيىّ َالىذىٌ‬ ‫خەۋەردار بْالتتىو ‪،‬ئاناْ بار ئۇيى دّختۇرخايىفا ئىلىپ باراتتىو‪.............‬‬ ‫ئەظلىذە دەرىعتە ئْكۇـۇچىالريى هۆپ ئايالىش كىلىؽلا يىتەهلەيتىو ‪،‬ئەنها بۇ كىتىو‬ ‫بەن هۆپ ظۆسلەپ هەتتىو ‪ ،‬ظۆسلەپ بْلْپ كارىعام ئْكۇـۇچىالريىّ سّر‬ ‫هۆپچىلىوىًىّ يۈسىذە بىزخىل خىجىللىم ئەهىغ ئىتىپتۇراتتى‪.‬‬

‫دەرۋەكە ئۇالريىّ جاۋابلىزىًى خاتا دىيىؽوە بْلهايتى ‪،‬چۈيوى ئۇالر باال ‪،‬ئۇالر‬ ‫ئۈًەيٌۈچى ‪ .‬ئەنها ئەنەلىيەت ؼۇهى بىشيىّ بالىلىزىهىش دەْ ئىًعاى ئۈچۈى ئەَ‬ ‫هىزەهلىى بْلفاى تەربىيىًى ‪ ،‬يەيى نۇَەببەت تەربىيىعىًى ئۈًىًىؽتىٌ‬ ‫‪،‬يىتىلذۇرۇؼتىٌ چەتتە كىلىۋاتىذۇ‪.‬‬ ‫بىشدە يەيىال نۇتلەق هۆپ ظايذىوى ئاتا‪-‬ئايىالرپەرسەيتىًى بىلىؾ بىلەى تەربىيىلەػ‬ ‫ئۇكۇنىًى ئايزىيالهاي يۇرنەهتە‪.‬‬ ‫بىشيىّ ئەيئەيىۋى باال تەربىيىلەػ دەظتۇرلىزىهىشدە بالىالرـا ظەنىهيەت تەربىيىعى‬ ‫ئىًتايىٌ ياخؽى بىزىلەتتى‪...‬‬ ‫هىؽىلىزىهىش نۇَەببەتلىى ‪،‬ظەنىهى يىتىلەتتى ‪،‬يۇنۇط تۇيفۇظىهۈچلۇن‬ ‫ئىذى ‪..‬ئاتا‪-‬ئايا نۇكەددەط ئۇكۇم ئىذى‪...‬‬ ‫ئەيتاۋۇر َاسىز بۇخىل ئىًعايى ًۈسەْ خىعلەتلەر ظۇظلىؽىپ ناُهاكتا‪.‬‬ ‫ئۇكۇنالريى ئايچە هۆپ تەهىتلىهەيذىفاى سانايالردا‬ ‫بىش نەدەيىيەت _ سانايىۋىيلم دىٌەى‬ ‫دەْ َاسىز پۇتوۇْ يەرؼارى نائارىپىذا تەهىتلىًىۋاتلاى ظەنىهىيلووە تۇيۇيۇپ‬ ‫ياؼايتۇق ‪،‬ئەنذىچۇ دۇييادىوى يۇرـۇى نىللەتلەر بۇ َەكتە ئۆسلىزىًى تەربىيىلەؼًى‬ ‫‪32‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫هۈچەيتىۋاتلاى دەۋردە بۇ خىعلەتلىزىهىشدىٌ ياتالؼلىلى تۇردۇق!‬ ‫هۆسئالىذنىشدىوى ئەنذىال تىلى چىللاى پەرسەتلىزىهىش بىشيى ئالذىيااليذىفاى‬ ‫ظەۋىيىذە ‹‹ كۇيهىچى ›› بْلْپ يىتىلىپ بْلىذىفاى بْلْپ هەتتى!‬ ‫ظەنىهىيلىى ‪ ،‬ظەبىيلىى تۇيفۇلىزىذىٌ ظۆسئىچىؾتەط ‪.‬‬ ‫بىشيىّ تۇرنۇػ رىتىهىهىش ؼۇيچىلىى تىش بْلْپ هەتتىهۇ ‪،‬بالىلىزنىش بىلەىبىزدەم‬ ‫َاْ‪-‬نۇَ بْلفىذەن ۋاكتىهىش راظتىًال ئىؽىًهەنذۇ؟‬ ‫ظىش بالىِىشـا بەرًەى ۋەدىِىشًە ئىشچىل ئەنەْ كىلىپ هىلىۋاتانعىش؟‬ ‫ئۇ ظىشدىٌ هۆُلىذىوى ظۇئالالريى ظْراؼلا جۇرئەت كىالالنذۇ ؟‬ ‫ئەًەر بىزهۈيى بالىِىش ظىشدىٌ جىًعىيەتوە ئائىت بىز نەظىلىًى ظْراپ كالعا‬ ‫‪،‬كايذاق كىلىعىش؟‬ ‫‪............................‬‬ ‫ئاتا‪-‬ئايا بالىًىّ باؼپاياَى بْلْپالكالهاي ‪،‬ئۇيىّ يلىٌ ظىزدىؽى بْلىؽى هىزەن ‪.‬‬ ‫بالىلىزىهىش ئۆسىذە نەظئۇلىيەت تۇيفۇظىًى يىتىلذۇرۇؼوە ئىِتىياجلىم ‪.‬‬ ‫نەظئۇلىيەت ‪ -‬نۇَەببەت ئۇرۇكىذىٌ يىتىلىذۇ‪ .‬ئۇيذاكتا بالىًىّ دىلىفا نۇَەببەت‬ ‫ئۇرۇكىًى هىو ظالىذۇ ؟‬ ‫‪ 2007 -‬يىل ‪- 26‬ئاۋـۇظت ‪.‬ـۇلجا‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2727&keyword‬‬

‫‪33‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بۇددا دىًى‬

‫هۆپىًچىهىش ئىعالم دىًذىٌ باؼلا دىًالردىٌ خىزىعتىياى دىًى َەكلىذە ئاس‪-‬تْال‬ ‫نەلۇناتالرـا ئىٌە ‪ .‬نەى دۇييادىوى ئۈچ چَْ دىًًىّ بىزى دەپكارىلىپ هىلىۋاتلاى‬ ‫سىيىًى يْق دەپ ئْيالپ‬ ‫بۇدداٍ دىًى َەكلىذە ئاس‪-‬تْال تْيۇؼلا ئىٌە بْلْپ كۇيۇؼًىّ‬ ‫ئۆسۆنچە بۇ تېهىًى تەييارالپ كْيذۇم‪.‬‬

‫بۇدداٍ دىًى نىالدىذىٌ ئاۋاللى ‪ -6‬ئەظىزدە َىًذىعتايذا بارلىللا هەلٌەى‪.‬‬ ‫بۈًۈيٌە كەدەر ‪2600‬يىلذىٌ هۆپەرەن تارىخلا ئىٌە‪.‬‬ ‫َەكىلەت‪ ،‬ظەنۇدىيە‬ ‫)‬ ‫دەظلەپوى بۇددا دىًىًىّ ئەكىذىعىًى دەَوە ظەتيە (ئاسابلىم‬ ‫ظەتيە (نۇجەظعەم َەكىلەت)‪،‬يىزۇدە ظەتيە(خاتىهە َەكىلەت)‪،‬نارًە‬ ‫ظەتيە(نارًە َەكىلەت)دىٌ ئىبارەت تۆت ظەتيە ‪،‬يەيى تۆت «َەكىلەت» هە‬ ‫يىفىًچاكالؼلا بْلىذۇ‪.‬‬ ‫نىالدىيىًىّ دەظلەپوى ئىووى ئەظېزىذە بۇددا دىًىذا نەَايەيە ۋە َىًەيايە دىٌ‬ ‫ئىبارەت ئىووى چَْ نەسَەپ بارلىللا هەلذى‪.‬‬ ‫بۇ يەردىوى «يايە» يىّ نەيىعى بْلعا «ئۆتۆػ» ‪«،‬تْؼۇػ» بْلىذۇ‪ .‬ئۇالريى ّ‬ ‫ئاظاظلىم پەركى نۇيذاق‪:‬‬ ‫َىًەيايە بۇددسىهى ظاهيانۇيىًىّ ۋەظىيىتىٌە كاتتىم ئەنەْ كىلىذۇ‪.‬ئېتىوىلىم‬ ‫ۋەس‪َ-‬ىوهەتلەرًە كاتتىم ئەنەْ كىلىذۇ ‪ ،‬بۇتلا چْكۇيهايذۇ‪.‬يىزۋايە (هىؽىلىى‬ ‫‪34‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َاياتتىوى ئاساپ‪-‬ئْكۇبەتتىٌ كۇتۇلۇػ) َالەتوە يىتىؽًى تەؼەببۇط كىلىذۇ‪.‬بۇ‬ ‫نەسَەپ ئاظاظىلىلى َىًذىعتايًىّ جەيۇبى ‪،‬ظىزىاليوا‪ ،‬بېزنا‪ ،‬تاياليذ كاتارلىم‬ ‫جايالرـا تاركالفاى‪.‬‬ ‫ناَەيايە بۇددىشىهى بْلعا ظاهيانۇيىًىّ تەلىهاتلىزىًى بىيتلاى َەنذە تۈسەتوەى‪،‬‬ ‫تاتاًاتە (ظاهيانۇيى) يى ئالىي ئىالٍ دەپ َۆرنەتلەيذۇ‪.‬ؼۇيىّ بىلەى بىزًە يەيە‬ ‫بۇتلىهۇ چْكىًىذۇ‪ .‬ئۇالر ‪،‬هىؽىلەر يىزۋايە پەللىعىٌە يىتىپال كالهاي‪،‬باؼلىالردىهۇ‬ ‫َاللىيااليذۇ ‪«،‬بارلىم جايلىلالردىٌ ئْنْنيۈسلۈن َاللىپ هىتەلەيذۇ»دەپ كارايذۇ‪.‬‬ ‫نەَايايە بۇددىشىهى ئاظاظلىلى َىًذىعتايًىّ ؼىهالىي كىعهى ‪،‬ئْتتۇرا ئاظىيا‪،‬‬ ‫جٌُْۇ ‪،‬ياپۇيىيە ‪ ،‬چاۋؼىيەى ۋە هْرىيىلەرًە تاركالفاى‪.‬‬ ‫دۇيياتارىخىفا ئائىت ئْكۇتۇػ ناتېزىياللىزىذىٌ تەيياراليذى‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2744&keyword‬‬

‫ئىللىللىم يەتوۈسۈػ‬ ‫( َىوايە)‬

‫‪35‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئاتا‬

‫ئىؽىوًىّ تۇيۇكعىش ئىچىلىپ نەهتەپ نۇدىزىًىّ هىزىپ هىلؽى بىلەى ‪ ،‬ظىًىپ‬ ‫ئىچىذىوى كايًاق هەيپىيات «تْن نەيبەظىًى ئۈسۋەتوەيذەن» جىههىذە بْلْپ‬ ‫كالذى ‪ .‬ئْكۇتلۇچىًىِهۇ بْر تۇتلاى كْللىزى َاۋا بْؼلۇكىذا بىزَاسا ئىعىلىپ‬ ‫كالذى‪...‬‬ ‫نەهتەپ نۇدىزى بۇ يەردە دەرط ئۆتۆلىۋاتلايلىلىذىٌ خەۋەرظىشنۇ‬ ‫‪،‬ئەيتاۋۇر ئىزىًچەهلىى بىلەى يايچۇكۇدىٌ بىز پارچە كەـەسيى ئالذىذە ئْكۇؼلا‬ ‫باؼلىذى‪:‬‬ ‫_ ئەنەتجاى ‪.‬ئە‬

‫‪ ،‬يۇظۇبجاى ‪.‬خ ‪ ،‬يۇظۇپجاى ‪ .‬ط ‪ ،‬ئايؽٌۈْ‪.....‬‬

‫ئاُلىزالهاي‬ ‫ئىعهى ئاتالفاى ئْكۇـۇچىالر ئْريلىزىذىٌ تۇردىذە ‪،‬يىهە ئىؾ بْلفىًىًى‬ ‫‪،‬بىزدە يەرًە ‪،‬بىزدە ئەتزاپىفا كارىؽىپ ‪.‬بىز‪-‬بىزىٌە تۇنؽۇكلزىًى ئۇؼلۇؼۇپ‬ ‫كارىؽىپ كْيۇؼتى‪.‬‬ ‫ناۋۇ ئىعهى چىللايالر چاكلاى ئاۋۇ ياكلا چىلىپ تىشىلىپ تۇرۇُالر ‪ -‬نۇدىز‬‫ؼۇيذاق دىذىذە ‪ -‬ظىًىپ دىزىشىعىذىٌ ئْكۇتلۇچىالر خىشنەتئىؽخايىعىًىّ‬ ‫ئالذىذىوى ظەيًايى هۆرظەتتى ‪ ،‬ئۇيەردە يەيە بىزنۇيچە ئْكۇـۇچىالر تۇراتتى‪.‬‬ ‫ئْكۇتلۇچىالر ئىؽخايىعى ئالذىذىوى ظەيًاـا ئاالَەسەْ يىٌىزنە‪ -‬ئْتتْسچە‬ ‫ئْكۇـۇچى تىشىلفاى ئىذى ‪،‬ئۇالريى ّ چىزاي ئىپادىلىزىذىٌ ئۆسلىزىًىّ يىهىؽلا بۇ‬ ‫‪36‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪...‬‬ ‫يەرًە ئىلىپ چىلىلفايلىلىذىٌ خەۋەرظىشلىوى بىلىًىپ تۇراتتى‬ ‫نەهتەپ نۇدىزىًىّ يايفۇيذا ظۆسلەؼوەچ ئىفاُالپ يىتىپ هەلٌىًىًى هۆرًەى ئەخالق‬ ‫نۇدىزى ئْكۇـۇچىالريىّ تەرتىپىًى تۈسەؼوە باؼلىذى‪...‬‬ ‫ئايفىچە نۇدىز يىتىپ هەلذىذە ‪ ،‬ئْكۇـۇچىالريىّ ئۈظتى‪-‬بىؽىفا بىزكۇركارىۋىتىپ‬ ‫‪:‬‬ ‫ظۆسباؼلىذى‬ ‫ظىلەريى بۇيەرًە يىفىؽتىوى نەكعەت‪َ ،‬اسىز ‪ xxxx‬ئىذارىعذىوى ظاخاۋەتچى‬‫يْلذاؼالر ظىلەرًە ئْخؽاػ ئائلىعىذە كىيىًچىلىلى بار ئْكۇـۇچىالرـا ئىللللىم‬ ‫يەتوۈسۇػ ئۈچۈى نەهتىۋىهىشًە يىتىپ هەلهەهچى ‪.....‬‬ ‫نۇدىزيىّ ًىپى تىخى تۇًىهەيال ظىًٌاْ بەرًىًىچە ئىووى كارا رەُلىى داال‬ ‫ناؼىًىعى نەهتەپ َْيلىعىفا هىزىپ تْختىذى‪.‬‬ ‫نْدىز ناؼىًىالريىّ ئالذىفا ‪ ،‬ئەخالق نۇدىزى ئىؽخايىعىذا دەرط تەييارلىلى‬ ‫يېشىۋاتلاى ئْكۇتلۇچىالريى چاكىزىؽلا چاپتى‪...‬‬ ‫نْدىز باؼلىم ئْكْتلۇچى‪-‬ئْكۇـۇچىالريىّ كىشـىٌ ئاللىؽلىزى ئىچىذە يْـاى‬ ‫كْرظاكلىم بىزيەچچە ئەر ۋە كاراهۆسئەيًەهلىى ‪،‬بۈدرە چاچلىم بىزيەچچە ئاياْ‬ ‫بىزكايچە يالتىزاق خالتا ۋە هىچىى يەؼىولەريى هۆتۆرًىًىچە هۆپچىلىوًىّئالذىذا‬ ‫ًىشىتخايىًىّ‬ ‫تْختىۋىذى ‪ ،‬فْتۇ ئاپارات هۆتۆرًەى ئْرّق بىزيىٌىت (كارىفايذا بىزەر‬ ‫نۇخبىزىذەن كىالتتى) ئەتزاپتا پىزكىزاؼلا باؼلىذى‪...‬‬ ‫كْرظىلى َەنهذىٌ يْـايزاق ‪ ،‬چىزايىًى چْكۇر باظلاى هىؽى ‪ xxxx‬ئىذارىعىًىّ‬ ‫باؼلىلى بْلعا هىزەن ‪ ،‬ظۆسًە تەهلىپ كىلىًذى ‪ ،‬ؼْخزاق ئْكۇـۇچىالردىٌ‬ ‫بىزيەچچىعى ئۇيىِفا بىزكارىذى ۋە ئاركىذىًال بىز‪-‬بىزىٌە كارىؽىپ تىللىزىًى‬ ‫چىلىزىؽىپ ئۇلٌىزىؽتى‪...‬‬ ‫‪37‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ هىچى دّظتالر‪..‬بۈًۈى بىشيىّ ئىذارىذىوى تاـا‪َ-‬ەدىلىزىِالر‪....‬‬ ‫َىلىلى هىؽىًىّ خىزىلذاپ تۇرۇپ كىلىۋاتلاى ظۆسلىزى« نۇخبىز» يىٌىتًىّ‬ ‫«ئاپال !»دەپ ئۇيلۇن ظۆسىذىٌ تْختاپ كالذى‪.‬‬ ‫_ ناۋۇ هاظاپەتًى هۆرنەنذىفاى!!‪...‬ئۇ كْلىذىوى فْتۇ ئاپاراتًى ئۇياى‪-‬بۇياى ئۆرۆپ‬ ‫جىلى بْلْپ هەتتى _ نۇيۇ هاظاپەت بايانال ظاق ئىذى‪.....‬‬ ‫ئْكۇتلۇچىالر ‪-‬ئْكۇـۇچىالر ‪ ،‬ظاخاۋەتچىلەرَەنهىعى ًۇررىذە «نۇخبىز »يىٌىتًى‬ ‫كْرؼىۋالذى ‪ ،‬نۇخبىز يىٌىت كْلىذىوى بۇسۇق ئاپارىتىًى هۆرظىتىپ‬ ‫چۇؼەيذۇرەتتى‪ ..‬تىزىوپ كىشىزىپ هەتوەى ئىذى‪..‬‬ ‫_نەهتۋىِالردا فْتۇئاپارات يْكهۇ ‪،‬ئىؽلىتىپ تۇرايلى ‪-‬دىذى ئىذارە باؼلىلى‬ ‫نۇدىزـا‪.‬‬ ‫_بىزى بْلذىفاى خىلى ساناى بْلذى بۇسۇلۇپ كالفاى‪...‬‬ ‫_ َەي ناۋۇ دّنىلچىلىلًى هۆرنەنذىفاى ‪،‬كايذاق كىالرنىش ئەنذى ؟‬ ‫‪_ ......‬‬ ‫ظاخاۋەتچىلەر تْپتىٌ چەتوىزەن چىلىؽتى ‪-‬دە ‪ ،‬باػ كْؼْؼْپ بىزيىهىلەريى‬ ‫نەظلىُەتلىؽىۋالفايذىٌ هىيىٌ ‪ ،‬ئىذارە باؼلىلى دىهىلىًى كاتتىم‪-‬كاتتىم كىلىپ‬ ‫كْيذى ۋە‪:‬‬ ‫_ بۈًۈى نۇيۇ فْتۇ ئاپاراتًىّ هاؼىلىعى بىلەى پائالىيتىهىش ئُْۇؼلۇق بْلهاي كالذى‬ ‫‪ ،‬يْلذاؼالر نەظلىُەتلىؽىؾ ئاركىلىم ئەتە ئىلىپ بارناكچى بْلذۇق‪...‬‬ ‫ئۇيىّ ًىپى تىخىتۈًىهەيال ‪،‬هىهذۇر بىزى چاۋان چىلىۋىذى ‪َ،‬ەنهەيلەى كىتىلىپ‬ ‫چالفىلى تۇردى‪ ..‬ظاخاۋەتچىلەر ظْۋـا ‪-‬ظاالنلىزيى هۆتۆرۆؼۇپ ناؼىًىلىزى‬ ‫تەرەپوە نىِىؽتى ‪ ،‬ئاركىذىًال ئْكۇتلۇچىالر ئىؽخايلىزىفا هىزىپ‬ ‫‪38‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫هىتىؽتى ‪..‬تىشىلفاى ئْكۇـۇچىالر نۇئۇدۇلال تەيتەربىيە نەيذايى ذا تْپ ئْيًاۋاتلايالر‬ ‫تەرەپوە كاراپ يۇًۇرۇؼتى‪....‬‬ ‫‪ - 2007‬يىل ‪.‬ظىًتەبىز ـۇلجا‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2946&keyword‬‬

‫‹‹ ئْظهاى تۈرهلىزى ›› َەكلىذە‬ ‫تەييارلىفۇچى ‪:‬ئاتا‬

‫ئْظهاى تۈرهلىزى دىٌەى يام كايذاق هىلىپ چىللاى بۇيىِفا كىشكعىِىش بۇ تارىخى‬ ‫ناتېزىيالًى ئْكۇپ چىلىّ‪:‬‬

‫ئْظهاى تۈرهلىزى هاظپى دىِىشىًىّ ؼەركىي جەيۇبىذىوى خْراظاى ئەتزاپى ذا‬ ‫ياؼايتى ‪،‬هىيىٌ ـەرپوە هۆچۆپ ‪،‬هىچىى ئاظىياـا هىلىپ ‪،‬رۇم ظۇلتايلىلىفا‬ ‫بىلىًفاى‪.‬‬ ‫ئۇالريى ّ ئاتانايى ئەرتْـزۇْ رۇم ظۇلتايلىلى بەرًەى ئايچە چَْ بْلهىفاى ‪،‬ؼەركىي‬ ‫‪39‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫رىو ئىهپېزيىعى بلەى چىٌزىلىًىذىفاى بىزپارچە ظۇيۇرـاْ يەرًە ئىٌە بْلفاى‪.‬‬ ‫ئۇيىّ ئْـلى ئْظهاى تەخىتتە ئْلتۇرـاى نەسًىل (تەخهىًەى‬ ‫‪- 1282~1326‬يىللىزى ) دە نۇظتەكىللىم جاهارالپ ‪،‬سىهىًىًى هېِەيتىپ ‪1326‬‬ ‫يىلى ؼەركىي رىو (ۋىشايتىيە دەپهۇ ئاتىلىذۇ ‪)-‬يئىهپېزيىعىًىّ بۇرظا ؼەَزىًى‬‫ئىؽفاْ كىلىپ ‪،‬پايتەخت كىلفاى‪.‬‬ ‫ئْظهاى تۈرهلىزى تىش ظۈرئەتتە تەرەكلىي كىلىپ كۇدرەت تاپلاى‪.‬‬ ‫‪ - 14‬ئەظىزيىّ هىيىًوى يىزىهىذا‪،‬ئْظهاى تۈرهلىزى ياۋرۇپا كۇرۇكلۇكىفا تاجاۋۇس‬ ‫كىلىؽًى باؼالپ ‪- 1362‬يىلى ئادرىئايۇپۇلًى (تۈرهلەرئۇيى ئەدريە دەپ ئاتىفاى)‬ ‫ئىٌەللەپ پايتەختًى نۇؼۇ يەرًە يۆتوىٌەى‪.‬‬ ‫ئاركىذىٌ فىزاهىيىًىّ ؼەركىي كعهًى ئىٌەللىٌەى‪- 1389.‬يىلى هْظْۋّدا باللاى‬ ‫رايۇيىذىوى َەركايعى دۆلەتلەريىّ بىزلەؼهە ئارنىيىعىًى نەـلۇپ كىلىپ‬ ‫ظىزبىيىًى ئىٌەللىٌەى‪.‬‬ ‫‪ - 1396‬يىلى يىوْپْلذا ياۋرۇپا بىزلەؼهە ئارنىيىعىًىنەـلۇپ كىلىپ باللايًىّ‬ ‫هۆپ كىعىو رايۇيلىزىًى دائىزىعىٌە كىتىۋالفاى‪.‬‬ ‫‪ - 15‬ئەظىزيىّ ئْتتۇرىلىزىذا ئْظهاى تۈرهلىزى ؼەركىي رىهفا َۇجۇم كىلفاى ۋە‬ ‫ؼەركىي رىو ئىهپېزيىعىًىّ پايتەختى هْيىعتايتًىپْلًى ئىٌەللەؼوە هىزىؽوەى‪.‬‬ ‫ئۈچ تەرىپىًى دىِىش ئْراپ تۇرىذىفاى بۇ ؼەَەر يىّ كاتًىؽى كْاليلىم ‪،‬يەرؼەهلى‬ ‫خەتەرلىى ئىذى ‪ - 4،‬ئەظىزدىٌ ‪- 5‬ئەظىزًىچە ‪،‬رىو ئىهپىزاتۇرلىزى ئۇيىّ‬ ‫ئەتزاپىفا ظىپىل ظۇكتۇرـاى ئىذى‪ .‬ـەرپ تەرىپىذە كْػ ظىپىل بْلْپ َاسىزنۇ‬ ‫ئىعتايبۇلذا كەد هۆتىزىپ تۇرناكتا ‪.‬ؼەَەريىّ ظىزتىًى خەيذەن ئْراپ تۇرىذىفاى‬ ‫بْلْپ ‪،‬ئۇيىِفا ؼەَەريى كْـذايذىفاى ئىعتُوانالر كۇؼۇلۇپ ؼەَەر نۇداپىئەظىًى‬ ‫‪40‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ياَايىتى نۇظتەَوەم كىلىۋەتوەى ئىذى‪.‬ئۇيذىٌ باؼلا ؼەَەريىّ ؼىهالىذىوى خالچ‬ ‫كْلتۇكىىًىّ هىزىؾ ئىفىشىفا سەيجىز ئْريى تىلفاى ئىذى‪.‬‬ ‫ئْظهاى تۈرهلىزىًىّ ظۇلتايى نۇَەنهەد ‪ ، 2‬بۇ نۇظتەَوەم كْرـايفا َۇجۇم‬ ‫كىلىؽًى خېلى ئۇساكلىچە تْختاتهىفاى ‪- 1453،‬يىلى ‪،‬ئْظهاى تۈرهلىزى هاالتىيە‬ ‫رايۇيىذىوى ًىًۇيالىم ظْدىٌەرلەر بىلەى هېلىؽپ ‪ً،‬ىًۇيالىلالريىّ بۇيەردەظْدا‬ ‫كىلؾ ئىهتىياسىًى ظاكالپ كىلىؾ ؼەرتى بىلەى بۇيەردىٌ يْْ ئىچىپ ئاخىزى‬ ‫سەيجىزلىى رايۇيًى ئايلىًىپ ئۆتۆپ ‪،‬هْيىعتايتىًىپْْ ؼەَزىًى ئىؽفاْ كىلفاى‬ ‫بەرًەى‬ ‫‪.‬‬ ‫(يانىًى ئىعتايبۇْ دەپ ئۆسًەرتوەى) ۋە ؼەركىي رىو ئىهپېزيىعىٌە خاتىهە‬ ‫ؼۇيىِذىٌ هىيىٌ ئْظهاى تۈرهلىزى پايتەختىًى هْيىعتايتىًىپْلفا (ئىعتايبۇلفا)‬ ‫هۆچۆرۆپ هەلٌەى‪.‬‬ ‫ ‪15‬ئەظىزيىّ هىيىًوى يىزىهىذا ‪ ،‬تۈرهىيە پۈتوۈْ هىچى ئاظىيا ۋە باللاىيىزىو‬‫ئارىلىًى پۇتۇيلەي ئىؽفاْ كىلفاى ‪ .‬يەيە كارا دىِىشيىّ ؼىهالىي كىزـىلىذىوى‬ ‫كىزىو خايلىلىًى ئىؽفاْ كىلفاى(‪- 1475‬يىلى) ‪- 16‬ئەظىزيىّ ‪- 50‬يىللىزىفىچە‬ ‫تۈرهىيە ئارنىيىعى ئاظىيادا تاؼلى هاۋهاس‪ ،‬ئىووى دەريا ۋادىعى ‪ ،‬ظۈرىيە‪،‬پەلەظتىٌ‪،‬‬ ‫نەهوە ‪،‬نەدىًە ۋە ئەرەپ يېزىو ئارىلىًىّ ـەربىي دىِىش كىزـىلىذىوى رايۇيالريى‬ ‫‪،‬ئافزىلىذا نىعىزدىٌ ئالجىزىيىٌىچە بْلفاى هۆپ كىعىو رايۇيالريى ‪،‬ياۋرۇپادا‬ ‫بىلٌىزاديى ئىؽفاْ كىلفاى ‪،‬يەيە َْيٌىزىيىٌە يەچچە كىتىو َۇجۇم كىلىپ ‪،‬ئۇيىّ‬ ‫هۆپ كىعىو سىهىًى ئىؽفاْ كىلفاى ‪- 1547،‬يىلى َْيٌىزىيە يىللىم ئْلپاى‬ ‫تاپؽۇرۇؼلا نەجبۇر بْلفاى‪.‬‬

‫چىلىؽى‬ ‫نەسهۇرتېهىًىّ نەكعىذى ئاظاظلىلى «ئْظهاى تۈرهلىزى» يانىًىّ هىلىپ‬ ‫‪41‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ًۈللەيٌەى‬ ‫ۋە تۇيۇلىؽى َەكلىذە بْلفايلىلى ظەۋەبلىى ئْظهاى تۈرن ئىهپېزيىعىًىّ‬ ‫‪،‬كۇدرەت تاپلاى دەۋرى َەكلىذىال تْختىلىًىذى‪.‬‬ ‫ئْظهاى تۈرن ئىهپىزيىعىهۆپىًچىهىشًە نەلۇم بْلفىًىذەن‪ - 1‬دۇييا ئۇرۇؼى داۋانىذا‬ ‫دۇييا تارىخى ظەًَىعىذىٌ پۇتۇيلەي چۇؼتى ‪،‬خەرىتىذىٌ ئۆچتى‪...‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4678&keyword‬‬

‫كەدىهوى دۇييا ئېًعىولۇپېذىى ئالىهى ‪ -‬ئارىعتْتىل‬ ‫تەييارلىفۇچى ‪ :‬ئاتا‬

‫‪42‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئىًعايىيەت تارىخىذىوى نەؼُۇر ئالىو ئارىعتۇتىل نىالدىذىٌ ئىلٌىزىوى‬ ‫‪- 384‬يىلذىٌ نىالدىذىٌ ئىلٌىزىوى ‪- 322‬يىلىفىچە ياؼىفاى بْلْپ ‪،‬كەدىهلى‬ ‫يۇيايلىم نۇتەپپەهوۇر‪.‬‬ ‫ئۇ دّختۇر ئائېلىعىذىٌ هىلىپ چىللاى بْلْپ ‪ ،‬هىچىوىذە ئەيًى دەۋريى ّ نەرىپەت‬ ‫بۆؼۆهى بْلفاى ئافىًاـا بزىپ ئْكۇـاى‪.‬‬ ‫هىيىٌ ناهۇدۇيىيە پادىؽاَى فىلىپًىّ تەهلىپىٌە ئاظاظەى ؼاَشادە ئالىوعايذىز‬ ‫‪43‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ناهىذۇيىعوى (ئىعوەيذەرسۇللەريەيىٌ) ًە ئْكۇتلۇچىلىللا تەيىًلەيٌەى‪.‬‬ ‫ئْكۇتۇػ َەم‬ ‫بىزكايچە يىلذىٌ هىيىٌ ئافىًاـا كايتىپ هىلىپ ‪ ،‬نەهتەپ ئىچىپ َەم‬ ‫تەتلىلات ‪،‬ئەظەر يىشىؾ بىلەى ؼۇـۇلاليفاى‪.‬‬ ‫ئۇ تەظىغ كىلفاى پەيلەرپەلعەپە ‪ ،‬ظىياظەت ‪ ،‬ئىعتىلىعتىوا‪ ،‬دىئالېوتىوا ‪ ،‬فىشىوا‬ ‫كاتارلىلالريى ئۆسئىچىٌە ئالىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇ يەيە ئالذىًلىالريىّ يەتىجىلىزىًى كىتىزكىًىپ خۇالظىلەپ ‪ ،‬ئەيًىچاـذا نەلۇم‬ ‫ئۆسلەؼتۇرۇپ‬ ‫بْلفاى َەركايعى پەيلەر ئۈظتىذە ئىشدىًىؾ ئىلىپ بارـاى َەنذە ئۇيى‬ ‫هىالظعىى‬ ‫ۋە راۋاجاليذۇرۇپ ‪ ،‬كەدىهوى ساناى دۇيياظىذىوى ئەَ بلىهلىى هىؽىٌە ‪،‬‬ ‫نەدەيىيەتًى نۇهەنهەللەؼتۇرًۇچىٌە ئاياليفاى‪.‬‬ ‫ئۇيىّ ئەظەرلىزى نْْ‪،‬نەسنۇيى هەَ بْلْپ ‪،‬هۆپ كىعهى تاركىلىپ يْكاپ‬ ‫هەتوەى‪َ .‬اسىز‬

‫‪ 47‬پارچە ئەظىزى ظاكلىًىپ كالفاى ‪،‬ئۇالردىٌ‬

‫«فىشىوا»‪«،‬ئېتىوا» ‪« ،‬كۇراْ َەكلىذە» ‪«،‬لًْىوا» ‪ « ،‬ئافىًايىّ ظىياظى‬ ‫تۈسىهى» ‪«،‬ظىياظەت » «نىتافىشىوا»‪« ،‬ؼېئىزىيەتؽۇياظلىم« » ئىعتىلىعتىوا»‬ ‫‪«،‬بْتايىوا» ۋە َايۋاياتالرـا نۇياظىۋەتلىى بىزكايچىلىفاى هىتاپالردۇر‪.‬‬ ‫ئۇ ئەيًى سانايالردىال‪ 50‬يەچچە تۇرلۇن َايۋاياتًى ئْپزاتعىيەكىلىپ ‪،‬سّئۇلۇًىيىًىّ‬ ‫يېِى ظەَىپىعىًى ئاچلاى ‪،‬ئۇيىّ ئەظەرلىزى نەلۇم يۇكتىذىٌئالفايذا بىز كانۇظًى‬ ‫ؼەهىللەيذۇرًەى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4034&keyword‬‬

‫‪44‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َېزاهلىت ‪ ،‬ظْكزات ‪ ،‬دىهۇهزىذ ۋە ئەپالتۇى‬

‫كەدىهوى يۇيايذا ياؼاپ ئۆتوەى نەؼُۇر‬ ‫پەيالظۇپ‪-‬ئالىهالر دىٌ ‪...‬‬ ‫ئاتا تەييارلىذى‬

‫َىزاهلىت‬

‫َىزاهلىتًىّ ياؼىفاى دەۋرى م‪.‬ئى ‪- 6‬ئەظىزيىّ ئاخىزىذىٌ م ئى ‪- 5‬ئەظىزلەر‬ ‫دائىزىعىذە‪.‬‬ ‫يۇيايىًىّ ناتېزىيالىعتىى پەيالظۇپى ‪،‬ئۇ ظاددا دىئالېوتىوا ئىذىيىعىًى ئْتتۇرىفا‬ ‫كْيۇپ ‪،‬هائىًاتًىّ نەيبەظى ئْت ‪ ،‬هائىًاتًى ئىالٍ ياراتلاى ئەنەط ‪،‬ئۇ ئْتًىّ‬ ‫ئۆچۆپ تۇرىذۇ‬ ‫ئۆسًىزىؽىذىٌ ؼەهىللەيٌەى ‪.‬ئْت كايۇيىيەت بْيىچە هۆيۆپ تۇرىذۇ ‪،‬‬ ‫دەپ كارايذۇ‪.‬‬ ‫كىلىذۇ‬ ‫‪:‬‬ ‫ئۇ نۇيذاق تەنعىل‬ ‫« ئادەم ئْخؽاػ بىز ئىلىًفا ئىووى كىتىو چۇؼەلهەيذۇ ‪ ،‬چۈيوى ئىلىٌ ظۇ َاناى‬ ‫‪45‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىلٌىزىلەپ تۇرىذۇ‪ » .‬ئۇ بۇتەنعىل ئاركىلىم َەنهە ئۆسًىزىپ تۇرىذۇ ‪ ،‬ؼەيئىلەر‬ ‫ئۈسلۈهعىش تەرەكلىي كىلىپ تۇرىذۇ دىٌەى هۆسكارىؽىًى ئىعپاتاليذۇ‪.‬‬ ‫ئۇ يەيە « دۇييا ئۆس‪-‬ئارا باـاليفاى بىز ظىعتېهاؼەيئىلەريىّ ئۆسئارا باـلىًىؽى ۋە‬ ‫ئۆسًىزىؽىذىٌ كارىهۇ‪-‬كارؼىلىلًىّ بىزلىوى ۋەهۈرەػ كائىذىعىًى هۆرىۋالفىلى‬ ‫بْلىذۇ » دەپ كارايذۇ‪.‬‬ ‫دىهۇهزىت‬

‫دىهۇهزىتًىّ ياؼىفاى دەۋرى م ئى ‪- 460‬يىلىذىٌ م ئى ‪- 370‬يىلىفىچە‬ ‫(تەخهىًەى )‬ ‫كەدىهوى يۇيايًىّ نەؼُۇر ناتېزىيالىعتىى پەيالظۇپى ‪.‬ئاتۇم يەسەرىيىعىًىّ‬ ‫ئاظاظچىلىزىذىٌ بىزى‪.‬‬ ‫كانۇظچى تەبىئىي پەى ئالىهى‪.‬‬ ‫ئۇ هىچىى چاـلىزىذىٌ باؼالپال ـەيزەت‪-‬ؼىجائەت بىلەى بىلىو تەتلىم كىلفاى‪.‬ئۇ‬ ‫َەكىلەت ئۈظتىذە ئىشدىًىؾ ۋە نۇَاهىهە يۇرًۇسۇػ ئۈچۈى تەبىئەتًى ناتېزىياْ‬ ‫تْپالػ باـُىعىفا ئاياليذۇرناكچى بْلفاى‪.‬‬ ‫‪ 60‬پارچىذىٌ ئارتۇق نۇَاهىهە‬ ‫ئۇ َاياتىذا ئەيًى چاـذىوى بلىو دائىزىعىٌە ئاالكىذار‬ ‫ئەظىزى ياسـاى‪.‬‬ ‫ئۇ‪ -‬ئاتۇم ئەَ هىچىى ‪،‬ئاجزاتلىلى بْلهايذىفاى ظايى چەهعىش بْلفاى ناددىي‬ ‫سەررىچىذىٌ ئىبارەت ‪،‬ئاتۇم ظۈپەت جەَەتتىٌئْخؽاػ بْلىذۇ ‪،‬پەكەت ؼەهىل ۋە‬

‫‪46‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْرّى‪-‬تەرتىپ جەَەتتىٌ پەرىللىم بْلىذۇ ‪،‬دەيذۇ‪.‬‬ ‫ئۇ يەيە ئاتۇم نەٌُۇلۇن َەرهەتتىوى ناددا دەپ كارايذۇ‪.‬ئۇ ئاتۇنًىّ بىزىوىؽىذىٌ‬ ‫جىعىو پەيذا بْلىذۇ ‪،‬جىعىهًىّ يْكىلىؽى بْلعا ئاتۇنذىٌ ئايزىلفايلىلًىّ‬ ‫يەتىًجىعى دەپ كارايذۇ‪.‬‬ ‫ئۇ يەيە نۇيذاق هۆسكاراؼًى ئْتتۇرىفا كْيفاى‪َ «:‬ەركايذاق يەرظە يْكلۇكتىٌ بارلىللا‬ ‫هەلهەيذۇ ‪َ،‬ەم يْكالفايذىٌ هىيىٌ كايتا كايتىپ هەلهەيذۇ »‬

‫ظْكزات‬

‫ظْكزات كەدىهوى يۇيايًىّ نەؼُۇر پەيالظۇپى‪.‬‬ ‫ئۇ ئافىًا ؼەَزى ئەتزاپى ذىوى بىز َەيوەلتاراػ ئائىلىعىذە دۇيياـا هەلٌەى‪ ،‬ياػ‬ ‫نەسًىلىذە ئۈچ كىتىو جەٌُە كاتًاؼلاى ‪ .40‬يىؽذىٌ باؼالپ داُم چىلىزىؽلا‬ ‫باؼلىفاى َەنذە ‪500‬هىؽىلىى هىِەؼوە هىزًەى‪.‬‬ ‫م ئى ‪- 399‬يىلى ظۇكزات «دۆلەت ئىتىلاد كىلىذىفاى دىًفا َۆرنەت كىلهىفاى ۋە‬ ‫باؼلا ئىالًَى تەرـىپ كىلفاى ‪،‬ياؼالريى بۇلفىفاى » دىٌەى جىًايەت بىلەى ئۆلۆنٌە‬ ‫َۆهۆم كىلىًفاى ‪،‬ئۇ كانالفايذىٌ هىيىٌ ئۇيىّ دّظتلىزى ًۇيذىپاياريى ظىتىۋىلىپ‬ ‫‪،‬ئۇيىّ كىچىپ هىتىؽىٌە ؼارائىت يارىتىپ بەرًەى بْلعىهۇ ‪،‬ئۇ دۆلەت كايۇيىفا‬ ‫ئەنەْ كىلىؽًى راۋاهۆرۆپ كاچهىفاى ‪..‬ئاخىزىذا سەَەر ئىچۇرۇلۇپ ‪ 70‬يىؽىذا كاسا‬

‫‪47‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تاپلاى‪.‬‬ ‫ظْكزات َاياتىذا َىچلايذاق ئەظەر ياسنىفاى ئەنها ئۇيىّ تەظىزى ئىًتايىٌ سّر‬ ‫بْلفاى‪.‬‬ ‫ئۇ تەبىئەت دۇيياظىذىوى ؼەيئىلەريىّ كايذاق بْلىؽىًى ئىالٍ ئْرۇيالؼتۇرۇپ بْلفاى‬ ‫‪،‬ئۇيى كايتا تەتلىم كىلىؾ ئىالًَى هۆسًە ئىلهاظلىم دەپ‪ ،‬كاراپ بارلىم سىًُى‬ ‫هۈچىًى ئىېوا‪-‬ئەخالق نەظىلىعىًى تەتلىم كىلىؽلا كاراتلاى‪.‬‬ ‫ظْكزات « بىلىو بىلەى ئەخالكًى بىزلەؼتۇرۇػ»تەلىهاتىًى ئْتتۇرىفا كْيفاى ‪،‬ئۇ‬ ‫ًۈسەْ ئەخالق بىلىهًى نەيبەكىلىذۇ ‪ ،‬ئۆسىًىّ بىلىهىذىٌ ًۇنايلىًىؽتىٌ باؼاليفاى‬ ‫ئۆسىًى بىلىؾ ًۈسەْ ئەخالكًى يارىتىؽًىّ باؼلىًىؽى ‪،‬دەيذۇ‪.‬‬ ‫ئۇ دائىو ‪ «:‬نەى ئۆسەنًىّ َىچًىهىًى بىلهەيذىفايلىلىهًى بىلىهەى» دىيىؽًى‬ ‫ئىفىشدىٌ چۇؼۇرنەيذىوەى!‬ ‫ئۇ ياۋرۇپا ئىذىيە تەرەكلىياتى تارىخىفا ئىًتايىٌ سّر تەظىز هۆرظەتوەى‪.‬‬ ‫ظْكزات ظىياظى جەَەتتە َەرظاَە ‪َ-‬ەرهەظىپتىٌ تارتىپ دۆلەت‬ ‫َاهىهىيىتىٌىچە َەنهىًىّ تەربىيلىًىؾ هىزەهلىوىًى ‪،‬دۆلەتًى بىلىهلىى ۋە‬ ‫ئېلتىذارلىم هىؽىلەريىّ ئىذارە كىلىؽًى تەؼەببۇطكىلىذۇ‪.‬بىزاق ‪،‬چەن تارتىؾ‬ ‫ظايالم كايۇيى بۇيىچە يْلفا كْيْلفاى دىهۇهىزاتىيە تۈسۈنىٌە كارؼى تۇرىذۇ‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4114&keyword‬‬

‫‪48‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫داۋىًوىًىّ « ئەَ ئاخىزكى هەچلىى ـىشا » يانلىم‬ ‫نەؼُۇر ئەظىزى َەكلىذە‬ ‫تەييارلىفۇچى ‪ :‬ئاتا‬

‫بۇ داۋىًوى( داۋىًچ) يىّ ئىتالىيە نىاليذىوى نۇكەددەط نارىيە نۇياظتىزىًىّ‬ ‫ئاؼخايىعىفا ظىشىپ بەرًەى تام رەظىهى بْلْپ ‪- 1495 ،‬يىلىذىٌ‬ ‫‪- 1498‬يىلىفىچە ئىجاد كىلىًفاى‪ ،‬هۆلىهى تەخهىًەى ‪42‬هىۋادىزات نىتىز هىلىذۇ‪.‬‬ ‫بۇ رەظىهذە ئىيعا‪12‬نۇرىتى بىلەى هەچلىى ـىشاـا ئْلتۇرـاى چاـذا‪ ‹‹ :‬ظىلەريىّ‬ ‫‪49‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئاراُالردا بىزەيلەى ناُا ظاتلۇيلۇق كىلهاكچى » دىٌەيذىٌ هىيىًوى هۆسيى‬ ‫يۇنۇپ‪-‬ئاچلۇچە بْلفاى ئارىلىلتىوى هەيپىيات نەيشىزىعى تەظۋېزلەيٌەى‪.‬‬ ‫رەظىهذە ئۈچ ئادەم بىز ًۇرۇپ كىلىًفاى ‪ .‬ئْ تەرەپ بىؽىذا ئْلتۇرـاى ئۈچ ئادەم‬ ‫ئۆس‪-‬ئارا ـۇلفۇال كىلىؽىۋاتلايذەن ‪،‬يايذا ئْلتۇرـاىًۇرۇپپىذىوى بىز هىؽى ئىووى‬ ‫كْلى بىلەى هۆهزىوىًى تۇتۇپ ئْلتۇرـاى‪ ،‬بىزهىؽى ئىووى كْلىًى ظْسـاى ‪..‬ئۇال‬ ‫َەم َاَ ‪-‬تاَ كالفاى َەم هۆُلىذە ئۆسىًىّ پاهلىلىًى ئىپادىلىٌەى‪.‬‬ ‫ئۇالريى ّ ئىچىذىوى‬ ‫ظْْ تەرەپًىّ بىؽىذا ئْلتۇرـاى ئۈچ هىؽى ئىيعاـا يۈسلەيٌەى‪،‬‬ ‫ياػ بىزى ئْريى ذىٌ تۇرۇپ ‪،‬ئەَۋالًىّ تەرەكلىياتىًى بىلىذىفايذەن‪،‬‬ ‫ئْتتۇرىذىوىعىًىّ هۆسلىزى چەهچەيٌەى‪ ،‬رَّى َالىتىذە ئىًتايىٌ َەيزايلىم‬ ‫ئەهىغ ئەتوەى‪....‬‬ ‫ظْْ تەرەپتە ئْتتۇرۇرىفا كاراپ ئْلتۇرـاى ئۈچ هىؽىًىّ چەتتەئْلتۇرـىًى ئْريى ذىٌ‬ ‫ظەهزەپ تۇرۇپ هەتوەى ‪ ،‬هەيپىياتى جۇؼلۇى بْلْپ ‪،‬كْلىفا ۋىلوا‬ ‫ئىلىۋالفاى‪(..‬ئۇيىّ ئىعهى پىتىز بْلْپ ‪،‬ئىياظًىّ چَْ ؼاًىزتى )‪...‬ئۇالريى ّ‬ ‫ئْتتۇرىعىذا ئْلتۇرـىًى يۇدا بْلْپ ‪،‬ئۇيىّ چىزايى تەؼۋىؽلەيٌەى ‪ ،‬هۆسلىزى‬ ‫خۇيۇن‪ ..‬بىزاق ئَْ كْلىذا ئىيعاـا ظاتلۇيلۇق كىلفايذا ئېزىؽوەى‪ 30‬تەٌُە‬ ‫كاچىاليفاى َەنيايًى چىّ تۇتۇۋالفايلىلى ئىپادىلەيٌەى‪..‬‬ ‫داۋىًوى بۇ ئەظىزىذە ئىًتايىٌ پىؽلاى تەظەۋۋۇر هۈچى ۋە تىخًىوىعى ئاركىلىم‬ ‫َەربىز ئادەنًىّ هۆُلىذىوىًى ئۇالريى ّ كىياپىتى بىلەى سىچ بىزلەؼتۇرۇپ هەم‬ ‫هۇتىعىش ئىپادىلەپ بەرًەى‪.‬‬‫ئىيتىؽالرـا كارىفايذا ئەيًى ۋاكىتتا داۋىًوى يۇدادەن رەسىل ئادەنًىّ كىياپىتىًى ۋە‬ ‫رَّى َالىتذىوى ئۆسًىزىؽًىّ چىزايىذا ئىپادىلىًىؽىًى دەْ ظۈرەتلەپ بىزىؾ‬ ‫‪50‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۈچۈى ‪ ،‬ؼەَەر ظىزتىذىوى ئىجذىهائى هەيپىياتى ياچار ‪ ،‬ئْـزى ‪ -‬لۇهچەهلەر‬ ‫تْپالؼلاى بىز رايۇيذا بىزيىل هۈسىتىؾ بىلەى ؼۇـۇلاليفاى ئىوەى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4028&keyword‬‬

‫‹‹ نىِبىز هېچە ›› َىوايىلىزى َەكلىذە‬ ‫تەييارلىفۇچى ‪ :‬ئاتا‬

‫‪51‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫‹‹ نىِبىز هېچە ›› يىّ يەيە بىز يانى « ئەلف لەيلە ۋە لەيلە » بْلْپ دۇيياـا نەؼُۇر‬ ‫ئەرەپ خەلم َىوايىلەر تْپلىهى‪.‬‬ ‫رىۋايەت كىلىًىؽىچە كەدىهلى سانايذا چىٌ (جٌُْۇ) بىلەى َىًذىعتاى ئارىلىلىذا‬ ‫ظاظاى دىٌەى بىزدۆلەت بْلْپ ظاظاى دۆلىتىًىّ ؼاَى ؼاَزىيار ئىوەى‪ .‬ئۇيىّ‬ ‫خايىؽى باؼلىالربىلەى بۇسۇكچىلىم كىلفاچلا ئۇيىّ ئىًتايىٌ ئاچچىلى‬ ‫هىلىپ‪،‬خايىؽىًى كەتلە كىلىپتۇ‪ .‬ؼۇيىِذىٌ هىيىٌ ئۇ ئاياْ ساتىفا كەتئى‬ ‫ئىؽەيهەيذىفاى بْپتۇ ۋە َەرهۈيى بىز كىشيى ئەنىزىٌە ئىلىپ ئىووىًچى هۈيى‬

‫‪52‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظەَەردە ئۆلۆم جاساظى بىزىپتۇ‪ .‬يۇرـۇى بىٌۇيا كىشالر ؼۇيذاق ئۆلۆپ هىتىپتۇ‪ ،‬باػ‬ ‫ۋەسىزيىّ كىشى ؼەَزىشاد ياَايىتى ئەكىللىم بْلْپ ئۇ پادىؽاًَىّ بۇ كىلهىؽىًى‬ ‫تْظْپ ‪،‬بىٌۇيا كىشالريى كۇتۇلذۇرۇػ ئۈچۈى ‪،‬پادىؽاـا ياتلىم بْلْپتۇ‪..‬ئۇ تْي‬ ‫هىچىعى پادىؽاَلا بىز َىوايەئىيتىپ بىزىپتۇ‪َ...‬ىوايە ئىًتايىٌ كىشىم بْلۇپ تاَ‬ ‫ئاتلايذىهۇ تۇًىهەپتۇ‪.‬پادىؽاٍ بۇ َىوايىًىّ داۋانىفا بەن كىشىللايلىلى ئۈچۈى ئۇيى‬ ‫َايات كالذۇرۇپتۇ‪...‬‬ ‫نايا ؼۇيذاق كىلىپ ؼەَزىشاد ئۇظتلىم بىلەى َىوايە ئىيتىپ‪ 1001‬هىچىًى تاَ‬ ‫ئاتلۇسۇپتۇ‪ ،‬بۇ جەريايذا پادىؽاٍ بۇ َىوايىلەردىوى تۇرلۇن كىعهەتلەر ۋە‬ ‫َىوهەتلەردىٌ تەظىزلىًىپكاتىللىم يىيىتىذىٌ يىًىپتۇ ۋە ؼەَزىشاد بىلەى نەٌُۇلۇن‬ ‫بەخىتوە كەدەم كْيۇپتۇ‪.....‬‬ ‫*‬

‫******‬

‫*******‬

‫******‬

‫ئْتتۇرا‪-‬يىلىٌ‬ ‫‹‹ نىّ بىز هېچە» ئەنەلىيەتتە بىز ياسـۇچىًىّ ئەظىزى ئەنەط ‪ ،‬ئْ‬ ‫ؼەرىلتىوى هەَ هْچا ظەيئەتوارلىزى ‪ ،‬ئەدىبلەرۋە ئالىهالر بىزيەچچە يۈس يىل‬ ‫نابەيًىذە تْپالپ ‪،‬تالالپ ۋە پىؽؽىلالپ ئىؽلەپ پۇتوۇسًەى‪ ،‬ئۇ بۇرايۇيذىوىهەَ‬ ‫ئەرەپ خەلم ‪،‬پارىغ خەللى ئەكىل ‪-‬پاراظىتىًىّ جەۋَىزى‪.‬‬ ‫«نىّ بىزهېچە » ئەپعايە‪-‬رىۋايەت ‪ ،‬نەظەْ‪،‬بالىالر چۆچەهلىزى ‪ ،‬نۇَەببەت‬ ‫َىوايىلىزى‪ ،‬ئْردىذىوى كىشىلارلىم ئىؽالر ۋە دىِىش تەۋەهوۇلچىلىزىًىّ خەتەرلىى‬ ‫‪-‬ئاجايىپ ظەسًۇرەؼتىلىزى كاتارلىلالريى ئۆسئىچىٌە ئالىذۇ‪.‬‬

‫‪53‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫هىتاپتىوى ؼەخىعلەريىّ ئۆسئىچٌە ئالهايذىفىًى يْق‪ ،‬پەرىشات‪ ،‬پادىؽاٍ ‪،‬ۋەسىز‪،‬‬ ‫باي ظْدىٌەر‪ ،‬ئاۋام خەلللەر‪ ،‬خىلهۇخىل ئىلىهالر‪ ،‬ئْتتۇرا ئەظىزدىوى ئەرەپ‬ ‫ئىجذىهائىي تۇرنۇؼىًىّ َەرتەرەپلىزىًى ئۆسئىچىٌە ئالفاى بْلْپ ‪ ،‬ئەرەبلەريىّ‬ ‫تارىخ ‪ ،‬نەدەيىيەت‪ ،‬دىٌ‪ ،‬تىل‪ ،‬ظەيئەت‬ ‫ئېتًًْزافىيە كاتارلىم هۆپ نەسنۇيذىوى تەتلىم كىلىؽتىوى كىههەتلىى ناتېزىياْ‬ ‫َىعابلىًىذۇ‪.‬‬

‫َىوايىلەريىّ نەيبەظى جەَەتتىٌ نۇيذاق ئۈچ جەَەتًى ئۆسئىچىٌە ئالىذۇ‪:‬‬ ‫‪1.‬پىزېععىيە ۋە َىًذىعتاى‬ ‫‪2.‬باـذاديى نەرهەس كىلفاى ئابباط خايذايلىلى (‪ ) 750- 1258‬دەۋرىذە تاركالفاى‬ ‫َىوايىلەر‬ ‫‪ 3.‬نىعىز نەنلۈن خايىذايلىلى دەۋرىذىوى (‪) 1517- 1250‬تاركالفاى َىوايىلەر‪.‬‬

‫‹‹ نىّ بىز هېچە ›› يىّ ئەدەبىي ئۇظلۇبى رّنايتىشىهًى ئاظاط كىلفاى بْلْپېرئاْ‬ ‫تەرهىپ بىلەى خىيالى تەرهىپًى ئْرًايىى بىزلەؼتۇرۇپ خەلم ئىفىش ئەدەبىياتى‬ ‫بەدىئىي ئاالَىذىلىوىًى ًەۋدىلەيذۇرۇپ‪،‬ئەرەپ خەلم ئەدەبىياتىًىّ يْلىًى ئىچىپ‬ ‫بەرًەى‪.‬‬ ‫‪ - 18‬ئەظىزيىّ باؼلىزىذا فىزايعۇسالر «نىّ بىز هېچە»يى فىزايعۇسچىفا تەرجىهە‬ ‫كىلىپ سىل‪-‬سىلە پەيذا كىلفاى‪.‬ياۋرۇپادىوى يۇرـۇى تىلالرـا تەرجىهە كىلىًىپ‬ ‫ؼۆَزەت كاسايفاى‪- 20 .‬ئەظىزيىّ باؼلىزىذا جٌُْۇـا تاركالفاى ‪.‬‬

‫‪54‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫_________‬ ‫دۇيياتارىخىفا ئائېت ناتېزىيالالردىٌ پايذىلىًىلذى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3759&keyword‬‬

‫دىيارىهىشدىوى «جٌُْۇ بْيىچە ئەَ»لەريى بېلىۋىلىّ‬ ‫****‬

‫‪ . 1‬جٌُْۇدىوى ئەَ چَْ ئاپتۇيۇم ئْبالظت ‪ -‬بايىًفۇلىٌ نۇُفۇْ ئاپتۇيۇم‬ ‫ئْبالظتى ‪ .‬يەرهۆلىهى ‪471‬نىّ هۋادىزات هلۇنىتېزبْلْپ ‪،‬بىزؼەَەر ‪،‬ظەهوىش‬ ‫ياَىيە كارايذۇ‪.‬‬

‫‪ 337‬نىّ‬ ‫‪ . 2‬جٌُْۇدىوى ئەَ چَْ كۇنلۇق _ تەهلىهاهاى كۇنلۇكى ‪،‬ئْنۇنى هۆلىهى‬ ‫‪ 600‬هىۋادىزات هىلۇنىتىز‪.‬‬

‫‪ . 3‬جۇٌُْدىوى ئەَ ئۇسۇى ئىچوى دەريا‪ -‬تارىو دەرياظى ‪،‬تەهلىهاهاى كۇنلۇكىًى‬

‫‪55‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تْـزىعىفا هىعىپ ئۆتىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 4‬جٌُْْدىوى ئەَ چَْ ئىچوى كۇرۇكلۇق تاتلىم ظۇ هۆلى ‪ -‬باـزاػ هۆلى ‪،‬‬ ‫دائىزىعى ‪ 988‬هىۋادىزات هىلۇنىتىز‪.‬‬

‫‪ . 5‬جٌُْۇدىوى ئەَ چَْ ئىٌىشتاؿ يايلىلى ‪ -‬بايىًبۇالق يايلىلى ‪،‬ئْنۇم هۆلىهى‬ ‫تەخهىًەى ‪ 23‬نىّ هىۋادرات هىلۇنىتىز‪.‬‬

‫‪ . 6‬جٌُْۇدىوى ئەَ چَْ ئْيهايلىم ‪ -‬تارىو ئْيهايلىلى ‪ ،‬هۆلىهى ‪ 530‬نىّ‬ ‫هۇۋادىزات هىلۇنتىز‪.‬‬ ‫‪ . 7‬ئەَ چَْ ئاكلۇ تەبىي كْـذاػ ئْريى ‪ -‬بايىًبۇالق ‪ .‬يەرهۆلىهى‪ 1000‬هۇۋادرات‬ ‫هىلۇنىتىز‪.‬‬ ‫‪ . 8‬ئەَ چَْ ئىٌىش تاؿ ياۋايى َايۋايالريى كْـذاػ رايۇيى ‪ -‬ئالتۇيتاؿ ‪ 44 .‬نىّ‬ ‫‪ 940‬هۋادىزات هىلۇنىتىز‪.‬‬ ‫‪ . 9‬جٌُْۇدىوى بىزدىٌ‪-‬بىز ياۋاتۆًە ناهايى ‪ -‬ئالتۇيتاـًىّ ؼەركىي جەيۇبىفا‬ ‫جايالؼلاى‪ 1700 .‬هۋادىزات هىلۇنىتىز‪.‬‬ ‫‪ . 10‬جٌُْۇدىوى بىزدىٌ‪-‬بىز كۇنلۇق ئْرناى باـچىعى ‪ -‬بۈًۈرياَىيىعى تارىو‬ ‫دەرياظىًىّ ؼىهالى كىزـىلىذا‪.‬‬ ‫‪ . 11‬جٌُْۇدىوى ئەَ چَْ تْـزاـلىم ‪ -‬تارىو دەرياظى َاۋسىعىذىوى ئىپتىذائى‬ ‫تْـزاكلىم ‪،‬ئْنۇنى هۆلىهى ‪ 3880‬هۋادىزات هىلۇنىتىز‪.‬‬ ‫‪ . 12‬جٌُْْدىوى ئەَ چَْ يېفىت ‪-‬تەبىي ًاس كىذىزىؾ رايۇيى ‪ :‬تارىو‬ ‫‪56‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْيهايلىلىًىّ يىفىت ۋە تەبىي ًاس ساپاط نىلذارى ئايزىو ‪-‬ئايزىو َالذا پۇتۇى‬ ‫ئىٌەللەيذۇ ‪ .‬يېفىت بايلىلى‬ ‫نەنلىوەتًىِوىًىّ يەتتىذىٌ بىزىًى ۋە تۆتتىٌ بىزىًى‬ ‫نىلذارىتىزىلىيۇى‪ 400‬نىليارد هۇب‬ ‫‪8‬‬ ‫‪ 10‬نىليارد‪800‬نىليۇى تْيًا ‪ ،‬تەبىي ًاس ساپاط‬ ‫نىتىز!!‬ ‫‪ . 13‬جٌُْۇدىوى تاؼپاختا ئىؽلەپچىلىزىذىفاى ئەَ چَْ رايۇى ‪ -‬چاكىلىم‬ ‫ياَىيىعىذىوى ناُيا تاؼپاختا هىًى ۋە چەرچەى ياَىيىعىذىوى ئارپا هىًى ‪.‬‬ ‫تاؼپاختىًىّ ساپاط نىلذارى ‪ 25‬نىليۇى ‪ 880‬نىّ تْيًا‪.‬‬ ‫‪ . 14‬جٌُْۇدىوى ۋېزنىوۇتىت ‪.‬ىؽلەپچىلىزىذىفاى ئەَ رايْى ‪ -‬لْپًۇر‬ ‫ياَىيىعىذىوى ۋېزنىوۇتىت ساپىعى‪ 28‬نىليۇى ‪ 800‬نىّ تْيًا‪.‬‬ ‫‪ . 15‬ياۋا لْپًۇرهەيذىز ى چىلىذىفاى ئەَ چَْ رايۇى ‪ -‬يەرهۆلىهى ‪ 540‬نىّ‬ ‫ًىوتار هېلىذۇ‪َ ،‬ەريىلى ‪100‬نىّ تْيًا هەيذىزچىٌىعى ۋە هۆپ نىلذاردا هەيذىز‬ ‫يْپۇرنىلى يېفىۋىلىؽلا بْلىذۇ‪.‬‬

‫‪ . 16‬جٌُْْدىوى ئەَ چَْ چاهايذا باسىعى ‪ -‬چاهايذا باَاظى كىههەت ‪،‬ئاالَىذە‬ ‫دّرا ناتىزىيالى َىعابلىًىذۇ ‪،‬خۇؼۇت ياَيىعىًىّ ئېفذىزىٌ ساۋۇدى ئېلىهشىذىوى‬ ‫ئەَ چَْ ئېفېذىزىٌ ساۋۇدى َىعابلىًىذۇ‪.‬‬ ‫‪ . 17‬دۇييادىوى هۆچهە كۇنلۇكلا ياظالفاى ئەَ ئۇسۇى ‪ ،‬دەرىجىلىى تاؼيْْ _ تارىو‬ ‫كۇنلۇق تاؼيْلى ‪،‬ئْنۇم ئۇسۇيلۇكى ‪ 522‬هىلۇنىتىز هىلىذۇ‪ ،‬تەهلىهاهاى كۇنلۇكىًى‬ ‫َىعابلىًىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇسۇيىعىفا هىعىپ ئۆتىذۇ‪ .‬ئۇ دۇييا تاؼيْْ تارىخىذىوى بىز نۆجىشە‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=2538&keyword‬‬ ‫‪57‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫تۇيفۇنذىوى خېلۋەت هْچىذا‬

‫تۇيفۇنذىوى خېلۋەت هْچىذا ‪،‬‬ ‫ئىچ ‪-‬ئىچىهذىٌ چاكىزدىو ظىًى‪.‬‬ ‫(بىلهىعەنهۇ ئىعهىًِى َەتتا )‬

‫يىفالنعىزاپ چىللاى ئاۋاسىو‪،‬‬ ‫تْسۇپ هەتتى يىتەلهەي ظاُا‪.‬‬ ‫ؼۇيذا‪،‬‬ ‫ئالەنذىوى بارچە ئْناق يام‪،‬‬ ‫ئاچچىم بْلْپ كالذى يادىهذا‪..‬‬

‫تىۋىؽلىزىّ هەتهەط َىچ يىزاق ‪،‬‬ ‫َىعلىزىهًى هۆيذۆردۇَ جەسنەى‪.‬‬ ‫نەظتخۇػ كىلىپ ئىعتەهلىزىهًى ‪،‬‬ ‫ئىشىتلۇدەن يۈرۇيعەى كەظتەى‪.‬‬

‫‪58‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫خارابىٌە ئاياليعا بىز هۈى ‪،‬‬ ‫(چۈؼىٌِىهۇ هىزنەط بۇ هْچا )‬ ‫دىيەلهەيهەى ؼۇيذىهۇ بەلوىو ‪،‬‬ ‫ئارانىهًى بۇسـىًىّ بۇيذا! ؟‬ ‫‪..........‬‬

‫تۇيفۇنذىوى خېلۋەت هْچىذا ‪،‬‬ ‫جىهجىتلىًە ئەًەؼتىو ظاُا‪.‬‬ ‫يۈرىوىهًى تىِؽاپ كىلىؽىّ ‪،‬‬ ‫نۈنوىٌ ئەنەط بىزاق پەكەتال‪،‬‬ ‫دّكۇرۇؼۇپ كالهايهىش چۈيوى ‪،‬‬ ‫بْ هْچىذا بىز ئۆنۆر ئەظال‪....‬‬

‫‪ - 2001‬يىل ‪.‬ظىًتەبىز‪ .‬ـۇلجا‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3122&keyword‬‬

‫‪59‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئانېزىوا يانى َەكلىذە‬ ‫ئاتا تەييارلىذى‬

‫دۇييا تارىخىذىٌ ئاس ‪-‬تْال خەۋەردار دّظتالرـا نەلۇنوى بىش بىلىذىفاىئانېزىوا‬ ‫كۇرۇكلۇكىًى ‪- 1492‬يىلى ئىتالىيىلىى دىِىش تەۋەهوۇلچىعى هْلْنبۇ بايلىفاى‪.‬‬ ‫باردىو دەپ‬ ‫بىزاق ئەيًى ۋاكىتتا هْلۇنبۇ ئۆسىًى خىيالىذا بارناكچى بْلفاى َىًذىعتايفا‬ ‫خاتا يەهۈى چىلارـاچلا بۇ كۇرۇكلۇكتىوى يەرلىى ئىًعايالريى «ئىًذىئاى ››‬ ‫( َىًذىعتايلىم ) دەپ ئاتىفاى ۋە ئۆنىزىًىّ ئاخىزىفىچە ئۆسىًى َىًذىعتايفا‬ ‫باردىو دەپ ئْيالپ يۇرًەى‪.‬‬ ‫ئانېزىٌۇ ۋىعپۇچى‬ ‫هْلۇنبۇيىّ ۋەتەيذىؽى ‪ ،‬ئىتالىيذىوى فىلۇرۇيعىيىلىى دىِىشچى‬ ‫(‪ ) 1512- 1451‬ئۇيىّ يېِى كۇرۇكلۇق ئىوەيلىوىًى جەسىهلەؼتۇرًەى‪ .‬ئۇ‪1499‬‬ ‫يىلى ئىعپايىيە تەهؽۇرۇػ ئەتزىتىًىّ هىهىعى بىلەى بىللە ـەربىي َىًذى تاكىو‬‫ئاراللىزىفا تەهؽۇرۇؼوە بىزىپ ‪،‬جەيۇبى ئانېزىوىذىوى ئاناسۇى دەرياظى ئىفىشىًى‬ ‫بايلىفاى ۋە تەهؽۇرًەى‪.‬‬ ‫ئاركىذىًال دىِىش كىزـىلىًى بْيالپ ؼەرىللە ظەپەر كىلىپ ‪،‬جەيۇبى ئانېزىوىًىّ‬ ‫ؼەركىي ‪-‬ؼىهالى بۇرجىوى ئەتزاپىفا بىزىپ‪- 1500‬يىلى ئىعپايىيىٌە كايىتىپ‬ ‫هەلٌەى‪.‬‬ ‫‪ - 1501‬يىلى ئۇ يەيە لىععابۇيذىٌ يْلفا چىلىپ ‪،‬جەيۇبى ئانېزىوىًىّ ؼەركى‬

‫‪60‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪،‬الپالتا‬ ‫دېِىش كىزـاكلىزىًى بْيالپ جەيۇپلا ظەپەر كىلىپ ‪،‬تەهؽۇرۇػ ئىلىپ بىزىپ‬ ‫دەرياظى ئېفىشىًى بايلاپ ‪،‬جەيۇبى هەُلىى ‪ً50‬ىزادۇط يىزاكلىللا يىتىپ بىزىپ‬ ‫‪ - 1502‬يىلى كايتىپ هەلٌەى‪.‬‬ ‫ئۇ بۇجايًىّ ئاظىيا ئەنەط بەلوى بىز يېِى كۇرۇكلۇق ئىوەيلىوىًى ئىًىم‬ ‫بەلٌىلىٌەى‪.‬‬ ‫‪ - 1507‬يىلى ًىزنايىيىلىى هارتۇًىزاف ۋالذىعهۇْ دۇييا خەرىتىعًى ئىؽلەپ‬ ‫چىللاى‪ .‬دەْ ؼۇ تۇيجى دۇييا خەرىتىعىذە بۇ كۇرۇكلۇق تۇيجى كىتىو ئانېزىوا‬ ‫(دىِىشچى ئانېزىٌۇ يىّ ئىعهىًىّ ئۆسًەرًەى ؼەهلى) دەپ ئاتالفاى‪.‬‬ ‫نىًىِچە يۆۋەتتە نەتبۇ ئاتلىزنىشدا «ئانېزىوا »ئاتالفۇظى بەن كااليهىلاى‬ ‫ئىؽلىتىلىۋاتىذۇ‪ .‬ئانېزىوا َەم كىتئەيىّ يانى َەم ئاق ػ يىّ يانى ظۈپىتىذە‬ ‫كْللىًىلىۋاتىذۇ‪.‬‬ ‫ئەظلى ئانېزىوا دىٌەيذە بۇ ئانېزىوا كۇرۇكلۇكى (كىتئەظى)يى هۆرظىتىؽى هىزەن‪.‬‬ ‫بىش بىلىذىفاى «ئانېزىوا دۆلىتى» بْلعا «ئانېزىوا كۇؼها ؼىتاتلىزى » ياهى‬ ‫كىعلارتىلىپ « ئا ق ػ» دەپ ئىلىًىؽى هىزەن‪(.‬خۇظۇظى هۆسكاراػ)‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3782&keyword‬‬

‫هْرىياى تىلىذىوى تۈرن تەظىزى‬

‫‪61‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫فىًاليذىيىلىى نُْفۇلؽۇياط رانىعتىيذ خەيشۇ (ؼىهالى جٌُْْدىوى) ۋە‬ ‫هْرىيە تىللىزىًىّ بۈًۈيوى هۈيذە ظۆسلىًىۋاتلاى ؼېۋىلىزى ئۈظتىذە تەتلىلات ئىلىپ‬ ‫بىزىپ ‪،‬تۈرهىي تىلىًىّ كەدىهلى خەيشۇ تىلى ئۈظتىذىوى تەظىزىًى ئېًىلالپ‬ ‫چىلىؾ بىلەى بىزًە يەيە تۈرهىي تىلىًىّ ئەَ كەدىهلى تەرەكلىيات رايْيى ؼىهالىي‬ ‫جٌُْۇ ۋە هْرىيە ئەتىزاپلىزى دىٌەى هۆسكاراؼًى هۈچەپ تەرـىپ كىلفاى‪.‬‬ ‫ئۇ هْرىيە تىلىذا كەدىهوىتۈرهىي تىل تەرهىپلىزىًىّ تېخىهۇ ياخؽى ظاكاليفايلىلىًى‬ ‫ۋە ئۇيىّ ئەَ كەدىهوى تۈرن تىلى ؼېۋىعىذىٌ تۆرەلٌەيلىوىًى ئْتتۇرىفا كْيفاى‪.‬‬ ‫لىوىٌ‪ ،‬بۇ ئا؛ىو ئۆسىًىّنەيلۇالتلىزىذىٌ ياَايىتى ئاس بىزكىعهىًى «تۈرن تىلىًىّ‬ ‫نەيبەظى » دىٌەى تېهىذا‪ 1935-‬يىلى فىًاليذىيە پەيلەر ئاهاددىيىهىعىًىّ ئىلهىي‬ ‫نۇَاهىهە يىفىًىذا ئْكۇپ ئۆتوەيذىٌ باؼلا يەؼىزىياتالردا بۇ َەكتە ئەظەر ئىالى‬ ‫كىاللهىفاى‪.‬‬ ‫ئا‪.‬سەهى ۋەلىذى تْـاى‪- 1937‬يىلى رانىعتىيىذ بىلەى هۆرۆؼوەيذە ‪،‬تۈرن تىلىًىّ‬ ‫ظىًْ‪ -‬هْرىيە (ظىًْ ‪-‬خەيشۇ ‪،‬جٌُْْ دىٌەى نەيىذە ) تىللىزى ئۈظتىذىوى‬ ‫تەظىزى تْـزّلْق يۇرـۇى تىل پاهىتلىزىفا ئېزىؽوەى ‪ .‬تۆۋەيذە رانعتىيىذ‬ ‫تەنىًلىٌەى پاهىتالر ئاظاظذىوى نىعالالر بىزىلذى‪:‬‬ ‫كەدىهوى ۋە بۈًۈيوى «ظاس تۈرهچىعى » دىوى «ئېفىش» (ئاـىش) «باؼهاق» ‪،‬‬ ‫‪62‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫« ئىؾ» ۋە «ئاػ» دىٌەى ظۆسلەر ظىًْ‪-‬هْرىيە تىللىزىذا كەدىهوى لىز تۈرهچىعى‬ ‫بىلەى بىزخىل َالذا « ئاـۇرى » ‪«،‬بالهاق» ‪«،‬ئىل» ۋە «ئاْ» دىٌەى ؼەهىللەردە‬ ‫هىلىپ ئەظلى نەيىعىذە ظاكاليفاى‪.‬‬ ‫كەدىهوى ئۇيفۇر تىلىذىوى يىشا ئاكعاكىلى نەيىعىذىوى «چْپاى( » چْباى)ظۆسى‬ ‫ئىپادە‬ ‫ظىًْ‪-‬هْرىيە تىلىذا « نىًىعتىزيىّ باػ هاتىپى »(ظىوزىتار) دىٌەى نەيىًى‬ ‫كىلىذۇ ‪.‬‬ ‫ئاتىلىذۇ ‪.‬‬ ‫« يىزىو» نەيىعىذىوى «پۇچۇق » ظۆسى هْرىيە تىلىذا «پچْق» ؼەهلىذە‬ ‫دۆلەت تەؼوىالتلىزىفا ئائىت ئاتالفۇالردىٌ «كاـاى» ‪«،‬كاى»(خاى) ‪ « ،‬تارخاى»‬ ‫دىٌەى يانالرنۇ نۇؼۇ تەلەپپۇسى ۋە نەيىعى بْيىچە ئاتىلىذۇ‪.‬‬ ‫« تۇس» ظۆسىظۇ كۇنى (ظۇ دىوى كۇم) نەيىعىذە «ظۇكۇم » دېٌەى ظۆسبىلەى ئىپادە‬ ‫كىلىًىذۇ‪.‬‬

‫‪:‬‬ ‫يْللىفۇچىذىٌ‬ ‫هْرىيە ۋە ياپۇيىيىلىولەريىّ ئۆسلىزىًى كەدىهوى ئەجذادلىزىهىش بىلەى باـالپ‬ ‫چۇؼەيذۇرۇؼى َەكلذىوى نەلۇناتالريى خىلى هۆپ ئاُلىفاى ۋە ئْكۇـاى بْلعانهۇ‬ ‫بۇيىِفا« ظەپعەتە» يەسەرىذە نۇئانىلە كىلفاى ئىذىو‪ .‬ئۆتوەيذە «تۇراى» ئۇكۇنى‬ ‫َەكلىذە ناتزىياْ ئىشلەۋىتىپ بىز تۈرهچە تْربىوەتتىٌ بۇ َەكتە ناتىزىياْ تاپتىو ‪.‬‬ ‫كىشسىم يىزى «تۇراى» (كەدىهذە ئْتتۇرا ئاظىيايىّ ئاتىلىؽى) ظىعتىهىعىفا هْرىياى‬ ‫ۋە ياپۇيالرنۇ هىزًۈسۈلٌەى ئىذى ‪ .‬بۈًۈى يۇكاركى ناتىزيالًى هۆرۆپ بۇ نەظىلىٌە‬ ‫باؼلذىٌ كىشىلىپ كالذىو‪.‬‬

‫‪63‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫__________________‬ ‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3189&keyword‬‬

‫ئارخىپى چىلعا َىعاپ‬ ‫( فىليەتْى )‬

‫ئاتا‬

‫‪1‬‬

‫ئەنەت بىلەى ظەنەت ئايزىو ‪-‬ئايزىو ئىووى هەيتًىّ هەيت باؼلىللىزى ئىذى‪.‬‬ ‫باؼلىلىذىٌ ۋەسىپە تاپؽۇرۇپ‬ ‫ئۇالر يىشىلىم َۆهىهەت ئىؽخايىعىفا چاكىزتىلىپ يىشا‬ ‫ئالذى ‪ ،‬ۋەسىپە نۇيذاق ئىذى ‪ :‬يۇكاركى هەيتلەر ياَىيىلىى َۆهىهەت تەرىپىذىٌ‬ ‫ئْرناى كاپلىًىؾ يىعبىتى ‪ % 40‬تىٌ ئاؼلاى « ‪ 10‬يىؽىلشار هەيت كۇرۇػ »‬ ‫كۇرۇلىؽىفا هىزًۈسۈلٌەى ئىذى‪ .‬ؼۇُا بۇ ئىؽلا جىذدى تۇتۇػ كىلهىعابْلهايتى ‪.‬‬ ‫هېلىؽى نۈنوىٌ‬ ‫ئاُالؼالرـا كارىفايذا تىخى ئاپتۇيۇم رايْيذىًهۇ بۇ ئىؽًى تەهؽۇرۇپ‬ ‫ئىذى‪..‬‬ ‫‪64‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يىشا باؼلىلى يىشىًىّ نۇساهىزىعذىٌ ئۆتوەى اليىُەيى ئەنەت بىلەى ظەنەتوە‬ ‫تۇتلاسدى ‪ ،‬بۇ اليىُەدىوى پىالى بْيىچە َەرئىووى هەيت ‪ 40‬نىّ تۈپ هۆچەت‬ ‫تىوىؽى هىزەن ئىذى‪..‬‬ ‫ئەنىز ۋاجىپ ‪ .‬ئەنەت بىلەى ظەنەت يىشا باؼلىلى ئىؽخايىعىذىوى كىعلىفىًە‬ ‫يىفىًذىٌ هىيىٌ يىشىلىم َۆهىهەتًىّ كارارىًى يايچۇكىفا ظىلىپ ‪،‬‬ ‫نْتۇر‪-‬ظىوىلىتلىزىًى ـاكىزاتلىًىچە ئۆس هەيتلىزىٌە چاپتى‪......‬‬ ‫‪2‬‬

‫بىز يىلذىٌ هىيىٌ‪.‬‬ ‫ياَىيىذىٌ «‪ 10‬يىؽىلشار هەيىت كۇرۇػ» خىشنىتىًى تەهؽۇرۇپ ئۆتوۆسىۋىلىؾ‬ ‫ئۈچۈى بىزًۇرۇپپا خىشنەت ًۇرۇپپىعىَەركايعى يۇكتىالرـا كاراپ يْلفا چىلتى‪...‬‬ ‫يىشا باؼلىلى ئەنەت ۋە ظەنەتوە يەيەيىفىٌ ئىچىپ خىشنەت ًۇرۇپپىعىًى ياخؽى‬ ‫هۈتىۋىلىؽًى جىوىلىذى‪...‬‬ ‫‪3‬‬

‫تەهؽۇرۇػ پائالىيتى ئاخىزلىؽىپ بىزئايذىٌ هىيىٌ خۇالظە چىلتى‪.‬‬ ‫ئەنەت يىشا تەرىپىذىٌ ئاالَىذە نۇهاپاتاليذى ‪،‬ئەنها ظەنەت يىهىؽلىذۇر‬ ‫ۋەسىپىعىذىٌ كالذۇرۇلذى‪.‬‬ ‫هىيىٌ بىز ظىًىّ ئاؼوارىلىؽىچە ‪ ،‬ئەنەت ۋەسىپىًى ئْرّيذىيالهىفاى بْلعىهۇ‬ ‫‪،‬بىزاق خىشنەت ظەسًۈرلۇهى يۇكۇرى بْلفاچلا «‪ 10‬يىؽىلشار هەيىت كۇرۇػ»‬

‫‪65‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫پائالىيىتى َەكلذىوى « پىالى» ‪«،‬هْيوىزت اليىُە » « خىشنەتتەكعىهاتى» ‪«،‬‬ ‫خۇالظە‪ « ،‬تەظىزات‬ ‫»‬ ‫رەَبەرلىى كىلىؾ ًۇرۇپپىعى » ‪ «،‬خىزاجەت پىاليى »‪« ،‬‬ ‫» كاتارلىم ئارخىپ ‪-‬ياسناناتىزىيالالريى ياَايىتى ئۆلچەنلىى كىلىپ ‪،‬نەخعۇط‬ ‫ئارخىپالؼتۇرۇپ ‪،‬نەخعۇط ئىؽواپلا تىشىپتىوەى‪..‬ياَىيە دىٌ هەلٌەى تەهؽۇرۇػ‬ ‫ئۆنىوى بۇيى هۆرۆپ كاتتىم ناختاپ هىتىپتۇ‪...‬‬ ‫بىزاق ظەنەت ۋەسىپىًى تْلْق ئْرّيذىفاى بْلعىهۇ‪....‬‬

‫‪ 2007-‬يىل ‪.‬ئۆهتەبىز‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3269&keyword‬‬

‫ئاپتۇبۇظتىوى ئېالى‬ ‫( َىوايە)‬

‫ئاتا‬

‫ئاپتۇبۇظلا چىللاى ۋاكتىهذا نەيذىٌ باؼلايْلىچى بْلهىفاچلا ‪،‬ظْنوانذىوى هىتاپًى‬ ‫‪66‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىلىپ ‪،‬ئْكۇـۇيۇنچە ئاپتۇبۇظًىّ تْؼْپ هەتوىًىهۇ ظەسنەي كاپتىهەى‪.‬‬ ‫بىز سىلفىًە ئاۋاس دىللىتىهًى چىچىۋەتتى‪.‬‬ ‫_ بۇ يەردە بىزەرظى يْكتۇ ؟!‬ ‫بىؽىهًى هۆتۇرۇپ كارىذىهيۇ دەناللىللا جاۋاپ كايتۇرالهاي تېِىزكاپ كالذىو‬ ‫‪َ،‬ەييۇَايًاط هۆسئالذىهذا ؼۇ كەدەر ياساهەتلىى بىز كىش تۇراتتى‪.‬‬ ‫_َە‪..‬با‪..‬بار ‪َْ ،‬ي‪..‬ياق َىچوىو يْق‪....‬‬ ‫ئۇ ؼۇيذاق يەٌُىل بىزَەرىوەت بىلەى يىًىهفا ؼۇُفۇۋىذى ‪،‬دىهىلىهفا يىلىؽلىم بىز‬ ‫َىذ ئۇرۇلذى‪.‬‬ ‫« هاظاپەت ئەجەپ چىزايلىم كىشهىًا ! »دىذىو ئىچىهذە ‪،‬لىوىٌ يىهىؽلىذۇر‬ ‫هىتاپتىٌ هۆسۆنًى ئۈسۈپ ئۇيىِفا يەيە بىز ظىًچىالپ كاراؼلا جۈرئەت‬ ‫كىاللهىذىو‪...‬ئەنهاسە هىتاپتىوى خەتلەر ئۇيتۇپ كىلىۋاتلايذەن بىزكۇريى يىًىؽالپ‬ ‫ئْكۇپ ظىلىؽلا باؼلىذىو‪...‬‬ ‫ئارىلىلتىٌ كايچىلىى ۋاكىت ئۆتتېوىٌ ‪..‬بايانلى سىل ئاۋاس كۇلۇكىهذىٌ هىزىپ‬ ‫َۇجۇدۇنفا يىيىلىپ هەتتى‪..‬‬ ‫_ئْكۇۋاتلىًىِىش يىهە هىتاپ بۇ؟‬ ‫ئۇيىِفا جاۋابەى ‪،‬كْلۇنذىوى هىتاپًىّ نۇكاۋىعىًى هۆرظىتىپ كْيذۇم‪.‬‬ ‫_ ئۆسلۇن ۋە هېهلىى ؟ _ ئۇ هىتاپًىّيانىًى ظۇئاْ ئۇرـۇظىذا تەهزارالپ كْيذى _‬ ‫كارىفايذا ئْكۇتلۇچى ئْخؽىهانعىش؟‬ ‫_ كا‪..‬كايذاق دەيعىش ؟ ‪...‬ئەظتا يەيە دۇدۇكالپ هەتتىو ‪،‬ئىفشىهذهى تۈهزۇهًى‬ ‫يۇتىۋىتىپ ًىپىهًى ئاسراق ئُْؽىۋالذىو __ كايذاق بىلىۋالذىِىش؟‬ ‫ؼۇ !‬ ‫_ئاپتۇبۇظتا هىتاپئْكۇيذىفاى ئادەم بىزبْلعا ئْكۇـۇچى بىز بْلعا ئْكۇتلۇچى ‪..‬‬ ‫‪67‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ َى َى ‪ ....‬سّرىفا هۈلۈپ كْيذۇم‪.‬‬ ‫_ئۇيىّ ئۈظتىٌە ‪،‬كارىعام ياپ‪-‬ياػ تۇرۇپال چاچلىزىِىش ئاكىزىپ بْالي‬ ‫دەپتۇ‪......‬‬ ‫‪،‬يۈسۈم كىشىزىپ هەتوەيذەن َىغ‬ ‫ئۇيىّ بۇ ًىپى ئاسراق ناساكتەن بىلىًىپ هەتوەچوە‬ ‫كىلىپ كالذىو‪.‬‬ ‫_ راظها ؟‪....‬‬ ‫_ َەي ظىلەر ئْكۇتلۇچىالرـا بىعىو ئىفىز َە‪َ..‬اسىز ‪ .‬نىًىِهۇ ئْكۇتلۇچى‬ ‫تۇيۇؼلىزىو هۆپ ‪ ،‬ئىچى‪-‬كاريى ۋايعاؼلا تۇؼۇپ هەتوەى‪...‬‬ ‫_َەي‪..‬ؼۇ‪..‬ؼۇ _ خۇرظىًىپ كْيذۇم ‪،‬هۆُلۇنذەبْلعا پەكەت ئۇيىّ بىلەى پاراَ‬ ‫بارئىذى _ كايذاق كىلىهىش دەيعىش‬ ‫ظىلىۋاتلايلىلىهذىٌ پەيذا بْلفاى ؼىزىٌ خۇؼلۇكال‬ ‫‪ ،‬جاپاظى تْال ؼۇ ‪ ،‬نايا تۆت يىل بْال‪-‬بْلهايالچىچىو ئاكىزىپ بْالي دىذى‪...‬‬ ‫_ َاَاَا ‪..‬نايا دىهىذىههۇ ظىلەريىّ دەردىِالردىٌ باؼلا يىهەُالر يْق سادى _‬ ‫ئۇيىّ كُْفۇراكتەن هۈلوىعى ‪،‬ئەتزاپتىوى بىزكايچەيلەيًىّ دىللىتى بىش تەرەپوە‬ ‫ئاـذۇردى‪...‬‬ ‫ئۇيىِفا بىزيىهە دەي دەپ ئىفشىهًى ئۈنەللەپتۇراتتىو ‪،‬ئۇ تْنپىيىپ تۇرـاى هىچىى‬ ‫يۇنؽاق كاپلىم چانادايًى ئاچتىتىذە ‪ ،‬بىز كەـەس كۇتىًى ئالذى ‪،‬كارىفايذا دّرىذەن‬ ‫كالتتى‪.‬‬ ‫_ كاراَ ‪..‬نايا بۇ ئەهىغ تەظىزى يْق چاچ كارايتىؾ بْيىلى‪....‬يىؽىل‬ ‫نەَعۇالت ‪..‬نۇؼۇيى ئىؽلەتعىِىش بەن ياخؽى ‪.‬ياپ‪-‬ياػتۇرۇپ ئاكۋاػ يۈرًەى‬ ‫بارنۇ‪..‬‬ ‫_ بۇ ‪..‬بۇ يەچچە پۇْ ئىوەى؟‪...‬‬ ‫‪68‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_بۇيى ظىشًە ظْۋـا كىالي هْرۇپوىعى ئىچىذە چۇؼەيذۇرىؽى بار ‪..‬خەيشۇچە‬ ‫بىلىذىفايعىش؟‪!..‬‬ ‫_ َْي‪...‬بۇ _ نەى َْدّكۇپ كالذىو ‪ .‬نەى ئۇيىِفا يىهە دىيىؽىهًى ئْيلىؽپ‬ ‫بْلفىچە يەيە بىزيەچچە خىل هْرّپوىلىم يەرظىلەر چاناداى ئۈظتىٌە تېشىلىپ‬ ‫بْلذى‪...‬‬ ‫_ نايا ناۋۇ ‪..‬يىزۋىالريى تىًىچاليذۇرۇپ ‪ ،‬چارچاؼًى تۈًىتىذۇ ‪ ،‬ئەكلى ئەنٌەن‬ ‫كىلىذىفايالرـا بەن ناط هىلىذۇ‪...‬‬ ‫_ نايا ناۋۇ هۆسىِىشيى رّؼەيلەؼتۇرۇپ‪..........‬‬ ‫ئۆنەللىذىو‬ ‫‪:‬‬ ‫نەى ئۇيىِفا َەيزاى بْلْپ ئىفشىهًى‬ ‫_ ظىش‪...‬‬ ‫چانادايًىّ‬ ‫_ نەى ‪َ...‬ە هەچۇرۇَ ئۆسەنًى تۇيۇؼتۇرۇپ كْياي _ ئۇ ؼۇيذاق دىذىذە‬ ‫نۇؼۇ‬ ‫ياى يايچۇكىذىٌ بىز نۇيچە ئىعىو هارتۇچوىعىًى ئىلىپ ناُا تۇتلۇسدى _ نەى‬ ‫>‪ <xxxx‬ؼىزهىتًىّ نەَعۇالت تۇيۇؼتۇرۇػ خادىهى‪.....‬‬ ‫نەى ئۇيىّ بەرًەىئىعىو ‪-‬هارتۇچوىعىًى هۆرۆپ بْلفىچە ئاپتۇبۇظتىوى بىزنۇيچە‬ ‫هىؽىلەر ئۇيىّ يايهىعىفائْالؼتى ‪ ،‬كىشچاق بْلعا نەَعۇالت تۇيۇؼتۇرۇػ دەرىعىًى‬ ‫باؼلىۋەتتى‪ .‬ئەنذى ئۆسەنًى ظەْ كىعتىلىپ كالفايذەن َىغ كىلىؽلا باؼلىذىو‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=6295&keyword‬‬

‫‪69‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نەى ‪............‬‬ ‫ئاتا‬

‫ئەتىٌەيوى يىفىًذا نۇدىز ئاالَىتەى جىوىلەپ ‪ :‬پات يىلىًذا ياَىيە بْيىچە‬ ‫ئْكۇتلۇچىالريىّ ئېلهىي ناكالە يېشىؾ نۇظابىلىعى ئېلىپ بىزىلىذىفايلىلىًى‬ ‫‪،‬ناكالىًىّ ئْكۇـۇچىالريىّ ئەخالق ظاپاظىًى يۇكۇرى هۆتۆرۆػ نەظىلېعى بىلەى‬ ‫نۇياظىۋەتلىى ئېوەيلىوىًى ئۇكتۇردى ‪.‬ئەَنۇَىهى ‪،‬نۇدىزيىّ ئىيتىؽىچە ‪،‬بۇ كىتىو‬ ‫ناكالىعىًىّ ئىؽلىتىؾ كىههىتى يۇكۇرى بْلْپباَااليفايالريى ياَىيە نالىيىعىذىٌ‬ ‫پۇْ ئاجىزىتىپ بىزيىل جەريايىذا ئايلىمنۇئاؼىفا ‪50‬يۈەيذىٌ كىتىپ بىزىؾ ئۈظۇلى‬ ‫بىلەى تەكذىزلەنىؾ!‬ ‫يىفىًذىوى باؼلا ئۇكتۇرۇؼالر كىلچىهۇ هالالنفا هىزنىذى‪ ،‬يۈرىوىهٌە بىزپارچە ئْت‬ ‫تۇتاؼتى ‪،‬هىهلەردىًذۇر بىزيىهىًى كىشـىًىۋاتلايذەن َىععىيات َۇجۇدۇنًى‬ ‫ئىٌەللىۋالذى‪...‬‬ ‫‪....‬‬ ‫ئەتىٌەيوى يفىًذىٌ تاهى چۇؼتىٌ هىيىًوى نۇساهىزەۋاكتىفىچە ‪ ،‬دەرىغ ئۆتىۋاتلاى‬ ‫ئالذىذىوى ظەيًادا تْپلىؽىپ‬ ‫ۋاكتىو بْلعۇى‪ ،‬خىشنەتذاؼالر بىلەى خىشنەت بىًاظى‬ ‫ۋاكىتلىزىهىشدا بْلعۇى هالالنذا َەرئايلىم‬ ‫خەللئارالىم نەظىلىلەريى تەَلىل كىلىۋاتلاى‬

‫‪70‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نۇئاؼىهفا ‪50‬يۈەى كىتىپ بىزىذىفاى خاظىيەتلىى ئېلهىي ناكالىًى كايذاق يىشىؾ‬ ‫ئۈظتىذە يالفۇس هىؽىلىى نۇساهىزە بْلىۋاتاتتى‪...‬‬ ‫‪...‬‬ ‫چۇؼتىٌ هىيىًوى خىشنەتتىٌ چۇؼوەيلىوىهىشيى جاهارالپ ‪،‬نەهتەپًىّ هْيا‬ ‫كُْفۇرىلى «جىض‪...‬جىض‪ »....‬كىلىپ ئېِزىذى ‪...‬دەْ ؼۇپەيىتتە نىِەنهۇ‬ ‫ۋىللىذە يْرّپ هەتتى!‬ ‫نەهتەپ هۈتۈپخايىعىفا كارايذىفاى بۇرادەريى كاكؽىتىپ يۈرۈپ يەچچە ئىؽواپًى‬ ‫ئُْتەي‪-‬تُْتەي كىلىپ‪10..‬يىلىًىّ ئالذىذىوى «ؼىًجاَ نائارىپى» صّريى لىذىٌ‬ ‫بىزكۇچاق ئىلىپ ‪،‬ئىووىًچى كەۋەتتىوى ئىؽخايانفا چاپتىو‪...‬‬ ‫‪........‬‬ ‫‹‹ تەتلىلات» باؼاليذى‪..‬ظارـىيىپ هەتوەى صّريالالريىّ بەتلىزى چاپلىؽىپ‬ ‫هەتوەى ئىذى ‪،‬هاظاپەتلەر ؼۇيذاكتىهۇ بىزەر كىتىو كْْ تەًهىٌەىَالەتتە ئىذى‪..‬‬ ‫صّريالالريىّ نۇيذەرىجىلىزىٌە كاراپ چىلعانال بْالتتى«‪،‬ئەخالق‪ »...‬دىٌەى بىزەر‬ ‫ظۆس ئۇچزاپ كالعىال ‪،‬يەق ؼۇ بەتًى تىپىپ يىزتىۋالىذىفاى ًەپتە!‬ ‫ۋاٍ‪..‬نايا ئانەت ‪8..‬يىلًىّ ئالذىذىوى بىز صّريالذىٌ يەق نىًىّ هۆُلۇنذىوى‬ ‫ناكالىذىٌ بىزى چىلىپ كالذى‪..‬خۇؼاللىلىهذا تاناهىذىٌ بىزيى تۇتاؼتۇرۇپ كاتتىم‬ ‫كاتتىم ئىووى ؼْرىۋىذىو ‪..‬بىؽىو كىيىپ ‪َ -‬ۆ بْلْپ هەتتىو‪..‬ئادىتىو بْيىچە‬‫‪ ،‬ئەنذىال تۇتاؼتۇرـاى تاناهانًى ‪..‬خىشنەت بىًاظىًىّ ئاركىعىفا كارايذىفاى‬ ‫دىزىشىًىّ ئْچْق هۆسيىوىٌە كارىتىپ هۈچەپ ئاتتىو‪...‬‬ ‫‪..‬‬ ‫ئاسىزاق ئەظلىهٌە هىلىپ باياتىٌ ياكى تاللىفاى ناكالىالريى يىزتىپ ئىلىۋاتاتتىو‬ ‫‪71‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪،‬تۆۋەيذە ۋاراَ‪-‬چۇرۇَ چىلىپ هەتتى‪...‬ئاظتا ئْريۇنذىٌ تۇرۇپ دىزىشىذىٌ‬ ‫تۆۋەيٌە كارىذىو‪.‬‬ ‫تۆۋەيذە ‪،‬بىًايىّ ئاركىعىذىوى بۇلۇُذا دەْ نىًىّ ئىؽخايانًىّ تۆۋىًىذە بىزكايچە‬ ‫ئْكۇـۇچى نەى تاؼلىۋەتوەى تاناهىًىّ كالذۇكىًى تالىؽىپ ئۇرۇؼىۋاتاتتى‪..‬‬ ‫بىًايىّ تۆۋىًىذەيىهىؽلا پات‪-‬پات ًۇدۇَ ‪ً-‬ۇدۇَ ئاۋاسالر ئاُلىًىپ كالىذىوىٌ‬ ‫دىعەم‪..‬‬ ‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=6038&keyword‬‬

‫يىٌىزالريىّ هۈلپەتلىى تارىخى‬ ‫_ياۋرۇپالىلالريىّ ‪300‬يىللىم يىٌىز كۇْ ظْدىعى َەكلىذە‬

‫‪72‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئاتا تەييارلىذى‬

‫تارىختا سّر هۈلپەتلەريى باؼتىٌ هەچۇرًەى نىللەت (ئىزق) ئۈظتىذە ًەپ بْلفايذا‬ ‫هۆپىًچە َالالردا يەَۇدىيالر ئۈظتىذە ظۆسبْلىذۇ‪ .‬ئەنها يىٌىزالريى ّ باؼلا‬ ‫ئىزىلتىوىلەر تەرىپىذىٌيەچچە ئەظەر نابەيًىذە تارتلاى هۈلپەتلىزىهۇ تارىخًىّ بىز‬ ‫ئۆچهەط جاراَىتىذۇر‪.‬‬ ‫بۈًۈيوى هۈيذە ياۋرۇپا ۋە ئانېزىوىذىوى يىٌىزالريى ّ ئىجذىهائىئْريىًىّ هۈيعىزى‬ ‫ياخؽىلىًىۋاتلايلىلى ئۇالريى ّ تۇرلۇن ظاَەلەردە سّر ئۇتۇكالريىيارىتىپ ئۆسىًى‬ ‫يانايەى كىلىۋاتلايلىلى َەنهىشًە ئاياى‪ .‬ئەنها بۇ بۈًۈيوى ساناى يىٌىزلىزىًىّ‬ ‫«بۈًۈيى» سّر تارىخى بەدەللەر َىعابىفا هەلٌەى‪.‬‬

‫‪ - 15‬ئەظىزدىٌ باؼالپ ‪،‬ياۋرۇپالىلالر يېِى دىِىش يْللىزىًى ئاچلايذىٌ‬ ‫‪73‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫هىيىٌ پْرتۇًالىيە‪ ،‬ئىعپايىيە‪،‬ئەيٌىلىيە ‪،‬فىزايعىيە كاتارلىم دۆلەتلەر‬ ‫ئاركا‪-‬ئاركىذىٌ نۇظتەنلىوىچىلىى يْلىفا نىِىپ يۇرـۇى نۇظتەنلىوىلەريى‬ ‫ئىٌەللىۋالذى ۋە سّر دەرىجىذە بايلىم ‪-‬خام ئەؼيا يى تاالى ‪-‬تاراج كىلىؽتى‪.‬‬ ‫‪ - 1492‬يىلى هْلۇنبۇ ئانېزىوا كىتئەظىذىٌ ئىبارەت ياۋرۇپا ئۈچۈى «يېِى»‬ ‫ئْلجايى بايلىفايذىٌ هىيىٌ ‪،‬ياۋرۇپالىلالر ئانېزىوىًى تاالى‪-‬تاراج كىلىؽلا‬ ‫هىزىؽتى‪.‬‬ ‫ئۇالر هاى ئىچىؾ كاتارلىم ئىؽالردا يەرلىى ئاَالە بْلفاى ئىًذىئايالريى هۆپلەپ‬ ‫ئىؽلەتتى ۋە ئۇالريى ّ سىهىًلىزىًى ئىٌىلىۋىىؾ ئۈچۈىكەبىِ ۋاظتىلەريى كْللىًىپ‬ ‫ئۇالريى خالىفايچە كىزـىٌ كىلىذى‪.‬بۇ بىزكاتار پاجىئەلەرتۇپەيلىذى ئىًذىئايالر يىّ‬ ‫ؼىهالى ئانېزىوىذىوى يۇپۇظى سّردەرىجىذە ئاسالپ هەتتى‪.‬‬ ‫هايلىزىذا‬ ‫بۇ بارا‪-‬بارا ياۋرۇپالىم نۇظتەنلىوىچىلەريىّ دىُلايچىلىم نەيذايلىزىذا ۋە‬ ‫ئەنٌەن هۈچى يىتىؽهەظلىى َالىتىًى هەلتۇرۇپ چىلاردى‪.‬‬ ‫بۇ بىزكىعىو تەۋەهوۇلچى ياۋرۇپالىلالرئۈچۈى باي بْلْؼًىّ يېِى پۇرظىتى ئۈظتىذە‬ ‫ئْيلىًىؽلا تۈرتوە بْلۇپ كالذى‪.‬‬ ‫ئەَ ئاۋاْ پْرتىٌالىيىلىولەر ئافزىلىىذىٌ ئانىزىوىفا كۇْظْدىعى لىًىيىعًى ئاچتى‬ ‫‪،‬بىزاق ئۇساق ئۆتهەي ئەيٌىلىيە بۇ ظْدىًى نْيۇپۇْ كىلىۋالذى‪.‬‬ ‫ئۇالريى ّ يىٌىز كۇلالرـا ئىزىؽؾ يْلى ‪ ،‬دەظلىپىذە ئۇالر هىهىلىزىًىئافزىلا‬ ‫كىزـاكلىزىفا تْختىتىپ ‪،‬هىچىلىزى هەيىت‪ -‬كەبىلىلەرًە ئۇؼتۇنتۇت كۇراللىم‬ ‫َۇجۇم كىلىؾ ئاركىلىم «ئْلجا» ـا ئىزىؽوەى ‪،‬بىزاق بۇيىّ ئۈيۈنى يۇكۇرى‬ ‫بْلهىفايلىلتىٌ هىيىٌ تاهتىوىًى ئۆسًەرتىپ ‪،‬يەرلىى كەبىلىلەر ئارىعذا تۇكۇيۇػ‬ ‫پەيذا كىلىپ ‪،‬ئۇرۇؼتا ـەلىبە كىلفاى تەرەپ بلەى ياۋرۇپا ناللىزىفا «ئەظىز»‬ ‫‪74‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئالهاؼتۇرۇؼتەن ئۇظۇلًى بەرپا كىلىذى‪.‬‬ ‫‪- 1981‬يىلى يەؼىز كىلىًفاى «ئەيٌىلىيە تارىخى» دېًەى هىتاپتا ئىيتىلىؽىچە‬ ‫ئەيٌىلىيە كۇْ ظْدىعى بىلەى ؼۇـۇلاليفايذىٌ باؼالپ‪- 18‬ئەظىزيىّ باؼلىزىفىچە‬ ‫بْلفاى تەخهىًەى ئىووى ئەظىز ۋاكىت ئىچىذە ئانېزىوا كىتئەظىٌە‪ 5‬نىليۇيذىٌ‬ ‫ئارتۇق يىٌىز كۇلًى ئاپىزىپ ظاتلاى‪.‬‬ ‫ئەيٌىلىيە بۇ كۇْ ظْدىعى ئاركىلم كاتتىم بىيىفاى ‪ ،‬يۇكاركذىٌ باؼلا‬ ‫‪- 1783~1793‬يىللىزى ‪ 11‬يىل جەريايىذا ـەربىي َىًذى تاكىو ‪-‬ئاراللىزىفا‬ ‫‪400‬نىّ كۇلًى ئاپىزىپ ظىتىپ ‪،‬ئْتتۇرا َىعاپ بىلەى يىلىفا ‪ 1‬نىليۇى ‪ 118‬نىّ‬ ‫فۇيت ‪-‬ظىتىزلىّ پايذىفا ئىزىؽوەى‪.‬‬

‫بۇ كْْ ظْدىعىلىًىيىعى تارىختا يەيە «رەسىل ئۈچ بۈرجەهلىى ظْدا» دەپهۇ ئاتالفاى‬ ‫‪،‬ظەۋەبى بۇ ظْداياۋرۇپا‪-‬ئافزىلا ‪-‬ئانېزىوا دىٌ ئىبارەت ئۈچ كىتئە ئارىعىذا ئىلىپ‬ ‫بىزىلفاى ‪ .‬يەيى‪ :‬ياۋرۇپالىم كۇْ بىذىولىزى ياۋرۇپا ناللزىًى ئافىزىلىفا ئىلىپ بىزىپ‬ ‫ظىتىپ ياهىبىۋاظتە كەبىلە باؼلىللىزىًىّ «ناْ »لزىفا (ئەظىز كۇْ) تىٌىؽوەيذىٌ‬ ‫هىيىٌ ئْلجىلىزىًى ئانېزىوىفا ئىلىپ بزىپ سّرپايذىعىفا ظاتلايذىٌ هىيٌ‬ ‫ئىزىؽوەى بايلىلىًى ياۋرۇپاـا ئىلىپ هىلىپ تۇرلۇن ظايائەت ‪-‬ئىٌىلىى ئىؽلىزىفا‬ ‫ظاالتتى‪.‬‬

‫‪ - 16‬ئەظزىذىٌ ‪- 19‬ئەظىزًىچە داۋام كىلفاى ‪300‬يىللىم كۇْ ظْدىعى‬ ‫ئافىزىلىًى ‪ 300‬نىليۇى يارانلىم ئەنٌەن هۈچىذىٌ نەَزۇم كىلفاى!‬ ‫يىٌىزالريى ّ ئافىزىلىذىٌ ئانېزىوىفا تْؼۇلۇػ جەريايى بىز جەبىز‪-‬سۇلۇنفا تْلفاى‬ ‫‪75‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫دەَؽەتلىى ظەپەر ئىذى ‪ ،‬تار‪-‬ظىعىم هىهە ئانبارلىزىذا يەچچە يۈسلىٌەى يىٌىز‬ ‫تەيلىى كۇْ ظْدىٌەرلىزىًىّ َايۋايى‬ ‫كۇلالر كىعتىلىؽىپ تۇراتتى ‪،‬ئۇالر يْْ بْيى ئاق‬ ‫نۇئانىلىعىٌە ئۇچزايتى ‪ .‬تىًىذە ئاسراق هىعەللىى ئاالنىتى ظىشىلعە كْْ‬ ‫ظْدىٌەرلىزى باؼلا «ناْ»لىزىًىّ يۇكۇنلىًىپ ‪،‬ظْدىذىٌ سىياىتارتىؽًى ئْيالپ‬ ‫‪،‬ئۇيذاكالريى تىزىوال دىِىشـا تاؼلىۋىتەتتى‪...‬‬ ‫ؼۇ ظەۋەپتىٌ بۇدىِىش لىًىيىعىذە ‪،‬هىهىلەريىّ ئاركىعىذا دائىو دىٌۈدەن تْپ‪-‬تْپ‬ ‫لەَەُلەر ئۈسۈپ يۇرۇيذىفاى بْلْپ كالفايلىلى ئەيًى ۋاكىتتا دىِىشچىالر تەرىپىذىٌ‬ ‫خاتىزىزىلەيٌەى ئىذى‪.‬‬ ‫ئانېزىوىفا ظاق‪-‬ظاالنەت يىتىپ بارـاى «تەلەيلىى» يىٌىزالريى ّتەكذىزى بْلعا‬ ‫كانچا ‪-‬هالتەن ئاظتىذىوى ئاخىزىًى تەظەۋۋۇر كىلىؾ تەط بْلفاى كۇللۇق تۇرنۇػ‬ ‫ئىذى‪.‬‬ ‫هىيٌ ئانېزىوىذا جەيۇپ‪-‬ؼىهاْ ئۇرۇؼى پارتىلىذى ‪ .‬لىًوْلىٌ‪- 1862‬يىلى‬ ‫‪863‬‬ ‫نەؼُۇر «يىٌىز كۇلالريى ئاساد كىلىؾ خىتاپًانىعى»يى ئىالى كىلذى ‪.‬‬ ‫‪- 1‬يىلى‪ 1-‬ئايًىّ ‪- 1‬هۈيىذىٌ ئىتىبارەى ؼىهاْ تەرەپتە كۇللۇق تۈسۈم بىوار‬ ‫كىلىًذى‪ .‬يىٌىزكۇلالر ئاساد بْلذى ‪َ،‬ەنذە ؼىهاْ تەرەپًىّ جەيۇپتىوى كۇللۇق‬ ‫َاهىهىيەتًى يىِىؽىذا سّر تۆَپىلەريى كاتتى‪.‬‬ ‫ئابزاَام لىًوۇلىٌ ئانېزىوا يىٌىزلىزى چُْلۇرَۆرنەت كىلىذىفاى ئانېزىوا سُّتۇُى‬ ‫بْلْپ كالذى‪.‬‬ ‫بىزاق بۇيىِلىم بىلەياليىٌىزالريى ّ تەكذىزى ياخىؽلىپ هەتهىذى ‪َ،‬ەتتا ئالذىًلى‬ ‫ئەظىزيىّ ئْتتْرلىفىچە ئاق تەيلىولەريىّ يىٌىزالريى ئىزكىي هەنعىتىؽى‬ ‫تۇپەيلىذىٌ ئانېزىوىذا چَْ هۆلەنلىى ئىزكىي تۇكۇيۇػ ۋەكەلىزى بْلْپ تۇردى‪.‬‬ ‫‪76‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫لىًوْلىًًىّ «يىٌىز كۇلالريى ئاساد كىلىؾ ختاپًانىعى» دىٌبىزهۆرىًىؾ‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=5338&keyword‬‬

‫‪77‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫سابْي‬ ‫ئاتا‬

‫بالًىعتتا يىتېۋاتلاى ئايالىهًىّ «ئېفىشىفا تېتفۇدەن» تاناق تىپىپ هىزىؾئۈچۈى‬ ‫بىزَاسا ئاؼپۇسۇْ ئارىالپ ئاراى دىٌەيذە بۇ يىشا باسىزىذىوى نۇَىتى ياخؽىزاق‬ ‫بْلفىًىذىٌ بىزيى تىپىپ ‪ ،‬بىزكاچا چۆچۆرە بۇيزۇتۇپ كْيْپ ‪،‬تېلېۋىشۇر هۆرۆپ‬ ‫ئْلتۇراتىتو‪.‬‬ ‫ؼۇ تاپتا ‪،‬تارـىًە ئۇسۇيچاق هەلٌەى ‪،‬ئەنها خىلىال پاهىشە ظەرەنجايالؼتۇرۇلفاى‬ ‫ئاؼپۇسۇْ ئىچىذە تۈرلۈن كەۋىهذىٌ بْلفاى چَْ‪-‬هىچىى ‪،‬ئەر‪-‬ئاياًْەۋدىلەر دىٌ‬ ‫تۆت‪-‬بەؼەيلەى بەسىلىزى تاناكلىًىپ ‪،‬بەسىلىزى تانىلىًى ظاكالپئْلتۇرۇؼاتتى‪..‬‬ ‫‪...‬‬ ‫ئاؼپۇسۇلًىّ ئەيًەهلىى ئىؽىوى تۇيۇكعىش «تاراق‪-‬تۇرۇق›› كىلىپ ئېچىلىۋىذى‬ ‫‪َ،‬ەنهەيلەيًىّ دىللىتى ؼۇياكلا ئاـذۇرۇلذى‪.‬‬ ‫تۇركى بەهال ئاۋارە بۇ ئادەنًى بىزيەردە هۆرًەيذەن كىلذىهيۇ ‪،‬ئەظلىيەلهىذىو‪.‬ئۇيىّ‬ ‫كارىذىفاى چىزايى پۇرۇؼۇپ هەتوەى ‪ ،‬ئۈظتى‪-‬بىؽى ئايذىٌ رەتعىش ئىذى‪.‬‬ ‫ئۇ ئۇدۇْ هىلىپ ئاؼپۇسۇلًىّئىووى رەت ؼىزەلىزى ئارىعىذىوى بْػ ئۆتۇؼهىًىّ‬ ‫ئْتتۇرىعىذا ‪،‬ظەيتۈرۈلۈپ تْختاپ كالذى‪..‬ئاؼپۇسۇلًىّ ئىچىًى بىزدىًال كاُعىم‬

‫‪78‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َاراق َىذى كاپلىذى‪...‬‬ ‫ئۇ ئْلتۇرناكچى بْلىۋىذى ‪ ،‬ئۇيەردىوى ؼىزەدە تاناكلىًىۋاتلاى پاياق بۇرۇى خەيشۇ‬ ‫چْهاى كاراكچى هەلٌەيذەن بىزكاچا ئۈًزىعىًى ئىلىپ باؼلا ؼىزەًە ئاراى‬ ‫ئۈلٌۈردى‪..‬‬ ‫نەط ‪ ،‬ئْرّيذۇكتا «پْهوىذە» ئْلتۇردىذە ‪،‬چىزايىًى تىخهۇ پۇرۇؼتۇرۇپ‬ ‫ئەتزاپتىوىلەرًە ظىىًچىالپ كاراپ چىلتى ‪..‬خۇددى ظەظوەيٌەيذەن بىؽىًى‬ ‫ظىلوىۋىتىپ ‪،‬ؼىزەدە بايانلى خەيشۇ چْهايذىٌ ئىؽىپ كالفاى بىزبۇدا جىِهۇنايى‬ ‫ئىفشىفا ظىلىپ ئىؽتىُا بىلەى چايًاؼلا باؼلىذى‪.‬‬

‫ئۈيذى‬ ‫‪:‬‬ ‫ؼۇ ئارىذا ‪،‬نۇالسىو باال ئۇيىّ كىؽىذا‬ ‫_ ئاها يىهە تاناق يەيعەى؟‬ ‫_يىهە تاناكلىزىّ بار _ دىذى ‪ ،‬نەط بْم ۋە خىزە ئۈيذە نۇالسىو بالىفا ًۆلىيىپ‬ ‫كاراپ‪.‬‬ ‫_ لەـهەى ‪ ،‬ظۇيلاػ ‪ ،‬چۆچۆرە ‪،‬پْلْ ‪،‬بْالق نايتا‪......‬‬ ‫_بْلذى كىلفىًە َْي ‪..‬هْتْلذاپال هەتتىفۇ ناۋۇ كەلەيذە! ‪..‬نايتاَئْخؽىذىهۇ ؟!‬ ‫_ نايتا ئىعىلفۇ ئاها ‪ .‬يەچىچىًى ئىپ هىلەي ؟‬ ‫_ نايتاَ ئىعىلها ؟ ‪ -‬نەط ئەتزاپلا ئاجايىپ بىزرەۋىؽتە كاراۋىتىپ ‪..‬ئىچ‬ ‫يايچۇكىذىٌ بىزيىهىًى ئىلىپؼىزەًە پاكلىذە كْيذى ‪َْ -‬ي ‪..‬ناۋۇيىِفا نايتا بەر‬ ‫‪،‬نايىِفا ياى ئەهىزپ بە!!‬ ‫نۇالسىو بالىًىّ َەيزايلىلتا تْۋالپ دىٌۈدەن كىلفاى ًىپى ئاؼپۇسۇلذىوىلەريىّ‬ ‫دىللىتىًى يەيە بىزكىتىو نەظوە نەرهەسلەؼتۇردى_ ئاهاۋّي‪..‬نايتىذىٌ ئاراى بىزيى‬ ‫‪79‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫يەنعەى؟‬ ‫ئەتزاپتىوىلەريىّ بىؽىًى باؼلىىزيى ظىلوىؽىپ ‪،‬ناساق ئارىالػ كاراپ كْيۇؼى‬ ‫نەظًىّ سەردىعىًى كايًاتلاى چىفى ‪،‬نۇالسىهفا هايىپ هەتىتى‪..‬‬ ‫_كايذاق الۋسا بىزيىهە ظەى ! تۇْ خْتْيذەن هْتْلذىهاي ظىعمنايتاًُى‬ ‫ئەهەلهەنعەى پىعپاط ‪،‬كەلەيذە! ئادەم هىزًەيٌە خۇػ بْلە ًۇي ناۋۇ ظىعم‬ ‫ئاؼخاياُفا‪..‬‬ ‫نۇالسىو باال ـۇتۇلذىفىًە ئىچوىزى خايىفا هىزىپ هىتپ ‪ ،‬تەخعىذەبىزتاْ نايتا‬ ‫ئىلپ چىلتىذە نەظًىّ ئالذىذىوى ؼىزەًە سەردە بىلەى كْيذى‪..‬‬ ‫_ بْلە ‪،‬نىًىّ يىًىو بىلەى بىزكاچا نەيتەَ ئىلىپ هىز !! نەط ؼۇيذاق ۋاكىزىذىذە‬ ‫نايتىًى كْلىفا ئىلىپ پۇراؼلا باؼلىذى‪.‬‬‫نىًىّ بىزكاچا چۆچىزەم چىلىپ بْلذى ‪،‬بىزاقيىهىؽلىذۇ ئاۋۇ نەظًىّ كىلىللىزىفا‬ ‫كاراپ يەيە بىزئاس ئْلتۇرۇػ يىيىٌە هىلىپ كالذىو‪.‬‬ ‫بىزكايچەيلەى‬ ‫ئۇيىّ بۇيزۇتلاى تائانلىزىًىّ بەرى هىلىپ بْلذى ‪ .‬نەيذىٌ باؼلا يەيە‬ ‫ئۇيى كايذاق كىلىذىوىٌ دىذىهۇ ‪،‬تاناكلىزيى كْيۇپ ئۇيىِفا كاراپ ئْلتۇراتتى‪..‬‬ ‫نەط ‪،‬ئەنذى بىشبىلەى هارى يْق ‪،‬نايتىًى ئۇؼؽاكالپ ئاػ ظۈيىٌە‬ ‫چىالۋاتاتتى ‪َ..‬ەرىوەتلىزى بەهال سىل ئىذى‪ .‬نايتىًى چىالپ بْلْپ چْها بىلەى‬ ‫بىزَاسا كْچىىذىذە ‪،‬ئايذىٌ يايًى ئۇؼتۇپ چىلىذى‪.‬‬ ‫كارىفايذا تاناكًى تەييارلىفىًىذىٌ نەنًۇى بْلفاى بْلعا هىزەن ‪ ،‬چىزايىذا بايانلى‬ ‫ئۆهتەنلىى يْق ‪،‬ئەتزاپلا ظاالپەتلىى بىلىپ كْيذى‪..‬‬ ‫بۇ ئۇيىّ دائىهلىم تانىلى بْلعا هىزەن دەپ ئْيالپ تۇراتتىو‪ ،‬ئۇبىزدىًال تْۋلىذى‪:‬‬ ‫_ َْي لْبەى ‪َْ..‬ي لْبەى‪...‬ناياكلا چىلە!!‬ ‫‪80‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫خْجايىٌ چىلىپ ئۇيىّ يىًىفا هەلذى‪:‬‬ ‫_ َە يىهە بْلذى ؟‬ ‫_كايذاق نەيتەَ بۇ ‪،‬يىهە دىٌەىالۋسا؟!! كاراپ تۇرۇپ بىزنايتام بىلەى بىز يايًى َارام‬ ‫كىلىؽتىِا‪-‬ۋاي! تۆلە بىز يىزىو هْيًى ‪..‬يا پۇلىفا َىعابالپ يەيە ئۈچ نايتا ئەهە!‬ ‫‪2007.11.30‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=5843&keyword‬‬

‫ئىووى فىليەتۇى‬ ‫ئاتا‬

‫« ئۆسىهشيىّ » َارىلى‬

‫رادىئۇدا ئىالى ئاُلىتىلىۋاتىذۇ‪.‬‬

‫‪81‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىووى ئۇيفۇر يىّ دىئالًْى باؼاليذى‪:‬‬ ‫ئا ‪:‬ئەهەلٌىًىّ كايذاق َاراق بۇ ؟‬ ‫ب‪« :‬دۇتتار» نارهىلىم ئالى َاراق!‬ ‫ئا‪ :‬بۇ َاراكًىّ تەنى كايذاكزاكوەى ؟‬ ‫ب‪( :‬ئۈيلۈن ئاۋاسدا) تەنى بەن ياخؽى ‪،‬هەيپى بەن ئىعىل ! بۇ بىش ئۇيفۇرالريى ّ‬ ‫يەچچە نىّ يىللىم َاراق ئىچىتىؾ نەدەيىيىتىًىّ يېِىئەظىزدىوى جۇالظى ! بۇ‬ ‫!‬ ‫َارىلى‬ ‫بىش ئۇيفۇرالريى ّ «ئۆسىهشىًىّ »‬ ‫ئا‪ :‬ئاپىزىٌ ! ئۇيذاكتا كىًى بىزكەدەَتىٌ هۆتۇرنەنذۇق؟!‬ ‫ب‪:‬خْؼە!!‬ ‫ئا‪ :‬خْؼە!!!‬ ‫ئىاليًى ئاُالپ ‪،‬ئْيلىًىپ كالذىو ‪َ .‬اراق تاؼلىۋەتوىلى ئۇسۇى بْلفاى بْلعىهۇ‬ ‫«ئۆسىهىشيىّ ›› دېًەى ًەپ ‪ً،‬ىلىهًى كىچىؽتۇرۇپ كْيذى‪..‬‬ ‫‹‹ ئۆسىهشىًىّ » دىٌەى ًەپ يىهە دىٌەى تارتىهلىم ‪،‬يىهە دىٌەى يىلىؽلىم ‪ .‬بىش‬ ‫ئۆسلۆن ئۈظتىذە ئىشدىًىۋاتلاى نۇؼۇ هۈيلەردە ‪،‬ئۇيفۇرچە نارها كْيْپال ‪َ،‬ەركايذاق‬ ‫يىهىًى «ئۆسىهىشيىّ» كىلىۋالعاق يىهە دىٌەى ياخؽى ‪َ-‬ە؟‬ ‫ۋاٍ ‪ ،‬يىلىٌ هەلٌۈظىذە بىشنۇ «ئۆسىهشيىّ» يالىِاچ نْدىللىزىفا ‪ ،‬ؼەَۋايى‬ ‫فىلىهلىزىهىشـا ‪ ،‬جىًعى كۇتزاتلۇ دّرا‪-‬دەرنەهلىزىهىشًە ئىٌە بْلعاق‪..‬‬ ‫داظتۇرخايلىزىهىشدا «ئاق ياى » ‪« ،‬هۆهبۆرە» ‪ « ،‬يەۋائى» ‪ « ،‬ظۇلتاىظاتۇق»‬ ‫دەپ داُلىم نارهىلىم «ئۆسىهشيىّ» َاراكلىزى كاتار تىشىلىپ هەتعە‪...‬‬

‫‪82‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئْبزاس‬

‫يىلىًذا نەهتىۋىهشدە «ئاتًىّ هاللىعىذەن »ئالتۇى تېپىۋالعىهۇ هۆس‪-‬كىزىًى‬ ‫ظالهايذىفاى بىز ئْكۇـۇچى بارلىللا هەلذى‪.‬‬ ‫ئەظلىذە ئۇ هْچىذىٌ بىز پۇْ چىوىًى تپىۋىلىپ ‪،‬يىهىلىوىًى بىلەلهەي‬ ‫‪،‬نۇئەللىهىٌە هۆرظەتوەيذە ‪،‬نۇئەللىهى بۇيىّ‪ 50‬نىّ يۈەيًىّ چىوى ئىوەيلىوىًى‬ ‫بىلٌەى ئىذى‪..‬‬ ‫پۇْ چىوىًىّ ئىٌىعى بۇ ئىؽتىٌ كاتتىم ظۆيۇيۇپ ‪،‬نەهتەپ تەؼوىلىٌە‬ ‫نىًًەتذارلىم بىلذۇرۇپ لەۋَە تەكذىو كىلذى ‪.‬‬ ‫بۇ ئىؾ ئەتزاپلا پۇرهەتتى ‪َ .‬ەتتا يەچچە هۈيذىٌ هىيىٌ ًىشىتخايىذىٌ ‪،‬‬ ‫بْلذى‬ ‫‪.‬‬ ‫تىلىۋىشىيە ئىعتايعىذىٌ هىلىپ سىيارەت كىلىذىفاى‬ ‫سىيارەتًىّ ًىپىًى ئاُالپ نەهتەپ ئىچى پات‪-‬پاراكچىلىللا چۇؼتى ‪ .‬هۈيذە‬ ‫ئىچىلىذىفاى يىفىٌ ظايى بىزَەظعە هۆپەيذى‪ .‬هۈيذە ئىووى ظىًىپ ئْكۇـۇچى‬ ‫دەرظوە كاتًاؼهاي نەهتەپ ئىچى ‪-‬ظىزتىًى تاسىاليذىفاىبْلذى‪ .‬ئْكْتلۇچىالريىّ‬ ‫هىيىو‪-‬هىچەهلىزى بىزخلالؼتۇرۇلذى‪َ .‬ەربىز ئْكۇـۇچى ئۈچ تەؼتەهتىٌ ًۈْ‬ ‫ئىلىپ هىلىپ نەهتەپ كْراظىفا تىشدى ‪ .‬ئالالكاچاى ئەنەلذىٌ كالذۇرۇلفاى رادىئۇ‬ ‫ًىهًاظتىوىعى ئەظلىٌە هەلتۇرۇلذى ‪ .‬بىزكايچە ظىًىپًى بىزلەؼتۇرۇپ ‪،‬بْػ‬ ‫كالفىًىًى هۇرصۇن ئۆيىٌە ئۆسًەرتتى ‪ .‬ئْكۇتلۇچىالريىٌىزنە دايىذىٌ هىتاپ ئىلىپ‬ ‫هىلىپ نەهتەپ هۇتۇپخايىعى بەرپا كىلىًذى‪...........‬‬ ‫‪83‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەتە نۇخبىزالرهىلىذۇ دىٌەى هۈيى ‪ ،‬نائارىپ ئىذارىعذىٌ بىز خادىو هىلىپ َىلىلى‬ ‫‪ 50‬نىّ يۈەيًىّ چىوىًى تىپىۋالفاى «كەَزىهاى» دىٌ نەخعۇط ئىهتىُاى ئالذى‬ ‫‪،‬ئۇ ئۈچوۈيذىٌ بىزى نۇخبىزالرـا دەيذىفاى ًەپلەريى يادكا ئىلىۋاتاتتى‪..‬‬ ‫تاسىهۇ تەتۇربىز ئىؾ بْلذى ‪ ،‬ئۇ بىز دەرىعتە ياچار ‪ ،‬ئۆسئىعهىًى ئاراى ياسىذىفاى‬ ‫ئْكۇـۇچى ئىذى ‪..‬نائارىپ ئىؽخايىعىذىٌ نەخعۇط تۈسۈپ بىزىلٌەى دەبذەبىلىى‬ ‫«باياى»يى كايذاكهۇ يادكا ئااللىعۇى؟ !‬ ‫بىز رايۇيلۇق‬ ‫نائارىپ ئىؽخايعىىذىٌ هەلٌەى خادىهًىّ ئۈنىذى ئۈسۈلذى ‪ ،‬بىزاق بۇ‬ ‫نائارىپ ظىعتىهىعىًىّ ؼاى‪-‬ؼەرەپ نەظىلىعى تۇرظا ‪ .‬باؼلا َەنهەتەييارلىم‬ ‫ئْريىفا‬ ‫پۇتۇپ بْلفايذا ‪،‬بۇ «ًاچا»ـا دەرىغ ئۆتۇؼًىّ ئْريى يْق ئىذى ‪،‬ؼۇُا ئۇيىّ‬ ‫نەهتەپًىّ رادىئۇ ئۇسىلىذا ناكالە ئْكۇيذىفاى بىز ئْكۇـۇچى ظەپلەيذى‪..‬‬ ‫ئۇٍ! َەنهە ئىؾ پۈتتى ‪ .‬ئەتە پۇتۇى ئْكۇتلۇچى ‪-‬ئْكۇـۇچىالر ئەتىٌەى ‪ 6:00‬دە‬ ‫نەهتەپوە هىلىپ بْلىؽى هىزەن ‪ .‬هىچىووەى ئْكۇتلۇچىالرـا ‪ 50‬يۈەى جەرىهايە‬ ‫كْيۇلىذۇ‪.‬‬

‫‪ - 2007‬يىل ‪.‬ئۆهتەبىز‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=5622&keyword‬‬

‫‪84‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نىللى پەخىزلىًىؾ تۇيفۇنىشدىوى سّرّكۇػ‬

‫ئۆتوەيذە نەلۇم بىز تْربەتتە ئەرهىٌ ئابذۇلال يىّ «نىللەت ئۈچۈيهۇ » دىٌەى‬ ‫ياسنىعىًى باؼلىالريىّ هۆچۆرۆپ هىلىپ ؼۇ َەكتە نۇياسىزە ئېلىپ بارـىًىًى‬ ‫هۆردۆم ‪.‬‬ ‫ئىًواظالريىّ رايىذىٌ كارىفايذا تْلىعى ئەرهىًًىّ هۆُلىذىوى َىغ كىاللهىفايذەن‬ ‫كىلذى ‪.‬نىًىّ ؼۇياسنا نەسنۇيىذىٌ َىغ كىلىؽىو ؼۇ بْلذىوى ‪ ،‬ئۇيىِذا ئەرهىٌ‬ ‫ئۆسىًىّ هۈيعىزى ئۆسىًىّؼەخعى َىعىيات بْؼلۇكىًىّ تارىيىپ هىتىۋاتلايلىلىًى‬ ‫‪ ،‬ئۆسىًى بارـايعىزى ئەرهىٌ دەن َىغ كىاللهايۋاتلىذىٌ‬ ‫يۇؼۇرۇى رەۋىؽتە بىؽارەت بەرًەيذەن كىلىذۇ ‪.‬‬ ‫نىًىِچىهۇ ئەرهىٌ ظەيئەت يْلىفا كەدەم كْيفايذا كايذاكتۇر بۈًۈيوى هۈيذىوىذەن‬ ‫خىلى هۆپ َەۋەظوارلىزىًىّ كەلبىذە «نىللى كەَزىهاى» يۈهعەهلىولىٌە چىلىپ‬ ‫كىلىؽىًى ئْيالپهۇ باكهىفاى ۋە ئۈنىذنۇ كىلىپ هەتهىٌەى ‪.‬‬ ‫ئارىهشىذىوى نەلۇم ؼەخىعًىّئۇتۇكى نىللەتًىّ ئابزۇيى ئەلۋەتتە ‪ .‬بىزاق َەركايذاق‬ ‫يام چىلارـاى ؼەخىعًىِهۇ يەيىال ظىش‪-‬بىشدەن ئاددىي ئادەنلەردىوىٌە ئْخؽاؼال‬ ‫ئۆسىٌە تەۋە ئارسۇ‪-‬ئارناى ‪،‬ؼۇيذاق ياؼاپ باكلۇظى هىلىذىفاى تۇرنۇػ َەۋەط‬ ‫‪-‬ؼەهىللىزى بْلىذۇ ‪.‬‬

‫‪85‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىز ؼەخىعوە ـايىبايە ئۈنىذ ‪-‬تىلەن ‪،‬نىللىي َىعىياتلا تەۋە ۋەسىپىلەريى‬ ‫َەظعىلەپ ئارتىۋەتعەن ‪،‬ئۇيىّ خۇظۇظى دۇيياظى بىلەى َىعابالؼهىعاق‬ ‫‪،‬بۇيذاق بىعىو ئۇيىّ تىخىهۇ ياركىٌ تەرەكلىي كىلىؽى ئۈچۈى پايذىعىش بْلْپال‬ ‫كالهاي ‪َ،‬ەتتا ئىفىز بىعىو بْلْپ كىلؽى ئىًىم ‪.‬‬ ‫ئۆسىهىشدە ئاُعىش ئەًىؽىؽى تۈپەيلىذىٌ ياهى سّرّكۇپ تۇرۇپ پەيذاكىلفاى نىللىي‬ ‫پەخىزلىًىؾ تۇيفۇظى ئەنەلىيەتتە ئۆسىهىشيى ئالذاؼتىٌ باؼلا يەرظەبْلهىعا هىزەن‬ ‫دەپ ئْياليهەى ‪.‬‬ ‫َەرهىهًىّ ؼەيئلەرًە ئْچْق ياهى هۆُلىذە بەرًەى باَاظى ئْخؽاػ بْلهايذۇ ‪،‬‬ ‫نەظىلەى نۇؼۇ نۇيبەردە ئەرهىٌ ئابذۇلالريىّ « باالُشا » دىٌەى ياخؽعى تېها‬ ‫كىلىپ يْلاليعا ‪.‬ئۇيى ياكتۇرىذىفايالرنۇ ‪،‬ياكتۇرنايذىفايالرنۇ چىلىذۇ ‪ .‬ؼەخعەى‬ ‫نەى ئۆسۆم ياكتۇرنايهەى ‪ ،‬لىوىٌ ؼۇ َىعىياتىهذىٌ پەيذا بْلفاى باَالىزىهًى‬ ‫ياساالنذىو ؟‬ ‫ئەًەر نەى ئۇيىّ ؼۇ ياخؽىعىًى ياكتۇرنايذىفايلىلىهًىياسظام ‪ .‬چْكۇم بىزئىووى‬ ‫ظەپعەتىلەربىلەى نىًى‬ ‫ئىًواظچى بْلعىهۇ نىللەت ئۇكۇنىًى يادرۇ كىلفاى بىزنۇيچە‬ ‫كاتتىم ئەيبلەپ هىتىؽى نۈنوىٌ ‪.‬‬ ‫ؼۇُا هۆپىًچىهىش نۇؼۇ نۇيبەرلەردە نەلۇم نەظىلىلەرًە يىعبەتەى َەكىلى‬ ‫هۆُلىهىشدىوى ًەپًى ئىيتهايهىش ‪ ،‬ئىًواظلىزىهىشدا ظاختىلىم هۆپ ‪،‬تەهزارلىم‬ ‫هۆپ ‪،‬ناختاػ هۆپ ‪.‬‬ ‫يەچچە ئايًىّ ئالذىذا تېلېۋىشۇردىٌ «ئاتالى نەؼزىپى» يى ؼۇيذاق ئىؽتىياق بىلەى‬ ‫هۆرىۋاتاتتىو ‪ ،‬بىزدىًال ئەظلەر (ظۈربۆرە) چىلىپ هەلذى ‪ .‬ئۇيىّ دىيارىهشدا‬ ‫ئىؽلەيٌەى تېلېۋىشىيەپىزًّىزانهىلىزدا چىللىًى تۇيجى هۆرۆؼۆم ئىوەى ‪ .‬ؼۇ ۋاكىتتا‬ ‫‪86‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ًەرچە يەق نەيذايذا بْلهىعانهۇ ‪ ،‬ئىچىهذە ئاجايىپ بىز َىعىيات تْكۇيىؽى‬ ‫يۇسبەردى ‪ .‬تۆۋەيذىوى تاناؼىبىًلىزىهىشيىّ هۆپىًچىعىًىّ چىزايىذا كايذاكتۇر‬ ‫بىزخىل تاظاددىپيلىلًىّ ئەهىغ ئەتوىًىًى ‪ ،‬ئْچْكزاق كىلىپ ئىيتلايذا‬ ‫ظەًَىذىوى ئەظلەريىّ تۇركى ‪ ،‬ئىيتىۋاتلاى ياخؽىعى (نەيفۇ يىهە دەۋاتلىًى َىچ‬ ‫يات ئىووى دۇييا دەن ئىوەيلىوىًى‬ ‫بىلهىذىو) بىلەى ظەًَە تۆۋىًىذىوى تاناؼىبىًالر‬ ‫َىغ كىلذىو ‪.‬‬ ‫ئەلۋەتتە بۇيەردە نەى ئۇيىّ ؼەخىعىيىتىٌە تېٌىذىفاى ـەرەسلەردىٌ خالىيهەى ‪،‬‬ ‫ئۇيىّ ظەيئەت خاَىؽىفا َۆرنەت كىلىهەى ‪.‬‬ ‫نەى يەيە ئىچوىزى ئۆلوىلەردە خىلهۇخىل يانالردا نۇسىيوا ئەتزەتلىزىًى كۇرۇپ‬ ‫چْلپاى‬ ‫»‬ ‫ؼۇيەرلەردە «ئۇيفۇريى ‪،‬ئۇيفۇريىّ ظەيئىتىًى تْيۇتىۋاتلاى » بىزكىعىو «‬ ‫لىزىهىشـا دائېز چۇؼەيذۇرۇؼلەريى هۆرۆپ َەيزاى كالىهەى ‪.‬‬ ‫نەظىلەى ‪.................. ‹‹ :‬يىّ نۇسىوا ئىجادىيەتلىزىذە ئۇيفۇر نۇكانى‬ ‫‪ ،‬ئْتتۇرا ئاظىيا نۇسىوىلىزى ‪ ،‬ياۋرۇپاچە ‪ ..‬ئىلهًىتالر ئْرًايىى يۇـۇرۇلفاى بْلْپ‬ ‫‪،‬ئۆسىٌە خاط ئۇظلۇپ ياراتلاى ››‬ ‫ئەنەلىيەتتە ‪،‬ؼۇ بىزكىعىو ئۇظلۇبچىالريىّ ياخىؽىلىزىذا ئۇيفۇرنۇسىوىعىًىّ‬ ‫بۇلۇكى بْلفاى ‪12‬نۇكانًىّ يەدىهۇ بىزەر ئىشياظى بْلعۇى؟ !‬ ‫‪12‬‬ ‫بەسىلىزىًىّ ئاياتىلىًى بۇسۇپ ئىيتلاى ياخىؽىلىزىفا كاراپ ئۇيىّ ئىجادىيىتىذە‬ ‫نۇكانًىّ ئىلهىتىًى بْلْػ ئۇياكتا تۇرظۇى ‪ ،‬ئۇيىّ بىزەر نۇكانًىّ ئىعهىًىهۇ‬ ‫بىلىذىفىًىفا ئىؽەيهەيهەى ‪.‬‬ ‫‪.....‬‬ ‫يىلىًذا «پەيجىز »يانلىم بىز نۇسىوا ئەتزىتىًىّ بىيجىِذا كۇرباى َىيتلىم نۇسىوا‬ ‫‪87‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫هىلىچىلىوى ئۆتوۈسۈدىفايلىلى َەكلذىوى ئىالى َەپتە بۇرۇى نەلۇم تْربەتتە‬ ‫بىزىلذى ‪ ،‬ئۇ نۇسىوا ئەتزەتًىّ كاتًاؼلۇچىلىزىًىّئارىعىذا ياۋۇپا ‪،‬ئانېزىلوىلالرنۇ‬ ‫بارهەى ‪ ،‬تەنبۇريى ئەيٌىليىلىى بىزى چاالرنىؾ‪ ...‬بۇ ًەپلەريى ئْكۇپ بىيجىىِذا‬ ‫هۈى خىياْ كىلفاى ئىذىو ‪ .‬چۈيوى‬ ‫بْلفاى بْلعام بىز هۆرەرهەيهەى دىەەيلەريى يەچچە‬ ‫بىزكايچىلىفاى ئەللەردىٌ يىفىلفاى ئەجًەبىيلەر« ئۇيفۇريىّ ؼەرىپى»ئۈچۈى‬ ‫ئۇيۇؼۇپ بىشيىّ ظەيئىتىهشىًى يانايەى كىلهاكچىوەى ئەنەظهۇ! ؟‬ ‫كايعى هۈيى ؼۇ تْربەتتە «پەيجىز»يىّ ظەيئەت هىچىلىوىذىٌ ئۈسۈيذىلەر‬ ‫بىزىلىذى ‪ ،‬تْلىهۇ َەيزاى كالذىو ‪،‬يا نىًىّ نۇسىوا ظىشىهىو بەن ياچارنۇ ‪،‬ئەيتاۋۋۇر‬ ‫ئۇالريى ّ ئىيتلىًى بىزكايچىلىفاى ئۇيفۇر خەلم ئاَاُلىزى بْلعىهۇ ‪،‬ئۇيى ئۇالرـا‬ ‫كارىفايذا دىيارىهىشدىوى بىزەر نەظت ياخؽى تْۋاليتتى !‬ ‫لىوىٌ ؼۇ تىهىذظىوى ئىًواظالردا َەتتا بەسىلەر ئۆسىًىّ ئۆنزىذە تۇيجى كىتىو‬ ‫َەكىلى نۇسىوا ئاُلىفايلىزىًى ئىيتىؽىپ َۇؼىذىٌ هەتوىلى كىل كاپتۇ !‪.‬‬

‫بىش سادى پەخىزلىًىؽًى بىلەنذۇق ‪-‬يْق ؟‬ ‫ئەلۋەتتە ‪ ،‬هىهًىّ هىهذىٌ پەخىزلىًىؽى ئىؽى ‪ .‬لىوىٌ نىللەت يۇكتىعىذىٌ‬ ‫پەخىزلىًىؽًىّ ۋەسيى ئۇيذاق يىًىى ئەنەط ئەظلىذە‪.‬‬ ‫بىش نىللەتًىّ پەخزى ئْريىفا سّرنۇ‪-‬سّر چىلىزىپ كْيفاى ؼۇ‬ ‫يانايەيذىلەريىّ يارىتىۋاتلاى ئەبجەػ ئۇظلۇبلىزى سادى ئۇيفۇر ظەيئىتىٌە‬ ‫تەۋەنۇ‪-‬يْق؟‬ ‫ئەًەر ئۇالريى يەيىال نىللەتًىّ پەخزى دىعەن‪،‬ئۇالر ؼۇ يەرلەردىوى باؼلا نىللەت‬ ‫هىؽىلىزىٌە ئۇيفۇر ۋە ئۇيفۇر ظەيئىتى َەكلىذە َەكىلى چۇؼەيچە بىېزىۋاتانذۇ؟‬ ‫‪88‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫نىًىِچە بۇيەردىوى بەسى نەظىلىلەر بەههۇ كىشىلارلىم ‪ .‬ئىچوىزىي رايْيالردىوى‬ ‫يْلذاؼالر يىّ هۆپىًچىعى ئۈچۈى بىشيىّ تەكلىيتۇركىهىشدىٌ تارتىپ ‪،‬بىزەر كىتىو‬ ‫ـىِؽىپ كْيۇؼىهشىفىچە ئاالنەت ئۆسًىچە بىزدۇييادۇر ‪ .‬ئۇالريى ّ تۇرنۇػ‬ ‫ظەۋيىعىًىّ ئۆظىؽىٌە ئەًىؽىپ ‪ ،‬ئۆسلىزىٌە ياەت بْلفاى تىخىهۇ هۆپئۆسًىچە‬ ‫نەدەيىيەت تەرهىپلىزى بىلەى ئۇچزىؽىؽًى بىزخىل نەيىۋى ئىعتىهاْ كاتارىفا‬ ‫هىزًۇسۇپ بْلذى‪ .‬بۇ بىشيىّ تەۋەهوۇلچىلەرًە تاسا ئُْيايپاؼتىٌ هەلذى‪.‬‬ ‫ئۇيفۇر تىلىًى كىلچىهۇ چۇؼەيهەيذىفاى ئىچوىزىًىّ بىزەر ظەًَىعىذە نۇسىوىًى‬ ‫بْلىؽىفا چىلىپ‪،‬تاناؼىبىًالريى ئۇيفۇرچە بْلىؽىفا تىللىعاُهۇ ئۇالر ـا «ؼىًجاَ‬ ‫» (ياهى ئۇيفۇر )ئۇظلۇبى بْلْپ تۇيۇلىۋىزىذۇ ‪.‬‬ ‫ًەپًىّ كىعلىعى ‪ ،‬نىللىي پەخىزلىًىؾ تۇيفۇظىذائارتۇكچە سّرّكۇپ هەتهەيلى ‪،‬‬ ‫ئۆسىٌىال تەۋە ئادەنلەريىهۇ سّرنۇسۇر «نىللەت » دەبذەبىعى ئىچىٌە نەجبۇرى‬ ‫كىتىۋەرنەيلى ‪ .‬نەظىلىلەرًەظْـْكلايلىم بىلەى نۇئانىيلە كىلىؾ ‪،‬كارىفۇالرچە‬ ‫كىشـىًلىلتىٌ يەيىال ئەۋسەْ ‪.‬‬ ‫بىز ؼەخىعًىّ َەنهە ئىؽىال نىللەت ئۈچۈى بْلىؽى ياتايىٌ ‪ ،‬ؼەخعًىّ‬ ‫خۇظۇظى ـايىعى بىلەى هْللىوتىپًىّ يىؽايىدائىهال بىزدەن بْلىۋەرنەيذۇ ‪.‬‬ ‫َەركايذاق ؼەيئىٌە ئۆسىًىّ خۇظۇظىيىتى بْيىچە باَا بىزىؽىهىش هىزەن‪.‬‬ ‫ئەيًى ۋاكىتتا ئەرهىٌ ئابذۇلال «ظادىز پالۋاى»يى «ئەرهىٌ پالۋاى»ـا ئۆسًەرتىپ‬ ‫ئىؽلىٌەيذە نىللەت ئۇكۇنىًىّ يۇهعەهلىوىذە تۇرـاى بْلفىيهىتى ؟‬ ‫ئۇيتۇپ‬ ‫َالبۇهى بىش ؼۇۋاكىتتا ئۇيىّ ئۆسظەيئىتىٌە تەۋە بىز ظەيئەتوار ئىوەيلىوىًى‬

‫‪89‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫كالفىلى تاط كالفاى ئىذۇق‪.‬‬

‫‪2007.12.24‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=7536&keyword‬‬

‫سەَىزىذىٌ نۇَەنهەد بابۇر يىّ كىعلىچە تارىخى‬

‫بابۇر )‪ (1483-1530‬ئاكعاق تۆنۇر ئەۋالدىذىٌ بْلْپ ‪،‬ئاتىعى ئۆنەر ؼەيىخ نىزسا‬

‫‪90‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪،‬ئۇيىّ ئاتىعى ئەبۇ ظەئىذ نىزسا ‪،‬ئۇيىّ ئاتىعى ظۇلتاى نۇَەنهەد نىزسا ‪،‬ئۇيىّ‬ ‫ئاتىعى نىزايؽاٍ نىزسا ‪،‬ئۇيىّ ئاتىعى ئاكعاق تۆنۇر دۇر‪.‬‬ ‫بابۇر ئايا تەرەپتىٌ يەرهەى خايلىلىًىّ كۇرـۇچىعى ظۇلتاى ظەئىذ خاى ۋە نەؼُۇر‬ ‫«تارىخىي رەؼىذىي» يىّ ياـۇچىعىنىزسا َەيذەر بىلەى بىزيەۋرە بْلىذۇ‪ .‬چۈيوى‬ ‫بابۇريىّ ئايىعى كۇتلۇق يىٌارخايىو‪،‬ظۇلتاى ظەئىذ خايًىّ ئاتىعى ظۇلتاى ئەخهەد‬ ‫خاى ‪،‬نىزسا َەيذەريى ّ ئايىعى خۇبىًٌار خايىو َەنهىعى چاـاتاي ئەۋالدىذىٌ‬ ‫يۈيۇط خايًىّ بالىلىزى ئىذى‪.‬‬

‫بابۇر ‪ - 1494‬يىلى ‪12‬ياػ ۋاكتىذا ئاتىعى ئۆنەر ؼەيىخ نىزسىًىّ تاظادپى ئۆلۆپ‬ ‫هىتىؽى بىلەى پەرـايە پادىؽاَى بْلىذۇ ‪ .‬بۇ بىزتەرەپتىٌ تۆنۆر يەظلىذىٌ بْلفادى‬ ‫َەركايعى نىزسىالريىّ ئۆسلىزى ئىٌللەپ تۇرـاى يەرلەردە ئۆسلىزىًى پادىؽاٍ دەپ‬ ‫ئېالى كىلىپ ‪،‬ئۆسئارا سېهىٌ ۋە َاهىهىيەت تالىؽىؾ جەُلىزىًى ئەۋجىٌە چىلارـاى‬ ‫‪،‬يەيە بىزتەرەپتىٌ ئۆسبىى خايى ؼەيبايىخايهۇ هۈيذىٌ ‪-‬هۈيٌە سّرىيىپ‬ ‫‪،‬نىزسىالر‪،‬خايالر كْلىذىوى يەرلەرًە چاَ ظىلىۋاتلاى دەۋر ئىذى‪.‬‬ ‫ياػ بابۇر تەخىتوە چىلىؽى بىلەيال پەرـايە ۋىاليىتىًى كْـذاػ ئۈچۈى جەٌُە‬ ‫ئاتلىًؽىلا تْـزا هىلىذۇ‪.‬‬ ‫تۆنۇرىيلەر ظۇاللىعىًىّ پارچىاليفاى دۆلىتىًى كايتىذىٌ بىزلىووە هەلتۈرۈپ‬ ‫‪،‬ؼەيىبايىخايفا تاكابىل تۇرۇػ ئۈچۈى بەْ باـلىفاى ياػ بابۇر يالفۇس پەرـايىًى‬ ‫نۇداپىئە كىلىؾ بىلەيال كالهاظتىٌ ‪،‬تۆنۆرىيلەر ظۇاللىعىًىّ بۇرۇيلى ئاظتايىعى‬ ‫بْلفاى ظەنەركەيذ يى ئىلىؾ يْلىذا َەرىوەت كىلىذۇ‪.‬‬

‫‪91‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئۇ ‪- 1499‬يىلى بىز كىتىو ‪ - 1501،‬يىلى بىزكىتىو ظەنەركەيذ يى ئىلىؽلا نۇۋەپپەق‬ ‫بْلفاى بْلعىهۇ ‪،‬بىزىًچى كىتىهذا ئىچوى ئىعىياى ‪،‬ئىووىًچى كىتىهذا‬ ‫ؼەيىبايىخايفا تەَ هىلەلهەظلىى تۇپەيلىذىٌ چىوىًىپ چىلىؽلا نەجبۇر بْلىذۇ‪.‬‬ ‫ئاخىزىذا ؼەيىبايىخايًىّ َۇجۇنىفا تاكابىل تۇرالهاي ناۋارەئۇيًەَىزدە تۇرالهاي‬ ‫‪- 1504‬يىلى َىًذىلۇػ تاـلىزىذىٌ ئۆتۆپ ‪،‬هابۇْ ۋە ـەسيىًى ئىؽفاْ كىلىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇ هابۇْ پادىؽاَى بْلفايذىٌ هىيىًهۇ داۋانلىم تۇردە ؼەيىبايىخاى بىعىۋالفاى‬ ‫سىهىًالريى كايتۇرۋىلىؾ هْيىذا بْلىذۇ‪.‬بابۇر‪ - 1506‬يىلى خۇراظايفا بىزىپ‬ ‫ئْـۇللىزىًى بىزلەؼتۇرۇپ‬ ‫‪َ،‬ىزاتًى سىيارەت كىلىذۇ‪ .‬ۋە ظۇلتاى َۇظەيىٌ نىزسىًىّ‬ ‫بىزلىوتە ؼەيىبايىخايفا كارؼى تۇرىذۇ ‪،‬لىوىٌ نۇۋاپىلىيەتلىى بْلهايذۇ‪.‬‬ ‫ئۇ ‪- 1511‬يىلى ئىعهائىل ؼاًَىّ ياردىهى بىلەى َىعار ‪،‬بۇخارا ‪،‬ظەنەركەيذ ‪،‬‬ ‫تاؼوەيىذ كاتارلىم جايالريى ئالفاى بْلعىهۇ ‪،‬هىيىٌ ئوشبىولەرتەرىپىذىٌ نەـلۇپ‬ ‫كىلىًىپ ‪- 1513‬يىلى هابۇلفا كايتىپ هىلىذۇ‪.‬‬

‫‪92‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫َىًذىلۇؼًىّؼىهالىذىوى تۆنۆرىيلەر سىهىًلىزىًى كايتۇرۇپ ئىلىؾ ئېلىؽتىٌ ئۈنىذ‬ ‫ئۈسًەى بابۇر ئۆسىًىّ هابۇلًى نەرهەس كىلفاى َاهىهىيىتىًى نۇظتەَوەنلەپ‬ ‫‪َ،‬ىًذىعتايفا يۈرۈػ كىلىؽلا تەييارلىًىذۇ ۋە ‪- 1519‬يىلىذىٌ باؼالپ بىزكايچە‬ ‫‪- 1526‬يىلى‬ ‫كىتىو لەؼوەر تارتىپ َىًذىعتايىّ كىعهەى رايۇيلىزىًى ئىٌەللەيذۇ ‪.‬‬

‫‪93‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪- 5‬كىتىهلىم يۈرۈؼتە ‪ 12 ،‬نىّ هىؽىلىى كۇؼۇى بىلەى ظىًذ دەرياظىذىٌ ئۆتۆپ‬ ‫‪،‬پەيىپەتتە ظۇلتاى ئىبزاَىو لۇديىّ‪ 100‬نىّ هىؽىلىى كْؼۇيىًى تارنار كىلىپ‬ ‫‪،‬دېُلى ۋە ئەًزە يى ئىؽفاْ كىلىذۇ‪.‬‬ ‫ئاركىذىًال ‪- 1527‬يىلى نارتتا هايۋاَادا راياظەيٌايىّ ‪ 100‬نىّ هىؽلىى كْؼۇيىًى‬ ‫تارنار كىلىذۇ‪- 1528.‬يىلى ۋە ‪- 1529‬يىللىزى يەيە بىزكايچە كىتىهلىم جەُذە‬ ‫ئالىذۇ‬ ‫‪.‬‬ ‫ـەلىبە كىلىپ پۈتۈى ؼىهالى َىًذىعتاى سىهىًىًى ئۆسئىذارىعى ئاظتىفا‬ ‫ئۇيىّ ‪- 1526‬يىلى دېُلى ۋە ئەًزەيى ئىلىپ ئۆسيانىفا خۇتبە ئْكۇتۇؼى بىلەى‬ ‫َىًذىعتايذا تاهى ‪- 1761‬يىلىفىچە َۆهۆم ظۈرۈپ تارىختا «َىًذىعتاى نۇـۇْ‬ ‫ئىهپېزيىعى »دەپ ئاتالفاى ئىهپىزيېًىّ كۇرۇلفايلىلى جاهارلىًىذۇ‪.‬‬ ‫بابۇر ‪- 1530‬يىلى ‪- 12‬ئايًىّ‪ 25-‬هۈيى َىًذىعتايذا باكىيفا ظەپەر كىلىذۇ‪.‬‬

‫(بابۇريىّ نەكبەرىعى )‬

‫‪94‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫يْللىفۇچىذىٌ ‪ :‬بابۇر ئەيەؼۇيذاق جىذدىيچىلىووە تْلفاى َەربىي يۇرۇؼلەر بىلەى‬ ‫ئۆتوەى َاياتىذا يەيە َاياتىذىٌ خاتىزە ظۈپىتىذە نەؼُۇر ؼاَايە ئەظەر‬ ‫«باربۇريانە»يى يىشىپ كالذۇرـاى‪.‬‬ ‫بۇ هىتاپتا ئۇيىّ ‪12‬يىؽىذىٌ باؼالپ ‪،‬پۇتۇيلەي دىٌۇدەن َەربىي يۇرۇؼلەربىلەى‬ ‫ئۆتوەى تىًىهعىش َاياتىذىوى ئاجايىپ ۋەكەلەر ۋە يۇرـۇيلىفاى كىههەتلىى ناتېزىياْ‬ ‫خارەهتىزىٌە ئىٌە ئۇچۇرالر يىشىپ كالذۇرۇلفاى‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=7157&keyword‬‬

‫‪95‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫باؼلىلىهًى بىًادىٌ تاؼلىۋەتتىو‬ ‫( َېوايە)‬

‫ئاتا‬

‫]‪[size=4‬كايعى هۈيى بىز ـەلىتە چۇػ هۆرۆپ كاپتىهەى‪:‬‬ ‫هْچىذا خىياْ بىلەى هىتىپ باراتتىو ‪،‬ئاركانذىٌ ًۇپۇرلٌەى ئاياق تىۋىؽلىزى ۋە‬ ‫بىزاۋالريى ّ َاظىزاؼلىزى ئاُاليذى ‪،‬ئاركانفا ؼۇيذاق بىزكاراپَەيزايۇ‪َ-‬ەط‬ ‫كاپتىهەى ‪...‬تْۋۋا ‪،‬ناۋۇ ئىؽًى!!‬ ‫نارهىغ بىلەى ئىًٌىلىغ َاظزاپ‪َ-‬ۇنۇدەپ كىچىپ هىلىۋاتلۇدەن ‪،‬ئاركىعىذىٌ‬ ‫هەيت ئانايلىم ظاكلىفۇچىلىزىذىٌ بىزيەچچىعى كْلىذا كايچا ‪،‬ئۇظتىزا كْـالپ‬ ‫هىلىۋاتلۇدەن‪..‬‬ ‫ئەظتاَپۇرۇلالٍ! ناۋۇ ظاۋاتعىش يىهىلەريى ‪ ،‬داَىيالريىهۇ تۇيۇنىفىًىًى كارا ‪َ ،‬ۇ‬ ‫نەدەيىيەتعىشلەر ‪ ،‬كاالكالر‪...‬دەپ ئۆسۇنچە كايًاپال هىتىپتىهەى‪..‬‬ ‫ئەتىعى ‪،‬بىزچاـالردا چۈؼۈم ئىعىهٌە هىلىپ كىلىپ هۈلۈپ كْيذۇم ‪.‬بىزاق ؼۇ‬ ‫چۇؼوە ئۇلىؽىپال نەَەللىهىشدە خْلْم‪ -‬خْؼًىالر ـەلىتە ئىؽالريى كىلفىلى‬

‫‪96‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تۇرۇؼتى‪...‬‬ ‫ـۇالم دەيذىفاى ئۇدۇْ خْؼًىهىشبْلىذىفاى ‪،‬بەن جىهىفۇر ‪،‬ئادەنٌە ئارىالؼهايذىفاى‬ ‫هىؽى ئىذى ‪.‬ئادەتتە نەَەللە ظىزتىذىوى ظاراَ ئۆظتەَ بْيىذىوى جاُشىعىذىٌ‬ ‫هەلهەيتى ‪..‬ؼۇ هىؽى يەچچە هۈيذىٌ ياكىتْظاتتىًال ئۆيذىوىلىزىٌە « ئۇرۇنچىٌە‬ ‫بىزىپ هىلىهەى » دەپ كەـىؾ كىلىذىفاى بْلىۋاپتىوەى ‪..‬ئۆيذىوىلىزى ئاخىزى‬ ‫«بْپتۇ ‪ ،‬بۇ ئادەنهۇ‪ 65‬يىؽىفىچە َىچًەيى هۆرۆپباكهىذى ‪ ،‬ئەنذى ئىچى پۇؼلاى‬ ‫چىفى ‪..‬تۇكلايالريى هۆرۆپ هىلەر‪..‬خەيز» دىيىؽىپ ئۇيى يْلفا‬ ‫»؟‬ ‫ظىلىپ كۇيۇپتىوەى ‪،‬ئۆًۆيلۈهى كايتىپ هەپتۇدەن ‪ » .‬ۋاي ظىلىٌە يىو بْلذى !‬ ‫دەپ َەيزاى كاپتۇ ئۆيذىوىلىزى ‪ .‬ـۇالم هام بْلعا ‪،‬خْؼًىعىًىّ ئۆيىٌە هىزىپ‬ ‫چىللايذەن ‪ « ،‬تۇكلايالريىّ ئىؽىوىٌە كۇلۇپ ظىلىللىلوەى ‪،‬يىًىپ هەلذىو » دەپ‬ ‫كْيْپ ‪،‬ئىؽەن َارۋىعىًى كىتىپ جاُشىفا هىتىپتۇنىؾ‪..‬‬ ‫‪.......‬‬ ‫يەيە بىزهۈيى ئىووى خْؼًام كاتتىم ظْكۇؼۇپ هىتىؽتى‪...‬يەچچەيلەى ئاراى‬ ‫ئاجزىتىۋالذۇق‪.‬‬ ‫« ۋاي‪ ..‬ظەتلەؼهەُالر خْؼًىلىزىو ‪ ،‬سادى يىهە ئىؾ بْلفاى؟» دىذىو ئۇالريى‬ ‫بىعىپ ‪.‬‬ ‫ظەۋەبىًى ئاُلىفايذىٌ هىيٌ دەناللىللا يىهە دىيىؽىهًىهۇ بىلهەي كالذىو‪ .‬ئەظلىذە‬ ‫لىتىپ دىٌىًى نۇتەللىپ دىٌىًىٌە بىز نىذە ئىؽەن ظىتىپتىوەى ‪....‬كايعى هۈيى‬ ‫ئىؽىوى ئالذىذا ‪،‬هۆتەهتە نْخۇرها يۆًەپ ئْلتۇرظا ‪َ،‬ىلىلى ئىؽەن بىز تەخەيًى‬ ‫ئەًەؼتۇرۇپ ئالذىذىٌ ئۆتۆپ هىتىپتىهىؾ ‪،‬تىخى لىتىپلا كاراپ ‪ ،‬تەخەيًى ئىؽارەت‬ ‫كىلىپ كۇيْپتۇدەن‪...‬‬ ‫‪97‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ؼۇيىّ بىلەى لىتىپ تەخەيًى كۇتۇيىفا ظْلىۋاپتۇ ‪،‬بىزەر ظائەتتىٌهىيىٌ لىتىپ‬ ‫َْيلىعىذا ئْلتۇرظا َىلىلى نىذە ئىؽەن نۇتەللىپًى باؼالپ هىزىپ ‪،‬تەخەي‬ ‫ظْالكلىم كْتايًى هۆرظىتىپ َاٌُىزاۋاتلۇدەن‪..‬‬ ‫ؼۇيىّ بىلەى جىذەْ باؼلىًىپتۇ‪ ..‬لىتىپ نەى ظاُا ئىؽەهًى ظاتلاى ‪،‬تەخەيًى‬ ‫ظاتهىفاى دەپتىهىؾ ‪ .‬نۇتەللىپ تەخەيًى ‪،‬ئايىعى نىًىّ ئىلوىهٌە ئۆتوەيذىٌ‬ ‫هىيىٌ تۇكلاى دەپتىهىؾ‪....‬‬ ‫ئۇيى دەپ ‪-‬بۇيى دەپ ئۇ ئىووىعىًى باظالهاي ‪ ،‬ئۆيٌە كايتاي دەپ تۇرظام ‪،‬‬ ‫نۇتەللىپًىّ َْيلىعىفا باـالكلىم َىلىلى ئىؽەن چىؽلىزىًى َىٌِايتىپ‬ ‫‪َ،‬ىجارىفايذەن كاراپ كْيۇۋاتىذۇ‪ ...‬تْۋۋا دەپ ‪،‬بىز ؼۇنلۇكًى ظەسًەيذەن ‪..‬ئىلذام‬ ‫نىِىپ كىچىپ چىلتىو‪...‬‬ ‫‪............‬‬

‫بۇۋام رەَهەتلىى ‪ ،‬نەَەللە بىؽىذىوى دۆُلۇهًىهۆرظىتىپ «ئۇ چىٌِىش كالهاكًىّ‬ ‫يەرلىوى» دەپ كْيىذىفاى‪...‬‬ ‫يىلىًذا يانەلۇم بىزەيلەى ؼۇ دۆُلۇهًى هْالپ ‪،‬يۇرـۇى بايلىلًى ئىلىپ‬ ‫هىتىپتىهىؾ‪...‬‬ ‫نەَەللە دّكهۇؼىفا چىلعام نەلىهىشدىوى يەچچە كىزى ‪-‬ياػ ؼۇ ئىؾ َەكلىذە‬ ‫نۇالَىشە كىلىۋىتىپتىوەى ‪..‬بىزدەم تۇرۇپ كالذىو‪.‬‬ ‫«نەى بۇرۇيال پەرەس كىلفاى »دەيتى ئۇالربەط‪-‬بەظتە « بۇ دۆَ بىوار دۆَ ئەنەظتى‬ ‫سادى !» ئۇالر ؼۇًەپلەريى كىلىؽۋىتپالتْظاتتىٌ بىزەيلەيًىّ يادىفا هۈيچىلىؽتىوى‬ ‫بىًەنلىى تەرەپتە يەيە بىز دۆُلۇنبارلىلى هىلىپ كالذى ‪..‬ؼۇيىّ بىلەى ياؼالردىٌ‬ ‫‪98‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بىزيەچچىعى ًۈرجەن ئىلىپ چىلىؾ ئۈچۈى ئۆيلىزىٌە چىپىؽتى‪...‬‬ ‫نەيهۇ ئاظتا ئۆيٌە كايتاي دەپ تەنؽىلىپ تۇراتتىو ‪.‬دّكهۇؼتا كالفاى تارىخچىالر‬ ‫تۇتۇۋالذى‪:‬‬ ‫_يەًە ئالذىزايعەيۇي ؟ يا ئالال نۇؼۇ ئەپەيذى دىٌەى خەكًىشە ‪َ..‬ۆهۆنەت‬ ‫ئاهاَ ‪..‬نۇئاؼىًِى ئۆظتۇرًەيعىزى ‪َ..‬ەنهە يىهىًىّ باَاظىئۆظۆپ هەتتى نايا‪.‬‬ ‫يا ظەى خەق بىشبىلەى َاْ‪-‬نۇَ بْلۇؼهايعەى ‪،‬ئْكۇتلاى باالًُىّ داؼۆًە‬ ‫ئۆتوىًىًىّ تايىًى يْق ‪َ.‬ى َى َى ٍ‬ ‫َە كايذاق ئۇها ‪ ،‬خەللئارا ۋەسىيەت ياخؽذۇ ؟ ئىزايًى ئانېزىوىفا َۇجۇم كىالنىؾ‬ ‫دەيذۇ‪َ-‬ە؟‬ ‫_ بەلوىو‪..‬‬ ‫_ ؼۇيذاق كىلىپ ئىؽلەۋەدىّ ‪ .‬يىهە دەرط بىزىعەى ؟‬ ‫_ تارىخ‪.‬‬ ‫_ۋاي بىؽىو ئاـزىم دىٌىٌ َى َىِ َى َىِ‪...‬بىشـۇ ئۇخاليتۇق تارىخ‬ ‫دىٌىًىِذە ‪.‬ۋاي ظاپال ‪..‬تاَ ظۇاللىعى ‪..‬پاَ ظۇاللىعى دىٌەى ًەپلەرـۇ ئۇ ؟‬ ‫ئانهاسە ‪...‬ياخؽى يەرظە جۇنۇ تارىخ دىٌەى‪.‬‬ ‫يۇرـۇى ئىؽالريى بىلىۋالىعەى تارىخ ئْكۇظاَ ‪..‬نايا ‪،‬ناۋسىذۇُهۇ ئەظلى ظىزىم‬ ‫ئۇيفۇرهەى ئەنەظهۇ‪....‬‬ ‫_َە؟ ‪!.....................................‬‬

‫‪...........................‬‬ ‫ئەتىٌەيذە يايفۇيۇم ظايزاپ هەتتى‪.‬كارىعام نەهتەپًىّ كاـىؾ تەهوۇريۇنۇرى‬ ‫‪99‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئەنەظوەى ‪،‬ئىتتىوال ئالذىو‪.‬‬ ‫_ ۋەي ‪..‬ئەظعاالم‪...‬هىو؟‬ ‫_ نەى ‪ ،‬كاظىو ‪...‬كاظىو ؼْجاَ‪..‬‬ ‫ئىهايىو كىزىم ًش ئۈچۈپ هەتتى ‪.‬‬ ‫_ يىهە بْلذى ؟‬ ‫_جىذدى ئىؾ ‪،‬نەهتەپوە هىلىعەى‪..‬‬ ‫_بۈًۈى يەهؽەيبە تۇرظا‪.....‬‬ ‫_َەنهعى هىلىپ بْلذى ‪،‬ظەيال كالذىّ‪ ..‬هەلهىعەَ ئۆسەَ بىل جىذدى‬ ‫ئىؾ‪....‬‬ ‫‪_ .............................................‬‬ ‫نۇؼۇيىّ بىلەى كايچە يەهؽەيبە بْلذى؟ !!‬ ‫َاۋايى ّ ظْـْكلىلىفا كارىهاي نْتْرظىوىلتًى نىًذىهذە ‪،‬نەهتەپوە كاراپئۇچتۇم‪..‬‬ ‫يىفىٌ سالىذا لىععىذە ئادەم ئْلتۇراتتى‪..‬ئىؽىوتىٌ هىزىؽىهٌىال ‪،‬نەهتەپنۇدىزى‬ ‫تەلەتىًى تۇرۇپ‪:‬‬ ‫_نايا نۇؼۇيذاق ئىشلەٌُۇلەر يىّ‬ ‫دەظتىذىٌ‪.............................‬‬ ‫پاراكلىذە هۈلوە هۆتۆرۆلذى‪.‬‬ ‫كايذاق بارـىًىهًى بىلهەيهەى ‪ ،‬بىزچاـذا كارىعام‪120‬هىلْ هىلىذىفاى بْدەن نۇدىزيى‬ ‫دەط هۆتۆرىۋاپتىهەى ‪..‬كىيا‪-‬چىيا چىلىپ هەتتى‪...‬ئەرلەر ‪،‬ئاياالر َەنهىعى‬ ‫«ئۇيذاق كىلها » دەپ چىلىزىؽاتتى‪...‬‬ ‫تىپچەهلەۋاتلاى نۇدىزجاياپلىزىًى‬ ‫يەدىٌ هەلٌەى ـەسەپ ۋە جۈرئەتوىًتاَ ‪...‬كْلۇنذا‬ ‫‪100‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۈچۈيچى كەۋەتتىوى بۇ يىفىٌ سالىًىّ دەرىشىعذىٌسەردە بىلەى ئاتتىو‪...‬‬

‫يەر‪-‬سىهىٌ ظىلوىًىپ هەتوەيذەن بْلْپ هەتتى‪..‬‬ ‫َۇؼۇنًى يىفعام ‪...‬نۇسدەن تەرًە پىتىپ‬ ‫يىتىپتىهەى‪ ..............‬ئۇٍ‪......‬بايانلىعى چۇؼوەى ئەنەظهۇ‪...‬‬ ‫‪2007.12‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=6821&keyword‬‬

‫بىش ئاجىزىؽىپ هىتذىفاى بْلذۇق‬ ‫( َېوايە)‬

‫ئاتا‬

‫‪1‬‬

‫‪101‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ يىهە دەيعىًا ۋۇي ‪..‬راظتها ؟ َەيتاَ جۇنۇ‪...‬‬‫ۋاي راظت ‪،‬بىشيىّ بۇيەردە ئۇكتۇرۇپ بْلذى ‪،‬ظىلەريىِوىًىهۇئۇساپ هەتعە‬‫‪،‬يەيە ئىووى ئايفىچە تاركىتىذۇ بەلوىو‪..‬‬ ‫كايچىذىٌ دىذىّ ؟‬‫‪ - 40‬نىّ هْيذىٌ‪...‬‬ ‫ بىزئادەنٌە ‪40‬نىِذىٌ بْلعا ‪،‬ئىووى ئادەنٌە ‪ 80...‬نىّ هْي‪..‬‬‫‪.....‬‬ ‫تۇرۇپوىًى جايىفا كْيْپ ‪،‬تېلېۋىشۇر هۆرۆپ ئْلتۇرـاى ئايالىهفا كاراپ ئۆسەنًى‬ ‫تۇتالهاي َىجاراپ هىتىپتىهەى ‪،‬دىهىعىهۇ بايانلى تېلېفۇيذا ئاُلىفاى خۇػ خەۋەر‬ ‫نىًى بەهال َاياجايفا ظالفاى ئىذى‪.‬‬ ‫يىهە بْلذىِىش ۋّي هىؽى ‪ ،‬هىهذىٌ هەلٌەى تېلېفۇى ئۇ ؟يىهە دەيذۇ ‪،‬بەهال‬‫خۇؼالفۇ ظىش ؟‪..‬‬ ‫ َى َى َى ‪ ..‬تېلېۋىشۇريىّ سۇۋايى ًى پەظزەن كىل‪..‬‬‫ئايالىو تېلېۋىشۇريىّ ئاۋاسىًى پەظەيتىۋەتتى‪.‬‬ ‫َە‪..‬دەُە ‪.‬‬‫هىو بْالتتى ئۈرۈنچىذىوى داۋۇت ‪َ ،‬ىلىلى داۋۇت ئۈچباػ‪...‬‬‫ َە ‪َ...‬ىللى ظاۋاكذىؽىِىشنۇ‪.‬‬‫_ َىو ‪.‬ؼۇ يىهە دەيذۇ دىهەنعەى ‪ ،‬ئۇالرـا ئۇختۇرۇػ هىلىپ‬ ‫بْپتۇ ‪..‬ئْكْتلۇچىالرـا ‪40‬نىّ هْيذىٌ ئۆي پۇلى هىلەرنىؾ‪..‬‬ ‫ ئَْْػ ‪..‬يەيە ؼۇ َىلىلى نۇئاػ بەػ َەظعە ئۆرلەنىؾ دىٌەيذەن ئەپلاچتى‬‫بْلذى‪..‬‬ ‫ًەپتۇ تايىًلىم ‪،‬ؼۇيذاق ًەپ تْال چىلىپلۇ َەنهە يىهىًىّ باَاظى ئۆرلەپ‬ ‫‪102‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۈيىۋرظاْ‬ ‫َەي‪..‬ي خْتْى ظەى يىهىًى بىلىعەى _ نەى ئايالىهفا دۆلىتىهىشيىّ‬‫هۈچىًىّ ئۆظۆپ يەًە بارـايلىلىذىٌ تارتىپ ئْلىهپىى تەيُەرهەت يىفىًىّئالذى‬ ‫بايانلى‬ ‫هەيًىذىوى تۈرلۈن ئىُتىهاللىلالرـىچە بىزَاسا ظۆسلىٌەيذىٌ هىيىٌ ئايالىو‬‫خۇػ خەۋەرًە ئىؽىًىپهۇ كالذى ‪.‬‬ ‫ئىووىهىش خىلى بىزۋاكىتالرـىچە ‪ 80‬نىّ يۈەيًى كايذاق بىزتەرەپ كىلىؾ ئۈظتىذە‬ ‫نەظلىُەتلىؽىپ ‪ ،‬ئاخىزى ناؼىًا ظىتىۋىلىپياسلىم هايىوْلذا ظاياَەتوە چىلىپ‬ ‫كەؼلەرًە بارـايذا ئۇخالپ كاپتۇق‪....‬‬

‫‪2‬‬

‫_بەهال خۇػ هەيىپ هۆرىًىعەيفۇ ئۇها ‪ ،‬خۇػ خەۋەرلەر بارنۇ كايذاق ؟‬ ‫ئىؽخايىهىشيىّ كىزىعى ‪ ،‬تْختى كاظلاظوانًىّ تْمئاۋاس ى ؼىزىٌ خىياللىزىهًى‬ ‫تْسىتىۋەتتى ‪ ،‬ئىعىهٌە هەلعەم بايام تاپؽۇرۇق تەهؽۇرۇۋىتىپ يەيە َىلىلى‪ 80‬نىّ‬ ‫يۈەيًىّ ئاركىعىذىٌ ئەًىؽىپ يەلەرًىذۇ هىتىپ كالفاى ئىوەيهەى‪..‬‬ ‫بۇ خۇػ خەۋەر تېلىهًىّ ئۇچىفا هىلىپ ‪،‬دەۋىتىؽوە ئۇنەللەپ كالذىهيۇ‪،‬ؼۇيذاق‬ ‫تىشلىوتە يەيە تْختاپ كالذىو‪.‬‬ ‫ئۆتوەيذىهۇ ياَىيذىوى بىزاۋالريى ّئىفشىذىٌ «نۇئاػ ئۆظوىذەن» دىٌەى خەۋەريى‬ ‫چاال‪-‬پۇچۇق ئاُالپ هىلىپال ئىؽخايىذىوىلەرًە دىۋىذىو «ئىفىشىِفا ياۋات‬ ‫»دىيىعؽىپ ‪،‬بۇًەپ بىزدەنذىال نەهتەپ ئىچىٌە ‪،‬بىزيەچچە هۈيذە باؼلا كْؼًا‬

‫‪103‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫نەهتەپلەرًىهۇ تاركىلىپ هەتوەى ئىذى ‪ ،‬بىزاق تا َاسىزـىچە تاالي كىتىو تاالي‬ ‫ظەۋەبلەر بىلەى يەچچە يۈسلەپ نۇئاػ تۇتۇلذىيۇ ‪ ،‬بىزەرظىًتهۇ كىتىلهىذى‪.....‬‬ ‫بۇ كىتىهلى ئىؾ ؟‪!...‬‬ ‫‪3‬‬

‫ َە ‪َ..‬ە نەيفۇ‬‫ َْي‪ ..‬ئادىؽۇي ‪..‬يەچچە يىلًىِياكى ئىشدىهەي ‪،‬ئەنذى تېلېفۇيذا بْلعىهۇ‬‫هۈيذە ئىشلەپ تۇراي دەپعىلىذە َە َاَاَا‪...‬‬ ‫ َاَاَا‪..‬ؼۇ‪..‬ؼۇ‬‫ ئاداػ نەى بەن ئالذىزاػ بىز يەرًە ناُفاى بىزەر ئىؾ بارنىتى ؟‪!...‬‬‫تۈيۈًىًوى ًەپًى ظْراي دىٌەى‪َ ..‬ىلىلى ئۆي پۇلى دىٌەيًىِچۇ ‪َ..‬ە‪..‬‬‫ َە يىهە بْلذى ؟‬‫ ؼۇ ًىپًى راظتهۇ‪ ..‬يالفايهۇ‪...‬‬‫ ۋاي‪-‬ۋّي ‪.‬ظاُا يالفاى ظۆسلەپ يىهە كلىهەى ‪..‬ئۇ راظت ًەپ‪،‬بىشتەرەپلەردە‬‫َەنهە ئادەم بىلىپ بْلذى ئۇيى‪..‬‬ ‫َە‪...‬‬‫ َەراظت ‪...‬بىزًەپًى دىهەپتىهەى ‪ ،‬بىز ئائېلىذە ئەر‪-‬ئاياْ ئىووىلىعى‬‫خىشنەتچى بْلعا ‪،‬پەكەت بىزظىٌىال بىزىلىذىوەى جۇنۇ‪..‬‬ ‫_يىهە دىذىّ !؟ كايتىذىٌ دىٌىًە!!‬

‫‪104‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫بىؽىهذا چاكهاق چىلىپ هەتتى ‪ .‬تېلېفۇيذا هىيىٌ يىهىلەريى دىيىؽىپ ئاـىيًەم‬ ‫بىلەى كايذاق خْؼالؼلًىو ئىعىهذە يْق‪.‬‬ ‫يىهە بْلذى ظىشًە ‪،‬يەچچە كىتىو چاكىزظام ئاُلىهايعىشـۇ ؟‬‫ئايالىهًىّ تۇرتىؽىذىٌ چۆچۆپ هەتتىو‪ .‬ئايالىو تېلېۋسۇريىّ تېشًىًىوىًى ناُا‬ ‫ؼىۋىزلىذىو‬ ‫‪:‬‬ ‫تەُلەپ تۇراتتى ‪.‬چُْلۇر بىز ئۇٍ تارتىۋالفايذىٌ هىيىٌ َالعىشـىًە‬ ‫_َەي‪...‬كارىهانعەى بۇ ئىؽًى ‪...‬يىتىهًىّ ئالذىفا ئاػ هەلٌۈچە ‪،‬ئىفشىفا تاػ‬ ‫تىٌىپتۇ دەپ‪..‬‬ ‫ئايالىو بىز ؼۇنلۇكًى ظەسًەيذەن ظەْ جىذدىيلەؼتى‪.‬‬ ‫_ بىز‪....‬ئىؾ‪ ..‬بْلهىفايذۇ‪ _..‬دىذى ئۇ ئارايال ‪ ،‬ئاۋاسلىزى تىتىزەٌُۇ ئىذى‪.‬‬ ‫_ َىلىلى ‪ 80‬نىّ هْيًىّ يىزىهى يْق بْلذى ‪..‬بىزئائىلىذە ئەر‪-‬ئاياْ ئىووىلىعى‬ ‫خىشنەتچى بْلعا ‪،‬پەكەت بىزىٌىال بىزەرنىؾ‪.‬‬ ‫_ ۋىيەي‪....‬بىؽىًِى يەيذىفايالر ‪ _..‬ئايالىهًىّ چىزايىًىّ بەن ظەت‬ ‫ئۆُىذىفايلىلىًى ئەنذى هۆرىۋاتاتتىو‪.‬‬ ‫_ هۆردۆُهۇ بۇ ئىؽًى ‪..‬سادى چىذىهاط َۆهىهەت بۇ‪...‬‬ ‫_ئۇيذاق بەرًەيذىٌ بەرنەيال كْيعا بْلهانذۇ بۇخەق ‪ ،‬كانالؼهىفاى‪.......‬‬ ‫ئەر‪-‬ئاياْ ئىووەيلەى بىزَاسا َۆهىهەت ئۈظتىذىٌ ياراسىلىم بىلذۈرًەيذىٌ هىيىٌ‬ ‫تېلېۋىشۇر ئىوزايىفا كادالفايچە جىهىپ كىلىؽتۇق ‪،‬ئەنها ئىچىهىشدە بىزيەرظە جىو‬ ‫تۇرناي كىلهىذايتى ‪،‬تىپچەهلەيتى ‪،‬ظايچىلىالتتى‪ ....‬بىزچاـالر بْلفايذا ئايالىو‬ ‫ئىفىشئاچتى‪:‬‬ ‫‪_ 80‬نىًِى تْلْق ئالفاى بْلعاق َە‪...‬‬ ‫‪105‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ ؼۇيى دىهەنعەى ‪ - ..‬ئۇٍ تارتىپ كْيذۇم نەى‪.‬‬ ‫_كايعىهىشيىِوىًى بەرنەط ؟‬ ‫كْيذۇم‬ ‫‪:‬‬ ‫ئايالىهًىّ بۇ ظۇئالذىٌ ئۇيىِفا لەپپىذە كاراپ‬ ‫_بۇ يىهە دىٌىًىّ ئەنذى ؟ يىهە كايعىهىشيىّ ؟‬ ‫_ دەيهىًا ئەنذى ‪ ،‬ظىشيىّ ‪ 40‬نىّ هْيىِىشيى بەرنەظهۇ ‪،‬نىًىِوىًىهۇ‬ ‫دىهەهچىهەى‪...‬‬ ‫_ تْۋۋا‪..‬‬ ‫_يىهىٌە تْۋۋا دەيعىش ؟‬ ‫_دەۋاتلاى ًىپىًِى كارا‪..‬‬ ‫‪_ .....‬‬ ‫ئارىللتا يەيە بىزئاس ظۈهۈت داۋانالؼلايذىٌ هىيىٌ هالالنذا بايتىٌ بىزىلى رّياپلا‬ ‫هەلٌەى بىهەيە خىيالالر ئىفىشىهذىٌ ئۇچۇؼلا باؼلىذى‪:‬‬ ‫_ئەجەپهۇ بالذۇر تْي كىلىۋاپتۇق دەيهەى ‪ ،‬نۇؼۇپۇلالر يى ئىلىپ بْلفايذىٌ هىيىٌ‬ ‫كىلفاى بْلعاق َە؟‪!...‬‬ ‫_ ظاراَ‪...‬‬ ‫_َەي كارىهانعەى ‪..‬كاراپ تۇرۇپ ‪40‬نىّ هْي سىيا ى تارتىذىفاى بْلذۇق‬ ‫نايا ‪..‬ناؼًىًى يىهىٌە ئالىهىش ئەنذى ؟‬ ‫_ئاجزىؽىپ هىتەيلى ئەنىعە َاَاَاَاَا‬ ‫ئايالىهًىّ جايىذا هەلتۇرًەى چاكچىلىفا كْؼۇلۇپ كاتتىم هۈلۈپ هەتتىهيۇ ‪ ،‬نىِەنذە‬ ‫ئۇسۇى ۋاكىتالردىٌ بىزى يىؽىلهەي هەلٌەى بىزتۇًۇى يؽىلٌەيذەن ۋاللىذە يْرّػ‬ ‫پەيذا بْلذى‪:‬‬ ‫‪106‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫خْتۇى‬ ‫!!‬ ‫_َەي يىهە دىذىّ ‪ ،‬كايتا بىز دىٌىًە ‪..‬هالالَ هارانەت ئىؽلەيذۇ جۇنۇ‬ ‫_ َەي ظاراَ ‪،‬چاكچاق جۇنۇبۇ‪80‬نىًِى تْلۇق ئالىهىش دەپ ئاجىزىؽىپ يۈرنەيلى‬ ‫يەيە ‪،‬ظەتلىىؽپ‪..‬‬ ‫‪_ .......................‬‬ ‫_يىهە ئْيالۋاتىعىش ‪ ،‬جىهىپ هەتتىِىشـۇ ؟‬ ‫ؼۇ تاپتا پۇتۇى َۇجۇدۇنًى بىزلەسسەتلىى ؼۇم پىالى نۇَاظىزىٌە ئالفاى ئىذى ‪.‬‬ ‫بىز‪-‬بىزىٌە سىت خىيالالر چاكهاق تىشلىوىذە ئۆس‪-‬ئارا ظْكۇالتتى‪ ...‬نىِەم‬ ‫كااليهىلاى بْلۇپ هەتتى ‪«..‬ئاجىزىؽىؾ» ‪ 80«،‬نىّ يۈەى»‪ «..‬ظەت ئىؾ‬ ‫«‪ » ....‬ئاجىزىؽىؾ» ‪ 40«...‬نىّ يۈەى‪» .................‬‬ ‫تۇيفۇنذا ئىووى يەپەر «نەى» كاتتىم ئىلىؽىپ هەتتى ‪« .‬ئەخهەكلىم كىلها ‪،‬‬ ‫هالالًُى ئىؽلەت!» ‪...‬ئىچ ‪-‬ئىچهذىٌ ؼۇيچىلىى بىز ظْـْق هۈلوە تىؽىهفا‬ ‫تەپتى‪.‬‬ ‫_ ئاجىزىؽايلى ‪ _...‬بۇًەپًىّ ئىفشىهذىٌ كايذاق چىللايلىلىًى ئۆسۆنهۇ‬ ‫بىلهەيهەى ‪.‬ئايالىو بۇيى چاكچاق دەپ چۇؼەيذى بْلفاي ‪،‬ؼۇتاپتاپۇتۇنفا كْيىۋالفاى‬ ‫بىؽىًى هۆتۇرنەي تۇرۇپ‪:‬‬ ‫_ ظاراَ باياتىٌ بىزى خىياْ كىلىپ ؼۇيى پىاليالپعىشدە‪.....‬‬ ‫_بىؽىًِى هۆتۆر ئۇبذاى نەظلىُەتلىؽەيلى _ نىًىّ كەتئىي تەلەپپۇسدا ئىيتلاى‬ ‫ظۆسۆنذىٌ هىيىٌ ئۇ ‪،‬بىزخىل تەئەججۇپ بلەى ئۇدۇلۇنذا ئْلتۇرۇپ ئىفشىهفا‬ ‫كارىذى‪..‬‬ ‫_ئْيالپ باكلىٌ ظىًىِچە ‪40‬نىّ هْيذىٌ ۋاس هىچىؾ ئەخهەكلىم‬ ‫ئەنەظهىذۇ‪......‬‬ ‫‪107‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫كايچىلىى ظۆسلىٌىًىهًى بىلهەيهەى ‪ ،‬نۇؼۇ يىؽهفىچەَىچلاچاى ئىيتىپ باكهىفاى‬ ‫تەييارلىۋالفايذەن تىشىلىپ‬ ‫پەلعەپەۋىي ‪،‬دايىؽالرچە ظۆسلەر ئىفشىذىٌ خۇددى ئالذىٌ‬ ‫چىلاتتى ‪..‬ئايالىًىّ چىزايىذا َەيزاى كىلىؽهۇ ‪،‬يەپزەتلىًىؽهۇ ‪ ،‬كْركْؼهۇ ‪ ،‬كايىل‬ ‫بْلۇؼهۇ ‪...‬ئەيتاۋۇر ئۇيىّ چىزايىذا تۇؼهۇتۇؼتىٌپەيذا بْلىۋاتلاى ئۆسًىزىؽلەريى‬ ‫بىلىپ بْلهىذىو ‪ً.‬ىپىو تۈًەپ بىز َاسا جىهجىتلىمَۆهۆم ظۈرًەيذىٌ هىيىٌ ئۇ‬ ‫ياَايىتى ئىفىز يەپەط بىلەى ئىفىش ئاچتى‪:‬‬ ‫_ باؼلىالر يىهە دەر ؟ يەيە چُْالرچۇ ؟ ‪....‬‬ ‫_باؼلىالر بۇ خەۋەريى تىخى ئاُلىهىذى‪ ..‬چُْالرنىًىِچە چْكۇم كىتىلىذۇ‪.‬‬ ‫‪_ ..............................‬‬

‫‪4‬‬

‫بىز ئْرّى ئىچىذە ئەر‪-‬ئاياْ ئىووىهىش دۇنبىهىشيى كىلىؽىپ جىهجىت يىتىپ‬ ‫كىلىؽتۇق ‪.‬پىالى پىؽلايذىٌ هىيىٌ نەى بۇئىؽًىّ تەرەكلىياتى َەكلىذە ئۈنىذلىى‬ ‫خىيالالرـا پىتىپ هەتوەى ئىذىو‪ .‬بەلوىو ئايالىههۇ ؟ ‪.............‬‬ ‫ئْيفاق چۈػ هۆرىۋاتلاى َۇجۇدۇم كاراُفۇلۇق ئىچىذە ئاظتا‪-‬ئاظتا لەيلەؼوە‬ ‫باؼلىذى‪.‬‬

‫‪108‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫‪2007.12.26‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=7642&keyword‬‬

‫بۆؼۈن تەۋرەتوەى ئْـزى‬ ‫( َېوايە)‬

‫ئاتا‬

‫ظالفاچ ئىؽلا‬ ‫يْلذا ئايالىو ئىووىهىش يايهۇ‪-‬ياى َالذا ‪،‬ئۇيىّ ‪-‬بۇيىّ َەكلىذە پاراَ‬ ‫هەچتىذە‬ ‫هىتىپ باراتتۇق ‪،‬تْظاتتىٌ هىچىذە بْلفاى هىچىووىًە بىز ئىؾ يادىهذىٌ‬ ‫‪ ،‬باـزىو ئىللىللىللا چۆنۆپ ‪،‬ئايالىهفا نىُىز بىلەى لەپپىذە كارىذىو‪:‬‬ ‫_ئاخؽانلى ئىؽىِذىٌ بەن ظۆيۇيذۇم جۇنۇ ‪...‬‬ ‫‪109‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ يىهىًى دەيعىش ؟ _ ئايالىو تەئەججۈپلەيٌەيذەن ناُا ظۇئاْ يەسىزىذە كاراپ‬ ‫كْيذى ‪.‬‬ ‫_ ئاخؽام باال يىفالپ هەتوەيذىوى ئىؽًى دەيهەى ‪،‬بەن تەظىزلەيذىو َى َى‬ ‫َى ‪...‬‬ ‫_ َىو‪.‬ئىعىهذە يْق كايعى ئىؽًى دەيعىشهىًتاَ ؟‬ ‫_بْلذى يالفايذىٌ خىجىل بْلىۋالهىفىىًا ‪...‬راظت دەيهەىئاخؽام بەن‬ ‫تەظىزلەيذىو‪..‬ظەيهۇ ئەظلىذە بىز هۆيۆنچاى ئاياْ ئىوەيعەيفۇ َاَاَا‪...‬هۈيذە‬ ‫هىچىعى باال يىفالپ هەتعە ئادەنٌە ئارانچىلىم بەرنەيتىّ ‪..‬ئاخؽام بااليىفىالپ‬ ‫هەتوەيذە ‪،‬ئۆسۆنچە تىخى ظىًى چارچاپ هەتتى دەپ ئْيالپ ‪،‬تەؼەببۇظوارلىم‬ ‫بىلەى بۆؼۆهوە كْْ ئۇساتعام ‪...‬‬ ‫_َە؟ !‬ ‫_كْلۇنًى ئاللايلىزىِفا ئىلىپ ظىيالپ ‪ ،‬يْتلىًىو ئىچىٌە ظىلىپ‬ ‫كْيىۋىذىّ ئىزىپال هىتىپتىهەى ‪..‬ؼۇيىّ بىلەى ؼىزىٌ تۇيفۇدا يەيە ئۇخالپ‬ ‫هىتىپتىهەى ‪..‬ؼۇيىّ تەظىزىهۇ ئەيتاۋۇر هىچىچە كالتىغ پەيشى چۈؼلەر هۆرۆپ‬ ‫هىتىپتىهەى جۇنۇ ‪..‬هۈيذە ؼۇيذاق نىُىزباى بْلعاَ يىهەدىٌەى ياخؽى ‪َ-‬ە!‬ ‫_ َاَاَا‪...‬ظاراَ ‪ _ ..‬ئايالىو هۈلۈپ هەتتى ‪.‬‬ ‫_ هۈلهە ‪..‬راظت دەۋاتىهەى ئاخؽام ‪،‬بالىهىش تۇـۇلفايذىٌ بۇياى ظىًىِذىٌ تۇيجى‬ ‫كىتىو تەظىزلىًؽىو َى َى ‪..‬‬ ‫_ يائالال‪ً...‬ەپًى ئەًىتىپ يۈرۈپ ئۆسىِشىًىّ ئاخؽانلى هىچىووىًە‬ ‫نىُىزبايلىلىِىشيى پەػ كىلىۋالذىِىش َە!‬ ‫_ يىهە !؟‬ ‫‪110‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫_ئۇيذاق كىيًىلىپ هەتهىعىِىشنۇ نەى ئىيتاي دەپ تۇراتتىو ‪ ،‬ئاخؽام ظىشدىٌ‬ ‫راظتىًال ظۆيۆيۆپ هەتتىو‪ ..‬هۈيذە ئاؼۇيذاق بْلۇُە جىًىو ‪..‬‬ ‫ئۇيىّ «جىًىو» دىٌەى ظۆسىًى باؼلىالر ئاُالپ كالفايذەن ئەتزاپلا خۇدۈهعىزەپ‬ ‫كاراپ كْيذۇم ‪.‬‬ ‫_َەي‪..‬جۆيلىۋاتهىفايعەى‪ ..‬يىهلەريى دەۋاتىعەى ؟ ‪..‬‬ ‫_ئاخؽانلى هۆيۆنچايلىلىِشىًى دەۋاتىهەى ؼۇ ‪..‬ئاخؽام باال يىفالپ‬ ‫هەتوەيذە ‪..‬ظىشيى بۈًۈى ئاۋارە كىلهاي دەپ بۆؼۆهوە كْْ ئۇساتعام‪ ..‬كْلۇنًى‬ ‫ئاللايلىزىِىش ئارىعىفا ئىلىپ ظىيلۋىذىِىش ‪....‬كارىعام كاراُفۇدا بۆؼۆنتەۋرىتىپ‬ ‫نۆهچىيىپ ئْلتۇرۇپ هىتىپعىش ‪..‬ظىشدىٌ ظۆيۆيۆپ هىتىپ ‪ ،‬خۇدادىٌ ظىشي‬ ‫هۈيذە ؼۇيذاق هۆيۆنچايلىم تىلىٌەيچە ئۇخالپ هىتىپتىهەى ‪...‬‬ ‫_يېهە؟؟‬ ‫_رەَهەت ظىشًە ‪ ،‬بْلعا هۈيذە هەچتە بۆؼۆهًى ظىش تەۋرىتىِە جىًىو ‪..‬يا بْلهىعا‬ ‫بىزهۈى ظىش ‪،‬بىز هۈى نەى تەۋرىتەي ‪....‬‬ ‫_َەي يىهىلەريى دەۋاتىعەيۇي _ دېذىو ئىزەيعىشلىى بىلەى _ ئاخؽام بۆؼۆهًى‬ ‫ظەى تەۋرەتتىِهۇ يا نەى تەۋرەتتىههۇ ؟ !‬ ‫_ بْلذى جىًىو‪ ..‬كىشىلچىلىم كىلهاُە ‪...‬ناكۇْ خْػ نەى ئىذارىٌە هىزىپ‬ ‫هەتتىو ‪..‬چۇؼتە نەيذىٌ بالذۇر ئۆيٌە كايتعىِىش ‪..‬هۆهتاتالريى ئاداالپ كْيَْ ‪..‬‬ ‫ئايالىو ئىذارىعىٌە هىزىپ هەتتى ‪ ،‬نەى «َە ‪،‬ناكۇْ »دېٌىًىهچە يْلْنفا راۋاى‬ ‫بْلذۇم ‪.‬‬ ‫*****‬ ‫چۈؼلۇن تاناكًى يەپ بْلفايذىٌ هىيىٌ ‪،‬كۇربايلىم كْي ظىتىۋالىذىفاى ئىؾ يادىهفا‬ ‫‪111‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫هىلىپ كالذى ‪.‬‬ ‫ئايالىهفا ظايذۇكتىوى پۇلًى ئىلىؽًى بۇيزۇدۇم ‪.‬‬ ‫بىزئاسدىٌ هىيىٌ ياتاق ئۆيىذىٌ ئايالىهًىّ ئەيعىش تْۋلىفاى ئاۋاسى ئاُاليذى ‪:‬‬ ‫_ ۋاي‪..‬ئالال‪َ !! ..‬ەي ئۆنەر بْلىِە نەيەًە هىزىِە ‪..‬بْلۇَ تېش ‪...‬يىهە ئىؾ‬ ‫بۇ ‪....‬‬ ‫ياتاق ئۆيٌە هىزىپ َاُۋىلىپ تۇرۇپال كالذىو ‪ .‬ئايالىو كۇلۇپ ظالىذىفاى ئىلفۇرلىزى‬ ‫بۇسۇلفاى ظايذۇق ئالذىذا ئۆَ‪-‬ظۆلى يْق پْلىؽىپ ئْلتۇراتتى‪...‬‬

‫‪2007.12.28‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=7883&keyword‬‬

‫بەيەسەر بْتتۇيىّ كىعلىچە تەرجىهُالى‬ ‫تەييارلىفۇچى ‪ :‬ئاتا‬

‫‪112‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫بەيەسەر بْتتۇ (‪) 1953 _ 2007‬‬

‫بەيەسەر ‪ - 1953‬يىلى ‪- 6‬ئايًىّ ‪ - 21‬هۈيى دۇيياـا هەلٌەى بْلْپ ‪ ،‬بۇتتۇالريى ّ‬ ‫چَْ كىش پەرسەيتى ئىذى ‪.‬ئۇيىّ بالىلىم چاـلىزى ئائىلىعىًىّظىًذۇظتىوى چَْ‬ ‫كْرۇكىذا ياَايىتىهۇ ـەنعىش ئۆتوەى ‪.‬‬ ‫دادىعى سۇلپىلار ئەلى بْتتۇ ئۇيىِفا ئەيٌىليىلىى ئْكۇتلۇچىتەهىلىپ كىلىپ بەرًەى‬ ‫‪،‬هىيًچە بەيەسەر هاراچى ‪،‬الَۇر ‪،‬راۋىلپىًذى كاتارلىم ؼەَەرلەردىوى نۇيتىشىو‬ ‫نەهتەپلەردە نۇيتېشىو نائارىپ تەربىيىعى ئالفاى ‪.‬‬

‫‪113‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫بەيەسەر ئەيًى چاـالردىال ياَايىتى ئەكىللىم ‪ ،‬كەيعەر بْلفايلىلى ئۈچۈى سۇلپىلار ئەلى‬ ‫بْتتۇ ئۇيى ئىًتايىٌ ياخؽى هۆرەتتى ۋە تۆت پەرسەيتى ئچىذە بەيەسەريى ِال ئۆسىًىّ‬ ‫ظىياظى َاياتىذا كىلىپ بْاللهىفاى ئىؽلىزىًىّ ۋارىعى بْلْپ چىلىذىفىًىفا چُْلۇر‬ ‫ئىؽىًەتتى ‪ .‬ؼۇيىّ ئۈچۈى ئۇ كىشى بەيەسەريى ئەتزاپلىم تەربىيىلەپ چىلىپ‬ ‫‪َ،‬ەركايعى جەَەتلەردىٌ يىتىلٌەى ظىياظىئۇى كىلىپ چىلىؾ يىيىتٌە هەلٌەى‬ ‫َەنذە ‪- 1969‬يىلى ئەنذىال ‪ 16‬ياؼلا هىزًەى بەيەسەريى ئانېزىوىًىّ خارۋارد‬ ‫ئۈيىۋىزظىتىتىفا ئْكۇؼلا ئەۋەتىذۇ ‪.‬‬ ‫بەيەسەر بْتتۇ خارۋارديى ّ رادىوىلىف ئىًىعتىتۇتىفا ئْكۇؼلا هىزىپ ئْكۇپئەدەبىيات‬ ‫پەيلىزى بْيىچە باهاالۋېزلىم ئۈيۋايىفا ئىزىؽىذۇ ‪.‬هىيىٌ يەيە بىز نەؼُۇر‬ ‫ئۈيۋېزظىتت ئْهىعفْرد ئۈيىۋېزظىتىًىّ نارًارت كىشالر ئىًىعتىتۇتىفا ئْكۇؼلا‬ ‫هىزىپ ظىياظەت ‪،‬ئىلتىعاد ۋە پەلعەپە ئۆًەيٌەى ‪.‬‬ ‫ئۇ بۇ جەريايذا ئۆستىزىؽچايلىلى ۋە دادىللىىلى بىلەى ئْكْؼىًى يەتىجىلىى‬ ‫داۋانالؼتۇرۇػ بىلەى بىزًە ئْهىعفۇرديىّ ئْكۇـۇچىالر نۇياسىزە رەئىعى بْلْپ‬ ‫ظايلىًىپ ‪،‬بۇ ۋەسىپىًى ؼەرەپ بىلەى ئۈظتىٌە ئالفاى تۇيجى ئاظىيالىم كىشچاق‬ ‫بْلْپ كالفاى ‪.‬‬ ‫ئۇيذىٌ باؼلا ئۇيىّ يەچچە يىللىمچەتئەللەردە ئْكۇػ َاياتىذا ئۇيىِفا ئەَ چُْلۇر‬ ‫تەظىز هۆرظەتوەى يەرظە ـەرپًىّ دىهۇهىزاتىيىعى بىلەى سانايىۋى پەى‬ ‫تىخًىوىعى ئىذى ‪.‬‬‫ئۆسىًى َەرتەرەپتىٌ خىلىال ياخؽى چىًىلتۇرـاى بەيەسەر بْتتۇ‪ - 1976‬يىلى‬ ‫ئەيٌىلىيىذىوى ئْكۇؼىًى تانانالپ ۋەتەيٌە كايتىپ هەلذى ‪ .‬دادىعى سۇلپلار ئەلى‬ ‫ئۇيى پاهىعتاى تاؼلى ئىؽالر نىًىعتىزلىلىًىّ ظىتزاتىٌىيىلىى نەظىلىلەر‬ ‫‪114‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تەتلىلاتى ئْريىفا خىشنەتوە كْيذى ‪.‬‬ ‫بەيەسەريى ّ چەتئەللەرًە چىلىپ سىيارەت كىلىؾ ‪،‬نۇَىو ظۆَبەتلەرًە كاتًىؽىؾ‬ ‫پۇرظىتى هۆپىيىپ دۆلەتًىّ چَْ ئىؽلىزى بىلەى يىلىًلىؽىؾ ۋە دۆلىتىًىّ تاؼلى‬ ‫ظىياظەتلىزىًى پۇختا ئىٌەللەپ ‪،‬هىيىٌ ظىياظى ظەًَىذە باػ هۆتۆرىؽى ئۈچۈى‬ ‫ئاظاط ظىلىًذى ‪.‬‬ ‫بىزاق ياخؽى هۈيلەر ئۇسۇيفا بارنىذى ‪،‬ئۇساق ئۆتهەي پاهىعتايذا سّركااليهىلايچىلىم‬ ‫سىيائۇْ َەق‬ ‫يۈسبەردى ‪،‬پاهىعتاى كۇرۇكلۇق ئارنىيىعىًىّ ؼىتاپ باؼلىلى نۇَەنهەد‬ ‫تاؼلىذى‬ ‫ظىياظى ئۆسًىزىؾ كْسـاپ سۇلپىلارئەلى بْتتۇ يىّ َاهىهىيىتىًى ئاـذۇرۇپ‬ ‫ۋە ئۇيى تۇرنىٌە تاؼلىذى ‪ .‬پاهىعتايذا بەيەسەر ئائىلىعىٌە يىعبەتەى كاراُفۇهۈيلەر‬ ‫باؼاليذى ‪ .‬ئۇساق ئۆتهەي سۇلپىلار ئەلى بْتتۇ كەتلى كىلىًىذى ‪ ،‬بەيەسەر كايفۇيى‬ ‫هەلذى‬ ‫هۈچوە ئاياليذۇرۇپ ‪،‬دادىعىًىّ ئىؽلىزىفا رەظهى ۋارىعلىم كىلىؾ يىيىتىٌە‬ ‫‪- 1978،‬يىلى ‪- 9‬ئايذا ئۇ پاهىعتاى خەلم پارتىيىعىًىّ نەرهىشى ئىجزائىيە‬ ‫هْنىتىتىًىّ َەيئەت ئەسالىلىفا ظاياليذى ‪َ.‬ەنذە تىشال ئابزۇيى ئۆظۆپ‬ ‫‪- 1982‬يىلى نەسهۇر پارتىيىًىّ رەئىعلىوىٌە ظاياليذى ‪.‬‬ ‫بۇ جەريايذا بەيەسەريى ّ ئايىعىًىّئىزى ئۈچۈى كىلفاى ـەۋـالىزى سىيائۇْ َەكًىّ‬ ‫بەهال ئْۋـىعىًى كايًىتىۋەتوىًى ئۈچۈى بەيەسەر بْتتۇ ۋە ئاپىعى ئىووىعى‬ ‫‪7~6‬كىتىهالرچە كْلفا ئىلىًىپ‪4‬يىل تۇرنىذە ياتتى‪،‬ئاخىزكى بىزكىتىهىذا چىٌزىذىٌ‬ ‫كْـالپ چىلىزىلذى ‪.‬‬ ‫ئۇ ‪- 1984‬يىلى ئەيٌىلىيىًىّ لْيذۇى ؼەَزىذە ۋاكىتلىم‬ ‫ئْلتۇراكالؼتى ‪- 1986.‬يىلى ‪- 4‬ئايذا ۋەتەيٌە كايتىپ هەلذى ۋەخەلم پارتىيىعىًىّ‬ ‫ئىووى رەَبىزىًىّ بىزى بْلْپ كالذى ‪.‬‬ ‫‪115‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪ - 1988‬يىلى ‪- 11‬ئايذا پاهىعتايذا چَْ ظايالم ئىلىپ بىزىلذى ‪،‬خەلم پارتىيىعى‬ ‫ئاۋاس جەَەتتە هۆپ ئۈظتۈيلۈهوە ئىزىؽتى ‪- 12.‬ئايًىّ ‪- 1‬هۈيى بەيەسەر بْتتۇ‬ ‫پاهىعتاى تارىخىذىوى تۇيجى ئاياْ باػ نىًىعتىز (سُّلى) بْلْپ‬ ‫كالذى ‪.‬ئەنەلىيەتتە ئۇ ئىعالم ئەللىزى بْيىچە تۇيجى ئاياْ سُّلى َىعابلىًىذۇ ‪.‬‬ ‫‪ 1990‬يىلى ‪- 8‬ئايًىّ ‪- 6‬هۈيى خىشنىتىذىٌ ئىعتىپابەردى ‪- 1993،‬يىلى چَْ‬‫ظايالنذا خەلم پارتىيىعى يەيە ـەلىبە كىلذى بەيەسەر بْتتۇ يەيە بىزكىتىو سُّلى‬ ‫بْلذى ‪ .‬ؼۇ يىلى يەيە پاهىعتاى خەلم پارتىيىعىًىّ باػ رەئىعى‬ ‫بْلذى ‪- 1996.‬يىلى ‪- 11‬ئايًىّ‪- 5‬هۈيى سُّتَْ ئۇيىّ ۋەسىپىعىًى ئىلىپ‬ ‫تاؼلىذى‪ .1997-‬يىلى ‪- 3‬ئايًىّ ‪- 10‬هۈيى ئۇ پارتىيە تەرىپىذىٌ داَىيلىلتىٌ‬ ‫كالذۇرۇلذى ‪.‬‬ ‫‪ - 1997‬يىلى ‪- 4‬ئايذا پاهىعتاى ظْتى َۆهۆم چىلىزىپ بەيەسەر جەنەتىًى‬ ‫‪- 1999‬يىلى ‪- 4‬ئايًىّ‬ ‫دۆلەتًىّ ـايەت سّر بايلىلىًى يۇتۇۋالفايلىلىًى جاهارلىذى ‪.‬‬ ‫‪- 15‬هۈيى پاهىعتاى الَْرئالى ظْتى ۋە راۋىلپىًذى ظْتى كاتارلىلالر بەيەسەر بْتتۇـا‬ ‫‪ 5‬يىللىم يەسەربەيى ذ جاساظى بەردى ۋە َىچلايذاق ئانهىۋىي َەرىوەتلەربىلەى‬ ‫ؼۇـۇلاليهاظلىم َەكلىذە ئاًاَاليذۇردى ‪.‬‬ ‫‪ - 1999‬يىلى بەيەسەر بْتتۇ پاهىعتايذىٌ ئايزىلىپ‪ 8‬يىلفا ظْسّلفاى ظەرًەردايلىم‬ ‫َاياتىًى باؼلىذى ‪.‬‬ ‫‪ - 2007‬يىلى ‪- 10‬ئايًىّ ‪- 18‬هۈيى بەيەسەر بْتتۇ ئۆنزىذە ئەَ ئاخىزكى كىتىو‬ ‫ۋەتەيٌە كايتىپ هەلذى ‪.‬‬ ‫‪ - 2007‬يىلى ‪- 12‬ئايًىّ ‪ 27-‬هۈيى بۇ تىًىهعىش ئاياْ ظىياظىئۇى بىزكىتهلىم‬ ‫يۇتۇكتىٌ هىيٌ كاراكْلالريىّ سىيايوەؼلىوىذە َاياتىًى ئاخىزالؼتۇردى ‪.‬‬ ‫‪116‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫بەيەسەر بْتتۇ َەكلىذە باؼلا ئۇچۇرالر ‪:‬‬ ‫بەيەسەر بْتتۇ ‪- 1987‬يىلى چَْ ظْدىٌەر ئاؼف ‪.‬ئەلى ‪.‬سەردەلى بىلەى تْي كىلفاى‬ ‫بْلْپ ئىووى ئْـلى بىز كىشى بار‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=7778&keyword‬‬

‫‹‹ َايۋايى ئاتا ›› الرَەكلىذىوى تېهىالر تْـزىعىذا‬ ‫ئْيلىفايلىزىو‬ ‫ئاتا‬

‫يېلىًذىٌ بۇياى َەركايعى ئىًتېزيىتنەتبۇئاتلىزىهىشدا (نۇيبەرلەردە) پات‪-‬پات «‬ ‫َايۋايى ئاتا » ‪«،‬ئۆسكىشىفا باظلۇيچىلىمكىلفاى ‪َ-‬ايۋاى ئاتا» ‪َ «،‬ايۋاى ئاتىًىّ‬ ‫رەسىل كىلهىؽى »‪...‬دېًەيذەن تېهىالر ئۇچىزاپ كالىذىفاى بْلذى‪.‬‬ ‫ًەرچە نۇتلەق هۆپىًچىعىٌە ئىًواط ياسنىفاى بْلعانهۇ تْلْق دىٌۈدەن هۆرۆپ‬

‫‪117‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫چىلتىو ‪ ،‬ئىٌەللىؽىهچە بۇ تېهىالريىّ سّر هۆپىًچىعى «ؼىًجاَكايۇيچىلىم‬ ‫ًېشىتى» دىٌ ‪ ،‬ئاسبىزكىعهى خەيشۇچە تْربەتلەردىٌ تەرجىهە كىلىًىپ ئىلىًفاى‬ ‫ئېوەى‪.‬‬ ‫ئىووى يىل ئىلٌىزى نۇؼۇ َەكتىوى بەسى هۆسكاراؼلىزىهًى چۆرەدىٌەى ئاظاظتا‬ ‫ياسـاى «ؼىًجاَ كايۇيچىلىم ًېشىتى ًە ئْچۇق خەت» دىٌەى بىزناكالىًى دىيارىو‬ ‫ۋە ؼەبًەم نۇيبەرلىزىذە ئېالى كىلفاى ئىذىو ‪.‬بۇكىتىو يەيە بۇ َەكتە هەَ تْرداؼالر‬ ‫بىلەى پىوىز ئالهاؼتۇرۇپ بىلىؾ خىيالىذا بۇ ياسنىًى يىشىپ چىلتىو‪.‬‬ ‫ئەلبەتتە ‪ ،‬بۇ ياسنىذا نەى پەكەت ئۆسَىعىياتىو ۋە كاراؼلىزىهًى ئاظاط‬ ‫كىلىذىو‪،‬هۆپچىلىوًىّ ئْخؽىهايذىفاى هۆسكاراؼلىزى بْلعا ئْتتۇرىفا دادىل‬ ‫‪،‬ئىلهىي تۇردە كْيْپ ئۆتۆؼىًى ئۈنىذ كىلىهەى‪.‬‬ ‫نەى تۇرنۇػ كۇرۇپ ‪،‬پەرسەيتلىى بْلْپ‹‹ ئاتا » بْلفۇيىهفا ئەنذىال بىزيىلذىٌ‬ ‫ئاؼلاى بْلعىهۇ ‪،‬تۇيجى پەرسەيتىو دۇيياـا هەلٌەيذىٌ بۇيايلى يەچچە ئاي ئىچىذە‬ ‫ئاتا‪-‬ئايىلىم بۇرچ( بْلْپهۇ ئاتىلىم بۇرچ ) ‪ ،‬ئاتا‪-‬ئايىًىّ پەرسەيتىٌە بْلفاى نىُىز‬ ‫نۇَەببىتى كاتارلىم ئىًعايىي تۇيفۇالريى ّ كايذاق ظىُىزى كۇدرەتوە ئىٌە‬‫ئىوەيلىوىًى چُْلۇر َىغ كىلىۋاتىهەى‪.‬‬ ‫َەركىتىو بۆؼۆهتە تاتلىم ئۇيلۇـا هەتوەى كىشىهفا باكلىًىهذا كەلبىهذە تاتلىم ظىشىهالر‬ ‫بىلەى بىزًە تىل بىلەى ئىپادىلەپ بْلفىلى بْلهايذىفاى ئاجايىپ بىزتۈرلۈن ـەم‬ ‫ئەيذىؽىلەرنۇ تەُال َۇجۇدۇنًى كاپاليذۇ ‪ .‬ئەنذىال تۆت ئايلىم بْلفاى كىشىهًىّ‬‫يەيە تۆت يىلذىٌ هىيىًوى ‪14،‬يىلذىٌ هىيىًوى ‪40،‬يىلذىٌ هىيىًوى تەكذىزلىزى‬ ‫ئۈظتىذە تەًعىش خىيالالرـا چۆهۆپ هىتىهەى‪....‬‬ ‫بىز ئەر ئۈچۈى جۆرە تىپىپ ئۇيىّ بىلەى نۇَەببەتلىىؽؾ ‪،‬ئائىلە كۇرۇػ‬ ‫‪118‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫جەريايلىزى ۋە بۇ جەريايذا ئۆس ئۈظتىٌە ئالفاىنەظئۇلىيىتى كايچىلىى نۇَىو بْلعا‬ ‫‪،‬پەرسەيتلىى بْلفايذىٌ هىيىٌ ئۈظتىٌە ئىلىؽلاتىٌىؽلىى نەظئۇلىيەت ئۇيىِذىٌ‬ ‫َىغ كىلىۋاتلاى ‪،‬ئۆسەنًى‬ ‫يەچچە ئْى َەظعىلەپ ئىفىز ئىوەى ‪،‬نايا نەى دەْ ؼۇيى‬ ‫بىز نەظئۇلىيەتچاى ‪،‬ئەتزاپلىم يىتىلٌەى «ئاتا» كىلىپ يىتىلذۇرۇػ ئۈچۈى‬ ‫تْلىهۇ نۇَىو بْلفاى‬ ‫ئاس‪-‬تْال ئىشدىًىۋاتلاى بىز ئاددى ‪،‬ئەنها ئايالىو ۋە كىشىو ئۈچۈى‬ ‫بىز «ئاتا ›› ‪.‬‬

‫****‬

‫*****‬

‫****‬

‫بىزئاتىًىّ َىعىياتى ئەيە ؼۇيذاق ئەرلەرًە خاط سىللىم ‪ً ،‬ۈسەْ ـايىلەرًە‬ ‫تْيۇيفاى بْلىذۇ ‪،‬پەرسەيتىًىّ تىًىذىٌ بىزتانچە كاىچىلعا ‪،‬يەچچە هۈى ئۇيلۇظى‬ ‫هەلهەيذۇ ‪.‬ئۇيىّ بەختى ئۈچۈى يۇرـۇى بەَىزلەردىٌ ۋاسهىچەلەيذۇ ‪ .‬پەرسەيت ئاتا‬ ‫ـْرّرىًىّ نۇَىو بىز كىعهى‪.‬‬ ‫دەْ ؼۇ ۋەجىذىٌ َەر كىتىو نۇيبەرلەردە ‪ً،‬ېشىتلەردە َىلىلىًىِذەن « َايۋاى ئاتا‬ ‫» ‪..‬دىٌەيذەن ياسنىالريى هۆرًەيذە بەههۇ ئاسابلىًىهەى ‪ ،‬بۇ كىلهىؽالريى َەركايچە‬ ‫كىلىپهۇ ئەكلىهٌە ظىفذۇرالهاي كالىهەى!‬ ‫بىز ئاتا بْلفۇچى كايذاكهۇ تىل بىلەى ظۈپەتلىٌىلى بْلهايذىفاى ؼۇ پەظوەؼلىوًى‬ ‫كىلعۇى ؟! بۇ كىلىم َايۋاى تْپىذىهۇ ئاس ئۇچزايذۇ‪.‬‬ ‫ؼۇيذاق َۆهۆم كىلىؽلا َەكلىلهىشهى ‪،‬ظىش ئاُلىفاى ؼۇ كىلهىؽًى كىلفۇچى‬ ‫َەرًىشنۇ ‹‹ ئاتا » ئەنەط ‪ ،‬ئۇيذاق رەسىللىوًى كىلفۇچىًى كايذاكهۇ بۇيذاق ئۇلۇؿ‬ ‫‪119‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ظۈپەت بىلەى ئاتىفىلى بْلعۇى ؟‬ ‫ئۇالريى ئەَ يىًىى بْلفايذىهۇ ئىًعايىي خۇظۇظىيەتلىزىًىتۇًەْ يْكاتلاى رَّى‬ ‫نەجزۇٍ (ئىفىز دەرىجىذىوى رَّى هىعەْ) دىعەن ‪،‬ؼۇيذاق تْيىعاقبْلىذۇ‪.‬‬ ‫ئۇيذاكتا ؼۇالريى ّ تىلفا ئالفۇظىش كىلهىؽلىزىًى ئانهىۋىي ئاخبارات ۋاظتىلىزىذا‬ ‫«ئاجايىبات» تۈظىذە دەبذەبە كىلىؽًىّ ئەَهىيىتى بارنۇ ؟‬ ‫ئەظلىذە ئانهىًىّ كايۇى ئىِىًى ئۆظتۇرۇػ ۋەسىپىعىًى ئۈظتىٌە ئالفاى «كايۇيچىلىم‬ ‫ًېشىتى»يىّ بەتلىزىًى لىم ئالفاى ؼۇخىلذىوى دىلْ نىعاللىزىًى هۆرۆپ هۆُلۆم‬ ‫ـەػ بْلْپ كالىذۇ ‪ .‬بەسەيلىزى ؼۇيچىلىى تەپعىلىيوىٌ خۇددى ناكالە نۇئەللىپى‬ ‫ؼۇ كىلهؽًىّ ظادىز بْلْۋاتلاى جەريايىذا ؼۇيەردە باردەن!؟‬ ‫َەركايذاق بىز يۇرناْ ئىًعايًى يىزًەيذۇرىذىفاى بۇ خىل «خەۋەرلەر » كايۇيچىلىم‬ ‫ًېشىتى بەتلىزىذىٌ هۆچۆپ ‪،‬ئۇيفۇر نۇيبەرلىزىًىّ «كىشىم يۇكتا» لىزىفا ئايلىًىپ‬ ‫كىلىۋاتلايلىلى ‪،‬ئْيلىًىپ هۆرظەن تىخىهۇياخؽى ئەَۋاْ ئەنەط‪.‬‬ ‫بۇيەردە نەى بۇيذاق بىز ئاددى تەَلىلًى كىعتۇرۇپ ئۆتەي‪:‬‬ ‫لىوىٌ‬ ‫ئىلٌىزى جىًايەت ظادىز كىلىؾ يْللىزى ‪،‬ئۇظۇللىزى بىزكەدەر ئاددىي ئىذى ‪،‬‬ ‫هىًۇ ‪-‬تېلېۋىشىيىلەردە تۇرلۇن ئەكىللىم جىًايەتچىلەريىّ هەچۇرنىؽلىزى‬ ‫تەظۋېزلەيٌەى فىلىهلەريىّ هۆپلەپ ئىؽلىًىؽى يەتىجىعىذە ‪ ،‬هىؽىلەر بۇ‬ ‫فىلىهلەردىوى ناَىىز راسۋدهىچىالرـا ئەنەط بەلوى ‪،‬ؼۇ فىلىهذىوى هۆپوە كادىز‬ ‫جىًايەتچىلەرًە َەۋەط كىلىذىفاى بْلْپ كالذى ‪ .‬رىئاللىلىهىشدىهۇ ئْيالپ باكهىفاى‬ ‫دىلۇالر يۇس بىزىؽوە باؼلىذى‪.‬‬ ‫هىزىونەيبەظى بْلفاى‬ ‫يۆۋەتتىوى باسار ئىٌىلىٌى ؼارائىتىذا بىز كىعىو نەتبۇئاتالر « »‬ ‫نۇؼتەرى لەريى هۆپلەپ تْپالػ ئۈچۈى « ئادەم نىِىعىًى ـىذىفالػ » ئۇظۇلىًى‬ ‫‪120‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫كْللىًىۋاتلايذەن كىلىذۇ ‪.‬‬ ‫بەسىذە ئىؽخايىذاؼلىزىهًىّ كايۇيچىلىمًېشىتىًىّ دەْ ؼۇيذاق ـىذىلالػ هۈچىٌە‬ ‫ئىٌە ياسنىلىزىًى تالىؽىپ ئْكۇۋاتلايلىلىفاكاراپ باؼلىچە ئْيالردا بْلْپ كالىهەى ‪،‬‬ ‫ئۇالر خۇددى يْؼۇرۇى يالىِاچ ظۈرەت ياهى ظىزىم فىلىو هۆرىۋاتلايذەن تۇيفۇالردا‬ ‫ئەنەط دەپ هىو ئىيتااليذۇ‪.‬‬ ‫بۇ خىل خەۋەر‪-‬ياسنىالر تْرنۇيبەرلىزىهىشدا ئېالى كىلىًىپ كالعىفاى بْلعا ئەَ‬ ‫كىعلا ظۈرئەتتە ‪،‬ئەَ كىشـىٌ تېهىفا ئايلىًىپ كىلىۋاتىذۇ ‪ .‬ظەۋەبى ئْخؽاؼال‬ ‫ـىذىللىفىًىذا‬ ‫‪.‬‬ ‫ئۇيىّ هۆرۆرنەيًىّ نىِىعىًى‬ ‫چۇؼوەى ئىًواظالرـا كارايذىفاى بْلعاق‪،‬ؼۇيچىلىى ـەسەپلىى ؼۇئارالر «ئۆلتۆرۆػ‬ ‫هىزەن» ‪«،‬چىپىؾ نېرەن »‪« ،‬چالها‪-‬هىعەن كىلىؾهىزەن » ‪ « ،‬چْؼلا »‪«،‬‬ ‫َايۋاى » ‪...‬دېًەيذەن!‪.......‬‬ ‫بىزاق نۇؼۇ نەظىلىًىّ تۈپ نەيبەظىًى جىًعىيەت ۋە باؼلا رَّى هىعەللىى‬ ‫دىٌەيذەن يۇكتىالردا تۇرۇپ ؼەرَلىٌىذەن‪ ،‬ئۇيذاق كىلىهىؽالريىّ ئالذىًى ئىلىؾ‬ ‫ئۈچۈى كايذاق ئىلهىي تەدبىزلەر بار دېٌەيذەن ئىلهىي نۇالَىشىلەردىٌ ظۆسئاچلىلى‬ ‫بْلهايذۇ‪.‬‬ ‫جىًايەتوە ‪ -‬كايذاق جاسا بىزىؾكايۇيًىّ ئىؽى ‪ .‬بىشًە تۈرلۈن كايۇيى نەظىلىلەرًە‬ ‫يْلللايذا كايذاق تەدبىز كْللىًؽىًى ئۆًىتىذىفاى كايۇيفا دائىز دىلۇ نىعاللىزى ۋە‬ ‫ئۇيىِفا دائىېز تەَلل ياسنىلىزى هۇپايە ‪.‬‬ ‫بۇ ناكالىذا نىعالفا ئىلىًفاى « َايۋاى ئاتىًىّ ئۆسكىشىفا باظلۇيچىلىم كىلىؽى »‬ ‫دېٌەيذەن ئاس ئۇچزايذىفاى «ئەتىۋارلىم » دىلۇ نىعاللىزىًىّ سىيىًى بارهى َىچ‬ ‫پايذىعى ۋە ئەَهىيىتى يْق!!‬ ‫‪121‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫پەرسەيتلەر ئۈچۈى ئىلىپ ئىيتلايذائاتا (ياهى ئايا) يۇكعايعىش ئۈلٌىلەردۇر ‪ .‬ئادەتتە‬ ‫بالىالر ئاتا‪-‬ئايا ئۇكۇنىفا َەرًىشنۇ رەسىل كىلهىؽالريۇكتىعىذىٌ باكالهايذۇ ‪.‬‬ ‫ظىشچە ؼۇيذاق بىز «َايۋاى ئاتا» َەكلىذىوى بىز ياسنىًى كۇرانىفا يەتهىٌەى بىز‬ ‫ظەبىي ئۆظهۇر ئْكىعا ئۇيىّ يۇنزاى كەلبىذە كايذاق تۇيۇػ ؼەهىللىًەر؟ ئاتا(ئايا)‬ ‫ئْبزاسىفا يىعبەتەى ئۇيىّكەلبىذە جاراَەت ‪،‬نىِىعىذەيۇرناْ بْلهىفاى پىعخىولىم‬ ‫ئۆسًىزىؾ يۈسبەرنەظهۇ؟‬ ‫بالىلىزىهشىًىّ يۇرناْ ئۆظۆپ يېتىلىؽىذە نەهتەپ ‪،‬ئائېلە كاتارلىلالريىِال رّلى‬ ‫بْلْپ كالهاي ‪،‬تۈرلۈن ئاخبارات ‪-‬ئۇچۇر ۋاظتىلىزىًىِهۇ باػتارتىپ بْلهايذىفاى‬ ‫بۇرچى بار ‪.‬‬ ‫كىعلىعى تۈرلۈن ئاخبارات ۋاظتىلىزى جۈنلىعىذىبْلفاى نۇيبەرلىزىهىشدە ئىًعايى‬ ‫خۇظىۇظىيتىًى يْكاتلاى نەخلۇكاتالر َەكلىذە «كىشىم يۇكتا » پەيذا كلىؽلا خاتىهە‬ ‫بىزەيلى‪.‬‬ ‫ئەظلى يېشىلفاى ۋاكتى ‪- 2007:‬يىل ‪- 11‬ئۆهتەبىز‪.‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=7857&keyword‬‬

‫رۇخعەت ظْراػ خىتى‬

‫‪122‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئەتە يەيە يەهؽەيبە ئەنەط‪،‬‬ ‫دۇيؽەيبە ئۆتعە يەيە دۇيؽەيبەهىلىذۇ‪.‬‬ ‫چۈيوى‬ ‫ۋاكىتهۇ باؼلىلًىّ ًىپىًى ئاُاليذۇ!‬ ‫بىشلەرًە‬ ‫ئىت بْلهاي ئاناْ ؼۇُا‪.‬‬ ‫ئادەنلىوتىٌ ۋاسهىچىؾ ئۈچۈى‪...‬‬

‫‪........‬‬ ‫باؼلىم ‪ -‬كايذاق يارالفايذۇ؟‬ ‫(خۇدايىهۇ ئىؽلا بۇيزۇـۇظى بارئۇيىّ)‬ ‫‪........‬‬

‫باؼلىم ‪َ -‬ەكىلى نۇتەپپەهوۇر‪.‬‬ ‫ياكتۇرنايذۇ‪،‬‬ ‫كايۇى ‪ ،‬دىهۇهىزاتىيە دىٌەى ظەپعەتىلەريى‪.‬‬ ‫‪123‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئۇ‪،‬‬ ‫بىلىذۇ‬ ‫‪.‬‬ ‫ئۆسىًىّ نايهۇى يەظلىذىٌ ئىوەيلىوىًى‬

‫ياؼاپ هەتعۇى دارۋىٌ!!‬ ‫ئۇ‬ ‫باؼلىلىهىشيىّ «خۇدا»ظىًى ئۆلتۇرۋەتوەى‪.‬‬ ‫ؼۇيذىٌ بۇياى‬ ‫جاى هۇيذۇرۇپ ‪،‬ئىؽلەۋاتىذۇ باؼلىم‪،‬‬ ‫(ئىووىال كْلىذا چىّ تۇتۇپ)‬ ‫ؼەَەردىوى تۇْ خْتۇيالريىّ ئارخىپىًى!‬ ‫‪.........‬‬

‫دّهىالت يىشىلىۋاتىذۇ‪:‬‬ ‫يْتىعى تْلفاى ئايالالريى‬ ‫ئۈيى سىلفىًە ئەرلەريى‬ ‫ئىلفار كىلىپ ظايالػ َەكلىذە‪.‬‬ ‫ئەرنۇ ئەنەط ‪،‬ئايالهۇ ئەنەط بْاللىعاَ‬ ‫نايا‪ ،‬بەخت دىٌەى ؼۇ _دە!‬ ‫(كْػ جىًىعلىم بْلْػ ئەكەللى تەلىپى ئىذارىًىّ)‪.‬‬ ‫بىشدەن‬ ‫يۈسى ئىچىلهىفاى يىٌىتلەر‬ ‫‪124‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫چىلىلىپ كْيارنۇ باؼلىم دەپ‬ ‫دەهوە‪-‬دۇهوىذە‬ ‫‪.................................‬‬

‫ئەتە يەيە يەهؽەيبە ئەنەط‪،‬‬ ‫هىچىچە باؼلىلًى ئۇرۇپ چۈؼەيهەى‪.‬‬ ‫ؼۇتاپ‬ ‫نۇسدەن ظۇدا يۇيۇيعام دەيهەى‪،‬‬ ‫بىزاق ‪،‬ئاۋاْ‬ ‫ئۆنزۇنذىوى تۇيجى رۇخعەت ظْراػ خىتىهٌە‬ ‫تۇـۇپ ظالذىو دەپ يىشىۋاالي‪....‬‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=3191&keyword‬‬

‫ئالېوعايذىز ناهىذۇيۇظوى ( ئىعوەيذەر‬ ‫سۇللەريەيىٌ )‬ ‫تەييارلىفۇچى ‪ :‬ئاتا‬

‫‪125‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬

‫ئالېوعايذىز ناهىذۇيۇظوى َەكىلەتەيهۇ تارىختا ئۆتوەى ئىهپىزاتْرالر ئىچىذە‬ ‫ـارايىپ ئەپعايىۋى ۋەكەلەربىلەى چەنبەرچاط باـلىًىپ هەتوەى بىز نەؼُۇر‬

‫‪126‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫پادىؽاٍ‪.‬‬ ‫ئىعالم َىوايەتلىزىذە ئۇ يەيە ئىعوەيذەر سۇللەريەيىٌ دەپ ئاتىلىذۇ ‪ .‬خەللىهىش‬ ‫ئىچىذىهۇ تارىختىٌ بۇياى ئۇيىّ َەكلىذە يۇرـۇيلىفاى ئەپعايە‪َ-‬ىوايەتلەر بار‪.‬‬ ‫تْرداؼالريىّ بۇ تارىخى نەؼُۇر ؼەخىغ َەكلىذە ئاس‪-‬تْال تارىخى ئۇچۇرـا ئىٌە‬ ‫بْلْپ كىلىؽى ئۈچۈى ئۇ تْـزىعىذا بۇ كعلا تارىخى ئۇچۇريى تەييارلىذىو‪:‬‬

‫ئالىوعايذىز نىالدىذىٌ ئىلٌىزىوى ‪- 336‬يىلىذىٌ نىالدىذىٌ ئىلٌىزىوى ‪323‬‬ ‫يىلىفىچە تەخىتتە ئْلتۇرـاى‪ .‬ناهېذۇيىيە پادىؽاَى فىلىپ‪ - 3‬يىّ ئْـلى ‪ .‬ئۇ‬‫هىچىوىذىٌ تارتىپ يۇياى نەدەيىيىتىًىّ تەظىزىٌە ئۇچزىفاى‪ .‬كەدىهلى يۇيايىّ‬ ‫نەؼُۇر ئابىذە خارەهتىزلىى ئەظىزى «َْنىزداظتايى»يى ئاالَىذە َەۋەط بىلەى‬ ‫ئْكۇـاى‪َْ« .‬نىزداظتايى»يىّ بىزبۆلىوى بْلفاى «ئىلئادا» كىععىذىوى كەَزىهاى‬ ‫‪ 16‬يىؽىذا ئاتىعىفا‬ ‫ئاخىللىعلا چْكۇيفاى ۋە بارلىم ئىؽلىزىذا ئۇيى تەكلىذ كىلفاى‪.‬‬ ‫ئەًىؽىپ َەربىي يۇرۇػ كىلىپ ‪،‬جەيۇپلا كْؼۇى تارتلاى‪.‬‬ ‫‪ 18‬يىؽىذا ناهېذۇيىيە ئاظاى كْؼۇيىًىّ ئَْ كايىتىفا كْنايذايلىم كىلىپ ‪،‬يۇياى‬ ‫بىزلەؼهە ئارنىيىعىًى نەـلۇپ كىلفاى‪.‬‬ ‫‪20‬يىؽىذا ئاتىعىًىّ تەختىٌە ۋارىعلىم كىلفاى ۋە ناهېذۇيىيە ‪،‬يۇياىبىزلەؼهە‬ ‫ئارنىيىعىًىّ ئەَ ئالىي كۇنايذايى ظاالَىيىتىذە ؼەرىللە تاجاۋۇسچىلىمكلىؽًى‬ ‫تەؼوىللىٌەى‪.‬‬ ‫ئىيتىؽالرـا كارىفايذا ئۇ يىزاكلا يۇرۇػ كىلىؽتا ئۇ بارلىم هىؽىلەريى «دۇييايى‬ ‫ئۆسيۇرتى دەپ بىلىؾ »هە بۇيزۇـاى‪.‬‬ ‫نىالدىيىذىٌ بۇرۇيلى‪ 334-‬يىلى ‪،‬ئالېوعايذىز ئارنىيىعىًى باؼالپ هىچىى‬ ‫‪127‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئاظىياـا هىزًەى‪،‬هىيىًوى يىلى پىزىعىيە پادىؽاَى داري ‪- 3‬يى ئىعۇ دا نەـلۇپ‬ ‫كىلفاى‪.‬‬ ‫نىالدىيىذىٌ بۇرۇيلى‪ 332-‬يىلى نىعىزيى ئىؽفاْ كىلفاى‪ ،‬هىيىًوى يىلى‬ ‫ئارنىيىعىًى ئاظىياـا كايتۇرۇپ هىلىپ پىزىعىيە بىلەى داۋانلىم ئۇرۇػ كىلىپ‬ ‫‪،‬نەؼُۇر بابىلۇى كاتارلىم ؼەَەرلەريى ئىؽفاْكىلفاى ۋە ظاى‪-‬ظاياكعىش بايلىلالريى‬ ‫ئْلجا ئالفاى‪.‬‬ ‫نىالدىذىٌ ئىلٌىزىوى‪ -330‬يىلى ‪200‬يەچچە يىل دەۋرظۇرًەى هۈچلۈن پىزىععيە‬ ‫ئىهپېزيىعىًى يْكاتلاى ‪.‬‬ ‫ئالېوعايذىز ئْتتۇرا ئاظىياـا كْؼۇى تارتىپ ‪،‬يەرلىى هۆچهەى كەبىلىلەريىّ كاتتىم‬ ‫كارؼىلىلىفا ئۇچزىفاى‪.‬‬ ‫ئۇيىّ ئارنىيىعى نىالدىيىذىٌ بۇرۇيلى ‪- 327‬يىلى َىًذىعتايفا بىعىپ هىزىپ‬ ‫‪َ،‬ىًذى دەرياظى ۋادىعىًى بىعىۋالفاى‪ ،‬بىزاق ئەظوەرلەريىّهىلهاتلا‬ ‫بْلفايلىلى كاتارلىم‬ ‫ناظلىؽالهاظلىلى َەم ئۇساكلا ظْسّلفاى َەربىي يۇرۇؼلەردىٌ بىشار‬ ‫ظەۋەبلەر تۇپەيلىذىٌ َىًذىعتايذىٌ كْؼۇى چىوىًذۇرۇؼوە نەجبۇربْلفاى‪.‬‬ ‫نىالدىيىذىٌ بۇرۇيلى ‪- 326‬يىلى ئالېوعايذىز ئارنىيىعىًى كۇرۇكلۇق ۋە ظۇ يْلى‬ ‫ئاركىلىم چوىًذۇرۇپ ‪،‬نىالدىيىذىٌ بۇرۇيلى ‪- 325‬يىلى بابىلۇيىيىٌە‬ ‫كايتىپ‪،‬بابىلۇيًى پايتەخت كىلىپ ‪،‬ؼەركتە َىًذى دەرياظى ۋادىعىذىٌ ـەرىپتە‬ ‫يىل دەرياظى ۋە باللاى يىزىو ئارىلىفىچە بْلفاى تېزرۇتۇرىيىذە ئاظىيا‪،‬ئافزىلا‬ ‫ياۋرۇپادىٌ َاللىىفاى ئالېوعايذىز ئىهپېزيىعىًى كۇرۇپ چىللاى‪.‬‬ ‫ئالېوعايذىز ًەرچە كىعلىفىًە ئۆنزىذە يۇرـۇى ئەللەرًە تاجاۋۇسچىلىم ئۇرۇؼى‬ ‫كْسـىفاى بْلعىهۇ ‪،‬ئۇيەيە ئۆسيۆۋىتىذە كەدىهلى دۇييا نەدەيىيەت ئالهاؼتۇرۇػ‬ ‫‪128‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئىؽلىزىفا سّر ئىجابىي تەظىزهۆرظەتوەى ‪ .‬يۇرـۇى ئىؽفالىيەت رايۇيلىزىذا يۇيايچە‬ ‫نەدەيىيەت ؼەهىلەيذۇرۇػ ـايىغ بىلەى ئۆسيانى بىلەى ئاتالفاى ؼەَەر ‪ ،‬هۇتۇپخايا‬ ‫كاتارلىلالريى بەرپا كىلفاى‪.‬‬ ‫ئالېوعايذىز ئالەنذىٌ ئۆتوەيذىٌ هىيىٌ ئىهپىزيىًىّ ئىچوى كىعهىذا بۆلىًىؾ يۇس‬ ‫بىزىپ نۇظتەكىل پادىؽاَلىلالرـا بۆلىًىپ هەتوەى‪....‬‬

‫‪129‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫ئالېىوعايذىز َەكلىذە ناتېزىياْ ئىشدىهەهچى بْلعىِىش‪:‬‬ ‫ئاچلۇچلۇق ظۆس ‪Alexander the agareat‬‬

‫‪ :‬ئالېوعايذىز ئىهپېزيىعى‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4317&keyword‬‬

‫‹‹ بىزكىتىو ئىؽلىتىذىفاى چْها » دىٌ تۇـۇلفاى‬ ‫خىيالالر‬ ‫ئاتا‬

‫يەچچە هۈى ئاۋاْ «ئىهوايىيەتلىى ظىجىل تەرەكلىيات ظىتىزاتىٌىيىعى »‬ ‫تېهىعىذىوى دەرىعوە تەييارلىم كىلىۋىتىپ نۇياظىۋەتلىىناتېزىيالذىٌ نۇيذاق بىز‬ ‫نىعالًى ئۈچزىتىپ كالذىو‪:‬‬ ‫جٌُْۇ دۇييا بۇيىچە ئەَ چَْ« چْها» ئىوىعپْرت كىلىذىفاى دۆلەت ئىوەى ‪،‬چْها‬ ‫نەَعۇالتى ئاظاظەى ؼەركى ۋە ؼەركىي جەيۇبى ئاظىيا دۆلەتلزىٌە چىلىزىلىذىفاى‬ ‫بْلْپ ‪،‬ئەَ چَْ خىزىذارى ياپۇيىيە ئىوەى‪ .‬نۇيذاكچە ئىيتلايذا ياپۇيالر‬ ‫ئىؽلىتىۋاتلاى چْها (ياـاچ) ئاظاظەى جٌُْۇيىّ نەَعۇالتى ئىوەى‪.‬‬ ‫‪130‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫َالبۇهى ئْرناى بىلەى كاپلىًىؾ جەَەتتە دۆلىتىهىش ياچار َالەتتىوى دۆلەتلەردىٌ‬ ‫بْلْپ ‪،‬ئْرناى بىلەى كاپلىًىؾ يىعبىتى ‪ 16.55%‬بْلعىهۇ ‪ « ،‬بىزكىتىهال‬ ‫ئىؽلىتىذىفاى چْها» ئىؽلەپچىلىزىؾ چَْ دۆلىتى بْلْػ ظۈپىتى بىلەىَەريىلى‬ ‫پەكەت نۇؼۇ چْها نەَعۇالتى ئۈچۈيال نەنلىوەت بۇيىچە ئىووى نىليۇى هۇپهىتېز‬ ‫ئْرنايلىم ئاسىيىپ بارناكتا ئىوەى!‬ ‫ئۇيذاكتا دۆلىتىهىش بۇ «چْها ئىوىعپْرتى »دىٌ كايچىلىى ئىلتىعادى ئۈيۈنٌە‬ ‫ئىزىؽىۋاتىذۇ ؟‬ ‫جاۋابى ًى تۆۋەيذىوى ظايلىم نەلۇناتالردىٌ َىغ كىلىۋىلىّ‪:‬‬ ‫*********‬

‫ئەًەر ‪ 50‬يىللىم بىزتۈپ دەرەخًى هەظعەن ‪،‬ئۇيىِذىٌ ‪ 6000‬جۈپتىٌ‬ ‫بْلىذۇ ‪.‬بۇيىّ‬ ‫‪8000‬جۈپوىچە ظۈپەتلىى «بىزكىتىو ئىؽلىتىذىفاى چْها» ياظىفىلى‬ ‫كىههىتى ‪ 40‬ئانېزىوا دّللىزى ئەتزاپى ذا بْلىذۇ‪.‬‬

‫********‬

‫ئەنها بىشدىٌ چْها ئىهپْرت كىلىذىفاىياپۇيىيە ۋە باؼلا تەرەكلىي تاپلاى ئەللەردە بۇ‬ ‫‪ 50‬يىللىم دەرەخًىّ كىههىتى نۇيذاق ئۆلچىًىذۇ‪:‬‬ ‫‪131‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫‪50‬يىللىم بىز تۈپ دەرەخًىّ بۇ يىزىو ئەظىزجەريايىذىوى ئىؽلەپچىلارـاى‬ ‫ئْهعىٌىًى ‪ ،‬ظۈنۈرًەى سەَەرلىى ًاسلىزى ‪ ،‬تۇپزاكًىّ ئۈيۈنذارلىلىًىيۇكۇرى‬ ‫هۆتۆرۇؼتىوى ئْيًىفاى رّلى‪ ،‬ظاكلىفاى ظۇ نەيبەظى ‪ ،‬كۇؼالريىّ هۆپىيىؾ‬ ‫ظۇرۇيى بْلْؼتا ئْيًىفاى رّلى ‪...‬كاتارلىلالر يەسەردە تۇتۇلفاى َالذا ئۇيىّ كىههىتى‬ ‫‪ 196‬نىّ ئانېزىوا دّللىزى بْلىذۇ!‬ ‫******‬

‫«بىشيىّ پەكەت بىزال يەرؼارىهىش بار» دىٌەىؼۇئار هْيا ًەپ بْلْپ كالذى ‪ ،‬بىزاق‬ ‫ئۇيىّ كايچىلىى َەيذەهچىلىى رّلى بْلىۋاتىذۇ ؟‬ ‫«هىيىًوىلەريىِهۇ َەكلى بار» بْلفاى بۇ سىهىًذا َەربىز دۆلەت ‪َ،‬ەربىز نىللەت‬ ‫‪َ،‬ەربىز ئادەم تەبىئەتًىّ خْجايىًى بْلىۋىلىپ ئۇيى خالىفايچە تاالى‪-‬تاراج‬ ‫كىلهاظلىلى هىزەن ئىذى‪،‬بىزاق ئەتزاپىهىشدىوى رىئاللىم َەكىلەتەيهۇ هىؽىًى‬ ‫ئەيذىؽىٌە ظالىذۇ‪.‬‬ ‫«بىزكىتىهلىم چْها » َادىعىعى ناَىيەتتە ئىًعايالريىّ ئۆسياؼاػ ناهايىفا‬ ‫ئاظىيلىم كىلىؽذىوى بىز نۇَىو ؼەهىلٌە ئايلىًىپ كالهاكتا‪،‬بْلْپهۇ رايۇيهىشدەن‬ ‫ئىلتىعادى كاالق ‪ ،‬پۈتۈى ئەط ‪-‬يادى بىلەى ئىلتىعادى ئۈيۈم يارىتىؽًى‬ ‫كْـلىؽىۋاتلاى ؼارائىتتا ‪،‬نۇَىت ‪-‬بايلىم نەظىلعىٌە ئائىت نەظىلىلەردە‬ ‫َەكىلەتەيهۇ ‹‹ بۇسۇػ » « تۈسەػ »يىّ ظۈرئىتىٌە يىتىؽەلهەيۋاتىذۇ‪.‬‬ ‫يىلىًذا ئىچوىزىي ئۆلوىلەريى ئايلىًىپ ظاياَەت كىلىپ هەلٌەى بىز‬

‫‪132‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫تەظىزاتلىزى ئىچىذە بىز ئىؾ‬ ‫خىشنەتذىؽىهىشيىّ هۆرًەى ‪-‬بىلٌەيلىزى َەكلذىوى‬ ‫ناُا تەظىز كىلىپ كالذى ؛‬ ‫ئۇ خىش نەتذىؽىهىش بارـاىؼۇيچە هۆپ يەرلەردىوى بىزئْرتاق ئاالَىذىلىى ؼۇهى ‪،‬‬ ‫ظاياَەت ئْرّيلىزىذا ئاؼپۇسۇْ كاتارلىم بىزنۇ يىهەن‪-‬ئىچهەن ظْرّيلىزىًى ۋە‬ ‫تۈرلۈن نىُهايعاراي دىٌەيذەنتەبىئىيلىوًى بۇسۇپ تۇرـاى كۇرۇلۇػ‪-‬ئىهارەت يْق‬ ‫ئىوەى‪....‬‬ ‫ئۇيىّ بايايلىزىًى ئاُلىفاچ ‪،‬بىشيىّ ئاتالهىؾ ظاياَەت ئْرّيلىزىهىشيى ئْيالپ‬ ‫كالذىو‪ ،‬بىشيىّ ظاياَەت ئْرّيلىزىهىش سادى كايعى نەيادا تەرەكلىي كىلىۋاتىذۇ؟‬ ‫ئەظلىذە ؼۇيچە ئۇس بْلفاىتەبىئىي نەيشىزىلىى جايالر ئىلتىعادى ئۈيۈنًى ئالذىًلى‬ ‫ؼەرت كىلفاى ظاياَەت نەرهەسلىزىٌە ئاياليفايذىٌ هىيىٌ ياَايىتى تىشال‬ ‫ئەخلەتخايىفا ئايلىًىپ كىلىۋاتىذۇ‪..‬؟!‬ ‫كااليهىلاى ظىلىًفاى بەسنە راۋاق ‪-‬ؼىپاُلىزى ‪ ،‬ناُذانذا بىزئاؼپۇسۇْ ‪ ،‬ناُذانذا‬ ‫بىز َاراق ظْرّيلىزىًىّ ئەلًەـهە ؼاۋكۇيلىزى ‪...‬كااليهلىاى تاؼاليفاى‬ ‫يىهەن‪-‬ئىچهەن بۇتۇلوا ‪-‬ئْرانلىزى‪......‬‬ ‫بۇ ؼۇيى چۇؼەيذۇرۇدىوى‪ ،‬بىشيىّ ئىِىهشدىوى ظەيلە‪ -‬ظاياَەت ؛ تەبىئەتتىٌ‬ ‫َۇسۇر ئىلىؾ ‪ ،‬تەبئەتوە يىلىًلىؽىؾئەنەط بەلوى بۇلفايفاى ياؼاػ نۇَىتىهىشيى‬ ‫ؼۇ ئاسـىًە كالفاى ظاپ تەبىئەتوە هىِەيتىؾ بْلْپ كىلىۋاتىذۇ‪..‬‬ ‫دىهەن ‪،‬يۆۋەتتىوى ئىلتىعادى ئۈيۈنًى كْـلىؽىپ كااليهىلاىئىچىلىۋاتلاى ئاتالهىؾ‬ ‫ظاياَەت ئْرّيلىزى ناَىيەت جەَەتتە «بىزكىتىو ئىؽلىتىذىفاىچْها» پاجىئەظى‬ ‫بىلەى ئْخؽاػ تەكذىزدىذۇر!‬ ‫ئەلىۋەتتە ‪،‬دۆلىتهىش «ظىجىل تەرەكلىيات ظىتىزاتىٌىيىعى» يى يْلفا كْيۇپ بۇ‬ ‫‪133‬‬


‫قۇتلۇق ‪ 5‬يىل‬ ‫جەَەتتە هۆپ ئىشلىًىۋاتىذۇ ۋە تەدبىزلەريى كْلًىۋاتىذۇ ‪،‬بىزاق ئۆسىهىش ۋە‬ ‫ئەۋالدلىزىهىشيىّ «تەبىئەتًىّ ظاپ َالىتى»يى هۆرۇپ تۇرىؽىهىش ئۈچۈى‬ ‫َەنهەيلەى نۇَىت ‪ -‬بايلىم جەَەتتە ئاس‪-‬تْال ظاپاـا ئىٌە بْلىؽىهىش سۇرۇردۇر‪.‬‬ ‫‪ 2007 -‬يىل ‪.‬يْيابىز ‪،‬نۇيبىزى دىيارىو‬

‫‪= http://bbs.diyarim.com/read.php?tid=4603&keyword‬‬

‫ئېلوىتاپ ئىؽلىٌۈچى ‪Dostingiz :‬‬

‫‪134‬‬

ata_eserliri_1_  

ata_eserliri_1_

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you