Page 1


Inhoud Opstandig 3.

Ter introductie

4. 7.

De opstandige mens. ‘Ik kom in opstand, dus wij zijn’ Gespreksvragen bij ‘De opstandige mens’

8. 12.

Opstandig in de bijbel Gespreksvragen bij ‘Opstandig in de bijbel’

13. 13 14. 16. 17. 19. 20. 22. 23. 26.

Opstandig in de christelijke traditie Maarten Luther Luthers stellingen Gespreksvragen bij ‘Luthers stellingen’ De wederdopers Gespreksvragen bij ‘De wederdopers ‘ De Barmer Thesen Gespreksvragen bij ‘De Barmer Thesen’ Camilo Torres Gespreksvragen bij ‘Camilo Torres’

27. 28. 29. 30. 32.

Opstandig in huidige samenleving ’Nee’ zeggen tegen Arabische lente: omwentelingen in Egypte Occupybeweging 50PLUS partij Gespreksvragen bij ‘Opstandig in huidige samenleving’

34. 38. 39. 43. 44. 46.

Lef om verder te denken Duurzaam denken en doen; Mens en schepping Gespreksvragen bij ‘Mens en schepping’ Bewust duurzaam Gespreksvragen bij ‘Bewust Duurzaam’ Daden gaan woorden te boven – suggesties Gespreksvragen bij ‘Daden gaan woorden te boven’

27.

33.

1

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


48. 49. 51. 54. 57. 60.

Vijf visionaire vergezichten Lekenrechtspraat + gespreksvragen Loting Eerste Kamer + gespreksvragen Basisinkomen + gespreksvragen Nieuwe Raad van State + gespreksvragen Onafhankelijk parlement + gespreksvragen

65. 68. 71. 75. 80.

Kom in de Kring; vieren met prentenboeken Nee! Vooruit met de geit Doorgaan Ik doe het lekker toch! Ik heb het niet gedaan!

63.

84.

Kom er voor op. Suggesties voor tieners

86.

Opstandig in films

95.

Colofon

2

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Ter introductie Opstandig is gekozen als jaarthema 2014- 2015 voor de doopsgezinde geloofsgemeenschap. Een prikkelend thema waarmee gemeenten worden uitgedaagd om komend jaar in kringen, in diensten, tijdens gemeentedagen en andere bijeenkomsten bezinnend, inspirerend en vierend aan de slag te gaan. De Algemene Doopsgezinde Sociëteit (ADS) geeft jaarlijks een map met suggesties en ideeën uit om gemeenten te ondersteunen bij hun programma’s en activiteiten rondom het jaarthema. Dit jaar is er voor gekozen om de ADS suggesties digitaal te laten verschijnen. Op die manier wordt het materiaal voor iedereen binnen maar ook buiten onze doopsgezinde geloofsgemeenschap toegankelijk. In het materiaal zit een zekere opbouw. Het artikel ‘De opstandige mens’ met de bijbehorende vragen zijn bedoeld als introductie op het jaarthema Opstandig. Het artikel leent zich goed om als kring of groep te lezen en vervolgens met elkaar aan de hand van de vragen tot een gedachtebepaling te komen. Vervolgens kan vanuit de criteria van Camus gekeken worden naar achtereenvolgens opstandig in de bijbel, in de christelijke traditie en in onze huidige samenleving. Het materiaal biedt stof voor een bijeenkomst bij elk van deze aspecten. Ook kan voor één van deze deelaspecten gekozen worden. Na de bezinning en introductie op het thema opstandig wordt in het tweede deel van het ADS materiaal een beroep gedaan op ons lef om verder te denken. In hoeverre kunnen en willen wij als individu en als gemeente opstandig zijn als het gaat om onze wijze van geloven, onze wijze van leven thuis en in de gemeente en ook van onze wijze van in de maatschappij staan en ertegen aan kijken? Ook voor deze aspecten van opstandig zijn geeft het materiaal mogelijkheden om één of meerdere bijeenkomsten daarmee aan de gang te gaan. In veel films komt het thema opstandig aan de orde. Het hoofdstuk ‘filmsuggesties’ bevat tips voor bijeenkomsten met film rond deze thematiek. En leeskringen die komend jaar boeken willen lezen rondom opstandig kunnen hun hart ophalen aan literatuur hierover. Tot slot, ook kinderen en jongeren worden niet vergeten. Suggesties met prentenboeken en andere ideeën maken het ook voor hen volop mogelijk om het seizoen 2014-2015 opstandig te zijn.

ADS, Amsterdam juni 2014

3

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


De opstandige mens Ik kom in opstand, dus wij zijn (Albert Camus)

‘Opstandig’… het lijkt een merkwaardige keuze voor een jaarthema bij doopsgezinden. Staat opstandig zijn niet haaks op de Gelassenheit en de weerloosheid, beide dierbare kenmerken van dopers door de eeuwen heen? Op zijn minst roept ‘opstandig’ verschillende reacties op: ben je van nature enigszins behoudend, of vooral op je rust gesteld, dan zul je bij dit woord associaties met onzekerheid en onrust, eventueel met agressie kunnen krijgen. Ben je echter niet bang voor een confrontatie die gericht is op een mogelijke lotsverbetering van betrokken mensen, dan kan dit woord zelfs een gevoel van opluchting en voldoening oproepen. Ook zitten er verschillende aspecten aan het opstandig zijn, waardoor het niet zonder meer is af te wijzen: zo is het één van de kenmerken van de puberteit, of kan het de latere reactie zijn van kinderen die van hun ouders absoluut, maar tegen hun wil naar het gymnasium, op voetbal of op celloles moesten, of in de situatie dat een vrouw haar onverantwoordelijke, agressieve alcoholische echtgenoot aan de kant zet – hier speelt het een rol in de privésfeer. Hiernaast staan een bedrijfsbezetting door werknemers die geen vastgesteld vakantiegeld krijgen uitbetaald, een actie tegen uitzetting van uitgeprocedeerde asielzoekers en een protest tegen homodiscriminatie – in dit geval is het opstandig zijn een publiek, maatschappelijk verschijnsel. In de Westerse cultuurgeschiedenis zijn het vooral twee denkers geweest die zich over het maatschappelijk in opstand komen hebben uitgesproken: Karl Marx (1818– 1883) en Albert Camus (1913–1960). Marx als de filosoof van de opstand, Camus vooral als de filosoof over de opstand. Ondubbelzinnig heeft Marx zich als een voorstander van het opstandig zijn uitgesproken. Hij riep op om ‘alle verhoudingen omver te werpen, waarin de mens een vernederd, geknecht, verlaten en verachtelijk wezen is’, en ook de slotzinnen van Het communistische manifest laten er geen twijfel over voortbestaan hoe hij een communistische opstand zou toejuichen: communisten ‘verklaren openlijk dat hun doel slechts kan worden bereikt door gewelddadige omverwerping van iedere, tot dusverre bestaande orde’. Na de Oktoberrevolutie in Rusland, toen de bolsjewieken een samenleving opbouwden, die alleen in naam door Marx geïnspireerd was, werd duidelijk hoe het aanvankelijk opstandig zijn al direct ontaarde in nieuwe vormen van onderdrukking.

4

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Bij Camus riep de stalinistische praktijk zoals hij die kende uit het verleden en uit zijn eigen tijd diepe weerzin op, een weerzin die leidde tot het schrijven van het uitvoerige essay De mens in opstand. Hierin nam hij stelling tegenover de linkse intellectuele elite die openlijk sympathiseerde met het ‘reëel bestaande socialisme’. Uitgaande van zijn overtuiging dat het menselijk leven absurd, dat wil zeggen zonder zin of betekenis is, vervalt Camus niet in onverschilligheid voor het leven dat zo kenmerkend is voor het nihilisme. Nihilisme kan naar zijn mening tot rechtvaardiging van bruut geweld en collectieve vernietiging leiden, zoals de Tweede Wereldoorlog had aangetoond. Voor Camus geldt dat het absurde richting kan geven aan een nieuwe zoektocht: ‘Ik schreeuw dat ik nergens in geloof en dat alles absurd is, maar ik kan niet twijfelen aan mijn schreeuw en moet minstens in mijn eigen protest geloven. De eerste en enige zekerheid die me zo wordt gegeven, binnen de ervaring van het absurde, is de opstand … De opstand komt voort uit de aanblik van het onredelijke, de confrontatie met een onrechtvaardige, onbegrijpelijke toestand’. Hoewel deze woorden nauw aansluiten bij de hier eerst genoemde uitspraak van Marx, heeft hij zich, toen hij zich realiseerde waar het Sovjet-communisme in de praktijk toe leidde, openlijk gedistantieerd van deze ideologische verminking. Volgens Camus is een mens in opstand een mens die tegelijk ‘nee’ en ‘ja’ zegt. Nee, tegen het overschrijden van een grens, waarbij een mens categorisch een ontoelaatbare schending van zijn goed recht afwijst. Ja, vanuit het bewustzijn gelijk te hebben – tegenover de dwang die onderdrukt, wordt het recht geclaimd om niet verder ondraaglijk te hoeven lijden en geëist als een gelijke te worden behandeld. Zo beroept elke opstandige impuls zich stilzwijgend op een waarde. Een opstand ontstaat niet noodzakelijkerwijs bij de onderdrukte zelf, maar kan ook ontstaan bij het zien van onderdrukking waarbij anderen het slachtoffer zijn, zelfs in de situatie waarin mensen die wij als onze tegenstanders beschouwen onrecht wordt aangedaan. In deze opstand overstijgt de mens zichzelf in de ander. Camus ziet opstandigheid niet voorkomen in gemeenschappen waarin een zeer grote ongelijkheid bestaat (het kastenstelsel in India), noch in die welke grote gelijkheid (sommige primitieve stammen) kennen: ‘in een samenleving is opstandigheid alleen mogelijk in groepen waar een theoretische gelijkheid een grote feitelijke ongelijkheid verhult’. Vandaar dat hij het vraagstuk van de opstand alleen betekenis toekent binnen onze westerse maatschappij. De Inca-onderdaan en de paria stellen de vraag van de opstand niet, die is voor hen ‘opgelost in een traditie, met het heilige als antwoord’. Camus stelt daartegenover dat de mens in opstand een mens is die zich voor of voorbij het heilige bevindt, ‘en vol overgave een menselijke orde eist waarin alle antwoorden menselijk zijn’. Dat de revolutie van de massa’s verschilt van de opstand van de enkeling wordt door Camus uitdrukkelijk aangegeven. De massarevolutie vergoelijkt het feit dat er omwille

5

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


van de vrijheid slachtoffers vallen, de opstandige enkeling wijst daartegenover de vrijheid om de grenzen van de ander te overtreden juist af: ‘een doel dat onrechtvaardige middelen nodig heeft, is geen rechtvaardig doel’. Met deze laatste uitspraak van Camus, samen met zijn eerdergenoemde opvatting dat de opstand voortkomt uit ‘de confrontatie met een onrechtvaardige, onbegrijpelijke toestand’ als vertrekpunt, kunnen wij een waardevol seizoen tegemoet zien als wij ons gaan verdiepen in wat ’het opstandig zijn’ voor betekenis kan hebben.

Alfred R. van Wijk

Bronnen: Camus, De mens in opstand (s.l., 2010) en de recensie hiervan door A. Hogeweij (http://www.literairnederland.nl).

6

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘De opstandige mens’ 

Voorafgaand aan de tekst: maak een mindmap over het woord opstandig. Die maak je als volgt: schrijf in het midden van een vel papier het woord opstandig. Zet de associaties die je hierbij hebt er omheen. Deze woorden roepen mogelijk weer nieuwe associaties op. Zet die daar weer omheen. In welke associaties herken je iets van jezelf of een eigen levensgebeurtenis?

Lees het artikel de opstandige mens. In de introductie (1e alinea) worden verschillende houdingen ten opzichte van opstandig beschreven. Als je terug kijkt op je leven welke (wisselende) posities heb jij dan ten aanzien van die attitudes ingenomen? Illustreer dit met een voorbeeld.

In de volgende alinea’s worden twee filosofen genoemd: Marx en Camus: Marx geniet in kerkelijke kringen een twijfelachtige reputatie. Deel jij die opvatting? Camus stelt nogal absoluut dat ‘een doel dat onrechtvaardige middelen nodig heeft, geen rechtvaardig doel is’. Zijn uitzonderingen denkbaar? Welke?

Kun je voorbeelden van opstandigen noemen in deze tijd?

Waar ervaar jij zelf een confrontatie met ‘een onrechtvaardige, onbegrijpelijke toestand’?

Ben jij zelf wel eens in opstand gekomen tegen onrecht in de maatschappij? Wanneer? Op welke manier?

Provocerend optreden van Pussy Riot in Moskou

7

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Opstandig in de bijbel De bijbel spreekt zich op vele plaatsen uit over onze relatie met anderen, we kennen de opdracht om onze naaste lief te hebben als onszelf (de wees, weduwe, vreemdeling en de arme worden in het bijzonder genoemd). Ook de zes werken van barmhartigheid (hongerigen voeden, dorstigen te drinken geven, naakten kleden, vreemdelingen huisvesten, zieken verplegen en gevangenen bezoeken) vinden hun oorsprong in de bijbel. Camus’ criteria lijken met deze leefregels niet in strijd te zijn. Om onze gedachten over de samenhang van de bijbelse opdracht en de criteria van Camus te toetsen lezen wij vier bijbelpassages waarin het opstandig zijn een sleutelrol speelt.

1.

Reactie van het achtergebleven volk van Israel op het verslag van de mannen die als verspieders uit Kanaän zijn teruggekeerd:

25 Nadat ze het land veertig dagen lang verkend hadden, keerden ze terug 26 naar Kades in de woestijn van Paran, naar Mozes, Aäron en de andere Israëlieten. Ze brachten aan het hele volk verslag uit en lieten de vruchten uit het land zien. 27 ‘Wij zijn in het land geweest waar u ons naartoe hebt gestuurd,’ vertelden ze aan Mozes. ‘Werkelijk, het vloeit over van melk en honing, en deze vruchten groeien er. 28 Maar daar staat tegenover dat de bevolking van dat land sterk is. De steden zijn versterkt en heel groot, en ook hebben we er Enakieten gezien. 29 In de Negev wonen Amalekieten, in het bergland Hethieten, Jebusieten en Amorieten, en aan de kust en langs de Jordaan wonen Kanaänieten.’ 30 Kaleb, die wilde voorkomen dat het volk zich tegen Mozes zou verzetten, zei: ‘We kunnen zonder probleem optrekken en het land in bezit nemen. We kunnen dat volk makkelijk aan.’ 31 Maar de mannen die met hem mee waren geweest zeiden: ‘We kunnen dat volk niet aanvallen, het is te sterk voor ons.’ 32 En ze vertelden de Israëlieten allerlei ongunstigs over het land dat ze verkend hadden. ‘Het land dat wij op onze verkenningstocht doorkruist hebben,’ zeiden ze, ‘verslindt zijn inwoners, en alle mensen die we er gezien hebben waren uitzonderlijk lang. 33 We hebben daar zelfs reuzen gezien, de Enakieten. Vergeleken bij dat volk van reuzen voelden wij ons maar nietige sprinkhanen, en veel meer zullen we in hun ogen ook niet geweest zijn.’ 1 Hierop barstte het hele volk in tranen uit, heel de nacht door klonk hun gejammer. 2 Ze begonnen zich allemaal te beklagen. ‘Waren we maar in Egypte gestorven,’ zeiden ze tegen Mozes en Aäron, ‘of hier in de woestijn. 3 Waarom brengt de H E E R ons naar dat land? Om door het zwaard geveld te worden, en om onze vrouwen en kinderen te laten buitmaken? We kunnen beter teruggaan naar Egypte.’ 4 En tegen elkaar zeiden ze: ‘Laten we een leider kiezen en teruggaan naar Egypte.’ (NBV, Numeri 13: 25 - 14: 4)

8

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


2.

Amos’ profetie als reactie op de maatschappelijke verhoudingen in Israel:

6 Dit zegt de H E E R : Misdaad op misdaad heeft Israël begaan – daarom zal ik mijn vonnis niet herroepen! Ze verkopen de rechtvaardigen voor zilver en de armen voor een paar sandalen. 7 Ze zijn eropuit de zwakken in het stof te laten kruipen, en de machtelozen dringen ze opzij. Een zoon en zijn vader komen bij hetzelfde meisje en maken zo mijn heilige naam te schande. 8 Ze strekken zich naast de altaren uit op kleren die ze in onderpand hebben, en in het huis van hun God drinken ze wijn die als boete was ontvangen. (NBV, Amos 2: 6 – 8)

Kom naar de bergen rond Samaria om te zien hoe groot de verwarring in die stad is, hoe hevig de onderdrukking! 10 Tot rechtvaardigheid zijn ze daar niet in staat – spreekt de H E E R –, zij die hun burchten vullen met onderdrukking en geweld….12 Dit zegt de H E E R : Zoals een herder uit de muil van een leeuw niet meer dan een paar botten weet te redden of een stukje oor, zo zal er ook niemand worden gered van de Israëlieten, die in Samaria maar op hun bedden hangen en achterover leunen op hun divans. 13 Luister naar deze woorden en waarschuw de nakomelingen van Jakob – spreekt God, de H E E R , de God van de hemelse machten: 14 De dag komt dat ik Israël voor zijn misdaden zal straffen. Mijn straf zal dan de altaren van Betel treffen, de horens van de altaren zullen afgehakt worden en op de grond vallen. 15 Dan zal ik de winterverblijven en de zomerverblijven verwoesten, de ivoren paleizen zullen verloren gaan, en vele huizen zullen worden vernietigd – spreekt de H E E R . (NBV, Amos 3: 9 – 15)

1 Vrouwen, luister naar deze woorden! Jullie zijn als vette koeien die de berg van Samaria kaalgrazen: jullie onderdrukken de zwakken, mishandelen de armen en zeggen tegen je man: ‘Breng ons iets te drinken!’ 2 God, de H E E R , zweert bij zijn heiligheid: Weet dat de dagen niet ver zijn dat jullie als vissen met hengels worden opgehaald, en wie er dan nog overblijven met haken. (NBV, Amos 4: 1 – 2)

10 Jullie verachten hen die in de poort het recht verdedigen, jullie verafschuwen hen die de waarheid spreken. 11 Jullie vertrappen de zwakken en eisen een deel van hun graan op. Daarom: huizen van steen hebben jullie gebouwd, maar je zult er niet in wonen; prachtige wijngaarden hebben jullie geplant, maar je zult er geen wijn van drinken. 12 Want ik weet hoe talrijk jullie misdaden zijn, hoe groot jullie zonden: jullie keren je tegen de onschuldigen, jullie ontvangen steekpenningen, jullie ontnemen de armen in de poort hun recht…

9

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


21 Ik heb een afkeer van jullie feesten, ik wijs ze af, jullie samenkomsten verdraag ik niet. 22 Ik schep geen behagen in de brand- en graanoffers die jullie mij brengen; de vetgemeste beesten van jullie vredeoffers keur ik geen blik waardig. 23 Bespaar mij het geluid van jullie liederen; de klank van jullie harpen wil ik niet horen. 24 Laat liever het recht stromen als water, en de gerechtigheid als een altijd voortvloeiende beek. (NBV, Amos 5: 10 – 12 en 21 – 24)

3 Wee jullie die denken dat de onheilsdag nog ver is en die zelf de heerschappij van het geweld dichterbij brengen. 4 Jullie liggen maar op je ivoren bedden, hangen op je divans, eten lammeren uit de kudde en kalveren uit de stal. 5 Luidkeels zingen jullie bij de harp, en jullie denken te spelen als David zelf. 6 Uit grote schalen drinken jullie wijn, en met de beste olie wrijven jullie je in, maar jullie lijden er niet onder dat Jozefs volk ten onder gaat. (NBV, Amos 6: 3– 6) 4 Jullie die de armen kwaad willen berokkenen en uit zijn op de ondergang van de machtelozen van dit land, luister! 5 Jullie zeggen: ‘Wanneer is de dag van de nieuwemaan voorbij, zodat we weer koren kunnen verkopen? Wanneer de sabbat, zodat we weer graan kunnen verhandelen?’ Jullie maken de efa kleiner, jullie maken de sjekel zwaarder en jullie knoeien met de weegschaal. 6 Jullie kopen de zwakken voor een handvol zilver, de armen voor een paar sandalen, en jullie zeggen: ‘Ook het kaf verkopen we als graan!’ (NBV, Amos 8: 4 – 6)

3.

Jeremia’s profetie als reactie op Juda’s godsdienstige praktijk:

3 Dit zegt de H E E R van de hemelse machten, de God van Israël: Beter je leven, dan mogen jullie in dit land blijven wonen. 4 Vertrouw niet op die bedrieglijke leus: “Dit is de tempel van de H E E R! De tempel van de H E ER ! De tempel van de H EE R !” 5 Als jullie je leven werkelijk beteren, als jullie elkaar rechtvaardig behandelen, 6 vreemdelingen, wezen en weduwen niet onderdrukken, in dit land geen onschuldig bloed vergieten en niet achter andere goden aan lopen, jullie onheil tegemoet, 7 dan mogen jullie hier blijven wonen, in dit land dat ik jullie voorouders gegeven heb. Zo is het altijd geweest, zo zal het dan altijd zijn. 8 Maar jullie vertrouwen op die bedrieglijke leus, en dat zal je niet baten. 9 Jullie stelen, moorden, plegen overspel en meineed, branden wierook voor Baäl en lopen achter andere goden aan, die jullie eerst niet kenden. 10 En toch durven jullie, terwijl jullie al die gruweldaden plegen, voor mij te verschijnen in deze tempel, het huis waaraan mijn naam verbonden is, met de gedachte: Ons kan niets gebeuren! 11 Denken jullie soms dat het huis dat mijn naam draagt een rovershol is? Ik zie wel degelijk wat jullie doen – spreekt de H E E R . (NBV, Jeremia 7: 3 – 11)

10

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


4.

Uit de lofzang van Maria:

46 Maria zei: ‘Mijn ziel prijst en looft de Heer, 47 mijn hart juicht om God, mijn redder: 48 hij heeft oog gehad voor mij, zijn minste dienares. Alle geslachten zullen mij voortaan gelukkig prijzen, 49 ja, grote dingen heeft de Machtige voor mij gedaan, heilig is zijn naam. 50 Barmhartig is hij, van geslacht op geslacht, voor al wie hem vereert. 51 Hij toont zijn macht en de kracht van zijn arm en drijft uiteen wie zich verheven wanen, 52 heersers stoot hij van hun troon en wie gering is geeft hij aanzien. 53 Wie honger heeft overlaadt hij met gaven, maar rijken stuurt hij weg met lege handen. (Lucas 1: 46 – 53)

5.

Reactie op ongelijkheid in huiselijke kring

38 Toen ze verder trokken ging hij een dorp in, waar hij gastvrij werd ontvangen door een vrouw die Marta heette. 39 Haar zuster, Maria, ging aan de voeten van de Heer zitten en luisterde naar zijn woorden. 40 Maar Marta werd helemaal in beslag genomen door de zorg voor haar gasten. Ze ging naar Jezus toe en zei: ‘Heer, kan het u niet schelen dat mijn zuster mij al het werk alleen laat doen? Zeg tegen haar dat ze mij moet helpen.’ 41 De Heer zei tegen haar: ‘Marta, Marta, je bent zo bezorgd en je maakt je veel te druk. 42 Er is maar één ding noodzakelijk. Maria heeft het beste deel gekozen, en dat zal haar niet worden ontnomen.’ Lucas 10: 38 – 42

11

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Opstandig in de bijbel’ Camus geeft ons twee handvatten waarin het opstandig zijn als moreel gerechtvaardigd beschouwd kan worden: - als het opstandig zijn voortkomt uit de aanblik van het onredelijke, uit de confrontatie met een onrechtvaardige, onbegrijpelijke toestand. - als het opstandig zijn de vrijheid om de grenzen van de ander te overtreden afwijst: een doel dat onrechtvaardige middelen nodig heeft, is geen rechtvaardig doel. 

Onderstreep in ieder bijbelfragment met een rode pen de zinnen die volgens jou met het eerste criterium van Camus te maken hebben en met een blauwe pen de zinnen die met het tweede criterium overeenkomen.

Wissel dat met elkaar uit in de groep. Wat je valt hierbij op?

Heb je op grond van deze teksten een beeld voor ogen hoe het begrip opstandig bijbels-theologisch wordt gewaardeerd?

Citaat uit Opstandig Gebed van Godfried Bomans geschreven in april 1932 voor de schoolkrant Tolle Lege ‘Wanneer het stormt buiten heb ik een behoefte om veel bier te drinken en te tieren… Goede God, ik kan ‘t niet helpen, als ik de wind door de takken hoor beuken en stompen, en er schiet een raaf met ‘n woeste schreeuw langs mijn raam de nacht in. Dan kan ik toch niet stilzitten, dat verlangt Ge toch niet van me?’

12

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Opstandig in de christelijke traditie Hoe staat het met het opstandig zijn in de christelijke traditie, zijn hier Camus’ criteria hierbij steeds aangehouden? Vier voorbeelden…

Maarten Luther Aan de aflaathandel moest Luther ontdekken welk een kloof er gaapte tussen hem en de officiële kerk. De aartsbisschop van Mainz moest in zijn gebied op aanbeveling van de paus een grote aflaathandel organiseren. De helft van de opbrengst mocht de aartsbisschop zelf gebruiken, de andere helft zou de paus krijgen voor de bouw der grootse Pieterskerk te Rome. Van deze afspraak wist niemand, ook Luther niet. De dominicaan Johan Tetzel was de handelaar, wiens schreeuwerige reclame stromen geld in de buidels van de aartsbisschop en de paus bracht. Over het ware berouw als voorwaarde voor vergeving werd niet meer gesproken. Dat zou de verkoop maar remmen. En de koper kon tegelijk biechten bij wildvreemde geestelijken, die met de handelaar waren meegekomen. Tetzel bestond het zelfs te zeggen: 'Als het geld in 't kistje klinkt, 't zieltje in de hemel springt'. Daar de aflaatbrief ook in het stervensuur kon worden ingelost, was hij in de ogen des volks praktisch de ogen des volks praktisch een vrijbrief tot zondigen. Toen de mensen die bij Luther kwamen biechten, ook van hem kwijtschelding der straffen eisten op vertoon van Tetzels aflaatbrief, moest hij in zijn preken tegen dit euvel stelling nemen. Ook trachtte hij de geestelijkheid daartoe te bewegen, maar men wilde of durfde niet. Daarom besloot Luther deze zaak tot onderwerp van een theologisch dispuut te maken. Op 31 oktober 1517 sloeg hij aan de deur der slotkerk te Wittenberg een papier met vijfennegentig stellingen in het latijn over de aflaat en met het verzoek daarover met hem te disputeren.

Voor de gespreksleider: In de stellingen komt een aantal keer ‘de schat der kerk’ voor. Om Luthers kritiek te kunnen begrijpen is het van belang te weten op welke theologische gedachten (‘de schat der kerk’) aflaat gebaseerd werd. Geef vervolgens aan hoe de oorspronkelijke betekenis van de aflaat door kerkelijkeconomische motieven is gecorrumpeerd.

13

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Luthers stellingen 1. Toen onze Heer en Meester Jezus Christus zei: 'Doet boete' enz. (Matth. 4: 17), wilde Hij dat het hele leven van zijn gelovigen een voortdurende boete zou zijn. 2. Dit woord mag niet verstaan worden als betrekking hebbend op het sacrament van de boete dat bestaat uit biecht en genoegdoening en bediend wordt door het priesterlijke ambt. 12. Vroeger werden 'kerkelijke straffen' (dat is boete en genoegdoening voor begane zonde) niet n谩, maar v贸贸r de absolutie opgelegd om daardoor te beproeven of het berouw oprecht was. 21. Daarom dwalen die aflaat predikers die zeggen, dat door de aflaten van de paus de mens gered en bevrijd wordt van alle straffen. 36. Ieder christen die oprecht berouw heeft, heeft een volkomen vergeving van straf en schuld, ook zonder aflaatbrieven. 40. Waarachtig berouw verlangt de straf (genoegdoening) en bemint die, maar de overvloed aan aflaten maakt onverschillig en doet die (straffen) haten, geeft daar althans gelegenheid toe. 41. Men moet voorzichtig zijn met het verkondigen van de pauselijke aflaten, opdat bij het volk niet de verkeerde mening post vat, dat deze de voorkeur verdienen boven andere goede werken der liefde. 43. Men moet de christenen leren, dat wie aan een arme geeft of aan een behoeftige leent, beter doet dan wie een aflaat koopt. 44. Want door een daad van liefde neemt de liefde toe en wordt de mens beter, maar door de aflaat wordt hij niet beter, hoogstens van wat straffen bevrijd. 45. Men moet de christenen leren, dat wie een arme ziet, die over het hoofd ziet en in plaats daarvan een aflaat koopt, niet de pauselijke aflaat maar wel de toorn Gods over zich heen krijgt. 46. Men moet de christenen leren, dat zij, als zij geen overdadige rijkdom bezitten, verplicht zijn wat voor hun huis nodig is te bewaren en het in geen geval aan aflaten te verspillen. 50. Men moet de christenen leren, dat de paus, als hij wist van de afpersingen der aflaatpredikers, liever zou willen, dat de St. Pieterskerk tot as zou verbranden dan dat die gebouwd moest worden van de huid, het vlees en het gebeente van zijn schapen.

14

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


51. Men moet de christenen leren, dat de paus bereid zou zijn - zoals hij dat ook verplicht is - zonodig de St. Pieterskerk te verkopen om van zijn eigen geld uit te delen aan velen van hen, bij wie de aflaatkramers het geld uit de zak geklopt hebben. 54. Aan het Woord van God wordt onrecht gedaan, als men in een preek evenveel of zelfs meer tijd besteedt aan het verkondigen van de aflaat dan aan het Woord van God. 56. De 'schatten' der Kerk waaruit de paus de aflaat uitdeelt, zijn in de gemeente van Christus niet duidelijk genoeg aangegeven of bekend gemaakt. 58. Het zijn ook niet de verdiensten van Christus en de heiligen, want die bewerken altijd, zonder toedoen van de paus, de genade voor de innerlijke mens en tegelijkertijd kruis, dood en hel voor de uitwendige mens. 62. De ware schat der Kerk echter is het heilig Evangelie van de heerlijkheid en de genade van God. 66. De schatten van de aflaat zijn de netten waarmee men nu de rijkdom van de mensen vangt. 67. De aflaat, die door de predikers als de 'grootste genade' verkondigd wordt, moet inderdaad 'groot' heten, in die zin, dat hij veel opbrengt. 72. Maar wie zich bezorgd maakt over de willekeur en de brutaliteit in de woorden van de aflaatpredikers, die zij gezegend! 76. Wij stellen daarentegen, dat de pauselijke aflaat niet de schuld kan wegnemen van ook maar de geringste vergefelijke zonde. 86. Of: waarom bouwt de paus nu niet liever de St. Pieterskerk van zijn eigen geld in plaats van dat van de arme christenen, terwijl toch zijn vermogen groter is dan dat van de rijkste Crassus? 92. Weg dus met al die profeten, die tot de gemeente van Christus zeggen: 'Vrede, vrede' en er is geen vrede (Ezech. 13: 10, 16).

Bronnen: - O. J de Jong, Geschiedenis der Kerk (Nijkerk, 1987) - http://www.refo500.nl/pages/53/maarten-luthers-95stellingen.html

15

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Luthers stellingen’

Camus hanteerde twee criteria ten aanzien van opstandig zijn: - als het opstandig zijn voortkomt uit de aanblik van het onredelijke, uit de confrontatie met een onrechtvaardige, onbegrijpelijke toestand. - als het opstandig zijn de vrijheid om de grenzen van de ander te overtreden afwijst: een doel dat onrechtvaardige middelen nodig heeft, is geen rechtvaardig doel.

Zijn de twee criteria van Camus van toepassing op de bovengenoemde stellingen van Luther?

Hoe beoordeel je Luthers opstandig gedrag?

Is er een situatie of gebeurtenis waartegen jij stelling ‘op de deur van jouw slotkapel’ zou willen nemen?

Hoe zou die stelling luiden?

 Schrijf die stelling als tweet in 140 tekens.

16

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


De wederdopers Vele gelovigen uit de Lage Landen begaven zich naar Munster, toen vanuit deze Westfaalse bisschopsstad de roep uitging dat de ware reformatie bezig was zich daar te voltrekken. Vanuit Munster zou een beweging voortkomen die naar velen verwachtten de wereld zou zuiveren van valse godsdienst, aldus de weg effenend voor de Heer wiens wederkomst op handen was. De doperse reformatie van Munster was voorbereid door Bernard Rothmann, die de woordvoerder was geworden van de reformatorische gevoelens die vooral bij kooplieden en leden van de gilden leefden, ontevreden als ze waren over het politiek en godsdienstig conservatisme van het stedelijke patriciaat. Volgelingen van Melchior Hoffman in de Lage Landen hadden eind 1533 de wederdooppraktijk hervat die hun leermeester vanwege de bloedige vervolging van wedergedoopten tijdelijk had opgeschort. Als boetepredikers werden zij begin 1534 actief in Munster en vonden daar een grote aanhang. Ook Rothmann liet zich door hen dopen. Jan Matthijs, een bakker uit Haarlem, vervulde de rol van profeet en bracht een scheiding tussen traditionele en doperse gelovigen tot stand. Het kleinste deel van de bevolking dat het oude geloof wilde behouden werd uitgewezen. Uit de grote toestroom van sympathisanten uit de omgeving en uit de Lage Landen mobiliseerde Jan Matthijs het verzet tegen de bisschop en andere vorsten die een aanvang hadden gemaakt met de belegering van de stad. Verschillende aanvallen werden succesvol afgeslagen, wat als een gunstige vingerwijzing Gods geduid werd. Maar bij een overmoedige uitval verloor Jan Matthijs het leven, ondanks zijn overtuiging dat hij onkwetsbaar was. Zijn opvolger werd Jan van Leiden die de verdediging van de stad strak organiseerde en met vele extatische manifestaties het moreel van de belegerde bevolking probeerde hoog te houden. Hij zond zendboden uit om ook in andere steden, waaronder Deventer en Amsterdam, een doperse coup te plegen. Voor het vrouwenoverschot bedacht hij de oplossing om meerdere vrouwen aan een man toe te bedelen. Om de aanwezige voorraden optimaal te benutten werd de gemeenschap van goederen ingevoerd. De jonge kleermaker en rederijker uit Leiden vereenzelvigde zichzelf met koning David, de voorbereider van de regering van Jezus Davidszoon, en voerde met zijn hofhouding een grote staat terwijl honger en gebrek de belegerde stad teisterden. Zonder hulp van buitenaf kon de stad niet standhouden. Na anderhalf jaar de hoop vertegenwoordigd te hebben van allen die verlangden naar het hemelse Jeruzalem op aarde, viel Munster. De bisschop werd weer vorst, de tot koning gekroonde kleermaker werd op gruwelijke wijze terechtgesteld.

17

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Zijn stoffelijke resten werden in een kooi gestopt en ter afschrikking opgehesen aan de toren van de gildenkerk. Bron: A. Hoekema/ S. Voolstra, De doopsgezinden. Geschiedenis, geloofsleer, organisatie (Kampen, 1999)

Voor de gesprekleider: Licht de historische context waarbinnen de opstand in Münster plaats vond aan de hand van de tekst toe.

De kooien aan de Sint-Lambertuskerk in Münster, foto door Rüdiger Wölk, Münster, Duitsland.

18

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘De wederdopers’ Camus hanteerde twee criteria ten aanzien van opstandig zijn: - als het opstandig zijn voortkomt uit de aanblik van het onredelijke, uit de confrontatie met een onrechtvaardige, onbegrijpelijke toestand. - als het opstandig zijn de vrijheid om de grenzen van de ander te overtreden afwijst: een doel dat onrechtvaardige middelen nodig heeft, is geen rechtvaardig doel.

Het opstandig zijn heeft in Münster revolutionaire trekken aangenomen. In hoeverre zijn de twee criteria van Camus hier van toepassing?

Zijn er aspecten in de opstand van Münster die nog steeds doorwerken in doopsgezinde opvattingen?

19

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


De Barmer Thesen

De Barmer Thesen (Theologische verklaring van Barmen) zijn zes stellingen die tezamen het theologisch fundament vormden van de Bekennende Kirche (Belijdende kerk) in Duitsland tussen 1934 en 1945. De Bekennende Kirche was een protestantschristelijke, (inter)kerkelijke beweging in Duitsland die actief was tijdens de opkomst en het regime van het nationaalsocialisme. De beweging stelde zich van 1934-1945 met een eigen credo (geloofsbelijdenis) te weer tegen inmenging van de staat en de heersende staatsideologie in kerkelijke aangelegenheden. Karl Barth is de voornaamste auteur van de tekst. De Theologische verklaring van Barmen (1934) bestaat uit zes Barmer Thesen, die allemaal beginnen met citaten uit het Nieuwe Testament. Dan volgt een passage waarin beknopt een belijdenis wordt geformuleerd. Als afsluiting volgt een korte passage waarin opvattingen worden benoemd die als valse leer of ketterij worden verworpen. De eerste These, waarop de vijf volgende berusten, formuleert het verzet van de Bekennende Kirche tegen elke theologie die andere 'openbaringen' erkent naast Jezus Christus. Deze these was in het bijzonder gericht tegen de Deutsche Christen, een antisemitische en fascistische stroming in het Duitse protestantisme die ernaar streefde om de nationaalsocialistische ideologie te verzoenen met het protestantse christendom en deze ideologie op te dringen aan de kerk.

1. ( ‌ ) Wij verwerpen de valse leer volgens welke de kerk buiten en naast dit ene Woord van God andere gebeurtenissen, machten, gestalten en waarheden als Gods openbaring mag en moet aanvaarden. In de tweede These wordt expliciet stelling genomen tegen de opvatting dat er levensgebieden zijn waar niet het christelijke gebod geldt, maar een ander gebod.

20

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


2. ( … ) Wij verwerpen de valse leer volgens welke er levensgebieden zijn waarin wij niet Jezus Christus maar andere heren toebehoren, levensgebieden waarin wij de rechtvaardiging en heiliging door Hem niet nodig hebben. In de derde These wordt een nieuw, fundamenteel beginsel van kerkrecht geformuleerd, nl. dat de kerk haar institutionele ordening niet mag overlaten aan grillen, wisselende levensovertuigingen en politieke opvattingen. Daarmee wordt expliciet de opvatting verlaten dat de staat het recht heeft om de ordening van de kerk te bepalen. 3. ( … ) Wij verwerpen de valse leer volgens welke de kerk de gestalte van haar boodschap en ordening mag laten afhangen van haar eigen willekeur of van de steeds wisselende levensbeschouwelijke en politieke overtuigingen. In de vierde These komt een specifiek protestantse ambtsopvatting tot uitdrukking. Deze opvatting, nl. dat de verschillende kerkelijke ambten geen heerschappij over elkaar mogen uitoefenen, heeft bijgedragen tot een nieuwe kerkordelijke praktijk. 4. ( … ) Wij verwerpen de valse leer volgens welke de kerk, naast dit dienstbetoon, bijzondere, met heerschappij beklede leiders kan en mag aanstellen of deze door anderen mag laten aanstellen. In de vijfde These worden totalitaire aanspraken verworpen niet alleen van de staat (de nationaalsocialistische gelijkschakeling), maar ook van de kerk. 5. ( … ) Wij verwerpen de valse leer volgens welke de staat, naast en boven zijn bijzondere opdracht, de enige en totale ordening van het menselijk leven moet en kan zijn, zodat zij ook de roeping van de kerk kan vervullen. Wij verwerpen de valse leer volgens welke de kerk, naast en boven haar bijzondere opdracht, het karakter, de taken en de waardigheid van de staat op zich moet en kan nemen, zodat zij zelf een staatsorgaan wordt. In de zesde en laatste These wordt het doel van de kerk geformuleerd en wordt iedere poging verworpen om hiervan af te wijken om zo eigen doelen te verwezenlijken. 6. ( … ) Wij verwerpen de valse leer volgens welke de kerk in menselijke zelfvoldaanheid het Woord en Werk van de Heer in dienst mag stellen van welke eigenmachtig gekozen wensen, doeleinden en plannen dan ook. Bron: http://nl.wikipedia.org/wiki/Theologische_verklaring_van_Barmen

21

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘De Barmer Thesen’

Camus hanteerde twee criteria ten aanzien van opstandig zijn: - als het opstandig zijn voortkomt uit de aanblik van het onredelijke, uit de confrontatie met een onrechtvaardige, onbegrijpelijke toestand. - als het opstandig zijn de vrijheid om de grenzen van de ander te overtreden afwijst: een doel dat onrechtvaardige middelen nodig heeft, is geen rechtvaardig doel.

Past de opstelling van de auteurs van de Barmer Thesen binnen de twee criteria van Camus

De Bekennende Kirche heeft niet geaarzeld om zich politiek-theologisch terrein publiekelijk uit te spreken tegen ‘een onrechtvaardige, onbegrijpelijke toestand’. Zou je willen dat de doopsgezinden zich ook vaker in die zin zouden uitspreken?

Wuppertal: gedenkteken voor de Barmer Thesen

22

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Camilo Torres (1929-1966) Korte biografie Camilo Torres groeide als jongste kind op in een welgesteld diplomatengezin in Bogota (Colombia). Hoewel hij als begaafd mens beschikte over vele toekomstmogelijkheden, koos hij er voor – geconfronteerd met de schrijnende armoede en de vele sociale onrechtvaardigheden in zijn land, zoals het grootgrondbezit van de rijken, de gelegaliseerde uitbuiting door multinationals in mijnbouw en op de plantages en hiernaast met het analfabetisme onder de armen – om zijn leven als priester te wijden aan God en de naaste medemens. Torres koos de weg van het 'geweld', van de revolutie, ter verdediging van de weerlozen. Door deze politieke keuze kwam Torres in de clinch met de Kerk en met name met zijn kardinaal die hem dwong om te kiezen om ofwel Colombia te verlaten en in Leuven m.b.v. een studiebeurs zijn doctoraat te behalen ofwel zijn sociale en politieke actie te staken en te gaan werken op het pastoraal bureau van het aartsbisdom. Omdat hij zijn priesterschap (in feite aan de zijde van de gevestigde macht en onderdrukker) niet langer verzoenbaar achtte met de oprechte uitoefening van de christelijke naastenliefde (die voor hem een radicaal politiek en sociaal karakter heeft gekregen) legde hij op 25 juni 1965 zijn priesterambt neer. Met de Cubaanse Revolutie in het achterhoofd sluit hij zich aan bij de gewapende marxistische verzetsbeweging Ejército de Liberacion Nacional (ELN). Dit moeilijke besluit werd ingegeven door de oorspronkelijke gedachte en geest van het christen-zijn, waarmee hij juist in zijn priesterjaren vertrouwd was geraakt. Op 15 februari 1966 wordt hij bij een ELN-wapendiefstal neergeschoten door een patrouille-eenheid van de Colombiaanse leger.

Revolutie: christelijke opdracht Het christelijk apostolaat is de activiteit die men ontplooit om het Koninkrijk Gods te vestigen en uit te breiden. De apostel bij uitstek is Christus. Wanneer wij kunnen uitmaken wat de kern van zijn opdracht was, dan kunnen wij ook vaststellen wat de geest moet zijn van het christelijk apostolaat in het algemeen… Het oordeel van God over de mens is in de eerste plaats gebaseerd op de doelmatigheid van onze christelijke liefde. In het laatste oordeel (Mat. 25-31 e.v.) zal de vraag of wij te eten, te drinken, onderdak, kleding en een werkelijke schuilplaats aan onze broeder gegeven hebben, beslissen over ons eeuwig lot…

23

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Het huidige maatschappelijke probleem is bij talloze gelegenheden door verschillende auteurs van christelijk gezichtspunt onderzocht. De materiële ellende was daarbij steeds een element waar niet over getwist behoefde te worden… De oplossing van het probleem verlangt de inspanning van alle mensen. Met uitzondering van gevallen van bijzondere roeping of persoonlijke omstandigheden kan geen christen zich onttrekken aan de materiële zichtbare werken. Als algemene politiek moet het apostolaat zich met voorrang wenden tot de materiële werken ten bate van de naaste om zich te plaatsen in het perspectief van een doeltreffende en actuele christelijke naastenliefde… De druk om hervormende wijzigingen tot stand te brengen is er een, die voorgeeft oplossingen van gemeenschappelijk belang na te streven. Daaronder verstaan we oplossingen, die rekening houden met de belangen zowel van de bovenliggende als van de onderliggende klasse. Dit soort oplossingen wijzigt niets aan de bestaande structuren; ze passen ze hoogstens aan de gemeenschappelijke belangen aan, zo die al aanwezig zijn… De druk die tot revolutionaire veranderingen moet leiden, gaat in de richting van wijziging van de structuren. In het bijzonder gaat het dan om wijzigingen van de eigendomsstructuur, van die van het inkomen, de investeringen, de consumptie, het onderwijs, de politieke organisatie en het bestuur… Uit de aangevoerde alternatieven kan het volgende geconcludeerd worden: Wijziging van structuren kan in onderontwikkelde landen niet tot stand gebracht worden zonder druk van de onderliggende klasse… De gewelddadige revolutie is het meest waarschijnlijke alternatief… Geconfronteerd met dit proces moet de christen een houding aannemen, die het uitoefenen van de praktische liefdadigheid niet achterwege laat. Zijn reactie op de eisen van de wereld mag niet opportunistisch of onevenredig zijn. 'De christen moet zich niet afzonderen van de wereld, maar zich bewaren voor het kwaad' (Joh. 17, 15). 'Hij moet de wereld in de waarheid verheerlijken' (Joh. 17, 19). Hij moet zoals Christus tot vlees worden in de mensheid, in haar geschiedenis en in haar cultuur. Daartoe moet hij zoeken naar een toepassing van zijn leven van bovennatuurlijke liefde in de economische structuren zowel als in de maatschappelijke, waarbinnen hij moet handelen… Revolutionaire strijd kan niet gestreden worden zonder een geïntegreerde, complete 'Weltanschauung'. Daarom kan men zich slecht voorstellen dat in onze moderne westelijke wereld zich een dergelijke strijd zou kunnen voordoen buiten ideologieën als de christelijke en de marxistische om. Zij zijn praktisch de enige die een integrale 'Weltanschauung' hebben. Om deze zelfde reden is het moeilijk aan te nemen dat mensen die niet tot een van deze twee ideologische kampen behoren, revolutionaire leiders zouden kunnen worden. Zulke mensen kunnen al naar gelang zij geëngageerd of deskundig zijn, hun bijdragen leveren…

24

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Na hetgeen hier uiteengezet is, mag het duidelijk geworden zijn dat de christen in arme landen zich niet alleen kan, maar zich moet bezig houden met de structuurwijzigingen om te komen tot een deskundige planning ten bate van de meerderheid. In feite komen de sterkste aanwijzingen voor zulk een houding op de christen af daar waar de actie voor de genoemde doelen geleid wordt door marxisten. In zo'n geval heeft de christen drie alternatieven: - het zich verzetten tegen de actie, - zich onthouden, - medewerken‌ Het is niet uitgesloten dat ingrijpen zelfs kan leiden tot nationalisatie van enkele of alle productiemiddelen. Dit doel noch de middelen zijn wezenlijk verwerpelijk‌ Het meest waarschijnlijke is dat de marxisten de leiding zullen nemen bij dergelijke projecten. In dat geval moet de christen zijn medewerking verlenen voor zover zijn morele principes hem dat veroorloven, daarbij rekening houdend met zijn verplichting het verwerpelijke te voorkomen en het gemeenschappelijk welzijn te bevorderen. Onder deze voorwaarden kan het zo worden dat in onderontwikkelde landen de strijd tussen groepen, die voorgeven structurele hervormingen na te streven niet blijft voortduren. Zonder halfheden, zonder overwinnaars of overwonnenen kunnen de christenen deelnemen aan de opbouw van een betere wereld, die hen een stap dichter zal brengen bij hun ideaal van de universele liefde.

Bron: Camilo Torres, Revolutie: christelijke opdracht ( Utrecht/Antwerpen, 1969). Dit boek bevat de geschriften van de priester-guerrillero. De titel is ontleend aan die van een van zijn essays. Zijn vriend en oud-leraar, prof. Fr. Houtart uit Leuven, schreef hierbij een inleiding.

25

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Camilo Torres’ 

Torres meent dat ‘hervormende wijzigingen’ niets veranderen aan bestaande structuren doordat zij ‘rekening houden met de belangen zowel van de bovenliggende als van de onderliggende klasse’. Vind je zijn positiekeuze juist?

De maatschappelijke veranderingen die Torres voor ogen staan vereisen zijns inziens een gewelddadige revolutie. Zijn er eigenlijk wel vormen van maatschappelijk onrecht die het gebruik van geproportioneerd geweld rechtvaardigen?

Als andere groeperingen (Torres noemt de marxisten) het initiatief tot opstandige actie tegen onrecht nemen, zijn er naar zijn overtuiging drie alternatieven: verzet tegen die actie, zich daarvan onthouden of er aan medewerken. Met welke van de drie genoemde alternatieven voel jij je het meest verwant? Op grond waarvan? In hoeverre speelt in je keuze de doopsgezinde visie op geweldloosheid mee?

Concreet: Hoe beoordeel je de keuze van Tanja Niemeyer die zich in Columbia bij de FARC heeft aangesloten om daar tegen onrecht te strijden?

26

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Opstandig in huidige samenleving Ook buiten de christelijke traditie wordt in onze tijd menigmaal een opstandige houding aangenomen. Ook hierbij kan Camus helpen.

‘Nee’ zeggen tegen Uit een interview met de filosoof Hans Achterhuis : Wat is een mens in opstand? Een mens die nee zegt. Maar ook al weigert hij, hij geeft niet op: het is ook een mens die ja zegt, vanaf zijn eerste impuls. Een slaaf die zijn hele leven orders heeft gekregen, vindt een nieuw bevel plotseling onaanvaardbaar'." "Dit nee kan een slaaf zeggen, die op een dag een grens trekt," vervolgt Achterhuis, "maar het kan ook een student zijn, die op een gegeven moment zegt: nu worden er essentiële waarden overtreden, nu zeg ik nee. De opstandige mens, zegt Camus in zijn boek, 'handelt dus in naam van een waarde, die nog vaag is, maar waarvan hij in elk geval het gevoel heeft dat hij die met andere mensen deelt.' Nee, zo heb ik van Camus geleerd, is een van de belangrijkste woorden die je als mens kunt gebruiken." Volgens Camus begint een opstand, een revolte, altijd met het gevoel 'dit pik ik niet'. De mens die zich opricht met het gevoel 'dit pik ik niet' zegt nee. In dit nee-zeggen zit ook altijd een positieve waarde verborgen: je zegt nee in naam van die waarde, die je gerespecteerd wilt zien. Heel het boek van Camus is doortrokken van het gevaar om te snel 'ja' te zeggen." Nee betekent, en nu citeer ik opnieuw Albert Camus: 'Het heeft te lang geduurd'; 'tot hier toe en niet verder', 'u gaat te ver', en ook 'er is een grens die u niet mag overschrijden'. De opstandige slaaf zegt tegelijkertijd ja en nee. Hij bevestigt de grens en tegelijkertijd alles wat hij aan deze zijde van de grens vermoedt en wil beschermen.' "'De mens in opstand' kun je ook lezen als een lange, grote waarschuwing tegen te snel ja zeggen. Wie ja zegt ontwikkelt een plan, een blauwdruk, een utopie. Volgens Camus kenmerken die utopieën de twintigste eeuw. En de revolutie moet de utopie dichterbij brengen. Revoluties betekenen een omkering, maar uiteindelijk leiden ze altijd tot een terugkeer naar de oude situatie. Met dit verschil dat er nu andere machthebbers zijn, die andere tegenstanders vermoorden." Uit: Henk Steenhuis, Trouw, 23 oktober 2011. Hans Achterhuis (1942) is filosoof en theoloog. Eind jaren zestig promoveerde hij op de Franse schrijver en filosoof Albert Camus. Van 2011 tot 2013 was Achterhuis Denker des Vaderlands.

27

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Arabische lente: omwentelingen in Egypte

Op 17 juni 2012 werden in Egypte verkiezingen gehouden, de uitslag was dat Mohamed Morsi met 52% van de stemmen verkozen tot president van Egypte was. Na het bekend worden van de uitslag verklaarde hij dat hij als president niet alleen zijn eigen islamistische achterban zou gaan vertegenwoordigen, maar alle Egyptenaren. Hij stapte tevens uit de Moslimbroederschap. Op 12 augustus 2012 maakte Morsi bekend de legerleider en defensieminister te hebben ontslagen en vervangen door generaal Abdul Fatah al-Sisi. Deze maatregel was genomen ‘in het landsbelang’, aldus Morsi. Morsi was niet opgewassen tegen de omstandigheden in zijn land. Onder het regime van Morsi bleef een verbetering van de Egyptische economie uit, de Egyptisch pond devalueerde en er ontstonden spanningen tussen de overheersende soennieten enerzijds en de christelijke Kopten en mohammedaanse sjiieten anderzijds. In november dat jaar kwam Morsi onder vuur, nadat hij een decreet had uitgevaardigd dat regelde dat zijn besluiten niet juridisch konden worden aangevochten, wat door velen als dictatoriaal wordt gezien. Ook had hij de belangrijkste openbaar aanklager ontslagen, met wie hij een conflict had. Volksprotesten en klachten van rechters volgden op Morsi's stappen. Ook zijn houding ten op zichte van de vrije meningsuiting kan discutabel worden genoemd: zijn vervolging van de populaire tv-host Bassem Youssef werd wereldwijd veroordeeld. Op 3 juli 2013 kreeg Morsi, na het aflopen van een ultimatum van het Egyptische leger, samen met andere hooggeplaatste leden van de Moslimbroederschap een reisverbod opgelegd. Het leger eist dat de regering tegemoet zou komen aan de eisen van het Egyptische volk. Op dezelfde dag werd hij door het leger afgezet na een periode van protesten tegen zijn bewind. Onder het bewind van Morsi ging Egypte er

28

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


vooral economisch sterk op achteruit en werd het land onveiliger, waardoor het toerisme afnam. Morsi wordt door de openbaar aanklager onder andere beschuldigd van de dood van militairen en het samenzweren met en spioneren voor de radicale Palestijnse beweging Hamas. In een islamitische dienst vroeg een voorganger in een van de gebeden ‘de Joden en zij die hen steunen te vernietigen, te laten verdwijnen, te verscheuren’. Op een video is te zien hoe Morsi hierop "Amen" zegt. De gebeden waren te zien op de staatsomroep van Egypte. In een toespraak en een interview met Morsi bleek dat hij denigrerende opmerkingen maakte over Joden en zionisten. Hij noemde de joodse inwoners van Israël onder meer ‘deze bloedzuigers, deze agressors tegen Palestijnen, deze oorlogshitsers, deze afstammelingen van apen en varkens’. Op 1 juli 2013 stelde het leger president Morsi een ultimatum om de inmiddels ontstane politieke crisis in 48 uur op te lossen. Op 3 juli 2013 verliep het ultimatum en zette het leger de president af. Leden van de Moslimbroederschap, waaruit president Morsi voortkwam, werden onder arrest geplaatst. In een aankondiging op televisie gaf Al-Sisi aan dat president Morsi ‘gefaald had tegemoet te komen aan de eisen van het Egyptische volk’. Tevens gaf hij aan dat de grondwet was opgeschort. Bron: Wikipedia, resp. onder Morsi en Al-Sisi

Occupybeweging

De Occupybeweging is een ongeorganiseerde internationale protestbeweging die zich richt tegen economische en sociale ongelijkheid. De eerste protesten begonnen op 17 september 2011 met Occupy Wall Street en waren geïnspireerd op de revoluties in de Arabische wereld sinds 2010 en de Spaanse 15 mei-beweging in 2011.

29

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


De protesten breidden zich uit over honderden steden in de Verenigde Staten en daarbuiten, zo ook tientallen steden tijdens Occupy-protesten in Nederland. Een jaar na dato zijn nagenoeg alle vaste Occupy-protesten in Nederland verdwenen. De protestgroepen verschilden sterk in focus, met als overeenkomst de betoging tegen de macht van grote ondernemingen en financiĂŤle instellingen die disproportioneel voordeel zouden hebben van het wereldwijde economische systeem en ten koste zou gaan van de bevolking en de democratie.

50PLUS partij

Deze politieke partij richt zich met name op de belangen van 50-plussers. De partij vindt dat deze groep onvoldoende is vertegenwoordigd in de Nederlandse politiek. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 deed 50Plus mee onder aanvoering van Henk Krol. Norbert Klein volgde Krol in oktober 2013 op als partijleider en fractievoorzitter toen deze moest opstappen. De eerste 10 standpunten uit het partijprogramma zijn: 1. 8% vakantiegeld voor AOW'ers 2. De rekenrente voor pensioenen moet 4% worden. 3. Een minister voor ouderenbeleid. 4. Aanpakken belastingontduiking. 5. Geen verhoging gemeentelijke en provinciale belastingen. 6. Nieuwe hypothecaire leningen moeten in 30 jaar worden afgelost. 7. Afschaffen successierechten voor kleine erfenissen. 8. Versoberen wachtgeldregeling voor politici. 9. Herstel van het consumentenvertrouwen van 50-plussers. 10. Door de overheid stimuleren van internetgebruik door ouderen Bron: http://nl.wikipedia.org/wiki/50Plus

30

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


31

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Opstandig in huidige samenleving’ 

-

-

 -

 -

Camus opent zijn boek: De mens in opstand, met 'Wat is een mens in opstand? Een mens die neen zegt’. Bekijk bovenstaande affiches ‘zeg nee tegen…’ Bij welk affiche klinkt jouw ‘nee’ het luidst. Licht je keuze toe. Bij welke drie affiches word je het meest opstandig? Waar uit zich dat in?

Het optreden van Al-Sisi kan als een staatsgreep tegen de wettig gekozen president Morsi gezien worden. Waar enerzijds Morsi’s islamistische voorkeur en zijn houding tegenover joden en Israël kan verontrusten, was hier anderzijds sprake van een situatie waarin een democratisch en wettig gekozen bestuurder aan de kant wordt gezet. Waar in deze situatie is het ‘nee’ van Camus van toepassing? Hij waarschuwt tegen het te snel ‘ja’ zeggen. Is dat in de ontwikkelingen in Egypte ook gebeurt?

Occupy heeft de deur willen openen naar een verschuiving in het publieke bewustzijn. Is Occupy daarin geslaagd? Is een meer effectieve vorm van opstand tegen grote ondernemingen en financiële instellingen denkbaar? Hebben de kerken daar een verantwoordelijkheid in?

De oprichting van de 50PLUS partij is een opstandige reactie op de vermeende achterstelling van ouderen in sociaal-economisch opzicht. Is hun ’nee’ op feiten gebaseerd? Gelet op hun standpunten: verdient hun opstandig initiatief steun?

32

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Lef om verder te denken Het eerste deel van deze map heeft met het essay van Camus als richtlijn willen bijdragen tot verheldering van onze denkbeelden over wat opstandig zijn inhoudt. Verder is nagegaan op welke wijze het opstandig zijn in de bijbel is beschreven en hoe het zich in de christelijke traditie en de seculiere geschiedenis heeft gemanifesteerd. We hebben misschien kunnen ontdekken dat in het opstandig willen en durven zijn – dat wil zeggen met de criteria van Camus en Mattheus 25 hierbij in het achterhoofd – het christendom zich van zijn beste kant heeft laten zien. Steeds speelde hier een element van het ‘lef om verder te denken’ in mee. We gaan ons hierbij nu afvragen of, en op welke wijze en op welke gebieden wij zelf er een opstandige geest op na kunnen (en moeten?) houden. We hoeven niet als historische vredeskerk met molotovcocktails tegen de Syrische ambassade te gaan smijten, noch als 60-plussers bij wijze van protest tegen het grootkapitaal in een tentje op het beursplein te gaan zitten. Evenmin is het nodig om in verband met de aardbevingen in Groningen het kantoor van de NAM te gaan bezetten. Wel kunnen we een poging doen om bij onszelf het ‘lef om verder te denken’ aan te boren en te ontwikkelen. Niet alleen in onze privésituatie, of in de gemeente, maar ook ten opzichte van de maatschappelijke ontwikkelingen om ons heen. Geen van ons kan zich geheel onttrekken aan het feit dat wij in een consumptiemaatschappij leven. Tegelijkertijd zijn wij er van doordrongen dat wij niet leven ‘bij brood alleen’ en dat het ‘zoek eerst het koninkrijk van God en Zijn gerechtigheid’ de zorg voor de dagelijkse dingen overstijgt. Net zoals het volk in de bijbel met profetische steun en vermaningen de juiste weg wist in te slaan – zij moesten het allemaal zèlf doen, maar hoefden het niet alleen te doen… – mogen wij inspiratie opdoen bij profetische gedachten die ons tegenwoordig worden voorgehouden. Zij gelden voor onze dagelijkse omgang met de schepping en voor onze maatschappelijke positiekeuze. Voor beide staan hieronder enkele ‘profetische’ gedachten die ons kunnen helpen om ook in ons eigen leven het ‘lef om verder te denken’ te ontwikkelen.

33

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Duurzaam denken en doen In het onderling menselijk verkeer en onze houding tegenover de schepping is het mogelijk af te wijken van de gebaande paden en lef te tonen om verder te denken. Als antwoord op het slordige omgaan met de schepping in het consumentisme is het betekenisvolle begrip duurzaamheid opgekomen. Ook in aandacht voor duurzaamheid ligt lef besloten. Lef om verder te denken dan het algemeen heersende consumentisme. In het bedrijfseconomisch leven volstaat het niet langer om aan winst en dividend te denken. Naast profit (winst) spelen bij duurzaamheid ook people (mensen) en planet (natuurlijke leefomgeving) een rol.

Mens en schepping Genesis 1 De schepping van hemel en aarde 1 In het begin schiep God de hemel en de aarde. 2 De aarde was nog woest en doods, en duisternis lag over de oervloed, maar Gods geest zweefde over het water. 3 God zei: ‘Er moet licht komen,’ en er was licht. 4 God zag dat het licht goed was, en hij scheidde het licht van de duisternis; 5 het licht noemde hij dag, de duisternis noemde hij nacht. Het werd avond en het werd morgen. De eerste dag. 6 God zei: ‘Er moet midden in het water een gewelf komen dat de watermassa’s van elkaar scheidt.’ 7 En zo gebeurde het. God maakte het gewelf en scheidde het water onder het gewelf van het water erboven. 8 Hij noemde het gewelf hemel. Het werd avond en het werd morgen. De tweede dag. 9 God zei: ‘Het water onder de hemel moet naar één plaats stromen, zodat er droog land verschijnt.’ En zo gebeurde het. 10 Het droge noemde hij aarde, het samengestroomde water noemde hij zee. En God zag dat het goed was. 11 God zei: ‘Overal op aarde moet jong groen ontkiemen: zaadvormende planten en allerlei bomen die vruchten dragen met zaad erin.’ En zo gebeurde het. 12 De aarde bracht jong groen voort: allerlei zaadvormende planten en allerlei bomen die vruchten droegen met zaad erin. En God zag dat het goed was. 13 Het werd avond en het werd morgen. De derde dag. 14 God zei: ‘Er moeten lichten aan het hemelgewelf komen om de dag te scheiden van de nacht. Ze moeten de seizoenen aangeven en de dagen en de jaren, 15 en ze moeten dienen als lampen aan het hemelgewelf, om licht te geven op de aarde.’ En zo gebeurde het. 16 God maakte de twee grote lichten, het grootste om over de dag te heersen, het kleinere om over de nacht te heersen, en ook de sterren.

34

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


17 Hij plaatste ze aan het hemelgewelf om licht te geven op de aarde, 18 om te heersen over de dag en de nacht en om het licht te scheiden van de duisternis. En God zag dat het goed was. 19 Het werd avond en het werd morgen. De vierde dag. 20 God zei: ‘Het water moet wemelen van levende wezens, en boven de aarde, langs het hemelgewelf, moeten vogels vliegen.’ 21 En hij schiep de grote zeemonsters en alle soorten levende wezens waarvan het water wemelt en krioelt, en ook alles wat vleugels heeft. En God zag dat het goed was. 22 God zegende ze met de woorden: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk en vul het water van de zee. En ook de vogels moeten talrijk worden, overal op aarde.’ 23 Het werd avond en het werd morgen. De vijfde dag. 24 God zei: ‘De aarde moet allerlei levende wezens voortbrengen: vee, kruipende dieren en wilde dieren.’ En zo gebeurde het. 25 God maakte alle soorten in het wild levende dieren, al het vee en alles wat op de aardbodem rondkruipt. En God zag dat het goed was. 26 God zei: ‘Laten wij mensen maken die ons evenbeeld zijn, die op ons lijken; zij moeten heerschappij voeren over de vissen van de zee en de vogels van de hemel, over het vee, over de hele aarde en over alles wat daarop rondkruipt.’ 27 God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem, mannelijk en vrouwelijk schiep hij de mensen. 28 Hij zegende hen en zei tegen hen: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk, bevolk de aarde en breng haar onder je gezag: heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel en over alle dieren die op de aarde rondkruipen.’ 29 Ook zei God: ‘Hierbij geef ik jullie alle zaaddragende planten en alle vruchtbomen op de aarde; dat zal jullie voedsel zijn. 30 Aan de dieren die in het wild leven, aan de vogels van de hemel en aan de levende wezens die op de aarde rondkruipen, geef ik de groene planten tot voedsel.’ En zo gebeurde het. 31 God keek naar alles wat hij had gemaakt en zag dat het zeer goed was. Het werd avond en het werd morgen. De zesde dag.

35

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Genesis 2

1 Zo werden de hemel en de aarde in al hun rijkdom voltooid. 2 Op de zevende dag had God zijn werk voltooid, op die dag rustte hij van het werk dat hij gedaan had. 3 God zegende de zevende dag en verklaarde die heilig, want op die dag rustte hij van heel zijn scheppingswerk. 4 Dit is de geschiedenis van de hemel en de aarde. Zo ontstonden ze, zo werden ze geschapen. De tuin van Eden In de tijd dat God, de HEER, aarde en hemel maakte, 5 groeide er op de aarde nog geen enkele struik en was er geen enkele plant opgeschoten, want God, de HEER, had het nog niet laten regenen op de aarde, en er waren geen mensen om het land te bewerken; 6 wel was er water dat uit de aarde opwelde en de aardbodem overal bevloeide. 7 Toen maakte God, de HEER, de mens. Hij vormde hem uit stof, uit aarde, en blies hem levensadem in de neus. Zo werd de mens een levend wezen. 8 God, de HEER, legde in het oosten, in Eden, een tuin aan en daarin plaatste hij de mens die hij had gemaakt. 9 Hij liet uit de aarde allerlei bomen opschieten die er aanlokkelijk uitzagen, met heerlijke vruchten. In het midden van de tuin stonden de levensboom en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10 Er ontspringt in Eden een rivier die de tuin bevloeit. Verderop vertakt ze zich in vier grote stromen. 11 Een daarvan is de Pison; die stroomt om heel Chawila heen, het land waar goud gevonden wordt. 12 (Het goud van dat land is uitstekend, en er is daar ook balsemhars en onyx.) 13 De tweede rivier heet Gichon; die stroomt om heel Nubië heen. 14 De derde rivier heet Tigris; die loopt ten oosten van Assyrië. De vierde ten slotte is de Eufraat. 15 God, de HEER, bracht de mens dus in de tuin van Eden, om die te bewerken en erover te waken. 16 Hij hield hem het volgende voor: ‘Van alle bomen in de tuin mag je eten, 17 maar niet van de boom van de kennis van goed en kwaad; wanneer je daarvan eet, zul je onherroepelijk sterven.’ 18 God, de HEER, dacht: Het is niet goed dat de mens alleen is, ik zal een helper voor hem maken die bij hem past. 19 Toen vormde hij uit aarde alle in het wild levende dieren en alle vogels, en hij bracht die bij de mens om te zien welke namen de mens ze zou geven: zoals hij elk levend wezen zou noemen, zo zou het heten. 20 De mens gaf namen aan al het vee, aan alle vogels en alle wilde dieren, maar hij vond geen helper die bij hem paste. 21 Toen liet God, de HEER, de mens in een diepe slaap vallen, en terwijl de mens sliep nam hij een van zijn ribben weg; hij vulde die plaats weer met vlees. 22 Uit de rib die hij bij de mens had weggenomen, bouwde God, de HEER, een vrouw en hij bracht haar bij de mens. 23 Toen riep de mens uit: ‘Eindelijk een gelijk aan mij, mijn eigen gebeente, mijn eigen vlees, een die zal heten: vrouw, een uit een man gebouwd. 24 Zo komt het dat een man zich losmaakt van zijn vader en moeder en zich hecht aan zijn vrouw, met wie hij één van lichaam wordt. 25 Beiden waren ze naakt, de mens en zijn vrouw, maar ze schaamden zich niet voor elkaar.

36

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Psalmen 8 1 Voor de koorleider. Op de wijs van De Gatitische. Een psalm van David. 2 HEER, onze Heer, hoe machtig is uw naam op heel de aarde. U die aan de hemel uw luister toont – 3 met de stemmen van kinderen en zuigelingen bouwt u een macht op tegen uw vijanden om hun wraak en verzet te breken. 4 Zie ik de hemel, het werk van uw vingers, de maan en de sterren door u daar bevestigd, 5 wat is dan de sterveling dat u aan hem denkt, het mensenkind dat u naar hem omziet? 6 U hebt hem bijna een god gemaakt, hem gekroond met glans en glorie, 7 hem toevertrouwd het werk van uw handen en alles aan zijn voeten gelegd: 8 schapen, geiten, al het vee, en ook de dieren van het veld, 9 de vogels aan de hemel, de vissen in de zee en alles wat trekt over de wegen der zeeÍn. 10 HEER, onze Heer, hoe machtig is uw naam op heel de aarde.

37

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Mens en schepping’ 

Welke reactie roept duurzaamheid bij je op? (Bijvoorbeeld raak je geïrriteerd, geëngageerd, word je opstandig, somber of krijg je het gevoel ‘ik weet het nou wel’)

Ga bij jezelf na waardoor die reactie bij jou ingegeven wordt.

Lees de scheppingsverhalen uit Genesis 1 en 2 en Psalm 8. Geef aan waar in deze teksten de relevantie voor duurzaam handelen is aangegeven.

Hoe ga je om met het spanningsveld tussen het appèl dat in Genesis en in de Psalm op de mens wordt gedaan en ons eigen korte termijn belang?

38

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Bewust duurzaam Sociale, ecologische en economische waarden ‘Bij het zoeken naar duurzame oplossingen voor concrete noden kun jij je oriënteren op drie soorten waarden: sociale, ecologische en economische waarden, ofwel: people, planet en profit. Sociale waarden (bijv. gelijke kansen, veiligheid, participatie) drukken uit dat jij je bekommert om de noden van mensen. Je zoekt naar oplossingen die sociaal verantwoord zijn, dat wil zeggen: oplossingen die voor mensen duurzame kwaliteit van leven inhouden. Als jij je bijvoorbeeld in het bijzonder betrokken voelt bij de miljarden mensen die lijden aan een chronisch tekort aan essentiële voedingsstoffen, dan is voedselzekerheid een belangrijke waarde. Want als deze waarde is gerealiseerd, zullen alle mensen toegang hebben tot voldoende, veilig en voedzaam voedsel en kunnen ze actief en gezond leven. Jij kunt je vervolgens afvragen in hoeverre het bedrijf waarvoor jij werkt mogelijkheden heeft om met expertise, producten en investeringen aan de realisering van deze sociale waarde een bijdrage te leveren, en in hoeverre jij mogelijkheden hebt om dit te stimuleren. Ecologische waarden (bijv. dierenwelzijn, rust, natuurbescherming) drukken uit dat je verantwoordelijkheid wilt nemen voor de noden van niet-menselijke levende wezens en hun leefomgeving. Je kijkt uit naar oplossingen die ecologisch verantwoord zijn, dat wil zeggen: oplossingen die voor natuur en milieu duurzame kwaliteit van leven inhouden. Als jij je bijvoorbeeld zorgen maakt over het uitsterven van dier- en plantensoorten, dan is biodiversiteit een essentiële waarde. Want als deze waarde is gerealiseerd, zal er sprake zijn van voldoende verscheidenheid aan levensvormen in ecosystemen, een noodzakelijke voorwaarde voor het leven op aarde. Jij kunt je vervolgens afvragen in hoeverre het bedrijf waarvoor jij werkt mogelijkheden heeft om de negatieve impact van haar activiteiten op de biodiversiteit terug te dringen, en in hoeverre jij mogelijkheden hebt om dit te bevorderen. Tenslotte kun jij je oriënteren op economische waarden (bijv. efficiënt, effectief, hergebruik). Deze waarden hebben een andere status dan de twee eerder genoemde waarden. Economische waarden hebben immers betrekking op de wijze van produceren, distribueren en consumeren van goederen en diensten. Dit economisch proces is in onze samenleving voor een belangrijk deel een zaak van zelfstandige ondernemingen, die hun goederen en diensten op allerlei markten in ruil voor geld aan andere ondernemingen of particulieren te koop aanbieden. De economische waarden, die aan dit proces richting geven, hebben een meer extrinsiek karakter, terwijl de sociale en ecologische waarden een meer een intrinsiek karakter hebben. Intrinsieke of doelwaarden zijn waarden die uitdrukking geven aan wat jij een wenselijke wijze van bestaan vindt (bijv. leven in vrede, leven zonder honger). Met extrinsieke of instrumentele waarden geef je echter aan wat jij wenselijke middelen vindt om doelwaarden te kunnen bereiken.

39

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Een voorbeeld van een economische waarde met een extrinsiek karakter is winst. Het maken van financiĂŤle winst wordt door velen gezien als het centrale doel van een onderneming. Niet te ontkennen valt dat een onderneming niet duurzaam kan voortbestaan, als ze meer geld uitgeeft dan dat er binnenkomt. Ze zal op de lange termijn quitte moeten spelen. Het maken van winst is enkel nodig om een financiĂŤle reserve te hebben waarmee tegenvallers kunnen worden opgevangen en nieuwe investeringen kunnen worden gedaan. Winst maken is dus voor een onderneming niet meer dan een middel om op een later moment te kunnen inspelen op nieuwe omstandigheden. De verleiding is echter om winst tot doel in zichzelf te maken. Vergeten wordt dan dat het realiseren van sociale en ecologische waarden het eigenlijke doel van een onderneming is.

Het is tamelijk gangbaar om het streven naar duurzaamheid voor te stellen als het tot stand brengen van een evenwicht tussen people, planet en profit. Aan deze zogeheten 3P-benadering ligt de veronderstelling ten grondslag dat sociale, ecologische en economische waarden met elkaar zijn te verzoenen. Dit blijkt toch niet zo eenvoudig te zijn als gedacht. Er zijn weliswaar genoeg voorbeelden die laten zien, dat het nastreven van economische waarden niet strijdig hoeft te zijn met het nastreven sociale en/of ecologische doelen. Maar er zijn ook genoeg voorbeelden die aantonen dat het nastreven van economische waarden ten koste gaat van sociale en ecologische waarden.’

Bron: Gerard van Eck, Ook van binnen duurzaam (2) Uit: Onderste Boven 2014-1. Zie voor het hele artikel: http://www.duurzamekerk.nl/materiaal/nieuwsarchief/105-ook-van-binnen-duurzaam-2

40

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Duurzame waarden ‘Bij lang-bestaande Westerse gemeenschappen heb ik [Martine Vonk] onderzocht hoe ideeën over welzijn leiden tot een duurzame leefstijl, namelijk bij de Amish, Hutterieten, Franciscanen en Benedictijnen. Gemeenschappen waarin de tijd stil lijkt te staan. Maar niets is minder waar. Deze religieuze gemeenschappen hebben zich wel degelijk ontwikkeld, maar binnen duidelijke kaders zodat zij hun waarden en kwaliteit van leven in stand konden en kunnen houden. Een belangrijke vraag in het onderzoek is wat wij als Westerse samenleving van deze gemeenschappen kunnen leren. Behalve in het geloof wordt in deze gemeenschappen kwaliteit van leven vooral gevonden in waarden als stabiliteit, matiging, bescheidenheid, het ritme van het leven, en reflectie. De dagorde in het klooster of de Hutterite-colony biedt een kader voor reflectie en een manier om een gewenste manier van leven vol te houden. De Benedictijnse gelofte van stabiliteit is niet alleen een commitment aan de Orde, maar ook aan een bepaalde plaats. De gelofte stimuleert duurzaam gebruik van gebouwen en gronden, zodat deze ook voor de volgende generaties beschikbaar blijven. Daarbij wordt gezocht naar een goede balans tussen economie en ecologie. Bij de Trappisten in het Limburgse Echt resulteerde dat in het Livar-concept: het fokken van scharrelvarkens, gevoed met biologisch graan van de kloostergronden. Vertaald naar de bredere samenleving kan zo’n commitment mensen stimuleren zich te verbinden aan een bepaalde plek of land, en goed na te denken hoe dat op de lange termijn vruchtbaar kan voortbestaan. De onderzochte gemeenschappen hebben hun waarden helder benoemd, ze nemen ze serieus en koppelen er gedragskeuzes aan. Dit vraagt voortdurende reflectie en zo nodig een bijstelling van keuzes. De focus is echter altijd behoud van kwaliteit van leven op lange termijn. Om die reden hebben de Amish bijvoorbeeld het bezit van auto’s afgewezen. Ze zien wel de voordelen van auto’s en maken ook gebruik van taxi’s en openbaar vervoer, maar zien ook dat het bezit van auto’s kan leiden tot individualisme, jaloezie en een verwijdering van de lokale gemeenschap. Dit soort weloverwogen keuzes kan ons een spiegel voorhouden en prikkelen tot reflectie. Wat vinden we echt belangrijk in het leven? Waar kunnen we grenzen stellen om wat belangrijk is te kunnen behouden? Reflectie vraagt tijd. De kloosters hebben die verankerd in hun dagritme, met een afwisseling van werk, gebed en bezinning. De Amish kennen bijeenkomsten voorafgaand aan het avondmaal, waarbij ze hun waarden en keuzes herbenoemen. Binnen onze 24-uurs economie, die steeds meer druk legt op mensen, is het belangrijk te zoeken naar een goede balans tussen werk en ontspanning en reflectie. Daar zijn keuzes en een goede organisatie voor nodig. De leefgemeenschap speelt een belangrijke rol bij het blijven benoemen van waarden en die ook te realiseren. Dat is een uitdaging voor ons, omdat sociale contexten en gemeenschappen aan erosie onderhevig zijn. Wij willen onze persoonlijke vrijheid en autonomie niet snel opgeven en zijn terughoudend geworden in het aangaan van lange-termijn verplichtingen. Bron: Martine Vonk, in Doopsgezind NL, 2012-7/8, blz. 22. Foto: © Gert-Jan van der Tuuk

41

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Duurzaam confereren Conferentiecentrum Mennorode in Elspeet staat landelijk model voor duurzaamheid en innovatie. Vol trots voert het het Europees Ecolabel. Eigenbrood [directeur van Mennorode] vertelt bevlogen over het nieuwe keurmerk [Europees Ecolabel] en somt een aantal punten op welke aantoonbaar bewezen en uitgevoerd moeten worden om het label te verkrijgen. ‘Zo wordt het aantal kubieke meters gasuitstoot en de hoeveelheid elektriciteit gemeten. En, niet onbelangrijk, de inkoop van voedsel en drank wordt nagegaan. Ook onze leveranciers zijn gecertificeerd.’ Het verkrijgen van het Europees Ecolabel vraagt niet alleen om duurzaamheid in algemene zin, maar ook naar de sociaal-menselijke kant van het verhaal. ‘Het is mijn taak en plicht om verantwoord te ondernemen’, aldus Eigenbrood. ‘Onze medewerkers, afdelingshoofden en managers dragen duurzaamheid een warm hart toe. Door middel van praktijklessen worden de medewerkers geschoold in wat duurzaamheid en sociale innovatie betekenen. Dit laatste houdt onder meer in dat Mennorode zijn deuren openzet voor mensen van verschillende geloofsrichtingen: islamieten, hindoestanen, christenen. Vriendelijk en gastvrij zijn is de norm. Uitleg geven aan de gasten over onze duurzame projecten is een belangrijke voorwaarde voor het verkrijgen van het Europees Ecolabel. Maar ook bijvoorbeeld het werken met duurzaam hout. Of met bepaalde producten die gebruikt worden bij het bereiden van het voedsel. Het is onze missie de gasten bewust te maken van ons ecosysteem.’ Verandering in denken en doen zorgt voor duurzaam besef. Bijvoorbeeld in het werken met lokale bouwondernemers die gecertificeerd zijn. Of het gebruik van verven op waterbasis, dus zonder zink of lood. En vanzelfsprekend het scheiden van plastic, papier en andere schadelijke afvalstoffen. Het is ons streven om binnen enkele jaren de norm van 100% CO2-neutrale bedrijfsvoering te halen. Dat lijkt een utopie, maar dat is het niet. We blijven wel degelijk realistisch met onze doelstellingen. Een kleine of grote aanpassing maakt net het verschil. Zo stoot ons huidige personenbusje te veel schadelijke stoffen uit. Op termijn schaffen we een elektrische bus aan en zetten we op het terrein elektrische oplaadpunten.

Bron: Hans Fronczek, in Doopsgezind NL, 2012-7/8, blz. 23

42

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Bewust duurzaam’  Voor de gespreksleider: Leg de begrippen people, planet en profit uit aan de hand van het voorgaande artikel Sociale, ecologische en economische waarden 

People, planet en profit spelen ook een rol in de ondernemingen waaraan Doopsgezind NL heeft besteed. Lees bovenstaande fragmenten uit interviews die zijn geplaatst in Doopsgezind NL (2012- 7/8, blz. 22,23) Welke van de drie genoemde waarden (people, planet, profit) hebben een rol gespeeld bij de ondernemingen in deze artikelen?

Noem één of meerdere voorbeelden van sociale, ecologische en economische noden waardoor jijzelf in het bijzonder geraakt bent.

Geef na waarom juist dit voorbeeld je betrokkenheid vergroot.

In hoeverre heb je deze betrokkenheid omgezet in praktisch handelen?

43

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Daden gaan woorden te boven - suggesties

Vooralsnog hebben we ons voornamelijk beziggehouden met beschouwingen over duurzaamheid. Om hiermee niet te volstaan, richten we ons vervolgens op praktische maatregelen hoe duurzaamheid in onze eigen gemeente (verder) gerealiseerd kan worden.

 Inventarisatie De Stuurgroep Duurzame Ontwikkeling (SDO) heeft in 2011 onderstaande enquête naar alle doopsgezinde gemeenten gestuurd. Om als doopsgezinde gemeente helder te krijgen in hoeverre de eigen gemeente op dit moment duurzaamheid in beleid en inrichting al gerealiseerd heeft, is het nuttig om met elkaar deze enquête die SDO destijds heeft opgesteld (opnieuw) in te vullen. In hoeverre nam uw gemeente al initiatief wat betreft: Duurzaam inkopen o Fair trade en/of biologische producten (koffie, thee, wijn, suiker, WC papier, ..) o Verantwoorde schoonmaakmiddelen o Gebruik duurzaam papier en drukwerk op duurzaam papier (FSC of anderszins o Doet uw kerk mee aan de campagne fair trade gemeente? (zie: www.fairtradegemeenten.nl/) Verantwoord bankieren / beleggen o Rekening courant bij een duurzame bank (bijv. Triodos, ASN) (zie www.eerlijkebankwijzer.nl) o Spaarrekening bij een duurzame bank o Duurzaam beleggen (www.duurzaam-beleggen.nl) Sociaal beleid o Aandacht voor vrijwilligers o Aandacht voor de vrijgestelden o Aandacht voor sociale voorzieningen Energiebeleid o Gebruik natuurstroom, groene stroom, e.d. (bijv. via Greenchoice) o Eigen zonne-energie of andere duurzame energie o Gebruik spaarlampen o Extra investeringen in isolatie o Klimaatneutraal doelstelling

44

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


2% actie o Is deze actie bij uw gemeente bekend? o Deelname aan 2% o Eigen invulling 2% actie Collectes en publiciteit o Collectes voor doelen m.b.t duurzame ontwikkeling, bijv. Oikos, Oikocredit, microcrediet o Publiciteit aan / aandacht voor duurzaamheid in kerkblad, op website of anderszins Liturgie en scheppingsperiode o Duurzaamheid als aandachtspunt in liturgie o Duurzaamheid als hoofdthema van een viering o Kent u de scheppingsperiode in de oecumene (1 sept - 4 okt.), en wordt die in uw gemeente gevierd? Vorming en kennisoverdracht o Thema groepen of leeractiviteiten rond het thema duurzaamheid o Lezingen of informatie avonden rond het thema duurzaamheid o Aandacht voor duurzaamheid in jongerenwerk Lokale duurzaamheid o Ondersteuning plaatselijke acties of beleid (zoals klimaatneutraal worden, integratiebeleid) o Ondersteuning lokale duurzaamheid initiatieven, bijv. bestrijding armoede, voedselbank, opvang vluchtelingen, versterken lokale economie, etc. Mondiale acties o Vanuit kerkgemeente ondersteuning van concrete projecten of organisaties elders in de wereld Gebruikt u wel eens materiaal uit de oecumene: o Oikos, www.stichtingoikos.nl o Kerk en Milieu, www.kerkenmilieu.nl o CEN, www.cenet.nl o FairClimate, www.fairclimate.nl o ECEN, www.ecen.org o Oikocredit, www.oikocredit.org/nl o Duurzame Kerk, www.duurzamekerk.nl o Anders:..... Bron: www.sdo.doopsgezind.nl/file/21881

45

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen  

Door welke waarden heeft de gemeente zich tot dusverre laten leiden? Welke afwegingen hebben daarin meegespeeld?

Het is van belang om bij verdere stappen naar een duurzame gemeente steeds drie criteria voor ogen te houden:   

Wat kost het? Hoelang gaat het mee? Wat betekent dit voor ons milieu?

 Toolkit Duurzaam kerkbeheer Op de website Groene kerken is een Toolkit te vinden die ontwikkeld is om aan te geven op welke wijze de gemeente bij het beheer van de kerk kunnen verduurzamen. Deze Toolkit is erg de moeite waard om deze met elkaar te raadplegen en geeft veel informatie om goede duurzame keuzes te maken bij het beheer en onderhoud van het kerkgebouw. Bekijk de Toolkit en bepaal met elkaar welke punten hieruit voor het beheer op het eigen kerkgebouw in de eigen gemeente toegepast kunnen worden. http://www.groenekerken.nl/duurzaamkerkbeheer/

 Adviezen voor verankering duurzaamheid in de gemeente 

Voor het ‘gronden’ ofwel ‘beklijven’ van duurzaamheid in een (kerk) gemeente is een twee-sporen beleid zinvol: enerzijds de (informele) weg van het 'tussen de oren krijgen' van het belang van duurzaamheid in relatie tot onze christelijke grondslagen, anderzijds de (formele) weg om dit ook op één of andere wijze in het beleid te verankeren (in principes, afspraken, een actieplan, o.i.d.).

Wat betreft het eerste is op z’n minst één keer per jaar een dienst gewijd aan het thema duurzaamheid wel het minimum.

Wat betreft het tweede zijn tips: benoem iemand in de kerkenraad met de portefeuille duurzaamheid, maak een actieplan, verdeel taken voor uitvoering actieplan, evalueer jaarlijks hoe ver het actieplan is gevorderd.

46

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Wat betreft het tweede, is het zinvol om te proberen overeenstemming te vinden over duurzaamheid als principiële keuze, bijv. gegrond in een aantal principes, en niet als keuze omdat het je geld kan besparen. Zo moet je ook proberen te voorkomen dat steeds weer de discussie gaat over financiële afweging van (meer) kosten. Het gaat om principiële keuzes.

Het zou niet alleen moeten gaan om duurzaamheid in de eigen kerkgemeente, maar ook betrokkenheid bij de wijdere omgeving. Welke rol kan je spelen op het gebied van duurzaamheid. Maatschappelijke betrokkenheid is allereerst eenvoudig het stellen van vragen of uiten van zorgen (aan de gemeente, aan andere organisaties). Wees daarbij niet te kritisch en/of negatief. Kom vooral ook met eigen oplossingen en inbreng te komen.

De stap naar een groen / duurzame kerk is een ingrijpende, want het raakt alle aspecten van een kerkgemeente. Er is sprake van een veranderingsproces (naar een groene kerk). Daarin is van belang dat er op het hoogste niveau in een gemeente commitment is aan de verandering en deze breed worden gecommuniceerd en uitgedragen worden (in kerkbladen, tijdens vieringen, in bijeenkomsten etc.).

Bron: Stuurgroep Duurzame Ontwikkeling

 Suggesties voor kleinschalige praktische acties  Doe als aan de warme truiendag in februari en organiseer als gemeente een warme truien zondag (zie : www.warmetruiendag.nl )  Collecteer in een dienst duurzame ideeën die gemeenteleden op een kaartje schrijven en hang die op aan een slinger zodat de leden na de dienst tijdens het koffiedrinken ze kunnen lezen.  Organiseer in de 40- dagen tijd maaltijden die gemaakt zijn van de hoeveelheid ingrediënten die bij een eerlijke verdeling per wereldbewoner beschikbaar zijn.  Organiseer één of meerdere excursies naar bedrijven in de omgeving die zich met duurzaamheid bezig houden.

47

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Vijf visionaire vergezichten De vroegste dopers beriepen zich keer op keer wel ‘in de wereld, maar niet van de wereld’ te zijn. Sinds het eind van de achttiende eeuw zijn doopsgezinden zich steeds meer met maatschappelijke en politieke instellingen gaan verbinden. Nog steeds zijn doopsgezinden op verschillende politieke niveaus en maatschappelijke terreinen actief.

Gespreksvragen ter introductie 

Ben je zelf betrokken bij enige politieke of maatschappelijke instelling?

Waar komt die betrokkenheid bij jou uit voort?

Bestaat er een relatie tussen jouw eventuele politieke en maatschappelijke participatie en jouw doopsgezinde geloofsovertuiging?

In hoeverre vind je het belangrijk dat anderen een relatie zien tussen jouw maatschappelijke activiteit en jouw lidmaatschap van een doopsgezinde gemeente?

Maatschappelijk actief zijn betekent in vele gevallen dat jij je blijft bewegen binnen bestaande, vastgelegde kaders, profetische vergezichten komen hierbij zelden ter sprake. Hier worden vijf visionaire oproepen genoemd, die ook ons als doopsgezinden uitdagen om buiten de bestaande kaders verder te denken. Het is natuurlijk mogelijk om hieruit een keuze te maken.

48

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Lekenrechtspraak Wouter van den Bergh: ‘Het is tijd om rechtspraak te democratiseren, leken kunnen heel goed rechtspreken…’

Senior-rechter en oud-vicepresident van de Amsterdamse rechtbank Wouter van den Bergh pleit al jaren voor lekenrechtspraak. Bij zijn afscheid herhaalt de zijn pleidooi: 'Waarheidsvinding is geen juridische bezigheid.' ‘Democratie is mij met de paplepel ingegoten. Het is voor mij onbestaanbaar dat in onze staatsinrichting twee van de drie machten - de wetgevende en de uitvoerende macht - verregaand zijn gedemocratiseerd, maar de derde, de rechtspraak, in het geheel niet. Als we om ons heen kijken dan heeft die democratisering van de rechtspraak in andere geciviliseerde rechtsstaten wèl plaatsgevonden. Je vijzelt het aanzien van de rechtsstaat aanzienlijk op als je de rechterlijke macht democratiseert … Als je lekenrechtspraak invoert, stelt dat nog hogere eisen dan nu al het geval is aan de professionele rechter die het strafproces leidt. Die rechter moet dan niet alleen het dossier goed kennen en op zitting goed over het voetlicht brengen, je moet bovendien de jury instrueren en het proces ook in dat opzicht in goede banen leiden. Dat kun je alleen aan zeer ervaren professionele rechters overlaten … Zet bij ernstige levensdelicten een jury op de zaak. Onderzoek naar lekenpanels, ook in eigen land, heeft aangetoond dat leken heel goed kunnen oordelen in strafzaken. De uitkomsten verschillen niet significant van uitspraken van professionele rechters, waarheidsvinding is geen juridische bezigheid. Iedereen kan feiten vaststellen en omstandigheden waarderen. Vriend en vijand van de jury zijn het daarover eens. Als dat anders zou zijn, hoe is dan te verklaren dat men in andere landen met een dergelijk systeem werkt? … In het kader van de democratisering zeg ik dat we in Nederland rechters hebben van wie de kwaliteit boven iedere twijfel verheven is, maar die helaas geen democratische basis hebben. De beroepsgroep wordt door coöptatie in stand gehouden, zij vult zichzelf aan en vormt geen afspiegeling van de Nederlandse bevolking. Er zijn bijvoorbeeld bijna geen rechters van allochtone afkomst. Dat vind ik jammer en ik ben niet de enige. Wettelijke veranderingen komen natuurlijk van de politiek, maar ik denk ook dat de beroepsgroep zelf in beweging moet komen’.

Bron : Han Koch, in Trouw, 22 oktober 2013

49

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Lekenrechtspraak’

Ben je van mening dat de huidige rechtelijke macht, die op eerbiedige afstand van het volk staat, in zijn huidige vorm onaangetast moet blijven, of heeft Van den Bergh, als gerenommeerd ervaringsdeskundige, jou de ogen geopend voor de democratische voordelen van lekenrechtspraak?

Zie je voor jezelf een rol weggelegd om zijn ideeën verder te propageren/te bestrijden?

Op grond waarvan?

Welke vorm zou je daarvoor kiezen?

Rotterdam, Noordsingel Rechtbankgebouw. Kunstwerk "Vrouwe Justitia" van Arend Odé.

50

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Loting Eerste Kamer David Van Reybrouck: ‘Bestuurders aanwijzen door loting is democratischer…’

Overal in Europa zit de democratie ernstig in het slop. Politici zijn deel van het probleem, denkt de Vlaamse publicist David Van Reybrouck. Bestuurders aanwijzen door loting is democratischer. Een volksvertegenwoordiger zei eens: ‘Ik weet perfect wat ik moet doen aan het klimaatvraagstuk, maar als ik dat doe, word ik nooit meer verkozen’. Dit gaf aan David Van Reybrouck de beslissende zet om een essay te schrijven over het failliet van verkiezingen: ‘Dat is precies wat mij tegenstaat. We leven in een tijd van permanente verkiezingskoorts. Vanaf de dag van de verkiezingen zijn politici bezig met de volgende. Dat werkt verlammend. Sociale media als Twitter en Facebook versterken dat effect. Ministers en Kamerleden staan onder permanente druk van één lange opiniepeiling, voortdurend ligt de afrekening van de kiezer op de loer. De opkomst bij verkiezingen loopt vrijwel overal terug, kabinetsformaties duren steeds langer, en kabinetten sneuvelen steeds vaker tussentijds … Overal in Europa zitten regeringen korter. En regeringspartijen worden steeds zwaarder afgestraft bij de eerstvolgende stembusgang. Het democratisch stelsel kraakt in zijn voegen. Ik wil verkiezingen niet afschaffen, ik wil er alleen iets naast zetten. We zijn democratie volkomen synoniem gaan beschouwen aan verkiezingen - het rood maken van een bolletje eens in de zoveel jaar. Ik trek dat in twijfel. Met democratie wordt al drieduizend jaar geëxperimenteerd, en pas de laatste tweehonderd jaar via verkiezingen. Er zijn andere procedures denkbaar. Loting bijvoorbeeld. Je zou je kunnen voorstellen dat de Eerste Kamer de plaats wordt waar de leden zijn ingeloot. Die mensen hoeven zich niet te bekommeren over de volgende verkiezingen, en kunnen zich helemaal richten op het algemeen belang dat in het huidige bestel steeds meer in de verdrukking komt. Loting zal in Nederland misschien moeilijker in te voeren zijn dan in landen die dat systeem op een of andere manier in hun rechtspraak al kennen. Maar zo revolutionair is mijn voorstel niet. In de stadsstaat Athene, bakermat van de democratie, bestond in de vijfde en vierde eeuw voor Chr. al loting. Verkiezingen speelden daar een zeer beperkte rol. Veruit de meeste publieke functies werden via loting ingevuld. En dat ging perfect: de Atheense stadsstaat met het omliggende gebied Attica werd vakkundig bestuurd en maakte een bloeiperiode door. Later zien we loting in stadsstaten als Florence in Italië en in Spanje, ook daar ging het goed. In een moderne communicatiemaatschappij als de onze hebben mensen gewoon

51

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


meer recht op zeggenschap, maar dat recht moet je eerlijk verdelen. Loting is de beste manier om te vermijden dat alleen wie geld, diploma's of connecties heeft, mag spreken. Ook in het huidige systeem bestaat het gevaar dat er nitwits en charlatans aan de macht komen. Kijk naar Berlusconi! Natuurlijk, een gekozen volksvertegenwoordiging heeft meer expertise in huis. Maar wat heb je aan een parlement vol juristen die de prijs van het brood niet meer kennen? Loting maakt de democratie representatiever. Die ingelote leken hoeven er trouwens niet alleen voor te staan, ze moeten overleggen met experts en gekozen politici. Alle ervaringen in het buitenland tonen aan: ze nemen hun taak bijzonder ernstig. Het onderscheid tussen bestuurders en bestuurden vervalt: alle burgers kunnen beide rollen vervullen. Dat is het allerbelangrijkste om het vertrouwen in de politiek te herstellen. Aristoteles zei al dat een kenmerk van democratie vrijheid is, en vrijheid betekent afwisselend regeren en geregeerd worden. Dat is geniaal als inzicht. Aan het belang van politieke verkiezingsstrijd doe ik helemaal niets af. Ook ik ben daarvan onder de indruk. Opvallend is dat de socialisten, die zich in de negentiende eeuw zo voor algemeen kiesrecht beijverden, nooit de kaart van de loting hebben getrokken. Het interessante is dat iedereen nu stemrecht heeft, maar dat de democratische honger nog steeds niet is gestild. Het verlangen naar inspraak groeit. Het verlenen van het recht om eens in de vier jaar een stem uit te brengen, voldoet niet langer aan de noden van de moderne samenleving. Mensen kunnen van dag tot dag, zelfs van minuut tot minuut, volgen wat er in de actualiteit gebeurt, ze kunnen erover lezen op hun smartphone, ze kunnen zich een mening vormen, zich via Twitter en Facebook mobiliseren - maar ze mogen pas na vier jaar weer politici kiezen die vervolgens verlamd zijn door de kieskoorts en niets durven te doen. Noem dat maar democratie. Loting klinkt een beetje negatief, maar ooit was stemrecht voor vrouwen ook kansloos toen het in 1850 voor het eerst geopperd werd. Ik sta met mijn visie echt niet alleen, want in de academische wereld in binnen- en buitenland is loting als onderdeel van de democratie al volledig aanvaard. Grote hoogleraren hebben erover geschreven, grote onderzoekers hebben veldwerk gedaan. Ik schreef wel het eerste populaire boek over loting, ik probeer op een rustige en zo toegankelijk mogelijke manier te vertellen wat op wetenschappelijk gebied in feite al bon ton is. Ik ben het met veel voorstellen van populistische partijen grondig oneens, maar ik vind het te gemakkelijk om hun kiezers bij het grofvuil te zetten. In het populistisch stemgedrag van burgers gebeurt iets zeer belangrijks: het wijst op het verlangen naar betrokkenheid van de laagopgeleide klasse bij de samenleving. Ook zij hebben recht op zeggenschap. Bron: Co Welgraven, in Trouw 6 oktober 2013

52

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Loting Eerste Kamer’ 

Vormt ons parlement een afspiegeling van ons volk?

Hoe beoordeel je de relatie tussen burger en overheid?

Hoe groot is in jouw ogen het belang van een Europese Unie?

Is Van Reybroucks voorstel om loting als volwaardig onderdeel van onze parlementaire democratie in te voeren een vorm van casino-democratie, of legt hij juist de vinger op een tekortkoming van ons parlementaire stelsel?

Vind je dat Van Reybroucks analyse de naam ‘profetisch’ verdient?

Tempel gewijd aan Athene, Polias en Poseidon, ten tijde van Pericles (ca. 494-429). De Atheense democratie stond toen op het toppunt van zijn macht en blaakte van zelfvertrouwen. Flickr / Peekandeat

53

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Basisinkomen Philippe Van Parijs: ‘Basisinkomen is een middel om armoede en werkloosheid te bestrijden‘

Philippe Van Parijs is filosoof en econoom en werkt als hoogleraar aan de Université Catholique de Louvain en de universiteit van Harvard. Hij geldt als wereldautoriteit met betrekking tot het basisinkomen. In 1986 richtte hij hiervoor het Basic Income European Network (BIEN) op. Onze verzorgingsstaat is een onoverzichtelijk systeem geworden van uitkeringen, belastingen en toeslagen. Voor de mensen voor wie het bedoeld is ons stelsel vaak te ingewikkeld: zij halen er niet uit wat er in zit. Voor mensen die kwaad van zin zijn biedt het genoeg mogelijkheden voor fraude. Een basisinkomen scoort beter op het sociaaldemocratische ideaal van een eerlijke inkomensverdeling en het liberale target van efficiency. Het zorgt voor een flinke besparing op de bureaucratische verzorgingstaat maar verzekert voor iedereen een fatsoenlijk bestaan. Een eenvoudiger stelsel van sociale zekerheid, zoals een basisinkomen, voorkomt dat zuurverdiend belastinggeld in de verkeerde handen valt of verdwijnt in een bureaucratisch zwart gat.

Veel gehoorde argumenten voor een basisinkomen zijn:       

fundamentele mensenrechten (recht op leven, aandeel in natuurlijke rijkdommen); idealistische motieven (vrijheid, lossere band tussen werk en inkomen, inkomensnivellering); sociale motieven (armoedebestrijding, vermijding van stigma's, tegengaan van uitbuiting); economische motieven (bevordering kleinschaligheid, evenwichtigere arbeidsverdeling, stimulering lokale economie); emancipatoire motieven (waardering van traditioneel door vrouwen verrichte werkzaamheden); ontwikkelingsmotieven (basisinkomen als ontwikkelingshulp, universeel basisinkomen); praktische overwegingen (eenvoud, vermijding van willekeur en bureaucratie).

Het basisinkomen kent ook tegenstanders. Een veel gehoord argument is dat een basisinkomen ertoe zou leiden dat een (te groot) deel van de bevolking zou kiezen om geheel niet te gaan werken of zelfs geen opleiding meer te gaan volgen. Een basisinkomen geldt voor iedereen: gehandicapten, werkenden, studenten, werkzoekende, ambtenaren, zelfstandigen, vrije beroepen. Een volledig basisinkomen zou in principe alle sociale toelagen overbodig maken zoals kindervergoedingen, studiebeurzen, uitkeringen bij ziekte, werkloosheid en pensionering. Met een

54

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


basisinkomen kan men het minimumloon afschaffen en het loon zou een aanvulling worden op het basisinkomen. Als gevolg hiervan zouden de loonkosten voor de werkgever significant kunnen dalen en nemen de productiekosten van binnenlandse goederen en diensten hierdoor af. Door het optrekken en geleidelijk gelijkschakelen van de btw-tarieven kunnen de verkoopprijzen naar het actuele peil opgetrokken worden en het zijn die meeropbrengsten die toelaten het basisinkomen (voor een groot deel) te financieren. Een dergelijk basisinkomen kost circa 102 miljard euro per jaar. Gratis kinderopvang telt op tot 12 miljard, Bijzondere bijstand komt waarschijnlijk uit op zo een 10 miljard. Samen 124 miljard euro. Daar gaan de besparingen en opbrengsten vanaf: AOW, uitkeringen, toeslagen: Studiefinanciering: Uitvoeringskosten: Aftrekposten, heffingskortingen:

75 4 2 40

miljard miljard miljard miljard

Totaal:

121

miljard euro

Grove benadering dit uiteraard, maar je toont er wel mee aan dat een dergelijk basisinkomen betaalbaar/uitvoerbaar is.

Bron: De Groene Amsterdammer, 28/11/2013 http://basisinkomen.nl/wp/10-redenen-basisinkomen-steunen/ http://bureaudehelling.nl/blog/weg-met-de-toeslagenfabriek http://nl.wikipedia.org/wiki/Basisinkomen http://www.ftm.nl/column/basisinkomen-het-alternatief-voor-de-rondpompmachine/

55

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Basisinkomen’ Met de invoering van het basisinkomen kunnen sociale verzekeringen en voorzieningen komen te vervallen. Zonder enige tegenprestatie in de vorm van werk krijgt iedereen dan ongeacht leeftijd, woonomstandigheden of sociale achtergrond een gegarandeerd vast inkomen. Paulus heeft ons echter voorgehouden dat ‘wie niet wil werken niet zal eten’. 

Heeft – mede met het oog op de participatiesamenleving – Paulus’ visie de voorkeur boven het basisinkomen, of is ook deze uitspraak van Paulus niet los te maken van de tijd waarin hij leefde?

Het Oude Testament kende het Jubeljaar om maatschappelijke gegroeide ongelijkheid te herstellen. Is de invoering van het basisinkomen hiermee te vergelijken?

56

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Nieuwe Raad van State Willem Schinkel: ‘Een democratie voor iedereen en niet alleen voor markten en bedrijven’ Willem Schinkel is socioloog. Hij werkt aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam. Analyse De democratie wordt gedomineerd door de markt. Wat betekent dat precies? Het betekent dat economische systemen, zoals tegenwoordig met name het financieel systeem, een buitengewone agenderende macht hebben. Dat wil zeggen dat schommelingen in de markt een grote kans hebben te leiden tot politieke actie. Bovendien hebben economische systemen een grote inhoudelijke macht, in de zin dat de inhoud van politieke beslissingen in sterke mate afhankelijk is van de ideologie die financiële markten beheerst. Economische systemen zoals markten en bedrijven hebben dus weliswaar niet een heel grote formele macht (hoewel ook die in het 'poldermodel' expliciet vormgegeven is), maar ze hebben wel een grote inhoudelijke macht. Ze sturen zowel de politieke agenda als de waarschijnlijke uitkomsten van het politiek debat. Media hebben niet een inhoudelijke macht, maar een agenderende macht. Dat wil zeggen dat ze in belangrijke mate de selectie maken van de thema's waarop politiek debat gevoerd kan worden en waarover niet. Daarmee hangt bovendien een profilerende macht van de massamedia samen. Hier geldt dat niet simpelweg sprake is van een complot of van directe manipulatiemacht. Massamedia manipuleren ons denken niet. De profilerende macht van de media heeft belangrijke effecten in de richting van de twee andere machtsvormen. Profilering genereert aandacht en dat betekent dat ze zowel agenderende macht (waarover wordt gediscussieerd?) als inhoudelijke macht (welke uitkomsten van het politieke debat zijn overtuigend?) versterkt. [ Voorbeeld: de belangrijkste reden dat 'de islam' de afgelopen tien jaar zo veel aandacht heeft gehad, ligt in de media-aandacht ervan.] Zo hebben de media door hun profilerende macht, naast hun directe agenderende macht, ook een indirecte invloed op zowel de inhoud van de uitkomsten van het politieke debat als op de agendering. De media hebben dus zeker niet alleen een controlerende functie binnen de democratie. Ze hebben een eigen invloed op de democratische discussie. Alternatief Laten we een nieuwe Raad van State ontwerpen waarvan de belangrijkste taken zijn: het ontwikkelen van tegenmacht - dat wil zeggen: macht tegen de onofficiële maar reële mact van markt en massamedia - en het mobiliseren van publieken. Dat kan door een nieuwe macht aan de bestaande scheiding der machten toe te voegen, te weten een agenderende macht.

57

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Het is niet doenlijk de invloed van markt en media simpelweg te verbannen. Dat zal niet gaan en het is de vraag of het zou moeten – media en markt zijn uiterst relevante deelsystemen van de maatschappij en hun vertegenwoordiging in de democratie is begrijpelijk. Maar hun vertegenwoordiging is ook eenzijdig en asymmetrisch. Tegenmacht moet gemobiliseerd worden door andere sociale systemen een stem te geven in de democratie. Dat doet de nieuwe Raad van State zoals ik die voor ogen heb. Het gaat er daarbij niet om een instituut te ontwikkelen dat direct onderdeel van de politieke besluitvorming is. Dat zou juist het vermogen tot kritische afstand tenietdoen. Waar het wel om gaat, is het vormen van een Raad van State die agenderende macht heeft. Dat wil zeggen dat die Raad van State de mogelijkheid moet hebben discussiepunten op de agenda van de Tweede Kamer te zetten en te adviseren over de bestaande agenda. Waar moet die Raad van State uit bestaan? Tegen de macht van economische systemen en mediasystemen is het denk ik productief om minstens systemen als kunst, religie en wetenschap een stem te geven in de nieuwe Raad van State. Die zou gevormd kunnen worden door panels uit die systemen. Wetenschappers, personen uit de kunstwereld en uit de wereld van de georganiseerde religie, maar te denken valt daarnaast ook aan consumenten, hoewel die het zelden eens zijn, maar hoeft ook niet. Ze hebben in de Raad van State slechts tot taak bij te dragen aan agendering. Wanneer de politiek in een tijd van dreigende ecologische crisis klimaatissues nagenoeg compleet negeert, heeft de nieuwe Raad van State de mogelijkheid ze wel op de agenda te zetten. Een nieuwe Raad van State kan met een dergelijke agenderende macht de macht van de media in positieve zin productief maken. Wanneer politici gedwongen worden zich uit te spreken over thema's die ze niet zelf geagendeerd hebben, ontstaat een potentieel uiterst mediagenieke dynamiek. Agendering leidt zo tot profilering – iets wat politici doorgaans vrezen wanneer het gaat om thema's die relevant zijn. Agenderende macht kan op die manier proberen een alliantie aan te gaan met mediatisering, zodat de profilerende macht van de media gemobiliseerd kan worden op manieren die bijdragen aan het democratisch gehalte van de politiek. Journalisten willen dat doorgaans al te graag. De nieuwe Raad van State moet ook een vertegenwoordiging hebben van bijvoorbeeld de Verenigde Naties. Die zou kunnen worden aangevuld met leden van mensenrechtenorganisaties. Naast systemen als kunst, wetenschap, religie en consumenten is het dus zaak een commissie te vormen binnen de Raad van State die de vele stemmen vorm kan geven van hen buiten onze grenzen die de schadelijke gevolgen ondervinden van onze levensstijl. Bron: Willem Schinkel, De nieuwe democratie. Naar ander vormen van politiek (Amsterdam, 2012)

58

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Nieuwe Raad van State’ Schinkel stelt dat bedrijven en financiële makten de politiek sterk beïnvloeden doordat juist hun wensen (inhoud) bij het kabinet en het parlement op de agenda geplaatst worden. Hiernaast staan de media, die niet alleen het politieke debat kunnen aanzwengelen (agendering), maar ook aan bepaalde onderwerpen extra aandacht en vorm kunnen geven (profilering). Wensen en opvattingen van grote delen van onze samenleving worden nauwelijks gehoord: de systemen van kunst, religie, wetenschap, consumenten en volken in de Derde Wereld. Hiertoe oppert hij met lef om de bestaande taken van de Raad van State veranderen. 

Wat vind jij van dit idee?

Zouden naar jouw mening juist dit soort visionaire onderwerpen in het parlement, in politieke partijen en kerkelijke gesprekskringen meer aan de orde gesteld moeten worden?

59

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Onafhankelijk parlement Andreas Kinneging: ‘Een Kamerlid zou nimmer deel mogen uitmaken van de regering … nu frustreren politieke partijen het dualisme’. Andreas Antonius Maria Kinneging is een hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden en een prominent pleitbezorger van het conservatisme. Analyse Tot de kern van de rechtsstaat behoort de scheiding en het evenwicht tussen de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechterlijke macht. In Nederland anno nu is beslist geen sprake van een scheiding en evenwicht tussen regering en parlement. Regering en (de meerderheid in) het parlement zijn sterk met elkaar verweven, waarbij het vooral de regering is, die aan de touwtjes trekt. Met andere woorden: het parlement dient voldoende afstand te houden van de regering om zijn onafhankelijkheid ten opzichte van laatstgenoemde te behouden. Anders komt er immers van de controle niets terecht. De onmiddellijke oorzaken hiervan zijn bekend: een gedetailleerd regeerakkoord, waaraan de Kamerleden van de regeringsfracties zich moeten binden, de daarmee verbonden strikte fractiediscipline. Nu is wel duidelijk dat het voor een regering op deze manier allemaal veel makkelijker is en daarin ligt dan ook de verleiding om het zo te doen, maar dat betekent niet dat het ook noodzakelijk is om het zo te doen. Zo staat gedurende vier jaar een flink deel van de bevolking, gerepresenteerd door dat deel van het parlement dat niet aan de regering ‘meedoet’, min of meer buiten spel. Dat is geen democratie, dat is tirannie van de meerderheid. Wat is de oorzaak van deze zeer ongewenste situatie? Het gedetailleerde regeerakkoord, de fractiediscipline, het torentjesoverleg en, meer in het algemeen, alles wat bijdraagt tot de osmose die bestaat tussen de regering en de (top van de) regeringsgezinde fracties in het parlement. Kortom: het gebrek aan dualisme … Alternatief Hoe anders zou het gaan als de regering daadwerkelijk op afstand van het parlement zou staan, als er geen regeerakkoord was, of althans slechts een paar afspraken op hoofdlijnen, niet meer dan één velletje, als er niet vooraf en in beslotenheid afspraken werden gemaakt in kleine kring en als soepeler zou worden omgegaan met de fractiediscipline. Dat leidt tot de noodzaak voor de regering om werkelijk naar de oppositie te luisteren en haar steun te zoeken, maar geeft de regering ook de vrijheid om, zo nodig, tegen de regeringsfracties in te gaan. Dan kan de regering er niet a priori van uitgaan dat de fracties van de partijen die in de regering vertegenwoordigd zijn het regeringsstandpunt zullen steunen. Het zwaartepunt van de besluitvorming verschuift zo vanzelf naar de plaats waar het hoort te liggen: naar het openbare parlementaire debat, waar voor het oog van het publiek daadwerkelijk gestalte kan worden gegeven aan de controle op het regeringsbeleid. We stuiten hier op een factor die, hoewel we hem niet tegenkomen in de Grondwet, van cruciale betekenis is voor de werking van ons constitutioneel bestel: politieke

60

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


partijen. Zij zijn het die het dualisme tussen regering en parlement steeds weer in de kiem smoren, hoezeer men die twee ook onafhankelijk van elkaar maakt. Stel je eens voor dat de regel zou worden ingevoerd dat een ieder die lid is of is geweest van het parlement geen deel uit kan maken van de regering. Omdat vrijwel alle parlementariërs - althans die in de Tweede Kamer - de ambitie hebben ooit minister te worden en allen er rekening mee moeten houden op enig moment met degenen die nu het andere kamp uitmaken regeringsverantwoordelijkheid te zullen delen en dus één ‘ploeg’ uit te maken, heeft iedereen er belang bij elkaar niet al te hard aan te pakken en vooral aardig voor elkaar te blijven. De openbaarheid van het plenaire debat, waarin partijen tegenover elkaar staan en uit angst voor gezichtsverlies niet toegeeflijk kunnen zijn, is uit dit oogpunt dan ook geen geschikt podium om ‘met elkaar zaken te doen’. Dat kan veel beter in de beslotenheid van de ‘achterkamer’. Er is niet veel fantasie voor nodig om te begrijpen dat het een en ander de controletaak van het parlement bepaald niet ten goede komt. Door nu te bepalen dat een ieder die lid is of is geweest van het parlement geen deel uit kan maken van de regering, snijdt men al deze overwegingen de pas af. Een Kamerlid zal dan nimmer deel uitmaken van de regering en kan dus vrijuit spreken, zo zou men denken … De kern van het probleem ligt dus in de politieke partijen. Zij frustreren het dualisme. En dat terwijl maar twee procent van het Nederlandse electoraat lid is van een politieke partij en slechts tien procent van die twee procent actief lid. Bron: Andreas Kinneging, Geografie van goed en kwaad (Utrecht, 2005)

61

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gespreksvragen bij ‘Onafhankelijk parlement’ Kinneging wil een parlement dat meer onafhankelijk tegenover de regering staat. Door persoonlijke belangenverstrengeling frustreren juist de politieke partijen een onafhankelijke positiekeuze van hun parlementariërs (‘Als ik nu mijn eigen bewindspersoon afval, kan dat mijn verdere politiek loopbaan alleen maar schaden’, en ‘Als ik mijn politieke opponent nu te hard aanspreek, kan dat toekomstige samenwerking in een kabinet wel eens onmogelijk maken’). 

Biedt Kinnegings remedie om parlementariërs niet toe te staan om ooit minister/staatssecretaris te worden wel de oplossing voor het gebrek aan (opstandig) dualisme?

Het parlement is bij uitstek de plaats om opstandig te worden tegen foutief regeringsbeleid. Hebben kerken – in het bijzonder de doopsgezinde broederschap – hierin ook een opdracht?

62

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Kom in de kring Vieren met prentenboeken Je herkent het vast wel. Je leest een boek voor en de kinderen reageren gelijk met: “Nog een keer”. Heerlijk gevoel toch? Als volwassene zouden we dit ook willen roepen na het eten van een lekkere maaltijd, na het lezen van een mooi boek of na het kijken van een mooie film. De vijf boeken die dit jaar voor de nieuwe Kom in de kring vieringen zijn gemaakt hebben roepen allemaal het gevoel van ‘nog een keer’ wanneer je ze uitgelezen hebt. Het mooie van prentenboeken is dat elk kind, elke volwassene die een boek leest er iets anders uit haalt. Bij het boek ‘Op mijn hoofd’ heeft Bas ineens een kanarie op zijn hoofd na een opmerking van de leerkracht op school. Als volwassene haal je eruit dat je altijd moet opletten wat je zegt bij kinderen want je weet nooit hoe ze je woorden interpreteren. Als volwassenen binnen de doopsgezinde gemeente weten we dat de bijbel vol met verhalen staat die vaak meerdere lagen hebben. Kinderen kunnen die lagen er nog niet uithalen. Daarom zijn bijbelverhalen nog niet altijd geschikt voor jonge kinderen. Prentenboeken daarin tegen staan net als bijbelverhalen vol met levensthema’s. Met deze prentenboeken kunnen we dezelfde levensthema’s met kinderen bespreken als in de ‘grote’ kerk.

Kom in de kring Jaren geleden is in de gemeente Wageningen het concept Kom in de Kring ontwikkeld. Kom in de kring is een viering voor jonge kinderen aan de hand van prentenboeken. Elke viering staat er een ander boek centraal. Jonge kinderen zijn erg gevoelig voor verhalen, symbolen en rituelen. Deze methode werkt daar aan mee. De opzet van de Kom in de kring is altijd hetzelfde. De kinderen zitten in een kring. In het midden staat een tafel met daarop een kaars, een bloem en de doos. Elke viering bestaat uit vijf stappen:

63

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


1. Het begin Met een eenvoudige spreektekst worden de kinderen begroet en de kaars aangestoken. De kinderen antwoorden met het lied Dag vlam, dag bloem... Daarna zingen ze gezamenlijk wij zijn gekomen‌ 2. De doos In de doos is een voorwerp verstopt passend bij het thema van de viering. 3. Het prentenboek Het prentenboek wordt voorgelezen. 4. Expressie Het thema van het verhaal en het leven van de kinderen worden op elkaar betrokken. Er wordt van diverse werkvormen gebruik gemaakt zoals spel, dans, zang of iets maken. 5. Gebed De afsluiting is in de vorm van een kort gebed. God wordt aangesproken als een God dichtbij, aan wie wij alles kunnen vertellen; aanwezig als een bemoedigende en troostende kracht.

Kom in de kring is bestemd voor kinderen van nul tot ongeveer zes jaar. Maar de prentenboeken zijn ook goed te gebruiken in een reguliere kerkdienst met kinderen erbij. Veel plezier met Bas, Kleine leeuw, Evie, Mama en haar drie kinderen en de kleine prinses. Aliza Hoomans Bron: www.komindekring.com/

64

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Nee!

Nee, nee en nog eens nee! Marie-Isaballe Callier en Annick Masson Uitgeverij: C. de Vries-Brouwer/ Rotterdam ISBN 978-90-5341-896-3

Thema viering Nee!! Trefwoorden Nee, groene monster, niet willen luisteren/ opruimen, logeren. Inhoud Evie is een meisje dat houdt van spelen en zingen en dansen. Tenminste als ze niet in haar eigen huis is. Thuis is ze een monster! Wat mama ook zegt of vraagt, Evie zegt altijd 'Nee, nee, en nog eens NEE!. Wat moet mama beginnen met zo'n driftkopje? Rollen/karakters Evie, Mama, Sofie en de mama van Sofie. Opmerkingen Peuter Evie is lief, maar thuis gedraagt ze zich heel anders: ze zit in de 'nee-fase' met driftbuien. Ze vindt de moeder van Sofie veel liever! Maar als Evie bij Sofie logeert, merkt ze dat ze net als thuis opdrachtjes krijgt. Wat is het fijn als mama haar komt halen! In dit vierkante prentenboek staan vlotte waterverftekeningen in mooie, rustige kleuren, geaccentueerd met losse lijnen, over een of twee bladzijden gedrukt, met de tekst in de illustraties. Ze bevatten grappige, schetsmatige figuurtjes met eenvoudige

65

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


'stipogen' en streepjesmonden en leuke details, zoals Evies knuffeldraakje dat overal opduikt, en de poes die zich verschrikt achter mama verschuilt. Op de schutbladen tekent Evie zonnetjes met gezichtsuitdrukkingen die haar humeur weerspiegelen; op het voorplat staat ze in boze, koppige houding met de armen over elkaar, omkaderd door de zwarte rookwolken die het draakje vanaf het achterplat uitbraakt, met de veelzeggende titel in grote, zwarte letters gedrukt. Herkenbaar peutergedrag in een knus prentenboek, om met (groot)ouders te lezen. Bron: www.bol.com/nl

Voorbereiding •

In de doos Een klein knuffel draakje of een kopie van het draakje van Evie.

• A.

Expressie Boze bui monsters knutselen:

B.

Boze bui tekenen: de kinderen maken een tekening over de laatste keer dat ze heel erg boos waren.

Viering 1.

Het begin Zeggen en zingen “Wij zijn gekomen….” en “Dag vlam….”

2.

De doos Een kleine draakje, knuffel of een afbeelding. Laat de kinderen vrij associëren op de draak en vraag wat er gebeurd wanneer een draak boos wordt.

3.

Het prentenboek Voorlezen: het verhaal Nee, nee en nog eens nee! Gesprekje: Evie wordt telkens boos op haar moeder wanneer die iets aan haar vraagt. Hebben jullie dat ook wel eens? Hoe kan het dat ze niet boos wordt op de moeder van Sofie?

4. A.

Expressie Boze bui monsters knutselen; meng verf met veel water en blaas deze met een rietje over het papier. Plak er twee oogjes op en teken een boze mond met een zwarte stift. Bij gebrek aan oogjes kunt u ook de ogen tekenen.

B.

De kinderen maken een tekening over de laatste keer

66

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


dat ze heel erg boos waren. 5.

Gebed Lieve God, Wat fijn dat we allemaal hier weer bijeen mogen komen in de kring. God, hoe komt het toch dat we ineens zo boos kunnen worden. Soms weten we niet eens waarom we boos zijn. We willen niet boos zijn op onze lieve papa of mama maar soms zijn we dat ineens. Wilt u dan bij ons zijn? Zodat we weer rustig kunnen worden en papa en mama weer een knuffel kunnen geven? Dank je wel, God. Amen.

67

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Vooruit met de geit

De sleutel Isabelle Flas en Annick Masson Uitgeverij: Clavis ISBN 978-9044818703

Thema viering Vooruit met de geit Trefwoorden Sleutel, boodschappen doen, spelen, alleen thuis blijven, voor niemand open doen. Inhoud Mama gaat boodschappen doen en de kinderen blijven even alleen thuis. 'Jullie mogen voor niemand de deur opendoen terwijl ik weg ben,' waarschuwt mama. Als mama terugkomt, merkt ze dat ze haar sleutel vergeten is. Ze belt aan, maar de kinderen doen de deur niet open. Mama heeft hen gewaarschuwd: ze mogen de deur voor niemand opendoen. Wat mama ook probeert, de kinderen volgen haar raad heel goed op. Mama blijft voor de gesloten deur staan... Rollen/karakters Mama en haar drie kinderen. Opmerkingen Mama gaat boodschappen doen. Haar drie schatten van kinderen willen niet mee, want ze zijn aan het spelen. Ze drukt hen op het hart voor niemand open te doen. Als

68

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


mama terugkomt, kan ze de sleutel niet vinden. Dat is geen probleem, want haar kinderen zijn thuis. Maar wat ze ook zegt of doet, de boefjes doen niet open. Op de paginagrote en kleinere karikaturale illustraties in zachte, warme tinten waterverf is veel te zien. Ze zijn getekend vanuit wisselend perspectief, zowel kikvors, van opzij als frontaal. De humoristische illustraties vol beweging en emotie vertellen het verhaal, de grappige beknopte tekst sluit erbij aan. Mama zegt: 'Het is genoeg! Doe de deur open! Nu meteen!', 'Genoeg! Doe open! Nu!'. De kinderen antwoorden: ‘Onze mama heeft een vriendelijke stem, en ze schreeuwt nooit zo. Jij bent onze mama niet.’. Hoe bozer mama zich maakt, hoe vetter en groter de letters gedrukt staan. Een moderne variant op de wolf en de zeven geitjes. Fraaie uitgave, stevig bindwerk, mooi papier. Hilarisch prentenboek om samen met kinderen te lezen en te bekijken. Bron: www.bol.com/nl

Voorbereiding •

In de doos Een sleutel, een mooie bijzondere sleutel zou het leukst zijn maar je kunt natuurlijk ook je eigen huissleutels in de doos doen.

Expressie Op dik papier gekopieerde sleutelpatronen en A4 tekenpapier.

Viering 1.

Het begin Zeggen en zingen “Wij zijn gekomen….” en “Dag vlam….”

2.

De doos Een sleutel. Laat de kinderen vrij reageren op de sleutel. Waar zou de sleutel voor zijn?

3.

Het prentenboek Voorlezen: het verhaal De Sleutel. Gesprekje: Wat was mama vergeten? Ben jij wel eens alleen thuis geweest? Hoe vond je dat? Had mama of papa toen ook met je afgesproken dat je niemand binnen mocht laten?

4. A.

Expressie Op dik papier gekopieerde sleutel patronen: http://www.jufsanne.com/sleutels/sleutelskroonsjabloon.pdf

69

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


De kinderen kleuren een sleutel zo mooi mogelijk in en prikken of knippen deze uit. Daarna tekenen ze op een A4tje hun eigen voordeur en plakken de sleutel erbij. 5.

Gebed Lieve God, Bij u hebben we nooit een sleutel nodig. We kunnen altijd bij u terecht. Wat een fijn idee is dat. Wilt u altijd bij ons zijn? Wanneer we alleen thuis zijn maar ook wanneer we iets kwijt zijn. Help ons om rustig te blijven en goed te luisteren naar anderen. Amen

70

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Doorgaan

Op mijn hoofd Émile Jadoul Uitgeverij: De Eenhoorn ISBN 978-90-5838-907-7 Thema viering Onzichtbaar vriendje Trefwoorden Kanarie, geheugen, verder gaan Inhoud Het prentenboekje Op mijn hoofd is een grappig en verrassend boekje over een jongetje dat iets vreemds op zijn hoofd heeft. Of… het is niet zo vreemd wát hij op zijn hoofd heeft, want dat is gewoon een grappig geel vogeltje. Maar wat doet het daar, en waarom gaat hij niet weg? De hoofdpersoon, Bas, probeert alles uit te vinden. Het vogeltje vindt alles leuk: rennen, vliegen, zwemmen, maar het gaat nergens heen. En Bas weet niet zo goed wat hij er mee aan moet. Een muts op, om het te verbergen? Nee, het is lente! Dat zou pas raar zijn! Maar het vreemde is: niemand die het vogeltje schijnt op te merken… raar, zeg! Ondertussen zijn Bas en het vogeltje dikke vriendjes geworden. Onafscheidelijk zelfs! Tot op het laatst blijkt dat het kanariepietje een hersenspinsel is. De juf had namelijk gezegd dat hij het geheugen van een kanarie had. En poef! daar was zijn metgezel.

71

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Was hij even blij dat hij zijn versje niet kon opzeggen. Wat als hij het wel kon, en het geheugen van een olifant zou hebben?

Rollen/karakters Bas, hoofdpersoon Kasper, de kanarie Juf Opmerkingen Op mijn hoofd is een superleuk boekje. Vrolijk getekend, vlot geschreven, en vanuit de hoofdpersoon Bas. Je leeft echt met hem mee, met zijn zoektocht naar de origine van het vogeltje. De ontknoping van het verhaaltje is erg leuk en origineel. Het blijkt te gaan over een heel fantasierijk jongetje, dat de wereld om hem heen soms wat letterlijk interpreteert. Bron: http://coolesuggesties.nl/recensie-op-mijn-hoofd-emile-jadoul/

Voorbereiding •

In de doos Een klein (geel) vogeltje

• A.

Expressie

B.

Vogel maken

C.

Tekenen

Viering 1.

Het begin Zeggen en zingen “Wij zijn gekomen….” en “Dag vlam….”

2.

De doos Een klein vogeltje. Laat de kinderen vrij reageren op het vogeltje. Laat het boek zien en vraag of ze daar ook een vogel zien.

3.

Het prentenboek

72

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Voorlezen: het verhaal Op mijn hoofd. Gesprekje: Bas heeft opeen een vogel op zijn hoofd. Waar komt hij vandaan? Bleef de vogel? Of ging hij weg? 4. A.

Expressie Materiaal: gekleurd karton, vlechtstroken, wol. Maak het lijf van een muizentrappetje. Plak het hoofd en de voeten eraan.

B.

Werkblad. Kopieer het werkblad op stevig papier. Laat de kinderen de vogel en de vleugels uitknippen en aan beide kanten kleuren. Laat de kinderen de dikke lijn open prikken of knip deze voor de kinderen open. Vouw de vleugel op de stippellijn en duw hem door de opening.

C.

Laat de kinderen fantaseren wat voor dier hun geheugen is en laat ze dit tekenen.

5.

Gebed Lieve God, Wat fijn dat we met z’n allen bij u in de kring mogen komen. Bas heeft een onzichtbaar vriendje. Niemand kan hem zien maar Bas ziet hem wel. Eigenlijk bent u altijd ons onzichtbaar vriendje‌... Wij zien u dan wel niet in de spiegel maar u bent wel bij ons wanneer we gaan slapen, fietsen of zwemmen. Wat een fijn idee is dat. Amen

73

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Werkblad

74

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Ik doe het lekker toch!

Ik doe het lekker toch Milja Praagman Uitgeverij: Leopold ISBN 978-90-258-6071-4

Thema viering Ik doe het lekker toch

Trefwoorden Koppig, niet willen doen wat mama zegt, het toch doen. Inhoud Als Kleine Leeuw wakker wordt, voelt hij het meteen: hij is groot! ‘GRAAUUOOWWW!’ Mama Leeuw zegt: ‘Je mag niet brullen.’ Maar Kleine Leeuw roept: ‘Graauuooww! Ik doe het lekker toch!’ Als hij wil gaan spelen, zegt mama: ‘Je mag niet in je pyjama naar buiten. ’ Maar Kleine Leeuw doet het lekker toch. En als hij niet in de modder mag rollen... Gelukkig weet mama daar wel iets op! In ieder kind zit een kleine leeuw. Bron: www.bol.com/nl

75

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Rollen/karakters Kleine leeuw, Mama, aap, olifant, papa Opmerkingen Kleine leeuw zit in de opstandige fase van zijn leven. Hij mag niet van zijn mama in zijn pyjama naar buiten maar hij doet het lekker toch. Hij mag niet zonder jas naar buiten maar hij doet het lekker toch. Kleine leeuw dat alles wat niet van zijn mama mag maar mam weet dit en gebruikt dit ook. Wanneer ze zegt dat kleine leeuw niet zijn hele bord leeg mag eten, doet hij dit lekker toch!

Voorbereiding •

In de doos Een leeuw, knuffel of een afbeelding van kleine leeuw uit het boek.

• A.

Expressie

B.

Kleurplaat van een leeuw, zie werkblad 1

C.

Leeuwenmasker maken, zie werkblad 2

Viering 1.

Het begin Zeggen en zingen “Wij zijn gekomen….” en “Dag vlam….”

2.

De doos Een leeuw

3.

Het prentenboek Voorlezen: het verhaal Ik doe het lekker toch

76

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Gesprekje: Laat de kinderen vrij reageren op het verhaal. Misschien komen er verhalen van dingen die ze doen terwijl het van mama niet mag, ga daar dan op in. 4. A.

Expressie De kinderen maken een leeuw, neem een grote witte cirkel en laat de kinderen strookjes papier knippen die ze rondom de cirkel plakken zodat dit de manen van de leeuw worden. Help de kinderen bij het tekenen van de ogen en de bek van de leeuw.

B.

Kinderen kleuren de kleurplaat.

C.

Kinderen kleuren het masker, prikken de ogen uit en u maakt een elastiekje aan de zijkanten vast.

5.

Gebed Lieve God, Wat fijn dat we weer bijeen mogen komen bij u in de kring. Kleine leeuw doet dingen die eigenlijk niet mogen van zijn moeder. Hij gaat in zijn pyjama naar buiten en zonder jas. Maar hij eet ook zijn bord leeg wanneer dat niet mag. Wilt u bij ons zijn wanneer wij iets doen wat niet mag? Amen.

77

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Werkblad 1

78

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Werkblad 2

79

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Ik heb het niet gedaan!

Ik heb het niet gedaan! Tony Ross Uitgeverij Memphis Belle ISBN 978-90-8941-852-4

Thema viering De schuld krijgen.....maar... Trefwoorden Schuld, beschuldigen, de grote boze wereld. Inhoud Moddersporen in de keuken... de Kleine Prinses krijgt de schuld. Bel verdwenen... de Kleine Prinses krijgt de schuld. Ook al roept ze nog zo hard: 'Ik heb het niet gedaan!', niemand gelooft haar. Verdrietig mokkend, hoog in de boom, lost ze het mysterie op en vindt... een vriend! Rollen/karakters Kleine prinses, papa, mama, de kok, de tuinman, de minister, de generaal, de admiraal en de keukenmeid Opmerkingen Kleine Prinses krijgt de schuld van allerlei dingen die zich in het paleis hebben voorgedaan: modder op de vloer, platgestampte plantjes in de tuin, de schone was vies gemaakt. Maar Kleine Prinses heeft het niet gedaan en wordt verdrietig omdat niemand haar gelooft. De Kleine Prins weet wie het wel heeft gedaan...

80

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


De koninklijke familie onderscheidt zich op de grote kleurige, cartoonachtige tekeningen alleen door het dragen van een kroontje. De moeder van Kleine Prinses dweilt gewoon de vloer en haar wat sullig ogende vader leest de krant. In dit deel uit de uitgebreide serie over de Kleine Prinses wordt een nieuwe figuur toegevoegd aan de paleisbewoners: de Kleine Prins, een jongensvariant van de grappige prinses. Samen nemen zij het op tegen de grote-mensenwereld. Deze partner-in-crime biedt ook kleine jongens identificatiemogelijkheden. De eenvoudige, humoristische tekst bestaat uit enkele regels onder iedere bijna paginagrote tekening en leent zich goed tot voorlezen. Bron: www.bol.com/nl

Voorbereiding •

In de doos Een kroontje. Voorbeeld van een geknutselde kroon of een verkleed kroontje.

Expressie Een kroon knutselen

Viering 1.

Het begin Zeggen en zingen “Wij zijn gekomen….” en “Dag vlam….”

2.

De doos Een kroon

3.

Het prentenboek Voorlezen: het verhaal Ik heb het niet gedaan Gesprekje: Laat de kinderen vrij reageren op het verhaal en vraag ze waarom de kroon in de doos zat.

4.

Expressie De kinderen maken een kroon voor zichzelf. Je kunt het sjabloon op het werkblad gebruiken of de kinderen ook vrij laten werken met een strook stevig papier en gekleurd papier.

5.

Gebed Lieve God, Wat fijn wat dat wij met elkaar in de kring bij u bijeen mogen komen. Soms krijgen we de schuld

81

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


van iets wat we niet gedaan hebben. Wij weten dan niet zo goed hoe we dat op moeten lossen wanneer niemand ons gelooft. maar gelukkig weet u het altijd wanneer we iets niet gedaan hebben en dat is een ontzettend fijn idee. Amen.

82

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Werkblad

83

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Kom er voor op Suggesties voor tieners Mien ten Dam-Poters: ‘Daar hoeft het geen oorlog voor te zijn.’ Als jong meisje deed Mien ten Dam-Poters (1917) mee aan de Februaristaking in 1941. Zij riep haar collega’s in het naaiatelier in Amsterdam waar zij werkte in opstand te komen door het werk neer te leggen. In een filmpje op You tube (https://www.youtube.com/watch?v=N0-yvUInS-4) vertelt zij daar over en eindigt haar verhaal met de woorden ‘Daar hoeft het geen oorlog voor te zijn’. Mien ten Dam-Poters zegt daarmee dat je op kunt komen voor anderen, solidair kunt zijn met anderen in alle tijden. Zij richt zich daardoor rechtstreeks tot jou en mij, hier en nu. Het Verzetsmuseum in Amsterdam heeft materiaal over de Februaristaking dat in een bijeenkomst met tieners gebruikt kan worden over het grote dilemma van wel of niet solidair zijn met de ander en dus in opstand komen.

De Dokwerker op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam ter nagedachtenis van de Februaristaking van 1941

Werkwijze 

Leg uit wat de Februaristaking inhield en hoe die gebeurtenis nog elk jaar wordt herdacht bij het monument van de Dokwerker. Voor meer info kijk op de site: http://www.februaristaking.nl/

84

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


In het Verzetsmuseum junior wordt het verhaal van de Februaristaking dicht bij de beleving van kinderen gebracht. Een vrouw vertelt over haar eigen ervaring met de staking en haar verhaal wordt onderbroken door ervaringen van kinderen die te maken hebben met wel of niet solidair zijn met anderen. http://www.verzetsmuseum.org/museum/nl/onderwijs/docentengastlessen_verzet_je Bekijk het filmpje en laat de kinderen reageren op het verhaal.

Gespreksvragen  Wat vind je dan de keus van de vrouw tijdens de Februaristaking?  Ken je uit je familie verhalen over de oorlog en de keuzes die mensen maakten?  Zijn er herkenbare situaties bij de verhalen die de kinderen vertellen in het filmpje? Heb je zelf wel eens in zo’n situatie gezeten?  Wat zijn redenen om niet of wel solidair te zijn?  Wat zou je nodig hebben om wel solidair te durven zijn?  Wat kan daar bij helpen?  Is iemand wel eens voor jou opgekomen? Hoe is dat? Verwerking 

Bekijk het filmpje over een mindmap maken. http://www.youtube.com/watch?v=nU-4jxifD8E

Bespreek met de kinderen of zij ervaring hebben met het maken van een mindmap.

Zorg voor grote vellen papier, verschillende kleuren viltstiften, kranten/bladen om uit te knippen.

Laat de kinderen een mindmap maken. Ze mogen zelf kiezen welk woord ze in het midden zetten.

Hang de mindmaps op en laat de kinderen elkaars werk bekijken.

Excursie 

Bezoek met de groep het Verzetsmuseum in Amsterdam. Het Verzetsmuseum Junior heeft goede en interessante exposities. http://www.verzetsmuseum.org/museum/nl/onderwijs/verzetsmuseum_junior

85

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Opstandig in films Film is een geschikt medium om als hulpmiddel te gebruiken om met een groep in gesprek te gaan over levens- en zingevingsvragen. Ze reiken ons beelden aan die een beroep doen op je inlevingsvermogen. Hieronder worden suggesties gegeven van films die talloze aanknopingspunten bieden om met een groep in gesprek te gaan over het thema Opstandig. Van klassiekers tot nieuwkomers: stuk voor stuk zijn het films waarin het thema Opstandig een rol speelt. Van de slimme stille opstandigheid van een onschuldige gevangene tegen een wrede gevangenisdirecteur, het verzet van een jonge studente tegen nazi-Duitsland tot aan de moed van de lijfarts van de koning om de Verlichting in een feodaal land te introduceren. Al deze films geven stof tot nadenken en tot gesprek over wat opstandig inhoudt en wat opstandig maakt.

Voor het vertonen van films, ook in groepsverband binnen de gemeente, moeten auteursrechten betaald worden. Licentie daarvoor kan aangevraagd worden bij Filmservice. Doet een gemeente dat niet, dan kan Filmservice bijvoorbeeld door het nazoeken op internet (bijvoorbeeld in aankondigingen) ontdekken waar films vertoont worden en vervolgens nagaan of daar auteursrechten voor zijn betaald. Kijk voor meer informatie en voor het aanvragen van licentie bij : www.filmservice.nl.

86

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


A Royal Affair (2012) Het gebeurt wel vaker in films: prinsessen die worden uitgehuwelijkt, terwijl ze geen idee hebben in wat voor hofhouding ze zullen belanden. In A Royal Affair overkomt het de jonge, Engelse prinses Caroline Mathilde: eenmaal in Kopenhagen blijkt haar echtgenoot, koning Christian VII, een idioot. Caroline Mathilde ziet zich veroordeeld tot een leeg, uitzichtloos bestaan, in een land dat anno 1766 nog steeds in de Middeleeuwen lijkt te verkeren. Totdat ze Christians lijfarts Struensee ontmoet en verliefd wordt op deze intelligente, robuuste vrijheidsdenker. Als het daarbij bleef, zou de plot van A Royal Affair eerder smaken naar zwoelromantische fictie dan naar een waargebeurd gegeven. Maar het gaat nog verder: Christian laat zich door Struensee als stroman inzetten. Struensee en Caroline Mathilde stuwen het land stiekem naar een periode van verdraagzaamheid en verlichting. Allemaal zoals het min of meer daadwerkelijk ging, in wat 'De tijd van Struensee' zou gaan heten.

Bron:

http://s.vk.nl/dossier-archief/

Regie: Acteurs: Duur:

Nikolaj Arcel Alicia Vikander, Mads Mikkelsen 128 minuten

Die Fremde (2010) De 25-jarige Umay staat met haar kleine zoontje opeens voor de deur van haar ouders in Berlijn. Ze is weer teruggekeerd na een ongelukkig huwelijk in Istanbul. Umays ouders en de rest van de familie zijn niet bepaald gelukkig met haar wens een eigen onafhankelijk leven te gaan leiden in Berlijn. Umay hoopt echter dat hun liefde voor haar het uiteindelijk zal winnen van de maatschappelijke dwang en culturele conventies. Maar wanneer de familie besluit haar zoontje naar vader in Istanbul te sturen is voor Umay de maat vol.

87

Bron:

www.moviemeter.nl

Regie: Acteurs: Duur:

Feo Aladag Sibel Kekilli, Nizam Schiller 119 minuten

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Dogville (2003) Tijdens een van zijn avondwandelingen maakt Tom Edison kennis met de aantrekkelijke Grace. De jonge vrouw is volledig in de war en blijkt op de vlucht te zijn voor een groep mannen die op haar hebben geschoten. Tom neemt haar mee naar huis, maar de inwoners van Dogville zijn niet bepaald happig om Grace in hun midden op te nemen. Toch kan Tom de dorpsbewoners ervan overtuigen haar onderdak te bieden. In ruil daarvoor moet Grace iedere dag een uur doorbrengen met elke inwoner van het dorp.

Bron:

www. moviemeter.nl

Regie: Acteurs: Duur:

Lars von Trier Nicole Kidman, Paul Bettany 178 minuten

Festen (1998) De schijnbaar volledig geslaagde Helge viert zijn zestigste verjaardag in het familiehotel. Zijn vrouw Else, zoons Christian en Michael, dochter Helene en tal van vrienden en intimi verzamelen zich in het etablissement voor een groot, gezellig feest. De enige grote afwezige is dochter Linda, die kort daarvoor zelfmoord pleegde. Tijdens het diner neemt Christian het woord voor een speech. Daarin verkondigt hij ten overstaan van iedereen dat zijn vader Linda en hem vroeger seksueel misbruikte. Het blijkt de eerste van een reeks gebeurtenissen waarin verschillende aanwezigen hun ware gezichten tonen.

88

Bron:

Wikipedia

Regie : Acteurs: Duur:

Thomas Vinterberg Ulrich Thomsen, Henning Moritzen 105 minuten

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Fucking Åmål (1998) Het verhaal gaat over het onooglijke Zweedse provinciestadje Åmål waar nooit iets gebeurt en de jongeren zich vervelen. De zestienjarige Agnes voelt zich eenzaam en slaagt er niet in een stabiele vriendenkring op te bouwen. Agnes is verliefd op de veertienjarige Elin, het bij de jongens populairste meisje van de school. Elin draait de jongens zonder problemen om haar vingers, maar is daar eigenlijk op uitgekeken. Agnes' wereld stort in wanneer uitgerekend Elin haar op haar verjaardagsfeestje vernedert om indruk te kunnen maken op haar oudere zus Jessica. Maar daar heeft Elin, die gefascineerd raakt door Agnes' moed, achteraf spijt van. Er volgt een langzame toenadering tussen de twee. Bron:

wikipedia

Regie: Acteurs: Liljeberg Duur:

Lukas Moodysson. Alexandra Dahlström, Rebecka 89 minuten

Hævnen / In a better world (2010) Anton is een dokter die op en neer reist tussen een idyllisch dorpje in Denemarken en zijn werk in een Afrikaans vluchtelingenkamp. In deze twee totaal verschillende werelden worden hij en zijn familie geconfronteerd met conflicten die hen dwingen de moeilijke keuze te maken tussen wraak of vergeving. Anton en zijn vrouw Marianne, die twee jonge zonen hebben, zijn uit elkaar maar worstelen met de mogelijkheid om te scheiden. Hun oudste zoon, de 10-jarige Elias, wordt op school gepest. Hier komt verandering in wanneer Christian, een net verhuisde klasgenoot uit Londen, het voor hem opneemt. De moeder van Christian is overleden aan kanker en hij heeft moeite dit verlies te verwerken. Al snel worden Elias en Christian hechte vrienden, maar wanneer Elias door Christian wordt betrokken bij een gevaarlijke wraakactie met tragische consequenties, wordt hun vriendschap op de proef gesteld en zijn hun levens in gevaar.

89

Bron:

www.moviemeter.nl

Regie: Acteurs: Duur:

Susanne Bier Mikael Persbrandt, Trine Dyrholm 119 minuten

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


La Religieuse (2013) Verfilming van de klassieke roman van Diderot waarin een jonge non zich probeert te onttrekken aan de rigide leefwijze van een 18e-eeuws klooster. Het verhaal speelt zich af in 1763. De zestienjarige Suzanne wordt door haar familie gedwongen om in het klooster te treden als novice. In de nonnenverblijven wordt zij geconfronteerd met de willekeur van de kerkelijke hiërarchie: moeder-oversten die beurtelings vriendelijk, wreed of net iets te liefdevol zijn. Dankzij haar passie en haar kracht overleeft ze de wreedheid, rigide structuur en eenzaamheid van het klooster en kan ze haar enige doel blijven nastreven: haar vrijheid met alle mogelijke middelen heroveren. Bron:

www.film1.nl

Regie: Acteurs: Duur:

Guillaume Nicloux Pauline Etienne, Isabelle Huppert 114 minuten

Moolaadé (2004) In het hedendaagse Afrika verzetten jonge meisjes zich tegen de rituele besnijdenis en worden onder de hoede genomen van een oudere vrouw Elke zeven jaar wordt in Afrikaanse dorpen het ritueel van vrouwenbesnijdenis georganiseerd. Een aantal jonge meisjes slaat hiervoor op de vlucht en zoeken onderdak bij Collé Gallo Ardo Sy, een sterke vrouw die ooit zelf slachtoffer van besnijdenis is geweest. Bovendien wist ze haar eigen tienerdochter aan het ritueel te onttrekken. Collé zet de 'moolaadé' in werking: een oude bezwering die onheil afroept over iedereen die de meisjes iets aandoet terwijl ze onder haar dak verblijven. Hierdoor krijgt ze last met de conservatieve dorpelingen die eisen dat ze deze 'heiligplaats' voor de meisjes opheft. Collé blijft stand houden en hierdoor komt zelfs het aanstaande huwelijk van haar eigen dochter in gevaar.

90

Bron:

www.film1.nl/films

Regie: Acteurs: Sanogo Duur:

Ousmane Sembene Fatoumata Coulibaly, Bakaramoto 124 minuten

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Muiterij op de Bounty (2005) De spectaculaire film heeft alles wat een film zich maar wenst: indrukwekkend acteerwerk, scherpe dialogen en fantastische actiescènes. Hopkins zet een briljant portret neer van William Bligh, een zeekapitein die in 1787 tijdens een ruim 16.000 km lange reis vol gevaar, chaos en krankzinnigheid aan het roer stond van The Bounty. Na 31 dagen strijd te hebben geleverd tegen hevige stormen en de niet aflatende wreedheid van kapitein Bligh, kan de vermoeide bemanning eindelijk opgelucht voet aan wal zetten op een afgelegen eiland. Maar al snel wil hun tirannieke kapitein weer vertrekken en de radeloze mannen wenden zich tot eerste stuurman Fletcher Christian om hen te helpen het schip, desnoods met geweld, over te nemen. (132 min.)

Bron:

www.bol.com

Regie: Acteurs: Duur:

Roger Donaldson Mel Gibson, Anthony Hopkins 132 minuten

One flew over the Cuckoo’s Nest (1975) Randall Patrick McMurphy is een rebelse kruimeldief die veroordeeld wordt wegens ontucht met een minderjarige. Omdat hij liever niet naar de gevangenis wil, doet hij zich voor als geestelijk gestoorde waarna hij in een psychiatrische inrichting wordt geplaatst voor rehabilitatie. In de inrichting krijgt McMurphy niet alleen te maken met zijn gestoorde medepatiënten, maar ook met de sadistische verpleegster Ratched, die met een stoïcijnse en kille zelfverzekerdheid de scepter zwaait over haar afdeling. Het duurt niet lang of oproerkraaier McMurphy organiseert samen met zijn nieuwe vrienden een opstand tegen haar. McMurphy verpersoonlijkt die vrije jaren zestig. Hij is een vrije geest die zijn eigen gang gaat en zich van niets en niemand wat aantrekt. Van autoriteit moet hij al helemaal niets hebben, daarom ligt hij binnen de kortste keren in de clinch met Ratched. De zuster is niet gewend om tegengas te krijgen en weet zich geen raad met de rebelse McMurphy. Haar onaantastbaarheid wordt aangetast.

91

Bron:

www. cinemagazine.nl

Regie: Acteurs: Duur:

Milos Forman Jack Nicholson,Danny DeVito 134 minuten

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Pantserkruiser Potjomkin (1925) Regisseur Eisenstein (1898-1948) kreeg in 1925 van de Russische partijleiding opdracht een film te maken naar aanleiding van de twintigste verjaardag van de revolutie van 1905. Honderden pagina's script werden overboord gegooid toen Eisenstein vanwege slecht weer gedwongen werd Baku te verlaten om in Odessa verder te filmen. Daar besloot hij de muiterij op de pantserkruiser Potemkin en de daarop volgende opstand in Odessa te gebruiken als symbool voor de hele revolutie. Het resultaat was een tijdloos meesterwerk, dat voor sommige critici nog steeds de Beste Film Aller Tijden is. Vaak geciteerd, maar ook vaak geparodieerd.

Bron:

www.cinema.nl/films

Regie: Acteurs; Duur:

Sergei M. Eisenstein Aleksandr Antonov, Vladimir Barsky 75 minuten

Ressources Humaines (1999) Frank is afgestudeerd en komt terug naar zijn kleine geboorteplaats om een management-positie in te nemen in het bedrijf van zijn vader. Frank maakt een grote fout wanneer hij met het personeel gaat praten. Het management ontslaat mensen op basis van Frank's bevindingen wat voor grote problemen zorgt tussen zowel het management en de werkvloer als Frank en zijn vader.

92

Bron:

www.moviemeter

Regie: Acteurs: Pandelaère Duur:

Laurent Cantet Jalil Lespert, VĂŠronique de 103 minuten

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Sophie Scholl - die letzten Tage (2005) Sophie Scholl (Forchtenberg, 9 mei 1921 - München-Stadelheim, 22 februari 1943) was een Duitse studente en verzetsstrijdster in de Tweede Wereldoorlog. Sophie Scholl ging in 1942 in München biologie en filosofie studeren. Door haar broer Hans, die aan dezelfde universiteit de studie medicijnen volgde, leerde zij studenten kennen die het nationaalsocialisme afwezen. Sophie ging deelnemen aan het verspreiden van pamfletten van de verzetsgroep Die Weiße Rose. Op 18 februari 1943 werden Hans en Sophie Scholl bij het verspreiden van de pamfletten betrapt en overgeleverd aan de leiding van de universiteit. Op 22 februari 1943 werd Sophie Scholl door nazi-rechter Roland Freisler tot de doodstraf veroordeeld, en nog dezelfde dag door middel van de guillotine geëxecuteerd. In 2005 kwam de film uit, die zich baseert op de verslagen van de verhoren van Sophie Scholl door de Gestapo.

Bron:

Wikipedia

Regie: Acteurs: Hinrichs Duur:

Marc Rothemund Julia Jentsch en Fabian 117 minuten

The Shawshank Redemption (1994) Een film over het leven in de Amerikaanse Shawshankgevangenis, waar corruptie bij bewakers en directie een grote rol speelt. Andy Dufresne, een bankier, wordt door een rechtbank veroordeeld voor de moord op zijn vrouw en haar minnaar, en komt terecht in Shawshank. Hij blijft echter volhouden dat hij onschuldig is. In deze gevangenis raakt hij al snel eigen met zijn medegevangenen. Een daarvan is Red, die al onmiddellijk gecharmeerd raakt door de enorme slimheid van Andy. Andy zit uiteindelijk twintig jaar in de gevangenis en neemt op een ingenieuze manier wraak op de gevangenisdirecteur. Een aangrijpende film waarin sterk wordt geacteerd.

93

Bron:

Wikipedia

Regie: Acteurs: Duur :

Frank Darabont Tim Robbins, Morgan Freeman 142 minuten

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Van de koele meren des doods (1982) Psychologisch drama gebaseerd op de gelijknamige roman van Frederik van Eeden. De film vertelt de geschiedenis van een gefrusteerd meisje uit betere kringen, dat na een mislukte liefde voor een kunstenaar een verkeerd huwelijk sluit, verliefd wordt op een componist, van wie het kind sterft, en via een krankzinnigeninrichting tenslotte als morfine-hoertje in de Parijse goot belandt. Van Brakel heeft de film een eigen karakter gegeven door van Eedens naturalistische roman van een feministische invalshoek te voorzien. Renée Soutendijk weet in haar rol als Hetty de innerlijke strijd van deze vrouw met veel nuance en gevoel weer te geven.

Bron:

www. cinemagazine.nl

Regie: Nouchka van Brakel Acteurs: Renée Soutendijk, Derek de Lint en Peter Faber Duur: 120 minuten

V for Vendetta (2005) De film speelt zich af in het Londen van de nabije toekomst eind jaren 2020. GrootBrittannië is een totalitaire staat geworden. Tegen deze achtergrond wordt de jonge vrouw Evey van de dood gered door een gemaskerde man, beter bekend als "V". V is weergaloos en charismatisch, maar vooral meester in list en bedrog en zeer bekwaam in de vechtkunst. Hij ontketent een revolutie als hij twee belangrijke regeringsgebouwen opblaast en het door de regering gecontroleerde radio- en TVstation overneemt. V spoort zijn burgervrienden aan in opstand te komen tegen de tirannie en onderdrukking van het onmenselijke schrikbewind. Als Evey de waarheid blootlegt over V's mysterieuze achtergrond en hiermee ook de waarheid over zichzelf ontdekt, is zij zijn onwaarschijnlijke bondgenoot in de strijd voor vrijheid en gerechtigheid in een samenleving die geplaagd wordt door wreedheid en corruptie...

94

Bron:

www.moviemeter.nl

Regie: Acteurs: Duur:

James McTeigue Natalie Portman, Hugo Weaving 132 minu

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Colofon Jaarthema 2014 – 2015

Opstandig. Lef om verder te denken Eindredactie Machteld Stam-Timmer Redactie Joke van der Heide, Aliza Homans (Kom in de kring) Alfred van Wijk Ontwerp cover Susan de Loor, kantoordeloor, Haarlem Uitgave Algemene Doopsgezinde Sociëteit 020 623 09 14│ads@doopsgezind.nl

Bij de coverfoto: Geweldloos protest van onder meer doopsgezinden tegen kernwapens tijdens de Nuclear Security Summit op 24 & 25 maart 2014 in Den Haag.

95

Opstandig. Lef om verder te denken, ADS map 2014- 2015


Opstandig, ideeën en suggesties voor jong en oud, jaarthema doopsgezinden 2014 2015  

In de doopsgezinde geloofsgemeenschap staat gedurende een seizoen een jaarthema centraal. Het jaarthema voor seizoen 2014-2015 is: Opstandig...

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you