Issuu on Google+

Grenzeloos fietsen op de

Internationale Dollard Route

Reis- en Routegids


Emsland und Ostfriesland auf dem Rad entdecken – natürlich mit der Bahn. Flexibel unterwegs in der Region dank guter Mitnahmemöglichkeiten von Fahrrädern in unseren Zügen. Weitere Informationen, Tickets und Ausflugstipps unter www.bahn.de/niedersachsen

Die Bahn macht mobil. Regio Nord

130x180_DeutscheFehnroute.indd 1

26.08.11 16:20


Redactie: Ulrich Schmunkamp Vertaling: NL Connection, Bremen Vormgeving en druk: Risius KG, Weener Kaarten: art-studio Manitzke Rhauderfehn Foto‘s: Int. Dollard Route e. V. SKN / Ostfriesland Bild Uwe Steen, Gerd Kaja Lidgemeenten van de Int. Dollard Route Oplage: 90.000 Duitse, 30.000 Nederlandse exemplaren Dit project wordt medegefinancierd door de Europese Unie

Aanbod en informatie

Uitgever: Int. Dollard Route e. V. Deutsche Fehnroute e. V. Ledastraße 10, 26789 Leer Telefon: +49 491 / 91 96 96 50 Fax: +49 491 / 28 60 info@dollard-route.de www.dollard-route.nl

Plaatsbeschrijvingen Overnachtingen Bezienswaardigheden

Colofon

inhoud Kaart Ostfriesland

4-533

Bewegwijzering/Maak kennis met de Dollardroute

6-73

Passagiersschip ‚Dollard‘

8-93

Fietsreizen/Kaarten en souvenirs

10-113

Fietstaxi/Peddel en pedaal

12-133

Melkhuske/Dollard Route interactief

14-153

Etappeplanner/Nederlandse toelichting

16-173

Fietsverhuur en reparatie

18-193

Checklist

20-213

Wie niet wil bedijken…

22-233

Jemgum

24-293

Bingum-Leer

30-373

Weener

38-433

Papenburg

44-493

Bunde-Wymeer

50-553

Oldambt

56-613

Winschoten

62-673

Heiligerlee-Scheemda

68-713

Nieuwolda-Termunterzijl

72-753

Slochteren

76-793

Appingedam

80-833

Delfzijl

84-873

Emden

88-9333 d o l l a r d

r o u t e


4 4


55


Bewegwijzering De bordjes hiernaast begeleiden u gedurende de gehele grensoverschrijdende route. Ze markeren het routeverloop of geven de afstand aan naar de volgende plaats. De zwarte punt betekent dat u de Int. Dollard route tegen de wijzers vanRoute de klok in volgt. Jemgum 3,5 km

6

Int. Dollard Route Jemgum 3,5 km

A

Bordjes met een A geven de alternatieve route aan. Dankzij de bewegwijzering in beide richtingen kunt u zelf bepalen hoe u de route wilt rijden. Int. Dollard Route Jemgum 3,5 km

Veer: als u de Internationale Dollardroute buiten

Dankzij gunstige snelweg- en spoorverbindingen is de idyllische, natuurlijke kustregio van de Internationale Dollardroute uitstekend bereikbaar.

Ditzum Bunde

33 km 13 km 90 86 B.4

Aschendorf 12 km Papenburg 6,1 km

de dienstregeling van het veer wilt rijden, bieden wij u een ca. 50 km lang alternatief traject aan. De vertrektijden van het veer kunt u opvragen bij het informatiekantoor van de Dollardroute. Speciale vaarten voor groepen zijn mogelijk in overleg met ons informatiekantoor. Seizoen 01-05 t/m 30-09, maak a.u.b. een afspraak!

Als u aan de Duitse kant van de grens een keer van de Internationale Dollardroute wilt afwijken, kunt u zich prima oriĂŤnteren aan de hand van ons netwerk voor fieters. Dit netwerk bestaat zoveel mogelijk uit fietsvriendelijke wegen en paden door heel Ostfriesland.

90 86 B.2

De pijlwegwijzers geven altijd zowel de eerstvolgende bestemming als de bestemming over grotere afstand aan, met de respectievelijke kilometeraanduidingen. De tussenwegwijzers leiden u betrouwbaar door het landschap tot u weer bij een pijlwegwijzer komt, die u de mogelijkheid biedt zich te oriĂŤnteren.


maak kennis met de internationale dollardroute 7

Maak kennis met de Internationale Dollardroute

Dwars

Dwars door het R(h)eiderland en de aangrenzende provincie Groningen loopt onze ongeveer 204 km lange rondroute voor fietsers. Deze biedt de gelegenheid het uitgestrekte polderlandschap van het Rheiderland in de provincie Groningen en het uiterste noordwesten van de Bondsrepubliek met de fiets te verkennen. Als een soort aderstelsel leiden de kanalen naar moderne poldergemalen. De kanalen worden gevoed door kleinere afwateringssloten. Deze maatregelen zijn nog steeds noodzakelijk; tenslotte leven de meeste mensen hier onder de zeespiegel (NAP). De route loopt door kleine, slaperige dorpen waar de tijd heeft stilgestaan, en door regionale steden, zoals de ‘Ledastad’ Leer met haar prachtige oude centrum, de Emshavenstad Weener, het plaatsje Bunde met de oude, zeer bezienswaardige Martinskirche, of de rozenstad Winschoten. U rijdt door het historische landschap rond Heiligerlee, de ‘wieg’ van het huidige Nederland, en in Appingedam wordt u met de meest eigenaardige architectuur van het land geconfronteerd: de hangende keukens. In de zeehaven Delfzijl, waar commissaris Maigret zijn eerste zaak oploste, adem je als het ware de wijde wereld in. De vestingplaats Nieuweschans en de

historische orgels aan weerszijden van de grens zijn hiervan een voorbeeld. Op de menukaart staan heerlijke culinaire specialiteiten, zowel uit zee als uit de degelijke burgerkeuken. Dat is niet alleen het geval in Termunterzijl, waar gebakken vis een lange traditie kent, maar ook in Ditzum, de enige vissershaven aan de Ems, waar garnalen uit de Noordzee (Granat) vers worden opgediend. Leer de Ostfriese theeceremonie in Weener kennen. Geniet van de rust en de pure gastvrijheid van de streek. Wie aan het eind van de rondrit, op het Dollardveer van Ditzum via Emden naar Delfzijl, lekker uitwaait, kan met zekerheid terugblikken op een geslaagde korte vakantie. Wij wensen u een succesvolle fietsvakantie op de Internationale Dollardroute

d o l l a r d

r o u t e


Passagiersschip Dollard

8

Een unieke maritieme belevenis! Steek de Dollard over met onze veerverbinding

Een

Een vast onderdeel en maritiem hoogtepunt van onze Internationale Dollardroute is van oudsher de oversteek van de zeearm de Dollard, de naamgever van de route. Altijd op woensdag, vrijdag en zaterdag* verzorgt ons passagiersschip ‘Dollard’ de verbinding tussen de havens van Ditzum, Emden en Delfzijl. Haal een frisse neus in de Noordzeewind en laat de indrukken van uw fietstoer de revue passeren. Een overzicht van de vertrektijden** en tickets zijn verkrijgbaar bij ons informatiekantoor en alle toeristische informatiepunten langs de Internationale Dollardroute. En natuurlijk op onze website www.dollard-route.nl. De ‘Dollard’ kan per overtocht 100 personen en 50 fietsen vervoeren. *De dagen waarop het schip vaart kunnen de komende jaren veranderen. Graag vooraf navragen.

**Vertrektijden kunnen worden gewijzigd. Vraag naar de actuele dienstregeling. Int. Dollard Route e. V. Ledastraße 10 26789 Leer Telefoon: +49 491 / 91 96 96 52 Fax: +49 491 / 28 60 E-mail: info@dollard-route.de Internet: www.dollard-route.nl

Het schip kan ook buiten de reguliere dagen gecharterd worden voor speciale tochten in de Dollardregio. Zowel voor een verjaardag, een uitstapje met een vereniging of een rondvaart. Een prijsopgave en advies over mogelijke bestemmingen kan ons informatiekantoor u kosteloos verstrekken.

Tip!


passagiersschip dollard

Dagtochten

U kunt

U kunt de ‘Dollard’ natuurlijk ook voor dagtochtjes gebruiken. In de havenstad Delfzijl is het bijvoorbeeld elke woensdag marktdag. Wie geïnteresseerd is in de Noordzee komt aan zijn trekken in ‘Museum Aquarium’ (zie pagina 86), waar talrijke ‘bewoners’ van de Noordzee te bewonderen zijn. In Emden bevinden zich veel culturele highlights, zoals de Kunsthalle, het Landesmuseum, het Ottohus of de talrijke museumschepen aan de Delft. In het rustige plaatsje Ditzum kunt u in een van de talrijke visrestaurants genieten van de delicatessen uit zee. En u kunt er een kleine wandeling maken om enkele markante gebouwen te bekijken, zoals de hoog oprijzende molen of de historische brug over het Sieltief.

Vaartijden Ditzum – Emden / Emden - Ditzum Emden – Delfzijl / Delfzijl – Emden Ditzum – Delfzijl / Delfzijl – Ditzum

00:30 min. 01:00 uur 01:30 uur

d o l l a r d

r o u t e

9

9


Fietsvakantieservice

Fietsenreizen met bagagevervoer

10

We

We bieden u de ‘Zorgeloos-op-vakantieservice’. Boek zonder stress uw fietsvakantie langs de Dollardroute. U hoeft alleen maar de gewenste reisdatum, het aantal personen, het aantal kilometers per dag of de plaatsen waar u wilt overnachten op te geven en wij maken een vrijblijvende offerte. De tocht wordt helemaal op uw individuele wensen afgestemd. Voorts hebben onze aanbiedingen kleine extra’s, zoals toegangskaartjes voor de bezichtiging van musea en andere hoogtepunten in de regio. Voorbeelden van een fietsreis met bagagevervoer vindt u op onze website of in onze brochure, die elk jaar verschijnt en bij ons informatiekantoor te bestellen is (adres hieronder).

is het natuurlijk ook mogelijk alleen het onderdak door ons te laten regelen.

Meer mogelijkheden Verder kunnen wij voor u organiseren en boeken: • stads- en dorpsbezichtigingen • molenbezichtiging (in bijna alle plaatsen aan de route mogelijk) • gekwalificeerde reisleiders, die met u meegaan • rondleidingen over de bekende Meyer Werf • annuleringsverzekering

Boeken zonder te zoeken! Gratis kamerbemiddeling langs de Dollardroute. Als u uw bagage liever bij u houdt,

Boekingen en advies Internationale Dollard Route Ledastraße 10 • 26789 Leer Telefoon: +49 491 / 91 96 96 50 Fax: +49 491 / 28 60 E-mail: info@dollard-route.de Internet: www.dollard-route.nl

Boeking


kaartmateriaal en nog veel meer Maak een keuze uit de talrijke artikelen van de Dollardroute! Bestellen via

+49 491 / 91 96 96 52 of in onze webshop op www.dollard-route.nl.

Internationale Dollardroute

Titel

KV-kaart Natuurgids Rheiderland

Beschrijving

Prijs

Gedetailleerde landkaart schaal 1:50.000 met plattegronden op de achterkant

5,00 E

Uitgebreid boekje over de flora 12,00 E en fauna in de Dollardregio

Roman ‘Das Getreide- paradies‘

Duitse vertaling van de roman 19,90 E ‚De graanrepubliek‘ over de jongste geschiedenis van het Duits-Nederlandse grensgebied

Speld

Speld met het logo van de route

1,50 E

Pet

Pet met het logo van de route (beige)

5,00 E

Flotter Radler (likeur)

Klein opkikkertje voor tussendoor 2 cl (32 %)

1,30 E

Hoogwaardige poloshirts

met geborduurd logo van de route in de maten S – XXL

19,99 E

d o l l a r d

r o u t e

11


De fietstaxi van Ostfriesland

12

De fietstaxi van Ostfriesland

U kent

U kent het vast wel: u wilt graag ergens naartoe fietsen, maar stelt bij het plannen van de route vast dat de rit inclusief terugtocht te ver is voor één dag. Met de fietstaxi kunt u de actieradius van uw dagtochten aanzienlijk vergroten.

Een voorbeeld U overnacht in Leer en wilt een fietstocht maken naar Wiesmoor. Omdat terugfietsen te ver zou zijn, kunt u voor de terugweg gebruikmaken van de fietstaxi.

Waar u op moet letten als u wilt boeken • Om de ritten goed te kunnen inplannen, moet de definitieve boeking minstens 1 week voor de geplande rit binnen zijn. • Er kunnen per rit maximaal 28 personen mee. • Omdat de prijs wordt berekend naar het

aantal gereden kilometers, is het raadzaam de fietstaxi voor een grote groep te boeken.

Prijs & planning De prijs wordt per gereden kilometer berekend. U kunt de kosten van uw individuele tocht ook online via www.dollard-route.nl berekenen.

Advies We geven graag advies over de verschillende mogelijkheden van onze fietstaxi via +49 491/ 91 96 96 52 of www.dollard-route.nl.


peddel en pedaal

Natuurbelevenis ‘peddel en pedaal’

Langs

Langs de Internationale Dollardroute en de Duitse veenroute vindt u in totaal 15 Peddel en Pedaalstations. Volgens het motto ‘hier starten, daar afgeven’ worden kano’s en fietsen verhuurd voor dagtochten, maar ook voor uitgestrekte rondritten of rondvaarten. Ostfriesland op twee wielen ontdekken en gebruikmaken van het goed bewegwijzerde fietsnetwerk. Naar believen stapt u van de fiets in een (Canadese) kano of een kajak. En wat zo leuk is: sommige routes kunnen zowel stroomafwaarts als stroomopwaarts worden afgelegd. In het afwisselende landschap tussen het veen

en de zee wordt elke beproefde rondtocht een heuse belevenis. U kunt flinke stukken van beide routes met de kano afleggen. U stapt gewoon bij het ene station in en vaart dan naar het andere. Hier staat uw per aanhanger vervoerde fiets of een huurfiets voor u klaar en u kunt uw fietstocht vervolgen. Waar peddel en pedaalstations bevinden, ziet u op pagina 18/19 of in de advertenties bij de plaatsbeschrijvingen.

…meer informatie:

Boeken en informatie Touristik GmbH ‚Südliches Ostfriesland‘ Ledastraße 10 26789 Leer Telefoon: +49 491 / 91 96 96 30 Fax: +49 491 / 28 60 E-mail: info@suedliches-ostfriesland.de Internet: www.paddelundpedal.de

Info

d o l l a r d

r o u t e

13


Melkhuske

Melkhuske 14

... langs

… langs de Dollardroute worden zuivelproducten aangeboden in het ‘Melkhuske’. Gastvrije boerinnen nodigen u uit voor een korte pauze in gezellige houten huisjes of in de openlucht. Met een glas verfrissende melk, een milkshake, karnemelk, koffie verkeerd, zelfgebakken taart of andere specialiteiten zoals ‘Krinstuut mit Käse’ (rozijnenbrood met kaas) kunt u zich hier laten verwennen en energie tanken voor het vervolg van de Dollardroute.

Melk en meer is te vinden bij: • Adele Hetzke Mühlencafé in Jemgum (p. 29) • Else Wübbena in Jemgum-Hatzum (p. 29) • Renate Timmermann in Bunde (p. 54)

…meer informatie: Bij grotere groepen is aanmelding gewenst! Overnachtingen in het hooi, boerderijbezichtigingen en ritten per koets op aanvraag!

Internationale Dollard Route Ledastraße 10 • 26789 Leer Telefoon: +49 491 / 91 96 96 50 Fax: +49 491 / 28 60 E-mail: info@dollard-route.de Internet: www.dollard-route.de

Info


modern en interactief

De Dollard-Route modern & interactief

l n . e t u o R d r a l l o D . w ww Op onze website vindt u veel nuttige informatie over onze fietstour. U kunt uw route bijvoorbeeld online plannen en gratis folders aanvragen als u meer wilt weten, of gedetailleerde fietskaarten kopen in onze webwinkel. Informeer naar overnachtingen in verschillende soorten onderkomens langs de route of zelfs naar complete fietsvakantieaanbiedingen.

puter downloaden om op koers te blijven. Als u zich niet alleen aan de vaste routes wilt houden, kunt u met onze routeplanner ook uw eigen tocht door het veengebied uitwerken. Meer informatie op pagina 79. Op onze Facebook-pagina vindt u de belangrijkste nieuwtjes met betrekking tot onze fietstour. Bijvoorbeeld reisaanbiedingen, evenementen, de beurzen die wij bezoeken enz.

GPS-tracks & fietsrouteplanner. Op onze website kunt u de actuele GPS-track voor uw GPS-ontvanger, smartphone of com-

d o l l a r d

r o u t e

15


Etappeplanner & klein woordenboek Met de etappeplanner kunt u uw dagetappes nauwkeurig plannen en voorbereiden. De kilometers komen overeen met die op onze actuele KV-kaart, die u voor E 5,- bij ons kunt bestellen (zie pagina 11).

Startpunt

16

E tappes

Eindpunt

Kilometers*

Leer Bingum 4 Bingum Jemgum 6,5 Jemgum Ditzum 26 (Inclusief het traject via Ditzumverlaat) Jemgum Ditzum (directe route langs de dijk) 11 Ditzum Delfzijl 50 (via de alternatieve route om de Dollard) Ditzum Delfzijl Meer informatie op pagina 8 (met het passagiersschip ‚Dollard‘) Ditzum Emden Meer informatie op pagina 8 (met het passagiersschip ‚Dollard‘) Ditzum Petkum Van Petkum uit komt (met het veer, dagelijks) u naar Emden (zie list met alternatieve routes) Delfzijl Appingedam 8 Appingedam Slochteren 20 Slochteren Wagenborgen 12 Termunterzijl Woldendorp 5 Woldendorp Nieuwolda 8 Nieuwolda Scheemda 10 Scheemda Midwolda (rand) 3 Midwolda (rand) Aansluitpunt ‚Blauwestad‘ 9,7 Midwolda Via Winschoten 12 (tot het aansluitpunt ‚Blauwestad‘) Aansluitpunt Nieuwe Statenzijl 15 „blauwe stad“ Nieuwe Statenzijl Bad Nieuweschans 8 Bad Nieuweschans Bunde 8 Bunde Wymeer 15 Wymeer Halte 15


etappeplanner & klein woordenboek Alternatieve trajecten en inkortingen

E tappe S

Startpunt

Eindpunt

Petkum Emden (station) Emden (station) Papenburg (centrum) Bunde

Emden (station) Aanlegsteiger passagiersschip ‚Dollard‘ Emden-Knock Aanlegsteiger van het schip ‚Wappen von Borkum��� van de rederij AG Ems Halte (begin van de hoofdroute) Steinhaus Bunderhee

Kilometers* 12 5,6 17

17

6 2

* Het aantal kilometers kan door kleine omleggingen en wijzigingen variëren.

Klein Nederlands-Duits woordenboek Hier vindt u een paar korte zinnen waarmee u zich een beetje verstaanbaar kunt maken. Elke Duitser stelt het op prijs als u hem in zijn eigen taal aanspreekt.

Nederlands

Duits

Goedendag! / Dag! Goede morgen! Goeden avond! Hoe gaat het? Tot ziens! Dank u wel. Alstublieft. Ja Nee Mooi Gezellig Ik versta u niet. Dank u wel, hetzelfde! Kamer / kamers Het ontbijt Fietsverhuur Reparatie

Guten Tag. Guten Morgen! Guten Abend. Wie gehts (dir)? / Wie geht es dir? Auf Wiedersehen. Danke! / Dankeschön! Bitte! / Bitteschön! Ja Nein Schön Gemütlichkeit, Geselligkeit Ich verstehe nicht. Danke, gleichfalls! Zimmer (Hotel, Pension) Das Frühstück Fahrradverleih Reparatur

d o l l a r d

r o u t e


Fietsverhuur en reparatie

18

Bedrijfsnaam

Adres/contact

Verhuur Reparatie

Bike Arena Oltmanns OHG

Am Nüttermoorer Sieltief 7, 26789 Leer +49 491 / 9 99 26 60 info@bikearena-oltmanns.de, www.bikearena-oltmanns.de

4

Hajo Otten

Heisfelder Straße 33, 26789 Leer +49 491 / 24 30 hajo.otten@ewetel.net, www.hajootten.de

4

Peddel en Pedaalstation

Fährstraße 6, 26789 Leer-Loga +49 491 / 91 96 96 30, 0160 / 5 83 99 41 leer@paddel-und-pedal.de, www.paddel-und-pedal.de

4

Peddel en Pedaalstation

An´t Stauwark, 26844 Jemgum-Ditzum +49 491 / 91 96 96 30 ditzum@paddel-und-pedal.de, www.paddel-und-pedal.de

4

Ulrike Nie

Sielstraße 32, 26844 Jemgum-Ditzum +49 49 02 /91 54 70, 0151 / 11 74 17 87 nie-ditzum@gmx.de, www.ferien-im-rheiderland.de

4

Peddel en Pedaalstation

Deep Pad, 26831 Bunde-Ditzumerverlaat +49 491 / 91 96 96 30 rheiderland@paddel-und-pedal.de, www.paddel-und-pedal.de

4

Fahrradreparatur Landmaschinen Ditzumerverlaat 23, 26831 Bunde-Ditzumerverlaat Heinken +49 49 59 / 2 04

4

4

Lambeck Tweewielen

Farmsumerweg 126, 9902 BW Appingedam 0031 596 62 22 66 www.lambeck-tweewielers.nl

4

4

Fa. W.H. Dijkema

Stationsstraat 9, 9901 BL Appingedam 0031 596 62 29 74 dijkema.g@home.nl

4

4

Mulder Tweelwielercenter

Nassaustraat 88, 9671 BX Winschoten 0031 597 41 28 57 info@muldertweewielercenter.nl, www.muldertweewielercenter.nl

4

4

Geuken Rijwielen

Papierbaan 2e, 9672 BH Winschoten 0031 597 43 00 50 info@geukenrijwielen.nl, www.geukenrijwielen.nl

4

Meijer de Fietsspecialist

Langestraat 117, 9671 PE Winschoten 0031 597 41 32 81 info@meijer-fietsen.nl, www.meijerdefietsspecialist.nl

Peddel en Pedaalstation

Yachthafen, Midwolda 0031 597 41 40 73 dinfo@indenstallen.nl, www.paddel-und-pedal.de

4

Peddel en Pedaalstation

Marienwehrster Zwinger 13, 26723 Emden +49 491 / 91 96 96 30 emden@paddel-und-pedal.de, www.paddel-und-pedal.de

4

Fahrrad Oltmanns

Große Straße 47-49, 25721 Emden +49 4921 / 3 14 44 mail@oltmanns-fahrrad.de, www.oltmanns-fahrrad.de

4

Reparaturservice Transvelo

Boltentorstraße 30, 26721 Emden +49 4921 / 2 69 13 transveloemden@t-online.de

4

Fahrradverleih und Reparatur- service Zweirad Mentjes

Raiffeisenstraße 21, 26736 Krummhörn-Pewsum +49 4923 / 84 97

4

4

4


fietsverhuur en reparatie Bedrijfsnaam

Adres/contact

Verhuur Reparatie

Fahrradhandel A. Lüdemann

Weenerstraße 30, 26831 Bunde +49 4953 / 71 64

Peddel en Pedaalstation

Zum Schöpfwerk, 26826 Weener +49 4921 / 91 96 96 30 weener@paddel-und-pedal.de, www.paddel-und-pedal.de

4

Tankstelle/Reifendienst Bruns

Rathausstr. 5a, 26826 Weener +49 4951 / 81 82 bruns_reifendienst@t-online.de

4

Fahrradhandel H. Klugkist GmbH

Neue Straße 8, 26826 Weener +49 4951 / 5 42 fahrrad@fahrzeughaus-klugkist.de www.fahrzeughaus-klugkist.de

4

Friedrich u. Herbert Fröhling

Tichelwarfer Straße 126, 26826 Weener-Tichelwarf +49 4953 / 61 43

4

Zweirad Eckhoff

Bahnhofstr. 4, 26826 Weener +49 4951 / 9 55 29 88 info@zweirad-eckhoff.de, www.zweirad-eckhoff.de

4

Schomaker 2 Rad

Lüchtenburg lks. 65, 26871 Papenburg +49 4961 / 7 34 70 Zweirad.schomaker@t-online.de, www.zweirad-schomaker.de

GZM-Zweiradmarkt

Von-Herz-Str. 9, 26871 Papenburg +49 4961 / 99 22 45 h.vierdag@gmx.de, www.gzm-papenburg.de

Fahrzeughaus Meyer

Splitting rechts 48, 26871 Papenburg +49 4961 / 7 34 70 Fahrzeughaus.meyer@ewetel.net, www.meyer-papenburg.de

4

4

Musch Tweewielers Finsterwolde

Molenstreek 20, 9684 AS Finsterwolde 0031 597 33 13 81 www.janmusch.nl

4

Slager Tweewielers

Hoofdweg 62, 9621 AM Slochteren 0031 598 42 16 34 h.slager@slagerenpostema.nl, www.slagerenpostema.nl

4

VVV Slochteren

Noorderweg 1, 9621 BM Slochteren 0031 598 42 29 70 info@vvvslochteren.nl, www.vvvslochteren.nl

4

VVV Delfzijl (NS-Station)

Johan van den Kornputplein 1a, 9934 EA Delfzij 0031 596 61 81 04 delfzyl24@zonnet.nl, www.emsdelta.nl

4

Omta

Hoofdstraat 28, 9944 AE Nieuwolda 0031 596 54 18 20 omtanieuwolda@wandoo.nl, www.tuinmachinekapot.nl

4

Arie’s Bikeshop

Sikkel 19, 9932 BD Delfzijl 0031 596 61 16 14 info@ariesbikeshop.nl, www.ariesbikeshop.com

4

B&B Blauwestadhoeve

Hoofdweg 156, 9681AL MIdwolda 0031 597 554055 info@blauwestadhoeve.nl, www.blauwestadhoeve.nl

4

4

4

4 4

4

d o l l a r d

4

4

r o u t e

19


Checklist Olga Meier-Sander/Pixelio.de

• Controleer of de versnellingen goed werken. Heeft uw fiets derailleurschakeling, schakel dan voor op het grootste en kleinste kettingblad, en achter op het kleinste en grootste tandwiel om er zeker van te zijn dat de ketting er niet afloopt. Anders moeten de versnellingen afgesteld worden. • Controleer of de fietspomp het doet. • De verlichting voor en achter moet functioneren.

Uw fiets: 20

• Controleer de bandenspanning en de toestand van de buitenband. Rijd steeds met banden waar voldoende lucht in zit.

• De verplichte reflectoren moeten aanwezig zijn: voor een witte, achter een rode, evenals twee gele in de spaken van beide wielen (of reflectiestrepen op de buitenbanden) en twee gele reflectoren op beide pedalen.

• Controleer of er geen slag in de wielen zit, zodat ze soepel draaien, en of alle spaken goed gespannen zijn. • Controleer de remmen door de remgrepen tot maximaal een derde in te knijpen. De wielen moeten dan blokkeren. • Smeer de ketting en de versnellingen.

Wilhelmine Wulff /Pixelio.de

Fietsuitrusting: • • • • •

fietsslot reserveband en/of reparatieset bidon fietspomp multifunctioneel gereedschap (minstens inbussleutelset, sleufkop- en kruiskopschroevendraaier, eventueel spakenspanner, kettingpons) • reservekabels voor remmen en schakeling • 1 kleine tube solutie • doekje


checklist Jürgen Frey/Pixelio.de

21

Kleding en bagage: • korte en lange fietsbroek of beenstukken • sportondergoed • fietsshirt met korte of lange mouwen, eventueel ook armstukken • windjack (regendicht) • fietsschoenen, wanneer u geen klikpedalen heeft, zorg er dan voor dat uw schoenen geen gladde zolen hebben. • fietstassen, zo mogelijk regenbestendig • extra paar schoenen/sandalen • fietshandschoenen • fietshelm • zonnebril / fietsbril • muggenolie • horloge • zakmes • telefoonkaart / mobiele telefoon • fiets-/fietsroutekaarten (te bestellen in onze winkel, pagina 11) • fietsreisgids • fototoestel

• zwemspullen • kaartjes voor de trein / veerdiensten enz. • identiteitskaart / paspoort / kortingskaart openbaar vervoer • geld / bankpas / creditcard • toiletpapier • blocnote en pen • notitieboekje met adressen • voldoende te drinken

Reisapotheek: • • • •

eerstehulpsetje pleisters/ elastisch verband oordopjes zonnebrandcrème

d o l l a r d

r o u t e


Well neet will dieken, de mutt wieken!

Vredige

22

Vredige avondstemming aan de Dollard. Hier en daar klinkt de roep van een vogel. Zacht geruis van de golven klinkt over het wad. De laatste warme stralen van de ondergaande zon weerspiegelen in het gladde wateroppervlak, dat begrensd wordt door een smalle reep land aan de horizon. Een bedrieglijke idylle. Bij noordwesterstorm is het hier een heksenketel. Helse watermassa’s overspoelen dan de kwelders en beuken voortdurend tegen het talud van de dijk. Maar de dijken weerstaan de onophoudelijke golfslag. Dat was niet altijd zo. De eerste dijkdoorbraak, waardoor de Dollard geleidelijk kon ontstaan, wordt gedateerd op 13 januari 1362. In de late middeleeuwen brak de Noordzee steeds weer door de met veel mankracht aangelegde dijken en overspoelde het vruchtbare land, de kloosters en nederzettingen. De vroege dijken boden betrekkelijk weinig weerstand tegen het geweld van het water. Het ging om betrekkelijk lage aarden wallen, omdat de aanvoer van de benodigde grond zeer arbeidsintensief was. Het was allemaal handarbeid. De buitenzijde van de dijk werd afgedekt met graszoden, en er werden in het slik kribben aangelegd, waarvoor bomen en struiken werden gebruikt. Deze moesten de golven breken. Na elke storm moesten ze vernieuwd worden. Verwaarloosde men dit werk, dan was de volgen-

de catastrofe onafwendbaar. Niet voor niets zei men: ‘Well niet will dieken, de mutt wieken!’ Het verhaal gaat dat de doorbraak van de Dollard is terug te voeren op de bittere vijandschap tussen de ‘Vetkoper’ en de ‘Schieringer’. In het heetst van de strijd staken ze sluizen in brand, waardoor het water ongehinderd het land kon binnendringen. Toen het stamhoofd Winnengha door zijn mensen werd aangespoord dijken te bouwen, zou deze hebben geweigerd met de woorden: ‘Ik wil pas bedijken als het water dat over het land stroomt de hoogte van een speer heeft bereikt.’ Maar het ongehinderd binnenstromende water overspoelde uiteindelijk al het land. Met de Cosmas- en Damianusvloed van eind september 1509 bereikte de Dollard zijn grootste omvang. En de Ems schuurde een nieuwe bedding uit. Via de monding van de Ems konden stormvloeden tot ver in het laagveengebied binnendringen. Daar verwoestten de watermassa’s, nadat de smalle kleioevers van de Ems waren doorgebroken, de veenlagen en namen die met zich mee. Meer dan 30 dorpen gingen in de ongehinderd binnenstromende vloed ten onder. Bij de vernietigende stormvloeden in de 14e en 15e eeuw vielen veel doden en ging minstens 440 km2 land verloren. Slechts oorkondes, goederenbeschrijvingen en oude overleveringen getuigen nog van deze ooit zo bloeiende streek. Ubbo Emmius (1547-1625), een van de belangrijkste humanisten van zijn


wie niet wil bedijken, moet wijken tijd, schreef: ‘… Tussen Pogum en Nesse echter lagen op de oever van de Ems Uiterpauwinge en Wilgum en iets landinwaarts het respectabele en dichtbevolkte stadje Torum, tussen Nesse en Reide lagen aan de Ems verder nog Berum, Fletum en Jansum, min of meer aaneengesloten.’ Nog altijd vertellen de bewoners uit de omgeving dat ze in stormnachten de klokken van Torum horen luiden. Torum moet een drukke en belangrijke plaats zijn geweest, waar een muntmeester en acht goud- en zilversmeden werkzaam waren. De vooraanstaande streekhistoricus Houtrouw schreef nog in 1889 over Torum: ‘… de woningen en openbare gebouwen worden zeer mooi genoemd. … Er werden ook munten geslagen en er was een beroemde markt. We zouden willen weten hoeveel kerken er waren, hoe het raadhuis er uitzag, de muren en torens.’ Bunde, ver in het binnenland gelegen, werd na het binnendringen van de Dollard een havenplaats, waar oude geschriften meermaals melding van maken. Helaas is tot op heden niet overtuigend bewezen waar precies de haven lag en hoe groot hij was. Alleen het schip dat is afgebeeld in het gemeentewapen en de bolder voor het raadhuis herinneren nog aan het maritieme verleden, dat toch ruim twee eeuwen heeft geduurd. De Dollardroute doorkruist vooral nieuw gewonnen land: het vruchtbare polderland. Nadat de zee was uitgeraasd, begon de zeearm al begin 16e eeuw te verlanden. De Nederlanders begonnen als eerste met de terugwinning van het verloren land. Aan Duitse zijde begon de planmatige inpoldering rond 1605 onder leiding van dijkcoöperaties van boeren uit de parochie Bunde. Men bouwde poldermolens, die de kunstmatige ontwatering van het lagergelegen binnenland mogelijk maakten. Een voorbeeld van geperfectioneerde sluis- en maaltechniek is het grote afwaterings- en sluizen-

complex Nieuwe Statenzijl, voltooid in 1991. Het is de modernste ‘zijl’ in het Dollardgebied, met behalve een enorme afwateringscapaciteit ook een schutsluis voor de beroeps- en pleziervaart. Deze verbindt het binnenwater met de Dollard en de Noordzee. De landwinning is aan de Duitse kant sinds de 20e eeuw niet voortgezet om de unieke natuur van de Waddenzee te beschermen en te voorkomen dat de vaargeulen naar Emden en Delfzijl dichtslibben. Het aangewonnen land ligt duidelijk hoger boven NAP dan het oude veengebied. Dit is goed te zien als u over de oude dijk van Ditzumerhammrich naar Bunderhammrich rijdt. Deze dijk vormt ongeveer de grens tussen twee landschappen. Oostelijk bevindt zich het lagere, vaak meerdere decimeters onder NAP gelegen oude marsland, dat bijna alleen als weideland wordt gebruikt. In het westen – het jonge marsland – liggen de polders parallel naast elkaar. Tot aan de horizon strekken zich hier akkers uit met wuivend graan; deze akkers liggen op dezelfde hoogte als de weg. Het staat vast dat het waterpeil tijdens stormvloeden in de loop der eeuwen voortdurend is gestegen. Bovendien is het aantal stormvloeden sinds 1960 bijna verviervoudigd. Met deze ontwikkelingen hebben de dijkbesturen na de afschuwelijke watersnoodramp van 1962, die ook in deze streek grote schade veroorzaakte, rekening gehouden en de laatste jaren zijn de dijken versterkt volgens de laatste inzichten. De dijken werden breder en dus steviger. Het talud aan de zeezijde werd afgevlakt om de aanrollende golven beter te kunnen opvangen.

d o l l a r d

r o u t e

23


Jemgum

Info

Verkehrsverein Ems-Dollart e.V. Am Hafen 1 26844 Jemgum – Ditzum

Telefoon: +49 4902 / 91 20 00 Fax: +49 4902 / 91 20 01 E-mail: vved.ditzum@ewetel.net Internet: www.ditzum-touristik.de

Recreatiemogelijkheden Peddel en pedaalstation in Ditzum, zwembad in de Ems in Jemgum, zeilboothavens in Jemgum en Ditzum, veerboten naar Borkum, Ditzum, Emden, Delfzijl en Petkum Bezienswaardigheden Albahaus, molen Ditzum, Ziegeleimuseum (steenbakkerijmuseum) in Midlum, voormalig booreiland in Dyksterhusen, Museum im Cavernespeicher, waterkering in de Ems, historisch stadsgezicht, talrijke visrestaurants

24

Feesten Müggenmarkt, Ditzumer Hafenfest, race met ‘sliksleeën’ bij het booreiland

Kotters in de haven van Ditzum


ditzum - pogum - ditzumerverlaat

De Dollard

De Dollard: een uniek natuurgebied van internationale betekenis. Het is een deel van de laatste getijdenlandschappen met brak water in Europa en geldt door zijn voedselrijkdom – net als het hele waddengebied – als de kraamkamer van de Noordzee. De Dollard trekt dan ook veel vogelsoorten aan. Waar de Ems in de Dollard uitmondt, ligt de rustige vissersplaats Ditzum. Hiervandaan varen de garnalenkotters naar de visgronden. Enkele families leven nog steeds helemaal van de visserij, hoewel vooral ook het toerisme tegenwoordig een belangrijke economische factor is. Ditzum is het enige dorp aan de Ems dat zijn karakter ontleent aan de visserij. Op een wandeling door de oude havenplaats zijn veel idyllische hoekjes te ontdekken. Het ‘Karktillke’, een schilderachtige houten brug over het Sieltief, leidt direct naar de romaanse kerk uit de 13e eeuw. De kerktoren, in 1846 gebouwd

door Marten Smid, bepaalt met zijn lantaarn het dorpsgezicht, net als de gerestaureerde stellingmolen uit 1769. De laatste jaren is veel aandacht besteed aan de verfraaiing van het dorp. Zo zien we grondig gerestaureerde huisjes in straten met rode klinkers. Veel werk werd verzet om de havenmuur, die bescherming biedt tegen hoogwater, te vernieuwen; hij werd volledig bekleed met rode baksteen. Op het terrein van de voormalige steenfabriek, pal aan de dijk, zijn de laatste jaren vakantiehuisjes gebouwd die harmonisch aansluiten bij het dorpsbeeld. Verscheidene restaurants zorgen met specialiteiten uit de streek voor de inwendige mens. Ten westen van Ditzum, slechts twee kilometer verder, ligt aan de Ems het dorpje Pogum. Het dorpsgezicht is sinds de stormvloed van 1962 ingrijpend veranderd. Vanwege de omvangrijke maatregelen om de kust te bescher-

Veer tussen Ditzum en Petkum

d o l l a r d

r o u t e

25


Jemgum

26

men, moesten sommige huizen wijken, zodat alleen bij de huizen rond de kerk nog van een harmonisch dorpsgezicht gesproken kan worden. In Dyksterhusen leidt een weg naar een voormalig boorplatform voor aardgas in de Dollard. Hier opent zich voor de toeschouwer een indrukwekkend natuurgebied dat er steeds weer anders uitziet. Via Ditzumerverlaat, waar in de groepsaccommodatie ‘Up Oldeboom’s Warf ’ groepen t/m 25 personen kunnen verblijven, loopt de route dwars door Hammrich naar Hatzum. Het woord ‘verlaat’ duidt op een kleine afwateringssluis, bedoeld om te verhinderen dat het zeewater, dat van belang is voor de doorstroming van de vaargeulen, te ver landinwaarts komt. Door deze verlaat stroomde water uit de Wynhamster Kolk in de Dollard. De visserij was hier vroeger een belangrijke bedrijfstak.

Tegenwoordig worden allerlei oude gebruiken – noten schieten, klootschieten, polsstokspringen enz. – in ere gehouden. Uit een opgraving bij Hatzum in de jaren 60 van de 20ste eeuw bleek dat deze plaats sinds de 5e eeuw onafgebroken bewoond is geweest. Een geul verbond de nederzetting met de Ems en gaandeweg kreeg het dorp een dusdanige economische betekenis dat het de zetel van een proosdij werd. In de voormalige Kreuzkirche getuigt de prachtige doopvont uit de 13e eeuw nog altijd van die bloeitijd. In de haven van Jemgum, die in de jaren 50 van de vorige eeuw nog tot aan de Sielstraße doorliep, liggen geen turfschepen meer te dobberen. Ook de stenen van de nog in bedrijf zijnde steenfabriek Reins worden niet meer met vrachtschepen getransporteerd. Ondertussen zijn hier de ‘vrijetijdskapiteins’ met hun pleziervaartuigen neergestreken.

Moin! ...und herzlich willkommen im Südlichen Ostfriesland!

Besuchen Sie mit uns das

Emssperrwerk

Faszination Technik

Touristik GmbH Südliches Ostfriesland

Ledastraße 10 · 26789 Leer Tel. 04 91 / 91 96 96 17 Fax 04 91 / 28 60 info@suedliches-ostfriesland.de www.suedliches-ostfriesland.de


Visserij De visserij heeft aan de Duitse een Nederlandse kust een lange traditie. Vroeger gleden de Dollardvissers met hun sliksleeën over het wad naar hun fuiken, waarin ze Noordzeevis en aal vingen. Direct aan de Ems wordt ‘met ankerkuil’ gevist. Met deze ‘passieve’ vangstmethode worden vooral aal, bot, haring, tong en kabeljauw gevangen. Tussen de in het slik van de Ems geslagen palen worden netten gespannen. Bij afgaand tij komen de vissen in de trechtervormige uiteinden van deze netten terecht, die met een anker zijn verzwaard.

Visserij

ditzum - pogum - ditzumerverlaat

Tegenwoordig varen de vissers met hun moderne kotters de zee op en vangen vooral de gewilde garnalen.

Het enige nog intacte zwembad in de Ems brengt veel leven in de haven van Jemgum, die bereikbaar is via de Deichverteidigungsweg. In het verenigingsgebouw van de watersportvereniging ‘Luv up’ kun je genieten van een kop koffie, met uitzicht op de Ems. Je ziet zowel voorbijvarende schepen als uitgelaten kinderen, ravottend in het water. Sinds mensenheugenis is de Hofstraße de hoofdstraat van het pittoreske Emsdorp Jemgum. Het ‘Albahaus’ in de Langen Straße, waarschijnlijk het bekendste huis, is een stenen getuigenis van een bewogen geschiedenis. Het is gebouwd in 1567 en genoemd naar de Spaanse hertog Alva, die hier tijdens de slag bij Jemgum, in het kader van de Nederlandse bevrijdingsoorlog, zou hebben overnacht. De toren van de Kreuzkirche en de stellingmolen uit 1756 van Gerd Creling domineren het dorpsgezicht van Jemgum. Op verzoek kan de molen, die nog in gebruik is, bezichtigd worden.

27

Het ronde terpdorp Critzum

d o l l a r d

r o u t e


Jemgum

Niet vergeten!

Boek uw overtocht met het veer naar Emden of Delfzijl Altijd op woensdag*, vrijdag* en zaterdag* Voor vaartijden en boekingen: +49 491 / 91 96 96 52 en www.dollard-route.nl *Wijzigingen voorbehouden

N 53°19.122‘ E 7° 16.714‘

Overnachtingen 1

28

Oll‘ Kapteins Huuske

Oll ‘ Kapteins Huuske

Rustig gelegen pension in de oude dorpskern van Ditzum, volledig gerenoveerd, alle kamers gelijkvloers, met tv en douche/wc. Algemene ruimte met koelkast, grote, besloten tuin met terras en tuinmeubilair. 5 minuten lopen naar de haven, kerk en molen vlakbij. Ursula Fröhling-Beckert Hofstraße 24 · 26844 Ditzum Tel. +49 4902 / 12 06

2

★★★

✩ 1738 Haus Brandaris

N 53° 18.909‘ E 7° 16.992‘

Genießen Sie die Stimmung in unserem neu erbauten Hotel Wir möchten Ihren Urlaub zu einem genussvollen Erlebnis machen. Schlichte Eleganz und ruhige Farben schaffen Wohlbehagen in unserem gemütlich eingerichteten Hotel. Alle Zimmer sind ausgestattet mit Safe, Flatscreen-TV, Telefon, WLAN und Haartrockner. Ein herzhaftes Frühstück ist bereits im Preis inbegriffen.

Hotel am Fischerhafen Hauptsaison April bis Oktober Preis/ Nacht Ü/F 2 Pers. im DZ Preis/ Nacht Ü/F 1 Pers. Im DZ Zimmer Superior 2 Pers. Ü/F Zimmer Superior 1 Pers. Ü/F

49,- (p.P.) 62,55,- (p.P.) 67,-

Außerdem bieten wir Ihnen in unserem Café hausgemachten Kuchen und besondere Getränkespezialitäten an.

Nebensaison November bis März Preis/Nacht Ü/F 2 Pers. im DZ Preis/Nacht Ü/F 1 Pers. im DZ Zimmer Superior 2 Pers. Ü/F Zimmer Superior 1 Pers. Ü/F

46,- (p.P.) 62,51,- (p.P.) 67,-

Am Tief 1 26844 Jengum-Ditzum

info@hotel-am-fischerhafen.de www.hotel-am-fischerhafen.de

Als Fahrradtouristen sind Sie herzlich willkommen und finden mit einem abschließbaren, großen Fahrradkeller und einer gemütlichen Sauna ideale Bedingungen vor.

N 53° 18.887‘ E 7° 16.886‘

1991 ✩

We hebben appartementen voor 2 t/m 5 personen in het idyllische vissersdorp Ditzum. Johann Schröder Sielstraße 3 · 26844 Jemgum-Ditzum Tel. +49 4902 / 9 29 10 Fax +49 4902 / 92 91 19 E-Mail: Schroeder@ditzum.com www.haus-brandaris.de

N 53° 18.935‘ E 7° 16.691‘ 3

Haus Brandaris

Tel: 0 49 02 – 98 99 90 Fax: 0 49 02 – 98 99 920


ditzum - pogum - ditzumerverlaat Overnachtingen 4

Deichhof ‚Jemgum‘

Gezellig pension in oude boerderij. Idyllische ligging, 150 m van de Ems. 5 tweepersoonskamers, 1 eenpersoonskamer, alle kamers met douche/wc. Het pension is ook geschikt voor ouderen. Meer informatie op aanvraag. T. en H. Remmers · Marktstraße 2a 26844 Jemgum · Tel. +49 4958 / 6 41 E-Mail: deichof-jemgum@t-online.de www.deichhof-jemgum.de N 53° 15.879‘ E 7° 23.386‘ 5

Jemgumer Hof

Na de heropening (gepland voorjaar 2012) is de ‘Jemgumer Hof ’ voor eenieder een geschikt adres, of men nu kort of lang wil blijven. Het aanbod wordt gecompleteerd met een café, restaurant, danszaal, een historische kegelbaan en een terras direct aan het water. Kom gauw eens bij ons langs. Meer informatie: Hofstraße 19 · 26844 Jemgum Tel. +49 491 / 21 94 · www.villa-basse.de

N 53° 15.877‘ E 7° 22.969‘

Campers en campings Camperplaats Jemgum-Ditzum Straat: nabij de Sparmarkt Geopend: het hele jaar Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: 5,00 euro per nacht Aantal plaatsen: 2 plaatsen Stroom: 1,00 euro per nacht Douche/wc: ‘Verkehrsverein’ bij de haven, douche 1,00 euro Verzorging en afvalverwijdering: bij de prijs inbegrepen N 53° 18.911‘ E 7° 16.579‘

Camperplaats Jemgum-Ditzum Straat: Molkereistraße 26844 Jemgum Geopend: het hele jaar Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: 5,00 euro per nacht Aantal plaatsen: 2 plaatsen Stroom: 1,00 per nacht Douche/wc: ‘Verkehrsverein’ bij de haven, douche 1,00 euro Verzorging en afvalverwijdering: bij de prijs inbegrepen N 53° 18.950‘ E 7° 17.183‘

Eten en drinken Melkhuske

Melkhuske melk en meer

Mühlencafé Jemgum • Adele Hetzke Kreuzstr. 2 • 26844 Jemgum • Tel. +49 4958 / 3 36

N 53° 15.895‘ E 7° 23.138‘

Melkhuske

Melkhuske melk en meer

Else Wübbena • Achter d‘Toorn 12 26844 Jemgum-Hatzum • Tel. +49 4902 / 91 29 20

N 53° 18.405‘ E 7° 19.877‘

Recreatievoorzieningen Peddel en pedaalstation Kano- en fietsverhuur, trekkingtochten enz. An´t Stauwark Straat: 26844 Jemgum-Ditzum Telefoon: +49 491 / 91 96 96 30 ditzum@paddel-und-pedal.de E-Mail: Internet: www.paddel-und-pedal.de N 53° 18.724‘ E 7° 16.648‘

Bezienswaardigheden Ziegeleimuseum Midlum Rondleidingen zijn na telefonische afspraak mogelijk. Het ‘Ziegeleimuseum’ (steenbakkerijmuseum) in de voormalige steenfabriek Cramer in Midlum toont de bijzondere betekenis van de baksteenproductie voor het Rheiderland, een gebied waar veel steenfabrieken waren. Ziegeleimuseum Midlum, 26844 Midlum Tel. +49 4958 / 8 82 oder 6 99 N 53° 17.342‘ E7° 22.707‘

d o l l a r d

r o u t e

29


Bingum-Leer

Info

Tourist-Information Ledastraße 10 26789 Leer Telefoon: +49 491 / 91 96 96 70 Fax: +49 491 / 91 96 96 69 E-mail: touristik@leer.de Internet: www.leer.de

Recreatievoorzieningen Overdekt zwembad en buitenbad, hengelsport, klootschieten, bowling, paardrijden, huifkartochten, camping Ems-Marina-Bingum, vliegveld Leer-Nüttermoor, boottochten, bioscopen, discotheken, jachthaven, havenrondvaarten, educatieve wandelpad ‘stadsecologie’ Bezienswaardigheden Raadhuis uit 1894; waag (1714) in Noord-Duitse barokstijl; theemuseum; Bökemuseum Haus ‘Samson’ uit 1643 met museum op de 1e en 2e etage; streekmuseum en museumhaven; Haneburg (renaissance); Evenburg in Loga met Engelse landschapstuin; Plytenberg, hoogte 9 m; Ledastormvloedkering, gebouwd in 1954; Miniatuurland Leer

30

Feesten Leer Maritim Gallimarkt, jaarlijks vanaf de 2e woensdag in okt. gedurende 5 dagen; Ostfrieslandschau, regionale tentoonstelling van traditionele schepen, om de 2 jaar in oktober

De Rathausstraße in Leer

Culturele instellingen Uitvalsbasis van de Landesbühne Nord; Theater an der Blinke; Kulturspeicher Ostfrieslandhalle; stadsrondleidingen; bibliotheek; cultuurcentrum Zollhaus


Bingum

Bingum maakt deel uit van de stad Leer. Het ziet er heel anders uit dan de andere dorpen aan de Ems. Langs de smaakvol gerestaureerde dorpsstraat, pal aan de Emsdijk, ligt een rij historische huizen. Aan de rand van het dorp ligt de toegangsweg naar ‘Ems-Marina-Bingum’. Rustzoekers, die oorspronkelijke natuur, het weidse Ostfriese landschap en idyllische dorpsgezichten kunnen waarderen, zullen zich in Bingum – met de kernen Bingumgaste en Coldam – op hun plek voelen.

bingum - leer Op een steenworp afstand ligt Leer, de prachtige hoofdstad van het gewest Ostfriesland. De stad is bereikbaar via de Jann-BerghausBrücke, Europa’s langste ophaalbrug. Leer heeft voortreffelijke verkeersverbindingen en maakt de benaming ‘poort van Ostfriesland’ volledig waar. Voor verkeer te land, ter zee en per vliegtuig is deze bijzondere stad, gelegen aan de rivieren Ems en Leda, hét knooppunt van Ostfriesland. Op het station arriveren dagelijks treinen uit de dichtbevolkte gebieden

31

Het stadhuis en de haven

d o l l a r d

r o u t e


Bingum - Leer

32

van Duitsland, de haven zonder getijdenverschil wordt door zowel vrachtschepen als plezierjachten graag bezocht, het regionale vliegveld Leer-Nüttermoor biedt voorzieningen voor de luchtvaart, en de snelwegen A28/A31 verbinden de regio met het Duitse en Europese wegennet. Zeer bezienswaardig is het mooi gerestaureerde oude centrum, het visitekaartje van deze winkel- en cultuurstad. Het historische raadhuis en de Waag, de herkenningstekens van de Ledastad, vormen een schilderachtige coulisse voor de passagiersschepen die rustig in de haven liggen, en de talrijke jachten van even zoveel ‘hobbykapiteins’, die graag aanmeren aan de riante oeverpromenade bij de haven. Leer is een stad vol geschiedenis. Behoedzaam gerestaureerde en markante historische gebouwen getuigen tot op de dag van vandaag van de centrale rol van deze plaats in de voorbije eeuwen. Een bezienswaardige verzameling op dit terrein is te zien in het Heimatmuseum in de Neuen Straße 12-14. Het raadhuis verrees in 1894 in Duits-Nederlandse renaissancestijl. De oude Waag, nu een restaurant, werd al in 1714 gebouwd door de gereformeerde kerkgemeente van Leer. De stijl

van het gebouw, NoordDuitse barok, is van-uit Nederland beïnvloed. Uit de 17e eeuw stamt de Evenburg, een oude waterburcht. De Evenburg is het afgelopen jaar compleet gerenoveerd en nodigt burgers en bezoekers uit voor speciale rondleidingen. Samen met het park, de barokke voorburcht uit 1765 en de kaarsrechte allee, die er vanuit de stad naartoe leidt, is de Evenburg een geliefd en sfeervol doel voor een flinke wandeling. In de Haneburg zetelt tegenwoordig de Volkshochschule, maar in de 17e eeuw was het een landhuis. Nadien heeft het gebouw meerdere bestemmingen gekend. Het is een van de weinige bewaard gebleven burchten uit de renaissance in Ostfriesland. Vlakbij de Haneburg is de ‘crypte’ te bezichtigen, een onderkerk van de vroegere St. Liudgerkirche. Door de verplaat-sing van de stad moest de kerk worden afgebroken en in 1785 verder naar het oosten weer worden opgebouwd. Sinds 1955 fungeert de crypte als monument voor de slachtoffers van beide wereldoorlogen. Het opvallendste gebouw bij een wandeling door de gezellige Rathausstraße is het ‘Haus Samson’ uit 1643. Sinds generaties is er de wijnhandel J.W. Wolff gevestigd. De familie Wolff heeft heel lang gebruiksvoorwerpen uit de wooncultuur van Ostfriesland verzameld en die zijn in groten getale op de bovenetages van het huis tentoongesteld. Tijdens kantooruren is het huis te bezichtigen. Een markant voorbeeld van de vroegere Ostfriese bouwwijze is de jeugdherberg in de Sü-


Steenbakken Rode huizen van baksteen horen net zo goed bij Ostfriesland als thee en boerenkool. Het hoge ijzergehalte van de Ostfriese bodem geeft de baksteen een onvergelijkbare kleur. Steenfabrieken – vooral in het Rheiderland – speelden lange tijd een belangrijke rol in de regionale economie. Rond 1843 waren er 70 steenfabrieken in Ostfriesland. Al in de 12e eeuw kwam het steenbakken in dit gewest tot ontwikkeling. De belangrijkste afnemers waren aanvankelijk kloosters en kerken, zoals gevonden resten van oude stenen gebouwen laten zien. De klei werd in de openlucht in houten vormen gedrukt, gedroogd en vervolgens in een veldoven gebakken. Vanaf de 15e eeuw werd het bouwmateriaal voor de hogere sociale lagen betaalbaar. De eigenlijke bloeitijd van de baksteenindustrie begon toen de veenkolonies werden gesticht. Mettertijd beschikte alleen al het Rheiderland over 30 steenfabrieken, die hun rode stenen zelfs naar het verre Denemarken exporteerden. De vestiging langs de Ems bleek gunstig, want hier waren grote kleivoorraden, en de waar kon direct over de rivier worden verscheept. Thans bestaat alleen nog de steenfabriek Reins in Jemgum.

Steenfabrieken

bingum - leer

33

derkreuzstraße. Gebouwd in 1788/89 als een uit drie vleugels bestaand armenhuis van de evangelisch-lutherse kerk, werd het begin jaren tachtig verbouwd tot een moderne jeugdherberg. ‘s Avonds hoeven fietsers zich in Leer niet te vervelen. De stad beschikt over een bruisend cultuur- en caféleven. Zo zijn er in de Kulturspeicher of in het Zollhaus, dat in het station is gevestigd, regelmatig culturele evenementen met een uitstraling tot ver buiten de regio. Vergeet de jaarlijkse Gallimarkt niet (het Oktoberfest van Ostfriesland), die sinds meer dan 500 jaar gedurende bijna een week hele mensen massa’s naar Leer lokt. Daarnaast wordt in Leer elke twee jaar de belangrijkste

en grootste beurs van Ostfriesland gehouden: de ‘Ostfrieslandschau’. Na een kop Bünting-thee als opkikkertje, voert de Dollardroute opnieuw over de JannBerghaus-Brücke, genoemd naar de bestuurder van de regio, die zich sterk heeft gemaakt voor zijn geboortegrond Ostfriesland. We volgen de dijk en passeren de zeer kleine Emsdorpen Coldam en Kirchborgum (kerk dagelijks open). Als het helder is, kunt u uw blik nog één keer over bijna het hele Niederrheiderland laten glijden. Niet voor niets zegt een lokaal spreekwoord: ‘Wi könen ’s morgens al sehn, well ’s middags up Besök kummt.’ (‘We kunnen ’s morgens al zien, wie ’s middags op bezoek komt.’)

d o l l a r d

r o u t e


Bingum-Leer Overnachtingen 1

Best Western Hotel Frisia

Het comfortabele hotel in Friese stijl ligt vlakbij het centrum van Leer, tegenover het voetgangersgebied en op loopafstand van de ‘Uferpromenade’ en de ‘Altstadt’. Ideale uitvalsbasis voor de mooiste fietstochten. Riant saunalandschap met solarium. Hotelbar ‘Discherkate’. In het gebouw en in de directe omgeving zijn 5 restaurants. Gratis fietsenstalling. Groepsarrangementen. Bahnhofsring 16–20 · 26789 Leer Tel. +49 491 / 9 28 40 · Fax +49 491 / 9 28 44 00 www.hotel-frisia.de

Hotel ‚Ostfriesen-Hof‘

Trefpunt van aardige gasten. 4-sterrenhotel met restaurant aan de stadsrand van Leer, goed bereikbaar en rustig gelegen. Verwendagen beleeft u in ons wellnesslandschap met overdekt zwembad, sauna, stoomsauna, solarium en in onze first-class-kamers en suites (120 bedden). Ontbijtcafé met uitzicht op Leda en Ems. Ruime keuze uit regionale en intern. specialiteiten en ‘kleine’ kaart. 5 ruimtes voor bijeenkomsten en 1 feestzaal voor 300 personen. Groninger Straße 109 · 26789 Leer Tel. +49 491 / 60 91-0 · Fax +49 491 / 60 91-199

N 53° 13.934‘ E 7° 27.852‘ 3

34

Hotel Restaurant Lange

N 53° 12.939‘ E 7° 26.430‘

Campers en camping Camperplaats Marina-Bingum Straat: Openingstijden:

zen Liegewiese

De kunst van het genieten

0 AutominuAan tenhet vom Zentrum der Kreisstadt Leermet de auto water, maar toch slechts 10 minuten naarDie het centrum van Leer: voor ons it Gästehaus. Atmosphäre istdat begeldt haglich, derhotelpensiDegemütlich, atmosfeer is aangenaam, de service altijd vriendere Zimmer on. sind Dusche/WC, Farb-TV, lijk. Onze kamers zijn gezellig, douche/wc, kleuren-tv, selbstverständ radiolich. en telefoon vanzelfsprekend. ’s Morgens is er een voedzaam ontbijt om dezum dag goed beginnen. reichhaltiges Frühstücksbuffet angeteneh men Op onze uitgebreide menukaart staan regionale enhaf seizoensgerechche Speisenkarte bietet dem Gast schmack te ten. Een goed bier- en wijnassortiment maakt de tafelges dem regionalen Bereich.Feestmenu’s Ein gutesopBierundvoor 2 t/m noegens compleet. bestelling 80 personen. Zwembad en sauna. Desgewenst kunnen t die Gaumenfreuden. ook massages enz. worden geboekt. Bestellte Festmenüs von 2 bis 80 Personen. DZ MB Zum KörSchöpfwerk perliche Fitness erhalLeer ten Sie im hauseigenen 3 · 26789 Schwimm im 80 Sola rium und in der Sauna. 491bad, / 91 92 · www.hotel-lange-leer.de ab 95,40 Tel.+49

30

2

1

hotellange@hotellange.de Zum Schöpfwerk 3 ·

26789 Leer Tel. 04 91 / 91 92 80 www.hotel-lange-leer.de

N 53° 12.56‘ E 7°28.414‘

Marina Str. 16 26789 Leer

het hele jaar Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: 6,50 euro + 5,50 per nacht Aantal plaatsen: 20 plaatsen Stroom: 2,50 euro per nacht Douche/wc: 1,00 euro Verzorging en afvalverwijdering: inbegrepen N 53°13.451‘ E 7° 25.136‘

Camperplaats Nesse Straße: Openingstijden:

Nessestraße 26789 Leer

het hele jaar Max. verblijfsduur: 3 dagen Prijs per nacht: gratis Aantal plaatsen: 3 plaatsen Stroom: nee Douche/wc: nee Verzorging en afvalverwijdering: nee N 53°13.517‘ E 7° 27.250‘


bingum - leer Campers en camping Camperplaats Eicklenborg

Camperplaats Seglerverein

Straat: Logabirumer Str. 55 26789 Leer Openingstijden: het hele jaar Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: 8,00 euro per nacht Aantal plaatsen: 3 plaatsen Stroom: 1,00 euro per nacht Douche/wc: 1,00 euro Verzorging en afvalverwijdering: 1,00 euro per keer

Straat: Openingstijden:

het hele jaar Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: gratis Aantal plaatsen: 3 plaatsen Stroom: ja Douche/wc: ja Verzorging en afvalverwijdering: ja

N 53°14.840‘ E 7° 30.919‘

N 53° 13.140‘ E 7° 26.874‘

Landgaststätte zur Jümme-Fähre

Camperplaats Große Bleiche Straat: Openingstijden:

Große Bleiche 26789 Leer

het hele jaar Max. verblijfsduur: 3 dagen Prijs per nacht: gratis Aantal plaatsen: 8 plaatsen Stroom: 1,00 euro per nacht (24 W) Douche/wc: ja Verzorging en afvalverwijdering: 1,00 euro per keer

Straat: Openingstijden:

Camperplaats Hallen- und Freibad Burfehner Weg 26789 Leer

het hele jaar Max. verblijfsduur: 3 dagen Prijs per nacht: gratis Aantal plaatsen: 6 plaatsen Stroom: bij het zwembad Douche/wc: ja Verzorging en afvalverwijdering: nee

Amdorfer Straße 101 26789 Leer

het hele jaar Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: eten en drinken bestellen Aantal plaatsen: 3 plaatsen Stroom: ja Douche/wc: wc in ‘Gaststätte’ Verzorging en afvalverwijdering: nee N 53° 13.440‘ E 7° 31.571‘

N 53°13.567‘ E 7°26.817‘

Straat: Openingstijden:

Seglerweg 26789 Leer

Recreatievoorzieningen Peddel en pedaalstation Kano- en fietsverhuur, trekkingtochten enz. Fährstraße 6 Straat: 26789 Leer-Loga Telefoon: +49 491 / 91 96 96 30 leer@paddel-und-pedal.de E-Mail: Internet: www.paddel-und-pedal.de

N 53°14.350‘ E 7° 27.000‘

N 53° 13.676‘ E 7° 29.950‘

Bezienswaardigheden Haus ‚Samson‘

Stellingmolen Logabirum

Museum voor Ostfriese wooncultuur. Openingstijden: werkdagen als de wijnhandel open is, zaterdags gesloten. Rathausstraße 18 (Weinhdl. Wolff), 26789 Leer Tel. +49 491/ 92 52 30

Stellingmolen Logabirum uit 1895, in bedrijf. Bezichtiging op afspraak. Logabirumer Straße 55, 26789 Leer-Logabirum Tel. +49 491 / 99 23 99 55, Fax 7 28 78

N 53° 13.620‘ E 7° 27.068‘

N 53° 14.851‘ E 7° 30.938‘

d o l l a r d

r o u t e

35


Bingum-Leer Bezienswaardigheden Bünting Theemuseum

Heimatmuseum Leer

Hier vindt u wetenswaardigheden over het thema thee: van een historisch theezeefje tot een vulmachine. Groepen vanaf 8 personen kunnen op afspraak in de Bünting Theeacademie een originele Ostfriese theeceremonie meemaken. Geopend van ma t/m za 10.00-18.00 uur, zondags (april-oktober) 14.00-17.00 uur Brunnenstraße 33, 26789 Leer Tel. +49 491 / 9 92 20 44 info@buenting-teemuseum.de N 53° 13.757‘ E 7° 27.070‘

Het museum over wonen en werken in de handels- en havenstad Leer toont de Ostfriese wooncultuur, de scheepvaart van Leer, historische kleding, schilderijen van Ostfriese kunstenaars, stadsgeschiedenis en prehistorie van de geestgronden. De laatste tjalk van Ostfriesland – in 1906 op een veen gebouwd – is ons pronkstuk. Wisseltentoonstellingen. Openingstijden di - zo van 11 tot 17 uur Rondleidingen na telefonische afspraak Neue Straße 12-14, 26789 Leer Tel. +49 491 / 20 19, www.heimatmuseum-leer.de

Böke-Museum

Eten en drinken

N 53° 13.557‘ E 7° 27.011‘

1

Cafe ‚Galerie im Haus‘

36

Het Bökemuseum werd genoemd naar de bekende, uit Leer afkomstige kunstenaar Karl-Ludwig Böke en toont zijn werk en dat van anderen in wisselende tentoonstellingen. Openingstijden: dag. 15.00-18.00 uur (behalve ma+vr) of op afspraak Neue Straße 33, 26789 Leer, Tel. +49 491 / 9 92 25 55

Historisch huis (180 jaar oud), met respect voor het verleden gerestaureerd. Er is een wijnlokaal in ondergebracht, een café in de paarden- en koeienstal alsmede in de tuin met dijkzicht. Feesten tot 40 gasten zijn mogelijk, voor elke gelegenheid. Momenteel tentoonstelling van Peter Grochmann (dec. 2011). Bingumer Deich 36 • 26789 Leer Telefon: +49 491 / 21 94 • www.villa-basse.de

N 53° 13.500 E 7° 26.957‘

Int. Dollardroute

N 53° 13.369 E 7° 24.872‘

Speld met het logo van de route

slechts

1,50 E


bingum - leer

Entdecken Sie die Region!

Emden

Ein Ziel - viele Sehenswürdigkeiten.

Norddeich

Aurich

www.leeraner -miniaturland.de Leeraner Modell- und Spielewelt GmbH, Konrad-Zuse-Straße 1, 26789 Leer Te l e f o n : 0 4 9 1 / 4 5 4 1 5 4 0 , M a i l : i n f o @ l e e ra n e r - m i n i a t u r l a n d . d e

37

Moin! ...und herzlich willkommen im Südlichen Ostfriesland!

Schloss Evenburg Touristik GmbH Südliches Ostfriesland

Kultur erleben

Ledastraße 10 · 26789 Leer Tel. 04 91 / 91 96 96 17 Fax 04 91 / 28 60 info@suedliches-ostfriesland.de www.suedliches-ostfriesland.de N 53°13.870 E 7° 29.673‘

d o l l a r d

r o u t e


Weener

Info

Tourist Information Weener Osterstraße 1 (in het stadhuis) 26826 Weener (Ems) door de staat erkend recreatieoord Telefoon: +49 4951 / 3 05 10 Fax: +49 4951 / 44 39 E-mail: tourismus@weener.de www.weener.de Bezienswaardigheden Friesenbrücke, Historische haven, Marina Park Weener, Historische binnenstad met Fronehaus, Kerken en orgels, Organeum (orgelopleiding), Streekmuseum Rheiderland, Stellingmolens, Dieler Schanzen (vesting uit de 17e eeuw) Sport en recreatie Hengelsport, Boottochten, Fietsen, Kanovaren, Fitnesscentrum, Minigolf, Skatebaan, Thee workshop, Stadsrondleidingen, Theater, Orgelconcerten

38

Feesten Havenfeest, afwisselend ‘Altstadtfest’ en ‘Stadtfest’, Wijnfeest, Schutterijfeest, Johannimarkt

Friesenbad Weener


De

De Dollardroute verloopt vanuit de richting Leer via Kirchborgum naar de oude haven in het door de staat erkende recreatieoord Weener. Er staan gebouwen die meer dan 100 jaar oud zijn en vervlogen tijden dichterbij brengen. Al in 1570 werd de haven aangelegd. Tot 1930 eindigde hij bij de Norderstraße. In 1989 werd de Hafenvorplatz uiteindelijk volledig opnieuw ingericht. De stad Weener plaatste bij de haven een monument voor de ‘Törfwieven’ (bronzen beeld van de beeldhouwer Karl-Ludwig Böke uit Leer). Hoewel het een meesterwerk is en een lust voor het oog, vertolkt het de vieze, vermoeiende arbeid die de zogeheten ‘Törfwieven’ moesten verrichten. In de haven moesten vroeger vrouwen de turfschuiten lossen. Het beeld toont twee ‘Törfwieven’ bij dit zware werk.

weener Een kilometer zuidoostelijk ligt de 30.000 m2 grote jachthaven van Weener, die een begrip is onder watersporters. Dankzij de nieuwe schutsluis – de verbinding naar de Ems – zijn er geen getijdenverschillen. De haven beschikt over een scheepslift, scheepshelling, tankstation en restaurant, en staat in directe verbinding met uitstekende recreatievoorzieningen. Er zijn camperplaatsen, er is een camping, een openluchtzwembad, een minigolfbaan en een avonturenspeeltuin. Het recreatiegebied bij uitstek in de ‘groene stad van het Rheiderland’! Voor lange wandelingen is het gebied bij de Ems en de dijk ideaal. Daar bevindt zich ook een van de langste ophaalbruggen voor treinen van Duitsland, met een lengte van meer dan 335 m. Voetgangers en fietsers kunnen er ook overheen. De brug brengt u onder meer

39

De haven van Weener

d o l l a r d

r o u t e


Weener

40

naar de Duitse Veenroute. Een schitterend uitzicht over het rivierlandschap heeft de bezoeker vanaf de uitzichttoren, die op een heuvel staat. Met 1970 cm is dit het hoogste punt van het Ostfriese vasteland. In de Norderstraße is het Organeum ondergebracht in een compleet gerestaureerde neogotische villa. Het huidige stadsbeeld wordt bepaald door de huizen uit de 18e en 19e eeuw; het oudst is het ‘Frone Haus’ uit 1660 met een typische renaissancegevel (orgelopleiding). Vroeger een armenhuis, is het aan de Neuen Straße gelegen gebouw uit 1791, met drie vleugels, nu het Heimatmuseum Rheiderland. Hier kan de bezoeker zich uitvoerig informeren over het landschap, de bewoners, de geschiedenis en tradities. Er zijn prehistorische vondsten te zien, evenals ambachten die eertijds karakteristiek waren voor de streek. Voorbeelden hiervan zijn de afdeling over de baksteenfabricage, de slagerij en wagenmakerij, de pottenbakkerij en de tentoonstellingen over landbouw en visserij. De evangelisch-gereformeerde Georgskirche uit de 15e eeuw bezit een Arp-Schnitgerorgel uit 1709-1710, een must voor orgelkenners. Regelmatig zijn er concerten, zodat het orgel ook buiten de kerkdiensten te horen is. Ernaast staat nog altijd de in 1984 gerestaureerde ‘Kaakebogen’, waar terechtstellingen plaatshadden. Deze boog markeerde de grens tussen de kerkelijke en de wereldlijke invloedsfeer. Ooit was de Kaake een belangrijk marktplein op het verkeersknooppunt LeerNederland en Westfalen. Hier werden vee- en paardenmarkten gehouden. Bekend werd Weener door de paardenhandel met Zuid-Europese landen. Ook graan werd indertijd naar het zuiden verscheept. Over de Deichverteidigungsstraße gaat het

naar het gemaal Stapelmoor. Hier leidt een trap de dijk op. Maak van de gelegenheid gebruik en geniet op deze afgelegen plek van het wondermooie uitzicht over de Ems en de geluiden van de natuur. Halte wordt gekenmerkt door onafzienbare rijen kassen. Het volgende, zeer mooie deel van de route voert de fietser langs het beschermde natuurgebied ‘Alte Ems’. Een belangrijke biotoop met zeldzaam veel vogelsoorten. Raadselachtig is in Stapelmoor de kerk in de romaans-gotische stijl van de 13e eeuw. De plattegrond heeft de vorm van een Grieks kruis, hetgeen wil zeggen dat bij elke zijde van de viering een travee aansluit. En nog een kenmerk: in deze kerk is geen rechte hoek te bekennen. De architectuur werd overgenomen uit Zuid-Frankrijk en wijst zodoende in de richting van de overgangstijd van romaans naar gotisch. De westelijke toren kwam er in 1443 bij en diende toen ook als verdedigingstoren. Een bijzonderheid is het ‘Franse’ orgel. Tot in de details werd hier het beroemde Clicqoutorgel uit 1734 in Hoeden (bij Versailles) nagebouwd. Ubbo Emmius, een laatmiddeleeuwse historicus, noemde de kerk en de voormalige burchten een ‘fanum vetustum’: een oud, eerbiedwaardig bouwwerk, een stad waardig. Maar hiermee zijn we er nog niet: de oudste nog bewoonde pastorie van Duitsland, uit 1429, staat er pal naast. De eigenaar van de in de wijde omgeving zichtbare stellingmolen in Stapelmoor, daterend van 1909 en gerestaureerd in 1989, leidt u op afspraak graag rond.


‘Organeum’ – Orgelacademie Ostfriesland Het ORGANEUM – Orgelacademie Ostfriesland in Weener ligt te midden van het rijkste orgellandschap ter wereld, dat zich van de Nederlandse provincies Groningen en Drenthe via Ostfriesland en de Elbe-Weser-driehoek uitstrekt tot aan Hamburg. Ca. 300 originele instrumenten vertegenwoordigen de orgelbouw van zeven eeuwen, beginnend bij de laatgotiek. De stad Weener zelf beschikt in de evangelisch-gereformeerde Georgskirche over een Arp-Schnitgerorgel uit 1709-1710. In het hart van het grensoverschrijdende orgellandschap werd in 1997 het ORGANEUM – Orgelacademie Ostfriesland in Weener geopend. Het bevindt zich in een prachtig gerestaureerde stadsvilla van rond 1900 en is toegankelijk voor publiek. Het ontsluiten van het unieke culturele erfgoed is de hoofdtaak van het ORGANEUM – Orgelacademie Ostfriesland. Met rondleidingen, concerten, voordrachten, excursies en demonstraties van de instrumenten wordt de rijke orgelcultuur van de streek onder de aandacht gebracht. Daarnaast houdt het ORGANEUM – Orgelacademie Ostfriesland in Weener zich bezig met onderzoek en onderwijs. De belangwekkende collectie bestaat uit historische toetseninstrumenten van verschillende types. Kortom, in het ORGANEUM – Orgelacademie Ostfriesland in Weener vinden bezoekers uit de hele wereld alles wat ze over orgels willen weten.

Orgellandschap

weener

Openingstijden di. t/m vr. 10.00 - 12.00 uur di. t/m do. 15.00 - 17.00 uur en op afspraak Norderstr. 18 • 26826 Weener (Ems) Tel. +49 4951 / 91 22 03 Fax +49 4951 / 91 22 05 www.organeum-orgelakademie.de Email: info@organeum-orgelakademie.de

d o l l a r d

r o u t e

41


Weener

Weener (Ems)

Erkend recreatieoord!

Hafen und Tourismus GmbH Weener • Osterstraße 1 • 26826 Weener (Ems) Tel. 04951/305 10 • Fax 0 49 51/44 39 www.weener.de • tourismus@weener.de

• Kamerbemiddeling • Speciale arrangementen • Theeworkshops • tijdelijke visvergunningen • Fietstips • Tips voor evenementen • Moderne jachthaven • Betaalbare ligplaatsen

i 1

Tourist Information Tel. 04951/30510

• Snelle internet- en telefoonverbinding bij de haven • Aansluiting op binnenwateren en Noordzee • Scheepslift tot 20 t, scheepshelling • Bunkertank D + S, afvoeren fecaliën • Afvoeren van afgewerkte olie en lenswater • 3200 m2 winterstalling • Moderne wasplaats • Wassalon

Sluis Tel. 04951/1691

U bent van harte welkom!

N 53° 9.909‘ E 7° 21.370‘

Gästehaus am Deich

Urlaub und Wellness

©LIFEArt, 04951-990028

42

Komfortabel ausgestattete Gästezimmer in außergewöhnlicher Lage, direkt neben dem Friesenbad und mitten im Erholungsgebiet des Staatlich anerkannten Erholungsortes Weener. Die Zimmer überzeugen durch eine stilvolle und attraktive Einrichtung mit Dusche/WC, SAT-TV und Internetzugang. Großer Aufenthaltsraum mit Küche. Ein modernes Fitness- und Gesundheitscenter ist direkt angegliedert.

Friesenstr. 33 . 26826 Weener Tel. 0 49 51 / 95 58 66 . Fax 0 49 51 / 9 55 49 14 . Mobil 01 71 / 5 27 88 13 www.gaestehaus-am-deich.de . E-Mail: gaestehaus@lifestyleweener.de

N 53° 9.765‘ E 7° 22.110‘

Vlakbij het recreatiegebied

• • • •

Camping Weener

uitstekende camping meer dan 150 plaatsen vlakbij het recreatiegebied met openluchtzwembad, minigolf en tennis

Tel. +49 4951 / 95 52 26 · Fax +49 4951 / 95 52 30 www.camping-weener.de N 53° 9.894‘ E 7° 21.987‘


weener

Harmonie Overnachtingen

2

Hotel - Pension Harmonie Hotel - Pension

Zomerterras Biergarten Café - Bistro - Galerie Eigenaar Jens Braasch

Friesenstr. 38 D-26826 Weener Tel. +49 4951 / 95 53 44 Fax +49 4951 / 95 53 46 E-Mail: pension-harmonie@t-online.de www.pension-harmonie.de

Recreatievoorzieningen Paddel en pedaalstation Kano- en fietsverhuur, trekkingtochten enz. Zum Schöpfwerk Straat: 26826 Weener Telefoon: +49 491 / 91 96 96 30 weener@paddel-und-pedal.de E-Mail: Internet: www.paddel-und-pedal.de N 53° 10.298‘ E 7° 22.109‘

Bezienswaardigheden Heimatmuseum Rheiderland

N 53° 9.792‘ E 7° 21.829‘

Campers en camping ‚Am Yachthafen‘ Straat: Openingstijden:

Am Erholungsgebiet 26826 Weener

01-04 t/m 30-09 Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: 7,50 euro Aantal plaatsen: 24 staanplaatsen Stroom: 2,50 euro per dag Douche/wc: 2,00 euro voor 24 uur Verzorging en afvalverwijdering: 1,00 euro per keer

N 53° 9.899‘ E 7° 21.939‘

‚Am Alten Hafen‘ Straat: Openingstijden:

Zum Schöpfwerk 26826 Weener

het hele jaar Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: 7,50 euro Aantal plaatsen: 45-55 staanplaatsen Stroom: 2,50 euro per dag Douche/wc: douche 1,00 euro Verzorging en afvalverwijdering: 1,00 euro per keer N 53° 10.134‘ E 7° 21.693‘

Het streekmuseum toont de cultuur en bestaansgronden van het Rheiderland vanaf de prehistorie tot en met de 20e eeuw: baksteenproductie, landbouw van de geest- en veengronden, ambachten, kerkgeschiedenis en wooncultuur. Neue Straße 26 • 26826 Weener (Ems) Tel. +49 4951 / 18 28 april t/m oktober, di., za. en zo. van 15.00 - 18.00 uur of voor groepen na telefonische afspraak N 53° 10.040‘ E 7° 21.173‘

Das Hasenkabinett Historisch huis (180 jaar oud), met respect voor het verleden gerestaureerd. Er is een wijnlokaal in ondergebracht, een café in de paarden- en koeienstal alsmede in de tuin met dijkzicht. Feesten tot 40 gasten zijn mogelijk, voor elke gelegenheid. Momenteel tentoonstelling van Peter Grochmann (dec. 2011). Openingstijden: 19 Mai bis 19 August: 13.00-16.30 Uhr Am Hafen 48 • 26826 Weener (Ems)

N 53° 10.112‘ E 7° 21.648‘

d o l l a r d

r o u t e

43


Papenburg

Info

Tourist-Information Hauptkanal rechts 68/69 op de ‚Brigg Friederike‘ Papenburg Tourismus GmbH Ölmühlenweg (in het „Papenburger Zeitspeicher“) 26871 Papenburg Telefoon: +49 4961 / 83 96-0 Fax: +49 4961 / 83 96-96 E-mail: info@papenburg-tourismus.de Internet: www.papenburg-tourismus.de

Recreatie Klabautermannpatent (‚scheepskabouterdiploma‘) Demonstratiebos Kanalpatent (‚kanaaldiploma‘): klootschieten; overdekt en openluchtzwembad; havenrondvaarten; camping; golf; tennis (binnen- en buitenbanen); bioscoop; discotheken Bezienswaardigheden Bezoekerscentrum Meyer Werf; Papenburger Zeitspeicher; VonVelen-Anlage; Landgoed Altenkamp: Scheepvaart- en Openluchtmuseum; Streekmuseum; Forum Alte Werft; Meyers molen

44

Feesten Bloemententoonstelling (ong. om de 3 jaar): ‘Maimarkt’ in de lente: Stadtfeest in de zomer; Braderienacht (juli): ‘Augustmarkt’ met veemarkt; kerstmarkten Culturele instellingen Forum Alte Werft; Stadthalle; theater; ketelmaker; galerie; schilderschool voor kinderen; villa: jugendstilhuis, zetel van de dienst cultuur; Landgoed Altenkamp: concerten, lezingen, tentoonstellingen Cruiseschip made in Papenburg


In

In de oudste en langste veenkolonie van Duitsland herinnert nog veel aan de tijd van turfwinning en scheepvaart. 40 km kanalen met helder water, romantische ophaalbruggen en aangemeerde schepen geven Papenburg een geheel eigen, karakteristieke aanblik. Je hebt hier soms de indruk dat de tijd heeft stilgestaan. De sfeer van het veen en de zee is alomtegenwoordig. In de kanalen verspreid over de stad zijn oude schepen te vinden, nagebouwd naar originele tekeningen. De brik ‘Friederike’ voor het raadhuis is info- en bezoekerscentrum, en er vinden ook huwelijken plaats. Maar Papenburg leeft niet alleen van het verleden – ook vandaag is de scheepsbouw hier nog van grote betekenis. Papenburg staat wereldwijd voor kwaliteit, innovatie en technische superlatieven. Veel droomschepen komen tenslotte uit Papenburg. En het eind van deze ontwikkeling is – gelukkig – nog niet in

papenburg zicht. Wie wist bijvoorbeeld dat in Papenburg het grootste dok ter wereld te vinden is? Het is 75 m hoog en ruim 500 m lang! Meer dan 2500 personen bouwen hier oceaanreuzen en cruiseschepen van wel 140.000 brutoregisterton! De hal van de werf is te bezichtigen. Na een korte klim via de glazen toren bereik je het bezoekerscentrum met twee filmzalen, talrijke scheepsmodellen, een originele scheepshut en nog veel meer. Hier van bovenaf is het mogelijk de doorsnede van een schip in aanbouw te bekijken. De arbeiders van de werf krioelen als mieren in de buik en op de rug van het stalen monster. Wat een imponerende prestatie om zulke gigantische projecten werkelijkheid te laten worden! Het oude terrein van de Meyer Werf toont een prachtige combinatie van oud en nieuw, industrie en cultuur. Midden in Papenburg werd het oude werfterrein steen voor steen hersteld De brik ‘Friederike’ voor het raadhuis, ‘Hauptkanal’ in Papenburg

45

d o l l a r d

r o u t e


Papenburg en sinds 1992 wordt het als cultuur- en vrijetijdscentrum ‘Forum Alte Werft’ gebruikt. Een unieke mix van heden en verleden! Om bij de ingang te komen, moet je onder een reusachtige hijskraan door. Hier kan men zich overgeven aan toneel, concerten, congressen, kleinkunst, rockconcerten of welk cultuurgenot dan ook. En dat alles in deze fantastische omgeving! Papenburg is ook om andere redenen een bezoek waard: de indrukwekkende natuur, het landschap, sportieve activiteit en culinair genieten. Kunstliefhebbers vinden in de ‘Villa’ wisseltentoonstellingen. In dit mooie jugendstilhuis is ook de gemeentelijke cultuurdienst gevestigd en het fungeert bovendien als centrum voor lezingen, concerten en presentaties. Het landhuis Altenkamp, vroeger de woning van de drost, is gebouwd in Nederlandse barokstijl. Het huis doet dienst als tentoonstellingscentrum en bedient niet alleen de regio. De mooi aangelegde plantsoenen van de ruim 200 jaar oude baroktuin bij het huis verdienen onze aandacht.

46

Verder vormt Papenburg zo ongeveer de confessionele grens tussen het katholieke Emsland en het evangelisch-lutherse Ostfriesland. De oudste kerk is de St. Amanduskirche uit de 13e eeuw. Deze werd in 1498 verbouwd tot een driebeukige hallenkerk en bekoort de bezoeker met laatbarokke beelden en zijaltaren. Papenburg is echter tevens het economische en handelscentrum van het noordelijke Emsland. Het drukke woon-werkverkeer getuigt daarvan. En Papenburg is natuurlijk ook een aantrekkelijke winkelstad, met een geweldige atmosfeer en een winkelaanbod dat verdergaat dan de dagelijkse levensbehoeften. Papenburg is een ongewone en interessante, een afwisselende en levendige stad, die, hoewel ‘klein’ qua inwonertal, meer te bieden heeft dan menige grote stad. In Papenburg beleeft u industrie, ambacht, maar ook natuur, sport en cultuur op een pure manier. Papenburg heeft vele kanten – Papenburg is ondeugend, vrolijk, vitaal – en dat terwijl het in de periferie van Duitsland ligt, juist daar waar je zo’n kleinood niet zou verwachten.


papenburg Overnachtingen 1

Pension ‚Alt Papenburg‘

Dit oude Papenburgse kapiteinshuis is tegenwoordig een pension, met café en ‘Teestube’. Een overnachting met ontbijt in een van onze 7 tweepersoonskamers kost bij ons E 55,00 per nacht. Laat u verwennen in een buitengewone ambiance. Uw familie Schmitz Familie Schmitz Splitting li. 32 · 26871 Papenburg / Obenende Tel. +49 4961 / 7 63 26 · Fax +49 4961 / 9 42 40 95 E-Mail: stoevchen1@yahoo.de www.pension-alt-papenburg.de

2

Onze in 2009 vernieuwde zaal is geschikt voor groepen van 10 tot 450 personen en biedt u de juiste ambiance voor uw familie- of verenigingsfeest of andere grote bijeenkomsten. 41 moderne en comfortabele kamers met douche/wc, telefoon en tv. In ons nieuwe restaurant wordt u verwend met traditionele en seizoensspecialiteiten. Parkeerplaatsen voor personenauto’s en bussen zijn voldoende aanwezig. Mittelkanal links 94, 26871 Papenburg Tel.+49 4961 / 9 77 60, Fax +49 4961 / 97 76 55 www.hotel-hilling.de · info@hotel-hilling.de

N 53° 4.253‘ E 7° 26.656‘ 6

Hotel-Restaurant ‚Hilling‘

N 53° 4.746‘ E 7° 26.282‘ 3

Hotel-Restaurant ‚Engeln‘

Emsland entdecken und erleben

47

Entdecken und erleben Sie das Emsland mit unserem Kennenlern-Package EEE - Emsland entdecken und erleben. Lernen Sie Kultur, Sehenswürdigkeiten und Freizeitaktivitäten des rauhen Nordens kennen ohne auf den nötigen Komfort zu verzichten: n 3 Übernachtungen inkl. Frühstück n 2x 3-Gang-Dinner n Fitness- und Wellnessarea, Sauna n Besichtigung der Meyer Werft n Friesische Teezeremonie n Inkl. Leihfahrräder

Jetzt informieren und buchen unter www.park-inn-papenburg.de Park Inn Papenburg Hauptkanal rechts 7, 26871 Papenburg T: +49 4961 6640-0 F: +49 4961 6640-444 papenburg@proventhotels.com www.park-inn-papenburg.de

N 53° 5.151‘ E 7° 23.294‘

Door de regio Emsland gekwalificeerd als: ‘aanbevelenswaardig, familie- en fietsvriendelijk’. Modern familiehotel in rustieke stijl op een rustige plek. Aangename kamers met douche/wc, telefoon en kleuren-tv. Parkeerplaats voor personenauto’s en bussen aanwezig. Gratis fietsenstalling. Zalen voor 20-120 personen. Vakwerkrestaurant (70 plaatsen) met regionale en internationale gerechten en specialiteiten bereid boven het open vuur. Mittelkanal rechts 97 · 26871 Papenburg Tel. +49 4961 / 89 90 · Fax +49 4961 / 89 91 09 www.hotel-engeln.de · E-Mail: info@hotel-engeln.de N 53° 4.693‘ E 7° 26.260‘

d o l l a r d

r o u t e


Papenburg Overnachtingen 4

Hotel-Restaurant ‚Stubbe‘

Ons familiehotel heeft 22 behaaglijk ingerichte een- en tweepersoonskamers, die allemaal zijn voorzien van douche/wc, telefoon, sat.-tv en deels minibar en balkon. Ons restaurant serveert Duitse en internationale gerechten. Op de gezellige binnenplaats en in de serre kunt u aangenaam verpozen en uitrusten. Ons fietsvriendelijke hotel biedt speciale fietsarrangementen aan, er is een afsluitbare stalling en er kunnen fietsen worden gehuurd. Fam. Stubbe · Dieckhausstr. 122 · 26871 Papenburg Tel.+49 4961 / 21 80 · Fax +49 4961 / 6 72 40 www.hotel-stubbe.de · info@hotel-stubbe.de N 53° 3.798‘ E 7° 24.363‘

Eten en drinken 1

5

Hotel Aquamarin***

Geniet van de stijl en gezelligheid van onze ruime, modern ingerichte kamers! De kamers zijn uitgerust met douche/wc, sat.-tv, telefoon, safe, gratis internetaansluiting (DSL), bureau, waterkoker en föhn. Het hotel ligt centraal en toch rustig. Feilings Goarden 7, 26871 Papenburg Telefon: +49 4961 / 6 64 50 Fax: +49 4961 / 6 64 51 28 info@hotelaquamarin.de www.hotelaquamarin.de N 53° 4.600‘ E 7° 23.255‘

Campers en camping Camperplaats ‚Poggenpoel’

48

pen

Ideaal voor reisgezelschap

Wij zijn een café en restaurant, centraal gelegen direct aan het mooie ‘Hauptkanal’. In de zomermaanden kan de gast al ’s morgens genieten van een lekker ontbijt op het sfeervolle zonneterras. Onze specialiteiten zijn o.m. originele Ostfriesenthee, Jacobs koffie en ijs van Mövenpick. ’s Middags kunt u als alternatief voor onze vis- en vleesgerechten ook kleine gerechten bestellen. We verheugen ons op uw komst. Familie Van Ellen

Hauptkanal links 56 · 26871 Papenburg Tel. +49 4961 / 68 38 · dag. van 9.00 tot 18.00 uur www.cafemozart.-papenburg.de N 53° 4.808‘ E 7° 23.549‘

Zum Poggenpoel, 26781 Papenburg info@papenburg-camping.de Telefoon: +49 4961 / 97 40 26 Fax: +49 4961 / 97 40 27 Mittelkanal links 94 Straat: Max. verblijfsduur: onbeperkt

Prijs per nacht: 7,50 euro per nacht Aantal plaatsen: onbekend Stroom: 0,50 euro per dag Douche/wc: geen / onbekend Verzorging en afvalverwijdering: 0,50 euro per keer

N 53° 3.895‘ E 7° 25.636‘

Camperplaats Hotel Hilling Openingstijden: hele jaar Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: 7,50 euro per nacht Aantal plaatsen: 22 staanplaatsen Stroom: aanwezig Douche/wc: nee Verzorging en afvalverwijdering: ja N 53° 4.746‘ E 7° 26.282‘


papenburg Bezienswaardigheden Meyer-Werf

Papenburger Zeitspeicher

Kom van dichtbij kijken naar cruiseschepen in het bezoekerscentrum van de Meyer Werf. Een unieke blik in de dokhal, scheepshutten, objecten en het Disneygedeelte. www.papenburg-tourismus.de N 53° 5.174‘ E 7° 23.135‘

Landgoed Altenkamp Het herenhuis Altenkamp is in 1730 in Hollandse/ Noord-Duitse barokstijl gebouwd en wordt tegenwoordig gebruikt voor tentoonstellingen en concerten. www.papenburg-tourismus.de Am Altenkamp 1, 26871 Papenburg N 53° 3.139‘ E 7° 20.473‘

Von-Velen-Anlage

Interactieve tentoonstelling over de geschiedenis van Papenburg, de stalen scheepsbouw en het Papenburger autotestbedrijf ATP www.papenburg-tourismus.de Ölmühlenweg 1, 26871 Papenburg N 53° 5.174‘ E 7° 23.135‘

Forum Alte Werft Het openluchtmuseum informeert bezoekers over het leven van de eerste bewoners van Papenburg. www.papenburg-tourismus.de Splitting Links 42, 26871 Papenburg N 53° 4.145‘ E 7° 26.742‘

In het huidige culturele centrum van Papenburg zetelde vroeger de Meyer Werf. Tegenwoordig zijn er bijzondere evenementen te zien. www.papenburg-tourismus.de Ölmühlenweg 1, 26871 Papenburg N 53° 5.254‘ E 7°23.259‘

Meyers molen

ADO Goldkante

De stellingmolen functioneert nog en wordt tegenwoordig voor tentoonstellingen gebruikt. Bezienswaardig is het uitzicht vanaf de stelling over de daken van Papenburg. www.papenburg-tourismus.de Mühlenplatz, 26871 Papenburg

Maak een rondleiding door het moederbedrijf van ADO Goldkante en zie hoe de bekende gordijn- en decoratieve stoffen worden geproduceerd. www.papenburg-tourismus.de Hüntestraße 68, 26871 Papenburg

N 53° 4.917 E 7°23.382‘

N 53° 2.537‘ E 7°19.438‘

Brik Friederike

Bockwindmolen

Tegenover het raadhuis vindt u een nagebouwde houten brik, de Friederike von Papenburg. In de romp van het schip vinden huwelijksvoltrekkingen en officiële ontvangsten plaats. www.papenburg-tourismus.de Hauptkanal Rechts 68/69, 26871 Papenburg

De Bockwindmolen is de laatste in zijn soort in het Emsland. Omdat de molen kan kruien, wordt de wind optimaal benut. www.papenburg-tourismus.de Hauptstraße, 26871 Papenburg

N 53° 4.712‘ E 7° 23.662‘

N 53° 5.428‘ E 7° 24.294‘

d o l l a r d

r o u t e

49


Bunde-Wymeer

Info

Tourist-Information Bunde Kirchring 2 26831 Bunde Telefoon: +49 4953 / 8 09 47 Fax: +49 4953 / 8 09 12 www.gemeinde-bunde.de E-mail: touristik@gemeindebunde.de

Recreatievoorzieningen Klootschieten met de mogelijkheid een diploma te halen (in de zomermaanden vrijdag om 18.00 uur Boßelhorn Kanalpolder) en Stortebekerdiploma (in de zomermaanden dinsdag vanaf 19.00 uur op het recreatieterrein Ditzumerverlaat). ‘Teestube’ (donderdag van 14.30 – 16.30 uur Haus der Begegnung, Kirchring 15) Bezienswaardigheden Steinhaus (bezichtigingen op afspraak met de Tourist Information Bunde van juli t/m september) Kerk (tijden rondleidingen op te vragen bij Tourist Information; ook op afspraak) Bunder molen (rondleiding en stelling dagelijks als de wieken draaien en op afspraak +49 (0)4953 -910830)

50

Wynhamster poldermolen


Wie

Wie van wandelingen in een idyllisch veenlandschap houdt, zou het hoogveengebied in Wymeer moeten bezoeken. De door turfwinning schaars geworden leefruimte heeft in Wymeer de status gekregen van beschermd landschap en beschermd natuurgebied. Het beschermde landschap is goed begaanbaar dankzij wandelpaden. Er komen unieke plant- en diersoorten voor. Onder deskundige leiding, die op aanvraag mogelijk is, zijn zelfs de natste arealen over een pad van houten planken droogvoets beloopbaar. De uit lintbebouwing bestaande plaats Wymeer, gelegen aan de rand van de geestgronden, heeft zich minstens drie keer moeten terugtrekken voor de Dollard, tot aan het zacht oplopende hoogveen. De Hauptstraße loopt langs de plek waar ooit het klooster Düne-

bunde-wymeer broek stond. Tot 1810 waren daar nog restanten van het complex te herkennen. De johannieterorde was volgens oude bronnen in elk geval sinds de 14e eeuw op deze plaats gevestigd. Deze omweg door het oude veengebied en over de hoge geestgronden leidt via de oostweststraat in de richting van de grensovergang Bellingwolde. Van de grensverschillen van weleer getuigt de in de jaren tachtig gerestaureerde grensvesting ‘De Lethe’, genoemd naar het riviertje Leethe, dat sinds de 16e eeuw de grens bepaalde tussen Ostfriesland en Nederland. Kort voor de grensovergang gaat de Dollardroute door de oudste polder, het Bunderneuland, naar Bunde. Al van verre tekent de machtige kerktoren

51

Kerk Bunde

d o l l a r d

r o u t e


Bunde-Wymeer zich af aan de horizon. De toren hoort bij de evangelisch-gereformeerde kerk, vroeger Martinskirche, die in de 13e eeuw is gebouwd en een van de belangrijkste vroeggotische bouwwerken van Ostfriesland is. Naast de ev.-ger. kerk (vroeger Martinskirche) is verder de stellingmolen een symbool van Bunde. Zijn voorganger, gebouwd in 1869, werd in 1911 door brand verwoest. De herbouwde molen hoort tot de hoogste van dit type in Ostfriesland. U kunt hier zelf uw koren malen. Nog een historisch bouwwerk is het ‘Steinhaus’ in Bunderhee, het onderkomen van de gerenommeerde Noord-Duitse ‘Orgelakademie’. Deze voormalige burcht van Ostfriese ‚opperhoofden‘, zoals de adellijke heersers in hun tijd genoemd werden, staat nog overeind. Bunde was vroeger een havenplaats. In oude Stellingmolen

52 Het ‘Steinhaus’ in Bunderhee

geschriften wordt de haven van Bunde meermaals genoemd, maar vandaag zul je er tevergeefs naar zoeken. Na de grote stormvloeden van de 14e en 15e eeuw was de Dollard opgerukt tot aan het op een hoge geestrug liggende Bunde. Hierdoor lag Bunde 200 jaar lang direct aan de Dollard. Een overblijfsel uit die periode: in het wapen voert Bunde een kogge, een scheepstype dat gangbaar was in de Hanzetijd.

Als gevolg van de landwinning in de laatste eeuwen ging de ligging aan het water verloren. Pal langs de fietsroute tussen Bunde en Neuschanz bevindt zich in een vroegere ‘Gulfhof ’ het natuur- en cultuurcentrum Dollard. Daar is de geschiedenis van de Dollard en de dijkenbouw in beeld gebracht. Een restaurant, een café, vier vakantiewoningen alsmede een ‘hooihotel’ voor fietsers zijn in hetzelfde gebouw ondergebracht. Nadere informatie krijgt u bij het raadhuis via tel.nr. +49 (0)4953 80947. Voor fietsers is er ook een overnachtingsmogelijkheid in trekkershutten en ‘Radlerbutzenhütten’ (trekkershutten speciaal voor fietsers) bij diverse verhuurders. Voor sportieve bezigheden zijn er in Bunde volop sport- en vrijetijdsmogelijkheden. Onder meer vanwege het ruime aanbod


Veen mysterieus en uniek Het veen – er zijn weinig leefgebieden die zo’n aantrekkingskracht op mensen uitoefenen: mysterieus en vroeger – voor wie niet oplette – dodelijk. Ooit behoorde Nedersaksen met 6500 km2 tot de gebieden in Midden-Europa met de meeste veengronden. Slechts zo’n tien procent is nog in min of meer natuurlijke toestand, het gros werd vernield of blijvend beschadigd door de mens, bijvoorbeeld als gevolg van turfwinning. Er is hoog- en laagveen. Door de voortdurende stijging van de zeespiegel kwam het grondwater omhoog, waardoor op het lagergelegen land water bleef staan. Er trad geleidelijk verlanding op en er ontstond van het grondwater afhankelijk, drassig land, waarop zich uiteindelijk hoogveen kon afzetten. Daarnaast ontstonden ‘echte’, dus van het begin af aan van het grondwater afhankelijke hoogvenen met vegetatie die weinig eisen stelde, zoals mos. Het heeft de eigenschap om als een spons regenwater op te nemen en groeit van boven steeds door, terwijl het naar onderen afsterft en turf vormt. Het veen groeit zo met een snelheid van ca. 1 mm per jaar – voor een meter hoogveen is dus 1000 jaar nodig! Het hoogveen breidde zich in alle richtingen almaar verder uit. Onze oudste venen zijn ca. 8.000 jaar oud.

Veen

bunde-wymeer

kreeg Bunde in 1989 de titel ‘familievriendelijke gemeente’. In de directe nabijheid van de Dollardroute biedt Bunde prima winkelvoorzieningen en heeft van de staat het predikaat recreatieoord gekregen. Over een internationaal fiets- en wandelpad gaat het naar het Nederlandse kuuroord Nieuweschans. Dit fiets- en wandelpad is een zichtbaar resultaat van de samenwerking tussen de partnergemeenten Bunde (D) en Nieuweschans (NL). In Nieuweschans kunt u heerlijk ontspannen in het thermaalbad. Polsstokspringen in Verlaat

d o l l a r d

r o u t e

53


Bunde-Wymeer Overnachtingen 1

Haus des Gastes

Eten en drinken Melkhuske

Melkhuske Groepsaccommodatie Vormingscentrum Haus des Gastes

melk en meer

Renate Timmermann • Mühlenstraße 58 26831 Bunde • Telefon 04953/69 92

N 53° 11.468‘ E 7° 16.431‘

in Dollard, Ditzumerverlaat

Nieuw, modern ingericht, met ruimtes voor seminars. Nieuwe media aanwezig. Geschikt voor vorming en vrije tijd. Voor 25 personen: – vlakbij Sieltief (kanaal) – vlakbij recreatieterrein – vlakbij Int. Dollardroute – Peddel en pedaalstation aan huis Prijs vanaf € 10/persoon excl. extra kosten Gemeinde Bunde · Kirchring 2 · 26831 Bunde Tel. +49 4953 / 8 09-13 Fax +49 4953 / 8 09-12 www.gemeinde-bunde.de E-Mail: info@gemeinde-bunde.de N 53° 15.579‘ E 7° 16.019‘

Int. Dollard Route

Natuurgids Rheiderland Uitvoerige duitstalige gids over de flora en fauna in de Dollardregio

slechts

12,00 E

Natur- und Kulturpark Dollartmuseum

Natur- und Kulturpark Dollartmuseum in Bunde

54

Het Dollartmuseum bevindt zich in een oud ‘Gulfhaus’ uit 1710 en toont de ontwikkelingsgeschiedenis van de Dollard, vanaf de stormvloeden tot aan de landwinning. Openingstijden: altijd als het restaurant ‘Wiemannshof’ open is. Rondleidingen op afspraak (Dieter Hunken, telefoon +49 (0) 49 53 91 08 30)

Tentoonstellingsthema’s: geschiedenis van de Dollard en de dijkenbouw, wadvisserij, vogeltrek, stormvloeden, landwinning, verzonken dorpen en nog veel meer. In het Dollardgebied staan wegwijzers naar 17 bezienswaardigheden. Het is aan te raden na het museumbezoek de bezienswaardigheden ter plaatse te bezichtigen.

Gemeinde Bunde · Kirchring 2 · 26831 Bunde · www.gemeinde-bunde.de

N 53° 11.022‘ E7° 15.757‘


Typisch friesisch... Windenergie Betriebsführung bunde-wymeer Wir zeigen Ihnen die Zukunft Beteiligungen Typisch fries... Windenergie Wij tonen u de toekomst

Standortakquise Projektentwicklung Steinhausstr. 112 Betriebsführung 26831 Bunderhee Tel 04953 - 92 900 Beteiligungen www.enova.de

N 53° 12.374‘ E 7° 17.526‘

Campers en camping Camperplaats Dollart

Camperplaats Bunde Straat: Openingstijden:

Friedhofsweg 26831 Bunde

het hele jaar Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: 3,00 euro Aantal plaatsen: 15 plaatsen Stroom: 1,00 euro Douche/wc: nee Verzorging en afvalverwijdering: 0,50 euro

Straße: Openingstijden:

26831 het hele jaarBunderhee Tel 04953 - 92 900 Max. verblijfsduur: onbeperkt Prijs per nacht: 3,00www.enova.de euro Aantal plaatsen: 15 plaatsen Stroom: 1,00 euro Douche/wc: nee Verzorging en afvalverwijdering: 0,50 euro N 53° 15.633‘ E 7° 16.100‘

N 53° 11.087‘ E 7° 15.983‘

Bezienswaardigheden Steinhaus Bunderhee

Denkmalstraße Steinhausstr. 112 26831 Bunde

Recreatievoorzieningen 1

Paddel und Pedalstation

Kano- en fietsverhuur, trekkingtochten enz. Deep Pad Straat: 26831 Bunde-Ditzumerverlaat Telefoon: +49 491 / 91 96 96 30 ditzumerverlaat@paddel-und-pedal.de E-Mail: Internet: www.paddel-und-pedal.de

Het ‘Steinhaus’ in Bunderhee is een van de oudste burchten van Ostfriesland. De drie verdiepingen tellende, middeleeuwse torenburcht werd gebouwd in de 14e eeuw en was het onderkomen van Ostfriese ‚opperhoofden‘. Bezichtigingen mogelijk na afspraak met de Tourist Information in Bunde.

N 53° 15.573‘ E 7° 16.075‘

Bezoek ons Mölenlandbad!

Tourist-Info Bunde Tel. +49 4953 / 809 47

N 53° 11.959‘ E 7° 16.984

d o l l a r d

r o u t e

55


VVV Oldambt Johan Modastraat 5 9671 CD Winschoten Telefoon 0597 413064 info@vvvoldambt.nl www.uitinoldambt.nl

Info

Oldambt

Recreatievoorzieningen: rondvluchten vanaf Oostwold Airport kuurbad ‘Fontana Bad Nieuweschans’ met uitgebreide voorzieningen, waaronder verschillende sauna’s Bezienswaardigheden: Vestingmuseum glasblazerij ‘De Oude Remise’, een oud rangeerstation dat nu als cultuurcentrum en café in gebruik is kunstgalerie ‘De Groninger Kroon’, Oldambtmeer

Fontana Nieuweschans, buitenbad

56

Feesten: Nacht van Winschoten (braderienacht) Adrillen Festival Hongerige Wolf (muziek en toneel) Waterbei Festival Keltisch Midzomer Festival, Bad Nieuweschans Pura Vida (klassiek concert) Boerenmarkt Oldambt Tuin- en Kunstdagen


bad nieuweschans - drieborg - beerta

U rijdt

U rijdt nu naar de grens en naar het dorp Bad Nieuweschans. In 2009 kreeg de plaatsnaam Nieweschans het voorvoegsel Bad. Het verwijst naar het kuuroordcentrum Fontana Bad Nieuweschans, net zoals gebruikelijk is in veel plaatsen in Duitsland met kuuroorden. In 2010 zijn de voormalige gemeente Reiderland, Scheemda en Winschoten samengevoegd tot de nieuwe gemeente Oldambt, met zo´n 40.000 inwoners. De nieuwe gemeente heeft de naam gekregen van de streeknaam: het Oldambt. Deze streek werd in de 14e eeuw bijna geheel door de Dollard verzwolgen. Nadat het land in de 16e eeuw herhaaldelijk door zware stormvloeden werd geteisterd, kon de Dollard zich in twee richtingen tot diep in het achterland uitbreiden. Kort daarna begon men de zee terug te dringen, dit gebeurde zowel door natuurlijke aanslibbing als door actieve inpoldering. Hierdoor werd echter ook het strategisch belangrijke grensgebied uitgebreid. In 1628 werd daa-

rom op de grens tussen land en zee een nieuwe schans, de Nieuweschans, aangelegd. Gedurende meer dan twee eeuwen behield deze vesting haar strategische betekenis en doorstond veroveringen en plunderingen. Nadat echter het Nederlandse garnizoen zich in 1815 terugtrok en het verwaarloosde fort 65 jaar later definitief werd opgegeven, raakte de vesting langzaam maar zeker in verval. Wallen werden afgegraven, grachten werden gedempt en het oorspronkelijke karakter van de grensvesting scheen verloren. Eerst rond de zeventiger jaren van de vorige eeuw nam de belangstelling voor dit historisch belangrijke grensplaatsje weer toe. Een grondige restauratie werd uitgevoerd. Tijdens uw fietstocht rijdt u dwars door dit schitterend gerestaureerde garnizoensplaatsje. Bekijk in alle rust de voorgevels van de huizen in de Voorstraat, rondom het vroegere exercitieterrein. Hier bevindt zich de voormalige garnizoenswacht uit het midden van de 17e eeuw;

57

Vestingmuseum in Nieuweschans

d o l l a r d

r o u t e


Oldambt een wit gepleisterd gebouw met een hoog dwars zadeldak, waarop een forse met lei beklede klokkentoren. Niet alleen dit huis, maar ook de garnizoenskerk uit 1765 in de Kerkstraat weerspiegelen het karakter van de vroegere vesting. In het Vestingmuseum, 1eKanonnierstraat 2, is een maquette opgesteld van de oude vesting. Ook aan de hand van archeologische vondsten, kaarten en oude foto’s wordt een beeld gegeven van de geschiedenis van deze grensplaats. Niet alleen het verleden, dat overal in Bad Nieuweschans aanwezig is, maakt een omweg door dit grensplaatsje tot een belevenis. In 1985 kreeg het gebied tot ver over de grenzen bekendheid met het eerste Nederlands kuurcentrum. Deze gelukkige omstandigheid is te danken aan het feit, dat op 630 meter diepte een mineraalrijke, zoute bron werd gevonden. Van het water met een natuurlijke temperatuur van 23 graden en

verwarmd tot 36°C, gaat een zeer heilzame werking uit. Het kuurcentrum ‚Fontana Bad Nieuweschans‘ bestaat uit een kuurbad, omgeven door een prachtig kuurpark. Net over de brug van de Westerwoldse Aa ziet u rechts de gerestaureerde oude treinremise. Tegenwoordig herbergt het een Grand Café ‚De Oude Remise‘, en een Archeologisch Informatiepunt. Voordat de tocht door het Oldambt verder gaat, wordt nog een keer de al bijna denkbeeldige grens overschreden om door de Rheiderlandse polders naar Nieuwe Statenzijl aan de Dollard te komen. Op dit traject is het de moeite waard om een omweg te maken naar het kleine hervormde kerkje in de Landschaftspolder. Het kerkje werd in 1768 op initiatief van de boeren gebouwd. De tocht door het Duitse polderlandschap eindigt even voor het dijkgat. Op grote afstand is het enorme sluizencomplex van het Nederlandse Nieuw Sta-

58

Aan de Voorstraat, rondom het vroegere exercitieterrein met het oude kanon, stralen de smaakvol gerestaureerde gevels van de officierswoningen van het voormalige garnizoen in nieuwe glans.


Dierenleven In verband met zijn voedselrijkdom oefent de kwelder een bijzondere aantrekkingskracht uit op vogels. Van de herfst tot het voorjaar is het kustgebied rust- en voedselplaats voor de vogelwereld op hun trek naar het zuiden. Verschillende soorten ganzen, die in het hoge noorden broeden, overwinteren hier. De brakkeweiden zijn in het voorjaar en de zomer broed- en voedselgebied voor meer dan 40 soorten vogels, zoals de tureluur, de bergeenden, zwarte ruiters, rozegrutto’s en bonte strandlopers. Ook de kluut, die zijn gebogen dunne snaveldoor de bovenste sliklaag heen en weer beweegt, is aangewezen op dit gebied. In de brede rietkragen vinden het blauwborstje, de rietgors en de kleine karekiet bescherming. Buizerds, bruine en blauwe kiekendieven cirkelen hoog in de lucht. Scholeksters steken hun lange rode snavels in de slikbodem. De Dollard is ook bekend door zijn veelsoortige plantengroei. In de nazomer bloeit de manshoge zeeaster, die grote oppervlakten in een lila gloed zet. In 1977 werd de Dollard verklaard tot beschermd natuurreservaat. In 2010 kreeg het Waddenzeegebied, waartoe ook de Dollard behoort, het predicaat: Wadden Werelderfgoed UNESCO.

tenzijl al te zien. Tot 1991, bij het gereedkomen van het grote sluizencomplex Nieuw Statenzijl, werd het overtollige water uit de Veenkoloniën via de Westerwoldse Aa door de in 1907 gebouwde sluis ‚Oude Statenzijl‘ in de Dollard gespuid. Het nieuwe complex biedt, behalve een enorme afwateringscapaciteit, met een extra schutsluis voor de beroeps- en recreatiescheepvaart een directe verbinding tussen de binnenwateren naar de Dollard en de Noordzee. Onder aan de dijk geven een aantal zuilen uitvoerige informatie over het sluizencomplex. Buitendijks werd een smal pad, het ‚Marcelluspad‘, naar de vogelkijkhut ‚De Kiekkaaste‘ aangelegd. Drieborg, het enige echte dijkdorp in de Provincie Groningen, dankt zijn naam aan de drie dijken die hier samenkomen, en via het dorpje Nieuw Beerta, waar de meeste prachtige boerderijen langs de noordkant van de weg liggen (binnen de oude dijk), bereikt de fietser het dorp Beerta. De kerk van Beerta stamt uit1606.

Dierenleven

bad nieuweschans - drieborg - beerta

Tussen Beerta en Finsterwolde ligt het uitgestrekte natuurgebied ‚De Tjamme‘. Hier grazen, heel ongebruikelijk, ruigbehaarde Schotse Hooglanders. Na zoveel pure natuur is het mogelijk om in Finsterwolde een bezoek te brengen. Laat u eens verrassen. Afwijkend van alle andere typische kerktorens in de regio is de in het jaar 1565 gebouwde toren te zien. De toren is naar een ontwerp van Andrea Palladio voor de toren van de San Giorgio in Venetië gebouwd. Rondom de oorspronkelijk uit de 13e eeuw stammende romaans-gotische kerk ligt een buitengewoon grote begraafplaats. Voor u liggen polders, die tot aan de horizon lopen. Vruchtbare landbouwgrond, dat na geduldige en eeuwenlange landaanwinning op de zee werd gewonnen. Hier ontstonden prachtige boerderijen, die in eenzame volgorde statig boven de uitgestrekte landbouwgronden uitsteken.

d o l l a r d

r o u t e

59


Oldambt Overnachtingen Fontana

1

Fontana Bad Nieuweschans Terug naar de Bron!

**** Fontana Resort Bad Nieuweschans

Fontana Thermen & Wellness Fontana Medical

N 53° 10.711‘ E 7° 12.213‘ 2

Motel Paradiso

Bed & Breakfast De Graanrepubliek

60 Graanboeren & kunstenaars

Inlichtingen Fam. de Jonge

Kerkhofstraat 9 · 9693 EC Nieuweschans Tel. 0031 597 52 14 09 App. in d. Nähe v. Kurbad Fontana

N 53° 10.703‘ E 7° 12.495‘

Bed & Breakfast De Graanrepubliek heeft een  bijzondere geschiedenis. Het is het geboortehuis van Albert Waalkens, een boer uit Finsterwolde, die in 1962 het landelijk nieuws haalde toen hij in één van zijn stallen een kunstgalerie begon. In de jaren zestig werd de boerderij bewoond door een kunstenaarscollectief, waaronder Karl Pelgrom en kinderboekenschrijfster Els Pelgrom. Hoofdweg 23, 9684 CA Finsterwolde Tel. 0031 597 33 34 82, 0031 6 17 70 41 42 Internet: www.degraanrepubliek.nl

N 53° 11.828‘ E 7° 5.858‘


bad nieuweschans - drieborg - beerta 4

In den Stallen

Bezienswaardigheden

Hotel Restaurant & Bowling In Den Stallen, gevestigd in een Oldambster stijlboerderij gelegen aan het Blauwediep en Oostereinderplas Restaurant en verwarmd terras aan het water. Bootverhuur. Hotel, Restaurant & Bowling In den Stallen Oostereinde 10, 9672 TC Winschoten Tel. 0031 597 41 40 73 Internet: www.indenstallen.nl

N 53° 9.176‘ E 7° 3.933‘

De Groninger Kroon Galerie, Beeldentuin en Theeschenkerij Midden in de polder ligt deze aantrekkelijke galerie met weidse uitzichten. Er zijn wisselende exposities van o.a. schilderijen, keramiek, brons en glas en er worden tevens workshops georganiseerd. In een authentieke arbeiderswoning en de galerie is een theeschenkerij. Reiderwolderpolder 4, 9684 TK Finsterwolde Tel. 0031 597 35 42 61 Internet: www.degroningerkroon.nl

Camping in‘t Oldambt

N 53° 13.420‘ E 7° 9.540‘

Onze minicamping ligt achter onze oldambtster boerderij, net buiten het dorp Beerta. Het terrein ligt goed beschut. Via een doodlopende weg naast de boerderij bereikt u de ingang van de camping. Het kampeerterrein is landelijk en rustig gelegen. Wij hebben 15 mooie, ruime plaatsen met aansluitmogelijkheden op electriciteit. De camping heeft een moderne sanitairvoorziening en afwasplaats. Ontbijtservice: U kunt vers gebakken broodjes bestellen of gebruik maken van onze ontbijtservice. Speciaal voor de kinderen hebben wij 2 lieve pony‘s die gepoetst, geknuffeld en bereden mogen worden.Ook kunt u uw eigen paard of pony meenemen en uw huisdieren zijn van harte welkom.

Arjon van der Voorde Nieuweweg 5, 9686 TX Beerta Tel. 0031 654 91 80 47 Internet: www.in-t-oldambt.nl

N 53° 10.142‘ E 7° 5.451‘

Museum Stoomgemaal

Europa.

Nabij Winschoten ligt het Museum Stoomgemaal, waar twee eeuwen lang gewaakt werd over de waterstand in het Reiderland. De stoominstallatie is, door combinatie met een vijzel, uniek in

Oostereinde 4, 9672 TC Winschoten Tel. 0031 597 4 25 50 70 Internet: www.stoomgemaalwinschoten.nl

N 53° 9.186‘ E 7° 4.124‘

Eten en drinken 1

Smederij 1872

De Oude Smederij is omstreeks 1872 gebouwd in opdracht van smid Buiskool. Na restauratie van de oude smederijstaat er nu een prachtig restaurant. Vanuit ‚Smederij 1872‘ zijn er volop mogelijkheden voor een leuke fietstocht, of  boottocht rond  en over het Oldambtmeer. Smederij 1872, Hoofdstraat 59, 9686 VG Beerta Tel. 0031 597 85 12 36 Internet: www.smederij1872.nl

N 53° 9.792‘ E 7° 4.985‘ 2

Recreatievoorzieningen Jachthaven Reiderhaven Gelegen in de Blauwestad aan het Reiderdiep Op onze fraaie locatie aan het natuurgebied Reiderwolde biedt Reiderhaven plaats aan meer dan 50 vaste ligplaatsen en beschikt de haven tevens over aanlegplaatsen voor passanten. Ruime douches en moderne toiletten zijn op het terrein aanwezig. Reiderhaven is een vriendelijke, klantgerichte haven, waar gemoedelijkheid de boventoon voert. Ook kunt u bij ons terecht voor: bootverhuur, winterstalling/ zomerstalling, botenhelling, fietsverhuur, drinken en ijs, waterfietsen-verhuur en kanoverhuur.

Jachthaven Reiderhaven, Hoofdstraat 9, 9686 VE Beerta Tel. 0031 6 53 73 97 42

N 53° 9.502‘ E 7° 4.596‘

De Oude Remise

Grand Café & Culturele Pleisterplaats De monumentale locomotievenloods kende al een rijk verleden, en heeft daar na een grondige restauratie sinds 2004 een afwisselende toekomst als culturele pleisterplaats aan toegevoegd. Meer dan 50 soorten koffie, heerlijk gebak uit eigen keuken, lunch-en streekgerechten staan op de kaart. Oudezijl 1, 9693 PA Bad Nieuweschans Tel. 0031 597 52 26 96, Internet: www.deouderemise.nl

N 53° 11.133‘ E 7° 12.127‘

Int. Dollardroute

Speld met het logo van de route

slechts1,50

d o l l a r d

E

r o u t e

61


VVV Oldambt Johan Modastraat 5 9671 CD Winschoten Telefoon 0597 413064 info@vvvoldambt.nl www.uitinoldambt.nl

Info

Oldambt

Recreatievoorzieningen: Rondvaarten op het Oldambtmeer met Pieter Dekker Golfen bij ‚Pitch & Putt‘ in Midwolda Zwemstrand Oldambtmeer bij Midwolda Verhuur van boten Bezienswaardigheden: Blauwestad (landschaps- en bouwproject ten noorden van Winschoten) Rosarium, een landschapspark in de binnenstad met talrijke rozen ‚Stoomgemaal‘, een gerestaureerd stoomgemaal Oldambtmeer met zwemstrand Feesten: Nacht van Winschoten (braderienacht) Adrillen Festival Hongerige Wolf (muziek en toneel) Waterbei Festival Keltisch Midzomer Festival, Bad Nieuweschans Pura Vida (klassiek concert) Boerenmarkt Oldambt Tuin- en Kunstdagen

62

Het Museum Stoomgemaal is een uniek technisch monument.


winschoten

Hoofdroute Hoofdroute door Winschoten, Heiligerlee en Scheemda

De stad Winschoten, het centrum van OostGroningen, wordt ook wel ‚Roos in de Regio‘ genoemd. De ligging - in Winschoten komen drielandschapstypen samen het Oldambt (polder),Westerwolde (zandgrond) en de Veenkoloniën(veen) - het stedelijk karakter en de talrijke groenvoorzieningen schenken de plaats een bijzondere charme. Als koopcentrum van de regio trekt het veel bezoekers uit de wijde omgeving en uit het naburige Duitsland. De sfeervolle binnenstad met zijn gezellige winkelstraten nodigt ook de vakantieganger uit voor een uitgebreide wandeling. Elke zaterdag wordt er op de Burg Schönfeldplein en de Venne een gezellige warenmarkt gehouden. De kerktoren uit de 16e eeuw is een van de symbolen van Winschoten. Sinds mensenheugenis wordt elk jaar op de eerste en tweede maandag van no-

vember de Allerheiligenmarkt, Adrillenmarkt genoemd, georganiseerd. Dit evenement, dat een veemarkt, een kermis en een overdekte hobbymarkt omvat, trekt elk jaar ongeveer 60.000 bezoekers uit alle windrichtingen. Bijzonder populair is de jaarlijkse Braderienacht (medio juli) en de winkelweek in oktober, die vele kooplustigen naar de stad lokt. Het betrekkelijk hooggelegen Winschoten was reeds in de tijd van de Karolingen in trek als vestigingsplaats omdat het Noordzeewater de hoogte ongemoeid liet. In middeleeuwse bronnen wordt de plaats voor het eerst in 1397 vermeld. In 1825 kreeg Winschoten stadsrechten en vanaf die tijd ontwikkelde de plaats zich tot centrum van Oost-Groningen. Interessant is het Museum Stoomgemaal. Dit museum is een uniek technisch monument aan het Winschoter Oostereinde en biedt gelegenheid tot bezichtiging. De stoommachine stamt uit het jaar 1895 en is op de beide laatste zon-

63

De winkelmetropool beschikt over een 770 meterlang voetgangers winkelgebied, dat uitnodigt om te komen shoppen.

d o l l a r d

r o u t e


Oldambt

Alternatieve route rond de ‚Blauwestad‘ Na Beerta en de jachthaven Reiderhaven komt u via een fietspontje in het nieuwe natuurgebied Reiderwolde. Dit gebied wordt beheerd door een Agrarische Natuurvereniging. Vervolgens komt u in Blauwestad met het Oldambtmeer. De gebiedsontwikkeling Blauwestad heeft tot doel om nieuwe werkgelegenheid te brengen via nieuwe woongebieden aan het water, nieuwe natuur en recreatieve mogelijkheden in het gebied (fietsen, wandelen en watersport) en daarmee extra toeristische bedrijvigheid. Zo ontwikkelen zich op en langs het Oldambtmeer (met 800 ha wateroppervlakte net zo groot als het Sneekermeer in Friesland) veel watersportmogelijkheden en horecagelegenheden. De route leidt u langs de Nieuweweg over de fietsbrug. Rechts van u ziet u Het Riet, één van de nieuwe woongebieden van Blauwestad. Let op de bijzondere architec-

tuur, de woningen zijn heel divers, maar hebben allemaal een moderne, natuurlijke uitstraling. Links ziet u het Oldambtmeer liggen. U vervolgt uw weg en komt via de Pier van Oostwold langs de boorden van het Oldambtmeer terecht bij de Noordrand van het meer. Daar is een rustpunt bij de jachthavenen de horecagelegenheid ‚De Waternimf‘. Vanaf het terras geniet u van het Oldambtmeer en de ‚reuring‘ van bootjes bij de jachthaven. Even verderop ziet u het strand dat bij mooi weerplaats biedt aan honderden zonne- en wateraanbidders. De route loopt vervolgens via Midwolda naar de aansluiting op de hoofdroute van de Dollard Route. In Midwolda en Oostwold treft u een uitgebreid aanbod van toeristisch-recreatieve bedrijven aan. Met sportieve recreatie (bijvoorbeeld pitch en putt), restaurants, bijzondere tuinen, musea, galerieën en overnachtingsmogelijkheden (bijvoorbeeld bed en breakfast adressen).

Rosarium 64

De mooiste van Winschoten‘s talrijke groenvoorzieningen, het 70 ha. Grote Stadspark, biedt plaats aan het landelijk bekende Rosarium. Deze unieke bezienswaardigheid dankt zijn ontstaan aan de functie van Winschoten als kweekcentrum voor rozenstekken en -zaailingen voor de veredeling van rozensoorten. Tijdens de zomermaanden ontvouwen hier ongeveer 300 soorten rozen hun geurende en kleurige pracht en lokken daarmee elk jaar vele duizenden liefhebbers van deze koningin der bloemen naar het Oost-Groningse land. Elk perk geeft de geïnteresseerde kijker informatie over de naam en de kweker van de rozensoort, zodat de echte liefhebber hier al een keuzevoor zijn eigen tuin kan maken. In de lente geven honderden rododendrons in alle kleuren het startsein voor de bloeiperiode van de rozen.

Rosarium

dagen van elke maand in werking te zien. Gedurende de andere dagen wordt gebruik gemaakt van de oude elektromotor. Het stoomgemaal valt onder Monumentenzorg.


winschoten

65

d o l l a r d

r o u t e


Oldambt Overnachtingen 1

Blauwestadhoeve

„Have a nice day“ ongeacht het weer! Blauwestadhoeve (1879) ligt uniek: in het centrum van Midwolda, grenzend aan Landgoed Ennemaborg en slechts 900m van het strand van het Oldambtmeer. Bed & Breakfast, minicamping en groepsaccommodatie Blauwestadhoeve, Hoofdweg 156, 9681 AL Midwolda 0031 597 55 40 55, 0031 6 46 43 73 05 Internet: www.blauwestadhoeve.nl

Eten en drinken 1

Café, cafetaria en zaalverhuur Het oudste nog bestaande café in Oostwold, letterlijk gelegen in het centrum van het dorp Oostwold nabij het Oldambtmeer waar u tijdens of na uw wandel -of fietstocht wat kunt eten en drinken. Bij mooi weer kunt u gebruik maken van het terras. Klinkerstraat 1, 9682 RB Oostwold Tel. 0031 597 55 12 92 Internet: www.detweeoldambten.nl

N 53° 11.614‘ E 7° 0.479‘ 2

, Brodie s

B&B Apartments Brodie,s is gevestigd in het statige voormalige gemeentehuis van Midwolda. De appartementen zijn van alle comfort voorzien en beschikken over een eigen terras of Frans balkon. Gasten kunnen ‚s zomers gebruik maken van de tuin. Strand en haven aan het uitgestrekte Oldambtmeer liggen op nog geen 10 minuten wandelen vanaf Brodie,s. Hoofdweg 169, 9681 AD Midwolda Tel. 0031 597 55 24 55, Internet: www.brodie.nl

N 53° 12.156‘ E 7° 2.731‘ 2

Minicamping, forellenkwekerij en uitspanning Bij de Kolk kunt u genieten van een fijne vakantie, een leuk dagje vissen of een gezellig groepsuitje. De Kolk ligt 200 m. van het strand van het Oldambtmeer.

66

Hoofdweg 191, 9681 AE Midwolda Tel. 0031 597 55 12 57 Internet: www.dekolk-midwolda.nl

N 53° 8.921‘ E 7° 2.369‘ 3

Blauwestad.

Natuurlijk gastvrij Een veelzijdig recreatiepark in Midwolda, grenzend aan het Midwolderbos en op steenworp afstand van het Oldambtmeer. Kamperen met tent of caravan. Overnachten in een chalet, blokhut of bungalow.

Hoofdweg 20a 9681 AH Midwolda Tel. 0031 597 59 17 06 Internet: www.wellnessparkdebouwte.nl

N 53° 11.340‘ E 6° 59.431‘

Paviljoen De Waternimf In de jachthaven van Midwolda staat sinds April 2008 paviljoen ‚De Waternimf‘. Een prachtige locatie waar u kunt genieten van een hapje en een drankje, terwijl u uitkijkt over het Oldambtmeer en

Strandweg 2 (im Jachthafen von Midwolda) 9681 BK Midwolda Tel. 00 31 6 11 15 72 17, Internet www.dewaternimf.nl

N 53° 11.791‘ E 7° 1.745‘

N 53° 11.758‘ E 7° 1.053‘

De Bouwte

Rozenpaviljoen

Grand Café en Restaurant Het Rozenpaviljoen is een unieke locatie midden in het Rosarium en beschikt over een grand-café, een restaurant en in de zomermaanden een groot terras met uitzicht op de bloeiende rozen. Voor het drinken van een kopje koffie of thee en een etentje met uw partner, familie of vrienden is het Rozenpaviljoen een sfeervolle gelegenheid. Parklaan 1, 9675 AB Winschoten Tel. 0031 597 43 35 12 Internet: www.rozenpaviljoen.nl

N 53° 11.728‘ E 7° 0.860‘

De Kolk

De Twee Oldambten

3

IJsblauw

IJsblauw heeft een ijskiosk in het paviljoen aan het Oldambtmeer, waar u op ons  mooie terras  kunt  genieten  van een vers ambachtelijk ijsje. Dé ideale plek om even neer te strijken tijdens uw fiets- of wandeltocht. Met warm weer  rijdt de unieke ijscokar langs het meer. Strandweg 2, 9681 BK Midwolda Tel. 0031 6 45 81 62 61, Internet: www.ijsblauw.com

N 53° 11.791‘ E 7° 1.745‘


winschoten Sportcentrum Nico Jager Sportcentrum Nico Jager is gevestigd aan de Bovenburen in Winschoten, aan de rand van het Stadspark. De missie van het sportcentrum luidt Passie voor bewegen. Enthousiasme, plezier, deskundigheid: een totaalconcept met een hoge kwaliteit. Individuele workouts, groepslessen, bedrijfsuitjes, … u bent van harte welkom! Bovenburen 104 b, 9675 HH Winschoten Internet: www.sportcentrumnicojager.nl Tel. 0031 597 41 77 44

N 53° 9.110‘ E 7° 2.858‘

Oostwold Airport Rondvluchten Aan de kop van het dorp Oostwold ligt dit ‚groenste vliegveld van Groningen‘. Vanaf hier kunnen rondvluchten gemaakt worden boven de omgeving, Blauwestad en naar bijvoorbeeld Borkum. Om de twee jaar (2e Pinksterdag 2013, 2015 e.v.) vindt hier een spectaculaire vliegshow plaats.

Polderweg 28, 9682 XS Oostwold Tel. 0031 597 55 14 90 Internet: www.oostwold-airport.nl

N 53° 12.476‘ E 7° 2.476‘

Bezienswaardigheden DI VETRO Glaskunst Voor glaskunstliefhebbers een aanrader om galerie DI VETRO in Winschoten te bezoeken. Bijna eindeloos zijn de mogelijkheden om glas te versmelten tot unieke, abstracte en moderne glasobjecten die in eigen atelier tot ‘leven komen’. In combinatie met de op maat gemaakte designmeubelen worden zo ‘schitterende’ effecten gecreëerd in het interieur of in de tuin. DI VETRO glaskunst galerie-atelier Hortensiastraat 7, 9675 GP Winschoten Tel. 0031 597 41 32 21, www.divetroglaskunst.nl

N 53° 8.897‘ E 7° 1.650‘

Maya Wildevuur De Ennemaborg, Galerie en Atelier Exposities en kunstuitleen van schilderijen van Maya Wildevuur in een kleurrijke en eigenzinnig ingerichte borg. Hier woont Maya en werkt ze dagelijks in haar atelier. Hoofdweg 100, 9681 AJ Midwolda Tel. 0031 597 55 29 50 / 55 27 00 Internet: www.mayawildevuur.nl

N 53° 11.544‘ E 6° 59.967‘

Recreatievoorzieningen Pieter Dekker Rondvaarten Er worden van april tot november rondvaarten gemaakt op het Oldambtmeer. Deze vaartochten duren ongeveer 5 kwartier en altijd is er een gids op de boot aanwezig. Ook kan men via het Blauwediep naar Winschoten, Pekela of Wedderveer varen. Vaste rondvaarten zijn er op de zondagmiddag. Vertrek vanuit de haven van Midwolda. Groepen op afspraak ook op andere dagen. Pieter Dekker Rondvaarten Locatie: Jachthaven Midwolda/Oostwold, Tel. 0031 597 56 17 17, 0031 6 50 51 27 92, Website: www.dekkerrondvaarten.nl

N 53° 11.791‘ E 7° 1.741‘

Pitch & Putt Huninga’s Heem Niet alleen het land, maar ook de originele Groningse herenboerderij heeft een nieuwe bestemming gekregen. Zo draagt het bij aan de leefbaarheid van de streek en aan het behoud van een uniek stuk cultuurhistorie. Een korte maar uitdagende Pitch & Puttbaan aan de oevers van het Oldambtmeer die naadloos aansluit op de in ere herstelde slingertuin. Huningaweg 7, 9682 PA Oostwold Tel. 0031 597 55 22 21, Internet: www.huningasheem.nl

N 53° 12.109‘ E 7° 1.964‘

Zeilschool Bootverhuur Blauwestad Zeilschool Bootverhuur Blauwestad is gevestigd in de jachthaven van Midwolda aan het Oldambtmeer. We verhuren zeilboten van het type Polyvalk en BM 16m2, waarmee je heerlijk een dagje over het Oldambtmeer kunt zeilen. Ook verhuren we motorsloepen en kano’s. Zeilschool Bootverhuur Blauwestad Locatie: Jachthaven Midwolda/Oostwold Tel. 0031 6 52 30 75 28 Internet: www.zeilschoolblauwestad.nl

67

N 53° 11.877‘ E 7° 1.932‘

Peddel en Pedaalstation Kano- en fietsverhuur, trekkingtouren etc. Yachthafen, Midwolda Straat: Telefoon: 0031 597 41 40 73 E-mail: info@indenstallen.nl Internet: www.paddel-und-pedal.de N 53° 11.877‘ E 7° 1.932‘

d o l l a r d

r o u t e


VVV Oldambt Johan Modastraat 5 9671 CD Winschoten Telefoon 0597 413064 info@vvvoldambt.nl www.uitinoldambt.nl

Info

Oldambt

Recreatievoorzieningen: Partyboerderij bij Scheemda Bezienswaardigheden: Klokkengieterij in Heiligerlee Monument en museum voor de Slag van Heiligerlee (begin van de Nederlandse vrijheidsstrijd) Museum voor oorlogsgeschiedenis Feesten: Nacht van Winschoten (braderienacht) Adrillen Festival Hongerige Wolf (muziek en toneel) Waterbei Festival Keltisch Midzomer Festival, Bad Nieuweschans Pura Vida (klassiek concert) Boerenmarkt Oldambt Tuin- en Kunstdagen

68

Op 23 mei 1568 werd bij Heiligerlee onder aanvoering van Lodewijk van Nassau en zijn broer Adolf een grote veldslag gewonnen, die het begin van de Nederlandse vrijheidsstrijd betekende.Graaf Adolf, aan wie dit monument is gewijd, liet daarbij zijn leven.


Even

heiligerlee - scheemda

Even voorbij Winschoten doorkruist de Dollard Route het historische plaatsje Heiligerlee. Eigenlijk begon hier in de moerassen rond het klooster Heiligerlee de strijd voor een vrij en onafhankelijk land. In de eerste veldslag van de Nederlandse vrijheidsstrijd stonden hier Lodewijk van Nassau met zijn broer Graaf Adolf in 1568 tegenover de troepen van Aremberg, de stadhouder van het Spaansgezinde Groningen. De overwinning van de opstandelingen leidde het einde van de Spaanse overheersing over Nederland in, die tot 1648 zou duren. Helaas kan het klooster niet meer bezichtigd worden, het brandde af in 1624. In het museum is echter een permanente tentoonstelling van de grote slag bij Heiligerlee ondergebracht. Tegenover het museum Slag bij Heiligerlee treft u het Klokkengieterijmuseum. Van iets minder historisch belang, maar erg bezienswaardig is de Ennemaborg, gelegen aan de

Hoofdweg in Midwolda. Tegen het eind van de 18e eeuw werd de borg in zijn huidige vorm gebouwd en kreeg de naam van Sebo Ennens (Sebo Ennema), een landjonker die zich in de 14e eeuw hier op dezelfde plek had gevestigd. Tegenwoordig woont en werkt de kunstenares Maya Wildevuur in de borg. Zij exposeert en verkoopt schilderijen en antiek in haar galerie, die voor het publiek geopend is. De bezoeker, die meer tijd heeft, kan genieten van de prachtige tuin rondom de borg, waarin een groot aantal zeldzaam mooie bloemen, bomen en andere planten voorkomen. Het 375 ha. grote beschermde natuurgebied achter de borg ontwikkelt zich praktisch zonder menselijk ingrijpen. Alleen een grote groep in het wild levende Europese Konik paarden beweiden het terrein en dragen daarmee bij aan de verzorging en instandhouding van het park. In het wijde prachtige landschap van het Oldambt speelt

69

De stad is onder meer bekend door zijn drie imposante korenmolens, waardoor Winschoten ook de naam ‚Molenstad‘ kreeg.

d o l l a r d

r o u t e


Oldambt het dorp Scheemda een centrale rol. Tijdens een grote overstroming in 1509 werd het oude Scheemda weggevaagd. Later werd een nieuwdorp herbouwd langs het Winschoterdiep. De laatste jaren heeft het dorp zich ontwikkeld tot een belangrijk centrum voor de hele gemeente. In Scheemda staat de einige jeugdherberg in de Provincie Groningen, die internationale bekendheid geniet. Deze is ondergebracht in een borg uit de 18e eeuw en beschikt over 125 bedden, verdeeld over 2, 4, 6en 8-persoonskamers alsmede over twee grotere slaapzalen. Bezienswaardig is de gotische Hervormde kerk uit 1515. De toren is gebouwd in 1570. Ook is een bezoek aan Galerie/Kunstuitleen Beeldkracht in de Torenstraat interessant. Vanuit het haventje is het mogelijk tochtjes per boot of met de kano naar Termunterzijl en Groningen te ondernemen. Op de Dollard Route langs het Termunterzijldiep is het water weer heel dichtbij. Het water, dat van oudsher zijn stempel op dit land gedrukt heeft, laat zich hier echter van zijn beste kant zien. Op dit deel van de route met vrije blik op het wijde land is het mogelijk, dat de fietser begeleiding krijgt van een schipper die hier met zijn boot rondzwerft. Al van ver zijn de vijf stalen zeilen te zien, die aan de tijd van de zeilvaart herin-

neren. De watermolen ‚De Dellen‘ stamt uit 1845. Deze originele molen werd in de tachtigerjaren uit de polder overgebracht naar zijn huidige standplaats.

Int. Dollard Route

Natuurgids Rheiderland

Uitvoerige duitstalige gids over de flora en fauna in de Dollardregio

slechts

12,00 E

Klokkengieten 70

De klokkengieterij van de familie Van Bergen in Heiligerlee heeft grote bekendheid verworven. Meer dan tienduizend klokken die hier zijn gegoten, zijn over de hele wereld verspreid. Tegenwoordig bevindt zich in de voormalige gieterij een museum, het Klokkengieterijmuseum. Dagelijks worden er demonstraties gegeven van het gieten van koper.

Klokkengieten


heiligerlee - scheemda Overnachtingen 1

Hotel Resort Landgoed Westerlee De originele Groningse herenboerderijen zijn uniek in Nederland. Een van de mooiste vindt u in Westerlee. Het indrukwekkende pand is gebouwd in 1900 onder jugendstilarchitectuur door de familie Kloosterboer. Het monumentale pand werd met veel respect voor de historie door familie Karistinos tot hotel - restaurant verbouwd.

Klokkengieterijmuseum Het Klokkengieterijmuseum is gevestigd in het fabriekspand van de klokkengietersfamilie van Bergen. De bezoeker krijgt een rondleiding langs klokken, torenuurwerken, brandspuiten enz. Unieke objecten zijn de originele gietkuil, de werkende Addicks speeltrommel met het 12-kloks carillon en het in de tuin staande 49-kloks van Bergen carillon. Voor groepen is er een tingiet-demonstratie mogelijk. Provinciale weg 46, 9677 PD Heiligerlee Tel. 0031 597 41 81 99 Internet: www.klokkengieterijmuseum.nl

Hoofdweg 67, 9678 PH Westerlee Tel. 0031 597 43 30 82 Internet: www.landgoedwesterlee.nl

N 53° 9.339‘ E 7° 0.482‘

N 53° 8.446‘ E 6° 58.587‘

Recreatievoorzieningen De Leeuwenborg Partyboerderij, Indoor Speelparadijs en Camping In de sfeervolle boerderij zijn o.a. een royale Partyzaal en een voormalige Paardenstal, beide geschikt voor feesten, buffetten, bruiloften, etc. Het prachtige Indoor Speelparadijs is een geschikte lokatie waar uw (klein)kinderen kunnen klimmen en klauteren. Naast de boerderij ligt de 18-holes midgetgolf en een camping. U bent van harte welkom! Pastorieweg 14, 9943 TG Nieuw Scheemda (nabij ’t Waar) Tel. 0031 598 4 464 64 Internet: www.deleeuwenborg.nl

N 53° 13.326‘ E 6° 57.254‘

Bezienswaardigheden Slag bij Heiligerlee Museum en Brasserie In het Museum ‚Slag bij Heiligerlee‘ neemt de bezoeker plaats in een tijdcabine, die hem terug brengt naar de periode, waarin deze Slag plaats vond. Hij wordt audiovisueel op de hoogte gehouden van de voorbereidingen, het verloop en het einde van de Slag. Zo komt hij o.a. oog in oog te staan met Willem van Oranje Nassau en is hij lijfelijk aanwezig bij de Slag bij Heiligerlee. Dit museum is een must voor alle leeftijden! Provinciale weg 46, 9677 PD Heiligerlee Tel. 0031 597 41 81 99 Internet: www.slagbijheiligerlee.nl

N 53° 9.319‘ E 7° 0.480‘

Prachtige tuinen met een natuurlijke sfeer. Maar bovenal een zeer gespecialiseerde kwekerij met een breed aanbod vaste planten, grassen, kruiden, botanische rariteiten en de Nederlandse Planten Collecties Salvia en Echinacea (zonnehoed). Dat is Tuingoed Foltz; 3,5 hectare inspiratie voor tuinliefhebbers. Tevens tuinwinkel en brocanterie. Andries Bierling, Hereweg 346, 9651 AT Meeden Tel. 0031 598 63 50 00 Internet: www.tuingoedfoltz.nl

N 58° 8.183‘ E 6° 57.317‘

‘t Swieneparredies De varkens die in ´t Swieneparredies rondscharrelen, vor­ men een bont gezelschap. Als bezoeker krijg je een goed beeld van de grote verscheidenheid in uiterlijk en gedrag, die door de domesticatie tussen verschillende rassen is ontstaan. Met een expositie waar je films, beelden en boeken kunt zien. Openingstijden: Van 1 april t/m 15 oktober van woensdag t/m zondag geopend van 11 tot 17 uur. In de periode van 16 okt. tot 1 april alleen op za. en zo. van 11 tot 16 uur. Op 1 jan., 25 dec., hemelvaartsdag en Koninginnedag gesloten. ‘t Swieneparredies, Pastorieweg 8, 9943 TG Nieuw Scheemda, Tel. 0031 598 44 62 62 Fax: 0031 598 44 62 51, E-mail: info@swieneparredies.nl Website: www.swieneparredies.nl

N 53° 12.667‘ E 6° 56.937‘

Museum voor krijgsgeschiedenis Onze expositie toont het leven van de mensen in het Oldambt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Openingstijden: Za. en zo. 10 - 18 uur Hoofdweg 196 9681 AM Midwolda Tel. 0031 597 55 10 07

Int. Dollardroute

Speld slechts

Tuingoed Foltz

1,50 E

N 53° 11.710‘ E 7° 0.870‘

d o l l a r d

r o u t e

71


Nieuwolda-Termunterzijl

Info

VVV Delfzijl J.v.d.Kornputplein 1a 9934 EA Delfzijl Telefon: 0031 596 61 81 04 E-Mail: vvvdelfzijl@topvangroningen.nl Internet: www.topvangroningen.nl Bezienswaardigheden: Kinderwagenmuseum in Nieuwolda Beeldhouweratelier in Borgsweer Boerderijwinkel Molema Traditionele visrestaurants in Termunterzijl ‚Punt van Reide‘ (beschermd natuurgebied op een klein schiereiland in de Dollard) Feesten Nacht van Winschoten (braderienacht) Adrillen Festival Hongerige Wolf (muziek en toneel) Waterbei Festival Keltisch Midzomer Festival, Bad Nieuweschans Pura Vida (klassiek concert) Boerenmarkt Oldambt Tuin- en Kunstdagen

72

Kinderwagenmuseum


nieuwolda - termunterzijl

In plaats

In plaats van per fiets, zou het net zo goed mogelijk zijn de Dollard te bereiken per kano over het Termunterzijldiep. Over grote stukken verloopt de fietsroute naast deze waterweg. Akkerland, zover het oog reikt. Even voor het dorp ‘t Waar komt u een verbouwde herenboerderij De Leeuwenborg tegen met o.a. een overdekte kinderspeelplaats. In ‘t Waar lijkt het net, of de tijd stil is blijven staan. Verleden en heden schijnen zich in dit dorpje te ontmoeten. In Nieuwolda West is een moderne camping te vinden bij een prachtige Oldambtster boerderij, waarin ook een Kinderwagenmuseum is ondergebracht. De verzameling bestaat uit meer dan 250 kinderwagens en poppenwagens uit de 19e en 20e eeuw. De collectie geeft een totaalbeeld over de ontwikkeling op dit gebied. Alleen al het gebouw met het monumentale voorhuis uit 1905 en de in jugendstil gehouden hal zijn een kijkje waard. Bij de verovering van land uit het water heeft de mens geleerd, dit water nuttig te gebruiken door het in te dammen en weg te pompen. Een voorbeeld daarvan is het Museumgemaal De Hoogte uit 1892 in Nieuwolda. Bezienswaardig is de Hervormde kerk uit 1718 met de toren uit 1765. Bij de ingang klinkt het tikken van de torenklok als een hartslag. De Nieuwolders zijn bijzonder

trots op hun Wenthin-orgel uit 1787, waarvan er nog maar één andere in Oostfriesland te vinden is. In plaats van een haan, is de torenspits versierd met een zeemeermin. Een symbool voor het feit, dat het land rondom Nieuwolda op de Dollard veroverd is. Daarvan getuigen ook de boerderijen aan weerszijden van de weg. De rijkdom, die het polderland eeuwenlang heeft opgebracht, is terug te vinden in de pronkvolle gebouwen midden in prachtig aangelegde tuinen. De kerk van Termunten is een absoluut hoogtepunt voor vrienden van de middeleeuwse baksteenbouw. Oorspronkelijk werd de Romaanse kerk reeds in de 13e eeuw met tufsteen opgetrokken. In de tweede helft van dezelfde eeuw werd de kerk vergroot door de bouw van een koor, waarin al baksteen werd verwerkt. De kunst van het siermetselwerk bereikte in deze kerk een absoluut hoogtepunt. Helaas zijn slechts het middenschip en het koor bewaard gebleven. In het interieur van de kerk kan de bezoeker een zwaar beschadigd doopvont uit de 12e eeuw, het enige uit deze periode in het hele Oldambt, een paar oeroude grafstenen en een uit de 12e eeuw stammende sarcofaagdeksel bezichtigen. We naderen Termunterzijl, naast Delfzijl de enige typische sluishaven aan de Gro-

73

De kerk van Termunt

d o l l a r d

r o u t e


Nieuwolda-Termunterzijl ninger kust. Het meest opvallende bouwwerk in dit dorp is de oude sluis, de Boog van Ziel uit 1725. Bijna was het zandstenen monument, waarin 18 wapenschilden uit de geschiedenis van de sluis zijn aangebracht, afgebroken omdat het als zeesluis te klein geworden was. Gelukkig bleef de sluis dit treurige lot bespaard. Een goede tip voor liefhebbers van vis: in Termunterzijl

kunt u rekenen op een bijzondere culinaire streling van uw tong. Langs het Termunterzijldiep, langs trotse boerderijen, verborgen achter reusachtige bomen, langs golvende korenvelden en hier en daar een rustig grazende kudde koeien, vervolgt de Dollard Route hier zijn eenzame kilometers lange route.

Overnachtingen 1

Hotel Restaurant Wilhelmina

• Hotel/Restaurant in het voormalig gemeentehuis • 9 Comfortabele kamers met douche/WC/TV/ telefoon • Slaapplaatsen voor groepen tot 25 personen • Diverse groepsruimtes voor vergaderingen, lezingen etc. • Gezellige hotelbar en restaurant • Terras aan voor- en achterkant • Voldoende parkeerplaatsen en overdekte fietsenstalling • Fietsverhuur • Traditionele keuken Jaap en Pauline Bouma A.E. Gorterweg 1 · 9946 PA Woldendorp Tel. 0031 596 60 16 41 · Fax 0031 596 60 15 21 www.hotelwilhelmina.nl

Hoeve Ceres Hoeve Ceres

2

Atelier Anthon Meijssen Tel. 06-44072109 a.meijssen@wanadoo.nl www.anthonmeijssen.nl B&B Monique Schoonderwoerd monique.schoonderwoerd@kpnplanet.nl www.hoeveceres.nl Hoofdweg Oost 20, 9944BX Nieuwolda, Groningen, Tel. 06 33 90 76 02

N 53° 14.864‘ E 7° 0.373‘ 3

Pension ‚‚t Viskerhoes‘

Overnachting met ontbijt in  rustige omgeving aan het Termunterzijldiep, nabij de zee, het strand en de jachthaven. * 4 sfeervolle 2 pers.kamers met gezamenlijk sanitair. * gezellige huiskamer * ontbijt / verblijfruimte * zonnige tuin met terras Martha Zwarberg M. Coendersbuurt 27 • 9948 PM Termunterzijl Tel. 0031 596 60 18 63 • 0031 6 23 67 34 83 E-Mail: viskerhoes@hetnet.nl • www.viskerhoes.nl

N 53° 16.369‘ E 7° 1.692‘

N 53° 18.009‘ E 7° 1.929‘ 4

‚De oude kazerne‘

Int. Dollard Route 74

Hoogwaardige poloshirts met geborduurd logo van de route in de maten S - XXL

slechts

19,99 E

Bed & Breakfast

‚De oude kazerne‘

Direct gelegen aan de Int. Dollard Route kunt u bij ons overnachten voor een lage prijs. Overnachtingen voor 1 nacht zijn mogelijk. Een kleine expositie vertelt u alles over deze ‚oude kazerne‘. Hamrikkerstraat 20 • 9944 BS Nieuwolda Tel. 0031 596 54 15 64 of 0031 6 12 67 51 13 www.deoudekazerne. nl • info@deoudekazerne.nl

N 53° 14.771‘ E 6° 58.808‘


nieuwolda - termunterzijl Campers en camping 5

‚Klein Finland‘

‚Klein Finland‘ is natuur en ruimte, bossen, meren, houten woningen en sauna’s. Wie deze rustieke Finse entourage wil ervaren, hoeft beslist niet helemaal af te reizen naar Scandinavië. ‚Klein Finland‘, gelegen aan de rand van het 185 hectare grote Hondshalstermeer, met graslanden, rietvelden en temidden van bossen. Wij hebben 85 campingplaatsen met water, stroom een kabel-tv aansluiting. 2 luxe trekking hutten met douche en WC (voor 2 personen) en luxe chalets (voor 4-5 personen). Vakantie en recreatieoord ‚Klein Finland‘ Boslaan 7. 9945 TM. Wagenborgen Tel. 0031 596 54 18 12 E: info@kleinfinland.nl, www.kleinfinland.nl

N 53° 15.473‘ E 6° 57.033‘

Eten en drinken 1

Eetcafé De Brug

Vermoeid van het fietsen? Bij ons zit u gezellig op het terras direct aan het water met blik op de haven. Wij bieden u een afwisselende menukaart. Probeer onze Oldambtster Schotel.Wij zijn het hele jaar geopend, maandags gesloten. Eetcafé De Brug B. K. Bosmaplein 2 • 9944 BN Nieuwolda Tel. 0031 596 54 11 18 www.eetcafedebrug.nl N 53° 14.716‘ E 6° 58.639‘

Overnachtingen Camping dell‘ Arte

Als enige in Nederland bieden wij u workshops beeldhouwen in combinatie met overnachtingen op onze camping dell’Arte. Geïnteresseerden in kunst en cultuur zijn van harte welkom op onze camping dell’Arte. Bezoekers van camping dell’Arte waarderen de natuurlijke waarden als rust en ruimte. Het niveau van de voorzieningen is in overeenstemming met het uitstekende sanitair. Wartumerweg 2, 9949 PE Borgsweer, Nederland Tel. 0031 596 85 14 33 Mobil: 0031 6 51 07 25 36 Mail: dehouwer@dehouwer.nl Internet: www.dehouwer.nl

N 53° 17.910‘ E 7° 1.532‘

Bezienswaardigheden Kinderwagenmuseum Even buiten Nieuwolda ligt het Kinderwagenmuseum, gevestigd in een monumentale Oldambtster boerderij. De boerderij is gebouwd in 1750 en in 1905 is er een voorhuis voorgezet. De pronkkamer en de gang bevatten nog de originele elementen. In de kamers en de verbouwde schuur vindt u kinderwagens, poppenwagens, wiegen en vitrines vol babykleding en speelgoed. Hoofdweg West 25, 9944 EA Nieuwolda Tel. 0031 596 54 19 41 Internet: www.kinderwagenmuseum.nl

N 53° 13.816‘ E 6° 57.665‘

Boerderijwinkel Molema

Int. Dollard Route

Boerderijwinkel Molema is een prachtige Oldambster boerderij gelegen aan de rand van Nieuwolda tussen de vele soorten fruitbomen. Dagelijkse verkoop van aardappelen, groenten, fruit en streekproducten. Sinds een aantal jaren worden er ook wijndruiven verbouwd, in de eigen wijnmakerij worden de druiven verwerkt tot heerlijke wijnen.

Natuurgids Rheiderland Uitgebreid boekje over de flora en fauna in de Dollardregio

slechts

12,00 E

Boerderijwinkel Molema Hoofdweg West 26, 9944 EB Nieuwolda Tel. 0031 596 54 13 55 Internet: www.boerderijwinkelmolema.nl

N 53° 14.134‘ E 6° 57.930‘

d o l l a r d

r o u t e

75


VVV Slochteren Noorderweg 1 9621 BM Slochteren Telefoon en Fax: 0031 598 42 29 70

Info

Slochteren

Recreatievoorzieningen: Recreatiecentrum ‘De Otter’ aan het Schildmeer in Slochteren. Jachthaven aan het Schildmeer en bij de VVV, zwembad ‘De Tobbe’, 2 tennisbanen, ‘Slag bij Kolham’ Bezienswaardigheden: Fraeylemaborg

76


Wagenborgen

Wagenborgen, het volgende grotere dorp langs de route, lag vroeger direct aan de Dollard. De Sint Petruskerk uit 1450, gebouwd op een zandrug, was de bekroning van het dorp. Ruim een eeuw geleden besloot de kerkeraad het bouwvallige gebouw te slopen. Op dezelfde plek werd in 1883 de Vernieuwde Kerk gebouwd. Na Wagenborgen vervolgt de route zijn weg naar Siddeburen in de gemeente Slochteren. De gemeente Slochteren is vooral door de gaswinning bekend. De vele boorputten zijn al 50 jaar bovengrondse getuigen van het grote gasveld, dat zich onzichtbaar onder de grond bevindt. Daarenboven staat Slochteren als het ‚Groene hart van Groningen‘ bekend: landerijen en weilanden afgewisseld met de allermooiste natuurlijke landschappen, kleine

slochteren meertjes en meren en enkele stukken bos. De gemeente Slochteren was oorspronkelijk een gemeente, waarin landbouw en veeteelt, met daarmee verbonden aardappelmeel- en zuivelfabrieken de grootste bronnen van inkomen waren voor de inwoners. Deze van oudsher bestaande inkomensstructuur is veranderd en Slochteren ontwikkelde zich meer en meer tot woon- en recreatiegebied. Het Schildmeer, het Grunostrand met waterskibaan, de Damsterdiep-rondvaart en het nieuwe Woldmeer bieden de liefhebbers van alle facetten van de watersport een veelvoud aan mogelijkheden. De plaatsen en dorpen, die verspreid in het landschap liggen, vallen op door hun langgestrekte structuur, die in sterk contrast staat tot het open en wijde landschap. Siddeburen heeft

Watermolen in Slochteren

77

d o l l a r d

r o u t e


Slochteren Slochteren. In het gemeentehuis op Hoofdweg 10a is de kunsthal het bezoeken waard. Bij de haven is de VVV gevestigd, waar een koffiecorner met terras is ingericht. De VVV kan u verder informeren over al het moois in Slochteren. In het hart van het dorp treft u nog meer monumentale gebouwen aan, waaronder het Hooge Huis, het Ontvangershuis, de Geertsemaheerd en de Fraeylemaborg (open voor publiek; zie onderaan deze pagina). De Hoofdweg voert u verder langs de Nederlands Hervormde kerk naar Froombosch waarbij u het boerderijmuseum met camping (Hoofdweg 271) passeert. Aan de Groenedijk treft u drie markante poldermolens aan die allen nog in uitstekende staat verkeren: molen De Ruiten, de Groote Poldermolen en de Fraeylemamolen. Via

De Fraeylemaborg

78

In het centrum van Slochteren staat de Fraeylemaborg, een cultuurhistorische attractie van de hoogste orde. Deze borg stamt oorspronkelijk uit de Middeleeuwen en vormt het middelpunt van een 25 ha. groot landgoed. De bezoeker krijgt hier het gevoel in een sprookjeskasteel rond te dwalen, met grachten, koetshuis, ‚Schathoes‘ (restaurant) en kassen. In de borg zijn een aantal kamers ingericht in de stijl uit de 18e en 19e eeuw, deze kunnen bezichtigd worden. De Fraeylemaborg is ook een zeer bekend museum. Een permanente tentoonstelling toont werk van Gerrit van Houten (18661934) en zijn tijdgenoten, bovendien zijn collecties Oranje-Nassau- en Aziatisch porselein te bezichtigen. Verder worden er regelmatig wisselende tentoonstellingen gehouden. De geschiedenis van de gaswinning in Slochteren treft u aan in de oranjerie. De tuin van het landgoed is ook het bezoeken zeker waard. N 53° 12.927‘ E 6° 48.568‘

Fraeylemaborg

binnen de regio een centrale functie. Dit ziet men niet alleen aan het grote aantal winkels, maar ook aan de monumentale kerk uit 1226. Het kerkgebouw in Hellum heeft een fundament van zware zwerfkeien en stamt deels uit de 12e eeuw, en voor het overige deel uit de 13e eeuw. Op Hoofdweg 27 in Hellum is een interessant voorbeeld van een Oldambtster boerderij te zien. Boven de ramen van het voorste gedeelte zijn rijke ornamenten aangebracht; de schoorsteen is versierd met een bal, waarop bladgoud is aangebracht. Na Hellum rijden we over Hoofdweg langs mooi monumentale boerderijen en villa‘s naar Schildwolde. De toren van Schildwolde (uit de 13e eeuw) wordt Juffertoren genoemd. Bijzonder is dat niet alleen de toren, maar ook de punt geheel van steen is. De Hoofdweg vervolgen naar het dorp


slochteren Schildwolde en de Wildemansheerd (met kijktuin) bereikt u het Schildmeer, dat zowel als natuurgebied en recreatiegebied erg in trek is. Langs de oevers vindt u de monumentale gerestaureerde Haanssluis, jachthavens, een camping, bungalows, horeca en het badstrand. Men kan er zwemmen, surfen, zeilen, kanova-

ren en mee met rondvaarttochten. In 2010 is een prachtige golfbaan aangelegd. In de zomer vormen de talrijke bonte zeilen van de surfers en de kleurrijke zonondergangen boven het rustige wateroppervlak een prachtig gezicht.

Campers en camping 1

Camping - Trekkershut - Watersport

Mini-Camping

Mini Camping t‘Hofje

Recreatiecentrum De Otter

Hoofdweg 271 · 9621 AK Slochteren Tel.0031 598 42 15 73 e-mail: thofje@hetnet.nl www.thofje.org overnachtingsmogelijkheid in een blokhut ook op dit adres: Boerderij Museum Duurswold info@ Duurswold.nl · www.Duurswold.nl

aan het Schildmeer. Camping, restaurant, verhuur trekkerhutten en watersport Roegeweg 9 · 9629 PA Steendam Tel. 0031 598 43 15 43 · www.de-otter.nl

N 53° 15.986‘ E 6° 50.047‘

N 53° 11.986‘ E 6° 47.297‘

Bezienswaardigheden Politiepettenmuseum

Kerk Slochteren

Collectie van meer als 1.500 politiepetten uit de hele wereld. Openingstijden: Elke 1ste zaterdag in maand van 12:00 – 16:00 uur en op aanvraag.

Kerk met vrijstaande toren uit ca. 1300. Kerkklok uit 1373, vermoedelijk afkomstig is uit de kloosterkerk van Wittewierum. Hoofdweg 108, Slochteren

Tel. 0031 6 52 55 24 14 • www.politiepetten.nl

N 53° 12.944‘ E 6° 48.256‘

Int. Dollardroute

N 53° 17.832‘ E 6° 96.886‘

Flotter Radler (Likeur) Klein opkikkertje voor tussendoor (2cl)

79

slechts

d o l l a r d

1,30 E r o u t e


Appingedam

Info

VVV Appingedam Dijkstraat 26, 9901 AS Appingedam Telefoon: 0031 596 62 03 00 E-mail: vvvappingedam@ topvangroningen.nl Internet: www.topvangroningen.nl

Bezienswaardigheden: De „hangende keukens“, Nicolaïkerk, Museum Stad Appingedam, Damster diep (rondvaart door Appingedam voor groepen, ook mogelijk vanaf Leer met de rederij „Germania Schiffahrt“) Evenementen: Damster Stadsfeesten, Stadsloop, Coopluydenmarkt, Bie Daip, Venezia del Nord, Papiercorso, etc.

Kerkplein met Toren en Raadhuis in Appingedam

80


In

In Noord-Oost Nederland ligt het stadje Appingedam, de op ĂŠĂŠn na laatste plaats langs onze fietsroute. Voor Appingedam heeft de bezoeker meer tijd nodig om deze opmerkelijk mooie plaats goed op zich in te kunnen laten werken. Hier kunt U een kano of een waterfiets huren en de buitengewone schoonheid van de stad vanaf het water bekijken of U neemt deel aan een VVV-rondleiding door de stad (duurt plm. 1 uur). De voorgevel van het kleine, betoverende Renaissance Raadhuis uit 1630 bevat, behalve een aantal latijnse zinspreuken, het wapen van de stad: een pelikaan die haar jongen voedt met haar eigen bloed en vrouwe Justitia. Ofschoon pas in 1819 officieel verleend, gebruikt de stad dit wapen al sinds de 14e eeuw. Een oude legende vertelt, dat de

appingedam pelikaan haar levende jongen doodde en na drie dagen met haar eigen bloed weer tot leven wekte. Een beeld, dat zou verwijzen naar het lijden en de opstanding van Jezus Christus! Door zijn ligging op een kruising van water- en landwegen ging het Appingedam in de late Middeleeuwen zo goed, dat de stad zelfs kon concurreren met Groningen. Weliswaar behoort die tijd al lang tot het verleden, het stadje heeft echter nog steeds een tweetal bijzonderheden te bieden. In de eerste plaats kreeg het zijn stadsrechten in 1327 in Aurich. Deze werden niet, zoals gebruikelijk verleend door een feodaleheerser, maar door de Vrijheidsbond van de Zeven Verenigde Friese Seelanden. In de tweede plaats zijn de hangende keukens boven het Damsterdiep uniek te no-

Damsterdiep in Appingedam

81

d o l l a r d

r o u t e


Appingedam

Voorgevel van het renaissance Raadhuis

82

emen. In geen andere plaats in Nederland is deze bouwkundige rariteit te bewonderen.Het verreweg oudste gebouw van de stad is de in romaans-gotische stijl opgetrokken Nicolaïkerk uit 1225. De overgang van de romaanse naar de gotische bouwstijl is vooral te zien aan de vensters. Oorspronkelijk gebouwd als zaalkerk, veranderden meerdere verbouwingen en uitbreidingen gedurende de volgende eeuwen de kerk in een imposante hallenkerk. Naast de Martinikerk en de A-kerk in de stad Groningen is de Nicolaïkerk de enige hallenkerk in de provincie. In de Wijkstraat, één van de oudste straten van de stad, stond in de Middeleeuwen een borg. Evenals een andere borg werd deze door talloze gewapende schermutselingen met de stad Groningen verwoest.Over-

al in deze stad zijn de sporen uit de Middeleeuwen terug te vinden. Slenter eensniet uitsluitend door het voetgangersgebied van Appingedam, maar loop ook eens over de Vrouwenbrug. Hier, waar de bezoeker een mooi gezicht heeft op de hangende keukens boven het Damsterdiep, begon eens de ontwikkeling van de plaats. Hier bespeurt de bezoeker nog het verleden. Het „Bolwerk“ herinnert aan de oude stadsmuren en -grachten en aan de verdedigingswerken van Appingedam. Deze werden ongeveer in de 11e eeuw tussen de toenmalige stadsgracht en het riviertje „de Appe“ aangelegd. Aan dit riviertje ontleent de stad haar naam. Wie meer over de roemruchte geschiedenis van Appingedam wil weten, moet beslist het historische museum van de stad bezoeken. Dit museum is in twee aangrenzende pakhuizen ondergebracht, in de Dijkstraat 30 en in de Wijkstraat 25. Het uit de 13e eeuw stammende pakhuis in de Dijkstraat is op zich al een museum. Naast een permanente tentoonstelling over o. a. de stadstopografie en –ontwikkeling, de Damster elitecultuur; de middeleeuwse kelder en niet te vergeten de kopersmeden, worden ook regelmatig thematische exposities gehouden. Openingstijden: van dinsdag tot vrijdag van 11.00-17.00 uur en op zaterdag, zon- en feestdagen van 13.00-17.00 uur.


appingedam De hangende keukens Vanaf de Vlintenbrug, de oudste verbinding tussen het noordelijken zuidelijk deel van Appingedam, heeft de bezoeker een voortreffelijk uitzicht op de beroemde hangende keukens. Een bijzondere omstandigheid heeft voor het ontstaan van deze architectonische rariteit gezorgd. De N 53° 19.261‘ E 6° 51.395‘ direkt aan het water van het Damsterdiep gelegen gebouwen waren oorspronkelijk als pakhuizen bedoeld. Via laadluiken werden hier de schepen rechtstreeks gelost en geladen. Na dat deze pakhuizen hun functie hadden verloren, werden ze verbouwd tot woonhuizen. De bestaande ruimten waren echter niet geschikt om als keuken te worden gebruikt. Zonder te aarzelen maakte men van de nood een deugd. Omdat het niet mogelijk was om binnen de voormalige pakhuizen keukens te realiseren, bouwde men ze eenvoudig aan de buitenkant boven het water. Zo was niet alleen een oplossing gevonden voor het ruimteprobleem ook het probleem „waar-heen met het afvalwater“ was gelijk van de baan. toenmalige stadsgracht en het riviertje de „Apt“ aangelegd.

De hangende keukens Overnachtingen Pels Hotels Pels Hotels 1 Landgoed Ekenstein

Alberdaweg 70, 9901 TA Appingedam Tel. 0031 596 62 85 28 Fax: 0031 596 62 06 21 www.ekenstein.com N 53° 19.043‘ E 6° 48.407‘ 2 Hotel Restaurant Boven Groningen Stationsweg 28, 9934 AN Delfzijl Tel. 0031 596 61 87 71 Fax: 0031 596 61 71 47 www.bovengroningen.com N 53° 19.986‘ E 6° 55.508‘

3 Hotel Pension De Olde Wagenberge

Hoofdweg 38, 9945 PG Wagenborgen Tel. 0031 596 54 29 22 Fax: 0031 596 54 21 74 www.oldewagenberge.com N 53° 15.371‘ E 6° 55.969‘

4

‚Het Wapen van Leiden‘

Hotel-Café-Restaurant ‚Het Wapen van Leiden‘ gelegen in het centrum van de meer dan 1000 jaar oude stad Appingedam. 28 comfortabele kamers voorzien van Douche, Toilet, Televisie, Telefoon, Radio en gratis WiFi-Internet toegang! Prima Á la Carte restaurant, gezellige bar en zeer comfortabele rookruimte. Zaalruimte tot 100 personen. Gratis parkeren achter het hotel. Wijkstraat 44, 9901 AJ Appingedam Tel. 0031 596 62 29 63 Fax 0031 596 62 48 53

83

N 53° 19.211‘ E 6° 51.520‘

d o l l a r d

r o u t e


Delfzijl

Info

VVV Delfzijl J.v.d.Kornputplein 1a 9934 EA Delfzijl Telefon: 0031 596 61 81 04 E-Mail: vvvdelfzijl@topvangroningen.nl Internet: www.topvangroningen.nl Bezienswaardigheden: Beeld van Commissaris Maigret, een beroemde romanfiguur Historisch molen ‚Adam‘ op het Molenplein Museum Aquarium De typische Nederlandse dorpen Spijk en Godlinze Markt in de binnenstad op woensdag Veerverbindingen naar Borkum, Emden en Ditzum SXC experience, Duurswoldlaan 2, Farmsum. www.seaportsexperiencecenter.nl

De

84 84

De geschiedenis van Delfzijl wordt in belangrijke mate gevormd door de ligging aan de kust. Delfzijl is ooit ontstaan op de plek waar sluizen werden aangelegd voor de ontwatering van het achterland. Daarna ontwikkelde het zich tot een vesting vanwege de strategische ligging aan de Eems. Pas in de twintigste eeuw is het uitgegroeid tot de derde industriehaven van Nederland, na Rotterdam en Amsterdam. Door de open verbinding met de zee is de haven bereikbaar onder alle weersomstandigheden. Zowel kranen als moderne ,,Roll-on/ Roll-off ’’- installaties garanderen snelle verwerking van de in en uit te laden goederen. De vaargeul en haven zijn 10 meter diep zodat zelfs schepen tot 80.000 ton hier kunnen binnenlopen. Grote stalen deuren bieden nu bescherming tegen stormvloeden. Gemalen ontwateren het laaggelegen achterland en de met beton en asfalt versterkte dijken maken duidelijk, dat nog dagelijks de strijd tegen het water gevoerd wordt.

Feesten: Havenfeest (elke 2 jaar)


delfzijl Geboorteplaats Maigret De ligging aan de Eems heeft Delfzijl niet alleen een haven en industrie gebracht. In 1929 liet de Franse schrijver Georges Simenon tijdens een vaartocht langs de kusten zijn kotter in Delfzijl repareren. Om de tijd te verdrijven schreef Simenon daar de eerste detective met zijn later beroemd geworden figuur Commissaris Maigret. Het boek kreeg als titel Maigret in Holland. Ter herinnering hieraan staat aan het Damsterdiep een standbeeld van commissaris Maigret. Vesting Eind 16e eeuw werd Delfzijl door de Spanjaarden veroverd. Nadat Prins Maurits in 1591 het Spaanse leger had verslagen, werd er een vesting gebouwd om toekomstige veroveringen te voorkomen. Nog altijd herinnert het straten- en grachtenpatroon van Delfzijl aan deze vesting. Andere getuigen uit deze tijd zijn de molen (Adam) op de Molenberg in het centrum. Om soldaten tijdens belegeringen stand te laten houden

was voedsel nodig. Met een molen kon men meel en grutten voor eigen gebruik malen. In 1628 werd een kleine houten molen gebouwd die ook dienst deed als uitkijkpost. Om die reden werd de stenen fundering regelmatig verhoogd. Na een brand in 1875, waarbij het bovenste deel van de molen verloren ging, werd de watermolen Adam uit Bedum op de romp gezet. De verdedigers van de vesting werden ook verzorgd door de binnen vesting gelegen boerderijen. Van deze boerderijen is er ĂŠĂŠn overgebleven: cafĂŠ Centrum tegenover de molen aan de Molenberg. Ook de kerk op het plein herinnert aan de vestingtijd. De Nederlands Hervormde Kerk uit 1830 staat op de plaats van een kerk, die in 1613 werd gebouwd voor het garnizoen.

Sportboothaven in Delfzijl

Georges Simenon schreef in 1929 zijn eerste Maigretmisdaadroman in Delfzijl.

85

d o l l a r d

r o u t e


Delfzijl Muzeeaquarium Delfzijl Bij een stad met een zeehaven hoort beslist een zee-aquarium. Het aquarium van Delfzijl is ondergebracht in een voormalige bunker uit de Tweede Wereldoorlog. De muren van de bunker zijn ongeveer 2 meter dik. Daardoor heeft het zeewater in de verschillende bakken altijd een constante temperatuur. Te zien zijn bijna uitsluitend vissoorten, die in de Noordzee voorkomen, zoals schol, bot, paling, Noordzeekreeften, Noorse kreeften, garnalen, zee-anemonen en zeeschorpioenen. Het gebouw heeft ook een schelpencollectie, een geologische- en archeoN 53° 20.136‘ E 6° 55.637‘ logische afdeling. Na een wandeling door de stad Delfzijl wacht u nog een bijzondere belevenis. Aan boord van de Dollard-veerboot geniet u van een overvaart van ‚De poort naar de wereld‘ naar een andere grote havenstad aan de Eems: Emden. www.muzeeaquarium.nl

Overnachtingen 2

De Boegschroef

Een uniek hotel geleden aan de havenboulevard met uitzicht op de jachthaven. Door veel bedrijvigheid op, aan en in het water is er geen dag hetzelfde in ons hotel.Op loopafstand vindt u het centrum van Delfzijl, het strand en het bus- en treinstation wat gelegenheid biedt voor diverse uitstapjes. Hotel-Restaurant „de Boegschroef“ Handeskade West 12-16, 9934 AA Delfzijl Tel. 0031 596 61 36 15 Fax: 0031 596 61 42 58 Mail: deboegschroef@home.nl www.deboegschroef.nl

86

N 53° 19.907‘ E 6° 55.826‘

Elke woensdag vindt in Delfzijl vanaf ca. 10 uur tot in de middag een grote markt plaats. Naast de gebruikelijke producten zoals groente, fruit en bloemen biedt deze markt ook stoffen, vis en Nederlandse kaas in alle variaties. Natuurlijk worden ook vers toebereide gerechten zoals kibbeling (gefrituurde visfilet met beslag) aangeboden.


delfzijl Niet vergeten!

Boek uw overtocht met het veer naar Ditzum of Emden Altijd op woensdag*, vrijdag* en zaterdag* Voor vaartijden en boekingen: +49 491 / 91 96 96 52 en www.dollard-route.nl *Wijzigingen voorbehouden

N 53° 19.902‘ E 6° 55.901‘

Campers en camping

CAMPING ZEESTRAND

HUTTEN

STRAND NATUURBAD CAMPING

S WIRELES ET INTERN Schepperbuurt 4a, 9948 PP Termunterzijl (Gem. Delfzijl) - 0596 601 443

www.campingzeestrand.nl

N 53° 18.060‘ E 7° 1.799‘ 1

Het Eemshotel boven het water Hoogstaand boven het Hoogstaand water Eenuitstekend buitengewoon hotel metwater een uitstekend a la carte restaurant. Hoogstaand boven het water Hoogstaand boven het Een buitengewoon hotel met een a la carte restaurant.

Mooie kamers voorzien telefoon, flatscreen tv, bad en douche Mooie kamers voorzien van telefoon, flatscreen bad van en douche Een buitengewoon hotel met een eentv, uitstekend la carte carte restaurant. restaurant. Een buitengewoon hotel uitstekend aa la en met draadloos internet en een senseo koffie apparaat. en draadloos internet en een senseo koffie apparaat. Mooie kamers voorzien voorzien van van telefoon, telefoon, flatscreen flatscreen tv, tv, bad baden endouche douche Mooie kamers Gun een weekend of een kort oponthoud in ons hotel, of boek één van Gun uzelf een weekend of en eendraadloos kort uzelf oponthoud in ons hotel, of boek één van en draadloos internet en een senseo koffie apparaat. internet en eenarrangementen senseo koffie apparaat. onze van onze website. onze arrangementen van onze Gun een weekend weekend of of een kortwebsite. oponthoud in in ons ons hotel, hotel, of ofboek boekéén éénvan van Gun uzelf uzelf een een kort oponthoud onze arrangementen van onze website. Eemshotel onze arrangementen van onze website.

Eemshotel Zeebadweg 2 Eemshotel Zeebadweg 2 Eemshotel 9933 Zeebadweg22 AV Delfzijl 9933 AV Delfzijl Zeebadweg tel.0031 9933 AV Delfzijl596 61 26 36 tel.0031 596 61 26 36 AV 9933 Delfzijl www.eemshotel.nl tel.0031 596 596 61 61 26 26 36 36 www.eemshotel.nl tel.0031 e-mail: info@eemshotel.nl www.eemshotel.nl e-mail: info@eemshotel.nl www.eemshotel.nl N 53° 20.174‘ E 6° 55.743‘ e-mail: info@eemshotel.nl info@eemshotel.nl e-mail:

d o l l a r d

r o u t e

87


88 88

Emden

Info

Tourist-Info Emden Bahnhofsplatz 11 + Alter Markt 2a 26721 Emden Telefoon: +49 4921 / 9 74 00 Fax: +49 4921 / 9 74 09 www.emden-touristik.de ti@emden-touristik.de

Recreatievoorzieningen Peddel en pedaalstation veerverbindingen naar Borkum, Ditzum en Delfzijl, ‘Ökowerk’ in Borssum Bezienswaardigheden Kunsthalle van Henri en Eske Nannen, Johannes a Lascobibliotheek, lichtschip ‘Amrumbank’, Otto Huus, reddingskruiser Georg Breusing, stropershuizen, goederenlocomotief & modelspoorweg, Bunkermuseum, Ostfriesisches Landesmuseum Feesten Traditionele ‘Emder Matjestage’, Internationales Filmfest, Engelkemarkt, Delftfest, Emder Hafenmeile

Raadhuis Emden


Emden

Emden, de meest westelijke haven van Duitsland, presenteert zich aan bezoekers van heinde en verre als een stad waar het goed toeven is, traditioneel en open, onderhoudend en sportief, natuurlijk en groen. Het economische en culturele centrum van Ostfriesland heeft met zijn maritieme sfeer iedereen wel iets te bieden. Er is aan de Noordzeekust nauwelijks een andere stad te vinden die de laatste jaren zoveel nieuw en vooruitstrevend elan heeft laten zien. Emden heeft bovendien een cultureel zelfbewustzijn ontwikkeld, dat tot uitdrukking komt in een keur aan musea, maar ook in talrijke evenementen van hoog niveau. Ondanks alle moderniteit zijn de inwoners zich bewust gebleven van hun traditie en ze zijn dan ook trots op hun 1200-jarige geschiedenis, waarin de haven telkens weer een belangrijke plaats inneemt.

emden De geschiedenis van de stad aan de monding van de Ems mag nog zo wispelturig zijn, vanaf het begin was de haven van uitzonderlijke betekenis voor het wel en wee van de stad, die al in het jaar 800 onder de naam ‘Amuthon’ als handelsnederzetting vermeld werd. In 1495 kreeg de havenstad van de latere keizer Maximiliaan haar stadswapen, waarvoor de Emdenaren de koosnaam ‘Engelke up de Muer’ gebruiken. Bovenin is een gekroonde figuur met adelaarsvleugels afgebeeld, afkomstig uit het wapen van de adellijke familie Cirksena, in het midden een stadsmuur met kantelen als teken van weerbaarheid, en onderin de blauwe golven van de Ems – symbool van de scheepvaart. Emden heeft zich dankzij een vooruitziende planning en stadsinrichting vooral de laatste jaren doorontwikkeld tot een overzichtelijke en uitnodigende havenstad.

Aan de Delft in de binnenstad van Emden

89 d o l l a r d

r o u t e


90 90

Emden Wapenkamer, tentoongesteld in het Landesmuseum

De talrijke toeristen en de meer dan 51.000 inwoners krijgen het hele jaar door een bont cultureel programma voorgeschoteld, en er valt altijd wat te beleven in de vele museale instellingen. Dankzij deze activiteiten, maar ook dankzij het veelzijdige amusementsprogramma in de talrijke authentieke kroegjes, cafés en discotheken hoeft de bezoeker zich niet te vervelen. De nacht wordt niet zelden de ‘dag’. Je moet minstens één keer de ‘Emder Matjestage’ aan de Delft hebben beleefd, of de ‘Emder Bluesnacht’ in de cafés rond de ‘Neuen Markt’. Vakantiegangers zijn soms verbaasd als ze zien hoe vrolijk en uitgelaten het er in deze Ostfriese havenstad aan toegaat en de noorderlingen helemaal los gaan. Voor wie in Emden in de geschiedenis wil duiken, is het ‘Ostfriesische Landesmuseum’ een aanrader. Hier bevindt zich onder meer de

beroemde wapenkamer met een grote verzameling wapens uit de bloeitijd van Emden, de 16e en 17e eeuw. Tentoongesteld zijn deels rijkversierde aanvals- en verdedigingswapens, scheepskanonnen, jacht- en pronkwapens, harnassen, vaandels uit de 16e t/m 19e eeuw en een beulsuitrusting. Dit arsenaal is de grootste historische, stedelijke wapencollectie van een burgerwacht in de Bondsrepubliek. Het hier tentoongestelde cultuurgoed werd hoofdzakelijk bijeengebracht door de verzamelingsactiviteiten van de in 1820 opgerichte ‘Gesellschaft für bildende Kunst und Vaterländische Altertümer’. Overigens: vanaf de raadhuistoren heeft u een prachtig uitzicht op de binnenstad, delen van de omwalling en de haven. Wie het graag degelijk aanpakt, mag deze symbiose van heden en verleden niet missen: het samenspel van een middel-eeuwse baksteenruïne met moderne architectuur heeft de in 1943 verwoeste Große Kirche getransformeerd tot een wetenschappelijke bibliotheek. De Johannes a Lascobibliotheek is de oudste bibliotheek van Ostfriesland. Ze documenteert niet alleen 400 jaar boekgeschiedenis van de gereformeerde kerk, maar is ook een passende ruimte voor culturele evenementen en een studiebibliotheek voor het gereformeerde protestantisme en de confessionele geschiedenis van de nieuwere tijd. Heeft u weleens de binnenkant van een machtige bunker gezien? Het ‘Bunkermuseum’ herinnert met een welhaast adembenemende authenticiteit aan de verschrikkingen van de


emden in zijn eigen museum, het ‘Otto-Huus’, aan de hand van curiosa glimlachend inleven in de carrière van hun idool. Het kleine Dollardrouteveer naar Ditzum brengt ons naar het eindpunt – en tevens terug bij het vertrekpunt – van de ruim 215 km lange fietsrondroute.

De ‘Kunsthalle’ in Emden De Kunsthalle in Emden toont op ongeveer 2000 m2 tentoonstellingsoppervlak de hoogstaande verzameling klassiek-moderne en hedendaagse kunst, die de voormalige hoofdredacteur van Stern Henri Nannen in de vorm van een stichting aan zijn geboortestad heeft geschonken. De kern is de omvangrijke verzameling expressionisten van Henri Nannen, met daarin werken van onder anderen Emil Nolde, Erich Heckel, Ernst-Ludwig Kirchner en Karl Schmidt-Rotluff. Regelmatig vinden hier bovendien speciale tentoonstellingen van beroemde en internationale kunstenaars plaats. Bij het museum hoort een schilderschool voor kinderen en jongeren, die ook creatieve cursussen voor kleine en grote vakantiegangers aanbiedt. In de museumshop kunnen allerlei dingen rondom kunst worden aangeschaft en voor de inwendige mens zorgen de bistro en cafetaria, die ook over water via de aanlegsteiger bereikbaar zijn. Voor de ingang en op de binnenplaats staan bronzen beelden van Gustav Seitz, Gerhard Marcks, Peter Großbach en anderen. Sinds de opening in 1986 ontvangt dit museum, dat behalve kunsttentoonstellingen ook kamerconcerten, lezingen en voordrachten organiseert, jaarlijks ongeveer 100.000 bezoekers, meer dan de meeste andere musea in Noord-Duitsland.

Kunsthalle

oorlog en is een monument tegen het vergeten. Wat bij een kennismaking met Emden eigenlijk niet mag ontbreken, is een vleugje schippersromantiek, bijv. aan boord van het museumlichtschip ‘Deutsche Bucht’, de ‘haringlogger AE7’, de reddingskruiser ‘Georg Breusing’ of tijdens een rondvaart door de grachten of de haven. Fans van de Duitse komiek Otto kunnen zich

N 53° 22.182‘ E7° 12.166‘

91 d o l l a r d

r o u t e


92 92

Emden

Niet vergeten!

Boek uw overtocht met het veer naar Ditzum of Delfzijl Altijd op woensdag*, vrijdag* en zaterdag* Voor vaartijden en boekingen: +49 491 / 91 96 96 52 en www.dollard-route.nl *Wijziging van de vaardagen voorbehouden

N 53° 20.389‘ E 7° 11.125‘

Overnachtingen 1

Fahrradhotel Gazelle

Bezienswaardigheden Bunkermuseum

Gunstig gelegen voor fietsers, op slechts enkele minuten van de mooiste fietsroutes. 10 minuten lopen naar het centrum van de zeehaven Emden. Eigen fietsverhuur en -reparatie. In het (vis) restaurant in Hotel Faldernpoort – direct aan de overkant – verwent de chef-kok u met culinaire lekkernijen. Daarna smaakt een afzakkertje aan de hotelbar dubbel zo goed. De wellnessafdeling in Hotel Faldernpoort kan uiteraard voor een gering bedrag worden gebruikt. In de moderne twee- en meerpersoonskamers is het goed toeven. Courbiérestraße 9, 26725 Emden Tel. +49 4921 / 9 75 20, Fax: +49 4921 / 2 87 61 E-Mail: info@gazelle-emden.de Internet: www.gazelle-emden.de

Toont het leven van de mensen in de oorlog en in de naoorlogse tijd. mei t/m okt., di. t/m vr. 10.00 - 13.00 uur, 15.00 - 17.00 uur, za.-zo. 10.00 - 13.00 uur Holzsägerstraße, 26725 Emden Tel. +49 4921 / 3 22 25

N 53° 21.787‘ E 7° 12.903‘

N 53° 20.236‘ E 7° 13.751‘

N 53° 21.967‘ E 7° 12.223‘

Ökowerk Emden Informatiecentrum voor natuur en milieu, groene oase, buitenschools leren, conferentiecentrum, ontdekkingsparadijs Openingstijden: ma. t/m do. 7.00 - 15.30 uur, vr. 7.00 - 12.30 uur mei t/m okt: ma t/m do 7.00 - 17.00 uur, vr. 7.00 12.30, zo 14.00 - 18.00 uur Kaierweg 40a · 26725 Emden Tel. +49 4921/ 95 40 23 · Fax: +49 4921 / 95 40 25 Email: oekowerk-Emden@t-online.de

Campers en camping Seenotrettungskreuzer Georg Breusing

Camping an der Knock Campingplatz Campingplatz Knock e.V. Am Mahlbusen 1 26723 Emden Knock e. V. Tel. +49 4927 / 5 67 Fax +49 4927 / 13 79 eMail: info@campingplatz-knock.de

N 53° 20.786‘ E 7° 2.206‘

De reddingskruiser (bouwjaar 1962/63) was 25 jaar op Borkum gestationeerd en heeft in die periode 1.672 mensen in nood uit zee gered. Sinds 1988 kan het schip bezichtigd worden aan de Ratsdelft in Emden. Openingstijden: Vanaf Pasen tot eind herfstvakantie (in Nedersaksen) 10.30 - 13.00 uur 15.00 - 16.30 uur in de zomervakantie 10.30 - 17.00 uur N 53° 21.982‘ E 7° 12.3731‘


emden Bezienswaardigheden Johannes a Lasco Bibliothek Tentoonstellingen, boeken en cultuur uit vijf eeuwen

De ruïne van de voormalige Emder Moederkerk herbergt de oudste bibliotheek van Ostfriesland, die in 1559 is gesticht. Tussen laatgotisch muurwerk zijn o.a. historische objecten uit Emden te vinden. Rondleidingen: zondags om 14.30 uur Openingstijden: ma. t/m vr. en zo. 14.00 - 17.00 uur zondag: van april t/m oktober Kirchstraße 22, 26721 Emden Tel. +49 4921 / 9 15 00 E-Mail: lasco@jalb.de, Internet: www.jalb.de N 53° 21.927‘ E7° 12.136‘

Lichtschip ‘Amrumbank/Dt. Bucht’ Onder dek van het lichtschip ‘Amrumbank/Deutsche Bucht’ bevindt zich een museum met maritieme inhoud: een collectie objecten uit de geschiedenis van de zeebakens. Openingstijden: ma. t/m vr. 11.00 - 16.00 uur za., zo. en feestdagen 11.00 - 13.00 uur N 53° 21.967‘ E 7° 12.223‘

Dat Otto Huus Openingstijden: ma. t/m vr. 9.30 - 18.00 uur za. 9.30 - 14.00 uur april t/m oktober ook zondags van 10.00 - 16.00 uur geopend Große Straße 1, 26721 Emden Tel. +49 4921 / 2 21 21, Fax +49 4921 / 2 41 27 N 53° 22.002‘ E 7° 12.318‘

Recreatievoorzieningen Peddel en pedaalstation Kano- en fietsverhuur, trekkingtochten enz. Marienwehrster Zwinger 13 Straat: 26723 Emden Telefoon: +49 491 / 91 96 96 30 E-Mail: emden@paddel-und-pedal.de Internet: www.paddel-und-pedal.de N 53° 22.287‘ E 7° 12.845‘

Ostfriesisches Landesmuseum Emden Het belangrijkste kunst- en cultuurhistorische museum van de streek maakt verscheidene aspecten van de Ostfriese geschiedenis toegankelijk, van de eerste nederzettingen tot de huidige tijd. Uniek onderdeel van de verzamelingen is de ‘Emder wapenkamer’. Openingstijden: di. t/m zo. en op feestdagen 10.00 - 18.00 uur ma. gesloten, carnavalsmaandag en 1 mei geopend OSTFRIESISCHES LANDESMUSEUM EMDEN Rathaus am Delft, Brückstraße 1, 26725 Emden Tel.: +49 (0) 49 21 / 87 20 58 Fax: +49 (0) 49 21 / 87 20 63 www.landesmuseum-emden.de Mail: landesmuseum@emden.de

N 53° 22.011‘ E 7° 12.405‘

Pelzerhäuser 11 + 12 De Pelzerhäuser 11 + 12 uit de 16e eeuw zijn in Nederlandse renaissancestijl gebouwd. Hier presenteert het Ostfriesische Landesmuseum tentoonstellingen van moderne kunst. Openingstijden: di. t/m zo. en op feestdagen 11.00 - 18.00 uur ma. gesloten, carnavalsmaandag en 1 mei geopend OSTFRIESISCHES LANDESMUSEUM EMDEN Pelzerhäuser 11 + 12, Pelzerstraße 11 + 12 26721 Emden Tel.: +49 (0) 49 21 / 87 20 58 Fax: +49 (0) 49 21 / 87 20 63 www.landesmuseum-emden.de Mail: landesmuseum@emden.de

N 53° 21.889‘ E 7° 12.275‘

Goederenlocomotief & miniatuurspoorbaan Bij het station Sinds 1995 zijn de Emder-Modelldampf-Freunde e.V. te vinden achter de museumlocomotief bij het Centraal Station in Emden. De leden hebben heel wat uren gewerkt aan de miniatuurbaan. Momenteel kan men op ca. 660 m spoor meerijden. Bouwjaar 1943, bij het station Openingstijden: midden april - midden oktober zaterdag en zondag 10.00 - 17.00 uur www.minibahn-emden.de.ms N 53° 22.10‘ E 7° 11.800‘

93 d o l l a r d

r o u t e


Routenführer der Int. Dollard Route