Page 1

AKTUALNOŚCI SKOK / 17

26 listopada 2012 r. w Teatrze Śląskim w Katowicach, Kapituła Programu Promocyjnego Symbol 2012 prowadzonego przez redakcję Monitora Rynkowego, dodatku do Dziennika Gazety Prawnej, przyznała Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo - Kredytowej w Wołominie tytuł SYMBOL SKOK 2012.

SYMBOL SKOK 2012

zdjęcia: Agnieszka Kowalska

Nagrody wręczał redaktor naczelny Monitora Rynkowego Jakub Lisiecki. W gronie gości poza laureatami znaleźli się m.in. członkowie Kapituły: Henryk Warkocz - prezes TÜV Nord Polska, Tadeusz Biedzki - przedsiębiorca, medioznawca, a także literat i podróżnik oraz Joanna Drzazga, wydawca Monitora Rynkowego. Obecni byli także przedstawiciele władz samorządowych. Symbole 2012 to elitarny ogólnopolski program promocyjny prowadzony przez redakcję Monitora Rynkowego w Dzienniku Gazety Prawnej. Symbole są wyrazem docenienia dotychczasowych działań i osiągnięć na tle całego polskiego biznesu w poszczególnych gałęziach. Kapituła honoruje te firmy, których marka stała się reprezentatywna i tożsama z działalnością całej branży. W efekcie analizowania rynku i zbierania danych dokonano wstępnej weryfikacji firm, które najbardziej na tytuł Symbolu za-

1 grudnia 2012 roku odbył się Wielki Turniej Mikołajkowy AMP GOOL o Puchar Prezesa SKOK Wołomin.

Sukces Wielkiego Turnieju AMP GOOL Tego dnia hala w ZSP Nr 2 w Kobyłce pękała w szwach, gromadząc około 200 widzów. Do rywalizacji sportowej przystąpiło blisko 180 dzieci reprezentujących Akademie Małego Piłkarza z Wołomina, Kobyłki, Wyszkowa i Duczek oraz Akademię Legii Warszawa, która od niedawna jest fot.: Gabriela Zawadzka klubem partnerskim AMP GOOL. W kategorii żaczków (4 - 6 lat) wygrała Akademia z Wyszkowa, a w rywalizacji Orlików (7 - 10 lat) Akademia Legii Warszawa. Obie Akademie odebrały puchary z rąk prezesa SKOK Wołomin - Mariusza Gazdy. Jakub Szcześniak

sługiwały. O tym, kto z nominowanych stał się laureatem, decydowała w końcowej fazie programu specjalnie powołana Kapituła, w skład której poza wymienionymi już weszli: prof. UE dr hab. Robert Tomanek, prorektor Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach i dr Jan Rzymełka, wieloletni poseł na Sejm RP, naukowiec, działacz społeczny. Kapituła programu podkreśliła, że SKOK w Wołominie, jako jedna z najmłodszych Kas w kraju, ma imponujące wskaźniki wzrostu, dynamiczny rozwój sieci sprzedaży, nadal utrzymuje się na drugiej pozycji w rankingu skok oraz utrzymuje się, corocznie awansując, w pierwszej setce wszystkich polskich instytucji finansowych. Zaufanie i pozytywna opinia Klientów są dla nas najważniejsze. Po raz kolejny składamy podziękowania naszym Członkom za wybór naszej Kasy i korzystanie z naszych usług. Zapewniamy, że okazane nam zaufanie jest dla nas motywa-

cją do utrzymania wysokiego standardu usług i zapewnienia naszym Klientom jeszcze lepszej oferty w przyszłości. Chcemy zapewnić naszym Klientom rozwiązania, które będą w pełni spełniać ich oczekiwania oraz dbać o zapewnienie właściwej jakości, bezpieczeństwa i profesjonalnej obsługi. (M.G.)

„SKOK Wołomin Boxing Show” po raz czwarty W walce wieczoru Krzysztof Zimnoch znokautował w 4. rundzie doświadczonego Węgra Ferenca Zsalka i wywalczył tym samym Złotą Rękawicę Europy Środkowo-Centralnej. W pozostałych zawodowych pojedynkach bokserskich wracający do sportu po bardzo groźnym wypadku mofot.: Piotr Duszczyk tocyklowym Krzysztof Cieślak uległ na punkty Miguelowi Aguilarowi. Udany debiut na zawodowych ringach zaliczył 23-letni Kamil Szeremeta, który na dystansie czterech rund wysoko wypunktował Janosa Lakatosa z Węgier. Na gali pokazali się także amatorscy pięściarze miejscowego klubu Champion: Mateusz Kowalczyk, Michał Kupia i Emil Falkowski. Imprezę uświetnił swoją obecnością burmistrz Wołomina Ryszard Madziar oraz kilku czołowych polskich pięściarzy zawodowych, w tym były mistrz Europy wagi ciężkiej Albert Sosnowski. Galę zorganizował Babilon Promotion, a głównym sponsorem był SKOK Wołomin. Piotr Momot


18 / ALE WIEŚ

Krótki dzień i niskie temperatury uśpiły przyrodę na kilka miesięcy. Za oknem brakuje obficie kwitnących krzewów i kojącej wzrok zieleni. Jednak w tym okresie nasze oczy mogą cieszyć rośliny doniczkowe, które kwitną całą zimę.

Kolorowy parapet zimą Elżbieta Smolińska – architekt krajobrazu, dziennikarz TVR

W okresie świąt Bożego Narodzenia mieszkania zdobi gwiazda betlejemska. Na rynku, oprócz ,,krwiście’’ czerwonej, dostępne są różowe, żółte, w cętki, o gładkich i pokarbowanych przykwiatkach. Z roku na rok powstają coraz ciekawsze odmiany poinsecji. Aby roślina utrzymała się jak najdłużej w mieszkaniu, warto zapewnić jej odpowiednie warunki. Już na etapie zakupu powinniśmy zwrócić uwagę na miejsce, w którym nabywamy roślinę, gdyż gwiazdy są bardzo wrażliwe na niskie temperatury. Przechłodzona roślina szybko straci dolne liście. Transportując poinsecję do domu, koniecznie powinniśmy owinąć ją papierem bądź folią, dobrym sposobem jest zawinięcie w reklamówkę. Nie należy od razu rozpakowywać poinsecji, powinna stopniowo zaaklimatyzować się w naszych mieszkaniach. Najlepiej zabezpieczenie usunąć na drugi dzień. Wtedy możemy ustawić ją na miejsce stałe, jednak nie może ono znajdować się zbyt blisko kaloryfera – radzi Piotr Kazimierz Dobrzyński z Katedry Roślin Ozdobnych SGGW. Roślina nie lubi suchego i ciepłego powietrza. Najlepiej czuje się w temperaturze 18-21ºC. Nie toleruje zraszania. Skutecznym sposobem dostarczenia jej odpowiedniej ilości wilgoci jest podlewanie poprzez postawienie donicy na podstawce z wodą na ok. 15 minut. Nie ma potrzeby zasilania jej nawozami, gdyż w warunkach domowych poinsecja drugi raz już tak obficie nie zakwitnie, najczęściej za rok kupujemy nową roślinę. W zależności od warunków panujących w mieszkaniach nasza ,,podopieczna” może zdobić parapet nawet do wiosny. Okres jesienno-zimowy to czas intensywnego kwitnienia cyklamenów, nazywanych potocznie ,,fiołkami alpejskimi”. Obecnie na rynku dostępne są przeróżne formy tej

rośliny, zarówno pod względem barw kwiatów, jak i ich wielkości. Pielęgnacja tych roślin nie jest trudna, jednak konieczne należy poznać kilka jej zasad, gdyż jeden błąd i... w mgnieniu oka można nieodwracalnie stracić roślinę. Cyklameny potrzebują wilgotnego podłoża, jednak nie znoszą zalania. Najlepiej podlewać je w podobny sposób jak gwiazdę betlejemską. Aby nie dopuścić do ich przesuszenia, donice z ,,fiołkiem alpejskim” warto postawić na podstawce wypełnionej wodą i żwirem tak, aby dno doniczki nie było zanurzone w wodzie. W ten sposób nie dojdzie do zalania korzeni, a jednocześnie cyklamen będzie miał odpowiednią ilość wilgoci. Omawiana roślina najlepiej czuje się w niższych temperaturach ok. 15 ºC, dlatego powinniśmy znaleźć dla niej miejsce na parapecie od strony północnej z dala od ogrzewania. Ponieważ odpowiednio pielęgnowany cyklamen zakwitnie ponownie kolejnej zimy, w okresie wzrostu i kwitnienia zasilamy go raz na dwa tygodnie nawozem do roślin kwitnących – radzi Izabela Bębeniec, producent cyklamenów. Wczesną wiosną, po przekwitnieniu liście zaczynają żółknąć i opadać. Wówczas najlepiej stopniowo ograniczać podlewanie, a po pewnym czasie przenieść bulwę do chłodniejszego i ciemnego pomieszczenia, gdzie zmęczony kwitnieniem cyklamen ,,odpocznie” do maja. Więcej na temat pielęgnacji tych niesamowitych roślin w grudniowych odcinkach ,,Ogrodu bez Tajemnic” w TVR.

Program Telewizji Rolniczej Poniedziałek 10.12.2012 Wtorek 11.12.2012 06:00 Muzyczna pobudka 06:05 Pogoda 06:15 Agroflash Tydzień 06:45 R jak Reportaż 06:50 Buduj z PSB - Przygotowanie placu - Fundamenty i piwnice 07:15 Notowania - kwiaty 07:20 Notowania - warzywa, owoce 07:35 Notowania - zboża 07:45 Notowania - nabiał, mięso, cukier 08:00 R jak Reportaż 08:05 Pogoda 08:15 Studio TVR 08:50 Fundacja Wolność 09:05 Arcydzieła Arcymyśli - Kobieta w średniowieczu 09:20 Kabaret Szprychoza 09:25 Natura. Leśne Dziedzictwo 10:05 SGGW - tradycja i nowoczesność 10:20 Kabaret Szprychoza 10:30 To nas dotyczy: Szambo na środku wsi 10:45 Na Zdrowie 11:00 Mama najlepszy zawód 11:20 Populista 12:00 Notowania - zboża 12:10 Notowania - warzywa, owoce 12:20 Notowania - nabiał, mięso, cukier 12:30 Notowania - kwiaty 12:40 Nauka poszła w pole 13:00 R jak Reportaż 13:05 Pogoda 13:15 Telezakupy 14:15 Studio TVR 14:55 Natura. Leśne Dziedzictwo - Typy siedliskowe lasów 15:35 Natura. Leśne Dziedzictwo - Kształtowanie odporności drzewostanów 16:05 Pogoda 16:10 Notowania - zboża 16:20 Notowania - warzywa, owoce 16:30 Notowania - nabiał, mięso, cukier 16:45 Notowania - kwiaty 16:55 Na Zdrowie 17:15 SGGW - tradycja i nowoczesność 17:30 Scenariusze życia - Bałwochwalcy, Drago 17:55 R jak Reportaż 18:00 Nauka poszła w pole 18:20 Disco Show 19:30 To nas dotyczy: Ryby 19:55 Pogoda 20:05 Bliżej Gwiazd 20:40 Uprawiamy Biznes 21:10 Ogród bez Tajemnic 21:30 Scenariusze życia - Bałwochwalcy, Drago 21:55 Superliga Bednary 2012 22:05 R jak Reportaż 22:10 Populista 22:40 Ethno Port 23:10 Pogoda 23:20 Wichura 01:00 Kabaret Szprychoza

06:00 Muzyczna pobudka 06:05 Pogoda 06:15 Nauka poszła w pole 06:30 Ogród bez Tajemnic 07:15 Notowania - kwiaty 07:20 Notowania - warzywa, owoce 07:35 Notowania - zboża 07:45 Notowania - nabiał, mięso, cukier 08:00 R jak Reportaż 08:05 Pogoda 08:15 Bliżej Gwiazd 08:50 Buduj z PSB 09:05 Arcydzieła Arcymyśli - Kobieta w średniowieczu 09:20 Kabaret Szprychoza 09:25 Na Zdrowie 09:45 Agroturystka 10:25 R jak Reportaż 10:30 To nas dotyczy - Na deskach po banickich ścieżkach 10:45 Inspiracje ślubne 11:05 Wieś pod Gwiazdami - Rudi Schuberth 11:30 Natura. Leśne Dziedzictwo - Rębnie stopniowe 12:00 Notowania - zboża 12:10 Notowania - warzywa, owoce 12:20 Notowania - nabiał, mięso, cukier 12:30 Notowania - kwiaty 12:40 Hodowca - Produkcja trzody chlewnej 12:55 Superliga Bednary 2012 13:05 Pogoda 13:15 Telezakupy 14:15 Bliżej Gwiazd 14:55 Natura. Leśne Dziedzictwo - Zabójczy Ogień - Dziki Ryjo 16:05 Pogoda 16:10 Notowania - zboża 16:20 Notowania - warzywa, owoce 16:30 Notowania - nabiał, mięso, cukier 16:45 Notowania Kwiaty 16:55 Na Zdrowie 17:15 SGGW 17:30 Scenariusze życia - Z życia SOSW 17:50 Superliga Bednary 2012 18:00 Uprawiamy Biznes - Biostymulatory 18:15 R jak Reportaż 18:20 Fundacja Wolność 18:30 Darz Bór 18:50 Buduj z PSB 19:00 Pojemność 2400 19:40 To nas dotyczy: Zawód: barman 19:55 Pogoda 20:05 Studio TVR 20:40 Hodowca 21:30 Scenariusze życia 21:50 Nauka poszła w pole 22:10 Natura. Leśne dziedzictwo: 22:40 Wieś pod gwiazdami: Waldemar Sierański 23:05 R jak Reportaż 23:10 Pogoda 23:15 Wichura 01:00 Kabaret Szprychoza


PROGRAM TVR / 19

10 - 16 grudnia 2012 r. Środa 12.12.2012

Czwartek 13.12.2012

06:00 Muzyczna pobudka 06:05 Pogoda 06:15 Pojemność 2400 06:50 Nauka poszła w pole 07:05 Kabaret Szprychoza 07:15 Notowania - kwiaty 07:20 Notowania - warzywa, owoce 07:35 Notowania - zboża 07:45 Notowania - nabiał, mięso, cukier 08:00 R jak Reportaż 08:05 Pogoda 08:15 Studio TVR 08:50 Buduj z PSB 09:05 Arcydzieła Arcymyśli - Kobieta w średniowieczu 09:20 Agroturystka 09:55 Ethno Port 10:25 Superliga Bednary 2012 10:30 To nas dotyczy: Wielki człowiek małej ojczyzny 10:45 Disco Show 12:00 Notowania - zboża 12:10 Notowania - warzywa, owoce 12:20 Notowania - nabiał, mięso, cukier 12:30 Notowania - kwiaty 12:40 SGGW 12:55 R jak Reportaż 13:05 Pogoda 13:15 Telezakupy 14:15 Studio TVR 14:55 Natura. Leśne Dziedzictwo - Ekologiczna sadzonka - Jesienne poszukiwania - Leśne drzewa. - Okrzesywanie i przerzynka 16:05 Pogoda 16:10 Notowania - zboża 16:20 Notowania - warzywa, owoce 16:30 Notowania - nabiał, mięso, cukier 16:45 Notowania - kwiaty 16:55 Na Zdrowie 17:15 To nas dotyczy: Na deskach 17:30 Scenariusze życia - Sławek 47 lat, Krok po kroku 18:00 Uprawiamy Biznes 18:15 Ogród bez Tajemnic - Pielęgnacja storczyków 18:40 Superliga Bednary 2012 18:50 Buduj z PSB 19:00 Pojemność 2400 19:40 To nas dotyczy: Nasz przyjaciel Zyśku 19:55 Pogoda 20:05 Studio TVR 20:40 Pojemność 2400 21:15 Natura Leśne Dziedzictwo - Technologia i bezpieczeństwo pracy przy utylizacji pozostałości pozrębowych 21:30 Scenariusze życia - Sławek 47 lat, Krok po kroku 21:55 To nas dotyczy: Indonezyjskie Pamiętniki 22:10 Darz Bór 22:40 Wieś pod Gwiazdami - Kajetan Kajetanowicz 23:05 Kabaret Szprychoza 23:10 Pogoda 23:15 Wichura 01:00 Kabaret Szprychoza

06:00 Muzyczna pobudka 06:05 Pogoda 06:15 Uprawiamy biznes 07:00 To nas dotyczy: Sąsiedzi 07:05 Kabaret Szprychoza 07:15 Notowania - kwiaty 07:20 Notowania - warzywa, owoce 07:35 Notowania - zboża 07:45 Notowania - nabiał, mięso, cukier 07:55 R jak Reportaż 08:05 Pogoda 08:15 Studio TVR 08:50 Buduj z PSB - Izolacje wodochronne i systemy odwodnień 09:05 Arcydzieła Arcymyśli - Kobieta w średniowieczu 09:20 Kabaret Szprychoza 09:25 Darz Bór 09:55 Wieś po Gwiazdami - Emilian Kamiński 10:20 Kaszuby dotąd nieznane 10:40 Fundacja Wolność 10:50 Mama, najlepszy zawód 11:10 Ethno Port 11:45 To nas dotyczy: Atomowa galeria 12:00 Notowania - zboża 12:10 Notowania - warzywa, owoce 12:20 Notowania - nabiał, mięso, cukier 12:30 Notowania - kwiaty 12:40 Uprawiamy biznes 13:05 Pogoda 13:15 Telezakupy 14:15 Studio TVR 14:55 Natura. Leśne dziedzictwo - Las nie obroni się sam - Rębnie stopniowe 16:05 Pogoda 16:10 Notowania - zboża 16:20 Notowania - warzywa, owoce 16:30 Notowania - nabiał, mięso, cukier 16:45 Notowania - kwiaty 16:55 Na zdrowie 17:10 To nas dotyczy - Szambo na środku wsi 17:30 Scenariusze życia - Czeski film o polskiej biogazowni, Stare nowe 17:55 R jak reportaż 18:00 Uprawiamy biznes 18:20 Superliga Bednary 2012 18:30 Darz Bór 18:50 Buduj z PSB - Izolacje 19:05 Pojemność 2400 19:30 Kabaret Szprychoza 19:35 To nas dotyczy - Do góry nogami 19:55 Pogoda 20:05 Studio TVR 20:40 Nauka poszła w pole 21:00 Ogród bez tajemnic - Pielęgnacja storczyków 21:25 Superliga Bednary 2012 21:30 Scenariusze życia - Czeski film o polskiej biogazowni, Stare nowe 22:00 Disco Show 23:10 Pogoda 23:15 Wichura 01:00 Kabaret Szprychoza

TVR jest niekodowaną telewizją satelitarną o zasięgu ogólnoświatowym. Kanał 168 Odbiór programu możliwy jest za pośrednictwem największych w naszym kraju platform cyfrowych: Cyfrowego Polsatu (kanał 168) Cyfry + (kanał 172) Kanał 172 Platformy „n” (kanał 222) Wszyscy posiadacze talerza satelitarnego i dekodera, mają możliwość odbioru programu TVR: HotBird 9 @13 dgr East, Transponder: 16 Częstotliwość: 11 508 Mhz, SR: 27.5 M/s, FEC: 5/6, Polaryzacja: V, SID: 15809

Kanał 222

Piątek 14.12.2012

Sobota 15.12.2012

Niedziela 16.12.2012

06:00 Muzyczna pobudka 06:05 Pogoda 06:15 Hodowca 06:55 To nas dotyczy - Podwójna mistrzyni 07:05 Kabaret Szprychoza 07:15 Notowania - kwiaty 07:20 Notowania - warzywa, owoce 07:35 Notowania - zboża 07:45 Notowania - nabiał, mięso, cukier 07:55 R jak Reportaż 08:05 Pogoda 08:15 Studio TVR 08:50 Kaszuby dotąd nieznane 09:15 Mama, najlepszy zawód 09:35 Inspiracje 10:00 Fundacja Wolność 10:10 Wino Sagrantino 10:25 Wieś pod gwizdami - Waldemar Sierański 10:55 Agroturystka 11:30 R jak Reportaż 11:40 Inspiracje Ślubne 12:00 Notowania - zboża 12:10 Notowania - warzywa, owoce 12:20 Notowania - nabiał, mięso, cukier 12:30 Notowania - kwiaty 12:40 R jak reportaż 12:45 Superliga Bednary 2012 12:55 Kabaret Szprychoza 13:05 Pogoda 13:15 Telezakupy 14:15 Studio TVR 14:55 Natura. Leśne dziedzictwo 16:05 Pogoda 16:10 Notowania - zboża 16:20 Notowania - warzywa, owoce 16:30 Notowania - nabiał, mięso, cukier 16:45 Notowania - kwiaty 16:55 Na zdrowie 17:10 To nas dotyczy - Wielki człowiek 17:30 Scenariusze życia - Kaszuby: inspiracje i biznes 17:50 Superliga Bednary 2012 18:00 Uprawiamy biznes 18:30 Nauka poszła w pole 18:50 SGGW - tradycja i nowoczesność 19:05 Inspiracje 19:30 To nas dotyczy - W zgodzie z naturą 19:55 Pogoda 20:00 Wichura 02:05 Kabaret Szprychoza

06:00 Muzyczna pobudka 06:05 Pogoda 06:15 Notowania - kwiaty 06:20 Notowania - warzywa, owoce 06:35 Notowania - zboża 06:45 Notowania - nabiał, mięso, cukier 06:55 R jak Reportaż 07:00 Telezakupy 08:05 Pogoda 08:10 Fundacja Wolność 08:20 Superliga Bednary 2012 08:30 Inspiracje 08:55 Mama, najlepszy zawód 09:15 Na Zdrowie 09:35 Agroturystka 10:10 R jak reportaż 10:15 Inspiracje Ślubne 10:30 Wieś pod Gwiazdami - Kevin Aiston 10:55 Populista 11:30 Kabaret Szprychoza 11:35 Pojemność 2400 12:10 Notowania - zboża 12:20 Notowania - warzywa, owoce 12:30 Notowania - nabiał, mięso, cukier 12:45 Notowania - kwiaty 12:55 Superliga Bednary 2012 13:05 Pogoda 13:10 Festiwal Tęcza Polska 14:15 Natura. Leśne Dziedzictwo - Las nie obroni się sam 14:50 Kaszuby dotąd nieznane 15:15 Agroflash Tydzień 15:45 Hodowca 15:55 Pojemność 2400 Extra - Agro Show Bednary 16:05 Pogoda 16:15 Darz Bór 16:35 R jak Reportaż 16:45 Buduj z PSB - Fundamenty i piwnice 16:55 Buduj z PSB - Materiały wiążące 17:10 Buduj z PSB - Izolacje wodochronne i systemy odwodnień 17:25 Nauka poszła w pole 17:40 Ogród bez Tajemnic - Cyklamen perski 18:05 Scenariusze Życia - Z życia SOSW 18:30 Bliżej Gwiazd 19:05 Disco Show 20:15 Wichura 02:05 Kabaret Szprychoza

06:00 Muzyczna pobudka 06:05 Pogoda 06:15 Populista 06:50 Uprawiamy biznes 07:20 Studio TVR 07:55 To nas dotyczy: Podwójna mistrzyni 08:05 Pogoda 08:15 Na Zdrowie 08:30 Ogród bez Tajemnic 08:50 Studio TVR 09:30 Mama, najlepszy zawód 09:45 Fundacja Wolność 10:00 To nas dotyczy - Wielki człowiek 10:15 Kaszuby dotąd nieznane 10:40 To nas dotyczy - Na deskach - Szambo na środku wsi 11:15 Superliga Bednary 2012 11:20 Natura. Leśne Dziedzictwo 12:00 To nas dotyczy - Elementarze świata 12:15 Uprawiamy biznes 12:45 Nauka poszła w pole 13:05 Pogoda 13:15 Bliżej Gwiazd 13:50 Agroturystka 14:25 R jak Reportaż 14:35 Scenariusze Życia - Bałwochwalcy, Drago 15:00 Disco Show 16:05 Pogoda 16:15 Studio TVR 16:50 SGGW 17:10 Darz Bór 17:55 Superliga Bednary 2012 18:00 Scenariusze życia 18:25 Inspiracje 18:50 Pojemność 2400 19:25 Uprawiamy Biznes - prezentacja tuneli używanych w szkółce 19:40 Superliga Bednary 2012 19:55 Pogoda 20:00 Studio TVR 20:35 Superliga Bednary 2012 20:45 Fundacja Wolność 20:50 Superliga Bednary 2012 21:00 Agroflash Tydzień 21:30 Natura. Leśne dziedzictwo 22:00 Wieś pod Gwiazdami - Kajetan Kajetanowicz 22:25 Ethno Port 23:05 R jak Reportaż 23:10 Pogoda 23:15 Disco Show 00:25 Wichura 01:30 Kabaret Szprychoza


20 / PODRÓŻE

Czarnulka z Montserrat Masyw Montserrat widoczny jest z wielu miejsc Katalonii, także z barcelońskiego lotniska. Nawet z daleka budzi respekt swym ogromem i fantastycznym kształtem. Pewnie dlatego właśnie tam znalazła swe lokum święta hiszpańska figurka Matki Boskiej zwanej Czarnulką. Dzieło świętego Łukasza i siedziba benedyktynów

Marzena Kądziela

Z daleka góra Montserrat, oddalona od Barcelony o 40 km, przypomina mi gigantyczny postrzępiony koguci grzebień albo fragment ogromnego muru fantazyjnie powycinanego przez budowniczych. Według jednej z legend takimi budowniczymi czy raczej artystami - rzeźbiarzami były anioły, które w wielu miejscach, za pomocą złotej piły nadały fantazyjny wygląd górze, która później miała stać się domem dla Matki Boskiej z Dzieciątkiem, zwanej ze względu na

ciemne drewno, z którego została wyrzeźbiona - La Moreneta, czyli Czarnulka. Czarnulka to jedna z najważniejszych na świecie figurek Matki Boskiej, do której pielgrzymują nie tylko Katalończycy, których La Moreneta jest od 1881 r. patronką, ale także mieszkańcy innych regionów Hiszpanii, Europy i świata. Sława Czarnej Madonny z Montserrat dotarła nawet na Karaiby, gdzie Krzysztof Kolumb nadał jednej z wysp nazwę Montserrat.

Czym na tak ogromną sławę zasłużyła sobie niewielka figurka pomalowana złotą farbą? Jeden z religijnych przekazów mówi, że w grocie na szczycie masywu ukrył ją około 50. roku naszej ery sam święty Piotr. Autorem dzieła miał być święty Łukasz, lekarz i towarzysz świętego Piotra w misyjnych podróżach. Przed czym schowano posążek? Prawdopodobnie przed Maurami, zaciętymi wrogami chrześcijaństwa. Dalsza część opowieści głosi, iż Czarnulka zniknęła z oczu wiernych na wiele wieków.

Odnaleziono ją dopiero w VIII wieku, w jednej z pieczar, a towarzyszyły temu liczne objawienia i muzyka z niebios. Podobno biskup z Vic próbował figurkę przesunąć, jednak ona ani drgnęła, jakby była przyklejona do podłoża mocnym klejem. To był pierwszy cud na Montserrat. Później tych cudów, objawień, uzdrowień było jeszcze wiele, nic więc dziwnego, że dość szybko pojawili się tu benedyktyni, którzy najpierw zbudowali kapliczkę, w której umieścili Czarną Madonnę, a potem w X wieku klasztor na wysokości niemal 1000 metrów n.p.m. Od tamtej pory na Montser-


PODRÓŻE / 21 rat pielgrzymują wierni z całego świata, którzy choć na chwilę chcą spojrzeć na Czarnulkę i pomodlić się przed jej ciemnym obliczem.

W kolejce do Madonny Figurka znajduje się w bazylice, za ołtarzem głównym. Aby się do niej dostać, trzeba odstać swoje w długiej kolejce, najpierw na dziedzińcu klasztornym, a potem w bocznych kaplicach pełnych ozdób - rzeźb, płaskorzeźb, witraży, malowideł, mozaik. Ostatni odcinek to schody, na szczycie których otoczona szklaną tubą na fotelu siedzi Matka Boska trzymająca na kolanach Dzieciątko. W jednej ręce unosi jabłko obfitości, które jako jedyny element figury jest dostępny dla wiernych. Podchodząc i składając prośby do La Morenety, dotyka się jabłko ręką. Badania wykonane przez naukowców przed kilkoma laty wykazały, że figurka pochodzi nie z I w., a XII – XIII w. Jej naukowe „odmłodzenie” nie ma znaczenia dla tych, którzy wierzą w jej niezwykłą moc.

Kolejką, pociągiem albo po serpentynach Droga do Montserrat jest obecnie bardzo prosta. Można dojechać pociągiem z Barcelony, potem przesiąść się na kolejkę linową albo na pociąg, który w wielu miejscach jedzie prawie pionowo pod górę. Można dojechać samochodem z dowolnego miejsca wybrzeża Costa Brava, samochód pozostawić na parkingu i przesiąść się na któryś ze środków lokomocji. My wybraliśmy pociąg, który w 11 minut dowiózł nas przed klasztor. Koszt biletu w obie strony to około 8 euro. Można też do klasztoru dojechać autem, jednak droga ta, ze względu na niekończące się serpentyny, przeraża wiele osób samym widokiem.

Skały zbudowane przez gigantów Mimo listopada, słoneczna pogoda pozwoliła podziwiać klasztor Montserrat i otaczające go góry w pełnej krasie. Zdecydowanie to jedno z najbardziej niesamowitych miejsc na świecie, a to przede wszystkim ze względu na ukształtowanie skał. Z bliska nie wyglądają jak nadpiłowane przez anioły, ale ulepione przez gigantów. Budynki klasztorne, które w pewnych częściach stanowią hotele, sklepy i muzeum z dziełami takich artystów jak na przykład El Greco, Salvador Dali czy Caravaggio, wyglądają jak domki dla lalek. Prawda jest taka, że giganci nie musieli nic tu lepić. 25 milionów lat temu było tu morze, a masyw jest jego dnem wyniesionym na skutek wypiętrzenia ziemi.

Figurka znajduje się w bazylice, za ołtarzem głównym. Aby się do niej dostać, trzeba odstać swoje w długiej kolejce, najpierw na dziedzińcu klasztornym, a potem w bocznych kaplicach pełnych ozdób - rzeźb, płaskorzeźb, witraży, malowideł, mozaik. Miejsce szczególne dla katalońskich patriotów Montserrat to miejsce, które Katalończycy kochają nie tylko ze względu na obecność figurki Czarnej Madonny. Tu za czasów dyktatury generała Franco znajdowała się siedziba opozycji, która drukowała teksty w języku katalońskim, gromadziła dzieła pisane w tym języku, dzieła artystyczne symbolizujące kataloński patriotyzm. Wcześniej, na początku XX wieku, opat klasztoru, Marcel, propagator języka narodowego, sprowadził tu prasę drukarską, na której wydrukował Biblię Montserrat w języku katalońskim. Tuż przed listopadowymi wyborami na wielu budynkach powiewały katalońskie flagi. Nad całym kompleksem znajdziemy wiele szlaków pieszych, którymi warto pospacerować, by z jeszcze większej wysokości spojrzeć na klasztor i jego otoczenie. Szlaki prowadzące wśród bujnej zieleni, pełne są tarasów widokowych. Jedna z tras, zajmująca około pół godziny, wiedzie do metalowego krzyża. Sprzed niego klasztor wygląda bajecznie! Gdy nie mamy siły, możemy skorzystać z kolejki szynowej, któ-

ra dowiezie nas niemal na szczyt masywu na wysokość ponad 1200 m n.p.m., gdzie znajduje się kilkanaście grot.

Na obiad tylko „menu del dia” W listopadowym Montserrat mieliśmy jedyny kłopot - znalezienie restauracji, w której można zjeść smaczny i niezbyt drogi obiad. W Hiszpanii najpopularniejsze jest menu del dia, czyli danie dnia, które zazwyczaj złożone jest z dwóch dań, wody, wina, deseru i kawy. Obecnie najtańsze menu podawane zazwyczaj do godziny 16. kosztuje około 10 euro. Na Montserrat menu del dia znaleźliśmy jedynie w hotelowej restauracji, a jego koszt był znacznie, znacznie większy. Druga restauracja to typowy „hangar”, gdzie z tacą stoi się w ogonku i bierze wybrane dania. Zrezygnowaliśmy z tłumu, zjechaliśmy kolejką na dół i w miasteczku, w którym znajduje się stacja, bez trudu znaleźliśmy kilka małych, domowych knajpek z paroma stolikami, gdzie za 10 euro zjedliśmy pyszną rybę i papryczki faszerowane, popijając to białym domowym winem. Pychota!


22 / ZDROWIE

Szczepić się, czy nie szczepić? Agata Bochenek

Każdego roku na świecie szaleje ponad sto odmian wirusów wywołujących grypę lub infekcje grypopodobne. W naszej strefie klimatycznej grypa zbiera swój plon jesienią i zimą. A kiedy już dopadnie, organizm musi bronić się sam, bo wciąż nie ma skutecznych leków na tę chorobę. To właśnie szczepionka ma zabezpieczyć przed grypą, a przede wszystkim jej groźnymi powikłaniami. Ale, ponieważ wirus grypy stale zmienia swoją postać, żeby zyskać odporność, musimy szczepić się co roku. Skład szczepionki za każdym razem ustala Światowa Organizacja Zdrowia WHO. Szczepionka przeciw grypie sezonowej zawiera trzy najczęściej występujące zabite szczepy wirusa: dwa typy wirusów A (H3N2 i H1N1) oraz jeden typ wirusa B. *** Kiedy się szczepić? - zapytaliśmy Wandę Decyk, pielęgniarkę z punktu szczepień w Miejskim Samodzielnym Publicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej nr 2 w Wołominie. - Najlepiej zdążyć przed sezonem grypowym. Jesienią układ odpornościowy jest osłabiony, bra-

Nie słuchaj znajomych, którzy mówią, że nie warto się szczepić. Bo jeśli nawet nie ustrzeżesz się grypy, to będzie ona przebiegać u ciebie znacznie łagodniej i bez poważnych powikłań.

kuje mu słońca, witamin i mikroelementów. Szczepionka pozwoli przetrwać do wiosny, ponieważ jej działanie trwa około sześciu miesięcy, natomiast odporność uzyskuje się już dwa tygodnie po zaszczepieniu.

Co działa w szczepionce? - Aktualnie występujące wirusy grypy. Te podawane w szczepionce są jednak osłabione lub definitywnie zlikwidowane, dlatego nie powodują infekcji grypowej. Ich zadaniem jest pobudzenie organizmu do produkcji przeciwciał zwalcza

jących wspomniane wirusy. Dzięki temu, nawet jeśli zetkniemy się z groźnym wirusem grypy, to nie zachorujemy. Jednak nawet przyjmując szczepionkę, jesteśmy zabezpieczeni maks. w 90%, dlatego może się zdarzyć, zwłaszcza, gdy przyjęliśmy szczepionkę pierwszy raz, że się nie uodpornimy.  Kto powinien się zaszczepić, a kiedy lepiej zrezygnować ze szczepienia? - Przeciwwskazaniem są poważne schorzenia neurologiczne lub immunologiczne, np. białacz-

REKLAMA

ka, mózgowe porażenie dziecięce, skłonność do poważnych zapaleń płuc. W takich przypadkach szczepienie może wywołać pogorszenie stanu zdrowia i trudną do przewidzenia reakcję organizmu. Natomiast szczepienia przeciwko grypie są zalecane u osób z podwyższonym ryzykiem powikłań oraz u osób, które opiekują się lub przebywają z takimi osobami. Wśród nich są osoby po 65. roku życia, pacjenci z przewlekłymi chorobami serca, z obniżoną odpornością, pracownicy opieki zdrowotnej, kobiety w ciąży, dzieci. Jak duże jest zainteresowanie szczepieniem przeciwko grypie? - Propagowanie szczepień przeciw grypie w naszej przychodni skutkuje coraz większym zainteresowaniem, nasi pacjenci mają wiedzę na temat powikłań pogrypowych, takich jak zapalenie mięśnia sercowego. Dlatego chętnie szczepią się wszystkie grupy wiekowe, a pacjenci po ukończeniu 65. roku życia otrzymują szczepionkę bezpłatnie finansowaną przez burmistrza miasta. 


NAUKA / 23

Los rzucił słynną Monę Lisę w kolejne miejsce. Tym razem są to okolice San Marino - a przynajmniej twierdzi tak włoska geomorfolog z Urbino. Czym się kieruje i jak bardzo wiarygodne są to dane? Olivia Nesci z uniwersytetu w Urbino uważa, że krajobraz przedstawiony przez geniusza renesansu na jego najsłynniejszym dziele to kraina Montefeltro widziana z okolicy Valmarecchia. W ustaleniu dokładnej lokalizacji pomogła jej fotograf Rosetta Borchia. Samozwańcze „łowczynie krajobrazów” przeanalizowały dane geologiczne i geomorfologiczne oraz dziesiątki zdjęć lotniczych i satelitarnych. Najpopularniejsza dotąd teoria zakładała, że Mona Lisa odwrócona jest do doliny rzeki Arno. Gdyby teoria Olivii Nesci się potwierdziła, musielibyśmy przenieść się o ok. 200 km w linii prostej na południowy wschód, w okolice San Marino. Tam leży historyczna kraina Montefeltro. Jednak z teoriami należy bardzo uważać, bo

Wędrująca Mona Lisa

niemal każdy rok przynosi nową. W zeszłym roku przez chwilę popularnością cieszyła się ta lansowana przez Carlę Glori, według której kluczowe znaczenie ma nie sam krajobraz, ale most. Ukryte w nim liczby miałyby wskazywać na

zburzony w 1472 most w Bobbio, oddalony również o ok. 200 km… w dokładnie odwrotną stronę. Można mieć pewność, że wielu innych badaczy przeznaczyło i przeznaczy wiele wysiłku na dokładne ustalenie historycznego krajobrazu

Czy długość życia można przewidzieć? Naukowcy powiązali wiek biologiczny i przewidywaną długość życia z telomerami „zatyczkami” znajdującymi się na końcach chromosomów.

Genetyczne zmarszczki

Telomery to fragmenty chromosomu znajdujące się na jego końcu. Ich głównym zadaniem jest zabezpieczenie go podczas kopiowania - w podobny sposób, w jaki skuwka chroni sznurówkę przed wystrzępieniem. Teraz naukowcy odkryli, że mogą nam się przydać do czegoś jeszcze. Badacze z University of East Anglia przyjrzeli się 320 okazom namorzynka seszelskiego, żyjącego na jednej z odizolowanych wysp archipelagu. Dwa razy do roku przez 20 kolejnych lat pobierali od ptaków próbki krwi, a następnie analizowali

długość ich telomerów. - Namorzynek seszelski jest idealnym obiektem badań, ponieważ żyje dziko na wyspie, gdzie nie posiada żadnych naturalnych wrogów - tłumaczy prowadzący badanie dr David S. Richardson: - Odkryliśmy, że krótkie i ulegające gwałtownemu skróceniu telomery wskazują na to, że zwierzę umrze w przeciągu roku. Potwierdziliśmy również, że okazy z dłuższymi telomerami cieszą się dłuższym życiem w ogóle. Badanie pozwoliło stwierdzić to, co wcześniej stanowiło wyłącznie temat teoretycznych

rozważań. Niestety, ma ono również swoje ograniczenia – nie da się go zareplikować we wszystkich przypadkach, a przede wszystkim w tym, który najbardziej nas wszystkich interesuje. - Praktycznie niemożliwe jest przeprowadzenie takiego badania na ludziach - wyjaśnia dr Richardson. - Jednym z problemów jest nasza długość życia. Nie sposób również zachować warunków obserwacji naturalnej - w przypadku choroby Kolumna przygotowana przy współpracy portalu

tajemniczego płótna. Ale ich mniej zainteresowani koledzy wskazują na inną możliwość: co jeśli malując Giocondę, Leonardo malował z wyobraźni? (as) fot. wikimedia commons

konieczna byłaby medyczna interwencja, która zaburzyłaby wyniki pomiaru. Nie znaczy to jednak, że temat ten nie powróci w przyszłości. Telomery cieszą się dużym zainteresowaniem onkologii - to właśnie je atakują wolne rodniki, doprowadzając do ich rozpadu i w następnej kolejności do raka. Skrócony telomer jest świadectwem trudności, jakich doświadczyły nasze ciało i umysł w ciągu życia. Na długość tej genetycznej skuwki wpływają palenie papierosów, niezdrowe jedzenie czy ekstremalny stres - taki na przykład, jak dowiedzenie się, że umrzemy w ciągu roku. Być może są różne powody, dla których powinniśmy się skupić na namorzynkach... (as)


24 / SPORT

Kto zwycięży w roku 2012?

Przed nami byli tylko Szwedzi. W 1925 roku plebiscyt na najlepszego sportowca zorganizowała Svenska Dagbladets. W rok później do Skandynawów dołączył ukazujący się od pięciu lat „Przegląd Sportowy”. Z tym, że pierwszych laureatów wyłoniono, nie wiedzieć czemu, pod koniec pierwszej dekady… października. Krzysztof Kraśnicki

Zwycięzcą pierwszego plebiscytu został legendarny napastnik Wacław Kuchar (3255 głosów), tuż za nim uplasowała się doskonała dyskobolka, późniejsza mistrzyni olimpijska, Halina Konopacka (3033 głosów). Na podium znalazł się jeszcze Antoni Cejzik (2850 głosów), jedenasty dziesięcioboista igrzysk olimpijskich w Paryżu - 1924 r. Od 1926 roku odbyło się 77 edycji plebiscytu, rekordzistów pod względem liczby zwycięstw jest troje. W latach międzywojennych czterokrotnie zwyciężała Stanisława Walasiewicz, mieszkająca w Stanach Zjednoczonych sprinterka. Reprezentowała polskie barwy podczas igrzysk olimpijskich w Los Angeles - 1932 rok, gdzie sięgnęła po złoty medal, a cztery lata później zajęła w Berlinie 2. miejsce. Była również dwukrotną mistrzynią Europy. Walasiewicz wygrywała plebiscyt w roku 1930,

po rocznej przerwie, także w latach 1932-34. Kolejną rekordzistką, już po drugiej wojnie światowej, była również sprinterka, ale zdobywająca medale w skoku w dal Irena Kirszenstein - Szewińska. Pani Irena triumfowała w konkursie „Przeglądu Sportowego” w latach 1965-1966, na pierwsze miejsce powróciła w latach 1974 i 1976. Wychowanka warszawskiej Polonii jest olimpijską multimedalistką; trzykrotnie stawała na najwyższym stopniu podium (1964 - sztafeta 4x100 m, 1968 - 200 m, 1976 - 400 m), zdobyła dwa srebrne i tyleż medali brązowych. W 1974 roku United Press International uznało Szewińską najlepszą sportsmenką świata. Trzecim z czterema plebiscytowymi zwycięstwami jest Adam Małysz. Skoczek narciarski, „orzeł z Wisły” wygrywał konkurs w latach 2001-2003 i 2007. Odnoszone na światowych skoczniach triumfy aż trudno, nie korzystając z pomocy Internetu, policzyć. Po raz pierwszy na podium zawodów Pucharu Świata stanął w 1996 roku, zajął 2. miejsce w konkursie w Iron Moutain - za Japończykiem

Haradą. Później różnie bywało. Pan Adam bliski był nawet rezygnacji z czynnego uprawiania skoków, zamierzał powrócić do wyuczonego zawodu dekarza. Ale, na szczęście, pozostał w sporcie. Przebojem wdarł się do światowej czołówki pod koniec roku 2000, wygrywając, jako pierwszy w historii reprezentant Polski, Puchar Czterech Skoczni. Od tamtej pory czterokrotnie triumfował w Pucharze Świata (39 razy wygrywał konkursy skoków), tyle razy zdobywał złoty medal mistrzostw świata, trzy razy zdobył srebrny medal olimpijski. Po zakończeniu kariery na skoczni narciarskiej kontynuuje sportową przygodę jako kierowca rajdowy. O jedno zwycięstwo mniej mają dwie sportsmenki: Otylia Jędrzejczak i Justyna Kowalczyk. Pierwsza z nich - pływaczka - zdobywczyni złotego medalu olimpijskiego Ateny 2004, dwukrotna mistrzyni świata, praktycznie zakończyła karierę. Druga, mistrzyni olimpijska w biegach narciarskich - w Vancouver 2010 - dwukrotna złota medalistka mistrzostw świata, ma ogromne szanse, aby nie tylko wejść do grupy liderów. Jeśli

by wygrała obecną edycję plebiscytu, to jako pierwsza w historii dokonałaby tego wyczynu cztery razy z rzędu. Inaugurujący sezon 2012/13 bieg w Gaellivare ukończyła wprawdzie na odległym, 27. miejscu, ale znając determinację i fachowość pani Justyny można się spodziewać, iż szybko tę stratę nadrobi. Najpoważniejszym rywalem Kowalczyk będzie z pewnością Tomasz Majewski, zdobywca drugiego w karierze złotego medalu olimpijskiego w pchnięciu kulą (Pekin - 2008, Londyn - 2012). Szanse ma również aktualny mistrz olimpijski, Adrian Zieliński - sztangista. Wydaje się jednak, że walka o ostateczne zwycięstwo rozegra się pomiędzy Kowalczyk a Majewskim. W gronie kandydatów do pierwszej dziesiątki znaleźli się m.in. aktualny mistrz świata wagi junior ciężkiej w boksie, Krzysztof „Diablo” Włodarczyk, świetny futbolista Robert Lewandowski, doskonały koszykarz Marcin Gortat. Osobiście najmniej szans daję Agnieszce Radwańskiej, dla której występ olimpijski był mało ważnym, a przede wszystkim mniej opłacalnym niż inne imprezy turniejem.


RODZINA I TRADYCJA / 25

Jest taka osoba w rodzinie, która nosi w sobie pewną tajemnicę i z którą przyjemnie tajemnicami się dzielić - to dziadek.

Dziadek

Literat Kajetan Kraszewski wspominał w połowie XIX w. barwną postać swojego dziadka Bogusława: Staruszek to był już podeszły, bo przeszło 80-letni, ale bardzo żywy i małego wzrostu […], co dzień robił duże kilkuwiorstowe spacery, miał łaskawe sarny w ogrodzie i faworytnego capa ze złoconymi rogami

i dzwoneczkami na szyi, co był w stajni przy koniach. Staruszek trzymał zawsze „Frankfurtską Gazetę”, którą czytywał regularnie, wypalał dwie „luleczki” tytoniu dziennie, pamięć miał wyborną, konfederację barską pamiętał […], nosił się po polsku, ale zawsze całkiem czarno, taki był i żupan, i kontusz, i pas nawet. (…) Dziadek mnie jednak najwięcej zajmował, to mię brał na spacer, to sarenki swoje, to konie pokazywał, a w pierwszym pokoju na szafie leżała papierowa perspektywa [luneta] do wyglądania gości, ta mię bardzo zajmowała.

Kazimiera Zawistowicz-Adamska pisała w dwudziestoleciu międzywojennym o swoim dziadku-chłopie: Sypia w komorze, gdzie w zimie zamarza woda, a przez szpary zawiewa śnieg. Łóżko ma porządnie zasłane, zaopatrzone w wielką pierzynę – ponoć przez taką pierzynę nie dosięga chłód. Ale gdy przyjdą wielkie mrozy, dziadek przenosi się do stajni wraz z łóżkiem i pierzyną. Tam krowy ogrzewają wnętrze, a zapach nawozu ma być zdrowy na płuca! Czasem, gdy ktoś jest słaby na płuca, specjalnie po to sypia w stajni, by je wzmocnić. Nie! Dziadek nie jest pokrzywdzony, choć ustąpił swojego domu synowi. Zamieszkał

REKLAMA

Vanessa

u córki, bo czuł się u niej potrzebny. Pomagał jej dzieciom: Cały dzień spędza u wnuczki: niańczy jej drobne dzieci, skrobie ziemniaki, karmi drób. Wyniańczył te prawnuki jedno po drugim. Przywiązały się doń, a już najbardziej starszy chłopiec, który zawsze lubi coś z patyków majstrować. Byle tylko dorwał się do noża! Dziadek nie tylko pozwala mu na to, ale i sam nieraz coś pomoże. Cóż dziwnego, że malec ze skupioną uwagą przygląda się drżącym rękom dziadkowym, jak umiejętnie obchodzą się nożem. A zarazem, opierając się o kolana dziadka, w bezpośredniej z nim bliskości, odczuwa jego serdeczną dobrotliwość jak pieszczotę. O tym nie wie nikt, to ich wspólna tajemnica.


26 / WARSZAWA

Barbarzyńcy

w ogrodach Wilanowa W 2010 r. w ogrodach przy Pałacu Królewskim w Wilanowie rozpoczęto „rewitalizację”. To kosztowne przedsięwzięcie pochłonęło już ponad 9 mln zł. Wraz z pieniędzmi przepadły bezpowrotnie dawna uroda i urok ogrodów wokół królewskiej rezydencji Jana III Sobieskiego. Elżbieta Maria Ceysinger

Zespół pałacowo-ogrodowy w Wilanowie nie uniknął zniszczeń podczas II wojny światowej, jednak ocalał w swojej zasadniczej strukturze. Generalna odbudowa zespołu zabytkowego w Wilanowie, której patronowała Komisja Opiniodawcza na czele z prof. St. Lorentzem dokonana została w latach 60. XX w. i była zbiorowym dziełem wielu fachowców. Nadzór nad całością prac konserwatorskich sprawował wieloletni dyrektor Wilanowa dr Wojciech

Fijałkowski. Głównymi projektantami rewaloryzacji obiektów architektonicznych byli inżynierowie architekci - Stefan Deubel i Jacek Cydzik, a plan rekonstrukcji ogrodów opracował prof. Gerard Ciołek. Przypałacowe ogrody: górny i dolny taras ogrodu barokowego, włoski ogród neorenesansowy założony w latach 1855-56 przez Bolesława Pawła Podczaszyńskiego przy południowym skrzydle pałacu oraz ogród przy skrzydle północnym zawsze utrzymywano bardzo starannie. W centrum każdego z tych ogrodów były

baseny z fontanną, a wokół pięknie rozplanowane barwne partery bukszpanowo-kwiatowe. W ogrodach barokowych rosły fantazyjnie strzyżone tuje, a przy skrzydle północnym pałacu okazały szpaler tych drzew. Ten stan rzeczy należy już do przeszłości i podziwiać go można na dokumentalnych fotografiach. W 2010 r. ogrody przypałacowe całkowicie zniszczono: wycięto wszystkie tuje, nie oszczędzono pięknej jodły, która rosła w lewym rogu górnego tarasu ogrodu barokowego, zlikwidowano klomby, baseny i fontanny, przy południo-

wym skrzydle rozebrano zabytkową żelazną pergolę z poł. XIX w. porośniętą bujnym pnączem. Teren wokół pałacu - rozkopany i pusty - ogrodzony był siatką. Wisiały na niej plansze z informacją, że ogrody pałacowe poddane są rewitalizacji, na którą pieniądze przysłała Unia Europejska. Żałosny jest efekt rewitalizacji, której koszt przekroczył 9 mln zł. Górny taras ogrodu barokowego został właściwie zlikwidowany. Duża, centralna część tarasu przed korpusem środkowym pałacu jest teraz pusta i wysypana beżowym żwirem. Przedtem był tu basen z fontanną, piękne klomby, rosły drzewa i stały posągi bóstw antycznych. Teraz jedyną ozdobą jest mała tabliczka z literą „H”, oznaczająca miejsce hydrantu. Partery bukszpanowo-kwiatowe odtworzono po obu bocznych stronach górnego tarasu. Kwiatów jest mało, dominują wysokie, nieefektowne, pomarańczowe lilie, a wątłe, nowe sadzonki grabów - podobno sprowadzone z Niemiec - przyjęły się źle i wyglądają brzydko.


WARSZAWA / 27 Neorenesansowy ogród włoski ma teraz nową nazwę: ogród różany. Na szczęście przywrócono tu basen z fontanną. Z pobliskiej Góry Bachusowej przeniesiono do ogrodu różanego figurę Nike z wieńcem w dłoni. Cokół na Górze Bachusa jest teraz pusty i czeka na nowego lokatora. Na razie - zapewne w charakterze zapowiedzi - widnieje na cokole napis: „Bolek Wspaniały”. Nowa wielka pergola przy ogrodzie różanym - wybudowana na miejscu zabytkowej - stoi pusta i ozdabia ją jedynie elektroniczna kamera. Podobna pergola stoi od północnej strony pałacu - tam, gdzie rósł kiedyś szpaler tui. Stosunkowo najkorzystniej uchował się z kataklizmu rewitalizacji ogród północny. I tu też przywrócono basen z fontanną, a fantazyjne klomby obsadzone w lecie purpurowymi begoniami wyglądały pięknie. Tylko gdzie podział się amorek z brązu, który był ozdobą fontanny? Niestety, „rewitalizacja” nie oszczędziła pobliskiego Gaju Akademosa. Zniknęły z niego stare krzewy i kilka dużych drzew. Nie wszystkie nowe, wątłe drzewka przyjęły się. Nikt nie zadbał o to, aby wyciąć te, które uschły. Przed spustoszeniem Gaj Akademosa - romantyczny i zacieniony - pełen był tajemniczego uroku. Teraz wygląda jak nowo założony skwer miejski. Dolny taras ogrodu barokowego przedstawia obraz kompletnego zaniedbania. Basen jest zniszczony, jego obudowa popękana, na dnie poniewierają się śmiecie, a fontanna jest nieczynna. W zimie 2012r. zniknęły z dolnego tarasu ogrodu wszystkie tuje. W zamian

Wilanów, mur oporowy dawniej i dziś

posadzono tu małe cisy strzyżone w przysadziste stożki. Na kilka lat przed dewastacją ogrodów przypałacowych rozpoczęto remont potężnego muru oporowego. Nowe, pięknie wyrzeźbione w piaskowcu figury delfinów i misy w kształcie muszli zostały umieszczone we wnękach muru. Prace remontowe wstrzymano z powodu braku środków finansowych. Nie uruchomiono efektownych wodozdrojów. Nie wykorzystano 9 mln zł na wykończenie dobrze zapowiadającego się dzieła. Obecnie piaskowcowe misy zzieleniały już z wilgoci, a „uroku” dodają im wystające rury instalacyjne. W centrum muru oporowego pod podestem kamiennych, dwubiegowych schodów znajduje się obszerna grota. Atrakcyjnie wyglądałaby w jej wnętrzu ekspozycja militariów z epoki baroku oświetlona latarniami lub pochodniami. Tymczasem w zakratowanej grocie leżą rupiecie. Pomiędzy murem oporowym a dolnym tarasem ogrodu barokowego jest zaniedbany pas ziemi i ohydny popękany asfalt. Dawniej wzdłuż muru ciągnął się pas kostki kamiennej i klomb różany. Chociaż Wilanów, górny ogród dawniej i dziś

prowizorycznie można by ten teren posprzątać i poprawić jego estetykę… Przecież tu też zaglądają turyści… Na północnej ścianie muru oporowego jest tablica poświęcona pamięci 26 powstańców Warszawy rozstrzelanych przez Niemców w parku 2 i 18 sierpnia 1944 r. Nikomu do głowy nie przyszło, żeby posadzić tu choć jedną kwiatową sadzonkę. To miejsce powinno być stale oświetlone latarnią umieszczoną na murze. Ofiarom zbrodni niemieckiej, tak okrutnie pozbawionym życia, należy się szacunek i pamięć. Plaga „rewitalizacji” ominęła jak dotąd ogród kwiatowy przy oranżerii. Wokół basenu z czynną fontanną rosną piękne, kolorowe kwiaty. Aliści w pobliżu ustawiono jakieś dwa zielone namioty. Za nimi można znaleźć kolejny nieczynny zdewastowany basen. Dlaczego nie ma tu fontanny i klombów? W parku angielskim, poniżej południowego skrzydła pałacu, zniszczono wiele krzewów i mniejszych drzew. Zniknęły stare pięknie owocujące drzewa derenia jadalnego oraz młody dąb czerwony, posadzony parę lat temu przez młodzież

z pobliskiej szkoły. Nikt jednak nie wpadł na pomysł, żeby wyciąć stąd dwa duże uschnięte drzewa. W październiku 2011 r. między ul. St. Kostki Potockiego a bramą wjazdową do rezydencji królewskiej firma „AKG - Architektura Krajobrazu” wycięła wiele dużych, pięknych i zdrowych lip. Ich pnie nie miały żadnych śladów próchnienia. W zamian posadzono młode, cienkie drzewka. Wycięte lipy błyskawicznie wywieziono. Zdumiewa, jak można tak nieplanowo i nielogicznie zarządzać pięknym wilanowskim zabytkiem. Roztrwoniono ponad 9 mln zł na „rewitalizację” ogrodów przypałacowych - zniszczono i odtworzono je w gorszej formie. Tymczasem pilnych prac remontowych wymagają zupełnie zaniedbane obiekty w parku: malownicza pseudogotycka pompownia nad jeziorem - zamknięta, zagrodzony i ofoliowany most rzymski (dlatego ludzie nie dochodzą do położonego za mostem na wyspie pomnika bitwy pod Raszynem stoczonej przez wojsko polskie z Austriakami 19 kwietnia 1809 r.). Na dziedzińcu pałacowym w centrum ogromnego, owalnego trawnika straszy pusty basen z popękanym dnem i zdewastowaną fontanną. Urocza kapliczka-studnia przy bramie wjazdowej do pałacu (dzieło F. M. Lanciego) od lat jest zepsuta. Wędrując po parku, nietrudno usłyszeć krytyczne opinie wielu osób. Czy nie słyszeli ich ci, którzy doprowadzili do faktycznej dewastacji zabytku? Fot. archiwalne: Krzysztof Jabłoński w: Jacek Cydzik, Wojciech Fijałkowski, „Wilanów. Dzieje, architektura, konserwacja”, Arkady, Warszawa 1989. Fot. współczesne: Agnieszka Żądło-Jadczak


28 / WOŁOMIN

Zasady konkursu w ramach kampanii Płać podatki w Wołominie Już nieco ponad miesiąc działa kampania zachęcająca mieszkańców Wołomina do płacenia podatków w swoim rodzinnym mieście. Dzięki temu budżet miasta Wołomin może poszerzyć się o spore sumy, które będzie można przeznaczyć na inwestycje czy bieżące naprawy. Do wzięcia udziału w konkursie przeprowadzonym w ramach kampanii zachęcają niezwykłe nagrody: tablety i nagroda główna - nowe Renault Twingo. Aby otrzymać szansę na zdobycie jednej z nich należy: 1. Pobrać formularz ZAP-3 (dostępny w Urzędzie Skarbowym, Urzędzie Miejskim oraz na stronie Ministerstwa Finansów) i wypełnić go, wpisując swój wołomiński adres zamieszkania. 2. Złożyć wypełniony formularz w Urzędzie Skarbowym w Wołominie. Koniecznie poprosić o pisemne potwierdzenie złożenia tego dokumentu. 3. Wypełnić kupon konkursowy, który znajduje się na odwrocie ulotki (można również znaleźć go na stronie wolomin.org lub w Urzędzie Miejskim w Wołominie) i wymyślić hasło, które powinno promować Wołomin. Zwycięzców konkursu poznamy już w styczniu 2013 r.

REKLAMA

���������������������������������� ��������������������������

�������������

���������������������� ��������������


REKLAMA / 29

Pałac w Chrzęsnem zyskuje wyposażenie Starostwo Powiatowe w Wołominie podpisało umowę opiewającą na ponad 2,2 mln zł na wyposażenie zespołu pałacowego w Chrzęsnem. W najstarszym zabytku powiatu wołomińskiego powstaje centrum edukacyjno-kulturalne. Pozyskana przez powiat dotacja unijna to 7 mln. Parter pałacu będzie utrzymany w stylu siedziby ziemiańskiej nawiązującym do form renesansowych. Piętro ozdobi galeria obrazów (m.in. Podkowińskiego) i wyposażenie charakterystyczne dla wnętrz XIX-wiecznych. W stylu biedermeirer „z dodatkiem” art deco zostanie utrzymane poddasze pałacu. W ramach przeprowadzonych prac odrestaurowano już budynek pałacu wraz z zabytkowym spichlerzem i dawnym czworakiem. Odtwarzany jest historyczny układ parku wraz z małą architekturą, ogrodzeniem i wewnętrznymi drogami. Na parterze i piętrze powstały sale ekspozycyjno-konferencyjne, a w odrestaurowanym budynku spichlerza - sale szkoleniowe. Udało się także odtworzyć - nieistniejącą przez ostatnie lata - prywatną kaplicę. (pk)

UBEZPIECZENIA MAJĄTKOWE

Domów jednorodzinnych i mieszkań Następstw nieszczęśliwych wypadków Sprzętu elektronicznego Szyb i elementów szklanych Prac budowlano - montażowych Mienia w transporcie krajowym Cargo Odpowiedzialności cywilnej (ogólnej)

UBEZPIECZENIA KOMUNIKACYJNE

Odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych AUTOCASCO Następst w nieszczęśliwych wypadków kierowcy i pasażerów

BANCASSURANCE Ubezpieczenie nieuprawnionego użycia kart bankowych Ubezpieczenie utraty gotówki pobranej z bankomatu Ubezpieczenie NNW posiadaczy ROR lub użytkowników kart bankowych Ubezpieczenie budynków i lokali mieszkalnych lub użytkowych stanowiących zabezpieczenia kredytów i pożyczek

UBEZPIECZENIA FINANSOWE

ZYSKAJ POCZUCIE BEZPIECZEŃSTWA

Gwarancja zapłaty wadium Gwarancja dobrego wykonania kontraktu Gwarancja usunięcia wad i usterek Gwarancja branży turystycznej

CENTRALA �������������������������������� ��������������������������������������

����������������������� ����������


30 / ROZRYWKA

SUDOKU

Gra polega na wypełnieniu planszy cyframi od 1 do 9 w ten sposób, aby w tym samym wierszu, w tej samej kolumnie, oraz w każdym sektorze 3x3 oznaczonym pogrubioną linią, znajdowała się tylko jedna taka sama cyfra. Innymi słowy w żadnej kolumnie, wierszu lub oznaczonym sektorze nie może powtórzyć się dwa razy ta sama cyfra.

HUMOR 

Schab pieczony z sosem jabłkowym Składniki: - 1,5 kg schabu,

1 łyżeczka soli, pieprz, 10 goździków Sos: 50 dag winnych jabłek, 7 dag cukru, ¼ laski cynamonu, 1 łyżka soku z cytryny

Sposób wykonania:

1) Jabłka podzielić na ćwiartki i usunąć gniazda nasienne. Ćwiartki pokroić na kawałki i gotować 10 min. na małym ogniu z cukrem, cynamonem, sokiem z cytryny i ½ szklanki wody. Wyjąć laskę cynamonu. Jabłka przetrzeć przez sito. 2) Mięso umyć, osuszyć, natrzeć solą i pieprzem i w równych odstępach naszpikować goździkami. Schab włożyć na blachę tłustą stroną do góry i piec 1 godzinę i 30 min. w temperaturze 180 stopni. 3) Następnie pieczeń grubo posmarować sosem jabłkowym - nie obracając jej - i piec jeszcze 30 minut w tej samej temperaturze. Sos utworzy brązową glazurę. Piekarnik wyłączyć i mięso pozostawić w nim jeszcze 10 minut. Przed podaniem pieczeń pokroić w grube plastry.

RADA: Potrawa dobrze smakuje z marynowanymi w occie śliwkami i kiszoną kapustą.

Do banku w Szwajcarii wchodzi klient z walizką i ściszonym głosem mówi do bankiera: - Chciałbym wpłacić pieniądze, w tej walizce są całe cztery miliony euro. Na to bankier uśmiechnięty: - Proszę nie ściszać głosu, bieda to żaden wstyd. Trzej żonaci mężczyźni spotkali się i jeden mówi: - Wiecie co? Gdy moja żona była w ciąży, czytała książkę „Jaś i Małgosia” i mamy dwoje dzieci. Mówi drugi: - A gdy moja żona była w ciąży czytała „Trzech muszkieterów” i mamy troje dzieci. Ostatni zerwał się do drzwi, a jeden spytał: - A gdzie Ty tak pędzisz? - Lecę do domu, bo moja żona czyta „101 Dalmatyńczyków. Co musi się zmienić, żeby polskie drogi odpowiadały normom europejskim? - Normy europejskie...

- Dlaczego pszczoły z całej Polski poleciały do Brukseli? - Bo poczuły lipę... - Dlaczego 13 grudnia w TV nie było na dobranoc Pszczółki Mai? - Bo nie znaleźli takiego małego munduru.

Policjant do kierowcy: - Jechał pan ponad 100 km na godzinę. Nie przyszło panu do głowy, że może się pan zderzyć z innym samochodem?! - Z innym samochodem? Na chodniku?

Nugat klasyczny Składniki (10 porcji): 40 dag cukru, 25 dag miodu, 30 dag łuskanych orzechów włoskich, 20 dag łuskanych orzechów laskowych, 20 dag migdałów, 6 białek, 1 łyżka octu 3%, 2 duże wafle

Sposób wykonania:

1) Orzechy posiekać. Migdały sparzyć, osączyć, obrać ze skórki, rozsypać na blasze, wstawić na około 15 min. do piekarnika nagrzanego do temperatury 170 stopni (należy uważać, aby się nie przyrumieniły). Następnie ostudzić, pokroić w paski i wymieszać z orzechami. 2) Do garnka wsypać cukier, wlać ¾ szklanki wrzącej wody i ocet. Ugotować gęsty syrop - „na nitkę”. Następnie dodać miód, dobrze wymieszać i gotować, aż syrop ponownie uzyska gęstość „na nitkę”. 3) Białka ubić na sztywną pianę. Gorący syrop wlewać cienkim strumieniem do białek, cały czas je ubijając. 4) Miskę z białkami postawić na garnku z gorącą wodą i ubijać tak długo, aż masa zgęstnieje i piana zacznie się rwać. Następnie ostudzić masę, nie przerywając ubijania. Dodać orzechy i migdały, delikatnie wymieszać. 5) Masę wyłożyć na wafel, równo rozsmarować, przykryć drugim waflem i obciążyć deseczką. Tak przygotowany nugat kroić następnego dnia na mniejsze kawałki ostrym nożem, zwilżonym wodą.


ROZMAITOŚCI / 31

Listy do redakcji…

OGŁOSZENIA DROBNE  

Aktualnie antyki wszelkie za gotówkę kupię. tel. 601 336 063 lub 504 017 418 Aby szybko sprzedać lub wynająć, ogłoś swoją nieruchomość na 70-ciu portalach internetowych www.wojmacz.com

Szukam pracy - opieka nad dzieckiem. Zaprowadzę lub przyprowadzę ze szkoły, przedszkola. tel.: 790 251 214.  Dożywotnia renta hipoteczna w zamian za przekazanie praw do własności mieszkania - tel. 600 09 65 67  Kupię mieszkanie: komunalne, zadłużone, z lokatorem, z lokatorem z przydziału, z możliwością wykupu, z dowolnym problemem prawnym lub tzw. dzikim lokatorem. 796 796 596 nuHouz@aol.com  Sprzedam działkę budowlaną ogrodzoną, media, w miejscowości Paplin, 200 m. od rzeki Liwiec tel.: 607 381 052  Auto-skup Warszawa tel. 501 291 812 

Wynajmę lokal handlowy w ścisłym centrum Wołomina o powierzchni 55 m2. tel.: 788 036 705, 889 918 038 Menedżer 39 l., doświadczenie w obsłudze klienta, marketingu, branży reklamowej, podejmie się współprowadzenia firmy, tworzenia wizerunku firmy, zaprojektowania reklamy, załatwienia spraw formalnych. Warunki współpracy do uzgodnienia, tel. 693 186 157 Kobieta 38 lat z dzieckiem oraz mężem zajmie się prowadzeniem domu, ewentualnie zaopiekuje się osobą samotną w zamian za wynagrodzenie i zamieszkanie, najchętniej na terenie Zielonki lub okolic. Solidna, sumienna. tel.: 722 115 22 Poszukuję pracy, wykształcenie wyższe, doświadczenie w pracy biurowej i administracyjnej. Znajomość procedur logistycznych: import-eksport. Wiedza z zakresu finansów i podstaw księgowości. Biegła znajomość języków angielskiego i francuskiego, tel.: 608 612 993

Sprzedam działkę 3 tys. m2. Tel. 518 796 749  Posprzątam dom i mieszkanie, mycie okien, tel. 511 85 39 13 

Przeprowadzki 24/7, utylizacja mebli, AGD, RTV 663 833 288

Lokal do wynajęcia w centrum Radzymina - na szkołę językową lub inne biura tel. 665 780 706  Doświadczonych cukierników i piekarzy zatrudnię - praca w Łomiankach, tel. 693 893 380  Kupię stary samochód, najlepiej fiat, polonez, maluch, trabant, syrena, do 3 tys. zł, tel. 504 227 665  Audyt - świadectwa energetyczne tel.: 600 579 991  Bezrobotny malarz poszukuje pracy przy wykończeniach tel.: 880 520 654  Sprzedam dwa pokoje, 52 m2 Warszawa, ul. Zgody, 420 tys. zł bez pośredników tel.: 518 307 735 

O zamglonym patriotyzmie inaczej

W

20. numerze dwutygodnika „Dobry Znak” z 15 listopada br. Marian Piłka w artykule „Jak we mgle” pisze o „głębokim kryzysie polskiego patriotyzmu”, który skutkował m.in. dwukrotnym zwycięstwem wyborczym postkomunistów”. Patriotą wg Mariana Piłki jest tylko ten, kto głosuje na partie wywodzące się z „Solidarności”. Pogląd niezwykły, dzielący społeczeństwo, a ogłoszony w rocznicę Święta Niepodległości jest bardzo szkodliwy. Wyborcze zwycięstwo SLD przed kilkoma laty nie było skutkiem kryzysu polskiego patriotyzmu, ale wielkim rozczarowaniem społecznym rządami sprawowanymi przez liderów „Solidarności”. Decyzje podejmowane przez rząd premierów Mazowieckiego, Bieleckiego, Olszewskiego czy Suchockiej były często sprzeczne ze słynnymi 21 postulatami uchwalonymi w Stoczni Gdańskiej. Jednym z postulatów było ograniczenie towarów o cenach komercyjnych. Ceny komercyjne, zwane cenami nowości, ustalone były przez producentów na towary o wyższej jakości w branży tekstylnej, odzieżowej, obuwniczej. Mimo że zakres towarów o cenach nowości był niewielki - sięgał kilku procent w danej branży - ich wyższy poziom budził duży sprzeciw społeczny, stąd postulat strajkujących o ograniczeniu zakresu tych cen. Po objęciu władzy przez rząd Mazowieckiego, w ramach planu Balcerowicza wprowadzono ceny wolne na blisko 90% towarów. W wyniku tych decyzji mieliśmy bardzo wysoki wzrost inflacji, co przy stabilizacji płac prowadziło do obniżenia niskiego przecież poziomu życia. Innym postulatem strajkujących w Stoczni Gdańskiej było „zwiększenie miejsc w żłobkach i przedszkolach”. Rząd Mazowieckiego jeszcze przed prywatyzacją państwowych przedsiębiorstw spowodował likwidację istniejących w tych zakładach żłobków, przedszkoli i szkół przyzakładowych, tłumacząc to kosztami ich utrzymania. Żłobki i przedszkola zlikwidowano i w miastach, i na wsi. Obecnie po ponad 20 latach od ich likwidacji, uchwalono mocno nagłośniony program ich rozwoju. Wprowadzenie gospodarki kapitalistycznej (choć unika się tego określenia) w 1989 r., nazywanej gospodarką rynkową, uwidoczniło konflikt między kapitałem a pracą, która jest immanentną cechą tego systemu. Za normę uznano filozofię wyrażoną przez prominentnych działaczy, że „pierwszy milion trzeba ukraść”. Ofiarność i poświęcenie zastąpiono chciwością i pazernością. Te fakty wpłynęły na brak zaufania do rządzących i stąd społeczeństwo głosowało na SLD, a nie z powodu zachwianego patriotyzmu. I na koniec, panie Marianie Piłko, SLD nie jest taki zły, jeśli Aleksandra Jakubowska, niewątpliwie twarz lewicy w czasie jego rządów, jest obecnie Pana sąsiadką w „Dobrym Znaku”. Marian Bugała

Warto wiedzieć... Stowarzyszenie Papieskie Pomoc Kościołowi w potrzebie w corocznym raporcie opisuje wolność religijną w 196 krajach wszystkich wspólnot religijnych. Wynika z niego, że chrześcijanie są najbardziej represjonowaną wspólnotą religijną we współczesnym świecie. Co 3 minuty zabijany jest ktoś tylko dlatego, że jest chrześcijaninem. Jedynie w co czwartym kraju prawa chrześcijan są respektowane. 

Warszawa, ul. Płowiecka 76, www.signella-nissan.pl tel.: 22 517 17 17, czynne pn-pt: 7:00 - 19:00 sob. 9.00-14.00

Szanowni Czytelnicy Informujemy, że kolejny numer „Dobrego Znaku” będzie dostępny od 21 grudnia 2012 roku (w zależności od województwa) we wszystkich placówkach Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w Wołominie (lista adresów placówek na ostatniej stronie gazety), w sieci sklepów „MOKPOL” w Warszawie, sieci supermarketów „Polo Market” oraz wybranych placówkach „SPOŁEM” WSS Śródmieście oraz „SPOŁEM” WSS Wola

 Parlament Europejski przyznał Europejską Nagrodę Obywatelską Polskiej Federacji Ruchów Obrony Życia za aktywność dającą konkretny wyraz wartościom wynikających z Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Tym samym Parlament wskazał pośrednio, że Karta Podstawowa UE gwarantuje prawo do życia każdemu człowiekowi od poczęcia do naturalnej śmierci.

zespół redakcyjny

wybrał: prof. Wojciech Ciechomski


Dobry Znak  

nr 22 (104)/ 2012 cz2

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you