Wandelen en Fietsen in Wilrijk: ARCHITECTUUR (deel 1) - uittreksel

Page 1

Fietsen en wandelen in Wilrijk

ARCHITECTUUR

deel 1

Wilrijk

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 1

1

15/10/12 09:23


VOORWOORD Beste stapper, Wandelt u op vakantie ook altijd langs de mooiste gebouwen van een dorp of stad? Gaat u daar kerk, museum of indrukwekkende wijnkelder in en uit? Misschien bent u dan ook een van de mensen die zal verrast zijn te zien hoeveel architectuurstijlen in Wilrijk te bewonderen zijn. Van neoclassicisme, nieuwe zakelijkheid tot modernisme en cottagestijl... u komt het tijdens deze architectuurwandeling allemaal tegen. Denkt u tijdens de wandeling ook even aan de makers van deze brochure? Zonder de mensen van de Kring voor Heemkunde Wilrica was er geen publicatie. Indien u de smaak van erfgoed en wandelen goed te pakken hebt, bent u zeker welkom op de tweede zondag van de maand in het Heemkundig Museum “Jos De Ridder� in het kasteel Steytelinck, een ander Wilrijks pareltje!

2

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 2

15/10/12 09:23


Deze architectuurwandeling kadert in het project ‘wortels in Wilrijk’. Met dit project willen we jong en oud aanmoedigen om al het moois in Wilrijk te ontdekken. Ik hoop alvast dat u goed weer hebt op uw wandeling en vergeet niet op tijd en stond eens ‘bij te tanken’ in één van de leuke horecagelegenheden op uw route! Hans Ides Districtsschepen voor Cultuur en Erfgoed

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 3

3

15/10/12 09:23


INLEIDING Alhoewel er in Wilrijk nooit enige noemenswaardige interesse heeft bestaan voor het bouwkundig erfgoed uit de 20ste eeuw, vertoont dit Antwerpse district een enorme variëteit aan bouwstijlen. Hoogtepunten hierin zijn het eclecticisme, de art nouveau, de cottagestijlen en de art deco van Frans Van Gils en F. Van den Broeck. Opmerkelijk zijn ook de cottagehuizen van Fernand Van Mierlo en de modernistische woningen van F. Van den Broeck en François Dens uit de jaren ’30 van vorige eeuw, alsook de postmoderne ‘paleiswoningen’ bewoond door Russische en Indische diamantairs. Even merkwaardig als verscheiden zijn de diverse bouwstijlen in de Oosterveldlaan. Naast villa’s van Joseph (Jos) Hertogs - bouwmeester-aandeelhouder van Extensa - die eveneens het omliggende stratenpatroon ontwierp, kan men er nog twee originele architectenwoningen/ateliers bewonderen van respectievelijk Jos Ritzen en Herman Huygh. De Cederlaan, met huizen van o.m. Edouard Van Steenbergen senior, François Dens en Paul Smekens, toont een harmonieus samengaan van de verschillende concepten rond het ‘nieuwe bouwen’ en het ‘modern wonen’ van de jaren ’30 van vorige eeuw. In tal van hun ontwerpen en realisaties ontdekken we glasramen, gevelbeelden en diverse gevelversieringen, soms gesigneerd door de bouwmeester/architect himself.

4

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 4

15/10/12 09:23


Cottagewoning in Parkwijk

De wandeling in deze brochure leidt door de wijken Elsdonk en Oosterveld. In de wijk Elsdonk krijgen we een beeld van wat er aan kwaliteitsarchitectuur zoal voorhanden is in deze Wilrijkse tuin- en villawijk grenzend aan Mortsel en Edegem. Ook op Oosterveld, een typische Wilrijkse voorstadswijk grenzend aan Mortsel, Berchem en Antwerpen, vindt men dit veelzijdige aanbod aan interbellumarchitectuur terug. Beleef en consumeer de evolutie van een plattelandsdorp naar een moderne voorstad. Maak kennis met het kruim van bouwmeesters/architecten die de architectuur van vorige eeuw beheersten. Verder vragen wij om de privacy van de bewoners te respecten en de beschreven woningen enkel vanaf het trottoir te bekijken. Begeef u dus zeker niet op de privĂŠgedeelten. Wij wensen u een verrijkende ontdekkingstocht. Hugo Cassauwers & Walter van Uytfangh

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 5

5

15/10/12 09:23


SITUERING ELSDONK Elsdonk is een sympathieke wijk aan de oostgrens van Wilrijk, die wordt gescheiden door de Prins Boudewijnlaan, met een brede middenberm omzoomd met lindebomen. Aan de oostzijde van de Prins Boudewijnlaan ligt de tuinwijk en aan de westzijde vinden we een residentiële villawijk, in de volksmond “het bos” genoemd. Waar lommerrijke beukendreven ooit de kasteeltuin van het Elsdonkhof beheersten, bevinden zich vandaag nog slechts enkele merkwaardige bomen als stille getuigen van dit romantische verleden. De wijk is ontstaan in het interbellum, ontsproten uit het talent van de beste architecten van hun tijd. Het is een wijk van contrasten met een sterke tegenstelling tussen de oude tuinwijk en de meer elitaire villawijk.

6

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 6

15/10/12 09:23


De wandeling brengt ons terug naar het begin van de 20ste eeuw, met de teloorgang van het prachtige hof van plaisantie Elsdonckhof en de ontstaansperiode van de gelijknamige tuinwijk. Vanaf 1913, met een korte onderbreking gedurende de Eerste Wereldoorlog, ging bouwmaatschappij “Garden City du nouveau Parc d’Anvers” over tot de verkaveling van de gronden van het kasteel. Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog bouwde men hier ook nog een velodroom met Olympische allures. Tijdens de Olympische Spelen van 1920 werden de wedstrijden verreden op de Wilrijkse wielerbaan van “Garden City”, een hoogtepunt voor de wielersport. Het ontwerp van de wielerpiste was van de Duitse architect Hellner en gold tot ver in het buitenland als een “constructiewonder”, dat in veel opzichten velodrooms als die van München en Dresden in Duitsland overtrof. De tribune bood plaats aan meer dan 15 000 toeschouwers. ‘Ziel’ van de hele onderneming was Edmond Schwiebbe. De straat die naar de hoofdingang liep kreeg dan ook zijn naam.

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 7

7

15/10/12 09:23


Na de Eerste Wereldoorlog moest die straatnaam het ontgelden, waardoor de straat de huidige benaming Struisbeeklaan kreeg. Niettegenstaande de grote wedstrijden die op de wielerpiste werden verreden, ging de zaak toch geleidelijk bergaf. Door een gebrek aan publieke belangstelling sloot de velodroom zijn deuren, gevolgd in 1925 door een definitieve afbraak. De enorme woningnood ontstaan na de Eerste Wereldoorlog genoot nu topprioriteit. Naar het voorbeeld van kasteeldomein De Brandt werd door de “Naamloze Maatschappij Elsdonck” het westelijk gedeelte van domein Elsdonckhof als villagrond verkocht. Op het oostelijk gedeelte, aangekocht door de “Antwerpsche Maatschappij van Goedkoope Woningen”, verrees een ultramoderne modeltuinwijk, goed voor 260 woningen en 19 winkels, een urbanistisch sprookje geroemd in binnen- en buitenland. Tijdens de uitvoering bracht Hare Majesteit Koningin Elisabeth, vergezeld van Prins Leopold, een bezoek aan de werf. Zij sprak haar bewondering uit over “het gedurfd initiatief, eenig in zijn opzet”, en stelde het tot voorbeeld voor de toekomst in ons door woningnood geteisterde land. De eerste kleinburgerwoningen van de modeltuinwijk werden verkocht in 1925. De belangstellenden waren geen dorpelingen maar allemaal afkomstig uit de stad, op zoek naar gezonde buitenlucht. Ingesloten tussen de E19 en de Prins Boudewijnlaan is dit aspect vandaag ver zoek!

8

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 8

15/10/12 09:23


OOSTERVELD In tegenstelling tot Elsdonk is de wijk Oosterveld niet ontstaan uit een kasteeldomein of een tuinwijk. De naam herinnert aan de eerste Frankische nederzetting in Wilrijk. Oosterveld was immers een van de drie akkers - of beter akkercomplexen - nodig voor de driejaarlijkse bebouwing. Deze drie hadden een gezamenlijk raakpunt in de dorpskern aan de drenk, later Bist genoemd. De naam wijst op de ligging van de akker ten oosten van de dorpskern, in 1429 vermeld als “Doustervelt”. Tot 1930 was het Oosterveld nog een écht veld, omarmd door het aloude kasteeldomein Groenenborgerhof, de Militaire Baan (de huidige Jules Moretuslei) en parallel daarmee de spoorlijn Antwerpen Zuid-Oude God (Mortsel), de Prins Boudewijnlaan (1930) en het kasteeldomein De Brandt. Hierin kwam verandering toen de Gasthuiszusters van Antwerpen er tussen 1937-1938 te midden van het (Ooster) veld hun “Medisch Instituut Sint-Augustinus” bouwden.

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 9

9

15/10/12 09:23


G

Het interieur van de Pius X-kerk

De bebouwing kwam op gang naarmate de gemeente Wilrijk werk maakte van de verdere ontsluiting van het oude veldcomplex. De wieg van de Pius X-parochiegemeenschap stond ooit in de prachtige Keizershoeve, die na het stopzetten van de landbouwactiviteiten plaats bood aan andere activiteiten. Met de voltooiing van de Groenenborgerlaan (1928-1931-1959) en de Oosterveldlaan (1953) waren de belangrijkste verbindingen tot stand gebracht.

10

907931-wandelbrochure-architectuur-oosterveld-en-elsdonkV5.indd 10

t at dierstra Rendi R

Het waren hoogdagen voor landmeters, architecten en aannemers die het landelijk uitzicht in het interbellum, en later na de Tweede Wereldoorlog, voorgoed wijzigden in een voorname woonwijk met residentiele allures. De aanwezigheid van meerdere architecturale pareltjes is hier dus helemaal niet zo verwonderlijk.

P

11

D St

15/10/12 09:23