Issuu on Google+

ama lurra abendua ´09 1.alea

Lacturale, Nafarroako esnea

4

Erreportaia

8

Zientzia

10

Iritzia

12

14

Bitxikeriak

Puri-purian


Ekainberri “Zaldi multzorik bikainena Kuaternarioko arte guztian” André Leroi-Gourham

Ordutegia · Asteartetik ostiralera: 10:00-18:00

· Asteburuetan eta udan: 10:00-19:00

· Astelehenetan: itxita (uztaila eta abuztuan zabalik).

*(ordutegiaren xehetasunak Informazio Bulegoan eta webgunean daude)

Harremanak · Portale kalea 9 · 20740 Zestoa [Gipuzkoa] · info@ekainberri.com · www.ekainberri.com telf: 943 86 88 11


ElkarrizkEta Patxi Usobiaga

Eskalatzailea.

«Nire de nbora ldi one na iza n da » Munduko Kopa hiruga rre n a ldiz ira ba zi du ia -ia . De nbora ldia ri os ota s une a n e rre pa ra tuz ge ro, orde a , ne ke z hobe da ite ke P a txi Us obia ga re n ja rduna : «Ia -ia bika ina iza n da ». Ekaitz Agirre

Esku onetan dago Patxi Usobiagaren (Eibar, 1980) sorbalda mindua. Lesioa osatzeko bidean, Oier Oregi eta Andoni Ormazabal fisioterapeuten eskuak ditu bidelagun. Usobiagak ez du berehalakoan ahaztuko urriaren 23a. «Olianan (Herrialde Katalanak) Pachamama bidea eskalatzen ari nintzela hartu nuen min. Berehala jabetu nintzen zerbait larria zela». Harkaitzean eskalatzea eragotziko dio orain lesioak, asteburuan Kranjeko (Eslovenia) Munduko Kopako azken proba erabakigarrian nahi bezala eskalatzea eragotzi zion bezalatsu. Adam Ondrak eta Usobiagak kopa nork irabazi zuten jokoan Kranjen. Azkenean, Ondrarentzat izan zen titulua. Bigarren bukatzeak, ordea, ez dio denboraldiaren gozoa garraztu Usobiagari. Denboraldiaren balantzea egin du eibartarrak. 2009ko txapelketen denboraldia hitz batean laburbiltzeko eskatuta... Ia-ia bikaina izan da. Munduko Kopan bigarren sailkatu zara, eta Munduko Txapelketa irabazi zenuen, uztailean. Durangoko masterra eta Espainiako Txapelketa irabazita, Taiwango World Games-etan bigarren... Emaitzei erreparatuz gero nire denboraldi onena izan da, biribilena. Are gehiago azkenaldian kirol eskaladak izan duen bilakaerari erreparatzen badiogu. Munduko Kopan bigarren bukatu dut, baina azken unera arte izan dut irabazteko aukera. Azken proba jokatu arte eman dut lana, eta nengoen baldintzetan garrantzi handia ematen diot horri. Sorbaldako lesioa tarteko, ezin izan zenuen onena eman Brno eta Kranjeko probetan. Ez irabazteak edo onena ezin emanak, zerk penatu zaitu gehiago? Munduko Kopan bigarren sailkatu izana ez da tristetzeko motiboa. Uneoro eman dut ehuneko ehuna, eta, alde horretatik, oso pozik nago. Argi nuen baldintza horietan onena ezingo nuela eman, eta eman

nezakeen neurrian guztia eman nuela Kranjen. Uneren batean ikusi al zenuen Kopa irabazteko aukerarik? Jabetua nintzen sorbaldarena muga handia zela, eta oso zaila nuela Kranjen irabaztea. Baina Munduko Kopa bukatu arte ez zegoen jakiterik. Adam Ondra eta biok finalera sailkatu ginen, eta finala jokatu arte denetarik gerta zitekeen. Zortea ere jokoan sartzen da halako egunetan; urduritasuna, akatsak egiteko aukera... Zergatik ez zuen Ondrak Brnon bezala kale egingo? Baina banekien oso zaila nuela, ia ezinezkoa. Aurtengo denboraldian egindakoetatik zer gogobete zaitu gehien? Txinako Munduko Txapelketak; irabazteko nuen nazioarteko lehiaketa bakarra zen, eta denboraldiko helburu nagusietako bat. Diziplinatua zara entrenamenduekin, eta zorrotz jarraitzen duzu prestaketa. Horiek al dituzu giltza? Helburu batzuk ditudanean, horretan zentratzen naiz buru-belarri, eta dena jartzen dut helburu horiek lortzeko bidean. Horretarako ezinbestekoa da diziplina edukitzea; agian emaitzak lortuko ditut, edo ez, baina diziplina hori gabe ezinezkoa litzateke. Adam Ondra buru dela, belaunaldi gazteak indarrean datoz. Belaunaldi aldaketa ematen hasia al da? Belaunaldi gazteak indartsu datoz, agerikoa da hori. Ondra da belaunaldi horren buru, baina Jacob Schubert eta beste hainbat ere hor daude. Hurrengo urtean ziur beste eskalatzaileren bat azalduko dela gazteen multzo horretatik. Baina belaunaldi gazteekin lehiatzeko prest gaude gu. Aldaketa hori etsitzeko arrazoia duzu edo jarraitzeko pizgarria? Pizgarria zaidala ez dut zalantzarik. Aurten Adam Ondrak dena aise irabaziko zuela uste zuen jendeak eta azken unera arte nork eta eskalatzaile zaharrenak

eman dizkio lanak. Belaunaldi gazteak badatoz, eta pixkanaka aitonak baztertuko gaituzte; ez dakit hurrengo urtean edo bi urte barru izango den, baina iritsiko da une hori. Aurten Ondrarekin izan dudan lehia ikusgarria izan dela uste dut. Ez dakit halakorik berriro biziko dudan. Urte bat, bi urte... ez dirudi luze gabe lehiaketak baztertzeko asmoa duzunik. Noiz arte jarraituko duzu? Askotan galdetu didate hori, baina ez dakit erantzuten. Unean uneko egoeraren arabera ikusiko dut noiz arte irits naitekeen. Burugogorra naiz, eta kaskezurrean zerbait sartzen bazait hori lortu arteko bakerik ez dut izaten. Gustatuko litzaidake 2011ko Munduko Txapelketara arte jarraitzea, baina ikusiko dugu nola gauden. Txapelketek harkaitzean nahi adina eskalatzea eragozten dizute. Orain zenuen 'oporraldia' hartzeko asmoa. Sorbaldako minak eragotziko dizu, ezta? Asmo hori nuen, baina orain atseden hartu beharra daukat, eta sorbaldako lesioa osatu. Horrek sasoi puntua galtzea eragingo dit, eta harkaitzean nituen helburuak beste baterako utzi beharko ditut. Baina harkaitzean eskalatzea ez da bide gogorrak eskalatzera mugatzen, eta disfrutatzeko aukera izango dut. Hori bai, bestelako mentalitate batekin, lasaiago. Bizikletan ibiltzeko ere baliatuko dut, baina tamalez, denboraldia bukatu zait.

SARIAK 2009ko Munduko Txapelketa. 2003, 2005 eta 2007. urteetan azpitxapelduna. 2008ko Europako Txapelketa. 2006an eta 20 07an Munduko Kopa. Aurten bigarren sailkatu da. Espainiako nahiz Euskadiko txapelketa eta nazioarteko hainbat proba irabazi ditu.

3


Arantxa Mikeo / Usurbil

O

so lehor daude Euskal Herriko mendiak, udazkenean sartu eta hasi da euria egiten, baina oraindik ur gehiago eta tarteka beroa ere behar dute onddoek mendiko hainbat txokotan irteteko. Onddozale guztiak esperoan daude noiz aterako. Euskal Herrian betidanik izan da onddoa biltzeko eta jateko ohitura. Badira afizio hori ofizio bihurtu dutenak ere, Usurbilgo Arrospide familia esaterako (Gipuzkoa). Txikitatik izan dute familian onddoak eta zizak biltzeko ohitura eta zaletasuna, eta, horrek bultzatuta, 1992an Arrospide Banaketak enpresa sortu zuten Juanjo Arrospide eta Isabel Sarasola senar-emazteek, eta, egun, seme-alabek ere laguntzen diete lan horretan. Lokal txiki batean hasi ziren; pixkanaka, hozkailua erosi, osasun erregistroa lortu, gero hozkailudun furgonetak behar, eta horrela mantso-mantso enpresa sortu dute. Euskal Herriaz gainera, Zamora, Soria eta Galiziatik ekarri ohi dituzte onddoak. Saldu, berriz, Gipuzkoan, Donostia inguruan gehienbat, baina baita Zarautz, Errenteria, Zumaia eta Hondarribian ere. Mendiak lehorregi daude oraindik onddoentzat, hezetasuna eta beroa behar dute; Sarasolaren arabera, onddoei hotza ez zaie gustatzen, «baina ziklikoa ere bada. Batzuen arabera, ilargia ere beste faktore bat da, auskalo, onddoena misterio bat da».

Onddo biltzea Arrospide Banaketak enpresan, onddo biltzen ez dira ibiltzen bertako langileak; afizionatuak izan ohi dira, norberak jateko baino gehiago jaso egin ohi dituzte, eta hornitzaileei saltzen dizkiete, eta horiek gero Arrospide eta gisako enpresei. Hasiera batean, arratsaldero

4

Afizioa ofizio As pa ldiko a fizioa dute onddo biltze a a rros pide ta rre k; za le ta s una k bultza tuta , e npre s a s ortu zute n.

beraz, onddoen inguruan; «Modan dago, tratamendu kimikorik ez du, erabat naturala eta ekologikoa da eta hori jendeak gero eta gehiago baloratzen du». Udazkenean eta udaberrian lanez lepo ibiltzen dira, baina gainontzeko urtaroetarako onddoa gustatzen zaien horientzat onddo izoztua saldu ohi dute. Sarasola gazteak azaldu bezala, lehenago jendeak ez zuen izozturik nahi izaten, baina orain bai, onak ateratzen dira, baita deshidratatuta gero eta gehiago erabiltzen da kontserbazio modu gisa, baita onddoekin ere;

<<Aurte n e z da go onddo ba te re onik. Gutxi e ta ga ine ra , ga re s ti>> ISBEL SARASOLA Arrospide Banaketak enpresako nagusia Arrospide enpresako ama alabak lanean. Andoni Canellada/ARP

Arrospide aita joan ohi zen Galiziaraino, edo Soriaraino; goizean garbitze eta banatze lanak egin, eta arratsaldean hara. Baina erritmo hori ezin eraman, eta orain kanpotik zuzenean ekartzen dizkiete. Ama-alabak lanean ibiltzen dira goizean goiz, iritsitako onddoak garbitze eta bereizte lanean. Sarasolak azaldu bezala, iristen zaien generoa bananbanan begiratu, txarrak baztertu, eta pixka bat garbitu egiten dituzte bertan, gero jatetxe edo eskatutako tokietara egoki bidaltzeko. Sarasolaren arabera, oso denbora gutxian egiten da dena, «honek ezin du denbora asko itxaron, genero delikatua da». Onddoak, menditik bildu eta hornitzaileekin tratua egin ondoren, zuzenean iristen dira lokalera, goizeko seietarako. Garbitu, prestatu eta egu-

nean banatzen dira. Udazkena hasi berri da, baina oraingoz ez da onddo askorik atera, eta Arrospide Banaketak enpresan ere nabari dute; Galiziatik, esaterako, oraindik ezer gutxi iritsi zaie. Onddorik ez zaie falta, baina, «aurreko urtean honezkero hozkailuak bete-beteak genituen, aurten ez dago onddo batere onik, gutxi eta, gainera, garesti». Onddoak, ziza horiak, gibelurdinak, tronpetak jaso eta erosten dituzte. «Onddoa da gehien kontsumitzen dena, baina badira aukera gustatzen zaien jatetxeak», azaldu du Arrospide gazteak. Ez da hau Euskal Herrian onddo banatzen aritzen den enpresa bakarra, Hernanin eta Donostian antzerakoak ere bai baitira. Merkatu txiki bat bada;

nahiz eta inguruan ohitura handirik ez dagoen, aspilditik egiten da, Italian, esaterako, asko saltzen da. «Onddoaren merkatuan italiarrak dira nagusi», dio Sarasolak. Noizbehinka entzuten dira onddoek sortutako intoxikazioak, baina oraingoz ezbeharrik ez dute izan arrospidetarrek. Hainbeste onddo euren eskuetatik pasata, aditu bilakatu dira. «Ukitzen dituzun momentu berean, badakizu ona dagoen edo ez, biguntzen denean adibidez harrak jan egiten du; normala da, horrek ez du esan nahi onddoak bi aste daramatzanik bueltaka, beroak ere egiten baitu hori, gauak hotzagoak direnen onddoa sanoago egoten da». Hiruzpalau onddo mota saltzen dituzte, eta horiek oso ongi ezagutzen dituzte, «gainera, dudakoa denean zakarretara».


ErrEportaia JAVIER GOMEZ

Ultzamako Parke Mikologikoko zuzendaria.

ÂŤGure he lburua e z ze n e konomikoa , a ra zo ba t konpontze a ba izikÂť Ultzamako Parke Mikologikoa 2007an ireki zuten Lizason (Nafarroa), onddo eta perretxiko biltzean zeuden gehiegikeriak zuzentzeko. Zeresan eta kritika ugari jaso zituen proiektuak hasieran; hiru urteren ondoren, balorazio positiboa egiten du Javier Gomezek (IruĂąea, 1969), parkeko zuzendari eta mikologoak. Parkearen irekierak askoren haserrea piztu zuen, nondik sortu zen parkearen ideia? Lehen urtean, erantzun gehiago izan ziren jendearen aldetik, batez ere ez zutelako ezagutzen proiektuaren asmoa, dirua biltzeko helburarekin zela pentsatzen zuten askok. Baina gure asmoa arazo bat konpontzen saiatzea da. Jende ugari zebilen mendian onddo eta perretxikoak hartzen, oso masifikatuta

zegoen dena, eta mendiek ezin dute jasan horrenbeste jende. Arazo hori ikusita, pentsatzen genuen, konponbidea ez zela kanpotik etortzen zen jendeari onddoak biltzea galaraztea, baizik eta nolabait antolatzea. Araban antzeko neurriak hartu dituzte. Onddoeen gaineko erregulazioa noraino da beharrezkoa? Oraintxe bertan, dagoen jarrerarekin gero eta jende gehiago joaten da onddo bila; abusu bat ematen ari da, eta mendiak erregulazio baten beharrean daude. Italiak 1993tik estatu guztian du erregulazioa, eta hango edozein lekutan jada baimen bat behar da. Hemen ari dira neurriak hartzen pixkanaka. Jarrera hau daukagun bitartean, ni erregulatzearen aldekoa naiz.

Masifikazioa eta abusua galarazteko helburuarekin bada, positibo ikusten dut, gero praktikara pasatzea zailagoa den arren. Onddoak zer behar du fruitua emateko? Shock termiko bat eta shock

hidriko bat behar du onddoak, hau da, lur berotik lur heze eta hotzera pasatu behar du, eta hori denbora gutxian gertatzen bada hobe. Ilargiak ere lagun diezaioke aldaketa horretan, baina hasierako bi baldintzak betetzen ez badira berdin-berdin du nola dagoen ilargia. Zer baimen behar da Ultzaman onddoak biltzeko? Bada eguneroko baimen bat bost eurokoa pertsonako, eta horrek zortzi kilo perretxiko eta onddo hartzeko baimena ematen du. Zenbait modu daude lortzeko: zuzenean parke mikologikoko informazio postuan, Lizasoko turismo bulegoan edo gure webgunean. Gainera, Ultzamako jatetxe eta ostatuetan ere badira. Hala ere, erabileraren eta ustiapenaren arabera badira bestelako baimenak ere.

EH-a n e z e zik, onddo za le ta s un ha ndia da go Europa ko be s te he rria lde ba tzue ta n e re .

Onddoe ta n, ita lia rra k na gus i

Udazkena iritsi orduko, otarra harturik onddoak biltzeko irrikan egoten dira asko eta asko, mendian gora eta behera, lurrera begira udazkeneko lehen onddoa zein txokotan aurkituko duten ezin jakinik. Orain da garaia, eta eguraldiak laguntzen badu eta hego haizeak zapuzten ez badu, baliteke aurten ere otarra betetzea. Euskal Herrian nabaria da zaletasuna eta honen inguruko merkatua, baina, ez da hau herrialde bakarra. Produktu honen onura ekonomikoek eta elikadura onurek erakarrita, Europan

urteak dira onddoen inguruko negozioa dagoela. Onddo jangarrien kontsumoak gora egin du, bai batzuek aurkitzen dizkieten onura medizinalei esker, bai nazioarteko sukaldari onenek gero eta gehiago erabiltzen dutelako. Italia, Polonia, Frantzia, Alemania eta Herbehereak dira merkatu honetan nagusi. Hala ere, guztien gainetik Italia nabarmentzen da, hura da denen eredu. Italian onddo ugari jaten dute, hura da munduko onddo inportatzaile handiena. Ondorioz, maila handi batean, haren esku daude Europako onddo merkatuaren prezioak eta baldintzak. Enpresa ugarik egiten dute lan onddoen inguruan; existitzen den industriaren adibide dira Leben eta Galfre markak.

Legeak Industria eta interesa dagoen era berean, erregulazio legeak ere badituzte aspalditik. Egun ikaragarri handitzen ari den kontsumo eta merkatua izanik, kontrolik

eduki ezean, iraupena kolokan jarriko litzateke, beste hainbat espezierekin gertatu izan den bezala. Bestetik, Italian, urtero, hainbat hildako eta ehunka intoxikazio kasu izaten dira. Mikologiaren gaineko legeria eredu osatuena dago Italian. Adibidez, debekatua dago eguneko eta pertsonako hiru kilo baino gehiago hartzea, eta zenbait espezietan debekatuta dago oraindik osorik atera gabe daudenean hartzea, Amanita caesarea kasu (gorringoa). Hala ere, badira onddoen desagerpenaz hitz egiten dutenak ere. Egun atera ohi diren onddoak duela 25 urte baino askoz ere urriagoak direla diote batzuek. Klima arrazoiengatik dela diote batzuek, arrazoiak ezin aurkitu dabiltza beste batzuk. Baina ikus daitekeena zera da: honen inguruko merkatua gero eta zabalagoa dela. Norvegian, esaterako, zabala da ziza horien eta tronpeten merkatua, baita Kanadan ere.

5


Xabi akizu

2 0 1 0 e ko a urre kontua k «ona rte zina k» dira Gipuzkoa ko ba s e rrita rre ntza t Ne ka za ritza ri da gozkion a ta la k murrizte a e ta ke ntze a le pora tu

Jakes Goikoetxea / Donostia

6

Ba s e rrita rra os a s una re n za inda ri Nola animatu sendagile bat baserritarren manifestaziora joatera ?

diote Diputa zioa ri

Gipuzkoako baserritarrak haserre daude. Haserre daude Landa Ingurunearen G a r a p e n e r a k o Departamentuaren 2010erako aurrekontua %17 murriztu delako. Haserreago daude, ordea, murrizketa handienak nekazaritzari dagozkion diru sailetan gertatu direlako eta atal garrantzitsuak desagertu egin direlako. Nekazaritzarekin lotura txikiagoa duten atalek, berriz, bere horretan jarraitzen dute edo handitu egin dira. Baserritarrek uste dute atal horietarako diruak beste departamentu batzuetatik atera behar duela, eta diru hori nekazaritzari eman behar zaiola. Baserritarrek atzo erakutsi zuten jendaurrean G i p u z k o a k o Diputazioarekin duten haserrea, Donostian. 2010erako aurrekontuak «onartezinak» direla esan zuen baserritar talde batek. Gipuzkoako EHNE sindikatua, Lurgintza eta Ehnelur kooperatibak, eta zenbait elkarte ordezkatzen dituzte. Baserritarrek salatu zuten Diputazioko arduradunek hitzez esaten dutela baserritarrak estrategikoak direla, baina gero hitzak ez dituztela ekintzekin edo zenbakiekin baieztatzen. 2010ean ez da izango inbertsioetarako laguntza planik. Aurten 400.000 euro zeuden aurreikusita, baina, base

Frutazin eta okin ekologikoa eta Biolurreko Lehendakaria

herritarren esanetan, ez dute horretarako erabili, «aurreko urteetako zuloak tapatzeko baizik, juridikoki zalantzagarria den operazio batean». Aurten erabili ez den beste diru saila baserritar gazteentzako zena izan da: 402.000 euro. 2010ean 150.000 euro izango dira, «laguntzak eman ziren azken urtean baino %71 gutxiago». Gazteentzako bekak %75 gutxitu dira bi urtean.

tua handitu dute». Departamentuak bost milioiko aurrekontua du mila biztanle baino gutxiagoko 32 herrietan azpiegiturak egiten laguntzeko, Landagipuzkoa 32 programaren bitartez: eraikin balioanitzak, urazpiegiturak, bideak... Gipuzkoako baserritarrek zalantzan jarri dute azpiegitura horietarako dirua Landa Ingurunearen Departamentuak ematea. Beren esanetan, bost milioi euro baino gutxiagorekin Gazteak laguntzen zain konponduko lirateke Bi atal horietan dirua ez 2010erako banatzeko Au rre iku s ita aurrekontuen arrazoia ez da eskari ze goe n diru kopu- h u t s u n e a k . falta. Iaz rua a urre ko urte e - Horrez gain, hainbat «berak elikae s k a e r a ta ko zuloa k ta pa t- tutako enpreerantzunik ze ko e ra bili da sa parapubligabe geratu koetako» ziren, nahiz eta baldintzak (IKT, IZFE, Etorlur, GPS eta bete. Eskariak pilatzen ari Fraisoro) eta direla esan zuen Nazabalek. Departamentuko langileen Batzuek bi urte daramatza- gastuak murrizteko eskatu tela laguntzen zain. «Kasu dute. Baserritarren esaneaskotan Europako tan, langile gastuak aurreBatasunak jartzen du diru kontuaren %27 dira, laguntzen erdia», gogorara- Diputazioak langileekin zi zuen. «Araban eta duen batazbesteko gastuaBizkaian, ordea, aurrekon ren halako hamar lirateke.

Galdera harrigarri hau entzun nuenean erantzunik gabe gelditu nintzen, eta, harrezkero, saiatu naiz arrazoiak aurkitzen; ze lagun horrek zioen bezala, baserritarron egoerari buelta ematen gizartea inplikatzen ez bada jai dugu. etorri zitzaidan argia. Baserritarron zeregin nagusia janaria sortzea da, gauza jakina! Eta Hipokratesen hitzak ere jakinak dira: «Zure janaria izan bedi zure sendagaia, eta zure sendagaia izabedi zure janaria». Baina baserritarra bere lanetik bizi ezinik badabil, nola beteko du egoki bere lana? Nekazaria behartu dute asko eta mer ke produzitzera; eskura jarri dizkiote abonu kimikoak, pestizida guztiak, eredu hidroponikoa, transgenikoak, hormonak, antibiotikoak..., eta, hala ere, ezin bizirik jarraitzen du, gehiago produzitzen duen neurrian prezioa jaisten zaio. Eta, bitartean, janariaren kalitatea jaisten eta ingurumenaren oreka hondatzen doa. Eta, bitartean, osasunaren izenean, Osakidetza (gaixokidetza!), osasun zentroak, osagileak, osasun erregistroak, izugarrizko ospitaleak, ez dakit zenbat txerto moten kanpainak... milaka milioi gastatzen dira (%100 subentzionatuta). Aspaldiko euskaldunak (duela 10.000 urte inguru) ongi izateari «osasuna» deitu zionean bazekien zertan ari zen, beste hainbeste urte beranduago konturatu gara horretaz (medicina holistica, salud integral...) osasuna osotasuna dela; oreka. Gaur zoritxarrez sendagileei tokatzen zaie kate horretako hutsegite guztiak sendatzea, ez al litzateke zentzuzkoagoa elikaduraz ari garenez denon artean eskatzea, exijitzea, kalitatezko janaria denontzat -oinarrizko eskubide modura- gizartearen ongizatea bermatzeko dagoen Administrazioari ? (Udaletik hasi eta nahi den tokiraino igoz?) Eta, horren harira, ezin al da zuzendu Diputazioaren Nekazaritza Sailari ezarri nahi dion %17ko beherapena aurrekontu orokorra mantentzen bada? Baina ez dugu ezer konpontzen besteei exijituz bakarrik, bakoitzak bere aletxoa jarriz baizik. Ea ba elkarlanean gizakiaren eta naturaren osasuna -osotasuna- lortzen dugun, eta, horretarako, sendagileak bezain garrantzitsuak baserritarrak direnez, zergatik ez batak bestea lagundu? Lasai, ez dugu soldata parekatzea eskatuko eta (oraingoz).


NEkazaritza

La ctura le : ka lita te zko e s ne a e ta na fa rra Belate Esnekiek bi produktu ekoizten dituzte: Hostalaritza Kooperatibentzat Igara dute, eta besteentzat Lacturale. Ekoizpen Integratuak balioztatzen du Nafarroako abeltzain talde honen produktua. Juanma Garro, Abeltzaina eta Belate Esnekien lehendakaria da. Maite Azpiroz berriz Merkaturatze departamentuan dabil lanean. Noiz eta zergatik sortzen da Belate Esnekiak Elkartea? Sektoreari so egin eta abeltzainen interesak defendatzen zituen industriarik ez zela ikusirik, 2005ean Belate Esnekiak gauzatu zen. Helburu aldarrikatzaile bat zuen, are gehiago, urteetan egin genituen aldarrikapenak errealitate bihurtzeko elkartu ginen. Egun 27 esplotazio gara eta 30 milioi litro ekoizten ditugu urtean. Zein zen errealitate hori? Industria osoan inork ere ez zuen esnea kalitate mota desberdinetan bereizten. Guk esneari emandako tratera galdu egiten zen. Guk esnea kontsumitzailearenga na ekoizten genuen moduan iristea nahi

genuen. Hamabi urte pasa ditugu esneen sailkapen exijitzen, baina ez zen biderik. Ordurako Europan zehar egindako bidaietan ikusia genuen Ekoizpen Integratuak gure beharrari erantzungo ziela. Helburua, abeltzainen egoera hobetzea, eta kontsumituko zen produktuaren baldintzak hobetzea zen. Produktua defendatu ezean, nekez defendatuko dugu abeltzainaren egoera. Hortaz, zer da Ekoizpen Integratuko esnea? Honen inguruko legedirik ere ez zegoenez, bultzatu egin behar izan genuen. Behin Nafarroako Gobernuak Legedia sortuta, zera eskatzen zuen honek: Kalitate kontrol handiagoa, ingurugiroaren eta animalien ongizatea eta errespetua eta hauen elikadura naturala eta esnearen segurtasuna. Kontrola Gobernuaren Nekazaritzako Elikagaien Kontrolerako Nafar Institutuak (NEKNI) burutzen du. Ekoizpen Integratuak kalitatea prezio onean saltzen jartzeko aukera ematen digu.

Beste esneek zer dute desberdina? Gauza ez da esneak nolakoak diren hasieran, badira esne ona ematen duten leku asko, baina gero industrian edozein gauzarekin nahasten dira, antibiotikoak, sueroak eta antzekoekin. Zentrifugatu egiten dituzte baina hura jada ez da ekoizturiko esnea. Egungo legedi orokorra betetzea erraza da, baina horrek ez du inondik ere kalitaterik ematen. Nola ikusten duzue etorkizuna? Zalantzarik gabe profesionalizazioa. Ongi joateko bide bakarra da. Kalitateak prezio onean behar du, eta ez esnean bakarrik, beharrezko produktu guztietan baizik. Administrazioari koiuntura laguntzak eskatzeak gaurkoa zuzenduko digu, baina biharkoa? Administrazioak laguntzak eskaini behar dizkigu, onak izan ahal gaitezen ekoizpenean, ingurumenaren babesean, eta gure produktua prezioan. Ingurumena guretzat ez da marketing kontua, gu ingurumenetik bizi gara, parte gara eta abeltzain izaten jarraitu nahi dugu.

La ctura le k s a ri be rri ba t ja s o du Espainiako Ministerioaren eskutik 2008ko nekazal ekoizpenaren saria jaso zuen Juan Manuel Garrok Belate esnekietako abeltzain guztien izenean. Espainiako Ingurugiro eta Nekazal arloko Ministro den Elena Espinosa eta Nafarroako Kontseilari den Bego単a Sanzberrok eman zien saria abeltzainei. Belate Esnekiek duten elkarte izaeragatik eta darabilten ekoizpen integratuaren berezitasunagatik saritu dituzte. Dakigunez Etxeberrin sortutako taldean gure inguruko hainbat ustiategik parte hartzen dute. Bere esnea ekoizteko behien ongi izateari eta ingurugiroaren errespetuari erreparatzen diote. Bidalitako prentsa oharrean eskerrak eman nahi izan dizkiete bezeroei eskainiko konfiantzagatik, eta jasotako sarien parte egin nahi dituzte, bezeroengatik ez balitz ez litzatekeelako posible izanen daramaten proiektuak aurrera jarraitzea.

7


Ence la dus ila rgiko lurrun a da rra k S a turnore n ingurue ta n bida ia n ja rra itze n du ora indik e re 'Ca s s ini' ontzia k, ba zte r ha ie ta ko irudi ikus ga rria k bida ltze n. Irune Lasa /Donostia

Lurruna. Ura, sodioa eta molekula organikoak omen dira lurrun adarren osagaiak. Ilargiaren hegoaldean oraindik indarrean den jarduera geologikoaren beroaren ondorioz, azalera izoztuko arrakaletatik ateratzen da lurruna ehunka kilometrotaraino. Nasa-Esa

Lan ederra egiten ari da dagoeneko erretiroa hartuta egon behar lukeen Cassin espaziontzia. Saturno esploratzeko lau urteko misioa iazko ekainean amaitu zuen ontziak, baina, oraindik ondo zebilela ikusita, lan gehiago ematea erabaki zuten NASAk eta ESAk. Hala, 2010era arteko lana eman diote, eta, joan den ostiralean Cassini ontzia Enceladusen gainean ibili zen hegan 1.600 kilometroko garaieran, eta argazki mordoa a t e r a zuen.

Urte luzeetan neguaren iluntasunean geldituko den ilargiaren hegoaldearen irudiak ateratzeko azken aukera izan da. Nondik alde hori behatzeko interesa? 2005ean, antzeko beste inguratze batean, konturatu ziren ilargiaren alde horretako azalera, geologikoki oso berria izateaz gain, gainerako azalera baino epelagoa zela. Arrakala ikusgarrietatik ehunka kilometroraino altxatzen ziren lurrun adarrak orain ere ikusi dituzte. Zientzialari zenbaiten ustez, adar horiek ilargiaren azal izoztupean dagoen ura berotzen du aktibitate geologikoak. Baina oraindik ez dago erabat argi nolatan sortzen diren. Enceladus William Herschelek ikusi zuen lehendabiziko aldiz, orain dela 220 urte.

Arrakalak. Irailaren 21ean hartutako irudietako bat. Bagdad Itzala. Argazki hau lehenago ateratakoa da. Bertan, Saturnoren azaleran Enceladus ilargiaren itzala ikusten da.

Sulcus ikusten da bertan, arrakala paralelo handietako aldea. Horietatik irteten dira lurrun adar ikusgarriak. Enceladuseko kokapenei Mila gau eta bat gehiago-ko izenak jartzen zaizkie.

NASA-ESA

NASA-ESA

8


ziENtzia Zie ntzia nola e ra ikitze n de n ge rtutik e za gutze ko a uke ra , a tomoz a tomo Ha rold Kroto Nobe l s a riduna re n hitza ldia k ha s i du ha inba t zie ntzia la ri bilduko ditue n 'Atom by a tom' biltza rra

Hezkuntzaren ildo horretatik, hitzaldiko beste une jostarieta-o bat iritsi zen. «Izan ere, zein erreferentzia dituzte oraingo gazteek zientzialariei buruz? Ez zen hau izan Erlatibitatearen Teoria asmatu zuena!». Eta pantailan Albert Einsteinen argazki ezagunenak ageri ziren, ile urdinak harrotuta. «Hau zen Erlatibitatearen Teoriaren asmatzailea! (Einsten gaztea pantailan). Inoiz ez dizkigute zientzialari gazteak erakusten! (Tom Cruise pantailan) Eta hori zientzialaria ez, hori

I.L. /Donostia

L

ehen hizlariaren abileziaren erdia erakusten badute gaur eta bihar Atom by atom biltzarrean jendaurrean arituko direnek, gozatu ederra hartuko dute entzuleek, eta biltzarraren beraren leloa Goza ezazu zientziarekin egiazkoa izango da. Atzo biltzarraren irekiera ekitaldian jostagarri, gertuko eta alai aritu zen Harold Kroto. Zientzia, gizartea eta iraunkortasuna zituen hizpide eta haietaz aritu zen, eta zientziaren beste hainbat aurpegiez ere. Denbora guztian pantailako aurkezpenarekin jokoak egiten, zientzialari zergatik bilakatu zen esplikatzen hasi zen: «Nik Superman izan nahi nuen», eta txikitako bere argazki batean kaparekin agertzen zen pantailan. Gero, aktore izatea pentsatu omen zuen, eta bere gaztetako argazkia agertu zen pantailan, Shakespeareren Henry IV-aren antzezpenaren une batekoa. «Baina ikusten duzue nire ondoan (argazkian) dagoen hori? Ez da bada ni baino askoz ederragoa, baina... Hori bai, nik ere haren elastikoa daukat», eta ikusleen algara artean, Kimikako Nobel sariak alkandora horia erantzi zuen, Donostia 2016an Kultur hiriburu izatea sustatzen duen elastiko beltza agerian utziz, bere adiskide eta ikaskide Ian McKellenek Zinemaldian erakutsitakoaren berdin-berdina. Ez argazkigintza, ez ingeniaritza, ezta diseinu grafikoa ere; azkenean zientziak irabazi zuen

Kroto. Eta zientziak XXI. mendean lortu dituenez eta lortuko dituenez aritu zen, ingenieritza genetikoa edota nanoteknologia adibide. Ildo horretan, orain gutxira arte euren kabuz garatu diren zientziak, biologia, fisika, kimika... XXI. mendean elkarlanean hasi direla azpimarratu zuen: «Azken finean, hizkuntza berbera hitz egiten dugu». Zientzia aplikatuak bai baina oinarrizko zientzia sustatzea ere ezinbestekotzat jo zuen, ideia eta kontzeptuak nondik agertuko diren jakiterik ez dagoelako. Berea izan daiteke horren adibidea:1996an eman zioten Harold Krotori eta beste bi ikerlariri Kimikako Nobel saria, fulerenoak aurkitzeagatik. Karbono hutsez osatutako molekulak non eta espazioan aurkitu zituzten. «Bai egia da, orain erregaien inguruko zientzia aplika-

tuetan erabiltzen direla, baina oinarrizko zientzian dute jatorria». Ildo horretan, Margaret Tatcherren gobernuak oinarrizko zientziari eta ikasketei ematen zitzaion dirua erdira nola murriztu zuen gogorarazi zuen, eta murriztutako erdi hori, jada zientziako laguntzen %85 jasotzen zuten zientzia aplikatuetara joan zen. «Hondamendi bat izan zen». Zientzia eta erlijioa ere hizpide izan zituen, Bertrand Russell, J.B.S. Haldane... eta AEBetako museo kreazionista baten irudi beldurgarriak ere erakutsi zituen. Hezkuntzak ahalik eta askeena, doktrinamendurik gabekoa izan behar duela defendatu zuen. «Hainbatetan pentsatzen dut, zenbateraino dugun gure seme-alabei bidea hainbesteraino markatzeko eskubidea».

H a in b e s t e t a n

pe nts a tu dut ze nba te ra ino dugun ha urre i bide a ha inbe s te ma rka tze ko e s kubide a

HAROLD KROTO Kimikako Nobel saria

zientziologoa da...». Nola ez, ingurumenaz eta arma atomikoekin arriskuan ikusten duen gizateriaren iraupenaz ere hitz egin zuen. Eta Bakearen Nobel sariduna izan zen Joseph Roblaten hitzak erabili zituen: «Gogoratu zure gizatasuna eta ahaztu gainerakoa».

9


Darwin eta jainkoa JON SUDUPE · Saiakera egilea

H

e ra klitok a rra zoi zue n: a lda tu e gite n da de na , e ze r e z da go ge ldirik. Eboluzioa e gita te ba t da . Es pe zie biologikoa k e re e te nga be muda tze n dira . Ora in de la 1 5 0 urte Cha rle s Da rwine k Es pe zie e n ja torria la n os pe ts ua e ma n zue n a rgita ra , e ta ha rre zke ro e ze r e z da be rdina iza n. Da rwinis moa k ga ra ipe n os oa lortu du. Ordura a rte je nde a k us te zue n iza ki gore n ba te k dis e ina tu due la mundua . Us te hori da Da rwine k s unts itu zue na . Inoiz e z da Ada m e ta Eba rik iza n. Ez dis e inurik, e z he lbururik. Horixe da «Da rwine n ide ia a rris kuts ua »: ga uza k a za ltze ko e z da go iza ki tra ns ze nde nta l ba te n be ha rrik. Da rwine k e ra ba te ko be rri-

kuntza e ra gin zue n. Da rwinis moa k kultura re n a lde rdi guztie i e ra gin die , filos ofia ri, e tika ri, politika na hiz e rlijioa ri. Mundua re n da rwinizioa re n ondorioz, zie ntzia e re na tura liza tu e gin da . Na tura lis moa , ha rta ra , bizitza ko a lor guztie ta ra za ba ldu da . Bioge ne tika , ne urozie ntzia , gogoa re n filos ofia , ps ikologia e boluzionis ta , me me tika , gra ma tika s ortza ile a dira horre n le kuko. Eboluzioa re n filos ofo e za guna de n Micha e l Rus e k ida tzi due n be za la , ora indik e z dugu a intza t ha rtu Da rwine n te oria . Es pe zie e n ja torria te oria biologiko ba t ba ino a s koz ge hia go da : na tur zie ntzia re n muge z ha ra go, s e kula ko zirra ra filos ofikoa e ra gin dute n printzipioe n multzoa da . Da rwine k kontze ptu tra diziona l guztia k itzulipurdika tu zitue n. Ohiko us te e ta s ine s te a k ira uliz, goitik be he ra a lda tu zue n na tura z e ta giza kia z iza n dugun ikus ke ra . Richa rd Da wkins , Da nie l De nne tt, Konra d Lore nz, Edwa rd O. Wils on, J . Ma yna rd S mith e dota Ste ve n P inke r iza n dira bide be rria k urra tu dituzte n ba tzuk. Eboluzioa re n e ma itza dira burmuina e ta

hizkuntza e re . Mintza ira orga no biologiko ba t da , gure burmuina re n pie za ba t. Hizkuntza gure ba ita n be re z ga ra tze n de n s ortze zko ga ita s un biologikoa da , giza e s pe zie a re n be re izga rri unibe rts a la . P e nts a e ra a nimis ta k us te du ge rta e ra ba koitza re n a tze a n e rrudun ba t da goe la . J a inkoa re n na hia k e s plika tze n du ge rta tze n de n guztia . Animis moa , ba ina , fa lts ua da . Eboluzioa re n te oria k a nimis moa re kiko ha us tura da ka r e ta pe nts a me ndu mode rnoa re n he lduta s una ri e ma n dio ha s ie ra e do bide a . Bizitza re n e boluzioa ule rga rria da fis ika re n le ge e kin. Ez da go, horta z, s upe rs tizioa n e rori be ha rrik. Aldi ha rta n giza rte a re n ge hie ngoa k ona rtze n zue n mundua re n s orre ra re n ide ia biblikoa , e ta e s pe zie e n a lda e zinta s une a n s ine s te n zue n. Da rwin giro horre ta n he zi e ta ha zi ze n, e ta a rte a n s ine s tuna ze n Be a gle -re n e s pe dizioko Bida ldi e gunka ria ida tzi zue ne a n. Inga la te rra ra itzuli ondore n, be hin e ta be rriz ha us na rtu zue n e rlijio ga ie z. Be re fa milia k ze nts ura tu zue n e s a ldi ha u da tor Egunka ria -n: «P oliki-poliki ja be tuz joa n nintze n Te s ta me ntu Za ha rra , mundua re n his toria ri buruzko be re be rts ioa na ba rme nki fa lts ua iza nik (...) e z ze la hindue n liburu s a kra tua k e do e doze in ba rba rore n s ine s te a k ba ino fida ga rria go». Da rwine k a zke n ondorioe ta ra ino e ra ma n zue n be re oha r koa de rnoko a rra zona me ndua . «Agnos tikoa iza te n ja rra itze a re kin» konforma tu be ha rra ze uka la a itortu zue n 1 8 7 6 a n be re fa milia re ntza t ida tzita ko a utobiogra fia n. Agnos tikoa ze la zioe n, ba ina be re ba ita n a te oa ze n.

Poltsa (plastikozkoa) edo bizitza? JUAN MARI BELDARRAIN · Eguzki-ko kidea

D

e nde ta n pla s tikozko polts a k e rre tira tze n a ri dire la -e ta , produktuba na tza ile ha ndi ba tzue k s e kula ko ka npa ina me dia tikoa s us ta tu dute . P olts on ge hie gizko e ra bile ra k pla ne ta re n bizitza ri ze nba t ka lte e gin die za ioke e n ikus a ra zi na hi e i diote konts umitza ile a ri, ka liptikoa k e re pre s ta tu dituzte . Urte e ta n de fe nda tu dugu be hin ba ka rrik e ra biltze ko e ta ondore n bota tze ko produktue n e ra bile ra murriztu be ha rra da goe la . Hipe rme rka tue ta n pla s tikozko polts a k ne urririk ga be je nde a ri ba na tze a e s pre s uki kritika tu

10

dugu s a rri. Be ra z, ka npa ina ha u ondo iruditu be ha rko litza iguke ; e kologis ton te s ia k ge ro e ta ge hia go ona rtze n dire n s intoma tza t e re jo ge ne za ke e n. Ala ba ina ... «Ala ba ina , ze r? Hone n kontra e re jo be ha r a l duzue ? ». Ez, ba ina ka te ha ndie k e za rri dute e gungo konts umo e re dua . Eta ora in, be rriz, Al Gore e kologis ta e rra dika la re n pla nta k e gite n a l da toz? Ga uza k horre la , ka npa ina ikus pe gi kritiko minimo ba te n ba he tik pa s a ra zte a e zinbe s te koa iruditu za igu. Ka npa ina re n me zua k bi za ti ditu. Le he ne ngoa n, ze ra dios kute : guta ko

ba koitza k urte ro 2 8 0 polts a inguru e ra biltze n ditue la ; polts ok de s e gin ga be 4 0 0 urte e re ira un de za ke te la , e ta , bie n bita rte a n, e s pe zie a s kota ko a rra in, he ga zti e ta uga ztuna k hil ditza ke te la . Eta hori guztia e gia da . De na de la , ha rriga rria e re ba da ka te ha ndia k ora in a rte pla s tikozko polts e k s or de za ke te n ka lte a z kontura tu e z iza na . Ka npa ina re n me zua k ba du biga rre n za ti ba t, konts umitza ile a ri zuze nzuze ne a n da gokiona . Me zua re n biga rre n za tia hone la la burbil da ite ke : «Aiza k/n, iza n ha di a rdura ts u, e rra fia zko polts a e ra bili e ta utzi ingurune a izorra tze a ri».


iritzia

Ingurugiroa, nora goaz? JOXE IRIARTE

G

e zurra e s a n Ge ta ria n e ta e txe ra itzultze ra koa n hor da go a ta ria n, dio a ts otitz za ha r ba te k. Gure a ginta rie k, indus tria gizon-e ma kume e k, fina ntza rie k, "politikoki zuze n" bihurtu de n ga ra pe n ja s a nga rria z e do ira unkorra z hitz e ta pitz a ri dira ia e gune ro ba ina , pra ktika n, guztiz kontra koa e gite n dute . As pa ldi da be rote gi e fe ktua e do klima a lda ke ta re n la rrita s una de non a hota n da goe la , ba ina gure a n CO2 -e n is urke ta murriztu be ha rre a n ha nditu e gin da , ingurugiro s a ilburu a nde re a k a itortu digune z. Eta ha la e re , S upe r-S ur de la koa re n le he n tune la re n zula ke ta os pa tze ko xa npa ina re kin e gin dute topa a rdura dun te knikoe k e ta politikoe k; e ta ga uza be ra e gingo dute Donos tia ko ge rrikoa re kin e do Urume a ko s a ihe s bide a re kin e re . Are ge hia go, ga uza be ra e gite n dute a zpie gitura guztie kin. Argi e ta ga rbi e s a n be ha r dugu, s a la tu e gin be ha r dugu. Gure a n e z da go nora bide z a lda tze ko gogoa ! Eta kris i e konomikoa de la

LURRA Xabier Amuriza eta Mixel Ducau

Lurra da gure alaba lurra da gure ama lur ahizpa, lur arreba lurra gu, lurra gara. Ez ehortzi gure lurra gu baikara lurra bera Lurra da gure alaba lurra da gure ama.

Oker goaz aurrera gure lurra hiltzera, biziaren sorrera ez igorri lurpera. Ez ehortzi lurpera gu baikara lurra bera oker goaz aurrera gure lurra hiltzera

Tribuak, zenbat tribu baleak, zenbat bale zenbat ur, zenbat oihan zenbat hil behar dira? Munduak uler dezan ezin duela izan.

Alda zaitezte dena Sentimen eta buru adimen eta inguru alda ezazue dena. Ez ehortzi gure lurra gu baikara lurra bera. Adimen eta inguru alda ezazue dena.

me dio, ikus iko dugu nola ingurume na re n a lde ko e kintza k e ta a urre kontua k ja its i e do murriztuko dire n e ta la na s us ta tze ko ome n e do a be rria re n e torkizune ra ko e s tra te gikoa k ome n a itza kia z, nola ha ndituko dire n a zpie gitura pla n guztia k (horre ta ra ko dirua lortze n ba dute , be de re n). Ete kin e konomikoa e ma te n due n bita rte a n, gure a n e z da go txa rra e ta ka lte ga rria de n a zpie gitura e do e ginkizun indus tria l e ze r orde zka -tze ko a s morik. Be rrizta ga rria ome n de na e z dugu e ra biltze ko orde zka -tze ko, ge hitze ko ba izik. Ze rta ra ko, be s te la , Zie rbe na ko koke pla nta be rria ? Eus ka l He rriko e ne rgia ba lia bide a k ziurta tze ko? , na hiz e ta ja kin os o kuts a ga rria iza ngo de la . Ge ra tze n za izkigun gune na tura le ta n (goiko me ndie ta n) ha ize ge ne ra dore a k, e kologikoa k ome n, e ta ha ra ne ta n be s te ta ko pla nta k, koke e do ziklo konbina tua re na k, ge hi e rra us te pla nta k... de na s a tura tu a rte . Ze nba t e gita s mo ditugu a bia n, de n-de na k izuga rrizko txikizio e do ka lte e gite n dizkigute na k? Ba ka n ba tzuk a ipa tuko ditut. 1 . Abia dura Ha ndiko Tre na ome n da Eus ka l He rria k be ha r due n tre n e re du e gokie na , e ta e z da goe la be s te tre nbide a uke ra rik. Eta e z da e gia . Tre n S ozia la S a re a re n a lde koe k, e s a te ba te ra ko, be s te tre n e re du ba t a lda rrika tze n dute , me rke a goa , ingurugiroa re kiko ona rga rria goa , e ta he rria k e ta e s kua lde a k lotze ko e gokia goa . Ha la e re , gure a ginta ria k ze rga tik te ma tze n dira AHTre n a lde ? 2 . P a s a ia ko ka npo portua re n a uzia n ga uza be ra ge rta tze n da . Urte e ta n utzike ria n e rorita ko ka ia , ka npo ka ia re kin orde zka tu e ta konpondu na hi dute , na hiz e ta ja kin e kologikoki e ta e konomikoki ka lte ga rria de la e ta its a s ga rra iore n ikus puntutik e z due la e z ha nka rik e z bururik, a lboa n Ba iona e ta Bilbo iza nik. Are , Bida s oa Oa rs o e s kua lde a k ga rra io-logis tika gune e rra ldoi bihurtu na hi dituzte . Hori ba i, ondoa n Aia ko Ha rriko gune na tura la za induko ome n dute , lora te gitxo e do ba ra tze txo ba ilitza n. 3 . Za borre n kude a ke ta z. Erra us te pla nta a l da za borra kude a tze ko e do tra ta tze ko modurik e gokie na ? Ma ha i ga ine a n duzue Gipuzkoa ko P la ta forma k a urke zturiko a lte rna tiba a s koz os a tua goa e ta me rke a goa e ta os a s una re n a lde tik hobe a goa . Ba ina e z! 4 . Eta e rre pide a k ga ine zka da ude la ? Horre la da . Ba ina , ze rga tik e z da a itortze n ga rra io publikoa n da goe n de fizita e ta be ne ta ko Tre n S ozia la re n a lde ko a pus tua e gite n? Automobila re n indus tria re n e s a ne ta ra da ude la ko e ta ga i horre ta n be s te hiruta n be za la , obra k ne gozio bihurtu za izkie la ko na hiz e ta he rrita rre n polts ikotik orda intze n dire n. Ora in la nga be zia ja rriko dute a itza kia . Nola ko kris ta la re kin be gira tu ha la ko kolore ta n ikus te n dira ga uza k. "Eus ka l Y- a , he rria lde a e gite ko modu ba t, e ra ikitze ko modu ba t iza ngo da " diote a ginta rie k. Horre ga tik a dos e z ga ude nok be ha rtua k ga ude e ze zkoa e ma te a e gita s mo zoro horie i. Ez a lte rna tiba rik e z dugula ko, ba i ga rra io kontue ta n ze in za borra kude a tze ko modua n, ha la lurra lde a ntola me ndua re n a lorre a n ba da ude la ko modu a rra ziona la goa k e ta e kologikoa goa k e ta pos ible dire la ko.

11


*

Poneya itsuaur rek

o

Cali izeneko poney nanoa da Mona Ramuni 29 urteko neska itsuaren lagunik onena. Jatorri jordaniarreko Michigango gaztea musulman sutsua da eta, bere erlijioak txakurren listua lizuna dela dioenez, zalditxoa aukeratu du gidari. Calik hilabeteak eman ditu ikasten, apatxarekin lurra joaz bere jabea oztopoez ohartarazteko.

â&#x20AC;Ś zenean i n e r a pe n Aurrera In Salah Aljeriako hiritik ez oso urrun, Saharako basamortuan, gas naturala ustiatzeko laborategi bat dago. Laborategi horretan puntako teknologia prestatzen ari dira negutegi efektuei aurre egiteko, eta urrats garrantzitsua eman dute: gasa ekoiztea lortu dute, atmosferara karbono dioxidoa askatu gabe. Txanponak alde iluna ere badu, ordea. Europako Batasuna teknologia horren arriskuak aztertzen ari den bitartean, 2.000 lagun inguru basamortuan lanean ari dira, egunean 12 orduz, 50 gradutako bero saparekin, eta segurtasun neurri zorrotzez inguratuta. Aurrerapenaren izeneanâ&#x20AC;Ś

Plastiko

zko bar azkiak

16 milioi hektareatik gora erabiltzen dituzte Brasilen landare transgenikoak ekoizteko: munduko produkzioaren %12 han ekoizten dute. 2007ko datuak dira, oraintsu argitaratuak. 16 milioi hektarea horietatik 14tan soja landatzen dute, 1,5ean artoa, eta gainontzekoetan bestelako produktuak. Bizimodua

12

erabat transgeniko bihurtuko zaigu?


BitXikEriak p putxea Utzi ma

akean!

NeuquĂŠn (Argentina) probintziako agintariek Maputxe herriaren lurretan kokatutako meategi bat ustiatzeko baimena eman diote atzerriko enpresa pare bati. Lurralde horretan, desagertzeko zorian diren hainbat animalia eta landare espezie daude, eta maputxeek agintarien jazarpena jasan behar dute. Hori gutxi ez, eta laster mendiak txikitzeari ekingo diote, ditxosozko mineralak ateratzeko. Batzuek ezin inor bakean utzi!

Automa tikoki fo k

atzeko g ai den l e

ntea

2 bilioi pertsonak dute presbizia mundu zabalean; euren begiek urrutiko nahiz gertuko objektuak fokatzeko gaitasuna galdu dute. Horregatik, zinez eskertuko dute Kurtin doktore estatubatuarraren asmakuntza. Hogei urte lanean aritu eta gero, azkenean, automatikoki fokatzeko gai den lentea diseinatu du. Emaitza bikaina dela dio berak. Estetika zainduko ahal du!

â&#x20AC;Ś ama a e r e b i r Norbera gea. n le lurrare Boa Vista izeneko hiritik gertu dago Raposa Serra do Sol erreserba. Gaur egun, erreserbako 19.000 indigena Brasilgo Epaitegi Gorenaren ebazpenaren zain daude; izan ere, urte luzez indigenen lurrak ustiatu eta gero, kolonoak legez kanpo aritu ote diren erabaki behar dute epaileek. Hala erabakiz gero, kolonoek lurrak utzi beharko dituzte. Macuxim, Taurepang, Wapichama, Pantpmana eta Ingarico etniek 1,7 milioi hektareako erreserba berreskura dezakete. Bazen garaia!

13


Ne gura ko e rre s e rba k pre s ta tze n Ga ur os pa tze n de n S a n Ma rtin e guna re kin, txe rria hiltze ko s a s oia ha s i da Eus ka l He rriko ba s e rrie ta n

E

Na fa rroa ko S a ga rdo Eguna os pa tukoda ira ila re n 2 7 a n Le kunbe rrin

guna dezente laburtu da. Azaroak negua ate joka dagoela oroitarazten du, eta Euskal Herriko baserrietan urtaro gogorrenari aurre egiteko prestatzen ari dira. Uzta bilduta dago, baita fruta ere. Sutarako egurra egina dute. Eta San Martin egunarekin batera txerria hiltzeko sasoia hasi da. Gero eta gutxiago dira, hala ere, etxean txerria hazten duten baserritarrak. Txerri boda galbidean dago. Egun garrantzitsua izan da betidanik. ÂŤGoizean hasten ziren. Txerria hil, gosaldu, bazkaria, arratsaldean txikitu, gauean afaldu... Hori izaten zen txerri boda. Etxeko guztiek parte hartzen zuten, eta jende gehiago ere batzen zitzaien laguntzera. Orain, afaria egingo dute, baina ez da lehengo moduanÂť, dio Juan Alberto Apraizek. Berak Larrabetzuko Aretxabala kultur elkarteak urtero egiten duenean parte hartzen du. Egunotan, hain zuzen, horretan dabiltza. Larunbatean egingo dute txerri bodako afaria. Aurrena piperrak garbitu behar direla dio. ÂŤHurrengo egunean odolosteak egiteko erabiliko ditugun tipulak eta porruak txikitzeko biltzen gara. Biharamunean, porru eta tipula horiek egosi egiten dira, baita arroza ere. Koipea ere txikitu egiten daÂť. Dena prest izan behar dute txerria hilko denerako. Ostiralean egingo dituzte odolosteak.

I

gande honetan, irailaren 27an, Nafarroako Sagardo Eguna ospatuko da Lekunberriko plazan, Nafarroako Sagardo Egileek Elkarteak eta Lekunberriko Udalak antolatuta, Plazaola Partzuergo turistikoaren eta Nafarroako Gobernuaren laguntzaz. Goizeko 11:00etatik 14:00etara azoka agroalimentarioa eta artisauen lanak ikusgai izanen dira. Bertan parte hartuko dute Anatxonea gaztak, Gorritiko gaztak, Bikain gaztak, Ezkurdia eztiak, Angel Beunza zurak, Artzeluze zur lanak, Saralegi taloak eta Galburu okindegiak. Modu berean, sagar moten erakusketa, sagardo dastaketa eta sagardo experimentalaren aurkezpena eginen da. 12:00etatik 14:00etara Baztango Kirikoketarien eskutik Kirikoketa izanen da; kanta eta txalaparta eta sagardoa egiteko tailerra.

Elizondoko fe ria k os pa tuko dira os tira le a n Ortziralean, urriaren 24an, Elizondon udazkeneko feria ospatuko da. Normalki, urriko azken ostiraleko hitzordu garrantzitsua izaten da, baina beti ez da hala gertatzen, aurtengo moduan. Erreferentziatzat San Lucas eguna hartzen da, eta modu honetan, egun hau ospatu eta ondoko ostirala izaten da feria eguna. Ferianteek beraien gauzak ortzirala eta larunbatean jarriko dituzte, hala, erraten

14

ahal da eskualdeko feriarik luzeena dela, bi egun irauten baitu. Asteazken eta ortzegunean Elizondoko alkatea den Rafa Olaizolak eta bere kargodunek lehenlanak egin behar izaten dituzte, hauek hagitz garrantzitsuak suertatuz. Larunbatean Atsoferie Biharamuna, hau da, larunbata, Atso Ferie eguna izendatua dago. Garai batean gizonak ostiralean hurbiltzen ziren aziendak ikusi eta

bidenabar erostera. Hala, emakumeek bere eguna larunbata izaten zuten. Gaur egun ez da halakorik gertatzen, eta nahiz eta izena mantendu, emakume nahiz gizonak ikusten dira bai ostiral, zein larunbatean. Ferianteek diote larunbata izaten dela genero gehien saltzen den eguna eta hau dela eta, goizean goiz dena prest izaten dute. Ilunabarra izaten da dena bildu orduko eta gaueko 20-21ak aldera erretiratzen dira.


puri-puriaN

*

*

AZAROAN MENDIA PROTAGONISTA

Donostiako Club Vasco de Camping-ek antolatutako Mendia eta Natura Astea jardunaldiaren barruan, Fernando Odriozola mendizaleak Amerika Latina bizikletaz izeneko ikus-entzunezko proiekzioa emango du gaur 18:30ean, Donostiako Okendo kultur etxean. Odriozolak hainbat herrialde ezagutu zituen Erdialdeko Amerikan egindako bidaian, Mexikon bukatu zuen arte; horren inguruan jardungo du mendizaleak, eta sarrera doan izango da.

Ondarroako (Bizkaia) Aurrerak mendi astea antolatu du gaur hasi eta hilaren 29ra arte. Lehenengo saioa gaur bertan dute: Juan Vallejok hauek izango ditu hizpide: Broad Peak, Izenik Gabeko Dorrea, Ogro mendia, Pirinioak eta Patagonia. Christian Ravierrek -argazkian- Eskalada, neure erara ikus-entzunezkoa emango du, hilaren 25ean, eta Aurrera mendi taldearen irteeretako argazkiekin hitzaldia egingo dute elkarteko kideek, azaroaren 26an. Hiru saio horiek Kofradia Zaharrean izango dira, 20:00etan. Emanaldietan azkena Goxarri eskalatzaileak egingo du, Pamir-Aksuko dorreak ardatz hartuta. Azaroaren 27an izango da, Guzur etxean, 20:00etan.

Me ndi Biziklta ibila ldia e ta Ma ra toi Erdia

J

oan den igandean, irailaren 20an Plazaola Natur Bidetik antolatu ziren lasterketetan 700 parte hartzaile baino gehiago izan genituen. Aurten, Plazaola Partzuergo Turistikoak, Lekunberriko, Larraungo, Leitzako eta Andoaingo udalaren laguntzarekin eta Araitz, Betelu, Areso, Larraun eta Lekunberriko Kirol Komunitatearekin, Plazaola Natur bideko VII. Mendi bizikleta martxa eta IV. Maratoi Erdia antolatu zituen. Ekitaldi hau aurrera eramateko ezinbestekoa da Nafarroako Gobernuko Turismo Saileko laguntza. Egun hau, Europako natur bideen eguneko Mugimendu Astearen barruan dago, eta Espainiako Trenbide fundazioaren eta Europako Natur bideen elkarteen laguntza dauka. Lasterketarik beteranoenak, Mendi Bizikleta Martxak, 400 parte hartzaile baino gehiago izan zituen, nahiz eta eguraldi aurreikuspenak onak ez izan. Baina, Maratoi erdian aurreizena emana zutenak baino jende gutxiago atera zen. Mendi Bizikleta Martxan, 230 pertsona Andoaindik atera ziren (40 km) goizeko 10etan. 102 txirrindulari Leitzatik (15 km) goizeko 11.30etan eta 42 haurrek parte hartu zuten haurmartxan (4 Km) pailazoen laguntzarekin, goizeko 12.30etan. Maratoi Erdiari dagokionez, aurten, 189 lasterkarik aurreizena emana zuten arren, 150 lasterkari baino gehiago irten ziren goizeko 9.30etan Leitzatik. Ibilbidea, Leitzako Erreka auzoan hasi (Leitzako Plazaola geltokitik 2 Kmtara) eta Mugirotik pasa ondoren Lekunberrin helmugaratu ziren, horrela 21 kilometroak Plazaola Natur Bidetik egiten zituzten. Gizonezkoetan, Jonan Reidriguez izan zen bizkkorrena, ordubete, 16 minutu eta 55 segunduko denborarekin. Bigarren

posturako lehia gogorra izan zuten Hassan Aitchaoue eta Aimar Agirresaroberen artean. Azkenean Marokoko jatorria duen lasterkaria nagusitu zen, baina biak denbora berean sartu ziren, ordubete, 18 minutu eta 8 segundu. Emakumeen artean, Jasone Altadill gailendu zen, ordubete, 44 minutu eta 7 segunduko denborarekin, Ana Mir izan zen bigarren, ordubete, 45 minutu eta 50 segunduko denborarekin eta Cristina Ciorba hirugarren, ordubete, 48 minutu eta 18 segunduko denborarekin.

15


PLAZAOLA PARTZUERGOâ&#x20AC;&#x2C6;TURISTIKOA

Plazaola Patzuergo Turistikoa Plazaola, 21 31870 Lekunberri Telf. 948 507 205 Fax 948 507 333 plazaola@plazaola.org


Ama Lurra