Page 1


Η Δάφνη (Daphné) Δημητρίου Γέρου, εγγονή του Θεόφραστου Γέρου, σε ηλικία οκτώ ετών.

Ο παιδαγωγός Θεόφραστος Γέρου (1916-1996).

Η Στεφανία (Stéphanie) Δημητρίου Γέρου, εγγονή του Θεόφραστου Γέρου, το 1977

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΓΙΑΝΝΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Ηθικό χρέος όλων μας 3 ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΣΤΑΥΡΑΚΕΛΗ, Χαιρετιστήριο λογύδριο 5 ΝΕΚΤΑΡΙΟΥ ΒΑΚΑΛΗ, Χαιρετιστήριος λόγος. Σκέψεις με αφορμή το Αφιέρωμα στο Θεόφραστο Γέρου 8 ΓΙΑΝΝΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Ο καινοτόμος παιδαγωγός Θεόφραστος Γέρου 11 ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΠΑΝΗ, Θεόφραστος Γέρου. Χαρακτηριστικά στιγμιότυπα από την προσωπική γνωριμία 15 ΓΙΩΡΓΟΥ ΞΕΝΕΛΗ, Θεόφραστος Γέρου, ο άνθρωπος που έβαλε τη σφραγίδα του στην Εκπαίδευση. 17 ΓΙΑΝΝΗ ΔΟΥΚΑΚΗ, Θεόφραστος Γέρου, ο παιδαγωγός της θεωρίας και της πράξης 19 ΧΡΙΣΤΟΦΑ ΜΑΪΣΤΡΕΛΗ, Θεόφραστος Γέρου, γέννημα θρέμμα του Εκπαιδευτικού Ομίλου 21 ΕΡΜΟΛΑΟΥ ΛΙΝΑΡΔΟΥ, Θεόφραστος Γέρου, ένας μεγάλος σύγχρονος μεταρρυθμιστής της Παιδείας μας και ιδιαίτερα του Δημοτικού Σχολείου 23 Φωτογραφικά Στιγμιότυπα 25 Ο ΣΤΙΧΟΣ: ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΥΤΙΛΗΝΑΙΟΥ, Απολιθωμένος θεός. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΣΑΛΤΟΓΙΑΝΝΗ, Χαμογελώ. ΜΑΡΙΑΣ ΚΑΜΙΝΕΛΗ - ΠΑΤΣΕΛΗ, Για διακοπές ΣΠΥΡΟΥ ΚΑΡΑΜΟΥΝΤΖΟΥ, Χειμώνας. 26 ΜΑΙΡΗΣ ΚΟΥΛΕΝΤΙΑΝΟΥ, Παραλήρημα μάνας. ΜΑΝΩΛΗ ΤΡΑΓΑΚΗ, Ήρθες. 27 ΓΙΑΝΝΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Το διήγημά μας. Μελισσηνή η ταματάρισσα 28 ΑΠΟ ΤΟ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΡΙΟ, Αναγνωστήριο «η Ανάπτυξη» Αγιάσου. Η Γιορτή του εν Χώναις Θαύματος του Ταξιάρχη Μιχαήλ 31 ΑΡΙΣΤΕΙΔΗ ΚΥΡΙΑΖΗ, Εκδήλωση στο Πλωμάρι για την Απελευθέρωση του 1912 32 ΓΙΑΝΝΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Μικρασιατικός Ελληνισμός. Ματιές στην ιστορία των χαμένων πατρίδων (Β') 33

ΜΥΡΣΙΝΗΣ ΒΑΜΒΑΚΑ-ΧΟΥΤΖΑΙΟΥ, Γραφικοί τύποι της Αγιάσου. Ο Ξενοφώντας Σουσαμλής, ο πνευματώδης Ξινόφ’ς 35 ΕΡΜΟΛΑΟΥ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Εύθυμες Ιστορίες του χωριού. Το Σαρίκ'ήθελε λογοτεχνική σύνταξη 36 ΑΡΙΑΔΝΗΣ ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ-ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Χριστούγεννα - Πρωτοχρονιά. Νοσταλγικές θύμησες από τα ανέμελα παιδικά χρόνια 37 ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΤΗ, Ο σημαντικότερος φθινοπωρινός θεσμός της Λέσβου. 13η Γιορτή Κάστανου στην Αγιάσο 38 ΓΙΑΝΝΗ Δ. ΠΑΠΑΝΗ, Νοσταλγικές πινελιές της παλιάς Αγιάσου. Οι συμμαθητές (Η') 40 ΕΙΡΗΝΗΣ ΚΑΜΑΤΣΟΥ, Θύμησες από την Αγιάσο του χθες. Ο παπάς Στεφανής και ο γάμος της Φεβρωνίας 41 Τα πθίτκα μας (Ερμόλαος Χατζηβασιλείου, Ηρακλής Ευαγγελινός, Προκόπης Κουτσκουδής, π. Νικόλαος Παπαγεωργίου) 42 ΓΙΑΝΝΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Κωστής Στεφανόπουλος. Αποχαιρέτησε τη ζωή (πα ενενήντα του 43 ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΟΥΤΣΚΟΥΔΗ, Δημήτριος Παναγιώτη Κουτσκουδής. Ο άνθρωπος, ο υποδειγματικός υπάλληλος, ο οικογενειάρχης 44 ΓΙΑΝΝΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Φιλίτσα Σκλεπάρη - Σταυρακέλη. Το ενεργό μέλος του ΦΣΑ που μας άφησε χρόνους 45 Αυτοί που φεύγουν (Αιμιλία Κ. Βουλβούλη, Καλλιρρόη Οδ. Ευαγγελινού 47 Βλοτίνα Μαλούκη). Βάφτιση. Μνήμη προσφιλών προσώπων. 48 ΓΙΑΝΝΗ Δ. ΠΑΠΑΝΗ, Αγιασόλεξο 49 Κοινωνικά. Διορθώσεις - Προσθήκες. Λύση Αγιασόλεξου 50

Κωδικός 013980

ΕΞΩΦΥΛΛΟ: Ο παιδαγωγός Θεόφραστος Γέρου στην Κρήτη. Τη φωτογραφία παραχώρησε η Βάνα Κανιμά - Γέρου. ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ: Από την εποχή των μεγάλων αιγαιοπελαγίτικων συσπειρώσεων. Στιγμιότυπο από την κατάθεση στεφάνων στο Μνημείο του Άγνωστου Στρα­ τιώτη στο Σύνταγμα, με την ευκαιρία της Απελευθέρωσης του 1912. Από το φωτογραφικό αρχείο του Γιάννη Χατζηβασιλείου, 6.1.1983.


Α

ΗΘΙΚΟ ΧΡΕΟΣ ΟΛΩΝ ΜΑΣ πό το 1980 ο Φιλοπρόοδος Σύλλογος

Μιχαήλας Αβέρωφ» (Γενναδίου 8 και Ακαδημίας,

Αγιασωτών δρομολόγησε τη διμηνι­

7ος όροφος), στις 22.5.2016, το πρωί της Κυ­

αία έκδοση του περιοδικού «Αγιάσος»

ριακής, αναβλήθηκε, λόγω προγραμματισθείσας

και τη συνεχίζει απαρέγκλιτα ως τις μέρες μας.

απεργίας συγκοινωνιακών μέσων, και πραγματο­

Στους δεκατέσσερις ογκώδεις

ποιήθηκε στις 5.11.2016, το

τόμους, οι οποίοι έχουν σωμα­

βράδυ του Σαββάτου, στον

τοποιήσει τα 215 μέχρι στιγμής

ίδιο χώρο. Στην Αγιάσο η εκ­

τεύχη, έχουν αποθησαυριστεί

δήλωση πραγματοποιήθηκε

ενδιαφέροντα στοιχεία, ιστο­

στις 9.8.2016, βράδυ Τρίτης,

ρικά, λαογραφικά, κοινωνιολο­

στην Αίθουσα του Θεάτρου

γικά, πολιτιστικά, γλωσσικά -

του Αναγνωστηρίου. Και για

διαλεκτολογικά και άλλα, χάρη

τις δυο εκδηλώσεις υπάρ­

στις άοκνες προσπάθειες πολ­

χουν ολοσέλιδες Προσκλή­

λών προοδευτικών ανθρώπων.

σεις -

Προγράμματα, τις

οποίες αναδημοσιεύουμε με

Στους στόχους του Συλλό­

σμίκρυνση.

γου και η προσήκουσα τίμηση άξιων εργατών των γραμμά­

Στην εκδήλωση της Αγιά­

των, της τέχνης, της εθνικής

σου χαιρετισμό απεύθυνε ο

δράσης, της κοινωνικής προ­

πρόεδρος του Αναγνωστηρί­

σφοράς, Αγιασωτών κατά κύ­

ου Κλεάνθης Κορομηλάς. Το

ριο λόγο, αλλά και Λέσβιων και

Ο παιδαγωγός Θεόφραστος Γέρου ( 1916 - 1996 )

όχι μόνο. Ηθικό χρέος όλων μας

χαιρετιστήριο λογύδριο του απουσιάζοντος προέδρου

να τιμούμε τους συντελεστές της προκοπής του

του Φιλοπρόοδου Συλλόγου Αγιασωτών Παναγιώ­

τόπου μας.

τη Σταυρακέλη ανέγνωσε η Ειρήνη Καραφύλλη -

Τον τελευταίο καιρό τιμήσαμε τον αείμνηστο

Οικονομίδου, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου.

παιδαγωγό Θεόφραστο Γέρου (1916 -1996), με

Στη συνέχεια μίλησαν για τον τιμώμενο ο Γιάννης

την ευκαιρία της συμπλήρωσης 100 χρόνων από

Χατζηβασιλείου και ο Γιάννης Παπάνης, για τους

τη γέννησή του και 20 χρόνων από το θάνατό του.

οποίους γίνεται λόγος και παρακάτω, καθώς και

Στο πλευρό μας είχαμε ως πολύτιμους και πρό­

ο Γιώργος Ξενέλης. Παρούσα στην εκδήλωση και

θυμους συντρέχτες την Εταιρία Ελλήνων Λογο­

η αξιότιμη κ. Βάνα Κανιμά - Γέρου, στην οποία ο

τεχνών (ΕΕΛ), με πρόεδρο τον Κώστα Καρούσο,

αντιπρόεδρος του Φιλοπροόδου Συλλόγου Αγια­

την Ομοσπονδία Λεσβιακών Συλλόγων Αττικής

σωτών παρέδωσε ξυλόγλυπτη εικόνα, έργο του

(ΟΛΣΑ), με πρόεδρο το Νεκτάριο Βακάλη, και το

καλλιτέχνη Χαράλαμπου Βεριβάκη. Συντονιστής ο

Πνευματικό Κέντρο Αναγνωστήριο «η Ανάπτυξη»

Σταύρος Αγοραστός, μέλος του Διοικητικού Συμ­

της Αγιάσου, με πρόεδρο τον Κλεάνθη Κορομηλά.

βουλίου. Βλ. περ. «Αγιάσος» 214 (2016), σ. 46.

Πραγματοποιήθηκαν δυο εκδηλώσεις. Η πρώ­

Στην εκδήλωση της Αθήνας, στις 5.11.2016, το

τη που θα γινόταν στην Αθήνα, στην «Αίθουσα

χαιρετιστήριο λογύδριο του απουσιάζοντος προέ­


δρου Παναγιώτη Σταυρακέλη ανέγνωσε η Ειρήνη Καραφύλλη-Οικονομίδου, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου. Χαιρετισμούς απεύθυναν ο πρόε­ δρος της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών Κώστας Καρούσος και ο Πρόεδρος της Ομοσπονδίας Λε­ σβιακών Συλλόγων Αττικής Νεκτάριος Βακάλης. Έπειτα μίλησαν για τον τιμώμενο ο Γιάννης Χατζη­ βασιλείου, ο Γιάννης Παπάνης και ο Γιάννης Δου­ κάκης, των οποίων οι λόγοι, μαζί με το λόγο του ανωτέρω Γιώργου Ξενέλη, δημοσιεύονται στη συ­ νέχεια. Συντονιστής της εκδήλωσης ο Ερμόλαος Λινάρδος. Και κατά την εκδήλωση αυτή, όπως και κατά την αντίστοιχη της Αγιάσου, έγινε προβολή του εικονιστικού υλικού, το οποίο συγκέντρωσαν και επεξεργάστηκαν ο Μανώλης Τραγάκης και ο Χριστόφας Χατζηπαναγιώτης. Παρούσα στην εκ­ δήλωση και η αξιότιμη κ. Βάνα Κανιμά - Γέρου. Στην εκδήλωση αυτή παρευρέθηκαν πολλοί άν­

τους οποίους μάλιστα, ο Ιγνάτιος Καράμηνας, ο

θρωποι των γραμμάτων και της τέχνης, εκπρόσω­

Νίκος Α. Νικολόπουλος, ο Χριστόφας Προκοπίου

ποι παροικιακών αδελφών σωματείων, καθώς και

Μαϊστρέλης και ο Δημήτριος Ρεντίφης, έκαναν

οτρηροί σκυταλοδρόμοι της Πρωτοβάθμιας και

παρέμβαση.

της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, τέσσερις από

Ο Φιλοπρόοδος Σύλλογος Αγιασωτών, σε πεί­ σμα των χαλεπών καιρών, εκτελεί το χρέος του και συνεχίζει την παράδοση. Προγραμματίζει και άλ­ λες δραστηριότητες για την προβολή της Αγιάσου και της Λέσβου. Απαιτεί όμως την αρωγή όλων, ηθική και οικονομική, καθώς και την εγκαρδιωτι­ κή συμμετοχικότητα, που ενδυναμώνουν όλους αυτούς οι οποίοι αφιλοκερδώς προσφέρουν υπη­ ρεσίες για το κοινό καλό. Η αγάπη προς τον τόπο δεν είναι θεωρητική υπόθεση ούτε επιβεβαιώνεται από την απλή επίσκεψη για κάποιες μέρες κατά τους θερινούς μήνες, αλλ’ είναι υιοθέτηση και δρομολόγηση λυσιτελών δράσεων. Η έκκληση γί­ νεται και προς όλους τους φερέλπιδες νέους, οι οποίοι οφείλουν να στηρίζουν τις εκδηλώσεις και με τη φυσική τους παρουσία. Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Χ Α Τ Ζ Η Β Α Σ ΙΛ Ε ΙΟ Υ


ΧΑΙΡΕΤΙΣΤΗΡΙΟ ΛΟΓΥΔΡΙΟ

Σ

Κυρίες και Κύριοι.

επιτυχία της σημερινής τιμητικής εκδήλωσης. Ευ­

ας καλωσορίζουμε στην αποψινή μας τιμη­

χαριστούμε επίσης την κόρη του κ. Κατερίνα Γέρου

τική εκδήλωση για το Θεόφραστο Γέρου.

- Μαργαρίτη, η οποία από το μακρινό Τορόντο του

Τιμούμε σήμερα μια από τις κορυφαίες φυ­

Καναδά, όπου ζει, επικοινώνησε μαζί μας γι’ αυτή μας

σιογνωμίες της Εκπαίδευσής μας στον

την πρωτοβουλία και μας ευχήθηκε

εικοστό αιώνα.

καλή επιτυχία.

Τιμούμε το χαρισματικό δάσκαλο, το

Θερμές ευχαριστίες απευθύνουμε

διανοητή, το συγγραφέα, τον ερευνη­

επίσης στον Πρόεδρο της Εταιρίας Ελ­

τή, τον παιδαγωγό της θεωρίας και της

λήνων Λογοτεχνών κ. Κώστα Καρούσο,

πράξης, το Θεόφραστο Γέρου.

καθώς και στο Διοικητικό Συμβούλιο,

Τιμούμε το μεγάλο δάσκαλο, ο οποί­

για την παραχώρηση της αίθουσας

ος είδε το φως της ζωής στη νύφη του

«Μιχαήλας Αβέρωφ» και για την απο­

λεσβιακού Ολύμπου, στην Αγιάσο, πριν

δοχή συνδιοργάνωσης της εκδήλω­

από εκατό χρόνια, στις 14 Ιουλίου του

σης, σε συνεργασία και με την Ομο­

1916, και μας άφησε πριν από είκοσι

σπονδία Λεσβιακών Συλλόγων Αττικής

χρόνια, στις 6 Απριλίου του 1996.

(ΟΛΣΑ). Ευχαριστούμε, τέλος, τους συντε­

Τιμούμε το δικό μας άνθρωπο, το Θε­ όφραστο του ΦΣΑ, τον πρόθυμο συνερ­ γάτη και πολύτιμο αρωγό.

Ο Θέοφραστος Γέρου στην Κατοχή (1942)

λεστές της σημερινής τιμητικής εκδή­ λωσης, και συγκεκριμένα:

Πλούσιο είναι το συγγραφικό του έργο: 24 βιβλία

• Τον κύριο ομιλητή Γιάννη Χατζηβασιλείου, φιλόλο­

παιδαγωγικού περιεχομένου και αμέτρητα δημοσιεύ­

γο, ερευνητή, συγγραφέα, Επίτιμο Πρόεδρο του

ματα, καθώς αρθρογραφούσε σε πολλές εφημερίδες

ΦΣΑ και διευθυντή του περιοδικού «Αγιάσος».

και σε περιοδικά. Ιστορικό στέλεχος των Εκπαιδευτικών Μεταρρυθ­ μίσεων του 1964 και του 1981 - 1985, συνέβαλε κα­ θοριστικά στην καθιέρωση του θεσμού του Σχολικού

• Τ ο ν πρώην Σύμβουλο Εκπαίδευσης Εξωτερικού και συγγραφέα κ. Γιάννη Παπάνη. • Τον Επίτιμο Σχολικό Σύμβουλο Πρωτοβάθμιας Εκ­ παίδευσης κ. Γιάννη Δουκάκη.

Συμβούλου. Είναι ο «πατέρας» αυτού του θεσμού, ο

• Τ ο ν παρουσιαστή - συντονιστή κ. Ερμόλαο Λινάρ­

οποίος με το Ν.1304/1982 αντικατέστησε το θεσμό

δο, Επίτιμο Σχολικό Σύμβουλο Πρωτοβάθμιας Εκ­

του Επιθεωρητή.

παίδευσης.

Θέλοντας να τιμήσει, λοιπόν, αυτόν το φωτισμένο

• Το φιλόλογο κ. Μανώλη Τραγάκη, Γενικό Γραμμα­

δάσκαλο, ο ΦΣΑ θα αφιερώσει στη μνήμη του το με

τέα του ΦΣΑ, και τον κ. Χριστόφα Βασιλείου Χατζη­

αριθμό 216 τεύχος (Νοέμβρης - Δεκέμβρης 2016) του

παναγιώτη, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου, για

περιοδικού «Αγιάσος».

την επεξεργασία και την παρουσίαση του εικονιστι­

Ευχαριστούμε όλους εσάς που ήρθατε σήμερα να τιμήσετε μαζί μας τον ξεχωριστό και γνωστό ανά το πανελλήνιο μεγάλο Αγιασώτη δάσκαλο.

κού υλικού. • Τ ο ν Αντιπρόεδρο του φιλοπρόοδου Συλλόγου Αγιασωτών κ. Βασίλειο Λούπο, το μέλος του Διοι­

Ευχαριστούμε τη σύζυγό του ζωγράφο κ. Βάνα

κητικού Συμβουλίου κ. Ειρήνη Καραφύλλη - Οικο­

Κανιμά - Γέρου, η οποία μας παραχώρησε πολύτιμο

νομίδου, καθώς και όλα τα μέλη, για τη διοργάνω­

εκδοτικό και φωτογραφικό υλικό και συνέβαλε στην

ση της εκδήλωσης.


Φ Ω Τ Ο Γ Ρ Α Φ ΙΚ Α Σ Τ ΙΓ Μ ΙΟ Τ Υ Π Α

Η Ειρήνη Καραφύλλη - Οικονομίδου, μέλος του Δ.Σ., δια­ βάζει το χαιρετιστήριο λογύδριο του απουσιάζοντος προ­ έδρου του Φιλοπρόοδου Συλλόγου Αγιασωτών Παναγιώτη Σταυρακέλη.

Ο πρόεδρος του Πνευματικού Κέντρου Αναγνωστήριο «η Ανάπτυξη» Αγιάσου, Κλεάνθης Κορομηλάς χαιρετίζει την εκδήλωση.

Ο Σταύρος Αγοραστός, μέλος του Δ.Σ.του ΦΣΑ, τέως πρό­ εδρος, συντονιστής της εκδήλωσης.

Ο αντιπρόεδρος του ΦΣΑ Βασίλειος Λούπος απευθύνει ε γκάρδιο χαιρετισμό.

Κλείνοντας θα ήθελα να σας ενημερώσω ότι ο φι­

Ήδη έχουν αρχίσει οι προεγγραφές στην τιμή των

λοπρόοδος Σύλλογος Αγιασωτών ετοιμάζει μια δίτομη

35 ευρώ, συν τα έξοδα αποστολής. Όσοι φίλοι του

έκδοση 600 σελίδων και πλέον, με θέμα το Καρναβά­

Συλλόγου συμμετάσχουν στις προεγγραφές για την

λι, η οποία θα περιλάβει αγιασώτικες σάτιρες από την

αγορά της δίτομης έκδοσης θα καταχωριστούν σε

εποχή του Μεσοπολέμου μέχρι και τα τέλη του περα­

ονομαστικό κατάλογο του δεύτερου τόμου, καθώς

σμένου αιώνα. Πρόκειται για ένα θησαυρό ανεκτίμη­

και σε κατάλογο τευχών του περιοδικού «Αγιάσος».

της αξίας, ο οποίος έχει εκτός από τη λαογραφική και

Οι τόμοι προβλέπεται ότι θα κυκλοφορήσουν κατά το

ιστορική αξία, αφού η αγιασώτικη σάτιρα είναι πάντο­

2017.

τε καυστική και επίκαιρη, καταγράφοντας καταστάσεις

Σας ευχαριστώ πολύ.

και γεγονότα όχι μόνο τοπικά και ευρύτερα λεσβιακά,

Αθήνα, 5.11.2016

αλλά και πανελλήνια και διεθνή. Την επιμέλεια του πα­ ραπάνω έργου έχει αναλάβει ο φιλόλογος και Επίτιμος Πρόεδρος του ΦΣΑ κ. Γιάννης Χατζηβασιλείου.

Π Α Ν Α Γ ΙΩ Τ Η Σ ΣΤ Α Υ Ρ Α Κ Ε Λ Η Σ Π ρ ό εδ ρ ο ς ΦΣΑ


Ο ομιλητής Γιάννης Χατζηβασιλείου στο βήμα του Αναγνω­ στηρίου «η Ανάπτυξη» Αγιάσου.

Ο ομιλητής Γιάννης Παπάνης στο βήμα του Αναγνωστηρί­ ου «η Ανάπτυξη» Αγιάσου.

Ο αντιπρόεδρος του Φιλοπρόοδου Συλλόγου Αγιασωτών Βασίλειος Λούπος εγχειρίζει στην ερίτιμη κυρία Βάνα Κανιμά - Γέρου εικόνα της Παναγίας, έργο του Χανιώτη ξυλογλύπτη Χαράλαμπου Γεωργί­ ου Βεριβάκη, συζύγου της Μαρίας Αντωνίου Κουνή.

Αναμνηστική φωτογραφία μετά το τέλος της εκδήλωσης προς τιμήν του Θεόφραστου Γέρου (9.8.2016). Διακρίνονται, από αριστερά: Γιάννης Χατζηβασιλείου, Γιώργος Ξενέλης (πίσω), Γιάννης Παπάνης, Γιώτα Λαμπροπούλου-Λούπου, Παναγιώτης Λιζίδης, Βάνα Κανιμά-Γέρου, Μαρία Σκλεπάρη - Λιζίδου (πίσω), Βασίλειος Λούπος και Σταύρος Αγοραστός. Φ ω το γρ α φ ίες Δ ημοσθένη Σκλεπάρη


ΧΑΙΡΕΤΙΣΤΗΡΙΟΣ ΛΟΓΟΣ Σ κ έ ψ ε ις μ ε α φ ο ρ μ ή τ ο Α φ ιέ ρ ω μ α σ τ ο Θ ε ό φ ρ α σ τ ο Γ έ ρ ο υ

Η Ειρήνη Καραφύλλη - Οικονομίδου διαβάζει το χαιρετι­ στήριο λογύδριο του απουσιάζοντος Προέδρου του Φιλο­ πρόοδου Συλλόγου Αγιασωτών Παναγιώτη Σταυρακέλη.

Β

ρεθήκαμε όλοι μαζί αυτό το απόγευμα Σαβ­ βάτου στο φιλόξενο και ιστορικό χώρο της ΕΕΛ, για να τιμήσουμε τον καινοτόμο συμπα­ τριώτη μας παιδαγωγό και συγγραφέα Θεόφραστο Γέρου. Θα ήθελα σε αυτό το σημείο να ευχαριστήσω και γω το Δ.Σ. της ΕΕΛ και ιδιαίτερα τον πρόεδρο Κώστα Καρούσο για τη σταθερή συνεργασία, και μάλιστα χωρίς κάποιο τίμημα σε τέτοιους χαλεπούς καιρούς για τα σωματεία μας και τους φορείς πολιτισμού, και να ευχηθώ συγχαρητήρια για την πρόσφατη εκλογή τους και καλή επιτυχία στο έργο τους. Προτού αναφερθώ στο σημαντικό μας τιμώμενο μέσω της προβολής του βίου και του έργου του, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης των 100 χρόνων από τη γέννηση και 20 από το θάνατό του, θα ήθελα να δούμε ποιο ήταν το περιβάλλον το οποίο μεγάλωσε και άνδρωσε αυτόν το φωτισμένο Λέσβιο παιδαγωγό. Γεννήθηκε στις 14 Ιουλίου 1916 στην Αγιάσο, «σε ένα σπίτι αγροτικό, σε μια όμορφη ορεινή κωμόπο­ λη», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο ίδιος. Ο πατέ­ ρας του ήταν αγρότης, ενώ η μητέρα του ασχολιόταν με το σπίτι και με την ανατροφή των παιδιών της. Η Αγιάσος λοιπόν, αυτός ο τόπος με τα δημο­ κρατικά ιδεώδη και τους αγώνες, με το στολίδι του νησιού μας το Αναγνωστήριό του και την προστασία της Παναγιάς μας, αυτό το ορεινό, γεμάτο βλάστηση

Ο Νεκτάριος Βακάλης, Πρόεδρος της Ομοσπονδίας Λε­ σβιακών Συλλόγων Αττικής (ΟΛΣΑ) απευθύνει χαιρετισμό και διατυπώνει σκέψεις του.

τοπίο, δεν έτυχε αλλά πέτυχε να βλασταίνουν πνεύ­ ματα δημιουργικά και να βγάζει πάντα «ανιτσ'νάδις» (βλαστάρια) παιδαγωγικής προσφοράς, με μια μονα­ δική επιτυχία που της έδωσε τον τίτλο δασκαλομάνα. Και την απάντηση, γιατί η Αγιάσος βαφτίστηκε δασκαλομάνα, τη βρίσκει κανείς αν ανατρέξει στις πηγές, διαβάζοντας ότι η μακρόχρονη παράδοση της εκπαίδευσης στην Αγιάσο ξεκινά από πολύ παλιά. Πριν ακόμα από την Επανάσταση του 1821 ξέρουμε ότι λειτουργούσε στην Αγιάσο σχολείο με δάσκαλο το μαθητή του Βενιαμίν του Λεσβίου στη Σχολή των Κυδωνιών, Ακίνδυνο, ιερομόναχο Ιβηρίτη, που κατα­ γόταν από την Αμυγδαλιά της Αίνου. Τα στοιχεία όμως, για να κατανοήσουμε τα δεδο­ μένα τουλάχιστον της περιόδου μετά το 1950, μας τα δίνει με αναλυτικό τρόπο ο Χρίστος Πράτσος, γιος του δασκάλου Μιχάλη Δημητρίου Πράτσου. Και αυτά μας εξηγούν ότι με τον Α.Ν. 1550/1950 ιδρύθηκε στη Μυτιλήνη η Παιδαγωγική Ακαδημία, της οποίας η έναρξη λειτουργίας καθορίστηκε από του σχολικού έτους 1951-1952 με την Αριθμ. Πρωτ. 104127/17-101951 Απόφαση του Υπουργείου Παιδείας. Από τότε, δηλαδή από το 1951 και μέχρι το σχολικό έτος 1980 -1981, μέσα σε 30 χρόνια, αποφοίτησαν 84 Αγιασώ­ τες (και των δυο φύλων), 138 από την πόλη της Μυ­ τιλήνης, 60 Πολιχνιάτες, 21 Πλωμαρίτες, 592 από την υπόλοιπη Λέσβο και 929 άτομα από την υπόλοιπη Ελ­


Ο Κώστας Καρούσος, Πρόεδρος της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών, απευθύνει εγκάρδιο χαιρετισμό. Στο πάνελ διακρί­ νονται, από αριστερά, οι ομιλητές Γιάννης Δουκάκης, Γιάννης Παπάνης και Γιάννης Χατζηβασιλείου, καθώς και ο συντο­ νιστής της εκδήλωσης Ερμόλαος Λινάρδος. Φ ω το γρ α φ ία Π αναγιώ τη Ο ικονομίδη.

λάδα. Η Αγιάσος έρχεται αναλογικά πρώτη σε αριθμό αποφοιτησάντων δασκάλων σε σχέση με τον πληθυ­ σμό της! Γεγονός που αιτιολογεί απόλυτα και το χα­ ρακτηρισμό της ως δασκαλομάνας! Κάτι φυσικά που σε σημαντικό βαθμό συμβαίνει ακόμα και στις μέρες μας, πάντα βλέποντας τα πράγματα υπό το πρίσμα των αριθμών και των αναλογιών. Σε αυτό το κλίμα έλαβε τα πρώτα του γράμματα ο Θεόφραστος Γέρου, αλλά και ο σημερινός μας βα­ σικός ομιλητής, επίτιμος πρόεδρος του Συλλόγου και διευθυντής του περιοδικού «Αγιάσος» Γιάννης Χατζη­ βασιλείου, ο οποίος επιμελήθηκε μεταξύ των άλλων και το αφιέρωμα (τεύχος 144 Νοέμβρης - Δεκέμβρης 2006), με αφορμή τα 10 χρόνια από το θάνατο του Θεόφραστου Γέρου, το οποίο περιελάμβανε και την Ημερίδα της 10ης Νοεμβρίου 2006, την οποία διορ­ γάνωσε το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευ­ σης του Πανεπιστημίου Αθηνών, με θέμα «Θεόφρα­ στος Γέρου (1916-1996): Αγώνες και Όραμα για μια Δημοκρατική Εκπαίδευση». Σε αυτήν την Ημερίδα ο συμπατριώτης μας από την Πτερούντα Ιγνάτιος Καράμηνας, διδάκτωρ Διδα­ κτικής Μεθοδολογίας στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δη­ μοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών, έκανε και σχετική ανακοίνωση με θέμα «Το Διθέσιο Δημοτικό Σχολείο Πτερούντας Λέσβου σταθμός στην εκπαιδευτική διαδρομή του Θεόφραστου Γέρου». Ο Ιγνάτιος Καράμηνας έχει κάνει, βέβαια, και άλλες ανακοινώσεις σε ημερίδες και συνέδρια, οι οποίες

περιλαμβάνουν και την «κοινωνικοπολιτική και παι­ δαγωγική αφετηρία του Μίλτου Κουντουρά». Βλέπε Πρακτικά Ημερίδας, την οποία διοργάνωσε το Παι­ δαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πα­ νεπιστημίου Αθηνών, με θέμα «Μίλτος Κουντουράς: Ένας οραματιστής παιδαγωγός και ανιδιοτελής δά­ σκαλος», Αθήνα, 29 Μαΐου 2002. Ο Θεόφραστος Γέρου υπήρξε μαθητής του Ευ­ άγγελου Παπανούτσου στην Παιδαγωγική Ακαδημία Μυτιλήνης και βρέθηκε στην Πτερούντα τα δύσκολα χρόνια 1942-1945, όπου και δίδαξε τα παιδιά του χω­ ριού, όπως είχε κάνει στον ίδιο τόπο και ο Στράτης Μυριβήλης. Το Σχολείο της Πτερούντας ήταν διθέσιο και από το σχολικό έτος 1945-1946 λειτουργούσε με ένα μόνο δάσκαλο. Ο αριθμός των φοιτούντων μαθητών κατ’ έτος μέχρι το 1951 κυμαινόταν από 80 έως 100. Από τον Οκτώβριο του 1959 υποβιβάστηκε σε μονοθέσιο. Η ευεργέτιδα Φωτεινή Βενίδη, με δαπάνες της οποίας χτίστηκε το 1898 το Παρθεναγωγείο, το οποίο στα­ μάτησε να λειτουργεί το 1942, ήταν γιαγιά του μεγά­ λου ευεργέτη Ευριπίδη Κουτλίδη. Με το πέρασμα του χρόνου και τα δυο σχολικά κτίρια είχαν γίνει ετοιμόρ­ ροπα και επειδή το Σχολικό Ταμείο δεν είχε χρήματα, για να τα επιδιορθώσει, θα γίνονταν ερείπια, αν δεν ενδιαφερόταν αυτός ο μεγάλος ευεργέτης της Πτε­ ρούντας. Ο Θεόφραστος Γέρου ήταν αρθρογράφος σε πολλές εφημερίδες και παιδαγωγικά περιοδικά και


συνεργάτης τηλεοπτικού σταθμού για θέματα παι­

σης και του πολιτισμού της Λέσβου και της Ελλάδας

δείας. Πολλά είναι τα βιβλία (24, που ξεπερνούν τις

γενικότερα, στην αποκατάσταση της ιστορικής αλή­

2.500 σελίδες), τα οποία έχει γράψει και για τα οποία θα γίνει σχετική αναφορά από τους ομιλητές. Εγώ θα

θειας γνήσια και αντικειμενικά και όχι της πλαστογρα­ φημένης αντίληψης της ιστορίας που κατά πλειονό­

ξεχώριζα τα δυο παρακάτω, για λόγους παιδαγωγι­ κούς και για να δείξω μια πτυχή της δράσης του συγ­

τητα έχουν διαμορφώσει οι νεότερες γενιές, εξαιτίας των παρεμβάσεων και των στρεβλώσεων των εκάστο­

γραφέα όχι τόσο γνωστή, η οποία συνδέεται με τα χρόνια που ήταν δάσκαλος και με την εμπειρία που

τε ισχυρών.

αποκόμισε από κει. Πρώτα το βιβλίο που εκδόθηκε από τον Οίκο Ατ­

50 χρόνια ένας σπουδαίος δάσκαλος για τη δημοκρα­

τικοί Εκδόσεις το 1961, με τίτλο «Πώς εδίδαξα στην πρώτη τάξη», του ψυχολόγου - παιδαγωγού Θεόφρα­

Ο Θεόφραστος Γέρου υπήρξε περισσότερο από τική - αντιαυταρχική αγωγή των παιδιών, τη μόρφωση γενικότερα του ελληνικού λαού, και για την επικράτη­ ση της δημοτικής γλώσσας και την καλλιέργειά της. Με την ευαισθησία του δασκάλου και την οξυδέρκειά

στου Γέρου, όπως μας πληροφορείτο εξώφυλλο, με την ιδιότητά του ως πτυχιούχου της Ψυχολογίας και

του χάραξε το δρόμο του μέτρου, του διαλόγου και

των Παιδαγωγικών των Πανεπιστημίων Έξετερ και

της αγάπης για το μαθητή και για τη νέα γενιά, ανοί­

Εδιμβούργου. Επίσης το βιβλίο που έγραψε το 1954

γοντας νέους ορίζοντες στη διδασκαλία και στην

στο Έξετερ και ολοκληρώθηκε-τυπώθηκε στην Ελλά­

επιστημονική σκέψη της εκπαίδευσης. Και με αυτά

δα το 1961, ένα παιδαγωγικό βοήθημα που αναλύει τη σημασία του παιχνιδιού στην παιδαγωγική και δι­

τα στοιχεία έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στις Εκπαι­ δευτικές Μεταρρυθμίσεις τόσο του 1964, όσο και του

δακτική διαδικασία στα παιδιά του Δημοτικού, από τις

1982-1986, βάζοντας τη σφραγίδα του στο εκπαιδευ­

εκδόσεις Δίπτυχον «Παιγνιώδεις μορφές εργασίας

τικό σύστημα της χώρας μας.

στο δημοτικό σχολείο», με τον παρακάτω υποτιτλισμό

Ταυτόχρονα ο Θεόφραστος Γέρου ήταν και ένας

(Παιγνίδια με τη φαντασία - ομαδικά παιγνίδια - οικο­

ανήσυχος άνθρωπος και ένας πατριώτης με την πλα­

δομικά και δημιουργικά παιγνίδια - ο συμβολισμός τους - τα όνειρα - η δραματοποίηση - το ελεύθερο

τιά έννοια του όρου, εκείνου που επιτρέπει να βλέπει καθαρά τους κινδύνους και να μην κινδυνεύει από τις

ιχνογράφημα - οι συλλογές), το οποίο αφιέρωνε στις

Σειρήνες της μισαλλοδοξίας και του φανατισμού. Σ’

δυο γυναίκες που τον βοήθησαν, όπως γράφει στις

ένα από τα τελευταία σημειώματα προς συνεργάτη του, γραμμένο εκείνες τις ημέρες των Ιμίων (1996), με

εσωτερικές σελίδες, τη μητέρα του και τη σύζυγό του. Είναι πολύ σημαντικό ν’ αντιληφθούμε την άποψη που είχαν διαμορφώσει οι μαθητές για το δάσκαλό

όλη την αγωνία της ψυχής του έγραφε για πράγματα

τους, κάτι που φαίνεται πολύ καθαρά στο χαρακτηρι­

που και σήμερα είναι επίκαιρα: «Έχουμε τα χάλια μας και η παιδεία και το εθνικό. Ο Θεός να βάλει το χέρι

σμό, τον οποίο του είχαν αποδώσει εκ των υστέρων,

του».

εκείνοι του σχολείου της Νέας Ιωνίας, οι οποίοι τον θεωρούσαν ως κορυφή των παιδαγωγών.

Το Σάββατο 6 Απριλίου 1996 έφτασε η είδηση της μεγάλης αναχώρησής του.

Κάτι αντίστοιχο για τη σχέση του και τη σκέψη των μαθητών του συνέβαινε και με τον επίσης Λέσβιο και

Αγαπητοί φίλοι, η μάθηση χωρίς σκέψη είναι χαμέ­ νος κόπος και η σκέψη χωρίς μάθηση είναι κίνδυνος,

ευεργέτη Μίλτη Παρασκευαΐδη, ο οποίος περίπου

όπως δίδαξε ο Κομφούκιος. Αυτή τη σκέψη και τη μά­

τέτοιο καιρό, στις 9 Νοεμβρίου 1999, ασθενής στον

θηση χρειαζόμαστε, για να πορευόμαστε και για να

Κυανού Σταυρό, φώναξε τη συμβολαιογράφο και της

νομοθετούμε. «Το σχολείο που έχουμε είναι η πραγ­

δήλωσε πως δεν στερείται καμιάς από τις αισθήσεις

ματικότητά μας. Θα το κρίνουμε, αλλά δε θα το κατα­

του και πως επιθυμεί να συνταχθεί ενώπιον της η δη­ μόσια διαθήκη του, με την οποία άφηνε την κινητή και

δικάσουμε. Δε θα το κλείσουμε. Θα αγωνιστούμε να το κάνουμε καλύτερο για τα παιδιά μας», όπως έλεγε

ακίνητη περιουσία του στην Ομοσπονδία Λεσβιακών Συλλόγων Αττικής (ΟΛΣΑ), έτσι ώστε να δημιουρ­

και ο Θεόφραστος Γέρου. Σας ευχαριστώ.

γήσει Πνευματικό Κέντρο των Λεσβίων, το οποίο θα συμβάλει στη διατήρηση της γλώσσας, της παράδο­

Ν Ε Κ Τ Α Ρ ΙΟ Σ Β Α Κ Α Λ Η Σ

Πρόεδρος ΟΛΣΑ


Ο ΚΑΙΝΟΤΟΜΟΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΓΕΡΟΥ

Α

ισθάνομαι ιδιαίτερη τιμή και συγκίνηση που μου δίνεται η ευκαιρία από το φιλόξενο βήμα της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών να μιλήσω για τον αείμνηστο Θεόφραστο Γέρου, τον άνθρωπο, το φωτισμένο δάσκαλο, το διακεκριμένο παιδαγωγό, εκατό χρόνια από τη γέννησή του και είκοσι χρόνια από την αποδημία του στις 6 Απριλίου 1996 και την ανάπαυσή του στο Κοιμητή­ ριο της Κηφισιάς. Παράλληλα όμως αισθάνομαι έντονα το βάρος της ευθύνης που μου αναλογεί για την εντελή και αντικειμενική φιλοτέχνηση της προσωπογραφίας του, πι­ εζόμενος ασφυχπκά μέσα στα όρια της αδήριτης κλεψύ­ δρας. Θα προσπαθήσω όμως, οδηγούμενος από την ηθική υποχρέωση και από την επιστημονική δεοντολογία, να ξε­ τυλίξω κάποιες πτυχές του ενδιαφέροντος curriculum vitae του τιμώμενου και ν’ ακραγγίξω τους πυλώνες της ζωής, της εργασιακής διαδρομής και της πλούσιας παιδαγωγι­ κής του δράσης. Ο Θεόφραστος Γέρου, με την πολύχρονη μαχητική και επωφελή παρουσία του στα εκπαιδευτικά πράγματα κατά τον περασμένο αιώνα, συγκαταλέγεται επάξια στη χορεία των πρωτοπόρων παιδαγωγών της χώρας μας, πλάι στους Αλέξανδρο Δελμούζο, Δημήτριο Γληνό, Μίλτο Κουντουρά, Ρόζα Ιμβριώτου και Ευάγγελο Παπανούτσο, για να περι­ οριστώ ενδεικτικά σε ορισμένους ευρύτατα γνωστούς. Η Μαρία Τζάνη, Καθηγήτρια του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών, τιτλο­ φόρησε καταφατικά και συνάμα ερωτηματικά το θέμα της εισήγησής της «Θεόφραστος Γέρου: Ένας μεγάλος παι­ δαγωγός. Ο τελευταίος;», στην Ημερίδα που πραγματο­ ποιήθηκε στις 10 Νοεμβρίου 2006 και που την έκδοση του τιμητικού τόμου των πρακτικών της με τίτλο «Θεόφραστος Γέρου (1916-1996): Αγώνες και Όραμα για μια Δημοκρα­ τική Εκπαίδευση» (Αθήνα 2007) επιμελήθηκαν ο Αθανάσι­ ος Τριλιανός, Καθηγητής Διδακτικής του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών και Διευθυντής του Εργαστηρίου Πειραματικής Παιδαγωγικής, και ο Ιγνάτιος Καράμηνας, Εκπαιδευτικός Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης και Διδάκτορας Διδακτικής του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του παραπάνω Πανεπιστημίου. Ο Θεόφραστος Γέρου είδε το φως της ζωής στην Αγιά­ σο στις 14 Ιουλίου του 1916, μεσούντος του Α' Παγκόσμι­ ου Πολέμου. Γονείς του ο αγρότης Δημήτριος Γέρου και η παπαδοκόρη Αικατερίνη (Κατίγκω) Θεόφραστου Παπαθεο­ φράστου, αδελφή των δασκάλων Μιχαήλ και Παρασκευά. Αδέλφια του ο Βασίλειος και η Μαρία, σύζυγος Μιχαήλ Ιωάννη Παπάνη. Εδώ, στο Δημοτικό και στη συνέχεια επί δύο χρόνια στο Σχολαρχείο, παρακολούθησε μαθήματα εγκύκλιας παιδείας και εγκολπώθηκε γόνιμα στοιχεία της προοδευτικής και ανήσυχης τοπικής κοινωνίας, της οποίας οι φιλόπονοι και φιλόμουσοι κάτοικοι ίδρυσαν επί τουρκο­ κρατίας την Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα (1888-1894) και

Ο ομιλητής Γιάννης Χατζηβασιλείου. Φ ω το γρ α φ ία Πανα­ γιώ τη Ο ικονομίδη.

στη συνέχεια, το 1894, το Αναγνωστήριον «η Ανάπτυξις», σωματείο υφιστάμενο ως τις μέρες μας και τα μάλα δρα­ στηριοποιούμενο. Ο θεσμός των Αναγνωστηρίων από τον προπερασμένο αιώνα διαδραμάτισε ενίοτε ρόλο παράλλη­ λου σχολείου στη Μικρά Ασία, στο Αιγαίο και αλλού (Σμύρ­ νη, Πλωμάρι, Αγιάσος, Κάλυμνος). Επειδή δεν υπήρχε Γ' τάξη Σχολαρχείου στην Αγιάσο, ο Θεόφραστος Γέρου αναγκάστηκε να φοιτήσει στην Γ' τάξη του Γυμνασίου της Μυτιλήνης και την επόμενη χρο­ νιά στην Δ'. Οι οικονομικές δυσκολίες της μεσοπολεμικής περιόδου και ο επαρχιώτικος αποκλεισμός, σε συνδυασμό με την ευτυχή συγκυρία ίδρυσης Πεντατάξιου Διδασκαλεί­ ου στη Μυτιλήνη, δρομολόγησαν αναγκαστικά τα σπου­ δαστικά όνειρα πολλών νέων, αλλά και του Θεόφραστου Γέρου, ο οποίος δέον να σημειωθεί ότι ως ανεψιός δύο θείων δασκάλων είχε ηθική υποχρέωση κατά τα ισχύο­ ντα τότε να συνεχίσει την οικογενειακή παράδοση. Το ως άνω Διδασκαλείο λειτούργησε από το 1931-1936. Ουσια­ στικά δεν επρόκειτο για νέο Διδασκαλείο, αλλά για μετα­ φορά της έδρας του Διδασκαλείου Καστοριάς στη Μυτι­ λήνη, σύμφωνα με το Προεδρικό Διάταγμα της 4.8.1931 (Φ.Ε.Κ. 272/13.8.1931, τεύχος Α'). Στο Διδασκαλείο αυτό φοίτησαν και άλλοι Αγιασώτες, οι αδελφοί Δημήτριος και Κώστας Σπηλιάδης (Σπλιαδής), καθώς και ο αείμνηστος συνεργάτης μας Δημήτριος Παναγιώτη Καβαδάς (19161999), ο οποίος μάλιστα σε έντεκα συνέχειες στο περιο­ δικό «Αγιάσος», με τίτλο «Το Διδασκαλείο Μυτιλήνης», κα­ τέγραψε πολλές και ενδιαφέρουσες μνήμες, αξιοποιώντας και αρχειακό υλικό. Διευθυντής του από συστάσεως ήταν ο Ευάγγελος Παπανούτσος, ο διακεκριμένος θεολόγος, φιλόλογος και παιδαγωγός, ο οποίος όμως με την κατάρ­ γηση του θεσμού των Διδασκαλείων και την αντικατάστα­ σή τους από τις Παιδαγωγικές Ακαδημίες μετατέθηκε το


Σεπτέμβριο του 1934, στην Παιδαγωγική Ακαδημία της Αλεξανδρούπολης, αφήνοντας μεσοστρατίς το έργο του και έντονα διαμαρτυρόμενους τους σπουδαστές του, άρ­ ρενες και θήλεις, πάνω στους οποίους η επίδρασή του υπήρξε επωφελής και καθοριστική, σύμφωνα με πλήθος αξιόπιστων μαρτυριών και θυμήσεων που είδαν το φως της δημοσιότητας. Ως μαθητής και μετέπειτα ως συνεργάτης του στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο τού οφείλει πολλά ο Θε­ όφραστος Γέρου. Εντυπωσιασμένος από τη χαρισματική προσωπικότητά του, από την πνευματική πολυμέρειά του, από το φιλοσοφικό και ψυχοπαιδαγωγικό οπλισμό του, από τις κοσμοθεωρητικές αντιλήψεις του, από τις οργανωτικές και διοικητικές ικανότητες του, από τη διδακτική αξιοσύνη του και κατά κύριο λόγο από τον παιδαγωγικό έρωτά του, ακολούθησε και ο ίδιος τα βήματά του ως το τέρμα του πολυκύμαντου βίου του. Μετά την αποφοίτησή του από το Πεντατάξιο Διδασκα­ λείο το 1936 και στη συνέχεια την εκπλήρωση των στρατι­ ωτικών του υποχρεώσεων, ο Θεόφραστος Γέρου άρχισε τη διδασκαλική σταδιοδρομία του με υπερβάλλοντα ζήλο στο γενέθλιο νησί. Σε χρόνους χαλεπούς, κατά τα σχολικά έτη 1942-1945, υπηρέτησε στο διθέσιο Δημοτικό Σχολείο Πτερούντας (Φτερούντας), μικρού χωριού της βορειοδυ­ τικής Λέσβου, στο οποίο υπηρετούσε από το 1939 η σύ­ ζυγός του. Δέον να σημειωθεί ότι ο Θεόφραστος Γέρου νυμφεύτηκε το 1939 την καταγόμενη από το Διδυμότειχο Θράκης δασκάλα Ευσεβία Κουρκτσή και δημιούργησε όμορφη οικογένεια. Απέκτησαν τρία τέκνα, την Αικατε­ ρίνη, την Κατινούλα των χρόνων της συμμαθητείας μας στο Β', γνωστό και ως Μπουτζαλιώτικο, Δημοτικό Σχολείο Αγιάσου, σύζυγο σήμερα του Αθανάσιου Μαργαρίτη, η οποία σταδιοδρόμησε ως εκπαιδευτικός στον Καναδά και είναι εγκατεστημένη στο Τορόντο, καθώς και το Δημήτριο (1944-1997) και τον Αριστείδη (1945-1997), ευαίσθητο ποι­ ητή, οι οποίοι δυστυχώς, λίγο μετά τη θανή του πατέρα τους το 1996, πήραν πρόωρα το δρόμο της αιώνιας σι­ ωπής. Παράλληλη η μοίρα του με αυτήν του αξέχαστου δασκάλου Στρατή Κολαξιζέλη (1877-1963), ιστορικού της Αγιάσου, ο οποίος έκλαψε τρία παιδιά του, τον Αλέξανδρο (Αλέκο) το 1929 στο Παρίσι, όπου σπούδαζε ιατρική, τη μεγάλη του θυγατέρα Ηλέκτρα, σύζυγο Μιχαήλ Αγγελή, κατά τον τοκετό της το 1933 στη Μυτιλήνη, και τον Πάνο, ο οποίος επιστρέφοντας από το Μόναχο τον Οκτώβριο του 1941, μετά το πέρας των μεταπτυχιακών του σπουδών ως μηχανικός και τεχνικός οικονομολόγος, σκοτώθηκε κατά τον εκτροχιασμό αμαξοστοιχίας κοντά στο Λέσκοβατς της Σερβίας, ύστερα από δολιοφθορά των παρτιζάνων. Στις 7 Ιουλίου 1976 απεβίωσε η σύζυγός του Ευσεβία Κουρκτσή και σύναψε στη συνέχεια δεύτερο γάμο με την ομοχώρια ζωγράφο αξιότιμη κυρία Βάνα, θυγατέρα του αείμνηστου ηθογράφου παπα-Χριστόφα Κανιμά (1896-1974), η οποία του συμπαραστάθηκε με πολλή αγάπη και αφοσίωση ως την τελευταία του στιγμή και εξακολουθεί ως τις μέρες μας να τιμά την ιερή του μνήμη.

Ο Θεόφραστος Γέρου με τη σύζυγό του δασκάλα Ευσεβία Κουρκτσή, αποβιώσασα στις 7.7.1976, και τα παιδιά τους, από αριστερά, Δημήτριο (1944-1997), Αριστείδη (19451977) και Αικατερίνη. Τη φωτογραφία παραχώρησε η Αικα­

τερίνη Γέρου - Μαργαρίτη.

Στο προαναφερθέν διθέσιο Δημοτικό Σχολείο Πτερού­ ντας ο Θεόφραστος Γέρου έπρεπε να ενδιαφερθεί όχι μόνο για την παιδευτική προαγωγή των μαθητών-μαθητρι­ ών του, αλλά και για την επιβίωσή τους, γιατί η ανέχεια, η πείνα και η κακοπάθεια, αποτελούσαν ανασταλτικούς πα­ ράγοντες εύρυθμης λειτουργίας του σχολείου και απρό­ σκοπτης μάθησης. Κέρδισε την εμπιστοσύνη των παιδιών, προέβη σε αναγκαίες ομαδοποιήσεις και δρομολόγησε πρόσφορες δράσεις για την καλλιέργεια κάποιων κηπευ­ τικών, για την εξασφάλιση άγριων φρούτων από το δάσος, καθώς και χορταρικών, για τον πορισμό απαραίτητων τρο­ φίμων (γάλακτος, αβγών) και για τη διενέργεια συσσιτίων. Οι κάτοικοι του χωριού, εκτιμήσαντες τις άοκνες και φιλό­ τιμες προσπάθειές του, του συμπαραστάθηκαν όσο μπο­ ρούσαν, στους χαλεπούς χρόνους της επάρατης Κατοχής. Από την πρώτη στιγμή διαπίστωσαν πως είχαν να κάνουν με ένα νεαρό δάσκαλο-ιεραπόστολο, με έναν εκπαιδευτι­ κό που διακονούσε τον τόπο τους με αγωνιστικότητα, με σωφροσύνη, με περίσσια αγάπη. Μετακατοχικά και συγκε­ κριμένα από το 1946 έως το 1952 ο Θεόφραστος Γέρου συνέχισε την εκπαιδευτική του πορεία στη Λέσβο και υπη­ ρέτησε ευδόκιμα στα Δημοτικά Σχολεία Πέτρας, Παμφίλων και Μυτιλήνης.


Ο Θεόφραστος Γέρου, πιστεύοντας ακράδαντα όχι μόνο στην αναγκαιότητα της βασικής γνωστικής και ψυ­ χοπαιδαγωγικής επάρκειας του δασκάλου αλλά και στην επιτακτικότητα της διαρκούς ανανέωσης και επιμόρφωσης του, έλαβε μέρος το 1952 στον πρώτο διαγωνισμό που προκήρυξε το μόλις προ ενός έτους συσταθέν Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.). Ως επιτυχών πραγματοποί­ ησε τριετείς σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Exeter και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, πρωτεύου­ σας της Σκωτίας, στους τομείς της Ψυχολογίας και των Παιδαγωγικών. Το 1956 ο Θεόφραστος Γέρου, επιστρέψας από την Αγγλία μετά το πέρας των σπουδών του, συνέχισε την πο­ ρεία του ως μάχιμος εκπαιδευτικός σε δημοτικά σχολεία της Αττικής (Νέα Ιωνία, Πειραιάς), αλλά και ως καθηγητής μετεκπαιδευόμενων εκπαιδευτικών στο Μαράσλειο Διδα­ σκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης (1965-1967), το οποίο είχε υπαχθεί στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. Η προσφορά του στο χώρο της επιμόρφωσης εκπαιδευτικών υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική, γιατί δέθηκε με μαθήματα ενδιαφέρο­ ντα ή για πρώτη φορά διδασκόμενα στη χώρα μας, όπως η Διδακτική των Γλωσσικών Μαθημάτων, με βάση την Ψυ­ χογλωσσολογία και έρευνες των Ρώσων ψυχολόγων Lev Semionovich Vigotsky, Alexander Luria, Vasily Vasilovich Davydov, και η Σχολική Καθυστέρηση ή Σχολική Αποτυχία. Το 1964 ως Πάρεδρος στο ιδρυθέν Παιδαγωγικό Ινστι­ τούτο συνεργάστηκε στενά με τον πάλαι ποτέ διευθυντή στο Πεντατάξιο Διδασκαλείο Μυτιλήνης Ευάγγελο Παπα­ νούτσο για την επιτυχία της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης του 1964 επί Γεωργίου Παπανδρέου. Όπως είναι γνωστό, η φιλόδοξη προοδευτική μεταρρυθμιστική προσπάθεια δεν πρόφτασε να ολοκληρωθεί και ν’ αποδώσει τους αναμενό­ μενους καρπούς, γιατί σταμάτησε με το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967. Ο ίδιος τον Αύγουστο του 1968, πα­ ραιτηθείς από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, μετανάστευσε με την οικογένειά του στο Τορόντο του Καναδά, όπου ερ­ γάστηκε στα σχολεία της Ελληνικής Κοινότητας, αλλά και σε ένα καναδέζικο. Το 1970 εξασφάλισε υποτροφία οτο Emory University (Ατλάντα, Τζόρτζια, ΗΠΑ), όπου συνέχισε τις μεταπτυχια­ κές σπουδές του στην Ιστορία της Παιδείας στο University of Toronto (Ontario Institute for Studies in Education/ O.I.S.E.). Με την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών και την επιστροφή του στην Ελλάδα το 1974 ο Θεόφρα­ στος Γέρου δυσκολεύτηκε να δραστηριοποιηθεί δυναμικά και να υπηρετήσει στόχους του καταργηθέντος Παιδαγω­ γικού Ινστιτούτου. Το συσταθέν Κέντρον Εκπαιδευτικών Μελετών και Επιμορφώσεως / ΚΕΜΕ (Ν. 186/1975) και η Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση Γεωργίου Ράλλη (1976-1977) είχαν θέσει δικούς τους στόχους. Θετικά πάντως βήματα στα εκπαιδευτικά πράγματα του τόπου θεωρούνται η κα­ θιέρωση με το Νόμο 309/1976 της δημοτικής γλώσσας, η άρση δηλαδή του γλωσσικού διχασμού, ανάμεσα στην

ομιλούμενη γλώσσα και τη λόγια καθαρεύουσα, καθώς και η επέκταση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης από 6 σε 9 χρόνια (εννιάχρονο σχολείο, δημοτικό και γυμνάσιο), προ­ ϋπόθεση της οποίας ήταν η κατάργηση των εισαγωγικών εξετάσεων από το δημοτικό στο γυμνάσιο. Από το 1981 και εφεξής ο Θεόφραστος Γέρου, με την επανίδρυση από το ΠΑ.ΣΟ.Κ. του Παιδαγωγικού Ινστιτού­ του, καταλαμβάνοντας καίριες και νευραλγικές θέσεις (Ειδικός Σύμβουλος του ΥΠ.Ε.Π.Θ. για θέματα παιδείας (1981-1985 και 1988-1989), Προεδρεύων Αντιπρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, Γενικός Γραμματέας Λαϊκής Επι­ μόρφωσης (1985-1987), συνέβαλε καθοριστικά στην ποιο­ τική αναβάθμιση και στον εκδημοκρατισμό της παρεχόμε­ νης εκπαίδευσης, στην αντιμετώπιση του αναλφαβητισμού και στην προώθηση της έννοιας της διά βίου εκπαίδευσης, καθώς και στην ανανέωση της σχολικής γνώσης με νέα προγράμματα και με νέα βιβλία. Έχοντας βιώσει τον αυ­ ταρχισμό του παρελθόντος, ο οποίος είχε ενδυναμωθεί και από τη διδακτορία, εργάστηκε με αποφασιστικότητα για ένα σχολείο ελεύθερο, αντιαυταρχικό, δημοκρατικό, ανθρωπιστικό, προσβάσιμο και δοτικό ευκαιριών, δημι­ ουργικό, ελληνοπρεπές και συνάμα διαπολιτισμικό και εναρμονισμένο με τις αξιώσεις της παγιωθείσας παγκοσμι­ οποίησης, συνεργατικό και προβληματίζον. Επηρέασε κυ­ βερνήσεις με τις εισηγήσεις, με τις παρεμβάσεις και με τις γνωμοδοτήσεις του, και βοήθησε μαζί με άλλους στη δρο­ μολόγηση εκπαιδευτικής πολιτικής, πλούσιας σε τολμηρές αλλαγές, από τις οποίες άλλες υλοποιήθηκαν, άλλες έμει­ ναν μεσοστρατίς και ανολοκλήρωτες, άλλες πολεμήθηκαν λυσσαλέα και άλλες περιμένουν τον εύθετο για υλοποίηση χρόνο. Από τις καινοτομίες της εκπαιδευτικής πολιτικής των τελευταίων χρόνων και των επιχειρηθεισών Μεταρρυθμί­ σεων (1964,1982-1986 του ΠΑ.ΣΟ.Κ.), τις οποίες στήριξε και ο Θεόφραστος Γέρου, αξίζει να σημειωθούν δειγμα­ τοληπτικά οι παρακάτω: Πανεπιστημιακή αναβάθμιση των σπουδών των νηπιαγωγών και των δασκάλων με ίδρυση και οργάνωση των αντίστοιχων Παιδαγωγικών Τμημάτων. Επιμόρφωση των εκπαιδευτικών όλων των βαθμίδων και των ειδικοτήτων της Γενικής και της Τεχνικής Εκπαίδευ­ σης με τη δημιουργία των Περιφερειακών Επιμορφωτικών Κέντρων (Π.Ε.Κ.). Κατάργηση του επί πολλά χρόνια λει­ τουργήσαντος θεσμού του Επιθεωρητή και καθιέρωση του θεσμού του Σχολικού Συμβούλου με το Ν. 1304/82, με τον οποίο έγινε ιεραρχικός διαχωρισμός σε Διοίκηση (Διευθυ­ ντές Διευθύνσεων-Προϊστάμενοι Γραφείων) και σε Επιστη­ μονική-Παιδαγωγική Καθοδήγηση (Σχολικοί Σύμβουλοι). Στήριξη του εκπαιδευτικού δημοτικισμού και πρόταση εξομοίωσης της ιστορικής με τη φωνητική ορθογραφία, η οποία βέβαια δεν έγινε αποδεκτή. Ενισχυτική διδασκα­ λία και καταπολέμηση του λειτουργικού αναλφαβητισμού. Προώθηση παραμελημένων κλάδων, όπως η Ειδική Αγω­ γή, η Εφαρμοσμένη Παιδαγωγική, η Κριτική Παιδαγωγική. Τοποθέτηση της Διδακτικής της Γλώσσας σε νέες βάσεις.


Αναβάθμιση των σχολικών-διδακτικών βιβλίων. Αντιμετώ­ πιση του αναλφαβητισμού πολιτισμικών ομάδων ή μειονο­ τήτων του πληθυσμού, όπως Ρομ (Τσιγγάνοι), αλλοδαποί μαθητές, παιδιά παλιννοστούντων και επαναπατριζομένων Ελλήνων, ενήλικες, φυλακισμένοι, στρατιώτες κ.ά., με βελ­ τίωση των εκπαιδευτικών πρακτικών, του διδακτικού υλι­ κού και της κατάρτισης των επιμορφωτών. Ο Θεόφραστος Γέρου υπήρξε και αξιόλογος ερευνη­ τής εκπαιδευτικών και κοινωνικών προβλημάτων. Από τον πλούσιο συγγραφικό αμητό του σημειώνουμε τους παρα­ κάτω τίτλους βιβλίων, οι οποίοι μαρτυρούν αψευδώς το εύ­ ρος των επιστημονικών και πνευματικών του αναζητήσεων: «Πώς εδίδαξα στην Πρώτη Τάξη» (1961), «Παιδικά Σχεδιά­ σματα» (1961), «Αντιδημοκρατική Εκπαίδευση» (1975), «Το Εκπαιδευτικό Πρόβλημα. Απόψεις» (1975), «Σχολική Απο­ τυχία» (1976), «Προβληματική στην Εκπαίδευση» (1977), «Παιδεία και Νεοέλληνες Διανοητές» (τόμοι 2 , 1980,1981), «Εκπαιδευτική Πολιτική» (1975-1981)» (1981), «Ειδική Δι­ δακτική» (τόμοι 2,1982, χ.χ.), «Το συμβολικό παιχνίδι βάση και αφετηρία καλλιτεχνικής δραστηριότητας στο σχολείο» (1984), «Ο Σχολικός Σύμβουλος και η Εκπαιδευτική Μεταρ­ ρύθμιση» (1984), «Βαθιές τομές στην Εκπαίδευση (19811985) (1985), «Κριτική Παιδαγωγική» (1988), «Η Ελληνική Παιδεία» (1990). Εκτός από τα βιβλία υπάρχουν και αναρίθμητα δημο­ σιεύματά του, όπως επιφυλλίδες και άρθρα, σε εφημερί­ δες και σε περιοδικά. Η δραστηριότητα αυτή άρχισε ήδη από τη Λέσβο, όταν ήταν ακόμη μαθητής. Είχε από πολύ νωρίς πνευματικές ανησυχίες και συγκέντρωνε λαογραφι­ κό υλικό το οποίο έστελνε στο Στρατή Παπανικόλα, στο γνωστό διευθυντή του ευθυμο-σατιρικού-γελοιογραφικού βδομαδιάτικου περιοδικού «Τρίβολος» (1931-1952). ΛΑΟ­ ΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΗΛΗ Νιφκάτα (Συλλ. Θ. Γέρου), «Τρίβολος» Παρασκευή 24 Απριλίου 1936 (213), σ. 857. ΛΕΖΒΙΑΚΗ ΛΑ­ ΟΓΡΑΦΙΑ Νιόζματα (Σιλ. Γέρου), «Τρίβολος» Παρασκευή 18 Δεκεμβρίου 1936 (243), σ. 977. Δέον να σημειωθεί ότι ο Θεόφραστος Γέρου έκανε γνωστές στη χώρα μας τις απόψεις του διεθνούς φήμης Βραζιλιάνου παιδαγωγού Paulo Freire (1921-1997), ο οποί­ ος μάλιστα ήρθε και στην Αθήνα το 1987 και συμμετείχε σε ειδικό σεμινάριο, το οποίο πραγματοποιήθηκε για τα στε­ λέχη και τους συνεργάτες της Γενικής Γραμματείας Λαϊ­ κής Επιμόρφωσης. Στην ελληνική μετάφραση μάλιστα του έργου του «Η αγωγή του καταπιεζόμενου» (Εκδόσεις Ράπ­ πα, Αθήνα 1977) δημοσιεύεται εισαγωγή του Θεόφραστου Γέρου, με τίτλο «Ο Πάουλο Φρέιρε και η ελληνική πραγμα­ τικότητα» Επωφελής η γνώση εκπαιδευτικών συστημάτων άλλων χωρών και η γονιμοποιός αξιοποίησή τους, απρό­ σφορη όμως η αλόγιστη αντιγραφή και μεταφύτευση πα­ ντός οθνείου στοιχείου, που δεν ανταποκρίνεται στην κοι­ νωνική πραγματικότητα και στις συνθήκες της χώρας μας. Ο Θεόφραστος Γέρου δρώντας στην πολυάνθρωπη πρωτεύουσα, στην οποία από τα μέσα κυρίως του περα­ σμένου αιώνα στέριωσαν τη δέστρα της ζήσης τους ανα­

ρίθμητοι Λέσβιοι και ομοχώριοι του, ενδιαφέρθηκε για τη συνοχή του κοινωνικού ιστού και για την παροικιακή προ­ κοπή. Υπήρξε φίλος, συνεργάτης, μέντορας και συντρέ­ χτης του Φιλοπρόοδου Συλλόγου Αγιασωτών, του σωμα­ τείου που υποστασιοποιήθηκε πριν από σαράντα χρόνια, στις 8 Φεβρουαρίου του 1976. Ως το τέρμα του βίου του συμμετείχε αθόρυβα, πλην όμως αποτελεσματικά, σε λο­ γής λογής δραστηριότητες, κοινωνικές, πολιτιστικές, εκδο­ τικές και ψυχαγωγικές. Τον θυμόμαστε με τον πρέποντα σεβασμό, του οφείλουμε πολλά, τον τιμούμε και τον ευ­ γνωμονούμε. Ομόθυμη και η αξιοσέβαστη σύζυγός του, η οποία ως τις μέρες μας οδεύει αταλάντευτα το δρόμο της αγάπης και της προσφοράς. Πλεονάζουσα υπήρξε η αγάπη του Θεόφραστου Γέ­ ρου και για τη γενέτειρά του και για το νησί. Προπολεμι­ κά υπηρέτησε το προαναφερθέν Αναγνωστήριον «η Ανά­ πτυξις» ως μέλος της Χορωδίας το 1935, ως ερασιτέχνης ηθοποιός, σε παράσταση της 29ης Αυγούστου 1937 με το έργο του Baudoin Daubigny «Οι δύο λοχίαι», ως αντιπρό­ εδρος και ως έφορος. Όπου μπορούσε συμπαραστεκόταν σε καυτά προβλήματα του τόπου, χωρίς να υπερβαίνει τα όρια της ευπρέπειας, της εντιμότητας και της δικαιοσύνης. Πολλοί έβλεπαν στο πρόσωπό του ένα σοφό καθοδηγητή, έναν πρόθυμο συνήγορο, έναν ανυστερόβουλο αρωγό. Συχνά πυκνά ερχόταν στη Λέσβο, μια και είχε άρρηκτους δεσμούς μαζί της εξ απαλών ονύχων. Αξιαγάπητα τα αδέλ­ φια του, η Μαρία, σύζυγος Μιχαήλ Ιωάννη Παπάνη, και ο Βασίλειος. Πολυφίλητα τα ανίψια του, ο Θεόφραστος και ο Δημήτριος Γέρου, ο οποίος στις 19.9.2015 μας άφησε χρόνους, βυθίζοντας στο πένθος την οικογένειά του, τους συγγενείς και τους φίλους. Με πολλή αγάπη θυμάμαι τον καλόγνωμο και μειλίχιο αδελφό του Βασίλειο, γνωστό και με το παρωνύμιο Ντιλίμπακης, ο οποίος διατηρούσε πα­ ντοπωλείο στην αρχή του δρόμου που οδηγεί στο Σταυρί και ο οποίος αναπαύεται στο Κοιμητήριο της Περασιάς από τις 16.6.2000. Ο Θεόφραστος Γέρου υπήρξε χαρισματικός δάσκαλος της πράξης αλλά και πρωτοπόρος οραματιστής παιδαγω­ γός, ο οποίος άφησε σε όλο το μάκρος της εξηντάχρονης διαδρομής του κατά τον περασμένο αιώνα ανεξάλειπτα ίχνη στην εκπαίδευσή μας. Ως το 1996 που τερματίστηκε η πολυσχιδής δράση του παρέμεινε αμετακίνητος στις αρ­ χές του, στις πεποιθήσεις του, Μας κληροδότησε πολλές υποθήκες, χρήσιμες για το διδακτικό προσωπικό, για τους σκυταλοδρόμους της εκπαίδευσης όλων των βαθμίδων. Δεν μπορεί παρά να τον θυμόμαστε ως άνθρωπο αισιόδο­ ξο, προσηνή, νηφάλιο, σεμνό, δημοκρατικό, προοδευτικό, μαχητικό, ενεργό, αποφασιστικό, καλοπροαίρετο, επινο­ ητικό, παρρησιαστικό και φιλέρευνο. Διακρίθηκε για την αγάπη του προς το παιδί και προς τους εργάτες της προ­ κοπής του. Αγαπήθηκε από την εκπαιδευτική οικογένεια και καταξιώθηκε ως καινοτόμος παιδαγωγός. ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ


ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΓΕΡΟΥ Χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ά σ τ ιγ μ ιό τ υ π α α π ό τ η ν π ρ ο σ ω π ικ ή γ ν ω ρ ιμ ία

Α

κούσατε από τον φίλτατο κ. Χατζηβασιλείου την τόσο αναλυτική και εμπεριστατωμένη ομιλία του γύρω από το επιστημονικό, διδακτικό και συγγρα­ φικό έργο του τιμώμενου απόψε άξιου τέκνου της ιδιαίτε­ ρής μας πατρίδας, της Αγιάσου Λέσβου.Και μάλιστα είναι η αποψινή εκδήλωση μια ευτυχής συγκυρία, μια και συμπλη­ ρώθηκαν φέτος εκατό χρόνια από τη γέννηση στα 1916 του Θεόφραστου Γέρου. Η δική μου παρέμβαση θα περιοριστεί λοιπόν σε μερικά στιγμιότυπα, θα τα έλεγα, από την προσωπική μας γνωρι­ μία από πολύ παλιά και τη συνεργασία μας αργότερα, για κάποιο χρονικό διάστημα στο Υπουργείο Παιδείας,στιγμιό­ τυπα όμως και γεγονότα ,που απλά επιβεβαιώνουν όλα όσα ακούστηκαν προηγουμένως. Γνώρισα πολύ μικρός, σε ηλικία μόλις εφτά ή οχτώ χρό­ νων, τον Θεόφραστο στο σπίτι της θείας μου της Μαρίας, που τον φιλοξενούσε κατά καιρούς, μια και ήταν αδελφός της.Την πρώτη κιόλας φορά που πήγα εκεί, για να παίξω με την εξαδέλφη μου, την εκλεκτή μετέπειτα φιλόλογο Ελένη Παπάνη-Παπαπορφυρίου, με το που αρχίσαμε να χαλούμε τον κόσμο με τις φωνές μας, έξω φρενών η θεία μου προ­ σπαθούσε να μας ηρεμήσει, γιατί ήταν απάνω ο «Δάσκα­ λος» και... διάβαζε. Και τότε εγώ με τη «σοφία» των εφτά χρόνων, που με χαρακτήριζε, φώναξα δυνατά: «Μμμ, σπου­ δαίους δάσκαλους! Ε ντα ’μαθι ακόμα τα γράμματα τσι κά­ θιτι μέσα τόσις ώρις τσι δγιβάζ’;» Φαίνεται ότι με άκουσε και τότε, θαρρώ πως τον βλέ­ πω ακόμα, προβάλλει από την πόρτα του δωματίου του, με ένα πλατύ χαμόγελο πραγματικού δασκάλου, λέγοντας στη θεία μου: Ασε, Μαρία, τα παιδιά να παίξουν, γιατί έχουν ανάγκη το παιχνίδι, πιο πολύ απ’ όλα! Και μετά μας φωνά­ ζει και μας δίνει ένα ολόκληρο δίφραγκο, λέγοντας: «Άγι πλαλίτι τώρα στου Κουρβανέλ' να του τουκίσιτι!» Και για όσους δεν ξέρουν «ξένες γλώσσες», όπως τα Αγιασώτικα, αυτά σημαίνουν: «Άντε πηγαίνετε τώρα στο ψιλικατζίδικο να ξοδέψετε τα λεφτά». Περιττό, βέβαια, να σας πω ότι έκτοτε οι επισκέψεις εκ μέρους μου στη θεία μου περιέργως πολλαπλασιάστηκαν, γιατί, βλέπετε, το «δίφραγκο», που έπεφτε τακτικά και «το­ κιζόταν» πάραυτα, ήταν για μας μια ολόκληρη περιουσία! Τέλος περάσανε τα ανέμελα χρόνια και τραβήξαμε ο καθένας τον δρόμο του. Εκείνος τα «διαβάσματά» του και τις ατέλειωτες σπουδές και μετεκπαιδεύσεις και γω δυστυ­ χώς, ακολουθώντας την οικογενειακή παράδοση και μοίρα, μπήκα στον χώρο της εκπαίδευσης και στον αέναο χορό του διαβάσματος και έγινα και γω με τη σειρά μου «σπου­ δαίος δάσκαλος», που ευτυχώς διαρκώς διαβάζει, γιατί δεν μπόρεσε ακόμα να μάθει καλά τα "γράμματα"! Τα μετέπειτα χρόνια που ακολούθησαν, λίγο πολύ μά­ θαινα για την πορεία του και μάλιστα στην Αθήνα πια, ως

Ο ομιλητής Γιάννης Παπάνης. Φ ω το γρ α φ ία Π αναγιώ τη Ο ι­ κονομίδη.

φοιτητής, έκανα παρέα με την κόρη του, την Κατίνα, και μά­ λιστα τη γνώρισα σε ένα φίλο μου και τελικά τον παντρεύτη­ κε και πάντα είχαμε πολύ καλές σχέσεις. Και ακόμα έχουμε, παρ’ όλη την τεράστια απόσταση που μας χωρίζει, μια και εκείνη ζει μόνιμα στον Καναδά, αλλά έρχεται τακτικά στα πάτρια και βλεπόμαστε. Θα ’τανε τώρα γύρω στα χίλια εννιακόσια εβδομήντα (μέσα στη χούντα δηλαδή) και βρισκόμουν στο δικηγορικό γραφείο ενός κοινού φίλου (του κ. Γεωργαντά), όταν χτυ­ πάει κάποια στιγμή το τηλέφωνο και άθελά μου παρακο­ λούθησα μια παράξενη συνομιλία, όπου διαρκώς άκουγα «Μάλιστα, κ. καθηγητά, τα σέβη μου, κ. πρόεδρε» κτλ. κτλ.. Ξέρεις, μου λέει ο φίλος μου, ποιος ήταν στο τηλέφωνο; Ο Ακαδημαϊκός κ. Κωνσταντίνος Τσάτσος! Εγώ έμεινα κα­ τάπληκτος. Και τότε μου εξήγησε ο φίλος μου. «Μου είχε στείλει ο Θεόφραστος από τον Καναδά (όπου βρισκόταν αυτοεξόριστος, γιατί δεν άντεχε το καθεστώς των συνταγ­ ματαρχών) μια μελέτη του γύρω από τα αγαπημένα του θέ­ ματα για την Παιδεία, να την παραδώσω προσωπικά στον κ. Τσάτσο. Και ξέρεις τι μου είπε μόλις τώρα ο σοφός Ακα­ δημαϊκός, αφού τη διάβασε: Πες του να περιμένει να ξε­ κουμπιστούν πρώτα «οι βάρβαροι», να περάσουν και καμιά δεκαριά χρόνια και τότε θα μπορούμε να συζητήσουμε τις "επαναστατικές" του ιδέες για την Παιδεία. Αυτός ήταν ο Θεόφραστος Γέρου και αυτός ήταν επίσης ο σοφός Κων­ σταντίνος Τσάτσος, ο οποίος πρόβλεψε με απόλυτη ακρί­ βεια ακόμα και τη χρονική διάρκεια των εξελίξεων. Είμαστε πια στα 1982. Βρίσκομαι αποσπασμένος στο Υπουργείο Παιδείας μαζί με τέσσερις ακόμα άλλους υψη­ λόβαθμους εκπαιδευτικούς, που είχαμε τον βαθμό του βοη­ θού Γυμνασιάρχη και αρκετή εκπαιδευτική εμπειρία για την


εφαρμογή των αλλαγών στην Παιδεία, που ετοίμαζε η νέα Κυβέρνηση της «Αλλαγής». Μας υποδέχτηκε, όταν πρωτο­ παρουσιαστήκαμε στο Υπουργείο, εγκάρδια, ο Ειδικός Σύμ­ βουλος του Υπουργού, ένας ζωηρός «έφηβος» με άσπρα όμως μαλλιά και με μάτια που αστραποβολούσαν, μας συμβούλεψε να προσέξουμε στα νέα καθήκοντα που ανα­ λαμβάνουμε, να μη μας φάει το μαύρο σκοτάδι της «γρα­ φειοκρατίας», αλλά να φέρουμε νέες ιδέες και ένα άλλο πνεύμα ο καθένας στο καινούριο πόστο του. Φυσικά ήταν ο Θεόφραστος, που με προσωπική παρέμβαση του Πρωθυ­ πουργού Ανδρέα Παπανδρέου,με τον οποίο είχε προσωπι­ κή γνωριμία από τα χρόνια της παραμονής του στον Κανα­ δά, και τώρα είχε αναλάβει επάξια αυτό το ανώτατο αξίωμα στο Υπουργείο, για να μπορέσει να υλοποιήσει τα όνειρά του για μια άλλη σύγχρονη ματιά στον χώρο της Παιδείας του ελληνικού λαού. Καταχάρηκε, βέβαια, όταν με είδε εκεί, ανάμεσα στους πέντε «πρωτόκλητους», και ύστερα από λίγο καιρό (μέχρι να εξοικειωθούμε στο νέο μας περιβάλλον) με επισκέφτη­ κε στο γραφείο μου και χωρίς περιττές κουβέντες, λες και τον κυνηγούσε ο χρόνος, μου λέει: «Λέγε. Περιμένω νέες ιδέες από σένα και από όλους τους άλλους». Αιφνιδιασμέ­ νος εγώ, του απαντώ, χωρίς να το πολυσκεφτώ. «Να κα­ ταργήσουμε άμεσα το σιδηρόδρομο!» Σειρά του τώρα να εκπλαγεί εκείνος. «Και τι δουλειά έχουμε εμείς με τα τρένα, μου λέει δύσπιστα!» «Δεν καταλάβατε, του κάνω χαμογελώ­ ντας εγώ. Εννοώ αυτόν τον σιδηρόδρομο (έτσι τον είχαμε ονομάσει!) και του παρουσιάζω συγχρόνως μια τεράστια μακρόστενη σφραγίδα με καμιά δεκαριά τετραγωνάκια, όπου έπρεπε να μπουν μέσα καμιά δεκαριά υπογραφές υπηρεσιακών παραγόντων και τέλος του Υπουργού, για να φύγει ένα έγγραφο από το Υπουργείο. Άλλωστε εσείς μας είπατε να καταπολεμήσουμε αντί παντός τιμήματος το τέρας της γραφειοκρατίας». «Έγινε», μου απαντά τότε εκείνος και αφήνει εμένα τώρα κατάπληκτο. «Από σήμερα κιόλας θα γράφετε το έγγραφο και θα υπογράφετε μόνο εσείς με εντολή Υπουργού, ώστε να αναλαμβάνετε και την ευθύνη της υπογραφής σας. Και αλίμονο σας, άμα κάνετε καμιά πατάτα». Άρπα την τώρα, κ. Γιάννη, και έχε το νου σου στις «καυτές πατάτες». Αυτό όμως σήμαινε σύγχρονα και ανάληψη ευθυνών, που σε καθιστούν και προσεκτικό και παράλληλα υπεύθυνο άτομο. Συνεχίστηκαν έκτοτε οι τακτικές του επισκέψεις στο γραφείο μου ή με καλούσε στο δικό του και εκτός από τα τυπικά είχε πάντα ένα «λέγε» να μου απευθύνει και περίμενε αμέσως προτάσεις νεωτεριστικές. Μέσα στις αρμοδιότητες μου ήταν και το θέμα της ανύπαρκτης έως τότε «Θεατρικής Παιδείας» για τους μαθητές. Του προτείνω ν’ ανοίξουμε το Σχολείο στο Θέατρο και να δώσουμε τη δυνατότητα στους μαθητές να παρακολουθούν ομαδικά, τουλάχιστον μια φορά το εξάμηνο, ζωντανές επιλεγμένες θεατρικές παρα­ στάσεις είτε στο σχολείο, αν διέθετε κατάλληλο χώρο, είτε ακόμα καλύτερα στις διάφορες θεατρικές αίθουσες. «Έγι­ νε», μου απαντάει άλλη μια φορά. Σε λίγες μέρες θα έχεις

τη σχετική εγκύκλιο και φρόντισε να προτείνεις κατάλληλες επιτροπές κρίσεως θεατρικών έργων και να οργανώσεις τις ανάλογες διαδοχικές επισκέψεις των σχολείων. Δε θέλω να σας κουράσω άλλο, γι’ αυτό θα αναφέρω μόνο επιγραμματικά τις ταχύτατες ενέργειες του (και αυτό κυρίως έχει σημασία!) για την υλοποίηση διάφορων άλλων προτάσεων. Σε μια από τις συναντήσεις μας π.χ., του πρό­ τεινα να οργανώσουμε συναυλίες κλασικής μουσικής, κα­ τάλληλες για τους μαθητές, εκμεταλλευόμενοι μάλιστα το ανερχόμενο αστέρι τότε του πιάνου, τον Δημήτρη Σγούρο, που μόλις είχε αποφοιτήσει από το Λύκειο και διέπρεπε ήδη στον χώρο της κλασικής μουσικής. Και φυσικά ήμουν βέ­ βαιος ότι δεν θα αρνιόταν να παίξει αφιλοκερδώς για τους μόλις περυσινούς συμμαθητές του. «Θα αναλάβεις, μου λέει αμέσως, όλες τις επαφές και την οργάνωση των εκδη­ λώσεων και δεν χρειάζεται να ενημερώσουμε κανέναν γι’ αυτά. Θα κάνουμε έτσι έκπληξη στους Υπουργούς μας, που άλλωστε δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να μου φρενάρουν κάθε πρωτοβουλία». Και χαμογέλασε πλατιά κλείνοντάς μου το μάτι. Θα μπορούσα να αναφέρω ακόμα τις άοκνες προσπά­ θειές του για την οργάνωση και λειτουργία των Σχολικών Βιβλιοθηκών (και αυτό τμήμα της δικής μου αρμοδιότητας) ή τη συμμετοχή του στην επιτυχία του θεσμού της Ενισχυτι­ κής Διδασκαλίας στα Σχολεία(τα λεγόμενα δωρεάν σχολικά φροντιστήρια) ή την τεράστια συμβολή του για την επιτυχία του θεσμού του κατασυκοφαντημένου Σχολικού Συμβού­ λου, ή ή ή..., αλλά δεν χρειάζονται άλλες λεπτομέρειες. «Εξ όνυχος τον λέοντα γιγνώσκεις», όπως λέμε και μεις οι φιλόλογοι. Και όταν, ύστερα από δυο χρόνια επιτυχέστατης συνερ­ γασίας, κλήθηκα να προσφέρω τις όποιες υπηρεσίες μου στη μόρφωση των Ελληνοπαίδων Εξωτερικού, ως Σύμβου­ λος πια Εκπαίδευσης στη μακρινή Αυστραλία, μου είπε την ώρα του αποχαιρετισμού: «Λυπάμαι που σε χάνουμε από δω, αλλά χαίρομαι αφάνταστα, που θα ανοίξεις τα φτερά σου και κυρίως τα μάτια σου σε ξένους τόπους, γιατί κα­ νείς δεν αγαπάει άδολα και αφειδώλευτα την πατρίδα του, αν δεν γνωρίσει, έστω και για λίγο, μια άλλη πατρίδα, και μάλιστα τόσο διαφορετική». Είχε, βλέπετε, τις προσωπικές του εμπειρίες, ύστερα από τόσες αποδημίες και σπουδές σε ξένες χώρες. Και θα κλείσω λέγοντας μόνο τούτο.Ο εθνικός μας ποι­ ητής Διονύσιος Σολωμός έγραψε κάπου «μήγαρις έχω τίπο­ τε άλλο στον νου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;» Και ο δικός μας Θεόφραστος Γέρου σε ένα από τα τε­ λευταία σημειώματά του την εποχή του φιάσκο των Ιμίων, έγραφε «έχουμε τα χάλια μας και στην Παιδεία και στα Εθνικά μας Θέματα». Πρώτη στον νου και πάνω απ’ όλα η Εθνική υπόθεση της Παιδείας μας! Αυτός ήταν ο δικός μου Θεόφραστος. Πρώτα και πάνω απ’ όλα ΔΑΣΚΑΛΟΣ. Σας ευχαριστώ πολύ. ΓΙΑΝΝΗΣ Δ. ΠΑΠΑΝΗΣ


ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΓΕΡΟΥ Ο άνθρωπος που έβαλε τη σφραγίδα του στην Εκπαίδευση

Η

Αγιάσος, μετά από πολλά χρόνια, τιμά ένα από τα πιο διακεκριμένα παιδιά της, το δάσκαλο, παιδαγωγό, επιστήμονα, Θεόφραστο Γέρου. Τον άνθρωπο που έβαλε έντονα τη σφραγίδα του στα εκ­ παιδευτικά πράγματα της χώρας. Τον απλό, το μετριοπαθή, αλλά συγχρόνως ανήσυχο, βαθιά μορφωμένο, με τις πρω­ τοπόρες και ριζοσπαστικές ιδέες του για τη λειτουργία της εκπαίδευσης. Τα βιογραφικά του στοιχεία, τις σπουδές του και την προσφορά του στα σχολικά ζητήματα της πατρίδας μας, θα παρουσιάσουν οι άλλοι εκλεκτοί ομιλητές. Εγώ θα στα­ θώ σε κάποιες τυχαίες προσωπικές επαφές, τις οποίες είχα μαζί του, και σε συζητήσεις που κάναμε, που φανερώνουν τις προσπάθειές του για την αλλαγή των εκπαιδευτικών πραγμάτων της χώρας μας, αλλά και την οξυδέρκειά του, την ορθότητα της σκέψης του, τη διαχρονικότητά του και την ολοκληρωμένη προσωπικότητά του. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1960 η εκπαίδευση στην Ελλάδα ήταν αυστηρά δασκαλοκεντρική. Ο δάσκαλος ήταν η αυθεντία, ο αυτοκράτορας της τάξης. Η κυριότερη αρχή στην οποία στηριζόταν το σύστημα ήταν ο διδακτικός υλισμός. Οι μαθητές έπρεπε να βομβαρδίζονται από πλή­ θος γνώσεων, άσχετα αν αυτές είχαν κάποιο ενδιαφέρον γι’ αυτούς, και παράλληλα έπρεπε να τις αφομοιώνουν με κάθε τρόπο και μέσο, ακόμα, εννοείται, και με τη βία. Ο μαθητής βρισκόταν στο περιθώριο όλης αυτής της διαδι­ κασίας. Γύρω στα 1960 εγώ ήμουν μαθητής στο Δημοτικό Σχολείο Αγιάσου και είχα συμμαθητή τον εκλεκτό μου φίλο και ανεψιό του Θεόφραστος το Δημήτρη Γέρου, τον οποίο δυστυχώς χάσαμε πριν από λίγους μήνες. Τα καλοκαίρια ο Θεόφραστος ερχόταν στην Αγιάσο, κυρίως για να επισκε­ φθεί τη μητέρα του. Μας καλούσε λοιπόν στο σπίτι του, εμέ­ να και τον ανεψιό του και μας έκανε μάθημα. Τότε άρχισα να καταλαβαίνω ότι υπήρχε και άλλο σχολείο, διαφορετικό από αυτό που εγώ γνώριζα. Δε μας έκανε το συνηθισμέ­ νο μάθημα, έδινε ένα είδος ρεσιτάλ. Κέντρο της δουλειάς του δεν ήταν ο δάσκαλος αλλά ο μαθητής. Η όλη του εργα­ σία στηριζόταν στο διάλογο και στην εποπτεία, πράγματα άγνωστα για μας έως τότε. Αργότερα, βέβαια, κατάλαβα, ότι τότε άρχιζε να εφαρμόζει στην πράξη τις σκέψεις του για μια διαφορετική παιδεία. Παράλληλα τότε διαμόρφωνε το αριθμητήριό του, σπουδαίο εποπτικό όργανο, το οποίο από τη δεκαετία του 1970 μπήκε σε όλες σχεδόν τις σχολι­ κές αίθουσες και έμεινε με το όνομα «Αριθμητήριο Γέρου». Ήταν ένα μέσο, το οποίο βοηθούσε τους δασκάλους στη δουλειά τους και τους μαθητές να κατανοούν τις αφηρημέ­ νες μαθηματικές έννοιες.

Ο ομιλητής Γεώργιος Ξενέλης στο βήμα του Πνευματικού Κέντρου Αναγνωστήριο «η Ανάπτυξη» Αγιάσου (9.8.2016).

Το 1964, με την Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του Γεωρ­ γίου Παπανδρέου, αρκετές από τις προτάσεις του μπήκαν στα σχολεία. Η Μεταρρύθμιση όμως αυτή το 1967 ανακό­ πηκε λόγω της δικτατορίας. Το 1970 είμαι σπουδαστής στην Παιδαγωγική Ακαδημία Μυτιλήνης. Η μόρφωση και οι κατευθύνσεις που μας έδι­ ναν οι καθηγητές μας, σε μας τους αυριανούς δασκάλους, παρέμεναν οι ίδιες, όπως στις αρχές του 20ού αιώνα. Εξάλ­ λου τα συγγράμματα που χρησιμοποιούσαμε, του Νικολά­ ου Εξαρχόπουλου, του Αντωνίου Τσίριμπα, του Αντωνίου Ισηγόνη, δεν περιείχαν κάτι καινούργιο και ήταν ολοφάνερο ότι είχαν ξεπεραστεί. Για καλή μας όμως τύχη, Διευθυντής της Ακαδημίας ήταν ένας αξιόλογος φιλόσοφος και παιδα­ γωγός, ο Δημήτριος Κουτάλος, ο οποίος μας σύστησε να αγοράσουμε τη Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, ένα μνημειώδες πεντάτομο έργο, που είχε εκδοθεί το 1967 από τον εκδοτικό οίκο Ελληνικά Γράμματα-Χέρντερ. Όσοι είχα­ με την οικονομική δυνατότητα, γιατί τα χρόνια ακόμα δεν ήταν εύκολα, την προμηθευτήκαμε. Με έκπληξη και φανερή ικανοποίηση είδα ότι στους συγγραφείς της Εγκυκλοπαί­ δειας ήταν και ο Θεόφραστος Γέρου. Διάβασα τόσο τον πρόλογο όσο και τα λήμματα, που έφεραν την υπογραφή του. Ένα άλλο πνεύμα, διαφορετικό, διέκρινε τις σκέψεις του. θυμήθηκα τα μαθήματα που μας έκανε τα καλοκαίρια στην Αγιάσο. Το νέο σχολείο, το σχολείο εργασίας, έπρεπε να καθιερωθεί και στην πατρίδα μας. Διαβάζω ένα μέρος από τον πρόλογο, που φέρει την υπογραφή του: «Σε κάθε περιοχή του επιστητού και της ανθρώπινης ενεργητικότη­ τας εμφανίζεται σήμερα μια σαφής ανάγκη αναθεωρήσεως


απόψεων και συμπερασμάτων και αναπροσαρμογής ενερ­ γειών. Στην περιοχή της αγωγής και της μορφώσεως, η ανάγκη αυτή προβάλλει ως η πλέον επιτακτική. Η παιδαγω­ γική εκτείνεται σε πολλές και μεγάλες περιοχές. Ό,τι έχει σχέση με τον εξελισσόμενο άνθρωπο, με την ανατροφή, την αγωγή και τη μόρφωσή του με τα μέσα και τους τρόπους της εκπαίδευσής του». Ενώ σε ένα άλλο λήμμα διαβάζω: «Η παιδαγωγική του εικοστού αιώνα περιλαμβάνει κυρίως τα νέα ρεύματα του μεσοπολέμου και της σύγχρονης μεταπο­ λεμικής εποχής. Την εποχή της γενικής αναθεωρήσεως των παραδεδεγμένων, της καθολικής μετατοπίσεως των ορίων των επιστημών, της συνεχούς κατατμήσεως και εξειδικεύ­ σεως, μια παιδαγωγική, που ανταποκρίνεται στην προ 50 ή 100 ετών πραγματικότητα, δεν είναι πλέον νοητή». Είναι φανερό ότι οι προτάσεις του είναι πολύ προωθημένες και διαφέρουν ριζικά από τις θέσεις των περισσοτέρων παιδα­ γωγών. Από το 1974 και μετά οι ιδέες του σταδιακά περ­ νούν στο εκπαιδευτικό μας σύστημα. Ο Θεόφραστος Γέρου δεν ήταν ένας απλός παιδαγω­ γός. Ήταν μια συγκροτημένη προσωπικότητα με εξαίρετο ήθος και με άριστη συμπεριφορά. Διέθετε μόνο αρετές. Δι­ ορατικός, ακριβοδίκαιος, αντικειμενικός. Το ακαδημαϊκό έτος 1982-1983 έκανα ετήσια επιμόρ­ φωση στη Σχολή Επιμόρφωσης Λειτουργών Δημοτικής Εκπαίδευσης (ΣΕΛΔΕ) Αθηνών. Ζητήθηκε από τους δασκά­ λους και τους νηπιαγωγούς, που κάναμε επιμόρφωση, να προτείνουμε κάποιο ικανό και κατάλληλο πρόσωπο, για να αναλάβει τη διεύθυνση της Σχολής. Σχεδόν ομόφωνα προ­ τείναμε έναν πολύ γνωστό παιδαγωγό και συγγραφέα τον Αριστείδη Βουγιούκα, ο οποίος εκείνη την περίοδο ήταν υπεύθυνος για τη συγγραφή των διδακτικών βιβλίων της Νεοελληνικής Γλώσσας. Εγώ θεώρησα σκόπιμο να επισκε­ φθώ το Θεόφραστο Γέρου και να ζητήσω τη βοήθειά του για το θέμα αυτό. Τον συνάντησα στο Υπουργείο Παιδείας, γιατί εκείνη την εποχή ήταν ειδικός σύμβουλος του Υπουρ­ γού Παιδείας Απόστολου Κακλαμάνη. Αφού κουβεντιάσαμε για την Αγιάσο, την οποία υπεραγαπούσε, του μετέφερα το αίτημά μου. Μου απάντησε: «Τον Αριστείδη Βουγιούκα τον γνωρίζω προσωπικά, ήμαστε μαζί πάρεδροι στο Παιδαγω­ γικό Ινστιτούτο μέχρι το 1967 και σύμβουλοι στο Κέντρο Εκπαιδευτικών Μελετών και Επιμόρφωσης (ΚΕΜΕ) μετά το 1974. Ξέρω την αξία του. Όμως για τη θέση αυτή θα προτείνω ένα νέο ψυχολόγο και παιδαγωγό, γιατί πρέπει να δώσουμε την ευκαιρία και σε νεότερους να προσφέρουν στην παιδεία. Πιστεύω ότι θα επιτύχει στο έργο του και θα αφήσει εποχή. Με πρότασή του Διευθυντής της Σχολής δι­ ορίστηκε ο Λάμπρος Σταύρου. Το αποτέλεσμα τον δικαίωσε απόλυτα. Ο Σταύρου ήταν άριστος στα καθήκοντά του, ενώ όταν αργότερα εκλέχθηκε καθηγητής στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, άφησε πλούσιο έργο και τα ίχνη του σημάδεψαν έντονα την Ανώτατη Εκπαίδευ­ ση.

Και έρχομαι τώρα στη μεγαλύτερη μεταρρύθμιση που έφερε τη σφραγίδα του Θεόφραστου Γέρου. Όλοι μας, όσοι είμαστε εκπαιδευτικοί και όσοι δεν έχετε σχέση με την εκ­ παίδευση, θυμόμαστε τους επιθεωρητές. Ήταν οι άνθρωποι εκείνοι που ταυτίστηκαν με ό,τι αυταρχικό και αντιδραστι­ κό, ήταν ο φόβος και ο τρόμος των δασκάλων και των κα­ θηγητών. Υπήρχαν βέβαια και φωτεινές εξαιρέσεις αλλά ήταν ελάχιστες. Από το 1974 και μετά οι Ομοσπονδίες των δασκάλων και των καθηγητών ζητούσαν την κατάργηση αυ­ τού του θεσμού. Δόθηκαν αγώνες γι’ αυτή την υπόθεση. Το 1980, σε ένα άτυπο δημοψήφισμα της Διδασκαλικής Ομο­ σπονδίας Ελλάδας, το 90% των δασκάλων και νηπιαγωγών ζητούσαν την κατάργηση του επιθεωρητή. Αυτό το καθολικό και απόλυτα δίκαιο αίτημα του εκπαιδευτικού κόσμου ήρθε να ικανοποιήσει ο Θεόφραστος Γέρου. Το Σχολικό Έτος 1982-1983 με πρότασή του το Υπουργείο Παιδείας καταρ­ γεί τον επιθεωρητή και δημιουργεί έναν καινούργιο θεσμό, αυτόν του σχολικού συμβούλου. Επειδή, όπως τονίσαμε, αυτός ο παιδαγωγός ήταν φαινόμενο και διακρινόταν για την αντικειμενικότητα και για την ευθυκρισία του είχε το θάρρος να κάνει και την αυτοκριτική του, πράγμα σπάνιο για τη μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων, που βρίσκονται σε διακεκριμένες θέσεις. Έτσι, όταν το καλοκαίρι του 1994 ήρθε στην Αγιάσο, πιθανότατα για τελευταία φορά, είχαμε μια συνάντηση στην Καφενταρία, στην οποία παραβρέθηκαν και άλλοι συνάδελφοι και μιλήσαμε για σχολικά θέματα. Σε κάποια στιγμή παίρνει ένα ύφος παράξενο, μάλλον θλιμμένο, και μας λέει: «Παιδιά, γνωρίζετε ότι το θεσμό του σχολικού συμβούλου τον καθιέρωσα εγώ στα σχολεία της Ελλάδας. Σήμερα δε νιώθω ικανοποιημένος, γιατί ο θεσμός αυτός δεν πέτυχε τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Μπορεί να φταίει το νομικό πλαίσιο, αλλά φταίνε και οι εκπαιδευτικοί, οι οποίοι από την αρχή στάθηκαν αρνητικά απέναντι του». Όσοι τον ακούγαμε, έχοντας πολύχρονη διδακτική εμπειρία, συμφω­ νήσαμε μαζί του. Μπορεί κατά κανόνα να επιλέχτηκαν άξιοι, για να υπηρετήσουν το θεσμό, αλλά η πλειοψηφία των εκ­ παιδευτικών στάθηκε απέναντι του και δέχτηκε αμφισβήτηση από μέσα. Αυτή ήταν η πραγματικότητα. Κυρίες και κύριοι, η γενέτειρα του Θεόφραστου Γέρου πρέπει να αισθάνεται υπερήφανη, γιατί ανέδειξε έναν τόσο σημαντικό άνθρωπο. Το Σχολικό Έτος 2007-2008 ο Σύλ­ λογος των Διδασκόντων του Δημοτικού Σχολείου Αγιάσου πρότεινε στο Υπουργείο Παιδείας το σχολείο να πάρει το όνομά του. Έγιναν οι σχετικές ενέργειες, αλλά τελικά η υπόθεση κάπου σκάλωσε, όπως συνήθως συμβαίνει με την ελληνική γραφειοκρατία. Πιστεύω ότι ένα από τα τέσσερα εκπαιδευτήρια της Αγιάσου, Νηπιαγωγείο, Δημοτικό Σχο­ λείο, Γυμνάσιο και Λύκειο, πρέπει να πάρει το όνομά του. Είναι μια ελάχιστη τιμή για ένα μεγάλο δάσκαλο, παιδαγω­ γό, επιστήμονα. Γ ΙΩ Ρ Γ Ο Σ Ξ Ε Ν Ε Λ Η Σ


ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΓΕΡΟΥ

Μ

Ο π α ιδ α γ ω γ ό ς τ η ς θ ε ω ρ ία ς κ α ι τ η ς π ρ ά ξ η ς

ετά από τριάντα πέντε χρόνια μέσα στις τάξεις του δη­ μοτικού σχολείου ως δάσκαλος και ως σχολικός σύμ­ βουλος τα τελευταία χρόνια, πιστεύω ότι θα μπορέσω να σκιαγραφήσω την ιδιαίτερη σχέση του Θεόφραστου Γέρου αφ’ ενός με το δημοτικό σχολείο και τους δασκάλους του και αφ’ ετέρου με το θεσμό του Σχολικού Συμβούλου. Η πρώτη σχέση είναι αυτα­ πόδεικτη. Ο Θεόφραστος Γέρου υπηρέτησε επί δεκαοχτώ ολόκλη­ ρα χρόνια ως δάσκαλος σε δημοτικά σχολεία της Λέσβου και της Αθήνας. Μέσα σ’ αυτά γνώρισε τόσους άλλους δασκάλους, με τους οποίους συνεργάστηκε, με πολλούς συνδέθηκε και με πολύχρονη προσωπική φιλία, μαζί τους είχε προβληματισμούς για το επίπεδο εκπαίδευσης του δημοτικού, του κατ’ εξοχήν σχολείου της λαϊκής παιδείας, οραματίστηκε μαζί τους νέους θεσμούς και πιο σύγχρονα διδακτικά μέσα, με στόχο τη βελτίωση της παρεχόμενης εκπαίδευ­ σης. Με συναδέλφους του έζησε τα σκληρά χρόνια της ξένης κα­ τοχής και της πείνας, της εμφύλιας σύρραξης, τα επόμενα χρόνια γεμάτα με ελπίδες και γρήγορες απογοητεύσεις για μια ουσιαστική αλλαγή στα σχολεία. Να γιατί ο Θεόφραστος Γέρου ποτέ δεν ξέχα­ σε το δημοτικό και τους δασκάλους του. Πάντα ένιωθε δάσκαλος, ανεξάρτητα από τις υψηλές θέσεις που κατέλαβε αργότερα στο εκ­ παιδευτικό μας οικοδόμημα. Παράλληλα στα δεκαοχτώ χρόνια του δημοτικού ο Θεόφραστος Γέρου συγκέντρωσε υλικό μέσα από την καθημερινή διδασκαλία του, που τον οδήγησε στη συγγραφή βιβλίων, όπως «Πώς εδίδαξα στην πρώτη τάξη», «Παιγνιώδεις μορφές εργασίας στο δημοτικό», «Προβλήματα διδασκαλίας της γλώσσας», «Η σχολική αποτυχία», το πεντάτομο βασικό ορθογραφικό λεξικό των μαθητών και άλλα, που απετέλεσαν πολύτιμο οδηγό για τους δασκάλους, μια που ο Θεό­ φραστος δεν έμενε μόνο στη θεωρία του θέματος, αλλά πρότεινε και συγκεκριμένες λύσεις για τα καθημερινά προβλήματα διδασκαλίας και αγωγής, πιστός στην αρχή ότι θεωρία χωρίς πράξη είναι κενή, αλλά και πράξη χωρίς θεωρία είναι τυφλή. Δίκαια κάποιοι ονόμασαν το Θεόφραστο παιδαγωγό της θεωρίας και της πράξης. Όταν το 1981 τοποθετήθηκε στη θέση του Συμβούλου του Υπουργού Παιδείας για θέματα παιδείας, με οδηγό τις αξιόλογες σπουδές του αλλά κυρίως και την πολύχρονη θητεία του στις τάξεις του δημοτικού, συνέβαλε τα μέγιστα στη θεσμοθέτηση μέτρων, που πίστευε ότι θα οδηγούσαν την εκπαίδευση σε μια καλύτερη εποχή. Συντάχθηκαν νέα αναλυτικά προγράμματα, εκδόθηκαν νέα σχο­ λικά βιβλία τόσο για το μαθητή, όσο και για το δάσκαλο, αρχίζοντας από την πρώτη τάξη του δημοτικού, και σταδιακά κάλυψαν όλη τη γενική εκπαίδευση. Ειδικά για το δημοτικό θεσπίζεται η Ενισχυτική Διδασκαλία με πρόσθετο δάσκαλο για τους μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες, ει­ σάγονται και σ’ αυτό η ξένη γλώσσα και η διδασκαλία της φυσικής αγωγής και της μουσικής από πρόσθετους ειδικούς εκπαιδευτικούς. Θεσπίζεται η δυνατότητα συγχώνευσης γειτονικών ολιγοθέσιων

Ο ομιλητής Γιάννης Δουκάκης στο βήμα.

σχολείων για τη δημιουργία ενός κεντρικού εξαθέσιου σχολείου, ώστε να έχουν και οι μαθητές των μικρών χωριών καλύτερη εκπαί­ δευση. Θεσπίζεται ο θεσμός του Σχολικού Συμβούλου για την παιδα­ γωγική και διδακτική καθοδήγηση των εκπαιδευτικών, με στόχο να μετουσιωθεί το σχολείο από αυταρχικό σε δημοκρατικό, από δασκα­ λοκεντρικό σε μαθητοκεντρικό. Θεσπίζεται η ίδρυση Παιδαγωγικών Τμημάτων για την εκπαίδευση των μελλοντικών δασκάλων και άλλα. Βέβαια για όλα αυτά υπήρχε και η απαραίτητη πολιτική βούλη­ ση της τότε κυβέρνησης, όμως πολύ σημαντική υπήρξε και η συμ­ βολή προσώπων σε καίριες θέσεις στο Υπουργείο Παιδείας, όπως του Θεόφραστου Γέρου, ιδιαίτερα στη σύνταξη του νέου θεσμικού πλαισίου. Με την τοποθέτησή του στο Υπουργείο Παιδείας ο Θεόφραστος Γέρου ένιωσε ότι ήρθε επιτέλους ο καιρός να γίνουν πραγματικό­ τητα οι προσδοκίες των προοδευτικών παιδαγωγών, οι οποίοι είχαν διατυπώσει από το τέλος του 19ου αιώνα τους προβληματισμούς και τα οράματά τους για το επίπεδο της παρεχόμενης εκπαίδευσης στους μαθητές που έμεναν μόνο με τα μορφωτικά εφόδια του δημο­ τικού, που το θεωρούσαν το κατ’ εξοχήν σχολείο της λαϊκής εκπαί­ δευσης. Δίκαια λοιπόν θεωρήθηκε ο Θεόφραστος Γέρου άξιος συνε­ χιστής προοδευτικών παιδαγωγών, όπως ο Γληνός, ο Δελμούζος, ο Κουντουράς, ο Παπανούτσος. Κάποιοι υποστήριξαν ότι η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση 19811984 αφορούσε κυρίως το δημοτικό σχολείο, κάτι που απέδιδαν στο Θεόφραστο Γέρου και στη θέση του στο Υπουργείο Παιδείας. Όμως είναι γνωστό, και ο Θεόφραστος Γέρου γνώριζε καλά ότι, για να έχει μια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση εσωτερική συνοχή και ελπίδες για εδραίωση και επιτυχία, θα πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη του δημοτικού και να προχωρεί σταδιακά μέχρι το λύκειο. Αυτό συνέβη και με τη μεταρρύθμιση 1981-1984. Οι εμπνευστές και πρωτεργάτες


της, μεταξύ των οποίων και ο Θεόφραστος Γέρου, με ικανοποίηση είδαν να καλύπτει αυτή σταδιακά όλη τη γενική εκπαίδευση και να εμπεδώνεται μέχρι τις ημέρες μας στα σχολεία, μαζί με τις αναγκαί­ ες προσαρμογές και διορθώσεις. Για να αναδείξουμε τώρα την ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στο Θεό­ φραστο Γέρου και στο θεσμό του Σχολικού Συμβούλου, που θα ανα­ λάμβανε το σημαντικό τομέα της επιστημονικής και παιδαγωγικής καθοδήγησης των εκπαιδευτικών, είναι απαραίτητο να αναφερθούμε σύντομα στη διαχρονική πορεία του θεσμού του Επιθεωρητή, που ασκούσε μέχρι το 1981 τις παραπάνω αρμοδιότητες, παράλληλα με τις αρμοδιότητες της διοίκησης και εποπτείας των σχολείων. Η αναδρομή θα γίνει με βάση τα στοιχεία που παραθέτει ο ίδιος ο Θεόφραστος Γέρου στο βιβλίο του «Ο Σχολικός Σύμβουλος και η Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση», το οποίο εκδόθηκε το 1984. Το 1835, γράφει ο Θεόφραστος Γέρου, διορίζεται ο πρώτος επιθεωρητής στα δημοτικά σχολεία για το συντονισμό και την καθοδήγηση των δασκάλων. Το 1899, εξήντα χρόνια μετά, αφού ήδη είχαν διοριστεί και άλλοι επιθεωρητές, ο τότε Υπουργός Παιδείας σε έγγραφό του αναφέρεται στη μέχρι τότε λειτουργία των επιθεωρητών, σημειώ­ νοντας ότι: «Ουδέποτε υποδειγματικώς προ διδασκάλων εδίδαξαν ουδέ (οδήγησαν, ουδένα παρήνεσαν». Στη συνέχεια απαριθμεί τις αρμοδιότητες των επιθεωρητών, που θα έπρεπε να αποτελούν τα κυριότερα συστατικά του θεσμού: καθοδήγηση, ενίσχυση, ενθάρ­ ρυνση, εμψύχωση και φρονηματισμό των δασκάλων. Άρα, σημειώνει ο Θεόφραστος Γέρου, το σωστό στο ρόλο του επιθεωρητή ήταν από τότε γνωστό. Όμως στην πράξη είχε μπει σε δεύτερη μοίρα, αφού κυριαρχούσαν τα διοικητικά και εποπτικά καθήκοντα. Όμως, συνεχίζει ο Θεόφραστος Γέρου, για τα στραβά και τα ανάποδα ενός θεσμού, τα πρόσωπα που τον υλοποιούν φταίνε το λιγότερο. Για το ξεστράτισμα του θεσμού του επιθεωρητή έφταιγαν κυρίως οι κατά καιρούς δυσμενείς καταστάσεις, δικτατορίες, πόλε­ μοι, ξένη κατοχή και πείνα, εμφύλια σύρραξη και διχασμός του λαού. Ο ίδιος ο Θεόφραστος Γέρου στα δεκαοχτώ χρόνια της θητείας του είχε γνωρίσει προσωπικά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε στα σχολεία ο θεσμός του Επιθεωρητή. Είχε διαπιστώσει και αυτός, όπως και πολλοί άλλοι προοδευτικοί εκπαιδευτικοί, ότι κάτι έπρεπε να αλλάξει στον τομέα της καθοδήγησης των δασκάλων. Γι' αυτό γράφει: «ο θεσμός του Σχολικού Συμβούλου λαθροβιούσε στη συ­ νείδηση των εκπαιδευτικών από πολύ παλιά». Το 1981 με την τοποθέτησή του στο Υπουργείο Παιδείας, μαζί με τους άξιους συνεργάτες του, άρχισαν το σχεδιασμό ενός νέου θεσμού, που θα είχε τα χαρακτηριστικά αυτών που λαθροβιούσαν στα οράματα των εκπαιδευτικών. Έτσι γεννήθηκε ο Σχολικός Σύμ­ βουλος, αρμόδιος για την καθοδήγηση των εκπαιδευτικών. Ο Θεό­ φραστος Γέρου, βασικός συντάκτης του νόμου για τη θεσμοθέτησή του, φρόντισε να απαλλάξει το Σχολικό Σύμβουλο από ορισμένες αρμοδιότητες του Επιθεωρητή, ώστε να αφιερώνει όλο το χρόνο του αποκλειστικά στην άσκηση των καθοδηγητικών και επιμορφωτικών καθηκόντων.

Έτσι ο Σχολικός Σύμβουλος δεν είχε διοικητικές και εποπτικές αρμοδιότητες στη σχέση του με τους εκπαιδευτικούς. Οι παραπάνω, σπουδαίες και αυτές αρμοδιότητες, ανατέθηκαν σε άλλα στελέχη της εκπαίδευσης, τους Προϊσταμένους των Διευθύνσεων και Γρα­ φείων Εκπαίδευσης. Ο Σχολικός Σύμβουλος χωρίς διοικητική και εποπτική εξουσία, είχε ως όπλα του στην προσπάθειά του για την ποιοτική ανύψωση των σχολείων, την κατάρτισή του, τη δημοκρατική προσωπικότητά του, την εργατικότητά του, το σεβασμό στο έργο των εκπαιδευτικών του. Το Υπουργείο Παιδείας, για να ενισχύσει το Σχολικό Σύμβουλο, όρισε ότι θα έχει κατά τη διάρκεια της θητείας το βαθμό του Παρέ­ δρου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και το μισθό, αρχικά, του επί­ κουρου καθηγητή του Πανεπιστημίου. Βαθμός και μισθός τιμητικά για τον εκπαιδευτικό που οριζόταν Σχολικός Σύμβουλος. Ο Θεόφραστος Γέρου ως πρωτεργάτης του θεσμού, μετά την επιλογή των πρώτων Σχολικών Συμβούλων, την επιμόρφωσή τους στα νέα τους καθήκοντα και την τοποθέτησή τους στις περιφέρειες της χώρας, ένιωσε ότι επιτέλους πήρε σάρκα και οστά το πάλαι ποτέ όραμα των εκπαιδευτικών για την καθοδήγησή τους. Ο ίδιος στις αρχές του 1984 ανέλαβε να οδηγήσει τους νέους συμβούλους της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης (δασκάλους και νηπι­ αγωγούς) στα νέα τους καθήκοντα. Στο πρώτο επιμορφωτικό σεμι­ νάριό τους ορίστηκε εισηγητής του καίριου θέματος: «Ανάλυση του ρόλου του Σχολικού Συμβούλου». Και αργότερα όμως, από όποια θέση και αν είχε στο Υπουργείο Παιδείας, συνέχιζε να παρακολουθεί τη λειτουργία στα σχολεία του θεσμού του Σχολικού Συμβούλου και να φροντίζει για την ενίσχυσή του. Έχουν περάσει τριάντα και πλέον χρόνια από την πρώτη το­ ποθέτηση στα σχολεία των Σχολικών Συμβούλων. Ο θεσμός συνε­ χίζει τα χρόνια αυτά τις προσπάθειές του για την αναβάθμιση της εκπαίδευσης. Επειδή όμως το ξεστράτισμα ενός θεσμού, κατά τον όρο του Θεόφραστου Γέρου, είναι υπαρκτός κίνδυνος, οφείλουμε όλοι, πολιτεία, εκπαιδευτικοί και κοινωνία, να στηρίζουμε αλλά και να ελέγχουμε τη λειτουργία του θεσμού του Σχολικού Συμβούλου. Αυτό θα είναι μια ακόμα δικαίωση του Θεόφραστου Γέρου. Όσοι τον γνωρίσαμε καλύτερα, ως άνθρωπο, ως συγγραφέα και ως επιμορφωτή μας, κρατάμε μέσα μας τις συμβουλές και τις απόψεις του για την εκπαίδευση αλλά και για τη ζωή γενικότερα. Τις είχαμε και τις έχουμε βοηθό μας ως εκπαιδευτικοί και ως μέλη της κοινωνίας μας. Οι δάσκαλοι καμαρώναμε για το Θεόφραστο Γέρου, ο οποίος ξεκίνησε από ένα δημοτικό σχολείο της Λέσβου και έφτασε, μετά από επίμονες, εκπαιδευτικές, επιστημονικές και συγγραφικές προ­ σπάθειες, μετά από επιτυχίες και απογοητεύσεις, στην τελική δικαί­ ωσή του στο Υπουργείο Παιδείας και στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. Πάντα τον θεωρούσαμε δικό μας άνθρωπο. Και αυτός ανταπέδιδε σε κλίμα οικειότητας την εκτίμησή μας αυτή. Πάντα θα τιμούμε η μνήμη του. ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΟΥΚΑΚΗΣ


ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΓΕΡΟΥ Γέννημα θρέμμα του Εκπαιδευτικού Ομίλου

Η

βούληση πολλών εκπαιδευτικών να συμ­ βάλουν στη δημιουργία ενός νέου δη­ μοκρατικού σχολείου τούς οδήγησε το 1910 στο συντονισμό των ενεργειών τους και στην ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Οι πρωτεργάτες του Εκπαιδευτικού Ομίλου, Δημήτρης Γληνός, Αλέξανδρος Δελμούζος και Μα­ νόλης Τριανταφυλλίδης, κλήθηκαν το έτος 1917, λίγους μήνες μετά τη γέννηση του Θεόφραστου Γέρου, από τον πρωθυπουργό της προσωρινής Κυ­ βέρνησης της Θεσσαλονίκης Ελευθέριο Βενιζέλο, να μεταρρυθμίσουν το εκπαιδευτικό σύστημα και να προβούν άμεσα στη σύνταξη νέων διδακτικών βι­ βλίων, που θα ήταν κοντά στη γλώσσα και την ψυχή του λαού μας. Δύο από αυτά τα βιβλία, το θαυμάσιο «Αλφαβη­ τάρι του Ήλιου» και τα φημισμένα «Ψηλά Βουνά», ανακάλυψα το έτος 1954, πεντάχρονος τότε, στη βιβλιοθήκη του Θεόφραστου, ο οποίος έμενε με την οικογένειά του στο παραδιπλανό του μητρικού μου σπιτιού. Το δυστύχημα για το Θεόφραστο Γέρου αλλά και για χιλιάδες άλλα παιδιά ήταν το γεγονός ότι δεν πρόλαβαν να νιώσουν τη νέα πνοή που έφερε η γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917 στο δημοτικό σχολείο. Η πτώση της Κυβέρνησης Ελευ­ θερίου Βενιζέλου το έτος 1920 και η ανάληψη της πρωθυπουργίας από το Δημήτριο Γούναρη ήταν η χρυσή ευκαιρία για τους μαινόμενους καθαρευ­ ουσιάνους, οπαδούς του Μιστριώτη, όχι μόνο να καταλύσουν τη μεταρρύθμιση, αλλά και να αντικα­ ταστήσουν άμεσα και τα νέα αναγνωστικά του δη­ μοτικού σχολείου. Το μίσος των γλωσσαμυντόρων ήταν τόσο που πρότειναν «Νά εκβληθώσι πάραυτα έκ τών σχολείων καί καώσι τα συμφώνως πρός τούς νόμους εκείνους συνταχθέντα καί σήμερον εν χρήσει υπάρχου­ ντα αναγνωστικά βιβλία ως έργα ψεύδους καί κακοβού­ λου π ροθέσεως». Η φωτιά που άναψε από τη σφοδρή σύγκρουση των μεταρρυθμιστών με τους αντιμεταρρυθμιστές, της προόδου με τη συντήρηση, αποκάλυψε στο μα­ θητή και σπουδαστή Θεόφραστο Γέρου τη σπου­ δαιότητα των αρχών που έθεσε ο Εκπαιδευτικός Όμιλος για τη δημόσια εκπαίδευση. Οι αρχές αυτές

Ο Θεόφραστος Γέρου στην Αγιάσο.

καθόρισαν τη δράση του ως δασκάλου και αργότε­ ρα ως Εκπαιδευτικού Συμβούλου του Υπουργείου Παιδείας. Οι σταθεροί στόχοι που έθετε ο Θεόφραστος Γέρου στην αρχή κάθε σχολικής χρονιάς ήταν η πηγαία έκφραση, η ανάληψη πρωτοβουλιών, η συ­ νεργασία και η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μικρών μαθητών. Η προσπάθειά του ήταν πάντα επιτυχής; Το βέβαιο είναι πως όλοι οι μαθητές του χαίρονταν τη φοίτησή τους στο δημοτικό σχολείο. Το σχολείο με δάσκαλο το Θεόφραστο δεν ήταν κάτεργο αλλά χώρος ελεύθερης δημιουργικής έκ­ φρασης. Αργότερα, το έτος 1964, όταν η Κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου θα επιχειρήσει να με­ ταρρυθμίσει το εκπαιδευτικό σύστημα με βάση τις αρχές του Εκπαιδευτικού Ομίλου, ο Θεόφραστος


Γέρου θα εργασθεί με πάθος ως σύμβουλος κοντά στον εμπνευστή του εγχειρήματος Ευάγγελο Παπα­ νούτσο, για την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, τη δωρεάν παιδεία, τη διδασκαλία αρχαίων κειμένων από με­ τάφραση και πολλές άλλες αλλαγές. Η προσπάθεια αυτή θα έχει την ίδια τύχη με εκείνη του 1917. Η φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, η Εταιρεία Ελλήνων Φιλολόγων και η Ομοσπονδία Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως (Ο.Λ.Μ.Ε.) αντι­ δρούν έντονα. Το αίτημα αυτής της αντίδρασης για τα διδακτικά βιβλία ήταν «να απ οσταλούν προς πολτο­ ποίησιν». Ίδιο αίτημα με εκείνο του έτους 1917 «να καώσιν». Η διαφορά μόνο στην έκφραση. Το τέλος αυτής της μεταρρύθμισης θα έλθει με τα διατάγμα­ τα της χούντας των συνταγματαρχών το έτος 1967. Σκοταδισμός. Ο Θεόφραστος Γέρου θα βρεθεί γι’ άλλη μια φορά στις επάλξεις του αγώνα για τον εκδημοκρα­ τισμό του εκπαιδευτικού μας συστήματος το έτος 1981-1982. Θα βοηθήσει και πάλι ως σύμβουλος του Υπουργείου Παιδείας τη μεταρρύθμιση που προώθησε η Κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου, που τα βασικά της στοιχεία παραμένουν ζωντανα μέχρι σήμερα. Ο Θεόφραστος Γέρου, παιδί του Εκπαιδευτικού Ομίλου, υπηρέτησε με συνέπεια τις βασικές αρχές του και άφησε ως δώρο στους εκπαιδευτικούς το έργο του. Χ Ρ ΙΣ Τ Ο Φ Α Σ Π Ρ . Μ Α ΪΣ Τ Ρ Ε Λ Η Σ

Ο Θεόφραστος Γέρου με τη σύζυγό του Βάνα Κανιμά.

Ο Θεόφραστος Γέρου με τον Υφυπουργό Παιδείας Πέτρο Μόραλη.

Τη φωτογραφία παραχώρησε η Βάνα Κανιμά-Γέρου.


ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΓΕΡΟΥ Ένας μεγάλος σύγχρονος μεταρρυθμιστής της Παιδείας μας και ιδιαίτερα του Δημοτικού Σχολείου Έ

χουν γραφεί και ειπωθεί πολλά από ει­

δικούς επιστήμονες για το πολυδιάστα­ το έργο του μεγάλου μας παιδαγωγού - διδασκάλου Θεόφραστου Γέρου. Το παρόν σύντομο πόνημά μου ας θεωρηθεί ως ελάχιστο δείγμα τιμής και σεβασμού, με την ευκαιρία των εκατό χρόνων από τη γέννηση και είκοσι από το θάνατό του. Τον Ιανουάριο του 1984 έλαβα μέρος στο εισα­ γωγικό σεμινάριο των πρώτων εκλεγέντων Σχολικών Συμβούλων Π.Ε. στην Αθήνα, θεσμό τον οποίο υπηρέ­ τησα επί 21 έτη. Την κύρια ευθύνη των εργασιών του σεμιναρίου είχε ο Θεόφραστος Γέρου. Εκεί τον γνώρισα προσωπικά, αν και είχα διαβάσει βιβλία του και ο ίδιος κατάγομαι από ένα χωριό της Λέσβου, τον Παλαιόκηπο Γέρας. Όταν μιλούσε με το ήπιο ύφος του προς τους μελ­ λοντικούς Σχολικούς Συμβούλους, ένα θεσμό που για πρώτη φορά θα εφαρμοζόταν στην Ελλάδα, όλο το ακροατήριο παρακολουθούσε με ιδιαίτερη προσοχή και άκουγε με αμείωτο ενδιαφέρον θέσεις και σκέ­

Ο συντονιστής της εκδήλωσης Ερμόλαος Λινάρδος.

ψεις που για πρώτη φορά είχαν ειπωθεί, αν και πολλοί είχαν εμπειρίες από μετεκπαιδεύσεις και επιμορφώ­ σεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Για την ολοκληρωμένη προσωπικότητά του ως ενάρετου ανθρώπου και πολύ επιτυχημένου επιστή­ μονα στο χώρο της αγωγής συνήργησαν πολλοί πα­ ράγοντες, κατά την ταπεινή μου γνώμη. Πρωταρχικά, η καταγωγή του από την Αγιάσο, καύχημα και σημείο αναφοράς για τον ιερό ναό που

Αναμνηστική φωτογραφία στο Κεντρικό Κτίριο του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30), μετά την ολοκλήρωση των εργασιών της Ημερίδας που οργανώθηκε, στις 10.11.2006, ημέρα Παρασκευή, στο Αμφι­ θέατρο «Ιωάννης Δρακόπουλος», από το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης - Εργαστήριο Πειραματικής Παιδα­ γωγικής, με θέμα «Θεόφραστος Γέρου (1916-1996): Αγώνες και Όραμα για μια Δημοκρατική Εκπαίδευση». Διακρίνονται, από αριστερά: Γιάννης Χατζηβασιλείου, Αικατερίνη Θεόφραστου Γέρου-Μαργαρίτη, Μαρία Κανιμά-Χατζηδημητρίου, Ει­ ρήνη Γλεζέλη-Οικονόμου και Βάνα Κανιμά-Γέρου. Από το φωτογραφικό αρχείο του Γιάννη Χατζηβασιλείου.


Θεόφραστος Γέρου

φιλοξενεί την εικόνα της Παναγίας μας και το ενάρε­ το οικογενειακό περιβάλλον, μέσα στο οποίο έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής του, εμφύσησαν τις αρε­ τές και τα βιώματα της αγάπης και αλληλεγγύης προς το συνάνθρωπό του. Οι άνθρωποι του πνεύματος που προέρχονται από τη Λέσβο, Σαπφώ, Αλκαίος, Πιττακός, Θεόφραστος, Αργύρης Εφταλιώτης, Στράτης Μυριβήλης, Ηλίας Βενέζης, Οδυσσέας Ελύτης, Γρηγόριος Παπαμιχαήλ, μεγάλος θεολόγος από την Αγιάσο, και άλλοι έδωσαν κίνητρο και δημιουργικό υλικό για την προσωπικότη­ τά του. Στο χώρο της παιδείας είχε την ευκαιρία να γνωρί­ σει και να συναναστραφεί τους καταξιωμένους παιδα­ γωγούς: Ευάγγελο Παπανούτσο και Μίλτο Κουντου­ ρά, καταγόμενο από το Σκόπελο της Γέρας, οι οποίοι τον προβλημάτισαν βαθύτατα γύρω από τα ζητήματα της αγωγής των παιδιών. Σύγχρονός του διδάσκαλος (σήμερα γύρω στα 90 χρόνια) μου έλεγε σε ανύποπτο χρόνο: «Ο Θεό­ φραστος Γέρου ήταν πάντα ένας εξαίρετος δάσκα­ λος που αγαπούσε ιδιαίτερα τα παιδιά του σχολείου του. πάντα προβληματιζόταν για τη μεθοδολογία της διδασκαλίας του, πλησίαζε τα παιδιά με τον καλύτερο τρόπο. Κοίταζε όμως μακριά και φαινόταν ότι θα προ­ χωρούσε περισσότερο στην παιδαγωγική του κατάρ­ τιση και σταδιοδρομία».

Αφήνοντας τη Λέσβο φθάνει στην Αθήνα με πλού­ σια διδακτική εμπειρία ως δάσκαλος, αλλά συνάμα και βαθύς γνώστης της χαμηλής κοινωνικής και πολι­ τισμικής πραγματικότητας, μέσα στην οποία ζούσαν τα περισσότερα παιδιά των αγροτών, της προσφυ­ γιάς, του Β' Παγκόσμιου Πολέμου... Από εδώ και στο εξής αρχίζει ένας λαμπρός και δημιουργικός αλλά δύσκολος δρόμος στη ζωή του. Η γνωριμία του Θεόφραστου Γέρου, κατά τις σπουδές του στο εξωτερικό, με το μεγάλο Βραζιλιάνο παιδαγωγό, κοινωνιολόγο, φιλόλογο Πάουλο Φρέιρε, επηρέασε αποφασιστικά τις παιδαγωγικές ιδέες και απόψεις του. Επίκεντρο όλου του εκπαιδευτικού προβληματι­ σμού του ήταν ο μαθητής. Προσπαθεί να εμφυσήσει με τα συγγράμματά του, με τη διδασκαλία του σε παιδαγωγικές σχολές κτλ., την καθιέρωση ενός σχολείου δημοκρατικού, ανοιχτού στην κοινωνία και στη ζωή, που θα αμβλύνει τις ανισότητες και τις διακρίσεις στην εκπαίδευση. Η σημαντικότερη αλλαγή, κατά την άποψή του, εί­ ναι η ποιότητα στην εκπαίδευση. Στα άτομα που έχουν ειδικές ανάγκες παρέχεται ειδική αγωγή. Στην παιδευτική διαδικασία οι: παιδαγωγός - μα­ θητής και μαθητής - παιδαγωγός είναι και οι δύο υποκείμενα γνώσης μπροστά στα προς γνώση αντι­ κείμενα. Οι εκπαιδευτικοί με την κατάρτισή τους, τη συ­ νεχή επιμόρφωση και τον ενθουσιασμό, θα σταθούν στον κάθε μαθητή ξεχωριστά βοηθοί και σύμβουλοι. Οι Σχολικοί Σύμβουλοι δε θα ξεχνούν ότι και αυτοί είναι εκπαιδευτικοί και καταξιώνονται στην περιφέ­ ρειά τους με την προσωπικότητα και την προσφορά τους. Το ανεπανάληπτο μεταρρυθμιστικό παιδαγωγικό έργο του Θεόφραστου Γέρου εκτιμήθηκε τόσο από την Πολιτεία, όσο και από τις παιδαγωγικές σχολές και τους εκπαιδευτικούς. Ας είναι ήσυχη και αναπαυμένη η ψυχή του, γιατί ο δημιουργικός σπόρος που έσπειρε στην παιδεία μας φύτρωσε και βλάστησε προς χάρη των παιδιών μας. Ε Ρ Μ Ο Λ Α Ο Σ Λ ΙΝ Α Ρ Δ Ο Σ

Επ ίτιμος Σ χο λικό ς Σ ύ μ β ο υ λ ο ς


ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΙΓΜΙΟΤΥΠΑ

Ο Λέσβιος εκπαιδευτικός Ιγνάτιος Καράμηνας, Δρ Διδακτι­ κής Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών, ασχοληθείς με το έργο του Θεό­ φραστου Γέρου, πραγματοποίησε ενημερωτική παρέμβαση.

Ο επίτιμος Σχολικός Σύμβουλος Πρωτοβάθμιας Εκπαί­ δευσης Νίκος Α. Νικολόπουλος, ευαίσθητος ποιητής, ο οποίος γνώρισε υπηρεσιακά και εκτίμησε το Θεόφραστο Γέρου, πραγματοποίησε ενημερωτική παρέμβαση.

Αναμνηστική φωτογραφία από την εκδήλωση προς τιμήν του Θεόφραστου Γέρου στις 5.11.2016 στην Αίθουσα Μιχαή­ λας Αβέρωφ της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών. Διακρίνονται, από αριστερά: Μανώλης Τραγάκης, Γιάννης Δουκάκης, Γιάννης Παπάνης, Βάνα Κανιμά - Γέρου, Νεκτάριος Βακάλης, Γιάννης Χατζηβασιλείου, Γιώτα Λαμπροπούλου-Λούπου, Βασίλης Λούπος και Ειρήνη Καραφύλλη - Οικονομίδου. Φωτογραφία Παναγιώτη Οικονομίδη.

Αναμνηστική φωτογραφία από την εκδήλωση προς τιμήν του Θεόφραστου Γέρου στις 5.11.2016 στην Αίθουσα Μιχαήλας Αβέρωφ της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών. Διακρίνονται, από αριστερά: Χριστόφας Χατζηπαναγιώτης, Γιάννης Δουκά­ κης, Γιάννης Παπάνης, Βάνα Κανιμά - Γέρου, Νεκτάριος Βακάλης, ΓΙάννης Χατζηβασιλείου, Γιώτα Λαμπροπούλου -Λού­ που, Βασίλης Λούπος, Ειρήνη Καραφύλλη - Οικονομίδου και Χριστόφας Μαϊστρέλης. Φωτογραφία Παναγιώτη Οικονομίδη.


ΓΙΑ Δ ΙΑ Κ Ο Π Ε Σ

Σ’ είδα στη Μυτιλήνη χθες, μου κούναγες το χέρι, σου είπα γεια σου, τι με θες Α Π Ο Λ ΙΘ Ω Μ Ε Ν Ο Σ Θ Ε Ο Σ

κι όλο φυλάς καρτέρι; -Θέλω δυο λόγια να σου πω,

Ένας αρχαίος

κάτι να σε ρωτήσω

παροπλισμένος θεός,

κι ύστερα, ό,τι θες κι εσύ

διωγμένος απ’ τον Όλυμπο,

ρώτα και θ’ απαντήσω.

ήρθε κοντά στη θάλασσα.

Είσαι η μόνη μου γνωστή, σε ξέρω απ’ την Αθήνα,

Στους πρόποδες

ήρθα για τις διακοπές,

των Γερανίων,

θα μείνω ένα μήνα.

αντικριστά Αλκυονίδων,

Άκου λοιπόν τι θα σου πω

ξάπλωσε τ’ ανάσκελα.

και πριν να το ξεχάσω, για όμορφες διακοπές

Ευρύ το μέτωπο

θα μείνεις στην Αγιάσο.

Με σφαλιστά τα μάτια,

Βουνά και γάργαρα νερά,

στόμα σφιχτό, μουστάκι, γένια και μια κοιλάρα να!

δροσιά και πρασινάδα κι η Χάρη της από κοντά και η Αγιά - Τριάδα.

Ποιος να ’ναι τάχα;

Όμορφα θα περνάς εκεί,

Μήπως ο Δίας απολιθωμένος ή ο Άρης γερασμένος

έχει ωραία μέρη, είναι αξιοθαύμαστα

ή ένας μύθος πια χαμένος;

χειμώνα - καλοκαίρι.

Σεπτέμβριος 2016 ΜΑΡΙΑ ΚΑΜΙΝΕΛΗ - ΠΑΤΣΕΛΗ Δ Η Μ Η Τ Ρ Η Σ Μ Υ Τ ΙΛ Η Ν Α ΙΟ Σ Χ Ε ΙΜ Ω Ν Α Σ ΧΑΜ ΟΓΕΛΩ

Χειμώ νιασε και καρτερώ να βρέξει, να χιονίσει,

Χαμογελώ σημαίνει

να βγάλουν οι πηγές νερό,

χαιρετώ τη ζωή

η μυγδαλιά ν' ανθίσει.

στων χειλιών το κύμα. Τρικυμιά να μας χωρίσει

Μα ο χειμώ νας ο βαρύς

δεν μπορεί.

τον ήλιο μήνες κρύβει

Μου ’μαθες ν’ αγαπώ απ’ της καρδιάς τα βάθη. Μαζί σου πέφτω στο βυθό,

κι από τους π άγους δεν μπορείς να βγεις α π ’ το καλύβι.

Γοργόνες ν’ αψηφώ στ' ανύπαρχτου την άκρη... και στη στεριά να βγαίνω

Το σύννεφο α π ’ το βοριά, στο έμπα του Φλεβάρη, με νόημα στην α μποριά

μ’ έναν ωκεανό.

μου άφ ησ ε λυχνάρι.

Χαμογελώ σημαίνει σημαία κρατώ

Ή ρ θ ανε στάλες της βροχής,

στ' ουρανού τα χείλη,

μικρές χιονιού νιφ άδες

γιατί σου 'μαθα ζωή

και μου είπαν μην ανησυχείς,

όξω απ’ τα όνειρά μου

θα ’ρθούνε και λιακάδες.

ήλιο να μη θωρείς. Π Α Ν Α Γ ΙΩ Τ Η Σ Σ Α Λ Τ Ο Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ

Γεμάτη μ ’ άνθη στο χιονιά


μια μυγδαλίτσα είδα,

Τότε που ήσουνα μικρό

που άντεξε στην παγω νιά,

κι εγώ σε νταχταρούσα,

γιατί είχε νου κι ελπίδα.

σφιγγόσουνα στην αγκαλιά

Σ Π Υ Ρ Ο Σ Κ. Κ Α Ρ Α Μ Ο Υ Ν Τ Ζ Ο Σ

κι ένα φιλί πάνω σ ’ αυτά μ’ αγάπη ακουμπούσα.

ΠΑΡΑΛΗΡΗΜ Α ΜΑΝΑΣ

Στεφανωμένο μ’ άνθη μυγδαλιάς ξεχάστηκες κι αλλού περιπλανάσαι,

Έτσι ξαφνικά, παιδί μου,

σ τις άσπρες αυλές του φεγγαριού,

ποιος να το περιμένει

και μένα δε θυμάσαι.

να χάσει ο ήλιος το χρυσό του φως; Τα σύννεφα σε μια αγκαλιά μέσα τον κλείσαν,

Τώρα αργά θα προχωρεί

σκοτείνιασαν τον ουρανό

το κάθε μεσονύχτι,

και να σε δω δε με αφήσαν.

της μοναξιάς ξημέρωμα τον πόνο μου θ’ ακούσει.

Να δω το χρώμα του αγρού, που είχε η ματιά σου,

Αυγής μικρή δροσοσταλιά,

να σταματήσω τη βροχή

όταν ξυπνούν οι αναμνήσεις,

που ξέβαψε το κόκκινο

βάλσαμο βάλε στην καρδιά

από τα μάγουλά σου.

κι έλα να τις κοιμήσεις. Αυτό ήτανε το πεπρωμένο

Να ακούω βροντή και κεραυνό,

κι έτσι ξαφνικά σωπαίνω.

τον ουρανό αστραπή να σκίζει, φωτιά να γίνει ξαφνικά

Μ Α ΙΡ Η Κ Ο Υ Λ Ε Ν Τ ΙΑ Ν Ο Υ

και πάνω σου να έρθει. ΗΡΘΕΣ

Μάταια απλώνω το κορμί μακριά να την κρατήσω,

Ή ρ θ ες στη ν π α λ ιά τη γειτονιά

μην πέσει στο κορμάκι σου

μέσα στο σκοτάδι χτες το βράδυ.

κακό να το λαβώσει.

Ή μ ο υ να στημένος στη γω νιά α πό π ε ίσ μ α πες κι α πό γινάτι.

Μα καίει την καρδούλα σου, το σώμα σου παγώνει

Κοίταξες την πό ρτα της αυλής

κι εγώ το χέρι σου κρατώ,

που ’κλεισες με πάταγο μια Τρίτη.

θέλω να το ζεστάνω, να πάρεις

Σου ’χα πει π ω ς θα το θυμηθείς

από με ζωή, παιδάκι μου,

και θα ρθεις ξανά σ ’ αυτό το σπίτι.

μα άδικα το χάνω. Στάθηκες και κοίταξες κλεφτά Σκύβω και σου μιλώ σιγά,

μήπω ς έχει φ ω ς στο π αραθύρι.

κανείς να μη με ακούσει,

Ό λ α μας τα φ ώ τα ήταν σβηστά,

μόνο εσύ θαρρώ ακούς

αφ ού τέλειω σε για μας το πανηγύρι.

τα λόγια που σου λέω. Έχεις τα χείλη σφραγιστά κι απάντηση δεν παίρνω.

Α πό την ποιητική συλλογή «Θητεία στον ομοιοκατάληκτο» Μ Α ΝΩ ΛΗ Σ ΤΡΑΓΑΚΗΣ

Και συνεχίζω να κοιτώ τα μάτια σου κλεισμένα πως θα ’θελα να ξαναρθείς στον κόσμο και σ’ εμένα.


Τ Ο Δ ΙΗ Γ Η Μ Α Μ Α Σ

ΜΕΛΙΣΣΗΝΗ Η ΤΑΜΑΤΑΡΙΣΣΑ Ή

ταν απόγευμα, όταν έφτασε στο χωριό το θλιβερό μαντάτο ότι η Μελισσηνή η ταματάρισσα, το Μιλ’σσ'νούδ’, όπως την έλεγαν οι συχωριανοί της, παρασύρθηκε από αυτοκίνητο και ξεψύχησε στη μέση του δρόμου, λίγο προτού φτάσει στον Ταξιάρχη του Μανταμάδου και προτού παραδώσει στους επιτρόπους το λάδι που για μια ακόμη φορά είχε μαζέψει. Όλοι ένιωσαν λύπη για τον αναπάντεχο χαμό της άκακης πονεμένης γε­ ρόντισσας. Πολλοί μάλιστα προβληματίστηκαν ως πιστοί χριστιανοί και ζητούσαν πειστικές απαντήσεις. Πώς, μαθέ, οι Ταξιάρχες δε βοήθησαν, ως όφειλαν, αλλ’ άφησαν να βρει οικτρό θάνατο μια υπηρέτρια του προσκυνήματος τους κατά την εκτέλεση του κα­ θήκοντος της; Η Μελισσηνή ήταν θυγατέρα πολυμελούς φαμί­ λιας που το βιος της ήταν μικρό και οι ανάγκες με­ γάλες και επιτακτικές. Οι γονείς, άνθρωποι του μό­ χθου και της βιοπάλης, δούλευαν νύχτα μέρα, για να χορτάσουν τόσα στόματα και για ν’ αντιμετωπίσουν λογής λογής προβλήματα, σε χρόνους χαλεπούς. Γράμματα δεν έμαθε και γιατί δεν τα έπαιρνε και γιατί η μόρφωση άλλοτε λογιζόταν αχρείαστη πολυτέλεια για τους περισσότερους, προπαντός για τις κοπέλες. Τέλειωσε με δυσκολία δυο τρεις τάξεις του δημοτικού και μπορούσε κουτσά στραβά να διαβάζει και να γρά­ φει. Εξάλλου δεν υπήρχε χρόνος για χάσιμο. Έπρεπε μαζί με τ’ αδέρφια της να μπει στη δούλεψη, να κάνει μεροκάματα, που ήταν δυσεύρετα και πολύ πεσμένα, μιας και τα κανόνιζαν οι αρχοντάδες, οι αφέντες, που είχαν το επάνω χέρι. Στην παιδική και εφηβική ηλικία έζησε την τεταρτοαυγουστιανή δικτατορία, τον ελλη­ νοϊταλικό πόλεμο, την κατοχή, την πείνα και στη συνέ­ χεια το δράμα του αλληλοσπαραγμού. Ήταν εργατική και έπιαναν τα χέρια της. Στην αρχή της ανέθεταν να κάνει θελήματα, να γεμίζει τα κουμάρια με νερό από τη βρύση του μαχαλά, να βοσκίζει την κατσίκα, ακόμη και να την πηγαίνει στον τράγο. Όταν μέστωσε, έγινε εργάτρια της γης και δούλευε σκληρά σε κτήματα, χειμώνα καλοκαίρι. Πήγαινε στις ελιές, στα καστα­ νομαζώματα, στο θερισμό της αφατσιάς που ήταν η βασική τοπική ζωοτροφή, τότες που τα υποζύγια δεν είχαν αντικατασταθεί από τα τροχοφόρα. Πότε πότε δούλευε και ως κλώστρα στους λεγόμενους «τσουρ­ χανάδες». Όταν συχωρέθηκαν οι γονείς της και οι δικοί της

Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, ο Ταξιάρχης. Ανάγλυφη εικόνα του στον Ιερό Ναό των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Μανταμάδου.

πήραν ο καθένας το δρόμο του, έμεινε μόνη και δυ­ σκολεύτηκε πολύ. Είχαν, βέβαια, την έγνοια της, αλλά και αυτοί ήταν στερημένοι οικογενειάρχες, τα βάσανα και οι καημοί τους δεν είχαν τελειωμό και δύσκολα τα έβγαζαν πέρα, όπως εξάλλου και οι περισσότεροι χωριανοί. Ο Θεός ξημέρωνε για όλους, η φτωχολο­ γιά όμως ζοριζόταν ολοχρονίς και δεν έβλεπε άσπρη μέρα. Η Μελισσηνή ζούσε σ’ ένα παλιό σπιτάκι που της παραχώρησε μια μακρινή άκληρη συγγένισσα. Έμεινε ανύπαντρη. Δεν ήταν, βλέπετε, δειχτερή νύφη, δεν είχε μέτρημα. Οι γαμπροί κατά κανόνα ήθελαν να πάρουν γυναίκα εμφανίσιμη, δουλευταρού, προκομ­ μένη, νοικοκυρά, που να έχει όμως και τον τρόπο της. Όταν βάρυναν στη ράχη της Μελισσηνής τα χρό­ νια και δεν μπορούσε να πάει στο μεροκάματο ως μαζώχτρα και ως κλώστρα, αναγκάστηκε να στραφεί σε λαφρύτερες εργασίες, ακόμη και σε δουλειές του ποδαριού, σε ανεμοδούλια. Είχε πείσμα καμήλας και ό,τι αναλάμβανε έπρεπε να το φέρει σε πέρας παρά την ηλικία της. Μάζευε σε σακούλες «γκουγκτζέλες», πευκίτικες κουκουνάρες, από το Καστέλι, κατάλληλες για τους παραδοσιακούς φούρνους, έσχιζε και που­ λούσε λιπαρό δαδί, που το χρησιμοποιούσαν κυρίως παλιότερα ως προσάναμμα, φρόντιζε μνημόρια ανά­ βοντας καθημερνά καντηλάκια στο Κοιμητήρι της Πε­ ρασιάς και κατά τις μεγαλογιορτάδες βοηθούσε στις εκκλησιές τους καντηλανάφτες στον ευτρεπισμό των ναών, εξασφαλίζοντας μικρά βοηθήματα από τους επιτρόπους. Συχνά πυκνά της συμπαραστέκονταν και οι μαχα­ λαδιώτισσες, οι γειτόνισσές της, που τη συμπονού­-


σαν, μια και γνώριζαν τις άθλιες συνθήκες της ζωής της στο χαμηλό φτωχόσπιτο, που τ’ αμετάσυρτα από χρόνια κεραμίδια του, δημιουργούσαν σταλαμούς, που ο φωτισμός του περιοριζόταν στο λυχνάρι και αρ­ γότερα στη λάμπα πετρελαίου και που δεν είχε νερό και θέρμανση, εκτός από αυτή που άφηναν τα καιγό­ μενα ξύλα της γωνιάς. Άνοιγαν την πόρτα της και ως καλές χριστιανές, παρά τη δική τους φτώχεια, της έδιναν ρούχα, ποδήματα, τρόφιμα, προπαντός χά­ χλες τραχανού, λαχανικά και φρούτα από τα περβό­ λια τους, ακόμη και ζεστό φαγητό, μαγειρεμένο στην ώρα. Ήξεραν πως δύσκολα εξοικονομούσε μερικά χρήματα, πως συνήθως ψώνιζε βερεσέ με «τιφτιρέλ’» και πως συνήθως ψευτοπερνούσε με «βλογιές», με κόλλυβα, με ντομάτες, με βραστές πατάτες, με ελιές, με ανάλαδες λαχανίδες, με χορτάρια και με αμανίτες. Τα χασάπικα δεν ήταν για το πορτοφόλι της, ενώ τα ψαράδικα τα επισκεπτόταν μόνο για χαψιά, για αγκα­ θερές σμαρίδες και για χτένια. Η Μελισσηνή αποξαρχής ήταν αφοσιωμένη στα θεία. Πίστευε βαθιά, δεν ήταν «αγιούσα», υποκριτικά θρησκευόμενη. Εκκλησιαζόταν ταχτικά, νήστευε, κοι­ νωνούσε, εξομολογιόταν, πήγαινε σε γάμους, σε βα­ φτίσεις, σε κηδείες, σε μνημόσυνα, σε γιορτές, μικρές και μεγάλες. Όταν ήταν ακόμη νέα και βαστούσαν τα ποδάρια της, πήγαινε σε όλα τα ξωκλήσια, σε όλα τα πανηγύρια, στον Άγλια, στην Αγιό Φωτιά, στους Αγί­ ους Αναργύρους, στον Άγιο Προκόπη, στον Άγιο Δη­ μήτρη, στην Παναγιούδα, στον Άγιο Πανέρα, ακόμη και στον Άγιο Θεράποντα της Μυτιλήνης. Ξεχωριστός ο σεβασμός της προς τους Ταξιάρχες, το Μιχαήλ και το Γαβριήλ. Από αυτούς περίμενε τα πάντα, ακόμη και τη υγειά της. Σε γιατρούς, βλέπετε, δεν πήγαινε και φάρμακα δεν αγόραζε. Ήταν σκληραγωγημένη και περνούσε τις αρρώστιες με γιατροσόφια, με ζε­ στές κεραμίδες, με δυοσμόνερο, με «τσιραλείμμα­ τα», προπαντός όμως με «σ’ναλείμματα» που έπαιρνε από τα εικονίσματα των Αρχαγγέλων. Συχνά πυκνά δοξολογούσε τους Ταξιάρχες, στις εκκλησιές ή στα ξωκλήσια τους, στο Σταυρί, στο Καστέλι, στα Μπιτζί­ λια, στην Καρύνη, στο Καγιάνι, στον Ασώματο, στο Μανταμάδο. Συνήθως πήγαινε με τα ποδάρια. Ήξερε όλες τις στράτες, όλα τα μονοπάτια. Καλός δρομο­ δείχτης στο παρελθόν τής στάθηκε ο Παράσχος, ο αείμνηστος κολαούζος των ευσεβών προσκυνητών. Τα τελευταία χρόνια είχε την προτίμηση στον Ταξιάρχη του Μανταμάδου. Ήταν η παρηγοριά της. Ήθελε να πάει στον Παράδεισο, αλλά γι’ αυτό δεν έφταναν μόνο οι ικεσίες, χρειάζονταν και θυσίες σωματικές, καθώς και εισφορές. Ο φόβος της ήταν μεγάλος, αλλά και η πίστη της για τα θαύματά του

Το γραφικό εκκλησάκι των Ταξιαρχών στο Σταυρί Αγιά­ σου. Στα υψώματα διακρίνονται χιόνια. Φωτογραφία Γιάν­

νη Χατζηβασιλείου, 30.12.1991, ημέρα Δευτέρα.

ακλόνητη. Κάποτε έλεγε πως συνομιλούσε μαζί του, αλλά πολλοί από αυτούς που την άκουγαν δεν την έπαιρναν στα σοβαρά, γιατί ήξεραν από διηγήσεις θεολογούντων πως όποιος τον δει ολόσωμο πεθαίνει. Αγωνιζόταν να σώσει τις αμαρτίες της. Κάποτε σκέ­ φτηκε να γίνει καλόγρια και να μονάσει στη Μυρσι­ νιώτισσα, αλλά οι δικοί της την απέτρεψαν, τη μετά­ πεισαν. Όντας κοσμοκαλόγρια βάδιζε το δρόμο του Θεού. Είχε αποκοπεί τελείως από τα εγκόσμια. Απέ­ φευγε τις παρέες, στις οποίες ενδεχομένως να μην ήταν και αρεστή, με τις ιδέες και τις αντιλήψεις που κουβαλούσε, με το παρουσιαστικότης, με τα βρόμιμα και καταλαδωμένα ρούχα της, που τα φορούσε συ­ νέχεια. Ήταν όμως γυναίκα καλοσυνάτη, απείραχτη, απονήρευτη, γλυκομίλητη, αγαθιάρα. Κάποιοι τη χα­ ρακτήριζαν ανέμυαλη, χαζή. Κάποτε και τα παιδιά του δρόμου της πετούσαν καμιά απαξιωτική ή υβριστική λέξη, αλλ’ αυτή δεν τα συνεριζόταν, δεν τους απα­ ντούσε, έκανε πως δεν άκουγε και απομακρυνόταν. Τι να τους έλεγε εξάλλου; Η Μελισσηνή έγινε ταματάρισσα του Ταξιάρχη του Μανταμάδου. Μάζευε λάδι που της έδιναν οι συ­ χωριανές της και όταν ο τενεκές βάραινε, όσο επέ­ τρεπαν οι αντοχές της, ετοιμαζόταν για την εκπλή­ ρωση του τάματος, που ήταν ταυτόχρονα δικό της, μια και ζητιάνευε το λάδι και το συγκέντρωνε με πολύ κόπο, αλλά και αυτών που το πρόσφεραν. Προσηλω­ μένη στο καθήκον έφευγε σύναυγα από το χωριό και


φορτωμένη σαν βασταγούρι κατευθυνόταν στον τόπο του προορισμού της. Ακλουθούσε αλάθευτα τη δη­ μοσιά, αλλά και χωματόδρομους και πατωμένες και κατσικομονοπάτια, φτάνοντας έτσι μια ώρα αρχύτερα στο προσκύνημα του Μανταμάδου. Η απόσταση ήταν μεγάλη και το φορτιό βαρύ τόσο για τα χέρια όσο και για την πλάτη, αλλά και ο πόθος ήταν ξέχειλος. Δεν τη φόβιζαν ούτε οι παγωμένοι βοριάδες ούτε οι νερο­ ποντές ούτε τα χιόνια ούτε οι ζέστες, αλλά ούτε και οι κακοί ανθρώποι. Όταν κουραζόταν, σταματούσε συνήθως κοντά σε βρύσες ή νερομάνες, για να ξαπο­ στάσει, και ξανασυνέχιζε την πορεία της, με τον ίδιο ζήλο. Όσοι την έβλεπαν παραξενεύονταν και τη σχο­ λίαζαν. Υπήρχαν κι εκείνοι που την είχαν συναντήσει πολλές φορές και την είχαν μάθει. Κάποιοι μάλιστα οδηγοί προθυμοποιούνταν να την πάρουν στο αμάξι τους, αλλ’ αυτή αρνιόταν επίμονα, λέγοντας πως το βάρος δεν το σηκώνει η ίδια, αλλά «ο αράπης», εννο­ ώντας τον Ταξιάρχη. Στα στερνά της η Μελισσηνή είχε εξαντληθεί σε μεγάλο βαθμό από τις νήστειες και από τις καθημερ­ νές κακοπάθειες. Ήταν, βλέπετε, προχωρημένη στην ηλικία, εβδομηνταοχτάχρονη, και δεν το είχε συνει­ δητοποιήσει, νομίζοντας πως είναι νέα με ανεξάντλη­ τες δυνάμεις και ικανότητες. Ξώλαμπρα, λίγο προτού μεσοκοπήσει η πρώτη δεκαετία του αιώνα μας, αφού μάζεψε το απαραίτητο λάδι, ζαλώθηκε τον τενεκέ, έκανε τρεις φορές το σταυρό της και αχάραγα ξε­ κίνησε για το Μανταμάδο, ακλουθώντας τ’ αλλοτινά πατήματά της. Στο δεξί χέρι κρατούσε το μπαστούνι της, ενώ στο αριστερό το μεσαλάκι της, στο οποίο είχε δεμένη μια «δαγκαματιά» βλογιάς, μερικές ελιές κι ένα κόκκινο αβγό που είχε ξεμείνει. Αβγάτιζε στο δρόμο, παρόλο που «λάφαζε» στις ανηφοριές και πα­ ραπατούσε στις κατηφοριές, επειδή ο καταρράκτης τής θόλωνε τα μάτια. Είχε η καημένη τα μαύρα χά­ λια της. Για χάρη του Ταξιάρχη όμως μπορούσε να υπομείνει τα πάντα, να ξεπεράσει κάθε μπόδιο. Σώνει και καλά έπρεπε να φτάσει στο τέρμα, να παραδώσει το πολυτάμα στον «αράπη». Πλησιάζοντας στο χω­ ριό, πώς της ήρθε, έφυγε από την άκρη και άρχισε να περπατά στη μέση, πάνω στη διαχωριστική λωρί­ δα! Το κακό δεν άργησε να γίνει σε κάποια στροφή. Όντας βαρήκοη, δεν αντιλήφτηκε διερχόμενο αυτο­ κίνητο, παρασύρθηκε και τραυματίστηκε θανάσιμα. Μετά από λίγους σφαδασμούς επιθανάτιας αγωνίας άφησε την ύστατη πνοή της, χωρίς να μπορέσει να παραδώσει το τελευταίο δώρημά της μεγάλης ευ­ λάβειας και θεοσέβειάς της. Οι κάτοικοι, που γνώρι­ ζαν από χρόνια την ταματάρισσα της νυφούλας του

Η Μυρσίνη Σάββα Ανεμέλη (1932-29.8.2010), οδοιπόρος της βαθιάς θρησκευτικής πίστης. Τη φωτογραφία παραχώ­

ρησε ο ανεψιός της Σάββας Παναγιώτη Ανεμέλης.

Ολύμπου, όταν έμαθαν αυτό που έγινε στο έμπα του χωριού τους, στενοχωρέθηκαν, γιατί τη συγκαταριθ­ μούσαν στους χωριανούς τους, στους δικούς τους ανθρώπους, στους συγγενείς τους. Ο τραγικός θάνα­ τός της τους συγκλόνισε, τους έβαλε ως προβληματι­ ζόμενους ανθρώπους σε λογής λογής αμφιβολίες για τη ζωή και για τη θεία δικαιοσύνη. Κοντολογίς όλοι συμφωνούσαν πως δε θα έπρεπε η γερόντισσα, που δε χόρτασε ψωμί, που κακοπάθησε, που δε γεύτηκε χαρές, που έμεινε βράχος ως το γέρμα του βίου της σ’ αυτό που πίστευε ως καθήκον, ως ηθική υποχρέω­ ση, να φύγει έτσι από ετούτον τον κόσμο. Τη λύση την έδωσε μια θρησκευόμενη και διαβασμένη ενορίτισσα, υπενθυμίζοντας πως ο Θεός ξέρει, πως οι αποφάσεις του είναι ανεξιχνίαστες. Η Μελισσηνή η ταματάρισσα, που πίστευε πως θα παρουσιαστεί μπροστά στο Θεό με καθαρό πρόσω­ πο, αποχώρησε αναπάντεχα και άδοξα, λες και δεν ήταν ευπρόσδεκτη, καλοδεχούμενη, από τον Ταξιάρ­ χη. Στάθηκε αδικημένη στη ζωή, αδικημένη και στο θάνατο. Ο τόπος θα τη θυμάται, μπορεί και να φα­ ντάζει, καταπώς πιστεύει ο λαός. Θα μοιρολογούν την αγαθή γερόντισσα οι δρόμοι και τα μονοπάτια που διέσχιζε κατά διαστήματα, τα δέντρα που ακράγγιζε, ο ήλιος και το φεγγάρι που τη συνόδευαν στο διάβα του χρέους. Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Χ Α Τ Ζ Η Β Α Σ ΙΛ Ε ΙΟ Υ


Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Τ Η Ρ ΙΟ «Η Α Ν Α Π Τ Υ Ξ Η » Α Γ ΙΑ Σ Ο Υ Η Γ ιο ρ τ ή τ ο υ ε ν Χ ώ ν α ι ς Θ α ύ μ α τ ο ς τ ο υ Τ α ξ ι ά ρ χ η Μ ιχ α ή λ Όως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος, στις 6 π Σεπτεμβρίου, το Αναγνωστήριο Αγιάσου γιόρτασε το εν Χώναις θαύμα του Ταξι­ άρχη Μιχαήλ. Στην κορυφή του πευκόφυτου λόφου Καστέλι που δεσπόζει στην είσοδο του χωριού βρί­ σκεται το ναΰδριο του Αρχιστράτηγου της Ορθοδο­ ξίας, μέσα σ’ έναν υπέροχο περιβάλλοντα χώρο, την επιμέλεια του οποίου έχει από το 1960 το ιστορικό σωματείο. Το πρωί της Τρίτης πλήθος προσκυνητών

και ιδιαίτερα νεολαίοι βρήκαν την ευκαιρία για μια ακόμα εξόρμηση στο βουνό. Μετά την πρωινή θεία λειτουργία και την ακολουθήσασα αρτοκλασία, έξω από το περίπτερο του κήπου, όπου προσφέρονταν καφές και αναψυκτικά, τα Σαντούρια έπαιξαν αγα­ πημένους παραδοσιακούς σκοπούς, για να τέρψουν τους πανηγυριστές και τους εκδρομείς. Και του χρό­ νου με υγεία!

Φ Ω Τ Ο Γ Ρ Α Φ ΙΚ Α Σ Τ ΙΓ Μ ΙΟ Τ Υ Π Α

Α Π Ο Τ Ο Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Τ Η Ρ ΙΟ


Ε κ δ ήλ ω σ η σ το Π λ ω μάρ ι για την Α π ε λ ε υ θ έρ ω σ η του 1 9 1 2

Ο

Πλωμαρίου

οποία πρόεδρος ήταν ο Αγιασώτης Αρχιμανδρίτης

«Το Πόλιον» διοργάνωσε με επιτυχία,

και Εκκλησιαστικός Προϊστάμενος της Εκκλησίας

στις 10.12.2016, στο Πλωμάρι, στην

της Αγίας Τριάδος Νέας Υόρκης Αμερικής Μεθό­

αίθουσα «Πολύκεντρον», την επετειακή-τιμητι­

διος Κουρκουλής. Τα ονοματεπώνυμα με τα χωριά

Πολιτιστικός

Σύλλογος

«Η απελευθέρωση της Λέσβου και οι Πλωμαρίτες αγωνιστές», στην

Λεσβιακής Φάλαγγας, οι οποίοι πολέμησαν με επι­

οποία συμμετείχαν οι παρακάτω ομιλητές, με τα

τυχία στην πρώτη γραμμή της απελευθερωτικής

αντίστοιχα θέματα: Παναγιώτης Παρασκευαΐδης,

για τη Λέσβο μάχης του Κλαπάδου. Δέον να ση­

Από το σκοτάδι στο φως, Χαράλαμπος Πετρέλ­ λης, Πλωμαρίτες αγωνιστές, Κωνσταντίνα Βάκκα­ Κυριαζή, Η ίδρυση της Λεσβιακής Φάλαγγας και οι 210 στρατιώτες της, και Ντόρα Πολίτη, Ρηνιώ Βεκρή-Τυροπώλη, η Πλωμαρίτισσα ποιήτρια στις μάχες του Κλαπάδου.

μειωθεί ότι τη Λεσβιακή Φάλαγγα ίδρυσε ο Πλω­

κή εκδήλωση, με θέμα:

καταγωγής των 210 εθελοντών στρατιωτών της

μαρίτης, καταγόμενος από τον Μπουρό, έμπορος λαδιού και σαπουνιού στην Αμερική Ευστράτιος I. Αθανασιάδης. Η εκδήλωση έκλεισε με παραδοσιακή μουσική από τα Σαντούρια του Αναγνωστηρίου Αγιάσου,

Στην εκδήλωση λειτούργησε έκθεση φωτογρα­

την οποία εκτέλεσαν με επιτυχία ταλαντούχοι νέοι

φιών της εποχής της Απελευθέρωσης του 1912 και

και νέες της Αγιάσου, υπό τη διεύθυνση του μου­

διανεμήθηκε από την Κωνσταντίνα Βάκκα-Κυριαζή

σικού Κώστα Ζαφειρίου. Ως εκπρόσωπος του Ανα­

φυλλάδιο που περιείχε: Τα ονοματεπώνυμα της

γνωστηρίου παραβρέθηκε ο Αντιπρόεδρος Πανα­

εννεαμελούς οργανωτικής Κεντρικής Επιτροπής

γιώτης Σκορδάς.

της Λεσβιακής Φάλαγγας στη Νέα Υόρκη, στην

Φ ΙΛ Α Υ Γ Ε Ρ ΙΝ Ο Σ

Τα Σαντούρια του Πνευματικού Κέντρου Αναγνωστήριο «η Ανάπτυξη» Αγιάσου συμμετείχαν στην επετειακή-τιμητική εκ­ δήλωση στο κατάμεστο Πολύκεντρο Πλωμαρίου. Φωτογραφία του κινηματογραφιστή Γεώργιου Παπαδόπουλου.


Μ ΙΚ ΡΑΣΙΑΤΙΚΟ Σ ΕΛΛΗ Ν ΙΣΜ Ο Σ Μ α τιές στην ιστορία των χαμένων πατρίδων

Τ

α μάτια όλων των Ελλήνων υγράνθηκαν από συγκίνηση και ο ενθουσιασμός τους έγινε ξέφρενος, όταν μετά τον Α' Παγκόσμιο Πό­ λεμο συγκατατέθηκαν οι συμμαχικές δυνάμεις ν’ αποβιβαστεί η 1η Ελληνική Μεραρχία στη Σμύρνη, με σκοπό την απελευθέρωση της πόλης και της εν­ δοχώρας της και την αποκατάσταση της τάξης, η οποία είχε διασαλευθεί από άτακτα τουρκικά στοι­ χεία. Ύστερα από τόσους αιώνες οι Σμυρναίοι έβλε­ παν να πραγματοποιούνται τα όνειρά τους. Μαζί με αυτούς πανηγύρισαν το γεγονός όλοι οι σκλα­ βωμένοι Έλληνες, γιατί έβλεπαν κοντά τους την ευλογημένη ώρα του λυτρωμού. Η ελεύθερη Ελλά­ δα υποσχόταν πολλά. Είχε προσφέρει ανεκτίμητες υπηρεσίες στην υπόθεση των συμμάχων και πίστευε στην υποστήριξή τους. Ο ζωογόνος αέρας της ελευθερίας άρχισε να φυσά παντού, όπου υπήρχε σκλαβιά και τυραννία. Δε βάσταξε όμως πολύ το γιορτάσι του ξεσκλα­ βώματος. Στον ουρανό της Ανατολής άρχισαν να παρουσιάζονται δυσοίωνα σημάδια. Ο Μουσταφά Κεμάλ το ίδιο έτος κήρυξε εθνικιστική επανάσταση και άρχισε με ζέση να οργανώνει τον τουρκικό στρα­ τό, για ν’ αντιμετωπίσει τον ελληνικό στρατό, ο οποί­ ος εν τω μεταξύ είχε προχωρήσει βαθύτερα και είχε καταλάβει και άλλες πόλεις εκτός από τη Σμύρνη. Το ξεθάρρεμα των κεμαλικών δυνάμεων, η οργάνω­ σή τους και οι επιθετικές τους ενέργειες εναντίον των δυνάμεων κατοχής και του άμαχου ελληνικού πληθυσμού, εξανάγκασαν την ελληνική κυβέρνηση να ενισχύσει το εκστρατευτικό σώμα, να συγκροτή­ σει το Δεκέμβριο του 1919 τη Στρατιά Μικράς Ασίας και ν’ αναθέσει λίγο αργότερα τη διοίκησή της στο στρατηγό Λεωνίδα Παρασκευόπουλο. Εκτός από τη στρατιωτική διοίκηση οργανώθηκε και πολιτική διοί­ κηση με αρμοστή τον Αριστείδη Στεργιάδη. Τον Ιούνιο του 1920 ο ελληνικός στρατός άρχισε επιθετική δράση, γιατί μέρα με τη μέρα πλήθαιναν κι ενισχύονταν οι αντιστασιακές εστίες. Σκοπός του ήταν να διασκορπίσει τις εχθρικές δυνάμεις, να χτυ­ πήσει το κακό στη ρίζα του. Αποτέλεσμα των επιθε­ τικών αυτών επιχειρήσεων ήταν η κατάληψη διάφο­ ρων νευραλγικών σημείων της Μικράς Ασίας, όπως της Φιλαδέλφειας, του Μπαλίκεσερ, της Προύσας, της Νικομήδειας και του Ουσάκ. Την ίδια εποχή ελ­

Β'

Ο Ευστράτιος Γεωργίου Χριστοφαρής (1890-1967) έλαβε αφόρμηση από την Αγιάσο, από τη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή, και υπηρέτησε αρχικά ως δάσκαλος στη Γέρα, όπου και νυμφεύτηκε τη Μεσαγρινή πολυφίλητη Γαλάτεια Χατζηβα­ σιλείου. Στη συνέχεια σπούδασε στην Οδοντιατρική Σχολή και έλαβε μέρος σε πολεμικές επιχειρήσεις. Διετέλεσε Επιμελη­ τής της Οδοντιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αρχίατρος, Επίτιμος Πρόεδρος του Πανελλήνιου Οδοντια­ τρικού Συλλόγου και του Οδοντιατρικού Συλλόγου Αθηνών, πρόεδρος της Ένωσης Λεσβίων Αθηνών και Επίτιμος πρό­ εδρος του Αναγνωστηρίου «η Ανάπτυξη». Ασχολήθηκε με τη συγγραφή βιβλίων της ειδικότητάς του αλλά και άλλων. Με τη συμπλήρωση 50 χρόνων από το θάνατό του το 2017, χρέος μας ν’ αποδώσουμε την πρέπουσα τιμή στο δραστήριο αυτό Αγιασώτη. Φωτογραφία από το αρχείο του Γιάννη Χατζηβασι­

λείου. Από αντίγραφο φωτογραφίας, την οποία παραχώρησε η ανεψιά του Δόμνα Μιχαήλ Ακαμάτη, το γένος Τζάνου Βαρβάκη.

ληνικές στρατιωτικές δυνάμεις κατέλαβαν την Ανα­ τολική Θράκη, όπου αιχμαλώτισαν και τον αρχηγό του αντιστασιακού κινήματος Τζαφέρ Ταγιάρ. Στις 10 Αυγούστου 1920, με την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών, δόθηκε ικανοποίηση σε πάρα πολλές εθνικές μας διεκδικήσεις. Η Ανατολι­


κή Θράκη μέχρι τα πρόθυρα της Κωνσταντινούπο­ λης, η Ίμβρος και η Τένεδος, γινόταν διαμερίσματα του ελεύθερου ελληνικού κράτους. Τον έλεγχο της Κωνσταντινούπολης ανέλαβαν οι σύμμαχοι, οι νικη­ τές του Α' Παγκόσμιου Πολέμου, και τη διοίκηση της Σμύρνης και της ενδοχώρας της οι Έλληνες. Η Τουρκία ήταν υποχρεωμένη ν’ αποστρατικοποιηθεί και να συνάψει με την Ελλάδα σύμβαση για αμοι­ βαία μετανάστευση του ελληνικού και τουρκικού πληθυσμού των εδαφών, τα οποία έχανε. Ακόμη κατοχυρώνονταν τα προνόμια του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των λοιπών θρησκευτικών κοινο­ τήτων. Δυστυχώς όμως η συνθήκη αυτή, σύμφωνα με τα άρθρα της οποίας η χώρα μας έπαιρνε τη με­ γαλύτερη έκτασή της στην ιστορία των νεότερων χρόνων, έμεινε ανεφάρμοστη. Η κυβέρνηση που ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας από το Νοέμ­ βριο του 1920, οπότε ο Ελευθέριος Βενιζέλος και το κόμμα του έχασαν τον πολιτικό αγώνα, θέλησε να επιβάλει την εφαρμογή των όρων της Συνθήκης των Σεβρών με πολεμική πίεση. Έτσι ο αγώνας στη Μι­ κρά Ασία φούντωσε. Ο στρατηγός Λεωνίδας Παρα­ σκευόπουλος αντικαταστάθηκε από τον Αναστάσιο Παπούλα, ο οποίος ρίχτηκε σε νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η ελληνική κυβέρνηση, αισιόδοξη από τις πρώ­ τες επιτυχίες της, ανέλαβε κατά το 1921 επιθετι­ κές επιχειρήσεις στον τομέα του Εσκί Σεχίρ- Αφιόν Καραχισάρ. Η προέλαση άρχισε στις 10 Μαρτίου. Είχαν κινητοποιηθεί τα Α' και Γ' Σώματα Στρατού, για ν’ απωθήσουν τις κεμαλικές δυνάμεις, οι οποίες είχαν οχυρωθεί σε καίριες στρατηγικές θέσεις και αποτελούσαν μόνιμο κίνδυνο για τις ελληνικές εκ-

στρατευτικές δυνάμεις και για τον άμαχο ελληνικό πληθυσμό. Το Γ' Σώμα Στρατού συνάντησε στο δρόμο του πεισματερή αντίσταση. Ο Μουσταφά Κεμάλ είχε συγκεντρώσει πολυάριθμες στρατιωτικές δυνάμεις στην περιοχή του χωριού Αβγκίν, γιατί από εδώ μπο­ ρούσε να ελέγχει τη σιδηροδρομική γραμμή Εσκί Σεχίρ-Κιουτάχειας και να επικοινωνεί με το κέντρο ανεφοδιασμού, την Άγκυρα. Έξι μέρες σφυροκο­ πούσε το Γ' Σώμα Στρατού την περιοχή του Αβγκίν. Ο οχυρωμένος τουρκικός στρατός είχε αριθμητική υπεροχή. Παρ’ όλο τον ηρωισμό και την αυτοθυσία των γενναίων στρατιωτών μας, παρ’ όλο το αίμα που έχυσαν, το Αβγκίν δεν έπεσε κι έτσι το Γ' Σώμα Στρατού αναγκάστηκε να επιστρέψει στις αρχικές του θέσεις. Ας σημειωθεί πως οι Τούρκοι θεωρούν τη μάχη του Αβγκίν ή Iνονού, όπως αλλιώς την ονο­ μάζουν από το ομώνυμο γειτονικό χωριό, ως τη με­ γαλύτερη μάχη της Μικράς Ασίας. Αυτό έκανε και το γνωστό Τούρκο πολιτικό και στρατιωτικό Ισμέτ πασά να πάρει το επώνυμο Ινονού. Αντίθετα προς το Γ' Σώμα Στρατού το Α' Σώμα κατόρθωσε να προχωρήσει και να καταλάβει την περιοχή του Τουμλού Μπουνάρ, η οποία βρίσκεται κοντά στη σιδηροδρομική γραμμή Σμύρνης- Αφιόν Καραχισάρ. Οι τουρκικές δυνάμεις πολέμησαν με λύσσα από τις 26-31 Μαρτίου για την ανακατάλη­ ψη της στρατηγικής θέσης του Τουμλού Μπουνάρ, αλλά συνάντησαν τον ελληνικό γρανίτη και αναγκά­ στηκαν να υποχωρήσουν. (συνεχίζεται) ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

Αναμνηστική φωτογραφία ανδρών μοίρας πυροβολικού, η οποία διέθετε πυροβόλα Scoda (Σκόντα). Μπουρνόβας 1922. Τη

φωτογραφία παραχώρησε - χάρισε ο ιχθυοπώλης Βαγιάνης Κωνσταντί­ νου Σάπκας, αποβιώσαςτο 1983.


ΓΡΑΦ ΙΚ ΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΗ Σ ΑΓΙΑΣΟΥ Ο Ξ ε ν ο φ ώ ν τ α ς Σ ο υ σ α μ λ ή ς , ο π ν ε υ μ α τ ώ δ η ς Ξ ι ν ό φ ’ς

Α

νασκαλεύοντας κάποια παλιά έντυπα με ενδια­ φέρουσες σελίδες, κάτι απρόσμενο μού τράβηξε την προσοχή. «Τύποι της Αγιάσου». Ανώνυμος ο αφηγητής, αλλά ως βέρα Αγιασώτισσα και εγώ το διάβασα δυο τρεις φορές και συγκινήθηκα. Ας το γράψω, είπα, στο ποικίλης ύλης περιοδικό «Αγιάσος», που ο ακούραστος δι­ ευθυντής του ο Γιάννης Χατζηβασιλείου πιστεύω να το αξι­ ολογήσει. Καθώς η όμορφη Αγιάσος έχασε κατά πολύ τον κόσμο που γέμιζε τα σοκάκια και τα καλντερίμια της, ας αναφέ­ ρουμε τα αυθόρμητα χωρατά, που τέρπουν πάντα τον απλό κόσμο με τη δημιουργικότητα και το διαυγές πνεύμα του. Πολλοί οι γραφικοί τύποι του χωριού τα αλλοτινά χρόνια και ας αναφέρουμε έναν από τους πιο εντυπωσιακούς, τον Ξενοφώντα (Ξινόφ’) Σουσαμλή. Μια φαμίλια καλλιτέχνες οι Σουσαμλήδες. Είχανε το παρατσούκλι, και ποιος δεν έχει, «Γλύτσ’μα», που πάει να πει γλύκισμα. Και πράγματι ήτανε όλοι τους γεμάτοι καλο­ σύνη και γλυκιά ανθρωπιά. Από τον κύρη τους το Μιχάλη Γλύτσ’μα, κάλφα, αυτοδίδακτο αρχιτέκτονα, τον πρωτογιό του τον Ξενοφώντα, «Ξινόφ’», τον Αχιλλέα, βιολιστή, πατέρα του τραγουδιστή Πάνου Σάμη, το Μιλτιάδη ή «Χρόνη», ερα­ σιτέχνη ηθοποιό, τον Παναγιώτη «Κακούργο», τον πιο ήρε­ μο άνθρωπο, περίφημο κλαρινετίστα και χωρατατζή, ως το στερνοπαίδι Προκόπη, που και αυτός ήταν μουσικός. Όλοι μακαρίτες και δυο παιδιά του Ξινόφ’, ο Ποσειδώνας και ο Νίκος, μουσικά ταλέντα που χάθηκαν, ο πρώτος στη Μικρα­ σία και ο δεύτερος υπηρετώντας στην Αθήνα. Μια φαμίλια που τα τελευταία χρόνια τα παρακλάδια της έβγαλαν αράδα καλλιτέχνες, όπως ο Ραφαήλος και οι γιοι του, απόγονοι του Ξινόφ’, ο Πάνος Σάμης, ποιητής και τραγουδιστής, ο Όμη­ ρος και ο Στρατής, ποιητής ο πρώτος, μουσικός ο δεύτερος, παιδιά του Αχιλλέα. Κοντά σ’ αυτούς ήταν και ο Βασίλης, ο βιολιστής, ο Μάριος, ο τραγουδιστής. Έξι ονόματα αρχαίων σε μια οικογένεια. Κάτι λέει. Μια φλέβα που αναβλύζει σα νερομάνα αστείρευτη. Μες στην τραχιά ζωή της Αγιάσου, που η καλλιτεχνική έφεση χαρακτηρίζεται απροκοψιά και παλαβάδα, με το να ασχοληθείς με θέατρο ή μουσική και τέ­ τοια, θα πρέπει να είναι πάθος σου μεγάλο, για να παλέψεις την περιφρόνηση και την ειρωνεία του κόσμου. Έτσι και κα­ ταφέρεις όμως να δώσεις κάτι καλό, τότες σε παραδέχονται και σε τιμούν. Οι Σουσαμλήδες έχουν κερδίσει τη συμπάθεια και το σεβασμό του δύσκολου αγιασώτικου κοινού. Καιρός να περιγράψουμε τον Ξινόφ’. Ομορφάντρας στα νιάτα του, γραμματιζούμενος. Πήγε στην Αμερική, θαρρώ στα 1908, μα γύρισε ξοπίσω, γιατί εκεί πέρα βρήκε μόνο δουλειά που τη σιχαινόταν. Το τι διηγόταν για τους ομογε­

νείς, άλλο πράμα. Κούρδιζε λατέρνες, έπαιζε μαντολίνο και άλλα όργανα και παράλληλα ήταν γραμματικός στο Ειρηνο­ δικείο. Έγραφε αιτήσεις και άλλα. Μεράκια πολλά. Αγαπού­ σε το ποτό, μα πιότερο το καλό και μπόλικο φαΐ. Ετυμολογούσε κάθε τερψιλαρύγγιο. Για την πλατσέ­ τα έλεγε πως είναι τα πλακούντια και πως κάθε λέξη δίνει οδηγία πάντα πώς θα τη φας. «Πλαγίως τσέντα». Τα φοινί­ κια έλεγε πως τα ανακάλυψαν οι αρχαίοι Φοίνικες, ενώ την αλευριά την ονόμαζε «άλγεβρα». Τον θυμάμαι τα βράδια να μας διηγιέται ένα σωρό χαριτωμένες ιστορίες στη μι­ κρή τότε στέγη του Αναγνωστηρίου. Ήταν άντρακλας, όλο καρδιά και καλοσύνη. Ένας Αγιασώτης παραπονιόταν μες στον καφενέ πως τον γέλασε ο μπακάλης. «Πήρα κ’τσιά τσι δε βράζιν». «Πάρι αβγά που βράζιν», είπε ο Ξινόφ’ς. Με τη Γερμανοκατοχή ο Ξινόφ’ς πείνασε, όπως όλος ο κόσμος, και η «γλουχή» του για φαΐ τον έκαιγε τόσο που τάχτηκε «σα θα σάσιν τα πράματα, θ’ αλ’φτώ γιαούρτ’, να μι γλείφτιν γοι στσύλ’». Τα χλωρά σύκα τα έτρωγε με τα φλούδια, για να μη «σκουλά», να μην καθυστερεί, όπως έλεγε, και σε παρατή­ ρηση κάποιου ο Ξινόφ’ς απάντησε: «Τα ξηρά συ τα ξιφλου­ δίγ'ς»... Με την απελευθέρωση, το τάμα του ο Ξινόφ’ς δεν το ’κανε. Σαν πέρασε η μπόρα, όλα ξεχάστηκαν. Οι άνθρω­ ποι χωρίστηκαν σε εαμίτες και σε εθνικόφρονες, που τους ονομάζανε «αντίδρασ’». Ένα βράδυ η κυρά-Ξινόφινα, απλοϊκή γυναίκα που θάμα­ ζε και λάτρευε σαν το θεό τον Ξινόφ’, ρώτησε απορημένη: - Τίντα ’νι γη αντίδρασ', ω Ξινόφ’; - Ε μ’ λέγ’ς, ψες που σ’ είπα να κάν’ς ιρ’ζόγαλου το ’κανις; - Όχ’. Εμ ξέρ'ς πόσα κ’τιά γάλα θέλ’ του ανέμ’σμα μι του ρύζ’; - Ε φτο είνι αντίδρασ’. - Φτο είνι, ω Ξινόφ’; - Ναι. Άιντι τώρα κάνι πέντεξ’ τ’γανιές λουκ’μάδις να φάμι... - Εμ πού να βρου μέλια τσι τόσα χάρτζια, έχου δ’λειές, ω Ξινόφ’! - Ε τσι τούτου...είνι αντίδρασ'... - Γι’ αυτό πληθύναν γοι αντιδράσεις μες στου χουριό, συμπαίρανε η αγαθή γυναίκα! Οι αναμνήσεις είναι πολιτισμός θα πω και εγώ η νεότερη που τώρα μεγάλωσα. Οι αγνές και άδολες ψυχές σαν του Ξινόφ’ είναι παρελθόν. Τώρα μόνο το χρήμα και η ξενόφερτη βία πάνε να σκεπάσουν το γαλαζοπράσινο πλανήτη μας, τη γη. Ο Θεός ας αναπαύσει τις αγνές ψυχές των αξέχαστων συγχωριανών μας στην αιωνιότητα, όπου βρίσκονται. Μ Υ Ρ Σ ΙΝ Η Β Α Μ Β Α Κ Α -Χ Ο Υ Τ Ζ Α ΙΟ Υ


ΕΥΘΥΜΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΤΟ ΣΑΡΙΚ ΗΘΕΛΕ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΞΗ

Ο

Γρηγόρης Εμβάλωμας, ο επιλεγόμενος Σαρίκ, ήταν ένας φτωχός φαμελίτης με

σπιρτόζο μυαλό και με θυμοσοφία. Ήταν αναλφάβητος, δεν ήξερε να γράφει και να διαβάζει. Ήταν όμως ακουστικός τύπος, είχε γερή μνήμη. Όλα τ’ ακούσματα τα κατέγραφε πιστά και τα θυμόταν. Ως εκφωνητής στο καρναβάλι δε χρησιμοποιούσε χει­ ρόγραφο. Κάποιος του διάβαζε το κείμενο και αυτός το μάθαινε με καταπληκτική ευκολία. Έτσι είχε μάθει και πολλά ποιήματα. Αδυναμία είχε στους στρατευ­ μένους ποιητές της αριστερής διανόησης. Ήξερε και απάγγελνε ποιήματα του Κώστα Βάρναλη, του Φώτη Αγγουλέ και άλλων. Όταν απονεμήθηκε στον αείμνηστο Στρατή Ανα­ στασέλη τιμητική λογοτεχνική σύνταξη, ο Γρηγόρης

Ο Γρηγόρης Αρμενάκη Εμβάλωμας ή Σαρίκ (αριστερά) με ένα φίλο του «παρά θίν’ αλός»... Τη φωτογραφία παραχώ­

ζήλεψε, όπως εξάλλου και ο Κώστας Βουλβούλης.

ρησε η Αικατερίνη Τσουκαρέλη (Ζορμπά) - Ρούσα.

Έβαζαν φιτίλια, βέβαια, και οι επιτήδειοι, τα πειρα­ χτήρια του χωριού. Μια μέρα που συνάντησε τον Ανα­ στασέλη στην αγορά, τον σταμάτησε και θέλησε να πάρει πληροφορίες. - Μουρή Γιαπρακάδινα, έμαθα πους πήρις λου­ γουτιχνική σύνταξ’ τσι θέλου να μ’ πεις τι δικιουλου­ γητικά χρειγιάζ’ντι, γιατί θα κάνου τσι γω αίτησ’. - Γω, Ληγόρ', έστ’λα τα όσα έχου γραμμένα τσι τυπουμένα σι βιβλία. Του ίδιου πρέπ’ να κάν’ς τσι συ.

- Ναι, αλλά γω εν έχου τίπουτα γραμμένου σι χαρ­ τί, ούλα τα ’χου γραμμένα στου τσιφάλ’ ιμ'. - Ε, τότις, Ληγόρ’, γή θα στείλ’ς του τσιφάλ' σ' γή θα πας γ’ ίδιους σν Ιπιτρουπή τσι θα τα πεις μι του στόμα! Π’στέβγου πους θα σι καταλάβιν τσι θα σ’ βγάλιν τσι σόνα σύνταξ’. Εύχουμι να πιτύχ’ς του σκουπό σ’! (Από αφήγηση Γιάννη Χατζηβασιλείου) Ε Ρ Μ Ο Λ Α Ο Σ Χ Α Τ Ζ Η Β Α Σ ΙΛ Ε ΙΟ Υ

Ο πατρώζων υιός Αρμενά­ κης Γρηγόρη Εμβάλωμας ή Σαρίκ με το συνεργάτη του περιοδικού «Αγιάσος» Στρατή Χατζηβασιλείου, στην Αγορά του χωριού. 30.7.2016. Τη φωτογραφία

παραχώρησε ο Στρατής Χατζηβασιλείου.


Υ

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ - ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ Νοσταλγικές θύμησες από τα ανέμελα παιδικά χρόνια

πάρχουν λέξεις και φράσεις οι οποίες εξάπτουν τη φαντασία των παιδιών αλλά και των μεγάλων, όπως οι τρεις Μάγοι, η Γέννηση του Ιησού Χρι­ στού στη φάτνη του σπηλαίου, ο Ηρώδης, ο Αϊ-Βασίλης με τα δώρα και με το έλκηθρο, οι καλικάντζαροι... Μεταπολεμικά, στα προσχολικά και στα μαθητικά μου χρόνια, οι γιορτές λογίζονταν και ήταν ανάπαυλα, απομά­ κρυνση από τις έγνοιες του σχολειού και των μαθημάτων. Πριν από τα Χριστούγεννα ήταν καθιερωμένο να μας πη­ γαίνουν οι δάσκαλοι στην εκκλησία και να μεταλαβαίνουμε. Στα σπίτια υπήρχε αναστάτωση. Τα παιδιά έκαναν πρό­ βες για τα κάλαντα. Και τούτο, γιατί για πολλά τα οικονομι­ κά ήταν πολύ περιορισμένα, ενώ οι ανάγκες ήταν μεγάλες και επιτακτικές. Σε πολυμελείς οικογένειες η ένδυση και η υπόδηση ήταν σοβαρό πρόβλημα. Οι άνθρωποι δεν πε­ τούσαν τίποτε. Τα παιδιά που μεγάλωναν γρήγορα συνή­ θως κληρονομούσαν τα αποφόρια των μεγάλων. Έτσι με το χαρτζιλίκι που εξοικονομούσαν από τα κάλαντα και από τις μετάνοιες, δηλαδή από το χειροφίλημα στους νονούς, στους παππούδες και στις γιαγιάδες, στους θείους και στις θείες, τα μεγάλα παιδιά συνήθως αγόραζαν, κατά κανόνα, ένα ρούχο ή παπούτσια, πολύ σπάνια και κάποιο παιχνίδι που τόσο πολύ λαχταρούσαν. Μαζί με τα νομίσματα, συ­ νήθως κέρματα, μάζευαν και λογής λογής γλυκά ή ξηρούς καρπούς ή φρούτα ή άλλα καλούδια, κουραμπιέδες, μελο­ μακάρονα, φοινίκια, «ζαγλαπίδες», δηλαδή στραγάλια, φι­ στίκια, σταφίδες, πορτοκάλια, ρόδια, κάστανα στην Αγιάσο, καθώς και άλλα, που ήταν τα συνηθισμένα φιλοδωρήματα ή κεράσματα σε μας τα παιδιά που λέγαμε τα κάλαντα. Εγώ, βέβαια, ως μοναχοπαίδι περιοριζόμουν στο σπίτι μας, στης γιαγιάς και σε κανά δυο θείες μου εκεί κοντά. Πρωί πρωί οι παρέες των καλαντιστών συναγωνίζονταν η μια την άλλη με τα τρίγωνα και με τις λιγοστές φυσαρμό­ νικες που είχαν ορισμένα παιδιά. Έτρεχαν να προλάβουν τους χωρικούς, άντρες και γυναίκες, που ετοιμάζονταν για τα κτήματα ή για τις άλλες δουλειές τους, για να πάρουν αυτοί το ρεγάλο πριν από τους άλλους. Την παραμονή των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων, οι δρό­ μοι γέμιζαν από μελωδίες ήδη από τα χαράματα. Κάποιοι φαμελίτες μάλιστα, οργανοπαίχτες κυρίως, με τρομπέτες, με ζουρνάδες και με τύμπανα γυρνούσαν στα σπίτια και στα καφενεία και έλεγαν τα κάλαντα μετά μουσικής. Οι νοικοκυρές εξάλλου έπλεναν και συγύριζαν τα σπί­ τια, άπλωναν καθαρές καρπέτες, άλλαζαν «π’καρόπανα», «καπ’τέλια», ραφόπανα και άλλα. Έφτιαχναν πριν από τα Χριστούγεννα διάφορα γλυκά, μελομακάρονα, φοινίκια, και ζύμωναν την Πρωτοχρονιά βασιλόπιτες. Οι Αγιασώτισσες έφτιαχναν βασιλόπιτες με τα φύλλα.

Ο αείμνηστος συνεργάτης Σαραντινός Μιλτιάδη Μαλιάκας (1917-26.1.1997), δραστήριο μέλος του Φιλοπρόοδου Συλ­ λόγου Αγιασωτών, φωτογραφίζεται στις 21.12.1983 με τον ομοχώριο του φωτογράφο - Αϊ-Βασίλη Δημήτριο Παναγιώτη Βράνη ή Φούντα, έξω από το κατάστημα «Μινιόν» της Αθή­ νας. Από το φωτογραφικό αρχείο του Γιάννη Χατζηβασιλείου.

Οι γειτονιές μοσχοβολούσαν από τις μυρουδιές, από το καταΐφι, από τα τρίγωνα, από τις καρυδόπιτες, από το σε­ λινάτο με χοιρινό, από το ψητό χοιρινό με τις πατάτες, τις πίτες, από τους κεφτέδες τους τηγανητούς... Εγώ έκανα το ποδαρικό το πρωί της Πρωτοχρονιάς, με την πέτρα και με το ρόδι, πριν ξεκινήσουμε για την εκκλη­ σία. Σε κάποιους, βέβαια, αντίθετα απ’ ό,τι συμβαίνει στα παιδιά, οι γιορτές προκαλούσαν και προκαλούν κατάθλιψη, όπως σε ανθρώπους μοναχικούς, σε χαροκαμένους, σε άνεργους, σε αναξιοπαθούντες, σε φτωχούς που αισθάντο­ νται αμήχανα στις απαιτήσεις των παιδιών τους και στα οξύ­ τατα οικογενειακά προβλήματα, καθώς κοιτάνε το πενιχρό τους βαλάντιο. Οι γιορτές τελειώνουν, φυσικά, με τον αγιασμό των υδάτων, τη μέρα των Φώτων, κατά την οποία σύμφωνα, με τις λαϊκές δοξασίες, εξαφανίζονται οι καλικάντζαροι από την επιφάνεια της γης. Τα παιδικά μας χρόνια πέρασαν ανεπιστρεπτί, γιατί ο χρόνος είναι αδυσώπητος. Τα παιδιά των ανθρώπων της γενιάς μας μεγάλωσαν και αυτά και έδωσαν τη θέση τους στα εγγόνια, που αποτελούντο αυριανό μέλλον της χώρας μας. Από αυτά αντλούμε όλοι μας αισιοδοξία, ευχόμενοι ό,τι καλύτερο. Α Ρ ΙΑ Δ Ν Η Π Α Π Α Ζ Ο Γ Λ Ο Υ - Χ Α Τ Ζ Η Β Α Σ ΙΛ Ε ΙΟ Υ


Ο σ η μ α ν τ ικ ό τ ε ρ ο ς φ θ ιν ο π ω ρ ιν ό ς θ ε σ μ ό ς τ η ς Λ έ σ β ο υ

1 3 η Γ ι ο ρ τ ή Κ άσ τ α ν ο υ σ τ η ν Α γ ι ά σ ο

Β

οηθούντος και του εξαιρετικού για την επο­ χή καιρού, κοσμοπλημμύρα κατέκλυσε στις 13.11.2016 το χωριό της Μεγαλόχαρης από το πρωί μέχρι τη δύση του ήλιου, τιμώντας με τον πιο αποστομωτικό τρόπο τη 13η Γιορτή Κάστανου, που για άλλη μια φορά αποτέλεσε πόλο έλξης του λεσβι­ ακού και όχι μόνο κοινού (πλήθος οι Τούρκοι επισκέ­ πτες). Η κίνηση συναγωνίζεται τη λαοθάλασσα της παραμονής του μεγάλου εμποροθρησκευτικού πα­ νηγυριού της Παναγίας και δίνει την ευκαιρία στους συντοπίτες μας να ανηφορίσουν στο γραφικό κεφα­ λοχώρι του λεσβιακού Ολύμπου, για να ψωνίσουν τα ονομαστά τοπικά προϊόντα, να παρακολουθήσουν τις πλούσιες εκδηλώσεις, να χαρούν το αξεπέραστο κάλ­ λος της φθινοπωρινής φύσης. Τη Γιορτή συνδιοργάνωσαν η Δημοτική Κοινότητα Αγιάσου και άλλοι συνεργαζόμενοι φορείς (Αναγνω­ στήριο «Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ» Αγιάσου, Σύλλογος Εμπόρων και Επαγγελματοβιοτεχνών Αγιάσου «Ο ΕΡΜΗΣ», Αγροτικός Σύλλογος Αγιάσου, Πολιτιστικός Καρνα­ βαλικός Σύλλογος Αγιάσου «Ο ΣΑΤΥΡΟΣ», Σώμα Ελ­ ληνικού Οδηγισμού (ΣΕΟ) Μυτιλήνης). Ευχαριστούμε θερμά τους παρακάτω χορηγούς για την υποστήριξή τους:

ΧΟΡΗΓΟΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ: ΔΗΜΟΣ ΛΕΣΒΟΥ ΙΕΡΟ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΑΓΙΑΣΟΥ ΚΥΝΗΓΕΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΓΙΑΣΟΥ ΠΑΣΧΑΛΙΔΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΚΑΙ ΣΙΑ Ο.Ε.

ΟΙΚΟΝΟΜΟΤΕΧΝΙΚΗ ΛΕΣΒΟΥ - ΟΡΦΑΝΟΣ ΧΡΥΣΟΧΟΕΙΟ «ΣΥΜΕΩΝ» ΚΤΕΟ Ε. ΑΣΒΕΣΤΑ - ΚΑΡΑ ΤΕΠΕ ΚΤΕΟ ΛΕΣΒΟΥ «ΑΦΟΙ ΤΡΥΠΑΤΖΗ»

ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟ ΓΡΑΦΕΙΟ “MYTILANA TOURS” (ΓΟΜΟΣΛΑΖΑΡΗΣ) ΟΠΤΙΚΑ ΓΙΑΛΟΥΡΗΣ

ΧΟΡΗΓΟΙ ΓΙΟΡΤΗΣ: "ΟΙΝΟΦΟΡΟΣ" ΜΕΓΑΛΟΧΩΡΙΟΥ

ΟΥΖΟ ΠΛΩΜΑΡΙΟΥ ΒΑΡΒΑΓΙΑΝΝΗ ΟΥΖΟ ΠΛΩΜΑΡΙΟΥ ΙΣΙΔΩΡΟΥ ΑΡΒΑΝΙΤΟΥ

ΟΥΖΟ νΕΤΟ ΟΥΖΟ ΣΑΜΑΡΑ

ΟΥΖΟ ΕΠΟΜ ΟΥΖΟ ΜΑΤΘΑΙΟΥ ΟΥΖΟ ΑΙΓΑΙΟ ΟΥΖΟ ΔΙΜΗΝΟ ΚΡΥΣΤΑΛ-ΑΝΑΨΥΚΤΙΚΑ ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΥΚΑ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΣ ΛΕΣΒΟΥ Ευχαριστούμε επίσης τον οδηγό των περιπατητών στον καστανιώνα Βασίλη Ε. Στόικο και το λεσβιακό κοινό που και φέτος συνέρρευσε μαζικά στην Αγιά­ σο, δείχνοντας έμπρακτα την αγάπη και τη στήριξή του στη Γιορτή η οποία καταξιώθηκε ως ο σημαντι­ κότερος φθινοπωρινός θεσμός στο νησί μας. Και του χρόνου! Α Ν Τ Α Π Ο Κ Ρ ΙΤ Η Σ


Νοσταλγικές πινελιές της παλιάς Αγιάσου Οι συμμαθητές Η' Ό

ταν θέλω να φανταστώ ποια μπορεί να είναι η προσωποποίηση της αθωότητας και της καλοσύνης, ένα και μόνο πρόσωπο μού έρ­ χεται στο νου, από τα παλιά. Το πρόσωπο του συμμαθητή μου Μιχάλη Παπαπορφυρίου ή επί το αγιασωτικότερον του «Μ’χαλέλ’ γη Μαγλού». Και πράγματι του Μ’χαλέλ’ διέθετε δυο πελώρια αθώα μάτια και δυο ακόμα πιο πελώρια και ροδοκόκκινα μάγου­ λα, που σου ’ρχόταν να τα χαϊδέψεις ή να τα χαστουκί­ σεις, ανάλογα με την περίσταση. Και, για να λέμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους, πιο πολλά χαστούκια έτρωγε του Μ’χαλέλ’ από τη ζωή παρά χάδια. Τον είχε χτυπήσει από μικρό η ορφάνια και τον με­ γάλωνε μια ταλαίπωρη καλόκαρδη γιαγιά-μανή, με χίλια βάσανα και στερήσεις. Και σαν τέλειωσε το δημοτικό και τράνεψε λιγάκι ο Μιχάλης, του τοίμασε η γιαγιά του ένα μπογαλάκι με λίγα ρούχα και τον πήγε ένα Σάββατο σε ένα μοναστήρι του νησιού, μήπως το φροντίσουν το ορφανό και του εξασφα­ λίσουν τα προς το «ζην», με κάποια εκκλησιαστική μόρ­ φωση και ίσως κάποια εκκλησιαστική καριέρα. Σάββατο είπαμε έγινε η μεγάλη μετακίνηση και την επόμενη μέρα Κυριακή, να και γυρίζει πίσω του Μ’χαλέλ’, φορτωμένο με το μπογαλάκι του! Μόλις τον είδε η φουκαριάρα η γιαγιά του, που κα­ θόταν στο κατώφλι με τις γειτόνισσες, κατά το σύνηθες, του λέει τραγουδιστά: «Σαββάτου φεύγου, μάτια μου, τσι Τσυριατσή γυρίζου». Και ο καημένος ο Μιχάλης της απαντά, ξεχνώντας κάθε κανόνα σεβασμού και ευπρέπει­ ας απέναντι στους μεγαλύτερους: «Εμ ένι πήγις συ στου καλόγηρου, να σι πιράσ’ απί του μπάγκου, για να δεις τη γλύκα!» Και έτσι διεκόπη άδοξα η εκκλησιαστική καριέρα του Μιχάλη και συνέχισε την πορεία του στην πιο ήρεμη κο­ σμική ζωή. Πέρασαν μερικά ακόμη χρόνια και να ’μαστε τώρα με το Μιχάλη μαζί στη γραμμή, για να περάσουμε από το περίφημο περιοδεύον του Στρατού, που θα καθόριζε την πορεία της στρατιωτικής μας εκπαίδευσης και θητείας. Ο Μιχάλης, λόγω επιθέτου (Παπάνης πρώτα εγώ και μετά Παπαπορφυρίου) ακολουθεί πίσω μου και μόλις τε­ λειώνουν οι καταγραφές και οι άλλες τυπικές διαδικασίες, ζητά το λόγο και απευθυνόμενος στον επικεφαλής λοχα­ γό τού λέει με κάποια επισημότητα: Κύριε λοχαγέ, παρα­ καλώ να με χαρακτηρίσετε βοηθητικό στρατιώτη, γιατί έχω στο ένα πόδι τεσσεράμισι δάχτυλα». Φαίνεται πως

κάποιος τον είχε συμβουλέψει ότι έτσι ίσως υπηρετούσε και μειωμένη θητεία. Για βγάλε, παιδί μου, το παπούτσι σου, του κάνει ήρε­ μα ο λοχαγός. Πράγματι στο ένα πόδι το μικρό του δαχτυ­ λάκι ήταν λίγο κομμένο, ποιος ξέρει από ποια περιπέτεια του ταλαίπωρου Μιχάλη! Μόλις το βλέπει ο λοχαγός, κλείνει το μάτι σ’ ένα λο­ χία και του λέει αυστηρά: «Λοχία, πάρε τον επίστρατο από δω και πήγαινε τον στο ... μάγειρα πίσω, να του ...κόψει και το υπόλοιπο δάχτυλο, ώστε να τον χαρακτηρίσουμε άμεσα βοηθητικό (Ι 5)! Μόλις το άκουσε ο Μιχάλης, εν ριπή οφθαλμού αρπά­ ζει στο χέρι το παπούτσι του και παίρνει τρέχοντας τον κατήφορο, μακριά από το ...χειρουργείο. Και ο λοχαγός σκασμένος στα γέλια φωνάζει: «Είδες ταχύτητα! Γράψε: Μιχάλης Παπαπορφυρίου, Πεζικό, Ικα­ νός κατηγορίας πρώτης (Ι 1)! Ε καημένε Μιχάλη, ακόμα και μεγάλο σου τσαλάκωνε την αθωότητα η κακία των μεγάλων! (συνεχίζεται) Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Δ . Π Α Π Α Ν Η Σ

Αναμνηστική φωτογραφία από το Γυμνασιακό Παράρτημα Αγιά­ σου (1954). Διακρίνονται, από αριστερά. Πρώτη σειρά: Ευστρα­ τία Βασιλείου Χαζηνικοδήμου (Βασιλάκη), Ευγενία Κωνσταντί­ νου Τζάνου, Χαρίκλεια Παναγιώτη Χατζηπροκοπίου και Ειρήνη Παναγιώτη Γλεζέλη. Δεύτερη σειρά: Μυρσίνη Μιλτιάδη Χουτζαί­ ου, Μαρία Πάνου Ευαγγελινού, Ευστρατία Ευάγγελου Παπαστα­ ματίου, Αικατερίνη Θεόφραστου Γέρου και Στέλλα Παλαιολόγου. Τρίτη σειρά: Αικατερίνη Προκοπίου Χατζηπροκοπίου, αποβιώσα στις 4.1.2015, Ευστάθιος Σγουρός, Κερκυραίος φιλόλογος, Σοφία Παναγιώτη Χατζηπροκοπίου. Τέταρτη σειρά: Χρίστος Αρ­ γυρίου Κοντόπουλος και Γρηγόριος Ευστρατίου Χαδεμένος. Τη

φωτογραφία παραχώρησε η Μυρσίνη Βαμβακά - Χουτζαίου.


ΘΥΜΗΣΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΙΑΣΟ ΤΟΥ ΧΘΕΣ

Η

Ο π α π ά ς Σ τ ε φ α ν ής και ο γ ά μ ο ς τ η ς Φ ε β ρ ω ν ία ς

Φεβρωνία ήταν νονό του Στρατή Προκο­ πίου Καμάτσου. Όταν τον βάφτισε, ήταν παιδί ακόμα και εκείνη. Όταν μεγάλωσε η Φεβρωνία, έγινε πολύ νοικοκυρά, χρυσοχέρα. Ήταν σοβαρό και καλό κορίτσι. Γνώρισε κάποιο νέο και ερωτεύτηκαν ο ένας τον άλλον. Η κατάσταση όμως με τα οικονομικά τους δεν τους επέτρεπε να παντρευτούν και όλο το ανέβαλλαν. Τα χρόνια όμως περνούσαν και η κοπέλα στενοχω­ ριόταν με το σήμερα αύριο. Δεν τελείωνε ποτέ αυτή η ιστορία. Πέρασαν τέσσερα χρόνια και η υπομονή της άρχισε να εξαντλείται. Η κοπέλα κεντούσε πολλά εργόχειρα και τα που­ λούσε, για να ζήσει. Ο καθένας τότε έκανε ό,τι μπο­ ρούσε, για να βοηθήσει το σπίτι του στα οικονομικά, που ήταν πάντα χάλια για τους πολλούς. Έτσι και τα κορίτσια με το κέντημά τους ή με τα υφαντά πρόσφε­ ραν στο σπίτι τους ένα μικρό εισόδημα. Κάποια μέρα η Φεβρωνία πήγε στο σπίτι του παπά Αλκιβιάδη Στεφανή, να παραδώσει ένα κέντημα, που είχε τελειώσει για την οικογένειά του, και έπιασαν την κουβέντα. Ο παπάς τη ρώτησε κάποια στιγμή πώς και δεν παντρεύτηκε ακόμα. Ξέρανε όλοι στο χωριό για το δεσμό της κοπέλας και, με το θάρρος που είχε πά­ ντα καλοπροαίρετα ο παπάς, τη ρώτησε και κείνη του είπε με παράπονο για τις αναβολές του αρραβωνια­ στικού και ότι κουράστηκε να περιμένει. Άντε, της είπε ο παπάς, πήγαινε στο σπίτι σου και εγώ θα φροντίσω να σας παντρέψω. Πράγματι, κά­

Ο λευίτης Αλκιβιάδης Στεφανής (1899-1968) ιερουργών στο Καστέλι, το 1962. Τη φωτογραφία παραχώρησε η Προ­

κοπία Καρρά, σύζυγος Απόστολου Δρακούλα.

ποια μέρα ο παπάς βρήκε τον αρραβωνιάρη στο κα­ φενείο, τον χαιρέτησε και τον κέρασε ένα ούζο. Άντε μετά άλλο ένα ούζο και δώσ’ του τα ούζα το ένα πίσω από τα άλλα, μέχρι που τον έκανε σκνίπα στο μεθύ­ σι. Τον πήρε μετά από το καφενείο και γραμμή για το σπίτι της Φεβρωνίας. Είχε ετοιμάσει τα χαρτιά του από πριν, πήρε το πετραχήλι του και άρχισε το μυ­ στήριο. Πάντρεψε το ζευγάρι στο πι και φι, λέγοντας και μερικά «Κύριε ελέησον» και δρόμο ο παπάς για το σπίτι του σίγουρος για την καλή του πράξη. Έτσι την άλλη μέρα ξύπνησε ο γαμπρός και βρέθηκε παντρε­ μένος. Τέρμα πια οι αναβολές. Τι να κάνει τώρα, το πήρε απόφαση και έζησαν με τη γυναίκα του αγαπη­ μένοι ως το τέλος. Ε ΙΡ Η Ν Η Κ Α Μ Α Τ Σ Ο Υ

Η Φεβρωνία Ευστρα­ τίου Ιακώβου (Χατζη­ φουτνή) (1907-2003), σύζυγος Ευστρατίου Γρηγορίου Καραφύλ­ λη στο σπίτι της, στο Σταυρί.

Τη φωτογραφία παραχώρησε η Ειρήνη Καμάτσου.


Θ Α Π Α Ω Γ ΙΑ Σ Κ Ι Σ Τ Η Ν Ε Λ Β Ε ΤΙΑ !

Τ

Α Π ΙΛ ΙΦ Θ Ι Ρ Ω Σ Η Μ Ο Υ

Σ απί τς Τούρτσ’ του 1 2, ούλ’ λίγου πουλύ παραδι­ ι συζήτησ’ π’ γέν’ντου για τν απιλιφθέρουσ’ τ’ ιν’σιού

χόνταν τς Πλουμαρίτις π’ βάλαν πλάτ’, γι' αυτό τσι του χουριό ντουν του λεγιν ηρουικό. Σαν είπι όμους ένα αγιασώτ’κου πειραχτήρ’ - γοι Αγιασώτις απ’ του έκπαλ’ πέφταν τζίκ’δις μι τς Πλουμαρίτις τσ’ αλληλουπειραζό­ νταν - πους προυτείναν να πληρών’ν για πάρτη ντουν τ’ άλλα τα χουριά απιλιφθιρώσημου, του πράμα μπέρδιψι τσ’ ένας λιτσπέρ’ς απόσουσι: γω θαρρώ πους τούτου είνι παραπανίσιου! Ε φτάν’ πο ’χουμι τουν ΕΝΦΙΑ τσι κα­ τάβαρου ΦΠΑ, αυτό μας έλ’πι να πληρώνουμι τώρα τσι τς κατζούπ’δις! ΕΡΜ Ο ΛΑΟ Σ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

Π Α Π Ε Λ ΙΑ Ε ΙΝ Ι Τ Σ Ι Τ Ο Υ Τ ’!

Σ

το Μόλυβο, νομίζω, έγινε ένα συνέδριο, το θέμα του οποίου δε γνωρίζω. Έλαβαν μέρος πολλοί επιστή­ μονες, Έλληνες και ξένοι. Μερικοί από αυτούς επισκέ­ φτηκαν και την Αγιάσο. Ξεναγήθηκαν στο Αναγνωστήριο, στα μουσεία του. Θαύμασαν τη βιβλιοθήκη, το κινηματο­ θέατρο, τον ηλεκτρονικό εξοπλισμό του και εξέφρασαν την απορία τους, πώς έγινε αυτό το καταπληκτικό κέντρο που δίνει τόσο πολλές δυνατότητες για μάθηση, για πνευματικές και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, για θέατρο, για μουσική, για χορό και για εκμάθηση μουσικών οργά­ νων. Επισκέφτηκαν το Ναό της Παναγίας και το μουσείο της. Βγήκαν στην αγορά και θέλησαν να πάρουν καφέ κάτω από τον πλάτανο που χαρίζει ολημερίς τη δροσιά του απλόχερα στους ντόπιους και στους ξένους. Ο ξενα­ γός τους όμως τους πρότεινε και ανέβηκαν στο Σταυρί. Κάθισαν κάτω από τον πλάτανο στο καφενείο του χαρι­ σματικού ερασιτέχνη και καρνάβαλου Μιχάλη Βίγλατζη, τ’ Παπέλ’. Εντύπωση τους έκαναν τα ρητά και οι πολλές παροιμίες που στολίζουν τους τοίχους του καφενείου και τους γύρω χώρους. Δεν μπορούσαν όμως να κατα­ λάβουν, να βγάλουν νόημα σε ορισμένα και ρώτησαν να τους τα εξηγήσουν. Ένας τέως δήμαρχός μας που βρέ­ θηκε εκεί προσφέρθηκε να τα μεταφράσει. Όλα έγιναν κατανοητά. Με την ευκαιρία ρώτησε ο τέως δήμαρχος - μεταφραστής: Πώς σας φάνηκε η Αγιάσος; Μπράβο στην έμπνευση του καφετζή για την επιλογή του να στολίσει με τέτοια ρητά και παροιμίες τους τοί­ χους. Είναι άξιος συγχαρητηρίων. Μπράβο του! Ναι, είπε ο τέως δήμαρχος και μονολογεί: Παπέλια είνι τσι τούτ’! Αγιάσος, 14.7.2016 ΠΡΟ ΚΟ ΠΗ Σ ΚΟΥΤΣΚΟΥΔΗΣ

ο καλοκαίρι ήμουν σ’ έναν παραθεριστικό οικισμό στη Βόρεια Εύβοια. Εκεί όλη μέρα οι παραθεριστές γύριζαν με το μαγιό και οι πιο συντηρητικοί με σορτς, κο­ λυμπούσαν, ψάρευαν ή κάθονταν στα μπαλκόνια, έπιναν τους φραπέδες και ατένιζαν το Αιγαίο πέλαγος. Ο μόνος που εργαζόταν ήταν ένας κηπουρός, ο οποίος έτρεχε όλη μέρα να κουρέψει το γρασίδι, να κλαδέψει τους κή­ πους των σπιτιών. Επειδή γνωριζόμασταν, μια μέρα τον ρώτησα: Μιχάλη, όλοι κάθονται αραχτοί εδώ. Ο μόνος που δουλεύει είσαι εσύ. Πότε θα πάρεις την άδεια σου; Κι εκείνος: Εγώ την άδεια μου θα την πάρω το χειμώνα και θα πάω για σκι στην Ελβετία! Αγία Άννα Ευβοίας, 30.7.2016 ΗΡΑΚΛΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΝΟΣ

Ε Χ Ο Υ Ρ Τ Α ΙΝ ’ Γ Η Α Λ ΙΠ Ο Υ Μ Ι Τ Σ Μ Υ Γ ΙΣ !

Ο

Στρατής ο Σαλαβάτης στράγγιζε στο σπίτι του μια λαγήνα από λάδι. - Άντε, φτάνει. - Καλά του λεγ’ς, ε Κόπ’ . Ε χουρταίν’ γη αλιπού μι τς μύγις! ΠΡΟ ΚΟ ΠΗ Σ ΚΟΥΤΣΚΟΥΔΗΣ

Κ Ρ ΙΜ Α Σ Τ Α Γ ΙΑ Π Ρ Α Τ Σ ΙΑ !

Π

έρσ’ του καλουτσαίρ’ ήρτι σν Αγιάσου για διακου­ πέςγη γνουστή προυταθλήτριατσ’ Ουλυμπϊουνίκ’ς Πηγή Δεβετζή. Απόμ’νι μι αν’χτό του στόμα απ’ τς μουρ­ φιές τς Αγιάσους. Πήγι τσι σ’ Παναγιά να προυσ’νήσ’ τσι έγ’τσι αντάμουσι του Γιώργ’ που ούλ’ τ’ μέρα λιέτι έφτου γύρου γύρου σν ακκλησιά. Φτος τ' ξινάγ’σι τσ’ είπι για του χουριό μας τσι για τν ακκλησιά μας τσι για να τν ιφχαριστήσ’ τνι κάλισι στου σπίτ’ ιντ’, να τς κάν’ του τραπέζ’. Τν άλλ’ μέρα πήγι προυί προυί σν αγουρά, αγό­ ρασι κριγιάς τσι δώτσι διαταγή σ' Λέν’ να του ματσίσ’ τσι να κάν’ του ιθνικού φαγί τς Αγιάσους, γιαπράτσια. Του μισ’μέρ’ ανιβήκαν Γιώρ’ς μι τ’ Πηγή στου σπίτ’ τσι φύ­ γαν μι μιγάλ’ όριξ’. Φαίνιτι πους γή τα γιαπράτσια ήνταν πουλύ νόστιμα γή φτη ήνταν σανίδα απί τ’ πείνα. Εν ήξιρι τίλουγια να φχαριστήσ’ τ’ Λέν’. Ούλα καλά ίσιαμ’ έδιου. Ύστιρα απί κανέ μήνα γη τηλϊόρασ’ είπι ότι, ιπειδή γη προυταθλήτρια πήρι κάτ’ φάρμακα που ήνταν απαγου­ ριμένα, πήραν ξουπίσου τα μιτάλλϊα. Κόπ’ς του Πανάγ’ γιου Αυστραλός που του ίκ’σι σ’ τηλϊόρασ’ ίβγι πα στου Καμπούδ’ τσι φώναζι: Πήραν ξουπίσου τα μιτάλλϊα τς προυταθλήτριας. Κρίμας τα γιαπράτσια τς Λέν’ς. π. ΝΙΚΟ ΛΑΟ Σ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ


ΚΩΣΤΗΣ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ

Ο

Α π ο χ α ιρ έτ η σ ε τη ζ ω ή στα ε ν ε ν ήν τ α το υ χ ρ όν ια

τέως Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρα­ τίας Κωστής Στεφανόπουλος, γεννημένος το 1926 στην Πάτρα, άφησε τη στερνή του πνοή στην Αθήνα στις 20 του Νοέμβρη, ημέρα Κυρια­ κή. Η εξόδιος ακολουθία ψάλθηκε στις 22, από τον Ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου Παλαιού Ψυχικού, και ο ενταφιασμός δημοσία δαπάνη έγινε την επομένη στο Δημοτικό Κοιμητήριο Γιατρών. Η Αγιάσος είχε τη χαρά να υποδεχτεί τον ανώ­ τατο πολιτειακό άρχοντα της χώρας στις 15.8.2001, όταν δήμαρχος ήταν ο Παναγιώτης Ψυρούκης (Γραμμέλης). Το περιοδικό «Αγιάσος» κάλυψε το γεγονός της επίσκεψης, αξιοποιώντας και φωτογραφικό υλι­ κό (βλ. Διαφορετικός ο φετινός Αύγουστος. Υψηλοί

επισκέπτες και θρησκευτικά - πολιτιστικά δρώμενα. Παναγιώτης Ευστρ. Στραυρακέλης, Γενικός Γραμμα­ τέας ΦΣΑ.«Αγιάσος» 125 (Ιούλης - Αύγουστος 2001), σ. 6-8. Η επίσκεψη του Προέδρου της Δημοκρατίας. Γιάννης Χατζηβασιλείου. «Αγιάσος» 126 (Σεπτέμβρης - Οκτώβρης 2001), σ. 3. Καταπώς γράψαμε παραπά­ νω, «ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας άφη­ σε τη σφραγίδα του στην Αγιάσο, όπως και άλλοι, με βασικό πρωτεπισκέπτη το δυνατόγνωμο γιο του

Ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας στο Πνευματικό Κέντρο Αναγνωστήριο «η Ανάπτυξη» Αγιάσου (15 Αυ γ ού­ στου 2001). Παρίσταται ο Υπασπιστής Αλκιβιάδης Πανα­ γιώτη Στεφανής, καταγόμενος από την Αγιάσο, εγγονός του ιερέα Αλκιβιάδη Στεφανή (1899-1968).

Ψηλορείτη, το μεγάλο πολιτικό Ελευθέριο Βενιζέλο. Εντυπωσίασε, τίμησε και τιμήθηκε, παρ’ όλο που, κα­ ταπώς λέει ο αρχαίος λόγος, «πάσιν α δείν χαλεπόν». Η παρουσία του στάθηκε θετική μέσα στην καλοκαι­ ρινή μυσταγωγία του νησιού μας...». Αιωνία του η μνήμη. Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Χ Α Τ Ζ Η Β Α Σ ΙΛ Ε ΙΟ Υ

Στον Κήπο της Παναγίας (Μπαχτσέ τς Παναγιάς). 15 Αυγούστου 2001, ημέρα Τετάρτη. Διακρίνονται, από αριστερά, η Α.Θ. Μ. ο Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής Πέτρος Ζ', απολέσας τη ζωή του από πτώση Σινούκ στις 11. 9. 2004 μαζί με τον καταγόμενο από την Καλλονή Μητροπολίτη Χρυσόστομο Παπαδόπουλο, ο Πρόεδρος της Ελλη­ νικής Δημοκρατίας Κωστής Στεφανόπουλος, ο Δήμαρχος Αγιάσου Παναγιώτης Ηλιογραμμένου Ψυρούκης (Γραμμέλης), ο Υπουργός Αιγαίου Νίκος Σηφουνάκης, ο Βουλευτής Φραγκλίνος Παπαδέλης... Φωτογραφία: Κώστας Καρατζάς - Λάμπρος

Μυλωνάς Ο.Ε. «Art Studio».


Δ Η Μ Η ΤΡ ΙΟ Σ Π. ΚΟΥΤΣΚΟΥΔΗΣ

Ο άνθρωπος, ο υποδειγματικός υπάλληλος, ο οικογενειάρχης

Α

π ο χ α ιρ ε­ τήσαμε την Τρίτη 13 του Σεπτέμβρη του 2016, το από­ γευμα, μαζί με πλή­ θος συγγενών και φίλων, στο ανακαι­ νιζόμενο εκκλησάκι των Αγίων Εφραίμ και Φανουρίου, κο­ ντά στον Ταρλά της Μυτιλήνης, τον αγαπητό μου θείο, αδερφό του πατέρα μου, Δημήτριο Κουτσκουδή, που άφησε την προηγούμενη μέρα τη στερνή του ανασαι­ μιά σε ηλικία 93 ετών. Γιος της πολυμελούς φαμίλιας του Παναγιώτη Προκοπίου Κουτσκουδή και της Βασιλικής Δημητρίου Πράτσου, γεννήθηκε στην Αγιάσο το 1923 και έφυγε τελευταίος των... Μοϊκανών, αφού όλα τα υπόλοιπα μέλη της πατρικής του οικογένειας, γονείς και αδέρ­ φια, εγκατέλειψαν τα εγκόσμια πριν από αυτόν. Αποφοίτησε με άριστα από τη Σιβιτανίδειο Δημό­ σια Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων και από τη Σχο­ λή «ΜΕΤΩΝ» της εποχής. Προσλήφθηκε από τη ΔΕΗ ως σχεδιαστής αρχικά και κατόπιν μετατάχθηκε ως εργοδηγός. Παράλληλα δίδασκε επί 13 χρόνια ηλε­ κτρομηχανολογικό σχέδιο στην Ιδιωτική Επαγγελμα­ τική Τεχνική Σχολή Μυτιλήνης «Βερναρδάκης». Παντρεύτηκε ένα σπάνιο άνθρωπο, την εκλεκτή φιλόλογο και συγγραφέα, διατελέσασα και Προϊστα­ μένη Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Νομού Λέσβου, Ειρήνη Σιδερή, από τον Ασώματο, με την οποία από­ κτησαν τρία εξαίρετα παιδιά, την αρχιτέκτονα Βασι­ λική (Βίκυ), τον καθηγητή μαθηματικών Παναγιώτη και το δάσκαλο Στρατή, από τα οποία ευτύχησε να κρατήσει στην αγκάλη του έξι εγγόνια, όλα αγόρια. Άνθρωπος από τη φύση του προοδευτικός και πο­ λέμιος του άδικου, οργανώθηκε στα χρόνια της Κατο­ χής στο ΕΑΜ και υπήρξε μέλος του Λαϊκού Δικαστηρί­ ου Αγιάσου την εποχή της διακυβέρνησης της Λέσβου από τις εαμικές αρχές (Σεπτέμβρης 1944 - Φλεβάρης 1945). Πρωτοστάτησε στα γεγονότα της λεγόμενης

«στάσης» της Αγιάσου (στάση χαρακτήριζαν κάθε λα­ ϊκή κινητοποίηση, συγκέντρωση, διαμαρτυρία, οι κυ­ βερνητικές αρχές που εγκαταστάθηκαν στο νησί μας μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας). Στις 23 του Μάρτη του 1945 επιτροπή Αγιασωτών, σύμφωνα με το κατη­ γορητήριο, εισέβαλε βίαια στο κατάστημα της Εθνο­ φυλακής Αγιάσου και απελευθέρωσε το φυλακισμέ­ νο Προκόπη Γαββέ, ο οποίος είχε συλληφθεί «διότι εγύριζε στις γειτονιές και παρακινούσε τις γυναίκες να κατέβουν σε συλλαλητήριο»! Το Κακουργιοδικείο Μυτιλήνης καταδίκασε το θείο μου και τρεις άλλους συναγωνιστές του σε δεκαεφτάμηνη φυλάκιση. Σε όλη τη ζωή του υπήρξε λεβεντάνθρωπος, καλό­ καρδος και πονετικός, ήπιος, δημιουργικός, υπόδειγ­ μα υπαλλήλου και οικογενειάρχη, συντρέχτης του αδύναμου. Γι’ αυτό και κέρδισε δίκαια την κοινωνική αναγνώριση και καταξίωση. Θα κρατάμε αναμμένο το καντήλι της θύμησής σου και θα βαδίσουμε στο δρόμο που διάβηκες. Οι ζευγάδες φεύγουν, μα η σπορά μένει... Καλό κατευ­ όδιο, θείε! Π Α Ν Α Γ ΙΩ Τ Η Σ Κ Ο Υ Τ Σ Κ Ο Υ Δ Η Σ

Ο Δημήτριος Παναγιώτη Κουτσκουδής με τη σύζυγό του φιλόλογο Ειρήνη Σιδερή.


ΦΙΛΙΤΣΑ ΣΚΛΕΠΑΡΗ - ΣΤΑΥΡΑΚΕΛΗ Τ ο ε ν ε ρ γ ό μ έ λ ο ς του ΦΣΑ π ο υ μ α ς ά φ η σ ε χ ρ όν ο υ ς

Ο

δυνηρός ο πανύστατος και αιώνιος ύπνος που οδηγεί αλάθευτα κάθε άνθρωπο στο άγνωστο επέκεινα. Το

μοιράδι του πόνου με μύριες όσες διαβαθμίσεις. Απόληξη η υποταγή στην αδήριτη ανάγκη της ειμαρμένης. Παρηγορητικές οι φιλοσοφικο-θρη­ σκευτικές δοξασίες που βοηθούν στην αποδοχή δυσάρεστων γεγονότων με τα λογής λογής αντι­ σώματα της προβαλλόμενης τέχνης αλυπίας. Η Φιλίτσα Σκλεπάρη-Σταυρακέλη πήρε το δρόμο της ατελεύτητης σιωπής στις 28.11.2016 και από την επομένη αναπαύεται στο Κοιμητήριο Νέας Σμύρνης. Είδε το φως της ζωής στις 28 του Οκτώβρη του 1951 στην Αγιάσο. Γεννήτορές της οι μακροημερεύσαντες Νικόλαος Γεωργίου Σκλε­ πάρης (1916-2010) και Βρετανία (Βριτανέλ’) Ιωάν­ νη Χατζηβασιλείου (1910-2002). Αυτάδελφός της, μεγαλύτερος κατά την ηλικία, ο Στρατής. Παρα­ κολούθησε τα εγκύκλια μαθήματα στη γενέτειρά της. Τέλειωσε το Γυμνάσιο, το οποίο λειτούργησε

ιδιωτική υπάλληλο, που τους χάρισαν τρία πολυ­

ως ανεξάρτητο μετά το Γυμνασιακό Παράρτημα

φίλητα εγγόνια, τον Παναγιώτη ο γιος, σύζυγος

(1946-1961). Στη συνέχεια αποφοίτησε από Σχολή

Ελένης Δημητρίου Μανέτα, τη Φιλίτσα και την

Λογιστών. Αρχικά εργάστηκε στον ιδιωτικό τομέα

Ανδριάνα η θυγατέρα, σύζυγος του φυσικού Κων­

και από τις 14.12.1984 ως διαχειρίστρια στους

σταντίνου Ανδρέα Κούγια.

κρατικούς Παιδικούς Σταθμούς Αγίου Δημητρί­

Η Φιλίτσα Σκλεπάρη-Σταυρακέλη από πολύ

ου Αττικής, από όπου και συνταξιοδοτήθηκε στις

νωρίς έδωσε δείγματα φιλεργίας, κοινωνικής

30.9.2011 με βαθμό τμηματάρχη Διοικητικού - Οι­

ευαισθησίας, καλλιτεχνικής διάθεσης και συμ­

κονομικού.

μετοχικότητας στα παροικιακά δρώμενα. Από τα

Στις 15.6.1975 τέλεσε στον Ιερό Ναό της Πανα­

γυμνασιακά χρόνια συνδέθηκε με το ιστορικό Ανα­

γίας Αγιάσου το γάμο της με τον ομοχώριο οικο­

γνωστήριο «η Ανάπτυξη», το οποίο από το 1894

νομολόγο Παναγιώτη Ευστρατίου Σταυρακέλη, το

ακτινοβολεί κι εξακολουθεί ως τις μέρες μας την

σημερινό Πρόεδρο του Φιλοπρόοδου Συλλόγου

πολυσχιδή δράση του, σε πείσμα των χαλεπών

Αγιασωτών, δημιούργησαν όμορφη οικογένεια και

χρόνων και της ακηδίας του κράτους, η οποία εί­

κάρπισαν τα όνειρά τους. Απέκτησαν δύο παιδιά,

ναι απότοκη της συνεχιζόμενης οικονομικής κρί­

το Στρατή, οικονομολόγο, και τη Βρετανία (Εβίτα),

σης.


Έλαβε μέρος ως ηθοποιός σε διάφορες ερα­

Τον τελευταίο καιρό η Φιλίτσα Σκλεπάρη-Σταυ­

σιτεχνικές παραστάσεις, όπως το δραματικό ει­

ρακέλη υπέστειλε τις δραστηριότητές της, καθώς

δύλλιο του Δημητρίου Κορομηλά «Ο Αγαπητικός

και τις ευχάριστες ερασιτεχνικές απασχολήσεις

της Βοσκοπούλας» (1967), η κωμωδία του Δημη­

της, όπως η κολύμβηση, οι περιηγήσεις και άλλα,

τρίου Ψαθά «Εξοχικόν Κέντρον "ο Έρως"» (1968)

γιατί έδινε με αξιοπρέπεια τον προσωπικό της

και η ηθογραφία του Παντελή Χορν "Το Φιντανάκι"

αγώνα, για να κρατηθεί στη ζωή την οποία τόσο

(1972).

πολύ αγαπούσε. Ο εχθρός όμως ήταν ύπουλος και

Από το 1975, από τότε που υποστασιοποιήθη­

ακαταμάχητος. Έτσι, παρ’ όλες τις φιλότιμες προ­

κε στην πρωτεύουσα ο Φιλοπρόοδος Σύλλογος

σπάθειες της επιστήμης και τις άοκνες φροντίδες

Αγιασωτών, από κοινού με το σύζυγό της Πανα­

των οικείων, επήλθε το μοιραίο, που προκάλεσε

γιώτη Σταυρακέλη έδωσε το παρών και βοήθησε

ψυχικό κενό και άφατη θλίψη.

στην οργάνωση κι επιτυχία διαφόρων εκδηλώσεων

Θα τη θυμόμαστε, γιατί ήταν άνθρωπος με αι­

(διαλέξεων, χοροεσπερίδων, θεατρικών παραστά­

σιοδοξία, με ευγενικά αισθήματα, με φιλοπονία,

σεων, εκδρομικών εξορμήσεων κτλ). Συμμετείχε

με εγκαρδιότητα, με έντονη διάθεση προσφοράς.

ακόμη σε εκλογικές διαδικασίες, υπηρετήσασα το

Αιωνία σου η μνήμη, αγαπημένη μου εξαδέλφη.

σωματείο ως εκπρόσωπός του στην Ομοσπονδία Λεσβιακών Συλλόγων Αττικής (ΟΛΣΑ).

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ ΧΑ ΤΖΗ Β Α ΣΙΛ ΕΙΟ Υ

Αναμνηστική φωτογραφία στενών συγγενών. Διακρίνονται, από αριστερά, ο πραματευτής Ευστράτιος Γρηγορίου Μα­ λακέλης (1909-1981), η σύζυγός του Ελένη Ιωάννη Χατζηβασιλείου (1905-1965), ο Ευστράτιος Νικολάου Σκλεπάρης, ο Νικόλαος Γεωργίου Σκλεπάρης (1916-2010), η θυγατέρα του Φιλίτσα και η σύζυγός του Βρετανία Ιωάννη Χατζηβασιλείου (1910-2002). Τη φωτογραφία παραχώρησε η Φιλίτσα Σκλεπάρη - Σταυρακέλη.


Αυτοί που φεύγουν Α ΙΜ ΙΛ ΙΑ Κ . Β Ο Υ Λ Β Ο Υ Λ Η

Κ Α Λ Λ ΙΡ Ρ Ο Η Δ . Ε Υ Α Γ Γ Ε Λ ΙΝ Ο Υ

( 1 9 2 1 -2 0 1 6 )

( 1 9 3 7 -2 0 1 6 )

Α

Σ

ποχαιρετήσαμε στις 23 του περασμένου

Ιουλίου την αγαπητή Μι­

τις

25

Αυγούστου

2016 έφυγε από τη

ζωή η Καλλιρρόη Ευαγγελι­

λιούδα στην εκκλησιά της

νού, το γένος Αλεξάνδρου

Παναγιάς της Αγιασώτισ­

Πουδαρά,

σας και την κατευοδώσαμε

σε

ηλικία

79

ετών. Η Καλλιρρόη γεννή­

για το ανεπίστροφο ταξίδι της στον κόσμο της αιωνι­

θηκε στις 5.2.1937 στην

ότητας στο Κοιμητήριο της

Αγιάσο και ήταν το δεύτε­

Περασιάς.

ρο τέκνο του Αλεξάνδρου

Η Αιμιλία (Μιλιά) Βουλ­

και της Μαρίας Πουδαρά.

βούλη γεννήθηκε το 1921

Τα παιδικά της χρόνια

στην Αγιάσο. Κόρη του Νικολάου Γρηγορίου Κακαλιού (1866-15.9.1932) και της Βασιλικής, το γένος Νικολάου Καλουντζόγλου (1890-29.3.1965), ήταν μέλος μιας πολύπα­

τα έζησε στην Αγιάσο, όπου και φοίτησε στη Μεταβατική Οικοκυρική Σχολή και από τότε μέχρι το τέλος της ζωής της

θης οικογένειας (τέτοιες οικογένειες θα βρει κανείς πολλές

έραβε σε φίλες και στην Αθήνα και στην Αγιάσο. Πάντα είχε

στην Αγιάσο). Ο ένας αδερφός της, Ηλίας Κακαλιός (1913-

να θυμάται τα δύσκολα κατοχικά χρόνια, ακόμη και την πα­

1.5.1944), ένας από τους διακόσιους κομουνιστές που εκτέ­

ραμονή για αρκετό χρονικό διάστημα στο κτήμα του πατέρα

λεσαν οι χιτλεροφασίστες στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του ’44. Ο άλλος της αδερφός, Στρατής Κακαλιός (1914-1.3.2005), αντάρτης στο Δημοκρατικό Στρα­ τό Λέσβου. Και ο τρίτος αδερφός της, Παναγιώτης Κακαλιός

της στα Πόταμα. Πάντα θυμόταν τους Γερμανούς στρατι­ ώτες που είχε συναντήσει έξω από την πόρτα του σπιτιού τους, και την απέχθεια που της είχαν δημιουργήσει.

(1927-2013), Μακρονησιώτης. Η αδερφή της Βλοτίνα (1918-

Στις 2 Μαΐου 1965 παντρεύτηκε τον ομοχώριο της Οδυσ­

2.8.1936), πρώτη σύζυγος του Μενέλαου Προκοπίου Καμά­

σέα Ιωάννη Ευαγγελινό, ο οποίος απεβίωσε το Μάρτιο του

τσου, αποχαιρέτησε πολύ νέα τη ζωή (πέθανε 18 χρονών

2007, και απέκτησαν δύο παιδιά, τον Αλέξανδρο, ιδιωτικό

πάνω στη γέννα). Η Μιλιά παντρεύτηκε τον αμίμητο χωρατα­ τζή της Αγιάσου Κώστα Δημητρίου Βουλβούλη και απέκτησε δυο παιδιά, την Αφροδίτη, χήρα Γεωργίου Κουζέλη, και το Δημήτριο, γνωστό περισσότερο με το όνομα Ηλίας.

υπάλληλο, και τον Ευστράτιο, καθηγητή στα ΙΕΚ. Όλοι θα θυμούνται το Καλλιρρώ πάντα χαμογελαστή, ακόμη και φέτος το καλοκαίρι του 2016, στα τέλη Ιουλίου,

Από πολύ μικρή έδειξε δείγματα αγωνιστικής δρά­

να υπόσχεται σε όλους στο χωριό ότι θα λείψει μόνο μερι­

σης συμμετέχοντας σε μια απεργία κλωστοϋφαντουργών

κές μέρες για ιατρικές εξετάσεις και ότι θα γυρίσει πίσω για

της Αγιάσου. Οργανώθηκε στο ΚΚΕ το 1944. Είχε ενεργό

να είναι στις εκδηλώσεις για την Κοίμηση της Θεοτόκου. Η

συμμετοχή στο ΕΑΜ και αργότερα ήταν τροφοδότρια των

ψυχή ήθελε, αλλά το σώμα δεν μπορούσε. Ήταν το καλο­

ανταρτών. Μετά τη μεταπολίτευση θήτευσε για μια τετρα­ ετία δημοτική σύμβουλος στο Δήμο Αγιάσου επί δημαρχί­ ας Παναγιώτη Αντωνίου Κουτρή (1986-1990). Από το 1978

καίρι μετά από πάρα πολλά χρόνια που δεν ήταν το Δεκαπε­ νταύγουστο στην Αγιάσο.

μέχρι το 1990 ήταν πρόεδρος του Παραρτήματος Αγιάσου

Πρόλαβε και αποχαιρέτησε το αγαπημένο της χωριό,

του Συλλόγου Προοδευτικών Γυναικών Λέσβου. Μέχρι τα

την αδελφή της Βασιλική, τους συγχωριανούς της, και κα­

βαθιά της γεράματα ήταν μέλος του ΚΚΕ. «Η μεγαλύτερη

τέληξε στη Νίκαια στις 25 Αυγούστου 2016. Η κηδεία και η

τιμή αλλά και ευθύνη για μένα είναι που είμαι μέλος του Κόμ­

ταφή της έγινε στις 26 Αυγούστου 2016 στο Γ' Νεκροταφείο

ματος της Εργατικής Τάξης», έλεγε με περηφάνια η Μιλιά.

Αθηνών.

Πέθανε στις 22 Ιουλίου 2016, σε ηλικία 95 χρονών, και εντα­ φιάστηκε στη γενέτειρά της. Τη σορό της κάλυψε η τιμημένη σημαία του ΚΚΕ. Πλήθος κόσμου τη συνόδευσε στην τελευ­ ταία της κατοικία. Καλό κατευόδιο, Μιλιά! Π Α Ν Α Γ ΙΩ Τ Η Σ Κ Ο Υ Τ Σ Κ Ο Υ Δ Η Σ

Αιωνία της η μνήμη. Π Α Ν Α Γ ΙΩ Τ Η Σ Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ ΙΔ Η Σ


Β Λ Ο Τ ΙΝ Α Π Α Ν . Μ Α Λ Ο Υ Κ Η

( 1 9 3 1 -2 0 1 6 )

Β Α Φ Τ ΙΣ Η

Σ

τις 17.12.2016, ημέρα Σάββατο, τελέστηκε στον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου Ηλιουπόλεως το μυστήριο της βάφτισης του γιου του 'Αλκη Αλβέρτου Ζούπα και της Ελένης Κυριάκου Κατηφέ. Στο νεοφώ­ τιστο δόθηκε το όνομα Ορφέας. Ανάδοχοι η Βούλα Κεχαγιά, δημοσιογράφος καταγόμενη από το Πλω­ μάρι, και η θυγατέρα της Χριστίνα. Στους ευτυχείς γονείς, στους παππούδες και στις γιαγιάδες, ευχόμαστε να τους ζήσει και να το χαίρο­ νται. Στις αναδόχους ευχόμαστε να είναι πάντα άξι­ ες. Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ και Α Ρ ΙΑ Δ Ν Η Χ Α Τ Ζ Η Β Α Σ ΙΛ Ε ΙΟ Υ

Μ Ν Η Μ Η Π Ρ Ο Σ Φ ΙΛ Ω Ν Π Ρ Ο Σ Ω Π Ω Ν Ο Π αναγιώ της Σταυρακέλης, ο Σ τρ α τή ς Σ τα υ ρ α ­ κέλης και η Εβίτα Σταυρακέλη-Κούγια, πρ όσφ εραν 100 € στη μνήμη τ η ς συζύγου και μ η τέρ α ς Φ ιλίτσας Σ κλεπ άρη-Σταυρ ακέλη. Ο Χ ρ ίσ το ς Π ροκοπ ίου Μ α ϊσ τρ έλ η ς π ρ όσ φ ερ ε 20 € στη μνήμη τ η ς Φ ιλίτσας Σκλεπάρη-Σταυρακέλη. Ο Χ ρ ίσ το ς Γλεζέλη ς (Π ουπούσας) π ρ όσ φ ερ ε 20 € στη μνήμη τ η ς Φ ιλίτσας Σκλεπάρη - Σταυρακέλη. Ο Γ ιάννης και η Αρ ιάδνη Χατζηβασιλείου π ρ όσ φ ε­ ραν 50 € στη μνήμη τ η ς ε ξα δ έλφ η ς και κουμπάρας Φ ιλίτσας Σκλεπάρη - Σταυρακέλη. Ο Δ η μ ή τρ ιο ς και ο Ν ικόλαος Παναγιώ τη Α ρβανι­ τέλ η ς π ρ όσφ ερα ν 50 δ ολά ρια Α υ σ τρ α λ ία ς στη μνή­ μη τ η ς Κλ εοπ ά τρ α ς Γεω ργίου Κουδουνέλη, το γ ένος Παναγιώ τη Αρβανιτέλη. Ο Γεώ ργιο ς Ξ ενέλης π ρ όσ φ ερ ε 30€ στη μνήμη τω ν φίλων και συμμαθητώ ν τ ου Δ η μη τρ ίο υ Βασιλείου Γέρ ου και Κω νσταντίνου Σ τα ύρου Κουμλέλη. Ο Π ρ οκόπ ιος Κ ο υ τσ κ ο ύ δ η ς π ρ ό σ φ ερ ε 30€ στη μνήμη τω ν πρω τοξαδέλφ ω ν του, τ η ς Σ α π φ ο ύ ς Τζίνη και του Δ η μη τρ ίο υ Κουτσκουδή. Ο Ιω άννης Ευστρατίου Χατζηλεω νίδα ς πρ όσφ ερε 50 € στη μνήμη τ ου αδελφ ού το υ Θ εμιστοκλή, καθώς και στη μνήμη άλλων προσώ πω ν του οικογενειακού του περιβάλλοντος. Η Φιλιξώ Χατζηβασιλείου-Καλογερά π ρ όσ φ ερ ε 50 € αντί στεφ άνου στη μνήμη τ η ς π ρ ω τοξαδέλφ ης Φιλί­ τ σ α ς Σκλεπάρη-Σταυρακέλη. Ο Α σ η μ ά κ η ς και η Νίκη Κολομόνδου, καθώ ς και η Φίλίτσα Κ ολομ όνδου - Χριστοδούλου, πρ όσφ εραν 50 € στη μνήμη τ η ς Φ ιλίτσας Σκλεπάρη-Σταυρακέλη.


Α ΓΙΑ ΣΟΛΕΞΟ

Ο ΡΙΖΟ ΝΤΙΑ

Κ Α Θ ΕΤΑ

1. Μαντράχαλος και κακοντυμένος.

1. Ζεσταίνομαι υπερβολικά.

2. Καμωμένο από δρυ - Πρόθεση με άρθρο.

2. Καταστροφή,κατρακύλα.

3. Επιτυχία, ελπίδα (τουρκ.) - Αγροτική τοποθεσία Αγιάσου.

3. Αντίστροφα έχει ανάγκη το ...γάλα - Σημαίνει και άμα.

4. Πολύ ...χρήσιμο για τον παλιό Αγιασώτη δάσκα­ λο - Υλικό και για την κατασκευή δοντιών στην παλιά Αγιάσο.

4. Τα δικά μας - Μόνο στη μεγάλη Λίμνο στην Αγιάσο μπορούσε να καλλιεργηθεί.

5. Άφωνη ..τ ιμή - Τον βρίσκεις συνήθως...ξάπλα. 6. Ένα ανάποδο...γράμμα - Χωριό της Λέσβου, που είχε παλιά πολλές εμπορικές συναλλαγές με την Αγιάσο. 7. Είναι η ...καλογερική - Πρόθεση - Ομοιωματικό. 8. Δεν αρέσει στους ...παραβάτες - Πολύ νόστιμο χορταρικό, που περιέργως εθεωρείτο δηλητηριώδες στην παλιά Αγιάσο. 9. Αντίστροφα...σε δείχνει - Και έτσι ο δύστροπος.

5. Υποθέτει - Εξ ακοής. 6. Δεν μπορεί να είναι μια ...γιαγιά - Και έτσι αγιασω­ τιστί η τουαλέτα. 7. Σημείο, κορυφή - Όμοια φωνήεντα - Θήκη. 8. Μπορεί να είναι και αρδευτικό - Το κύριο χαρακτη­ ριστικό του ανθρώπου. 9. Είναι βασικό, κύριο (τουρκ.) - Κατάληξη αρσενικών. 10. Και παρακινεί και υποχωρεί - Άλλα δυο όμοια φω­ νήνεντα - Προσωπική αντωνυμία - Συνεχόμενα στο αλφάβητο.

10. Μπορεί να σημαίνει και όταν - Τρία άσχετα φω­ νήεντα - Συνδυάζεται και με το έλα και με το να και επιτείνει τη σημασία.

11. Και ατμός και ταχύτητα - Άρχοντας τουρκιστί και παρατσούκλι στην Αγιάσο.

11. Ανάποδα μπορεί να σε κάνει να βλέπεις τον κόσμο ...ανάποδα - Ζωηρός, ατίθασος (τουρκ.)

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Δ. Π Α Π Α Ν Η Σ

Η λύση στην επόμενη σελίδα


ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΘΑΝΑΤΟΙ • Β λο τίνα Π α να γιώ τη Μ αλούκη (Vlotina M aloukis) (Sydney, 13.6.2016. The C athedral o f the A nnuniation o f o u r Lady, G reek O rth o d o x C hurch, Redfern. Very Reverend Kyrillos Zisis. B otany Cem etery, 17.6.2016). • Ειρήνη Μ α σ τρ α ντω νά (Irene M astrantonas) (Sydney, 1.7.2016. The C athedral o f th e A nn u n ia tio n o f o u r Lady, G reek O rth o d o x C hurch, Redfern. Very Reverend Kyrillos Zisis. Eastern S u b u rbs M em orial Park, 8.7.2016). • Ιωάννης Ε υ σ τρ α τίο υ Α κ α μ ά τη ς (John Akam atis) (Sydney, 20.7.2016. St Paraskevi, G reek O rth o d o x C hurch, 47 Balm oral St, B lacktow n. K ingsw ood Cem etery). • Γ εώ ρ γ ιο ς Ιωάννη Β έτσ ικ α ς (G eorge Vetsikas) (Sydney, 3.8.2016. St C atherine G reek O rth o d o x C hurch, Maskot, Father Athanasios G iatsios. Botany Cem etary, 6.8.2016. • Η λίας Γ ρ η γ ο ρ ίο υ Ξ ανθός (Elias Xanthos) (Sydney, 17.8.2016. St S pyridon, G reek O rth o d o x C hurch, 72-76 G ardeners, Road, K ingsford. B otany Cem etery, 22.8.2016). • Μ ιχα ή λ Γεω ργίου Κ α ρ α γιά ννη ς. (Sydney, 27.10.2016. Κ ο ιμ η τη ρ ια κ ό ς Ν α ό ς το υ Α γίου Α θανασ ίου, W eeks Ave, R ookw ood, 4.11.2016). • Η ρ ό δ ο το ς Σ τα ύρ ο υ Χ α τζη φ ώ τη ς (Sydney, 29.10.2016.

ΛΥΣΗ ΑΓΙΑΣΟΛΕΞΟΥ

Resurrection o f o u r Lord, G reek O rth o d o x C hurch, 16-20 Belgrave St, Kogarah. B otany Cem etery, 2.11.2016). • Π α να γιώ τη ς Ε υ σ τρ α τίο υ Τ ζα νετή ς. 12.11.2016 • Π ροκόπ ιος Π α να γιώ τη Δ ελ ό γ κ ο ς (Δ ελόγκο υ ). 20.11.2016 • Γρ η γ ό ρ ιο ς Ε υ σ τρ α τίο υ Β έτσ ικα ς. 26.11.2016 • Ε λισ ά β ετ Καμπά, τ ο γ έ ν ο ς Π α να γιώ τη Κ ελα ϊδίτη . 4.12.2016 • Μ ά ρ ιο ς Ιωάννη Χ ο υ λιά ρ α ς. 12.12.2016

ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ - ΠΡΟΣΘΗΚΕΣ Στη σ ελ ίδ α 44 το υ τ ε ύ χ ο υ ς 214 (2016) ν α γ ρ α φ ε ί: Τα­ ξ ια ρ χ ο ύ λ α Π α να γιώ τη Μ ανώλη αντί Α νδρ ονίκη Γρ η γορ ίο υ Σαββέλη (υπ όδειξη τ η ς εικο νιζό μ ενη ς). Στη σ ελ ίδ α 39 το υ τε ύ χ ο υ ς 215 (2016) να γ ρ α φ ε ί: Μ ιχα ή λ Π ροκοπ ίου Σ ου­ σ α μ λή ς αντί Μ ιχα ή λ Π ροκοπ ίου Σ ου σ α μ λή ς (Βάσος). Στη σ ελ ίδ α 40 να γ ρ α φ ε ί: Κ ω νστα ντίνος Χ ρ ισ τό φ α Ο ικονόμου (1945-2009) αντί Γ εώ ρ γιο ς Π αναγιώ τη Παπ απορφυρίου (1947-1.1.2016). Σ τη σ ε λ ίδ α 48 να γ ρ α φ ε ί: π αππ ούδες α ν τί παπούδες. Β λο τίνα (Βέτα) Ο ρ φ α νο ύ - Β α σ ιλά αντί Β έτα Ο ρ φ α νο ύ - Μ πουντάκη. Δ έο ν ν α σ η μ ειω θ εί ό τι η εξα κρ ίβ ω σ η τω ν εικ ο ν ιζό μ ε­ νων σ τις φ ω το γ ρ α φ ίες και η κ α τα γρ α φ ή τω ν ονομάτω ν τ ο υ ς είν α ι δ υ σ χ ερ ή ς γ ια τη Δ ιεύ θυ νσ η . Ό σ ο ι επ ομένω ς α π οσ τέλλου ν μ ε οπ οιο δή π ο τε τρ ό π ο φ ω το γ ρ α φ ίες ο φ ε ί­ λουν, αν είν α ι δ υνα τό ν, να σ η μ ειώ νο υν με α κρ ίβ εια ονο­ ματεπ ώ νυμο, α κό μη και π ατρώ νυμο ή π α ρα τσ ο ύκλι. Δ ια ­ φ ο ρ ε τικ ά η δ η μ ο σ ίευ σ η τω ν φ ω το γρ α φ ιώ ν β ρ α δ ύ νει και κά π οτε α π οκλείετα ι.

ΟΔΗΓΙΑ ΣΤΟΥΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ

Θερμή παράκληση τα κείμενα που γράφονται για την αγαθή μνήμη των κεκοιμημένων συμπατριωτών ή φίλων μας να είναι περιορισμένα σε έκταση, για να είναι δυνατή η έγκαιρη δημοσίευσή τους.


Profile for Dimitris Koromilas

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΑΓΙΑΣΟΣ, τ. 216-2016  

"ΑΓΙΑΣΟΣ", τ. 216, ΝΟΕΜΒΡΗΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΗΣ 2016_ΔΙΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ "ΦΙΛΟΠΡΟΟΔΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΑΓΙΑΣΩΤΩΝ" ISSN 1106-3378

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΑΓΙΑΣΟΣ, τ. 216-2016  

"ΑΓΙΑΣΟΣ", τ. 216, ΝΟΕΜΒΡΗΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΗΣ 2016_ΔΙΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ "ΦΙΛΟΠΡΟΟΔΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΑΓΙΑΣΩΤΩΝ" ISSN 1106-3378

Advertisement