Page 1

mei 2018 • jaargang 30 • nummer 3

www.houtblad.nl


Paviljoen Duivenvoorde Architect architectenbureau cepezed Fotograaf cepezed|Lucas van der Wee

HĂŠt hardhout alternatief voor gevels


Voor al uw hout en houtconstructies van engineering tot en met montage

Haatlandhaven 3, 8263 AS Kampen +31 (0) 38 33 16 444 / www.wijma.com

Beeld: © Création Holz Herisau

Zoek naar FSC® producten.

Kennismaken met Neem nu een voordelig proefabonnement

voor slechts

februari 2017

dece mbe

r 2016

ang • jaarg

num mer 28 •

• nummer 1 • jaargang 29

8

www.hou tblad.nl

www.hou

+

tblad .nl

€29,U ontvangt 2x het vakblad en 1x per week de e-nieuwsbrief

Ga na aar houtblad d.nl/A Abonne eren

08-12-16

13:32


mei 2018

permanent experiment Hoe je in het leven staat, bepaalt de mate van de vervulling die je zult vinden. Grotendeels komt je voorspoed tot stand in samenleving met anderen, mits je je eigen identiteit en talent niet inlevert: 1 + 1 = 3. Verloopt het proces met de stap der gezwindheid, dan vaar je gezamenlijk wel met afwezige agenda’s. En dan krijgen de sommen uitkomsten die ondenkbaar waren of onmogelijk werden geacht, zoals dit nummer aantoont. Er zijn daarentegen ook verstokte schaduwminnaars. Zo zuigt de conservatief zich moeras in het verleden. En voor boekhouders verschrompelt de wijdopen wereld tot het dwergformaat van hun portemonnee. Omgekeerd moeten vooruitstrevelingen weer oppassen niet te hard te gaan stapelen. Hoe dan ook moet je tot de groep van vrije denkers willen behoren, waarbij je je doelen - op straffe van twijfel - enigszins in sluierwolken van vaagheid verbergt. Dan zul je tot achter het fata morgana reiken, waar je dacht nooit te kunnen geraken. Hét principe van het leven is immers groei. Oftewel, er is altijd een immermeer wat op je wacht. Dat beseffen is het om je heen zien. En daarmee val je niet ten prooi aan dreigende droomschroom, omdat je weet dat elke fantasieënstroom vanzelf haar bedding vindt. Hetgeen te bewijzen was, luidt derhalve: verslaaf de geldbiljetten van je verbeelding nooit aan de kwartjesbank der gewoonte.

42

hans de groot, hoofdredacteur

colofon Het Houtblad is een vaktijdschrift over hout en houtproducten in architectuur en bouwen. Het is een uitgave van MYbusinessmedia te Deventer in opdracht van de Vereniging Van Nederlandse Houtondernemingen en Centrum Hout te Almere. Het blad verschijnt 8x per kalenderjaar en wordt in een oplage van ca. 4.200 exemplaren gericht verspreid onder personen, bedrijven en instellingen die professioneel te maken hebben met hout.

uitgave MYbusinessmedia Postbus 58 7400 AB Deventer Tel. 0570-504300 www.mybusinessmedia.nl

Brandmanager: Suzanne Wanders

redactie Het Houtblad Postbus 58 7400 AB Deventer Tel. 0570-504300 Internet: www.houtblad.nl E-mail: redactie.houtblad@ mybusinessmedia.nl Hans de Groot (hoofdredacteur) Tel. 06-46387884 E-mail: h.groot@mybusinessmedia.nl Kasper Weigand (eindredacteur) Tel. 0570-504374 E-mail: k.weigand@mybusinessmedia.nl

Margo Verbiest (webredacteur) Tel. 0570-504329 E-mail: m.verbiest@mybusinessmedia.nl

medewerkers John Ekkelboom, Hilde de Haan, John Lewis Marshall (fotografie)

advertenties Reinier Lolkes de Beer a.i. Tel. 06-83332045 E-mail: r.lolkesdebeer@mybusinessmedia.nl

ont werp BladVorm Leiden

marketing Stella de Jong Tel. 0570-504331 E-mail: s.jong@mybusinessmedia.nl

druk Drukkerij Roelofs Enschede

opma ak Colorscan bv, www.colorscan.nl

foto: het houtblad/hans de groot

het houtblad

4


Coverfoto: Paneum Asten, Oostenrijk Ontwerp: Coop Himmelb(l)au - Wolf D. Prix & Partner Wenen Fotografie: Markus Pillhofer Wenen

mei 2018 v v n h - n i e u w s __________________ 1 8

s n e l z o e k e r s ___________________ 4 9

h o u t o f g l a s?

moet worden doorgepakt, anders

heeft een dadaïstisch-surrealisti-

Bezoekerspaviljoen Duivenvoorde

keert de natuur de mens. _____20

sche inslag. Bij hun projecten divergeren beeld en betekenis in een

van 70F architecture oogt als een boerenschuur, maar herbergt een

studeren loont

ontheming van associaties. Voor-

modern glazen paviljoen. Aan het

Een samenleving wordt gebouwd

beeld Pompejus. ___________

project is de Prix Versailles 2018

volgens eigen en gedeelde agen-

toegekend. __________________ 6

da’s. Dat gold ook voor de

42

luchtspiegelingen van 33 woning-

b r o o d v o e d t (o p)

eigenaren, die solide bodem von-

Coop Himmelb(l)au geldt als een

den in Groene Mient. ________26

vertegenwoordiger van het expressionistisch getinte deconstruc-

k at e r n m e n s e n w e r k

tivisme. Hoe zit dat met Paneum,

Het katern Mensenwerk wordt ge-

een reusachtig beeld op een reus-

maakt samen met FNV Bouw en

achtige sokkel? _____________ 12

CNV Vakmensen. Hierin komen allerlei zaken uit de houtpraktijk aan bod. _______________________ 33

v i j f o v e r t wa a l f We zitten in het seizoen waarin het schaven van dunne plakjes milieu-

r e a dy l e a n

Het volgende Houtblad

maatregelen niet langer volstaat. Er

Het werk van RO&AD Architecten

verschijnt op 22 juni 2018.

redactieadviesr a ad Willem-Jan Bluyssen (Accsys Technologies PLC), Monique Fledderman (NBvT), Ro Koster (RO&AD Architecten), dr. René Klaassen (SHR), Dennis Leegwater (Leegwater Houtbereiding), Erik Leeuw (Houthandel van Dam), ir. Eric D. de Munck (VVNH/Centrum Hout), ir. Vincent Raadschelders (Raadschelders Bouwwadvies), dr. ir. Geert Ravenshorst (TU Delft), ir. Edwin Smit (MIII architecten)

verpakkingsfolie is milieuvriendelijk, zowel als grondstof als wat betreft de productie en de afvalverwerking.

milieu Het Houtblad wordt gedrukt op chloorvrij gebleekt papier. De

Jaarabonnement Het Houtblad Compleet Nederland € 176,95 Jaarabonnement BNA € 115,-

abonnementen Het Houtblad belicht de veelzijdigheid van hout voor de hout- en bouwsector. Abonnees profiteren van deze voordelen: - Het vakblad 8 keer per jaar; - Extra vakinformatie op houtblad.nl; - Wekelijks de digitale nieuwsbrief; - Korting op de Nationale Houtdag.

Jaarabonnement HIBIN € 115,Jaarabonnement KIVI NIRIA € 115,Jaarabonnement NBvT € 115,Studentenabonnement gratis Prijzen excl. 6% btw en € 3,95 administratiekosten. Bedrijven aangesloten bij Fonds OO&A ontvangen Het Houtblad gratis. VVNH-leden krijgen Het Houtblad automatisch toegestuurd. Leden van CNV Vakmensen en FNV Bouwen & Wonen én werkzaam in houthandelsbedrijven, ontvangen een gratis abonnement na registratie via www.houtblad.nl/abonneren.

5

o n d e r a rc h i t e c t u u r ________ 4 8

Abonnementen worden tot wederopzegging aangegaan. Opzegging uitsluitend schriftelijk uiterlijk drie maanden voor het einde van de lopende abonnementsperiode. Nadien vindt automatische verlenging plaats. MYbusinessmedia legt uw gegevens vast voor de uitvoering van de abonnementenovereenkomst. Uw gegevens kunnen door MBM of zorgvuldig geselecteerde derden worden gebruikt om u te informeren over relevante producten of diensten. Indien u hiertegen bezwaar hebt kunt u contact opnemen met de uitgever.

abonnementenadministratie Postbus 58, 7400 AB Deventer Tel. 0570-504325 (dagelijks van 09:00 tot 17:00 uur) Fax: 0570-504393 E-mail: houtblad@mybusinessmedia.nl copyright Het auteursrecht van de redactionele inhoud van dit tijdschrift wordt voorbehouden. Ongeautoriseerde vermenigvuldiging en/of openbaarmaking van het geheel of gedeelten daarvan, op welke wijze ook, is niet toegestaan zonder schriftelijke toestemming vooraf van Het Houtblad. ISSN: 0923-5574

het houtblad

26

foto: françois verhoeven

6

foto: luuk kramer amsterdam

verder in


o ph a a lg e v e l s b e zo ek er s pav il j o en k a s t eel d u i v en vo o r d e vo o r s ch ot en Bezoekerspaviljoen Duivenvoorde van 70F architecture is kenmerkend voor deze eigengereide club architecten. Het gebouw oogt als een boerenschuur, maar herbergt een modern glazen paviljoen.


foto’s: luuk kramer amsterdam


tekeningen: 70f architecture almere

Eenvoudige constructie van spanten en gordingen in FSCgelamineerd inlands lariks met een relatief lage nok.

Hoekdetail.







  

 



  







  





Hoe eenvoudig het ook lijkt, des te moeilijker is

Plattegrond.

foto’s: luuk kramer amsterdam

de engineering.


Wie halverwege de N447 tussen Voorschoten en Leid-

ook het mooie van het vak. Het eindresultaat is dat er iets

schendam de afslag neemt, komt in een oase van rust

staat waarmee iedereen heel content is.’

kenbomen leidt de weg naar Kasteel Duivenvoorde, een

Lichtstudie De energieprestatie-eisen voor de nieuw-

burcht uit de 13e eeuw die tot op de dag van vandaag

bouw waren eenvoudig, schetst Ten Brinke. ‘Meer dan de

wordt bewoond. Het kasteel mag zich jaarlijks verheugen

epc was niet nodig. We hebben gewoon een goed geïso-

in meer dan 12.000 bezoekers. Die komen ook voor het

leerd gebouw gerealiseerd. Het is met gezond verstand

omringende park van Duivenvoorde, dat eveneens een

bedacht. Er is hier gebruikgemaakt van een warmteterug-

eeuwenoude historie heeft.

winunit. Het ventilatiesysteem voor de keuken dient ook

mei 2018

terecht. Via een statige oprijlaan met bijbehorende ei-

voor de luchtverversing in het hele gebouw.’ Er zit weliswaar veel glas in het paviljoen, maar dat wordt voor vijftig

werd hier de Franse baroktuin omgeruild voor een Engel-

procent of meer afgeschermd door de houten latten van

se landschapstuin. Landschapsarchitect Jan David Zocher

de gevelbekleding. De luiken die openstaan, hebben geen

Jr. verwerkte slingerpaden, vijvers, bruggetjes, romanti-

directe zoninstraling, dat wordt gedeeltelijk gefilterd. ‘We

sche bospartijen en mooie vergezichten in de nieuwe aan-

hebben wel een lichtstudie gemaakt om te laten zien dat

leg. Begin 2000 had het landschapspark veel van haar na-

er de hele dag door genoeg daglicht is.’

9

het houtblad

Engelse landschapstuin Halverwege de 19e eeuw

tuurlijke vitaliteit verloren. Landschapsarchitect Michael van Gessel ging aan de slag met een parkherstelplan. Her-

Schuurachtig karakter De overige eisen van Stich-

stel van natuurlijke vitaliteit, oude zichtlijnen en contou-

ting Duivenvoorde logen er niet om. Het gebouw van 180

ren stonden hierbij centraal. Als kers op de taart werd een

m2 moest een restaurant, landgoedwinkel en een ruimte

bezoekerspaviljoen gerealiseerd, waarvoor 70F architec-

voor de museummedewerkers herbergen. Daarnaast

ture werd ingeschakeld.

Verwachting van kwaliteit Architect Bas ten Brinke: ‘Ons bureau is gespecialiseerd in eenmalige projecten.

h o e m a a k j e va n e e n d o n k e r e s c h u u r een licht bezoeker spaviljoen?

We zijn een ambachtelijk bureau met een voorkeur voor het echte handwerk en projecten waar veel liefde in moet. Dat gaat van schapenstal tot villa, van rijtjeshuis tot kan-

moest een toiletblok worden gepast en een garderobe

toorgebouw.’ De opdracht van Stichting Duivenvoorde

met 48 kluisjes. ‘We wilden aan de binnenzijde van het

was helder. Ze wilden een passend bezoekerspaviljoen

bezoekerscentrum per se de ruimtelijkheid bewaren. Dan

dat zich moest voegen in het landschap ofwel in de Leidse

heb je wel een uitdaging.’ De opdracht was heel specifiek:

tuin van het landgoed. ‘Bijzonder is dat de stichting heeft

het gebouw moest een schuurachtig karakter hebben. Er

gekozen voor het duurste bureau, maar dat heeft denk ik

mochten geen bijgebouwen zijn en geen opslag. Zowel

te maken met persoonlijk contact en verwachting van

aan de kasteelzijde als vanaf de N447 zie je nu een schuur,

kwaliteit.’

maar niets is wat het lijkt.

Schokkend Het concept van een schuur met bewegen-

Lage nok 70F architecture ging stoeien met de vraag:

de delen werd door het stichtingsbestuur direct omarmd,

hoe maak je van een donkere schuur een licht bezoekers-

anderen hadden iets langer nodig. ‘De gemeente Voor-

paviljoen? Het bureau besloot het paviljoen halftranspa-

schoten is van nature behoudend. We hebben een filmpje

rant te maken, waardoor het eruitziet alsof het van hout is,

gemaakt waarin we in 1 minuut 24 seconden toonden hoe

terwijl de binnenkant bijna volledig van glas is. Het pavil-

het gebouw zich door de dag beweegt. Dat was wel even

joen is ontworpen in een eenvoudige constructie van

schokkend, ja. Ze vroegen om een schuur en zagen een

spanten (80 x 180-300 mm) en gordingen (80 x 160 mm)

gebouw dat iets doet wat ze nog nooit hadden gezien.

in FSC-gelamineerd inlands lariks met een relatief lage

Toch zeiden ze: “Dit gaan we doen.” Binnen een paar mi-

nok, zodat het volume perfect in verhouding is. ‘Iedereen

nuten stonden ze erachter.’ De monumentencommissie

ziet meteen dat de basisvorm een schuur is. Hadden we de

vond dat het gebouw te veel aandacht wegtrok van de

nok puntiger of juist platter gemaakt, dan zou die associa-

omringende Leidse tuin. ‘Het voegt zich echter heel goed

tie niet zo sterk zijn.’ Om de hoofdvorm zo zuiver moge-

in het landschap. Uiteindelijk hebben we elkaar gevon-

lijk te houden, heeft het bezoekerscentrum geen dakgoot.

den. Zoiets kost wel veel strijd, maar dat is niet erg. Dat is

De regen loopt over de gevel naar een goot in de grond.

■ ■ ■


foto’s: luuk kramer amsterdam

mei 2018 het houtblad

10

Gesloten schuur wordt open paviljoen

Blik richting de keuken.

Vooral ‘s avonds blijkt dat het bezoekerspaviljoen halftransparant is.


De houten gevelbekleding loopt voor de helft voor de rui-

af. Omdat het gebouw transparant is, vormde dit een ex-

ten langs. De transparante geveldelen bevinden zich aan

tra uitdaging.’ Van de bewegende geveldelen die als zon-

de tuinzijde van het bezoekerscentrum en in het schuine

wering moesten fungeren, heeft Ten Brinke wel wakker

dakvlak.

gelegen, ook al is het een doorontwikkeling van een eer-

houten delen aan ophangt, moeten stijf genoeg zijn. Het

(verticaal opdekwerk) is gekozen voor onbehandeld FSC

zwaarste luik weegt ongeveer tweehonderd kilo en dat

Mix-NobelWood (radiata pine) in de afmetingen 18 x

wil je zo elegant mogelijk en probleemloos laten bewe-

68/93/143 mm. Dit houtproduct is door en door geïm-

gen.’ Het was reden voor buismotoren te kiezen die zwart

pregneerd met in water oplosbare biopolymeren, afkom-

zijn gespoten en vervolgens subtiel zijn weggewerkt op

stig van de afvalbiomassa van rietsuikerstengels. In het

de onderste gording. De buismotoren rollen de kabels op

hout vindt een reactie plaats waardoor de kwaliteitseigen-

en de kabels hangen de luiken op.

alleen een hogere duurzaamheid (houdbaarheidsklasse

Lange speurtocht Hoe eenvoudig het ook lijkt, des te

1), maar ook uitstekende bewerkingseigenschappen.

moeilijker is het te engineeren, weet Ten Brinke uit erva-

‘De reden dat voor NobelWood is gekozen, is simpel.

ring. ‘Je bedenkt zoiets, iedereen gaat erachter staan,

We zochten een mooi vergrijzend houtproduct, want

maar dan kun je niet meer terug. Wie a zegt moet ook b

dat geeft het natuurlijkste beeld in deze omgeving. Het

zeggen, en als je dan geen producent vindt die zoiets kan

voordeel is dat je er vijftien jaar garantie op krijgt, dat is

maken, dan wordt je daar wel zenuwachtig van.’ Mede

vrij uniek.’

door de inzet van het hele bouwteam, maar vooral ook door de proactieve houding van aannemer Snitselaar is

Moeilijkheid Enkele ramen zijn doorgetrokken over

het uiteindelijk gelukt een volwaardig eindproduct te en-

de nok en lopen door tot in het achterdakvlak. De meranti

gineeren en te leveren. 70F architecture kwam na een lan-

kozijnen hebben geen onderdorpel. ‘Die zijn er wel, maar

ge speurtocht via buismotorfabrikant Simu in aanraking

die zitten achter de betonvloer.’ Een moeilijkheid was ook

met Lock n Roll, en toen was het pleit snel beslecht. Het

het doorvertalen van de detaillering van de houten gevel-

resultaat zijn negen beweegbare geveldelen die je met af-

bekleding aan de binnenkant. ‘Er zijn drie latbreedtes met

standsbediening kunt opklappen tot de gewenste hoogte.

een vaste tussenmaat die willekeurig zijn geplaatst. De

Is het gebouw open, dan zijn de ruiten vrij en worden de

gevel loopt door in het vuren binnentimmerwerk. Ten

deuren toegankelijk. Door de ruiten weer te sluiten trans-

eerste moet je het bedenken, ten tweede de detaillering

formeert het gebouw tot een traditionele schuur. •

volhouden, ten derde een goede aannemer hebben die

gerard vos

waarop de houtdelen zijn bevestigd, lopen door in rachels in de gevel op exact dezelfde hoogte. Daar moet je als architect gedurende het proces bij blijven.’

CO2-VOETAFDRUK In het project is onder andere 24,9 m3 hout toegepast

Extra uitdaging De luiken maken een ononderbroken

(10,5 m3 radiatia pine (NobelWood), 7,1 m3 vuren, 5,6

deel uit van het volume. Als ze dicht zijn, kun je gewoon

m3 lariks, 1,7 m3 meranti). Dit betekent een CO2-vast-

naar buiten kijken. In de luiken zit veel detailwerk. ‘Je

legging van 16.078 kg. Het compenseert de uitlaat-

moet het zo wegwerken, dat je de constructie die ervoor

gassen van een middenklassenauto over 135.109 km

nodig is, niet ziet, anders wordt het al snel lelijk. Als je de

of het jaarlijks elektragebruik van 17 huishoudens.

bak ziet hangen van de zonwering, dan is de lol er gauw

Locatie: Laan van Duivenvoorde 4, Voorschoten Opdrachtgever: Stichting Duivenvoorde Voorschoten (kasteelduivenvoorde.nl/stichting-duivenvoorde) Ontwerp: 70F architecture Almere (70f.com) Aannemer: Snitselaar Bouw Lunteren (snitselaarbouw.nl) Constructeur: Van Rossum Raadgevende Ingenieurs Almere (vanrossumbv. nl) Gelamineerd lariks constructie: Heko Spanten Ede (hekospanten.nl) Lock n Roll: Simu Buismotoren (simu. nl) Bruto vloeroppervlak: 180 m2 Bouwperiode: Februari - september 2017 Bouwkosten: € 600.000,-, excl. btw

het houtblad

11

schappen van het hout sterk verbeteren. Zo krijgt het niet

dat gelooft en snapt. De horizontale aluminium profielen

mei 2018

der bedacht systeem. ‘De aluminium frames waar je de

Natuurlijkste beeld Voor de gevel-/dakbekleding


b ro o d o p d e pl a nk pa neum a s t en, o o s t enr ijk Architectenbureau Coop Himmelb(l)au geldt als een vertegenwoordiger van het deconstructivisme, waarin vormen expressionistisch uit hun verband worden getrokken in chaosarden. Ze staan symbool voor onze maatschappij van schreeuwende onzekerheid. Of dat ook geldt voor Paneum, een reusachtig beeld op een reusachtige sokkel?


foto’s: markus pillhofer wenen


Eerste verdieping van de bol. Deel van de 1.200 objecten uit 9.000 jaar bakkersgeschiedenis. De totale verzameling beslaat 15.000

mei 2018

voorwerpen.

het houtblad

14

De houten slingerbekleding is verdeeld over 88 horizontaal gestapelde ringen, hoogte afhangen van de insnoeringen en

beeld: coop himmelb(l)au wenen

tekening: design-to-production zĂźrich

waarvan diameter en

uitstulpingen.

Doorsnede.

foto’s: markus pillhofer wenen

Met een hoogte van 20 m is de Wunderkammer des Brotes een raadselachtige kolos.


Als je achter de bestemming van het kunstwerk komt, een

ontspoorde collectie van 15.000 objecten die 9.000 jaar

museum over de historie van bakken en broden, dan kan

bakkersgeschiedenis omspannen: schilderijen, uithang-

de hooggestemde fantasie al snel als een ballon leeglopen.

bordjes, aardewerk, gildekruiken, versteende graankor-

Dan kijk je teleurgesteld aan tegen een uit z’n voegen ge-

rels, zeven, bakvormen, muntstukken, speelgoedauto-

rezen brood, balancerend op de rand van een industriële

tjes, porseleinen beeldjes enzovoorts. En die werden hoe

rechthoek. Of voor ons Nederlanders, tegen een Bossche

langer hoe meer tentoonstellingsrijp.

Ark van Noach Augendopler stond een dubbelfuncti-

wegcijferende sokkel van betonnen platen, waarin alleen

onele voorziening voor ogen: een informatiecentrum met

de naden nog iets van leven brengen. En glanzend grijs is

faciliteiten van vergaderingen en manifestaties voor 120

de stalen bol, als het pure-chocoladeglazuur van de Bra-

klanten en/of bezoekers en een museum met biblio-

bantse vingerlikvariant. In het midden is hij rondom met

theek. Om niet in dorpse voorzichtigheid en lage bezoe-

een harmonicavouw ingesnoerd, het edelstaalfondant

kersaantallen te blijven hangen, benaderde hij de wereld-

slingert vicieus om de taartbol heen. Deze ‘onvolkomen-

beroemde landgenoot-architect Wolf D. Prix van Coop

heden’ hebben alles weg van de onmogelijk te voorspellen

Himmelb(l)au. De klik viel meteen bij het eerste contact.

vorm die ontstaat in de gloeiende hitte van het broodbak-

Prix gaat er bij z’n ontwerpen automatisch vanuit dat goe-

proces.

de architectuur altijd verschuivingen ten opzichte van het

15

het houtblad

niet in kleur, maar in zwart-wit. Want grijs is de zichzelf

mei 2018

bol die uit een te kleine gebaksdoos omhoog lekkerbekt,

normale toont, hetzij in de vorm, de plattegronden, de

Raadselachtige kolos Met een hoogte van 20 m is

bouwwijze en/of de materialisering. Dat axioma zit ei-

de Wunderkammer des Brotes (= Rariteitenkabinet van

genlijk al opgesloten in de bureaunaam: een coöperatie

het brood), zoals de ondertitel van Paneum luidt, niettemin een raadselachtige kolos. De strakke onderbouw en

haast onwillekeurig zet je je benen de lobbige bol erboven zijn hermetisch gesloten. Alleen bij de kopgevelse glasentree die één venster de hoek om-

■ ■ ■

i n d e d e i n s ta n d

gaat, laat de doos iets van het interieur zien. En dan dient zich onmiddellijk een ander smakelijk banketbakkersbeeld aan, die van een uit de kluiten geklopte slagroomtoef op

van mensen die de architectuur willen veranderen, op de

z’n kop, die zich als een tornado de grond in boort. Binnen

manier waarop wolken steeds andere vormen aannemen:

blijkt de onderste wervelpunt een stalen wenteltrap. Het

wisselwitte hemelbouw in het hemelsblauw. Door de

middendeel van de kurkentrekker schroeft lui langs een

voorwerpenvloed die Augendopler hem toonde, associ-

schilderijengalerij naar de ‘begane grond’ van het bolge-

eerde Prix onmiddellijk naar de ark van Noach, welk

welf. Het derde wentelstuk waaiert op z’n dooie akkertje

beeld vervolgens verschoof naar dat van een wolken-

naar de nog hogere sfeer van de verdieping. Het stalen

schip. Lekker ins Blaue hinein dus. Een brood? Een slag-

gevaarte dat zelfdragend drie etages pakt, weegt 45 ton

roomzoen? Banaal!

en leunt zwaar op de onderconstructie van gewapend beton. Het zet wel beide bouwdelen verpletterend op

Uiterste soberheid Er diende zich tevens een histori-

dynamiek.

sche verwijzing aan naar het curiositeitenkabinet, waar-

via objecten pars pro totisch werd binnengehaald tijdens

koesterde wens van Peter Augendopler, directeur tweede

ontdekkingsreis op ontdekkingsreis. Op dergelijke wijze

generatie van het internationaal opererende familiebedrijf

is het Paneum dan ook ingericht. Een snelle blik geeft de

backaldrin The Kornspitz Company in de kleine gemeente

volgende onderverdeling: Doos, Hals (verbindingsstuk),

Asten (6.500 inwoners). Dat een dorp, 165 km ten westen

Tafel (verdiepingsvloer) en Wolk. De eerste drie zijn in

van Wenen in deelstaat Oberösterreich, avant-gardistische

gewapend beton uitgevoerd, de bol in kruislaaghout, be-

architectuur binnen z’n grenzen heeft, is opmerkelijk te

kleed met roestvast staal. Zo wordt het verschil in vorm

noemen. De onderneming voert een uitgebreid assorti-

aangevuld met een verschil in materialisering. Eigenlijk is

ment van meer dan zevenhonderd brood- en bakproduc-

er ook nog een kelderverdieping, waar de techniek en de

ten die ze wereldwijd vermarkt. Augendopler had zich in

opslag is ondergebracht. De kelder en begane grond tonen

zijn werkzame jaren ook toegelegd op het verwoed verza-

een uiterste soberheid van zichtbeton en een gelijkkleuri-

melen van voorwerpen die met de eerste levensbehoefte

ge vloer. De plint bevat de foyer, ontmoetingsruimtes en

brood te maken hebben. De hobby leidde tot een nogal

toiletten.

2018

mee men in de barok (= zonderling) begon toen de wereld

Buitensporige collectie Het Paneum is de langge-

DAG


mei 2018 het houtblad

16

van de kruislaaghouten schil is hetzelfde.

ge abstractie op van de draaiende vormen in hout en staal.

De stalen wenteltrap zet doos en bol verpletterend op dynamiek.

foto’s: markus pillhofer wenen

Geen element

tekening: design-to-production zĂźrich

Nog niet ingericht valt de prachti-


duction uit Zürich betrokken. Dit bureau vertaalt het ont-

toonstellingsruimte waarin een stalen vloer de bol in twee

werp van de theoretische technische maakbaarheid naar

verdiepingen verdeelt. Het cirkelvormige trappenstelsel,

de uiteindelijke praktische cnc-productie, alles driedimen-

bekleed met treden van gerookt eiken, vormt als hoogst

sionaal. De bol is een zelfdragende schaalconstructie in

zwierig atrium de verticale verbinding tussen alle ruimtes.

een gelaagde opbouw van 800 boogvormige elementen

Een groot ovaal daklicht, iets uit het midden, laat prachtig

kruislaaghout, gezaagd uit 148 platen. De 3D-wandvlak-

natuurlijk licht in de ronde trapruimte vallen. Vanaf het

ken zijn parametrisch in lagen verdeeld. Zo werden de ge-

plafond hangen allerlei objecten als de kristallen van een

wenste lengtes en afschuiningen vastgesteld. De langste

lamp in het licht van dit enorme trapgat. Naar boven wen-

elementen zijn ongeveer 10 m lang. Ze zijn verdeeld over

telend en drentelend zie je, alvorens je de ruimtes zelf be-

88 horizontaal gestapelde ringen, waarvan de diameter en

treedt, al tal van voorwerpen uit steeds weer andere per-

hoogte afhangen van de insnoeringen en uitstulpingen.

spectieven op de twee expositieniveaus.

De dikte is overal 400 mm.

mei 2018

Zwierig atrium Het mirakelvertrek erboven is de ten-

Antiek scheepsruim Aangelicht door het kunstlicht

60.000 schroeven In de elementen zijn tevens de ka-

van plafond- en wandlampen zijn in totaal 1.200 objecten

nalen uitgefreesd voor het leidingwerk en gaten voor de

langs de wanden, op tafels en in vitrines tentoongesteld.

lamphouders. Geen element is hetzelfde; bij de productie

Op de bovenste verdieping is tevens plaatsgemaakt voor

gaf dat een aanzienlijk zaagverlies van ongeveer 60%

een bibliotheek met een keur aan bakvakliteratuur van

(1.000 m3 > 393 m3). De hoge prefabricagegraad leidde

over de hele wereld. De vloeren van gerookt eiken en de

tot een korte bouwtijd van 14 weken. Alle houten onder-

gebogen streepwanden van kruislaaghout, alleen afge-

delen zijn gelijmd en geschroefd. De circa 60.000 schroe-

werkt met een transparante lak, geven je het gevoel of je

ven zorgen voor buigvaste verbindingen, terwijl de lijm

je in een antiek scheepsruim bevindt. Haast onwillekeurig

een optimale afschuifsterkte verzekert. Op de schaal zit

zet je je benen wat verder uit elkaar in de deinstand. Het

een zelfklevende dampremmende folie, isolatiemateriaal,

mensenmateriaal hout draagt zo op grootse wijze bij aan

een laag plaatstaal en ventilatieruimte. Het geheel wordt

de sfeer van de ruimtes en de beleving van de geëxposeer-

afgesloten met 3.313 roestvaststalen shingles; al naar de

de bakkersvariabilia.

plaats in de windingen zijn ze vierkantig, rechthoekig of parallellogrammatisch. Ze reflecteren alles wat zich in de

Zelfdragende schaalconstructie De Wolk bestaat

lucht afspeelt. Buiten is Paneum zo al een schouwspel dat

uit rondgefreesde elementen van PEFC-gecertificeerd

tot in de verre omtrek mensen begoochelt. •

kruislaagvuren, een toepassing die nog niet eerder in de wereld is toegepast. Bij de realisering was Design-to-Pro-

hans de groot

HOUTDAG 2018

CO2-VOETAFDRUK

Fabian Scheurer is partner binnen Design-to-Produc-

In het project is onder andere 393 m3 (kruislaag)vuren

tion in Zürich. Het bureau was betrokken bij de reali-

toegepast. Dit betekent een CO2-vastlegging van

sering van Paneum. Scheurer spreekt over dit project

244.677 kg. De Europese bossen slaan deze hoeveel-

en andere experimenten tijdens Houtdag 2018 (do 15

heid op in 18 seconden. Het compenseert de uitlaat-

november, o.v. Hotel Jakarta Amsterdam). Voor infor-

gassen van een middenklassenauto over 2.056.109 km

matie/aanmelding: www.houtblad.nl/houtdag2018.

of het jaarlijks elektragebruik van 271 huishoudens.

Locatie: Kornspitzstraße 1, Asten, Oostenrijk (paneum.at) Opdrachtgever: backaldrin International Österreich The Kornspitz Company Asten (backaldrin.com); Peter Augendopler Ontwerp: Coop Himmelb(l)au - Wolf D. Prix & Partner Wenen (coop-himmelblau.at); hoofdontwerp: Wolf D. Prix; ontwerppartner: Karolin Schmidbaur; projectleiding: Friedrich Hähle, Günther Weber (tot 2015); projectarchitect: Stephan Sobl; projectteam: Albara Arab, Martina Bighignoli, Daniel Bolojan, Donna Riedel, Benjamin Schmidt, Damian Witt, Denitsa Parleva, Risa Kagami Aannemer: Bauunternehmen Ing. Harald Weissel Linz (weissel.at) Constructeur: Wernly+Wischenbart+Partner Linz (wplus.at) Houtconstructeur: WIEHAG Altheim (wiehag.com) 3D-planning naar cnc-productie: Design-to Production Zürich (designtoproduction.com) Houtconstructie (kruislaagvuren): Mayr-Melnhof Holz Gaishorn (mm-holz.com) Eiken vloeren: Raumausstattung Wiesinger Eferding (wiesinger-raum.at) Houten deuren: Tischlerei Hofer Gramastetten (tischlereihofer.com) Bruto vloeroppervlak: 1.850 m2 Bouwperiode: Mei 2016 - juli 2017 (Opening: 5 oktober 2017) Bouwkosten: N.B.

het houtblad

17


SEMINAR ‘TOEKOMSTBESTENDIG BOUWEN’ V E R B I N DT K E N N I S E N K E T E N PA RT N E R S Meer dan honderd vertegenwoordigers van

mei 2018

onder meer architectenbureaus, bouwbedrijven, aannemerijen, woningbouwcorporaties, gemeenten en houtskeletbouwbedrijven kwamen 20 maart jl. af op het seminar ‘Toe-

middag werd georganiseerd door de sectie

het houtblad

komstbestendig bouwen in Groningen’. De 18

VHSB (Vereniging van Houtskeletbouwers) van de Nederlandse Branchevereniging voor de Timmerindustrie (NBvT) en Innovatieplatform voor de bouw en infra BuildinG te Groningen. Doel van de bijeenkomst was het delen van kennis over houtskeletbouw via foto: nbvt bussum

korte presentaties van deskundigen en workshops om zo anders te kijken naar bouwen in aardbevingsgebied.

Onderzoeksrapport Wim de Groot, projectleider Houtconstructies, bouwfysica,

Ruim honderd mensen kwamen 20 maart jl. af op het seminar ‘Toekomstbestendige bouw in Groningen’.

bouw- en houtinspecties bij SHR te Wageningen, ging in op de bouwtechnische achtergronden van bouwen in aardbevingsge-

teur Jan van der Meer van VDM woningen.

Renovatietechnieken In de workshop

bied. Als een van de hoofdonderzoekers was

VDM woningen bouwt al jarenlang houtske-

van Jos Lichtenberg stond de vraag centraal

hij betrokken bij het onderzoeksrapport Het

letbouwwoningen in het aardbevingsgebied

hoe we de vraag naar gas naar beneden krij-

gedrag van houtconstructies en houtskeletbouw

van Groningen. Die woningen zijn de vele

gen, en dan met name in de bouw en in de

bij aardbevingen en bij de Nederlandse Prak-

bevingen schadevrij doorgekomen. Ook

bestaande voorraad. In zijn inleiding over

tijkrichtlijn NPR 9998 ‘Ontwerp en bereke-

werd ingegaan op vragen over installaties

Slimbouwen, dat daarvoor is ontwikkeld,

ning van aardbevingsbestendige construc-

en afwerking. Er is duidelijk behoefte aan

maakte hij duidelijk dat een deel van de op-

ties’. De Groot ging in op de krachten die

meer kennis over deze veelbelovende manier

lossing bestaat in industrialisatie van renova-

vrijkomen bij aardbevingen, hoe ze gemeten

van bouwen.

tietechnieken. De deelnemers waren het erover eens dat goed isoleren de eerste stap is.

worden en hoe ze precies van invloed zijn op de constructie. Op basis hiervan en op prak-

Communicatiekompas Directeur-eigenaar

De aanpak van binnenuit blijkt interessante

tijkonderzoek naar het gedrag bij aardbevin-

Suzan Wierenga van architectenbureau KAW

voordelen te bieden. Je kunt dan per woning

gen zou houtskeletbouw een veilige bouw-

putte tijdens haar workshop uit haar jarenlange

aan de slag, omzeilt de deelnemersgrens van

methode zijn. Met name door de relatief lage

ervaring in het begeleiden van bouw- en reno-

70% en er zijn akoestische voordelen.

massa zorgt de bouwmethode voor meer vei-

vatieprojecten. Ze ontwikkelde een communi-

ligheid en zeer sterke vermindering van scha-

catiekompas. Daarmee kan aan de hand van

Circulair en biobased bouwen Daan

de. Dat komt omdat lichte bouwwijzen als

een duidelijke vragenlijst vrij snel worden be-

Bruggink van ORGA architect ging in op

hsb gemakkelijker met de trilling mee kun-

paald in welke fase de bewoners zich bevinden

circulair en biobased bouwen. Hij weet

nen bewegen.

en welke communicatiestrategie daarbij het

zich daarmee binnen de bouwwereld te

beste past. Conclusie was dat niet alleen in

onderscheiden. Zijn gebouwen krijgen

Behoefte aan kennis Een van de work-

‘moeilijke buurten’ goede communicatie met

bovendien het liefst ook nog het predikaat

shops die plaatsvond na deze plenaire pre-

bewoners essentieel is voor het slagen van een

‘biophilic’. Dat wil zeggen dat het een ge-

sentatie, werd gegeven door Julia Finkielsz-

bouwproject, liefst centraal aangestuurd, hel-

bouw is met natuurlijke vormen, kleuren

tajn, bij de NAM verantwoordelijk voor de

der en zonder beloften die men niet waar kan

en materialen. ‘Mijn dochter kreeg in haar

zogenaamde nieuwbouwregeling, en direc-

maken.

Citotoets een heel duidelijk plaatje van wat


VVNH-nieuws wordt gepubliceerd onder verantwoordelijkheid van de Koninklijke Vereniging Van Nederlandse Houtondernemingen

mei 2018

te Almere.

materiaal, maar uiteindelijk wordt het wel

Hout is dan ook als grondstof bij uitstek circu-

komt en ook probleemloos door de natuur

vernietigd.’

lair. ‘Niets is eeuwig. Smaak verandert, regels

19

het houtblad

circulair is: alles wat uit de natuur voort-

veranderen. Daarom kun je ook niet altijd

kan worden opgenomen,’ vertelde architect Bruggink. ‘Ons materiaalgebruik is nu

Eeuwigheid Voor Bruggink begint het

voor de eeuwigheid bouwen. Als architecten

nog vooral lineair: hergebruik, recycling.

echte circulaire ontwerp met de grondstof.

een gebouw ontwerpen dat voor de eeuwig-

We maken langer gebruik van hetzelfde

Ooit komt die weer terug in de kringloop.

heid staat, is dat nog niet duurzaam.’

L E Z I N G E N O V E R ‘ I N N O VAT I E F E N D U U R Z A A M HOUTGEBRUIK IN DE GW W’ Afgelopen 15 maart is op initiatief van het Ac-

ting Probos en Centrum Hout hadden uitge-

eerd over duurzaam bosbeheer, tracering en

tieplan ‘Hout in de GWW’ een lunchlezing

nodigd voor een toelichting.

CoC-certificering en duurzaam inkopen. Er

verzorgd voor 15 ingenieurs, kostendeskun-

is een traject opgezet om verder onderling

digen, adviseurs en constructeurs van ingeni-

Getoetste milieu-informatie Vanuit de

eursbureau TAUW. Vanuit het Actieplan ver-

waterschappen is er duidelijk behoefte aan

zorgde Centrum Hout in samenwerking met

meer getoetste milieu-informatie, zoals via

Wilt u als ingenieursbureau of opdrachtgever

een van de deelnemers, Boogaerdt Hout, een

DuboCalc, mede door afwegingen in het

ook gebruik maken van de (lunch)lezingen

presentatie waarbij de positie van hout als

kader van het klimaatakkoord en de Circu-

over hout in de GWW, meldt u dan aan via:

biobased bouwmateriaal voor de gww cen-

laire Economie. Tevens werd er gediscussi-

www.houtindegww.nl •

kennis uit te wisselen.

traal stond. In de presentatie werd aandacht besteed aan houteigenschappen, milieuprestaties, details & bestek en TCO (Total Cost of Ownership). Na de presentatie werden door de enthousiaste en betrokken aanwezigen de nodige vragen gesteld. Volgens een kleine peiling na afloop bleek dat een groot deel van de aanwezigen positiever over hout als gwwmateriaal is gaan denken!

foto: gww houtimport lopik

Unie van Waterschappen Verder werden op 3 april jl. duurzaamheidscoördinatoren van verschillende waterschappen bijgepraat over duurzaam bosbeheer, duurzaam inkopen en de milieuaspecten van hout en houttoepassingen in de grond-, weg- en waterbouw. Dit op initiatief van de Unie van Waterschappen, die FSC Nederland, Stich-

Houten brug op de Veluwe.


duur z a a mheid k ent geen nijd s t u d ier ei s t ro pi s ch r eg en wo u d b r a ziliĂŤ en sur in a me


Naar onheilsprofeten kun je beter luisteren dan naar feitenbezweerders die de rozen kleuren en de doorns verdoezelen. Want we zitten in het gure seizoen waarin het schaven van dunne plakjes milieumaatregelen niet langer volstaat. Er moet op grote schaal worden doorgepakt, anders gaat de

foto: van den berg hardhout lopik

natuur onherroepelijk de mens keren.


mei 2018 Het binnenlandse vervoer in Brazilië ging met kleine vliegtuigjes.

Bezoek aan een FSC-concessie bij Baião do Pará, ten zuidwesten van Belém in het noorden van Brazilië.

De toegevoegde waarde is dat een kaplocatie na twee jaar alweer aardig begroeid is, en de opslag van CO2 voortzet.

foto’s: van den berg hardhout lopik

het houtblad

22


pisch hardhout staat namelijk niet in de productengids van

een vervelende eigenschap van de einder is dat hij nooit

NL Greenlabel. Ik ben toen op Lodewijk en Nico afgestapt

naderbij komt. Tot voor kort verliep de vooruitgang vol-

met mijn verhaal over 100% FSC-gecertificeerd tropisch

gens het rolmodel van conservatieven en progressieven

hardhout. Juist daardoor lever je een bijdrage aan duur-

die eerst elkaar op de vuist bestreden, vooraleer ze vrede

zaam bosbeheer. Deze boodschap werd ook ondersteund

sloten. Sinds een aantal diepe crisissen in het laatste de-

tijdens een gezamenlijke ontmoeting met het Wereld Na-

cennium is een nieuwe morgenstond gaan gloren. Partij-

tuur Fonds. Beide heren waren uiteindelijk zo volwassen,

en hebben oog voor elkaar gekregen en zoeken samen-

dat ze dit hout serieus wilden overwegen, maar dan wilden

werking in partnerschappen. Eindelijk is hét momentum

ze het terecht wel met eigen ogen zien. Dus gingen ook zij

aangebroken om in hoogste eendracht het voortbestaan

mee.’ Dat kofferde eerst via Rio de Janeiro naar Belém in

van de aarde te waarborgen.

het noorden van Brazilië en vervolgens naar Paramaribo in

mei 2018

Het is niet verkeerd punten op de horizon te zetten, maar

Suriname (22 t/m 29 november 2017). Door het allerlei van mensen ontstonden verrassende gesprekken en boeiende

den Berg Hardhout in Lopik (vandenberghardhout.com),

discussies tijdens de bezoeken aan twee bosconcessies, in

is daar zelf een jaar of vijf geleden mee begonnen door

elk land één, en aan diverse zagerijen. Ook nu, tijdens het

nog uitsluitend FSC-gecertificeerd hout te verhandelen.

artikelinterview voor Het Houtblad, gaat de discussie met

Zijn onderneming verkoopt - van stam tot zaagproduct -

Albert, Reinier en Lodewijk gewoon door. Beide laatsten

circa 35 hardhoutsoorten uit met name Brazilië en Suri-

kenden elkaar al langer als ambassadeur van Trees for All

name voor buitentoepassing. Voor deze bedrijfsfilosofie

(treesforall.nl), die grootschalig bomen aanplant op de Fili-

was veel moed nodig, zeker midden in de crisis. ‘Wij zijn

pijnen en in Bolivia, Mali, Maleisië en Nederland.

23

het houtblad

Bedrijfsfilosofie Albert Oudenaarden, directeur Van

voortdurend op zoek naar mensen die onze boodschap van zuinig met de bossen omgaan delen. Onze doelgroe-

Massale bijplant Door zijn achtergrond is Reinier van

pen zijn vooral houthandelaren, inrichters van de open-

den Berg steeds meer in de ban geraakt van kwesties als

bare ruimte, bruggenbouwers, timmerfabrikanten en aannemers. Daar zitten wel groene jongens tussen, maar

allerlei mensen: verrassende

volgens ons laatste marktonderzoek blijkt nog steeds dat gewoon verkopen vooropstaat. Duurzaamheid vinden ze

gesprekken, boeiende discussies

belangrijk als hun klánten dat belangrijk vinden.’

Grote studiereis Om iets te doen aan deze gumfactor,

klimaatverandering en zeespiegelstijging. ‘Ik kan er bij

wil hij ze niet alleen tot groene bezinning bewegen, maar

mijn spreekbeurten over blijven praten dat het vijf over

zoekt hij ook mensen uit andere werkgebieden die daar

twaalf is, maar je kunt ook initiatieven ontplooien, zoals

de alarmbel rinkelen. Zo ontmoette hij tijdens een lokale

nu als duurzaam ondernemer.’ Naar de berichten en cij-

klimaattop in Bodegraven Reinier van den Berg, klima-

fers die hij ziet, is het verre van voldoende te investeren in

toloog en ex-weerman, die sinds 1 februari jl. duurzaam

zonnepanelen, windturbines en dergelijke. Wel zo be-

ondernemer is. ‘Reinier had het over bomen planten om

langrijk is CO2 op te slaan ‘op een elegante, duurzame en

klimaatverandering te bestrijden. Ik dacht: dan zal hij het

vruchtbare manier’, en dan kom je uit bij bosbouw. ‘Dat

beschermen van bestaand bos ook wel belangrijk vinden.

betekent enerzijds als goede rentmeesters bossen behe-

En dat bleek ook zo te zijn.’ Van lieverlee leidde dit con-

ren en anderzijds massale bijplant. Jaarlijks verliezen we

tact tot een studiereis - mét CO2-compensatie - volgens

tien miljard bomen, dus werd ik razendsnel een groene

het principe ‘zien is geloven’. Tot de deelnemers behoor-

prediker van bomenaanplant.’ Ook is hij medeoprichter

den tevens Lodewijk Hoekstra, tv-tuinier en groenpionier

van PyrOil (pyroil.nl), dat de Mount Everest van wereld-

(lodewijkhoekstra.nl/247green), en Nico Wissing, tuin- en

afvalplastics wil omvormen tot olie. Verder beheert hij

landschapsontwerper en Groene Visionair. Samen heb-

SpeakOut (speakout.tv), dat de beste duurzaamheidsspre-

ben ze NL Greenlabel opgericht (nlgreenlabel.nl), die

kers aanbiedt. Daarenboven is hij het videoplatform Volta

duurzaamheidspaspoorten en -labels verzorgt, ontwik-

gestart (voltatv.com) en betrokken bij duurzaam-onder-

keld door Royal HaskoningDHV. De documenten geven

nemen.nl. En hij is bezig met een eigen houten huis.

inzicht in de duurzaamheidsscores van producten, materialen, planten, tuinen en gebieden.

Zorg voor duurzaamheid NL Greenlabel stond aanvankelijk kritisch tegenover tropisch hout: in tropische re-

Bevriende hovenier Oudenaarden: ‘Ik wilde hout ver-

genwouden moet je als mens niet willen zijn. Hoekstra:

kopen aan een bevriende hovenier, maar dat lukte niet: tro-

‘Er zijn bovendien veel alternatieven. Haal niet klakkeloos

■ ■ ■


mei 2018 het houtblad

24

Abert Oudenaarden (tweede van rechts) geeft uitleg in een Braziliaanse zagerij. Links van hem: Nico Wissing en (half zichtbaar) Lodewijk Hoekstra. Met geruit overhemd: Reinier van den Berg. Derde van links (met smartphone): FSC-netwerkmanager Mark Kemna.

Bezoek aan een zagerij in Suriname. Brazilië is veel industriëler dan het kleinschaliger Suriname, al kent

foto’s: van den berg hardhout lopik

het hout daar wel meer toegevoegde waarde.

Op naar huis: zien was geloven. En nu vervolgens samen aanpakken (FSC-concessie bij Nassau-gebergte, Suriname).

Er was voldoende tijd ingeruimd voor ontspanning, en discussie.


zaam beheer, aanplant, biodiversiteit en CO2-opslag, maar

wij als land bijvoorbeeld te bieden met populieren voor

ook de menselijk-lokale kant: werkgelegenheid, scholen-

beschoeiingen onder water?’ Het belangrijkste was mis-

bouw, gezondheidszorg en verbetering infrastructuur. Uit

schien wel dat ze tropisch FSC nog niet zagen als een ma-

puur toekomstbehoud moet je de wereld niet louter nog

nier om oerwouden te behouden. Maar gesprekken met

in bankbiljetten willen omzetten. Wat dat betreft troffen

het al genoemde WNF en verder Probos en het ministerie

de deelnemers ook zagerijen die zowel FSC als non-FSC

van Infrastructuur en Waterstaat gaven inzicht. En ze leer-

zagen. Reinier van den Berg: ‘Je moet absoluut voorko-

den Albert Oudenaarden kennen, wiens boodschap kort

men dat het bos ten prooi valt aan mijnbouw, illegale kaal-

was: de vraag naar tropisch hardhout stopt niet, dus zorg

kap en afbranden voor de landbouw. Dat merkten we

voor duurzaamheid. Dat speelde eveneens mee: dit kwa-

ook: goudmijnbouw die bij wet is toegestaan in FSC-bos!

liteitshout heeft nu eenmaal een vaste waarde verworven

Het gaat om de geloofwaardigheid van ons allemaal.’

op de markt. Maar het moet dan wel op de juiste plaats

Hoegenaamd is er nog een lange weg te gaan, óók voor

25

worden toegepast, en tegen een eerlijke prijs.

FSC: naar FSC+. Hoekstra: ‘We zagen ook veel hout in

het houtblad

kleine maten, waarmee wij in Nederland niets doen. Dat

Tijd voor nuance Hoekstra: ‘Als er tijd is voor nuance,

is zonde van de boom en het hout. Daar moeten toepas-

dan moet je er ook voor openstaan. Al willen we koploper

singen voor komen. En we zagen aggregaten enorme

in duurzaamheid blijven, wij moeten zeker willen leren,

rookpluimen uitbraken, dat moet met zonnepanelen kun-

en kunnen veranderen. En dan kun je beter met partners

nen. Verder kun je drones inzetten om gebieden te obser-

de handen ineenslaan en samenwerken om een grotere

veren.’

vuist te maken tegen niet-legaal hout.’ Vandaar dat hij en collega Wissing meegingen met de studiereis en op basis

Durf te kiezen! Oudenaarden roept de houthandel

daarvan hun houding hebben gewijzigd. En die luidt nu:

op: ‘Durf te kiezen! Je krijgt wel een bepaald type klant,

geen tropisch hout, tenzij aantoonbaar FSC. NL Greenla-

maar wel van een kwaliteit die nu onontbeerlijk is: hij

bel kiest voor FSC in het kielzog van het WNF, dat stelt

denkt en wil verder dan de prijs.’ Kermklanten verdrinken

dat FSC op de meeste punten monitort, en dat het uitge-

jammerlijk, maar wie kiest voor de aarde - conclusie is ge-

breidst doet. ‘We kijken nu hoe het scoort in ons duur-

volgtrekking -, springt op het droge. Wel zijn meer bood-

zaamheidspaspoort. Daarover voeren we gesprekken

schappen van overtuiging nodig. ‘Foto’s zeggen niets, dus

met FSC Nederland. En we willen ook de traditionele

blijven reizen nodig om FSC-hout te promoten. Maar die

houtbranche verder in beweging brengen.’

vreten wel CO2.’ Hoekstra oppert de mogelijkheid van ecolodges in het woud, niet alleen voor toeristen, maar

Toegevoegde waarde De studiereis naar Brazilië en

vooral ook voor aannemers, architecten en andere bouw-

Suriname bracht tal van inzichten. Verhelderend was dat

partijen. Dat kan zowel een hogere bewustheid als een

FSC-netwerkmanager Mark Kemna meereisde. Hij kon

hogere bereidheid tot meerbetaling kweken. Of je kunt

tot op de boom nauwkeurig uitleggen hoe certificering

met veertig hoveniers bepaalde tropische houtsoorten

precies verloopt. Reinier van den Berg hield tweemaal

afnemen voor voorbeeldtoepassingen, ‘ook de korte, nu

een presentatie over het grote plaatje. Even inzichtelijk

ongebruikte lengtes.’ Voorts kunnen whitepapers over

was voorts naar een bos te gaan waar twee jaar daarvoor

materialen en toepassingen tot de doorslaggeving bijdra-

was gekapt en te zien dat zo’n kaplocatie alweer aardig

gen.

begroeid was. Brazilië is veel industriëler met grote bedrijven dan het kleinschaliger Suriname, al kent het hout

Groot symposium Allen zijn het erover eens dat een

daar wel meer toegevoegde waarde. Hoekstra: ‘We za-

partijen- en belangenclustering apert levensvoorwaarde

gen ook wel de worsteling van concessiehouders: hoe

is. Hiervoor geldt dat communicatie beslissend is. Met

kunnen we het beter doen? In de landen waar FSC-hout

deze constatering zijn de eerste potloodlijnen geschetst

naartoe gaat, moet het ook veel meer worden gewaar-

voor een groot symposium, te organiseren door Van den

deerd door gewoon uit te gaan van een hogere prijs. Ou-

Berg Hardhout, NL Greenlabel, SpeakOut, Trees for All,

denaarden: ‘Inderdaad houden bedrijven daar het maar

Het Houtblad en wie zich verder aansluit. Beoogde doel-

net vol. Ik zou ze graag belonen met betere prijzen, maar

groepen bestrijken de hele bandbreedte van vastgoed,

dan moet wel de héle markt meegaan.’

banken, overheden, aannemers, houtbranche en woningbouwverenigingen. Planetariërs aller landen, verenigt u! •

Puur toekomstbehoud Feitelijk moet het complete verhaal duidelijker worden, niet alleen herkomst, duur-

hans de groot

mei 2018

een plank van de andere kant van de wereld. Wat hebben


studie in b ruin en g r ij s g ro en e m i en t d en h a ag


Een samenleving wordt gebouwd door enkelingen volgens een eigen en een gedeelde agenda. Dat geeft veel spanning of, positief, dynamiek. Vaak is niet te zien hoe ooit iets tot stand kan komen. Dat gold ook voor de luchtspiegelingen van 33 woningeigenaren mĂŠt

foto’s: françois verhoeven

achterban, die nochtans solide bodem hebben gevonden in Groene Mient.


mei 2018 het houtblad

28

Variatie van 23 woningen, 2 maisonnettes, 8 appartementen en The Choco-

Elke woning heeft een eigen plattegrond.

Wimpelende U-vorm rond de binnentuin.

Poot langs de Mient. Het ruwe horizontaal georiënteerde leisteen en het fijnbezaagde verticale hout zorgen voor een weerbarstig-sierlijke balans.

foto’s: françois verhoeven

tekeningen: architektenkombinatie bos hofman i.s.m. filliéverhoeven architecten den haag

late Shop, beteugeld door gevels in lichtgrijs leisteen en lichtbruin hout.


de Architektenkombinatie Bos Hofman i.s.m. FilliéVerhoeven Architecten als keuze naar voren; beide bureaus zitten in één gebouw en hadden besloten samen de ontwerpuitdaging aan te gaan.

Systematische opzet Begeleid door CPO-begeleidvanuit een tiental eigen werkgroepen binnen de clusters Bouw, Buitenruimte, Communicatie, en Financiën en Juridisch werd de weg naar de eigen woning afgelegd. De

mei 2018

ster Katja van der Valk, de architecten en aangestuurd

baar geheel van verschillen de bewoners voor al te hoge

29

kosten zou stellen. Maar de heldere structuur maakte de

het houtblad

systematische opzet moest voorkomen dat een onbouw-

exercitie zeker niet minder uitputtend. Ook liepen de verlangens ver uiteen van vriendelijk organisch tot strak bijdetijds, van strikt wonen tot woon-werken, van starter tot senior en van biologische bakker tot decaan. Behalve geregeld overleg voerden de architecten 5 x 33 = 165 gesprekken met de bewoners over plattegronden, woningbreedtes, exacte locatie op de ecokavel, nstallatiesysteem, De groep woonverbeteraars zwom al sinds 2002 rond

positie van ramen en deuren, aantal bouwlagen, op- en

in uitgestrekte dromen, op trage schoolslag in niemands-

aanbouwen.

water zonder bestemming te vinden. Toen het onbewoonde eiland Mient na tien jaar waterwaren in zicht

Complexe ontreddering Een goed bezin is het halve

kwam, schuimden brandingsgolven de zwemclub Vor-

werk, dus daarna gaat het in vrije vaart voorwaarts. De

midabel terug, waarna de groep uiteendruppelde. Van

voormalige school van het Maris College op de bouwlo-

sommigen werd nooit meer iets vernomen. Maar op de

catie wordt gesloopt, met sparing van materialen voor

droomstroom reden andere surfals aan, er werden - nieu-

hergebruik. Zo krijgen prachtige oude balken, lang en dik,

we naam, nieuwe energie - andere badmutsen opgedaan,

een plaats in een deze zomer te bouwen paviljoen van on-

en Vereniging Groene Mient wist: nu moeten we ras in

derlinge ontmoeting. De kavel van circa 0,76 ha wordt

de kleren, anders verdrinken we metterwater. Volgens de

bouwrijp gemaakt en de milieuwerkgroep ontwerpt een

logboeken wordt Mient ten slotte in 2013 aangetikt en in

gemeenschappelijke ecologische tuin in vloeiende een-

februari 2014 aangekocht. Het Beloofde Eiland blijkt een

heid met de privéwoningtuintjes: een natuurlijke losheid

oase op het westelijke vasteland van Den Haag in de

van glooiingen, wadi’s, struiken en vruchtbomen (Vruch-

Vruchtenbuurt, een ruim opgezette wijk in jaren 1930-

tenbuurt!). Afscheidingen zijn ongewenst en dus afwe-

stijl.

zig. Aan de rand vormt een rij bergingen een soort afsluiting tot de buitenwereld. Aan de andere kant achter is een

Kwakende kruiwagen Mient of Meent betekent

eigen parkeerplaats. In januari 2016 start de bouw met de

‘gemeenschappelijke weide’ en dat klinkt veelbelovend,

onderheiing en anderhalf jaar later is Groene Mient reali-

maar het duurde nog drie jaar voor alle 33 kikkers met

teit. Aanvankelijk waren zeven typen woningen en een

aanhang hun plaats in de kwakende kruiwagen hadden

plukje standaard de wens. Maar dat was woningen te ver,

gevonden. De hooggestemde ideeën waren tussenhands

al is uiteindelijk geen huis hetzelfde en bleef het project

zeker niet verwaterd. Eendrachtig schaatste iedereen nu

binnen bouwtijd en bouwsom. Wel was de hele operatie

naar een sociaal-ecologisch woonproject, als een nieuw

voor de installateurs één complexe ontreddering, aange-

Walden: in verbinding met zichzelf, elkaar, de buurt, de

zien ieder huis een eigen energieconcept met eindeloos

wereld, de natuur, en dat in een mix van generaties, cultu-

leidingwerk heeft. Ze hebben een topprestatie geleverd,

ren en kapitaal(on)krachtigen. De vereniging wordt een

maar nog lang daarna voelden ze zich gekilometerd door

CPO (Collectief Particulier Opdrachtgeverschap), inhou-

labyrintische moedeloosheid.

dende dat allen naar inzet, inkomen en gezinsgrootte hun eigen woning ontwikkelen. Liefst 38 architectenbureaus

Kaleidoscopische variatie Bovenstaande samenvat-

worden uitgenodigd. Vanuit een selectie van vijf treden

ting doet geen recht aan alle hoge zeeën die de groep bo-


Het verbindende blok wimpelt er als een vlag tussenin.

Compositie van in-, uit- en opspringende vormen.

foto’s: françois verhoeven

… leisteen.

tekeningen: architektenkombinatie bos hofman i.s.m. filliéverhoeven architecten den haag

Detail gevelbekleding met douglas en…


mooie mix. En het CPO had een goed bestuur, waardoor

eindresultaat dat zonder terughouding ronduit schitterend

je goed stappen kon maken en niet bleef hangen in einde-

kan worden genoemd. Het is een kaleidoscopische varia-

loosheid.’ Maar overtuigen was evenzeer vaak nodig.

tie van 23 grondgebonden woningen, twee maisonnettes,

Toen de bewoners vonden dat elk huis z’n eigen materia-

acht appartementen en The Chocolate Shop (thechoco-

lisering moest krijgen, wierpen de architecten tegen dat je

lateshop.nl), beteugeld door gevels in een uitvoering van

dan snel failliet bent. Bovendien is zo’n bouwbaaierd

lichtgrijs leisteen en lichtbruin hout, die ongedwongen

hoogwaardig detailleren erg tijdrovend. De gevarieerde

maar doeltreffend, strak maar beeldschoon eenheid in

woontypologieën zijn teruggebracht tot woningen met

verscheidenheid scheppen. Toch zijn ook de gevelbeelden

beukmaten in bandbreedtes van 4,80 t/m 6,50 m. Wel

zelf heel afwisselend met terugtredende en vooruitsprin-

kreeg iedereen z’n eigen plattegrond, en voor de lichtin-

gende delen, nu eens van leisteen, dan weer van hout, nu

val en natuurlijke ventilatie zoveel mogelijk kozijnen.

mei 2018

ven het hoofd zijn gestoven, maar zéker ook niet aan het

31

soms verglijdend in het vlak. In de hoogte is het complex

Voorhoede van ontgroningen Niet zo’n best idee was

geaccidenteerd, doordat een deel is opgetopt met een-

het ieder-z’n-eigen-energieconcept, op basis van all-elec-

laagse appartementen, inclusief uitstulpende stalen bal-

tric, warmtepomp of zonne-energie, inclusief bijbehorende

kons. Het ruwe horizontaal georiënteerde leisteen en het

voorzieningen als balansventilatie met warmteterugwin-

fijnbezaagde verticale hout, elk in vier afmetingen, bren-

ning, vloerverwarming, warmte-koudeopslag, wandver-

gen het groene dorpje in weerbarstig-sierlijke balans. Het

warming, drievoudig glas, hoge kierdichting, zonnepanelen

ontving een eervolle vermelding bij de Haagse architec-

en zonnecollectoren. Alle woningen zijn gasloos, waarmee

tuurprijs Nieuwe Berlagevlag 2017.

ze tot de voorhoede van ontgroningen behoren. En ze zijn

het houtblad

eens op de begane grond, dan weer op de verdieping, en

vrijwel energieneutraal (epc: 0,11). Het nadeel verkerend in

Wohltemperiertes Kwartier Het wooncomplex

een voordeel, worden een jaar lang metingen aan de ver-

omarmt de glooiende binnentuin in een brede U; in die ruimte zet de zuiderzon haar meeste licht en warmte af. De staande poten volgen de al genoemde in-, uit- en op-

de architecten voerden 5 x 33 = 165

springende vorm. De liggende poot heeft hetzelfde wisselende patroon, maar wimpelt er bovendien als een vlag

gesprekken met de bewoners

tussenin, in een losse diagonaal waardoor deze strook pal op het zuiden ligt. De speelse slingerbeweging droeg sterk bij aan het verwerven van de opdracht, en sloot ook

schillende manieren van energievoorziening verricht om ze

het compromis tussen strak en organisch. De individuali-

ten opzichte van elkaar te waarderen. Hiertoe is een over-

teit van de bewoners komt het meest tot uiting in de waai-

eenkomst gesloten tussen CPO Groene Mient, gemeente

er van afwijkende plattegronden. Buiten verraden hun

Den Haag en de energievoorzieners Eneco Smart Energy,

identiteiten zich in de diversiteit van kozijnenvormen,

Stedin Netwerkbeheer, Joulz Diensten.

zonder dat die chaos veroorzaakt. Eén bewoner heeft een stalen wenteltrap tegen z’n gevel gezet, een andere koos

Duits douglas Eerst was het de doel er een houtske-

voor een ranke, deels overtimmerde steektrap. Maar deze

letbouwproject van te maken, maar een uitvoering in

dissonanten bevestigen slechts. Het meerstemmige wo-

kalkzandsteen en breedplaatvoeren was 10-15% goed-

ningkoor zingt een vloeiende melodie waaronder de bin-

koper. Alleen de gevels bestaan nu uit hsb-elementen.

nentuin een bloeiende basso continuo harmonieert. En zo

Voor een groot deel zijn ze bekleed met PEFC-Duits

fugeert het wijkje tot een welluidend Wohltemperiertes

douglas (25 x 50/80/120/180 mm), voor een ander deel

Kwartier.

met gepotdekseld leisteen. Het voorstel hiervoor kwam van de architecten. Leisteen is kwetsbaar en hout be-

Bouwbaaierd Projectarchitect François Verhoeven

hoeft onderhoud. Maar gelukkig bestond er weinig

kijkt met genoegen terug op de enerverende periode die

weerstand tegen. Opvallend genoeg is het douglas niet

hij met de bewoners en bouwende partijen doormaakte.

behandeld met een voorvergrijzer om een egale vergrij-

‘Buiten de stad zijn mensen toch veel meer voorgepro-

zing te bereiken. De voorkeur ging uit naar kleurbehoud.

grammeerd, zodat je veel meer met een standaard wordt

Allereerst is het verduurzaamd met Woodlife HL50 naar

geconfronteerd. In de stad heb je allerlei types door el-

duurzaamheidklasse 2, vervolgens brandvertragend ge-

kaar, zoals hier: bewoners-architecten, vormgevers, een

impregneerd met Flame Delay PT en ten slotte twee-

rechter, meubelmaker, econoom. logopedist..., dat is een

maal rondom afgewerkt met Sansin Enviro Stain SDF,

■ ■ ■


mei 2018

foto: françois verhoeven

het houtblad

32

Sociaal-ecologisch woonproject, als een nieuw Walden: in verbinding met zichzelf, elkaar, de buurt, de wereld, de natuur.

kleur 130208/01 (douglas). Het laatste middel moet één

is schoon: bij traditionele bouw lijkt de bouwplaats op

keer in de zeven jaar weer worden opgebracht.

een loopgravenstelsel uit de Tweede Wereldoorlog. Van Groene Mient echter niets dan goeds: het was met tranen

Loopgravenstelsel Verhoeven is verheugd hoe goed

zaaien, maar met gejuich verfraaien. •

het er na een jaar uitziet. De houtleverancier en de gevelmonteur hebben dan ook de hoogste kwaliteit geleverd.

hans de groot

Ook iets als de rondlopende gevel van het Slingerblok heeft de aannemer goed uitgevoerd. Er zijn simpel gebogen elementen geprefabriceerd. ‘Vroeger was je met hout

CO2-VOETAFDRUK

aan het timmeren, nu zijn er zoveel goede producten. Die

In het project is onder andere 90 m3 Duits douglas toe-

geventileerde open houten gevels vind ik een prachtige

gepast. Dit betekent een CO2-vastlegging van 74.243

oplossing, het hout blijft zo beter droog en gaat erg lang

kg. De Europese bossen slaan deze hoeveelheid op in

mee. Wel blijven goed detaillerende houtbouwers onmis-

5 seconden. Het compenseert de uitlaatgassen van

baar: als je fouten maakt, dan kom je die op een dag on-

een middenklassenauto over 623.891 km of het jaar-

herroepelijk weer tegen.’ En bouwen met prefab hout

lijks elektragebruik van 82 huishoudens.

Locatie: Kruising Mient en Limoenhof Den Haag Opdrachtgever: Vereniging Groene Mient Den Haag (groenemient.nl) Ontwerp: Architektenkombinatie Bos Hofman i.s.m. FilliéVerhoeven Architecten Den Haag (architektenkombinatie.nl; fillieverhoeven.nl); projectarchitect: François Verhoeven Aannemer: Sprangers Bouwbedrijf Breda (sprangers.nl) Constructeur: De Vries Konstruktieburo Gouda (vrikon.nl) Hsb-gevelelementen: Houtbouw Liessel Valkenswaard (houtbouwliessel.nl) Duits douglas gevelbekleding + verduurzaming, brandvertraging, afwerking: Leegwater Houtbereiding Heerhugowaard (leegwater.nl) Montage gevelbekleding: Eskra Bouw Nootdorp (eskrabouw.nl) Installatieadviseur: Merosch Bodegraven (merosch.nl) Bruto vloeroppervlak: 4.819 m2 Bouwperiode: Januari 2016 - mei/juni 2017 (Opening: 12 september 2017) Bouwkosten: ± € 4,8 miljoen


1PIJL_ankeleiler

MENSENWERK GROENE GROEI De cijfers van de economische graadmeters zien er weer goed uit. Voordat je het weet groeien de bomen weer tot in de hemel. Op steeds meer terreinen lijkt hout een wondermiddel om de wereld groener te maken. Hout is CO2-opslag, raakt niet pagina

35

op als grondstof, als je voldoende aanplant en heeft ook een positief effect op het leef-

cao houthandel

klimaat in gebouwen. Hout leent zich ook uitstekend voor hergebruik in de circulaire economie.

Gaan in de bouw en renovatie beton en kunststof kozijnen het afleggen tegen duurzaam hout? Ook materialen als staal en aluminium pagina

37

zullen als steeds schaarsere grondstoffen hun aandeel prijs moeten geven. In de onvoorstel-

arbeidskansen

bare groei van de wereldwijde vraag naar bouwmateriaal lijken bomen onze redding. Eigenlijk wel raar dat we daar met al onze kennis en ervaring nu opnieuw achter moeten komen. Het brengt me in gedachten terug naar Hiawatha National Forest in Noord-Amerika, waar ik een aantal jaren geleden was. Daar werd de wijsheid van de oorspronkelijke bewoners, Indianen, verwoord in een ‘Gebed van het woud’, de bron van alles.

Zorgvuldig beheer is bij het benutten van wat bos en woud ons te bieden hebben hard nodig voor een toekomstbestendige houtproductie. Daarbij gaat het niet alpagina

38

leen om de grondstof, maar ook om de leef- en arbeidsomstandigheden van de mensen die in bosbouwgebieden wonen en werken. Daar horen fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden en rechten bij in de keten van bosbouw tot en met houthandel.

niet vanzelfsprekend

De FNV zet zich in om de keurmerken FSC en PEFC zo sterk mogelijk te maken met nadruk op die aspecten. Daarmee kan de verantwoorde houthandel groeien en bloeien.

Fedde Boonstra, bestuurder Meubel en Hout bij FNV Bouwen & Wonen

pagina

40

vragen aan fnv DIT KATERN VERSCHIJNT 2X PER JAAR IN HET HOUTBLAD IN SAMENWERKING MET CNV VAKMENSEN EN FNV BOUWEN & WONEN


MENSENWERK

NIEUWS FNV BOUWEN EN WONEN

goede bodem te leggen in arbeidsvoorwaar-

en maken flinke winsten. Als zij dan toch

den en een gelijk speelveld te creëren.

een ondermaatse cao bieden en aankomen

Werkgevers gebruiken daar nu de cao graag

met loonsverhogingen onder inflatieniveau,

voor om verslechteringen te regelen. Daar

dan doet de FNV niet mee. Een vakbond

werken sommige bonden helaas aan mee.

die tekent voor verslechteringen raakt het

Het is voor mensen met onzeker werk moei-

vertrouwen van zijn leden kwijt. Juist in sec-

lijker op te komen voor hun rechten. Daar-

34

toren met veel onzekere contracten is de

om hamert de FNV op meer echte banen.

positie van werknemers minder sterk: de

Meer dan 90% van de mensen met flexba-

De FNV tekent geen cao’s die verslechterin-

handel, de horeca, kappers. Werkgevers en

nen, ook jongeren, willen gewoon een vaste

gen bevatten voor de leden. Het gaat goed

werknemers hadden daar altijd als doel een

baan.

mei 2018

met de economie, werkgevers profiteren

h e t h o u t b l a d MENSENWERK

VER SLECHTER INGEN IN DE C AO? DE FNV DOE T NIE T MEE

HOOG TIJD VOOR WET GELIJKE BELONING VROUWEN EN MANNEN De FNV ondersteunt het initiatief voor een

lijkheden om gelijke beloning af te dwingen.

deze wet praktijk wordt, is dat een flinke stap

Wet gelijke beloning vrouwen en mannen dat

Allereerst krijgen werknemers het recht sala-

in het aanpakken van ongelijke beloning. Dat

een aantal politieke partijen (PvdA, Groen-

rissen van collega’s in vergelijkbare functies

is geen dag te vroeg.’

Links, SP en 50+) heeft gepresenteerd. ‘Zo’n

op te vragen. Nu is deze informatie niet altijd

wet is broodnodig,’ zegt FNV-vicevoorzitter

beschikbaar en is bijna niet aan te tonen dat er

Kitty Jong. ‘Er is een hardnekkig onverklaard

sprake is van ongelijke beloning. Daarnaast

beloningsverschil tussen vrouwen en mannen

worden bedrijven met meer dan vijftig werk-

van 6 %, voor precies dezelfde functies dus.

nemers verplicht te bewijzen dat zij vrouwen

Dat is onacceptabel en moet worden aange-

en mannen gelijk belonen. Wanneer dit zo is

pakt. De openheid over salarisverschillen die

krijgt het bedrijf een certificaat. Als het be-

deze wet voorstaat, geeft vrouwen een stevi-

drijven na een bepaalde periode niet lukt aan

ge positie om gelijk loon te eisen.’ Het wets-

te tonen dat ze gelijk belonen, kan de Inspec-

ontwerp biedt vrouwen verschillende moge-

tie SZW een dwangsom opleggen. Jong: ‘Als

Z AT E R DAG 2 J U N I O P E N DAG VA N D E B O U W Het duurt nog even maar goed om alvast te noteren: op zaterdag 2 juni vindt voor de dertiende keer de ‘Dag van de Bouw’ plaats. Een ideaal moment om eens te gaan kijken wat de collega’s uit de bouwnijverheid zoal voor elkaar boksen. Veel bouwwerken houden op die zaterdag open huis voor het publiek. De gelegenheid bij uitstek om kennis te nemen van al het moois dat tot stand komt door de vaklieden in de bouw. Kun je meteen eens kijken hoe het hout wordt verwerkt dat via de houthandel in de bouw terechtkomt. Op de website ‘debouwmaakthet.nl’ is een overzicht te vinden van alle bouwobjecten die op 2 juni kunnen worden bekeken. •


MENSENWERK

ARTIKEL FNV BOUWEN EN WONEN

CAO HOUTHANDEL Sinds dit voorjaar is er dan eindelijk een nieuwe cao voor de werknemers in de houthandel. Maar een feestelijk contract is het niet

mei 2018

L ED EN ACCEP T ER EN OV ER L EG R E SU LTA AT

geworden. FNV-onderhandelaar Michel Steketee spreekt van ‘schrale afspraken’.

De oude cao Houthandel liep

Teleurgesteld Al met al vond de FNV de afspraken

af op 31 maart 2017. Dus zaten

te schraal om met een positief advies aan de leden voor

de onderhandelaars begin

te leggen. De cao-commissie van kaderleden uit de

april vorig jaar al bij elkaar om

houthandel, die nauw bij de onderhandelingen betrok-

het contract te vernieuwen.

ken is, adviseerde overwegend wel positief. De leden

Maar zo eenvoudig bleek dat

die hun stem uitbrachten gingen uiteindelijk in meerder-

niet te gaan. De werkgevers

heid akkoord. Daarmee was de nieuwe cao een feit.

traineerden het overleg bijna

Steketee toont zich wel teleurgesteld dat de houthandel,

driekwart jaar. Steketee: ‘Ze

nu de sector in de slipstream van de aantrekkende bouw-

wilden afwachten hoe de cao

nijverheid weer floreert, zo weinig voor zijn werkne-

voor de handel in bouwmate-

mers over heeft. Hij zegt: ‘Nationaal en internationaal

rialen (Hibin) zou uitpakken

roepen deskundigen dat het tijd is voor hogere lonen.

en hun loonbod daarop af-

Maar de werkgevers in de houthandel hebben daar nog

stemmen. We hebben de

niet naar geluisterd.’ •

werkgevers een boze brief geschreven waarin we ze verweten dat ze de cao-onBestuurder Michel

derhandelingen op een onaanvaardbare manier gijzel-

Steketee: ‘Schrale

den. Maar dat had geen resultaat. Uiteindelijk konden

afspraken.’

HOOFDLIJNEN CAO

Een structurele loonsverhoging van 2% per 1 februari 2018 en per 1 februari 2019 alsmede in no-

we pas op 16 november echt gaan onderhandelen.’

vember 2018 een eenmalige uitkering van 350 euro.

Onacceptabel Half januari leidde dat overleg tot een

Fiscaalvriendelijke verrekening van de vakbonds-

onderhandelingsresultaat. De FNV besloot dat neutraal

contributie, voorzover daar ruimte voor is in de

aan de leden voor te leggen, omdat het nogal mager af-

werkkostenregeling.

stak bij de voorstellen waarmee de bond de onderhan-

Verhoging van de toeslagen voor bedrijfshulpver-

delingen was ingegaan. ‘De werkgevers wilden aanvan-

lener, leermeester, scholingspromotor en de com-

kelijk voor 2018 alleen een eenmalige en geen structure-

bitoeslag conform de loonontwikkeling en een

le loonsverhoging geven,’ aldus Steketee. ‘Dat was voor

aanpassing van kostenvergoedingen.

ons absoluut onacceptabel dus daar hebben we ons te-

De afspraak dat cao-partijen gaan praten over de

gen verzet. Met als resultaat dat er nu zowel in 2018 als

functiestructuur, het beoordelingssysteem met de

in 2019 een structurele loonsverhoging van 2% uit is ge-

uitloopperiodieken en de jeugdinstroomschalen.

rold. In 2018 wordt die nog aangevuld met eenmalig 350 euro.’

Afspraken over de inzet van Europese subsidie voor duurzame inzetbaarheid van werknemers. In dat kader wordt ook gekeken naar de 80-90-100

Over de overige voorstellen van de FNV kon geen over-

procent-regeling (80 procent werken, 90 procent

eenstemming worden bereikt. Aan de andere kant slaag-

loon, 100 procent pensioenopbouw) voor oudere

de de bond erin alle verslechteringen die de werkgevers

werknemers.

wilden doorvoeren, van tafel te krijgen.

h e t h o u t b l a d MENSENWERK

35


MENSENWERK NIEUWS

CNV VAKMENSEN

mei 2018

DOE DE HOUTSTOFCHECK Is op jouw werkplek alles goed geregeld op

grenswaarde vastgesteld voor houtstof. Je

zondheidsrisico’s kunnen beperken’, aldus

het gebied van houtstof? Om dat zeker te we-

kunt als werkgever en werknemer zelf maat-

bestuurder Arie-Jan van Oort. Voor informa-

ten, moet je de checklist van de campagne

regelen nemen om blootstelling aan houtstof

tie: houtstoftotnadenken.nl.

‘Houtstof tot nadenken’ invullen. Bekijk aan

te beperken of zelfs te voorkomen. Op de

de hand van jouw score of er nog zaken moe-

campagnesite houtstoftotnadenken.nl vind je

ten worden geregeld: www.houtstoftotnaden-

hierover veel informatie.

ken.nl/checklist.

h e t h o u t b l a d MENSENWERK

36

Gezondheid CNV Vakmensen doet mee Risico’s Bij het bewerken of verwerken van

aan de campagne ‘Houtstof tot nadenken’

hout en plaatmateriaal komt houtstof vrij.

‘omdat de bond het belangrijk vindt dat de

Blootstelling aan houtstof brengt een aantal

werknemers in deze sector zich realiseren wat

risico’s met zich mee. De overheid heeft een

de gevaren zijn van houtstof en hoe ze ge-

K L O P T J O U W S A L A R I S? L A AT H E T C O N T RO L E R E N maken we afspraken met je werkgever voor

een van onze medewerkers jouw dossier en

een goede cao. Wil je zeker weten of jouw sa-

koppelt de bevindingen terug. Klopt jouw sa-

laris klopt? Heb je twijfels of wil je gewoon

laris echt niet, dan overlegt een loonspecialist

zekerheid, dan is er voor leden van CNV Vak-

over vervolgstappen. Goed om te weten dat je

mensen de gratis looncontrole.

zelf natuurlijk altijd de regie houdt.

Hoe werkt looncontrole? Wil je je sala-

In 2016 zijn er door bemiddeling van onze

ris laten checken, meld je dan aan via onze site

loonspecialisten 140 loonvorderingen uitge-

Je wilt er zeker van zijn dat je de juiste belo-

www.cnvvakmensen.nl/diensten/looncontrole.

voerd met een totale waarde van ongeveer

ning krijgt voor het werk dat je doet. Dat wil-

Na aanmelding vragen we je om de benodig-

€505.750,- netto. De salarischeck is gratis voor

len wij van CNV Vakmensen ook. Daarom

de documenten te sturen. Vervolgens bekijkt

leden; een goede reden om nu lid te worden.

PILOT TIPTR ACK IN MEUBELINDUSTRIE In de meubelindustrie is nu een bewustwor-

teren. Met Tiptrack leer je meer over je werk

lang leren is niet alleen een motto, het moet

dingscampagne naar duurzame inzetbaarheid

en loopbaan: welk soort werk past bij jou en

iets zijn dat je voelt in de genen. Daarbij helpt

voor medewerkers en werkgevers gestart.

waar ligt jouw talent? Ontwikkeling: hoe

Tiptrack.’ •

CNV Vakmensen heeft met de andere sociale

ontwikkel je je talenten? Financiën: hoe sta je

partners gekozen voor Tiptrack in combinatie

er financieel voor en welke kansen en/of be-

met een communicatie- en onderzoekstraject.

dreigingen biedt dit inzicht? Gezondheid: hoe

Komende zomer worden de onderzoeksge-

blijf je gezond aan het werk?

gevens geëvalueerd en wordt besloten over voortzetting van het project.

Arie-Jan van Oort, bestuurder van CNV Vakmensen: ‘Met Tiptrack vergroot je je moge-

Tiptrack is een app waarmee je op heel prakti-

lijkheden, vooral als het wat minder goed gaat

sche wijze je eigen duurzaamheid kunt verbe-

bij jouw werkgever of in de sector. Een leven


MENSENWERK ARTIKEL

CNV VAKMENSEN

ARBEIDSKANSEN

(zzp-) contract? En als die kansen niet eerlijk zijn verdeeld, wat moet er veranderen om daar verbetering in te brengen? Dit voorjaar focust de vakbond CNV Vakmensen zich speciaal op dit thema. Op het online forum jeachterban.nl, tijdens bijeenkomsten in het land en in het ledenmagazine.

‘Het vraagstuk van het vaste werkcontract versus de

dair’ dit voorjaar dit thema aan te snijden. Eerder voerde

flexibele arbeidsverhouding is bijzonder actueel,’ zegt

de bond themagesprekken met leden en niet-leden over

voorzitter Piet Fortuin van CNV Vakmensen. Reden

het basisinkomen.

voor de vakbond om vanuit de starthouding ‘Ik ben soli-

Flexwerk De verhouding vast versus flex qua arbeidscontracten is actueel, omdat op korte termijn het aannemen van los personeel (in zzp- of uitzendconstructie) vaak voor veel werkgevers goedkoper is. Dat heeft natuurlijk alles te maken met minder verplichtingen vanuit de cao die geldt voor werknemers met vaste contracten, het niet hoeven doorbetalen bij ziekte en de mogelijkheid om snel weer iemand te kunnen ontslaan. Tegelijk lijkt het erop dat de hoeveelheid werk de komende jaren afneemt. Door verdergaande automatisering houden beroepen op te bestaan. Dat betekent dat het beschikbare werk wordt herverdeeld en werkgevers kijken wat hun het best past. Vaak kiezen werkgevers dan voor flexwerkers, omdat ze dan minder verplichtingen hebben. BENIEUWD NAAR THEMANUMMER? Vanaf half juni verschijnt het ledenmagazine Vakmensen met het thema Flexwer-

Hindernissen Tegelijk vormt voor veel werknemers

kers. Wil je het nummer gratis een keer ontvangen, mail dan je naam en adres naar

het flexibele of kortdurende arbeidscontract een hinder-

magazine@cnvvakmensen.nl o.v.v. Gratis proefexemplaar.

nis. Er zijn weinig garanties voor een bank bij de aanvraag van bijvoorbeeld een hypotheek, voor sommigen

Geef je mening over flexwerk!

zelfs te weinig garanties voor het stichten van een gezin.

Heb jij ervaring met flexibele contracten en wil je die delen? Ga dan naar jeachterban.nl. Daar vind je blogs en ervaringen van leden én niet-leden en reacties op stel-

Werken én leven ‘Met leden en niet-leden gaan we

lingen die daar dit voorjaar zijn geplaatst. De site is de online community voor vak-

daarom op zoveel mogelijk plaatsen en manieren in ge-

mensen die werkzaam zijn in de bouw, industrie, horeca, en voor chauffeurs,

sprek. Om zo goed mogelijk te kunnen bepalen wat

schoonmakers en kappers. Het platform is een initiatief van CNV Vakmensen. Je

werknemers helpt om goed te kunnen werken én leven,’

vindt er snelle antwoorden op al je vragen over werk en inkomen en je ontmoet er

zegt Fortuin.

collega’s en medewerkers van CNV Vakmensen. Meer weten over alle soorten flexwerk: cnvvakmensen. Voor informatie: jeachterban.nl/ikbensolidair •

nl/flexwerk.

37

h e t h o u t b l a d MENSENWERK

Hoe is het gesteld met de eerlijke verdeling van kansen tussen werknemers met vaste banen en hun collega’s met een flexibel

mei 2018

va s t v er s u s fle x ib el co n t r ac t


foto: marcel j. de jong assen

h e t h o u t b l a d MENSENWERK mei 2018

MENSENWERK INTERVIEW CNV VAKMENSEN

38


MENSENWERK

INTERVIEW CNV VAKMENSEN

NIE T VANZELFSPR EK END

een goede cao waarin mijn rechten en plichten goed en eerlijk zijn vastgelegd. Voor mezelf, maar natuurlijk ook voor al mijn collega’s in de meubelsector.’

Sandra Rodenboog (37) is administratief medewerker

ook best spannend omdat werkgevers en bonden op een

op het bedrijfsbureau van het Friese Panelen Holland

aantal punten lijnrecht tegenover elkaar stonden.’

dat sandwichpanelen produceert. Sinds dit najaar maakt zij deel uit van de cao-commissie Meubel van CNV Vak-

En nu de cao er is, ligt alles stil tot de volgende

mensen. Die commissie onderhandelt met andere bon-

ronde?

den en werkgevers over de cao voor deze sector. Begin

‘Zeker niet. In de cao is afgesproken dat regelingen (bij-

dit jaar is een nieuwe, tweejarige cao voor de meubelin-

voorbeeld over de mogelijkheid minder uren per week

dustrie afgesloten. ‘Eerst zit je aan tafel bij de best taaie

te werken met behoud van pensioenopbouw) meer be-

onderhandelingen en twee maanden later merk je het

kendheid moeten krijgen. Er is veel onbekendheid in

resultaat in je eigen portemonnee. Dat is gaaf.’

deze sector over mooie regelingen waarmee je je voordeel kunt doen. Zelf ga ik dit voorjaar een cursus doen

Hoe belangrijk was salarisverhoging tijdens de

bij het CNV over cao en arbeidsrecht, zodat ik collega’s

onderhandelingen?

nog beter van goede informatie kan voorzien.

‘Superbelangrijk. Het was een van de belangrijkste punten tijdens de onderhandelingen. De economie trekt

Waaraan wil jij de komende tijd werken?

aan. Ook in de meubelindustrie is dat merkbaar. Het is

‘De betrokkenheid van de werknemers in de meubelin-

niet meer dan eerlijk dat werknemers daar iets van mer-

dustrie kan beter. Veel collega’s, vooral in mijn omge-

ken. Terecht dat de bonden hun poot stijf hebben ge-

ving, vinden dat veel oké is geregeld, ze zijn tevreden.

houden en die verhoging uiteindelijk hebben gekregen.’

Ze vinden het vanzelfsprekend dat er weer een nieuwe cao ligt, dat ze loonsverhoging krijgen, dat er mogelijk-

Ben jij persoonlijk ook blij met de opslag?

heden zijn voor ontwikkeling van werknemers. Maar

‘Ik ben er tevreden mee. De laatste jaren is alles duurder

dat is niet vanzelfsprekend! Als de bonden niet hun poot

geworden, terwijl de lonen gelijk bleven. Het is gewoon

stijf hadden gehouden en stevig hadden onderhandeld,

eerlijk dat dat salaris nu wordt verhoogd. Iets meer ruim-

was die loonsverhoging er niet geweest.

te in mijn portemonnee vind ik persoonlijk natuurlijk ook heel fijn. Ik heb een hypotheek die moet worden

Dus?

betaald, twee kinderen die van alles willen…’

‘Ook al heb je het zelf goed, dan nog is het belangrijk lid te zijn van een vakbond. Om samen sterk te staan voor

Wat heeft het jou gekost, die cao-onderhande-

collega’s bij wie het minder goed is geregeld. Uit solida-

lingen?

riteit. Ik vind het een kwestie van beschaving dat je met

‘Het inlezen en voorbereiden kostte me tijd. Maar ik was

elkaar goede afspraken maakt en er voor elkaar bent. Ik

nieuwsgierig en vond het interessant, dus deed het graag.

ben onder de indruk van de manier waarop we dat in

Tijdens de onderhandelingsdagen die in Utrecht plaats-

Nederland met elkaar doen. Dat zou iedereen moeten

vonden, had ik vrij van mijn werk en daarvoor kreeg ik

ondersteunen.’ Voor informatie: www.cnvvakmensen.

een vergoeding van CNV Vakmensen. Het was boeiend,

nl/caos/hout-en-meubel •

39

h e t h o u t b l a d MENSENWERK

‘Eigenbelang,’ zegt Sandra Rodenboog lachend over haar deelname aan de cao-commissie Meubelindustrie. ‘Ik wil graag

mei 2018

s a nd r a ro d enb o o g , c ao - com mi s s ie meu b el


MENSENWERK VRAAG AAN

mei 2018

FNV BOUWEN EN WONEN

VR AGEN A AN FNV BOUWEN EN WONEN

h e t h o u t b l a d MENSENWERK

40

Wat is de vakbond eigenlijk en waarom is die belangrijk? Vooral jongeren weten vaak niet meer waar de vakbeweging voor staat. De FNV legt uit.

winnen, zijn sterke vakbonden nodig. Het gaat daarbij onder meer om de macht van het getal. Hoe meer leden hoe meer invloed. Een grote bond kan een stevige vuist maken.

Valt er nog veel te verbeteren aan de positie van werknemers? Reken maar! Temeer omdat er steeds nieuwe bedreigingen voor werknemers bij komen. Voorbeelden? •

De toenemende werkdruk: mensen moeten steeds meer presteren in dezelfde tijd. Werknemers worden daar ziek van en raken overspannen.

Werkgevers hebben ontdekt dat het goedkoper is mensen niet in vaste dienst te nemen maar ze tijdelijke contracten te geven. Voor werknemers leidt

Wat is een vakbond precies?

dat tot minder werkzekerheid en daardoor wordt

Heel eenvoudig. Als je alléén iets voor elkaar wilt krijgen, is dat veel lastiger dan als je dat met z’n allen doet.

het lastiger je leven goed op de rails te krijgen. •

De pensioenleeftijd komt steeds verder weg te lig-

Vakbonden zijn meer dan honderd jaar geleden ontstaan

gen. Vooral mensen in fysiek zware beroepen hou-

toen arbeiders lang moesten werken onder slechte om-

den dat niet vol.

standigheden voor een hongerloontje. Door zich aaneen

Gezaghebbende instellingen en economen beplei-

te sluiten, konden ze een vuist maken en zo stukje bij

ten hogere lonen. Dat is goed voor de economie.

beetje hun omstandigheden verbeteren. In meer dan

Bovendien hebben werknemers in de afgelopen

een eeuw vakbondsstrijd zijn zo fatsoenlijke lonen, veili-

crisisjaren veel ingeleverd. Werkgevers houden

ge werkomstandigheden, goede opleidingen, vakantie-

liever de hand op de knip.

dagen en het recht op pensioen voor elkaar geknokt.

Maak de bond sterker Zoals je ziet: er is nog veel Waarom is de vakbond nog steeds nodig?

te doen voor de vakbond. De FNV is er voor iedereen

Er valt nog veel te verbeteren en daar is strijd voor nodig.

die werkt, wil werken of gewerkt heeft. Voor elke be-

Maar ook om niet te verliezen wat we in al die jaren

roepsgroep heeft de FNV een eigen sector. Voor werk-

hebben opgebouwd. In cao-onderhandelingen vragen

nemers in de houthandel is dat FNV Bouwen & Wonen.

vakbonden betere lonen en voorzieningen. Tegelijk kla-

Je bent van harte welkom als lid. Maak de bond sterker.

gen werkgevers dat het allemaal te duur wordt en dat

Kijk voor alle voordelen en hoe je lid wordt op

het wel een stuk minder kan. Om die confrontatie te

fnvbouw.nl. •


MOOI HÈ? Vraag gratis ons magazine aan!

                 FHUWLȴFHULQJ'DDUGRRUZHHWX]HNHUGDWKHWKRXWKHHO XLWJHNLHQGJHNDSWLV=R]RUJHQZLMGDWKRXWȆYROKRXGEDDUȇLVGDW KRXWJHEUXLNDOVJURQGVWRIYROWHKRXGHQLV%LM9DQGHQ%HUJ+DUGKRXW KHEEHQZLMDOOHHQNOLPDDWYULHQGHOLMN)6&KRXW'HLGHDOHEDVLVYRRU NQDSSHVWDDOWMHVDUFKLWHFWXXU+DUGKRXWYRRUHHQPRRLHUHZHUHOG       


b r a b a n t s b o n t 2 .0 u i t k ijk to r en p ompej u s h a l s t er en Het werk van RO&AD Architecten heeft een dadaïstisch-surrealistische inslag. De projecten staan als objets trouvés in het landschap en zetten je ogen op het verkeerde heen: beeld en betekenis divergeren in een ontheming van associaties. Pompejus is uitkijktoren, maar ook hijskraan, speer, jakobsladder, lichtmast, uitschuifla, giraffenek, …


foto’s: katja effting amsterdam


Door de taluds op de hoek van het bolwerk denkbeeldig naar boven te spiegelen krijg je een scherpe vorm die vervaarlijk diagonaal

foto: het houtblad/hans de groot

het houtblad

44

Doorsnede.

tekeningen: ro&ad architecten bergen op zoom/middelburg

mei 2018

vooroverhelt.

A B

C

D

Plattegrond. Legenda. A. Pompejus B. Theatervloer C. Fort de Roovere

SITUATIE A POMPEJUS B THEATERVLOER

N

1. Middelpunten cirkels met

2. Relaties tussen drie-

elkaar verbonden. Voro-

hoeken en Voronoi-vlak-

noi-(gevel)vlak ontstaat.

ken over hele gevel.

foto: katja effting amsterdam

D. Mozesbrug

Op verschillende niveaus is er zicht op de omgeving.


grenzen wieden naar nieuwe bloeiende tuinen en dat ze

schrokken bracht hij de hele West-Brabantse waterlinie

opgaves volavontuurlijk aangaan. Het gesprek met hen,

terug in het geheugen van de streek, en van Ans van den

waarbij ze elkaar pootje-over aanvullen, vindt plaats op

Berg, burgemeester van Bergen op Zoom. Bij haar aftre-

Schiphol: verkwikt keren ze terug van een Hollands-anar-

den in 2000 besteedde ze de ƒ 10.000,- van haar af-

chistische presentatie in Slovenië, waar ze bij de deelne-

scheidscadeau aan de oprichting van Stichting Vrienden

mers de ogen op steeltjes en de oren op tuiten hebben ge-

van de West-Brabantse Waterlinie. Toen terzelfderjare

zet. Dat zag er uit als een vervreemdende uitvergroting

ook de gemeentelijke indeling rond was, ging de deur

van de realiteit, voor beide architectuurvernieuwers even-

naar verledenherstel open. ‘Ans benaderde ons om ideeën

wel als de gewenste werkelijkheid.

te leveren voor een uitkijkpunt op Fort de Roovere.’

Nuchter denken Als je in hun oeuvre duikt, ontdek je

Vierduizend soldaten In 2004-2005 was er voldoen-

zeker ook een logica van nuchter denken. In de uitwer-

de geld binnengedruppeld. De bomen werden gerooid,

king zorgen de vernuftelingen er echter voor dat ze ieder-

de grachten geopend, en vierduizend soldaten brachten

een een paar stappen voor blijven. Hoewel ze alleszins

de verdedigingsterp in een stief kwartaaltje op de juiste

opening van zaken geven, rijpt het echte snappen pas met

hoogte van 9 m. Rond die tijd, 2005, maakten de architec-

de jaren. Ro en Ad hebben inmiddels een gevarieerde

ten de eerste schets van Pompejus. Op een tekening uit

portefeuille opgebouwd, maar zich ook ontwikkeld tot de

1740 hadden ze gezien dat de Fransen vanachter schans-

huisarchitecten van de West-Brabantse waterlinie, met

korven schoten: manden van gevlochten takken zonder

opvallende projecten. Te noemen zijn - let op de om-

bodem, gevuld met zand. Ze hakten dus ter plaatse bo-

schrijving - de wereldberoemde loopgraafbrug (Mozes-

men om voor dit doel. Het zette de ontwerpers op het

brug) in Halsteren; zie Het Houtblad 6/2012), looppad-

spoor van vlechtwerk en lokaal materiaal. Een ander prin-

brug + taludkiosk in Bergen op Zoom (Ravelijnbrug; zie

cipe kwam voort uit de locatie van de uitkijkpost: op de

nummer 7/2014), Bunkertreppe in De Heen, vogelkijkhut/

hoek van het bolwerk. Door de taluds daar denkbeeldig

rustlocatie aan de Roode Weel Steenbergen, twee bank-

naar boven te spiegelen krijg je een scherpe vorm die ver-

picknick-trap-kano-vissteigers van 100 m lang op de Blau-

vaarlijk diagonaal vooroverhelt. Naar krijgsstrategie is hij

we Sluis Steenbergen (de langste picknicktafel van Ne-

vanbuiten gesloten en vanbinnen open.

mei 2018

ven afgroef: hij was de zandforten aan het nivelleren! Ge-

45

het houtblad

Zelf geven Ad Kil en Ro Koster grif toe dat ze graag de

derland) en - in wording - toegangsbrug/uitkijkpunt bij Fort Henricus Steenbergen.

20 km panoramaal Helemaal bovenin kijk je 20 km panoramaal. Door de vorm en het trappenstelsel krijg je

Oudste verdedigingswerk De West-Brabantse wa-

meteen een openluchttheater en eronder een informatie-

terlinie is het oudste verdedigingswerk van Nederland

centrum cadeau, wat overeenkomt met hun uitgangspunt

(1628). De inundatiestelling ligt tussen de vestingsteden

van meervoudige betekenissen én functies. ‘We hebben

Bergen op Zoom en Steenbergen met vier zandforten als

toen samen met Accsys Technologies ook geacetyleerd

knooppunten, verbonden door liniedijken. Met name de

lokaal vlechtpopulieren onderzocht, maar dat had te veel

Eendracht, de vaarroute tussen Middelburg en Dordrecht,

voeten in de aarde.’ Eerste idee was de toren te formeren

moest worden beschermd. Fort de Roovere, genoemd

van vloerbalken met steeds twee stokjes eronder, welke

naar de eerste bevelhebber Pompejus de Roovere, was

stapeling zich als een helix driehoekig omhoogbreit. Ie-

het scharnierpunt: vandaar kon je blik zwerven van Ber-

dereen was enthousiast, we schrijven 2009, maar geld

gen op Zoom tot Steenbergen. In de 19e eeuw verviel het

ontbrak... Dat was er wel voor een brug, die moest dienen

strategisch belang van de Zuiderwaterlinie, waarna zij in

als verbinding met de natuur en als vluchtweg.

de strijd met het groene leger van de natuur het onderspit dolf. Ook waterverzanding trad op, en afgraving, bebou-

Uitnodigende brug De architecten werd gevraagd of

wing, verakkering. Pas deze eeuw startte een grootschali-

ze een brug bij de uitkijktoren konden ontwerpen. ‘We

ge renovatie, ter lering en recreatie.

legden de uitkijktoren als brug op z’n zijkant, dan heb je

niet. Je ontvangt de vijand toch niet met een uitnodigende

‘Een meneer Sinke, werkzaam bij een regionale psychia-

brug?!’ In het bos waren ze echter restanten van Franse

trische inrichting, zocht een dagbesteding voor z’n patiën-

loopgraven tegengekomen. Dat was de ingeving om de

ten. Hij dacht: we hebben hier van die grote bergen en

brug door het water te leggen. Gekoppeld aan het bijbel-

natte stukken, laten we de laatste empen met de eerste!’

verhaal was er meteen een naam: Mozesbrug. De briljan-

Al afgravend greep onrust hem aan, waarop hij de archie-

te vondst werd allerwege bejubeld. Het was evenwel half

2018

dezelfde maat, maar toen we ‘m intekenden, klopte dat

Afscheidscadeau Het begin lag bij linievernietiging.

DAG


foto’s: katja effting amsterdam

Verpletterend spectaculaire wirwar van verschillende driehoeken, kolossale Accoya-trappartijen en dito gevelbekledingsvlakken.

Loopgraafbrug Mozes door (!) het water en diagonale (!) uitkijktoren Pompejus: dadaĂŻstisch-surrealistische inslag in het Brabantse landschap.


saai, dus geen optie voor de durfalchitecten. Toch is voor

het fort via de loopgraafbrug openen. ‘Dezelfde dag nog

zo’n staalconstructie gekozen. Die vormt echter, mede

werd het Accoya besteld, houtconstructeur Emil Lüning

door de diagonale vorm, een verpletterend spectaculaire

ging aan het rekenen en tekenen - en de brug was op tijd

wirwar van verschillende driehoeken, trekkend aan grote

klaar.’ Het waterfenomeen trok zoveel publiciteit, bezoe-

groutankers. Daarenboven wordt veel van het staal tot

kers en prijzen, dat het de euroweg plaveide naar de uit-

blindwerk door kolossale Accoya-trappartijen binnen (32

kijktoren. Bestuurders raakten gecharmeerd, en de Es-

x 70-178 mm; ondersteunend Accoya: 65 x 50-130 mm) en

sent-gelden kwamen vrij.

een unieke Accoya-gevelbekleding buiten (26 mm dik).

Sociale brandwerendheid Niettemin, midden in de

Voronoi-diagram Ro en Ad gingen voor de gevelbe-

economische crisis zat iedereen blootshoofds in de bezui-

kleding lateraal denkend naar het Voronoi-diagram. Als je

nigingsbuien. Het was reden de regio in te schakelen:

cirkels rond de punten van driehoeken trekt en vervolgens

bouwclubs, scholen, decorbouwers, carnavalsverenigin-

de middelpunten van de cirkels met elkaar verbindt, krijg

47

gen, een ouderenclub. Dat was zowel bedoeld om ze on-

je weefpatronen die je ook in de natuur ziet, zoals bij gi-

derdelen van Pompejus te laten fabriceren als om ze te

raffes, schildpadden en opgedroogde rivierbeddingen.

betrekken bij Fort de Roovere. ‘Iemand had een grote

‘Zo hadden we een gevel die letterlijk verband houdt met

brandvlek in de Mozesbrug gemaakt. Door bij de bevol-

de draagconstructie. En we hadden tevens kleinere ele-

king gevoel te kweken voor de hele cultuurhistorie wilden

menten die beter maakbaar en transportabel waren.’ Be-

het houtblad

we voorkomen dat iemand de toren als een fakkel zou la-

halve brede tussennaden lopen er ook dunne lijnen door

ten branden. We noemen dat ‘sociale brandwerendheid’.’

de vlakken, die subtiel driehoeken vormen. Toni Oster-

Oók vloeide er twee ton binnen via publieksfinanciering.

lund (Geometria Architecture) schreef een algoritme voor

Anderzijds waren er hogere kosten. Er kwamen voorzie-

een driedimensionaal opererende cnc-freesmachine. En

ningen bij (theater, infocentrum), en toen de architecten

dat vereenvoudigde de paneelproductie aanmerkelijk.

met een drone op hoogtestage gingen, bleek dat de toren een stuk hoger moest om boven de bomen uit te komen.

Harmonische samenwerking Tijdens de opening op 24 maart jl. was de hele leuntoren gevuld met circa 700

Simpel maakbaar De organische opzet van vloerbal-

mensen. Het weekend erna stroomden er zesduizend toe.

ken-stokjes was constructief uiteindelijk niet haalbaar en

Ze daalden af in de Mozesbrug en beklommen de 25 m

brand bleef een kriebelend factorretje. Bovendien hadden

hoge Pompejus voor een overweldigend vergezicht. Een

de bouwclubs een simpel maakbaar concept nodig, opdat

enkeling ontdekte in de aansluitende veelvlakken van de

ze geen hoogdraver à la Buurman en Buurman bij elkaar

gevelbekleding de ware symboliek: ieders volmaakt har-

zouden a-je-toën. Bij grote buitenprojecten zie je vaak dat

monische samenwerking, al die jaren, steeds weer. •

wordt gecompromist op een constructie van voorspelbare vakwerken. Prachtig stijf, al die driehoeken, maar wel

hans de groot

Houtdag 2018

CO2-VOETAFDRUK

Ro Koster en Ad Kil (RO&AD Architecten) spreken

In het project is onder andere 122 m3 Accoya (radiata

over hun avontuurlijke werk tijdens Houtdag 2018

pine) toegepast. Dit betekent een CO2-vastlegging van

(donderdag 15 november, o.v. Hotel Jakarta Amster-

76.336 kg. Het compenseert de uitlaatgassen van een

dam). Voor informatie/aanmelding: www.houtblad.

middenklassenauto over 641.471 km of het jaarlijks

nl/houtdag2018.

elektragebruik van 84 huishoudens.

Locatie: Fort de Roovere, Ligneweg 3, Halsteren Opdrachtgever: Gemeente Bergen op Zoom (bergenopzoom.nl) Ontwerp: RO&AD Architecten Bergen op Zoom/Middelburg (ro-ad.org); Ad Kil, Ro Koster, Martin van Overveld Aannemers: Bergh Bouw Bergen op Zoom (berghbouw.nl), De Kok Bouwgroep Bergen op Zoom/Goes (dekokbouwgroep.nl), Bouwgroep De Nijs - Soffers Hoogerheide (bouwgroepdenijssoffers.nl), VKP Kapelle (vkpbouw.com) Constructeur: Adviesbureau Lüning Velp (luning.nl) Digitale planning: Geometria Architecture Tampere (geometria.fi) Accoya: Koninklijke Houthandel Boogaerdt Krimpen a/d Lek (boogaerdthout.nl) Bouwperiode: Februari - december 2017 (Opening: 24 maart 2018) Bouwkosten: € 1,2 miljoen

mei 2018

augustus 2010 en 11 november zou Pieter van Vollenhoven


ONDER ARCHITECTUUR

Architectenbureau Snøhetta ontwierp ‘s we-

architecten van Snøhetta een absolute must in

relds eerste hotel dat meer energie produ-

deze arctische omgeving.

beeld: snøhetta/plompmozes oslo

ARCTISCH HOTEL IN HOUT

mei 2018

ceert dan verbruikt in het noordelijk klimaat. Het hotel in hout ligt net boven de poolcirkel

Ecologische voetafdruk Om de natuur-

aan de voet van de gletsjer Svartisen in Noor-

lijke schoonheid en de plaatselijke flora en

wegen. Pure poëzie.

fauna te behouden, was een kleine ecologische voetafdruk bepalend voor het ontwerp.

Svart is het eerste gebouw dat is gebouwd na

De constructie is geïnspireerd op lokale archi-

vaststelling van de Powerhouse-standaard

tectuur in de vorm van de fishkehjell - een

voor het noordelijk klimaat. Het gaat om ge-

A-vormige houten structuur voor het drogen

door kunstmatige koeling niet nodig is. In de

bouwen die in een tijdspanne van zestig jaar

van vis -, en de robue - een traditionele sei-

winter zorgen grote ramen ervoor dat zon-

meer energie produceren dan verbruiken.

zoenswoning voor vissers. Voor het hotel

licht binnen kan komen. Om de Power-

Voor deze norm is er samenwerking tussen

wordt massief hout toegepast. Het rust op

house-standaard te bereiken, worden materi-

Snøhetta en een aantal partijen, waaronder

weersbestendige houten palen. Onder de

alen gebruikt waarvoor bij het produceren,

the Zero Emission Resource Organization.

hotelkamers loopt een voetpad in hout voor

transporteren, bouwen en vervangen weinig

de hotelgasten; in de winter kan het dienen

energie wordt verbruikt. Snøhetta ontwierp

als opslag voor onder meer kajaks.

het hotel in samenwerking met Arctic Adven-

Absolute must Het nieuwe hotel verlaagt zijn jaarlijkse energieverbruik met ongeveer

tures of Norway en ingenieurs- en architec-

85% in vergelijking met een modern hotel en

Kunstmatige koeling De gevels bieden in

tenbureau Asplan Viak. Naar verwachting is

het produceert zijn eigen energie. Volgens de

de zomer bescherming tegen de zon, waar-

het hotel in 2021 klaar.

beeld: eth zürich

ROBOTS BOUWEN HOUTCONTRUCTIES VOOR DFAB HOUSE voor digitaal construeren met hout. Bij deze

maat, maar in de meeste gevallen moeten ze

methode, Spatial Timber Assemblies, worden

nog met de hand worden samengevoegd tot

dragende houten constructies geprefabri-

een frame. Onder auspiciën van het National

ceerd door robots.

Center of Competence in Research (NCCR), Digital Fabrication hebben onderzoekers van

DFAB House Digitalisering heeft zijn be-

ETH Zürich een nieuwe digitale houtcon-

slag gekregen in houtconstructies: hele ele-

structiemethode ontwikkeld die het scala aan

Wetenschappers van de universiteit van

menten worden door computers gefabri-

mogelijkheden van traditionele houtskelet-

Zürich ontwikkelden een nieuwe methode

ceerd. Machines maken de onderdelen op

bouw uitbreidt met geometrisch complexe modules. Spatial Timber Assemblies wordt voor het eerst gebruikt bij DFAB House op de

WWW.HOUTEX.NL

het houtblad

48

onderzoeks- en innovatiebouwplaats in het Zwitserse Dübendorf. Het is tevens het eerste grootschalige project, waarbij bouwrobots

SC HAVE RIJ | DROG E RIJ | TR A NSPORT UW HOUTSPECIALIST MET EEN UITGEBREIDE VOORRAAD IN O.A.:

• • • •

OREGON PINE PITCH PINE (SIBERISCH) LARIKS GRENEN

WILLEM DE ZWIJGERLAAN 1 | WADDINXVEEN T 0182 – 615933 | E INFO@HOUTEX.NL

CA. 75 HOUTSOORTEN RUIM OP VOORRAAD!

worden gebruikt die de universiteit heeft ontwikkeld in samenwerking met Erne AG Holzbau. De robot neemt een houten balk en begeleidt deze, terwijl hij op maat wordt gezaagd. Daarna boort een tweede robot de gaten voor de verbindingen. Bij de laatste stap werken de twee robots samen en positioneren ze de balken op basis van het computerontwerp. •


adviesbureau

bruggen

Voor adviezen die écht hout snijden!

Carpentier Hardwood Solutions Haasnoot Bruggen BV Postbus 3025, 2220 CA Katwijk (ZH) T 071 - 402 17 44 F 071 - 403 05 91 E info@haasnootbruggen.nl I www.haasnootbruggen.nl Overbruggen in hout, staal en composiet.

www.houtbedrijvendokter.nl +31 (0)6 54 31 41 21 info@houtbedrijvendokter.nl

Ingenieursbureau Evan Buytendijk BV Withagenweg 36, 7384 SB Wilp T 055 3014754 I www.evanbuytendijk.nl E info@evanbuytendijk.nl Advies, begeleiding, (groeps)certificering FSC/PEFC, PEFC boscertificering, CE markering, EUTR/FLEGT, opleidingen & trainingen

afzuiginstallaties

C-Techniek B.V.

Meerdink Bruggen Parallelweg 2, 7102 DE Winterwijk T 0543 – 51 35 41 F 0543 – 520935 E bruggen@meerdink.nl I www.meerdinkbruggen.nl Ontwerp, prefabricage en plaatsing in het werk van bruggen in hout, staal en composiet

gecertificeerd hout

Woodteq Houtconstructies Handelsweg 22, 7451 PJ Holten Postbus 43, 7460 AA Rijssen T 0548 - 70 13 61 F 0548 - 70 13 41 I www.woodteq.nl E info@woodteq.nl Ontwerp, engineering, levering en montage van gelamineerde houtconstructies liggers, kolommen, Multiplan dakplaten en Profidecke vloerelementen.

coatings

Norway Coatings B.V. Postbus 43079 3540 AB UTRECHT T +31 (0)88 450 5400 I www.norwaycoatings.nl E info@norwaycoatings.nl

Postbus 1380, 1300 BJ Almere T 036 - 5494068 F 036 - 5321029 E info@keurhout.nl I www.keurhout.nl Handelsketen voor legaliteit en duurzaamheid.

gelamineerde houtconstructies

Wood Products Logistics BV Strevelsweg 700 sub 113 3083 AS Rotterdam T 010 4104670 F 010 4104680 E info@wpl.nu I www.wpl.nu No. 1 in houtexpeditie WPL - de logistieke dienstverlener

Herenbrinksweg 3b 8144 RC Lierderholthuis T 0572-366280 M 06-57930394 E j.borreman@derix.nl I www.derix.nl Producent van gelamineerdhoutconstructies; zie www.derix.nl Engineering, productie, levering en montage van gelamineerde houtconstructies, liggers, kolommen en kruislaag houten onderdelen (CLT / X-lam)

Greenwood International BV

Van den Berg Hardhout BV 2e Industrieweg 19 3411 ME in Lopik T +31 (0)348 820000 F +31 (0)348 820008 E info@vandenberghardhout.nl I www.vandenberghardhout.nl Importeur en groothandel van FSC® gecertificeerd tropisch hardhout. Ruw en geschaafd, uit voorraad en op aanvoer! Hout en vertrouwd!

Withagen Houtprodukten BV

Noorderpad 24, 1674 NS Opperdoes T 0227-822425 E jenj@tip.nl I www.jenjpersoneelsmanagement.nl Bemiddelaar tussen kandidaat en opdrachtgever

C/O Noorderlaan 125 2030 Antwerpen T +32 3 542 63 70 F +32 3 542 18 94 E info.nederland@dlh-group.com I www.dlh-nederland.com Specialist in gecertificeerd hout uit duurzaam beheerde bossen (o.a. CIB).

houthandel

algemeen

J en J Personeelsmanagement b.v.

Louis Eijssenweg 3A8 6049 CD Herten The Netherlands T +31 (0) 475 399740 F +31 (0) 475 310271 E info@coillte.com I www.coillte.com

DLH Nederland B.V.

Keurhout

Derix

Rondweg 43, 9101 BE Dokkum Postbus 56, 9100 AB Dokkum The Netherlands T +31 (0)519 32 91 00 F +31 (0)519 32 91 10 I www.holtrop-jansma.com E info@holtrop-jansma.com

Coillte Panel Products

houtexpeditie

Chemieweg 71, 1422 DX Uithoorn T +31-2977-52785 I www.c-techniek.com E info@c-techniek.com Filter en afzuiginstallatie voor de industrie.

Holtrop & Jansma B.V.

Abeeldreef 15 8760 Meulebeke T +32 51 488961 I www.carpentier.be Specialiteit : Europees hardhout vnl eiken , themisch essen en thermisch naaldhout (thermowood)

Exportweg 1, 9482 WP Tynaarlo T 0592 - 274280 F 0592 - 273524 E info@withagenhoutprodukten.nl I www.withagenhoutprodukten.nl Lijmhout op hoog niveau! Specialist in gelamineerd hout voor constructies en kozijnen. Vilam® Lariks en vuren voor kozijnen met KOMO en PEFC certificaat. Bouwteam projecten; ontwerp, levering en montage van constructies.

Boogaerdt Hout Dorpsstraat 88, 2931 AG Krimpen aan de Lek T 0180 - 551552 F 0180 - 510776 E info@boogaerdt.nl I www.boogaerdthout.nl

Postbus 52, 1930 AB Egmond aan Zee T 072 5069540 F 072 5069541 E info@greenwoodtimber.nl I http://www.greenwoodtimber.nl Kwaliteit schept duidelijkheid

Wijma Kampen B.V. Haatlandhaven 3, 8263 AS Kampen T 038 - 3316444 F 038 - 3322040 E wijma@wijma.com I www.wijma.com “Betrouwbaarhout” voor GWW als damwanden, gordingen, palen of fenderhout of complete houtconstructies zoals: sluisdeuren, bruggen, geluidswanden, geleiderail of galerijen voor de bouw.


LTL Woodproducts

vloeren/dekken

LTL Woodproducts B.V.

GWW Houtimport Bezoekadres: Bedrijfsweg 11, 3411 NV Lopik T (0348) 55 00 09 F (0348) 55 33 38 E verkoop@gwwhoutimport.nl I www.gwwhoutimport.nl Duurzaam geproduceerd hout voor de weg- en waterbouw uit voorraad leverbaar!

“Wij zijn een landelijk opererende houthandel en kenmerken ons door onze grote voorraad, brede assortiment, eigen zagerij/ schaverij, droogkamers en transport. Wij helpen u graag bij de levering van het juiste hout!” WILLEM DE ZWIJGERLAAN 1 2741 DA WADDINXVEEN T 0182 – 615933 | INFO@HOUTEX.NL

WWW.HOUTEX.NL

Houtgroep van Drimmelen B.V. Postbus 39, 3330 AA Zwijndrecht T 078 - 6107207 F 078 - 6101151 E info@drim.nl I www.vandrimmelen.nl Leverancier voor de bouw, handel en industrie van vurenhout, plaatmateriaal, prefab timmerwerk en alle mogelijke bewerkingen.

IJsseldijk Noord 172 2935 BM Ouderkerk aan den IJssel T +31 (0)180 - 688688 F +31 (0)180 - 681463 I www.heuvelman-hout.nl Specialist in maatwerk

Postbus 9128, 9703 LC Groningen T 050 - 3116674 F 050 - 3113111 E info@hpgroningen.nl I www.hpgroningen.nl Specialist in Naaldhout, Loofhout & Plaatmateriaal. Wij beschikken over uitgebreide houtbewerkingsfaciliteiten. FSC : SKH-COC-000033 PEFC : SKH-PEFC-COC-5018

Nonhebel Nobelstraat 24, 5051 DV Goirle T 013 - 5301924 F 013 – 5301925 E contact@nonhebel.nl I www.nonhebel.nl Dé antislip specialist voor houten ondergronden. Leverancier van DuraGrip antislip coating.

Foreco Dalfsen B.V. Postbus 73, 7720 AB Dalfsen Dalmsholterweg 5, 7722 KJ Dalfsen T 0529-431548 F 0529-432198 E info@foreco.nl I www.foreco.nl Compleet assortiment hout voor GWW en B+U.

Hout en Plaat Groningen BV Foreco Houtconstructies Postbus 472, 4200 AL Gorinchem De Vort 1, 4225 SH Noordeloos T 0183-582556 F 0183-581077 E info@forecohoutconstructies.nl I www.forecohoutconstructies.nl Specialist in geveltimmerwerk en lichte prefab houtconstructies.

vacuümpompen

Becker Druk- en vacuümpompen B.V. Postbus 573, 8440 AN Heerenveen Eurolaan 11, 8466 SM Nijehaske. T 0513 - 651800 F 0513 - 651855 E info@beckerdvp.nl I www.beckerdvp.nl Topleverancier van vacuümpompen.

vlamvertragers voor hout

houtinformatie Fire-resistant BV www.houtinfo.nl Koninklijke Jongeneel B.V.

Postbus 1025, 2302 BA Leiden T 071 - 5316431 E info@noordmanhout.nl I www.noordmanhout.nl Breed in Hout en Plaat Houtbewerking en Logistiek

Postbus 191, 4130 ED Vianen T 0347 - 374844 F 0347 - 377908 E verkoop@ltl.nl I www.ltl.nl Of het nu om Tropisch, Europees of Noord-Amerkaans hardhout gaat, wij verzekeren u continuïteit en kwalteit door een klantgerichte benadering.

Postbus 49, 3500 AA Utrecht T 030 - 2346347 F 030 - 2318817 E info@jongeneel.nl I www.jongeneel.nl Uw partner in de bouw, overal in Nederland

Houtinformatielijn T 0900 - 5329946 (15 cpm) I www.houtinfo.nl 24 uur per dag, 7 dagen per week.

Postbus 4377, 3006 AJ ROTTERDAM T 010 –4137661 F 010 –4363757 E info@fire-resistant.nl I www. Fire-resistant.nl Specialist in het vlamvertragend behandelen van alle houtsoorten, parket en plaatmateriaal.

internet

www.houtblad.nl Digitaal archief en foto’s bestellen.

SNELZOEKERS Voor slechts € 425,- per gekozen rubriek worden uw bedrijfsgegevens (inclusief kleurenlogo en informatieregel) voor de periode van 1 jaargang opgenomen.

Ja, ik reserveer een rubrieksvermelding in SNELZOEKERS Rubriek: ...................................................................................................................................................................................... Bedrijfsnaam: .............................................................................................................................................................................. Adres: .......................................................................... PC + Woonplaats: .............................................................................. Tel./Fax: ..................................................................................................................................................................................... E-mail: ............................................................................... Internetadres: .............................................................................. Informatieregel: .......................................................................................................................................................................... U kunt dit formulier mailen naar MYbusinessmedia, orders@houtblad.nl. Of opsturen (zonder postzegel) naar Antwoordnummer 7, 7400 VB Deventer. Eerst meer informatie? Bel met MYbusinessmedia, 06-83 17 08 18 (Wilco Stemerdink).


• Stijlvol • Notenhoutachtige uitstraling • Vormstabiel • Stootvast • Uit duurzaam beheerde bossen • Duurzaamheidsklasse I

G EMODIFICE E R D LOOFHOUT

DOOR EN DOOR STIJLVOL

L

FRAKÉ NOIR is een product van Houthandel van Dam.

Voor meer info over dit stijlvolle hout kijk eens op de website, daar staan ook enkele prachtige toepassingsfoto’s!

O

I

A R F

N E K

N R.


Brandveiligheid gaat boven alles Leegwater 1e in Nederland met CE-markering (NEN 14915)

Leegwater loopt voorop in het vinden van wegen die het toepassen van hout in de bouw veiliger en duurzamer maken. Als eerste in Nederland kan Leegwater nu brandvertragend behandelde massief houten wand- en gevelbekleding leveren met CE-markering (NEN 14915). Inclusief een prestatieverklaring met de essentiële kenmerken van het gevelproduct. Hiermee bent u er zeker van dat het gevelproduct getest en volgens de Europese technische specificaties beoordeeld is. Het zelf ontwikkelde en gepatenteerde product dat Leegwater gebruikt om het hout de brandwerende eigenschappen te geven, is: Flame Delay® PT.

• Gesloten en open gevelsystemen, verticaal en horizontaal toepasbaar, in verschillende kopmaten en profielen • Toepassingen voor binnen en buiten • Flame Delay® PT laat de technische eigenschappen van het hout (waaronder sterkte en duurzaamheid) intact • Niet-giftig en onschadelijk voor het milieu • Naar wens kan het gevelproduct binnen de certificering met verschillende verfsystemen in elke gewenste kleur afgewerkt worden

Zekerheden en mogelijkheden met Flame Delay® PT

Kijk ook op: leegwater.nl/producten/brandvertraging

• Brandklasse B-S2, d0 • Voorzien van CE-markering en prestatieverklaring (NEN 14915) • Alle gangbare profielen in 12 houtsoorten leverbaar (waaronder: vuren, grenen, douglas, western wed cedar en thermisch gemodificeerd hout)

Vraag uw leverancier om een actueel overzicht van de geteste houtsoorten.

www.leegwater.nl/producten/brandvertraging

Lr htb0318 01  
Lr htb0318 01  
Advertisement