__MAIN_TEXT__

Page 1

TOP Gelderland

Topklimaat voor ondernemen


Inhoud

Wat is het geheim van de Gelderse economie? De ondernemendste regio van Europa Wat is het geheim van de Gelderse economie?

3 4

Succesvolle strategieën van de provincie De Groeiversneller E-stone batteries herontwerpt eeuwenoude batterij Betere besluitvorming door analyse en visualisatie De Startversneller Een sterk Gelders DNA: internationaal samenwerken Revolverende fondsen Succesvolle handelsmissies naar China De overheid als launching customer Unilever kiest met nieuwe Global Foods Innovation Center voor Gelderland Slim Opgewekt: zoveel mogelijk CO2 reduceren als missie Groenewijkstroom veelbelovende Arnhemse energy-app Zaltbommel stelt voorbeeld met zeer duurzaam bedrijventerrein Wereldverbeteraar ben je met z’n allen Solynta bestrijdt voedselschaarste met aardappelrevolutie GreedFood50: smaakvolle bijdrage leveren aan groeiende wereldbevolking TropIQ Health Sciences strijdt tegen malaria ParkinsonNet: aanjager in zorginnovatie Sociale innovatie maakt bakkerij Hilvers beste familiebedrijf

De rode/groene loper uit voor duurzame bedrijven en innovatie We zijn er voor ondernemers: het netwerk Europees geld voor een sterke regio Carbon from Air en Betuwse Energie Samenwerking Wired Workers, UVS Industry Solutions en MindAffect Toppers en Talentenprijs voor studenten HAN EER Award, een hele EER Doe mee met de fotowedstrijd Dankjewel

Van de redactie

Jazeker, we zijn trots en vereerd dat Gelderland zo’n mooie award heeft gekregen. En we vonden voorbeelden te over die aantonen dat de toekenning van de EER Award geheel terecht is! Dus moesten we kiezen, wikken en wegen. En, komt lang niet alles aan bod. Alle voorbeelden in dit magazine onderstrepen de innovatieve en ondernemende kwaliteit van Gelderland. Wij blijven het hele jaar door mooie innovaties en slimme ondernemers verzamelen. Kijk daarvoor op

6 6 7 7 8 8 9 10 12 14 15 16 17 18 19 20 21 22

24 26 26 27 28 29 29 30

www.ondernemengelderland.nl. Daar vind je ook de activiteiten die in 2019 plaatsvinden en nog veel meer handige informatie.

Dit is een uitgave van provincie Gelderland i.s.m. Oost NL en Ondernemen Gelderland. De uitgave is gedrukt op tomatenpulp papier dat in Gelderland is ontwikkeld en geproduceerd. Aan dit magazine werkten mee: Diep Arnhem, Pluspen, Ascend, Eljee Bergwerff Photography, met bijdragen van andere fotografen: Foto Focus (p7), Menno van der Meulen (p9), Norbert Voskens (p17), Martijn Gijsbertsen (p18), Studio 38C (p27). Redactieteam: Loes Phoelich, Carien Britstra en Linda van Schuijlenborgh.


De ondernemendste regio van Europa

Provincie Gelderland mag zich heel 2019 de ondernemendste regio van Europa noemen. Dat mag van het Europees Comité van de Regio’s, dat Gelderland de European Entrepreneurial Region of EER Award toekende. Toegegeven, Asturië in Spanje en Thessalië in Griekenland viel dezelfde EER te beurt, toch zijn we er heel trots op. De EER Award is de erkenning van het doel dat we onszelf drie jaar geleden stelden: ‘In 2020 wordt Gelderland (inter)nationaal erkend als provincie waar innovatieve ondernemers met de potentie en de ambitie om te groeien de ruimte krijgen en worden ondersteund.’ Wat anderen nu zien, weten we bij de provincie al lang: in Gelderland heerst een innovatief en ondernemend vestigingsklimaat. Dat is geen valse bescheidenheid. Unilever koos er niet voor niets voor één van zijn Research & Developmentcentra in Wageningen te vestigen, en Kraft Heinz zijn Europese distributiecentrum in Elst. Maar ook andere bedrijven kiezen voor Gelderland, dat vanwege de ligging tussen Randstad en Ruhrgebied de poort naar Europa is. Gelderland is niet alleen de ondernemendste regio van Europa, maar ook een ambitieuze. Om de economische groei en de werkgelegenheid in Gelderland te stimuleren, werken we aan de economie van de toekomst: circulair, innovatief en internationaal.

Zo streeft Gelderland ernaar de eerste economie te worden zonder afval,met grondstoffen die zo vaak mogelijk worden hergebruikt. Een circulaire economie is niet alleen duurzaam, maar levert ook vijfduizend extra banen op, genereert 700 miljoen euro omzet en zorgt voor 50 procent minder gebruik van grondstoffen in 2030, zo blijkt uit berekeningen van TNO. De provincie stimuleert, investeert en faciliteert. Daarvoor hebben we bijvoorbeeld onze omgevingsvisie Gaaf Gelderland, de rode loperaanpak, Europese subsidies, De Groeiversneller en investeringsfondsen van Oost NL. Maar het zijn de ondernemers die het doen. Daarom gaat dit magazine vooral over hen, de mannen en vrouwen die Gelderland tot de ondernemendste regio van Europa maken. Dank jullie wel!

Clemens Cornielje

Commissaris van de Koning in de provincie Gelderland (2005 - febr.2019)

3


Wat is het geheim van de Gelderse economie?

4


De provincie Gelderland mag zich een jaar lang de meest ondernemende regio van Europa noemen. Dit is een bekroning op het economisch beleid van de provincie en sterkt de provincie in haar overtuiging, dat zij al in een vroeg stadium de juiste weg gekozen heeft om de provincie aantrekkelijk en succesvol voor ondernemers en inwoners te maken. Wat is het geheim van het succes dat tot de European Entrepreneurial Region Award heeft geleid?

Integraal

Om te beginnen hanteert de provincie een lange­ termijnbeleid waar het gaat om het stimuleren van de economie. Daarbij focussen we niet op één topsector, maar op het brede MKB met haar verschillende sterke sectoren, zoals food, health, energie en de maakindustrie. Gelderland investeert structureel in vernieuwing en ontwikkeling. De langetermijn visie samen met de continue inzet op innovatie en het stimuleren tot samenwerking heeft tot succesvolle resultaten en crossovers geleid. In Gelderland is van oudsher veel maakindustrie. Hier zitten de verborgen kampioenen, die niet altijd heel zichtbaar, maar wel wereldspelers zijn met hun producten, dankzij vakmanschap in combinatie met duurzame innovatie ontstaan daar interessante crossovers.

Visie

De visie die de provincie hanteert, is er een die van durf en geloof in de kracht van de Gelderse economie getuigt. De ondernemers zijn veelal aan zet. Door samenwerking met de regionale investeringsmaatschappij Oost NL kan durfkapitaal worden verstrekt aan kansrijke initiatieven. Door bewust grensoverschrijdend te denken weet de provincie hechte banden aan te gaan met de ons omringende landen en regio’s. De intensieve samenwerking met het Duitse bedrijfsleven is hier een goed voorbeeld van.

Ecosysteem

Op het gebied van innovatie wordt nauw samengewerkt met de universiteiten, de hogescholen, de campussen, de startups en met de internationaal hooggenoteerde Wageningse agrosector. De Europese Commissie noemde Gelderland daarom de proeftuin van de toekomst. Het met deze samenwerkingen ontstane integrale startup-ecosysteem is een zeer hecht Gelders netwerk dat startups en scaleups de steun geeft die nodig is om nog succesvoller te kunnen doorgroeien. En dat is belangrijk

want we staan voor grote uitdagingen en willen ons committeren aan de duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties.

Financiering

Op het gebied van financiering kiest provincie Gelderland bewust voor de inzet van revolverende fondsen en met de twee instrumenten die zijn gelanceerd: De Startversneller en De Groeiversneller, kunnen innovatieve initiatieven een extra stimulans krijgen bij hun groei.

Flexibiliteit

De provincie Gelderland denkt en werkt flexibel en toekomstgericht. Het zien van mogelijkheden, het creëren van kansen, het succesvol samenwerken aan oplossingen en een excellent economisch ecosysteem hebben een aanzuigende werking op bedrijven en organisaties van buiten de regio. Gelderland legt de rode loper uit voor bedrijven en hun werknemers.

Ligging

Tot slot speelt de geografische ligging van de provincie ook een grote rol. Gelderland is een prachtige provincie met enkele belangrijke logistieke assen die de verbindingen vormen tussen Randstad en Ruhrgebied. Zo ontstaat een aantrekkelijke corridor die samenwerking met partijen buiten de provincie versterkt. De indrukwekkende en gevarieerde natuur van Gelderland, met de Hoge Veluwe, het coulissenlandschap van de Achterhoek en het rivierenlandschap is aantrekkelijk voor bewoners. Gelderland heeft een rijk cultureel klimaat, met een bijzondere creatieve sector. Ook dat zorgt voor extra aantrekkingskracht. Het zijn elkaar versterkende effecten. Dat maakt Gelderland tot de regio waar je graag wilt wonen, werken en leven.

5


StartUp E-stone Batteries herontwerpt eeuwoude batterij Binnen drie tot vijf jaar verwacht Thomas van Dijk dat de consument een E-stone battery kan gaan gebruiken om zijn zelfopgewekte stroom stationair op te kunnen slaan. Hij heeft hiervoor de techniek die Thomas Edison een eeuw geleden toepaste, opnieuw ter hand genomen. Het uitgangspunt voor Van Dijk, die zijn master Sustainable Energy Technology aan de TU Delft in 2012 voltooide, is dat er in zijn visie steeds meer stroom opgewekt zal (moeten) worden maar dat de stationaire batterijen van nu daar nog geen passend antwoord op kunnen bieden. Bovendien zal er volgens hem rond 2030 niet meer aan het net terug geleverd kunnen worden. Van Dijk ontwierp de batterij op basis van (zeer goedkoop) ijzer, zwavel en koolstof, materialen die bovendien volop voorhanden zijn. De momenteel veel gebruikte li-ion batterijen zijn namelijk veel duurder en de grondstoffen ervoor raken uitgeput.

Groeiversneller

Van Dijk begon zijn bedrijf in Delft tijdens zijn masterscriptie in 2012. Momenteel is het op Industriepark Kleefse Waard (IPKW) gevestigd. Het concept van de E-Stone Battery is in het lab al bewezen; momenteel wordt het laboratoriummodel opgeschaald tot praktisch werkende modellen. Het businessmodel van Van Dijk is gebaseerd op een licentiemodel. Van Dijk heeft bij de doorontwik-

6

De Groeiversneller Gelderse bedrijven die willen groeien kunnen in aanmerking komen voor De Groeiversneller. De Groeiversneller biedt kennis, netwerk en financiering. De Groeiversneller is er voor bedrijven in de food, health, energie en de innovatieve maakindustrie, maar ook andere MKB-bedrijven kunnen een beroep op het programma doen. Binnen het programma wordt met diverse partners binnen het ecosysteem intensief samengewerkt. Het programma wordt uitgevoerd door Ontwikkelingsmaatschappij Oost NL. Ondernemers kunnen in aanmerking komen voor een voucher om kennis in te kopen op het gebied van bijvoorbeeld marketing of specifieke productontwikkeling. Een voucher kan variëren van €1.000 tot €10.000 (maximaal 50% vergoeding van de kosten van inhuur van diensten van derden). Een lening bedraagt maximaal €75.000 voor startups of maximaal €225.000 voor het MKB. Gevestigde bedrijven en organisaties in Gelderland die een bijdrage aan duurzame energie of CO2reductie realiseren, of daar kansrijke initiatieven voor ontplooien, kunnen in aanmerking komen voor De Groeiversneller Energie. Op de website van Oost NL staan de verschillende voorwaarden voor De Groeiversneller. www.oostnl.nl/de-groeiversneller

keling van zijn concept gebruik gemaakt van ondersteuning van Oost NL en van een voucher van het programma De Groeiversneller. “Het vergt nu eenmaal een lange adem om deze nieuwe techniek zodanig te testen dat je straks een volledig betrouwbaar product hebt.”


Analyse & visualisatie van data voor betere besluitvorming Veel managementteams worstelen met vaak onoverzichtelijke hoeveelheden (big) data om het bedrijf of de organisatie aan te sturen. Zou het niet veel prettiger zijn als zo’n cijferbrij werd gevisualiseerd in begrijpelijke en hanteerbare grafieken en figuren, zodat je veel sneller weet waar je je focus op moet leggen? De Nijmeegse Lonneke Opsteegh heeft deze handschoen opgepakt en biedt met haar in 2017 opgerichte bedrijf StatStories (‘vertellende statistieken’) maatoplossingen voor bedrijven en organisaties. Met behulp van statistische analyses, dashboards en rapportagemodellen maakt ze data beter en sneller inzichtelijk voor een veelheid van organisaties, de lijst klanten breidt zich in rap tempo uit.

Verschil

Met haar wetenschappelijke achtergrond als onderzoeker, aangevuld met verschillende functies in het bedrijfsleven, weet ze waar ze over praat. Ze gaat met haar maatwerk dan ook vele stappen verder dan de ‘gewone’ oplossingen die spreadsheetprogramma’s standaard hebben. “En dat maakt juist het verschil”, zegt ze. “Met de dashboards die wij bouwen kun je precies díe gegevens prioriteit geven die je wilt, waardoor je sneller inzicht krijgt welke beslissingen je moet nemen.”

Startversneller

Om het ondernemerschap meteen goed aan te pakken deed Lonneke een beroep op De Startversneller waarmee ze een bedrijfscoach tot haar beschikking kreeg. De gesprekken met haar coach, die ze in overleg met De Startversneller uitkoos, leidden overigens niet alleen tot een aanscherping van haar businessplan. “Hij introduceert me nu ook geregeld bij contacten uit zijn netwerk, waardoor er steeds nieuwe mogelijkheden worden geschapen”, vertelt Lonneke.

De Startversneller Kansrijke startende ondernemers in Gelderland, die bovendien nog geen vijf jaar bezig zijn met hun bedrijf, kunnen onder voorwaarden in aanmerking komen voor De Startversneller. Hiermee krijgen zij een voucher met een waarde van maximaal € 1.000 voor coaching. Aanvullend kunnen zij een tweede voucher aanvragen voor training/opleiding. De coaching en opleiding zorgt voor een snelle en meer stabiele start voor de ondernemer. www.destartversneller.nl

7


Een sterk Gelders DNA: internationaal samenwerken Werkgelegenheid

In de periode 2014 – 2020 zijn er in totaal 2605 projecten in Gelderland gefinancierd door Europese samenwerking, ter waarde van 520 miljoen euro. De hierdoor gecreëerde werkgelegenheid wordt geraamd op 11.665 FTE. De drie grootste vormen van internationale samenwerking zijn Horizon 2020, Noordrijn-Westfalen en de CEF (Connecting European Facility). Samen verwaarden deze een subsidiestroom van 367 miljoen euro.

Voor het buitenland is de provincie Gelderland zeer aantrekkelijk doordat er een wijdvertakt en samenhangend ecosysteem is, de infrastructuur in Gelderland uitstekend is en er veel durfkapitaal nodig is. Bovendien zorgt het aantrekkelijke woon-, leef- en werkklimaat, inclusief de culturele rijkdom, het natuurschoon en het hoge opleidingsniveau van de beroepsbevolking, voor een uitstekend vestigingsklimaat.

Onderzoek en innovatie

Horizon 2020 is een Europees subsidieprogramma voor onderzoek en innovatie in Europa. Het programma heeft als doel de mondiale concurrentie­positie van het bedrijfsleven in Europa te versterken. Inmiddels hebben er in de provincie Gelderland al tegen de 300 bedrijven gebruik van gemaakt.

Dit sterke DNA zorgt ervoor dat omringende regio’s en landen, maar ook landen over de hele wereld, graag met Gelderland samenwerken in projecten en bij bedrijfsvestiging.

Valorisatie

Noordrijn-Westfalen

Provincie Gelderland onderstreept in haar economische beleid het belang van internationale samenwerking en het faciliteren van innovatieve programma’s. Zij participeert daarom bewust veel in internationale samenwerkingsverbanden, gezamenlijke subsidieprogramma’s en overlegstructuren waardoor innovatieve en internationaal georiënteerde ondernemers optimale mogelijkheden krijgen hun innovatie om te zetten in valorisatie. Hierdoor wordt het Gelderse innovatieve ecosysteem naadloos ingebed in het Europese.

Door samenwerking van de provincie Gelderland met Noordrijn-Westfalen zijn er ruim 70 projecten gefinancierd met een totale subsidiestroom van 300 miljoen euro uit het Interreg-programma, dat tot doel heeft meer samenwerking over de grens te bewerkstelligen.

Vervoersverbindingen

CEF richt zich op het investeren door de verschillende overheden en EU-instellingen in vervoersverbindingen in grensregio’s om vooral de leef- en werkomstandigheden van Europese burgers te verbeteren.

Revolverende fondsen Provincie Gelderland zet al jarenlang bewust in op zogenoemde revolverende fondsen om de regionale economie te stimuleren. Revolverende fondsen zijn, anders dan eenmalige subsidies, leningen die de ondernemer bij succes terugbetaalt, zodat deze middelen in het provinciale fonds terugkomen en steeds weer opnieuw kunnen worden gebruikt. Met revolverende fondsen wordt het structurele karakter van de ondersteuning van provincie Gelderland onderstreept. Als de financiële markt het risico nog niet aankan, kan de provincie wel leningen verstrekken als de verwachte impact in termen van economische groei of de bijdrage aan een maatschappelijke uitdaging dat rechtvaardigt. Bij het niet slagen van de onderneming neemt de provincie het grootste risico. Bij succes betaalt de ondernemer de lening terug. Dit is een groot

8

verschil met subsidies, waarbij de ondernemer altijd de bijdrage van de provincie mag houden. Met deze aanpak kan de provincie meer ondernemers helpen en kan de ondernemer bij succes op eigen kracht verder en kan de provincie de middelen opnieuw uitzetten. De provincie vindt het belangrijk dat ondernemers ook zelf investeren in de ontwikkeling van hun product. Daarom kiest de provincie waar dat kan voor leningen in plaats van subsidies. Regelmatig investeren meerdere partijen in een ontwikkeling, zodat het risico wordt gedeeld en de doorontwikkeling ook in goede handen is. Een revolverend fonds heeft vaak ook een hefboomwerking: met de verkregen lening wordt het risico voor de ontvangende partij verlaagd waardoor deze aanvullende private financiering kan aantrekken. Het revolverende fonds financiert een deel van het totale benodigde bedrag, waardoor het risico voor andere investeerders lager is.


Handelsmissies naar China succesvol Provincie Gelderland organiseert regelmatig speciale handelsmissies naar China. De reden is dat China als opkomende markt een zeer overheidsgedreven economie kent en introducties door andere overheden daarbij essentieel zijn.

wensen uit het bedrijfsleven en het innovatie-­attachénetwerk in China wordt nu onderzocht wat de mogelijkheden zijn voor het thema waterstof.

Exportvouchers

“Afgelopen jaren zijn we ongeveer een keer in de twee jaar met een handelsmissie naar China gegaan, er gaan dan gemiddeld tien Gelderse ondernemers mee”, vertelt Marieke Dijkstra, adviseur internationale economie bij provincie Gelderland.

Er worden sinds medio 2018 ook specifieke De Groeiversneller exportvouchers uitgegeven aan Gelderse bedrijven om hun (gewenste) exportactiviteiten te faciliteren.Daarnaast werkt provincie Gelderland nauw samen met provincie Overijssel in het handelsprogramma GO4EXPORT.

Waterstof

Belang

Aanvankelijk werden er veel regionale en lokale overheden bezocht die voor de juiste introducties in het Chinese bedrijfsleven kunnen zorgen; de laatste jaren komt de focus meer te liggen op business to business, zo zullen komende jaren ook meer bedrijfsbeurzen in China bezocht worden, aldus Dijkstra. De praktische organisatie ligt bij Oost NL als onderdeel van het programma GO4EXPORT. Momenteel wordt er een handelsmissie voorbereid voor 2019, op basis van

Handelsmissies naar China liggen voor de hand gezien onze jarenlange band met dat land en het belang van China. Bijzonder is dat provincie Gelderland met maar liefst drie grote Chinese provincies vriendschapsbanden heeft gesmeed, waardoor Gelderse ondernemers meer mogelijkheden krijgen om tot zaken te komen. Maar missies naar andere landen, als Canada of Japan, kunnen worden ingezet als het bedrijfsleven dat als wens aangeeft.

9


De overheid als launching customer Het ministerie van Defensie werkt in Nederland bewust samen met het bedrijfsleven aan de ontwikkeling van producten en toekomstgerichte oplossingen en vervult hierbij de rol van launching customer: de gebruiker die het product ook mee helpt te introduceren. In Gelderland zijn er al samenwerkingsverbanden, maar Defensie zoekt nadrukkelijk nog meer samenwerking met innovatieve ondernemingen en startups in de provincie, vertelt startup officer majoor André Wijnveld.

Hoge temperaturen

Eén van de plaatsen waar Defensie een platform biedt aan het bedrijfsleven om te innoveren is het FieldLab SmartBase op Ede Driesprong. Ede Driesprong is voor Defensie dé locatie als het gaat over innovatie en ontwikkeling van het grondgebonden optreden. In de inspirerende omgeving experimenteert Defensie samen met het bedrijfsleven en kennisinstituten op het gebied van bescherming, energie, water en support en services. “Een van de pilots betrof het ontwikkelen van opblaasbare verblijven die de hoge temperaturen in de missiegebieden kunnen trotseren en bescherming bieden voor ons personeel”, geeft Wijnveld als voorbeeld.

Terreinwagen

Een ander voorbeeld is de Vector terreinwagen die samen met het Tielse bedrijf Defenture is ontwikkeld. Bij de ontwikkeling hiervan is onder meer gebruik gemaakt van de ervaringen van de loodzware Dakarrally om een zeer wendbare en robuuste terreinwagen te ontwerpen die onder de meest extreme omstandigheden wordt ingezet door de special operations forces. Of het nu in de modder is, woestijnzand, sneeuw of op smalle geitenpaadjes in bergachtig terrein.

Wageningen

Het ministerie van Defensie is sinds kort ook partner

10

bij Startup Incubator Startlife van Wageningen University & Research (WUR). Hier zijn allerlei bedrijven bezig met innovatie op het gebied van Food & Agri en vooral ontwikkelingen op het gebied van voeding zijn erg belangrijk voor Defensie. Wijnveld: “De mensen maken immers het verschil, maar moeten dat vaak wel onder extreme fysieke en mentale omstandigheden doen. Gezonde en goede voeding afgestemd op het individu maakt dan echt het verschil. Bovendien zet Defensie in op het reduceren van verspilling van voedsel. We kunnen in missiegebied niet even naar de supermarkt op de hoek. Dat betekent dus dat we kwetsbare logistieke lijnen moeten onderhouden om onze mensen van veilige voeding te voorzien. Bij Startlife hebben we een startup ontmoet die werkt aan een autonome boerderij in een zeecontainer, een erg interessante ontwikkeling die we op de voet volgen en hopelijk snel op het FieldLab kunnen gaan uittesten.”

Innovation Competitions

Met het Apeldoornse Center of Excellence New Medio Technologies werkt Defensie ook samen, vertelt Wijnveld: “We zetten regelmatig vraagstukken uit waarmee we het bedrijfsleven uitdagen om mee te denken met innovatieve oplossingen voor de zaken waar wij tegenaan lopen. Een netwerk met innovatie- en StartupHubs is dan cruciaal om de juiste ondernemers te ontmoeten.”

Samenwerking

“In totaal zijn er in Nederland bijna honderd bedrijven en startups waar we op deze manier mee samenwerken”, aldus Wijnveld. “Maar nog lang niet voor alle vraagstukken, hebben we innovatieve bedrijven gevonden om ons te helpen en wij zien niet altijd de innovatieve producten die worden ontwikkeld. Verbinden en samen zoeken naar een win-win oplossing is daarom cruciaal voor ons. Voor het bedrijfsleven is Defensie een relevante partner om innovaties te lanceren.”


“Veel mensen vergeten nog wel eens dat Defensie de grootste werkgever van Gelderland is� 11


Unilever kiest met nieuwe Global Foods Innovation Centre voor Gelderland In de tweede helft van 2019 opent Unilever in Wageningen haar nieuwe Global Foods Innovation Centre, een state-of-the-art gebouw van 18.000 m2 met plaats voor 550 mensen. Global Vice-President R&D Lou Lievense legt uit waarom er specifiek voor Wageningen gekozen is.

“In 2050 hebben 9 miljard mensen over de hele wereld 70% méér voedsel nodig dan er op dit moment wordt geproduceerd” Momenteel wordt er volop gebouwd aan het Global Foods Innovation Centre. Het ligt centraal op de Wageningen Campus waardoor er zeer korte lijnen zijn met Wageningen University & Research, andere onderzoeksinstituten, toonaangevende bedrijven in de voedingsmiddelenindustrie en startups; de parti-

12

cipanten waardoor het Wageningse Food Ecosysteem al jarenlang haar wereldwijde bekendheid en erkenning draagt.

Samenwerking

Lievense: “Juist die goede samenwerking is essentieel voor de ontwikkeling die wij voor ogen hebben. In 2050 hebben 9 miljard mensen over de hele wereld 70% méér voedsel nodig dan er op dit moment wordt geproduceerd. Dat vergt een grondige aanpassing van het huidige voedingssysteem, en met name een verregaande vorm van samenwerking bij de ontwikkeling van duurzame voedingsmiddelen. In Wageningen kunnen wij dat het beste realiseren omdat daar al alle noodzakelijke kennis is verzameld in de aanwezige kennisinstituten, een van de beste universiteiten in Agrifood en andere bedrijven.”

Intensivering

In het Global Foods Innovation Centre worden de huidige drie onderzoekscentra op het gebied van voeding van Unilever gebundeld. Nu nog heeft Unilever in het Poolse Poznan, in het Duitse Heilbronn en vanzelfsprekend in Vlaardingen onderzoekscentra voor de ontwikkeling van voedings-


middelen. Natuurlijk werkte Unilever al samen met de universiteit en diverse onderzoeksinstituten in Wageningen, maar de verwachting is wel dat die samenwerking flink geïntensiveerd wordt door de nieuwe vestiging. “De fysieke co-locatie op de ­Wageningen Campus zal daar zeker aan bijdragen. Wij ontwikkelen het gebouw op zo’n manier dat het heel makkelijk is voor andere partijen om bij ons en met ons samen te werken aan wat wij ‘food for the future’ noemen.”

Bidbook

Hij vervolgt: “Het heeft in onze voorbereidingsfase zeker geholpen dat provincie Gelderland in no-time een uitstekend bidbook gemaakt heeft waar alle onderdelen als optimale ingrediënten voor een succesrecept in waren vermeld. Ook de inspanningen van gemeente Wageningen en van spelers als Oost NL, maar zeker ook Wageningen University & Research zelf, hebben meegespeeld in onze over­ wegingen. In feite hebben al deze partijen duidelijk gemaakt dat je gewoonweg niet om Wageningen heen kunt als je zo’n grootschalig Global Foods Innovation Centre wilt opzetten en op zoek bent naar een nieuwe manier van innovatie, te weten binnen een ecosysteem.”

Zero-emission

Het Global Foods Innovation Centre heeft een investering gevergd van 85 miljoen euro, gaat Lievense verder. Het gebouw, dat wordt gerealiseerd door Dura Vermeer, is ontworpen door Paul de Ruiter architecten en streeft het hoogste BREEAM keurmerk na, zegt Lievense. “BREEAM is een internationaal erkend duurzaamheidskeurmerk voor gebouwen. Ook op die manier willen we een steentje bijdragen aan de wereld van morgen.”

Shared Research Facilities

Het unieke van het gebouw is dat er vier functies in gebundeld worden: naast een parkeergarage ook een kantorengedeelte, laboratoria én een proeffabriek.

Dat vergde bijzondere aanpassingen aan het ontwerp, die de architect allemaal heeft kunnen verwerken. Een bijzonder aspect is dat Unilever naast kennisdeling en samenwerking met het ecosysteem ook aan Shared Research Facilities gaat doen: kostbare apparatuur, zoals elektronenmicroscopen, worden opengesteld voor de samenwerkingspartners op de campus om eveneens onderzoeken mee uit te voeren. Lievense: “We willen deel uitmaken van het food ecosystem in Wageningen. Door mensen van de universiteit, andere kennisbedrijven en startups te ontmoeten, willen we van elkaar leren en daardoor beter innoveren. Als we samenwerken gaat de ontwikkeling van duurzame voedingsmiddelen vele malen sneller. Dat is wat nodig is om uiteindelijk te zorgen dat wereldwijd iedereen toegang heeft tot voldoende en voedzaam eten. Alleen, dus zonder partners, lukt dat niet.”

Werkgelegenheid

Het overgrote deel van de arbeidsplaatsen zal worden vervuld door de mensen die nu al in Vlaardingen, Poznan en Heilbronn werken. Lievense: “We hebben heel zorgvuldig met al onze werknemers doorgenomen wat het betekent als ze zouden verhuizen naar Wageningen, want we realiseerden ons dat dit een grote impact kan hebben op individuen en gezinnen. Een deel heeft bewust voor verhuizing naar Wageningen gekozen, en daar zijn we blij om. Ook daar hebben de provincie, Oost NL, de gemeente en de universiteit een belangrijke rol in gespeeld”.

Terugkomen

Voor Lievense zelf is het in zekere zin een beetje terugkomen. Lievense studeerde én promoveerde in Wageningen en heeft er fijne herinneringen aan. “Het is een mooie stad met een heel mooie omgeving, en de internationale oriëntatie van de bedrijven en instellingen maakt dat je je een deel van een veel groter geheel voelt.”

13


Slim Opgewekt:

CO2

zoveel mogelijk reduceren

de drie na laatste plaats in Europa van klimaatbewuste landen bleek te staan. Alle dikke beleidsrapporten ten spijt was de realiteit in Nederland kennelijk beduidend anders. Inmiddels heeft Nederland het 20/20-streven (in 2020 moet 20% minder uitstoot van broeikasgassen ten opzichte van 1990 hebben) al losgelaten. Van de nieuwe doelstelling van 14% besparing in 2020 is tot op heden slechts 6,6% gehaald. Toch geloven de mensen achter Slim Opgewekt dat de klimaatafspraken haalbaar zijn, mits daar volledige prioriteit aan gegeven wordt.

Vertrouwen

In 2018 won dit jonge Arnhemse bedrijf maar liefst twee landelijke prijzen, zowel de prestigieuze Oryxprijs voor de meest indrukwekkende groeiprestatie van Nederland, als een benoeming tot FD Gazellen als snelgroeiende organisatie. Slim Opgewekt verduurzaamt maatschappelijk vastgoed. Concreet: er worden zonnepanelen op scholen gelegd waarbij er ook een bijdrage aan het lesprogramma van de leerlingen wordt geboden. Hierdoor wordt naast een CO2-reductie ook het bewustzijn van leerkrachten, leerlingen en hun ouders enorm vergroot. Het bedrijf heeft haar aanpak ook doorontwikkeld voor zorginstellingen en sportaccommodaties. En geeft opdrachtgevers volledige openheid in de business case en de betekenis voor het terugdringen van de CO2. Alles wordt in één hand gehouden waardoor er geen ruis in de samenwerking tussen advies, installatie en realisatie kan ontstaan.

Prioriteit

Slim Opgewekt begon in 2012 met de verbijstering van de oprichters toen ze leerden dat Nederland op

14

Het verdienmodel van Slim Opgewekt zit hem in het vertrouwen in de toekomst, ofwel, zoals mede­ oprichter en directielid Hilde van Dijk zegt: “door het samenbrengen van zakendoen en een goed doel dienen.” Met deze open en eerlijke visie is het bedrijf sinds de start in 2012 elk jaar flink gegroeid, reden voor het FD om in 2018 de twee prijzen uit te reiken. Inmiddels werken er 50 mensen bij Slim Opgewekt en wordt in 2019 een groter kantoor in Arnhem betrokken.

Groeikapitaal

Afgelopen zomer wist het bedrijf een groeifinanciering van Oost NL exact volgens prognose af te lossen. De ontwikkelingsmaatschappij was een belangrijke partner voor de bedrijfsgroei. Om haar groei door te zetten gaf Slim Opgewekt eind 2018 succesvol een obligatielening uit op MKB-beurs Npex.

Toekomst

Als het aan Van Dijk ligt is Slim Opgewekt nog lang niet uitgegroeid. Er zijn nog heel veel sportclubs, zorginstellingen en scholen in Nederland die stroomneutraal kunnen worden. Maar het bedrijf laat het niet bij de zonnepanelen en bewustwording. Een volledig gasloze toekomst is in 2018 in voorbereiding genomen en wordt de komende jaren uitgerold, aldus Van Dijk. Daarbij worden onder meer warmteterugwintechnieken en sensortechnieken toegepast. En het bedrijf blijft investeren in banengroei, onder meer door banen te creëren voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt.


Groenewijkstroom: een veelbelovende Arnhemse social energy-app Wat begon als een lokale uitdaging voor twee Kunstacademiestudenten wordt gaandeweg serious business: Groenewijkstroom. Dit Arnhemse bedrijf, dat al diverse nominaties en prijzen won, schaalt twee jaar na de oprichting op en past de naam aan in een gemakkelijker in het gehoor liggend ‘Wijkie’.

panelen opgewekte stroom gebruik kunnen maken, en dat er meer sociale verbondenheid in de wijk ontstaat doordat de e-punten bij lokale winkeliers worden ingeleverd. Energiebedrijven Alliander en Enpuls zijn één van de partners van Wijkie, net als gemeente Arnhem en enkele woningbouwcorporaties.

Wijkie richt zich op het binnen de wijk houden van de groene stroom die in die wijk is opgewekt met zonnepanelen. Wordt er namelijk teveel stroom opgewekt dan vloeit het surplus immers via het energienet de wijk uit. Dat kan in het huidige energienet bovendien voor ongewenste piekbelastingen zorgen.

Groei

Ondernemers

Via een app kunnen aangesloten bewoners zien wanneer er zo’n overschot is, zodat ze er dan zelf gebruik van kunnen maken, bijvoorbeeld door op dat moment de elektrische auto of fiets op te laden, te wassen, te stofzuigen etcetera. Voor deze gebruikte groene stroom krijgen de bewoners e(nergie)-punten die ze bij winkeliers en ondernemers in de wijk kunnen besteden. Aansluiting bij het systeem kost bewoners niets.

Energiebedrijf

Het systeem zorgt er dus voor dat teveel opgewekte stroom niet ‘verloren’ gaat, dat het elektriciteitsnet niet overbelast wordt, dat mensen die geen zonnepanelen hebben toch van met zonne-

In 2020 willen de oprichters, Luuk Wiehink en Roel Oortgiesen, 10.000 huishoudens aangesloten hebben. Ook zullen slimme koelkasten en andere huishoudelijke apparaten dan aangesloten kunnen worden op het systeem, zodat de bewoners de groene stroomafname niet meer zelf hoeven aan te sturen maar de stroomafname automatisch gebeurt.

Ambitieprijs

Wiehink en Oortgiesen begonnen hun bedrijf nadat ze een innovatievoucher kregen via ArtEZ Art Business Centre van Gelderland Valoriseert. Hiermee konden ze hun idee omzetten in een werkend model. Vervolgens wonnen ze in de pilotfase diverse andere prijzen en nominaties: beste Arnhemse starter van 2017, Energie Talent Award 2017, genomineerd Accenture Innovation Award 2018, Gelderland daagt je uit 2018, finalist Jan Terlouw Ambitieprijs 2018 en winnaar Flex Challenge Award 2018. Organisaties als Oost NL, Kiemt, KplusV, Generation-E en The Economic Board ondersteunen en werken met het initiatief samen.

15


Zaltbommel stelt voorbeeld met zeer duurzaam bedrijventerrein Het relatief jonge bedrijventerrein De Wildeman in Zaltbommel is een toonaangevend duurzaam voorbeeld. Dit bedrijventerrein is voor een groot deel al energiepositief. Nu worden voorbereidingen getroffen om het bedrijventerrein in de nabije toekomst ook energieonafhankelijk te maken. Al bij de aanleg in 2007 is rekening gehouden met een collectieve aanpak. Bedrijven die zich er willen vestigen, worden verplicht lid van een coöperatieve vereniging. In het begin focuste deze coöperatie zich op professioneel parkbeheer, beveiliging en beweg­ wijzering, maar al snel werd daar ook groen­ onderhoud aan toegevoegd, als opmaat naar de verduurzaming.

Ambassadeur

Een grote impuls kreeg het bedrijventerrein toen Hitachi zich in 2013 op het terrein vestigde. Dat bedrijf had als wens om zich op een volledig verduurzaamd bedrijventerrein te vestigen, of een terrein dat die potentie had. De directeur van Hitachi toonde zich een waar ambassadeur en heeft samen met parkmanager Etiënne Schiffelers en Maaike van der Ven accountmanager bedrijven van gemeente Zaltbommel, veel bedrijven meegekregen in een snelle transitie naar duurzaamheid.

Meer dan de helft

In 2018 zijn er weer grote stappen gezet. Van de 65 gevestigde ondernemingen zijn er al 35 energieneutraal of zelfs energiepositief geworden. De rest van de bedrijven is concrete voorbereidingen aan het treffen om die positie snel te volgen. Energie­ onafhankelijkheid is in theorie ook al mogelijk; alleen is de stand van de technologie in 2018 nog niet zover dat dit direct geïmplementeerd kan worden. De ambitie is om in 2025 energieonafhankelijk te zijn.

16

Sneeuwbaleffect

Gemeente Zaltbommel ziet economie en duurzaamheid als een Siamese tweeling, stelt wethouder Willem Posthouwer. “Wat ik nastreef is: voor duurzaamheid moet je in Zaltbommel zijn.” Posthouwer, die hiervoor in grote innovatieve bedrijven werkte, geeft aan dat er een sneeuwbaleffect zichtbaar is geworden. “Bedrijven steken elkaar aan en grote bedrijven helpen kleine bedrijven met de omslag naar duurzaamheid. Dat maakt dat de verduurzaming extra snel gaat.”

Warmtenet

Er zijn meer positieve ontwikkelingen. DHL, dat in 2018 nieuw heeft gebouwd op De Wildeman, gaat in de nabije toekomst zoals het er nu uitziet restwarmte gebruiken van Hitachi. Deze samenwerking is de basis voor een warmtenet waar straks 17 bedrijven kunnen worden aangesloten. Parallel hieraan is de Energiecoöperatie Bedrijventerreinen Zaltbommel opgericht om de energie nog efficiënter te kunnen transporteren en verdelen over de aangesloten bedrijven.

Zonnepanelen

Op het gebied van zonnepanelen heeft De Wildeman ook een voorbeeldfunctie. De nieuwe vijver voor waterberging wordt vol gelegd met drijvende zonnepanelen en er wordt zo’n 72.000 m2 aan zonnepanelen gelegd op bestaande en nieuwe bedrijfspanden. Het proces is in samenwerking met de ondernemers, de gemeente en de provincie tot stand gekomen. De financiering van de panelen gebeurt op individuele basis of vindt vanuit de energiecoöperatie plaats. Buiten energiebesparende en energieopwekkende maatregelen richt men zich ook op sociaal werkgeverschap en realisatie van werkgelegenheid voor de regio. Op De Wildeman is nu al werkgelegenheid voor zo’n 1.100 personen; de verwachting is dat dit aantal verdubbelt de komende jaren.


Wereldverbeteraar ben je met z’n allen Nu al is 58% van de grondstoffen voor tapijten gerecycled of van biobased materiaal bij Interface. Sinds 1994, toen het Scherpenzeelse bedrijf haar duurzaamheidsoffensief inzette, zijn er grote stappen gezet. Toch streeft Geanne van Arkel, hoofd Sustainable Development, naar de 100%, vooral door veel samen te werken.“Wereldverbeteraar ben je tenslotte met z’n allen.” Ze werd voor al haar inspanningen in 2018 benoemd tot MVO-manager van het jaar (Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen), maar ze zegt: “Je doet zoiets nooit alleen. Alle medewerkers bij Interface hebben hieraan bijgedragen. Plus de partners uit het netwerk. Ik deel graag de kennis en ervaringen die we hier hebben opgedaan met de buitenwereld.” Ze geeft bijvoorbeeld regelmatig gastcolleges op universiteiten en hogescholen en werkt nauw samen met andere bedrijven.

Herstellende bijdrage

Een herstellende bijdrage aan de natuur en de maatschappij leveren is prioriteit nummer één geworden voor Interface. De fabrieken van Interface zelf zijn al praktisch klimaatneutraal door verschillende maatregelen, zoals zonnepanelen op de daken en het gebruik van biogas. “Het doel is dat onze fabrieken als een bos werken: ze geven niet alleen schone zuurstof af in plaats van

dat ze die gebruiken en CO2 uitstoten, maar ze dragen ook bij aan een grotere biodiversiteit.” Duurzaamheid is geen idealisme meer, maar realisme, vindt Van Arkel. “We zijn nu al voor 58% niet meer afhankelijk van fluctuerende olieprijzen en grondstoffen. Het streven is om dat naar 100% te krijgen.”

Biomimicry

Van Arkel is adept van biomimicry, het leren van de natuur. “In de natuur zie je dat er steeds slimme en logische oplossingen gekozen worden voor een probleem, juist heel divers. Als mens kun je daar veel van leren.” Alleen al een bladerdek uit het bos inspireerde de designers van Interface om een ontwerp te ontwikkelen waarbij elke tapijttegel uniek is. Momenteel bestaat 45% van de omzet uit deze tapijttegels. Van Arkel: “Dit gedachtengoed van Janine Benyus hebben we gecombineerd met het model van The Natural Step; werken binnen de grenzen van deze planeet. Dit heeft de basis gelegd voor de duurzaamheidsmissie van Interface, dankzij de inspiratie van de systeemdenker en visionair Paul Hawken.”

heeft. Een ander voorbeeld betreft de vissersnetten die werden afgedankt en veelal in de zee terecht kwamen. Van Arkel: “Het nylon in die netten is heel sterk. Dat vergaat de komende zeshonderd jaar niet. In plaats van de netten in de zee te laten liggen waar ze meer kwaad dan goed doen worden ze nu opgevist door lokale vissers, die daar weer geld mee verdienen omdat wij ze in onze tapijten kunnen verwerken. Hierdoor wordt onze behoefte aan grondstof verder verlaagd. En niet in de laatste plaats kom je hier de natuur en in het bijzonder de vissen mee tegemoet.”

Succesvolle mislukkingen

Je moet ook durven experimenteren om duurzaamheid te bereiken, stelt Van Arkel. “Zelfs mislukkingen kunnen op den duur succesvol zijn omdat ze je toch weer verder kunnen brengen. En we hebben het tij mee. Mensen hechten steeds meer belang aan duurzaamheid, waardoor onze inspanningen steeds meer voedingsbodem vinden.”

Voorbeelden

Samenwerking met anderen heeft al veel opgeleverd. Een biobased reststroom uit de papierindustrie wordt verwerkt in de rug van de tapijten, wat de behoefte aan grondstoffen weer verder verlaagd

17


Solynta bestrijdt voedselschaarste met aardappelrevolutie Het Wageningse bedrijf Solynta werkt aan een nieuwe manier om aardappelen te kunnen telen waarbij nauwelijks bestrijdingsmiddelen meer nodig zijn. Doordat er met zaden in plaats van met de traditionele pootaardappelen gewerkt wordt, is de kans op bederf uitgesloten, blijft de kwaliteit van het teelmateriaal altijd optimaal en is transport vele malen eenvoudiger en goedkoper. Ideaal dus om de stijgende voedsel­schaarste, zeker in ontwikkelingslanden, te bestrijden.

van telen te kijken, zeker in ontwikkelingslanden. Tel daarbij op de groeiende bevolking in die landen en de toenemende honger, en het plaatje is compleet. De missie van het bedrijf is dan ook om een wezenlijke bijdrage te kunnen leveren aan de strijd tegen de voedselschaarste.

Opbrengst

In ontwikkelingslanden komt de aardappelteelt maar moeizaam van de grond, onder meer doordat hele vrachten pootaardappelen (waar aardappelen traditioneel mee gekweekt worden) soms lang en ongekoeld op verlaten kades blijven staan, waardoor de lading verrot.

Toch ging die bijdrage niet over één nacht ijs, vertelt Kruyt. Een project in Congo, dat via een Wageningse student als proefveld werd gestart, bood echter het bewijs dat Solynta het bij het rechte eind had. Kruyt laat een grafiek zien waarbij de minst goed presterende zaadjes uit die proef het al even goed doen als de traditioneel gepote Afrikaanse aardappelen; terwijl de best presterende zaadjes twee tot drie keer zoveel opbrengst bleken te leveren.

Missie

Samenwerking

Bovendien is het alsmaar natelen van aardappelen volgens die traditionele manier niet goed voor de kwaliteit van de aardappel. “Vergelijk het met het steeds een kopietje van een kopietje maken”, aldus directeur Hein Kruyt. “Je product wordt steeds slechter.” Omdat aardappelen het vierde gewas in de wereld zijn en er alleen al in Nederland meer dan de helft van de bestrijdingsmiddelen bij het oogsten van aardappelen gebruikt wordt is het wat Kruyt betreft hoogst noodzakelijk naar andere manieren

Met eigen geld en een ondersteuning via Oost NL uit het Innovatie- en Investeringsfonds van Gelderland werd Solynta in 2007 gestart. In het begin nog klein; momenteel werken er echter al 45 mensen. Er is veel samenwerking met onder meer de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN), Wageningen University & Research en de Radboud Universiteit in Nijmegen vanwege de daar aanwezige kennis.

Nationaal icoon

In 2018 ontving Solynta een EFRO-subsidie om de supply chain op te zetten zodat aan de voorziene groeiende vraag uit de hele wereld kan worden voldaan. Kruyt verwacht de eerste eetbare aardappelen in 2019 of 2020 in Afrika te kunnen oogsten. Daarna wil hij in Oost-Europa gaan zaaien, en daarna in West-Europa. In 2014 werd Solynta voor haar inspanningen benoemd tot Nationaal Icoon.

Zaadje

Kruyt werkte met zijn drie medeoprichters Johan Trouw Theo, Schotte en Pim Lindhout hiervoor bij De Ruiter Seeds, een van de grootste tomatenveredelingsbedrijven ter wereld. Het is recent onderdeel van Bayer geworden. In die periode ontdekte Lindhout dat er een parallel bestond tussen het veredelen van tomaten en aardappelen; het bleek het zaadje voor het later op te richten Solynta.

18


Smaakvolle bijdrage leveren aan groeiende wereldbevolking Een smaakvolle, duurzame én gezondere bijdrage leveren aan de groeiende wereldbevolking is de missie van het Wageningse bedrijf GreenFood50. Gestart in 2014 levert het nu al een breed portfolio van quinoa ingrediënten aan voedingsbedrijven en cateraars in de hele wereld, waaronder het topsport­restaurant van Nationaal Sportcentrum Papendal. Oprichter en directeur Marc Arts: “Quinoa is niet nieuw; het werd vijfduizend jaar geleden in de Andes al verbouwd. En ook de NASA kende het al en testte quinoa al in de jaren vijftig als voeding voor astronauten. Wat steeds belangrijker wordt, is dat quinoa alle elementen in zich heeft om die duurzame bijdrage te kunnen leveren aan de groeiende wereldbevolking.”

Samenwerking

Het feit dat die wereldbevolking jaarlijks groeit met zo’n 50 miljoen mensen inspireerde Arts om het getal 50 toe te voegen aan de naam GreenFood. Gevestigd op de Campus in Wageningen is er een nauwe samenwerking met Wageningen University & Research evenals met onder meer Foodvalley, Startlife, Oost NL en Kadans Science partner.

zoals aardappelen, rijst en tarwe op de kaart te krijgen. In landen als Oekraïne en Canada verwacht hij grootschalige teeltmogelijkheden voor quinoa.

Voedingswaarde

Arts: “Een groot voordeel is dat quinoa zonder pesticiden verbouwd kan worden. Bovendien worden de nutriënten in quinoa goed door het lichaam opgenomen, waardoor het een hoge voedingswaarde heeft. Ook is er veel minder water nodig om quinoa te verbouwen en te verwerken dan bij tarwe, aardappelen of rijst, wat een antwoord is op het groeiende tekort aan zuiver (zoet) water.”

Awards

De uit Wageningen afkomstige quinoa wordt verwerkt in sportvoeding, bakkerijproducten, babyvoeding, salades, sauzen, soepen, pasta’s, smoothies, ontbijtproducten, vegetarische, vegane en glutenvrije producten. Arts: “De consument kan in de (betere) supermarkten en cateraars al gewoon een heerlijke Nederlandse quinoaburger kopen.” GreenFood50 heeft diverse internationale prijzen en awards gewonnen voor haar wereldverbeterende aanpak.

Erkend

Er zijn diverse landbouwgronden in Gelderland waar quinoa al jaren succesvol wordt verbouwd, vertelt Arts. Hij streeft ernaar om binnen vijf jaar quinoa als erkend alternatief voor traditionele ingrediënten

19


TropIQ Health Sciences strijdt tegen malaria Het verbeteren van de gezondheid van de mens is het uitgangspunt van het Nijmeegse bedrijf TropIQ Health Sciences. Het ontstond in 2011 als spin-off van de Radboud Universiteit met drie personen; inmiddels werken er al 15 mensen, stromen er testaanvragen van over de hele wereld binnen én heeft het bedrijf in 2019 zelf twee malariamedicijnen testklaar. De start van het bedrijf werd vergemakkelijkt door een KERN-lening waar provincie Gelderland garant voor stond. KERN staat voor Kennis Exploitatie Radboud Nijmegen. De start kreeg vervolgens een flinke boost doordat de Bill & Melinda Gates Foundation een miljoen euro schonk. Recent werd die schenking nog eens met een half miljoen door de Amerikanen aangevuld. Bioloog Koen Dechering, CEO van het bedrijf: “Bill en Melinda Gates waren bijzonder getroffen door onze visie dat er een dynamische relatie ligt tussen armoede en gezondheid, en door onze missie om die gezondheid daadwerkelijk te verbeteren met onze kennis.”

Internationaal erkend

TropIQ heeft zich gespecialiseerd in het doen van onderzoek naar vaccins en geneesmiddelen tegen malaria. Het inmiddels internationaal erkende testcentrum dat hiermee is ontstaan, trekt van over de hele wereld opdrachten aan van ontwikkelaars van malariamedicijnen die hun vaccins en geneesmiddelen laten testen door TropIQ.

Muggendodend

Hiernaast heeft TropIQ met een EFRO-bijdrage een eigen ontwikkeling van malariamedicijnen opgezet.

20

Met het team biologen, biochemici en andere biomedische specialisten heeft Dechering inmiddels twee kandidaat medicijnen ontwikkeld die in 2019 in de mens getest zullen worden. Een ervan heeft een muggendodende werking die ontleend is aan bepaalde stoffen die in al verkrijgbare vlooienmiddelen voor honden werkzaam zijn. “Het is een discipline die nog maar aan het begin van haar ontwikkeling staat”, aldus Dechering. “Juist dat maakt dat er een wereld van kansen openligt voor ons én voor de mensheid.” Hij is ook al met het ontwikkelen van een medicijn voor een tweede ziekte bezig, de Dengue ofwel knokkelkoorts.

Samenwerking

TropIQ werkt nauw samen met de Radboud Universiteit waar hoogleraar medische parasitologie prof. dr. Robert Sauerwein, die medeoprichter van TropIQ is, nu als adviseur voor het bedrijf optreedt. Verder zijn er nauwe banden met bijvoorbeeld de ontwikkelingsmaatschappij Oost NL. Via hen zijn er recent contacten gelegd met het Amerikaanse leger om mee te denken met oplossingen voor de relatief hoge ziektelast van soldaten in tropische gebieden door malaria.

Keuzes

Wat Dechering betreft staat het bedrijf nog maar aan het begin van een verdere groei. “Je kunt denken aan andere tropische ziekten zoals de slaapziekte, rivierblindheid, het Westnijlvirus of het zikavirus. Allemaal infecties waar nog lang niet voldoende medicijnen tegen ontwikkeld zijn en waardoor onnodig veel mensen sterven. Er is zoveel nog te ontdekken. We moeten daar zelfs keuzes in maken.”


ParkinsonNet: aanjager in zorginnovatie Een technologiegedreven kennisplatform dat de kwaliteit van leven van parkinsonpatiënten verbetert én tot een significante verlaging van de zorgkosten leidt, dat is het Nijmeegse ParkinsonNet in een notendop. En daar blijft het niet bij, een tweede stap is gezet, terwijl een derde uitbreiding al in voorbereiding is. In Nederland hebben pakweg 50.000 mensen de ziekte van Parkinson. De verwachting is dat dit getal de komende twintig jaar verdubbelt. Parkinson heeft vele gedaanten en vele oorzaken en juist deze complexiteit maakt dat de ziekte lastig te behandelen is.

Buitenland

De start van ParkinsonNet 18 jaar geleden kwam voort uit de behoefte de aanwezige kennis te bundelen en te delen, vertelt zorginnovator Marten Munneke. Samen met hoogleraar neurologische bewegingsstoornissen Bas Bloem, zette hij vanuit het Radboudumc ParkinsonNet op. Ze leidden een

“Maar wat voor ons nog belangrijker is, is dat de patiënten een betere kwaliteit van leven hebben.” selecte groep van paramedici op in het behandelen van mensen met de ziekte van Parkinson waardoor de zorg beter gegeven en gekanaliseerd kon worden. Na verloop van tijd kon het concept in heel Nederland worden uitgerold, en waren er 1.000 fysiotherapeuten aangesloten die hierdoor betere zorg aan hun patiënten konden bieden. Ook het buitenland toonde belangstelling: Californië, Noorwegen, Engeland en Luxemburg.

Verbetering onderzoek

Binnen het Parkinson netwerk zijn inmiddels drie projecten mogelijk gemaakt met EFRO-subsidie.

Zo ook het inmiddels succesvol afgeronde ParkinsonNEXT, waarmee onderzoekers en innovators in contact gebracht werden met patiënten en andersom. Het enorme netwerk van zorgverleners werd door slimme technologie met het netwerk van de patiënten samengebracht, wat een enorme verbetering betekende voor het wetenschappelijke onderzoek en technologische innovatie van de parkinsonzorg. Een jaar na de start hadden zich al vrijwillig 1.000 patiënten aangemeld die mee willen werken aan onderzoek- of innovatieprojecten.

Integratie zorg

De derde stap in deze zorginnovatie is in 2018 gezet met een schenking van de Engelse Gatsby Foundation van tien miljoen euro voor PRIME-PD (Proactive and Integrated Management and Empowerment in Parkinson’s Disease). Hiermee worden in het Engelse Bristol en in Nijmegen 1.000 respectievelijk 2.500 patiënten in een pilot opgenomen waarbij een volledige integratie van de verschillende zorgverleners wordt gerealiseerd. Verpleegkundigen treden hierbij op als casemanagers. En, er wordt gebruik gemaakt van nieuwe technologie. Munneke: “Denk aan polssensoren die reacties op medicijnen eerder melden, of aan eenvoudige meetinstrumenten die de kwaliteit van het lopen kunnen meten en zo een verhoogd risico op vallen kunnen voorspellen. Doordat je er eerder bij bent kun je de zorg beter blijven verlenen en heeft de patiënt een betere kwaliteit van leven.”

Kwaliteit

Bij ParkinsonNet zijn, verdeeld over 69 regio’s in heel Nederland, ruim 3.000 zorgverleners aangesloten, zoals neurologen, fysiotherapeuten, ergotherapeuten, logopedisten, diëtisten en parkinsonverpleegkundigen. Er vindt voortdurende zorginnovatie plaats door de betere afstemming en samenwerking. Hierdoor wordt naar schatting in Nederland jaarlijks tussen de 11 en 43 miljoen euro bespaard op de zorgkosten. Munneke: “Maar wat voor ons nog belangrijker is, is dat de patiënten een betere kwaliteit van leven hebben.”

21


Sociale innovatie maakt bakkerij Hilvers beste familiebedrijf Gelderland Op 22 november 2018 is bakkerij Hilvers BV uit Arnhem uitgeroepen tot beste familiebedrijf van Gelderland. De verkiezing was uitgeschreven door het Gelders Familie­bedrijven Gilde. Bakkerij Hilvers vierde in 2017 haar 250-jarig bestaan en is daarmee een van de oudste familie­bedrijven in Gelderland. De bakkerij geeft werk aan circa 110 mensen. 22


“Deze mensen zijn trots dat ze nu bij een echt bedrijf werken, en dat dragen ze ook uit.”

Doorslaggevend argument voor de eerste plaats was de mate van sociale innovatie die het bedrijf toepast. Er werken diverse mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Deze maatschappelijke betrokkenheid komt onder meer voort uit de christelijke geloofsovertuiging van de familie, vertelt directeur André Hilvers. Hij is als derde generatie Hilvers samen met zijn broer Aike eigenaar van het bedrijf en investeert veel in maatschappelijke doelen zoals de Ome Joops Toer, en doneert steevast restpartijen brood aan de Arnhemse voedselbank, Burgers’ Zoo en Villa Klarendal.

Werkplezier

In nauwe samenwerking met Siza Dorp Groep zijn er de afgelopen jaren maar liefst acht mensen doorgestroomd vanuit het ontwikkelbedrijf naar de bakkerij. Hilvers: “Deze mensen zijn trots dat ze nu bij een echt bedrijf werken, en dat dragen ze ook uit. Het werkplezier dat ze daarmee voor zichzelf gecreëerd hebben is iets wat niet in geld is uit te drukken, maar wat voor ons vele malen belangrijker is dan een strakke planning of meer omzet.” Ook de samenwerking met, en acceptatie door, de andere personeelsleden zorgt ervoor dat de sociale innovatie die op deze manier gerealiseerd wordt, volledig gedragen wordt en zeer effectief is.

Zonnecellen

Maar het bedrijf is ook zeer betrokken bij technologische innovatie. De huidige bakkerij op de Blankenweg is 25 jaar geleden

gebouwd en wordt regelmatig voorzien van technologische verbeteringen om de duurzaamheid te vergroten. De afgelopen jaren is de omzet al verdubbeld bij een gelijk blijvend personeelsaantal. In de 13 Arnhemse winkels wordt bijvoorbeeld al ledlicht gebruikt om ook op die manier duurzamer te kunnen zijn. Maar Hilvers kijkt veel verder vooruit dan deze jaarlijkse verbeteringen. Hij zou het liefst een nieuwe, volledig CO2-neutrale bakkerij bouwen waarbij zonnecellen op het dak ook nog eens het wagenpark kunnen voorzien van energie. De huidige stand van zaken is echter nog net niet zo ver dat hij dat nu al kan realiseren. Hij rijdt weliswaar al met bestelbusjes met de zuinigste en schoonste euro-6 dieselmotoren, maar een elektrische variant voor de nabije toekomst heeft nu al zijn aandacht, vertelt hij.

Ambassadeur

Hilvers realiseert zich dat het werk bieden aan mensen met een achterstand tot de arbeidsmarkt niet gemakkelijk is, en dat vermoedelijk daarom ook veel andere ondernemers nog niet overgaan tot het inzetten van deze mensen. Toch wil hij hierbij graag als voorbeeld fungeren en kan collega-ondernemers alle ins en outs van de manier van werken uit de doeken doen. Wat dat betreft mag men hem zeker als ambassadeur betitelen, besluit hij.

23


We zijn er voor ondernemers

In onderstaand diagram zijn partijen die samen het Gelderse Startup innovatie ecosysteem vormen in beeld gebracht. Uitgelicht zijn de partners die vanuit provincie worden ondersteund en waar provincie Gelderland veel mee samenwerkt. Het diagram wordt regelmatig geactualiseerd. Partners en bedrijven die graag opgenomen willen worden in het diagram, kunnen dat aangeven bij: info@halbekoenraads.nl

NRAADS, 2018

OENRAADS.COM

GE LD ER LA N D

National

Regiona

l

ion

ng

lla

sp

bo

ac

ra

es

tio

n

etit mp Co

or

ki

Co

’s

ow

nt

C Pa

rk

s

l

ca

Lo

NET W O

ISE RT PE

i po

try

en

edia

pm

rtu

Sta

of

RK

EX

ce

Events

& KTO

ien

s

TTO’s

y str t du en In pm lo ve

de

Sc

Stu Ent dent rep ren e

ursh

MSc

c

ilders re Bu

s

Ventu

me ern

ng

r ato

rs

Go v

hi

ler

bato

cy In

ip

ce

Insights

Incu

Growth

Poli

ac

Ac

nt

SUPPORT

Te

BS

ate or al rp pit Coe Ca ur ty nt ui s Ve eq firm te C a V iv Pr &

24

BY HALBE&KOENRAADS

rs

lic

Pub

ds Fun

flue nce

s

s Angel

Busines

Centres of Entrepreneurship

EDUCAT IO N

Alternative Finance

TAL PTI CA

Preseed

ols

ho

Sc


Foodvalley

Foodvalley is hét primaire kennisintensieve agrifood-ecosysteem in Nederland. Het onderscheidt zich door tal van innovatieve agrifooden voedselgerelateerde oplossingen van wereldklasse en door de samenwerking tussen bedrijven, kennisen onderwijsinstellingen en overheden.

Health Valley

Health Valley Netherlands is hét innovatienetwerk binnen Life Sciences & Health. Bedrijven,zorginstellingen, kennisinstellingen en overheden ontmoeten, verbinden en versterken elkaar via Health Valley. Door innovatie-, markt- en ondernemerskracht geeft Health Valley met de partners een onmiskenbare impuls aan de zorg.

Kiemt

Kiemt versnelt de energietransitie, de transitie naar de circulaire economie en bevordert het innovatieve ondernemersklimaat. Dit draagt bij aan een duurzame woon- en leefomgeving. Kiemt faciliteert, ondersteunt en adviseert het netwerk van ondernemingen, overheid, onderwijs- en onderzoeksinstellingen bij complexe vraagstukken.

Briskr

Briskr is opgericht door partners die actief zijn in of voor de sectoren Health, Life Sciences en HighTech. Samen stimuleren ze ondernemerschap en innovatie in de Gelderse regio.

StartLife

StartLife is dé nationale food agri incubator accelerator, gevestigd op Wageningen Campus. De ambitie van StartLife is het transformeren van Nederlandse food agri startups in toonaangevende ondernemingen.

Orion (in oprichting)

Gelderse samenwerking met kennisinstellingen, bedrijven en overheden om innovatieve startups op het gebied van energie, creatieve economie en ICT met hun ideeën te begeleiden naar de markt.

Oost NL

Oost NL is de ontwikkelingsmaatschappij van Oost-Nederland die in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en de provincies Gelderland en Overijssel de regionale economie versterkt. Hierdoor kunnen ondernemers sneller innoveren, investeren en internationaliseren.

25


Europees geld voor een sterke regio Om hun groei- en ontwikkelingsplannen en innovaties te realiseren hebben honderden Gelderse ondernemers en veel gemeenten en steden afgelopen jaren gebruik kunnen maken van een ondersteun­ing uit het EFRO (Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling). De uitvoering van deze subsidies gebeurt nu via het Operationeel Programma Oost Nederland (OP Oost 2014 – 2020). Anko Jan Marringa, programmamanager EFRO in Oost Nederland: “Het doel van dit programma is dat bedrijven meer omzet kunnen halen uit nieuwe producten. Inmiddels is aan meer dan 400 ‘slimme & duurzame’ projecten een subsidie toegekend. Hierbij zijn 720 ondernemingen uit de regio betrokken. Een aantal voorbeelden zijn te vinden in dit magazine”.

Ruben van Ruijven:

‘dit levert pure CO2 stroom op’

In het project ‘Carbon from Air’ ontwikkelen Bronswerk Heat Transfer en Antecy samen met Wageningen University and Research (WUR) met een EFRO-subsidie van €1,3 miljoen een nieuwe techniek om meer CO2 af te vangen uit de lucht en rookgassen.

Ruben van Ruijven van Bronswerk Heat Transfer: “We hebben in 2018 positieve resultaten geboekt met een onderzoek hiernaar. Dit levert een pure CO2 stroom op die bijvoorbeeld gebruikt kan worden voor het maken van solar fuels.” In 4 jaar tijd moet dit een omzet van €26 miljoen en 300.000 ton CO2 afvang opleveren. Naar verwachting zorgt het project voor 10 nieuwe arbeidsplaatsen in de regio.

26

Het OP Oost focust op twee aandachtsvelden: algemene innovatie en koolstofarme economie. Om binnen deze speerpunten te kunnen concurreren met andere regio’s richt OP Oost zich op sectoren die in de regio al een sterke uitgangspositie hebben zoals: Agro & Food, Health, Hightech Systemen en Materialen (HTSM). Bij koolstofarme economie staat de sector Energie en Milieutechnologie (EMT), inclusief biobased, centraal. Voor Gelderland en Overijssel samen is er in de periode 2014 – 2020 een bedrag van 101 miljoen euro beschikbaar gekomen, samen met investeringen van het Rijk, bedrijven, kennisinstellingen en provincies zorgt dit voor een investeringsimpuls van 285 miljoen euro. Meer informatie is te vinden op www.op-oost.eu of www.go-oostnederland.eu

Gerwin Verschuur:

‘duizenden huishoudens kunnen hiervan profiteren’

De Betuwse Energie Samenwerking (BES) heeft met behulp van de Radboud Universiteit (RU) een EFRO-subsidie ontvangen, waarmee diverse Gelderse bedrijven producten en diensten kunnen ontwikkelen om in de regio Rivierenland een zelfvoorzienende duurzame energievoorziening op te zetten. Met bijna 1500 zonnepanelen op carports en een sporthal wordt hiermee Betuwestroom opgewekt en kan ook een laadstation voor deelmobiliteit worden gerealiseerd. Via een burgerwindcoöperatie worden er in 2019 zeven windmolens met 55 megawatt gebouwd. Bewoners worden ondersteund, geadviseerd en begeleid bij aardgastransitie. Partner Gerwin Verschuur: “Hier kunnen vele duizenden huishoudens en bedrijven in Rivierenland van profiteren.”


Robbin Mennings:

‘De Groeiversneller helpt letterlijk!’

Robbin Mennings, oprichter van de startup Wired Workers in Doetinchem, kreeg via De Groeiversneller een voucher. “Je kunt daar letterlijk sneller mee groeien. Bovendien kom je in het netwerk van Oost NL terecht waardoor je veel nuttige contactmogelijkheden krijgt met collega-startups, ondernemers en innovatiemakelaars. Met een persoonlijke mentor, een ondernemer, kon ik grotere stappen zetten doordat ik van zijn ervaring gebruik kon maken.” Mennings kon daardoor twee jaar na de start al met investeerders gaan praten over meer mede-

Eveliene Langedijk:

‘met voucher entree naar de Duitse markt’

UVS Industry Solutions ontwikkelde een methodiek waarbij machines worden uitgerust met slimme sensoren die meten of een onderdeel inderdaad aan vervanging of onderhoud toe is, waardoor er flinke kostenbesparingen kunnen ontstaan.

Het bedrijf uit Hoevelaken kreeg in 2018 een exportvoucher van De Groeiversneller uitgereikt uit handen van special envoy van StartupDelta, Constantijn van Oranje. “Dankzij de exportvoucher ben ik in de gelegenheid om ons promotiemateriaal in het Duits te laten vertalen zodat we op de Duitse beurzen goed voor de dag kunnen komen. GO4EXPORT heeft me ook in contact gebracht met diverse contacten in Duitsland.”

werkers en een verdere groei. Wired Workers ontwikkelt cobots, samenwerkende robots met sensors die juist voor het midden- en kleinbedrijf repeterende en vaak subtiele handelingen voor kleine series productiewerk kunnen overnemen.

​Ivo de la Rive Box:

‘trots op het vertrouwen uit de markt’

MindAffect, de Nederlandse startup die een unieke ‘brain computer interface’ heeft uitgevonden waarmee onder meer ALS-patiënten weer kunnen communiceren, heeft in 2018 één miljoen euro durfkapitaal opgehaald bij diverse Nederlandse investeerders. Samen met andere partijen investeert Oost NL vanuit Topfonds Gelderland in de Nijmeegse startup.

Ivo de la Rive Box, directeur van MindAffect, is blij met de investering: “Wij zijn er trots op dat we het vertrouwen hebben gekregen van zoveel verschillende partijen in de markt om onze technologie verder te ontwikkelen tot een product voor mensen die hun vermogen tot communiceren zijn verloren.”

27


Toppers en Talentenprijs voor studenten hogeschool De Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) reikt jaarlijks een Toppers en Talentenprijs uit aan studenten met een veelbelovend ondernemingsplan. In 2018 won Dronelaunch, een website die vooral op veiligheid gericht is. Met Dronelaunch worden vraag en aanbod met elkaar gematcht. Daan Lap, een van de vier oprichters: “We kwamen erachter dat steeds meer mensen zomaar een drone lieten vliegen, terwijl er wel degelijk wetten en regels zijn waar je je als piloot aan moet houden.”

Veiligheid

Samen met Marc ten Hove, Ries Hoogstad en Jasmijn Hendriks bouwde Daan Lap de website waarmee opdrachtgevers officieel gecertificeerde dronepiloten kunnen boeken, zodat alleen piloten worden ingeschakeld die de regels kennen en veilig vliegen. Dronelaunch krijgt een fee van 15% voor de bemiddeling.

Hogeschool ondersteunt ondernemerschap intensief Studenten die de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) verlaten zijn ondernemende professionals. Met deze missie ondersteunt de HAN de studenten op vele manieren. Waar tien jaar geleden één op de drie studenten interesse toonde in (zelfstandig) ondernemerschap tijdens de studie is dat in 2018 al verdubbeld tot twee op de drie. Het Centrum voor Valorisatie en Ondernemerschap (CvVO) van de HAN ondersteunt het ondernemerschap intensief, legt Mathilde van Wijk, projectleider ondernemerschapsonderwijs, uit. “We hebben twee minors opgezet; de een meer gericht op het vanuit eigen kracht en passie waarde toevoegen aan de wereld (in de vorm van een project of bedrijf); de ander meer op het realiseren van groei in het eigen bedrijf. We geven allerlei trainingen en workshops en we begeleiden de student bij het afstuderen. Speciale startersbegeleiding geven we via YIB (HAN Young in Business).”

28

Elk jaar worden er gemiddeld 35 Student Companies door studenten opgericht. Om studenten beter in staat te stellen naast het studeren een bedrijf op te zetten is er de Top-ondernemersregeling die voorziet in afspraken over flexi­ biliteit in het studieprogramma. In de colleges zelf worden studenten ook regelmatig in contact gebracht met ondernemers om via workshops of student ­challenges hun inzicht aan te scherpen en wordt bijvoorbeeld het magazine Toekomstmakers50 gebruikt voor praktische en herkenbare casuïstiek.

Vouchers

Om een succesvolle start te bespoedigen verstrekt de HAN in samenwerking met ArtEZ, Van Hall Larensteijn en de Radboud Universiteit via het project Gelderland Valoriseert startersvouchers. daarmee kunnen studenten 2.500 euro startkapitaal krijgen. Elk jaar worden er zo’n 20 startersvouchers uitgedeeld.


EER Award, een hele EER! Gelderland mag zich in 2019 de meest ondernemende regio van Europa noemen. Daar zijn we trots op en dat willen we laten zien. Met ondernemers, gemeenten, onderwijsinstellingen en tal van organisaties gaan we in 2019 samen aan de slag om Gelderland nog verder te versterken tot een duurzame krachtige economische regio. Dat doen we door aan alle bestaande events en activiteiten de glans van de Award mee te geven. We willen delen hoe we de ondersteuning aan startups, groeiers en industrie hebben opgezet en vormgegeven. Hoe we onze financiële instrumenten inzetten om ook voor de toekomst gegarandeerd ondernemers te kunnen blijven steunen. En hoe we met de expertise van verschillende partijen nog meer impact maken en sneller vernieuwing krijgen. Ideeën voor partnerschappen zijn van harte welkom! EER2019@gelderland.nl

Kijkje in de keuken, samen koken

We willen partners uit Europa meenemen naar onze innovatieve bedrijven en kennisinstellingen. Om daar samen verder te ontwikkelen en samen te werken. We willen leren van onze Europese partners. Samenwerking stimuleren over de grens en zoeken naar wegen om als overheid een betrouwbare partner en klant te zijn voor bedrijven en organisaties. We hopen dat iedereen die Gelderland tijdens het Award-jaar bezoekt of met ons samenwerkt met een bijzondere ervaring en geïnspireerd weer naar huis gaat.

Opmaat naar een afvalloos Gelderland

Gelderland wil de eerste afvalloze provincie van Nederland worden. Dat is een stevige ambitie, waar we oprecht in geloven. Een ambitie die we alleen samen kunnen waarmaken, met een heleboel partners en innovatieve mensen. Mensen die het belang zien van een duurzame toekomst en daar hun schouders onder willen zetten. Daarom gebruiken we het EER Award-jaar om samen met heel veel (nieuwe) partners uit binnen- en buitenland nog meer vaart te zetten achter het verduurzamen èn afvalloos maken van Gelderland.

Doe mee met de fotowedstrijd Ondernemend Gelderland! Dit magazine laat zien dat Gelderland een prachtige ondernemende omgeving is waar economische groei en duurzaamheid hand in hand gaan. Kun jij dit vangen in een mooi beeld? Doe dan mee met de fotowedstrijd die het programma De Groeiversneller organiseert. Er is veel mogelijk, denk aan wat ondernemerschap en groei voor jou persoonlijk betekent of aan groei voor jouw bedrijf

en wat het betekent voor je omgeving. Je kunt zowel meedoen in de categorie amateur als de categorie professional. Voor beide categorieën zijn er prijzen te winnen. Meer informatie over de voorwaarden en technische specificaties is te vinden op www.ondernemengelderland.nl/fotowedstrijd

29


Dankjewel Dankjewel voor je bijdrage aan een duurzaam en krachtig economisch Gelderland. Het winnen van de EER Award als meest ondernemende regio van Europa, maakt ons trots en vooral dankbaar. Dankbaar voor alle inspanningen van zoveel mensen. Mensen die bedrijven en organisaties, scholen en universiteiten ontwikkelen en laten groeien en die samen Gelderland tot een heerlijke regio maken. Een regio waar je lekker woont, werkt en leeft.

Het is tijd voor taart

Provincie Gelderland wil de ondernemers bedanken. Er zijn ongelooflijk veel mooie bedrijven. We vragen daarom elke gemeente in Gelderland om één van hun bedrijven te selecteren en bij ons aan te melden. Een bedrijf dat symbool staat voor duurzaam en verantwoord ondernemen. Tijdens de Dankjewel-tour zal op deze manier wekelijks 1 bedrijf in het zonnetje worden gezet. Want deze bedrijven maken onze provincie innovatief en sterk.

30

De Rabobank sluit als partner bij deze tour aan. Ook zij zijn trots op deze award. Ze draagt vanuit haar maatschappelijke verantwoordelijkheid ook graag bij aan een sterke en leefbare omgeving.

Aanmelden

Stuur een mail naar EER2019@Gelderland.nl voor meer informatie en/of om uw gemeente aan te melden voor de Dankjewel-tour.

Meedoen

De EER Award is van ons allemaal. Daarom kan elke Gelderse organisatie en bedrijf in 2019 gebruik maken van logo en communicatiemiddelen van EER Award. Hebt u een congres of activiteit waarbij u De EER Award zichtbaar wilt maken, dan kan dat. Op www.ondernemengelderland.nl staan de logo’s en mogelijkheden.

Profile for DiepArnhem

EER Award magazine (NL)  

EER Award magazine (NL)  

Advertisement