Issuu on Google+

äáõ¿Ýáë ²Ûñ¿ë, ²ñųÝÃÇÝ - 81ñ¹ ï³ñÇ - ÂÇõ 13.483 - 4 ²åñÇÉ 2013

Հ.Յ.Դ. Հայաստանի Գերագոյն Մարմնի Յայտարարութիւն

Հայաստան

Ե

Սպաննուած Է Պռոշեանի գիւղապետ՝ դաշնակցական Հրաչ Մուրադեանը

ՐԵՒԱՆ, «Նիուզ». Պռոշեանի գիւղապետ Հրաչ Մուրադեան 2 Ապրիլին ըսպաննուած է գիւղապետարանին մօտ: Դիակի քննութենէն ի յայտ եկած է, որ ան գլուխէն՝ աջ ականջին մօտէն, հրազէնային մահացու հարուած ըստացած էր: Գիւղացիները յայտնած են, որ լսած են երկու կրակոցի ձայն, սակայն տարածքի հետազօտման ժամանակ պարկուճ չէ յայտնաբերւած: ՀՅԴ Գերագոյն Մարմինի անդամ Արսէն Համբարձումեան «Նիուզ»ի հետ ունեցած զրոյցին ընթացքին յայտնած է, որ սպաննուած գիւղապետը իբրեւ մտաւորական փառահեղ ուղի անցած, առաջին օրէն մինչեւ վերջին օրը պայքարած անձնաւորութիւն եղած է: «Նախկինում դէպքեր եղել են, տարբեր միջոցներով եւ մեթոդներով ահաբեկելու, այսինքըն՝ սա հանգուցալուծումն էր», յայտնած է ան՝ առանց նշելու, թէ որո՛ւ կողմէ եղած են ահաբեկումները: Արսէն Համբարձումեան դիտել տուած է, որ

իրաւապահ մարմինները տեղեակ էին այդ մասին: Գիւղապետին սպանութիւնը իր գործունէութեան հետ կապելուն վերաբերող հարցումին պատասխանելով՝ Համբարձումեան յայտնած է. «Մեր երկրի իրողութիւնները հաշուի առնելով, կարծում եմ, բոլորի համար էլ պարզ էլ որ իր գործունէութիւնը չէր կարող կապ չունենալ»: Նշենք, որ դէպքին վայրը՝ գիւղապետարանին դիմաց հաւաքուած են նաեւ գիւղապետի մարտական ընկերները, ոստիկաններ, գիւղացիներ: Բոլոր գիւղացիներն ալ դըրական արտայայտուած են

իրենց գիւղապետին մասին: Ի պատասխան այն հարցումին, որ արդեօք Հրաչ Մուրադեան թշնամիներ ունէ՞ր, գիւղացիներէն մէկը նշած է, թէ այս դարուս ո՛վ թշնամի չունի այս աշխարհին վրայ եւ ան յիշած է Տեղական ինքնակառավարման մարմիններու ընտրութիւններուն Հրաչ Մուրադեանի եւ միւս թեկնածուին մրցակցութիւնը: Յիշեցնենք, որ նախորդ տարուան Սեպտեմբեր 25ին՝ գիւղապետի ընտրութիւններէն 2 օր անց, «թերթ»ը յայտնած էր, որ Պռոշեանի գիւղապետ Հրաչ Մուրադեանի եւ պարտուած ՀՀԿ թեկնածու Արթուր Մուրադեանի կողմնակիցներուն միջեւ ծեծկռտուք տեղի ունեցած է: Յիշեցնենք նաեւ, որ Հրաչ Մուրադեանը Պռոշեանի գիւղապետ ընտրուած էր 1516 ձայնով: Անոր մրցակիցը՝ Արթուր Մուրադեան, ստացած էր 1214 ձայն: 67 ձայն ստացած էր Արմէնուհի Մելիքեանը:

Այսօր` Ապրիլի 2ի առաւօտեան, աշխատավայրի դիմաց ահաբեկչութեան զոհ է դարձել Պռօշեան համայնքի ղեկավար Հրաչ Մուրադեանը: Տեղի է ունեցել կանխամտածուած ու ծրագրուած սպանութիւն: Ակնյայտ է նաեւ, որ, անկախ կատարողներից, ոճրագործութիւնը անպատժելիութեան եւ անհանդուրժողական մթնոլորտի հետեւանք է: Հրաչ Մուրադեանը հաւատաւոր դաշնակցական էր, Արցախեան ազատամարտի առաջին օրերից մինչեւ աւարտը, մարտական փառայեղ ուղի էր անցել: Պարգեւատրուել էր Արցախի «Մարտական Խաչ» երկրորդ աստիճանի եւ Հայրենիքի պաշտպանութեան համար բազմաթիւ մետալներով: 2005ից երեք անգամ անընդմէջ ընտրուելով գիւղապետ` նա դրսեւորել էր իրեն որպէս օրինակելի ղեկավար, իրականացրել էր տարբեր ծրագրեր, նպաստել պռօշեանցիների բազմաթիւ խնդիրների լուծմանը: Իր տեսակով ու նկարագրով լինելով պայքարող, ինքնուրոյն եւ ժողովրդի շահերով առաջնորդուող անհատականօթիւն` Հրաչ Մուրադեանը վայելում էր համագիւղացիների սէրն ու համակրանքը: Դա յարուցում էր ոմանց ակնյայտ դժգոհութիւնը: Ղեկավարման տարիներին նրա շուրջ մշտապէս փորձ է արուել լարուածութիւն ստեղծել: Բազմիցս դրսեւորուած սպառնալիքներն ու ահաբեկումները, ի վերջոյ, հասցրեցին այս վախճանին: Ցաւով արձանագրում ենք, որ մեր երկրում երաշխաւորւած չէ քաղաքացու անվտանգութիւնը, յանցաւոր գործելակերպը մեր կեանքի անբաժանելի մաս է կազմում: Հրաչ Մուրադեանի կեանքը խլած դաւադիր գնդակը ուղղուած էր ոչ միայն ազնուագոյն հայի եւ համայնքի սրտացաւ ղեկավարի, այլեւ հայոց պետականութեան եւ նրա վարկի դէմ: Դատապարտելով կատարուած ոճրագործութիւնը Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը պահանջում է յանցագործութեան արագ եւ լիարժէք բացայայտում` կատարողների եւ կազմակերպիչների նկատմամբ խստագոյն պատժի կիրառում:

Հ.Յ.Դ. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳԵՐԱԳՈՅՆ ՄԱՐՄԻՆ

Սուրիա

Զինեալները փորձած են ներթափանցել Հալէպի հայկական թաղամասեր

Ե

ՐԵՒԱՆ, «Արմէնփրէս».– Նախորդ քանի մը օրերուն Հալէպի մէջ տեղի ունեցած են բուռն բախումներ Սուրիոյ կառավարական ուժերուն ու զինեալներու միջեւ, եւ անոնք մօտեցած են հայկական թաղամասերուն: Բերիոյ թեմի Ազգային Առաջնորդարանի բանբեր Ժիրայր Ռէյիսեան այս տեղեկութիւնը փոխանցած է «Արմէնփրէս»ին հետ ունեցած զրոյցին ընթացքին՝ աւելցնելով, որ բախումները կեդրոնացած էին մասնաւորապէս Շէյխ Մախսուտ թաղամասին մէջ, որ բաւական մօտ է հայկական թաղամասերուն: Շրջանը հիմնականօրէն քրտաբնակ է, հոն

կ՛ապրին նաեւ քիչ թիւով հայեր, որոնք անապահով կացութեան պատճառով փոխադըրւած են այլ շրջաններ։ Հալէպահայ շտապ օգնութեան մարմինը կը փորձէ կարելի եղածին չափ օգտակար ըլլալ անոնց: Ռէյիսեան նաեւ յայտնած է, որ այս օրերուն զինեալները փորձած են ներթափանցել հայկական թաղամասեր, քանի մը ռումբեր պայթած են հայկական թաղամասերուն մէջ, իբրեւ հետեւանք քանի մը հայեր վիրաւորուած են։ Բարեբախտաբար, անոնց վէրքերը խոր եւ վտանգաւոր չեն, բայց եւ այնպէս վտանգ կայ, որ հայկական թաղամասերը բախումներու թատերաբեմ դառնան։ «Ս.

Յարութեան յաջորդող օրը՝ մեռելոցին, մարդիկ սովորաբար գերեզմանատուն կ՛երթան, սակայն այս տարի այդ մէկը կարելի չեղաւ, որովհետեւ հայկական գերեզմանատան գտնըւած շրջանը բախումներու վայր է. հայերը մասնակից դարձան այս առիթով կայացած եկեղեցական արարողութեան», նշած է Ռէյիսեան: Բացի ատկէ, Հալէպի մէջ արդէն 4-5 օրէ ի վեր ելեկտրականութիւն չկայ, որոշ թաղամասերու մէջ աղբերը կուտակւած են, եւ զանոնք հաւաքելու խնդիրներ կան: Մարդիկ կը փորձեն աղբերը վերցնել, որպէսզի հիւանդութիւններ չտարածուին։

1

1993 Ապրիլի 2ին ազատագրուեցաւ Քարվաճառը

993ի գարնան սկիզբին հայկական ուժերը երեք ուղղութիւններով յարձակեցան Վարդենիսի արեւելքին, Լաչինի միջանցքի հիւսիսին ու Մարտակերտի արեւմուտքին սպառնացող դիրքերուն վրայ՝ Քարվաճառը: Միջանցքի վրայ մղուող մարտերը պայմանաւորուած էին Քարվաճառով, որ կը վտանգէր նաեւ Մարտակերտի շրջանի՝ Փետրուարին սկսած ազատագրման գործողութեան հետագայ զարգացումը, կը սպառնար սակաւաբնակ Վարդենիսին եւ մանաւանդ երկինքէն վտանգ կար յատկապէս Շահումեանի մէջ պայքարող մարտիկներուն ուղղաթիռային կապի պահպանման համար: Մարտակերտ քաղաքը դեռ չէր ազատագրուած, Պուշկի բարձունքներուն վրայ ծանր կռիւներ էին, եւ թշնամին չէր սպասեր, թէ հայկական ուժերը կը գրոհեն Քարվաճառը: Արեւմտեան կողմէ գործողութիւնը կը ղեկավարէին Գուրգէն Դալիբալթաեան ու Հրաչ Անդրեսեանը, Մարտակերտի ճակատէն՝ Աւոն, իսկ միջանցքի կողմէն՝ այսօր ՀՀ ԶՈՒ գըլխաւոր շտապի պետ զօրավար-գնդապետ Եուրի Խաչատուրովը: 1993 Ապրիլի 2ին ազատագրուեցաւ Քարվաճառը:


ARMENIA

II

Âáõñùdz

г۳ëï³Ý

Հայկական բանակը աւելի մարտունակ է, քան ազէրպայճանականը

Ռ

ազմավարական հետազօտութեանց միջազգային հիմնարկը՝ The International Institute for Strategic Studies, IISS, որու կեդրոնը կը գտնուի Լոնտոն, հրապարակած է «Ռազմական հաւասարակշռութիւն» խորագրով իր տարեկան տեղեկագիրը, ուր անդրադարձ կ՚ըլլայ նաեւ Հայաստանի եւ Ազէրպայճանի բանակներուն ներուժին ու կարողութիւններուն: Տեղեկագրին մէջ կը նշուի, որ հարաւային Կովկասի այս երկու երկիրները ամէն տարի նիւթական զգալի միջոցներ կը յատկացնեն ռազմական ոլորտին: Կ՚ըսուի սակայն, թէ մինչ Հայաստան տարեկան շուրջ 400 միլիոն տոլար կը յատկացնէ այդ ոլորտին (2012ին՝ 394 միլիոն), անդին Ազէրպայճան անհամեմատելիօրէն աւելի մեծ գումարներ կը տրամադրէ. միայն 2012ին՝ Պաքուի ռազմական ծախսերը գնահատւած են 1 միլիառ 770 միլիոն տոլար: Կը նշուի նաեւ, որ Պաքու 2012ին՝ նախորդ տարուան բաղդատմամբ 90 միլիոն տոլար աւելցուցած է ռազմական իր պիւտճէն: Ուսումնասիրելով Հայաստանի եւ Ազէրպայճանի բանակներու մարտունակութեան աստիճանը, բրիտանացի փորձագէտները պարզած են, որ Հայաստանի զինեալ ուժերը աւելի մարտունակ են: «Հայաստանի զինեալ ուժերը բաւական հմուտ են եւ յստակ գիտեն իրենց առջեւ դրուած նպատակներն ու առաջադրանքները: Ատոր զուգահեռ՝ Հայաստանի բանակին մէջ հետզհետէ կը մեծնայ պայմանագրով ծառայող զինուորականներու թիւը (արհեստավարժները), թէեւ կը պահպանուի նաեւ պարտադիր զօրակոչը», կ՚ըսուի փաստաթուղթին մէջ: Կը նշուի սակայն, թէ Հայաստան իր զինանոցը նորոգելու եւ արդիականացնելու գծով լուրջ միջոցներու դիմելով հանդերձ՝ հայկական բանակը դեռ շատ հեռու է նորագոյն թէքնոլոժիով օժտուած ըլլալէ: Եւ այս երեւոյթը՝ տեղեկագիրը զարմանալիօրէն կ՚առընչէ ոչ թէ նիւթական միջոցներու սահմանափակ բնոյթին, այլ կաշառակերութեան եւ Հայաստանի Պաշտպանութեան նախարարութեան գանձը ոչ արդիւնաւէտ ղեկավարելու երեւոյթներուն: Գալով Ազէրպայճանին, IISS-ի փորձագէտները կը նշեն, թէ այդ երկրին ռազմական պիւտճէին քանի մը անգամ գերազանցելը հայաստանեանը՝ ազէրպայճանական բանակը աւելի մարտունակ չի դարձներ: «Նաւթի վաճառքին ապահոված գումարներուն շնորհիւ՝ Ազէրպայճան կրցած է զգալի քանակով սպառազինութեան տիրանալ, սակայն անոր զինեալ ուժերը օդային տարածքին մէջ չեն յաջողիր առաւելութիւն ձեռք ձգելու: Դարձեալ նաւթին շնորհիւ՝ Ազէրպայճան կրցած է գնել С-300 տեսակի նորագոյն հրթիռային համակարգեր, սակայն տակաւին յստակ չէ, թէ ատիկա մարտունակութեան բարձրացման տեսանկիւնէն ի՞նչ պիտի ապահովէ Պաքուին», հարց կը տրուի տեղեկագրին մէջ: «ՆՈՐ ՅԱՌԱջ»

Av. Callao 1162 - Buenos Aires info@hotelwilton.com.ar

4812-4993 www.hotelwilton.com.ar

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 4 ²åñÇÉ 2013

յայտնի հայ տնտեսագէտ Տարօն Աճեմօղլունի հարցազրոյցը

Ա

«թուրքիան իրաւունքի պետութիւն չէ»

շխարհի լաւագոյն 20 տնտեսագէտներու ցանկին վրայ գտնուող պոլսահայ Տարօն Աճեմօղլուն թրքական Milliyet-ին տըւած հարցազրոյցին ըսած է, թէ թուրքիոյ 2023 թուականի տեսլականը իրական չէ, քանի որ թուրք գործարարներուն համար դըժւար է գործունէութիւն ծաւալել երկրի մը մէջ, որ իրաւունքի երկիր չէ: թուրքիոյ մէջ ստացած հերթական մրցանակը վերցնելու համար Պոլիս ժամանած Տարօն Աճեմօղլուն, որ կ’ապրի ԱՄՆի մէջ եւ կը դասաւանդէ Մասաչուսէթսի տեխնոլոգիական համալսարանը, պատասխանած է Milliyet-ի հարցերուն: Լրագրողի այն հարցին, թէ որքանո՞վ իրական են թրքական իշխանութիւններու յայտարարած 2023ի ծրագիրները, Տարօն Աճեմօղլուն պատասխանած է, թէ անհնար է, որ անոնք իրականանան: «Տնտեսութիւնը կը մեծնայ, սակայն մարդիկ աղքատ են: Աշխարհի ամէն վայրի մէջ աղքատութիւն եւ անհաւասարութիւն կայ, սակայն թուրքիոյ մէջ վիճակը այլ է: Այդ կապուած է նախկին համակարգերուն հետ», նշած է Աճեմօղլուն:

Պ

ոլսոյ Պիլկի համալսարանի ընկերաբանութեան եւ կրթական աշխատանքներու բաժանմունքը կազմակերպած է գիտաժողով «թուրքիոյ մէջ փոքրամասնութիւններու դպրոցները եւ փոք րամասնութիւններու կրթական իրաւունքը. անհաւասարութեան եւ վերանալու դէմ հարիւրամեայ պայքար» թեմայով: Այս մասին կը հաղորդէ «Արմէնփրէս»ը վկայակոչելով bianet.org լրատուական կայքը: Գիտաժողովի ընթացքին ունեցած ելոյթին, անդրադառնալով թուրքիոյ մէջ փոքրամասնութիւններու դպրոցներու խնդիրներուն եւ պահանջներուն, Փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու միջազգային խումբի (MRG) թուրքիոյ գիծով համակարգող Նուրճան Քայեան յայտարարած է, որ Օսմանեան պետութեան ժամանակաշրջանին փոքրամասնութիւններու 2596 դպրոցներէն ներկայիս թուրքիոյ մէջ ընդամէնը 22 դպրոց կը գործէ: Ան ըսած է, որ թրքական «Պատմութեան հիմնադրամի»

Անդրադառնալով ֆինանսա-բանկային համակարգին, հայ տնտեսագէտը նշած է, թէ այդտեղ թուրքիոյ գործը աւելի

դժուար է, քանի որ այն դեռ իրաւունքի պետութիւն չէ: «Դատական մարմինները շատ վատ վիճակի մէջ են: Եթէ գործարար էք, ոչ մէկ պարագայի չէք կըրնար դիմել դատարան: Երբ թուրքիոյ մէջ չէ ստեղծուած մարդոց հաւասարութիւնը ապահովող կ'առոյցներ եւ քաղաքական համակարգը չէ նորացուած, անոնք չեն կարգաւորուիր», նշած է Տարօն Աճեմօղլուն: Այն հարցին, որ եթէ թուրքիան անցնի նախագահական համակարգի, իրավիճակը ո՞ր ուղղութեամբ կը փոխուի, Աճեմօղլուն պատասխանած է. «ի հարկէ, բացասական ուղղու-

թեամբ: Եթէ իրաւունքի պետութիւն էք, նախագահական համակարգը վատ չէ: Իրաւունքը պէտք է միշտ քաղաքականութենէն առաջ ըլլայ: թուրքիոյ մէջ առկայ խնդիրներու պարագային նախագահական համակարգի անցում կատարուի, աւելի կը յետաձգուի անցումը դէպի իրաւական պետութիւն»: Նշենք, որ Տարօն Աճեմօղլուն ծնած է 1967ին, Պոլսոյ մէջ: 1986ին աւարտած է Գալաթասարայի աւագ դըպրոցը: Այնուհետ, աւարտած է Լոնտոնի «Եորք» համալսարանը եւ դոկտորականը պաշտպանած է Լոնտոնի Տընտեսագիտութեան դպրոցին մէջ: 1993ին համալրած է Մասաչուսէթսի տեխնոլոգիական ինստիտիւտի մասնագէտներու շարքը` 2000ին ստանալով փրոֆէսորի կոչում: Տարօն Աճեմօղլուն, IDEAS/ RePec տնտեսագիտական վերլուծական կազմակերպութեան կողմէ հրապարակուած տուեալներու համաձայն, աշխարհի վրայ ամենաշատ վկայակոչւող 20 տնտեսագէտներու շարքին է` զբաղեցնելով 8րդ տեղը, մինչ Նոպելեան մրցանակի դափնեկիր փրոֆ. Փոլ Կրուգման այդ ցուցակի 13րդ տեղը կը գրաւէ:

Մնացած է ընդամէնը 16 հայկական դպրոց

աջակցութեամբ փոքրամասնութիւններու դպրոցներու հետ կապուած ուսումնասիրութիւններ կատարած են, որու արդիւնքներու հիման վրայ կազմուած զեկոյցը պիտի հրապարակուի յառաջիկայ մէկ ամսուան ընթացքին: «թուրքիոյ մէջ ներկայիս ընդամէնը 16 հայկական, 5 յունական եւ մէկ հրեական դպրոց կը գործէ: թէեւ փոքրամասնութիւններու դպրոցները մասնաւոր եւ օտարներուն պատկանող չեն, սակայն անոնք իրենց կարգավիճակի վերաբերեալ օրէնսդրութիւն չունին եւ կը յիշատակուին միայն իրենց անուններով: Ըլլալով թուրքիոյ Հանրապետութեան քաղաքացիներ՝ այդ մարդիկ սեփական երկրին մէջ որպէս «պատանդ» կ’ապրին», ըսած է ան: Այդ դպրոցներուն մէջ պարտադիր է ազգութեամբ թուրք փոխ տնօրէնի պաշտօնը, իսկ դպրոցի տնօրինութիւնը զրկուած է ուսուցիչներու

ընտրութենէն: Այստեղ հիմնական խընդիրներն են՝ կարգավիճակը, ուսումնական ծրագիրները, խտրականութիւնը: թուրք փոխ տնօրէնի առկայութիւնը կ’ընկալուի որպէս լրտեսում, թրքերէնի ուսուցիչները կ’ընտրուին նախարարութեան կողմէ, ինչ որ մնացածներուն մօտ անհաւասարութեան եւ անվստահութեան զգացում կը յառաջացնէ: Դպրոցներու դասագիրքերէն կը բացակային փոքրամասնութիւններու մշակոյթի եւ պատմութեան վերաբերեալ տեղեկութիւններ, եւ հայերուն ու յոյներուն ուղղուած ռասիստական եւ խտրական արտայայտութիւններ կան: Այդ դըպրոցներու հիմնական պահանջներն են ուսումնական ճիշդ ծրագիրներ, կարգավիճակի վերաբերեալ օրէնսդրական փաթեթ, ուսուցիչներու եւ դասագիրքերու պակասի լըրացում:


ARMENIA

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 4 ²åñÇÉ 2013

III

ä³ïٳϳÝ

Արմէն Գարօ (Գարեգին Փաստրմաճեան, 1872-1923)

Մ

Հայկական Ասպետութեան անկոտրում Կամքը

արտ 27ին լրացաւ մահուան 90ամեակը հայ ժողովուրդի յեղափոխական հերոսապատումին եզակի դէմքերէն Արմէն Գարոյի։ Պանք Օթոմանի գրաւման յանդուգն գործողութեամբ հըռչակուեցաւ անունը Արմէն Գարոյի, որ Բաբգէն Սիւնիի կողքին եւ մանաւանդ անոր նահատակութենէն ետք, Հրաչ թիրիաքեանի հետ միասնաբար, ղեկավարեց Օսմանեան Կայսրութեան ելեւմտական ողնաշարը հարուածելու հայ յեղափոխական շարժման շռնդալից գրոհը։ Արմէն Գարօ միեւնոյն վըճռականութեամբ եւ յանդգնութեամբ շարունակեց իր անձնուրաց նուիրաբերումը Հայկական Ազատամարտին։ Դաշնակցութեան ցուցական-մարտական գործունէութեան հետ նոյնացուց իր անունը։ Անվեհեր կանգնեցաւ յառաջապահ դիրքերու վրայ՝ թրքական պետութեան հետ առճակատման բոլոր վճռորոշ պահերուն։ Հայ ժողովուրդի անբռնաբարելի իրաւունքներուն պաշտպան կանգնեցաւ եւ երկաթեայ կամքով ու բազուկով գործեց նաեւ Ցարական Կայսրութեան հետ առճակատման հանգրուաններուն, երբ առանց հայու Հայաստան մը ստեղծելու ռուս մեծապետական քաղաքականութեան դէմ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը յեղափոխական պայքարի դաշտ նետուեցաւ Կովկասեան միջավայրի մէջ։ Արմէն Գարօ եղաւ դրօշակիրներէն մէկը Հայ Կամաւորական Շարժման, որ Առաջին Աշխարհամարտի բռնկման օրերուն կեանքի կոչուեցաւ եւ, օրհասական այդ արհաւիրքի ժամանակաշրջանին, հերոսական մարտնչումներու գնով Հայաստանն ու հայութիւնը փրկեց ամբողջական կործանումէ։ Հայաստանի անկախութեան նուաճումին եւ արդի ժամանակներու հայոց պետականութեան կերտումին մէջ իր ուրոյն տեղը ունեցաւ Արմէն Գարօ, որ իր հեղինակութեամբ եւ վայելած վարկով՝ նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան նշանակուեցաւ Մ. Նահանգներու մօտ։ Ոչ միայն մեծապէս սատարեց ի նըպաստ արիւնաքամ Հայաստանին ռազմաքաղաքական եւ տնտեսական օժանդակութիւն ապահովելու գործին, այլեւ՝ դեսպանական իր առաքելութեան ընթացքին նաեւ նախաձեռնեց ու կազմակերպեց Հ.Յ.Դ. 9րդ Ընդհանուր Ժողովին որոշած Հայկական Նեմեսիսին իրագործումը։ Հայոց Արի Արանց փաղանգին եզակի այս դէմքն էր, որ իննիսուն տարի առաջ, Մարտ 27ի այս օրը, Ժընեւի մէջ, յանկարծակի փակեց իր աչքերը 51

տարեկանին։ Բաբախելէ դադրեցաւ սիրտը Արմէն Գարոյի, որուն անունը մեծատառ ու յաւերժ քանդակուած պիտի մնայ հայ ժողովուրդի հերոսական ծնունդներու փառահեղ յուշամատեանին մէջ։ Կենսագիրներու վկայութեամբ, կենսուրախ այս մեծ հայուն սիրտը անբուժելիօրէն հիւանդացաւ 1915ին, երբ թըրքական կառավարութիւնը ի գործ դրաւ հայ ժողովուրդը բընաջնջելու ցեղասպանական իր ահաւոր ծրագիրը։ Մեծ Եղեռնի օրերուն Արմէն Գարօ կը գըտնուէր թիֆլիս եւ, իր անզօրութեան մէջ կատաղած՝ վիրաւոր առիւծի նման, հիւանդագին տարաւ սահմանի միւս կողմէն հասնող թրքական ոճրագործութեան արիւնալի լուրերը… Եւ յուշերու մէջ արձանագըրւած է, որ Սասնոյ վերապրող հայութեան գաղթական բազմութիւնները դէպի Արարատեան Դաշտ առաջնորդող իր սրտակից ընկերոջ Ռուբէնին դիմաւորելով՝ Արմէն Գարօ իր ապրած մեծ ցաւը խտացուցած էր հետեւեալ ջղագար դիտողութեան մէջ.«Ինչո՞ւ դուն ողջ մնացիր»… Արմէն Գարօ ի՛նք կը պատմէ «Հայրենիք» ամսագրի առաջին համարով (1922ի թիւ 1) լոյս տեսած իր յուշերուն մէջ, որ՝ «1916ի Յունուարին մեզ համար պարզուեցան Մեծ Ոճիրին չափն ու մանրամասնութիւնները։ Քաշուեցայ Գանձակ, իմ քենեկալ Յովսէփ Բէգ-Մելիք Բէգլարեանի մօտ, մինակութեան մէջ ջղերս բժշկելու համար։ Իրենցմէ խնդրեցի ինձ հանգիստ թողուլ, ոչ մէկ հիւր ընդունիլ ինձ համար։ «Օրերով սենեակէս դուրս չէի գար. կը ծխէի անվերջ եւ կը քալէի անդադար սենեակիս մէջ, եւ երբ յոգնած կը փորձէի քիչ մը քնել, սոսկալի երազներէս վեր կը ցատկէի անկողնէս։ Դիակներու անվերջ կոյտեր կ’երեւային աչքերուս, եւ այդ կոյտերուն մէջէն կը նշմարէի իմ պաշտելի մայրիկիս գեղեցիկ աչքերը, քոյրերս ու եղբայրներս իրենց սիրունիկ փոքրիկներով, եւ բոլոր աչքերն ալ դէպի ինձ դարձած։ Արցունքներէն խեղդուելով վեր կ’ելնէի ու կը փորձէի կարդալով լուսացնել գիշերը»… Այդպէս ալ, մինչեւ 1923ի Մարտ 27ի իր վերջին ու մահացու սրտի կաթուածը, Արմէն Գարօ երբեք չկրցաւ հաշտուիլ սեփական ժողովուրդին դէմ թրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան, այլեւ հայրենի բնօրրանի հայաթափման դառն եւ դաժանագոյն իրականութեան հետ։ Հայաստանն ու հայութիւնը զգետնած ազգային աղէտին ծանրագոյն տարողութեամբ եւ նշանակութեամբ միայն կրնայ իր բացատրութիւնը գտնել Ար-

մէն Գարոյի սրտին այսօրինակ հիւանդացումը, որմէ չկրցաւ բուժուիլ Հայկական Յեղափոխութեան Յանդուգն Ասպետը. մինչեւ իսկ Հայասպանութեան պատասխանատուները արդարահատոյց մահապատիժի ենթարկած Նեմեսիսի գործողութեան ղեկավարման մէջ իր ունեցած վճռական դերակատարութիւնը բաւարար բալասան չեղաւ Գարոյի մեծ Ցաւը մեղմացնելու համար։ «թէեւ,- ինչպէս որ իր անժամանակ վախճանէն ամիսներ առաջ գրուած իր յուշերուն մէջ խոստովանած է Գարօ,- հոգուս խորքին մէջ համոզուած էի, որ այսքան անարդարութիւն անպատիժ չէր մնալու, որ թափւած արիւնը ի զուր պիտի չանցնի եւ որ պատմութիւնը օր մը իր վրէժը պիտի լուծէ ռուսական եւ թրքական կայսրութիւններէն»։ Արմէն Գարոյի անձնապէս ապրած խորագոյն այս մղձաւանջը վարակեց ամբողջ սերունդը հայ ժողովուրդի խաչելութեան եւ յարութեան ծանրակշիռ այդ ժամանակաշրջանին։ Մտաբերեցէք դատավարութիւնը Սողոմոն թեհլիրեանի, յիշեցէք անոր տուած վկայութիւնը եւ պիտի անդրադառնաք, որ հայասպան թալէաթի արդարահատոյց ահաբեկիչը իր կարգին հալածուած էր միեւնոյն մղձաւանջէն։ Արմէն Գարոյի ոգեկոչման այս օրը, հետեւաբար, անխուսափելիօրէն լուսարձակները կը կեդրոնացնէ Հայաստանի ու հայութեան եղերական ճակատագրին վրայ՝ առանձնաբար շեշտելով ասպետական գործն ու նկարագիրը Հայ Յեղափոխականի եւ Դաշնակցական Ուխտաւորի այս առինքնող դէմքին։ Իրաւամբ նոր ժամանակներու Հայ Ասպետի մարմնացումը եղաւ Արմէն Գարօ եւ Խրիմեան Հայրիկ, վստահաբար, ի մտի ունէր Գարոյի օրինակով յանդուգն եւ ուխտաւոր հայ յեղափոխականները, երբ Դաշնակցութեան ծաւալած ազգային-ազատագրական շարժումը կ’անուանէր «Հայկական նոր Ասպետութիւն» եւ անոր շուրջ բոլորուելու յորդորը կ’ուղղէր իր ժողովուրդի զաւակներուն։ Արմէն Գարօ անունը ի՛նք ընտրած էր՝ յեղափոխական իր գործունէութեան առաջին իսկ քայլերէն։ Աւազանի անունը Գարեգին Փաստրմաճեան էր, ծնած էր 1872ին Կարին, մեծատուն ընտանիքի մը յարկին տակ։ Իր խռովայոյզ կեանքի ընթացքին, ան հպարտութեամբ քալեց աշխարհի մեծ ու փոքր բոլոր քաղաքներուն մէջ՝ մեծ հօր Խաչատուր Էֆենտիի եւ հօր Յարութիւն Փաստըրմաճեանի արժանաւոր շառաւիղը ըլլալու ինքնագիտակցութեամբ ու ինքնավստահու-

թեամբ։ Կարնոյ հռչակաւոր «Սանասարեան» վարժարանի առաջին շրջանաւարտներէն էր։ 1891ին, ուսումը շարունակելու նպատակով, մեկնեցաւ Ֆրանսա՝ հետեւելու համար Նանսիի Համալսարանի երկրագործական գիտութեանց։ Տակաւին ուսանող, 1895ին, քանի մը ընկերներով անցաւ Ժընեւ, ուր Քրիստափորի եւ Ռոստոմի ծանօթանալով՝ անդամագըրւեցաւ Դաշնակցութեան։ Ուսումը կիսատ թողած՝ կազմակերպական յանձնարարութեամբ մեկնեցաւ Եգիպտոս, ուր յեղափոխական գործին զէնք ու նուիրեալ ապահովելու աշխատանք տանելէ ետք, անցաւ Պոլիս եւ 1896ի Օգոստոսին, Բաբգէն Սիւնիի հետ, ծրագրեցին ու իրականացուցին Պանք Օթոմանի գործողութիւնը։ Դրամատան պարպումէն եւ իր զինակիցներուն հետ Ֆրանսա տեղափոխութենէն ետք, Արմէն Գարօ դժուարութիւն ունեցաւ ամբողջացնելու իր կիսաւարտ ուսումը, որովհետեւ ֆրանսական կառավարութիւնը իբրեւ ահաբեկիչի «անբաղձալի տարր» հռչակած էր հայ յեղափոխականները եւ անոնց արտաքսումը հրահանգած։ Գարօ անցաւ Ժընեւ եւ Ժընեւի համալսարանին մէջ շարունակեց իր ուսումը։ 1898ին, Հ.Յ.Դ. Երկրորդ Ընդհանուր Ժողովին, Գարօ ընտրուեցաւ Դաշնակցութեան Արեւմտեան Բիւրոյի անդամ եւ եռուն գործունէութիւն ծաւալեց Եւրոպայի հայ ուսանողութեան յեղափոխական կազմակերպումին, ինչպէս նաեւ եւրոպացի ազատախոհ շրջանակներու մօտ ի նպաստ Հայկական Հարցին համակրանքի շրջանակ ստեղծելու ուղղութեամբ։ 1900ին աւարտեց Ժընեւի համալսարանը՝ Քիմիագիտութեան Տոքթորի տիտղոսով եւ 1901ին հաստատուեցաւ թիֆլիս, ուր հիմնեց սեփական տարրալուծարանը եւ ամբողջութեամբ նուիրուեցաւ հանրային-հասարակական գործունէութեան։ 1903ին, Հայոց եկեղեցապատկան կալուածներու ցարական բռնագրաւման ոտնձը-

գութեանց դէմ Կովկասահայութեան բողոքի եւ ծառացման համաժողովրդային շարժման կազմակերպիչներէն եղաւ։ 1905ին, Հայ-թաթարական ընդհարումներու դժուարին ժամանակաշրջանին, Արմէն Գարօ դարձեալ յառաջապահ դիրքերու վրայ էր՝ հայութեան ինքնապաշտպանութիւնը կազմակերպելու եւ կռիւները ղեկավարելու գործով։ 1908ին, Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Դաշնակցութիւնը խորհրդարանական իր ցուցակին վրայ, Կարնոյ շրջանէն, առաջադրեց Արմէն Գարոյի թեկնածութիւնը եւ երէկի ահաբեկիչը ընտրուեցաւ Օսմանեան Խորհրդարանի պատգամաւոր։ Արմէն Գարօ շատ լաւ կը ճանչնար թրքական մոլեռանդութիւնը, որպէսզի հաւատք չ’ընծայեր իթթիհատական ազատախոհական նշանաբաններուն։ Ռուբէնի հետ միասին՝ հայութիւնը զինելու եւ, սեւ ու մութ օրուան նախատեսութեամբ, ինքնապաշտպանութեան մեր կռուանները ամրապնդելու ուղեգիծին դրօշակիրներէն դարձաւ Գարօ։ 1914ի աշնան, իթթիհատականներէն լրիւ հիասթափուած՝ Արմէն Գարօ վերադարձաւ թիֆլիս, ուր տենդագին նուիրւեցաւ Հայ Կամաւորական Շարժման կազմակերպումին։ Դրոյի կողքին՝ մասնակցեցաւ թրքական զօրքերու դէմ հերոսական գործողութիւններուն։ Ահա՛ այդ շրջանին էր, որ յաղթական մուտք գործելով Վան եւ դիմաւորելով Մուշի ու Սասունի հայ գաղթական բազմութիւնները, Արմէն Գարօ ստացաւ սրտի ծանրագոյն խոցը եւ հիւանդացաւ իր կեանքին դաժանագոյն Ցաւով։ Հայաստանի անկախութեան նուաճումով եւ Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադրումով՝ Արմէն Գարօ ընտրըւեցաւ Հայաստանի Խորհուրդի, ապա՝ Հայաստանի Խորհրդարանի պատգամաւոր, իր եռանդըն ու հեղինակութիւնը միաժամանակ ի սպաս դնելով Դաշնակցական կազմակերպութեան ուժեղացումին, հե-

(Þ³ñ.Á ¿ç IV)

ՆԱԶԱՐԷթ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ


ARMENIA

IV

ä³ïٳϳÝ

¶ñ³Ï³Ý

Մալխասի «Զարթօնք»ը անգլերէնի կը թարգմանուի

Կ

ԼԵՆՏԷՅԼ.- «Սարդարապատ» գրախանութի տնօրէն Վարուժան Ուրֆալեան կը տեղեկացնէ, թէ ամբողջ սերունդներ ազգային, հայրենասիրական ու յեղափոխական ոգիով դաստիարակած Մալխասի «Զարթօնք» վիպական հատորները շուտով թարգմանաբար պիտի ներկայացուին անգլիախօս հասարակութեան: «Զարթօնք»ի թարգմանութիւնը կը կատարէ Սիմոն Պէօճէքեանը, իսկ խմբագրումը՝ թաթուլ Փափազեան-ՍոՄալխաս նենցը: Ուրֆալեան կը տեղեկացնէ նաեւ, որ «Զարթօնք»ի երկու հատորներու թարգմանութիւնը եւ խմբագրումը աւարտած է եւ շուտով անոնք տրամադրելի պիտի ըլլան ընթերցողներուն: Երրորդ եւ չորրորդ հատորներու թարգմանութիւնը եւս աւարտած է. կը մնայ անոնց խմբագրումը, որ արդէն իսկ ընթացքի մէջ է: Առցանցային տեղեկագրութենէ մը այս մասին իմանալով՝ Մոսկուա բնակող հայորդի մը՝ Էդուարդ Ամիրխանեան, ուզած է տեսնել առաջին հատորի թարգմանուած ու խմբագրուած տարբերակը: Աչքէ անցընելով աշխատութիւնը՝ Ամիրխանեան խանդավառուած ու հինգ հազար տոլարի նուիրատուութեամբ ուզած է մասնակցիլ այս յոյժ կարեւոր ու օգտակար նախաձեռնութեան: Ամիրխանեան նաեւ յանձն առած է յաւելեալ միջոցներ ապահովել՝ այս աշխատանքը իր աւարտին հասցնելու նպատակով:

Արմէն Գարօ... (Þ³ñ. ¿ç III-Ç)

տագայ վտանգներուն պատրաստ գտնուելու հաստատակամութեամբ։ 1920ին, կառավարութեան որոշումով, Արմէն Գարօ մեկնեցաւ Փարիզ, իբրեւ Հայոց Ազգային Պատուիրակութեան անդամ։ Մասնակցեցաւ Սեւրի Դաշնագրի եւ խորհրդայիններու հետ Դաշնակցութեան վարած Ռիկայի բանակցութիւններուն։ Այնուհետեւ անցաւ

Ուաշինկթըն՝ իբրեւ Մ. Նահանգներու մօտ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան։ Դեռ յիսուն տարեկան չէր եղած Արմէն Գարօ, բայց սիրտը այլեւս յոգնած էր՝ անպատիժ մնացած հայ ժողովուրդի Ցեղասպանութեան ծանրագոյն բեռը կրելով։ Դիւանագիտական զգայուն պաշտօնի վրայ գտնուելով հանդերձ՝ իր վերջին ուժերը հաւաքեց եւ լարեց՝ ի խնդիր Երեւանի մէջ 1919ին գումարուած Հ.Յ.Դ. 9րդ Ընդհա-

Ð᷻ѳݷÇëï ÎÇñ³ÏÇ, 7 ²åñÇÉ 2013ÇÝ, Û³õ³ñï êáõñµ ä³ï³ñ³·Ç, Ñ᷻ѳݷëï»³Ý å³ßïûÝ åÇïÇ Ï³ï³ñáõÇ êáõñµ ¶ñÇ·áñ Èáõë³õáñÇã سÛñ î³×³ñÇÝ Ù¿ç, Ù»ñ ëÇñ»ÉǪ

àÕµ. ²ÜÆ ÐȾäÜÆøº²Ü-Ç

Ù³Ñáõ³Ý ù³é³ëáõÝùÇÝ ³éÇÃáí£ Ü»ñϳÛë ÏÁ ͳÝáõó³Ý»Ýù Ç ·ÇïáõÃÇõÝ Ù»ñ ³½·³Ï³ÝÝ»ñáõÝ »õ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñáõÝ£

سñdzݳ »õ èÇù³ñïû êáõùÇ³ë»³Ý »õ ÁÝï³ÝÇù

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 4 ²åñÇÉ 2013

Ն

Կտակն է Նահատակներուն

եմեսիս» գործողութեան ականաւոր հերոսներէն, վրիժառու Արշաւիր Շիրակեան, իր յուշերը ամփոփած է «Կտակն էր Նահատակներուն» գիրքին մէջ: Այո՝ Նեմեսիս գործողութիւնը կտակն էր նահատակներուն: Նեմեսիսի հերոսները մեր ժողովուրդի աւելի քան 1.500.000 անմեղ նահատակներու կտակը իրագործեցին, խիզախաբար եւ հպարտօրէն: 1915 թ.ը մեր ժողովուրդի հազարամեակներու պատմութեան ընթացքին, ամենատըխուր եւ ամենասահմռկեցուցիչ էջն է: Մենք ազգովին՝ թէ պետական եւ թէ կազմակերպութիւններու մակարդակով կը պայքարինք Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչնալ տալու ցեղասպան թուրքիային. եւ ամէնուր՝ թէ հայրենիքի եւ թէ սփիւռքի մէջ արժանաւոր ձեւով, յարգանքի տուրք կը մատուցենք մեր բիւր բիւրաւոր նահատակներուն եւ կորու-

նուր Ժողովի Իթթիհատական ցեղասպան պարագլուխները մահապատիժի ենթարկելու որոշումին, «Նեմեսիս» անուանւած գործողութեան իրականացումին։ Հայկական Յեղափոխութեան Յանդուգն Ասպետը հասաւ իր նպատակին։ 1921էն 1923, Պոլսոյ, եւրոպական մայրաքաղաքներու եւ Անդրկովկասի մէջ, իրարու ետեւէ, անկենդան գետին փռուեցան հայ ժողովուրդի դէմ պետականօրէն գործադրուած Ցեղասպանութեան պատասխանատուները։ Արմէն Գարոյի սիրտը չբուժւեցաւ սակայն։ Կորուստն ու Ցաւը անտանելիօրէն ծանր էին։ Եւ 1923ի Մարտ 27ին, երբ Ժընեւի մէջ կը մասնակցէր Ռուսաստանի նուիրուած միջազգային խորհրդաժողովի մը, վերջնականապէս բաբախելէ դադրեցաւ Յանդուգն Ասպետին երկիւղ չճանչցող ու սեփական մահը արհամարհող, բայց հայ ժողովուրդի նահատակութեան ի տես անվերջ տառապող ու հիւծող մեծ սիրտը։

սեալ հայրենիքի յիշատակին: 1915 թ.ի Մեծ Եղեռնի յիշատակին նուիրուած կանգնեցուցած ենք արժանավայել յուշակոթողներ, որոնք ամէնուրեք խօսուն վկաներ են մեր արդար դատին եւ պայքարին: Այստեղ կ՚ուզեմ արձանագրել եւ բարձրացնել շատ կարեւոր եւ անհրաժեշտ հարց մը, յանձնելով զայն մեր երկրի եւ ժողովուրդի որոշում կայացնող պետական եւ քաղաքական գործիչներու ուշադրութեան: Ինչպէս վերը նշեցի որ 1915 թ.ի էջը, մեր ժողովուրդի ամենատխուր էջն է, որու նմանը չէ եղած համայն մարդկութեան պատմութեան մէջ. սակայն այդ մութ էջին որպէս պատասխան, ունինք փառաւոր եւ փայլուն էջ մը՝ որ դժբախտաբար լիարժէք չէ գնահատուած համազգային մակարդակով: Կարծեմ դժուար չէ կռահել թէ որ էջին մասին է խօսքը: Այ՛ո, այն՝ «Նեմեսիս» գործողութեան, հպարտանքի փայլուն էջն է, ուր բարձր պահուեցաւ հայու արժանապատւութիւնը, ուր աշխարհ հասկցաւ որ հայը ոչ միայն ջարդուելու ենթակայ ժողովուրդ է այլ արժանապատուօրէն ապրելու եւ արարելու ժողովուրդ: Հիմա՝… այս փայլուն էջին՝ Նեմեսիս գործողութեան մասին, մեր ժողովուրդի բոլոր հատուածները միասին հաշւած, քանի՞ տոկոսն է որ լիարժէք տեղեակ է կամ կը գիտակ-

ցի ու կը գնահատէ Նեմեսիսը, ինչպէս 1915թ.ի Մեծ Եղեռնը: Ազգովին արժեւորելու զայն, եւ մեր արդար դատի հետապնդման համար,անհրաժեշտ է Նեմեսիսը դարձնել վառ օրինակ, եւ որու համար կ՚առաջարկեմ ի գործ դնել հետեւեալ առաջարկութիւնները… -Հայրենիքի մէջ թէ սփիւռքի՝ Մեծ Եղեռնի յուշակոթողներու կողքին կամ մերձակայքին տեղադրել Նեմեսիս գործողութեան նուիրուած յուշակոթողներ, ուր ամէն հայ այցելելով այնտեղ միայն յուզմունքի եւ տխրութեան պահեր չապրի, այլ ներշնչուի հպարտանքի եւ պահանջատիրութեան զգացումներով: - Հայրենիքի մէջ թէ սփիւռքի՝ դպրոցներէն ներս լիարժէք ձեւով դասաւանդել Նեմեսիսը, ինչպէս Ապրիլ 24ը: - Հայրենի պետութեան կառավարութեան հրամանով վրիժառու մարտիկներուն, յետ մահու շնորհել Հայաստանի Հանրապետութեան բարձրագոյն կոչման «Հայրենիք» շքանշանը, որպէս Հայաստանի Հանրապետութեան ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԵՐՈՍՆԵՐ : Այդ գործողութեան վսեմութիւնն ու անհրաժեշտութիւնը ազգովին գիտակցելու համար, անհրաժեշտ քայլեր են անոնք: Առաջնորդուինք Նեմեսիսով. այդ՝ ԿՏԱԿՆ Է ՆԱՀԱՏԱԿՆԵՐՈՒՆ: ՎԱՐԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ


Diario ARMENIA - Edición 4-4-2013 en armenio