Issuu on Google+

Խմբ. «²½¹³Ï»ի

Նոր շեշտադրումներ

äáõ¿Ýáë ²Ûñ¿ë, ²ñųÝÃÇÝ - 82ñ¹ ï³ñÇ - ÂÇõ 13.487 - 2 سÛÇë 2013

Մոնթէվիտէօ

Ո

Հայոց Ցեղասպանութեան ոգեկոչման ձեռնարկներ

ւրուկուայի մայրաքաղաքի Հայոց Ցեղասպանութեան հրապարակի վրայ, տեղի ունեցաւ գաղութի Հ.Յ.Դ. Արմենիա Երիտ. և Հ.Յ.Դ. Պատանեկան Միութիւններու կողմէ կազմակերպուած հաւաք։ Հայ Ցեղասպանութեան Հրապարակը, գտնուելով Մոնթէվիտէոյի կեդրոնական շրջանին մէջ, երիտասարդները լայն պաստառի վրայ երկու ժամ տևողութեամբ տեսահոլովակներ ցուցադրեցին, Մեծ Եղեռնի մասին նկարահանուած ժապաւէններէն բաժիններ ներկայացնելով։ Հաւաքի ընթացքին տեղի ունեցաւ նաև մոմավառութիւն։ Բարձրախօսներու միջոցաւ մեր երիտասարդները օրուայ առթիւ լոզունգներ և պատշաճ երաժշտութիւն ձայնասփռեցին, ուշադրութիւնը գրաւելով բազմաթիւ տեղացի անցորդներուն։ Արդէն աւանդութիւն դարձած Ուրուկուայի գաղութի բոլոր միութիւններու երիտասարդներու կողմէ կազմակերպուած ջահերով քայլերթը, այս տարի սկիզբ առաւ Անկախութեան Հրապարակէն և աւար-

հետ քալեցին կարգ մը պատգամաւորներ և անոնց քարտուղարները։ Հայց. Առաք. Եկեղեցւոյ Առաջնորդ Գերշ. Տ. Յակոբ արք. Գըլընճեան կ՜առաջնորդեր տպաւորիչ քայլարշաւը իր կողքին ունենալով Հայ Կաթողիկէ համայնքի հովիւ Հ. Անթօնիօ Քէշիշեանը։ Քաղաքապետարանի ջրշաբակի մէջ, օրուայ պատգամը փոխանցեց Հ.Յ.Դ. վռամեան Ակումբի Պատանեկան Միութեան անդամ Ռոմինա Գույումճեանը, որմէ ետք քայլաշաւը հասաւ իր աւարտին։

տեցաւ Քաղաքապետարանի շրջաբակը։ Երկու ժամէ աւելի տևած այս քայլարշաւը ճեղքեց քաղաքի գլխաւոր պողոտան, ուշադրութիւնը գրաւելով տեղացի ժողովուրդին։ Որպէս զօրակցութեան նշան քայլարշաւի

Ապրիլ 24ի ժամը 19ին, 13րդ տարին ըլլալով, Ապրիլեան Եղեռնի ոգեկոչման կեդրոնական ձեռնարկը կատարուեցաւ Ուրուկուայի Խորհրդարանի ծերակոյտի նախասրահին մէջ, նախաձեռնութիւն Խորհրդարանի Նախագահութեան,

Հ.Յ.Դ. Ուրուկուայի Հայ Դատի Յանձնախումբի և Ուրուկուահայ Թեմի Կեդրոնական վարչութեան։ Օրուայ պատգամաբերներն էին Խորհրդարանի նախագահ տոքթ. Խէրման Գարտօսօ, Խորհրդարանի Միջ. Յարաբերութիւններու Յանձնախումբի անդամ, Մարիա Էլէնա Լաուրնակա, Կրթութեան և Մշակոյթի փոխ-նախարար Օսգար Կոմէզ, Արժանթինէն յատկապէս հրաւիրուած ծանօթ դատաւոր և մարդկային իրաւունքներու պաշտպան տոքթ. Տանիէլ Ռաֆէքաս. Հ.Յ.Դ. Հայ Դատի Յանձնախումբի կողմէ խօսք առաւ երիտասարդ ճարտ. ընկ. Ֆէտէրիքօ վանէսգահեանը։ Պէտք է շեշտել թէ պատգամաբեր քաղաքական գործիչները, յարգանքի խօսքին մէջ, վերահաստատեցին իրենց անվերապահ զօրակցութիւնը հայութեան և յատկապէս Հայ Դատին։ Գրաւոր և բանաւոր մամուլը լայն տեղ յատկացուց այս տարուայ Ապրիլեան ձեռնարկներուն, ի մասնաւորի հեռատեսիլի և ձայնասփիւռի կայաններ հարցազրոյցներ ունեցան Հ.Յ.Դ. Հայ Դատի Յանձնախումբի անդամներու հետ։ Հետաքրքրական էր որ լրագրողներու հարցումներուն մեծ մասը կը կեդրոնանար Ցեղասպանութեան 100ամեակին և նախապատրաստական աշխատանքներուն։

Հ

այոց Ցեղասապնութեան 98ամեակին առիթով կազմակերպուած տարաբնոյթ միջոցառումներուն մէջ կարմիր թելի նման կ՛անցնէր գաղափարախօսական կարեւոր առանցքային թեմա մը, որ ոչ թէ սոսկ կարգախօսային բընութագիր ունէր, այլ աւելի առաջադրանքային։ Անիկա յստակօրէն կը վերաբերէր ճանաչումի եւ դատապարտումի պահանջատիրական ռազմավարութենէն անցումին դէպի հատուցման իրաւականացում։ Այս մէկը ի հարկէ համատարած առաջադրանքի չէ վերածուած տակաւին։ Ճիշդ է, որ կարմիր թելը կ՛երեւի տարաբնոյթ միջոցառումներու ընթացքին, այսուհանդերձ չենք կրնար արձանագրել, որ համազգային համախոհութիւնը կայացած է այս ուղղութեամբ։ Զգուշաւոր մօտեցումները հրամայական են։ Ներագզային առումով կը զգացուի անհրաժեշտութիւնը գիտակցական հողի ձեւաւորման, որ կը նպաստէ կանխելու հիասթափութեան դիւրաւ գոյառելի ալիքը։ Մէկէ աւելի են այն միտումները, որոնք շրջադարձային փուլ կ՛ակնկալեն հարիւրամեակին առիթով։ Հարիւրամեակին բերելիք յատկանշականութիւնը տակաւին պարզ չէ։ Այս կապակցութեամբ տեղի ունեցող քննարկումները անպայման համեմատական եզրեր կ՛ուզեն որոնել ցեղասպանութեան յիսնամեակին հետ, որ իրօք ներազգային առումով իրադրային նշանակութիւն ունեցաւ եւ համահայկական նպատակի շուրջ համախմբեց հայութիւնը։ Պայմաններու եւ հանգամանքներու տարողունակութիւններու տարբերութիւնները ճիշդ գնահատելը օգտակար կ՛ըլլայ այս պարագային։ Հարիւրամեակը ի վերջոյ որեւէ եզրագիծ չէ, որուն այս կողմին եւ այն կողմին միջեւ էական տարբերութիւններ պիտի ըլլան։ Հայոց Ցեղասպանութեան 100րդ տարելիցի միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովի պաշտօնական անունը ինքնաբացատրողական է։ Անիկա թելադրող, որոշող եւ աշխարհի տարածքին գործող յանձնաժողովներու յանձնարարականներ տուող յանձնաժողով չէ, այլ ուղղակի համակարգող բոլորին նախաձեռնութիւնները։ Համագործակցողի եւ օժանդակողի դերակատարութիւն ունի հիմնականին մէջ եւ ոչ թէ պարտադիր բնոյթի որոշումներ կայացնող։ Տարբեր խնդիր է անշուշտ, որ նման յանձնաժողովի ամէնէն ներկայացուցչական դէմքերով յատկանշուող համընդգրկուն ձեւաչափը ինքնին կը ստեղծէ կարեւորագոյն միջավայրը Ցեղասպանութեան նկատմամբ կիրարկելի քաղաքականութեան շուրջ քննարկումներ ծաւալելու, ռազմավարական ուղիներ ճշդելու եւ գաղափարախօսական առանցքներ ձեւաւորելու։ Այս բոլորէն առաջ քանի մը ուղենշային բովանդակութիւն ունեցող յայտարարութիւններ կը ստեղծեն որոշ նախադրեալներ հետագային ճշդելի առաջադրանքին ուղղութեամբ։ 100ամեակին ընդառաջ եւ ուիլսընեան իրաւարար վճիռի 90ամեակին առիթով նախագահ Սարգսեան կը խօսէր Սեւրի համաձայնագիրին ներկայացուցած իրաւական եւ այժմէական նշանակութեան մասին։ Պաշտօնական Երեւանի կողմէ կատարուող յայտարարութիւնները եւ աւելի ուշ պետական յանձնաժողովի նիստերու քննարկումներուն վերաբերող հրապարակումները կը բանաձեւէին հայ ժողովուրդի պատմական բոլոր իրաւունքներու վերականգնման կամ Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքներու վերացման առաջնահերթութիւնները։ Իրադրային նշանակութիւն ունի երկու վեհափառ Հայրապետներու միացեալ յայտարարութիւնը՝ Թուրքիայէն պահանջելու անյապաղ վերադարձնել հայոց վանքերը, եկեղեցիներն ու եկեղեցապատկան կալուածները։ Իրադարձութիւնները ագուցուած էին իրար, այն առումով, որ ոչ շատ առաջ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը կը հրաւիրէր միջազգային օրէնսգէտներ, քննարկելու համար միջազգային օրէնքին համահունչ՝ հատուցման հարցը իրաւական հարթութեան վրայ տեղադրելու համապատասխան ուղիներու որոնումը։ Ի հարկէ իրաւականը կարելի չէ տարանջատել քաղաքականէն։ Խնդիրը սակայն այս պարագային այն է, որ բոլոր նախադրեալները կը յուշեն, որ հարիւրամեակին ընդառաջ Հայաստանէն եւ սփիւռքէն հնչող շեշտադրումները կը խօսին այն փաստին մասին, որ հայաստանեան ըսելաձեւով Ցեղասպանութեան հետեւանքներու վերացման կամ սփիւռքեան բառապաշարով համազգային պահանջատիրութեան իրաւական թղթածրարը կազմելու ուղղութեան վրայ ենք։ Մինչեւ 100ամեակ՝ գեթ այդ թղթածրարի հայեցակարգային նախագիծը։


ARMENIA

II

Բազմահազարներու Ջահերով Երթը դէպի ծիծեռնակաբերդ

Ե

ՐԵՒԱՆ, Երկիր Մեդիա.- 23 Ապրիլի երեկոյեան, Ազատութեան հրապարակէն ընթացք առած է ջահերով երթ՝Հայոց Ցեղասպանութեան 98րդ տարելիցին առիթով, կազմակերպութեամբ Հ.Յ.Դ. Հայաստանի Երիտասարդական Միութեան եւ «Նիկոլ Աղբալեան» Ուսանողական Միութեան: Հաւաքական երթէն առաջ հրկիզուած է Թուրքիոյ դրօշը: Ապա ելոյթ ունեցած է Հ.Յ.Դ. Բիւրոյի անդամ վահան Յովհաննիսեան, որ դիտել տուած է, թէ այսօրուան միասնականութիւնը մեր ապագայ յաղթանակի ապաւէնն է։ «Արեւմտեան Հայաստանն այսօր էլ ոչնչացւում է, փոխւում են տեղանուններ: Մօտենում է 2015 թուականը: Մենք չենք հանգստանայ, մեզ պէտք չէ ներողութիւն, մեզ պէտք է հատուցում: Հատուցումն այսօրուայ կարեւոր խնդիրն է, ու մենք պէտք է դնենք հէնց հատուցման հարցը», յայտնած է ան՝ ընդգծելով, որ Հայ Դատ հասկացութիւնը կուսակցական չէ, հատուցման պայքարը սերտօրէն կապուած է արցախեան հարցի հետ: «Այս երթը գնում է դէպի ծիծեռնակաբերդ, բայց հասնելու է դէպի Նեմրութ, Սիփան ու ամբողջական անկախացում», հաստատած է Ազգային ժողովի պատգամաւորը: Երթի բազմահազար մասնակիցները բացի Եռագոյնէն բարձրացուցած էին «Ճանաչում, դատապարտում, հատուցում, արեան յիշողութիւնը երբեք չի մոռացուի», «Քաղաքակիրթ աշխարհը ճանաչել է Հայոց Ցեղասպանութիւնը» եւ այլ գրութիւններ։ Շարքերը կ՛առաջնորդէր հսկայական խաչը: ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրին մէջ կատարուած է հոգեհանգստեան արարողութիւն եւ զետեղուած են ծաղիկներ, որոնք արդէն իսկ սկսած են բարձրանալ անմար կրակին շուրջ։ Յիշեցնենք, որ 1999 թուականէն ի վեր դէպի ծիծեռնակաբերդ ջահերով երթ կը կազմակերպուի։

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 2 سÛÇë 2013

г۳ëï³Ý

Հայոց Ցեղասպանութեան Թանգարանը պիտի ընդարձակուի շուրջ երկու անգամով

Ե

ՐԵՒԱՆ, Արմէնփրէս.Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկին մէջ շինարարական հսկայական աշխատանքներ կը տարուին: 23 Ապրիլին Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարանի նախասրահին մէջ կայացած հաշւետու ասուլիսին ընթացքին թանգարանի տնօրէն Հայկ Դեմոյեանը նշած է, որ թանգարանի մասնաշէնքը յառաջիկային պիտի ընդարձակուի շուրջ երկու անգամով: «Բուն ցուցադրական մակերեսը մեծացուելու է երկուս ու կէս անգամ: Սա ուղղակի թուեր չեն, այլ այդ ամէնը ենթադրում է երկար, տաժանակիր աշխատանք, քանի որ մենք մեր ցուցադրութիւնը պատրաստում ենք բացարձակապէս նոր հայեցակարգի հիման վրայ, եւ Հայաստանում ներդրուելու է թանգարանային նոր մշակոյթ», յայտնած է Դեմոյեանը: Անոր համաձայն, նոր ցուցադրութիւնը յագեցած պիտի լինի թանգարանային նորագոյն արհեստագիտութեամբ: «Հայոց Ցեղասպանութեան թեման ներկայացուելու է նորովի, բացարձակապէս նոր նիւթերի հիման վրայ, որոնք լրջօրէն փոխելու են մեր պատկերացումները, ընկալումները եւ գիտելիքները Հայոց Ցեղասպանութեան մասին: Սա դառնալու է լուրջ գործիք մեր թանգարանի առաքելութեան միջազգային ճանաչման եւ իրազեկման առումով», ընդգծած է

թանգարանին տնօրէնը: Մասնաշէնքերէն եկուքը գրեթէ պատրաստ են, եւ տարւան աւարտին կը նախատեսւի աւարտել հիմնական շի��արարական աշխատանքները, որոնցմէ ետք պիտի սկսի երկրորդ հանգրուանը, որ կ՛ենթադրէ շէնքի ներսի բաժինի հիմնական նորոգութիւն եւ մասնաշէնքի նոր ցուցադրական տարածքներու պատրաստութիւն: «Այս ամէնի արդիւնքում մենք կ՛ունենանք բաւական ընդարձակ ժամանակաւոր ցուցասրահ, որը հնարաւորութիւն կը տայ թէ՛ պատրաստել մեծ ցուցադրութիւններ, թէ՛ ներկայացնել արտասահմանից բերւած ցուցադրութիւնները», նըշած է Դեմոյեանը: Թէեւ շինարարական աշխատանքները պիտի չդադրին, սակայն թանգարանը բնականոն հունով պիտի շարունակէ հիւրեր ընդունիլ եւ ներկայացնել Հայոց Ցեղասպանութեան պատմութիւնը ոչ միայն գործող ցուցադրութեան միջոցով, այլ նաեւ՝ աշխարհի մեծ մայրաքաղաքներու ցուցասրահներուն մէջ: Անցեալ տարուան ընթացքին երկու յատկանշական ցուցադրութիւններ կայացած են Պէյրութի կաթողիկէ եկեղեցւոյ սրահին եւ Քոփենհակընի թագաւորական գրադարանին մէջ: «Այս ցուցադրութիւնները առիթ հանդիսացան թուրքական դեսպանատան արձագանքին, ինչն իր հերթին բերեց դանիա-

կան հասարակութեան սուր արձագանքը, որը դրսեւորուեց շուրջ 250 քննադատական յօդւածների տեսքով: Հիմնական թեզն այն էր, որ թուրքական կողմը իրաւունք չունի ժխտողական տեսակէտ արտայայտել Դանիայում», բացատրած է Դեմոյեան: Անդրադառնալով թանգարանի ունեցած միջազգային համագործակցութեան՝ բանախօսը նշած է, որ այժմ թանգարանը ունի պայմանագիր չեխական Լիտիցիոյ յուշամահալիրին հետ: Յառաջիկային կը նախատեսուի ստորագրել կարգ մը համաձայնագիրներ, որոնց կարգին՝ Գանատայի մարդու իրաւունքներու թանգարանին հետ: «Թանգարանի միջազգային հեղինակութեան մասին խօսելիս պէտք է նշեմ, որ ապագայում նոր ցուցադրութեամբ, գիտական կապերով յաւակնում ենք դառնալ խոշոր հետազօտական կենտրոն, որը կ՛իրականացնի ոչ միայն ուսումնասիրութիւններ Հայոց Ցեղասպանութեան թեմայով, այլեւ՝ ընդհանրապէս ցեղասպանագիտութեան թեմայի շուրջ», աւելցուցած է Դեմոյեան: «Ի դէպ, թանգարանի աւանդական Լեմկինի անուան կրթաթոշակը մէկ գիտաշխատողի փոխարէն այս տարի տրուել է երկու գիտաշխատողի, ովքեր բաւական լուրջ յայտեր էին ներկայացրել կրթաթոշակի համար դիմելիս», դիտել տուած է ան:

Ødzó»³É ܳѳݷݻñ

Ֆրեզնօ կը ճանչնայ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը

Ֆ

ՐԵԶՆՕ.- Գաւառի վերահսկիչներու Խորհուրդը Երեքշաբթի, Ապրիլ 23 թուակիր հաղորդագրութեամբ մը կը տեղեկացնէ, թէ նոյն օրը վաւերացուած է վերահսկիչ Անտրէաս Պորկասի հովանաւորութիւնը վայե-

լող բանաձեւ մը՝ պաշտօնապէս ճանչնալով Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը: Ֆրեզնօ գաւառի վերահըսկիչներու Խորհուրդը իր այս որոշումով հանդիսացաւ Գալիֆորնիոյ առաջին գաւառը, որ Արցախի անկախութիւնը պաշտօնապէս կը ճանչնայ: Բանաձեւը նաեւ կոչ կ՛ընէ Քալիֆորնիոյ օրէնսդիր մարմիններուն, որ նմանապէս ճանչնան Արցախի անկախութիւնը: Միացեալ Նահանգներու մօտ Արցախի մնայուն ներկայացուցիչ Ռոպերթ Աւետիսեան դրուատած է խորհուրդին սոյն որոշումը՝ վստահեցնելով, որ այս արարքը պիտի նպաստէ Հարաւային Կովկասի կայունութեան: Իր կարգին, Լոս Անճելըսի

մօտ Հայաստանի Հանրապետութեան հիւպատոս Գրիգոր Յովհաննիսեան ըսած է, թէ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան իւրաքանչիւր ճանաչում քայլ մըն է դէպի Հարաւային Կովկասի մէջ խաղաղութեան հաստատման: Հ.Յ.Դ. Միացեալ Նահանգներու Արեւմտեան Շրջանի Հայ Դատի Յանձնախումբի գործադիր վարիչ Ուիլեըմ Պայրամեան «ժամանակայարմար, պատեհ ու յատկանշական» արարք որակեց այս քայլը: Յայտնենք, թէ Միացեալ Նահանգներու Մէյն, Ռոտ Այլընտ ու Մեսեչուսեց նահանգներու Խորհրդարանները եւս պաշտօնապէս ճանչցած են Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը:


ARMENIA

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 2 سÛÇë 2013

î»ë³Ï¿ï

Չ

Արցախ նուաճած է ազատ ինքնորոշման իրաւունքը

որեքշաբթի, 6 Մարտին, Գոնկրեսի Քենըն պատմական պալատին մէջ, Ներկայացուցիչներու Տան Արտաքին Յարաբերութեանց Յանձնաժողովի նախագահ Էտ Ռոյս միացաւ մեծ թիւով այլ քոնկրեսականներու եւ նշեց Արցախի նուաճած ազատութեան քսանհինգամեակը: Այս ձեռնարկը էապէս տօնախըմբումն էր Արցախի մէջ անշեղօրէն շարունակուող ժողովրդավարութեան ու ազատութեան երթին: Նախորդող օրերուն բազմաթիւ գոնկրեսականներ նաեւ ելոյթ ունեցած էին Գոնկրեսի նիստերուն` արձանագրելու համար իրենց գնահատանքը Արցախի քսանհինգամեայ ազատութեան: Բնականաբար այս նախաձեռնութիւնները արդար մատուցումներ են անցնող քսանհինգ տարիներուն ազատութեան եւ ժողովրդավարութեան իրագործումներուն ժողովուրդի մը կողմէ, որ իր ազատագրական պայքարը սկսաւ 1988ին ու բռնութեան կապանքները թօթափեց` հռչակելով իր անկախութիւնը 1991ին: Ասոնք նաեւ կը հանդիսանան վկայութիւնը այժմ հաստատուած այն իրականութեան, որ Արցախ ոչ միայն նուաճած է իր ազգային ազատ ինքնորոշման իրաւունքը, այլեւ շահած է իր անկախութեան իրաւունքը: Իբրեւ անկախ երկիր թէ իբրեւ վախճանականօրէն Հայաստանի մէկ անքակտելի մասը` Արցախի հայկական ինքնութիւնը անառարկելի է: Արցախ պատմական Հայաստանի տասնհինգ նահանգներէն մէկն էր: Երբ օտար ներխուժող հորդաները կը մասնահատէին Հայաստան աշխարհը, Արցախ պահպանեց իր հայկական իւրայատուկ հողատարածք մը ըլլալու նկարագիրը: Պարսկական կայսրութեան տիրապետութեան շրջանին Արցախ գոյատեւեց իբրեւ անջատ ու կիսանկախ իշխանապետութիւն` մելիքութիւն: Խորհրդային շրջանին Մոսկուա ընդունեց Արցախի հողային անջատ ինքնութիւնը եւ, առ այդ, 1923ին Արցախ վերածուեցաւ «ինքնավար մարզ»ի, որուն վարչական տնօրինումը յանձնուեցաւ նորաստեղծ Ազրպէյճանին: (Պէտք է արձանագրել, որ պատմականօրէն ու իրաւականօրէն Ազրպէյճան գոյութիւն չէ ունեցած նախապէս: Միայն 1918ին էր, որ Ազրպէյճան ի յայտ եկաւ իբրեւ երկիր եւ պետութիւն): Թէ՛ Հայաստանի խորհրդային իշխանութիւնները եւ թէ՛ Արցախի ժողովուրդը բողոքեցին Մոսկուայի 1923ի վարչական տնօրինումին դէմ: Իրականութեան մէջ այս մոսկովեան տնօրինումը արդիւնք էր Եոսեֆ Ստալինի «ազգութիւն-

ներու քաղաքականութեան», որ կը միտէր մասնահատել ազգային փոքրամասնութիւնները եւ զանոնք իրարու դէմ լարել: Ի տես շարունակուող հայկական բողոքներուն եւ դիմումնագրերուն, 1989ի Յունւարին Մոսկուա վերափոխեց Արցախի կարգավիճակը` Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը վերածելով «ազգագրական-հողային վարչատարածքային միաւոր»ի, որուն վերահսկումը յետայնու պիտի կատարէր Մոսկուան եւ ոչ թէ Պաքուն: Իբրեւ Մոսկուայի վերահըսկողութեան ենթակայ միաւոր, Արցախի ժողովուրդը, հետեւելով Խորհրդային Միութեան սահմանադրութեան եւ միութենէն անջատման օրէնքներու տրամադրութեանց, Դեկտեմբեր 10, 1991ին ձեռնարկեց հանրաքուէի, որ կատարուեցաւ օտար դէտերու ներկայութեան: Սոյն հանրաքուէի ճամբով Արցախի ժողովուրդը ջախջախիչ մեծամասնութեամբ որդեգրեց անկախութիւնը: Այսօր, ազատութեան ոգիի ու գործի կիրարկման, պահպանման ու տարածման քսանհինգամեայ տենդագին աշխատանքէ ետք Արցախ կը ներկայանայ իբրեւ ամէնէն ժողովրդավար, ազատ, թափանցիկ ու արդար երկիրը` ոչ միայն Հարաւային Կովկասի, այլեւ մնացեալ բոլոր նախկին խորհրդային հանրապետութիւններուն մէջ: Արցախ ծնաւ ազատութեան պայքարէն ու կը գոյատեւէ ազատութեան կենսագործման համար: Հետեւաբար նման երկրի ու նման ժողովուրդի ծնընդեան իրաւունքն է ազատ ինքնորոշումը: Արցախն ու իր ազատատենչ ժողովուրդը օրինակելի վկայութիւնն են ազգային ազատ .ինքնորոշման իրաւունքի հարազատ սահմանումին: Անոնք ունին միատարր ու համերաշխ ինքնութիւն, որ կը կոչւի հայութիւն: Անոնք խոր արմատներով կապուած են հողատարածքի մը, որ կը կոչուի Արցախ: Անոնք ապացուցած են իրենց սեփական ճակատագիրը ժողովրդավարական սկըզբունքներով վճռելու կամքը: Անոնք փաստած են ազատ ապրելու եւ ազրպէյճանական հետեւողական հալածանքներէ ազատագրուելու իրենց ձգտումը: Հողային ամբողջականութեան տեսութիւնը ազատ ինքնորոշման սկզբունքէն գերադասելու ազերիական պատճառաբանութիւնները սին ու դատարկ են: Նախ, Արցախ երբեք, նոյնիսկ խորհրդային շրջանին, ազրպէյճանական հողատարածքին մասը չէ եղած: Երկրորդ, Եւրոպական ապահովութեան

ու համագործակցութեան կազմակերպութեան կողմէ 1999ին Պոլսոյ մէջ որդեգրուած Եւրոպական ապահովութեան ուխտը կը տրամադրէ, որ ազգային փոքրամասնութիւններու հետ բախումները կառուցողականօրէն կարելի է լուծել միայն ժողովրդավարական դրութեամբ օժտուած երկիրներու մէջ: Այն պարագային, երբ տըւեալ երկիրը ժողովրդավարութեամբ չէ օժտուած, խնդրոյ առարկայ ազգային փոքրամասնութեան ազատ ինքնորոշման իրաւունքը կը գերադասէ հողային ամբողջականութեան սկզբունքը: Արցախի ու իր ժողովուրդի պարագային, Ազըրպէյճան կը հանդիսանայ ամէնէն հակաժողովրդավար ու բռնակալ պետութիւնը: Արցախի ազատ ինքնորոշման իրաւունքին դէմ հողային ամբողջականութեան ու անջատողականութեան տեսութիւնները ցցող ազերիական փորձերը անտեղի են իրաւականօրէն, քաղաքականօրէն ու պատմականօրէն: Նման փորձեր կատարուեցան անցեալին, 1991ին, երբ Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբը նախաձեռնած էր ամերիկեան ծերակոյտին կողմէ Արցախի ազատ ինքնորոշման իրաւունքի ճանաչման օրինագծի մը որդեգրման: Օրինագծին նկատմամբ ամէնէն ազդու ընդդիմացողն էր ծերակուտական Ճեսի Հելմզ` ծերակոյտի Արտաքին Յարաբերութեանց Յանձնաժողովի հանրապետական ղեկավարը: Ըստ Հելմզի, իր ընդդիմութիւնը հիմնուած էր իրեն տրուած այն բացատրութեան վրայ, թէ օրինագիծը անջատողականութիւնը կը քաջալերէր: Երբ Հայ դատի ներկայացուցիչները իրեն բացատրեցին օրինագծի ճիշդ էութիւնը, Հելմզ փոխեց իր դիրքորոշումը: Ապա Հելմզ յայտարարեց օրինագծին իր զօրակցութիւնը` յայտնելով, թէ ինք սկիզբը դէմ էր այն թիւր համոզմամբ, թէ անջատողականութեան քաջալերանք կը կատարւէր, ինչ որ ցաւագին կերպով կ՛ընդունուէր քաղաքացիական պատերազմ տեսած Միացեալ Նահանգներու կողմէ: Սակայն իրեն համար ա՛լ յստակ է, թէ Ղարաբաղի ազատագրումն ու անոր ազգային ինքնորոշման իրաւունքը հայրենիքի միաւորման կը ձգտին: Երբ օրինագիծը ծերակոյտի լիագումար նիստին ներկայացաւ, ծերակուտական Ճեսի Հելմըզ կողմնորոշուեցաւ ի նըպաստ Արցախի ազատ ինքնորոշման: Արցախի ազատ ինքնորոշման իրաւունքը ճանչցող ծերակոյտին օրինագիծը որդեգրուեցաւ միաձայնութեամբ:

ՍԵԴՕ ՊՈՅԱՃԵԱՆ

III

гñó³½ñáÛó

Պարգեւ Արքեպիսկոպոս Մարտիրոսեան

«Երեք հանգամանք, որ մեզ յաղթանակ բերեց»

Պատմութիւնը վկայում է, որ Հայ Առաքելական եկեղեցին հայ ժողովրդի թէ հոգեւոր եւ թէ ֆիզիկական պաշտպանութեան հենարանն է եղել: Հին ժամանակներից իւրաքանչիւր գունդ իր հոգեւորականն է ունեցել: Արցախեան ազատամարտը նոյնպէս այդ ամէնի վկան է, որի ժամանակ մեծ թիւով հոգեւորականներ զինուորագրուեցին: Ստորեւ ներկայացնում ենք հարցազրոյց մը Արցախի թեմի Առաջնորդ Պարգեւ արք. Մարտիրոսեանի հետ:

Ա

յս տարի տօնում ենք Արցախեան շարժման 25ամեակը: Սրբազան Հայր, որտե՞ղ Ձեզ հանդիպեց ազգային զարթօնքը եւ ինչպէ՞ս էք վերարժեւորում 25ամեայ վաղեմութեան իրադարձութիւնները: -- Նախ Աստծուն փառք եմ տալիս, որ այդ շարժումը ծագեց: Եւ ես այն անուանում եմ մի գերբնական շարժում, որը կամայ թէ ակամայ կապում եմ Աստծոյ հետ: Աստծոյ շնչով եւ թելադրանքով սկսուեց այս շարժումը եւ շարժման առաջին իսկ օրուանից զգացւում էր Աստծոյ ձեռքը: Սա նուիրական եւ սրբազան շարժում էր, արդար եւ Աստուածահաճոյ: Եւ ի հարկէ, այս շարժման մէջ մենք բազմաթիւ լաւագոյն մարդկանց տեսանք: Այն, ինչ պատկերացնում էի իմ ազգի մասին մանկուց, այդ տարիներին ես այդ ամէնը տեսայ թէ Ստեփանակերտի եւ թէ Երեւանի ցոյցերից սկսած: Ճիշտ է, պատերազմից յետոյ եկան խաղաղ պայմաններ եւ կարծես թէ ազգը մի փոքր հանգստացաւ, սկսեց զբաղուել իր առօրեայով, բայց այդ 6 տարիների ընթացքին մեր ազգը ամենալաւագոյն ձեւով իրեն դրսեւորեց որպէս Աստծոյ ազգ: Եւ ես ուրախ եմ, որ իմ աչքերով տեսայ այդ ամէնը:

-- Օրհասական պահերին հայ ժողովուրդը բռունցքուել գիտէ, ինչի վառ ապացոյցը 1988ի Արցախեան շարժումն էր: Սրբազան Հայր, ի՞նչ էք կարծում` այսօր կայ՞ արդեօք այդ միասնութիւնը: -- ծայրայեղ պայմաններում դրսեւորւում է ազգի կամքը եւ միտքը: Այսօր ծայրայեղ պայման չի: Այսօր դժուար է գնահատական տալ` միաբա՞ն ենք, թէ՞ ոչ: Երբ, Աստուած մի արասցէ, մեր առջեւ ծառանայ ծայրայեղ պայման, այն ժամանակ կը տեսնենք: Մեր մեծերը Բ. Համաշխարհային Պատերազմից յետոյ ասում էին` մենք գնացինք Հայրենիքը պաշտպանեցինք, եւ եթէ պատերազմ լինի, նոր սերունդը մի բան կանի՞ արդեօք: Այո, մենք տեսանք, թէ ինչ արեց նոր սերունդը: Նոր սերունդը աւելիով արեց: Պահը կը գայ` կ՚իմանանք: -- փորձագէտները մինչ օրս չեն հասկանար այն առեղծուածը, թէ ինչպէս եղաւ, որ եւ թուաքանակով, եւ զէնքի տեսանկիւնից զիջելով հակառակորդին` այնուամենայնիւ հայ ժողովուրդը յաղթանակ տարաւ: Ինչպէ՞ս կը մեկնաբանեք այդ ՙառեղծուածը ՚: -- Կայ երեք հանգամանք: Մեր շարժումն արդար էր եւ ազնիւ: Մենք միաբան էինք, պատրաստ էինք զոհուել յանուն արդար գործի: Եւ այս ամէնի հետ` Աստուած մեր կողմն էր: Եւ այս երեք հանգամանքն էր, որ մեզ բերեց յաղթանակի: Եւ հրաշք տեղի ունեցաւ:

-- Պատերազմի տարիներին եղաւ այնպէս, որ հոգեւորականներն էլ զէնք վերցրեցին: -- Դա նորմալ է: Հոգեւորականն էլ հայ է, իր ազգի զաւակն է, հոգեւոր ծնող է, եւ եթէ երեխան նեղութեան մէջ է, ապա ծնողը պէտք է երեխայի կողքին լինի: Դա շատ բնական է: Երբ ճակատում զինուորի հետ հաւասար կռւում է հոգեւորականը, զինուորների հաւատքը աւելի ամուր է լինում: Մենք բոլորս, նաեւ հոգեւորականներս, պէտք է ոգեւորենք եւ օրինակ ծառայենք մեր ժողովրդին ցանկացած ոլորտում` լինի ռազմական, քաղաքական, մարդասիրական, մշակութային, ազգային ու տնտեսական: Մենք պէտք է մեր ժողովրդի կողքին լինենք, թէ դժուար պահերին թէ ուրախութիւնների ժամին, ամէն տեղ մենք մեր ժողովրդի հետ պէտք է լինենք, մենք նրա մի մասնիկն ենք` անկախ մեր կարգավիճակից ու գրաւած պաշտօնից: «ԱՊԱՌԱԺ» - Արցախ

Av. Callao 1162 - Buenos Aires info@hotelwilton.com.ar

4812-4993 www.hotelwilton.com.ar


ARMENIA

IV

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 2 سÛÇë 2013

ä³ïٳϳÝ

Ա

Ռաֆֆի: Հայ ազգային-ազատագրական շարժման վիպաշունչ պատգամաբերը

պրիլ 25ի օրը կը լրանայ մահուան 125ամեակը անմահն Ռաֆֆիի, որ հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ միշտ վառ պիտի մնայ իբրեւ հանճարեղ երգիչը հայ ժողովուրդի ազգային ծառացումի եւ արդար ըմբոստացման ոգիին՝ Հայու Մարտունակութեան։ Ռաֆֆի եղաւ Հայկեան Հանճարի վիպագրական ճառագայթումին արժանաւոր առաքեալը, որ իր արուեստով ու շունչով հայոց ազգային-ազատագրական դիւցազնամարտին անշէջ կայծերը դարաւոր ստրկութեան մոխիրներէն մաքրեց եւ իբրեւ գաղափարական անմար խարոյկ բոցավառեց՝ դառնալով անզուգական պատգամաբերը նոր ժամանակներու խիզախ, խրոխտ եւ անպարտելի Հայուն։ 19րդ դարավերջի Հայկական Յեղափոխութեան ֆետայական մեծ պոռթկումը ներշնչման իր վարար աղբիւրը գըտաւ Ռաֆֆիի կերտած «Խենթ» հերոսներուն ու «Կայծեր» շընչաւորող գաղափարներուն մէջ։ Օտարի լուծին տակ ճնշըւած, հարստահարուած եւ ըզգետնուած հայութեան առջեւ Ռաֆֆի բացաւ «Խաչագողի յիշատակարանը», որպէսզի գերագոյն սրբութեան՝ ազատութեան ու արդարութեան բագինին մարդու գերագոյնը զոհաբերելու գաղափարապաշտութեան դասերը սորվեցնէ հայոց գալիք սերունդներուն։ Ռաֆֆի երկրպագեց մէկ ու միակ այն դաւանանքին, որուն ուսմուքնով՝ «Հայ ժողովուրդն այն բազմագլխեան առասպելական վիշապն է, որ կոչւում է Հիդրա, որի իւրաքանչիւր ջախջախուած եւ կտրուած գըլ-

խի տեղ բուսնում է նորը եւ աւելի զօրաւորը»։ Հայոց բնաշխարհին, շինական հայու բարոյական վեհութեան եւ հայոց պատմութեան դիւցազնական խոյանքներուն անխոնջ ունկնդիրն ու անյագ ուսանողը եղաւ Ռաֆֆի, որ իր ամբարած գիտութիւնն ու իմաստութիւնը, երկնատուր իր ստեղծագործ տաղանդին ուժով, մինչեւ վերջին բջիջը բաշխեց հայոց նորահաս սերունդներուն։ Եւ պատահական չէ, որ հայ մարդը յատկապէս իր պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան կը կարդայ Ռաֆֆին, կը կապուի անոր պատգամին եւ Ռաֆֆիի շունչով կը լեցնէ Հայու իր ներաշխարհը։ Հայոց Աշխարհի իր խոր ճանաչողութեամբ՝ Ռաֆֆի տէր կանգնեցաւ ազգային դաստիարակի մեծ առաքելութեան։ Սորվեցուց, որ՝ «Ստրկութիւնը սկսուել է եւ շարունակւել տափակ երկրների վրայ եւ աւելի տաք կլիմայի մէջ: Տափակ երկիրը տալիս է մարդուն տափակ բնաւորութիւն, զարգացնում է նրա մէջ թեքուելու ընդունակութիւն: Բայց լեռնային երկրի բնակիչը նոյնպէս ուղղաձիգ, նոյնպէս բարձրադիտակ է, որպէս իր շրջապատող սեպաձեւ ժայռերը»։ Աւազանի անունով Յակոբ Մելիք-Յակոբեան՝ Ռաֆֆի ծընած էր 1835ին, Սալմաստ գաւառի փայաջուկ գիւղը (ներկայիս Պարսկաստան), հարուստ եւ ազնուական ընտանիքի յարկին տակ։ Հայրը՝ Մելիք Միրզան 13 զաւակներ ունէր։ Ռաֆֆի իր նախնական կրթութիւնը ստացաւ գիւղի ծխական ուսումնարանին մէջ, ուր տիրող կրօնա-

կան խստութեան եւ խաւարամտութեան տէր-թոդիկեան մըթնոլորտին դէմ մանուկ տարիքէն ծառացաւ Ռաֆֆի՝ իր կեանքը իտէալը դարձնելով հայոց նորահաս սերունդներու հոգե-

մտաւոր լուսաւորութեան մեծ գործը։ 1847ին ղրկուեցաւ Թիֆլիս՝ Կարապետ Բելախեանցի դպրոցին մէջ ուսում ստանալու համար։ 1852ին ընդունուեցաւ ռուսական պետական գիմնազիայի չորրորդ դասարանը։ Այստեղ է, որ չորս տարուան իր ուսումնառութեան շրջանին, կազմաւորուեցան Ռաֆֆիի գըրական նախասիրութիւնները՝ Շիլլերի եւ Հիւկոյի օրինակով եւրոպական մեծ գրողներու արուեստին, ինչպէս եւ ռուսական այդ ժամանակի գրականութեան գեղարուեստական նորարարութեանց վրայ։ 1856ին, գիմնազիայի դասընթացը չաւարտած, Ռաֆֆի վերադարձաւ փայաջուկ՝ տնօրինելու համար իր գերդաստանի կառավարման գործը։ Սակայն ազգային-ազատագրական բուռն գաղափարներով տոգորուած Ռաֆֆին այլ ասպարէզի համար էր նախակոչւած։ Իր ծրագիրներուն իրականացման համար կարեւորա-

²Ý·³ñ³

Թ

Թուրքիոյ մէջ գործող հայկական կազմակերպութիւն մը կը պահանջէ ճանչնալ Հայոց Ցեղասպանութիւնը

ուրքիոյ մէջ գործող հայկական «Նոր Զարթօնք» կազ մակեր պու թիւնը Հայոց Ցեղասպանութեան 98րդ տարելիցին առիթով հրապարակած է հաղորդագրութիւն մը, որուն մէջ նշուած է, որ «այսօր հայերու, քիւրտերու, թուրքերու եւ այլ ազգերու միջեւ հաստատւելիք խաղաղութիւնը ոչ թէ ցեղասպանութեան ժխտումով, այլ միայն ու միայն խաղաղամէտ կեցուածքով եւ ժողովուրդներու միացեալ պայքարի իբրեւ արդիւնք կարելի է: Այդ պատճառով` Ցեղասպանութեան մեղաւորներու հրապարակումը, ցե-

ղապաշտական-ֆաշական կուսակցութիւններու հետ չհամագործակցիլը, նման կառոյցներուն չաջակցիլը բոլորիս պարտականութիւնը պէտք է ըլլայ»: Կազմակերպութիւնը կը նշէ, որ Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին ընդառաջ Թուրքիոյ մէջ վերջին տարիներուն իրականացուող յիշատակի ձեռնարկները կը նպաստեն ժողովուրդներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող կապի ամրապնդման եւ կ՛օժանդակեն լուծում գտնելու հոլովոյթին: «Սակայն այդ յիշատակումները միայն մարդկային խիղճը

մաքրելու նիստերու պէտք չէ վերածուին: Քաղաքական շրջանակները պէտք է բանան հայթրքական սահմանը, սփիւռքահայութեան քաղաքացիութիւն տան, ճանչնան ցեղասպանութիւնն ու ներում հայցեն, դասագիրքերուն եւ լրատուամիջոցներուն մէջ նշուին ցեղասպանութեան մեղաւորները», ըսուած է հաղորդագրութեան մէջ, եւ կը յիշեցուի 1915էն ետք թուրք քաղքենիութեան կուտակած դրամագլուխը, ինչպէս եւ Ցեղասպանութեան զոհերու ժառանգորդներուն հատուցում տրամադրելու պահանջ կը ներկայացուի:

գոյն նշանակութիւն տալով «կեանքի ուսումնասիրութեան», 1857-58ին Ռաֆֆի ուղեւորութեան մը ձեռնարկեց Պարսկաստանի եւ Թուրքիոյ գըրաւման տակ ինկած հայկական գաւառներուն մէջ՝ գրի առնելով մեր ժողովուրդի նիստ ու կացին, բնաշխարհագրական առանձնայատկութեանց, պատմական յիշողութեանց վերաբերեալ իր հարուստ տպաւորութիւնները, որոնք հետագային լայն չափով ու մանրամասնօրէն տեղ գտան իր վէպերուն եւ ակնարկներուն մէջ։ 1860ականներու վերջերուն Մելիք-Յակոբեաններու ընտանեկան տնտեսութիւնը լուրջ դժուարութեանց մատնուեցաւ եւ Ռաֆֆի որոշեց, 1872էն սկսեալ, մշտական բնակութիւն հաստատել Թիֆլիսի մէջ եւ ամբողջապէս նուիրուիլ գրական աշխատանքի։ Այդ օրերուն Գրիգոր Արծրունի նոր սկսած էր հրատարակել «Մշակ» օրաթերթը, որուն մշտական աշխատակիցը ըլլալու հըրաւէր ստացաւ Ռաֆֆի՝ նոյնինքն Արծրունիի կողմէ։ Այդպէս սկսաւ եւ աւելի քան 15 տարի շարունակուեցաւ հայ ազգային-ազա տագրական զարթօնքի երկու այս մեծ ռահվիրաներուն գործակցութիւնը։ Այդ շրջանին էր, նաեւ, որ Ռաֆֆի ստեղծեց իր գրական-բանասիրական եւ ակնարկագրական պատկառելի հարստութիւնը, որ իր մնայուն եւ հպարտառիթ տեղը գտած է հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր անկորնչելի ժառանգութեան մէջ։ Ռաֆֆի վախճանեցաւ 1888ի Ապրիլ 25ին եւ աճիւնը ամփոփուեցաւ Թիֆլիսի Խոջիվանքի հայկական գերեզմանատան մէջ։ Հայ ազգային-ազատագրական պայքարի վիպագրութեան անվիճելի վարպետի յիշատակին նուիրուած յարգանքի այս վկայութիւնը կ՚արժէ պսակել հայ ժողովուրդի նահատակութեան եւ պարտութեան խորհուրդէն ներշնչուած, Հայուն ցասումը խտացնող Ռաֆֆիի մէկ բոցաշունչ պատգամով.-

Պատգամը առնուած է Ռաֆֆիի «Ջալալէդդին» վէպէն, որուն հերոսներէն Դալի-Բաբա գաւաթ կը բարձրացնէ անցեալի մեր նահատակներու յիշատակին եւ ցասումով կը դատապարտէ ստրկութեան համակերպելու ազգային մեր տկարութիւնը։ Կը դատապարտէ մանաւանդ Հայու աստուածավախութեան եւ քրիստոնէական հաւատքին այլասերումը։ Այլասերում, որուն հետեւանքով հայոց եկեղեցին եւ անոր սպասարկուները դարձան ծառայամիտ պաշտօնեաները կայսեր, սուլթանի, խանի կամ ցարի բռնակալութեանց։ Այլասերում, որուն հետեւանքով եկեղեցիներով ու վանքերով ծածկուեցաւ Հայոց Աշխարհը եւ աւերուեցան մեր բերդերն ու ամրոցները, որոնք միակ ապաւէնըն ու երաշխիքը պիտի ըլլային ազգային մեր մարտունակութեան պահպանումին ու ջրդեղումին։ Ահա՛ Ռաֆֆիի պատգամը. «Ո՜վ հայրեր, ո՜վ պապեր, այս գաւաթը խմում եմ, բայց առանց նուիրելու ձեր ոսկորներին։ Եթէ դուք այս վանքերի տեղը, որոնցմով լիքն է մեր երկիրը, բերդեր շինէիք,- եթէ դուք սուրբ խաչերի եւ անօթների փոխարէն, որ սպառեցրին ձեր հարստութիւնը, զէնքեր գնէիք,եթէ դուք այն անուշահոտութեանց տեղ, որ խնկւում են մեր տաճարներում, վառօդ ծխէիք,այժմ մեր երկիրը բախտաւոր կը լինէր։ Այլեւս քուրդերը մեր երկիրը չէին քանդի, մեր որդիքը չէին կոտորի եւ մեր կանայքը չէին յափշտակի…։ Այս վանքերից ծագեց մեր երկրի կործանումը, նրանք խլեցին մեր սիրտը ու քաջութիւնը, նրանք ձգեցին մեզ ստրկութեան մէջ, սկսած այն օրից, երբ Տրդատը թողեց իր սուրը եւ թագը, առեց խաչը եւ մտաւ Մանիա այրում ճգնելու համար…«- Ո՜վ հայոց հին աստուածներ, ո՜վ Անահիտ, ո՜վ վահագն, ո՜վ Հայկ, նուիրում եմ այս բաժակը ձեր սուրբ յիշատակին, դուք փրկեցէք մեզ…»։

ՆԱԶԱՐԷԹ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ


Diario ARMENIA - Edición 2-5-2013 en armenio