Page 1

Խմբ. «Դրօշակ»ի

äáõ¿Ýáë ²Ûñ¿ë, ²ñųÝÃÇÝ - 82ñ¹ ï³ñÇ - ÂÇõ 13.532 - 20 سñï 2014 - лé. (54 11) 4775 7595

Հ.Յ.Դ. խմբակցութեան քարտուղար Աղուան Վարդանեան

«Իշխանութիւնը ընդունի թէ չընդունի՝ հասարակութեան մէջ կայ մեծ բողոք եւ ընդվզում իրեն նկատմամբ»

Ե

ՐԵՒԱՆ, «Երկիր».– Ազգային ժողովի նիստէն ետք լրագրողներուն հետ ունեցած զրոյցին ընթացքին Հ.Յ.Դ. խմբակցութեան քարտուղար Աղուան Վարդանեանին հարցուցած են, թէ ի՞նչ պիտի փոխուի կառավարութեան փոփոխութեան լոյսին տակ, եթէ հանրապետական մեծամասնութիւնը կառավարութեան նըշանակումները կատարէ հանրապետական մեծամասնութեան խումբէն։ Ան նշած է, որ Հայաստանը կանգնած է արտաքին եւ ներքին շատ լուրջ խնդիրներու դէմ յանդիման, եւ այս իշխանութիւններուն եւ կառավարութեան ընթացքը պատճառ դարձած են, որ քաղաքացիները կորսնցնեն վստահութիւնը ապագայի նկատմամբ: Ըստ անոր՝ ոչ իշխանական չորս ուժերուն համագործակցութեան գործընթացը կը դանդաղի այն պատճառով, որ այդ ուժերը ոչ միայն պիտի պահանջեն կառավարութեան հրաժարական, այլ նաեւ պիտի առաջարկեն, թէ ի՛նչ քայլեր անհրա-

ժեշտ են, որպէսզի յաջորդ կառավարութիւնը նկատի ունենայ նախորդին սխալները եւ գործէ առաւել արդիւնաւէտ կերպով։ «Մենք ելնում ենք ոչ թէ միայն հեռացնելու, միայն վատը տեսնելու կամ թշնամանքի գործօնից, մենք ելնում ենք երկրում փոփոխութիւններ կատարելու անհրաժեշտութիւնից: Ահա՝ ինչո՛ւ հիմա մշակում եւ համաձայնեցնում ենք հետագայ գործողութիւնների ծրագիրը: Իշխանութիւնը կարող է ընդունել կամ չընդունել այդ առաջարկները: Բայց մենք ելնում ենք խելամտութեան կանխավարկածից: Կարծում ենք, որ իշխանութիւնները լրջօրէն մտածելու բան ունեն», ըսած է Աղուան Վարդանեանը։ Ան անգամ մը եւս շեշտած է, որ կողմնակից չեն մէկ անգամուան համար կատարուող գործողութիւններու, լուրջ աշխատանքի ու առաջարկներու կողմնակից են: Քաղաքական ոչ իշխանական չորս ուժերուն միջեւ կայացող քննարկումներուն մասին հարցումի մը պատասխանելով՝

Աղուան Վարդանեան դիտել տուած է, որ հանրութիւնը յուզող հարցերը առաջնակարգ են: Ան նաեւ նշած է, որ հանդիպումներ պիտի կայանան նաեւ քաղաքացիներուն, զանգուածային լրատուամիջոցներուն հետ, մասնագիտական քննարկումներ պիտի կատարուին, որպէսզի նաեւ հանրութիւնը տեղեակ ըլլայ օրակարգէն։ Աղուան Վարդանեանի համաձայն՝ իշխանութիւնը ընդունի թէ չընդունի, հասարակութեան մէջ կայ մեծ բողոք, մեծ ընդվզում իրենց հանդէպ: Եւ եթէ չորս ուժերը միասնաբար հանդէս գան, անոնք հզօր ուժ կը ներկայացնեն, սակայն ատիկա անկարելի է պատկերացնել առանց հանրութեան աջակցութեան: «Իշխանութիւններն էլ թարսի նման իրենց ամէն մի քայլով մի բան աւելացնում են: Քիչ էր կուտակայինը, գազի հետ կապուած խնդիրները, Մարտի 1ը, ընդամէնը վերջերս պոլիկլինիկաներում փորձեցին համավճարի ինստիտուտը մտցնել, որը խելամտօրէն յետաձգեցին:

Ֆրանսացի Երեսփոխաններ

«Արցախի Անկախացումը պիտի նպաստէ Կովկասի խաղաղութեան»

Ս

ատար կանգնիլ Արցախի Հանրապետութեան՝ կը նշանակէ նպաստել Հարաւային Կովկասի մէջ վերջնական խաղաղութեան ամրակայման», այս մասին գրած են Ֆրանսա-Ղարաբաղ բարեկամութեան շրջանակի հիմնադիր անդամներ եւ ֆրանսացի երեսփոխաններ՝ Ֆրանսուա Ռոշպլուան, Ռընէ Ռուքէ եւ Կի Թեսիէ «Լը Մոնտ»ի մէջ լոյս տեսած յօդուածի մը մէջ: Անոնք շեշտած են, թէ միջազգային համայնքը պէտք է անյապաղ ճանաչում շնորհէ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան: Յօդուածին մէջ կ՛ըսուի. «Ներկայ պայմաններուն մէջ Ատրպէյճանը եւ Լեռնային Ղարաբաղը զրկուած են բնականոն եւ խաղաղ զարգացման հեռանկարներէ: Պէտք է ձեռք

բերել խաղաղութիւնը՝ ճանչնալով փաստերու իրողութիւնը եւ գիտակցուած կերպով ու կամովին՝ ձեռնարկել թափանցիկ երկխօսութեան, որուն վերջնական հեռանկարը պիտի ըլլայ գործուած սխալներու սըրբագրումը: Բայց անոր համար անհրաժեշտ է, որ բազմակարծութեան եւ ընդհանուր առմամբ ժողովրդավարութեան արտայայտութիւնը իրական ըլլայ երկխօսութեան կողմ հանդիսացող իւրաքանչիւր պետութեան մէջ»: Անոնք նաեւ կը նշեն, թէ ինչպէս բոլոր Ղարաբաղ այցելածները, իրենք եւս «անցանկալի անձ» յայտարարուած են ատըրպէյճանական իշխանութեանց կողմէ՝ նման որակումներ «զաւեշտալի եւ ապակառուցողական գործելաոճ» նկատելով: «Խաղաղութեան ձեռքբերում

պիտի կատարուի անցեալի վէրքերու բուժումով: Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութիւնը յայտնի է ոճրագործութիւններով, որոնց վրայ անհրաժեշտ է լոյս սփռել: Անոնց զոհ գացած են հայեր՝ Սումկայիթի, Կիրովապատի կամ Մարաղայի մէջ, եւ մեսխեթցիներ՝ Խոջալուի մէջ: 1988 Փետրուար 27ի Սումկայիթի ջարդերը, որոնց զոհ գացին հարիւրաւոր մարդիկ, հանդիսացան հակամարտութեան դրդապատճառ», գըրած են անոնք՝ եզրակացնելով. «Յոյս ունինք, որ այս կոչը, որ մեր սեփական մօտեցումն է, արձագանգ կը գտնէ Ատրպէյճանի քաղաքացիական հասարակութեան մօտ, եւ հոն ի յայտ կու գան նոր ուժեր, որոնք ի զօրու են հրաժարելու ատելութեան քարոզչութենէն եւ նայելու ապագային»:

Ընդդիմութեան Պատասխանատուութիւնը

Ը

նդունուած է, որ իւրաքանչիւր ընտրութիւնից յետոյ, յաղթող ուժը յայտարարի հռչակած ծրագրերի իրականացման պարտաւորութիւնը ստանձնելու մասին: Եւ յետագայում էլ, իշխանութիւնը ներկայացնող ուժերը, ըստ հարկի (երբեմն էլ անհարկի), բարձրաձայնում են իրենց պատասխանատուութեան մասին: Սա չի նշանակում, սակայն, որ ընդդիմութիւնը ազատւում է ընդհանրապէս պարտականութեան պատասխանատուութիւնից: Անշուշտ վերջինս առարկայօրէն ունակ չի կարող լինել սեփական նախընտրական պլատֆորմի կենսագործումը հետապնդել ողջ ծաւալով եւ նախանշուած բոլոր թիրախների ուղղութեամբ, սակայն նա մնում է պատասխանատու նախ իրեն ձայն տուած ընտրողի եւ ապա ողջ այն հանրութեան առաջ, ում ուղղուած են եղել խոստումները: Գումարելով սրան նաեւ ընդդիմութեան անխախտ պարտականութիւնը՝ հետեւելու իշխանութեան գործողութիւններին, արտայայտելու դրանց նկատմամբ ունեցած իր անհամաձայնութիւնները: Եթէ ընտրութիւններից առաջ քաղաքական ուժերի միջեւ միաւորումները կարող են տեղի ունենալ գաղափարական, քաղաքական, ծրագրային հենքի վրայ, ապա ընտրութիւններից յետոյ խորհրդարանական համագործակցութիւնը, մասնաւորապէս ընդդիմադիր ուժերի միջեւ, կարող է ունենալ մարտավարական բնոյթ, կոնկրետ հարցերի կամ հարցերի որոշակի ամբողջութեան շուրջ՝ կարճ կամ երկար ժամանակի հաշուարկով: Ըստ էութեան այն, ինչի մասին նշւում է ստորեւ, քաղաքական ուժերի, մասնաւորապէս խորհրդարանական գործունէութեան բնական ընթացքն է: Երբ հարցը վերաբերում է առաջադրուած կոնկրետ նպատակների ոչ մի զարմանալի բան չկայ, որ կարող են համապատասխանել օրինակ սոցիալիստների (ընկերվարականներու-Խմբ.) եւ լիբերալների (ազատականներու-Խմբ.), երէկւայ մրցակիցների ու այլեւայլ տարակարծութիւններ ունեցողների միջեւ: Եթէ օրակարգում են յայտնւում ընդհանրական շահեր ու մտահոգութիւններ, ընդհակառակը ինքնանպատակ եւ անհասկանալի պէտք է լինի, թէ ինչու նոյն տեսակէտն արտայայտող ուժերը չեն համխմբում ուժերը, մանաւանդ երբ խօսքը վերաբերում է փոքրամասնութեան դաշտում գործող ընդդիմութեանը: Շարադրուող այս մտորումների առիթը ներկայ իրականութիւնն է, այն ոչ համարժէք անդրադարձը, որ յաճախ որպէս արձագանգ ուղեկցում է խորհրդարանական ընդդիմութեան այսօրուայ գործունէութեանը: Չափազանցուած գնահատականներն ու բնորոշումները, որ քաղաքական գործիչների, վերլուծաբանների ու լրագրողների կողմից հրապարակւում են, եթէ միտում չունեն, առնուազն միամիտ են, նախ այն «չհասկացողութեան» պատճառով, թէ այս-այս դաւանանքն ու անցեալն ունեցող ուժերը ինչպէս կարող են իրար կողքի նստել եւ ապա յաճախ չափազանցուած սպասելիքների ինչպէս եւ հիասթափութիւնների համար: Դժբախտաբար Հայաստանի անկախ քաղաքական կեանքի ոչ հարուստ կենսագրութիւնը մեր հանրութեանը սովորեցրել է, որ քաղաքական ուժերը պէտք է գտնուեն կամ իրար գրպանում կամ բարիկադների (պատնէշ, դիրք-Խմբ.) տարբեր կողմերում եւ հետեւաբար մեր դատողութիւնները բխում են մեր եւ ոչ թէ ճանապարհ անցած աշխարհի քաղաքակիրթ կենսափորձից: Իսկ այս չափանիշներից ելնելով անբնականը այն պէտք է նկատուէր, որ իր հերթին իշխանութեան հայաստանեան սովորութիւնն է երկխօսութեան ընդառաջ քայլ չանելն ու ականջալուր չլինելը հակառակ կարծիք ունեցողներին: Ի դէպ եւ այն ութսուն տոկոսին, որ կարող է միանգամայն տարբեր տեսակէտ ունենալ իշխանութիւններից: Ակնարկուած գործելաոճը մեզանում, ոմանց համար դիտարկւում է որպէս թուլութեան եւ իշխանական դիրքերից նահանջելու նշան: Այդ նոյն դիրքերից էլ խիստ մռայլ գոյների մէջ է երեւում, երբ հակառակ ճամբարը ոչ թէ պառակտուած ու թշնամացած է, այլ ձգտում է համախմբման, օրախնդիր հարցերի համատեղ քննարկման եւ հետապնդման: Ինչ արդիւնքների կը յանգեցնեն այսօրուայ ընդդիմադիր ուժերի միասնական գործելու ցանկութիւններն ու կատարւող առաջին քայլերը՝ ցոյց կը տայ ժամանակը: Բարեբախտաբար թէ՛ դժբախտաբար օրակարգերը մեծ են, մեծ ու փոքր նպատակները շատ: Հասարակական հնչեղութիւն ունեցող խնդիրների շուրջ համագործակցութիւնները բխում են հասարակութեան շահերից:


ARMENIA

II

²ñó³Ë

Մինսկի նախագահները գոհ են վերջին բանակցութեանց արդիւնքներէն

Ե

ՐԵՒԱՆ, «ՓանԱրմինիըն».- ԵԱՀԿ Մինսկի խմբակի համանախագահներ Իկոր Փոփով (Ռուսիա), Ժագ Ֆոր (Ֆրանսա), Ճէյմզ Ուորլիք (Միացեալ Նահանգներ) ու ԵԱՀԿի գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ Անճէյ Քասփըրչիք Փետրուար 22էն Մարտ 11 երկարող օրերուն Փարիզի ու Մոսկուայի մէջ շարք մը հանդիպումներ ունեցած են, ներառեալ՝ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարներ Էդվարդ Նալբանդեանի ու Էլմար Մամետեարովի հետ: Մարտ 11ին միջնորդները բանակցած են նաեւ ռուս պաշտօնատարներու հետ: Այս հանդիպումներուն մասին տարածուած հաղորդագրութեան մէջ շեշտուած է, թէ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարներուն հետ հանդիպումներուն ընթացքին, կողմերը շարունակած են աշխատիլ 2013ի Նոյեմբերին Վիեննայի մէջ կայացած նախագահներ Սարգսեանի ու Ալիեւի հանդիպումին բարձրացուած հարցերուն ուղղութեամբ: Նախարարները պատրաստակամութիւն յայտնած են լուծելու այդ հարցերը եւ շարունակելու բանակցային գործընթացը: Միջնորդները կարեւոր նկատած են գործակցութեան պատրաստակամութիւնը ու բարձրագոյն մակարդակով բանակցութիւններու շարունակականութիւնը՝ աւելցնելով, որ կը պատրաստուին Ապրիլին դարձեալ տարածաշրջան այցելել: Աւելի ուշ, «Թուիթըր»ի իր էջին վրայ գրելով՝ ամերիկացի համանախագահ Ուորլիք կարեւոր նկատած է Մոսկուայի բանակցութիւնները: «Ամերիկա, Ռուսիա եւ Ֆրանսա պիտի շարունակեն աշխատիլ խաղաղութեան հասնելու ուղղութեամբ: Պատիւ ունեցած եմ հանդիպելու ռուս դիւանագէտ Վլատիմիր Քազիմիրովի հետ (ԵԱՀԿ Մինսկի խմբակի համանախագահը 1992-1996 թուականներուն), որուն ջանքերը բանակցային գործընթացին մէջ երկար ժամանակ պիտի յիշուին», գրած է Ուորլիք: Նշենք, որ Մարտ 11ին Նալբանդեան հանդիպած էր համանախագահներուն հետ, իսկ անկէ մէկ օր առաջ, Մամետեարով նման հանդիպում մը ունեցած էր:

Visite nuestra renovada página

www.diarioarmenia.org.ar facebook/Diario ARMENIA twitter: @diarioarmenia

Av. Callao 1162 - Buenos Aires info@hotelwilton.com.ar

4812-4993 www.hotelwilton.com.ar

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 20 سñï 2014

гÛáó ò»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝ

զոհերու ոսկորները Սուրիայէն փոխադրուած են Եւրոպա եւ օգտագործուած որպէս արտադրական հումք

1

997 թուականին, Սիտնի բնակող Եղեռնի վերապրող Մանուէլ Քըրքյաշարեանը, իր մահէն առաջ ձայնագրութիւն մը արձանագրած է, որուն մէջ կը պատմէ, 1924-25 տեղի ունեցած դէպքի մը մասին: Ան կը պատմէ, որ 1925ին, երբ Հալէպի մէջ արհեստագործարանի մը մէջ աշակերտ էր, բեռնատար մը կանգ կ՚առնէ գործարանին մօտ եւ ի յայտ կու գայ, որ բեռնատարին մէջ գտնըւող բեռը Տէր զօրի անապատ քշուած ու սպաննուած հայ գաղթականներու ոսկորներն են։ Եւրոպական արդիւնաբերական ընկերութիւն մը գնած էր այդ ոսկորները եւ Իսկէնտէրունի նաւահանգիստի ճամբով պիտի կատարուէր փոխադրութիւնը։ Այս մասին «T24» լրատւականի իր սիւնեակին մէջ կը գրէ թուրք գրող, հրատարակախօս Պասքըն Օրանը։ Օրան կը գրէ, որ «Նիւ Եորք թայմզ» թերթի Դեկտեմբեր 23, 1941 թուականի թիւին մէջ տեղեկութիւն կայ այն մասին, որ Մարսէյլի նաւահագիստ հասած է «զան» անգլիական նաւը, որ 400 թոն մարդկային ոսկորներ կը փոխադրէր: Ըստ տեղեկութիւններու՝ բեռը կու գար Մարմարա ծովի Մուտանիա նաւահանգստէն և կը պարու-

նակէր Փոքր Ասիոյ կոտորածներու զոհերու ոսկորները: Նըմանատիպ տեղեկութիւն մըն ալ Մարսէյլ հրատարակուող «Միտի» թերթի Դեկտեմբեր 23, 1924 թուականի թիւին մէջ լոյս տեսած է, ուր նշուած է, որ այդ բեռը Թուրքիոյ մէջ տեղի ունեցած հայկական կոտորածներու վայրերէն հաւաքուած են: Օրանը կ՚եզրակացնէ որ Մարմարայէն յոյներու, իսկ Սուրիայէն հայերու ոսկորներ Եւրոպա փոխադրուած են։ Փորձելով հասկնալ, թէ արդիւնաբերութեան մէջ մարդու ոսկորներէն ինչ կարելի ստանալ` ան կը դիմէ բժիշկ ընկերոջը, որ կը

բացատրէ, թէ այդ ժամանակաշրջանին սոսինձ, ժելաթին, ակնոցի շրջանակ, և անասուններու կեր կը պատրաստէին մարդու ոսկորներէն: Այս ոսկորները եւրոպական արտադրող ընկերութիւններու համար աժան գինով «հումք» ծառայած են: Օրան կը գրէ, որ «ոսկորներու արտադրողները» երիտթուրքեր էին, իսկ գնորդերը` եւրոպացիները եւ կը մէջբերէ Քըրքյաշարեանի խօսքերը. «Եւրոպացիները հայերուն որպէս գործիք օգտագործեցին, անոնց կեանքը և ոսկորները անգամ գնեցին և իրենց շահերուն համար օգտագործեցին»:

ܳËÇç»õ³Ý

Էշթըն զայրացուցած է Ատրպէյճանը

Ե

ՐԵՒԱՆ, «Արմէնփրէս».- Պաքու իր պաշտօնական եւ ոչ պաշտօնական լծակներով կը շարունակէ հանդէս գալ տարբեր յայտարարութիւններով, որոնք կը փաստեն անոր դիւանագիտական քաղաքակրթութիւնը: Եւրոմիութեան արտաքին քաղաքականութեան եւ ապահովութեան հարցերով գերագոյն յանձնակատար Քեթրին Էշթընի՝ Նոր Ջուղայի հայկական եկեղեցի այցին հակազդելով՝ Ատրպէյճանի նախագահի աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ Նովրուզ Մամետով դրսեւորած է անքաղաքակիրթ վերաբերում եւ «Թուիթըր»ի վրայ գրած. «Կարծես յարգարժան Էշթընը խոստացած է այցելել հայկական բոլոր եկեղեցիները, ո՛ւր ալ ըլլան անոնք»:


ARMENIA

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 20 سñï 2014

III

Նոր Սփիւռք եւ քաղաքականացում ²ÏݳñÏ

Ա

նցնող քսանամեակի վերիվայրումներէն եւ խարխափումներէն յետոյ, հայ-թրքական փրոթոքոլներու վտանգաւոր ռիսկային գրաւէն յետոյ, հայկական դիւանագիտութիւնը կարծես թէ ազգային շահի պաշտպանութեան բանական հունը կը մըտնէ: «Ազգային շահ» ըսելով հոս պիտի հասկնանք արտաքին քաղաքականութեան այն ուղղուածութիւնը որ ներազգային ոլորտին մէջ համախոհութիւն կ’առաջացնէ եւ, առ այդ, պետական նախաձեռնութիւններուն կ’ապահովէ ե՛ւ հայրենաբնակ հայութեան, ե՛ւ Սփիւռքի զօրակցութիւնը: Նախարար Էտուարտ Նալպանտեանի ելոյթը ՄԱԿ-ի մէջ ի խնդիր Ցեղասպանութեան յիշատակման, նախագահ Սարգսեանի դիմումը Տապլինի մէջ եւրոպական պետութիւններուն՝ սահման դնելու ատրպէյճանական հայատեացութեան օրինակներ են որոնք միայն կարելի է ողջունել, կեցուածքներ են որոնց շուրջ կարելի չէ չհամախմբուիլ թէկուզ եւ ներկայ իշխանութիւններու ընդդիմութեան եւ անոնց հետեւորդ զանգուածին համար: Միեւնոյն տրամաբանութեամբ պէտք է ենթադրել, որ կան ազգային նպատակներ, որոնց շուրջ համախմբումը բնական է հայ ժողովուրդի համար: Այսինքն, ի՛նչ ալ ըլլան մեր ներազգային մշակութային, դասակարգային, գաղափարախօսական, յարանուանական թէ հատուածային տարակարծութիւններն ու բաժանումները, հայ ժողովուրդը այնուամենայնիւ նուաճած է գիտակցութեան այն մակարդակը, ուր ազգային էական խնդիրներու շուրջ տարակարծութիւն չի կրնար ըլլալ: Նման պահեր, ընդունինք, քիչ եղած են մեր պատմութեան մէջ: Թերեւս շատ աւելի են այն իրողութիւնները երբ ներազգային տարակարծութիւն, պառակտում եւ իշխանութեան համար պայքար եղած է քան միասնականութիւնը: Ի վերջոյ, արդիական իմաստով մէկ ազգի հասկացողութիւնը կրօնական-յարանուանական բաժանումներէն անդին հազիւ տասնիներորդ դարու երկրորդ կիսուն նախ զարթօնքի շարժումով եւ ապա ազգային-ազատագրական պայքարով կերտուած ինքնութիւն է, որ, դժբախտաբար, քսաներորդ դարուն, եւ յատկապէս Պաղ Պատերազմի օրերուն, պառակտուեցաւ խորհրդային կարգերու թեր եւ դէմ բաժանման գիծով: Արցախեան շարժումն ու ազգային պետականութեան վերականգնումը ստեղծած են ազգային միասնականութեան եւ գիտակցութեան կերտումի նոր առիթ: Արդէն քառորդ դար է որ այդ առիթը չփախցնելու ճիգը կ՚ընենք... Եթէ հայրենի դիւանագիտութեան այս նորագոյն ակտիւացումը ազգային երկու հիմ-

նախնդիրներու՝ Ցեղասպանութիւն եւ Սումկայիթ հաստատ յանձնառութիւն մըն է, ապա եւ անոր արդիւնաւորման համար անհրաժեշտ պիտի ըլլայ ըսփիւռքեան զօրաշարժի թափին բազմապատկումը: Սումկայիթն ու Ցեղասպանութիւնը կը նշենք հոս առանց ազգային միւս հիմնախնդիրները, սկսելով Արցախէն, անտեսելու: Այս երկու հիմնախնդիրները հոս լուսարձակի տակ առնելու միակ պատճառը անոնց նկատառելի վերադարձըն է հայկական դիւանագիտութեան օրակարգին վրայ, մինչ, ինչպէս այլ առիթներով նշուած է, Սումկայիթին շուրջ մօտ քսանամեայ անհասկնալի լռութիւն մը կամ նախաձեռնութեան բացակայութիւն մը կար, իսկ հայ-թրքական փրոթոքոլները Ցեղասպանութեան հիմնահարցին շուրջ ստեղծեցին բոլորին ծանօթ ներազգային ճգնաժամը: Սփիւռքեան զօրաշարժը պատմականօրէն առընչակից է Ցեղասպանութեան արդարահատոյցի պահանջատիրութեան: Սփիւռքը ինքզինք կազմակերպեց, պետականազուրկ ժողովուրդի մը քաղաքական ինքնութիւն կերտեց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման պահանջով: Ճիշդ է, Եղեռնի Յիսնամեակը եկաւ ցոյց տալու որ խորհրդային ամբողջատիրութիւնը ոչ միայն ձախողած է անոր յիշողութիւնը արմատախիլ ընել հայրենի հայութեան մօտ, այլ, ընդհակառակը, Ցեղասպանութեան արդարահատոյցը շատ աւելի բարձրակոչ ձեւով Երեւանի փողոցներուն մէջ է որ կապուեցաւ հողային պահանջատիրութեան: Ղարաբաղեան Շարժումըն ու Սումկայթը եկան յուշելու թէ որքանով առընչակից են Ցեղասպանութեան արդարահատոյցն ու հողային պահանջատիրութիւնը: ՀՀՇական շըրջադարձը դէպի նէօլիպերալիզմ եւ անոր գաղափարախօսական մեկնակէտով անկախ պետականութեան կերտումն ու, անշուշտ, տնտեսական անցումը դէպի շուկայական յարաբերութիւններ արցախեան ազատամարտի ամբողջ վեց տարիներուն իրարու հետ առընչուած Ցեղասպանութիւն / Սումկայթ-հողային պահանջատիրութիւն / Արցախի ազատագրութիւն քաղաքական հասկացողութիւնը ջրեց ի խնդիր «բարիդրացիական յարաբերութիւններու» հասկացողութեան եւ անոր ծիրին մէջ՝ Թուրքիոյ հետ առանց նախապայմաններու յարաբերութիւններու ձգտումը: Սկզբունքով ոչ ոք կրնար առարկել նման կեցւածքի միջազգային դրական ընկալումին: Կը մնար թէ այդ ունէր իր գինը, որոնց կարգին՝ Ցեղասպանութեան հարցը պետական քաղաքականութեան օրակարգին չանցնելու որոշումը, Սփիւռքին քաղաքացիութեան իրաւունքի մերժումը ի

մէջ այլոց: Ազատ ու անկախ Հայաստանի տնտեսական անցումը նէօլիպերալ «շոքային» քաղաքականութեան տարբերակին միջոցաւ իրականացումն ու մենաշնորհային դրամատիրութեան հաստատագրումը անկախութեան յաջորդող այս աւելի քան երկու տասնամեայ ժամանակաշրջանին ունեցաւ իր ընկերային անդրադարձը ի դէմս Հայաստանէն արտագաղթին առաջացնելով այն ինչ պաշտօնականացած է որպէս «նոր» Սփիւռք: Յղացքի գործածութիւնը կրնայ արդիւնք ըլլալ այլընտրանքային տերմինի մը բացակայութեան, կամ ունենալ քաղաքական նպատակամըղւածութիւն՝ միասնականութեան ինքնութիւն մը յուշելու արտասահմանեան հայութեան: Բայց այս գործածութիւնը շատ աւելի շփոթեցնող է տրուած ըլլալով որ, առաջին, Հայաստանէն արտագաղթը հիմնականօրէն լաւագոյն կենսապայմաններ եւ ապագայի փնտռտուքով իրականացած է եւ կապ չունի իր հայրենիքէն բռնի տեղահանուած ազգային հաւաքականութեան մը քաղաքական ինքնութեան գիտակցումին հետ, եւ, երկրորդ, իրողութիւն է որ մինչեւ այսօր, բացառութիւնները յարգելով հանդերձ, չկայ մէկ Սփիւռք, չկայ թէկուզ եւ «դասական» եւ «նոր» Սփիւռք, այլ պարզապէս կայ Սփիւռք եւ Հայաստանէն տնտեսական պատճառներով արտագաղթածներ: Մէկ խօսքով, եւ ի գին թերեւս որոշ շփոթանքի եւ անարդար ընդհանրացումի, Սփիւռքը իր սահմանումով իսկ ինքնութեան հարցով քաղաքականացած հաւաքական գիտակցութիւն է, իսկ Հայաստանէն արտագաղթը զուրկ է նման քաղաքականացումէ: Հետեւաբար, պէտք չէ զարմանալ, որ, դարձեալ յարգելով ամէն բացառութիւն, Սփիւռքի համայնքներուն մէջ Ցեղասպանութեան, Սումկայիթի թէ ազգային այլ հիմնախնդիրներով տեղի ունեցած զօրաշարժերուն Հայաստանէն արտագաղթածները ընդհանրապէս բացակայ են, մասնակից չեն անոնց, եւ թերեւս նոյնիսկ նման յանձնառութեան մը անհրաժեշտութիւնը չեն զգար: Երեւոյթին տրուած հանրածանօթ բացատրութիւններէն անդին դեռեւս չկան հասարակագիտական անհրաժեշտ ուսումնասիրութիւններ, որոնք բացայայտեն այս զանգուածին մօտ քաղաքականացման բացակայութիւնը, նման յանձնառութեան նկատմամբ անոնց անտարբերութիւնը, կամ մի գուցէ նոյնիսկ ապաքաղաքականացումը, որովհետեւ անոնց մէջ վստահաբար կան եւ անհատներ, եւ թերեւս հատւածներ ամբողջ, որոնք դերակատար եղած են արցախեան պատերազմին թէ Հայաստանի անկախութեան գործընթացին նախքան արտաղթի որոշումն

առնելը: Սակայն ի՛նչ ալ ըլլան երեւոյթին մակերեսային բացատրութիւնը թէ խորքային պատճառները, Հայաստանէն արտագաղթած զանգուածին քաղաքականացումը այլեւս անհրաժեշտութիւն մըն է: Առաջին, որովհետեւ այդ արտագաղթը արդէն հայրենիքէն դուրս ծնած եւ հասակ առած առաջին սերունդի մը ծնունդ տուած է եւ այդ սերունդը ազգային ինքնութեան պահպանման հարց ունի, կամ կրնայ ունենալ եթէ այդ հարցով գիտակցութիւն առկայ էր իր ծընողքին մօտ: Երկրորդ, այդ զանգուածը արդէն թուային իմաստով կարեւոր է եւ Սփիւռքի զօրաշարժին իր մասնակցութիւնը անկասկած այդ զօրաշարժին թափը պիտի բազմապատկէ: Երրորդ, ի դէմս պետական քաղաքականութեամբ եւ նիւթական թէ այլ հովանաւորումներով քաղաքականապէս հետզհետէ աւելի ակտիւացող թրքական եւ ազերիական համայնքներու հետ առճակատումը Սփիւռքի համար արդէն օրակարգի վրայ է: Չորրորդ, եւ ինչպէս սկիզբը նշուեցաւ, եթէ հայրենի դիւանագիտութեան ակտիւացման յուսալի նշանները պիտի վերածուին գործընթացի, ապա եւ Հայաստանի արտաքին քաղաքականութիւնը անպայմանօրէն պէտք պիտի ունենայ սփիւռքեան զօրաշարժին եւ զօրակցութեան, եթէ ոչ երբեմն նոյնիսկ արտաքին քաղաքականութեան մէջ անոր ներգրաւման եւ ուղղակի մասնակցութեան: Կը մնայ որ Հայաստանէն արտագաղթած զանգուածի քաղաքականացումը հազիւ թէ բնական կամ ինքնաբուխ գործընթաց մը ըլլայ: Այն հիմնականին մէջ, առնուազն արտախորհրդային տարածաշրջաններուն մէջ գոյութիւն ունեցող հայ համայնքներուն պարագային, Սփի՛ւռքի մարտահրաւէրն է: Խօսքը չի վերաբերիր միայն այդ զանգուածի համայնքային համարկման, այլ՝ ազգապահպանական նախաձեռնութիւններէն անդին անոնց մօտ քաղաքական զօրաշարժի հան-

դէպ հետաքրքրութիւն, շահագրգռութիւն եւ յանձնառութիւն առաջացնելու աշխատանքին: Նման առաջադրանք հասկնալիօրէն չի կրնար աշխատանքային ծրագրի վերածուիլ Սփիւռքի պատմական փորձառութեան վրայ հիմնուելով միայն: Օրինակի համար, եթէ Սփիւռքեան իրերայաջորդ սերունդներ կեդրոնացան միայն ինքնութեան հարցին վրայ եւ անոր հիման վրայ զարգացաւ քաղաքական գործունէութիւնը, պատճառներէն ամենէն հիմնականը անշուշտ այն ժամանակ խորհրդային վարչակարգի պատճառով Հայաստանի ներքին հոլովոյթներուն մասնակցութեան անկարելիութիւնն էր: Այսօր Հայաստանէն արտագաղթած զանգուածի քաղաքականացումը շատ հաւանաբար սկսի հիմնականօրէն հայրենի գործընթացներու մասնակցութեան կամ առնըւազն անոնց քննարկման նախաձեռնութիւններով: Թէ ազգային հիմնախնդիրները, այս պարագային՝ Ցեղասպանութիւն եւ Սումկայիթ, պիտի ի վերջոյ ամրագրուին անոնց մտահոգութիւններու եւ հաւաքական յանձնառութիւններու շարքին՝ անկասկած: Սակայն մեկնակէտը հայրենի իրականութիւնն է՝ անկախ պետականութեան հզօրացումը, ազգային անվտանգութիւնը եւ հայրենաբնակ, ներառեալ Արցախի, հայութեան ընկերային եւ տնտեսական իրավիճակը: Նման նախանձախնդրութիւն, ի դէպ, նաեւ կրնայ առիթ տալ որ Սփիւռքն ալ յաւելեալ ճիգ ընէ հայրենի իրականութեան գործընթացին մէջ իր տեղը գտնելու իմաստով: Եւ թերեւս այդ պարագային կրնանք այլեւս նոր Սփիւռքի մը մասին խօսիլ: «Նոր»՝ ոչ թէ Հայաստանէն արտագաղթած զանգուածը «դասական»էն զանազանելու նպատակով, այլ՝ ե՛ւ քանակային, ե՛ւ որակային իմաստով աւելի աշխուժացած, կազմակերպուած եւ զօրաշարժի ենթարկուած համայնքներու իմաստով:

Խ. ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ


ARMENIA

IV

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 20 سñï 2014

Ð.Ú.¸³ßݳÏóáõû³Ý ä³ïÙáõûݿÝ

17 Մարտ 1905 – Վիտոշի Խորհուրդը

Մ

Քրիստափոր իր արիւնը միախառնեց Հայկական Ազատամարտի Սուրբ Միւռոնին

արտ 17ի օրը անմահ խորհուրդով մը իր անմոռանալի տեղը գրաւած է մեր ժողովուրդի ազգային յիշողութեան մէջ՝ խորհրդանշելով հայ ազգային-ազատագրական շարժման գաղափարական սրբացման եւ յեղափոխական պայծառակերպման օրը։ Օրը՝ սեփական անձին օրինակով ամբողջ սերունդներ յարատեւ կռուի առաջնորդելու, անյաջողութեանց մատնուելու ժամանակ անգամ պայքարի վճռականութիւնը չկորսնցնելու եւ Հայաստանի ու հայութեան ամբողջական ազատագրումի դարաւոր երազը անպայման յաղթանակով պսակելու Քրիստափորեան անդառնալի Ուխտին։ Օրը՝ Վիտոշի Խորհուրդին եւ Քրիստափորի նահատակութեան լուսապսակ Աւանդին։ 109 տարի առաջ, 17 Մարտ 1905ին, Պուլկարիոյ Վիտոշ լերան լանջին, «Մեծ Մարդասպանին»՝ Սուլթան Համիտի ահաբեկման համար պատրաստուած ռումբի հերթական փորձարկումի մէկ պահուն, ողբերգական դիպուածով ապաժամ պայթումի զոհ գնաց Հայկական Յեղափոխութեան անզուգական ղեկավարը՝ Քրիստափոր Միքայէլեան, իր կող-

քին ու ճակատագրակից ունենալով զինակիցը՝ Վռամշապուհ Քենտիրեանը։ 1904ին գումարուած Հ.Յ.Դ. 3րդ Ընդհանուր Ժողովին որոշուած էր Սուլթան Ապտիւլ Համիտի ահաբեկումը։ Հ.Յ.Դ. հիմնադիր երրորդութեան երիցագոյնը եւ իրաւամբ Դաշնակցութեան Կամքին մարմնաւորումը հռչակւած Քրիստափոր ի՛նք եղած էր դրօշակիրը «Կարմիր Սուլթան»ը մահուամբ պատժելու յանդուգն որոշումին։ Աւելի քան բնական էր, հետեւաբար, որ Քրիստափոր անձամբ ըստանձնէր որոշումին գործադրութեան ամբողջական պատասխանատըւութիւնը, եւ ստանձնե՛ց։ Դաշնակցութեան հիմնադիրը գերագոյն պարտքի զգացումով ձեռնամուխ եղաւ մեծ Բռնակալի ահաբեկման ծրագրումին եւ գործադրութեան։ Պատասխանատուութեան միեւնոյն մղումով ալ անձամբ ղեկավարեց ահաբեկչական գործողութեան բոլոր հանգըրւաններուն մանրամասն ծրագրումն ու նախապատրաստութիւնը։ Եւ այդ ճամբուն վրայ Քրիս-

տափորի բաժին ինկաւ ճակատագրի դառն խաղը՝ նահատակութեան արկածն ու ողբերգութիւնը… 109 տարի անցած է Վիտոշի ողբերգական դիպուածէն ասդին, բայց որքան ժամանակը թաւալի եւ որքան խորանան Վիտոշի Խորհուրդը վերծանելու փորձերը, այնքա՛ն կը խըտանայ եւ այժմէական իր թելադրականութիւնը կը շեշտէ Քրիստափորի արեամբ սրբագրուած Հայկական Յեղափոխութեան գաղափարական Կըտակը։ Վիտոշի Խորհուրդը հայոց սերունդներու ուղին լուսաւորող Աւանդ է։ Առաջին հերթին արդի ժամանակներու Հայ Մարդուն կը ներշնչէ անհուն ինքնավստահութիւն ու հպարտութիւն, որովհետեւ հայ ազատագրական շարժման մեծ առաջնորդը իր կեանքի գնով օրինակ դարձաւ յեղափոխական յանդգնութեան։ Ոչ միայն խօսքով, այլեւ կենդանի գործով Քրիստափոր մարմնաւորեց Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի ամբողջական ազատագրութեան պայքարին անսակարկ անձնուիրումը։ Ու գերագոյն իր զոհաբերութեամբ եկաւ հաստատելու, որ երբ կայ մարտունակութիւնը եւ երբ ամրապինդ է անհաւասար ուժերով անգամ կռուի դաշտ նետուելու կամքը՝ յեղափոխականը ի վիճակի է իր զէնքերը հնարելու եւ սանձելու ամէնէն անխոցելի կարծուած բռնակալներն իսկ։ Իբրեւ այդպիսին՝ Վիտոշ լերան լանջին իր ողբերգական վախճանով, Քրիստափոր հայոց հետագայ սերունդները հեռու պահեց տարբեր ժամանակներու հայկական պահպանողականութեան, անձնապաշ-

տութեան եւ ստրկական համակերպութեան բոլոր դեդեւումներէն եւ սայթաքումի փորձութիւններէն։ Իր գերագոյն զոհաբերութեամբ պատգամեց՝ «Մենք կարող ենք, ի հարկէ, նոյն մեր անձնապաշտ արեան հետեւելով, անիծել երկրագնդիս բոլոր քաղաքակիրթ ազգերին էլ, որ այն ժամանակ, երբ մենք անասնական թէ սրիկայական, վաշխառւական թէ ստրկական ժպիտներով վերաբերուեցինք դէպի օրաւուր մեր առաջը գտնուող խնդիրները, նրանք – այդ ժողովուրդները – գլխապատառոտի տակ չտըւին իրենց բոլոր շահերը եւ հայկական կռուի դաշտը չգրաւեցին… Այո՛, կարող ենք այդ էլ անել, ուրիշ շատ բաներ էլ անել, բայց ե՞րբ պիտի քաղաքացիական համարձակութիւն ունենանք մի փոքր էլ մեր վրայ անդրադառնալու եւ մեր բարոյական պակասութիւններին, մեր վատառողջ բնազդներին, մեր ազգային ախտերին՝ «պատմական այդ չարիքին» եւս՝ որոշ տեղ տալու մեր կրած տառապանքների ու մեր ներկայ ծանր կացութեան մէջ…»։ Երկրո՛րդ. պետական սարսափի եւ ահաբեկումի սուլթանական անպատիժ յանցագործութեան դէմ՝ Վիտոշի նահատակութիւնը եկաւ ամրագրելու, որ նոյնինքն ահաբեկչութիւնը կրնայ փրկարար կռուի սրբազան զէնք դառնալ… տըկարներուն ձեռքը։ Համիտեան բռնակալութիւնը քաղաքական ուղի ընտրած էր պետական ահաբեկչութիւնը եւ հայ ժողովուրդի ազգայինազատագրական շարժման ամէնէն խաղաղ ելոյթներն անգամ անմեղ հազարաւորներու արեան մէջ խեղդելու… «ցեղասպանական» վարքագծին անձնատուր եղած էր։ Քրիստափոր իր արեան նուիրաբերումով եկաւ ուսուցանելու, որ թրքական պետութեան հայաջնջումի ահաբեկչութեան արժանի պատասխանն էր Համիտի ահաբեկումը, իբրեւ հոգեփոխիչ օրինակը տկարներու արդարադատ ահաբեկչութեամբ պետական «ահաբեկչութիւն»ը սանձելու յանդգնութեան անսպառ ուժին։ Առանց Վիտոշի Խորհուրդին դժուար է ամբողջական բացատրութիւնը գտնել այն գաղտնիքին, թէ ահաբեկչութիւնն ու ահաբեկիչը ինչո՛ւ սրբութեան իմաստ եւ արժէք ստացած են հայ ժողովուրդի իրերայաջորդ սերունդներուն

համար։ Հայ ժողովուրդին պարտադրուած տկարի եւ զոհի դաժան ու անարդար ճակատագրին դէմ գերագոյն ծառացումով՝ քրիստափորեան յանդգնութեամբ իր լրիւ բացատրութիւնը կը գտնէ Հայ Ահաբեկիչին նկատմամբ Սիամանթոներով հիւսուած արդի հայուն խորագոյն պաշտամունքը։ Եւ հայոց սերունդները Վիտոշի Խորհուրդէն վերցուցին Հայկական Ազատամարտի մեծ առաջնորդին անաւարտ գործը շարունակելու յանձնառութիւնը՝ այդ ճամբուն վրայ գերագոյն զոհաբերութեան պատրաստ գտնուելու վարակիչ օրինակը։ Մարտի 17ն է դարձեալ, աւելի քան դարաշրջան մը անցած է 1905ի այդ չարաբախտ օրէն ասդին, բայց Վիտոշի Խորհուրդը ինչպէս անցեալ երկար տասնամեակներուն, նաեւ մեր օրերուն կը շարունակէ յեղափոխական յանդգնութեամբ ջրդեղել հայոց սերունդներու ուղին։ Երբ մեծերն ու զօրեղները բիրտ ուժով եւ պետական ահաբեկչութեամբ կը շարունակեն տկարներուն արդար պահանջները խեղդելու իրենց վաքագիծը, Երբ հայ ժողովուրդի պատմական պատուհասը՝ թրքական ցեղասպան պետութիւնը կը շարունակէ իր փորձերը, պետական ահաբեկչութեան նորանոր հնարքներով, խեղդելու հայ ժողովուրդին արդար պահանջատիրութիւնը: Աւելի քան հասկնալի է, թէ ինչո՛ւ հայոց սերունդները իրենց հայեացքը կ’ուղղեն դէպի Վիտոշի Խորհուրդը։ Դէպի Հայկական Ազատամարտի յեղափոխական սուրբ միւռոնին իր արիւնը միախառնած Քրիստափորի անմահ պատգամը.«Յարատեւ կռիւ – յաճախ եւ երկար ժամանակ, գուցէ անյաջող՝ չնայած երբեմն նոյնիսկ իր լայն ծաւալին – ահա թէ ո՛ւր է մեր փրկութեան բանալին։ Պահպանե՛ք, շարունակենք կռիւը, որպէսզի լայնանայ, ընդարձակուի եւ ընդարձակուելով՝ յարատեւի – ահա՛ դէպի մեր նպատակը տանող միակ ճանապարհը։ Չշեղուե՛նք այդ ճանապարհից, որ պատճառների եւ հետեւանքների կապակցութեամբ, ունի պատմութեան մէջ հաստատուած օրէնքի ոյժ. չշեղուե՛նք այդ միակ ճանապարհից, որ սփռուած է յուսատու ապագայի գրաւիչ ծաղիկներով»։ ՆԱզԱՐԷԹ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ

13532 armenio  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you