Page 1

ò»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝ

äáõ¿Ýáë ²Ûñ¿ë, ²ñųÝÃÇÝ - 82ñ¹ ï³ñÇ - ÂÇõ 13.512 - 24 ÐáÏï»Ùµ»ñ 2013 - лé. (54 11) 4775 7595

Եւրոպայի սրտին մէջ հնչեցին Հայոց Ցեղասպանութեան հատուցման եւ Արցախի ճանաչման պահանջները

Ե

րեքշաբթի 15 Հոկտեմբերին, Եւրոպական խորհրդարանի դահլիճէն ներս շարունակուած խորհրդաժողովի երկրորդ նիստին ընթացքին քննարկուեցան երկու հիմնական օրակարգեր։ Առաջինը՝ «Հայոց Ցեղասպանութիւն եւ միջազգային օրէնք», ուր իրենց զեկուցումներով հանդէս եկան փրոֆէսէօրներ Եաիր Օրոն (Իսրայէլէն), Թէոֆանիս Մալքիտիս (Յունաստանէն), Վլատիմիր Վարդանեան (Հայաստանէն), Անրի Թերիօ (ԱՄՆ)։ Երկրորդը՝ «Հարաւային Կովկասի հեռանկարները», ուր իրենց զեկուցումներով հանդէս եկան Եւրանեսթի Մարդկային իրաւանց եւ արտաքին քաղաքականութեան հարցերու փոխ նախագահ Գնութ Ֆլեքենշթային, Եւրոպական Խորհրդարանի արտաքին գործերու յանձնախումբի փոխ նախագահ, Պուլկարիոյ եւրոերեսփոխան Անտրէյ Գովաչեւ, Կիպրոսի Լետրա քոլեճի նախագահ Իոանիս Խարալամպիտիս, ՄԱԿի ներքին արդարադատութեան խորհուրդի անդամ, Մեծն Բրիտանիոյ իրաւաբան եւ արքայական պալատի խորհրդատու Ճէօֆրէյ Ռոպերթսըն եւ Մինսկի խումբի ֆրանսացի նախկին համանախագահ Պերնար Ֆասիէ, Եւրանեսթի փոխ նախագահ, ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ Վահան Յովհաննիսեան։ Հայութեան եւ յատկապէս արցախահայութեան հաւատարիմ բարեկամուհի տոքթ. Էլէնի Թէոխարուս իր խօսքին մէջ անդրադարձաւ Հայաստանի եւ Եւրոպայի միջեւ յարաբերութիւններուն, դիտել տալով թէ Եւրոպա իր դուռը

Կիրօ Մանոյեան: “Թուրքիոյ կողմէ ցեղասպանութեան ճանաչման հարցով կարելի չէ որեւէ բան ակնկալել մինչեւ 2015”

Ե

բաց պէտք է պահէ հայերուն առջեւ, որովհետեւ այլ պարագայի՝ Կովկասի մէջ Եւրոպական Միութեան շահերու դուռն ալ կը փակուի: Ան խօսելով Արցախի հարցի մասին, նշեց թէ Կովկասի մէջ խաղաղութեան նախապայման է Արցախի ժողովուրդի ինքնորոշման իրաւունքի ճանաչումը: Ճէօֆրէյ Ռոպերթսըն իր խօսքին մէջ անդրադարձաւ հազիւ շաբաթ մը առաջ Արցախ կատարած իր այցելութեան, նշելով թէ կարելիութիւնը ունեցաւ տեղւոյն վրայ տեսնելու տիրող իրավիճակը: Ան աւելցուց թէ խաղաղութիւն չկայ առանց արդարութեան եւ յատկանշականօրէն յորդորեց. «Լուծեցէք տարածքային ամբողջականութեան եւ ինքնորոշման երկընտրանքը, որպէս հիմք ընդունելով մարդկային տեսանկիւնը: Մարդիկ իրաւունք ունին ապրելու ազատ, առանց հալածանքներու»: Պերնար Ֆասիէ իր կարգին, խօսեցաւ Մինսկի խումբէն ներս իր ունեցած փորձառութեան մասին, նշելով թէ տարածաշրջանի երկիրները խնդիրներ ունին եւ հակամարտութիւնները լուրջ խոչընդոտ են շրջանի երկիրներու զարգացման։ Ան ըսաւ նաեւ թէ շատեր քննադատեցին Մինսկի խում-բի գործունէութիւնը եւ եռա-նախագահ երկիրները, ըսելով թէ անբաւարար ջանքեր գոր-ծադրեցին, բայց այս մէկը ար-դար չէ, ճիշդ չէ. պէտք չէ մո-ռնալ որ այս խումբին մէջ հա-կամարտութեան շիկացում չէ եղած: Այս երկու օրուան օրակարգերուն քննարկման ընթացքին օտար երեսփոխանները, քա-

ղաքագէտները եւ մասնագէտները, ինչպէս նաեւ Եւրոպայի զանազան գաղութներու եւ միութիւններու ներկայացուցիչները քննարկեցին Հայաստանի եւրոպական համարկման հարցի տարբեր երեսները, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան յառաջընթացքը, Եւրոպայի հայ գաղութներու դիմագրաւած դժուարութիւններն ու կարողականութիւնը, Հայկական Ցեղասպանութեան հատուցման հարցերն եւ իրաւունքներու հետապնդման նոր քաղաքականութեան մը մշակումը։ Եւրոպայի Հայ Դատի յանձնախումբի գրասենեակի նախագահ Գասպար Կարապետեան ըսաւ.- «Եւրոպահայութեան երրորդ համագումարը պատմական կրնանք համարել այն բանով, որ Պրիւքսելի մէջ, եւ յատկապէս Եւրոխորհրդարանի մէջ մէկտեղուած Հայաստանի, Արցախի, սփիւռքի կրօնական եւ հասարակական – քաղաքական ներկայացուցիչները միաձայնութեամբ իրենց վճռակամութիւնը յայտնեցին ի շահ Հայասատանի զարգացման, Արցախի ճանաչման, եւ սփիւռքի գոյատեւման սրբազան առաքելութեանց»։

Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. կաթողիկոսի խօսքը

Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. կաթողիկոս շեշտեց թուրք պետութեան կողմէ գրաւուած հայոց եկեղեցիները հայ ժողովուրդին վերադարձնելու պահանջքը։ Վեհափառը լայնօրէն անդրադարձաւ այն իրողութեան, որ «Հայ Դատը սկսած է տարբեր մօտեցում, շեշտաւորում ու ա(Þ³ñ.Á ¿ç II)

ւրոխորհրդարանի ներկայացուցիչները զարմացած են Մաքսային միութեան անդամակցելու Հայաստանի անակնկալ որոշումէն”: 18 հոկտեմբերին «Փաստարկ» մամլոյ ակումբին մէջ լրագրողներուն հետ ունեցած հանդիպումին ընթացքին այս մասին յայտարարած է ՀՅԴ Հայ դատի եւ քաղաքական հարցերու գրասենեակի ղեկավար Կիրօ Մանոյեանը` անդրադառնալով Եւրոպահայերու երրորդ համագումարին ընթացքին քննարկուած հարցերուն: Ըստ Մանոյեանի, Եւրոպական խորհուրդի ներկայացուցիչներուն դիրքորոշումը հիասթափեցուցած է եւրոպահայերը, որոնք իրենց կարգին դժգոհած են, որ Եւրոպական խորհուրդը անհրաժեշտ քայլերու չէ ձեռնարկած` Հայաստանին աջակցելու տարբեր առումներով, ինչպէս` տնտեսական: Մանոյեան նաեւ նշած է, որ Եւրոպական Միութեան ներկայացուցիչները պատրաստակամութիւն յայտնած են` ամրապնդելու եւրոպահայերուն հետ ունեցած սերտ յարաբերութիւնները: Մանոյեան կարեւոր նկատած է Եւրոպահայերու երրորդ համագումարը, քանի որ այնտեղ արծարծուած հարցերը օրակարգային են նաեւ Հայաստանի մէջ. «Նախորդ երկու համագումարները տեղի ունեցած են 2004¬ին եւ 2007¬ին, ուստի այս համագումարը խիստ կարեւոր էր նաեւ վեց տարուան լռութենէ ետք», հաստատած է Մանոյեան: Մանոյեան նշած է, որ համագումարի առաջին օրը կատարուած է ներքին հայկական քննարկում, որ կայացած է Հայ տուն մշակութային կենդրոնին մէջ: Երկրորդ օրը քննարկումները տեղի ունեցած են Եւրոխորհրդարանի շէնքին մէջ, անոր մասնակցած են նաեւ եւրոպացի պատգամաւորներ: Համագումարին թէ՛ առաջին, եւ թէ երկրորդ օրերուն մասնակցած են Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոս, Հայաստանի Ազգային ժողովի նախագահ Յովիկ Աբրահամեան, Լեռնային Ղարաբաղի նախագահը, փոխվարչապետը, արտաքին գործոց նախարարը: Համագումարի առաջին օրը քննարկուած են Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին առնչուած հարցեր, ընդ որում` շեշտը դրուած է ճանաչումէն հատուցման խնդիրին անցնելու ժամանակին հասած ըլլալուն վրայ: Անդրադարձ կատարուած է նաեւ այն հարցին, թէ եւրոպահայ համայնքները զարգացնելու, կազմակերպելու ինչ կերպար պէտք է յառաջ մղուի: Քննարկուած են թուրքազրպէյճանական լոպիիստական կազմակերպութիւններուն աշխատանքները Եւրոպայի մէջ, անոնց հակադարձելու կարելիութիւնները, նշուած է, որ անհրաժեշտ է կարելի եղածին չափ համագործակցիլ հայկական բոլոր կազմակերպութիւններուն հետ: Քննարկուած են նաեւ Սուրիոյ հայութեան իրավիճակը, Ջաւախքի խնդիրները` կարեւոր նկատելով այս նիւթերով յատուկ խորհրդաժողովի կայացումը: Մանոյեան յայտնած է, որ համագումարի երկրորդ օրուան ընթացքին քննարկուած հիմնական նիւթերէն եղած է Ցեղասպանութիւնը եւ միջազգային իրաւունքը: Քննարկման մասնակցած են հայ, ինչպէս նաեւ օտար փորձագէտներ եւ զեկուցողներ: Կիրօ Մանոյեան ընդգծած է, որ հիմնական շեշտը դրուած է Ցեղասպանութեան ճանաչման ինքնանպատակ չըլլալուն վրայ, այլ անով կարելի է հասկնալ նաեւ հատուցում, որուն որոշ կարելիութիւններուն մասին տեսակէտներ արտայայտուած են: (Þ³ñ.Á ¿ç II)


ARMENIA

II

ºõñáå³

г۳ëï³Ý

(Þ³ñ. ¿ç I-Ç)

ռաջնահերթութիւն ստանալ վերջին տարիներուն ընթաց-քին»։ Ան յիշեց Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսին եւ Ֆրանսայի խորհրդարանին մօտեցումները, ինչպէս նաեւ տակաւ բազմացող թուրք մտաւորականներու արտայայտութիւնները՝ ի խնդիր Ցեղասպանութեան ճանաչման։ Այս բոլորի լոյսին տակ վեհափառը ըսաւ, թէ «ռազմավարական ու մարտավարական նոր մօտեցումներ հարկ է որդեգրել, նոր զարգացումներու լոյսին տակ»։ Վեհափառը անդրադարձաւ միջազգային օրէնքին պարզած թէ՛ դժուարութիւններուն եւ թէ կարելիութիւններուն։ Այս ծիրէն ներս ըսաւ, թէ «հակառակ այն իրողութեան որ 1948-ին Ցեղասպանութիւնը որպէս օրէնքի սահմանում մուտք գործեց միջազգային օրէնքէն ներս, սակայն ազգ մը ոչնչացնելու Օսմանեան Թուրքիոյ ծրագիրը միջազգային օրէնքի տուեալներով կը նկատուի Ցեղասպանութիւն»։ Մեկնելով այս իրողութենէն Արամ Ա. Կաթողիկոս ըսաւ, թէ «Ցեղասպանութիւնը ոճիր է մարդկութեան դէմ եւ հետեւաբար ցեղասպանը պէտք է պատժուի եւ հատուցում տայ Ցեղասպանութեան զոհուածներու յաջորդներուն»։ Խօսելով միջազգային օրէնքի տուեալներուն մասին, Վեհափառը շեշտեց հատուցման առաջնահերթութիւն տալու հրամայականը. «Հայ ժողովուրդը հսկայ կալուածներ, նիւթական, մշակութային ու հոգեւոր հսկայ հարստութիւն թողած է Արեւմտեան Հայաստանի ու Կիլիկիոյ մէջ։ Անոնք Թուրքիոյ սահմանումով «լքուած» կալուածներ չեն կրնար նկատուիլ։ Մէկ ու կէս միլիոն հայեր ջարդուեցան, իսկ մնացեալ հայերը պարտադրաբար աքսորուեցան՝ իրենց ետին ձգելով իրենց ինչքերը։ Հետեւաբար այդ կալուածներու ու ինչքերու իրաւատէրը հայ ժողովուրդն է միջազգային օրէնքներու տուեալներու լոյսին տակ», ըսաւ Արամ Ա. Կաթողիկոս: Ան յատկապէս անդրադարձաւ հայոց եկեղեցիներուն, ու ըսաւ. «Յստակ տուեալներու համաձայն շուրջ 2000 եկեղեցիներ եւ ուխտավայրեր ունեցած է հայ ժողովուրդը Արեւմտեան Հայաստանի ու Կիլիկիոյ մէջ։ Անոնցմէ ոմանք քանդուած են, ուրիշներ մզկիթի, ախոռի, ճաշարանի, թանգարանի եւ այլ հանրային վայրերու վերածուած։ Միթէ Թուրքիան կրնա՞յ ուրանալ, որ այսօր այլապէս գործածուող եկեղեցիները հայ ժողովուրդի պատկանող եկեղեցիներ եղած են»։ Ապա Վեհափառ Հայրապետը ըսաւ. «Ինչո՞ւ Թուրքիոյ վարչապետը լուռ կը մնայ, երբ իրեն ուղղած մեր նամակին մէջ այս մասին անդրադարձանք։ Ինչո՞ւ Թուրքիոյ կառավարութիւնը լուռ կը մնայ երկու Վեհափառ Հայրապետներու միացեալ կոչին՝ ճանչնալու Ցեղասպանութիւնը, հատուցում տալու Հայ ժողովուրդին ու վերադարձնելու Հայոց եկեղեցիները»։ Վեհափառը եզրափակեց իր խօսքը ըսելով թէ «Եթէ Թուրքիան նախանձախնդիր է մարդկային իրաւունքներու նկատմամբ, եթէ Թուրքիան կը հաւատայ կրօններու, մշակոյթներու ու ազգերու խաղաղ գոյակցութեան, Հայ ժողովուրդին արդար իրաւունքներու նկատմամբ գործնական առաջին քայլ մը կրնայ առնել վերադարձնելով հայոց եկեղեցիները»։

75º Aniversario de la Catedral San Gregorio El Iluminador

CONCIERTO EXTRAORDINARIO Fragmentos de óperas armenias y europeas canciones napolitanas, argentinas y armenias

Martes 29 de octubre, 20.30 hs. (puntual) Sala Siranush, Armenia 1353 Caba

Intérpretes: Alla Avetisyan, Soprano; Marcelo Kevorkyan, Tenor; Rubén Hovsepyan, Violín; Arno Stepanyan, Saxofón; Sergio Bungs, Piano; Reverendo Padre Mkhitar Kuduzian, Piano y la participación especial como invitado del joven cantante Emiliano Caselia.

Av. Callao 1162 - Buenos Aires info@hotelwilton.com.ar

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 24 ÐáÏï»Ùµ»ñ 2013

4812-4993 www.hotelwilton.com.ar

ԵԱՀԿ-ի դիտարկման ընթացքին Ատրպէյճան կրակ կը բանայ

Հ

ոկտեմբերի 18-ին, ուրբաթ օրը, ժամը 20:30-ին (Երեւանի ժամանակով) Հայաստանի հիւսիսարեւելեան սահմանագօտիին վրայ տեղակայուած զօրամասին հսկողութիւն կատարելու ընթացքին մահացու ականապայթիւնային վէրքեր ստացած ու զոհուած է պաշտպանութեան նախարարութեան «ԷՆ» զօրամասի ճարտարագիտասակրաւորային վաշտի հրամանատար, սպայ Գէորգ Մնացականեանը:

Ըստ պաշտպանութեան նախարարութեան տեղեկատուութեան եւ հասարակութեան հետ կապերու վարչութեան, տարբեր աստիճանի վէրքերով Երեւանի կեդրոնական զինուորական հիւանդանոց տեղափոխուած են աւագ տեղապահ Գարուշ Համբարձումեանը, պարտադիր ժամկէտային զինուորական ծառայող, շարքային Նարեկ Յակոբեանը եւ պայմանագրային ծառայող, շարքային Էդկար Յարութիւնեանը: Համբարձումեանի եւ Յարու-

թիւնեանի վիճակը կը նկատուի միջին ծանրութեան, Յակոբեանինը‘ բաւարար: Կը կատարուի հետաքննու-թիւն: Միւս կողմէ, Լեռնային Ղարաբաղի եւ Ատրպէյճանի զինեալ ուժերու հանդիպման սահմանագիծին վրայ‘ Հադրութի ուղղութեամբ, նախատեսուած ԵԱՀԿ առաքելութեան դիտարկումը ընդհատուած է ազրպէյճանական կողմէն Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանութեան բանակի դիրքերուն ուղղութեամբ արձակուած կրակոցներուն պատճառով: Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան արտաքին գործոց նախարարութեան մամլոյ ծառայութեան համաձայն, կրակոցներուն ականատես եղած են երկու կողմերու դիտարկման խումբերը: ԵԱՀԿ-ի գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ, դեսպան Անճէյ Քասփըրչիք, որ գլխաւորած է դիտարկման առաքելութիւնը հակառակ կողմէն, անվտանգութեան նկատառումներէ մեկնած որոշած է դադրեցնել դիտարկումը:

ò»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝ (Þ³ñ. ¿ç I-Ç)

Համագումարին ընթացքին կրկին բարձրաձայնուած են փոխհատուցման երեք մակարդակները, որոնք պէտք է ապահովուին Հայոց ցեղասպանութեան հարցին վերաբերեալ: ՀՅԴ Բիւրոյի Հայ դատի եւ քաղաքական հարցերու գրասենեակի պատասխանատուն յայտնեց, որ առաջին մակարդակը կը վերաբերի տարածքային փոխհատուցման: Ան նշեց, որ այս տեսանկիւնէն համագումարին ընթացքին ընդգծուեցաւ հայ-թրքական արձանագրութիւններէն հրաժարելու կարեւորութիւնը: Ըստ անոր, նշուեցաւ, որ որոշ առումով պէտք է նախապատրաստուիլ` միջազգային դատական ատեաններուն մէջ հարցը ըստ էութեան բարձրացնելու վերաբերեալ: Իբրեւ երկրորդ մակարդակ Մանոյեան նշեց ունեցուածքի հարցը` եկեղեցիներուն եւ ազգային կառոյցներուն: Մանոյեան յայտնեց, որ երրորդը կը վերաբերի առանձին մարդոց իրաւունքներուն եւ փոխհատուցումներուն: Անոր համաձայն, այդ պարագային ընդգծուեցաւ, որ անհրաժեշտ է հաշուի առնել իրաւայաջորդներու իրաւունքներու խախտումի անհրաժեշտութիւնը: Ըստ Մանոյեանի, քննարկուած է նաեւ շրջանի, մասնա-

ւորաբար Հայաստանի յարաբերութիւնները Եւրոպական Միութեան հետ: Ան նշած է, որ այս ծիրին մէջ քննարկուած է նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը: Մանոյեան մասնակիցներէն առանձնացուցած է ԵԱՀԿ Մինսքի խմբակի նախկին համանախագահ Պեռնար Ֆասիէի դիրքորոշումը, որ նշած է, թէ անհրաժեշտ է բանակցութիւններուն Ղարաբաղի անմիջական մասնակցութիւնը, ինչպէս նաեւ ընդգծած է, որ համանախագահներուն կողմէ ներկայացուած լուծման ծրարը միասնական ծրար է եւ կարելի չէ ատիկա առանձնացնել: ՀՅԴ Բիւրոյի Հայ դատի եւ քաղաքական հարցերու գրասենեակի պատասխանատուն յայտնեց, որ մինչեւ 100-ամեակի աւարտը Թուրքիա պիտի չճանչնայ Հայոց ցեղասպանութիւնը: Ան նշեց, որ 100ամեակին ընդառաջ Թուրքիա անպայման քայլեր պիտի առնէ` իր վրայ եղած ճնշումները մեղմացնելու համար, որպէսզի ցոյց տայ, թէ որոշ հոլովոյթ կայ Հայաստանի եւ հայութեան վերաբերեալ: «Չեմ կարծեր, թէ Թուրքիոյ կողմէ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման հարցին գծով կարելի է որեւէ բան ակնկալել մինչեւ 2015` յատկապէս հաշուի առնելով այն հան-

գամանքը, որ Թուրքիան Հայաստանի հետ յարաբերութիւններու կամ քրտական հարցի առնչութեամբ անհրաժեշտ քայլեր չէ առած, եւ այդ հարցերը իրենց լրումին չէ հասցուցած»: Կիրօ Մանոյեանի համաձայն, Թուրքիա անընդհատ ծրագիրներ կը մշակէ, որպէսզի ցոյց տայ, թէ երկրին մէջ եւ անկէ դուրս կարգ մը քայլերու կը դիմէ, սակայն խորքին մէջ ոչինչ կ՛ընէ: Անդրադառնալով Զօրի Բալայեանի նամակին` Կիրօ Մանոյեան ըսած է. «Զօրի Բալայեանը պէտք չէ մեղադրել իր տեսակէտը յայտնելուն մէջ: Ան այդ տեսակէտը 25 տարիէ աւելի է ունի եւ կը յայտնէ»: Սակայն, ըստ անոր, Դաշնակցութիւնը այդ դիրքորոշումը չի կիսեր, փոխարէնը համաձայն է Զօրի Բալայեանի` փանթուրքիստական վտանգի եւ սպառնալիքներուն մասին ահազանգին: Զօրի Բալայեան ասոնցմէ պաշտպանուելու ձեւը կը նկատէ Հայաստանի ու Արցախի Ռուսիոյ կցորդ ըլլալը: Մանոյեանի կարծիքով, Ռուսիան պէտք է ընդունիլ որպէս մեր ռազմավարական դաշնակիցը. «Ռուսիան Հայաստանի կարիք ունի առնուազն այնքան, որքան Հայաստանը` Ռուսիոյ»:


ARMENIA

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 24 ÐáÏï»Ùµ»ñ 2013

III

²ÏݳñÏ

Պ

Հին Պատմութիւն Եւ Նոր Բեկորներ

ատմութիւնը հին կ՛ըլլա՛յ, նոր բեկորներ ալ կը հիննան, եթէ արդէն պատմութեան պէս չեն, եթէ հեքիաթ չեն: Հայ մարդուն համար Իտալիան բանաստեղծական սիրոյ համար՝ Վենետիկ է, հաւատքի համար՝ Հռոմ, Միլանօ եւ իր օփերան, Նափոլին՝ արկածախնդիրներու համար, բաց թանգարան՝ Ֆլորանսը, ուսանողներու համար՝ Փատովան: Ժամանակակիցներս, բոլոր երկիրներու, նոր հորիզոններ տեսնելու ցանկութիւն ունինք նկարելու, կեանքի միօրինակութեան գոյն տալու համար, լսուածով չբաւարարուելով, նախընտրելով նուաղող պատկերները, միշտ նորի ծարաւով, ձեւով մը՝ նոր վաչկատուններ, յոգնող, ձանձրոյթի դէմ պայքարող ձանձրացող զբօսաշրջիկներ: Փարիզի Մայիս 4ի այդ ցուրտ առաւօտը խումբ մը հայեր օդակայան խմբուած էին: Առօրեայէն եւ անոր տաղտուկներէն անջատուելու ցանկութիւն ունեցողներ, նոր հորիզոններ տեսնելով՝ ընթացիկի մոռացման մարզանք ընելու համար: Բոլոր զբօսաշրջիկներու պէս՝ երկրի իրաւ կամ սուտ դժուարութիւնները փակագիծի մէջ դնելու բալասան փնտռելով: Օդանաւը էջք կը կատարէ Միլանօ: Երեսունվեց հոգինոց խումբը հոնկէ կը մեկնի: Կրկին օդանաւ: Ճանապարհը կ՛ուղղուի դէպի հարաւ՝ Իտալիոյ մոյկանման քարտէսը դիտելով: Կրկին էջք՝ քիչ լսուած ծովեզերեայ Պարի քաղաքը: Արդէն մոյկի ո՞ր քաղաքը եւ ո՞ր գիւղը ծովափնեայ չեն՝ գրկուած երկինքի եւ երկու ծովերու վետւետացող կապոյտին մէջ, ձիթենեաց պարտէզներու կըռթնած: Հին աշխարհի բեմին վրայ ենք. յոյներ, Հռոմ, Բիւզանդիոն, արաբներ: Նաեւ՝ հայեր: Ֆրանսացիները այդ շրջանը կը կոչեն Լէ Փույ, իտալացիները կ՛ըսեն՝ Լա Փուլիայ: Հռոմէն հեռու, Յունաստանի դիմաց, քարընկեց մը հեռու՝ Սիկիլիան է, անկէ անդին՝ Հիւսիսային Ափրիկէն՝ Հանիպալի Քաղկեդոնը, Լիպիան, Թունուզը, Ալճերիան, Մարոքը, մինչեւ Սպանիա: Հին աշխարհն է ասիկա, ուր իրարու բախած եւ զիրար լրացուցած են միջերկրականեան աւազանի շուրջ ստեղծուած Հռոմի ժողովուրդները: Ինչպէս Հիւսիսային Ափրիկէ, հոս ալ հորիզոնը բնակուած է ձիթենիներու անսահմանութեամբ: Եթէ ձիթհան մը այցելէք, ձեզի կը պատմեն այդ հըրաշք իւղին առասպելները, տարբեր որակները, համերը եւ բոյրերը, երաժշտական փոփոխուող ձայներու պէս, նոյնի վրայ տարբեր երանգներ: Զբօսաշրջիկներու համար

պատրաստուած են պրակներ, հատորի հաստութեամբ, որոնք կը պատմեն Լա Փուլիան: Այցելուն իր վեց օրերը եթէ անցընէ պանդոկի իր սենեակին մէջ եւ քաջ ըլլայ հարիւրաւոր էջերը կարդալու, աւելի բան կ՛իմանայ հանրակառքով ասդին-անդին մէկ տեսարժան վայրէ ետք հին քաղաք մը, մէկ պանդոկէ ետք միւսը գիշերող, մէկ ճաշարանէ միւսը առաջնորդուող շրջիկներէն: Անթիւ թանգարաններ, կարեւոր եւ անկարեւոր, զբօսաշրջիկներուն առիթ կ՛ընծայեն լսելու, մոռնալու եւ լուսանկարելու: Միակ անփոփոխը իտալական խմորն է, կարծր կամ կակուղ ցորենով, այսպէս կամ այնպէս պատրաստուած, եւ ձէթը՝ սեղանին վրայ, օրուան բոլոր ժամերուն: Յիշատակներու հայրենասիրութիւն ունեցող հայը, միշտ յուզուելու ծարաւ, ամէն տեղ «Հայաստան» կը փնտռէ, կարծէք այն բոլոր վայրերէ ուրկէ հայեր անցած են, յիշատակով իւրացուած են, ոչ քաղաքական գաղութարարութիւն: Առանց յանձնառութիւններու, հետքերու վրայ հիմնուած զգացական կայսրութիւն մը: Քաղաքի մը մէջ հայ մը կ՛ապրի՝ իր իննսունամեայ մօր եւ իտալացի կնոջ հետ, բայց հոն է ան համայնքի մը պէս, կ՛ապրի համայնքի մը պէս, նեղլիկ փողոցի մը վրայ բացուած ապակեփեղկերով հայանուն կեդրոնով, ֆետայիներով, Ցեղասպանութեան պատկերներով եւ ինչե՜ր: Ուրիշ մըն ալ արձակուրդի բնակարան ունի գեղատեսիլ քաղաքի մը մէջ, կ՛ընկերանայ հայ զբօսաշրջիկներուս, խումբի ճաշին գինին ինք կը հրամցնէ բոլորին: Կ՛ըսեն, թէ Բիւզանդիոնի հայազգի կայսր Նիկեֆոր Ֆոկասը բնակութեան համար հայեր բերած է հոս: Թէեւ կայսրերու կարիք չկայ, որպէսզի հայը իր հայրենիքէն դուրս միշտ ծածկ փնտռելու տենդ ունենայ: Հին տենդ: Նոր տենդ: Անբուժելի: Յակոբ Պարոնեանի ժամանակակից իմաստուն ամերիկացի երգիծագիր Ամպրոզ Պիերս կը սահմանէ արտագաղթողը. «Անձ, որ կը մտածէ, որ երկիր մը միւսէն լաւ է»: Լա Փուլիան թատերաբեմերէն մէկն է այդ հայկական թափառականութեան կայսրութեան, ուր չկան հայեր, բայց կան հետքեր, անուններ: Վեց օրերու ընթացքին, արշաւախումբի ընթացքով, անտես ֆանֆառի կշռոյթով, Իտալիոյ մոյկի արեւելեան ափերը եզերեցինք մինչեւ եւրոպական ցամաքի ծայրը, հոն, ուր Թիրենեան եւ Եոնիական ծովերը իրարու կը միանան, եւ բարձրացանք արեւմտեան ափով կրկին մինչեւ Պարի: Հոս եղած է քարանձաւներու քաղաք, ուր մարդիկ, մինչեւ անցեալ դարու

կէսը, բնակած են իրենց անասուններով, երբ պետութիւնը շէնքեր կառուցած է, եւ պարտադրած է, որ անոնք փոխադրուին հանգստաւէտ բնակարաններ: Այս քաղաքը Մասսերան է, աղաւնատուներու նման խորշերով, որոնք հիմա դատարկ են, բայց կը պահպանւին եւ կը գործածուին նկարահանումներու համար: Զբօսաշրջութիւնը հասարակ յայտարար է բոլոր անոնց համար, որոնք «աշխարհ տեսնել»ու կամ ձանձրոյթ փարատելու ցանկութիւններ ունին, ինչ որ մեր օրերու ցուցադրական կամ տարբեր ձեւերով եւ մղումներով կը բացատրուի: Այսքանը պիտի բաւէր եւ յաջորդ օրը կարելի էր նոր հորիզոններ տեսնելու ցանկութիւններ ունենալ, Մատակասքար կամ Բարեյուսոյ Հրուանդան, Անտեան լեռները կամ Արժանթինի Կրակներու Ցամաքը: Այդպէս ալ չփակուեցաւ Լա Փուլիայի էջը: Գէթ՝ ինծի համար: Ընթացիկ զբօսաշրջութիւնը մոռցուածի յիշողութեան վրայ դռներ բացաւ: Ծովեզերեայ քաղաքի մը նեղ փողոցներէն անցանք: Արդէն ո՞ւր ծովեզերեայ չէր: Ըսին, որ աւազակներ կային հին քաղաքին մէջ եւ զգոյշ պէտք էր ըլլալ: Միջնադարեան քաղաքներու պէս, նեղ փողոցներու շէնքերու պատուհաններէն իրարու ձեռք կարելի է թօթուել: Ոչխարի պզտիկ հօտի մը պէս, անդադար խօսող առաջնորդ կնոջ կը հետեւէինք: Աջի փողոցէն ետք՝ ձախի փողոցը: Նորոգութեան համար փակ եկեղեցիի մը առջեւ կանգ առինք: Ըսին, «հայկական եկեղեցի»: Հոն հայ չկայ, հայերու պատկանած եկեղեցին միշտ կը յիշուի որպէս հայկական եկեղեցի, տեղացին այդպէս կը ճանչնայ այդ եկեղեցին: Կը մըտածէք, ինչ որ կ՛ուզէք: Անունը պահուած է, բայց այդ եկեղեցիին հաւատացեալները չքացած են: Ո՞ւր գացած են, ինչպէ՞ս, ինչո՞ւ: Հայրենադարձ չեն եղած: Վաչկատունները տեղ մը նստակեաց դարձած են, մոռցած եւ մոռցուած: Արմատներն ալ չորցած են: Հին պատմութիւն, նոր հիւսուող տեղ չհասցնող անտիրութեան պատմութիւն… Կը հասնինք ուրիշ քաղաք մը: Կրկին հայկական եկեղեցի մը: Հայեր չկան: Տնտեսուհին պատշգամէն կ՛իջեցնէ բանալին եւ կը մտնենք եկեղեցի: Իջեցուցած է նաեւ սակառ մը, որպէսզի սրտի նուէրներ դրուին անոր մէջ, ի հարկէ՝ եկեղեցիի պայծառութեան համար: Ո՞ւր են եկեղեցիին հայերը: Բայց ամէնէն ուշագրաւը քաղաքի մը մեծ տաճարն է, որուն դարպասին գագաթը, առանձին, երկինքի մօտ, կայ խոյր կրող եւ հրապարակի մը

տիրապետող արձան մը: Ըսին՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ՝ San Gregorio Armeni: Տեղացիները յատուկ պաշտամունք ունին սուրբին նկատմամբ: Երբ երկրաշարժ եղած է, արձանը ցնցըւած է, ծռած է, եւ ապա՝ հրաշքով ինքնաբերաբար շտկուած: Վստահ ըլլալու համար հրապարակի սրճարանը նստած տեղացիի մը կը հարցնեմ. «Ո՞վ է այդ արձանի մարդը»: Առանց տատամսելու, ձեռքը ուղղելով դէպի եկեղեցիի գագաթը՝ ան կը պատասխանէ. «San Gregorio Armeni»: Աւելի՛ն. կ՛ըսուի նաեւ, որ Գրիգոր Լուսաւորիչի մասունքներ ալ կան… Բացիկներ կը ղրկեմ, որպէսզի հեռաւոր բարեկամներ ծանօթանան հեռաւոր եւ հեռաբնակ հրաշագործ սուրբ դարձած մեր Գրիգոր Լուսաւորիչին: Բայց Լա Փուլիան դեռ անակնկալներ կը վերապահէ, հակառակ անոր որ հովի պէս կանցնինք մէկ վայրէն միւսը՝ յիշողութիւն պահելու պարտականութիւնը վստահելով գերարդիական լուսանկարչական սարքերուն: Եւ առաջնորդ կինը կը խօսի եւ կը վազէ, մեզ ալ կը քաշէ ետեւէն: Կը հասնինք քաղաք մը, որուն անունը եւս պիտի մոռնայի, ինչպէս՝ միւսներուն անունները, եթէ այս անգամ հայատառ անուն կրող ցուցանակի մը առջեւ չգտնուէինք: Քաղաքը՝ Սան Մարթինօ տի Ֆրանգա: Հին քաղաքի հին բայց մաքուր փողոցներով կը քալէինք: Յիշատակի որսորդները կը լուսանկարէին ծաղկազարդ պատշգամ մը, միջնադարեան փողոցի մոմով լուսաւորող լապտեր մը: Յանկարծ գտնուեցանք ապակիէ փեղկերով լուսաւոր վաճառատան մը եւ անոր հայատառ ցուցանակին առջեւ: Գրուած էր. «Հրանդ Նազարեանց»: Ապակիէ փեղկերուն ետին՝ ֆետայիներու պատկերներ, Ցեղասպանութեան եւ աքսորի պատկերներ, հայերէն գրուած էջեր: Ոչ ոք կար հոն: Դուռը փակ էր: Ապակիի ետին կար հեռաձայնի համար մը: Կարելի չէր հետաքրքրութեան դիմադրել: Հեռախօսի միւս ծայրէն հայ մը պա-

տասխանեց, կը խօսէր ֆրանսերէն եւ հայերէն: Խումբը չէր կրնար ուշանալ, չսպասեցինք, որ գայ, եւ ան դժգոհութեան ծանր խօսք ըսաւ, թէ ինչպէ՞ս կարելի չէ սպասել հայու հանդիպելու համար: Տրամադրուած թուղթերուն մէջ փնտռեցի ցարդ ինծի անծանօթ «Հրանդ Նազարեանց»ը: Կ՛ըսուէր՝ իտալական գրական շրջանակներուն մէջ յայտնի հայ բանաստեղծ, զոր իտալացիները ներկայացուցած են կամ ուզած են ներկայացնել Նոպելեան գրական մրցանակի: Ան հայկական Պոլիսէն այս շրջանը եկած է 1913ին: Այս ներկայացած անակընկալին անմիջապէս պիտի յաջորդէր նոր անակնկալ մը, երբ Պարի կը հասնէինք: Հրանդ Նազարեանց հոն բնակած է, փողոց մըն ալ կայ, ուր հայեր բնակած են եւ գորգ հիւսած են, հայրենահանումէն ետք: Փողոցը կը կոչուէր «Նոր Արաքս», գրուած էր հայատառ եւ լատինատառ: Հայեր չկային, թերեւս ասդին անդին կային «ծագումով հայեր» իրենց «ծագում»ն ալ մոռցած: «Հեռագրական» ճամբորդութենէն Փարիզ վերադարձիս դիմեցի համակարգիչ-համացանցիս: Հայաստանի «Ազգ» օրաթերթին մէջ Հրանդ Նազարեանցի մասին յօդուած գրած էր Իուրի Խաչատրեան, ուր կ՛ըսէր, թէ ան ժամանակակից եւ ընկեր եղած է Վարուժանի, Սիամանթոյի, եւ ուրիշներու: Դանիէլ Վարուժան Նազարեանցին համար ըսած է, որ ան «լուսաւոր բանաստեղծ մըն է»: Իուրի Խաչատրեան գրած է հատոր մը Հրանդ Նազարեանցի մասին: Երկու տեղ գրեցի, որ օրինակ մը ղրկեն այդ գիրքէն, եւ դեռ չստացայ: Երբ համացանցի վրայ պրպտում կ՛ընէի, գտայ, որ Ամերիկայի մէջ բանաստեղծութեամբ զբաղողներու կայքէջին վրայ բանաստեղծութիւն մը զետեղուած էր Հրանդ Նազարեանցէն: Երբ Պէյրութ հասայ, դիմեցի հայ գրականութեան երախտաւոր շտեմարան գիտելեաց Պօղոս Սնապեանին: Այդքան ալ անծանօթ չէ եղած, եթէ հիմա

(Þ³ñ.Á ¿ç IV)


ARMENIA

IV

ÐÇÝ·ß³µÃÇ, 24 ÐáÏï»Ùµ»ñ 2013

Ð.Ú.¸. ä³ïÙáõûݿÝ

Ա

Քրիստափոր Միքայէլեան (1859-1905)

մէն անգամ, որ Հայ Ազգն ու Հայաստանը դէմ յանդիման կը կանգնին այս կամ այն բռնակալ ուժին սպառնական ճընշումներուն եւ հալածանքներուն, հայոց սերունդները իրենց հայեացքը կþուղղեն դէպի բաց ու վեհ ճակատը մեր նորագոյն պատմութեան անմահ դէմքերէն ՔրԻՍՏԱՓՈրի՝ վերանորոգուելու համար յանուն Ազատութեան եւ Արդարութեան, Իրաւունքի եւ Հաւասարութեան յարատեւ կռուի ու գերագոյն զոհաբերութեան պատրաստ գտնուելու հայ մեծ յեղափոխականին ոգեշնչող պատգամով։ Հոկտեմբեր 18ի այս օրը, 154 տարի առաջ, լոյս աշխարհ եկած Քրիստափոր Միքայէլեան իրաւամբ մարմնաւորեց Հայու յեղափոխական ԿԱՄՔին անսպառ ներուժն ու ոգեշնչող աղբիւրը։ Ապրեցաւ ու գործեց հայոց պատմութեան այն բախտորոշ ժամանակաշրջանին, երբ Օսմանեան Թուրքիոյ եւ Ցարական Ռուսաստանի միջեւ երկփեղկուած ու ոտնակոխուած՝ Հայաստանն ու Հայութիւնը դատապարտուած էին ստոյգ կործանման եւ միայն զէնքով կրնային հասնիլ Ազգի ու Հայրենիքի փրկութեան։ Քրիստափոր կազմաւորուեցաւ հայոց աշխարհի յեղափոխական խմորումներուն եւ ազգատագրական պայքարի երկունքին ամէնէն թէժ պահուն։ Հազիւ երիտասարդ՝ ընտրեց գերագոյն զոհաբերութեան ուղին եւ մինչեւ վերջին շունչ, մինչեւ 46 տարեկանին Վիտոշ Լերան լանջին իր մարտիրոսացումը, Քրիստափոր իր բո-

Հին Պատմութիւն...

(Þ³ñ. ¿ç III-Ç)

է անգամ, Հրանդ Նազարեանցը: Յակոբ Օշական բուռն քըննադատութեան ենթարկած է Հրանդ Նազարեանցը, եւ հաւանօրէն այդ է պատճառը անոր մոռցուած ըլլալուն: Անոր մասին Անդրանիկ Ծառուկեանի «Նայիրի» շաբաթաթերթին մէջ Իտալիայէն, գրած է Արամայիս Սրապեան: Պօղոս Սնապեան յայտնեց, որ Գրիգոր Պըլըտեան եւ Վարդան Մատթէոսեան եւս գրած են: Խնդրած եմ Իուրի Խաչատըրեանէն եւ Վարդան Մատթէոսեանէն, որ Հրանդ Նազարեանցը ներկայացնող ամփոփ ուսումնասիրութիւն մը պատրաստեն «Բագին»ի համար: Իտալական շրջանակներու մէջ հռչակի տիրացած Հրանդ Նազարեանց գրեթէ մոռցուած անուն մըն է հայերուն համար: Թէեւ համացանցի վրայ բազմաթիւ յիշեցումներ կան անոր մասին: Լա Փուլիա… Գեղեցիկ աշխարհ մը, ուր հայեր եղած են

Հայու յեղափոխական ԿԱՄՔի անսպառ ներուժին ոգեշնչող աղբիւրը

լոր ուժերով հաւատարիմ մընաց մէկ ու միակ դաւանանքի, այլեւ՝ Արդարութեան եւ Իրաւունքի մէկ ու միակ հաւատամքի, որ խտացաւ դարերուն ուղղուած իր յանդուգն պատգամին մէջ.«Պատռել է հարկաւոր քարտէսների վրայ այս կամ այն աւազակապետի կամքով գըծուած սահմանները, ջնջել է հարկաւոր այն աշխարհագրական ներկերը, որոնք մեզ բաժանում են իրարից եւ որոնք առհասարակ մշտական չեն, իսկ երբեմն շատ կարճատեւ են լինում։ «Ո՛չ մի բռնութիւն, ո՛չ մի հալածանք, ո՛չ մի սահման չէ կարող բաժանել մի ժողովուրդ, եթէ նա տոգորուած է ընդհանուր շահերի գիտակցութեամբ, ունի նաեւ կռուելու անսասան վճռողականութիւն եւ կապւած, միացած է դարերով սընւած ու պահպանուած ընդհանուր բնազդների ու զգացմունքների առողջ զարկերով»։ Դաշնակցութեան հիմնադիր երրորդութեան երիցագոյնըն ու կեդրոնական դէմքն էր Քրիստափոր, որ մեր ժողովուրդի նորագոյն շրջանի պատմութեան մէջ անկրկնելի բարձունք մը նուաճեց իբրեւ հայու յեղափոխական յանդգնութեան ՄԱրԴԱԿԵրՏ դարբինը։ Կամքեր կռանելու եւ հզօրացնելու բնատուր տաղանդով էր օժտուած ու կրցաւ հայոց ցիրուցան եւ եսակեդրոն կամքերէն հաւաքական ու կազմա-

եւ չկան, անոնց հետքերը կան: Կայսր Նիկեֆոր Ֆոկասէն մինչեւ Հրանդ Նազարեանց, մինչեւ Սան Մարթինօ տի Ֆրանքայի վերջին իննսունամեայ մայր եւ անոր որդի երկու հայերը: Ուր Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ, եկեղեցիի մը գագաթէն իր պաշտպանութիւնը կը տարածէ հաւատացեալներու վրայ: Հայ չեղած քաղաքին մէջ հայատառ «Նոր Արաքս» փողոց, երբ մենք, «ծագումով հայ» դառնալու ճամբուն վրայ, մեր աւազանի անունները գլխակորոյս հիւանդի պէս… կ՛օտարացնե՛նք…, որպէսզի դիւրանայ ժամանակին մէջ «ծագումով հայ» ըլլալու ճամբորդութիւնը: Երբեմն կ՛ըսեմ՝ հարա քիրի… Զբօսաշրջութիւն. մարդիկ կ՛երթան «փոխուելով» հարըստանալու, հանգստանալու, եւ ոմանք ալ կ՛անհանգստանան, եթէ դեռ «ծագում»ի նմանող ժամանակավրէպ համարուող տխրութիւններով կը զբաղին:

ՅԱԿՈԲ ՊԱԼԵԱՆ Պիքֆայա

կերպ ուժ ստեղծել՝ բոլորը միաձուլելով անսակարկ զոհաբերութեամբ եւ երկաթեայ կարգապահութեամբ։ Հայ ժողովուրդի կեցութեան ընդհանուր բարեշրջման եւ Հայաստանի ազատագրութեան մեծ դատին աննկուն դրօշակիրը եղաւ, որ իր անձին օրինակով, անյողդողդ կամքով եւ արութեան գործերով գաղափարական ու քաղաքական անվեհեր եւ երկարաշունչ պայքար շղթայազերծեց՝ յարատեւ կըռւի ուղին հարթելով հայութեան նորահաս սերունդներուն առջեւ։ Բայց մանաւանդ մարմնաւորումը եղաւ անհաւասար ուժերով կռուի դաշտերէն յաղթական դուրս գալու հաստատակամութեան՝ դարերով գերութեան, անձնատուութեան եւ մեղկութեան համակերպած հայ մարդոցմէ կերտելով նոր ժամանակներու ՀԱՅը, անոր մէջ ամրապնդելով յանուն ազատութեան, արդարութեան եւ իրաւունքի մինչեւ վերջին շունչ պայքարելու պատրաստակամութիւնն ու յանձնառութիւնը։ Իր գաղափարական-քաղաքական ժառանգութեամբ եւ բարոյական-կազմակերպական կերպարով՝ Քրիստափոր կը շարունակէ ներշնչման աղբիւր եւ լուսատու փարոս մնալ հայ ժողովուրդի ու Հայաստանի ամբողջական ազատագրութեան պայքարին ուխտաւորներուն համար։ Պատմական Հայաստանի

Գողթն գաւառի Վերին Ագուլիս մեծ գիւղի ծնունդ էր Հայկական Յեղափոխութեան առաքեալը։ Կեանքի պայքարը մանուկ տարիքէն սկսաւ Քրիստափորի համար. 4 տարեկան էր, երբ մայրը կորսնցուց, իսկ 10 տարեկանին՝ հայրը։ Նիւթական անձուկ պայմաններու մէջ նախնական կըրթութիւնը ստացաւ ծննդավայրի դպրոցին մէջ եւ փայլուն արդիւնքով աւարտեց զայն։ Հոգաբարձութիւնը, տեսնելով եւ գնահատելով որբ աշակերտին ուսումնատենչութիւնը, յանձն առաւ հոգալ Քրիստափորի հետագայ ուսման ծախսերը՝ պայմանաւ, որ ան յանձն առնէ վերադառնալ գիւղ եւ ստանձնել ծննդավայրի դըպրոցին մէջ ուսուցչական պաշտօն։ Այդպէ՛ս, 1874ին, Քրիստափոր անցաւ Թիֆլիս, ուր երկու տարուան նախապատրաստական պարապմունքէ ետք՝ ընդունուեցաւ Ուսուցչական Ճեմարանը, որուն քառամեայ ուսման շրջանը աւարտեց 1880ին՝ առաջին կարգի մրցանակով։ Ճեմարանի տարիները բախտորոշ նշանակութիւն ունեցան երիտասարդական տարիքը թեւակոխող Քրիստափորի համար։ Ռուսական «Նարոդնայա Վոլիա» (Ժողովրդային Կամք) յեղափոխական կազմակերպութեան վերելքի ժամանակաշրջանն էր եւ կովկասահայ երիտասարդութիւնը մեծ ոգեւորութեամբ փարած էր անոր տարածած ընկերվարական գաղափարներուն։ Համառուսական այդ շարժման անմիջապէս միացաւ նաեւ Քրիստափոր՝ ռուս յեղափոխականներու հետ սերտ կապեր հաստատելով եւ հետագայ տարիներուն այդ կապերը ամրապնդելով։ Ճեմարանը աւարտելով՝ Քրիստափոր վերադարձաւ իր ծննդավայր գիւղը եւ երկու տարի ուսուցչութիւն ըրաւ։ Ուսուցչական այդ տարիները Քրիստափորի մէջ արմատաւորեցին յեղափոխական ու ընկերվարական խոր համոզումնե-

րու տէր գործիչը։ Տեսաւ ցարական բռնատիրութեան գործած աւերը ընդհանրապէս գիւղական աշխարհին եւ յատկապէս հայ գիւղացիութեան մէջ։ Ծառացաւ այն անարդարութեանց եւ անիրաւութեանց դէմ, որոնց կþենթարկուէր հայ ժողովուրդը ցարական պաշտօնէութեան կողմէ պարզապէս անոր համար, որ հայ էր... Ամառնային իր արձակուրդները Թիֆլիս անցընելով, Քրիստափոր մօտէն շփում հաստատեց հայ իրականութեան մէջ երեւան եկած ազգային-ազատագրական շարժման խմորումներուն հետ՝ յատկապէս Գրիգոր Արծրունիի հրատարակած «Մշակ»ին շուրջ խմբըւած մտաւորականութեան ծանօթանալով։ Այդ շրջանին է, որ Քրիստափորի մէջ սկսաւ ձեւաւորուիլ ազգային հողի վրայ յեղափոխական շարժում առաջացնելու գաղափարը։ Եւ երբ 1885ին ցարական կառավարութիւնը որոշեց փակել 400 հայ դպրոցներ՝ անոնց 20.000 աշակերտութիւնը եւ 3000 ուսուցիչները փողոց ձգելով, Քրիստափոր իր ընկերներով ձեռնարկեց ժողովուրդին մէջ թռուցիկներ բաժնելու եւ բողոքի ալիք բարձրացնելու շարժումին։ Բայց դեռ հասունցած չէր հայութիւնը եւ Քրիստափոր չգտաւ այն արձագանգը, որ հետագային՝ 1903ին պիտի առաջանար հայոց եկեղեցապատկան կալուածներու բռնագրաւման դէմ Դաշնակցութեան ծաւալած բողոքի շարժումին շուրջ։ 1885ի վերջերուն, մեծանուն վիպասան րաֆիի բարեխօսութեամբ Մոսկուայի մեծահարուստ Մելքոն Գասպարիչ Փանեանցէն նիւթական աջակցութիւն գտնելով՝ Քրիստափոր մեկնեցաւ Մոսկուա, որպէսզի բարձրագոյն ուսման հետեւի։ Բայց մէկ կողմէ նիւթական դժուարութիւնները, իսկ միւս կողմէ հայ երիտասարդութեան մօտ յեղափոխական տրամադրութեանց բորբոքումը մղեցին Քրիստափորը, որ երկու տարի ետք, կիսատ ձգելով համալսարանական ուսումը, վերադառնայ Թիֆլիս եւ ամբողջապէս նետուի յեղափոխական պայքարի ասպարէզ։

(Þ³ñ. 1)

ՆԱԶԱրԷԹ ՊԷրՊԷրԵԱՆ

13512 24 10 2013 armenio  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you