Page 1

Metoda Aromână / Vlahă • Aromanian Method • Metoda Arumune / Vllahe

9

Nintidzăţe(a)ri/Prefaţa

L

imba esti elementu prinţipal di singurştirea ali unei etnii, minoritati. Limba aromână-vlahă esti limba maternă al poporului aromân/vlah. Aistă populaţi esti veacľiă, autoctonă, răspăndită tu tut Balcanu. Istoria aieştei populaţi esti umplută cu alumtâri/razboiuri, cilăstăsiri continoasi contra furtunilor cu caracter di asimilari dit partea al nemicilor/duşmańilor diferiţi. Ma, aromâńiľi/vlahiľi cu tut că arămăsiră fără statu a lor, ar ştiută să pistibăneadză tu sinu al popoarelor alanti balcaniţi. Pisti capu a lor, ş-ază ş-aistă dzuuâ chindureaşti riscu/periculu ali asimilariei. Factu că aistă populaţi nu s-cunoaşti ca etnii, minoriteti la multi stati iu băneadză periculeadză existenţa a ľei. Esti un pericul eminent ţi duţi pi calea di asimilari aromâńiľi/vlahiľi ţi ma s-tuchesc ca neaua. Esti aistă minoritati ţi ti/tră numuru şă potenţialu intelectual justifică garantarea ali identitatei în Constituţia ţi trăfaţi Legia Fundamentală di un stat. Cai esti situaţea actuală al aromâńilor/vlahilor? Aţeľi putem s-li mpărţâm tu trei grupuri: 1.Grupu al tricuţilor di lichiiă/etati ţi u zburâsc ghini limba „părintească”, limba ali „dadi”/limba maternă/ limba aromână/vlahă. 2.Grupu di lichiia/etatea mediă ţi u-cunoşti parţial (nu-u zburâşti ghini limba). 3.Grupu di tiniri ţi nu-u achicăsesc şă nu-u zburâsc limba aromână/vlahă. Un factor negativ nofavorabil ti/tră buneaţa ali chiestunei aromănească esti şă merţenarizmu aromân/vlah ţi ari ca izvor profitarea materială-economică. Ancaţcă generaţia/bâru nou nu va s-aibă condiţi buni, creati dit partea al Statului ţi paralel cu limba uficială să nveaţă şă limba aromână/vlahă (3-4 ore tu stămănă), in scoľili iu nveaţă va si s-asimileadză. Ma, aistă va s-ira un crim mari ti/tră aistă etniiă ţi ari dată ahăt mult ti/tră Patria a lor vrută-Arbunişia/ Albania! Statu Albanez, opinionu pozitiv lipseaşti si s-conducă dit minduerea democratică Europeană pi baza al Cârţilor şă Documentilor ti/tră „Drepturili al Omului”. Tiatea ľi băgai datoria ali sinei a mea s-fac aistă metodă ca s-dau ş-mini contributu a mel modest ca s-licşureţ nviţarea ali limbei a nostră veacľiă, vrută şă-avută, limbei aromână/vlahă dit partea al cilimeańilor/tinirilor ţi băneadză şă studiadză pit şcoľili arbineasi tu căsăbâdzurili ca: Curceaua, Tirana, Elbasan, Vlora, Seleniţa, Luşńa, Diviaca, Librajd, Berat, Pogradeţ, Drenova, Boboştiţa, Ghirocastra, Saranda, Cavaia, Durrăs, Fier s.a.


10



Iancu Ballamaci

Metoda esti bilingv: A. Aromăne(a)şti (grailu fărşărotesc). B. Arbinuseaşti. C. Parţial engleze(a)şti. Element cu importanţă la compoziţionu ali metodi esti referenţa ţi s-da dit limba Engleză în limba aromână/ vlahă şă arbineasă/arbinisească. Metoda esti ndupurată şă la experienţa tr-amintată dit Enţiclopedia „Wikipedia”, la operili şă studili lingvistiţi al personalitâţilor xeni/di nafoară şă armâń/macedo-vlahi, ca: prof. Charles Speroni, Carlo Golino, Weigand, Thunman, Pucăvilu, Rosetti, Iorga, Matilda Caragiu Marioţeanu, N. Saramandu, C. Căndroveanu, V. Barba, Friedman, Peyfuss, Th. Kahl, H.M. Gauger, T.Winnfrith, Th. Capidan, P. Papahagi, Burileanu, Puşcariu... ş.a. Tutaşă şă studili lingvistiţi, istoriţi, folcloriţi... şă creaţili literari cu valoari ideo-artistică al V. Mustaca, A. Cristo, C. Mitro, I. Guşo, S. Fuchi, Dh. Fuchi, Th. Ţico, I. Colońa, Dh. Fallo, Taruşa, Başu... ş.a. şă al cronicanului cu numă I.M. Cheafăzezi. Valorarea aiştei metodi depindi di ghivisătoru/cititoru aromân/vlah ti nivelu că cât ľi serveşti nviţariľei ali limbei aromână/vlahă şă practicarea/esercitarea a ľei tu bană, şcoală, societati, biserică, familiă în vinitoru. În Albania/Arbinuşia s-cunosc ca minoritâţ greţiľi, macedońiľiă, muntenegriľiă, romiľiă, eghiptiańiľi ş-nu s-cunosc aromâńiľi/vlahiľi ţi sânt populaţia a doaua după aţea majoritară albaneză/arbineasă (aist esti un paradox ţi nu-u scoală căndarea). Ţi sânt aisti suţati ca: „Chefalovrisi”, „Renasterea ali Moscopoli”, „Vlahiľi di Albania”, cânt tuţ sânt ună „Fraţ di mumă şă di un tată, noi aromăńiľi di eta toată”. Eľi sânt di un sândzi, fară-aromâńi/vlahi ca tuţ fraţiľi a noştri ţi băneadză tu Grăţia, Macedonia, Sărbia, Bullgaria, Romănia, Franţa, Germania, America, Australia, Austria ş.a.? Teaţea Statu Albanez lipse(a)şti s-bagă tu loc dreptatea – s-cunoască ş-ca minoritati, pi baza ali legiľei, Constituţiei aromăńiľi/vlahiľi di tu Arbinişia. Ma u ncľid aistă prefaţă cu zboarili mintimeni al un auşului ţi dzăţea: „Arâu ma mari ali aromănamei ľi yini di singur aromâńiľi/vlahiľi ţi ar fută şă sânt buńiľi ali lumei/duńauei şă slaghiľi ali sinei a lor”. Un alt auş mintimen aromân/vlah ar dzâsă: „Aromâńiľi/vlahiľi ocľi şă mâńi di aur ar faptă păpuţă cu purusiă ti/tră lumea/duńaua şă singur arămasiră fără păpuţă!”. Esti momentu ţi tora singur aromâńiľi/vlahiľi s-minduescă ti sinea a lor ca s-nu si s-asimiliadză, s-nu cheară, ma s-u chirdhăsească dit bâr(n)u în bâr(n) fara păstrită, măndară şă tińisită aromână/vlahă”. Aromănamea va s-pistibăneadză! Autoru


Metoda Aromână / Vlahă • Aromanian Method • Metoda Arumune / Vllahe

11

Parathënie

G

juha është elementi kryesor i vetëdijes së një etnie, minoriteti. Gjuha arumune/vllahe është gjuha amtare e popullit arumun/vllah. Kjo popullsi është e vjetër, autoktone, e përhapur në tërë Ballkanin. Historia e kësaj popullate është e mbushur me luftëra, përpjekje, të vazhdueshme kundër furtunave me karakter asimilues nga ana e armiqve të ndryshëm. Por, arumunët/vllehët me gjithë se mbeten pa shtetin e tyre, kanë ditur të mbijetojnë në gjirin e popujve të tjerë ballkanikë. Mbi kokën e tyre, dhe sot e kësaj dite qendron rreziku i asimilimit. Fakti që kjo popullatë nuk njihet si etni në shumë shtete ku banojnë rrezikon eksistencën e saj. Është një rrezik real që shpie në rrugën e asimilimit arumunët/vllehët që po treten si dëbora. Është ky minoritet që për nga numëri dhe potenciali intelektual justifikon garantimin e identitetit në Kushtetutë që përbën Ligjin Fundamental të një shteti. Cila është situata aktuale e arumunëve/Vllehëve? Ata mund t’i ndajmë në tre grupe: 1. Grupi i të moshuarëve që e flasin mirë gjuhën „prindërore”, gjuhën e nënës/gjuhën amtare, gjuhën arumune/vllahe. 2. Grupi i moshës së mesme që e njeh pjesërisht (nuk e flet mirë gjuhën). 3. Grupi i të rinjve që nuk e kuptojnë dhe nuk e flasin gjuhën arumune/vllahe. Një factor negative, jo i favorshëm për të mirën e çështjes arumune është mercenarizmi arumun/vllah që ka si burim përfitimin material-ekonomik. Nëse brezi i ri nuk do të ketë kondita të mira të krijuara nga ana e shtetit që paralel me gjuhën zyrtare të mësojnë edhe gjuhën arumune/vllahe (3-4 orë në javë) ne shkollat ku mësojnë, kjo etni do të asimilohet. Por, ky do të ishte një krim i madh për këtë etni që ka dhënë kaq shumë për Atdheun e tyre-Shqipërinë! Shteti Shqiptar, opinioni i shëndoshë duhet të udhëhiqet nga mendësia demokratike Europeane mbi bazën e Kartave dhe Dokumentave për „Të Drejtat e Njeriut”. Prandaj, i vura detyrë vetes sime të bëja këtë metodë që të jap edhe unë kontributin tim për të lehtësuar të mësuarin e gjuhës sonë të vjetër, të dashur dhe të pasur – gjuhës arumune/vllahe nga ana e fëmijëve, të rinjve që jetojnë dhe studiojnë në shkollat shqiptare në qytetet si: Korçë, Tiranë, Elbasan, Vlorë, Selenicë, Lushnjë, Diviakë, Librazhd, Berat, Pogradec, Drenovë, Boboshticë, Gjirokastër, Sarandë, Kavajë, Durrës, Fier.


12



Iancu Ballamaci

Metoda është dygjuhëshe: A. Arumanisht (e folura fërshërote). B. Shqip. C. Pjesërisht Anglisht. Element i rëndësishëm në kompozicionin e metodës është referenca që jepet nga gjuha angleze në gjuhën arumune/vllahe dhe shqipe. Metoda është mbështetur në eksperiencën e përfituar nga Enciklopedia „Wikipedia”, në veprat dhe studimet gjuhësore të personaliteteve të huaj dhe arumunë/vllehë si: prof. Charles Speroni, Karlo Golino, Weigand, Thunman, Pukëvili, Rosetti, Jorga, Matilda Karaxhiu Marioceanu, N. Saramandu, K. Këndroveanu, V. Barba, Friedman, Peyfuss, Th. Kahl, H.M. Gauger, T. Winnfrith, Th.Kapidan, P. Papahaxhi, Burileanu, Pushkëriu... etj.; gjithashtu dhe studimet gjuhësore, historike, folklorike... dhe krijimet letrare me vlerë ideoartistike të V. Mustakës, A. Kristos, K. Mitres, S. Fuqit, Dh. Fuqit, Th. Cikos, I. Kolonjës, Dh. Fallos, Tarushës, Bashut etj. dhe kronikanit me emër I.M. Qafëzezi. Vlerësimi i kësaj metode varet nga lexuesi arumun/vllah se sa i shërben të mësuarit të gjuhës arumune/ vllahe dhe ushtrimin e saj në jetë, shkollë, shoqëri, kishë, familje, në të ardhmen. Në Shqipëri njihen si minoritete grekët, maqedonasit, malazezët, romët, egjiptianët, dhe nuk njihen arumunët/vllehët qe janë popullsia e dytë pas asaj mazhoritare shqiptare (ky është një paradoks që nuk e ngre kandari). Ç’janë këto shoqata si: „Qefalovrisi”, „Rilindja e Voskopojës”, „Vllehët e Shqiperise”, kur të gjithë janë një „Vëllezër të një nëne dhe të një babe, ne arumunët e një jete të tërë”. Ata janë prej një gjaku, fisi-arumunë/vllehë si të gjithë vëllezërit tanë që banojnë në Greqi, Maqedoni, Sërbi, Bullgari, Rumani, Francë, Gjermani, Amerikë, Australi, Austri etj.? Prandaj Shteti Shqiptar duhet të vërë drejtësinë në vend – të njohë dhe si minoritet mbi bazën e Kushtetutës arumunët/ Vllehët e Shqipërisë. Po e mbyll parathënien me fjalët e mençura të një plaku që thoshte: „E keqja më e madhe arëmënames i vjen nga vetë arumunët/vllehët që kanë qenë dhe janë të mirët e botës dhe të këqinjtë e vetes së tyre”. Një tjetër plak i mençur arumun/vllah ka thënë „Arumunët/vllehët sy dhe duarartë kanë bërë këpucë me porosi për botëndhe vetë mbetën pa këpucë!”. Ka erdhur koha që vetë arumunët/vllehët të mendojnë për veten e tyre që të mos asimilohen, të humbasin, por ta trashëgojnë nga brezi në brez fisin e tyre të pastër, krenar, të nderuar arumun/vllah”. Arëmënamea do të mbijetojë! Autori

Metoda Aromână I  

Iancu Ballamaci

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you