Slutten på historia

Page 1




Frå antologirekkja Nye nynorske noveller Ingenmannsland, 2020 Og alle ting vert nye, 2021


Slutten på historia Nye nynorske noveller

Samlaget Oslo 2022


© Det Norske Samlaget 2022 www.samlaget.no Omslag: Johanne Hjorthol Omslagsfoto: Erle M. Kyllingmark, «Utenfor Tid nr. 16», 2015 Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,4/13,6 pkt. Sabon Papir: 80 g Munken Print Cream 1,8 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0198-7

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.


Innhald

Frode Grytten Slutten på historia

9

Mads Rage Porselensfuglane

29

Mette Karlsvik Der det menneskelege byrjar

43

Therese Bakkevoll Transit Bajkonur

61

Endre Tveit Sår i lufta

73

Siv Østrem Peersen Inn i skogen

83

Gaute M. Sortland Skyene på himmelen

93

Kjersti Rorgemoen Eit lite blaff

109

Siri Økland Fuglen

117

Om forfattarane

121



Til Siri Økland



Frode Grytten

Slutten på historia

Raymond Chandler dukka opp i drømmen min og sa at eg kom til å bli forsøkt ekspedert. Han sa ingenting om når eller kvar dette skulle skje, heller ingenting om kven som kunne bli min potensielle banemann. Ifølge Chandler var det likevel ingen tvil om at eg var i livsfare. Eg var sjølvsagt klar over at det var ein drøm, og at alt mulig kan skje i ein drøm, så eg tok ikkje åtvaringa særlig alvorlig. Eg smilte bare, lykkelig over at Raymond Chandler, kanskje den største krimforfattaren i det forrige hundreåret, hadde entra ein av mine drømmar. Eg hadde kjent han igjen straks eg hadde låst meg inn i bustaden og sett han sitje der i øyrelappstolen. Eg hadde kikka bort på den litt slitne tweeddressen og dei berømte runde brillene. Er du ikkje overraska? spurte Raymond Chandler og patta på pipa. Overraska over kva? spurte eg. Over at nokon har planar om å myrde deg, sa han. Eg svarte at eg var mest overraska over at Raymond Chandler visste kven eg var. Jo, eg veit godt kven du er, sa Chandler, du jobbar nede på nordicnoirfabrikken, ikkje sant? Eg nikka og spurte om han ville ha noko å drikke. Elles takk, svarte Chandler, eg må straks vidare. Han reiste seg og gikk til vindauget. Han tok til å 9


reinske pipa si mens han stira ut på lysa frå byen. Silhuetten av Raymond Chandler blei farga blå av nattemørket. Eg har merka meg deg, sa Chandler, du er god. Eg protesterte, eg sa at eg ikkje var spesielt god, dersom ein jobbar på nordicnoir-fabrikken, er ein per definisjon ikkje spesielt god eller spesielt noko som helst. Ein jobbar bare på nordicnoir-fabrikken. Chandler rista på hovudet. Eg er ein mann som veit litt av kvart om skriving, sa han. På dette tidspunktet i drømmen hadde eg tatt til å bli seriøst nysgjerrig på besøket hans. Kva ville Raymond Chandler meg? Korleis visste han om meg? Korleis kunne han vite om kva som var mitt bidrag i dei bøkene vi laga på nordicnoirfabrikken, dei blei trass alt gitt ut i andre folks namn. Det var som om Chandler kunne lese tankane mine, for han snudde seg og sa: Det er dikta dine eg tenker på, det er dikta dine som brenn. Han venta litt før han gjentok at eg var i livsfare. Dei er på sporet av deg, sa han, dei kjem til å forsøke seg ganske snart. Eg strekte ut handa og takka for at han hadde vore så vennlig å stikke innom for å varsle meg. Vi to ser vel neppe kvarandre igjen, sa eg. Jo, det gjør vi, sa han, det er allereie bestemt. Han drog handa til seg, som om handa mi var glovarm. Ta vare på deg sjølv fram til då, sa han. Så vende Raymond Chandler ryggen til og forsvann ut av bustaden min. Eg vakna neste morgon, våt av sveitte, liggande på magen. Ein varm oktobervind kom ned gata. Eg låg halvt vaken og tenkte at vinden var raud, eg aner ikkje om vind har fargar, men eg såg for meg at denne vinden var raud. Eg barberte meg, gikk i dusjen, kledde meg, 10


sette på kaffi og rista nokre brødskiver. 07.30-bussen var i rute. Eg steig inn og blei sitjande ved vindauget. På jobben gikk eg gjennom sikringsslusene, skifta i garderoben og sette meg ved maskina i arbeidsseksjon 239. Alt var som vanlig denne dagen, ingenting tydde på at eg ville bli ekspedert. Eg jobba hardt nokre timar, spelte valsane til Johann Strauss høgt i hovudtelefonane mens eg skreiv. Litt før lunsj kom den eine redaktøren inn og sa at vi måtte rekne med nedetid i rundt eit kvarter. Det var ingenting spesielt med det heller. Nedetid kunne vere forårsaka av falsk alarm, stress i operativsystemet eller algoritmar som reagerte på opphoping av for lyriske skildringar, for kompliserte karakterar eller for mange avsnitt utan driv. Teknikarane brukte å fikse slike feil kjapt. Eg nytta sjansen til å gå på do og stikke over til seksjon 322. Eg ville sjå om K. var der. Eg hadde ikkje sett ho på fleire dagar, og ho svarte ikkje på meldingane mine. Eg var nøye med å følge den blå linja gjennom fabrikklokalet. Det hendte at kontorpersonalet stod i andre etasje og kontrollerte at ein verkelig følgde linja. Ein gong hadde eg blitt stansa fordi eg hadde gått litt utanom. Du skal gå den blå linja, sa han som stansa meg, det finst ein grunn til at vi har reglar, reglane skal hjelpe oss. Eigentlig var det forbode å røre seg mellom avdelingane. Hadde ein først logga inn, skulle ein halde seg i eigen seksjon. Men eg hadde funne ein måte å deaktivere sensorane i vesten vi alltid gikk med, på. Slik kunne eg bevege meg meir eller mindre fritt inne på nordicnoir-fabrikken bare eg heldt meg strengt på den blå linja. K. var ikkje der. Det var heller ingenting på andre sida av glasveggen som tydde på at ho hadde vore innom. 11


Den plassen K. oftast nytta, stod tom. Ein anonym stol. Eit lite arbeidsbord. Ei datamaskin som likna alle andre datamaskiner. Eg vendte skuffa tilbake til min eigen seksjon. Eg tenkte at det var idiotisk å bli så skuffa. Var det verkelig ikkje meir som skulle til for å øydelegge dagen min? Alt eg uansett kunne håpe på, var eit lite glimt av K., maks eit blikk idet eg passerte og gikk vidare på den blå linja. Men slik var det no. Eit glimt var betre enn ikkje noko glimt. Eit blikk var himmelen samanlikna med ikkje noko blikk. Kollegaen min på høgre side, ein svenske vi av naturlige grunnar kalla Svensken, sa at nedetida hadde blitt forlengd med minimum sju minutt. Teknikarane var visst på saka, sannsynligvis var det delar av ein samlivsroman som hadde hamna inne i programvara. Eg fortalte at Raymond Chandler hadde dukka opp i ein drøm i natt, han hadde komme heim til meg. Kva skjedde? spurte Svensken. Ikkje mykje, sa eg, det var bare stor stas at Chandler faktisk fann vegen til ein av mine drømmar. Svensken venta litt, så sa han at Sjöwall og Wahlöö i ein periode hadde komme inn i drømmane hans. Det var vel mest eit mareritt, sa Svensken, for dei varsla om at eg var i livsfare. Gjorde dei? Seriøst? spurte eg. Ja, svarte Svensken, dei meinte at dette var farlige folk som visste kva dei gjorde, folk som kunne faget sitt. Trudde du på dei, då? spurte eg. Det var Sjöwall og Wahlöö, sa Svensken og nippa til kaffien. Og har det faktisk vore folk etter deg? spurte eg. Han tok ikkje blikket vekk frå ansiktet mitt. Ja, sa han til slutt. Så snudde han seg og tok til å jobbe vidare. Eg sat ei stund 12


før eg også gjenopptok arbeidet. Denne dagen strevde eg med slutten på ein roman der ein kvinnelig seriemordar kler av offera sine, kuttar av dei penis og stappar penis i kjeften på dei før ho forsvinn frå åstaden. Manuset hadde tittelen Nattarbeid, og tittelen var det einaste som var bra med romanen, resten var eit jordskred av adjektiv, stiv dialog og håplause setningar. Eg visste ikkje om eg var i stand til å redde manuset med ein brukbar slutt. Eg lurte på om det var K. som hadde komme opp med tittelen. Det kunne godt ha vore ho, den tittelen likna hennar stil. K. var fast i seksjon 322, der dei bare produserte titlar, men det fanst ingenting i systemet som gjorde at ein kunne spore kven som hadde jobba med manus tidligare i prosessen. K. sa sjølv at ho elska å lage titlar, det hendte likevel ofte at ho gjorde narr av monotonien som nødvendigvis oppstår i ein slik type avgrensa produksjon. Då vi blei kjent, var det i perioden då eittordstitlar var særlig populært. Vi låg i kvarandres armar mens vi fniste og tulla med alternative krimromantitlar som Håravfall og Hesten og Nøkkelknippet og Mistilpasset og Semikolon. Eg kyssa ho ein kveld og spurte kva tittelen på forteljinga om oss ville vere. Ho stira på meg. Slutten på historia, sa ho. For ein elendig tittel, sa eg. Den kvelden fikk eg ei kjensle av at framande hadde vore heime hos meg for å snoke. Det fanst ingen konkrete haldepunkt, alle ting låg på sin vante plass, eg likte å ha det ryddig, likevel voks det fram ein mistanke i meg om det hadde vore folk her inne, og ikkje bare avdøde forfattarar frå drømmeverda. Eg skifta til dress, skjenkte ein dobbel whisky og fyrte 13


opp ein sigarett. Så sette eg meg til den raude Olivettien eg brukte å skrive på etter jobb. Eg likte motstanden som fanst i å trykke ned tastane, eg likte å hamre svarte bokstavar inn på kvite ark, fylle ark etter ark med setningar, linjer, ord. Det var noko vakkert med det fysiske arbeidet i å nytte ei gammaldags maskin, noko kroppslig og jordisk som var heilt annleis enn det industrielle og maskinelle eg erfarte kvar dag på jobben. Nesten kvar natt sat eg der, bøygd over skrivemaskina heime, time etter time, veke etter veke, hovudet mellom skuldrene, låst fast i den same posisjonen. Det var gjennom dikta eg kunne halde K. levande. Armane hennar. Rørslene hennar. Små perler av sveitte på panna hennar. Fine hår på underarmane hennar. Handa mi mot kinnet hennar. Tunga hennar i min munn. Tunga mi i hennar munn. Kjønnet mitt i hennar kjønn. Skreiv eg gode nok dikt, om dikta mine var fantastiske og nyskapande, ville K. komme til meg. Fargane ville komme. Lydane ville komme. Røysta hennar. Stønna. Sukka. Eg kunne skrive fram korleis ho lukta, korleis ho lo, korleis ho låg ved sida av meg, slik ho aldri hadde lege ved sida av meg. Dagen kunne ta til, dagen kunne leite etter ein ny dag. Ein perfekt dag. Ein dag der eg vakna med K. ved sida av meg. Eg skreiv: Vi skal ingen stader. Eg skreiv: Vi skal bare ligge her. Neste dag regna det. Alt var grått denne dagen, som om ein byråkrat frå ein eller annan etat hadde banka på heime hos meg og no høflig bad meg om å bli med ut. Eg tok 07.30-bussen og kjente meg trøtt og fjern. Det meste av natta hadde eg sete ved Olivettien, oppslukt av forsøket på å skrive eit perfekt kjærleiksdikt. 14


Eg gikk i halvsvime gjennom sikringsslusene. Dei var i prinsippet av same typen som ein har på flyplassar: Dei skulle forhindre at folk fikk med seg ting inn. I vårt tilfelle var det slikt som minnepinnar, kamera, powerbankar. Ein var redd for at systemet skulle bli fôra med preproduserte tekstar som var falske eller reine plagiat. Forskjellen frå ein flyplass var at vi også blei kontrollert på veg ut. Det skulle forhindre at tilsette stakk av med manus, idear, plot. Det var hylande ironisk. Vi som skreiv om kriminelle, vi som visste alt om kriminelle handlingar, vi var alle potensielle tjuvraddar. Vi blei sett på som kriminelle, heilt til vi var gjennom slusa og kunne reknast som uskuldige og lovlydige borgarar, i alle fall fram til neste skift. Eg hadde fått eit manus i retur. Eg hadde allereie glømt romanen. Handlinga var lagt til den norske ambassaden i Washington D.C., og hovudpersonen var ein karrierediplomat med ei nattside, etter midnatt myrda han narkomane og prostituerte. Agenten hadde diskutert manus med forfattaren, og begge ønskte ein slutt der alle problem og alle gåter blei løyst. Agenten skreiv i ein kommentar at min slutt ville bli for krevande for ein vanlig lesar. Ei oppklaring og ei demaskering er alltid den emosjonelle basisen i ein krimroman, stod det. Eg vurderte å smelle tilbake straks: Så du ønsker deus ex machina? Då skal du faen meg få deus ex machina. Denne historia stinkar uansett BIG TIME. Eg tok på meg hovudtelefonane og lytta til ein av pianokonsertane til Edvard Grieg med auga lukka. Eg forsøkte å kontrollere pusten. Eg gjorde alt eg kunne for å tenke på ingenting, utan at eg heilt lykkast, det må seiast, eg tenkte på ein god del meir enn ingenting. Det var 15


likevel ingen god idé å la seg rive med av eige mismot. Mista eg roa og tok til motmæle, ville eg få minst fire prikkar i straff, eg hadde allereie pådratt meg éin prikk ved at manuset blei sendt i retur med krav om ny slutt. Ein prikk var meir enn nok denne grå dagen. Eg bør kanskje gjøre merksam på at ingen av oss på nordicnoir-fabrikken er kjente krimforfattarar. Vi er dei som skriv for dei kjente krimforfattarane. Vi skriv manus, lagar plot, leitar fram tema, utviklar karakterar, finn på nye heltar, fleire alkoholiserte politifolk, fleire slitne lensmenn, fleire lesbiske privatdetektivar, fleire pillemisbrukande og suicidale antiheltar. Dei fleste tilsette på nordicnoir-fabrikken blir verande på same seksjon den tida dei er her, men det er fullt mulig å søke seg til andre seksjonar eller klatre i systemet. Mange byrjar til dømes på seksjon for Indre Monolog eller Bikarakterar før dei går vidare til Plot eller Dialog. Sjølv jobba eg både på Research og på Indre Monolog før eg enda opp på seksjon 239, som altså var Oppklaring/Sluttscene. I femtenminutt-pausen denne dagen gikk eg igjen bort til seksjon 322. Eg måtte bare sjå K. Det tok meg sju minutt å gå på den blå linja frå min seksjon, gjennom slusene, forbi pauseområdet, nokre sekund på å bli djupt skuffa, og så sju minutt på å returnere. Eg sokk nedover og inn i meg sjølv. K. kunne ikkje bare forsvinne. Eit menneske kan ikkje bare forsvinne. Det visste eg frå jobben. Å forsvinne i lause lufta er bare noko som skjer på sirkus. Spørsmålet var kva som hadde skjedd, og om det som hadde skjedd, var viljestyrt eller uønskt. Eg visste ikkje. Eg sette meg på plassen min, kopla inn Bach og stira opp på portretta av krimforfattarane vi skreiv for. Dei 16


fanst overalt på fabrikken, digre bilde som også blei brukt på omslag og i marknadsføring. Alle poserte slik krimforfattarar skal posere, sminka, styla, retusjerte, seriøse og forsøksvis djupe og filosofiske, krimforfattarane er jo dei som veit kva som rører seg nede på botnen av menneskesinnet. Under portretta stod ulike key performance indicators, som opplagstal, daglige konverteringar, følgarar på sosiale medium, sal til utlandet, krimprisar. Eg sat der og tenkte at eg ville gjøre mot dei forfattarane det same som dei kriminelle gjorde mot offera sine i manusa vi masseproduserte. Som Svensken hadde mumla fram ein kveld vi jobba overtid for den kanskje mest kjente norske krimforfattaren: Denne jobben gir ein lyst til å drepe. Ja, det gjorde han verkelig. Den raske, mekaniske skrivinga skapte ei konstant lyst på sigarettar og sjokolade og alkohol og blod og vald og alt som kunne gi ei form for emosjonelt kick. Raymond Chandler hadde bløffa meg. Han hadde lovd at vi skulle treffe kvarandre igjen, men desse vekene var drømmane mine fri for den amerikanske meisteren. Eg drømte i staden at eg vakna opp ein morgon forvandla til Franz Kafka, eg drømte at eg var ein bandspelar som las opp ein heil krim baklengs, eg drømte at eg var blitt til oske og blei spreidd ut over Stillehavet. Eg drømte at eit japansk tv-team følgde meg ein dag på nordicnoir-fabrikken og at dei filma meg mens eg stod splitter naken på kontorpulten og song. Svensken var vekke. Pulten hans stod tom frå siste veka i oktober. Eg spurte varsamt rundt blant kollegaene, men ingen visste kva som hadde skjedd med han. 17


Dei gongane vi hadde vore ute etter jobb for å drikke øl, hadde Svensken røpt at han drømte om å skrive noveller på heiltid. Han elska noveller, han elska Lucia Berlin og Grace Paley og David Means og Ali Smith, men det fanst ikkje pengar i novelleskriving. Han hadde kone og fire ungar, mannen var avhengig av fast inntekt frå nordicnoir-fabrikken. Svensken leikte med tanken om å stele med seg til dømes eit Jo Nesbø-manus, tene millionar og så leve på ein hemmelig stad der han kvar morgon kunne lage seg ein kopp kaffi og så setje seg ned i fred og ro for å skrive noveller. Også K. var sporlaust vekke. Eg ante ikkje kva som hadde skjedd. Kanskje var ho på ei lang reise. Kanskje låg ho sjuk heime. Eg hadde lovd at eg aldri skulle ta direkte kontakt med K., kontakten mellom oss skulle alltid gå andre vegen. No orka eg ikkje meir, eg sendte fire-fem meldingar der eg bad ho gi frå seg livsteikn. Eg fikk ikkje svar. Det blei november. Det blei desember. Folk hadde funne fram vinterjakkene. Trea og butikkvindauga stod pynta med lys og glitter. Gatene var fulle av stressa folk og julesongar. Eg tok bussen på jobb. Eg tok bussen heim frå jobb. Kvar morgon stod eg i rulletrappa ned til nordicnoirfabrikken og gikk inn i lokalet under dei lysande versalane: TENK KLART. SKRIV HARDT. SKAP HISTORIE. Kvar natt sat eg heime ved den raude Olivettien og forsøkte å skrive dikt. Ein kveld etter jobb rusla eg forbi bokhandlaren og såg ein berømt krimforfattar sitje der inne for å signere bøker. Køen gikk gjennom lokalet. Eg stilte meg opp og studerte haugane med krimromanar som låg på borda. Fleire av dei hadde eg skrive sluttkapitlet til. Eg hadde skrive om sjuke folk som drep 18


kvarandre, folk som går laus på kvarandre, kidnappar kvarandre, øydelegg kvarandre, torturerer kvarandre, held kvarandre fanga. Eg hadde også skrive slutten på den romanen som ho krimforfattaren signerte denne kvelden. Eg hugsa ikkje lenger heile handlinga, men eg hugsa kva boka heitte: Døden er kledd i blått. Det var K. som hadde komme opp med tittelen, det visste eg, ho hadde spurt meg om eg likte han. Då eg var framme ved signeringsbordet, spurte forfattaren utan å sjå opp om ho skulle skrive helsing til ein spesiell person. Eg svarte ikkje. Frå taket dalte Darlene Love, ho song at det var jul og at snøen kom ned og at baby, please come home. Ei natt i romjula kledde eg på meg ullundertøy, fann dyffelcoaten og gikk ut i snøen. Eg stod utanfor bustaden til K. i over ein time før eg braut meg inn. Då hadde eg ikkje sett teikn til at det var folk der inne. Eg visste sjølvsagt at eg var på tynn is, men no var eg blitt til eit hjul som rulla nedoverbakke, eg var ein mann ingen kunne stanse. Bustaden var ryddig og minimalistisk i stilen. Eg gikk litt rundt, såg på alle tinga, opna skuffer og skåp. Eg fann ingenting som førte meg på sporet av kvar det hadde blitt av K, heller ikkje mannen hennar for den del. På ein av veggane hang eit lite portrett av Patricia Highsmith. Eg kom på at K. hadde fortalt meg at ho fleire gongar hadde drømt at Patricia Highsmith dukka opp i baksetet på bilen hennar, at Highsmith hadde sete der, preikesjuk, manisk og nevrotisk. Eg tok til å bryte meg inn i bustaden til K. kvar natt. Eg sat der, drakk whisky, såg på tv-seriar, snuste rundt. 19


Ei natt oppdaga eg eit manus som låg gjømt bak nattbordskuffa til K. Det var innbunde med denne tittelsida: Slutten på historia. Før eg tok til å lese, såg eg meg rundt i soverommet. Eg gikk til vindauget, stira ut, alt var rolig. Eg tok til å lese, først skumma eg gjennom, så las eg meir grundig. Det var utkast til ein kjærleiksroman, skrive i ein lett distansert og kjølig stil, om eit par som begge drømmer om å bli forfattar, men som driv frå kvarandre fordi dei er eigd av andre, dei har kjærleiken som sitt einaste håp, men gradvis blir dei til sin eigen svolt, finn ingen veg verken fram til eller vekk frå kvarandre. Manuset mangla tydeligvis ein slutt. Det siste som skjedde, var at den kvinnelige hovudpersonen blei borte. Eg tok ein slurk av whiskyen for å skylle ned alt som hadde samla seg i munnen min mens eg las. Ansiktet mitt var klissete av minne og lengt. I eit garderobeskåp fann eg ei T-skjorte eg hadde gitt i gåve til K. Det var bilde av David Lynch på fronten, ein dresskledd Lynch med tent røyk og blikket retta mot han eller ho som såg på. T-skjorta lukta svakt av K. Eg la meg ned i dobbeltsenga, sovna, drømte at eg kunne strekke ut ein arm og stryke over huda til K. med fingrane. Eg vakna åleine neste morgon, la T-skjorta over meg, grov ansiktet mitt inn i dufta. Eg måtte innsjå at K. no var ute av livet mitt. Kanskje ville eg aldri sjå ho igjen. Då det blei nyttår, dukka Raymond Chandler opp igjen i drømmen min, nærmare bestemt sat han heime i stova mi natt til 2. januar. Denne gongen hadde han sett på Glen Millers Moonlight Serenade mens han skjenkte seg eit glas brennevin. Du har lyst på den jenta? spurte Ray20


mond Chandler då eg kom inn. Det er ikkje ei jente, sa eg litt snurt. Du veit kva eg meiner, sa Chandler. Eg sa at eg visste kva han meinte, men eg skjønte ikkje korleis han kjente til K. Han svarte ikkje. Eg hipsla på skuldrene, eg måtte bare slå fast at det er mykje underlig som skjer i drømme. Chandler tok til å spørje meg ut om K., kva tid eg hadde treft ho, kor lenge vi hadde vore elskarar, kva eg trudde hadde skjedd med ho. Eg forklarte at mannen hennar ofte var på reise, og at grunnen til at K. i første omgang hadde innleia eit forhold til meg, var at mannen hennar hadde vore utru. Eg veit, eg veit, sa Raymond Chandler. Nei, det veit du ikkje, sa eg og såg bort på han. Skal vi snakke litt om dine kvinnekarakterar? spurte eg. Chandler sette opp ei stiv maske. Han greip pipa, tente ho med ei fyrstikk, dampa litt. Helst ikkje, sa han. Eg trekte pusten djupt. Eg trur eg har mista ho, sa eg, og det gjør meg så redd som ein mann kan vere når han har elska og har blitt elska. Raymond Chandler lente seg tilbake og blåste røyk mot taket. Eg trur du veit kva du må gjøre for å nå fram til ho, sa han. Gjør eg? spurte eg. Ja, du veit kva dei skriv om, gjør du ikkje? Du veit kva Pablo Neruda skriv om, du veit kva Allen Ginsberg skriv om, du veit kva Anne Sexton skriv om, gjør du ikkje? Du veit kva som skjer når ord eller setningar får ein viss intensitet, ein viss temperatur, då blir det litteratur, du veit kva som skjer når diktaren har perfekt kontroll over orda sine, akkurat som ein suveren pitchar har kontroll i baseball. Eg har ikkje så god greie på baseball, sa eg. Det er ikkje poenget, sa Raymond Chandler. Du har den intensiteten, du har flammen, det må du stole på. Skriv, sa 21


han, skriv slik at orda får hjartet til å dirre, skriv slik at orda får snøen til å falle oppover. Han knepte igjen frakken, trykte hatten på plass. Så nikka han og gikk sakte mot døra. Eg hørte stega til Raymond Chandler forsvinne bortover korridoren. Eg vakna den aprilmorgonen med ei dobbel hovudpine, ei framme og ei bak, som om den doble whiskyen hadde slått inn på kvar sin del av hjernen min. Eg gikk i dusjen, tørka meg med eit kvitt handkle, stira på meg sjølv i spegelen. Eg fraus til, og så kom eit lite nys. Hadde det vore ein vanlig dag, hadde eg sikkert smilt eller ledd av meg sjølv. Det var eit fint morgonlys ute, eit lite håp om vår og nytt liv. To dagar til påske. Eg hadde kledd meg i svart, svarte bukser, svart pikéskjorte, svart genser. Eg stod i rulletrappa ned til nordicnoir-fabrikken, forsøkte å ikkje tenke, om eg tok til å tenke, var det ein fare for blokkering, og alt eg hadde memorert, ville forsvinne. Eg blei slusa inn på fabrikken og sette meg til maskina. Eg lente meg tilbake, kjente ein lett kvalme komme, kvalmen samla seg rundt meg før han tok til å strømme gjennom kroppen. Eg fann ei ro, distanserte hovudet mitt frå kvalmen og støyen i kroppen. Eg visste kva eg hadde å gjøre. Litt etter klokka ti tok eg til å laste kjærleiksdikt inn i maskina. Alt fanst i minnet, eg hadde nytta dei siste vekene til å memorere dei femti kjærleiksdikta, bare ved å ha dei i hovudet hadde eg makta å komme meg uhindra forbi sikringsslusene, det var ingenting som kunne få maskinene til å pipe eller reagere, eg hadde pugga kvart ord, kvart linjeskift, kvart komma. Alt 22


måtte stemme om dei skulle ha den nødvendige effekten. Utan stans stappa eg inn dikta mine i maskina, desse antikrim-orda, dikt om armar som bølger, dikt om auge som landevegsrøvarar, dikt om alt som er enkelt, dikt om alt som er vanskelig, dikt om dei ordrane som hjartet gir, dikt om krafta i eit kyss, dikt om villmannen som tar bustad inne i kjærleiken. Eg såg på hendene mine mens eg skreiv, dei var heilt rolige. Eg såg over dikta på skjermen, sjekka at alt var korrekt, at kvar einaste bokstav var på plass, at alt stemte. Klokka 12.15 var eg ferdig. Eg la inn ei forseinking på åtte minutt, og så trykte eg på send-knappen. Hovudpina kom tilbake, som ein elektrisk ål som svømte frå bakre hjernehalvdel til fremre. Eg reiste meg, tok på genseren og følgde den blå linja mot sikringsslusene, forsøkte å gå så rolig eg kunne. Føler meg ikkje heilt bra i dag, sa eg til vakta, ein diger fyr eg ikkje hadde sett før. Har du meldt frå til nærmaste overordna? spurte han. Eg nikka. Han sjekka på skjermen før han sleppte meg gjennom. Då eg var på andre sida, kjente eg første buldringa. Det var som ei lett, underjordisk skaking. Vakta snudde seg mot fabrikklokalet. Eg merka meg at eit par av datamaskinene hadde tatt til å blenke. Så kom ei rekke skarpe knirk, som når steinar gnurar mot kvarandre på veg ned ei elv som går over sine breidder. Vakta såg på meg, ein augneblink vurderte han tydeligvis å halde meg tilbake. Ein tynn plystrelyd fylte lufta, ein slags kallelyd, eit udyr liggande på lur, ventande på byttet. Vakta småsprang mot arbeidsseksjonane. Eg snudde og gikk mot trappene. Eg hørte ei fresing bak meg, som om tusenvis 23


av gamle menn drog eit sukk mellom tennene for aller siste gong. Bilen min stod parkert i ei sidegate nær nordicnoirfabrikken. Eg gikk opp på sida, såg Raymond Chandler sitje i passasjersetet. I baksetet skimta eg Sjöwall og Wahlöö. Eg opna døra og glei ned i førarsetet. Eg starta opp. Vi suste ut av byen. Det verka som vi følgde strømmen, men vi kjørte forbi alle. Vi kjørte vestover. Det var ingen andre lydar enn den mjuke, malande summinga av dekk mot asfalt. Korleis endar dette? spurte eg og snudde meg mot Raymond Chandler. Veit ikkje, svarte han. Veit du ikkje? sa eg. Nei, det er jo du som er eksperten på sluttscener, sa han. Chandler tok til på eit langt resonnement om førestillinga om at ei forteljing skal ha ein lokkande inngang, ei majestetisk opning som liksom skal lyde gjennom heile forteljinga for så å skape ein naturlig slutt. Eg trur ikkje på det lenger, sa Raymond Chandler. Ikkje vi heller, sa Sjöwall og Wahlöö frå baksetet. Eg hadde på radioen, det kom ingen nyheiter frå nordicnoir-fabrikken, det var i grunnen ikkje spesielt merkelig, sidan fabrikken faktisk ikkje eksisterte i det offentlige. Eg har i grunnen aldri likt å ta livet av folk, sa Chandler då vi var ute av byen. Ikkje vi heller, sa Sjöwall og Wahlöö i kor. Veit du kva som er det ideelle mysteriet? spurte Chandler. Nei, sa eg. Det er eit mysterium som lesaren vil ha sjølv om slutten manglar, sa Chandler. Då vi hadde kjørt i fleire timar, skjedde det noko. Ein bil kom rasande mot oss, lyktene dansa i kveldsmørket. Frontlysa trefte meg midt i ansiktet. Eg dukka til sida og kikka forvirra ut igjen. Eg retta opp bilen med ei 24


lita rørsle, bremsa kraftig, mista kontrollen, fikk retta opp på ny, styrte inn på ein grusbane like ved vegen. Også den andre bilen bremsa og stansa. Døra blei riven opp, og ein figur hoppa ut, vifta med ein revolver. Ser du denne, småen? ropte fyren. Stemma var stiv som eit knekkebrød. Eg såg at det var ein kjent norsk krimforfattar. Ja, kanskje den mest kjente av dei alle. Like etterpå steig også agenten hans ut, ropte at vi skulle gi oss over og stille oss opp ved bilen. Fleire bilar kom trillande inn på grusbanen, stansa og stod stille mens dei rusa og frontlyktene peikte trugande mot oss. Eg blei halvvegs blenda, men merka meg fleire av personane som no kom stigande ut frå kupeane. Eg kjente dei igjen frå portretta på fabrikken, dette var nordicnoir-forfattarane som hadde møtt opp for å ekspedere meg. Kvinnelige krimforfattarar i kåper og skinnjakker, barske og styla. Mannlige krimforfattarar i dressar og vinterfrakkar, harde i blikket. Eg venta, vurderte om eg skulle komme meg ut av kupeen og ta til å løpe. Ikkje, sa Raymond Chandler og heldt meg igjen. Du bad om det, ropte den kjente krimforfattaren. Revolveren hans spydde eld. Eg kasta meg ned, raskt og utan å tenke. Sideglaset blei knust rett over hovudet mitt. Gjennom augnekroken såg eg ein motorsyklist komme susande. No, skreik Raymond Chandler. Eg gav gass og styrte rett mot krimforfattaren. Han kasta seg til side og fyrte av eit nytt skot. Følg motorsyklisten, sa Raymond Chandler. Eg gjorde som han bad om. Eg svinga inn på ein smal grusveg og speeda etter motorsyklisten. Kven er det? spurte eg. Patricia Highsmith, sa Raymond Chandler. Bare følg ho, så kjem vi 25


oss ut av denne knipa. Vi skaut gjennom ein svart skog, gjennom eit skuggefullt landskap. Eg hadde ein heil hale av prislønte krimforfattarar etter meg. Eg konsentrerte meg om kjøringa, pressa på alt eg torde, følgde etter Patricia Highsmith. Ho verka lommekjent her. No og då måtte eg sladde eller bremse opp. Den rå lufta strømte inn gjennom eit knust sidevindauge. Sjöwall og Wahlöö gispa i baksetet. Dette er heilt førsteklasses kjøring, ropte Chandler. Etter ei stund forsvann frontlyktene frå bakspegelen. Herlig. Patricia Highsmith stansa i eit skogholt, tok av seg hjelmen og rista på håret, som ei supergirl med kappa flagrande bak. Highsmith gav oss tommel opp. Vi svinga ut på motorvegen igjen og blei ein del av strømmen av bilar som var på veg gjennom natta. Klokka på dashbordet viste 04.30. Eit par timar seinare blei det grå morgon. Vi heldt fram vestover heilt til vi nådde kysten. Her har du sluttscena di, sa Raymond Chandler. Når eg skriv dette, er det siste veka i juli. Himmelen er diger og flekkete av godvêrsskyer. Eg kjører åleine langs kysten. Eg rører meg fritt gjennom landskapet, gjenskaper stader, gjenskaper personar, hendingar, episodar. Mobilen min ringer. Ukjent nummer. Eg tenker at eg ikkje bør svare, men eg seier hallo, ventar, så hører eg stemma hennar. Kvar er du? spør ho. Eg veit ikkje, svarar eg. Vi seier ikkje meir, vi lyttar bare til kvarandres pust. Eg veit verkelig ikkje kvar eg er, eg veit bare at eg kjører langs denne vegen, heilt på slutten av historia.

26