Page 1


Kristin Tveiten

Menneske og møll Roman

Samlaget Oslo 2021


© Det Norske Samlaget 2021 www.samlaget.no Omslag: Laila Mjøs Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/13,6 pkt. Sabon Papir: 80 g Munken Print Cream 1,8 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0464-3

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.


Og du spør Er det alt? Eg svarar ja slepar den grå sekken bak meg lyfter han over rekkverket og slepper han ned i fortida


1

Den rosemåla kista luktar framleis fjøs. Endå kor mykje eg har lufta og vaska henne, får tinga eg legg nedi, eit hint av fjøslukt. Ho stod ute på terrassen i ein heil månad etter at vi henta henne. Loket var fullt av fugleskit, og nede i kistebotnen var det restar av kraftfôr, og litt muselort. Eg skjønnar ikkje korleis mysene kom seg inn, det er ingen hol i kista, men loket kan ha stått ope. Like gåtefullt er det korleis mysene kom seg ut att or kista, er myser verkeleg så gode til å klatre? Eller fann far dei daude og fjerna dei? Eg set meg ved kjøkkenbordet med ein kopp te og kastar eit blikk bort på kista. Ho står i hjørnet ved peisen, lett tilgjengeleg frå lenestolen der eg bruker å sitte og strikke når det ikkje er hagesesong. Ikkje det at eg kan kalle meg for ein driven strikkar, akkurat. Eg hatar oppskrifter og bruksrettleiingar, så alt blir strikka eller hekla på frihand, i firkantar. Det blir med andre ord ein del klutar og teppe, men eg har òg funne måtar å strikke og hekle både skjørt og genserar på. Det er ikkje alltid passforma blir optimal, men det er jo så mykje flott garn å få kjøpt som kan kompensere for 9


strikkeferdigheitene. Kista er full av garn som ventar på å bli noko. Full av impulskjøp, som no luktar fjøs. Det var far som ringde og spurde om eg ville ha henne, den rosemåla kista som stod i fjøset i Steinvika. «Er det Nanne?» spurde han då han ringde. Nanne var kallenamnet mitt som barn. Eg klarte ikkje å seie Marianne, og då blei det Nanne. Ingen hadde kalla meg dette etter at eg blei vaksen, men far hugsa. «Det er meg», heldt han fram, og tankane mine byrja å leite etter svar på kvifor han skulle ringe meg. Eg kjente att stemma hans, måten han snakka på, men det var ein gamal mann som snakka no. «Det byrjar å bli lenge sidan eg gjekk og bar deg på armen», sa han og lo. «Snart femti år sidan», hadde eg lyst til å seie, men sa det ikkje. Det var ikkje mykje far hadde bore meg på armen heller. Mens han var på sjøen, tok mor seg av heim og fire barn. «Ja, tida går fort», svara eg. Han kom raskt til poenget, spurde ikkje korleis eg hadde det, eller korleis det gjekk med barnebarnet. Han visste om Astrid, visste at eg hadde ei dotter som var oppkalla etter mor, men hadde berre sett henne dei få gongene ho hadde vore med Hilde til Steinvika. Far kremta. «Eg lura berre på om du ville hatt den gamle kista som står på låven, du veit den som står til venstre før du kjem inn til båsane, den besteforeldra dine hadde fôr til kyrne i.» Spørsmålet kom overraskande, men eg visste at Hilde og Jørgen hadde fått eitt og anna av far i seinare tid. Han var opptatt av at vi skulle arve ting med familiehistorie, og frå tid til anna hadde han også sendt med noko til meg. «Kanskje det, men vil ikkje Hilde eller Jørgen ha henne, då?» svara eg. 10


Hilde og Jørgen hadde vore i Steinvika ein gong imellom, stort sett på sommaren. Det var så fint å bade med barna på stranda der. Sjølv om det var steinete – det heitte ikkje Steinvika for ingenting – var det langgrunt, og vi visste alle om staden der det var best å gå uti, der eg lærte å svømme då eg var ni. Der det var mjuk sandbotn med bølgjemønster. No var det år og dag sidan eg hadde vore der. Far hadde innreidd eit rom i båtnaustet som Hilde og Jørgen fekk lov til å bruke når dei var der. Der var det to køyesenger, kokeplate og ein liten sofakrok. Ikkje stort, men nok. Hilde hadde vist meg bilde. Standarden var ikkje mykje å skryte av, det var utedo, og sjølve rommet var temmeleg mørkt, men med eit lite vindauga som vende ut mot fjorden. Berre det ikkje var maur der, var Hilde fornøgd, og så reiste heller ingen av dei dit med mindre det var fint vêr. Det hende visst at far tok seg ein tur ned i naustet og helsa på, og av og til måtte dei hjelpe han med noko. Elles var dei mest for seg sjølve. Etter at far hadde gifta seg på nytt, kjente dei seg ikkje like velkomne. Mor gifta seg aldri på nytt, men fekk seg ein kjærast nokre år før ho døydde, eller ein «venn», som ho kalla han. Dei drog på turar med pensjonistlaget og åt rømmesteikt aure på kroa kvar tysdag. Giftarmålet til far las vi om i avisa, og Rakel var ikkje like inkluderande som vennen til mor. Eg har alltid vore glad i gamle ting, og det veit nok far. Då Bjørn og eg blei saman, tråla vi loppemarknadar rundt omkring i helgene. Vi sat og klinte med norgesglas og porselensfat på fanget og ante ingenting om at vi sjølve skulle bli foreldre som stod og selde lopper til 11


inntekt for musikkorpset ein dag. No prøver Bjørn å kvitte seg med ting utan at eg ser det, og eg må saumfare tilhengaren kvar gong han skal til renovasjonsanlegget. Eg takka ja til kista, rakk ikkje eigentleg å tenke meg om, kvar vi skulle få plass til henne, men då blei ho i det minste verande i familien. Far og eg blei einige om at eg skulle kome og hente kista laurdagen etter. Då var Rakel bortreist. «Køyr forsiktig når du kjem», sa han, «det kan vere glatt langs fjorden på morgonkvisten». Eg hadde køyrt forsiktig i tretti år, hadde aldri lika å køyre fort, eg lika best å ha full kontroll og syntest nesten fartsgrensene var i høgaste laget. Hadde far nokon gong tenkt på at eg i alle dei åra hadde køyrt bil på allslags føre, vore borti farlegare ting enn å køyre bil òg, for den saks skuld. Sete bakpå motorsyklar med folk eg ikkje kjente, og gått åleine i New York midt på natta. Eg hadde vore livredd om eg visste at Astrid dreiv på med slikt. Bjørn blei med meg den laurdagen. Eg er ikkje så god til å køyre med tilhengar, og far og eg hadde uansett ikkje klart å lyfte kista åleine. Bjørn er snikkar og like sterk som namnet tilseier. Det er han som tar alle dei tunge taka i hagen, lyfter steinar, drar opp røter, feller tre og trillar trillebårlass som eg har fylt så tunge at eg ikkje greier å trille dei sjølv. Eg på mi side planlegg, puslar og grev, ryddar og plantar, knip og rakar. Eg var glad han ville bli med, det var ikkje fritt for at eg grua meg til å treffe far. Far dukka rett nok opp på hagesenteret der eg jobbar, for ein del år sidan, og han verka like overraska som meg. «Vil du ha Steinvika, 12


kanskje?» slengde han ut då vi støytte på kvarandre i døra, men før eg eingong rakk å svare, hadde han sett seg i bilen og køyrt att. Då garden dukka opp rundt svingen, trekte eg pusten djupt. Bjørn syntest det såg endå finare ut i verkelegheita enn på bilda han hadde sett, og for meg var plassen like idyllisk som eg hugsa. Vi svinga inn og parkerte i oppkøyrsla, gjekk ut av bilen og snudde oss mot fjorden. Utsikta var framleis slåande, men stadvis attgrodd av lauvtre og høgt gras. Naustet var måla raudt som huset, og fuglane hadde funne ut at det var ein fredeleg utsiktsplass. Dei sat og vippa på mønet, men det var for lang avstand til at eg kunne sjå kva fuglar det var. Vi vende oss mot huset. Det var matt, og målinga flassa. Gjerdet rundt mangla nokre bord, og på postkassa ved porten stod framleis namna til bestemor og bestefar, med fars namn krota på med svart sprittusj under. Eg tok Bjørn i handa, og vi byrja å gå opp bakken mot huset. Hagen var attgrodd, men på ein sjarmerande måte, slik det gjerne er med gamle småbruk. Ein gong var det lange, frodige blomsterbed med georginer, floks og keisarkroner her, både i bakken opp mot huset og langs husveggen. Rett nok ispedd ein god porsjon skvallerkål, men det var eit problem som kunne lukast bort, for bestemor var så mjuk at ho kunne stå med rake bein og legge begge handflatene i bakken. Og ho kunne ta ut gebisset og le mot oss utan tenner. Bestemor gapskratta mens vi barna heldt hendene framom ansiktet og så vidt glytta ut mellom langfinger og ringfinger med eine auga. Klype kattar var ho òg 13


glad i, Gamla og Guten smaug seg rundt på tunet og prøvde å unngå henne. Gamla var gretten og sær etter all klypinga, ho hadde hatt hundre kattungar, minst, det siste kullet låg i ein pøl under ripsbuskane. Guten hadde vunne gullbilletten, han var ein av desse hundre, og han fekk bli. Det fekk også raudreven, Mikkel. Mikkel hadde blitt med heim til garden etter å ha blitt funnen forlaten og pjuskete i skogen opp mot setra. I det store buret, godt synleg frå kjøkkenvindauga, spann han rundt og rundt og rundt i ring, nysgjerrig på alt og redd for alle. Bortsett frå onkel Gunnar, fars yngre bror. Han hadde flaska reven opp på fersk kumjølk, som om han var kalven hans. «Tenk at dei hadde ein raudrev i bur», sa Bjørn då vi gjekk forbi det tomme reveburet. Eg banka på utgangsdøra og tok nokre steg tilbake. Vi stod og lytta ei stund, men det var stille i huset, kanskje far hadde gløymt avtalen. Bjørn kjente på døra, ho var ulåst, og vi gjekk inn. Det var ei annleis lukt enn eg kunne hugse. Alle heimar har si lukt, og då eg var lita, kunne eg kjenne att heimane eg var i, berre på lukta. Hilde og Jørgen hadde fortalt at det ikkje var store endringane innandørs, og tida såg riktig nok ut til å ha stått stille, men på eit vis var det fint å kunne kjenne seg igjen. Komfyren såg ny ut, og i stua stod ein nokolunde moderne sofa, elles var kjøkkeninnreiing og det meste som før. Bjørn kikka seg rundt, skrudde ljosbrytaren på og av. «Gamalt elektrisk anlegg», konstaterte han. Eg ropa på far, men han svara ikkje. Då vi gjekk ut på tunet igjen, høyrde vi lydar frå låven. I den breie tredøra kom far til syne. Han heldt seg godt fast i karmen då han steig over dørstokken 14


og ned på steinhella utanfor. «Hei, far!» ropa eg og vinka, men han verken såg eller høyrde oss. Han gjekk med små, haltande steg bort under låvebrua og kom tilbake med ein ljå. «Fyrste gongen eg helsar på mannen med ljåen», kviskra Bjørn. Far fekk auga på oss og kom mot oss med eit smil om munnen og ein sneip i munnvika. Han hadde på seg raudrutete jakke, kunne det verkeleg vere same jakka han brukte då vi var små, eller hadde han kjøpt ny, maken? Kanskje han gjorde som Bjørn, kjøpte fleire like når han fyrst fann noko han lika. Før brukte far jakka sommar som vinter, på jakt og til fest, sjølv i gravferda til bestefar pimpa han dress og slips med raudrutete jakke. Fyrste kjærasten til Astrid hadde også slik jakke, Canada-jakke, som han kalla henne. Når han var på besøk, hengde eg ei anna jakke over knaggen der han hadde hengt jakka si. Dei raude og svarte rutene var som eit etterbilde av far. «Du har vel ikkje helsa på Bjørn før …», sa eg då vi nærma oss kvarandre, delvis for å unngå ein eventuell velkomstklem, men òg for å understreke at han ikkje hadde helsa på svigersonen sin, som hadde vore gift med dotter hans i snart 25 år. Då vi gifta oss, var det Jørgen som fylgde meg opp kyrkjegolvet. Storebrorrolla gjekk over til ei slags farsrolle då far var ute av bildet, og Jørgen heldt meg trygt og høgtideleg i armen mens eg vakla nervøs på høge hælar og med altfor sid brudekjole. Vi hadde ikkje eingong invitert far til bryllaupet, og han hadde vel ikkje fått det med seg, det kom verken gåve eller helsing. «Bjørn her», sa Bjørn og rekte fram handa. Far handhelsa og drog andre handa gjennom det grå, bustete håret. «Uff, eg skulle vel ha stelt meg», lo han unnskyldande, som om 15


han var overraska over at eg ikkje kom åleine. «Eg har ikkje akkurat pynta meg, eg heller», svara Bjørn og pussa restar av sagmugg frå arbeidsbuksene sine. Vi gjekk bortover mot låven mens far fortalde at trosten hadde reist med all ripsen i år, og det var like greitt, sidan naboen, som brukte å kome hit og plukke, hadde hamna på sjukeheimen. «Ho hadde dårlege nervar», sa han og rista på hovudet. Eg gjekk bak, såg kor tynn han var, kor ustø han var på beina, mest så eg var parat til å ta imot om han skulle falle. Låvekledningen skreik også etter eit målingsstrøk, og den utskorne låverosa øvst på gavlen gjekk no i eitt med veggen. Det låg plankar og rustne traktordelar hist og her, og var ikkje på langt nær så ryddig som då bestefar og bestemor levde. Vi gjekk inn i fjøsgangen, og far opna døra inn til rommet der høyet låg lagra i si tid. «Sjå her, no har eg ved til eg blir hundre år», lo han og viste Bjørn stolt all veden han hadde hogge. «Eg har ikkje hogge noko særleg dei siste fire–fem åra, men så lenge veden ligg tørt, er han like god.» Veden låg i ein stor haug rett innom døra, blandingsved, såg det ut til, han måtte ha hogge mest kratt etter diameteren å dømme. «Jøss, det var mykje ved», sa Bjørn, som stod og lente seg mot dørkarmen med skuldra og skramla utolmodig med spikrar og andre småting han hadde i bukselommene. «Ja, så var det kista, då», sa far og snudde seg. Han strauk hendene nokre gonger over kista for å få bort støv og fugleskit, og eg drog skjerfet eg hadde rundt halsen, over nasen. Eg hugsa at det stod ei kiste her, men kunne ikkje hugse at ho var rosemåla. Kvifor i all verda brukte dei henne i fjøset? Far kunne ikkje hugse kven rosemålaren var, men 16


han visste at kista hadde blitt frakta over fjorden i ein pram, det måtte ha vore litt av eit syn. Han opna kisteloket og lyfte ut ein samanrulla gummibåt og ei hengekøye med jordslag. Ting som måtte ha blitt brukte etter meg, etter oss, vi hadde aldri hatt gummibåt, vi leika på tømmerstokkar i vatnet. Attmed kista stod ein rusten grill. Dette var ting frå det nye livet til far, livet utan oss. Bjørn gjekk og henta bilen og hengaren, rygga så nær låvedøra han kunne, og kom inn igjen. «Kanskje best at du går bak», sa han i det vi byrja å lyfte. Vi gjekk med bitte små steg, mindre enn far sine, bort til utgangen, og etter ein kort pause for å strekke ut fingrane hadde vi fått lyft kista over dørstokken. Eg kunne nærmast sjå sveitteperlene stå i panna til Bjørn då han tok i det han kunne for å få kista opp på planet. Far fekk ikkje eingong med seg at ho var på plass. Han stod og rota i den gamle reiskapen som stod i fjøsgangen, og eg kjente straks igjen borkespaden. Ei mus hadde forvilla seg oppi papirsekken med fôr ein gong eg var lita, og bestemor bad meg halde for holet nedst på sekken med hendene, så musa ikkje skulle rømme. Eg klemte holet hardt saman, mens den skremte musa romsterte hysterisk omkring nede i sekken. Bestemor lyfte borkespaden, retta på brillene og sikta, og sende han som ein giljotin ned i botnen av sekken. «Vil du ha grevet òg?» spurde far og heldt opp eit velbrukt potetgrev. «Det blir ikkje meir eplegravst på meg, så viss du vil ha det, kan du berre reise med det.» Eg takka og la grevet bak på hengaren. Bjørn køyrde fram til huset, parkerte framom inngangen og lét bilen stå og gå mens han venta på oss. Eg var spent på om 17


far ville be oss inn, eg hadde eigentleg ikkje lyst og hadde ikkje tatt med noko til kaffien. «De får ha god tur heim att», smilte far og stilte seg i inngangsdøra. Eg såg på Bjørn at han var letta over å sleppe kaffislabberas med svigerfar, og han var rask med å sette seg inn i bilen. «Tusen takk for kista, eg skal passe godt på henne», sa eg og gjekk mot bilen. «Du har forresten ikkje nokon gamle planter i hagen eg kunne få ein bit av?» spurde eg mens eg opna bildøra. «Det hadde vore moro med nokre planter etter bestemor.» Eg hadde lenge tenkt på dette, og no hadde eg høve. Ingen kunne vite kor lenge far levde, og kva som kom til å skje med Steinvika etter det. Bjørn kremta, og eg føydde til at det fekk bli ein annan gong. Vi vinka i det vi svinga ut på vegen, og då eg snudde meg bakover, såg eg at far stod i døropninga heilt til vi forsvann bak svingen. «Eg er glad han ikkje ville ha klem», sa eg og lente seteryggen bakover. «Det skjønnar eg», sa Bjørn, «men hadde du gitt han klem om han hadde spurt?» «Veit ikkje», svara eg og lét at augo. Eg hadde tenkt på dette før vi reiste, men sidan eg ikkje blei einig med meg sjølv, hadde eg overlate til min eigen impuls å avgjere det. Eg fekk ta det viss det kom. Bekymringsutsetting. Eg hadde blitt god på det etter kvart. Astrid ringde like før vi var heime igjen. Eg hadde som vanleg duppa av i bilen, Bjørn ler alltid av det og seier at bilferie med meg er uaktuelt. Ho spurde korleis det hadde gått, og eg svara at om eg ikkje kjente far, ville eg ha tenkt at dette var ein hyggeleg, gamal mann, ein smule rar og på grensa til einstøing. Astrid hadde 18


byrja å stille fleire spørsmål etter at ho blei vaksen. Ho undra seg over at vi ikkje hadde kontakt. Ein gong spurde ho om far hadde vore valdeleg. «Han slo ikkje, om det er det du meiner», svara eg. Det var viktig for meg å ikkje lyge, men eg kjente meg ikkje forplikta til å fortelje heile sanninga. Med kvilepause for kvar tiande meter fekk vi kista under tak på terrassen vår. Bjørn googla korleis ein skulle få bort fugleskiten utan å øydelegge målinga, men vi enda opp med mildt såpevatn og forsiktige hender. Sakte, men sikkert kom rosemålinga til syne, og sjølv om kista var grov i utføringa, var ho var fin. Måla i ekte Valdres-stil med mykje blomstrar i dekoren. Perfekt for hagemenneske. * Eg drikk opp teen og set koppen på kjøkkenbenken. Det går ein del te, eg roar meg liksom ned når eg får ein tekopp mellom hendene. Varmar gjer han òg, på fleire vis, og mjukar opp kalde hender som har grave og rota i hagen på kjølige haustdagar. Til bursdagen min i fjor fekk eg grøne og kvite selbuvottar av ein hagevenn. «For å halde dei grøne fingrane dine varme om vinteren», som ho skreiv på kortet. Ho har strikka dei sjølv, så eg er redd for dei, «sparar» dei, slik at eg kan ha glede av dei lengst mogeleg. Eg tar på meg den tjukke arbeidsjakka til Bjørn, den han aldri bruker fordi ho er altfor varm, og som eg derfor har annektert til hagejakke. Frå verandaen kan eg sjå utover nedste del av hagen. Då vi flytta hit, stod det eit stort, flott kirsebærtre der. 19


Etter kvart som Astrid blei større, blei det klatretre for både henne og barna i nabolaget. Mens andre hadde trampoline, hadde vi klatretre. Åra gjekk, og barna klatra ned igjen, og då kirsebærtreet byrja å helle faretrugande mot vegen, klatra Bjørn opp. Grein for grein kappa han av og kutta opp til ved som varma oss utover vinteren. At kirsebærtreet forsvann, gjorde at pallekarmar fekk plass, for no var sola igjen tilbake i denne delen av hagen. Fyrst to, så fire, og no er det åtte pallekarmar der nede. Dei to eldste har byrja å rotne, eg må hugse å spørje Bjørn om han kan få tak i nye, og skifte dei ut til våren. Eg praktiserer eit slags vekstskifte, men der andre teiknar opp ein plan som går i fireårssyklus, forsøker eg å hugse plasseringa frå år til år, noko eg ikkje alltid lukkast med. Grønsaker blir det no likevel. Poteter, sukkererter, bondebønner, mangold, reddik og nokre kryddervekstar, blant anna. Sesongen er så godt som over no, og det som ikkje kålsommarfuglen har ete opp av grønkålen, reiser nok rådyra med innan snøen kjem. Hurdalsrosa har mist alle blada i løpet av sommaren. Ho viste teikn til mistrivsel i fjor òg, men sidan ho har blitt så stor og flott, har eg håpa i det lengste at ho skal ta seg opp att. Vi fekk eit rotskot frå hagen til mor, som raskt vaks Astrid over hovudet. Kvar forsommar tok vi bilde av henne framom Hurdalsrosa, slik mor gjorde med oss. Prestesonen som skal ha tatt med seg rosa frå Tyskland på slutten av 1800-talet, visste lite om at han kom til å spreie rosa skyer av glede over heile landet. Eg sagar over dei daude greinene nede ved bakken, men lar det stå igjen nokre stubbar, slik at Bjørn har noko å halde tak i når han skal dra opp 20


rota. Ein borkbit losnar, og eg legg merke til at det er eit kvitt belegg på innsida, eg pirkar borti det med peikefingeren, kan det vere mugg, har rosa rett og slett blitt for gamal og rotna? Eg slenger greinene i den store haugen i hjørnet av hagen, der vi slenger kvist vi ikkje har tid til å køyre gjennom kompostkverna, og sjekkar vêrmeldinga. Det er klarvêr, og dei melder fare for nattefrost i innlandet. Eg hentar den tynne agrylduken og breier over georginene som frostvern, og dei store blomsterhovuda bøyer seg småfornærma under duken. Georginene med rosa kronblad som blir mørkare ytst mot tuppen, fekk eg av ei venninne. Røtene blir større for kvart år, og då ho delte dei, fekk eg ein rotbit som eg igjen har delt, og no er det eit stort holt med rosa georginer. Ved sida av dei rosa ragar dei høgreiste, kvite kaktusgeorginene, dei som kjem frå Steinvika. Far ringde ikkje så lenge etter at vi hadde henta kista, og sa at viss det var slik at eg ville ha planter etter bestemor, kunne eg berre kome og hente, han var stort sett heime, og Rakel kom ikkje igjen før over jul. Eg svara at eg kanskje kom ein dag, kanskje, fordi eg var usikker på om eg ville gjennom endå ein tur til Steinvika. Blomsterbeda mine var i tillegg overfylte av planter eg hadde kjøpt, bytt, fått eller stole. Hilde og eg var flinke til å «ta vare på kulturplanter», som vi brukte å kalle det når vi raska med oss hageplanter frå forfalne, folketomme plassar vi gjekk forbi på tur. Likevel freista tanken på plantearven etter bestemor, og ein dag tok eg med meg spade og fiskekasse og drog til Steinvika. 21

Profile for Det Norske Samlaget

Menneske og møll  

Tveiten, Kristin. Samlaget Oslo 2021 © 2021 Det Norske Samlaget

Menneske og møll  

Tveiten, Kristin. Samlaget Oslo 2021 © 2021 Det Norske Samlaget

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded