Meieriet

Page 1




Mette Karlsvik Vindauga i matsalen vender mot fjorden. Roman. 2005 Flytårn. Roman. 2007 Pol. Roman. 2008 1-2-TRE. Barneroman. 2009 Vindauga i matsalen vender mot fjorden og Flytårn. 2011 Bli Björk. Roman. 2011, 2012 Den beste hausten er etter monsun. Roman. 2014 Varmá. Roman. 2016 Mørkerom. Roman. 2017


Mette Karlsvik

Meieriet Roman

Samlaget Oslo 2019


© Det Norske Samlaget 2019 www.samlaget.no Omslag: Tove Laila Nilsen Førtrykk: Type-it AS, Trondheim 2019 Skrift: Sabon 11/15 pkt. Papir: 80 g Munken Print Cream, 1,8 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-521-9856-0

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.


i. Einsemd

7

ii. Tosemd

101

iii. Tresemd

277



i. Einsemd



Lat som at du ser nokon inn i auga. Sjå rett inn i den linsa! Ho ved innsjekkingsskranken viser meg. Ho ser inn i eit slags kamera. Det blinkar grønt. Sånn, seier ho. Eg gjer det same som ho. Det blinkar grønt. Kva er dette? spør eg. Skjermen registrerer irisen din, seier dama. Du treng ikkje annan identifikasjon ved utgangen, seier ho. Vi veit at du er du, seier ho. Dama ser sånn på meg. Er du ikkje vand til å reise, kanskje? seier ho. Jau, tenkjer eg. Eg har høyrt om den nye teknologien, at ein kan identifisere seg med fingeravtrykk og sånn. Men eg trudde ikkje det kom til å bli lov. Det skulle ha vore stoppa av omsyn til personvernet. Eg rakk ikkje eingong å forstå kva som skjedde. Eg har alltid vore treg. Og no veit flyselskapet kven eg er før eg sjølv veit det. Kan eg ta informasjonen tilbake? Eller er han allereie lagra, administrert av ein datadude i Ungarn? For du må skunde deg, seier dama ved innsjekkinga. Ho peiker på klokka. Det er berre minuttar til ombordstiginga. Men eg spring ikkje. Eg er vand med å reise. Og det er framleis kø ved utgangen når 9


eg kjem dit. Ei kvinne står og glor inn i apparatet ved porten. Ho pustar inn og ut og ser og ser. Pupillane hennar vidar seg ut. Pupillar gjer det, på refleks, når ein pustar så mykje og så djupt. Eller når ein blir interessert i nokon. Apparatet får ikkje registrert irisen hennar. Ho sigrar over maskineriet ved å vere menneskeleg. Eg blir ståande og vente, og kjenner på einsemda som kjem om eg ikkje held meg i rørsle. Lysta til at nokon skal vente meg når eg landar. At nokon delte alle dei spennande røynslene mine med meg. Og irritasjonen over at framande veit noko om meg. Eg har vindaugsplass. Bakkemannskapet kastar koffertar inn i flyet. Blikket mitt vandrar mållaust vidare, over asfalt, bil, ein tilhengar. Vi kjem så høgt over havet at vi ser ei heil øy. Øya verkar rundare enn ho er, som ein omvend iris i eit blått auge. Eg leiter etter havkjensla. Men kabinen er for tett. Lufta er for tørr. Ho i midtsetet spør om eg har reservert busstur. Ein kan gå på bussen på flyplassen, seier ho. Bli køyrd til Den blå lagunen, bade, og så bli køyrd til Geysir og Gullfoss. Skal du vitje nokon? spør ho. Eller har du slekt her? Nei, seier eg. Eg skal bu på Island ei stund, seier eg. Så spennande, seier dama. Kor skal du bu? Eg skal bu på eit meieri, seier eg. Eg angrar idet eg seier det. No må eg følgje opp. Det har vore eit meieri, og gard, forklarar eg: Meieriet er bygd om til atelier og ei lita leilegheit. Utstillingshall også. Eg ser ut av gluggen, ned på havet. Lufta er framleis tørr. Eg skrur på luftknappen. Eg treffer feil og 10


tilkallar flyvertinna. Eg kjenner meg dum som tilkallar flyvertinna utan grunn. Men ho i midtsetet reddar meg. Bestiller seg ei lita flaske vin, og blir meir pratsam. No skuldar eg henne å prate. Teiknar du? spør ho. Nei, eg skriv, seier eg. Skriv du? seier ho. Du er ikkje gammal, seier ho og prøver å gjette alderen min. Når ho treffer på alderen, spør ho om familien min òg kjem. Eg har ikkje barn, seier eg. Du treng ikkje barn, du som har kunsten å drive med, seier dama. Eg har ikkje tenkt på det. Det blir rotete inni meg når eg tenkjer på slikt. Det kan det ikkje bli. For eg må klare det som er forventa av meg. Skrive romanen, kvittere for det gratis kunstnaropphaldet. Eg trykker på flyvertinneknappen ein gong til. Flyvertinna ser tolmodig på oss og smiler. Eg vil gjerne kjøpe dei hovudtelefonane, seier eg, og dreg ut taxfree-katalogen. Dei de har i katalogen, dei med demping, seier eg, så høgt eg kan, for å trenge gjennom kabintrykket. Ho som eg har hatt e-postkontakt med frå kunstnarsenteret, står i innkomsthallen på Keflavik. Eg kjenner henne att med ein gong, sjølv om eg ikkje har sett bilde av henne. Anna ser ut som kvinnene på reklamer frå Island. Ho tek trillekoffertane mine og spør om dette er alt. Ja, det er faktisk alt. Klarar du deg med dette? seier ho og smiler. Anna har smilehòl djupe som geysirar. Eg klarar meg med dette, seier eg: Det er meir enn det ser ut til. Eg pakkar alltid smart. At eg reiser med alt eg eig, det tør eg ikkje seie. Jau jau, Beate, seier Anna. Kor mange kunstnarar har ho møtt på denne måten, hundre? Namnet Beate har eg aldri høyrt før, seier Anna. Beate er ikkje ein 11


manns namn som er gjort til eit kvinnenamn. Det er som Anna, seier ho. Anna og Beate. Namnet mitt finst meir når Anna seier det høgt. Det heng i lufta framfor meg, og er eit ekte namn, ikkje berre namnet på ein potetsort. Mor mi er oppteken av likestilling, seier Anna. Det var difor eg fekk eit sånt namn. Mor di også? seier Anna. Eg innser at eg ikkje veit ikkje kva foreldra mine tenkte på da dei valde namnet mitt. Om far min hadde noko han skulle ha sagt, eller om mor mi gadd å bry seg. Eg veit ikkje, seier eg. Nei nei, seier Anna. Ein veit ikkje alt om foreldra sine. Heldigvis, seier Anna. Fin bil, seier eg. Anna har stoppa framfor ein av SUV-ane på parkeringsplassen. Takk, seier Anna. Men ho ser litt flau ut. Vi er liksom ikkje folk før vi har SUV. Det er som om vi var i ein millionby, ikkje eit land med tre hundre tusen innbyggarar, seier Anna. Korleis får alle råd til SUV? spør eg. Eg angrar på spørsmålet. Det er som om eg spurde om den personlege økonomiar hennar, og ikkje om Island. Og på eit vis gjorde eg det. Island er så lite at mikro- og makroøkonomi liksom smeltar saman. Island er vel rikt, seier eg, med trykk på Island. De har vatn, eld og masse kraft. Jau da, seier Anna, og startar SUV-en. Ho køyrer fort og stødig frå parkeringsplassen og ut på hovudvegen. To fiskarlandsbyar fyk forbi på venstre side. Først den eine og så den andre, og så har vi også passert ein NATO-base og kjem ut i ingenmannsland. Mål på mål på mål med lavaland utan bygningar. Berre eit og anna forsømt sommarhus nede ved stranda er å sjå. Sjølv vi kunstnarar har SUV, seier Anna. Og vi har feriehus i Spania eller i Alpane. Anna køyrer slalåm mellom bilar, 12


køyrer inn i ei floke av avkøyringar og løyser floka. Vi har komme på tryggare berggrunn. Post-flyplass-land faldar seg ut. Heile åsar av terrasseleilegheiter. Eg har sett liknande ved flyplassar over heile verda og har tenkt på revefarmane frå heimbygda mi. Desse forstadane ser ut som om dei luktar tjæra brygger, ope hav og heimestrikka ullgenserar. Er dette ein forstad til Reykjavík? spør eg. Nei, Hafnarfjörður er Hafnarfjörður, seier Anna. Men det var ei stund ein tykte det var gjævt at hovudstaden var større, og tok med seg småbyane rundt. Men det var før Thor Jensens tid. Thors skip låg her. Dei største skipa i Norden. Var også skipa hans store? seier eg. Thor var eit vandrande imperativ, seier ho. Det gjaldt ikkje berre å vere størst. Det skulle vere vakrast. Så eg skjønner godt at du vil skrive om han. Men han etterlét seg ikkje mykje skrift, seier ho. Han etterlét seg vel bygg, seier eg. Nordens største meieri, seier eg. Og vakraste, seier Anna. Grasslettene blir grønare og grønare. Det grøne blir kvitt ved stranda. Ved foten av fjella blir graset mørkare, gråare og går umerkeleg over i svarte fjell. Fjella går bratt opp, bratt ned. Brått får eg nok av å sitje i den tette SUV-en. Eg vil ut i den friske, arktiske lufta. Eg tenkte å køyre deg på sightseeing, ser Anna. Eg har lyst til å komme fram, seier eg. Anna seier sjølvsagt og tek av etter Kópavogur. Ho køyrer frå éi hamn, over ei slette og ned til ei anna hamn. Forbi kraner, og forbi nye rekkjer av låge forstadsblokker. Anna peiker på dei. Thor Jensen hadde eit lite hus her før han bygde meieriet, seier Anna. Dei måtte ha ein plass å bu medan meieriet blei bygd, seier ho. Kanskje var 13


det difor meieriet var bygd på seks månadar, frå tidleg våren 1928 til hausten 1928. Anna pratar og pratar, og eg synest at også dei halvnye forstadsblokkene der oppe har sjel. Det er liksom ikkje mogleg å bli framand her. Visste du at Thor Jensen var blant dei rikaste på Island? spør Anna. Også etter depresjonen, seier Anna. Sjølv om Thor var ein av dei som hadde teke opp ekstra mykje lån rett før depresjonen, så klarte han seg ganske bra. Han hadde lånt og bygd og bygd. Det er ikkje så dumt å bygge seg ein gard, seier eg. Nei, seier Anna. Og så ser vi rett fram igjen, begge to. Og der nede, midt ute på eit par kvadratkilometer med grønt, grønt gras, ligg Thor Jensens rekordmeieri. Eit ekte Soria Moria. Mjølkekvitt, lysande. Sjå der, ja, seier eg. Der har vi eit eventyrslott, seier Anna. Og der skal eg få bu? seier eg, sjølv om eg har det skrive på ei kontrakt, at der skal eg bu. Bilvegen går rundt heile grassletta. Eg ser meieriet frå alle himmelretningar. Det er tett mur med ei krone av krystall. Kupert arkitektur plassert mellom hav og fjell. Her har Thors kyr hatt god plass, både inne og ute. Her fekk kyrne ha kalvane sine lenge, langt over dei 48 timane som var vanleg, fortel Anna: Kyrne treivst betre enn andre kyr og laga så mykje mjølk at det var nok til både kalv og folk. God mjølk! Det kravde litt ekstra av bonden. Men han fekk det han gav tilbake. Det var mjølk som gav ro og lykke, fortel Anna. Og eg kan tenkje meg til det. Eg har lese om hormona som finst i mjølk, helst berre oksytocin, som er hormonet bak det meste godt. Det var søt mjølk, mjølk som byssa folk til ro. Og kyrne blei òg takka av 14


om kvelden. Kyrne blei strokne og gitt klemmar, og jura blei smurde inn med urtesalve. Og fjellet heiter Esja, seier Anna. Her går vi tur kvar søndag, vi som bur i Reykjavík, seier ho. Esja er steil som ein bauta. Fjellveggen er rissa inn av vêr og vind gjennom lang tid. Det er lag på lag av bergartar. Kvart lag i ulik farge, som ei fillerye. Nei, Esja blei ikkje laga i eitt utbrot, som vulkanane rett nordaust for Esja, seier Anna. Men Esja er tøff. Ho vernar deg mot oska som skulle komme nordaustfrå, seier Anna. Men dei små vulkanane er overalt, og også her. Overalt sprekk bakken. Det ryk og dampar. Mellom husa står det drivhus. Sjølv i goldt landskap gror gras og planter. Det er lysande grønt heilt oppunder fjellet. Graset var slik da nordmenn tok øya òg. Vi tok øya frå fjellreven og tjelden, frå mosen og vulkanen. Så gav nordmennene vulkanen og fjellreven namn. Det var namn som måtte finnast opp. Å gi noko eit namn er å ta eigarskap over det. Viss eg strør om meg med omgrep, kan eg risikere å eige alt mogleg. Fasaden til meieriet er triveleg. Dei nedste vindauga er store og opne, som eit nysgjerrig barn. Oppover veggen blir vindauga mindre, runde, eldre. Det er ein samansett fasade. Noko nytt, noko eldre, og steinen som ligg til grunn for det heile, han er eldre enn slekta som i si tid bygde meieriet. Anna parkerer og låser opp porten. Vi kjem rett inn i ein stor hall, ein leikeplass for bygningsfolk. Her er små heisekraner, og haugar av byggematerialar. Her eit opphaldsrom à Le Courbusier. Stilige, enkle stolar og mjuke, og under reine ullmatter. Avisene og blada 15


i magasinhaldarane på veggen er frå denne veka og denne dagen. Rommet kjennest som ei stove der folk er kvar dag. Kaffimaskina lagar kaffi av moderne kapslar. Alt i rommet er moderne. Men hundre år med historie kjennest i tyngda i taket og synest i vindaugskarmane. Karmane er breie nok til å bruke som stol. Den som vil krøke seg saman som eit spedbarn, kan sove der. Og overalt på veggar og fundament ligg røyr. Røyra er kvitmåla og skjelv og dirrar, er nervøse, men varme. Når eg legg meg inntil dei, da kviskrar dei til meg. Dei deler løyndommar om det inste av kloden. Røyra veit korleis og kvifor vulkanar bryt ut. Dei veit kor lang tid lava treng for å hardnast og bli brukt til husbygging. Anna gir meg nøklane til hallen og til ateliera. Eg har nøklane til trappa og til bustaden, men anar ikkje korleis ein finn roa i ein heim. Korleis eg skal skrive romanen, det har eg ein plan for. Romanen har ein arkitektur, har eit stillas som skal fyllast, stein for stein. Eg vil helst byrje straks. Men Anna skal vise meg bustaden. For eg skal jo bu også. Ja visst skal ein leve, trivast, og lage den søte mjølka. Ein skal produsere. Vi skal opp, seier Anna. Opp, opp, opp, til meieriets topp, til leilegheita. Den ligg som ein kahytt på eit båtdekk og er eksponert for vêr og vind. Likevel er ho av glas. Det er meininga at ho skal forsvinne, og ikkje øydelegge for arkitekturen her. Leilegheita skal liksom ikkje finnast. Du har vel ditt å gjere? seier eg. Nei da, seier Anna. Men eg har litt å gjere. Eg blir så nervøs av å vere rundt folk i arbeidstida. Arbeidstid er til for å 16


arbeide, ikkje stå og prate. Hendene mine skjelv. Var ikkje islendingar slikt eit arbeidsamt folk? Eg bablar nervane vekk. Skryter av bygget og seier at konstruksjonen er brutalistisk. Vi ser korleis arkitekten og handverkarane har tenkt og jobba. Glashuset og murmeieriet er limte saman av sement. Det går reisverk gjennom det heile. Boltar, stenger, og karmar av tre. Det er tyske materiale, seier Anna. Skotsikre glas imot vulkanutbrot. Tysk? Er ikkje islandske materialar gode nok? Anna ler det bort, sjølv om spørsmålet var alvorleg meint. Kan ein ikkje snakke om slikt på Island? Anna hentar fram ein bunke kopiark frå veska si. Det øvste arket har namnet mitt på, og Helsing Anna. Svart, fersk trykksverte teiknar opp gamle bilde, gamle boksider og kart. Karta er flotte. Det er avisutklipp òg. Dei er skrivne på islandsk, men når eg bruker tid, så skjønner eg overskriftene. Skuldir, gjaldþrot, mjólkuhusid. Eg ser teikninga av boom og brå doom. Depresjon, arbeidsløyse og mjølk som blei sur. Anna fortel vidare om Thor som, da meieriet endeleg var ferdig, roa seg. Han hadde familie på tolv da, og hadde flytta frå land til land og frå landsby til landsby heile livet. Men her, i vesle Grafarvogur, der fann han paradis. Kan du tenkje deg? seier Anna. Å tenkje meg til korleis det var, er det eg ser på som oppgåva mi. Å tenkje meg til å få lyst til å bygge noko så stort og vakkert. Kva hadde Thor som var særskilt?