Lausunge. Lappjævel. Ei kjærleikshistorie - Njord V. Svendsen

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 1

22.01.2026 13:46

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 2

22.01.2026 13:46

Njord V. Svendsen

Lausunge. Lappjævel.

Ei kjærleikshistorie

Samlaget Oslo 2026

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 3

22.01.2026 13:46

© Det Norske Samlaget 2026 www.samlaget.no Omslag: Marius Renberg Kart: Line Monrad-Hansen Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/14,6 pkt. Sabon Papir: 60 g Holmen Book Cream 2.0 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-1636-3 Forfattaren har fått stønad frå Fritt Ord og Det Faglitterære Fond.

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.

Materialet i denne utgivinga er verna etter åndsverklova. Det er derfor ikkje tillate å kopiere, avfotografere eller på andre måtar gi att eller overføre heile eller delar av innhaldet i utgivinga utan at det er heimla i lov eller følgjer av avtale med Kopinor.

Det er forbode å bruke heile eller delar av utgivinga som inndata eller treningskorpus i generative modellar som kan skape tekst, bilete, film, lyd eller andre typar innhald og uttrykk, utan særskild avtale med rettshavarane.

Bruk av materiale frå utgivinga i strid med lov eller avtale kan føre til inndraging, erstatningsansvar og straff i form av bøter eller fengsel.

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 4

22.01.2026 13:46

Til mor

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 5

22.01.2026 13:46

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 6

22.01.2026 13:46

Berre dette eine

Dei møttest første gong på eit kjøkken i Tromsø.

Litt ut på kvelden 9. oktober 2004 har Bruce invitert til bursdagsfest. Saman med ei venninne som fyller år på same tid, har han leigd Kaiskur 4, eit heller rustikt lokale i hamneområdet. Bruce er ein habil kokk, han lagar tapas, og arbeider hektisk for å få alt ferdig. Frå kjøkkenet høyrer han at det strøymer på med folk, salver av latter, eit babelsk surr.

To vennekrinsar er på veg inn til den doble bursdagsfesten, folk herifrå og derifrå, frå ulike kantar av landet og kloden. Det er berre eit års tid sidan han kom, landa i eit framandt landskap, tok fatt på jobb som språkforskar på universitetet. Bruce har alt blitt kjend med mange, og no skal han bli kjend med endå fleire. Skjerf og luer hopar seg opp i garderoben.

Ishavsbyen er seg sjølv lik, der ute er vinteren allereie i gang.

Det er langt frå Staten Island, New York, der han voks opp, til Tromsø, ein stad tettare på Nordpolen enn han hadde sett for seg at han skulle kome. Det er langt frå guten han var, han med åleinemora, med det av og til tomme kjøleskapet, til mannen han er. Det er 7

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 7

22.01.2026 13:46

langt, og samstundes, på andre måtar, ikkje. Han er blitt innvandrar i landet forfedrane hans utvandra frå.

Bruce trur ikkje på lagnaden, på Gud eller nokon overordna plan. Men denne dagen, på trettisjuårsdagen, spelar universet han eit puss.

Svenn-Egil, Svenne blant venner, trur på litt av kvart, djupast sett.

Han er ein av dei siste som kjem, han har ikkje for vane å vere tidleg ute, men dei siste skal bli dei første, som det heiter i Bibelen. Han får hengt av seg ytterjakka, helsar på venninna som har invitert han. Han kjenner på stemninga. Den er stigande.

I tre år har han budd i denne byen. Svenne er frå ein stad litt lenger sør, men som på same tid er nordpå, dersom du har noregskartet som målestokk. Det er ikkje så langt frå Tysfjord til Tromsø. Likevel er det eit meir omfattande prosjekt enn det er for dei fleste, for Svenne å sirkle inn den han er: kvar han kom ifrå, kva han kom til, kven han er blitt.

Han kom først frå ein mindre fjord, som skjenar av frå den store og stikk seg fleire mil inn i landet. Då han var sju, vart han og delar av den hardt prøvde familien hans meir eller mindre tvangsflytta, til det norske politikarar og byråkratar kalla meir sentrale strøk. I meir sentrale strøk opplevde han for første gong å bli plassert utanfor.

No er han innanfor. Han går inn, blandar seg med folk herifrå og derifrå, går inn på kjøkkenet.

Bruce er som sagt ein jordnær fyr, men no skiftar jordkloden spor.

8

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 8

22.01.2026 13:46

Då han kjem inn.

Kosmos samlar seg i eit harmonisk punkt, midt inne i dette gamle hamnelageret, i denne galaksen, kring kjøkkenbenken, på ein måte han ikkje har ord for, eller kanskje berre dette eine: kjærleik. Kjærleik ved første blikk, ein romantisk klisjé, som mystisk erfaring, nord for polarsirkelen, litt ut på kvelden 9. oktober 2004.

Svenne merkar det han også, ei sitring. Han opplever ein slags jublande panikk, som følgje av mannen som står framfor han. Han er ramma av blikket, handa hans i si.

Det er den felles venninna, ho som også har bursdag, som introduserer dei to for kvarandre. Ho registrerer at det er noko i lufta.

Dersom dei giftar seg, glepp det ut av henne, så må dei love at ho får vere forlovar!

Dei vekslar nokre ord. Bruce gjer ferdig maten i ei tåke. Svenne stressar med ei rekke manøvrar, unødvendige skal det vise seg, for å sørgje for at han blir sitjande til bords ved sida av amerikanaren frå kjøkkenet.

Sidan har det vore dei to.

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 9

22.01.2026 13:46

Frå fjorden

Svenne var sju då han i 1974 flytta frå Musken, ei bygd om lag midtvegs inn Hellmofjorden, den sørlegaste av dei fem armane som strekker seg innover i landet frå Tysfjorden. Same året vart han skulegut.

Musken, eigentleg Måsske, på lulesamisk, har ei kai, ein nedlagd skule, ein fotballbane, eit gudshus.

Storelva, Stuorjåhkå, buldrar med friskt fjellvatn om våren, og ei bru knyter den ytre og den indre delen av bygda i hop. Fjella er høge, fleire er over tusen meter, og har namn som Ruosvágvárre, Vákkásj, Skunkitjåhkkå. Frå eitt av dei er det mogleg å klatre inn og nesten 600 meter ned, til den djupaste grotta i NordEuropa.

Inst i fjordbotnen er Noreg nesten delt i to. På det smalaste er det berre seks kilometer i luftlinje til svenskegrensa.

Svenne flytta frå Musken med mor og søsken til Hellandsberg på Drag, ei av dei større bygdene ved Tysfjorden. På skulen måtte han lese, snakke og lære det andre språket, norsk. Språket hans hadde ingen plass. Svenne hadde fram til då knapt tenkt over at han var same, langt mindre at det skulle vere noko feil med 10

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 10

22.01.2026 13:46

å vere samisk. Heime i Musken hadde morsmålet ein naturleg plass. Ingen stengde han ute der, ingen ropte etter han.

Samejævel! Lappunge! Lappjævel!

Om morgonane, når Svenne kom opp til skulen frå skulebussen saman med dei andre «lappungane» som budde på Hellandsberg, sat som regel ungane frå Drag allereie i gangen og venta på timen. Fnisinga og kviskringa begynte. Det hjelpte ikkje akkurat at han hadde «rare» klede. Blikka festa seg på dei heimesydde terylenebuksene.

Som «Musken-unge» var han sårbar. Kom du frå Musken, var det ingen tvil om at du var samisk, og fordommane mot samane stakk djupt. På den andre sida kunne det vere ein styrke. Svenne visste kven han var.

Etter kvart visste han også kven dei som slengde drit og plaga han, var. På skulen var det dei som hadde dei same røtene som han, som sjølv var sameungar, som var dei hardaste mobbarane. Dei var ofte ungar av fornorska foreldre. Hatet kom frå sjølvhat. Men Svenne hadde ein stor og sterk tremenning å ty til, som kunne hjelpe med å setje bøllene i skulegarden på plass.

For veslebroren Trond var det verre. Han var svakare, ein meir sårbar type. Der var ingen tremenning for han. Trond hadde berre storebroren til å beskytte seg. Men Svenne flytta etter kvart opp til ungdomsskulen og klarte ikkje å stanse mobbinga.

Svenne har alltid hatt ein trass i seg. Kanskje kjem det nettopp av at han djupast sett alltid har forstått at han skil seg ut, på meir enn ein måte. Då han mange år seinare var i militæret, sat samevitsane laust. Ein dag spurde ein frå befalet om det var nokon som var 11

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 11

22.01.2026 13:46

interessert i å abonnere på nokon aviser. Éin mann rekte opp handa. Sámi Áigi ! sa Svenne, ei samisk avis.

Etterpå stilna det av med samevitsane.

Svenne reiste tilbake til Musken så ofte han kunne, i feriane og nesten alle helgar.

I Musken hadde han storfamilien, i Musken kunne han vere seg sjølv. I Musken kunne han vere hos bestemor, áhkko, som alltid var heime og alltid hadde tid.

Svennes mor, Elise, var ofte borte i lange periodar på arbeid. Áhkko var det gode smilet, det varme fanget, den opne famnen. Ho var ankeret for både Svenne og mange andre ungar i storfamilien.

Svenne er lulesame, Musken ei lulesamisk bygd. Lulesamane (lulesamisk: julevsáme) har sitt eige språk, eigne kles- og handverkstradisjonar, eigne kulturelle særtrekk. Geografisk høyrer dei fleste lulesamane på norsk side til i Tysfjord-området, på Hamarøy, i områda nordover mot Narvik og Ballangen og sørover mot Fauske og Bodø. På svensk side ligg dei tradisjonelt lulesamiske områda i det som blir kalla for Lule lappmark, men dei fleste bur i tettstadene Jokkmokk og Gällivare.

Det finst ikkje presise tal på kor mange som identifiserer seg som lulesamar i dag, men basert på ulike anslag kan det vere rimeleg å tenke seg at talet er ein stad mellom 2000 og 3000 i Noreg og Sverige til saman. Heller ikkje kor mange som brukar språket til dagleg, finst det klare tal på, men det er vanleg å rekne med at om lag ein tredel gjer det. Det vil seie at lulesamisk truleg blir brukt av mellom 700 og 1000 menneske til dagleg.

12

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 12

22.01.2026 13:46

Men det kan også vere fleire, dersom ein inkluderer dei som brukar språket av og til, i visse samanhengar.

Når det dreier seg om eit minoritetsspråk under press, brukt i ein fleirspråkleg samanheng, kan det vere særleg vanskeleg å slå fast kva som er naturleg å definere som ein talar eller brukar av språket.

Lulesamisk er eit utryddingstrua språk.

Først i 1983 fekk språket si eiga offisielle rettskriving og dermed status som godkjent skriftspråk. I dag er lulesamisk anerkjent som urfolksspråk og eitt av tre offisielle samiske språk i Noreg, saman med nordsamisk og sørsamisk. Dei tre språka er ikkje innbyrdes forståelege.

Dei samiske språka som framleis er i bruk, er så små og sårbare at dei lenge har vore på Unescos liste over trua språk. Det gjeld også nordsamisk, som blir snakka av cirka 90 prosent av samane. Lulesamisk blir kategorisert som eit alvorleg trua språk. Det gjer også sørsamisk, som har endå færre brukarar.

Svenne er ein av grunnane til at det lulesamiske språket framleis er levande.

Då Svenne var liten, var han av og til med mor si på handletur til Bodø, Narvik eller kommunesenteret Kjøpsvik. Det er gode minne. På desse turane hadde dei det fint i lag. Men minna har ein skugge. I byen prøvde mange samar å gjere seg usynlege, av forståelege grunnar. Ingen liker å bli sett ned på, sett bort frå, glodd på eller få skjellsord slengde etter seg. Men Svennes mor gjorde av ein eller annan grunn ikkje noko forsøk på å gøyme seg bort. Han hugsar korleis kjentfolk, andre samar som dei tilfeldig møtte på, 13

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 13

22.01.2026 13:46

unngjekk dei, kryssa gata om nødvendig for å unngå å kome i snakk.

Mor snakka samisk til Svenne, også i byen, så alle kunne høyre. Det førte til skeive blikk og dårleg skjulte flir frå folk rundt. Men mor brydde seg ikkje. I alle fall heldt ho fram med å bruke språket til guten, deira språk, på kafeen, i butikken, på bussen. Først tenkte ikkje Svenne over det. Etter kvart som han vart større, forstod han grunnen til at folk trekte seg unna og unngjekk dei. Då vart han flau, men han heldt på språket.

Han ville ikkje vise skam, ville vere lojal. Som vaksen kjenner han seg stolt over ei mor som stod imot. Når ho var modig, kunne også han vere modig.

På den tida Svenne flytta frå Musken, var den lulesamiske daglegtalen i ferd med å stilne. Ei heil livsform var i ferd med å gå tapt. Sentraliseringa hadde allereie utradert mange småplassar langs kysten. Fornorskingspolitikken, det storstilte assimilasjonsprosjektet i regi av den norske staten, hadde halde på i meir enn hundre år.

Presset frå den kompakte norske majoriteten var sterkt, i form av lover og reguleringar, fordommar og rasisme. Det fekk over tid mange til å gi etter.

I 1971 kom den såkalla boligaksjonen til Tysfjord.

Også det var eit statleg tiltak, opphavleg utforma for å betre bustadsituasjonen for samar i Finnmark. Men også Musken kunne trenge ressursar. På papiret kunne det sjå ut som ein siger. I praksis fungerte tiltaket meir som ei forlenging av fornorskinga.

Kommunepanleggarane prikka inne fleire meir «sentrale» område på kartet, dit skulle lulesamane 14

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 14

22.01.2026 13:46

flytte. Eitt av desse områda var Hellandsberg, ikkje langt frå Drag. Svenne flytta rett før skulestart sommaren 1974.

Først budde han hos ei tante, før huset på Hellandsberg stod ferdig. Deretter kom mor og søskena då det var innflyttingsklart. Det var stas å flytte inn i nytt hus. Men like etter begynte grunnmuren å sprekke.

Det vart verre og verre år for år, muren gav etter, og til slutt måtte familien evakuere. Lokale entreprenørar hadde stått for oppføringa av huset, det var ein del av det sosiale prosjektet, gulrota som skulle lirke folk inn, eller ut, til eit fornuftig norsk samfunn og kommunale budsjett. Kostnadene skulle haldast nede. Det var blitt brukt dårleg sand i sementen, truleg var armeringa mangelfull. Rekninga for reparasjonen fekk mor.

Ho hadde hatt planane klare for å bygge i Musken.

Ho hadde fått ordna tomt. Men det var umogleg å få lån til hus i Musken. Til hus på Hellandsberg, derimot, fullt mogleg.

Vuodna, ordet for Noreg på lulesamisk, betyr fjord.

På nokre måtar likna Musken andre små bygder i fjordane og på kysten: eit tett samanvove lokalsamfunn i nådelaus natur der folk overlevde som fiskarbønder. Mange av dei kjempa mot dragsuget frå moderniseringa og sentraliseringspolitikken utover i 1960- og 1970-åra. På andre måtar var Musken noko heilt anna. Her budde folk med ein annan kultur, sitt eige språk.

I uminnelege tider har Musken og områda rundt vore brukte av nomadiske reindrifts- og sjøsamar, lenge før dei skriftlege kjeldene dokumenterer dette 15

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 15

22.01.2026 13:46

på 1700-talet. Med fleire fastbuande utover på 1800talet utvikla Musken seg til ei bygd, der fiske og småskala jordbruk supplerte og sidan erstatta reindrifta. Det norske storsamfunnet hadde målretta slukt samiske samfunn, men som geografisk utkant med ein sterk og samla kulturfellesskap stod Musken imot.

No stod dette på spel, eit folk.

Landet skulle byggast, og gjenoppbyggast, det var etterkrigstidas store prosjekt. Det skulle skje på nasjonal grunn.

I tida etter den andre verdskrigen, etter folkemordet på jødane, tok det offisielle synet på minoritetar til å endre seg. FNs generalforsamling vedtok verdserklæringa for menneskerettar i New York 10. desember 1948. «Norge har godkjent disse menneskerettigheter og de har sin fulle gyldighet også for samene i vårt land», sa statsminister Einar Gerhardsen i ein tale i Sameradioen på den norske nasjonaldagen ti år etter, 17. mai 1958.

Motoren i den norske gjenreisinga etter krigen var ikkje menneskerettar. Det var utjamning, industrialisering og sentralisering. Folk trong hus, arbeidsplassar, butikkar, skular, vegar. Nord i landet var situasjonen særleg prekær. I Finnmark og Nord-Troms var nesten alt blitt brent ned då dei tyske troppane mot slutten av krigen trekte seg tilbake. Mange mista alt, også samar, og vart tvangsevakuerte og sende sørover.

Den første store utflyttingsbølgja hadde tatt til i 1950åra. Ei rekke kystsamfunn vart definerte som utvær, Musken var blant dei. All offentleg investering og pen16

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 16

22.01.2026 13:46

gebruk stansa opp. For å få fart på sentraliseringa etablerte staten ei ordning som sørgde for pengar rett i lomma til dei som ville flytte. Men det var ein hake: Folk måtte gi frå seg bruksrett til hus og eigedommar.

Det skulle ikkje vere mogleg å flytte tilbake, lure seg unna. I Musken vart dei fleste likevel buande, sjølv om folketalet gjekk ned. Men tidleg i 1960-åra sette kommunen i gang sitt eige prosjekt.

Det starta med ei kartlegging av situasjonen i fjordbygdene. I løpet av dei to åra det tok å ferdigstille rapporten, skrudde kommunen igjen pengekrana. Tilsegner om lån vart trekte tilbake.

Det måtte «være helt klart», stod det i rapporten då han endeleg kom, «at det ikke kan gis noen næringsøkonomisk holdbar argumentasjon for offentlige investeringer, og at man må forberede seg på at bosettingen i fjorden vil bli avviklet etter hvert».

Lulesamane las rapporten som noko langt meir enn eit næringspolitisk dokument. Fleire meinte det var uttrykk for ei underliggande halding, ein agenda. Fornorsking var berre få år i forvegen lagt bort som offisiell norsk politikk. I praksis var lulesamisk eit ulovleg språk både i timane og i friminutta på internatskulen i Musken fram til 1968. Dei få lærarane som snakka lulesamisk, måtte også undervise på norsk. Ein av dei fekk delvis dispensasjon i 1950-åra.

Rasismen hadde lulesamane følt på kroppen, bokstaveleg talt, då forskarar kom på besøk i 1914 og 1921 for å studere den «uspesialiserte» rasen. Innbyggarane i Musken vart tvinga til å kle av seg, få kroppsdelane målte og bli fotograferte. Forskarane noterte ned sine funn, tal, registreringsnummer, ingen namn.

17

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 17

22.01.2026 13:46

Synet på samar som lågareståande vesen, ein avleggs mennesketype frå evolusjonens bakevje, var levande langt inn på 1900-talet.

Skuledirektør i Finnmark Christian Brygfjelds formuleringar i eit brev til Kyrkje- og undervisningsdepartementet i 1933 er ofte blitt siterte som ein illustrasjon på korleis enkelte representantar for storsamfunnet framstilte samane.

«De få individer som er igjen av den opprinnelige lappiske folkestamme er nu så degenerert at det er lite håp om noen forandring til det bedre for dem. De er håpløse og hører til Finnmarkens mest tilbakesatte og usleste befolkning og skaffer den største kontingent herfra til vore sindssykeasyler og åndssvakeskoler.»

Med god grunn vart planar og tiltak i regi av styresmaktene ofte møtt med skepsis blant lulesamane. Det skjedde også då «boligaksjonen» kom i 1970-åra. Då endå ein rapport vart lagd på bordet, eskalerte det frå skepsis til raseri, med folkemøte og innlegg i avisene.

Inntrykket var at rapporten teikna eit einsidig bilde av lulesamar som fattige, uansvarlege trygdemottakarar.

«Vi føler vårt menneskeverd krenket og nedvurdert.

Vi er dypt såret og mener at særbehandling av samene i Tysfjord skaper et markert raseskille som skader begge parter», vart det sagt på eit folkemøte.

Samane ville ikkje ha noko av offerstatusen dei vart tilbydde. Men «boligaksjonen» heldt fram.

Då prosjektet var gjennomført, mot slutten av 1970-åra, var det med store menneskelege kostnader.

18

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 18

22.01.2026 13:46

«De flyttet […] fra en livsform de hørte hjemme i til […] et liv de fleste både manglet utdanning for og erfaring med. Mange kom dårlig ut av dette radikale tidsskiftet i sine livskarrierer. For noen endte det med et uverdig liv i en utrygg fremtid mange hadde forventninger til. Den lulesamiske kulturen som var sterkt knyttet til de tradisjonelle livsformene måtte skaffes et nytt fundament. Dette skiftet innebar at mange lulesamer måtte planlegge for et annerledes liv i ei uforutsigbar framtid.

(Sannings- og forsoningskommisjonens rapport, 2023) For lulesamane i Tysfjord er det eit før og eit etter «boligaksjonen». Det som kom etter, var fragmentering og oppsplitting, sorg og meir stigmatisering. Trua med pisk, lokka med gulrot, til ein utanforskap forkledd som fellesskap: Svenne kallar det tvangsflytting.

I dag er det berre nokre få fastbuande igjen i Musken. Butikken er historie, posten nedlagd, men brev og pakkar blir likevel leverte med rutebåten til dei tjueein postkassene i sjøhuset. Skulen vart stengd med eit kommunestyrevedtak i 2009, etter ein betent strid med lokalbefolkninga. Dei siste familiane flytta, og Musken vart ein stad for eldre folk og hytteeigarar.

Nokre firehjulingar står for trafikken langs dei smale grusvegane. Der finst ein bil, ein ambulanse, som kommunen sende etter ei dramatisk hending der ein alvorleg sjuk person måtte fraktast med gravemaskin for å kunne kome til båt og legetransport.

19

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 19

22.01.2026 13:46

Om sommaren og i helgane stig folketalet. Då kjem dei som flytta, eller vart flytta, men som ikkje mista røtene, eller vil leite dei opp igjen. For mange som ikkje lenger har adresse her, er Musken, Måsske, framleis heime.

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 20

22.01.2026 13:46

«Bastard! Lausunge!»

Skulekameratar kalla han berre for SPED. Same pants every day.

Der var ikkje akkurat nokon akademisk karriere i horisonten. Bruce var ein gåverik gut, ein gluping.

Han var lærarens yndling. Hjelpte til på biblioteket.

Slukte bøker. Men han var ikkje fødd inn i det, tvert imot. Han var fødd utanfor. Bøkene kom ikkje til å føre han nokon stad, vart Bruce fortald, dei gjorde ikkje det for sånne som han. Men han skulle ikkje uroe seg, sa ein av lærarane hans, det kom til å ordne seg med jobb, på bensinstasjonen, kanskje.

Om kveldane, heime på Staten Island, tenkte han på neste morgon. På korleis han skulle kome seg forbi.

Spyttklysene. Hånlatteren. Knyttnevane. Om morgonane sneik han seg ut bakdøra. Håpte han ikkje skulle bli oppdaga. Han sprang med rappe steg bak husrekkene i Sinclair Avenue, dukka for kvart vindauge.

Bruce hadde ei hemmeleg rute ut: ned ei bakgate, forbi det første busstoppet, for der stod dei andre og venta på den gule skulebussen.

Han klarte det ofte, men ikkje alltid. Då kunne det bli juling frå nabogutane.

Bastard! Lausunge!

21

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 21

22.01.2026 13:46

Staten Island, New York, var enno ein eigen planet på andre sida av sundet, eit lysår unna Brooklyn, ein galakse unna skyskraparane på Manhattan. Men ting var raskt i ferd med å endre seg.

Tilflyttinga begynte å skyte fart. Hus og vegar forsynte seg av skog og enger.

Vendepunktet var opninga av Verrazzano–Narrows Bridge, som knytte Staten Island til Brooklyn 21. november 1964. Brua var oppkalla etter sjøfararen og oppdagaren Gianno de Verazzano frå Firenze.

Italiensk-ætta newyorkarar flytta over i hopetal. Det tetta seg til med hus, lange rekker med pene fasadar og friserte hagar.

Verrazano-brua var verdas største hengebru den gongen. Ho tok fem år å bygge og kosta tre liv, og ho vart opna med ein trafikkork som aldri har løyst seg opp. Dagen har sidan markert sjølve skiljet mellom før og etter på Staten Island, mellom gammal og ny tid.

Staten Island er den eine av dei fem bydelane i New York utan skyskraparar. Særleg den sørlege delen der Bruce budde, var framleis langt ute på landet då han var barn.

«Heile øya er som ein hage», skreiv Henry David Thoreau, den kjende naturfilosofen og forfattaren, lenge før han var kjend. Aprikosane var «store som plommer». Thoreau kom til New York i eit forsøk på å få fart på den litterære karrieren. I eit knapt år, i 1843, budde han på Staten Island, og der heldt han seg det meste av tida, utanom utfluktene til forleggarane. Det var ei dagsreise å kome seg til Manhattan på den tida.

Det er innbyggarar på Staten Island som sjølv har kalla bydelen sin for the forgotten borough, dei som 22

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 22

22.01.2026 13:46

har kjent seg neglisjerte og nedprioriterte til fordel for glitteret på andre sida av sundet, på Manhattan.

Glamouren festar seg ikkje her, dei store stjernene som det er så mange av i denne byen, er få. Staten Island kan skilte med at songaren Joan Baez vart fødd her, seinare Christina Aguilera. George Harrison frå The Beatles budde på Staten Island medan han fekk behandling for kreft. Kona til Keith Richards frå The Rolling Stones, Patti Hansen, som har slekt i Vesterålen, voks opp i ein arbeidarklassefamilie ikkje så langt unna familien til Bruce. Ho vart modell og flytta då ho var seksten, etter at ho skal ha blitt oppdaga i pølsebua til faren, bussjåføren Alfred Hansen.

110 Longfellow Avenue på toppen av Staten Island er framleis den mest berømte adressa i den minst berømte bydelen i New York. I hagen bak det digre huset vart ei av dei mest kjende scenene i filmhistoria spelt inn i 1971, mafiabryllaupet, opningsscena i den første av Gudfaren-filmane. Mange av dei rikaste bur i dette området, med eller utan mafiapengar.

I 1948 opna det som skulle bli verdas største søppelfylling.

Avfallet frå millionar av newyorkarar vart deponert i eit stort, grønt og fuglerikt våtmarksområde vest på øya. Avfallet vart frakta på lekter frå resten av New York, frå Manhattan, Queens, Brooklyn og Bronx – og dumpa i «hagen», på Staten Island. Stanken var av og til så intens, særleg på varme dagar, at han kjendest fleire kilometer unna, også i Sinclair Avenue, heime hos Bruce, på andre sida av øya.

Først i 2001 vart deponiet stengt, men berre for 23

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 23

22.01.2026 13:46

å opne igjen eit halvt år seinare. Det var behov for ein oppsamlingsplass for skrotet etter terroråtaket 11. september: Igjen vart lekterane trekte over sundet.

Denne gongen lasta med pulverisert betong, stål, knust glas, møblar, klokker, datamaskiner – og menneskerestar – seks hundre tusen tonn til sortering.

Gardsbruk, grøne enger, villmark, digre lauvtre.

Bruce hugsar den første tida som somrar. Sola, skogane, fuglane. Nakne føter i graset. Han hugsar mor som står med fiskestonga på stranda i Prince’s Bay, han leikar i sanden. Slik rammar Bruce inn minnet av dei første, uskuldige, trygge åra. Den første tida hugsar han slik, før han vart større, før skulen, før mobbinga, før ungane vart store nok til å forstå at Bruce skilde seg ut. Før han vart SPED. Då trekker somrane seg tilbake.

Mor var sytten då ho gifta seg. Planen var eigentleg at ho og kjærasten skulle gifte seg seinare, ein eller annan gong i den endelause framtida. Men å gifte seg med ein gong kunne vere eit smotthol, slik kunne Roger, kjærasten, sleppe å bli send til Vietnam-krigen.

Dei flytta til ein landsby i Upstate New York, langt frå Staten Island. Han fekk seg ein jobb.

Medan ho var gravid med Bruce, innleia ektemannen eit forhold til ei nabokvinne. Så flytta han ut, over til henne og sonen hennar. Han heitte også Bruce.

Mor stod igjen åleine, skild, blakk, utan utdanning, og ho hadde ingen stad å bu. Løysinga var å ta med seg Bruce tilbake til barndomsheimen sin, huset i Sinclair Avenue. Der budde mormor.

Då ho var ung, hadde mormor flytta til New York 24

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 24

22.01.2026 13:46

for å utdanne seg til sjukepleiar. Ho møtte ein mann.

Dei gifta seg. Men det var ikkje lov for gifte kvinner å gå på sjukepleiarutdanninga, så ho slutta. Resten av livet jobba ho som ufaglært pleiar. For jobbe måtte ho.

Mannen hennar utvikla alvorlege alkoholproblem, og ho kunne ikkje stole på inntekter frå han.

Bruce såg lite til mormor, for det meste jobba ho nattevakter på det lokale sjukehuset og sov om dagane. Nattevaktene var best betalt, og dei trong pengane. Bruce hugsar lukta av Estee-Lauder-parfymen som strøymde ut frå soverommet hennar. For han var ho for det meste ein fjern figur. «Frå henne», har Bruce notert i ei av oppteikningane han har gjort, «lærte eg om hardt arbeid, ansvar, skuffelse og død.»

Men ho sørgde for mat på bordet.

Mor kjempa med si eiga sorg, skam og indre demonar. Ho var isolert, låst, knapt ferdig med tenåra og hadde alt ein bagasje full av tapte draumar.

Ho hadde elska hestar då ho var jentunge, og i ein periode hadde ho sin eigen hest. Faren bygde ein stall i hagen. Ho interesserte seg for poesi og musikk, og i ungdommen vart ho oppslukt av beatrørsla, den amerikanske litterære motkulturen i 1950-åra. Dette var derimot ikkje interesser foreldra hadde noko til overs for. Forventninga til Barbara var at ho skulle bli kone og mor. Det var ein vanskeleg oppvekst med ein alkoholisert far. Einar heitte han eigentleg. Han snakka norsk som barn, men det slutta han med. Så skifta han namn. 56 år gammal gjekk han bort. På gravsteinen står det Thomas E. Tellefsen.

Skamma over den norske bakgrunnen gjekk i arv.

Foreldra hans var immigrantar frå Noreg og snakka 25

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 25

22.01.2026 13:46

norsk i heimen ei tid. Men så gøymde dei bort alt som hadde med gamlelandet å gjere. Nordmenn stod ikkje høgt i kurs i New York på deira tid. Utover 1920-åra voks den norske slumbyen «Ørkenen Sur» fram på ei søppelfylling i Brooklyn. Bildet av nordmennene vart farga av fortapte sjømenn og immigrantar ute av kurs.

Då Bruce var to år gammal, gifta mora seg på nytt.

Ni månader etterpå kom veslesøstera, Leigh-Ann. Men det gjekk berre eit par år, så sprakk ekteskapet.

Det sosiale presset for å finne seg ein mann og bli gift låg tungt på einslege mødrer på denne tida. Endå ein stefar kom inn i bildet då Bruce var i sjuårsalderen, men også denne gongen enda det med utruskap og skilsmisse.

Familien på morssida er fragmentert, ramma av tragediar og brot, fattigdom og utanforskap. Det går også ei anna linje gjennom generasjonane, ei påtakeleg motstandskraft og evne til å reise seg, det psykologar i dag vil kalle resiliens.

Mormor var gift med ein valdeleg alkolikar, men oppdrog fire barn, blant dei Barbara, medan ho jobba på sjukehuset.

Barbara vaska digre hus for nokre få dollar. Etter at mor hennar døydde, begynte ho å jobbe seg opp. Først fekk ho jobb i kantina på sjukehuset, seinare som sjukepleiarassistent og EKG-teknikar. Etter kvart tok ho viktige verv i fagforeininga.

Veslesøstera, Leigh-Ann, utdanna seg til ambulansearbeidar i godt vaksen alder. Ho engasjerte seg for mannen sin i ein kamp for erstatning, oppreising og respekt. Han jobba på ambulanse 11. september 2001.

Seinskadane er alvorlege, han er arbeidsufør og har 26

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 26

22.01.2026 13:46

store pustevanskar. Ho nådde heilt til nasjonalforsamlinga, Kongressen, der ho fekk tale mannen og brannmennene si sak.

Og Bruce, det farlause mobbeofferet, vart ein dag ein briljant akademikar.

68242 Lausunge. Lappjævel. – s. 27

22.01.2026 13:46