__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1


Kristin Fridtun på Samlaget Norsk etymologisk oppkok. 2012 Nynorsk for dumskallar. 2013 Kjønn og ukjønn. Ordhistoriske essay. 2015 Homoflokar. Norsk røyndom. 2018 Språket er ei bukse. Om biletbruken i norsk språkdebatt. 2019


Kristin Fridtun

Kunsten å irritera seg over skrivefeil Kvifor gjer me det, og har det noko for seg?

Samlaget Oslo 2021


© Det Norske Samlaget 2021 www.samlaget.no Omslag: Johanne Hjorthol Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/13,6 pkt. Sabon Papir: 80 g Munken Print Cream 1,8 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0280-9 Forfattaren har fått tilskot frå Fritt Ord og Det faglitterære fond. Forlaget har fått tilskot frå Fritt Ord. Omslaget er inspirert av dei velkjende «blå ordbøkene». Dei fyrste ordbøkene i serien kom ut på Gyldendal Norsk Forlag i 1933. Frå 1975 vart dei gjevne ut på Kunnskapsforlaget. Etter at Kunnskapsforlaget vart lagt ned i 2020, er ordbøkene på nytt vortne «Gyldendals blå».

Denne boka er trykt på miljøvenleg papir.


Innhald

Føreord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

Kva er irritabilitet? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

13

Kva er skrivefeilirritabilitet? . . . . . . . . . . . . . . .

33

Ikkje gløym personlegdomen . . . . . . . . . . . . . .

109

Nerveutslett og mental kløe . . . . . . . . . . . . . . .

139

Det korrekte språket kan litterært sett vera heilt daudt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

164

Min irritasjon er betre enn din . . . . . . . . . . . . .

185

Irritabel sjekkliste: Kvifor irriterer eg meg over denne skrivefeilen? . . . . . . . . . . . . . . . . . .

201

Takk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

204

Litteratur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

205

Notar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

215


Føreord

«[F]eil bruk av og/å får meg til å se rødt!» «Magen min vrenger seg hver gang jeg leser såkalte orddelingsfeil.» «Irriterer meg grønn over at folk skriver værre og værst !» Desse utblåsingane er henta frå eit kommentarfelt, men dei kunne like gjerne ha vore henta frå eit familieselskap eller frå lunsjrommet på ein norsk arbeidsstad. Språk vekkjer kjensler, og skrivefeil er eit av dei vanlegaste irritasjonsmomenta. Men kvifor er det slik? Kva kjenneteiknar irritasjonen over skrivefeil? Og kva fylgjer har irritasjonen for språksamfunnet? Slike spørsmål prøver eg å svara på i denne boka. Tilnærminga mi er ikkje ny eller eineståande, men ho er litt uvanleg. Mange av bøkene, avisartiklane og lesarinnlegga som tek opp temaet skrivefeil, fell i éin av to kategoriar. I den fyrste kategorien finn me rettleiande tekster som skal læra lesaren å skriva godt og korrekt, som boka Skriv godt og riktig på jobben (2017) av Ruth Vatvedt Fjeld og den meir tabloide artikkelen «22 skrivefeil du bør legge av deg med en gang!» (kk.no).1 I den andre kategorien finn me spitige, skjemtande 7


eller refsande tekster som krinsar om smertefulle, låttelege eller fortvilande sider ved særskilde skrivefeil og språkutviklinga i det heile, som innlegget «Hvorfor kan altfor få nordmenn skrive norsk?» av Sanna Sarromaa (2017). Det finst òg skribentar som sameiner den instruktive og den humoristiske tilnærminga, slik André Ulveseter gjer i bøkene Ett ord – bilder i kampen mot særskrivingsfeil (2013, 2015), og slik Per Egil Hegge gjorde i språkspalta si i Aftenposten (2004–2018). Tanken med denne boka er ikkje fyrst og fremst å yta motstand mot dei ovannemnde teksttypane, men å venda merksemda mot andre og mindre diskuterte sider av saka. I staden for å ha som premiss at skrivefeil er noko brysamt me helst skal skåna lesarane for, vil eg setja sjølve motviljen mot skrivefeil under lupa. Kvifor vert nokre svært irriterte når dei støyter på skrivefeil, medan andre er lite plaga med slik irritasjon eller ikkje plaga i det heile? Har det med språkkunnskap å gjera? Personlegdom? I boktittelen og avsnitta ovanfor har eg omtala irritasjon over skrivefeil som eit eige fenomen, åtskilt frå andre former for språkirritasjon. Eg må likevel vedgå at grensene her er alt anna enn klåre. Språkbrukarar i Noreg kan finna på å irritera seg over dialektbruk på Facebook, engelske reklameskilt i norske butikkar, uttrykket «i forhold til» nytta om noko anna enn samanlikning, alt Språkrådet gjer eller ikkje gjer, nynorsk, samisk, ungdomsslang og mangt anna, og det kan godt henda at irritasjonen over desse sakene liknar på eller er identisk med irritasjonen over særskrivingsfeil (røyk fritt) og feil bruk av og og å. Er 8


det ikkje då ulagleg å samla merksemda om éi form for språkirritasjon? Jau, synsfeltet vert kan henda litt smalt, men noggrann gransking av eitt fenomen kan indirekte gjeva oss kunnskap om fenomen som liknar. Eg er overtydd om at mykje av det eg finn ut om skrivefeilirritasjon, kan overførast til andre former for (språk)irritasjon. Sjølve omgrepet skrivefeil er heller ikkje lytefritt. Det femner berre ein liten del av dei skriftlege irritasjonsmomenta. Kvar går til dømes grensa mellom irritasjon over stavefeil og irritasjon over upresist språk? Mange av draga folk nemner når dei reknar opp irriterande skrivefeil, er dessutan drag som finst både i skrift og tale. Eit døme er forma konstantera, som er ei ihopblanding (eller som det heiter på fagspråket: ein kontaminasjon) av verbet konstatera og adjektivet konstant. Denne blandingsforma vert stundom nemnd i diskusjonstrådar om skrivefeil, men ho ter seg òg når folk pratar – ja, kanskje særleg då. Slik sett er det misvisande å setja stempelet «skrivefeil» på henne. Eg har valt denne løysinga: Når eg talar om irritasjon over skrivefeil, meiner eg irritasjon over feil folk møter når dei les, og med feil meiner eg brot på dei fastsette normene for skriftmålet (t.d. feil stavemåte, feil bøyingsending og feil bruk av ord som og og å, då og når). Eg kjem dimed til å rekna former som konstantera som skrivefeil her, jamvel om formene er minst like vanlege i tale som i skrift. Andre irritasjonsmoment kjem òg til å verta nemnde, berre så det er sagt. Mange av oppfatningane våre om rett og galen språkbruk har med ordstilling og setningsbygnad å gjera, til dømes kva for preposisjon som skal 9


nyttast i den og den samanhengen. Desse sidene av språket er ikkje regulerte på same måte som staving og bøying av ord, og me kan ikkje kategorisera dei som skrivefeil. Når eg skriv om slike irritasjonsmoment, kjem eg til å bruka nemninga «ukorrekt» språk. Eg set ordet i hermeteikn fordi vurderingane av kva som er korrekt og ikkje, byggjer på oppfatningar og tilrådingar snarare enn vedtak og absolutte sanningar. Mi eiga oppfatning kan vera annleis enn den dei irritable språkbrukarane har, så hermeteikna gjer det òg tydeleg at eg gjev att oppfatningar som kan skilja seg frå dei eg sjølv har. Elles gjeld det same her som over: Eg konsentrerer meg om «ukorrekt» språk i skrift. Kva er grunnen til at eg legg hovudvekta på skriftmålet? Det har med normering, variasjon og innstillinga til språkbrukarane å gjera. Talemålet er ikkje normert, men dei offisielle skriftmåla bokmål og nynorsk er det. Måten me skriv (offisiell) norsk på, er dessutan lite variert samanlikna med måten me talar norsk på. Eit døme: Det vanlegaste namnet på den øvste kroppsdelen vår har éi form i kvart av dei offisielle skriftmåla (nyno. hovud, bm. hode), men i dialektane, som det i dag er heilt greitt å bruka i det offentlege rommet, finn me mange former: hove, huvu, huu, hue, haud, hau, hugu. Når stoda er slik, vert innstillinga til skrift og tale ulik. Den jamne norske språkbrukaren har høgre toleranse for talespråkleg variasjon enn for skriftspråkleg variasjon. Eg har i nokre år vore fluge på veggen i den store Facebook-gruppa Språkspalta, og ordskifta der viser tydeleg at folk handsamar skrift og tale ulikt. Det finst gruppemedlemer som irriterer seg like sterkt 10


over talemålsdrag som over skrivefeil, men mange av debattantane er merksame på at berre skriftmålet er normert, og mange tykkjest meina at dei har større grunn til å harmast over «ukorrekt» skriving enn over «ukorrekt» tale. Sett på spissen: Ein stor del av debattantane godtek motviljug at «alt» er lov i talemålet, men i skriftmålet – der finst det reglar, og dei skal folk fylgja. Mot denne bakgrunnen er det rimeleg å skilja ut skriftbasert irritasjon som eit eige emne, meiner eg, jamvel om grensa mellom slik irritasjon og andre typar språkirritasjon er flytande. Noko anna som har vist seg å vera litt flytande, er definisjonen av omgrepet irritabel. Eg har difor våga meg inn i den psykologiske forskingslitteraturen og undersøkt korleis irritabilitet (‘det å vera irritabel’) er definert der, i von om at det kan hjelpa oss med å få grep om språkirritasjonen. For det er det som er målet her: å forstå fenomenet betre, å leita fram kunnskap, omgrep og inngangar som lèt oss sjå vår eigen irritasjon eller ikkje-irritasjon i eit nytt og vonleg klårare ljos. Eg har likevel valt å ikkje skriva noko om eigne irritasjonsmoment og irritasjonsrøynsler undervegs, for eg trur at slike innsmett berre hadde verka forstyrrande på drøftinga. I det siste kapittelet kjem alt for dagen, for der prøver eg å bruka funna frå dei føregåande kapitla til å forstå kvifor innstillinga mi til skrivefeil er som ho er. Det med å ikkje forstyrra lesaren er forresten ein køyreregel eg bryt temmeleg ofte. Til dømes har eg nytta splittinfinitiv både i dette avsnittet og i det førre, jamvel om eg veit at det er eit ynda irritasjonsmoment 11


i visse krinsar. (Me kallar det splittinfinitiv når eit ord eller ein frase står mellom infinitivsmerket og verbet, til dømes «å ikkje forstyrra», «å aldri reisa bort», «å heile tida koma med innvendingar». Slike konstruksjonar er svært vanlege i norsk tale. Dimed er det heilt greitt å nytta dei i nynorsk, for nynorsk har talemåla som grunnlag og mønster, og Språkrådet opplyser at det er heilt greitt å nytta splittinfinitiv i bokmål òg. Blant brukarane av norsk og andre mål, til dømes engelsk, finst det derimot ein idé om at splittinfinitiv er gale, stygt eller av andre grunnar uynskt. Me kjem tilbake til det.) Det at eg prøver å halda eigne oppheng og antipatiar mest mogleg utanfor, tyder ikkje at eg gjev meg ut for å vera nøytral. For lat oss vera ærlege: Ingen er nøytrale i norsk språkdebatt. Stundom tonar eg flagg, stundom vert eg hard i klypa, og stundom kjem synspunkta mine indirekte fram gjennom ordval og vinklingar. Til sist vil eg skyta inn at det er noko som heiter Muphrys lov. (Ja, M-u-p-h-r-y-s.) Det er ei tillemping av den meir kjende Murphys lov, som finst i ymse variantar, men den best kjende går slik: «Alt som kan gå gale, kjem til å gå gale.» Muphrys lov målber mykje det same, berre at ho har med skrift å gjera. I ein notis i Morgenbladet 7. februar 2014 vart ho formulert slik: «Enhver tekst som handler om rettskrivning, kommer til å inneholde minst én skrivefeil.»2 Eg skulle gjerne ha motprova denne lova, og eg har lagt meg i selen for å få det til, men eg veit at det er vanskeleg å få ei bok heilt fri for rusk. Ømtoluge lesarar er hermed åtvara.

12


Kva er irritabilitet?

Å tala om irritasjon utan å vera eller verta irritert er ein kunst me sjeldan dyrkar. Dei aller fleste samtalane våre om irritasjon har som utgangspunkt at me eller nokon ikring oss er irriterte, og ofte oppfattar me irritasjonen som eit problem. Det hender til dømes at vener eller kollegaer er så iltre at me vert urolege for dei og kjenner trong til å prata med andre vener og kollegaer om det. Det hender òg at irritasjon tvingar seg fram som tema i debattar som opphavleg dreia seg om noko anna, jamfør dette klassiske replikkskiftet: «Eg orkar ikkje diskutera med deg når du er så irritert.» «Eg er då ikkje irritert!» Det verkar nesten naturstridig å tala om irritasjon på ein open, undrande og lystprega måte, likevel er det just det me skal prøva på her. Me skal anda djupt og roleg, førestilla oss at me held irritasjonen opp framfor oss og snur og vender på han medan me spør med venleg røyst: Kva er du for ein? Det fyrste me kan slå fast, er at irritasjon er eit kvardagsleg fenomen som det i utgangspunktet er lett å tala om. Det er berre å gripa til eit av dei mange orda som ættar frå latin irritare (‘eggja, øsa opp, lokka; vekkja’), 13


til dømes adjektivet irritabel og verbet irritera med partisippa irriterande og irritert. Desse orda er godt innarbeidde i norsk, og folk ser ut til å vera samde om kva dei tyder. Stundom vekkjer orda reaksjonar og debatt, men då står striden om noko anna enn sjølve ordtydinga. Det er til dømes svært vanleg at folk tolkar ein situasjon ulikt og stridest om kor råkande irritasjonsorda er i den særskilde samanhengen, jamfør replikkskiftet ovanfor. Men jamvel om fleirtalet av oss har personleg røynsle med irritasjon, og jamvel om me stort sett er samde om kva irritasjonsorda tyder, kan det vera vanskeleg å gripa fenomenet og seia noko presist om det. Då ei kanadisk forskargruppe for nokre år sidan intervjua eit utval lekfolk og bad dei definera nemninga irritability (‘irritabilitet, det å vera irritabel’), fekk dei – grovt rekna – tre slags svar.3 Nokre av informantane sa rett ut at dei ikkje greidde å setja ord på det. Andre kom med ein definisjon som dei såg ut til å vera nøgde med, men som dei endra ei rad gonger etter kvart som intervjuet skreid fram. Den tredje gruppa la fram definisjonar som så å seia gjekk i ring. Til dømes slik: «Når eg er irritabel, vert eg lett irritert.» Alle informantane i studien visste godt korleis det var å vera irritabel, og då dei seinare i intervjuet vart bedne om å skildra episodar der dei sjølve hadde vore irritable, hadde dei ingen problem med å ordleggja seg. Me kan dimed seia at det å tala om irritabilitet kan vera både vanskeleg og lett, alt etter kva tilnærming me vel. Å skildra konkrete tilfelle av irritabilitet ser ut til å vera mykje lettare enn å slå fast kva det er som særmerkjer irritabiliteten i seg sjølv. 14


Kan me seia det same om den språkrelaterte irritabiliteten? Er visse sider ved han lettare å tala om enn andre? Eg trur det. Dei siste åra har eg lufta spørsmålet «Kvifor irriterer me oss over skrivefeil?» ei rad gonger, både i føredrag, scenesamtalar og private lag, men det er sjeldan folk bit på agnet og gjev seg til å drøfta spørsmålet eg har kasta fram. Nokre gjer det, sjølvsagt, men mange hoppar rett over til ei anna side av saka: Dei byrjar fortelja om alle skrivefeila dei personleg irriterer seg over. I fyrstninga stussa eg over denne hugen til å utbrodera irritasjonen framfor å prøva å grunngjeva han. Kvifor fekk eg ikkje dei svara eg ville ha? Var det kanskje noko gale med spørsmålsstillinga mi? Ja, det kan godt henda at eg, i alle fall i nokre tilfelle, stilte spørsmålet på ein måte som ikkje eggja folk til å drøfta det, eller at eg ikkje sa klårt nok ifrå om at eg lurte på kvifor folk irriterte seg, ikkje kva dei irriterte seg over. Likevel hallar eg mest mot ei anna forklåring. Eg trur at mange styrer samtalen inn på konkrete skrivefeil fordi det er slik me er vane med å prata om dette emnet. I mange krinsar er det sosialt akseptert å fortelja at ein irriterer seg over den og den feilen, og det er vanleg at samtalepartnarane svarar med å fortelja kva feil dei sjølve irriterer seg over. Nettavisene legg gjerne ut artiklar av typen «Her er språkfeilene som irriterer oss mest» (klikk.no) og «Her er våre verste stavefeil» (Nettavisen).4 I diskusjonsforuma på nett aular det av trådar som «[S]krivefeil man blir heftig irritert over», «Hva er de værste [sic] skrivefeilene dere blir irritert over!» (båe frå Kvinneguiden) og «Klagemuren – ergrelse over grammatiske skrivefeil» (frå diskusjon.no). 15


Å rekna opp irriterande skrivefeil er med andre ord ein etablert sjanger i kulturen vår. Me vert drilla i å tala om skrivefeil på denne måten, og då er det forståeleg at mange av oss hamnar i det sporet når temaet kjem opp. Til liks med informantane i den kanadiske studien tykkjer me at det er lettare å prata om konkrete tilfelle av irritabilitet enn å kartleggja sjølve irritabiliteten. Når me i tillegg har ei ferdig utvikla form å gripa til (opplisting av irriterande feil, anten i vilkårleg fylgd eller etter irritasjonsgrad), vert det endå lettare. Eg meiner ikkje at det er gale å velja den lette opplistingsvegen, men stundom er det tenleg å velja ein veg som gjev meir motstand. I staden for å leggja til grunn at skrivefeil er irriterande, kan me fundera over kvifor me oppfattar dei som irriterande, og i staden for å tenkja at det å vera irritabel er noko velkjent og opplagt som me ikkje treng å granska nøgnare, kan me snu tankegangen på hovudet og seia at nettopp fordi irritabilitet er noko velkjent og opplagt som me sjeldan diskuterer ope, er det verdt å sjå nærare på det. Lat oss difor venda attende til den ovannemnde kanadiske forskargruppa og sjå kva dei fann ut i studien sin, som vart publisert i artikkelform i tidsskriftet Emotion Review våren 2016.5

Irritabilitet er ein emosjonell prosess Dei fem forskarane – Paula C. Barata, Susan Holtzman, Shannon Cunningham, Brian P. O’Connor og Donna E. Stewart – hadde eit klårt mål med granskinga si. Dei ville koma fram til ein ny og samlande definisjon av irritability, eller på norsk: irritabilitet. 16

Profile for Det Norske Samlaget

Kunsten å irritera seg over skrivefeil  

Fridtun, Kristin. Samlaget Oslo 2021 © 2021 Det Norske Samlaget

Kunsten å irritera seg over skrivefeil  

Fridtun, Kristin. Samlaget Oslo 2021 © 2021 Det Norske Samlaget

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded