Page 1

Velkommen Inn i livet!

Religion, livssyn og etikk

Inn i livet tek elev og lærar med inn i religionar og livssyn som vi møter i Noreg i dag. Kunnskapsstoffet blir framstilt tematisk og røyndomsnært. Det vil seie at læreverket tek utgangspunkt i kvardagen til barn og vaksne. Inn i livet følgjer læreplanen for faget RLE – religion, livssyn og etikk frå 2008. Religionar og livssyn blir presenterte i eit samanliknande perspektiv. Filosofisk metode er ein integrert del av verket. I arbeidet med Inn i livet kan eleven utvikle alle dei grunnleggjande ferdigheitene. Inn i livet opnar i stor grad for tilpassing og differensiering.

Inn i livet 7. Elevbok er rikt illustrert og har stor variasjon av oppgåver og aktivitetar. Andre komponentar til Inn i livet 7:

R

e

, n io g li

i

i

Inn

7

Dagrun Astrid Aarø Engen Eli-Anne Vongraven Eriksen Ragnhild Iversen Even Næss Maria Therkelsen Merete Thomassen

n og etikk y s livs

l

t e iv

7

Inn

y

ss liv

n,

Religio

et v i l

Inn i livet 7

nR

og . tertik nkn n7 ss1y.– vk i k l i , nt ioe g i eol

• Inn i livet 7. Ressursbok for læraren • Inn i livet 5–7. CD • Inn i livet 5–7. Nettstad http://innilivet.samlaget.no

ISBN 978-82-521-7799-2 ISBN: 978-82-521-7799-2

NYNORSK

9 788252 177992

90000 >

eleVBOK NYNORSK

Sam lag et


Dagrun Astrid Aarø Engen Eli-Anne Vongraven Eriksen Ragnhild Iversen Even Næss Maria Therkelsen Merete Thomassen

Inn i livet

7

Religion, livssyn og etikk

Illustrert av Smaapigerne – Kaja Ødegaard og Sissel Ringstad

NYNORSK Det Norske Samlaget Oslo 2011


Symbol i boka

faktaspørsmål

skrive og snakke

undersøkje

dramatisere

la oss tenkje saman

n

ordforklaring

kristendom

buddhisme

islam

hinduisme

livssynshumanisme

jødedom


Velkommen Inn i livet! Religion, livssyn og etikk dreiar seg om det livet vi menneske lever, og om korleis vi oppfattar den verda vi lever i. Kva er eit menneske? Kva går men­ neskelivet ut på? Korleis skal menneska oppføre seg mot kvarandre? Kva skjer når vi døyr? Slike store spørsmål prøver religionar, livssyn, forskarar og filosofar å gi svar på. Hovudtema i denne elevboka er livet og døden. Er alle menneske like mykje verdt? Er det skilnad mellom barn og vaksne, eller mellom kvinner og menn? I det første kapittelet lærer du om kva eit menneskesyn kan vere, kva for slags menneskesyn Platon og Aristoteles hadde og kva FNs menneskerettar seier om kva eit menneske er og har rett til. Det får du også lære om i det første kapittelet. Religionar og livssyn gir forklaringar på kven vi er og kvar vi kjem frå, korleis verda heng saman og kva plass menneska har i denne verda. I det andre kapittelet får du lære om levereglar og synet på menneskelivet i religionar og livssyn, og om synet på gudar i religionar. Noko som er felles for alle menneske, er at vi blir fødte og at vi døyr. I religionar og livssyn er det vanleg å markere viktige forandringar i livet. I det tredje kapittelet får du lære om slike markeringar og om førestel­ lingar om livet og døden i religionar og livssyn. Kristendommen har lenge vore den største religionen i Europa og Noreg og har sett preg på kulturen her. I det fjerde kapittelet får du lære om historia til kristendommen frå han kom til Noreg og heilt fram til 1500­talet. I kvart kapittel finn du eigne sider med ulike oppgåver til kvart tema. Fleire oppgåver og aktivitetar finn du på nettressursen til verket: http://innilivet.samlaget.no I margen finn du nøkkelord og ordforklaringar. Fremst i boka står ei inn­ haldsoversikt, og bak i boka finn du eit stikkordregister. Begge delar er til hjelp for deg når du skal finne fram i boka. Vi håpar at du på di reise Inn i livet finn mange spennande tema som du ønskjer å lære meir om. RLE er eit levande fag som angår deg – bruk det til å utforske den verda du er ein del av! Lykke til! Helsing forfattarane

in


Innhald KapIttel 1

Filosofi og etikk

7

Kva er eit menneske? Menneskesynet til Platon Menneskesynet til Aristoteles Menneskeverd og menneskerettar Menneska og naturen

8 10 12

18 22

KapIttel 2

Ă… leve i religionar og livssyn

27

Kristendom Islam Livssynshumanisme Buddhisme Hinduisme Jødedom

32 42 52 62 73 82


KapIttel 3

Gjennom livet i religionar og livssyn

95

Livsløp og overgangar Gjennom livet i kristendommen Gjennom livet i islam Gjennom livet i livssynshumanismen Gjennom livet i buddhismen Gjennom livet i hinduismen Gjennom livet i jødedommen

96 98 108 118 128 138 148

KapIttel 4

Kristendommen i Europa og Noreg

161

Kristendommen i Europa Den ortodokse og den katolske kyrkja skil lag Krosstog og pilegrimsreiser Kristendommen i Noreg

162

Stikkord Bilete Kjelder

190

167 172 179

191 192


6


K

t pIt el 1

a

Filosofi og etikk I dette kapittelet skal du lære om: ➔ ➔ ➔ ➔ ➔

ulike syn på kva eit menneske er menneskesynet til Platon og Aristoteles ulike syn på forholdet mellom kjønn, familieformer og generasjonar ulike syn på forholdet mellom menneske og natur og miljø Verdserklæringa frå FN om menneskerettar

Er hvert menneske et enestående jeg eller et jeg som ligner på alle andre?

Vi r

Er mennesket en kropp, begrenset i rom og tid, eller en sjel, som ikke er noe sted, som kan forestille seg hele universet og hele verdens historie, og strebe etter udødelighet? Oscar Brenifier, frå Motsetningenes filosofi, Store tanker for små hoder (2009)

7


Kva er eit menneske? mennesket er ein del av naturen

Alt som lever på jorda, er ein del av naturen, og alt levande treng næring for å kunne leve. Alt som lever, blir til, og seinare døyr det. Verken menneske, dyr eller planter kan forandre det at dei blir til eller døyr. Du kan ikkje bestemme om du vil bli født eller ikkje, og du kan heller ikkje bestemme at du aldri vil døy.

mennesket kan tenkje

Det er likevel noko som skil oss frå dyra og plantene. Mennesket har evna til å undre seg og til å tenkje. Denne evna blir kalla fornuft. Sidan mennesket har fornuft, kan det stille spørsmål som: Kva er eit menneske? Det er ikkje berre slik at vi har evna til å stille slike spørs­ mål, vi er også opptekne av å finne svar på dei.

Theodor Kittelsen: Syk kjærlighet, 1893

Det er berre mennesket som prøver å forstå seg sjølv, andre menneske og den verda vi lever i. Du kan stille deg spørsmål som: Kven er eg? Kva kan eg vite? Kva kan eg håpe på? Slike spørsmål er filosofiske spørsmål, som ikkje har enkle løysingar eller svar.

mennesket gjer val

Mennesket gjer mange val på bakgrunn av tankane sine. Du kan velje kva slags liv du ønskjer å leve, og kva slags utdanning og kva slags arbeid du ønskjer deg. Det er ikkje sikkert at du gjer dei rette vala, og det er heller ikkje sikkert at du får det du ønskjer. Men du kan prøve å gjere dei rette vala, og du kan prøve å nå måla dine. Du må gjere mange val gjennom livet, og det skil deg frå dyra og plantene. Filosofien og religionane prøver å forstå og forklare kva plass men­ neska har i verda. Jamvel om mange er einige om at menneska skil seg frå dyra og plantene ved fornufta, og ved evna til å gjere val, finst det likevel ulike syn på kva eit menneske er.

8


Hva er et menneske?

Auguste Rodin: Tenkjaren, 1878–89 Alt som lever på jorda, er en del av naturen, og alt levende trenger næring for å kunne leve. Alt som lever, blir til, og senere dør det. Verken mennesker, dyr eller planter kan forandre det at de blir til eller dør. Du kan ikke bestemme om du vil bli født eller ikke, og du kan heller ikke bestemme at du aldri vil dø.

Det er likevel noe som skiller oss fra dyrene og plantene. Mennesket har evnen til å undre seg og til å tenke. Denne evnen blir kalt for­ nuft. Siden mennesket har fornuft, kan det stille spørsmål som: Hva er et menneske? Det er ikke bare slik at vi har evnen til å stille slike spørsmål, vi er også opptatt av å finne svar på dem. Det er bare mennesket som forsøker å forstå seg selv, andre mennes­ ker og den verden vi lever i. Du kan stille deg spørsmål som: Hvem er jeg? Hva kan jeg vite? Hva kan jeg håpe på? Slike spørsmål er filosofiske spørsmål, som ikke har enkle løsninger eller svar. Mennesket gjør mange valg på bakgrunn av tankene sine. Du kan velge hva slags liv du ønsker å leve, og hvilken utdanning og hva slags arbeid du ønsker deg. Det er ikke sikkert at du gjør de rette valgene, og det er heller ikke sikkert at du får det du ønsker. Men du kan forsøke å gjøre de rette valgene, og du kan forsøke å nå målene dine. Du må gjøre mange valg i løpet av livet, og det skiller deg fra dyrene og plantene. Filosofien og religionene forsøker å forstå og forklare hvilken plass menneskene har i verden. Selv om mange er enige om at mennes­ kene skiller seg fra dyrene og plantene ved fornuften, og ved evnen til å gjøre valg, fins det likevel forskjellige syn på hva et menneske er.

9


Menneskesynet til platon

den verda vi kan sanse

idéverda

10

Platon (428–348 f.Kr.) var ein filosof som prøvde å finne svar på kva eit menneske er. Han sa at eit menneske har to delar, nemleg kropp og sjel. Han meinte at kroppen og sjela hører til to ulike verder. Kroppen hører til den verda vi kan sanse, det vil seie den verda som vi kan sjå og høre. Når vi døyr, forsvinn kroppen. Sjela hører til ei evig verd som vi ikkje kan sjå eller høre, men som vi berre kan tenkje oss fram til. Han kalla denne verda for idéverda. Han sa at person­ legdommen vår er ein del av sjela, og derfor fortel sjela oss kven vi eigentleg er. Platon sa at når eit menneske døyr, lever sjela vidare i idéverda.


For å forklare korleis han tenkte brukte Platon ofte bilete. Han sa at sjela er som ein kusk med to hestar. Kusken som kjører hestane, er eit bilete på fornufta vår, og kusken må passe på at hestane kjører i same retning. Den eine hesten er svart. Han er eit bilete på det du har mest lyst på. Det kan vere alt frå mykje pengar og stor makt til brus og bollar. Det blir ikkje bra om den svarte hesten åleine får bestemme retninga på vogna. Den andre hesten er kvit. Han er eit bilete på viljen vår, og det er heller ikkje bra om berre denne hesten får bestemme retninga. Kusken (fornufta) må styre lystene våre (den svarte hesten) og viljen (den kvite hesten). For at vi skal leve eit godt og harmonisk liv, må fornufta bestemme over lystene våre og viljen vår, meinte Platon. Det er ikkje gale av oss menneske å ha lyst på ulike ting, men det er viktig at vi ikkje blir for grådige. Vi bør vise måtehald. Vilje er også viktig for oss menneske når vi skal vise mot, det vil seie når vi for eksempel skal stå for det vi meiner er rett. Men vi kan ikkje alltid få viljen vår. Eit menneske som lever med måtehald, mot og visdom, er eit godt menneske, meinte Platon.

fornuft lyst og vilje

visdom, måtehald og mot

På Platons tid meinte dei fleste at det var skilnader mellom sjelene til frie menn og slavar, og mellom mann og kvinne. Dei meinte at sjela til mannen var meir utvikla enn sjela til kvinna, og at slavar hadde ei mindre utvikla sjel enn frie menn. Dei meinte at det var rett å be­ handle menneske på ulike måtar. Slavar og kvinner blei ikkje rekna som like mykje verdt som dei frie mennene. Platon var ueinig i at det er skilnader mellom sjelene til ulike menneske. Han meinte at både kvinner og slavar hadde ei sjel, og at dei derfor burde behandlast på same måten som frie menn.

11


Menneskesynet til aristoteles Aristoteles (384–322 f.Kr.) var elev av Platon, men han hadde eit anna syn på kva eit menneske er. Han var oppteken av å få kunnskap om alt det levande i naturen. Han var også interessert i dyr og plan­ ter. Interessa hans for det levande i naturen påverka menneskesynet hans. Aristoteles var ueinig med Platon. Han meinte at det ikkje fanst ei idéverd, det fanst berre mange ulike former for liv. alt i naturen forandrar seg

12

Aristoteles såg at alt i naturen forandra seg heile tida. Han meinte at forandring var godt, fordi naturen fungerte godt. Ei eikenøtt som ligg på bakken, forandrar seg til å bli til eit stort eiketre, og rumpe­ trolla i dammen forandrar seg til å bli froskar. Alt i naturen foran­ drar seg for å nå måla sine. For Aristoteles var sjela den måten ulike liv lever og utviklar seg på – ein frosk skal for eksempel hoppe og kvekke, det er sjela til frosken. Dersom ein frosk blir kjørt over av ein bil, forsvinn både kroppen og sjela, fordi frosken ikkje lenger kan hoppe og kvekke.


Aristoteles og Platon var einige om at mennesket skil seg ut frå plan­ tene og dyra fordi det har fornuft. Mennesket kan tenkje og forstå, og det har språk. Aristoteles sa at dyra skil seg ut frå plantene, for plantene kan verken tenkje eller føle, mens dyra kan føle. Menneska kan både føle og tenkje. Mennesket utviklar seg når det bruker fornufta og evnene sine til å tenkje. Når vi greier det, lever vi eit godt liv. Aristoteles meinte like­ vel at det var skilnader mellom menneske, og han ville ikkje godta at slavar eller kvinner hadde dei same moglegheitene som frie menn. Aristoteles sa at eit menneske som ønskjer å bli lykkeleg, må få bruke evnene sine, og da tenkte han på evna til å tenkje. Dei som tenkjer godt, er også kloke, meinte han. Aristoteles sa at fornuftige og kloke menneske alltid vil gjere det rette. Vi gjer det rette når vi følgjer den gylne middelvegen. Det vil seie at det er rett å vise mot, men det er feil å vere anten feig eller dumdristig. Det er rett å vere gåvmild, men det er feil å vere anten gjerrig eller sløsete. Det er lettare å tenkje seg fram til det som er rett, når du bruker den gylne middelvegen, meinte Aristoteles.

frie menn, kvinner og slavar

klokskap den gylne middel­ vegen

Foran d kan ve ring og utv r krepse e ganske ikling i nat m ur n skal o har for eks erkeleg. Ere en g e m døde er derfor av mpel ikkje e ittsnigla i h te engig r. treng av hus ige han ei Når eremit a frå tkreps t størr som p e e n h v u as e s finne sar. Det er i og må finn ks, gamle kkje a e eit lltid le sk proble tt å met sa al. For å løy se m krepsa ne ved arbeider er dette em a byter skal, s t dei møtes ittlik a t og som p t alle får eit assar.

13


Kvinne og mann Kvinner har gjennom historia ikkje hatt dei same rettane som menn. Dei har derfor heller ikkje hatt same høve til å bestemme over sitt eige liv. Mange kvinner og menn har kjempa for like rettar for menn og kvinner. Somme vil meine at i dag har kvinner dei same rettane som menn, mens andre vil seie at det framleis finst urettferdige skilnader. Platon meinte at det ikkje fanst gode grunnar til at kvinner ikkje burde ha dei same rettane som menn; likevel tok det mange år før kvinner for eksempel fekk lov til å stemme ved val. I Noreg fekk ikkje kvinner stemmerett før i 1913, og jamvel om dei fekk stemmerett, blei kvinner og menn framleis behandla ulikt. Simone de Beauvoir (1908– 1986) er ein av dei mest kjende kvinnelege filosofane i moderne tid. Ho sa at kvinner har levd eit anna liv enn menn. Kvinner har levd i samfunn der menn med makt har bestemt det meste. Ho meinte at dette var urettferdig, og at kvinner måtte stå saman for å kjempe for rettferd.

likestilling og likeverd

likskap eller skilnad

I dag er dei fleste einige om at det er rett med likestilling mellom kjønna. Det vil seie at kvinner skal ha same rettar og same vilkår som menn. Vi kan gi grunnar for at vi skal ha likestilling på fleire måtar. Somme vil seie at det berre er mindre skilnader mellom kvinne og mann, og derfor bør dei ha same rettar og same vilkår. Vi kan også seie at det er skilnader mellom kvinne og mann, men at det eine kjønnet ikkje er meir verdt enn det andre. Det viktigaste er at vi respekterer skilnadene og er einige om at begge kjønn er like­ verdige. Dei fleste i Noreg vil i dag seie at likestilling mellom kjønna er rett, men det er ikkje sikkert at alle er einige om at vi har likestilling. Kva tenkjer du om det?

14


Kvinner har gjennom historien ikke hatt de samme rettighetene som menn. De har derfor heller ikke hatt de samme mulighetene til ĂĽ bestemme over sitt eget liv. Mange kvinner og menn har kjempet for like rettigheter for menn og kvinner. Noen vil mene at i dag har kvinner de samme rettighetene som menn, mens andre vil si at det fortsatt fins urettferdige forskjeller. Selv om Platon mente at det ikke fantes noen gode grunner til at kvinner ikke burde ha de samme

15


Barn og vaksne

18 år – myndig

Foreldre har stor rett til å bestemme over barna sine heilt til barna blir 18 år. Barn og unge som er under 18 år, veit ikkje alltid kva som er best for dei sjølve, og dei treng derfor meir erfaring og meir kunnskap for å gjere dei rette vala. Når du blir 18 år, blir du rekna som myndig. Å vere myndig vil seie at du får lov til å bestemme meir sjølv. Ein myndig person har større fridom til å bestemme sjølv, men må samtidig ta større ansvar for tankane og handlingane sine.

Finst det gode grunnar for at barn bør få bestemme meir? Kva bør barn få bestemme sjølve? Bør barn somme gonger få vere med på å bestemme?

Jamvel om foreldre bestemmer mykje, skal dei likevel høre på kva barn tenkjer og meiner. Når barn blir eldre, får dei også større rett til å bestemme ein del sjølve. Eldre barn kan for eksempel sjølve avgjere kva slags utdanning dei ønskjer å ta, og dei kan også sjølve bestemme kva dei skal tru på.

Dei fleste barn opplever somme gonger å vere ueinige med foreldra sine. Kanskje har du vore ueinig med foreldra dine om kor lenge du skal få lov til å vere ute om kvelden, eller om når du skal gjere lekser eller når du skal leggje deg? Du har kanskje venner som seier at dei

16


får lov til meir enn du? Kanskje får bestevennen din lov til å spele mykje lenger på datamaskinen enn du gjer? Finst det ein god grunn til at det er slik? Det kan vel ikkje vere rettferdig? Konfliktar mellom barn og vaksne kan komme av ulike verdiar. Når vi har ulike verdiar, inneber det at vi har ulike meiningar om kva som er rett og gale, pent og stygt. Foreldre liker kanskje ikkje kleda som barna har lyst til å ha på seg, eller dei liker ikkje den same mu­ sikken som barna. Det kan somme gonger føre til konfliktar mellom foreldre og barn, fordi dei har ulikt syn på kva verdiar som er dei viktigaste.

Det som er rett – er det rett fordi mor di seier det, eller fordi det er rett?

17


Menneskeverd og menneskerettar Verdserklæringa

18

Alle menneske er fødte med same verdi I Verdserklæringa om menneskerettane står det at alle menneske er fødte med same verdi. At alle menneske er like mykje verdt, kallar vi likeverd. Verdien til kvart menneske er ikkje noko vi kan få meir av dersom vi er flinke på skolen eller tener mykje pengar.


Menneskesyn i Verdserklæringa om menneskerettane I Verdserklæringa om menneskerettane finn vi eit bestemt syn på menneska. Alle menneske har noko felles. Det vi har felles, er rett og slett at vi er menneske. Vi har fornuft, og vi har evne til å velje å gjere gode handlingar. Det er grunnen til at FN meiner at menneska har visse felles rettar. Det motsette er å tenkje at det finst skilnader mellom menneske som er så viktige at alle ikkje er like mykje verdt og ikkje skal ha same rettar. Eit slikt syn kallar vi diskriminering. Ansvar for kvarandre Menneska lever i samfunn og er avhengige av å samarbeide og å leve saman. Dersom alle berre passar på sine eigne rettar og sine eigne behov, kan det lett oppstå skilnader og konfliktar. I Verdserklæringa står det ikkje berre at alle menneske er like mykje verdt og har same rettar. Det står også noko anna viktig, nemleg at alle menneske har eit ansvar for kvarandre. Dei som styrer i eit land, har ekstra stort ansvar for at samfunnet i landet er i tråd med men­ neskerettane. Verdserklæringa er ein del av dei internasjonale av­ talane til FN. Dei aller fleste landa i verda har skrive under på desse avtalane. Dersom eit land bryt avtalane, eller ikkje er i stand til å ta vare på folket i landet, kan landa i FN bli samde om å gripe inn. Dei kan for eksempel sende soldatar for å halde oppe orden eller for å hjelpe menneske i nød i eit land eller eit område. Det er lett å passe på at friske menneske som stort sett greier seg fint sjølve, får oppfylt menneskerettane sine. Det er vanskelegare å passe på menneskerettane til menneske som treng mykje hjelp, eller som ikkje er i stand til å seie frå. Det er lettare for menneske som lever i eit demokratisk og fritt land, å seie frå dersom noko ikkje er som det skal vere, enn for menneske som lever i land der det er diktatur eller krig. Når eit samfunn blir råka av naturkatastrofar, blir det vanskeleg å sikre rettane og behova til menneska som bur der.

fellesmenneskeleg FN, Dei sameinte nasjonane, felles rettar, skilnader diskriminering

leve saman

ansvar for kvarandre internasjonale FN­ avtalar

naturkatastrofar

demokrati = folkestyre, styreform der befolkninga er med på å bestemme diktatur = styreform der ein person, eitt parti eller ei gruppe har all makta i samfunnet

19


12. januar 2010 blei Haiti råka av eit kraftig jordskjelv. I vekene etterpå kom det fleire etterskjelv. Det førte til den største krisa som menneska i landet nokon gong hadde vore utsette for. Nær 230 000 menneske døydde, 300 000 blei skadde, og over ein million menneske mista heimane sine. Mange menneske, organisasjonar og land gav hjelp på ulike måtar til innbyggjarane i Haiti. FN­soldatar i Haiti blei sette til hjelpe­ arbeid, for eksempel ved at dei rydda hovudvegar slik at hjelp og mat, vatn og medisinar skulle komme fram. Samfunnet i Haiti blei øydelagt på grunn av naturkatastrofen. Verdssamfunnet såg at landet ville trenge hjelp i lang tid for å byggje opp igjen samfunnet. FN sette i gang eit prosjekt i hovud­ staden Port­au­Prince, der haitiarane fekk arbeid med å rydde gatene og få elektrisitetsforsyninga i gang, slik at ein kunne få fram hjelp til alle dei som var skadde og heimlause.

Kvart år døyr 2,2 millionar barn under fem år i verda på grunn av ureint vatn, og fordi det ikkje finst skikkeleg opplegg for toalett og kloakk. Vanleg diaré er den vanlegaste dødsårsaka hos barn under fem år. Ein tredel av alle som får diaré, hadde sloppe det dersom dei hadde hatt høve til noko så enkelt som å få vaske hendene med såpe og reint vatn.

20


Barn og kvinner Somme grupper i samfunnet har ikkje så lett for å seie frå som andre. Det heng ofte saman med at dei ikkje har makt til å påverke eller høve til å vere med på å bestemme i samfunnet. Menneskeret­ tane gir slike grupper ekstra vern.

somme grupper

Barn er ei slik gruppe. Barn har lite makt i eit samfunn. Barn er ofte dei som lir sterkast under fattigdom og når det er krig. FNs barne­ konvensjon er eit forsøk på å gjere alle med makt i alle land spesielt merksame på at dei må sikre og ta omsyn til rettane til barn.

lite makt fattigdom, krig Barnekonvensjonen

Kvinner er ei anna slik gruppe. Menneskerettane seier at menn og kvinner skal ha like rettar. Men i mange samfunn har ikkje kvinner same høve som menn til å vere med og bestemme. Kvinner har ofte meir ansvar for barn, omsorg og familie, og kan ha mindre høve til å vere med i styringa av samfunnet. Det er ofte menn som kjempar og har våpen i krig, og kvinner og barn er derfor meir sårbare enn menn i krig. FN har ein eigen avtale som spesielt skal verne men­ neskerettane til kvinner.

ekstra vern

ikkje same høve, omsorg, familie

Mor og barn har rett til særskild omsorg og hjelp. Alle barn skal ha same sosiale vern, anten dei er fødde i eller utanfor ekteskapet. Artikkel 25 i Verdserklæringa om menneskerettane

Nyfødde barn i Manila, Filippinane

21


Menneska og naturen

iske m a s Det net på nam elva er a Tan atnu. De

Menneska er avhengige av naturen. Vi bruker ressursane som finst i naturen, til ting vi treng for å leve, slik som mat og energi. I Noreg har mange elvar og fossar blitt lagde i rør for at vasskrafta skal kunne utnyttast. Men samtidig ønskjer menneska også å bruke den urørte naturen til friluftsliv. Stortinget har bestemt at fleire elvar i Noreg skal vere verna. Eit eksempel er Tanaelva i Finnmark, som blei verna i 2005. Elva er viktig for eit stort mangfald av fuglar, og ho er den beste lakseelva i Noreg. Omkring elva finst det gamle kulturminne etter samisk bruk, og området er viktig for reindrifta. Den samiske kulturen og levesettet er tradisjonelt nær knytt til naturen. Mange verdispørsmål som er viktige for samar, gjeld bruk av naturen og naturvern.

Miljøvern Media fortel nesten kvar dag om miljøøydeleggingar. Menneska har ansvar for mange slike øydeleggingar. Eit eksempel er store olje­ utslepp, eit anna at vi rett og slett lagar for mykje søppel. Vi kjøper for mange ting som vi eigentleg ikkje treng. Vi veit også at det finst andre og meir kompliserte forhold som skader naturen. Du har kanskje hørt om global oppvarming, og at isen ved polane smeltar? Vi veit enno ikkje om det er berre vi som har skulda, eller om det også finst andre forklaringar på det som skjer. Men vi veit at det kan få alvorlege konsekvensar for alt liv på jorda. Det blir vanskeleg for

22


dyra som er avhengige av isen, men det blir også vanskeleg for menneska, for når havet stig, vil somme land bli liggjande under vatn. Jamvel om mange menneske i verda er opptekne av miljøvern, kan det sjå ut som om det hjelper lite. Mange filosofar er opptekne av miljøvern, og dei prøver å finne grunngivingar for at vi bør forsvare naturen. Filosofar stiller spørsmål som: Kvifor bør naturen vernast? Er det for menneska si skuld? Eller er det for naturen si skuld? Dei som seier at vi må forsvare naturen berre for menneska si skuld, meiner at naturen ikkje har nokon verdi i seg sjølv. Dei meiner at den viktigaste grunnen til å verne naturen er at vi menneske er avhengige av han. Dei seier at menneska har ein eigenverdi, og derfor må naturen vernast for menneska si skuld. Andre seier at vi må forsvare naturen for naturens eiga skuld, fordi han har ein eigenverdi. Dei meiner at alt som lever på jorda, har ein eigenverdi. Også mennesket er ein del av naturen og er derfor ein del av ein større heilskap. Dei som har dette synet, meiner at først når vi innser at det er slik, kan vi få den rette haldninga til naturen.

Sanns y det ov nlegvis fins e artar a r ti million t ar vl i verda evande ves en ,m det be en enno e r rre l to mil itt under lion kjenn ar vi er til.

eigenverdi

To gutar søv i ei søppeldynge i Manila, Filippinane

23


OppSuMMeRande OppgåVeR tIl KapIttelet 1 2 3 4 5 6 7

Kva skil mennesket frå andre ting i naturen, ifølgje Aristoteles? Kva meiner vi med den gylne middelvegen? Kan du gi eksempel? Kva tyder likestilling mellom kjønna? Kva er grunnen til at alle menneske har felles rettar? Kva er diskriminering? Kva er likeverd? Nemn to grupper som har ekstra vern i erklæringa om menneskerettane.

8 For mennesket er det viktig å gjere val. Finn nokre eksempel på val vi må gjere, og nokre eksempel på val vi ikkje kan gjere. 9 Skriv eit samandrag av kapittelet. Bruk overskrifter, ordforklaringar og nøkkelord som hjelp. 10 Tenk deg at du er statsminister i eit land. Kva vil du gjere for at menneska i landet skal få sikra menneskerettane sine? Gå saman i grupper og diskuter forslaga. Lag ei felles liste med råd og presenter råda for klassa. 11 Tenk deg at det plutseleg blei tomt for reint vatn. Korleis ville dagen arte seg da? Skriv ei forteljing om ein slik dag. 12 Kva tenkjer du om like rettar for kvinner og menn? Finn tre grunnar for og tre grunnar mot at kvinner og menn skal ha like rettar. Snakk saman i grupper og vurder kor gode grunnane er. Legg fram det de har snakka om, for resten av klassa. 13 Kva er eit menneske? Prøv å skildre kva eit menneske er. Har mennesket spesielle eigenskapar? Ser det ut på ein spesiell måte? Gå saman i grupper og set opp ei felles liste over kva som kjenneteiknar eit menneske. Lag ein presentasjon av kjenneteikna – de kan bruke teikningar, mime kjenneteikna eller bruke film eller foto. La dei andre gjette kva kjenneteikna er.

14 Gå saman i mindre grupper. Bruk bibliotek eller Internett og finn organisasjonar som arbeider med miljøvern. Lag ein presentasjon av ein av organisasjonane. 15 Bruk bibliotek eller Internett og finn fram til personar som har arbeidd for likestilling mellom menn og kvinner gjennom historia. Lag ein presentasjon av ein av personane for klassa.

24


16 Intervju ein vaksen person for å finne ut om ho eller han har opplevd ein generasjonskonflikt. Har den vaksne opplevd ein generasjonskonflikt som barn, som ungdom eller som vaksen? 17 Leit på Internett eller i aviser etter saker som gjeld bruk av naturen og naturressursar i samiske område i Noreg. Lag ein kort presentasjon av ei av sakene du finn. 18 Bruk oppslagsverk, aviser og Internett eller spør nokon du kjenner, og finn ei sak som gjeld ein naturkatastrofe. Lag ein presentasjon om saka.

19 Tenk dykk at landet de bur i, er råka av ein naturkatastrofe. Kva har skjedd? Kva gjer de? Må de skaffe hjelp? Finn stikkord i kapittelet eller bruk aviser og Internett. Lag eit rollespel som varer i tre minutt, og som viser ein situasjon frå eit land som er råka av ein naturkatastrofe. Vis rollespelet for medelevar.

20 Ta stilling til påstandane under, og lag minst tre grunngivingar for kvar påstand. Naturen må vernast for menneska si skuld. Naturen må vernast for naturen si eiga skuld. 21 Kvifor er det viktig for eit menneske å prøve å forstå seg sjølv? Lag tre grunngivingar. Det er viktig for eit menneske å forstå seg sjølv, fordi vi da også forstår andre betre. Det er viktig for eit menneske å forstå seg sjølv, fordi … Det er viktig for eit menneske å forstå seg sjølv, fordi … Det er viktig for eit menneske å forstå seg sjølv, fordi … 22 Ta stilling til påstandane under og grunngi standpunktet ditt. Menneske er meir verdt enn dyr. Kvinner og barn er meir verdt enn vaksne menn.

25


26


k

t pit el 2

a

Å leve i religionar og livssyn i dette kapittelet skal du lære om: ➔ ➔ ➔ ➔

livet i religionar og livssyn levereglar i religionar og livssyn mennesket i religionar og livssyn gudar i religionar

Da så hun Birk. I den borteste kroken lå han bundet på hender og føtter, med blod i pannen og fortvilelse i øynene, og rundt ham spratt Mattisrøvere som hujet og skrek: ”Hei du, vesle Borkasønn, når skal du hjem til far din?” Ronja satte i et skrik, hun ble så rasende at tårene sprutet ut av øynene på henne. ”Du kan ikke gjøre noe slik, ” ropte hun, og med knyttnever slo hun Mattis der hun kunne komme til. ”Ditt ubeist, du kan ikke gjøre noe slikt!” Mattis slapp henne ned med et dunk, nå hadde han ledd fra seg. Og sinnet tok ham så han bleknet av det. ”Hva er det datter mi sier at jeg ikke kan gjøre,” spurte han truende. ”Det skal jeg fortelle deg,” skrek Ronja. ”Røve kan du gjøre, penger og ting og skitt og lort og hva du vil, men mennesker kan du ikke røve, for da vil jeg ikke være datter di lenger.” Frå Astrid Lindgren, Ronja Røverdatter (1981)

27


Å forstå livet lever, opplever meining

Vi menneske er opptekne av å forstå verda som vi lever i. Vi opplever små og store ting i livet vårt, og vi prøver å forstå kva meining dei har. Somme ting er det lett å forstå meininga med. Vi skjønar fort at det finst gode grunnar til å bruke klede. Klede hjelper oss til å halde varmen når det er kaldt, og dei held varmen ute når sola steikjer. Vi kan også bruke klede for å pynte oss når vi gjerne vil vere fine. Kva vi synest er fine eller passande klede, kan vere svært forskjellig. Det kan ha med smak å gjere, eller det kan vere knytt til kultur. Mange bruker spesielle klede når dei er på arbeid, for eksempel politifolk. Når vi ser ein person i politiuniform, forstår vi at han eller ho er politi. I mange religionar finst det reglar eller skikkar for korleis ein skal kle seg. Det finst for eksempel reglar for kva prestar skal ha på seg når det er gudsteneste.

Å ha reglar Mange er einige om at det er nyttig å ha reglar for korleis vi skal oppføre oss mot kvarandre. Det finst mange slike reglar og tankar om kva som er gode handlingar, og om kva vi ikkje skal gjere. Ein del slike reglar er lover eller påbod som er skrivne ned, og som gjeld for mange menneske, for eksempel reglane vi finn i Noregs lover. Andre reglar er ikkje skrivne ned nokon stad, men likevel veit mange om dei. Det er for eksempel ein vanleg uskriven regel i Noreg at ein tek av seg på beina når ein kjem heim til nokon. Somme reglar gjeld berre for visse menneske. Ein familie kan for eksempel bli einig om eit sett av husreglar som gjeld berre for medlemmene i familien. I religionar og livssyn finn vi reglar for korleis ein skal handle på ein god måte. Slike reglar kallar vi etikk.

28


Michelangelo Buonarroti: Detalj frå takmåleriet i Det sixtinske kapellet i Vatikanet, 1508–12

Å vere eit menneske Det finst mange ulike måtar å skildre eit menneske på. Kva er det viktigaste ved det å vere menneske? Kva er det som skil menneska frå andre skapningar? Dette er store spørsmål som menneska opp gjennom historia har prøvd å finne gode svar på. Mange filosofar og forskarar har prøvd å finne svar. Religionar og livssyn prøver også å gi svar på desse spørsmåla.

Religionar og livssyn Religionar og livssyn gir forklaringar på store og vanskelege spørsmål om kven vi er og kvar vi kjem frå. Dei kan gi oss forklaringar på korleis verda heng saman, og kva plass menneska har i denne verda. Religionar og livssyn kan hjelpe menneska til å sjå ei meining med små og store ting som hender. Dei kan seie noko om kva som er rett og godt, og dei kan få oss til å handle på ein spesiell måte. Eit stort spørsmål er om det finst noko utanfor den verda som vi kan sanse. Somme religionar seier at det finst éin gud. Somme religionar seier at det finst mange gudar. Og somme livssyn seier at det ikkje finst gudar i det heile. Det finst mange moglege svar på dei store spørsmåla. Somme menneske synest det er lett å vite kva som er gode svar på slike spørsmål. Mange menneske synest det er vanskeleg.

29


Malin og Jonas går i 7. klasse. Dei liker kvarandre godt. Dei liker kvarandre så godt at når dei får auge på kvarandre, slår hjartet veldig fort og veldig sterkt. Dei liker å snakke saman, om små ting og om store ting. På veg til skolen ein dag snakkar dei om verda og om korleis det går an at så mange menneske trur så mykje forskjellig. Dei har lese om hinduisme i RLE-lekse til i dag. Jonas synest det er spennande med alle gudane og gudinnene i hinduismen. Han har lese at hinduar ber til gudane sine, og at dei har statuar av gudar som dei pyntar og set fram mat til. Jonas sjølv trur på éin Gud. Men han har ikkje nokon statue av han. Han veit ikkje eingong korleis han ser ut. Men Jonas ber til Gud. Det synest han er fint. Han fortel alt dette til Malin. Ho synest det er fint å høre kva Jonas tenkjer. Sjølv veit ho ikkje kva ho trur. «Eg trur kanskje litt forskjellig», seier ho. Dei smiler til kvarandre og går stille ved sida av kvarandre og tenkjer på livet, menneska, Gud og kvarandre resten av vegen til skolen.

oppgÅveR

1 Ta stilling til påstandane: Ei handling er god dersom tanken bak er god. Ei handling er god dersom ho fører til noko godt. Ei handling er god dersom ho ikkje bryt nokon reglar. 2 Finn ut kva ordtaka tyder. Ta stilling til påstandane. Når enden er god, er allting godt. Det er tanken som tel. Målet helgar middelet.

30


Gustav Klimt: Kysset, 1908

31


Kristendom Her skal du lære om: › å leve som kristen › menneskesyn i kristendommen › Gud i kristendommen

Solveig fortel Om eg trur på Gud? Ja! Gud er snill mot menneska og vil hjelpe dei. Eg tenkjer på Gud som ein mann, men eg er ikkje sikker på om han er det. Jesus er nesten det same som Gud. Han hjelpte menneska mens han var her. Eg går ikkje så ofte i kyrkja, men på julekvelden går heile familien dit. Eg trur på eit liv etter døden. Da kjem vi til ein god stad. Kanskje det er himmelen eller noko anna. Eit godt menneske hjelper andre når dei treng hjelp. Eg kan for eksempel hjelpe gamle menneske dersom dei synest det er vanskeleg å gå opp ei trapp, og eg kan gi dei plassen min på bussen. Heime kan eg hjelpe til med å lage middag og gjere andre oppgåver. På skolen prøver eg å halde meg unna baksnakking. Det er mange som baksnakkar kvarandre der. Det blir det mykje tull av. Derfor prøver eg å la vere. Det hender at andre blir mobba på skolen. Da synest eg at alle skal prøve å stoppe det. Men det er vanskeleg for den som blir mobba å seie frå sjølv til lærarane, for da blir dei ofte enda meir mobba etterpå. Eg synest at foreldra kan snakke med lærarane om det. Dette bør dei vaksne ordne opp i. Eg prøver å vere hyggeleg mot dei eg ikkje kjenner òg. Dersom nokon har det vanskeleg andre stader i verda på grunn av svolt og krig og andre ting, kan vi hjelpe dei med å samle inn pengar og sende folk som kan hjelpe til. På skolen vår samla vi inn pengar da det var jordskjelv i Haiti. Vi gjorde oppgåver heime og tente pengar som vi sende til Haiti. Vi fekk samla inn ganske mykje. For å ha eit godt liv er det viktig å ha nokon å stole på. Det kan vere gode venner og familie, men det kan vere andre menneske òg.

32


Å leve som kristen I kristendommen er kjærleiken til Gud, andre menneske og ein sjølv viktig for å leve eit godt liv. Kristne legg vekt på det som blir kalla «det dobbelte kjærleiksbodet», som Jesus gav disiplane. Bodet lyder: «’Du skal elska Herren din Gud av heile ditt hjarte og av heile di sjel og av alt ditt vit.’ Dette er det største og første bodet. Men det andre er like stort: ’Du skal elska nesten din som deg sjølv.’» (Matt 22,37–39).

det dobbelte kjærleiksbodet nesten din

Med dette meiner kristne at kjærleiken til andre menneske er like viktig som kjærleiken til Gud. Det dobbelte kjærleiksbodet seier også at ein skal respektere og vere glad i seg sjølv. Kristne meiner at det dobbelte kjærleiksbodet inneheld alt menneska treng for å leve eit godt liv. Dersom alle elskar Gud, andre menneske og seg sjølve, blir livet så godt som det kan bli. «Nesten din» vil seie medmenneske eller andre menneske. I kristendommen blir alle menneske oppfatta som medmenneske, uavhengig av religion. Alle skal behandle kvarandre slik dei ønskjer å bli behandla sjølve. Det vil seie at alle skal respektere og hjelpe kvarandre. Kristne trur ikkje at det gode livet på jorda kan bli perfekt, fordi menneska ikkje er perfekte. Men menneska har ikkje skulda for alt som går gale. Det skjer ting som menneska ikkje rår over, for eksempel sjukdommar og naturkatastrofar. Det perfekte livet finst berre i himmelen. Men kristne meiner likevel at menneska kan hjelpe kvarandre til å leve eit godt liv her på jorda.

33


Nestekjærleik nestekjærleik respekt

Nestekjærleik er viktig i alle livssyn og religionar, også i kristendommen. Alle treng respekt, omsorg og kjærleik. Nestekjærleik dreiar seg om å oppføre seg så godt som råd er mot familie, skolekameratar og venner. Det inneber også at ein skal oppføre seg godt mot framande, både dei som bur i nærmiljøet og andre stader i verda. Nestekjærleik dreiar seg ikkje berre om å gjere gode handlingar for andre, men om å behandle alle på same måte, med godvilje og respekt. Nestekjærleik er ikkje alltid enkelt. Dei fleste blir mest sinte på dei dei bur saman med og kjenner best. Det er fort gjort å oversjå at medelevar og andre som vi er saman med i kvardagen, har det vanskeleg. Det kan kanskje verke håplaust å hjelpe menneske i andre delar av verda som svelt og lir vondt på grunn av krig og naturkatastrofar, men det finst alltid noko vi kan gjere for at livet skal bli litt betre for andre.

Mor Teresa var ei nonne frå Makedonia som døydde i 1997. Da ho var tolv år, følte ho at Gud ville at ho skulle bruke livet sitt til å hjelpe dei fattige. Som ung nonne kom ho til Calcutta i India. Det gjorde djupt inntrykk på henne å sjå kor ille menneska i slummen hadde det. I dei neste åra oppretta ho sjukehus og barneheimar over heile India. I 1979 fekk Mor Teresa Nobels fredspris.

34


I kristendommen blir nestekjærleik til medmenneske sett på som kjærleik til Gud. Kristne samanliknar forholdet mellom Gud og menneske med ein familie. Dersom ein hjelper andre menneske, hjelper ein dermed Jesu systrer og brør. Dette forklarer kristne med noko Jesus sa: «Alt de gjorde mot eit av desse minste syskena mine, det gjorde de mot meg» (Matt 25,40). Derfor har kristne alltid lagt stor vekt på å gjere gode ting for andre menneske.

Kirkens Bymisjon Kirkens Bymisjon blei grunnlagd i Oslo på midten av 1800-talet for å hjelpe dei fattigaste som levde i byen. Organisasjonen gav mat og hjelp til menneske som ikkje åtte noko. I dag hjelper Kirkens Bymisjon narkomane og rusavhengige i fleire byar i Noreg. Organisasjonen arbeider også med barnevern og med menneske som har psykiske problem. Dei som ønskjer det, kan snakke om vanskelege ting med prestane som arbeider i Kirkens Bymisjon, og gå til gudstenestene som organisasjonen held.

Kirkens Bymisjon arrangerer luciatog ved Jernbanetorget i Oslo, 2009

35


Bønn I kristendommen blir bønn oppfatta som ein måte å snakke med Gud på. Når kristne ber, trur dei at Gud hører kva dei seier. Dei kan be om hjelp til å takle eigne vanskar, og dei kan be for andre som har det vanskeleg. Kristne kan også be om at Gud skal gi dei svar på spørsmål. Dei kan be høgt eller stille, åleine eller saman med andre. I kyrkja ber dei ofte høgt saman med andre. Mange kristne seier at når dei har bede, får dei ei kjensle av kva som er rett å gjere.

den viktigaste bønna i kristendommen

Fadervår Da disiplane bad Jesus om å lære dei å be, lærte han dei bønna Fadervår. Fadervår tyder «Vår far», og denne bønna er den mest kjende i kristendommen. Ho blir brukt ved alle gudstenester, og mange kristne ber denne bønna også for seg sjølve. Ein del av orda i bønna er vanskelege å forstå. «Lat namnet ditt helgast» vil seie at Guds namn skal bli respektert av alle. «Lat riket ditt koma» er ei bønn om at verda skal bli Guds rike, ein god stad for alle. «Gjev oss i dag vårt daglege brød» tyder at alle skal få det dei treng for å leve. «Tilgjev oss vår skuld, slik vi òg tilgjev våre skuldnarar» tyder at Gud tilgir menneska, og at alle tilgir kvarandre når dei gjer noko gale mot kvarandre. «Lat oss ikkje koma i freisting, men frels oss frå det vonde» er ei bønn om at menneska ikkje må bli freista eller få lyst til å gjere vonde ting mot kvarandre.

Fader vår Vår Far i himmelen! Lat namnet ditt helgast. Lat riket ditt koma. Lat viljen din råda på jorda slik som i himmelen. Gjev oss i dag vårt daglege brød, og tilgjev oss vår skuld, slik vi òg tilgjev våre skuldnarar. Og lat oss ikkje koma i freisting, men frels oss frå det vonde. For riket er ditt og makta og æra i all æve. Amen. Matt 6,9–13

36


Dei ti boda 1) Du skal ikkje ha andre gudar enn meg. 2) Du skal ikkje misbruke Guds namn. 3) Du skal halde kviledagen heilag. 4) Du skal ære far din og mor di. 5) Du skal ikkje slå i hel. 6) Du skal ikkje bryte ekteskapet. 7) Du skal ikkje stele. 8) Du skal ikkje tale usant om nesten din. 9) Du skal ikkje trå etter eigedommen til nesten din. 10) Du skal ikkje trå etter ektefellen til nesten din, eller arbeidsfolka hans eller andre som hører til hos nesten din. Etter 2 Mos 20,3–17

Gustave Doré: Moses kjem ned frå Sinai, 1865

kristne levereglar Dei ti boda er sentrale reglar både i kristendommen og i jødedommen. For kristne er dei ti boda og det dobbelte kjærleiksbodet dei viktigaste levereglane for eit godt liv. Dei tre første boda gjeld forholdet til Gud, dei sju siste gjeld forholdet mellom menneske. Dei to første boda tyder at menneska ikkje skal tilbe eller tru på andre gudar enn Gud, og at Guds namn ikkje skal misbrukast verken til å banne eller å seie at Gud har bestemt noko som ikkje er sant. Det tredje bodet seier at menneska treng å bruke ein dag i veka til å kvile og gjere noko anna enn dei gjer til kvardags, for eksempel be, tenkje på Gud eller gå i kyrkja. Det fjerde bodet handlar om respekt for foreldra. Dei fire neste boda handlar om at menneska ikkje skal drepe nokon, at ein ikkje skal vere utru mot den ein er gift med, og ikkje stele, lyge, baksnakke eller setje ut rykte om andre. Dei to siste boda seier at menneska ikkje skal misunne andre noko dei eig, verken ektemannen eller kona deira, eller tenarar eller eigedom. Dei to siste boda viser også at boda blei til i ei tid da det var vanleg at menn hadde både tenarar og koner som eigedom.

levereglar

37


Menneskesyn alle menneske er skapte i Guds bilete

Bibelen seier at menneska er skapte i Guds bilete. I skapingsforteljinga i 1. Mosebok står det at Gud skapte mennesket til mann og kvinne i sitt bilete. Det vil seie at Gud har skapt menneska som vesen som liknar på Gud sjølv. Ingen veit korleis Gud ser ut, men for kristne finst det ein likskap mellom menneske og Gud. Gud blir ofte snakka om som ein mann, men Gud er like mykje kvinne som mann. Derfor snakkar ein del kristne om Gud som både mor og far.

alle menneske har same verdi

Kvart einaste menneske har ein spesiell verdi i kristendommen, som i alle andre religionar og livssyn. Denne verdien er ikkje noko menneska får ved for eksempel å vere pene eller snille eller ved å gjere noko stort. Ingen kan gjere seg fortent til verdi. Verdien finst hos kvart einaste menneske i same stund som det blir til. Det kristne menneskesynet inneber at alle menneske, ikkje berre dei kristne, har verdi fordi dei er skapte og elska av Gud. Kristne seier også at Gud har ei meining med kvart menneske. Menneska er ein del av Guds store skaparverk, og jamvel om det ikkje alltid er så lett å sjå meininga i livet, stoler kristne på at Gud har oversikt og skaper ei meining der ho ikkje er så lett å få auge på.

38


Lucas Cranach den eldre: Adam og Eva, 1526

39


gud i kristendommen

syndefallet

arvesynd

frelse

Guds rike

Når kristne snakkar om tru, snakkar dei om å ha tillit til at Gud finst og vil hjelpe. Ifølgje kristendommen er mennesket skapt til å tru på Gud. Men kristne meiner også at noko har gått sund i forholdet mellom Gud, menneska og skaparverket. Det blir kalla «syndefallet». I 1. Mosebok står det om syndefallet. Da Gud skapte dei første menneska, Adam og Eva, levde dei lykkeleg i Edens hage. Gud gav dei lov til å ete frukt av alle trea, med unntak av eitt tre. Likevel lèt dei seg freiste til å ete av det forbodne treet. Da braut dei den einaste regelen Gud hadde gitt dei, og forholdet mellom Gud og menneska blei skadd. Denne skaden blir kalla arvesynd, fordi alle menneske arvar skadane frå syndefallet. Gud har lova å skape ein ny himmel og ei ny jord, Guds rike, der det vonde ikkje finst lenger. Kristne trur at Jesus blei send til verda for å frelse menneska. I kristendommen blir Jesus oppfatta som Guds son. Da han døydde og stod opp igjen, reparerte han skadane i forholdet mellom Gud og menneske. Denne reparasjonen kallar kristne frelse. Dei meiner at alle som trur på Jesus, blir frelste. Kristne trur på eit liv etter døden. Dette livet blir kalla himmelen eller Guds rike.

treeininga

treeininga personane i tre­ eininga har ulike eigenskapar

Faderen, Sonen og Den Heilage Ande

40

I kristendommen finst det berre éin Gud. Likevel seier kristne at Gud består av tre personar eller eigenskapar. Dette blir kalla «den treeinige Gud» eller «treeininga». Dei tre personane i treeininga er Gud, Jesus og Den Heilage Ande. Dei tre personane samarbeider, men har ulike eigenskapar og oppgåver. Guds viktigaste eigenskap er å skape verda, Jesu viktigaste eigenskap er å frelse menneska så dei kan leve evig i himmelen, og den viktigaste eigenskapen til Den Heilage Ande er å hjelpe menneska til å tru på Gud. Det finst fleire måtar å snakke om treeininga på. Den vanlegaste er å seie «Faderen, Sonen og Den Heilage Ande», men treeininga kan også omtalast som «Skapar, Frigjerar og Livgivar» eller med andre namn. For kristne er det viktig å seie at Gud er eitt vesen, og at personane i treeininga samarbeider for å frelse menneska. Treeininga blir ofte symbolisert med ein trekant.


oppgÅveR oppgaveR 1 2 3 4 5 6

Kva tyder «nesten din»? Kven var det Jesus kalla syskena sine? Kva arbeider Kirkens Bymisjon med? Kvifor ber kristne til Gud? Kva heiter den mest kjende bønna i kristendommen? Kristne trur på eit liv etter døden. Kva kallar dei dette livet?

7 Ofte ser vi at andre ikkje har det bra. Vi kan høre om menneske som svelt og er redde på grunn av krig og naturkatastrofar. Kva kan du som 7.-klassing gjere for å hjelpe menneske som har det slik? Lag eit lite tankekart i boka di, gå saman i grupper og diskuter. Oppsummer felles med heile klassa til slutt. 8 Bruk ei side i boka di. Som overskrift skriv du «Treeininga». Under teiknar du ein trekant. Fyll inn namna på Gud i kvart hjørne av trekanten. Dersom du ikkje hugsar kva treeininga består av, må du sjå etter i boka. 9 Gå saman i grupper. Finn ut meir om Mor Teresa. Bruk oppslagsverk på biblioteket eller ein søkjemotor på Internett. Lag ein presentasjon for dei andre i klassa. 10 Les dei ti boda på side 37 ein gong til. Les også avsnittet under boda ein gong til så du hugsar kva dei ulike boda handlar om. a) Kva bod er det straffbart å bryte etter norsk lov? b) Kva bod kan ein bryte utan at ein blir straffa med fengsel eller bot? c) På kva måtar kan ein bli straffa ved å bryte nokre av dei boda som ikkje er straffbare etter norsk lov? 11 Ta stilling til påstandane under. Det er dei vaksne som må ordne opp når eit barn blir mobba. Det er barna sjølve som må ta ansvar når nokon blir mobba. 12 Iblant kan vi bli skikkeleg sinte på dei vi bur saman med, eller på bestevennene våre. Det er ikkje alltid så enkelt å vise nestekjærleik da. Kva kan du gjere når du er ordentleg sint på nokon, men likevel er svært glad i dei? 13 Diskuter saman i klassa: Ut frå menneskerettserklæringa er alle menneske like mykje verdt, anten ein er kvinne eller mann, anten ein har nedsett eller full funksjonsevne, er rik eller fattig, ung eller gammal, konge eller tenar, osv. a) Trur du alle menneske føler at dei har same verdi som menneska rundt dei? b) Kven er det som har rett til å bestemme verdien til andre menneske?

41


Islam Her skal du lære om: › å leve som muslim › dei fem søylene i islam › menneskesyn i islam › Gud i islam

Systrene Sara og Selma fortel Eit godt menneske er eit snilt menneske! For oss er gode menneske dei som ikkje er falske eller baksnakkar andre, og som viser respekt for kvarandre. Trua på Gud gjer også eit menneske godt, synest vi. For at menneska skal vere gode, synest vi dei må gjere gode ting. Alle menneske må vere snille mot dyr og kvarandre – også mot menneske som er annleis enn ein sjølv er. Vi synest det er svært viktig at ein ikkje mobbar eller slåst. Vi bør oppføre oss på same måte mot andre som vi vil at dei skal vere mot oss. Vi skal oppføre oss like bra alle saman. Selma synest også at andre skal vere snille mot henne, gi henne ting og vere med henne i skatehallen. Vi synest dessutan at folk ikkje skal banne. Selma blir sint om nokon bannar. I islam har Gud mange namn. Den rettferdige er eit av namna hans. Gud er også tolmodig, gåvmild og fredeleg. Er eg for eksempel slem mot Selma, men seier unnskyld og meiner det med heile mitt hjarte og ber Gud om tilgiving, da tilgir han, seier Sara. Gud tilgir, men du må angre på det du har gjort. Gjer du den same feilen neste dag, har du ikkje angra. Muslimar har ein del reglar dei må følgje i kvardagen. Ingen muslimar kan drikke alkohol eller røykje. Det er ikkje lov fordi det ikkje er bra for kroppen. Gjer vi mange gode ting, kan vi komme til paradis. Med gode ting meiner eg det som står i Koranen. I paradis er det ei fin elv, og det er grønt og fint. Helvete er det motsette: her må dei tørste drikke kokande olje, og det er så varmt at det ikkje kan beskrivast, fortel Sara.

42


Å leve som muslim I islam er det du trur og det du gjer, like viktig. Muslimar skil mellom ulike typar av handlingar. Dei skil mellom handlingar som Gud tillèt, og handlingar som Gud forbyr. Tillatne handlingar blir kalla halal, og forbodne handlingar blir kalla haram. Tanken bak handlinga har mykje å seie for muslimar. Dei skal gjere gode og tillatne handlingar fordi dei ønskjer det. Formålet med handlinga må vere godt for at handlinga skal vere god.

n Halal tyder tillate. n

Haram tyder forbode.

Islam seier at Gud har gitt menneska mange plikter og reglar. Muslimar trur at om dei følgjer desse pliktene og reglane, gjer dei Guds vilje. Reglane dreiar seg om korleis menneska skal vere mot Gud og mot kvarandre. Ei god handling følgjer Guds reglar og plikter. Ei dårleg handling bryt med Guds reglar og plikter.

plikter og reglar

Profeten Muhammed er eit førebilete for mange muslimar. Ifølgje islam levde han eit perfekt liv. Det blir sett på som ei god handling å følgje profetens eksempel, og mange prøver å gjere det. Muslimar kan lese om livet til Muhammed og om kva han sa og gjorde i hadith-tekstar. Det står også om Muhammed i Koranen.

førebilete n Hadith er namnet på heilage tekstar som fortel om profeten Muhammeds liv og lære. n Koranen er den mest heilage boka i islam.

Det finst mange plikter og reglar i islam. For ein del muslimar er det viktig å følgje mange av reglane, mens andre ikkje bryr seg om dei.

43


Dei fem søylene i islam Mange tenkjer seg islam som eit hus som står på fem søyler. Forsvinn ei av søylene, står huset litt ustøtt. Forsvinn fleire søyler, fell huset til slutt heilt ned. Dei fem søylene er handlingar som er ekstra viktige å gjere for muslimar. Muslimar meiner at Gud har gitt dei desse pliktene, og at dei derfor skal følgje dei. Dei fem søylene er: Truvedkjenninga: «Det er ingen gud utan Gud, og Muhammed er Hans profet.» Slik lyder den islamske truvedkjenninga, som seier kva muslimar skal tru. Allah e arabis r det ke ord for Gu et d.

Bønna: Muslimar skal be fem gonger i døgnet. Når dei ber, skal dei vende seg mot Mekka. Den religiøse avgifta: Muslimar har ei religiøs plikt til å hjelpe dei som er fattige og treng hjelp. Dei skal derfor gi litt pengar til dei som treng det. Faste: Ein månad i året skal muslimar faste. Det vil seie at dei ikkje skal ete eller drikke mellom soloppgang og solnedgang. Den muslimske fastemånaden heiter ramadan.

n

Ein pilegrim er ein som reiser til ein heilag stad som er viktig for religionen.

44

Pilegrimsreisa: Ein muslim skal reise som pilegrim til Mekka ein gong i livet, dersom ho eller han har utvegar til det. Mekka er den mest heilage byen i islam.


Den rituelle avgifta I islam er det ei religiøs plikt å hjelpe menneske som er fattige og treng hjelp. Det er vanleg at muslimar gir 2,5 prosent av formuen sin, det vil seie det dei har av sparepengar, sølv og gull. Muslimar kan velje om dei sjølve vil gi pengane rett til dei som treng hjelp, eller om dei for eksempel vil gi til den lokale moskeen som samlar inn pengar til større hjelpeprosjekt.

hjelpe fattige og trengande

Muslimske hjelpeorganisasjonar Muslim Hands (Muslimske hender) og Islamic Relief (Islamsk nødhjelp) er namnet på to store muslimske hjelpeorganisasjonar. Dei samlar inn pengar til fattige og til folk i nødssituasjonar. Dei har for eksempel samla inn pengar for å gi menneske råka av flaum i Pakistan mat og medisinar. Hjelpeorganisasjonane arbeider også med å gi fattige og foreldrelause barn ein stad å bu, og med at dei kan få gå på skole og har reint vatn å drikke.

45


Ei nattleg reise

t er de us? a s I at es e du net for J net t s s i V nam iske nam t e k s b i arab r det ara usa er de es, s e M Jibril Gabriel, et for Mo net r n fo am m ke na rabiske n er s i b a ya ta ar er de h, og Yah net h u N oa am for N rabiske n s. e det a r Johann fo

n

Forbønn er ei bønn til Gud der ein ber på vegner av andre enn seg sjølv.

Ei natt profeten Muhammed låg og sov, blei han vekt av ei stemme som sa namnet hans. Det var engelen Gabriel som bad Muhammed om å følgje etter han. Utanfor huset viste Gabriel Muhammed eit vedunderleg dyr. Det var ein skinande kvit hest med menneskeansikt. Han hadde venger som ei ørn, men enda større. Hovane kunne stege så langt auget kunne sjå, og han kunne springe fortare enn lyset. «Dette er Burak», sa engelen og bad Muhammed setje seg på hesten. Saman flaug dei inn i nattehimmelen og la Mekka bak seg. Da dei kom til Jerusalem, landa dei ved tempelportane. Muhammed gjekk inn i tempelet, der han såg Jesus og Moses og mange andre profetar, og han bad saman med dei. På vegen ut av tempelet fekk han sjå ein stige av lys som nådde heilt opp til himmelen. Gabriel bad Muhammed klatre opp stigen, og han klatra opp til den første himmelen. Her såg han stjerner som hang i lenkjer av gull, og inne i kvar stjerne sat det ein engel. Rundt på alle kantar var det dyr i alle former og storleikar. Dei møtte Adam, som forklarte at dyra rundt dei eigentleg var englar som gjekk i forbønn hos Gud på vegner av dyra på jorda. Muhammed og Gabriel sa farvel til Adam og klatra vidare til den andre himmelen. Her møtte dei profetane Noah, Jesus og Johannes døyparen. Dei steig vidare opp stigen og kom til den tredje himmelen. Her såg Muhammed ein gigantisk engel. Framfor engelen låg ei enorm bok oppslått, som engelen heile tida skreiv i og viska ut frå. Gabriel forklarte: «Dette, Muhammed, er Azrail, dødsengelen. For kvart namn han skriv, blir eit menneske født, og for kvart namn han viskar ut, døyr eit menneske.» Muhammed klatra vidare gjennom den fjerde, femte og sjette himmelen. I den femte himmelen såg han hemnens engel. «Det er plikta hans å straffe alle dei som tek avstand frå Gud, og alle dei som gjer fryktelege synder mot seg sjølv og sine medskapningar», forklarte Gabriel. I den sjette himmelen såg Muhammed ein engel med ein kropp av halvt snø og halvt eld. Men snøen smelta ikkje, og elden

46


slokna ikkje. «Dette er engelen som vaktar himmelen og jorda», sa Gabriel. Til slutt kom dei til den sjuande himmelen, som var fylt av eit vedunderleg lys. Muhammed såg ein engel som var større enn heile jorda, og mange andre fantastiske ting. Herfrå blei Muhammed lyfta høgare opp. Han fekk sjå himmeltreet med greiner lengre enn avstanden mellom sola og jorda. Titusentals englar fryda seg under skuggen frå treet, og fire elvar gjekk ut frå det. To av dei flaut inn i paradiset og to ned til jorda. Så blei Muhammed ført inn i den heilage bustaden. Den kan ingen ord beskrive. Men Muhammed sa han kjende ei søt duft, og at han kjende ei usynleg hand som rørte ved skuldra og brystet hans, og at det gav han ei kjensle av ubeskriveleg lykke. Her tok Muhammed imot lovene i islam.

Egyptisk framstilling av Burak, frå ca. 1960

Først blei muslimane pålagde å be femti gonger om dagen, men da Muhammed var på veg tilbake gjennom alle dei sju himlane, møtte han Moses som sa: «Å be er vanskeleg, og folket ditt er svakt. Gå tilbake til Herren din og be han korte ned på det høge talet.» Og Gud reduserte talet med ti. Dette gjentok seg fleire gonger, heilt til Muhammed sto igjen med fem bønner. Om desse bønnene blei utførte med tru og tillit, lova Gud at dei skulle lønnast like mykje som om det hadde vore femti bønner. Slik fekk muslimane dei fem daglege bønnene sine. Muhammed og Gabriel klatra ned lysstigen til Jerusalem, fann Burak og flaug tilbake til Mekka. Akkurat da dei kom tilbake, blei det morgon.

47


Matreglar Koranen, hadith

halal­slakt

I Koranen og i hadith er det reglar for kva muslimar kan og ikkje kan ete. Mat som er lovleg å ete, blir kalla halal, og ulovleg mat blir kalla haram. I Koranen står det at det er forbode å ete blod og svinekjøtt og å drikke alkohol. Forbodet mot å ete blod gjer at dyra må slaktast på ein slik måte at alt blodet renn ut av kroppen deira. Under slaktinga seier slaktaren orda «i Guds namn», og dyret bør stå vendt mot Mekka. I Noreg finst det fleire slaktarar som slaktar på muslimsk vis. Kjøttet dei sel, blir kalla halal-slakta kjøtt.

klesreglar anstendig

hijab

I Koranen og hadith står det at menn og kvinner både skal oppføre seg og kle seg anstendig. Å kle seg anstendig kan tyde ulike ting, for eksempel at ein skal kle seg respektabelt og passande. Det står ikkje nøyaktig korleis ein bør kle seg, og kva klede det er snakk om. Derfor finst det mange ulike tolkingar av korleis muslimar bør kle seg. I somme muslimske land er det for eksempel påbod om at kvinner skal dekkje til håret sitt når dei er utanfor heimen. Andre muslimske land har ikkje slike påbod når det gjeld klede. Ein del muslimar meiner at menn og kvinner kan kle seg som dei sjølve vil, berre dei er anstendig kledde. Andre meiner at kvinner skal bruke hijab. Ordet hijab tyder ikkje det same for alle. Somme meiner det er eit skaut eller eit hovudplagg som dekkjer håret, andre meiner det er både dette hovudplagget og vide, lange klede som skjuler det meste av kroppsformene.

Menneskesyn skapt verda og menneska Adam

ansvarlege for eigne handlingar

48

Ifølgje islam har Gud skapt verda og menneska. Mennesket blir sett på som den øvste av Guds skapningar. I Koranen står det at jamvel englane fekk bod om å bøye seg for Adam. Adam blir rekna som det første mennesket. Muslimar trur at menneska er fødte utan synd, men at dei er fødte med evna til å bryte Guds lover og reglar. Derfor er kvart menneske ansvarleg for sine eigne handlingar. Mennesket kan velje å gjere både gode og dårlege handlingar.


Barn feirar id i Det Muslimske Samfunnet i Oslo

Muslimar trur at menn og kvinner er skapte likeverdige, det vil seie at dei er like mykje verdt. Men i islam har også menn og kvinner fått ulike oppgåver dei skal gjere. Den viktigaste oppgåva til kvinna er å ta vare på familien og huset. Den viktigaste oppgåva til mannen er å arbeide og tene pengar slik at han kan sikre at familien hans har ein stad å bu, og at dei har mat og klede. Muslimar trur at oppgåvene til mann og kvinne passar saman og utfyller kvarandre.

likeverdige oppgåver

49


gud i islam Gud er éin 99 skjønne namn

paradis, helvete

Allah

Truvedkjenninga i islam seier at Gud er éin. Gud er eineståande, og det finst ingen ved sida av Gud. Ingen kan samanliknast med Gud. I Koranen er Gud skildra ved hjelp av 99 skjønne namn. Namna fortel om Guds eigenskapar. Nokre av namna er: Den miskunnsame, Freden, Vernaren, Skaparen, Den allvitande, Han som ser alt, Han som hører alt, Han som tilgir, Dommaren og Han som leier på rett veg. Ifølgje islam har Gud eigentleg 100 namn, men det siste namnet blir først openberra for mennesket når det kjem til paradis. Muslimar trur at Gud har skapt verda, og at det er han som avgjer kven som kjem til paradis og helvete. Gud veit kva som er best for menneska, og derfor bør dei følgje hans reglar og plikter. Muslimar trur at Gud er større enn mennesket kan forstå. Det arabiske ordet for Gud er Allah. I mange av bønnene seier muslimar derfor «Allahu Akbar», som tyder «Gud er større enn alt».

Muslimske bønnekransar Det blir sett på som ei god handling å hugse Guds 99 namn. For å hugse alle namna og det store ved Gud bruker mange muslimar ein bønnekrans. Bønnekransen kan innehalde 99, 33 eller 11 kuler.

gud og menneska lydnad n

Å underkaste seg Guds vilje er å oppfylle pliktene sine og godta det som skjer.

50

Forholdet mellom Gud og mennesket er i islam prega av lydnad. Mennesket skal gjere som Gud vil. Det arabiske ordet islam tyder underkasting. Ein muslim er derfor ein som underkastar seg Guds vilje. Mange muslimar trur at Gud bestemmer alt som skjer. Derfor avsluttar mange muslimar setningar som handlar om framtida, for eksempel om kva dei skal gjere neste år, neste månad eller i morgon, med det arabiske uttrykket «Insha Allah», som tyder «om Gud vil».


oppgÅveR 1 2 3 4

Kva slags handlingar skil muslimar mellom? Kva er dei fem søylene i islam? Kva er den rituelle avgifta i islam? Kor mange gonger i døgnet skal muslimar be?

5 Skriv eit samandrag av underkapittelet om islam. Bruk overskrifter, ordforklaringar og nøkkelord som hjelp. 6 Kva vil det seie å vere lydig mot nokon? Arbeid saman to og to og diskuter. 7 Kvifor finst det så mange ulike tolkingar av korleis muslimar bør kle seg, trur du? 8 Gå saman to og to og fortel kva som skjedde i «Ei nattleg reise» med eigne ord. 9 Korleis fekk muslimane ifølgje forteljinga «Ei nattleg reise» dei fem daglege bønnene sine? 10 Kva er ei god gjerning i islam? Kva gjer ei gjerning god i islam? Diskuter i klassa.

11 Kva profetar og skikkelsar møter Muhammed i forteljinga «Ei nattleg reise»? I kva andre religionar kan vi høre om dei same profetane og skikkelsane? 12 Kva er Guds 99 namn og eigenskapar? Bruk Internett eller biblioteket som hjelp. Skriv ned ti av Guds namn og eigenskapar. Kva er det motsette av desse eigenskapane? 13 Ein muslimsk bønnekrans kan innehalde 99, 33 eller 11 kuler. Rekn ut kor mange gonger ein muslim må ta på same kule for å hugse Guds namn og eigenskapar dersom bønnekransen har: a) 33 kuler b) 11 kuler 14 Finn ut meir om dei islamske matreglane. Kva slags mat kan muslimar ete, og kva slags mat kan muslimar ikkje ete? Lag ein presentasjon.

51


Livssynshumanisme Her skal du lære om: › å leve som livssynshumanist › menneskesyn i livssynshumanismen

Helene fortel Eg har vakse opp med eit humanistisk livssyn. Eit humanistisk livssyn seier at vi sjølve må finne ut kva som er rett og gale. Det er viktig å ha respekt for andre, men også for seg sjølv. Eg veit ikkje heilt kva respekt tyder, men det inneber i alle fall at vi ikkje skal skade andre, og heller ikkje skade oss sjølve. Vi lærer om levereglar på skolen òg. Det finst mange ulike levereglar. Ein regel som kunne gjelde for alle menneske, er den gylne regelen: Du skal gjere mot andre som du vil at andre skal gjere mot deg. Dersom venninna di har ny genser, for eksempel, og du ikkje synest at genseren er så fin, kan du seie at han er fin og tenkje at alle har ulik smak. Eg vil gjerne at andre skal leggje merke til at eg har fått noko nytt. Eg har nettopp fått klipt håret og vil at dei andre skal leggje merke til det med ein gong, ikkje tre veker etterpå. Det er mange som ikkje tenkjer slik, og som mobbar andre, for eksempel. Ein bølle på skolen min plagar alle som er mindre enn han. Da seier vi frå. På skolen har vi lært at det ikkje er å sladre når ein seier frå for at andre ikkje skal ha det vondt. Men det er å sladre om vi seier noko berre for at andre skal få trøbbel. Det verste som finst, er krig. Somme gonger blir feil stader bomba, og mange uskuldige menneske blir drepne. Husa til folk kan bli trefte, og det kan ta lang tid å byggje dei opp igjen. Organisasjonar som for eksempel Redd Barna har prosjekt der dei arbeider for å byggje opp igjen hus og hjelpe dei som er skadde. Noko av det beste vi kan gjere mot kvarandre, er å hjelpe menneske som er i krig. Det er bra at det ikkje er krig her vi bur.

52


Kvart år har skolen vår solidaritetsmarsj. Da samlar vi inn pengar. Heile skolen – frå første til sjette klasse – har ulike aktivitetar. Sjuande klasse har avslutningsframsyning. Sist hadde gruppa mi ein stand der vi selde leiker, muffins, kaker og mykje anna. Vi samla inn masse pengar! I år gjekk pengane til Redd Barna. Neste gong er det vår tur til å ha avslutningsframsyning. Det gler eg meg til!

Å leve og å tenkje Livssynshumanismen har ikkje ei evig lære som fortel alle kva dei skal tenkje. Derfor kan livssynshumanistar ha ulike meiningar om små og store spørsmål i livet. Eit fellestrekk er at livssynshumanistar ikkje trur at noko utanfor den verda vi kan sanse, kan bestemme over menneska. Likevel har livssynshumanismen visse grunnleggjande verdiar og reglar for korleis menneska bør leve saman. Desse reglane har ein komme fram til ved å tenkje på kva menneska har opplevd gjennom historia, og kva menneska er i stand til å gjere mot kvarandre.

Undring, fornuft og erfaring Det er viktig i livssynshumanismen at barn og vaksne skal få tenkje fritt og undre seg. Alle skal kunne bruke fornufta til å finne ut kva som er rett og gale, og til å forstå små og store hendingar i livet. Fornuft er noko ein er født med, meiner livssynshumanistar. Men ein kan trenge rettleiing frå nokon med meir erfaring for å lære seg å bruke fornufta sjølvstendig. Livssynshumanistar meiner at både erfaring og kunnskap er viktig for at ein skal kunne bruke fornufta på ein god måte.

ikkje ei evig lære ulike meiningar

grunnleggjande verdiar og reglar

tenkje fritt bruke fornufta født med erfaring kunnskap

53


Nora kjem heim frå skolen, men ho trampar ikkje inn i gangen og roper «HALLOOOOOOO!» slik ho plar gjere. Ho går stille inn på kjøkkenet og set seg. Ho tenkjer på noko. Ho kjenner ikkje eingong den herlege dufta av heimelaga chili con carne som står og putrar på omnen. Pappa står over grytene og ensar ikkje at ho kjem inn. Han kvepp når han ser henne. «Åh», seier han. «Er du heime?» Nora svarer ikkje. «Er alt i orden?» spør pappa og får bekymra rynker i panna. Pappa har lett for å bekymre seg for døtrene sine. Nora nøler litt. «Eg veit ikkje», seier ho. Ho veit ikkje om ho skal snakke med pappa om det eller ikkje. Pappa ser enda meir bekymra ut, og Nora skjønar at ho må seie noko før han overreagerer og kallar inn til familieråd eller noko slikt. «Det er berre noko på skolen», seier ho. «Nokon har rappa iPoden til ein i klassa.» «Ja vel», seier pappa. «Det var jo ikkje noko kjekt. Har du

Medmenneske omsyn, ansvar handle etisk

kvardagen

54

Å vere medmenneske vil seie å bry seg om kvarandre og å handle slik at ein tek omsyn til andre og tek ansvar for andre som treng det. Å leve slik er viktig for livssynshumanistar. Å vere medmenneske vil seie å handle etisk. Da handlar ein på ein måte som er rett ut frå kva ein meiner er rett og godt. For livssynshumanistar har det å vere medmenneske mykje å gjere med kva ein gjer i kvardagen. Det kan for eksempel vere å oppføre seg høfleg og vennleg mot andre, eller å lytte til nokon som treng å fortelje noko kjekt eller noko trist. Det kan også vere å hjelpe til heime, eller å engasjere seg i hjelpearbeid.


noko med det å gjere?» Han ser granskande på henne. «Nei», seier Nora. «Eller det vil seie, eg veit kven som har teke han.» Nora ser ned på hendene sine som driv og fiklar med snorene på jakka. «Mhm», seier pappa berre og vil at Nora skal halde fram. Nora sukkar. «Han som eig iPoden, har så mykje. Han har så mykje stæsj og får stadig nye duppedingsar av foreldra og tanter og onklar og besteforeldre. Han har hatt tre forskjellige mp3-spelarar før han fekk iPoden.» Nora snakkar fort og prøver å verke overtydande. «Ho som tok iPoden, har ingenting. Eller ho er ikkje akkurat fattig, liksom, men ho har ikkje noko sånt stæsj. Dei har ikkje råd til det, foreldra altså. Ho har ein discman som ho har arva frå brørne sine. Han funkar berre på torsdagar, liksom. Eldgammal.» Nora himlar med auga. «Kjenner du henne godt?» spør pappa. «Ja», seier Nora litt sørgmodig. «Ho er ikkje sånn som knabbar ting, eller finn på noko gale, ikkje eigentleg. Han er berre ein dust. Han er berre så klysete og høgrøysta med alle dei tinga heile tida. Og så trur eg ho berre fekk nok av heile fyren.» Nora legg seg framover på kjøkkenbordet og slår med begge hendene i bordet for å understreke kor nok ein kan få av ein slik fyr. «Så du synest det var rett og rimeleg av henne å ta iPoden hans, da?» spør pappa. Nora ser på pappa og sukkar igjen. «Nei», svarer ho. «Det var jo ikkje det. Eg berre skjønar det, på ein måte. Eg greier å forstå at ho fekk lyst til å gjere det.» «Kva er det du da synest er vanskeleg? For eg ser på deg at det er eit eller anna du strir med», seier pappa. «Eg veit berre ikkje kva eg skal gjere med det at eg veit det», seier Nora fortvila. «Skal eg seie det til nokon? Og kven skal eg seie det til i så tilfelle? Eg seier det i alle fall ikkje til premieklysa. Det berre gjer eg ikkje. Men det er jo ikkje rett. Eg bad henne om berre å leggje iPoden i sekken hans utan å seie noko. Eg sa til og med at eg kunne gjere det for henne. Men ho ville ikkje.» Nora er trist. «Eg vil ikkje at ho skal hamne i trøbbel. Eg vil berre fikse det på ein eller annan måte.» «Du er nok nøydd til å bruke fornufta, Nora», seier pappa.

Sokrates (470–399 f.Kr.) Sokrates er eit førebilete for mange livssynshumanistar. Han meinte at om menneska hadde kunnskap om kva som var rett og godt, kunne dei bruke fornufta til å finne ut korleis dei skulle handle rett og godt. Han var oppteken av å søkje sanning, og av at folk skulle lære seg å skilje mellom verkeleg kunnskap og tomme ord.

55


engasjement delta betre samfunn, betre liv

Å engasjere seg er det same som å delta eller å vise interesse. Det er viktig for livssynshumanistar å engasjere seg i saker som dei meiner gjer samfunnet betre å leve i, eller som er med på å skape eit betre liv for andre menneske. Livssynshumanistar kan delta på ulike måtar. Nokre eksempel er hjelpearbeid og innsamlingsaksjonar, naturvern, lokalpolitikk eller å hjelpe naboane. Det kan vere saker som handlar om heile verda eller nabolaget der ein bur, om drikkevatn til mange tusen menneske eller leksehjelp til ei handfull førsteklassingar.

Marius fortel Engasjement er å stå for noko, å vise interesse og prøve å gjere noko for andre menneske eller ei sak du brenn for. Eg meiner at alle kan engasjere seg i store eller små saker. Det hjelper ikkje å meine at noko er feil, dersom du ikkje gjer noko med det! Eg har alltid engasjert meg i eit eller anna, og engasjerer meg i det meste som dukkar opp i kvardagen. Eg blir spesielt engasjert av urettferd og i arbeid for menneske som treng hjelp på ulike måtar. Eg er svært glad i å diskutere med venner. Mange av vennene mine har eg fått fordi eg har engasjert meg i ulike saker og vore med i ulike foreiningar. No er eg aktiv i Røde Kors Ungdom. Der er eg med på mange ulike aktivitetar. Vi tek for eksempel barn og ungdom med på tur, og vi lærer om korleis vi skal samarbeide og hjelpe kvarandre. Vi arbeider også for at menneske på den andre sida av kloden skal få det betre. Eg har lært mykje av å vere frivillig, og det har gitt meg mange gode opplevingar!

56


Mennesket i livssynshumanismen Humanismen setter mennesket i sentrum. Frå §2 i vedtektene til Human-Etisk Forbund

Alle menneske er fødte frie Livssynshumanistar bruker gjerne første artikkel i Verdserklæringa om menneskerettane for å forklare menneskesynet sitt: «Alle menneske er fødte til fridom og med same menneskeverd og menneskerettar. Dei har fått fornuft og samvit og skal leve med kvarandre som brør.» Livssynshumanistar meiner at menneska skal ta utgangspunkt i seg sjølve og bruke fornufta til å finne fram til moral og verdiar som skal gjelde for alle menneske. Ein viktig eigenskap ved menneska er at vi har forståing og omsorg for andre. Livssynshumanistar meiner at menneska har evne til å leve seg inn i korleis andre har det. Derfor er det naturleg for oss å ha samvit og handle godt mot kvarandre. Livssynshumanistar meiner at menneska har fri vilje, og at menneska derfor har ansvar for å handle på ein måte som dei meiner er god.

fødte frie, same menneskeverd, fornuft, samvit

moral, verdiar

naturleg fri vilje ansvar

Likevel skjer det mykje vondt i verda. Derfor meiner livssynshumanistar at menneska treng reglar som hindrar oss i å gjere vondt mot kvarandre. I det norske humanistmanifestet frå 2006 står det mellom anna at vi har ansvar for alle våre handlingar og dei vala vi gjer. Vi har ikkje berre ansvar for dei som lever no, men også for dei generasjonane som kjem etter oss. Manifestet seier også at vi må arbeide saman med andre, og at vi må hugse på ansvaret vi har for naturen og miljøet. Alle menneske treng vern. Derfor må vi ha reglar for korleis menneska skal oppføre seg mot kvarandre, og desse reglane må vere laga ut frå respekt og omtanke for kvarandre.

n

Eit manifest er ei offentleg erklæring eller kunngjering, altså noko ein vil markere skriftleg at ein står for.

57


Våre små søsken (utdrag) Vi har en liten søster, vi har en liten bror som er litt annerledes enn andre barn på jord.

Det er så lett å skubbe de små og svake vekk og la dem stå tilbake med hjelpeløse trekk.

De kom til denne verden – det vanskelige sted – med mindre håndbagasje enn vi ble utstyrt med. (…)

Det er så lett å glemme: Når siste båt skal gå, må alle passasjerer la all bagasje stå.

Inger Hagerup, frå Fra hjertets krater (1964)

Alle menneske er mål i seg sjølv Livssynshumanismen seier at menneske skal behandlast som mål i seg sjølv, ikkje som middel. Å behandle eit menneske som middel vil seie at ein bruker det for å oppnå noko. Det inneber at ein ikkje kan utnytte andre menneske berre for å få det betre sjølv. Du bruker andre som middel dersom du for eksempel er venn med somme og uvenn med andre berre for å bli populær sjølv. Å behandle andre som mål i seg sjølv vil seie at menneska rundt ein er viktige for ein. Da handlar ein til det beste både for seg sjølv og for andre. Livssynshumanistar meiner at målet må vere at alle menneske får det betre. Eit eksempel er å passe på at ingen i klassa di er heilt utan venner.

Mennesket er ein del av naturen Livssynshumanismen seier at mennesket er ein del av naturen. Vi lever og døyr på same måten som andre levande vesen. Menneska står ikkje over andre skapningar. Det inneber for eksempel at vi ikkje plutseleg kan bestemme oss for å fiske opp all fisken i havet eller leggje alle elvar i rør under jorda. Vi må ta omsyn til naturen og dei

58


skapningane som finst i lag med oss. Men livssynshumanismen seier at menneska har spesielle evner. Menneska har evne til å øydeleggje og skape, og til å bruke fornufta og gjere val. Derfor meiner livssynshumanistar at menneska har eit spesielt ansvar for heile kloden, ikkje berre for andre menneske, men også for dyr, planter og miljø.

Tenk at vinden Tenk at vinden som gyngar granene våre kan ha brust i palmeblad ruska i ein jaguarpels blåse eit løveøyre reint og støvsugd pumanasebor! Full av framande lydar blæs vinden seg heilt inn Sognefjorden og slenger løvebrøl mot husveggane Marit Tusvik, frå Den store dikt- og regleboka (1989)

59


livssynshumanisme i verda

fremje livssyns­ humanisme, verdiar til alle menneske IHEU menneskerettar og menneskeverd

60

Livssynshumanisme finst over heile verda, i litt ulike former. I Noreg er livssynshumanistar organiserte i Human-Etisk Forbund (HEF). Human-Etisk Forbund har over 77 000 medlemmer. Det er den største nasjonale livssynshumanistiske organisasjonen i verda. Human-Etisk Forbund i Noreg samarbeider med andre organisasjonar rundt om i verda for å fremje livssynshumanisme og grunnleggjande verdiar til alle menneske, på tvers av landegrenser, politikk, religion og kultur. Det gjer HEF gjennom å vere tilknytt den internasjonale humanistorganisasjonen International Humanist and Ethical Union (IHEU). Den internasjonale organisasjonen blei grunnlagd i 1952 i Amsterdam. Om lag 100 organisasjonar frå meir enn 30 land er knytte til IHEU. Å arbeide for menneskerettar og menneskeverd er felles for alle livssynshumanistar over heile verda.


oppgÅveR 1 Les dette underkapittelet godt. Finn minst tre grunnleggjande livssynshumanistiske verdiar frå teksten. 2 Korleis meiner livssynshumanistar at menneska skal finne ut kva som er rett og gale? 3 Finn tre eksempel på korleis livssynshumanistar kan engasjere seg for andre. 4 Kvar står det at alle menneske er fødte frie? 5 Kva vil det seie at mennesket er ein del av naturen? 6 Kvifor meiner livssynshumanistar at vi treng reglar for korleis vi skal leve saman?

7 Les teksten om Nora på side 54. Snakk saman om desse spørsmåla: a) Kvifor er ikkje Nora som ho bruker å vere? b) Kvifor seier ikkje Nora noko til guten som eig iPoden? c) Kvifor synest Nora det er vanskeleg å vite kva ho skal gjere? d) Kva kan Nora velje å gjere? Grunngi svara. 8 Kva trur du Nora bestemmer seg for å gjere? Skriv framhaldet på historia om Nora på side 54. 9 Gå saman to og to og prøv å finne eksempel på livssynshumanistiske reglar i dette underkapittelet. Snakk saman og prøv å finne eksempel på situasjonar der reglane er viktige. 10 Gå saman i grupper. Les teksten i dette underkapittelet grundig og finn ut kva syn livssynshumanismen har på mennesket. Skriv opp det de finn som setningar på ein veggplakat, og illustrer med bilete, teikningar og anna som kan forklare og vise eksempel på dei setningane de skriv.

11 Finn ei sak du kunne tenkje deg å engasjere deg i. Arbeid saman i par og intervju kvarandre om kva de vil engasjere dykk i, og kvifor. Skriv ein artikkel om den du intervjuar, og presenter arbeidet ditt for klassa. 12 Bruk aviser, Internett eller eit lokallag av Human-Etisk Forbund og finn ut kva saker HEF engasjerer seg i. Finn ut kvifor organisasjonen synest at desse sakene er viktige.

61


Buddhisme Her skal du lære om: › å leve som buddhist › menneskesyn i buddhismen › den åttedelte vegen › førebilete for buddhistar

Daniel fortel Det er vanskeleg å forklare kva det er å vere eit godt menneske. Det viktigaste er å gjere gode handlingar, for eksempel å hjelpe andre. Og for å vere ein god buddhist må vi følgje fem levereglar. Det er at vi ikkje skal drepe, ikkje stele, ikkje lyge, ikkje vere utru og ikkje drikke alkohol. Eg veit ikkje kva som skjer når nokon døyr. Men i tempelet er det eit bilete av Buddhas himmel. På biletet ser vi Buddha og mange gode menneske. I Buddhas himmel er det ikkje noko vondt, og alle får lære meir om læra til Buddha. Kanskje dei som gjer gode handlingar, kjem dit. Men den som drep andre, kan bli gjenfødt som ein som har det vondt. Vi blir gjenfødte for å lære av feila våre. Og når vi har det vondt, skjønar vi at vi ikkje skal gjere vonde ting mot andre.

Menneskesyn gjenføding

n

Buddha tyder «den som har vakna».

karma

62

Buddha meinte at alle vesen har hatt mange liv. Døden er ikkje slutten på livet, men tvert imot innleiinga til eit nytt liv. Å bli født på nytt etter døden blir kalla gjenføding. Det er mogleg å bli født på nytt som nye menneske, som dyr, i himmelske verder der alt er godt, eller i helvete der ein blir pint og plaga, før ein til slutt blir født som noko anna ein annan stad. Jamvel om det er mykje å glede seg over i livet, blir det slitsamt å bli født på nytt gong på gong, meinte Buddha. Det er ikkje tilfeldig kva slags gjenføding ein får. Buddha meinte at alt vi gjer, får konsekvensar. Buddhistar trur derfor at det livet ein lever her på jorda, vil avgjere korleis neste liv blir. Dei trur at alt det dei gjer, får eit resultat som blir kalla karma. Gjer buddhistar gode handlingar,


får dei god karma. Gjer dei dårlege handlingar, får dei dårleg karma. God karma gir god gjenføding, og dårleg karma gir vond gjenføding. «Om du lurer på kva du var, skal du sjå på kva du er no. Om du lurer på kva du blir, skal du sjå på kva du gjer no», seier buddhistar. Buddhistar trur at alle menneske kan sleppe fri frå gjenføding – kanskje ikkje i dette livet, men det er mogleg for alle. For buddhistar er det å bli født som menneske den beste gjenfødinga. Det er fordi menneska er dei einaste som kan bli i stand til å forstå læra til Buddha.

læra til Buddha

Å leve som buddhist Buddhistar trur at dei kan få eit godt liv ved å gjere det Buddha sa og gjorde. Det kallar dei læra til Buddha. Buddha forkorta og samla læra i fire punkt. Punkta blir kalla dei fire edle sanningane. Dei fire edle sanningane er sette opp på ein måte som kan minne om korleis ein lege arbeider. Legen ser først at pasienten er sjuk. Så finn han årsaka til sjukdommen, han tenkjer etter om det finst ein kur, og så seier han kva pasienten må gjere for å bli frisk.

dei fire edle sanningane

63


Dei fire edle sanningane liding

Grisen, hanen og slang­ en står for vankunne, grådigskap og hat.

lidinga har ei årsak lidinga kan ta slutt

nirvana

den åttedelte vegen

64

Den første edle sanninga er sanninga om liding. Liding er det same som at noko gjer vondt. Livet inneheld nok mykje fint, men det er også fullt av vanskar. Gjennom heile livet skjer det forandringar som kan vere vanskelege å takle. Buddha snakka om ulike vanskar: Det gjer vondt å bli sjuk, å bli gammal og døy. Sorg, smerte, vonde tankar og vonde kjensler gjer vondt. Det gjer vondt å vere saman med det som du ikkje liker. Det gjer vondt ikkje å vere saman med det du liker. Det gjer vondt når du ikkje får det du vil ha. Den andre edle sanninga er at lidinga har ei årsak. Buddha og elevane hans snakka mykje om kva årsaka til lidinga var. Buddha sa at årsaka til det som gjer vondt er begjær. Begjær vil seie å ha eit sterkt ønske om å ha noko. Menneska prøver så godt dei kan å halde fast ved det dei liker, og å kvitte seg med det dei ikkje liker. Men alt i verda forandrar seg, frå små insekt til store fjell. Likevel ønskjer menneska å halde fast ved ting. Buddha sa at menneska er prega av vankunne, grådigskap og hat, og det er årsaka til lidinga. Den tredje edle sanninga er at lidinga kan ta slutt. Det finst ein veg bort frå alt det vanskelege. Det går an å bli fri frå fødsel, alderdom, sjukdom og død. Det er mogleg å bli fri frå alt som er vondt. Buddhistar kallar frigjeringa frå det vonde for nirvana. Nirvana tyder at noko sloknar. Det som brenn, er vankunne, grådigskap og hat. Når desse flammane sloknar, er mennesket fritt. Nirvana er ein tilstand, ikkje ein stad. Nirvana kan opplevast i menneskelivet. Å oppleve nirvana er å oppleve fullstendig fridom, klarleik, harmoni og medkjensle. Men på jorda er alt alltid i forandring. Buddhistar trur at den som blir opplyst, slik som Buddha, ikkje blir gjenfødt, men oppnår endeleg nirvana. Den fjerde edle sanninga forklarer korleis lidinga kan ta slutt. Vegen bort frå lidinga blir kalla den åttedelte vegen. Det er ei vegforklaring med åtte punkt. Dei åtte punkta seier korleis buddhistar bør leve, slik at dei til slutt slepp fri frå gjenfødinga.


Den 책ttedelte vegen

65


1. Rett syn Rett syn er å sjå det verkelege slik det er. Det vil seie å forstå læra om karma og gjenføding. Det vil også seie å forstå dei fire edle sanningane.

2. Rett intensjon Intensjon tyder nesten det same som tanke. Ein intensjon er tanken bak det vi gjer. Dersom du for eksempel gir ei gåve til andre for at dei skal bli glade, har du ein annan intensjon enn dersom du gir dei ei gåve for at dei skal like deg, eller for at du skal få ei gåve tilbake. For buddhistar er rett intensjon å prøve å gjere gode ting utan å tenkje på å få noko tilbake. Rett intensjon er å utvikle ei kjærleg og vennleg haldning til alle, og å bestemme seg for ikkje å skade levande vesen. Rett intensjon kan også vere å bestemme seg for å bli munk.

3. Rett tale Rett tale vil seie å snakke på ein måte som ikkje skader nokon. Det vil seie at ein ikkje skal lyge, sladre eller baktale andre. Men det kan også innebere at ein ikkje skal snakke tull, og ikkje snakke utan å tenkje.

4. Rett handling Rett handling er å følgje dei fem levereglane i buddhismen. Desse levereglane seier kva menneska ikkje skal gjere. Reglane seier at ein ikkje skal drepe noko levande vesen, ikkje stele, ikkje ha sex på ein måte som kan skade nokon, ikkje lyge og ikkje ruse seg med noko slags rusmiddel.

66


5. Rett levebrød Rett levebrød er å ha eit arbeid som ikkje skader andre. Buddhistar bør for eksempel unngå å selje våpen eller narkotika, å slakte dyr eller å vere soldatar. For munkar og nonner er rett levebrød rett og slett å vere munk eller nonne.

6. Rett strev Å streve er å prøve på noko, å gjere ein innsats. Rett strev i buddhismen er mellom anna å prøve å tenkje gode tankar.

7. Rett merksemd Rett merksemd i buddhismen er å lære seg å forstå korleis kroppen, sansane, tankane og kjenslene fungerer. For buddhistar er meditasjon ein måte å trene merksemda på.

8. Rett konsentrasjon Det siste steget på vegen er å konsentrere seg om det ein lærer i meditasjonen, og å utvikle det vidare. Buddhistar tenkjer at dei både forstår læra til Buddha betre og får meir medkjensle med andre når dei mediterer. Jamvel om vegen har åtte delar, hører alle delane av vegen saman. Dei er som eikene i eit hjul, alle åtte medverkar til at hjulet trillar jamt. Eit hjul med åtte eiker minner buddhistar om den åttedelte vegen. Etter kvart som buddhistar øver på dei ulike delane av vegen, tenkjer dei at det blir lettare å følgje dei andre punkta. Slik held hjulet fram med å trille.

67


Korleis reagerer vi på skjellsord? Ein gong var Buddha ved Ekornforingsplassen i Bambuslunden. Da kom det ein mann som blei kalla Kjeftesmella. Kjeftesmella var bramin, ein hinduprest. No hadde han fått høre at ein av dei andre braminane hadde reist frå dei og blitt munk hos Buddha i staden. Det gjorde Kjeftesmella rasande. Han gjekk bort til Buddha og sa mange stygge ting til han. Da han hadde snakka frå seg, sa Buddha: «Korleis er det, bramin, hender det at du får gjester i huset ditt?» «Naturlegvis», svarte braminen, «det kjem både slekt og venner på besøk.» «Og korleis er det, bramin, da set du vel fram mykje godt til dei, både av mat og drikke?» spurde Buddha. «Det hender det, ja», sa braminen. «Men dersom gjestene seier nei takk, kven er det som eig desse tinga da?» spurde Buddha. «Om dei ikkje vil ha noko, er det sjølvsagt mitt alt saman», svarte braminen. «Slik er det, bramin, slik er det», sa Buddha. «Du har komme her og vil gi meg ei mengd med skjellsord. Men eg seier nei takk. Så det er ditt alt saman, bramin. Det er ditt alt saman.» Tilrettelagt og omsett til nynorsk frå Kåre A. Lie: Buddhas budskap (2010)

68


Førebilete for buddhistar Dei fleste buddhistar seier tre setningar før dei skal be eller meditere. Dei seier: «Eg tek tilflukt i Buddha, eg tek tilflukt i dhamma, eg tek tilflukt i sangha.» Å ta tilflukt er å søkje vern hos nokon, og å leve i det vernet. Buddha er førebiletet for alle buddhistar, dhamma er læra hans, og sangha er fellesskapet av alle buddhistar. Buddha, dhamma og sangha blir kalla dei tre juvelane, fordi dei er så viktige og dyrebare for alle buddhistar.

dei tre juvelane: Buddha, dhamma, sangha

Det er mange måtar å sjå på Buddha på. På ein måte var han berre eit menneske. Men han oppnådde noko heilt spesielt. Etter mange gjenfødingar med gode gjerningar nådde Buddha nirvana. Han vakna. Han hadde øvd opp medkjensla si slik at han var kjærleg og vennleg overfor alle, og han hadde øvd opp sinnet sitt så det var reint og klart. Buddha delte innsiktene sine med andre. Buddha er derfor ein lærar for buddhistar. For alle buddhistar er det mogleg å bli som han. Når buddhistar les tekstar framfor ein buddhastatue, kan det derfor vere slik at dei eigentleg snakkar til noko som bur inne i dei sjølve. Samtidig tenkjer mange buddhistar at Buddha hadde eigenskapar som vanlege menneske ikkje har. Han hadde større innsikt og medkjensle enn alle andre vesen. Mange buddhistar ber derfor til Buddha for å få hjelp av noko som er større enn dei sjølve. Munkar og nonner er også førebilete for alle buddhistar, fordi dei i større grad enn andre lever slik læra til Buddha seier.

Dalai Lama Leiaren for buddhistar frå Tibet blir kalla Dalai Lama. Kvar gong ein Dalai Lama døyr, trur buddhistar at han blir gjenfødt som ein ny Dalai Lama. Dagens Dalai Lama er nummer 14 i rekkja. Mange beundrar Dalai Lama. I 1989 fekk han Nobels fredspris for å ha arbeidd så lenge for eit fritt Tibet utan å bruke vald. Det er reist eit minnesmerke ved eit av dei buddhistiske sentra i Oslo til minne om dette arbeidet.

Dalai Lama

69


Oppsummering av læra til Buddha

Ein gong var Buddha i skogen saman med nokre munkar.

«Kva meiner de, munkar? Kva er det mest av: dei få blada eg held i handa, eller blada i resten av skogen?»

«Du held da berre nokre få blad i handa, Meister, det er mange fleire i resten av skogen!»

«Nettopp, munkar. Og slik er det også med det eg har fortalt dykk. Av det eg har forstått, er det berre nokre få ting eg har fortalt. Det meste har eg ikkje fortalt dykk. Og kvifor? Fordi det meste ikkje er til nytte. Det fører ikkje til betre livsførsel, ikkje til at ein føler at ein har fått nok, ikkje til opphør, ikkje til fred og heller ikkje til djup forståing, oppvakning og nirvana. Derfor har eg ikkje fortalt dykk om noko slikt. Kva er det eg har fortalt dykk da, munkar?»

70


«Eg har fortalt dykk om lidinga …»

«årsaka til lidinga …»

«opphøret av lidinga og vegen til opphøret av lidinga.»

«Men kvifor har eg fortalt dykk dette? Det er fordi det er til nytte. Det fører til edlare livsførsel, til at ein føler at ein har fått nok, til opphør, til fred, djup forståing, oppvakning og nirvana. Derfor har eg fortalt dykk dette.»

Tilrettelagt og omsett til nynorsk frå Kåre A. Lie: Buddhas budskap (2010)

71


oppgÅveR oppgaveR 1 2 3 4 5

Kva tyder gjenføding? Kva slags skapningar meiner buddhistar det går an å bli gjenfødt som? Kva meiner buddhistar avgjer kva slags gjenføding ein får? Kva er den åttedelte vegen? Kven er det viktigaste førebiletet for buddhistar? Forklar kvifor.

6 Eit av punkta i den åttedelte vegen er rett levebrød. Det vil seie at ein har eit yrke som ikkje skader nokon. Det motsette vil for eksempel vere å vere kriminell. Skriv ned alle dei åtte punkta. Deretter skal du prøve å skrive ned eit ord til kvart punkt som tyder det heilt motsette. Eksempel: Rett levebrød – Kriminell. 7 Vel to av punkta i den åttedelte vegen og forklar kva dei tyder. 8 Lag ei teikning som illustrerer eit av punkta i den åttedelte vegen. 9 Les teikneserien på side 70 og 71. Forklar kva rute 5, 6 og 7 handlar om.

10 Finn bilete av livshjulet på Internett. Du kan for eksempel bruke nettressursen til Inn i livet. Finn ut kva biletet fortel.

11 Dramatiser forteljinga om Buddha og Kjeftesmella.

72


Hinduisme Her skal du lære om: › å leve som hindu › menneskesyn i hinduismen › levereglar for hinduar › gudar og gudinner i hinduismen

Majoran fortel Eg trur at for å leve eit godt liv må ein følgje spesielle lover, hjelpe fattige og be til Gud. Det er viktig å vise gudane respekt. Når vi viser respekt og takksemd overfor gudane, kan dei hjelpe oss. Gudane vil også at vi skal følgje spesielle levereglar. Reglane er ikkje skrivne ned, men vi må kjenne inne i oss kva som er rett og gale. Det er for eksempel rett å gi gåver og hjelpe dei fattige, men det er gale å vere egoistisk. I ei historie blir det sagt at den som ikkje gjer gode ting, kan bli straffa av gudane. Men dersom ein gjer gode ting, kjem ein til himmelen. Men berre for ei stund. Å komme til himmelen er på ein måte som ein slags billett, ein kan komme inn der, men må også tilbake. Da blir ein født på nytt, anten som menneske eller som andre vesen. Det kan for eksempel vere slik at om eg går og trakkar på meitemark no, kan eg bli født igjen som ein meitemark ein annan gong. Men det er ein himmel over himmelen òg. Dit er det svært vanskeleg å komme. I den himmelen er det berre sjela som finst. Den som kjem dit, blir ikkje født på nytt.

Å leve som hindu Majoran, som du møter i denne boka, fortel litt om kva han meiner er viktig for ein hindu. Andre hinduar ville kanskje seie noko heilt anna. Mange hinduar seier at hinduisme er ein måte å leve på. Men kva denne levemåten går ut på, er det mange ulike svar på. Hinduismen er ein mangfaldig religion. Hinduar har ulike gudar og gudinner, gjer ulike ritual og går i ulike tempel. Dei har mange ulike heilage tekstar, og dei har religiøse lærarar med ulike oppfatningar av korleis livet bør levast. Hinduisme er derfor svært mange ulike måtar å leve på.

mangfald

73


Men noko har dei fleste hinduar likevel til felles. I dette underkapittelet får du lese litt om korleis mange hinduar tenkjer om livet, om menneske og gudar og om kva som er rett og gale.

Frå Noregs største hindufestival på Ammerud i Oslo, august 2010

gjenføding

74

Menneskesyn Hinduar tenkjer at alle menneske og dyr har levd mange liv. Alle blir fødte igjen og igjen. Det blir kalla gjenføding. Kva slags gjenføding eit vesen får, blir avgjort av kva det har gjort i tidlegare liv. Og det du gjer i dette livet, avgjer den neste gjenfødinga di. Gode handlingar gir ei god gjenføding, og dårlege handlingar gir ei dårleg gjenføding. Ei god gjenføding kan vere å bli født som eit menneske som har god familie,


mat og pengar. Det kan også vere å bli gjenfødt i himmelen, der gudane bur. Ei dårleg gjenføding kan vere å bli født som eit menneske som har dårleg familie, eller som ein som er svært sjuk, svolten eller fattig. Det kan også vere å bli født som eit dyr eller insekt. Resultatet av alt vi gjer, blir kalla karma. Når vi gjer noko godt, får vi god karma, og når vi gjer noko dårleg, får vi dårleg karma. Det høgaste målet for dei fleste hinduar er å sleppe fri frå gjenføding og karma. Hinduar tenkjer at alle levande vesen har ein slags kjerne inne i seg som ikkje heng saman med kroppen. Denne kjernen kallar dei atman. Dersom ein lege tek eit røntgenbilete av menneskekroppen, eller deler han opp, klarer ikkje legen å finne ein bestemt del som er atman. Men det er ikkje det same som at atman ikkje finst, seier hinduar. Det er på liknande vis med andre ting i naturen. Om vi deler opp eit frø av eit tre, finn vi ikkje noko spesielt inne i det. Likevel blir frøet til eit nytt tre. Eit anna eksempel hinduar bruker, er at vi kan leggje salt i eit glas med vatn og la det stå natta over. Neste morgon er det ikkje mogleg å sjå saltet i vatnet, men alt vatnet smaker salt. Slik er det med atman òg, seier hinduar. Atman er usynleg som saltet, likevel er det i alt. Atman er det som blir gjenfødt frå liv til liv. Hinduar ønskjer at atman skal sleppe fri frå gjenfødinga.

karma

atman

gudar og gudinner i hinduismen Hinduar tenkjer at det finst ei usynleg kraft som er overalt i heile universet. Denne krafta er større enn alt anna. Krafta kan ta form som gudar og gudinner. Jamvel om hinduane har mange gudar og gudinner, er dei former av den same sterke krafta. Hinduar kan derfor velje sjølve kva gudar eller gudinner dei ber til. Mange ser likevel på ein av gudane som meir kraftfull enn dei andre. Dei fleste hinduar ser på anten guden Vishnu, guden Shiva eller gudinna Devi som den øvste guden. Jamvel om gudane og gudinnene har eigne namn, kan dei også kallast berre Gud.

usynleg kraft mange gudar og gudinner

Somme meiner at den krafta som går gjennom universet, er lik atman, den kjernen alle vesen har inne i seg. Sidan krafta er det same som Gud, meiner dei at det er noko av Gud i alt som lever.

75


levereglar Mange hinduar meiner at det finst ei form for reglar som gjeld alt i Dharma kan tyde plikt, lov og rettferd. heile universet. Desse reglane kallar dei dharma. Ordet dharma kan tyde både plikt, lov og rettferd. For hinduar er dharma det som skaper orden i universet. Alle har plikt til å følgje desse reglane, det er ei slags lov for alt og alle. Men jamvel om lova gjeld alle, er ho dharma er ikkje den ikkje den same for alle. Dyr og menneske har for eksempel ulik same for alle dharma, menn og kvinner har ulik dharma, folk frå ulike familiar og med ulike yrke har ulik dharma, og menneske med ulik alder har ulik dharma.

n

Dharma er ei form for lover som ikkje finst nedskrivne i ein einskild tekst. Til det er dharma altfor omfattande. Dessutan kan dharma forandre seg, fordi verda er i stadig endring. Likevel er det mange heilage tekstar som handlar om dharma. Der står det både om kva reglar som er ulike for ulike menneske, og om kva eigenskapar alle menneske bør prøve å ha. Blant desse eigenskapane er tolmod, tilgiving, sjølvkontroll, reinleik, visdom, sanning, ro og kontroll over sansane, og at ein held seg frå å stele.

ikkje-vald Ikkje å skade andre er viktig for hinduar. Tanken om at det er mogleg å kjempe for noko utan å bruke vald blei særleg kjend gjennom Mahatma Gandhi. Hinduar tenkjer at å skade andre gir dårleg karma. Men det finst unntak. Hinduar kan for eksempel tenkje at krigarar ikkje får dårleg karma av å kjempe dersom dei kjempar for ei god sak, fordi det er ei plikt for dei å kjempe når dei er krigarar. I slike tilfelle kan hinduar meine at det er viktigare å tenkje på pliktene sine enn på andre etiske reglar.

vegetarianarar

76

Ikkje-vald mot dyr Hinduar meiner det er gale å skade både menneske og dyr, fordi dei meiner at alle levande vesen har sjel. For hinduar heng alt liv i verda saman. Eit menneske kan bli gjenfødt som dyr, og eit dyr kan ein gong bli gjenfødt som menneske. Derfor meiner mange hinduar at menneske helst ikkje skal ete kjøtt. Ein som ikkje et kjøtt, blir kalla vegetarianar. Ein del hinduar et aldri kjøtt. Andre er vegetari-


anarar ein fast dag i veka. Før hinduar går i tempelet, skal dei ikkje ha ete kjøtt, fordi ein skal vere rein inne i seg når ein går i tempelet. Sidan å ete kjøtt på ein måte er å ta liv, tenkjer hinduar at det gjer kroppen urein. Mange hinduar meiner det er verre å ete kjøtt frå kyr og oksar enn anna kjøtt. Dei ser nemleg på desse dyra som heilage. Somme seier oksen er heilag fordi han er ridedyret til guden Shiva. Andre seier at kua er heilag fordi ho gir så mange gåver til menneska, for eksempel mjølk, smør og yoghurt.

77


Vishnu og Rantideva Rantideva var ein konge som hadde svore på at ingen skulle forlate kongeriket hans tomhendt. Han gav derfor gåver til alle og hadde snart gitt bort heile rikdommen sin, til og med kongeriket. Derfor måtte han fattig og heimlaus forlate slottet. Han gjekk med familien sin langt inn i skogen. Der begynte han å faste. Han åt ingenting i 48 dagar. Guden Vishnu var svært fornøgd med han. «Rantideva er min beste tilbedar», sa han til dei andre gudane. «Den kongen? Berre fordi han har gitt opp kongeriket sitt og har fasta i 48 dagar?» sa guden Brahma med forakt i stemma. «Han har sikkert snart fått nok», sa ein annan gud. Da kom guden Brahma med eit forslag. «La oss teste Rantideva», sa han. Vishnu svarte: «Gjer det, de. Da vil de også skjøne kvifor eg ser på han som ein stor tilbedar.» Gudane sette av garde for å teste Rantideva. Rantideva hadde sett eit måltid framfor seg og skulle til å bryte fasta. «Det er vanskeleg å vere gåvmild når ein er svolten. La oss sjå korleis Rantideva reagerer», sa Brahma til dei andre gudane. Dei andre gudane nikka: «Det er ei svært god prøve.» Dermed skapte ein av gudane seg om til ein bramin og gjekk bort til Rantideva. «Ver helsa», sa han, «eg er svært svolten. Kan du vere så snill å gi meg noko å ete?» Rantideva svarte: «Ver velsigna. Ta halvparten av maten min.» Braminen tok maten og sa: «Måtte Gud velsigne deg.» Ikkje før hadde braminen gått sin veg, før det kom ein bonde bort til Rantideva. Bonden bøygde seg for Rantideva og sa: «Herre, eg held på å døy av svolt.» Rantideva gav han ein del av den maten han hadde igjen, mens han sa: «Vi kan dele den maten eg har.» No ville Rantideva ete det vesle som var igjen av maten. Men akkurat da fekk han auge på ein stakkars tiggar. Tiggaren hadde følgje med tre svoltne hundar. Tiggaren sa: «Herre, har du noko mat til meg og dei tre hundane mine?» Rantideva svarte utan å nøle: «Det vesle eg har, er ditt.»

78


Rantideva priste Gud og takka for at han var i stand til å gi mat til dei svoltne. Han bad deretter Gud om å få noko vatn slik at han kunne bryte fasta på den måten, sidan han hadde gitt bort all maten sin. Med det same Rantideva skulle drikke den første slurken, kom det enda ein tiggar til han. Tiggaren sa: «Herre, hjelp meg, eg er tørst.» Rantideva rekte han vatnet sitt og sa: «Drikk dette, det vil sløkkje tørsten din.» Men tiggaren nølte og sa til Rantideva: «Nei, eg burde ikkje prøve å lure deg. Folk seier at vatnet blir ureint om eg tek på det. Da kan ikkje du drikke av det etterpå.» Men Rantideva reiste seg og omfamna tiggaren. «Korleis kan noko bli ureint av at du tek på det? Vishnu, som er overalt, bur da også i deg, bror.» Så gav han vatnet til tiggaren slik at han fekk drikke. Men tiggaren var også ein gud i forkleding, slik alle dei andre tiggarane hadde vore. No forstod dei at Vishnu hadde rett, Rantideva var den beste gudetilbedaren. Med det same kom Vishnu og dei andre gudane til syne framfor Rantideva. Rantideva knelte framfor Vishnu. Vishnu sa: «Rantideva, eg er svært fornøgd med deg. Du ser meg verkeleg i alle skapningar. No er frelsa di.»

Tilrettelagt og omsett til nynorsk frå Tarald Rasmussen og Einar Thomassen, red.: Kildesamling til kristendomskunnskap med religions- og livssynsorientering (1999)

79


Barn utfører puja ved eit lite familiealter

n

Askese vil seie å trene kroppen og sinnet. Det kan ein for eksempel gjere ved ikkje å ete, ikkje sove, ikkje snakke, eller ved å stå eller sitje på same måten svært lenge. Faste vil seie at ein ikkje et og drikk i ein bestemt tidsperiode.

vegar til frelse Hinduar har ulike meiningar om kva som er viktigast å gjere for å sleppe fri frå gjenføding. Det vanlegaste er å tenkje at kjærleik til Gud er det som fører til frelse. Mange hinduar trur at dei som tilber Gud, kan få frelse jamvel om dei har gjort dårlege handlingar i dette eller tidlegare liv. Gud kan tilgi alle feil som den som tilber han, har gjort.

For å få tilgiving må hinduar angre seg. I tillegg kan dei drive askese, dei kan faste, ofre, barbere vekk håret på hovudet, bade i heilagt vatn, seie fram heilage lydar, dra på pilegrimsferd eller gi gåver. Puja er ein måte å gi gåver på. Da gir hinduar mat, blomar, frukt og røykjelse som ei gåve til Gud. Men sidan mange tenkjer at Gud er i n Pilegrimsferd er å alt og alle, er det ei god handling å gi gåver til alle vesen. Det er også dra til ein heilag stad. på ein måte det same som å gi ei gåve til Gud. n

80


oppgÅveR 1 2 3 4 5 6

Kva tyder karma? Kva er puja? Kva er askese? Kva er atman? Kva er det høgaste målet for ein hindu? Kva trur hinduar dei kan gjere for å få tilgiving for feil dei har gjort?

7 Les det som Majoran fortel. Skriv det om til eit intervju med Majoran. Lag minst åtte spørsmål. 8 Beskriv dei tre hovudmåtane ein hindu kan bli frelst på. 9 Kva eigenskapar meiner hinduar er gode for alle å ha? Kva er det motsette av desse eigenskapane? Lag eit skjema med to kolonnar. Skriv inn dei gode eigenskapane i den eine kolonnen, og dei motsette eigenskapane i den andre. 10 Lag ei ordliste der du forklarer fem ord som har noko å gjere med hinduisme. 11 Les forteljinga om Vishnu og Rantideva. Kvifor meinte Vishnu at Rantideva var den beste gudetilbedaren?

12 Vel ein gud eller ei gudinne og finn ut meir om han eller henne. Bruk oppslagsverk, Internett eller nettressursen til Inn i livet. Lag ein presentasjon.

13 Dramatiser forteljinga om Vishnu og Rantideva.

81


Jødedom Her skal du lære om: › å leve som jøde › gode og dårlege handlingar i jødedommen › menneskesyn i jødedommen › Gud i jødedommen

Eliana fortel I jødedommen er eit godt menneske eit menneske som følgjer jødiske reglar og gjer gode gjerningar. Eg meiner at eit godt menneske er eit menneske som gjer gode ting for andre. Det er viktig å arbeide med seg sjølv for å bli eit betre menneske. Vi bør tenkje over det vi gjer, og det vi gjer for andre. Ser vi ei gammal dame som skal over vegen, er det fint å hjelpe henne. Eg ønskjer at andre skal respektere den eg er, og det eg gjer. Eg vil også at andre skal respektere bakgrunnen, religionen og kulturen min. «Gjer mot andre det du vil andre skal gjere mot deg» er ein viktig regel. Den prøver eg å følgje. Det du gjer mot andre, gjer du også mot Gud. Gud veit alt, ser alle og hører alle. Eg er hundre prosent sikker på at Gud finst, men eg kan ikkje beskrive han. Gud er ingen person. Gud er overalt. Når eg ber til Gud, ber eg om at han skal gi meg styrke og mot til å hjelpe venner, familie og dei rundt meg. Eg trur ikkje Gud kan stoppe ting som krig og slikt. Men eg trur han kan hjelpe menneska til å bli betre menneske. Gud er ein slags lærar og rettleiar. Alle jødar må følgje dei ti boda. Det er viktige reglar som gjeld for alle menneske, ikkje berre jødar. Dei seier mellom anna at du ikkje skal drepe, stele eller lyge. Dei ti boda lærer deg om rett og gale. Alle menneske gjer galne ting somme gonger. Derfor er det viktig at ein lærer av feila sine. I Toraen er det 613 reglar. Det er uråd å følgje alle. Ein del gjeld heller ikkje lenger, fordi dei galdt tempelet.

82


Å leve som jøde Jødedommen lærer at oppskrifta på eit godt liv finst i dei heilage tekstane. Toraen, eller Mosebøkene, er den mest heilage teksten i jødedommen. I Toraen står det at Moses fekk dei ti boda på fjellet Sinai. Boda seier: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10)

Toraen dei ti boda

Du skal ikkje ha andre gudar enn Gud Du skal ikkje lage avbildingar av Gud Du skal ikkje misbruke Guds namn Du skal holde sabbaten heilag Du skal respektere mor di og far din Du skal ikkje drepe Du skal ikke bryte ekteskapet Du skal ikkje stjele Du skal ikkje lyge Du skal ikkje trå etter eigedomen eller ektefellen til nesten din

I alt inneheld Toraen 613 bod. Boda blir forklarte, utdjupa og diskuterte i andre heilage tekstar. Den viktigaste av desse tekstane heiter Talmud. Boda gjeld mange ulike ting. Dei seier mellom anna korleis menneska skal vere mot kvarandre, og korleis menneska skal vere mot Gud. Mange jødar trur at Toraen og Talmud kan rettleie dei til å leve eit godt liv.

613 bod n

Talmud er ei samling av forklaringar til Toraen.

Ein jøde treng ikkje å hugse alle boda i Toraen. Mange av desse boda dreiar seg for eksempel om livet i tempelet i Jerusalem. Tempelet i Jerusalem blei øydelagt i år 70 e.Kr., og boda som gjeld tempelet, er derfor ikkje gyldige i dag. Andre gjeld landbruk eller heilt spesielle situasjonar. Kva det vil seie å vere jøde, varierer frå person til person. For somme jødar er det viktig å følgje mange av boda i Toraen. Andre følgjer nokre av boda, mens somme ikkje bryr seg om dei i det heile.

Matreglar I Toraen og Talmud er det reglar for kva som er tillate og forbode å ete. Mat som det er lov å ete, blir kalla kosher. Det er lov å ete alt av korn, frukt og grønt. Kjøtt frå pattedyr som har delte klauver og tygg

kosher

83


drøv, for eksempel storfe og sau, kan også etast. Grisen tygg ikkje drøv, og hesten har ikkje delte klauver, og dei kan derfor ikkje etast. Det er lov å ete fisk som både har finnar og skjel. Ål har ikkje skjel, og skaldyr har ikkje finnar og er derfor ikkje lov å ete. Det er også forbod mot å ete blod. Det vil seie at dyret må slaktast på ein slik måte at mest mogleg blod renn ut av kroppen til dyret.

ikkje blande kjøttmat og mjølkemat

Etter dei jødiske matreglane er det forbod mot å blande kjøttmat og mjølkemat i alle former. Det vil seie at når jødar som følgjer kosher, et kjøtt, har dei ikkje lov til å drikke mjølk eller ete mjølkemat, og omvendt. Kjøtt og mjølk skal heller ikkje blandast i magen. Har dei ete kjøtt, må dei derfor vente nokre timar før dei kan drikke mjølk eller ete mat som inneheld mjølk, og omvendt. For å vere sikker på at dei ikkje blandar kjøtt og mjølk, har jødar som følgjer kosher, fleire sett servise, kjelar, bestikk og dukar. Det eine settet bruker dei når dei et mjølkemat, det andre bruker dei når dei et kjøttmat.

Rachel fortel

n

Tanak er den jødiske Bibelen.

heilagdag

84

Det er vanskeleg å følgje kosher i Noreg. Det er berre éin butikk i Oslo som sel koshervarer, og der er det ikkje så mange ting. For at vi skal kunne ete kjøtt, må dyret vere slakta på ein bestemt måte. Vi skal heller ikkje blande kjøtt og mjølk. Familien min bruker ulikt bestikk og servise til mjølkemat og kjøttmat. Regelen om ikkje å blande kjøtt og mjølk kjem frå Tanak. Der står det at ein ikkje skal koke eit kje i mjølka frå mora. Det vil seie at vi for eksempel ikkje har smør til potetene når vi et kjøtt. Vi følgjer ikkje alle kosherreglane, men vi et ikkje svin eller skaldyr, og vi blandar heller ikkje kjøtt og mjølk.

Sabbat Eit av boda i Toraen seier at du skal halde sabbaten heilag. Sabbaten begynner ved solnedgang fredag og varer til solnedgang laurdag. Heilagdagen er høgdepunktet i veka og skal gi kvile til alle. Det er ein dag alle gler seg til. Han blir feira med gudstenester både i synagogen og i heimen. I heimen blir sabbaten feira med ein fest der familien et og hyggjer seg saman.


Huset blir rydda og gjort i stand til sabbat. Maten som skal etast under sabbatsmåltidet, blir laga ferdig på førehand, og bordet blir dekt. Når mora i huset tenner sabbatslysa og leser ei bønn 20 minutt før solnedgang fredag kveld, er alt gjort klart slik at heilagdagen kan begynne. Somme, særleg menn, går til gudsteneste i synagogen fredag kveld. Etter gudstenesta samlar familien seg for å ete sabbatsmåltidet. Til dette måltidet hører sabbatsbrødet med. Det er ein fletta loff. Det er vanleg å sitje lenge ved bordet under sabbatsmåltidet. Familien snakkar, diskuterer, syng sabbatssongar og har det hyggeleg saman under måltidet. Den viktigaste sabbatsgudstenesta blir halden laurdag morgon. Da går mange i synagogen.

sabbatsmåltid

Sabbaten blir feira til minne om at Gud ifølgje Toraen kvilte den sjuande dagen etter at han hadde skapt verda. Sabbaten blir også feira til minne om utvandringa frå Egypt, og til minne om pakta som Toraen seier at Gud har inngått med det jødiske folket.

Dora Holzhandler: Sabbatslys, 1987

85


«Det som du sjølv hatar, må du ikkje gjere mot nesten din. Dette er heile Toraen. Resten er forklaringar til dette. Gå av stad og lær dei.» Rabbi Hillel, frå Talmud

eit godt liv

nestekjærleik

omsorg besøkje sjuke

Gode og dårlege handlingar Eit godt liv er etter jødisk tradisjon eit liv som blir levd i tråd med Toraen og Guds vilje. Det vil seie at handlingar som følgjer Guds vilje, blir rekna som gode handlingar, mens handlingar som bryt med Guds vilje, blir rekna som dårlege handlingar. Nestekjærleiken er viktig i jødedommen. I Toraen (i 3 Mos 19,18) står det at «du skal elske nesten din som deg sjølv». Det vil seie at kvart menneske skal elske og respektere seg sjølv, samtidig som det skal elske og respektere andre menneske. Det inneber at du skal vere like oppteken av korleis andre har det, som du er av korleis du sjølv har det. Å vise nestekjærleik kan vere å vise omsorg for menneska rundt deg. I jødedommen skal ein hjelpe dei som treng hjelp, om dei er fattige eller sjuke. Eit eksempel på å vise omsorg er å besøkje sjuke på sjukehus eller i heimen.

Jødiske hjelpeorganisasjonar American Jewish Joint Distribution, JDC (Amerikanskjødisk sameint fordelingskomité) og American Jewish World Service, AJWS (Amerikansk-jødisk verdshjelp) er namnet på to store jødiske hjelpeorganisasjonar. JDC er den eldste og arbeider ut frå tanken om at alle jødar er ansvarlege for kvarandre. Organisasjonen hjelper mellom anna fattige jødar i Russland, og samlar også inn pengar til folk som er i nød, uavhengig av om dei er jødar eller ikkje. AJWS arbeider for å kjempe mot fattigdom, svolt og sjukdom i fattige land i verda. Der hjelper organisasjonen alle som treng det, uavhengig av kva religion eller nasjonalitet dei hører til. AJWS har for eksempel samla inn pengar for å hjelpe offera for flaum i Pakistan og dei som blei offer for jordskjelv i Haiti.

86


Så skapte Gud mennesket i sitt bilete, i Guds bilete skapte han det, til mann og kvinne skapte han dei. 1 Mos 1,27

Menneskesyn I Toraen står det at Gud har skapt alle menneske. Det vil også seie at han elskar alle menneske. Toraen seier at Gud har skapt mennesket i sitt bilete. At mennesket er skapt i Guds bilete, vil seie at det er noko ved mennesket som liknar på Gud. Jødar meiner at ingen andre vesen er skapte i Guds bilete, slik mennesket er. Det gjer mennesket spesielt.

skapt i Guds bilete

Jødedommen seier at mennesket er skapt godt, og at mennesket blir født utan synd. Men menneska blir fødte med evna til å gjere gode og dårlege handlingar. Derfor er menneska ansvarlege for det dei gjer.

godt utan synd ansvarlege

I Toraen står det at menn og kvinner er skapte likeverdige. Det vil seie at dei er like mykje verdt. Samtidig er mannen og kvinna skapte med ulike oppgåver her på jorda. Jødar trur at menn og kvinner både treng og utfyller kvarandre. Det er derfor viktig å gifte seg i jødedommen.

likeverdige ulike oppgåver

Mannen har tradisjonelt fleire religiøse plikter enn kvinna. Han må for eksempel be oftare og gå i synagogen oftare enn kvinna. Mange av oppgåvene til kvinna hører heimen til. Ho skal ta seg av huset og familien. Kvinna har også religiøse oppgåver. Det er for eksempel hennar oppgåve å tenne sabbatslysa kvar veke. Men om Toraen gir mannen og kvinna ulike oppgåver, er det ikkje alle jødar som følgjer denne fordelinga av oppgåver.

87


Den romerske keisaren sa til rabbi Gamaliel: «Din Gud er ein tjuv, for det står skrive: ’Da lét Herren Gud ein djup søvn falle over mannen. Og mens han sov, tok han eit av sidebeina hans’.» Dottera til rabbien bad om å få svare keisaren og sa så til han: «Send oss ein soldat!» «Kvifor det?» spurde han. Ho svarte: «Ein tjuv kom inn hos oss om natta, tok ei sølvkanne og la ei av gull igjen i staden.» «Å», sa keisaren, «eg skulle gjerne ha ein slik tjuv på besøk kvar natt!» «Nettopp», svarte ho, «var ikkje Adam like heldig, som mista eit ribbein og i staden fekk ei hustru til å tene seg!» Frå Talmud, Sanhedrin 39a

n

Ei pakt er ei avtale.

rettar, plikter heilagt folk

88

Pakta mellom Gud og det jødiske folket Etter jødisk tradisjon fekk Moses heile Toraen av Gud på Sinaifjellet. Tanak fortel at Gud gjorde ei pakt med det jødiske folket på Sinai. Etter denne pakta har både Gud og menneske rettar og plikter. Det jødiske folket forplikta seg til å ta vare på og følgje Guds lære, mens Gud lova at jødane skulle vere eit heilagt folk for han. Jødedommen har mange forklaringar på kvifor akkurat jødane blei valde. I ei forteljing heiter det at Gud spurde fleire folk om dei ville ha Toraen hans, men at det berre var det jødiske folket som takka ja.


Vil de no lyda vel etter orda mine og halda pakta mi, så skal de vera min eigedom framfor alle andre folk; for heile jorda er mi. De skal vera eit kongerike av prestar og eit heilagt folk for meg. 2 Mos 19,5–6

Jødedommen seier at jødar har fleire bod dei må følgje enn folk som ikkje er jødar. Årsaka er pakta som Gud gjorde med det jødiske folket. Mens jødane skal leve etter dei mange boda i Toraen, skal alle andre følgje «Noahs sju lover». Etter desse lovene er det mellom anna forbode å drepe, å stele, å lyge og å tilbe andre gudar.

Noahs sju lover

gud i jødedommen I jødedommen finst det éin Gud. Gud er den einaste, og han er eineståande. Jødar trur at Gud er heilag, evig, allmektig, miskunnsam og rettferdig. Dei trur også at Gud har skapt verda og menneska. Jødedommens Gud finst utanfor menneska, samtidig som han er nær menneska. Etter jødisk tru kan Gud gripe inn i historia og livet til menneska. Det vil seie at han fortel menneska kva dei bør gjere og ikkje gjere. Forholdet mellom Gud og menneska er prega av kjærleik og rettferd. Gud elskar menneska, men han gir dei også ei rettferdig straff når dei bryt lovene hans.

éin Gud

kjærleik, rettferd

Høyr, Israel! Herren er vår Gud, Herren er éin. Den jødiske truvedkjenninga, shema (5 Mos 6,4)

89


90


Ein gong diskuterte keisaren og rabbi Josva om det finst ein Gud eller ikkje. Keisaren spurde om verda har ein Gud. Rabbi Josva svarte med å spørje keisaren om det går an å tenkje seg ei verd som ikkje hører nokon til. Keisaren svarte ikkje på spørsmålet. I staden spurde han rabbi Josva om kven det er som har skapt himmel og jord. Til dette svarte rabbi Josva at det er Gud, Den heilage, som har skapt himmelen og jorda. Det står i Toraen. Keisaren sa da til han: «Kvifor kan ikkje Gud vise seg eit par gonger i året, slik at menneska kan få respekt for han?» Rabbi Josva svarte: «Fordi verda ikkje ville klare å halde ut Guds lysglans. Det mennesket som ser Gud, kan ikkje leve.» Da sa keisaren: «Dersom du ikkje kan vise meg Gud, vil eg ikkje tru på at han finst.» Ved middagstid, da sola stod høgt på himmelen, bad rabbi Josva keisaren om å sjå rett på sola. Men keisaren svarte: «Det kan eg ikkje.» Rabbi Josva sa da til han: «Måtte øyra dine høre det munnen din seier. Når du, som du sjølv seier, ikkje eingong kan sjå på sola, som berre er ein av Guds tenarar, korleis kan du da sjå på Gud, som har ein lysglans som stråler over heile verda?» Frå Talmud

Marc Chagall: Moses tek imot dei ti boda, 1960–66

91


oppgÅveR 1 2 3 4 5

Kvar trur jødane at dei kan finne oppskrifta på det gode livet? Kor mange bod er det i Toraen? Kva er kosher? Kva er sabbat? Kva er sabbaten til minne om?

6 Skriv eit samandrag av underkapittelet om jødedom. Bruk overskrifter, nøkkelord og ordforklaringar som hjelp. 7 Kva for ein regel prøver Eliana å følgje? Kva blir denne regelen kalla? 8 Arbeid saman i par. Les teksten om rabbi Josva og keisaren på side 91 og fortel innhaldet med eigne ord. 9 Skriv ein kort faktatekst om menneskesynet og Gud i jødedommen. 10 I Tanak står det at Gud gjorde ei pakt med det jødiske folket. Kva dreiar denne pakta seg om? Diskuter med dei andre i klassa.

11 Bruk Internett og oppslagsverk og finn ut meir om sabbatsmåltidet. Kva slags mat er det vanleg å ete? Korleis er det vanleg å dekkje bordet? Lag ein presentasjon som du kallar «Sabbatsmåltidet». 12 Ta utgangspunkt i dei jødiske matreglane som står på side 83 og 84. Bruk oppslagsverk og Internett og finn eksempel på kva jødar som følgjer matreglane, kan ete og ikkje ete.

92


oppsuMMeRaNDe oppgÅveR til kapittelet 1 Sjå på læringsmåla fremst i kapittelet. Skriv fem setningar om kva du har lært til kvart læringsmål. 2 Sjå på læringsmåla som innleier kvart underkapittel. Lag ei liste over kva mål du har nådd, og kva mål du ikkje har nådd. Lag ein plan for korleis du kan nå dei måla du ikkje har nådd til no. 3 Vel tre av oppgåvene: a) Beskriv menneskesynet i kristendommen. b) Beskriv menneskesynet i islam. c) Beskriv menneskesynet i livssynshumanismen. d) Beskriv menneskesynet i buddhismen. e) Beskriv menneskesynet i hinduismen. f) Beskriv menneskesynet i jødedommen. 4 Vel tre av oppgåvene: a) Kva levereglar er viktige i kristendommen? b) Kva levereglar er viktige i islam? c) Kva levereglar er viktige i livssynshumanismen? d) Kva levereglar er viktige i buddhismen? e) Kva levereglar er viktige i hinduismen? f) Kva levereglar er viktige i jødedommen? 5 Tenk deg at du skal intervjue eit av barna eller ein av ungdommane du har møtt i kapittelet. Skriv ned spørsmåla du vil stille, og kva du trur dei vil svare. 6 Skriv eigne bilettekstar til seks av bileta eller illustrasjonane i kapittelet.

7 Samanlikn synet på Gud i jødedommen, kristendommen, islam og hinduismen. Lag ein tabell som viser skilnader og likskapar mellom religionane når det gjeld synet på Gud.

8 Lag tre grunngivingar til desse utsegnene: Du skal aldri skade andre, fordi … Du skal alltid gjere det du kan for å hjelpe andre, fordi … 9 Lag tre grunngivingar til desse utsegnene: Det er viktigare å vere glad i andre enn å vere glad i seg sjølv. Det er viktigare å vere glad i seg sjølv enn å vere glad i andre. 10 Ta stilling til denne påstanden: Menneske er meir verdt enn dyr.

93


94


k

t pit el 3

a

Gjennom livet i religionar og livssyn Døden i dette kapittelet skal du lære om:

➔ ritual og seremoniar knytte til livsløpet i kristendommen, islam, livssynshumanismen, hinduismen, buddhismen og jødedommen ➔ førestellingar om livet og døden i kristendommen, islam, livssynshumanismen, hinduismen, buddhismen og jødedommenn

Det er lenge til eg skal døy, har eg bestemt. Det er mykje eg skal ha gjort før den tid, mange jenter eg skal kysse og gifte meg med, mange land eg skal besøke og hav eg skal symje i. Og når døden ein dag kjem i den store svarte bilen sin, skal eg først be han inn på ein kopp svart kaffi før vi set oss i bilen og kjører. Og når døden snur seg mot meg og spør: No, har du fått gjort alt du skulle? skal eg svare fornøgd: Ja, det har eg. Ragnar Hovland, frå Katten til Ivar Aasen møter hunden frå Baskerville (1999)

95


Livsløp og overgangar født døyr forandringar

Noko av det som er felles for alle menneske, er at vi blir fødte, og at vi døyr. Kva som skjer i løpet av livet, er det vanskeleg å vite på førehand. Somme forandringar er felles for alle menneske. I løpet av livet skjer det fleire store forandringar der noko blir annleis enn det var før. Å vere vaksen er annleis enn å vere barn. Å leve saman med nokon er annleis enn å leve åleine.

overgang

Somme forandringar i livet kallar vi overgangar. Overgangane er gjerne dei viktigaste forandringane, dei som gjer at noko blir heilt annleis enn før. Det å bli født og det å døy er dei viktigaste over­ gangane. Dei fleste religionar og livssyn markerer overgangane og viktige hendingar i livet.

Ritual markeringar skape meining, rammar inn, viktige hendingar

Markeringane av overgangane kallar vi ritual. Rituala er med på å skape meining i livet. Dei rammar inn livet og markerer viktige hendingar eller overgangar. Måten vi feirar og markerer overgan­ gane i menneskelivet på, seier mykje om kva syn vi har på kva eit menneske er, og korleis vi tenkjer om livet og om døden.

fellesskap

Rituala kan også vise at vi hører til eit fellesskap. Desse rituala er vanlegvis noko ein gjer saman med andre. Når nokon blir født, giftar seg eller døyr, samlar ofte familie og venner seg for å vere saman. I dette fellesskapet kan ein gråte eller le. Ein kan feire gode overgangar, eller ein kan sørgje saman når nokon døyr.

reglar

Religionar og livssyn har tradisjonar og reglar for korleis rituala skal utførast, slik at alle som hører til fellesskapet, gjennomfører n Kultur omfattar rituala på om lag same måte. Dei fleste jødiske bryllaupsritual går noko som mange for eksempel føre seg om lag på same måten. Men religionar og menneske har felles, livssyn er også delar av ulike kulturar, slik at det ofte finst eit mang­ slik som tradisjonar, fald av måtar å gjennomføre eit ritual på innanfor ein religion eller språk og verdiar. eit livssyn. mangfald

96


Død Døden er den vanskelegaste overgangen i livet. For mange er døden ukjend, skremmande og trist. Det er trist når nokon vi er glad i, døyr. Det kan også vere skremmande å tenkje på at vi sjølve skal døy ein gong. Tidlegare var menneska i Noreg meir vande med å sjå døden på nært hald. Dei fleste som døydde, blei stelte heime og lagde i kista av familien. No er det vanlegare at dei som døyr, blir stelte på sjukehuset eller i eit gravferdsbyrå, og lagde i ei kiste. I dag er det fleire som aldri har sett eit dødt menneske. Kanskje er det ein grunn til at mange blir engstelege når nokon dei kjenner, døyr. Sorg Tida etter at nokon er død og har blitt gravlagd, kan vere ei vanske­ leg tid for familie og venner. Når nokon vi er glad i døyr, kan vi reagere med kjensler vi ikkje alltid forstår. Desse kjenslene er sorg. Sorg kan vise seg på mange ulike måtar. Mange blir triste og græt mykje, andre kan bli sinte og redde. Ikkje alle greier å gråte, men føler at heile kroppen er tung og trist av sorg. Alle måtar å reagere på er normale. Det er naturleg og viktig å sørgje. Sorga tek tid, men blir lettare etter kvart. Det er ikkje alltid mogleg å sjå at andre sørgjer. Somme menneske viser ikkje sorga si på utsida, men oppfører seg som vanleg. Det vil ikkje seie at dei ikkje er triste. Det kan gjere godt å snakke med nokon du stoler på, om sorg. Dersom folk du kjenner opplever å miste nokon, kan du vere ein god venn berre ved å lytte og vere ein som dei kan stole på.

trist

stelt kiste

tida etter kjensler

lytte

oppGåve

Kva hendingar er dei viktigaste i livet ditt? Skriv ein kort tekst der du skildrar hendingane og forklarer kvifor dei var viktige for deg.

97


Gjennom livet i kristendommen Her skal du lære om: › ritual for fødsel, bryllaup og død i kristendommen › livet etter døden i kristendommen

Line blir døypt Veslesystera til Lars skal døypast i dag. Ho er tre månader gammal og heiter Line. For nokre dagar sidan var Lars og foreldra hans i kyrkja for å helse på presten, og for å få vite korleis dåpen skulle gå føre seg. Line har på seg ein spesiell kjole, ein dåpskjole. Han er kvit og lang. Når gudstenesta begynner, går presten, Lars, mor og far med Line på armen sakte oppover midtgangen i kyrkja. Alle der inne reiser seg og syng mens dei går inn. Etter songen ønskjer presten velkommen. Så går ho bort til døypefonten. Først les ho ei forteljing frå Bibelen der Jesus ber barna om å komme til han. Så les ho misjonsbefalinga, der Jesus seier at han vil at alle menneske skal bli døypte. Deretter ber presten foreldra og fadrane om å reise seg. Fadrane lovar å hjelpe foreldra med å lære Line om den kristne trua. Etter at lovnadene er gitt, reiser alle seg og les truvedkjenninga. Presten heller vatn frå ei stor sølvmugge opp i døypefonten og ber ei bønn, før ho ber foreldra og fadrane om å komme opp med Line. Presten spør kva dåpsbarnet heiter, og far svarer: «Line.» Så spør presten om dei alle vil at Line skal bli døypt for å høre Gud til. Alle svarer «ja» samtidig. Presten teiknar ein kross over Line som dekkjer hovudet og brystet hennar. Det symboliserer at Line skal høre Jesus til. Ho ausar vatn tre gonger over hovudet til Line og seier: «Eg døyper deg til namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande.» Ho tenner eit lite lys i flammen frå eit stort lys som står ved døypefonten, og seier: «Jesus er verdas lys. La Line leve i lyset hans.»

98


Dåp, konfirmasjon, bryllaup og gravferd I kristendommen er dei fire store overgangane i eit menneskeliv dåp, konfirmasjon, bryllaup og gravferd. Dåpen skjer vanlegvis når eit barn blir født, jamvel om det også er vanleg at menneske vel å la seg døype når dei er eldre. Konfirmasjonen skjer når eit barn blir ung­ dom, bryllaup når to vaksne menneske giftar seg og gravferd når eit menneske døyr. Alle rituala skjer i kyrkja, og det er presten som leier dei. I kristendommen er trua på at Gud er saman med menneska, anten dei lever eller døyr, viktig. Derfor ønskjer mange kristne at dei store overgangane blir markerte med kristne ritual i kyrkja, fordi det minner dei om at heile livet har med Gud å gjere.

overgang

kristne ritual

99


fadrar

n

Å vere harm er å vere sint.

Dåp I dei fleste kristne kyrkjer blir barna døypte når dei er spedbarn. Dåpen skjer fordi Jesus har sagt at alle skal døypast. Døypefont tyder dåps­ kjelde, på grunn av vatnet som er i han. Kristne meiner at den som blir døypt, blir kristen og medlem av kyrkja. Foreldra lovar at dei skal lære barna om kristendommen når dei veks opp. Som hjelp til det vel dei seg fadrar som skal ha eit spesielt ansvar for å hjelpe til med å lære barna om Gud. Fadrane er familiemedlemmer eller venner av familien.

Jesus og barna Dei bar småborn til Jesus for at han skulle røra ved dei, men disiplane viste dei bort. Då Jesus såg det, vart han harm og sa til dei: «Lat småborna koma til meg og hindra dei ikkje! For Guds rike høyrer slike til. Sanneleg, eg seier dykk: Den som ikkje tek imot Guds rike slik som eit lite barn, skal ikkje koma inn i det.» Så tok han dei inn til seg, la hendene på dei og velsigna dei. Mark 10,13–16

n

Å bli konfirmert er å bli beden for i kyrkja.

100

Konfirmasjon Når barn kjem i tenåra, begynner dei å bli vaksne. I kristendommen er det vanleg å markere dette ved at den unge blir konfirmert i kyrkja. Å konfirmere tyder å stadfeste. Tidlegare stadfesta eller lova konfirmanten at ho eller han ville halde fram med å tru på Gud. I dag må ikkje lenger konfirmantane love å tru. No består konfirma­ sjonen av ei gudsteneste der presten ber for konfirmantane. Før konfirmasjonsdagen har konfirmantane vore med i ei «overhørings­ gudsteneste» eller samtalegudsteneste, der dei har vist kva dei har lært gjennom konfirmasjonsførebuingane. Når konfirmasjonsdagen kjem, får konfirmantane på seg kvite kapper. Dei kvite kappene skal minne om dåpskjolen dei hadde på seg da dei blei døypte. Ikkje alle som er med i konfirmasjonsførebuingane, er døypte, men for å bli konfirmerte må dei døypast. Det skjer som regel under ei eiga guds­ teneste før konfirmasjonen. I konfirmasjonsgudstenesta går kvar av konfirmantane fram og kneler ved alterringen. Presten legg handa på hovudet til konfirmanten og ber om at Gud må verne han eller henne gjennom heile livet.


Overhøringsgudsteneste Overhøringsgudstenesta var tidlegare ein slags eksamen. Det var ei gudsteneste der kon­ firmantane måtte svare på spørsmål for å vise kva dei hadde lært i konfirmasjonsundervis­ ninga. Dersom dei ikkje kunne svare, blei dei ikkje konfirmerte. Om dei ikkje blei konfir­ merte, var det ein del ting dei ikkje kunne gjere – dei kunne ikkje søkje arbeid og ikkje gifte seg. I dag fungerer verken overhøringsgudstenesta eller konfirmasjonen på same måten. I dag er det vanleg å ha ei samtalegudsteneste som konfirmantane har førebudd i god tid. Det er heller ikkje nødvendig å vere konfirmert for å søkje arbeid eller for å gifte seg.

Bryllaup Når to vaksne menneske ønskjer å leve saman resten av livet, vel dei ofte å gifte seg. Mange kristne giftar seg i kyrkja. Det blir kalla bryllaup eller vigsel. Når ei kvinne og ein mann skal gifte seg, inviterer dei ofte venner og familie. Denne dagen blir kvinna kalla brud og mannen brudgom. Når vigselen begynner, går bruda opp kyrkjegolvet saman med brudgommen, far sin eller ein annan.

brud og brudgom

101


ekteskapslovnad

102

Dersom brudeparet har barn frå før, hender det at barna følgjer dei opp. Presten les tekstar frå Bibelen som handlar om at Gud vil at menneska skal leve saman og vere glad i kvarandre. Deretter spør presten bruda og brudgommen høgt om dei vil leve saman, vere trufaste og respektere og elske kvarandre resten av livet. Brudeparet svarer «ja» til dette og tek kvarandre i handa for å vise at lovnaden er alvorleg meint. Det blir kalla ekteskapslovnad. Presten legg handa på hendene til brudeparet og seier at dei no er lovleg gifte: «Så erklærer eg at de er rette ektefolk.»


Brudeparet har kvar sin forlovar. Forlovarane skal vere vitne på at dei har gifta seg. Etter at brudeparet har lova kvarandre å leve saman for alltid, kan dei setje på seg ringar. Ringane er symbol på at dei hører kvarandre til. Så kneler dei ved alterringen, og presten legg handa på hovudet deira og ber for dei. Presten ber om at dei må få eit godt liv, og at dei vil greie å halde saman også om dei skulle få det vanskeleg.

forlovar

bønn for brudeparet

Til no er det berre par som består av ei kvinne og ein mann, som får gifte seg i kyrkja. Ein del kristne meiner at par av same kjønn også skal få gifte seg der. Ein del prestar tilbyr par av same kjønn å bli bedne for i kyrkja.

Kjærleikens høgsong Om eg talar med mennesketunger og engletunger, men ikkje har kjærleik, då er eg ein ljomande malm eller ei klingande bjølle. Om eg gjev alt eg eig til mat for dei fattige, ja, om eg gjev meg sjølv til å brennast, men ikkje har kjærleik, då har eg ingen ting vunne.

n

Malm er ein bergart som det mellom anna kan lagast metall av. Slikt metall blir for eksempel brukt i kyrkjeklokker.

n

Å vere hovmodig er å vere stolt og nedlatande.

Kjærleiken er tolmodig, kjærleiken er velvillig, misunner ikkje, skryter ikkje, er ikkje hovmodig. Kjærleiken krenkjer ikkje, søkjer ikkje sitt eige, er ikkje oppfarande, gøymer ikkje på det vonde. Han gleder seg ikkje ved urett, men gleder seg ved sanninga. Alt held han ut, alt trur han, alt vonar han, alt toler han. Kjærleiken tek aldri slutt. Så blir dei verande desse tre: tru, von og kjærleik. Og størst av dei er kjærleiken. Frå 1 Kor 13, utdrag

103


Erik Werenskiold: En bondebegravelse, 1885

gravferd

kiste avskjed

104

Gravferd Kristne trur at Gud tek imot menneska når dei døyr. Når nokon døyr, held dei derfor ei gravferd i kyrkja. I gravferda tek dei avskjed med den døde og les frå Bibelen om Gud, døden og himmelen. Forsamlinga syng salmar, og organisten spelar musikk. Gravferda skjer nokre dagar etter dødsfallet. Mange som har kjent den døde, plar å komme. Kista står framme i kyrkja og er pynta med blomar som er avskjedshelsingar frå familie og venner. Presten leier sere­ monien. Mange græt i gravferder. Dei synest det er trist å sjå kista og tenkje på at den dei var glad i, ligg der. Presten les derfor tekstar frå Bibelen som skal trøyste menneske som sørgjer, og held ein tale som handlar om den kristne trua. Presten held også ein minnetale, ein tale der han eller ho fortel om livet til den døde. I somme gravferder held også familie og venner korte talar der dei fortel om den døde.


Til slutt blir kista boren ut av kyrkja til grava, mens kyrkjeklokkene ringjer sakte. Så blir kista senka ned i grava. Presten tek ei skuffe, ausar jord tre gonger på kista og seier: «Av jord er du kommen. Til jord skal du bli. Av jorda skal du igjen stå opp.» Denne delen av gravferdsritualet blir kalla jordfesting. For kristne inneber det at den døde kroppen skal rotne opp og bli til jord, men den døde skal stå opp frå grava når Jesus kjem tilbake. Etter gravferda blir grava fylt igjen med jord. Ei stund etter gravferda plar familien å få sett opp ein stor stein på grava, ein gravstein. Der står namnet, fødselsdagen og dødsdagen til den som er død. Det er vanleg å plante blomar ved gravsteinen.

jordfesting

gravstein

Ikkje alle døde blir gravne ned i jorda med ein gong. Somme blir kremerte etter gravferda. Det vil seie at den døde kroppen blir brent i ein stor omn. Da blir oska etter kroppen lagd i ein tett boks, ei urne, og urna blir graven ned i jorda på kyrkjegarden.

Livet etter døden Kristne trur på eit liv etter døden. Dei trur at Jesus skal komme tilbake til jorda, og at dei døde skal stå opp av grava. Denne dagen kallar kristne dommens dag eller den siste dag. På dommens dag skal Gud dømme alle menneske etter korleis dei har levd. Kristne trur at Jesus er nådig, og at han derfor ikkje gir menneska den straffa dei fortener. Ein del kristne meiner at Gud er så nådig at alle menneske, anten dei trur på Jesus eller ikkje, skal bli frelste. Andre meiner at det berre er kristne som skal komme til himmelen, og at dei som ikkje trur på Jesus, skal gå fortapt. Å gå fortapt er for kristne eit tilvære utan Guds kjærleik. Dette tilværet blir ofte kalla helvete. Etter dommen skal menneska bu saman med Gud i ei verd der det ikkje lenger finst noko vondt. Denne verda blir ofte kalla himmelen, paradiset, Guds rike og det evige liv. Menneska skal få ein ny kropp som ikkje er sjuk eller skadd. Alt skal bli godt, ingen skal vere triste eller sørgje, alle som svelt, skal få nok mat, og alle krigar og all usemje er over. Det evige liv skal aldri ta slutt.

dommens dag nåde frelse fortaping

det evige liv n

Nåde tyder tilgiving og fridom frå straff. Ein som er nådig, er tilgivande og miskunnsam.

105


Ein ny himmel og ei ny jord Og eg såg ein ny himmel og ei ny jord. For den første himmel og den første jord var borte, og havet var ikkje meir. Og eg såg den heilage byen, det nye Jerusalem, koma ned frå himmelen, frå Gud, gjord i stand lik ei brur som er pynta for sin brudgom. Frå trona høyrde eg ei høg røyst som sa: «Sjå, Guds bustad er hos menneska. Han skal bu hos dei, og dei skal vera hans folk, og Gud sjølv skal vera hos dei. Han skal vera deira Gud. Han skal tørka kvar tåre frå auga deira, og døden skal ikkje vera meir, og ikkje sorg og ikkje skrik og ikkje pine. For det som ein gong var, er borte.» Johannes’ åpenberring 21,1–4

Hieronymus Bosch: Paradiset, ca. 1500

106


oppGåveR

1 Kva trur kristne skjer i dåpen? 2 Kva blir dei fire store overgangane i eit menneskeliv kalla? 3 Kvifor har kristendommen markeringar av dei fire store overgangane i menneskelivet i kyrkja? 4 Kva tyder ordet konfirmere? 5 Kva andre ord kan kristne bruke om himmelen?

6 Brett eit A4-ark på midten. Lag eit kyrkjeprogram til eit bryllaup slik du trur det kan sjå ut. Programmet må innehalde bryllaupssalmar, tale, vigsel, bønn for brudeparet og skriftlesing. Lag ei framside på bryllaupsprogrammet. 7 Lag eit tankekart i boka di. I midten skriv du «I kyrkja». Ut frå midten skal det gå strekar til punkt der du skriv inn alt som kan gå føre seg i kyrkja (for eksempel gravferd, bryllaup osv.).

8 Før ein kristen konfirmasjon er konfirmantane med i ei samtalegudsteneste. Gjennom året før konfirmasjonen har dei også ein del oppgåver og samlingar. Gå saman i grupper. Kvar gruppe vel seg ei kyrkje frå fylket sitt. Finn ut kva slags opplegg det er for konfirmantane i denne kyrkja. Du kan undersøkje om det står noko om det på heimesida til kyrkja, eller du kan ringje til kyrkjekontoret og spørje. Skriv ned det du finn ut. Til slutt skal de fortelje for dei andre i klassa kva de fann ut. Hugs at de skal fortelje, ikkje lese rett frå arket.

9 Dramatiser ein vigsel. Ein skal vere prest, to er brudepar. Kva andre roller trengst? Gå saman i grupper og lag eit dramastykke som kort viser ein vigsel i kyrkja.

107


Gjennom livet i islam Her skal du lære om: › ritual for fødsel, bryllaup og død i islam › livet etter døden i islam

Sara og Selma fortel Vi har vore i to bryllaup. Det eine var bryllaupet til koranlæraren vår. Der vår var det berre damer og barn. Vi veit ikkje heilt kva mennene gjorde – kanskje dei hadde ein fest ein annan stad? Det var ganske travelt før bryllaupet. Alle ville at det skulle bli heilt perfekt! Bryllaupet blei halde på ein skole, og det var mange gjester. Gjestene hadde pynta seg og var veldig glade. Bruda var kjempepen! Ho skifta klede fleire gonger og hadde på seg tre ulike brudekjolar. Ho hadde også pynta hendene og føtene sine med hennamåling. Vi var brudejenter og hadde på oss fine kvite kjolar. Da bruda gjekk inn i festlokalet, gjekk vi bak henne med lys i hendene. Bruda sette seg på ein pynta stol som stod lengst framme i lokalet, slik at alle kunne sjå henne. Ho helsa alle gjestene med eit kyss på kinnet og snakka med dei. Bruda fekk mange gåver, men ingen av dei blei pakka opp under festen. Festen var morosam! Gjestene snakka og dansa. Bruda dansa òg, men ikkje vi. Vi barna gjekk nemleg på oppdagingsferd i festlokalet og leikte gøymsel. Vi åt mykje god mat. Det blei servert couscous, kylling, kaker, godteri og mykje meir. Vi drakk mykje brus og åt så mykje at vi blei heilt kvalme. Sara kasta opp da bryllaupet var ferdig, så kvalm var ho! Brudgommen kom for å hente bruda da vi skulle ete bryllaups­ kake. Det var seint på kvelden. Brudeparet skar opp og åt av kaka saman. Så drog dei saman frå festen. Bryllaupet varte lenge. Vi var nok ikkje heime før klokka eitt om natta.

108


Fødsel, bryllaup og gravferd I islam blir viktige hendingar og overgangar i livet frå fødsel til død markerte. Talet på markeringar, og måten dei går føre seg på, kan variere frå land til land og frå person til person. Her skal du lære om ritual knytte til fødsel, bryllaup og gravferd.

Aqiqa Når eit barn blir født, blir det kledd i eit teppe. Deretter blir truved­ kjenninga kviskra inn i øyret til barnet. Om lag åtte dagar etter fødsel­ en er det vanleg å halde ein seremoni for barnet. Seremonien blir kalla aqiqa og blir markert med ulike ritual. Under aqiqa er det vanleg at muslimar slaktar eitt eller to dyr – det kan vere lam, sau eller geit. Av dyreofferet et familien til barnet ein tredel, mens resten blir gitt til dei fattige. Det er også vanleg å klippe eller barbere bort håret til barnet under seremonien. Mange klipper berre av éin lokk. Deretter blir vekta av håret i gull eller sølv gitt til dei fattige. Mange barn får også namn under aqiqa­seremonien. Muslimske barn får ofte namn etter viktige personar i historia til islam. Det er ikkje ei plikt for muslimar å halde ein aqiqa­seremoni, men i hadith står det at det er ei god handling.

truvedkjenninga ritual dyreoffer klippe eller barbere håret få namn

109


Omskjering av gutebarn Muslimske gutar blir omskorne. Det vil seie at forhuda på penis blir skoren bort. Ein del gutar blir omskorne rett etter fødselen, men det kan også gjerast fram til guten er rundt 10 år eller seinare. Somme muslimar feirar omskjeringa av guten med ein fest, men ikkje alle. spesielle dagar

Mange muslimar markerer spesielle dagar i livet til barnet. Det er vanleg å markere dagen da barnet skal begynne å lese i Koranen eller lære seg å be. Det kan markerast med ein familiemiddag, ein fest eller ved at barnet får med seg godteri til koranskolen.

Gutar ventar på tur. Omskjeringsseremoni i Istanbul i Tyrkia

Bryllaup Å gifte seg er viktig i islam. Muslimar meiner at når ein mann og ei kvinne lever saman i eit ekteskap, så utfyller rollene og oppgåvene deira kvarandre. Foreldre og familie er ofte med på å finne ein partnar til sonen eller dottera. Det vil seie at dei hjelper til med å finne ein partnar dei trur vil passe, eller at dei godkjenner den partnaren sonen eller dottera har valt. Ingen kan tvingast til å gifte seg. Både mannen og kvinna må godkjenne ekteskapet.

110


Før bryllaupsfesten kan haldast, må dei som skal gifte seg, skrive ein ekteskapskontrakt. I kontrakten står det at mannen og kvinna vil gifte seg med kvarandre. I tillegg står det kva kvinna skal få i brude­ gåve. Mannen er forplikta til å gi kvinna ei gåve. Gåva kan vere pengar, smykke eller noko anna.

ekteskapskontrakt brudegåve

Muslimske bryllaup kan feirast på mange ulike måtar. Det er vanleg å feire med ein stor fest der familie, venner og naboar er med. Bryl­ laupsfesten blir feira med mykje god mat, mange kaker og gåver til brudeparet. Bruda og brudgommen har på seg vakre klede, og gjestene har pynta seg. Musikk og dans er med på å skape feststem­ ning. Ved somme bryllaupsfestar feirar menn og kvinner saman, andre held ein fest for kvinnene og ein for mennene.

111


Gravferd på Klemetsrud kyrkjegard i Oslo

truvedkjenninga Guds namn

vaska likklede, kiste bønn

grav

112

Gravferd Det siste ein muslim skal seie eller høre, er truvedkjenninga. Truvedkjenninga og Guds namn blir dermed det første ein muslim hører etter fødselen, og det siste ein muslim hører eller seier før døden kjem. Den døde skal gravleggjast så fort som råd er, helst innan eit døgn. Det er fleire ritual i samband med gravferda. Først blir den døde rituelt vaska. Det er vanleg at kvinner blir vaska av kvinnelege slekt­ ningar, og at menn blir vaska av mannlege slektningar. Når kroppen er vaska og tørka, blir han kledd i eit kvitt likklede og lagd i ei kiste. Muslimar ber også for den døde. Bønna kan dei be i moskeen, på gravplassen eller i heimen til den døde. Ofte er det imamen som leier bønna. Deretter blir kista med den døde boren til gravplassen. Det er vanlegvis berre menn som følgjer den døde til grava. Mann­ lege slektningar og venner byter på å bere kista. Bak kista følgjer familie, slektningar og venner som ønskjer å følgje den avdøde til grava. Er det langt til gravplassen, kan kista fraktast med bil. I fleire norske byar finst det eigne gravplassar for muslimar.


Den døde blir lagd i grava slik at ansiktet vender mot Mekka. Ved grava ber og les dei sørgjande frå Koranen. Tre nevar med jord blir kasta på grava, mens desse orda frå Koranen blir lesne: «Av jord har Vi skapt dykk. Til den lèt Vi dykk vende tilbake. Av den skal Vi la dykk stå fram ein gong til.» Etter gravferda er det vanleg å setje opp eit enkelt minnesmerke over den døde på grava.

Sørgjetid Det er vanleg å ta godt vare på menneske som har mista ein av sine nærmaste. Den nærmaste familien til den avdøde får gjerne besøk av slekt og venner dei første dagane etter dødsfallet. Dei som kjem på besøk, trøystar dei og har med mat. Mange stader markerer muslimar den tredje og den førtiande dagen etter dødsfallet med å lese frå Koranen.

Mekka Koranen n

I Koranen blir ordet «Vi» ofte brukt om Gud.

besøk trøyst, mat

113


gåve frå Gud

dommens dag

to englar

mennesket blir dømt ut frå handlingane sine

rettferdig nådig

lønn og straff

114

Livet etter døden Ifølgje islam rår Gud over menneskelivet. Muslimar meiner at livet er ei gåve frå Gud, og at Gud bestemmer når kvart liv begynner og sluttar. Muslimar trur på eit liv etter døden. Dei ser på livet her på jorda som ein kort forsmak på det livet som skal vare i evig tid. Islam seier at Gud vil dømme alle menneske på dommens dag. På dom­ mens dag vil menneska stå opp frå dei døde med kropp og sjel. Det er derfor viktig å unngå å skade kroppen. Muslimar ønskjer at døde menneske skal gravleggjast i jorda, ikkje kremerast, for at kroppen ikkje skal øydeleggjast. Dommens dag Ifølgje islam skal Gud på dommens dag dømme menneska etter kva slags liv dei har levd på jorda. Muslimar trur at alle menneske har to englar som passar på dei. Desse englane skriv ned alt det gode og dårlege som mennesket gjer. På dommens dag skal det gode og dårlege vegast opp mot kvarandre. Gud vil dømme alle ut frå kva dei har gjort. Derfor er menneska ansvarlege for sine eigne handlingar. Muslimar meiner at Gud er ein rettferdig og nådig dommar. Alle vil få ein rettferdig dom. Gud kan tilgi menneska for det galne dei har gjort, men ein veit ikkje om han vil gjere det. I islam er det Gud som avgjer kven som kjem til paradis, og kven som kjem til helvete. Muslimar meiner at dei som har vore lydige mot Gud, vil få si lønn og kan komme til paradis, og at dei som har vore ulydige, vil bli straffa og kan komme til helvete. At Gud er nådig, vil seie at Gud kan tilgi menneska for det galne


dei har gjort. Mange muslimar trur derfor at også dei som hamnar i helvete, ein gong kan komme til paradis, fordi Gud kan tilgi dei.

Paradis og helvete Muslimar trur at livet i paradis er ei lønn for å ha levd eit godt liv på jorda. Paradis blir skildra på fleire måtar. Ei vanleg førestelling er at det er ein vedunderleg stad, med mange vakre hagar, skuggerike tre, mjølk, honning, mykje mat og kvile. Helvete blir sett på som det motsette av paradis, og blir ofte skildra som ein eld – der er det forferdeleg varmt og grueleg å vere.

115


Lurendreieren og Dødens engel Ein lurendreier hadde tent seg søkkrik på handel og utlån av pengar. Han åtte land og fleire bygningar, og alle slags saker og ting. Han bestemte seg for at han skulle ta fri og berre kose seg og ha det moro eit heilt år. Etterpå ville han bestemme seg for kva han skulle gjere vidare med livet sitt. Men akkurat da han skulle begynne å bruke pengar, kom Dødens engel til han, for å ta livet hans frå han. Lurendreieren prøvde på alle moglege måtar å sleppe å døy, men det såg mørkt ut for han. Dødens engel var ikkje til å rikke. Man­ nen sa: «Gi meg tre dagar til, så skal du få ein tredel av alt eg eig!» Engelen nekta og drog i livet til lurendreieren for å ta det frå han. Da bad mannen: «Gi meg to dagar til, så skal du få TO tredelar av alt eg eig!» Men engelen ville ikkje høre på han. Til og med da han ville gi engelen alt han åtte for berre éin einaste dag til på jorda, ville ikkje engelen høre på han og drog igjen i livet til lurendreieren for å ta det frå han. Da sa lurendreieren: «Ver så snill og la meg få lov til å skrive ned berre éin einaste liten ting!» Engelen gjekk med på å la han få skrive ned éin einaste liten ting før han døydde, og da skreiv mannen med sitt eige blod: «Kjære folk, de må forstå kor dyrebar tida dykkar er. Eg kunne ikkje kjøpe éin einaste dag til, jamvel om eg ville betale alle pengane mine for han. Så hugs å bruke livet dykkar på rett måte.»

116


oppGåveR

1 2 3 4

Kva viktige hendingar og overgangar i livet er det vanleg å markere i islam? Kva må muslimar skrive under på før dei giftar seg? Kva skal ifølgje islam skje på dommens dag? Kvifor vil ikkje muslimar kremere dei døde?

5 Gå saman i par og fortel «Lurendreieren og Dødens engel» med eigne ord. 6 Skriv eit samandrag av underkapittelet om islam. Bruk overskrifter, ordforklaringar og nøkkelord som hjelp. 7 Tenk deg at du skal gifte deg og skrive ein ekteskapskontrakt. Kva vil du at det skal stå i kontrakten, og kvifor? Gå saman i grupper på tre eller fire og del tankane dine med dei andre. 8 Lag ein faktaboks der du kort oppsummerer kva viktige hendingar og overgangar det er vanleg å markere i islam, og korleis dei kan markerast. 9 Korleis blir paradis og helvete skildra i islam?

10 Finn eksempel på korleis hennamåling kan sjå ut. Teikn eit hennamønster på eit ark. 11 Bruk Internett og finn nokre norske byar der det finst muslimske gravplassar.

12 Dramatiser bryllaupet som Sara og Selma skildrar.

117


Gjennom livet i livssynshumanismen Her skal du lære om: › humanistiske seremoniar ved namnefest, konfirmasjon, vigsel og gravferd › korleis humanistar ser på livet i denne verda

Helene fortel Da mamma og pappa gifta seg, hadde dei ein humanistisk vigselsseremoni. Seremonien var heime hos onkelen til mamma. Eg var brudejente, så eg og mamma hadde vore saman hos frisøren og fått sett opp håret. Det var gøy! Mamma hadde brudekjole, og eg hadde brudejentekjole med perler på. I håret hadde vi kvite blomar. Småsystrene mine var også brudejenter – dei var berre to år og supersøte i rosa kjolar! Alle hadde pynta seg fint. Bror min hadde smoking og vest, og pappa hadde noko som heiter sjakett. Seremonien begynte med ein brudemarsj, som blei spela mens eg og kusina mi gjekk ned trappa frå andre etasje og ned i hallen der vigselen skulle gå føre seg. Det var litt skummelt å gå først ned trappa. Alle såg på meg. Mamma kom gåande bak oss. Ho var kjempepen! Under seremonien var det ei dame frå Human­Etisk Forbund som heldt tale. Eg hugsar ikkje så mykje frå talen, men eg trur ho snakka om korleis mamma og pappa såg på kvarandre, korleis dei møttest og slikt. Og så sa ho sikkert mykje om kjærleik og ekteskap. Det var nokre songar og musikk også, og så gav mamma og pappa kvarandre ekteskapslovnad. «All you need is love» med The Beatles var avslutningssong. Da skåla dei vaksne i champagne. Det var fint med alle som stod rundt i ring mens vigselen gjekk føre seg. Det var fint å sjå at alle var så glade og smilte og var positive, og at vi var saman alle saman. Etter seremonien var det festmiddag, med talar og songar. Etter middagen var det kaker og stor fest ein annan stad. Eg og dei andre barna fekk vere med ei stund, men dei siste timane var det berre vaksne der. Festen var kjempemorosam! Det var gøy å vere saman med familien, sjå alle vennene til mamma og pappa, ete god mat, vere saman med vennene mine, ete kaker og godteri og danse. Vi hadde leigd ein DJ, så det var svært god musikk. Det var ein morosam og fin dag.

118


Humanistisk namnefest, konfirmasjon, vigsel og gravferd Livssynshumanistar meiner at markeringar og seremoniar er noko som alle menneske bruker og treng. Seremoniane er med på å ramme inn livet og skape meining. Når nokon blir feira, får han eller ho ekstra merksemd, og feiringa viser at kvart einskilt menneske er verdifullt.

markeringar, seremoniar ramme inn livet

Noko anna seremoniane gjer, er å vise at vi hører til eit fellesskap. Dei humanistiske seremoniane er noko som medlemmene av fellesskapet gjer saman. Kanskje får ein besøk av slektningar som ein ikkje ser så ofte. Seremoniane blir da eit høve til å bli betre kjende og til å få ei kjensle av fellesskap saman med familie og venner.

fellesskap

Seremoniane har ein viktig plass i livssynshumanismen i Noreg. Her blir fire overgangar i livet markerte med eigne seremoniar. Det er Human­Etisk Forbund som står for dei humanistiske sere­ moniane i Noreg. Når eit barn blir født og får namn, feirar livssyns­ humanistar det med ein namnefest. Ungdomstida blir markert med konfirmasjon. Når livssynshumanistar vil markere at dei har valt å leve saman i eit parforhold, kan dei markere det med ein human­ istisk vigsel. Når nokon døyr, kan ein velje ei humanistisk gravferd. Seremoniane er den største aktiviteten til Human­Etisk Forbund. I seremoniane er det ofte mykje musikk, talar, diktlesing, dans og anna. Musikken som blir spela, eller det som blir sagt i talane, uttrykkjer humanistiske verdiar. Derfor meiner Human­Etisk Forbund at seremoniane er med på å styrkje humanistiske verdiar i samfunnet. Nokre viktige verdiar er fridom til å velje og religions­ fridom. Dei humanistiske seremoniane i Noreg har vore viktige alternativ for dei som har ønskt ei markering utan religiøst innhald.

overgangane Human-Etisk Forbund namnefest, konfirmasjon vigsel, gravferd

humanistiske verdiar fridom til å velje, religionsfridom

119


namn talar, musikk, songar

samfunnshus

tale, namnetavle

bestemme sjølv

gåver

Humanistisk namnefest Humanistisk namnefest er feiring av at eit nytt barn er komme til verda, og at det har fått eit namn. Å få sitt eige namn er eit tydeleg teikn på at du er nokon, at du er du, og at du er eineståande. Det er ein glad og munter seremoni, og barnet blir feira med talar, musikk og songar. Det er vanleg å ha seremoni for fleire barn om gongen. Da samlar familiane til barna og gjestene deira seg i eit sam­ funnshus eller ein annan stad der det passar å arrangere seremonien. Høgdepunktet i seremonien er ein tale for dagen, og at barnet får ei namnetavle til minne om dagen. På namnetavla er det eit kunstbilete og eit dikt. Barnet blir ikkje medlem av Human­Etisk Forbund når det har namnefest. Det er fordi barnet skal få bestemme sjølv, når det blir større, om det ønskjer å høre til dette livssynssamfunnet. Etter seremonien er det vanleg å samlast heime hos familien eller i eit festlokale for å ete god mat og hyggje seg saman. Barnet får ofte gåver frå venner og familie til minne om dagen, og som eit teikn på at dei ønskjer den vesle ein god start i livet.

Humanistisk konfirmasjon Humanistisk konfirmasjon er ei markering for ungdommar, som skal markere at ein er i overgangen mellom barn og vaksen. Ein humanistisk konfirmasjon består av eit kurs og ein høgtideleg seremoni. Kurset går gjerne ein gong i veka over fleire månader. Meininga med kurset er å oppfordre ungdommane til å tenkje sjølvstendig og etisk. Dei lærer om livssyn og humanisme, og dei diskuterer og lærer om

120


ulike tema. Tema på kursa er ofte menneskerettar, ansvar for verda, toleranse, rasisme, kropp og kjønn og ulike etiske spørsmål. Mange ungdommar synest kursa er fine fordi dei blir kjende med andre ungdommar, og fordi dei blir utfordra til å tenkje sjølve og lærer seg å diskutere vanskelege tema med andre. Konfirmasjonen blir ofte arrangert om våren, på ein laurdag eller søndag. Seremonien blir gjerne halden i eit kulturhus, eit rådhus eller ein festsal. Det er ei høgtideleg stemning med talar og kultur­ innslag. Det er vanleg at ein av konfirmantane blir vald ut til å halde ein tale på vegner av alle ungdommane. Det blir gjort for å markere at dei unge tek på seg ansvaret for å vidareføre humanistiske verdiar og vil delta og engasjere seg i samfunnet.

Til ungdommen (utdrag) Kringsatt av fiender, gå inn i din tid! Under en blodig storm – vi deg til strid!

Edelt er mennesket, jorden er rik! Finnes her nød og sult, skyldes det svik.

Kanskje du spør i angst, udekket, åpen: hva skal jeg kjempe med, hva er mitt våpen?

Knus det! I livets navn skal urett falle. Solskinn og brød og ånd eies av alle.

Nordahl Grieg, frå Håbet (1946)

I Sverige, Finland, Tyskland og Belgia og på Island finst det seremoniar som tilsvarer det vi i Noreg kallar humanistisk konfirmasjon.

121


Humanistisk vigsel Ein humanistisk vigsel er ein seremoni der to menneske gjer ein avtale om å leve saman. I seremonien skriv paret under på avtalen. Høgdepunktet i seremonien er ein eigen tale til paret. Seremonien er stemningsfull med for eksempel musikk, song og diktlesing. Paret er sjølv med og vel kva innslag som skal vere med i seremonien. Song­ ane, talane og dikta skal uttrykkje kjærleik, likeverd, gjensidig respekt og toleranse, som er viktige livssynshumanistiske verdiar. Seremonien kan i utgangspunktet gå føre seg kvar som helst. Somme vil gjerne gifte seg ein stad som er spesielt viktig for akkurat dei to. Det vanlegaste er å ha seremonien i eit festlokale og ha ein middag og fest etterpå med familie og venner. I 2004 fekk Human-Etisk Forbund lov til å ha eigne vigslarar og gjennomføre humanistiske vigslar. Human-Etisk Forbund arbeidde lenge for at to av same kjønn skulle få lov til å gifte seg på same måte som to av motsett kjønn. I 2009 blei ei felles ekteskapslov sett i verk i Noreg, som stadfesta dette. Human-Etisk Forbund meiner at lovendringane er med på å sikre likeverd, slik det står uttrykt i Verdserklæringa om menneskerettane. Det er utforma ein ny ordlyd som blir brukt i alle humanistiske vigslar. Der kallar ein dei to som giftar seg, for brudefolk.

Nærhet Jeg kan bære din sorg et stykke på veien og åpne min glede i din Men jeg kan ikke leve ditt liv eller dø din død Vi kan bytte blikk og kjærtegn, veksle ord og krefter mellom oss Men du er ikke meg Og jeg er ikke deg

122

Derfor kan vi finne frem til hverandre, for å være oss selv hos hverandre en liten stund i tiden

Stein Mehren, frå Corona: formørkelsen og dens lys (1986)


123


Humanistisk gravferd Når nokon døyr, kan det haldast ei humanistisk gravferd dersom familien til den døde ønskjer det. Det er Human­Etisk Forbund som står for slike gravferder. Ofte blir det humanistiske symbolet «Happy human» brukt i dødsannonsen i slike tilfelle. Det er vanleg­ vis eit gravferdsbyrå som gjer den døde klar til gravferda og legg han eller henne i kista. Gravferdsseremonien kan ikkje gå føre seg i ei kyrkje, men i eit anna lokale som høver som seremonirom. Det er vanleg å pynte kista og seremonirommet med blomar og kransar og å tenne lys. valfridom

verdig, høgtideleg personleg

Ein viktig humanistisk verdi er valfridom. Dei nærmaste til den døde kan setje opp eit seremoniprogram slik dei sjølve ønskjer det. Derfor kan ei humanistisk gravferd ha ulikt innhald. Somme gonger har den avdøde sett opp ønske for seremonien, og da blir desse ønska gjerne følgde av dei som planlegg seremonien. Human­ Etisk Forbund har sett opp forslag til program og forslag til musikk og dikt som høver til gravferdsseremoniar. Det er viktig at seremo­ nien er verdig og høgtideleg. Seremonien skal dreie seg om den som er død, og det er vanleg å velje musikkstykke, songar og dikt som den døde var glad i, for å gjere minnestunda meir personleg. Under seremonien er det vanleg at familie og venner fortel om den døde til forsamlinga og legg blomar på kista for å ta farvel. Alle deltek også i ei stille stund der ein skal minnast og ære den døde. Når seremonien er over, blir kista boren ut og frakta til gravstaden. Kyrkjegardar og gravlundar er offentlege gravstader, og livssyns­ humanistar blir gravlagde der. Somme ønskjer også å ha ei minnesamling for familie og venner etter seremonien, kanskje med kaffi og kaker eller smørbrød. Gravferda kan vere ein av dei få gongene så mange som kjende den døde, kjem saman, og det kan vere godt for dei nærmaste at fleire er samla i sorga.

Frans Widerberg: Befrierne, 1978

124


Vem kan segla Vem kan segla förutan vind? Vem kan ro utan årar? Vem kan skiljas från vennen sin Utan att fälla tårar?

Jag kan segla förutan vind. Jag kan ro utan årar. Men ej skiljas från vennen min Utan att fälla tårar.

Svensk folketone

125


livet i denne verda Livssynshumanismen verdset kunnskap om verda og universet, om menneska, livet og naturen. For å finne ut korleis verda ser ut kan menneska bruke vitskap og fornuft. Sjølv om menneska ikkje kan greie å få sikker kunnskap om alt, meiner livssynshumanistar at det er betre å søkje kunnskap enn å tru på noko ein aldri kan vite noko sikkert om eller prøve ut. Livssynshumanistar meiner at det einaste livet vi kan vite noko sikkert om, er livet i denne verda. Det som eventuelt er utanfor dette livet, kan vi ikkje vite noko sikkert om. For livssynshumanistar har livet ikkje ei meining som andre har bestemt på førehand. Menneska skaper sjølve meining i hendingar i livet. Markeringane av over­ gangane i livet, slik dei humanistiske seremoniane er, er eksempel på korleis menneska skaper meining og samanheng i livet.

Fridtjof Nansen – vitskap og humanitært arbeid Fridtjof Nansen (1861–1930) er kjend som polarforskar, naturvitskapsmann, diplomat og humanist. Nansen var den første til å krysse Grønland på ski, og han gjorde mange ekspedisjonar i dei nordlege polområda. Han var også blant dei første som viste kor viktige nerveceller er for hjernefunksjonane. Nansen er kjend for sitt engasjement i hjelpearbeid for menneske i nød. Han var mellom anna med og organiserte nødhjelp til russarane under den enorme svoltkatastrofen i Russland i 1921–1923. I 1922 fekk han Nobels fredspris.

126


oppGåveR

1 Kor mange humanistiske seremoniar blir brukte i Noreg? Kva heiter dei? 2 Kvifor meiner livssynshumanistar at seremoniar er viktige? Finn minst tre grunnar. 3 Kva blir feira ved ein humanistisk namnefest? 4 Kva består ein humanistisk konfirmasjon av? 5 Kva dreiar ein humanistisk vigsel seg om? 6 Kva er viktig i ein humanistisk gravferdsseremoni?

7 Skriv eit samandrag av dette underkapittelet. Bruk overskrifter, ordforklaringar og nøkkelord som hjelp. 8 Finn dei livssynshumanistiske verdiane som er omtalte i dette kapittelet. Snakk saman to og to om kva dei tyder. 9 Tenk deg at nokon du kjenner, skal skrive ein tale til eit par som skal gifte seg, og ber deg om hjelp. Kva er viktig å få med i ein humanistisk tale til brudefolket? 10 Skriv ein tale til ein humanistisk konfirmant. 11 Korleis kan ein seremoni styrkje fellesskapet? Skriv ein tekst på ei side om kva du tenkjer om dette.

12 Bruk oppslagsverk, aviser og Internett, og finn ti fakta om humanistiske seremoniar som ikkje står i boka. 13 Lag ein presentasjon av korleis ei humanistisk gravferd kan gå føre seg.

127


Gjennom livet i buddhismen Her skal du lære om: › ritual for den som skal bli munk i buddhismen › ritual rundt døden i buddhismen › forteljingar om Buddha

Espen fortel No har eg akkurat blitt novise. Det vil seie at eg skal prøve å leve som munk. Eg veit ikkje heilt korleis munkar lever, men eg veit at dei har mange reglar. Dei får for eksempel ikkje lov til å røre ved kvinner. Eg trur det er fordi det kan vere forstyrrande. Dei kleda eg har på meg no, er slike klede som munkar har. Eg fekk dei i ein seremoni tidlegare i dag. Først måtte eg barbere meg på hovudet. Eg hadde ganske langt hår før. Men det gjer ikkje noko, det er kult å vere skinna òg. Etterpå måtte eg ta på meg kvite klede. Det var eit slags skjørt, ei skjorte og ei litt stor kappe med erme. Da seremonien begynte, hadde eg på meg dei kvite kleda. Under seremonien visste eg ikkje heilt kva eg skulle gjere, men det gjekk bra likevel. Det var fem munkar der, og ein av dei sa alt eg skulle seie. Han sa orda først, og eg sa dei etterpå. Eg lova å følgje dei same reglane som munkane følgjer, men berre for denne helga. Eg hadde med meg oransje munkeklede som mor mi hadde gitt meg. Dei la eg fram framfor munkane. Etter at eg hadde sagt alle lovnadene, gav den eldste munken meg kleda tilbake. Så gjekk eg bak Buddha­alteret og skifta til dei. Ein av dei yngre munkane hjelpte meg med å ta dei på, for elles hadde eg ikkje skjøna heilt korleis eg skulle gjere det. Resten av helga skal eg vere i tempelet saman med munkane.

128


Ulike ritual Buddhistar har ikkje eit felles sett med ritual for overgangar gjennom livet. I dei buddhistiske tekstane står det ingen reglar for korleis ekteskap og familie skal organiserast. Det viktige i budd­ hismen er korleis folk er mot kvarandre, ikkje korleis dei er orga­ niserte saman. Tekstane seier derfor mykje om korleis menneska bør vere mot kvarandre, men lite om for eksempel korleis eit ekteskap bør inngåast. Jamvel om ikkje alle buddhistar markerer hendingar i livet på same måten som andre, er det vanleg å ha ulike feiringar ved overgang­ ane i livet, både heime og knytt til templa. Men kva buddhistar markerer, og korleis dei gjer det, varierer både frå land til land og frå familie til familie.

Fødsel Når eit barn blir født, vel somme å ta det med til tempelet. Der kan ein eller fleire munkar lese heilage tekstar for barnet. Det skal verne barnet, gjere det sterkt og gi god helse.

Buddhistmunk velsignar eit lite barn på Sri Lanka

129


n

Ein novise er ein eller ei som øver på å vere munk eller nonne.

ordinasjon

130

Å bli innvigd som novise Ein del buddhistiske barn og ungdommar prøver å leve som munk eller nonne for ein kort periode. Det heiter å vere novise. Det er ikkje meininga at alle som er novise, skal bli munk eller nonne seinare. Men alle som blir munk eller nonne, må ha vore novise først. Slik er det for at dei skal vite kva det er å leve som munk eller nonne før dei prøver å leve slik resten av livet. I ein del buddhistiske land, for eksempel Thailand, er det vanleg at unge gutar bur i klosteret nokre dagar eller veker. Jenter kan også bli noviser, men det er mindre vanleg. Kvart år prøver ein del barn og ungdommar å vere noviser i Thai­tempelet utanfor Oslo. Når ein gut skal bli novise, gjennomgår han ein spesiell seremoni som blir kalla ordinasjon. Før ordinasjonen må guten barbere seg på hovudet for å vise at han bryt med verda, og at han ikkje er jålete. Så får han ta på seg ei munkekappe. Munkekapper kan ha ulike fargar, men oransje, raudt og gult er dei vanlegaste. Munkekappa er enkelt sydd. Slike kapper skal ikkje vere til pynt, dei skal berre gi vern mot insekt, varme og kulde.


Under ordinasjonen seier guten at han tek tilflukt i Buddha, dhamma og sangha. Å ta tilflukt er å søkje vern hos nokon og å leve i det vernet. Guten lovar også å følgje levereglane til munkane og nonnene. Munk­ ar og nonner har svært mange reglar dei må følgje, men ti reglar er viktigare enn dei andre. Dei første fem er dei same levereglane som vanlege buddhistar må følgje. Dei neste fem er berre for munkar og nonner. Reglane seier at dei ikkje skal ete mat etter middag, ikkje drive med dans, musikk og skodespel, ikkje bruke blomekransar, parfyme og salvar, ikkje ha behagelege senger og ikkje eige gull og sølv. I tillegg får ikkje munkar og nonner eige mange ting. Slik er det fordi dei skal konsentrere seg om å leve etter Buddha si lære. Vegen til Buddha blir kalla middelvegen. Det vil seie at det beste er verken å overdrive eller underdrive noko. Det er ikkje bra å ha for mange ting, men det er heller ikkje bra å svelte eller å vere utan ein stad å sove. I klosteret lærer gutane om læra til Buddha. Dei øver på å meditere, er med i ritual og hjelper til med praktisk arbeid. Jenter som blir noviser, har ein liknande seremoni som gutane, men dei lover å følgje litt annleis reglar. I klosteret har dei same oppgåver. Det er slik vaksne munkar og nonner lever òg. Men mens dei fleste munkar og nonner vel å følgje dei mange reglane heile livet, dreg dei fleste barnenovisene heim når den bestemte perioden er over.

131


Buddha og mordaren Angulimala Ein gong heldt Buddha til i ein stor park. På den tida budde det ein røvar ikkje langt unna. Han heitte Angulimala. Angulimala var grueleg og mordlysten, hadde blod på hendene og hadde inga med­ kjensle med levande vesen. Han drap og skremde bort folk slik at landsbyar, byar og store område blei tomme for menneske. Kvar gong han drap nokon, skar han veslefingeren av dei og trædde han på ei snor han bar rundt halsen. Derfor blei han kalla Angulimala, som tyder fingerhalsband. Ein morgon vandra Buddha inn til byen for å ta imot matgåver. Etter at han hadde gått matrunden, åt han og pakka saman sakene sine. Så gav han seg på vandring langs hovudvegen i retning av staden der Angulimala heldt til. Fleire gjetarar, bønder og reisande fekk sjå at Buddha var på veg mot området til røvaren. Dei prøvde å åtvare han: «Ikkje gå den vegen, munk. Der borte bur det ein røvar som heiter Angulimala. Han er grueleg og mordlysten, har blod på hendene og inga medkjensle med levande vesen. Han skjer veslefingeren av dei han drep, og trær han på ei snor om halsen.» Buddha svarte ikkje, men gjekk berre vidare. Allereie på avstand fekk Angulimala auge på Buddha som kom gåande. «Det var da merkeleg! Tidlegare har folk komme i grupper på ti, tjue og tretti mann, men eg tok dei likevel. Og no kjem sanneleg denne munken vandrande heilt åleine. Han ser ut som om han ikkje legg merke til farar. Men no går eg bort og slår han i hel!» tenkte Angulimala. Dermed greip han sverd og skjold, spente på seg boge og piler og følgde etter Buddha. Men da skjedde det noko rart. Det verka som om det var uråd for Angulimala å ta igjen Buddha, jamvel om Buddha gjekk i vanleg gangfart, og Angulimala sprang alt han kunne. «Dette var da rart», tenkte Angulimala. «Før har eg klart å springe så eg har teke igjen både elefantar, hestar, vogner og hjortar i fullt sprang. Men enda denne munken berre går der i vanleg gangfart,

132


klarer eg ikkje å ta han igjen, enda eg spring alt eg kan!» Han stansa og ropte: «Stopp da, munk! Stopp!» «Eg har stoppa, Angulimala. Det er du som må stoppe», sa Buddha. Angulimala forstod ikkje kva Buddha meinte. Derfor sa han: «Munk! Jamvel om du går, seier du: Eg har stoppa! Så seier du at eg som har stoppa, enno går! No spør eg deg kva du meiner: Korleis kan du seie at du har stoppa? Og korleis kan du seie at eg går?» Buddha svarte: «Angulimala. Eg står stille fordi eg aldri lyftar handa mot noko levande vesen. Men du tek ikkje omsyn til andre. Derfor står eg. Du står ikkje.» Angulimala blei rørt av det Buddha sa. «No som eg har hørt dette verset, vil eg gi avkall på vondskapen. Du har gitt meg den gode læra!» Han kasta frå seg sverdet sitt i ei djup kløft. Så fall han ned framfor føtene til Buddha og bad om å bli ordinert. Og vismannen Buddha, som har medkjensle og er lærar for heile verda, sa til han: «Kom som munk!» Slik blei røvaren munk. Sidan utvikla han med­ kjensle med andre, gjorde mange gode gjerningar og forstod heile læra til Buddha. Da Angulimala hadde forstått læra til Buddha, sa han mange kloke vers. Her er eitt av dei: «Han som med gode gjerningar gjer opp for det han har gjort av vondt, lyser opp verda som fullmånen når han slepp fram frå skyenes garn.» Tilrettelagt og omsett til nynorsk frå Kåre A. Lie: Buddhas budskap (2010)

133


Bryllaup Buddhistar har ingen faste bryllaupsritual. Dei fleste buddhistar giftar seg utanfor kloster og tempel, utan at munkar eller nonner er til stades. Ein del par ønskjer likevel å få ei velsigning av ein munk når dei giftar seg. Ritual ved døden For buddhistar er døden ein overgang til eit nytt liv. Buddhistar trur at karma, resultatet av det dei har gjort tidlegare, avgjer kva slags gjenføding dei får. Mange buddhistar tenkjer også at dei kjenslene dei har når dei døyr, påverkar det som skjer etter døden og i det neste livet. Dersom ein er fylt med hat og sinne, kan det påverke det som skjer etter døden, på ein negativ måte, men er ein fylt med tru og trøyst frå læra til Buddha, kan det verke positivt. Det er derfor viktig at overgangen skjer på ein best mogleg måte. Som andre ritual kan buddhistar gjennomføre gravferdsritual ulikt. Å resitere er ein mellomting mellom Eit fellestrekk er likevel at det er viktig med lesing av heilage tekstar. Munkar resiterer bønner og tekstar både for å hjelpe den som døyr, å lese og å syngje. og dei som blir igjen. For mange er læra til Buddha ei hjelp til å finne Gravferdsseremoni i Kina meining i å leve vidare når nokon dei er glad i, er død. n

134


Dødsritual hos vietnamesiske buddhistar Når ein vietnamesisk buddhist nærmar seg døden, seier familien frå til ein munk. Munken kjem til dødsleiet og les frå læra til Buddha for den døyande. Orda skal gi styrke og fred i møte med døden. Familie og venner gjer alt dei kan for at den døyande får ein god død. Dei set fram røykjelse, levande lys, blomar og bilete av Buddha. Etter døden bør kroppen liggje heilt stille. Ingen må ta på han, og det bør ikkje vere andre lydar i rommet enn lyden av læra til Buddha lesen av ein munk. Sidan kan ein vaske kroppen, kle han og leggje han i ei kiste. Munkar og nonner blir som regel kledde i ei gul drakt, og andre menneske i kvitt tøy. Ein munk leier gravferdsseremonien. Også no er resitering av dei heilage tekstane det viktigaste. Venner og slektningar ber for den døde. Framfor kista står det eit bord med bilete av den døde og med blomar, røykjelse og lys. Dei som er til stades, bøyer seg for den døde for å heidre vedkommande. Seremonien inneheld også talar som handlar om den som er død, og musikkinnslag. Det er ingen reglar som seier om kroppen skal kremerast eller grav­ leggjast. Begge delar er vanleg. I tida etter at nokon er død, er det ekstra viktig at dei som er igjen, gjer gode gjerningar. Buddhistane tenkjer at det kan hjelpe den døde til eit betre liv. For somme varer denne perioden i 49 dagar, for andre kan han vare i tre år. Det er også vanleg å halde minne­ seremoniar i ettertid. I det vietnamesiske tempelet på Lørenskog er det eit alter med bilete av alle døde som det har vore halde minneseremoniar for.

135


Magre-Gotami og sennepskornet Gotami var født i ein fattig familie i Savatthi, og fordi ho var så tynn og mager, blei ho kalla Magre­Gotami. Magre­Gotami hadde ein son. Men da guten var blitt så stor at han kunne gå og springe om­ kring, blei han plutseleg sjuk og døydde. Magre­Gotami blei galen av sorg. Ho nekta å innrømme overfor seg sjølv at guten var død. Ho tok den vesle kroppen i armane sine og gjekk frå dør til dør gjennom byen og bad om medisinar til guten sin. «Kva skal du vel med medisin til han no?» spurde folk forakteleg. Men noko slikt ville ho ikkje høre på. Til slutt kom Magre­ Gotami til Buddha. Han sat ute i parken og underviste i læra si. «Gi meg medisin til sonen min, Meister», sa ho til han. Buddha såg korleis det stod til med henne, så han svarte: «Gå ut i byen og finn eit hus der ingen har døydd. Der skal du be om å få eit sennepskorn.» «Ja vel, Meister!» svarte ho lykkeleg og la i veg. Da ho kom til det første huset, banka ho på og sa: «Meisteren har bede meg hente eit sennepskorn som medisin til guten min. Dersom ingen har døydd her i huset, så gi meg eit sennepskorn!» «Kven har vel tal på dei som er døde her!» var svaret ho fekk. «Nei, da kan eg ikkje bruke sennepskornet dykkar», sa ho og gjekk vidare. Men det same skjedde i hus etter hus, og litt etter litt kom ho til seg sjølv og tenkte: «Det er det same over heile byen. Det var dette Meisteren i si medkjensle ville vise meg!»

136


Djupt rørt bar ho den vesle kroppen til gravplassen og la han frå seg der. Ho forstod at døden var noko som kom til alle. Så vende ho tilbake til Buddha. «No, har du fått noko sennepskorn, Gotami?» spurde han. «Eg har ikkje lenger bruk for sennepskorn, Meister», svarte ho, «ver du mi støtte og hjelp!» Ho bad om å få bli nonne, og Meisteren samtykte. Tilrettelagt, forkorta og omsett til nynorsk frå Kåre A. Lie: Buddhas budskap (2010)

oppGåveR

1 2 3 4

Kvifor er det få felles ritual i samband med overgangar i livet hos buddhistar? Kva slags reglar må munkar og nonner følgje? Kva trur buddhistar skjer etter døden? Kva gjer buddhistar for å lette overgangen mellom død og gjenføding?

5 Munkar og nonner har få eigedelar. Dersom du berre kunne eige fem ting, kva ville du ha? Tenk over kva for fem ting du ikkje trur du kan klare deg utan. Skriv ei liste og grunngi vala dine. 6 Lag ein teikneserie om Buddha og mordaren Angulimala. 7 Kvifor trur du Buddha bad Magre-Gotami finne eit sennepskorn i eit hus der ingen hadde døydd?

8 Bruk oppslagsverk, Internett eller nettressursen til Inn i livet og finn ut meir om korleis det er å leve som buddhistisk munk eller nonne. Lag ein presentasjon.

9 Dramatiser historia om Magre-Gotami og sennepskornet.

10 Ta stilling til påstandane under. Grunngi. Det er lettast å leve eit godt liv for den som eig mange ting. Det er lettast å leve eit godt liv for den som eig få ting.

137


Gjennom livet i hinduismen Her skal du lære om: › ritual for namngiving, ungdomstid, bryllaup og død i hinduismen › forteljinga om korleis Shiva og Parvati blei gifte

Majoran fortel I år var eg på Sri Lanka for å vere med i gravferda til oldemor mi. Men det var ikkje eigentleg ei gravferd, for kroppen hennar blei brend. Først blei ho boren på ei slags båre med svært mange blomar på. Dei som bar, gjekk heilt bort til staden der ho skulle bli brend. Der la dei kroppen hennar ned og la mange pinnar og kubbar på. Etterpå gjekk dei rundt kroppen med ei krukke med vatn i. Det var eit lite hol i krukka, slik at vatnet rann ned i ein sirkel rundt der kroppen låg. Seinare tende den yngste sonen til oldemor mi på bålet. Eg fekk ikkje sjå på, fordi eg er for ung. Seinare blei oska hennar helt ut i ei elv. Eigentleg ville familien at oska skulle hellast ut i Ganges, men det gjekk ikkje. Derfor blei det ei elv i nærleiken. Men det viktigaste er at oska kjem ut i naturen, slik at ho kan gå opp til gudane i himmelen.

Namngiving, ungdomstid, bryllaup og død ulike mål og plikter

138

I tekstar i hinduismen står det at menneska har ulike mål og plikter i ulike delar av livet. I den første delen av livet er det viktigaste å lære om religion og å gjere sine religiøse og sosiale plikter. I den neste delen av livet er det viktigaste å stifte familie. I den delen av livet er det eit mål å få rikdom og politisk makt, og å nyte livet. I den siste delen av livet er det viktigaste å arbeide for å sleppe fri frå gjenføding. Hinduar har mange ritual for ulike overgangar gjennom heile livet. Somme ritual markerer dei store skilja mellom ulike delar av livet, slik


som ritual rundt fødsel, ungdomstid, bryllaup og død. Andre ritual markerer mindre hendingar, for eksempel første gongen eit barn får klipt håret sitt, og første gongen det får annan mat enn morsmjølk. Det er store skilnader når det gjeld kor mange overgangar hinduar markerer, og korleis dei markerer dei. Somme ritual går føre seg i tempelet, men mange kan også gå føre seg i heimen eller andre stader. Somme ritual er ulike for gutar og jenter. Slik er det delvis fordi gutar og jenter utviklar seg ulikt, men også fordi tekstane om kva som er viktig i dei ulike delane av livet, er skrivne av menn og hand­ lar mest om menn. I desse tekstane står det at kvinner har andre plikter og rettar enn menn har. Livet til kvinner blir delt i tre delar: jente, kone og enkje. Ut frå desse tekstane er altså det å bli gift det viktigaste som skjer i livet til ei kvinne. Dei siste rituala for både kvinner og menn er ritual ved døden.

n

Tempelet er det heilage huset for hinduar.

ulike ritual for gutar og jenter

139


n

Ein bramin er ein hinduprest.

n

Ein puja er eit ritual der hinduar gir blomar, frukt og røykjelse til gudane.

Namngiving Noko av det første eit hindubarn opplever, er namngivingsritualet. Nokre dagar etter at barnet er født, kjem ein bramin heim til familien. Her held han ein puja for å velsigne barnet. Ut frå ein spesiell kalender ser han kva slags stjerneteikn barnet har. I kalenderen står det også kva bokstavar namnet til barnet bør begynne på. Dei som er fødte på same dato, har derfor ofte namn som begynner på same bokstav. Ungdomsritual Gutar og jenter har ulike festar og markeringar etter kvart som dei blir eldre. Mange jenter har ein stor fest for å feire at dei har fått den første menstruasjonen. Sidan det skjer i ulike aldrar, er ikkje festen lagd til eit bestemt tidspunkt i livet. Festen viser at jenta har blitt vaksen, og ein del familiar gjennomfører spesielle ritual som dei meiner vil styrkje jenta til ho ein gong i framtida skal bli mor. Festen kan haldast heime eller i et leigd lokale dersom det er mange gjester. Ein del gutar gjennomgår eit spesielt ritual der dei får ein heilag tråd. Det er ein kvit, tredelt tråd som blir knytt over venstre skulder og under høgre arm. Tradisjonelt tyder den heilage tråden at guten er klar til å lese i dei heilage skriftene. Ritualet er ikkje knytt til ein bestemt alder. Somme får den heilage tråden mens dei er små gutar, andre får han rett før dei skal gifte seg.

Bryllaup I hinduistiske tekstar står det at menneska har ulike mål og plikter på ulike stadium i livet. giftar seg «Somme andre lskar kvar r først og e ndre elska etterpå. A først og kvarandre erpå.» ett giftar seg Ordtak

140

Å gifte seg er eit av dei viktigaste vala vaksne menneske gjer i livet. Hinduar kan ha ulike syn på kven som skal bestemme kven som skal gifte seg med kvarandre. Tidlegare var det vanlegast at foreldra valde den som sonen eller dottera skulle gifte seg med. For å velje den dei meinte var ein passande ektefelle for sonen eller dottera, såg dei på familiebakgrunn, utdanning og pengar. I tillegg meiner mange hinduar at det er viktig at stjerneteikna til dei som skal gifte seg, passar saman. I dag er det vanlegare at ungdom finn seg kjærastar på eiga hand, og at dei sjølve vel kven dei vil gifte seg med.


Hinduistisk bryllaupsfeiring i Mumbai i India

141


Shiva og Parvati Det var problem i himmelen hos gudane. Ein vond demon plaga gudane. Han kasta dei ut frå himmelen, øydela dei vakre hagane deira og plaga kvinnene. Gudane var fortvila. Dei samla seg og gjekk til guden Brahma for å spørje om råd. «Kva skal vi gjere? Vi har prøvd å gi demonen gåver for å gjere han vennlegare mot oss, men di meir vi prøver, di verre blir han. Det hjelper ikkje med det gode. Derfor har vi komme til deg. Du må gi oss ein leiar som kan hjelpe oss å knuse han.» Brahma svarte: «Guden Shiva skal gifte seg med Parvati. Når dei har blitt gifte, skal dei få ein son. Han kan drepe demonen.» Gudane blei svært letta over svaret. Men Shiva var berre oppteken av å meditere. Han brydde seg ikkje om kvinner, ikkje eingong den vakre Parvati. Parvati gjorde alt ho kunne for å tene Shiva, men ingenting hjelpte. Da la Parvati ein plan. Ho tenkte at sidan Shiva ikkje blei tiltrekt av venleik, ville han kanskje bli tiltrekt av ei kvinne som dreiv askese. Parvati gjekk inn i skogen og kasta frå seg alle dei fine kleda og smykka sine. Ho sov på bakken og slutta å ete. Alt ho konsentrerte seg om, var å tenkje på Shiva. I mange år dreiv Parvati med askese. Ho svelta seg og sat i iskaldt vatn. Likevel tenkte ho ikkje på anna enn Shiva. Så ein dag kom ein ung asket forbi. «Kva gjer du?» spurde han. Parvati forklarte at ho dreiv askese for å vinne kjærleik hos Shiva. Den unge asketen bles av henne. «Eg kjenner Shiva», sa han. «Han er vanskapt, udanna og fattig. Korleis kan du som er ømhjarta og søt, bli kona hans? Han er ikkje noko for deg.» Parvati blei rasande av orda hans. «Stopp!» ropte ho. «Tunga di har avslørt at du er eit vondt menneske. Shiva bryr seg ikkje om korleis menneske ser ut. Kva bryr eg meg om at han er stygg og luktar vondt. Han har mange feil, men eg elskar han. Gå din veg og ikkje gjer hjartet mitt ureint med sladder!» Men mannen var ingen annan enn Shiva. No viste han seg for Parvati i si verkelege form. «Askesen din og tilbedinga di har overvelda meg», sa han. «Eg bøyer meg for deg som din villige slave.» Slik gjekk det til at Shiva forelska seg i Parvati. Shiva og Parvati gifta seg og fekk ein son. Sonen voks opp og leidde gudane mot demonen, som han drap. Igjen kunne gudane bu i himmelen. Og slik vende lykka tilbake.

Shiva og Parvati på Kailash-fjellet

142


143


Tamilsk bryllaupsfeiring I dag skal Raj og Suvetha gifte seg. Familiane har førebudd bryllaupsfesten i lang tid. Dei har leigd eit festlokale og pynta det med lys og blomar. I tillegg har dei sett opp ein slags scene der brudeparet skal sitje. Suvetha har på seg ein vakker, gyllenraud sari i silke og har pynta hender og føter med hennamåling. Raj har spesielle bryllaupsklede og ein turban på hovudet. Begge har store blomekransar rundt halsen. Ein bramin kjem og gjer ritual for paret. I bryllaupet er Suvetha som gudinna Parvati og Raj som guden Shiva. Derfor gjer braminen ritual framfor dei som om dei var gudar. Han tenner røykjelse, brenner eld i små lamper, held fram bananar og kokos­ nøtter og les frå dei heilage tekstane. Så les han opp namnet til Raj, far hans, bestefaren og oldefaren, før han seier namnet til Suvetha. Etterpå gjer han omvendt. Han seier namnet til Suvetha, far hennar, bestefaren og oldefaren, og namnet til Raj. På den måten blir familiane deira bundne saman. Raj og Suvetha byter blomekransar. Slik viser dei at dei vil dele alt med kvarandre. Sidan matar dei kvarandre med mjølk og banan. Slik viser dei at dei alltid vil hjelpe kvarandre. Raj gir Suvetha ei gullkjede. Den har ho på seg resten av livet som eit teikn på at ho er gift. Bryllaupet blir feira med god mat og musikk. Suvetha og Raj får mange gåver, og det blir teke bilete og gjort videoopptak til minne om festen.

144


Gravfølgje på Sri Lanka

Død og kremasjon Når ein hindu er død, har kroppen ingen verdi lenger. Hinduar meiner det er viktig at den døde kroppen blir brend for at sjela kan bli fri frå han. Å brenne ein død kropp blir kalla kremasjon. Kroppen skal helst brennast same dagen som personen er død. I India og på Sri Lanka blir kroppen lagd på kremasjonsbål. Dersom ein far er død, skal den eldste sonen hans tenne kremasjonsbålet. Dersom ei mor er død, skal den yngste sonen hennar tenne på bålet. Slektning­ ar og venner ber den døde til kremasjonsbålet på ei båre. Båra er dekorert med fargerike blomar. Bak båra følgjer fleire slektningar og venner. I følgjet går det også musikantar som spelar på spesielle trommer. Desse trommene blir brukte berre når nokon er død. Når hinduar hører lyden av trommene, veit dei at eit likfølgje er på veg. I Noreg blir kroppen ført til offentlege krematorium. Da tek det ofte nokre dagar før kroppen blir brend. Det er vanleg å kaste oska etter den døde i vatn, anten i ei elv eller i havet, alt etter kvar ein bur. I Noreg må hinduar søkje om lov dersom dei skal gjere dette. Somme tek med oska etter slektningane sine til heimlandet, eller dei sender oska til India for at andre kan

145


kaste ho i elva Ganges. For hinduar har vatn reinsande kraft på fleire måtar. Det vaskar ikkje berre vekk det som er ureint utanpå menneska, men reinsar også det som er inne i menneska. Ganges blir oppfatta som særleg reinsande. Hinduar tenkjer at Ganges kan vaske bort det ureine menneska har inne i seg fordi dei har gjort dårlege handlingar. Dersom oska til eit dødt menneske blir kasta i Ganges, tenkjer hinduar at det kan føre til ei betre gjenføding, eller til at den døde ikkje blir gjenfødt meir. Den første tida etter eit dødsfall er sørgjetid for familien. Sørgjetida kan vare frå ein månad til eit år. I denne perioden unngår familien til den døde å gå på store festar, slik som bryllaup. Det er vanleg å ha ein minneseremoni på dødsdagen til familiemedlemmer.

Etter døden: gjenføding Hinduar tenkjer at alle menneske og dyr har levd mange liv. Alle blir fødte igjen og igjen. Det blir kalla gjenføding. Det høgaste målet for ein hindu er å sleppe å bli født igjen. Somme tenkjer at når dei ikkje blir fødte igjen, forsvinn det som gjer dei til eit sjølv­ stendig vesen, og dei går i eitt med den store krafta som går gjen­ nom heile universet. Dei seier at det er som når ein drope vatn blir eitt med havet. Andre tenkjer at det går an å komme til ei form for himmel eller helvete. Dei ber om at dei ikkje skal bli fødte meir, men komme til himmelen.

146


oppGåveR

1 2 3 4 5

Kvifor er det ulike ritual for gutar og jenter gjennom livet i hinduismen? Kva er ein puja? Kva tyder kremasjon? Kvifor meiner hinduar det er viktig å brenne kroppen til ein som er død? Kva trur hinduar skjer etter døden?

6 Bruk nøkkelorda i kapittelet og skriv ein faktatekst om ritual som hinduar følgjer gjennom livet. 7 Les historia om Shiva og Parvati. Lag ein teikneserie. 8 Kvifor trur du hinduar ikkje har gravsteinar for dei døde? 9 Les om kva hinduar gjer når nokon døyr. Kva kan vere vanskeleg for hinduar som bur i Noreg?

10 Bruk nettressursen til Inn i livet og finn ut meir om barna til Shiva og Parvati.

147


Gjennom livet i jødedommen Her skal du lære om: › ritual for fødsel, ungdomstid, bryllaup og død i jødedommen › livet etter døden i jødedommen

Rachel fortel For jenter blir bat mitsva­seremonien feira når dei er 12 år. Bat tyder dotter, og mitsva tyder plikt. Før dei blir bat mitsva, kan jentene vere nede i synagogen saman med mennene. Etter bat mitsva må dei stå saman med dei andre kvinnene oppe på galleriet. Før bat mitsva må vi ha undervisning med rabbinaren. Saman med rabbinaren les vi i Toraen. Vi les ein tekst frå Toraen som er frå den veka vi skal ha bat mitsva­seremoni. Seremonien blir halden i samfunnshuset som ligg ved sida av synagogen. Her fortel vi jentene om den teksten frå Toraen som vi har arbeidd med. Som avslutning får vi ei gåve frå rabbinaren. Det er ofte ei bok som inneheld dei fem mosebøkene. Eg hadde ein svært stor bat mitsva­fest. Vi var rundt 150 men­ neske samla i samfunnshuset. Eg hadde invitert alle vennene mine, og heile familien min var til stades. Vi åt masse, masse mat og dansa mykje. Pappa bar meg bort til ein stol som han sette meg ned på. Deretter tok han og tre andre tak i kvart sitt stolbein og lyfta meg og stolen opp og ned i lufta. Samtidig med at dei gjorde det, dansa folk i ring rundt meg. Det var ein svært moro­ sam fest, og alle var veldig glade. Eg fekk også mange gåver. Av foreldra mine fekk eg festen og ein tur til Hellas saman med mor mi. I tillegg fekk eg klede, tre smykke med davidsstjerner, andre smykke og mykje, mykje meir.

148


Fødsel, ungdomstid, bryllaup og død

Jødisk omskjeringsseremoni i Paris

I jødedommen er det markeringar av fødsel, ungdomstid, bryllaup og død. Det kan variere frå person til person kva hendingar dei markerer, og korleis dei markerer dei.

Fødsel og omskjering Når jødiske gute­ og jentebarn blir fødte, blir det markert med ulike ritual. Når ein frisk nyfødt gut er åtte dagar gammal, blir han om­ skoren. Omskjeringa er eit teikn på pakta mellom Gud og Abrahams folk. Det er ein viktig dag som er fylt med glede. Guten får gjerne namn same dagen. Mange feirar omskjeringa og namngivinga med ein fest i heimen. Der samlar familie og venner seg for å hyggje seg saman. Jenter får ofte namn i synagogen veka etter fødselen. Somme feirar også dette med ei hyggeleg familiesamling.

åtte dagar pakta, namn n

Omskjering vil seie at forhuda på penis blir skoren bort.

149


son av plikta religiøse plikter religionsskole Toraen

stor fest

dotter av plikta, ansvarleg

fest

150

Bar mitsva og bat mitsva Når ein jødisk gut blir 13 år, blir bar mitsva­seremonien halden. Bar mitsva tyder son av plikta. Etter bar mitsva får guten dei same religiøse pliktene som vaksne jødiske menn har. Det vil seie at han skal følgje lovene og boda i jødedommen og vere med i gudstenesta i synagogen. I tida før bar mitsva går guten på religionsskole. Der lærer han om jødisk tru og praksis. Han studerer Toraen, og han lærer seg å lese frå Toraen på hebraisk. Under bar mitsva­seremonien blir han kalla fram i synagogen for å lese høgt frå Toraen framfor heile forsamlinga. Det er ein stor og viktig dag, som ofte blir feira med ein stor fest der både slekt og venner er med. Guten er midt­ punktet heile dagen, og han får ofte mange gåver. Jødiske jenter feirar bat mitsva­seremonien sin når dei er 12 år. Bat mitsva tyder dotter av plikta. Det vil seie at jenta no er ansvarleg for dei religiøse handlingane ho utfører. Jentene kan feire bat mitsva i synagogen og heimen. I Noreg blir bat mitsva markert ved at jentene seier nokre ord til forsamlinga etter gudstenesta. Familien held ofte ein fest i heimen for jenta, på same måten som for guten.


Bønnesjal Mange gutar har på seg bønnesjalet sitt, tallit, første gongen under bar mitsva-seremonien. Bønnesjalet viser at guten no blir rekna som vaksen i religiøs forstand. Det vil seie at han no skal følgje dei jødiske boda og lovene, ikkje at han er vaksen nok til å kjøre bil eller flytte heimanfrå. Bønnesjalet kan ha fleire fargar, men er ofte kvitt med blå eller svarte striper. I kvar ende av sjalet er det frynser. Til saman skal det vere 613 frynser. Frynsene er til minne om dei 613 boda i Tanak.

Bat hayil Bat hayil tyder dotter av verdi og er ein fest for jenter. I Noreg blir denne festen feira når jentene er rundt 15 år. Festen markerer at jentene er ferdige med religionsskolen. På religionsskolen lærer jentene om jødisk tradisjon og jødisk lov.

dotter av verdi, fest

Eliana fortel Før bat hayil må vi skrive ei oppgåve om jødedommen. Vi vel sjølve kva vi vil skrive om. På festen presenterer vi oppgåva vår for forsamlinga i synagogen. Da står vi jentene nede i synagogen saman med mennene. Det er ein av dei få gongane vi står saman med dei i synagogen etter at vi har blitt bat mitsva. Festen markerer også at vi går inn i vaksenlivet. Det er ein slags konfirmasjon. Det er vanleg å feire med ein stor fest der vi et stor middag, har talar og får gåver.

151


religiøs plikt ekteskapskontrakt

baldakin

fest

152

Bryllaup I jødedommen er det ei religiøs plikt å gifte seg og få barn. Før ein mann og ei kvinne giftar seg, skriv mannen ein ekteskapskontrakt som han gir til kvinna. I kontrakten står det kva mannen forpliktar seg til overfor kona si. Bryllaupsseremonien kan haldast i synagogen eller i eit festlokale. Bruda og brudgommen står under eit lite telt under bryllaupsseremonien. Teltet blir kalla baldakin og er gjerne av silke eller fløyel. Her drikk brudeparet vin av same beger og gir kvarandre ringar, og rabbinaren les fleire velsigningar. Bryllaupet blir feira med ein stor fest. Ofte er det fleire hundre gjester til stades, som et, dansar og kosar seg i mange timar for å feire brudeparet.


Jødisk gravferd i Trondheim

Gravferd Det er fleire ritual i samband med jødisk gravferd. Når ein jøde døyr, er det vanleg at dei sørgjande tenner eit lys for den døde. Somme sit også hos den døde fram til gravferda, for at han eller ho ikkje skal vere åleine. Den døde bør bli gravlagd så fort som råd er, helst innan 24 timar. Før gravferda blir den døde stelt og vaska. Ofte er det ei spesiell gruppe i forsamlinga som gjer dette. Døde kvinner blir stelte av kvinner, og døde menn blir stelte av menn. Det er eit ærefullt oppdrag som viser respekt for den døde. Den døde blir kledd i eit kvitt tøystykke.

lys sitje hos den døde

stelt, vaska

kvitt tøystykke

153


bønnesjal

kiste, jord

kaddish

sørgjeband

sju sørgjedagar mat trøyst gravstein

154

Menn blir ofte gravlagde i bønnesjalet sitt. Frynsene på bønnesjalet, som skulle minne mannen om dei jødiske boda og lovene, har da blitt klipte bort, for dei trengst ikkje lenger. Den døde blir lagd i ei enkel kiste, ofte med litt jord frå landet Israel under hovudet. Mange jødar meiner at ein ikkje skal øydeleggje det Gud har skapt, og derfor vil dei ikkje kremere dei døde. Sjølve gravferda er svært enkel. Det er ikkje vanleg å leggje blomar på kista eller grava, og heller ikkje å spele musikk. Familie og venner følgjer kista til grava. Her les den eldste sonen ei spesiell bønn som handlar om å prise Gud. Bønna blir kalla kaddish. Før kunne ikkje kvinner lese kaddish, men i dag kan dei det. Før i tida reiv dei sørgjande sund delar av kleda sine for å vise at dei sørgde. No er det meir vanleg å bruke eit svart sørgjeband på armen. Dei sørgjande kastar jord på kista mens ho blir senka i jorda. I Noreg finst det fleire jødiske gravlundar.

Sørgjetid Etter gravferda er det sju sørgjedagar. Dei som har mista ein av sine nærmaste, blir tekne godt vare på. Slekt og venner kjem med mat til dei og ber saman med dei. De trøystar dei og passar på at dei ikkje er åleine. Når det har gått 30 dagar, besøkjer dei sørgjande grava. Somme set opp ein gravstein da, mens andre ventar til det har gått eit år. Familien minnest den døde kvart år på dødsdagen ved at dei besøkjer grava. Dei tenner også eit spesielt lys for den døde i heimen.


Liv etter døden Det viktigaste livet for jødane er livet her og no på jorda. Derfor er det viktig å gjere det beste ut av dette livet og prøve å følgje Guds bod. Etter jødisk tru er livet ei gåve frå Gud, og livet skal derfor behandlast som ei gåve. Rabbinarane har utvikla ulike førestellingar om eit liv etter døden, og mange jødar trur at det i framtida vil komme ei ny og rettferdig verd. Ei vanleg førestelling er at sjela eksisterer vidare etter døden, og at ho vender tilbake til opphavet sitt, til Gud. I Tanak er det uttrykt slik: «… støvet vender attende til jorda, og ånda går til Gud, som gav henne» (Forkynnaren 12,7).

livet her og no gåve ulike førestellingar n

Rabbinaren er den religiøse leiaren i ei jødisk forsamling.

lønn, straff og den neste verda Ifølgje jødedommen er det livet på jorda som avgjer kva som vil skje med menneska i den neste verda. Det er ei vanleg oppfatning at dersom ein lever eit godt liv på jorda, får ein lønn for det. Eit godt liv er eit liv der ein gjer gode gjerningar og følgjer Guds bod. Sam­ tidig trur jødar at om dei ikkje følgjer Guds bod, og ikkje gjer gode gjerningar, vil dei bli straffa. Det finst ingen nøyaktige skildringar av den neste verda i jøde­ dommen. Jødar meiner at det er ei verd som ikkje kan beskrivast. Somme samanliknar den kommande verda med ein sabbat som aldri tek slutt, der det er kvile og glede til alle og tid til å studere Toraen. Andre skildrar den kommande verda som Edens hage. Jødar trur at dei som ikkje har levd eit godt liv på jorda, vil få si straff. Somme trur det vil skje på ein stad som blir kalla Gehenna. Jødar trur ikkje at straffa vil vare evig, men at ho maksimum vil vare i 11 månader. Kva straffa er, er ikkje skildra.

lønn

straff

sabbat Edens hage

Gehenna

155


Dora Holzhandler: Rabbiner som underviser to barn

156


Messias Etter jødisk tradisjon har Gud lova å sende Messias. Messias er eit hebraisk ord som tyder salva. Jødar meiner at det berre er Gud som veit kven eller kva Messias er. Det er Gud som avgjer når Messias skal komme. Likevel finst det mange ulike tolkingar og svar på desse spørsmåla i jødedommen. Somme trur Messias er eit men­ neske som vil komme med fred til heile verda og skape forståing og gjensidig respekt mellom alle folkeslag. Dei trur også at han skal føre det jødiske folket tilbake til Israel og studiet av Toraen, og at han skal byggje opp tempelet i Jerusalem. Ein del jødar ser ikkje på Messias som eit menneske, men meir som ei tid der det skal bli fred på jorda. Dei trur Messias er ei framtid som er prega av rettferd og fred i verda.

salva Gud avgjer ulike tolkingar menneske

Rabbinaren og sønene hans Denne forteljinga viser korleis jødane prøver å godta døden som Guds vilje: Det var ein gong ein rabbinar som hadde to søner. Han var svært glad i dei. Men ein dag skjedde det noko forferdeleg, begge sønene hans døydde. Rabbinaren var ikkje heime den dagen. Det var sabbat, og han var i synagogen for å undervise andre om jøde­ dommen. Da han kom heim, stilte kona hans eit vanskeleg spørsmål: «Ein venn gav meg to juvelar som eg skulle passe på for han. Og no vil han ha dei tilbake. Kva skal eg gjere?» «Du må naturlegvis gi han dei tilbake», svarte rabbinaren. Så tok kona mannen sin i handa og førte han inn i rommet der sønene deira låg. «Dette er juvelane eg må gi tilbake», sa ho trist. Gjennom tårene hugsa rabbinaren orda i Bibelen. Han ropte dei ut høgt: «Herren gav, og Herren tok, Herrens namn vere lova!» Omsett til nynorsk her frå Anita Ganeri mfl.: Et liv tar slutt: død og sorg (2002)

157


oppGåveR

1 2 3 4 5

Kor gamle er gutane og jentene når dei blir bar mitsva og bat mitsva? Kva hendingar i livet er det vanleg å markere i jødedommen? Kvifor skal det vere 613 frynser på eit jødisk bønnesjal? Kva blir sett på som eit godt liv i jødedommen? Kva er bat hayil?

6 Skriv ein kort faktatekst om kva som skjer når ein gut blir bar mitsva og når ei jente blir bat mitsva. Les teksten for ein medelev. 7 Etter jødisk tru skal livet behandlast som ei gåve. Gå saman to og to og diskuter korleis ei gåve bør behandlast. Fortel resten av klassa kva de kom fram til. 8 Skriv eit samandrag av underkapittelet om jødedom. Bruk overskrifter, ordforklaringar og nøkkelord som hjelp. 9 Gå saman to og to og fortel innhaldet i «Rabbinaren og sønene hans» med eigne ord.

10 Bruk Internett og biblioteket og finn ut meir om korleis eit jødisk bryllaup kan feirast. Gå saman i grupper og lag ein presentasjon for klassa. 11 Sjå på biletet av bønnesjalet på side 151, eller bruk Internett til å finne andre bilete av jødiske bønnesjal. Bruk gjerne søkjeorda «jødisk bønnesjal» eller «tallit». Teikn eit jødisk bønnesjal og skriv ein kort faktatekst om bønnesjalet. 12 Kva trur jødar skjer etter døden? Og kva trur jødar at dei kan gjere i dette livet for å påverke livet etter døden?

158


oppsUmmeRaNDe oppGåveR til kapittelet

1 Sjå på læringsmåla fremst i kapittelet. Skriv fem setningar om kva du har lært til kvart læringsmål. 2 Sjå på læringsmåla som innleier kvart underkapittel. Lag ei liste over kva mål du har nådd, og kva mål du ikkje har nådd. Lag ein plan for korleis du kan nå dei måla du ikkje har nådd til no. 3 Kva er ei god gjerning? Kva gode gjerningar har du gjort den siste veka? Skriv ned tankane dine og del dei med klassa. 4 Vel to av oppgåvene under: a) Beskriv synet på livet etter døden i kristendommen. b) Beskriv synet på livet etter døden i islam. c) Beskriv synet på livet i denne verda i livssynshumanismen. d) Beskriv synet på livet etter døden i jødedommen. 5 Lag ei tidslinje som viser eit menneskeliv. Gå saman i grupper. Kvar gruppe får ein religion eller eit livssyn. Teikn og skriv kva ritual som blir brukte gjennom livet til eit menneske i den religionen eller det livssynet gruppa har fått tildelt. Fest teikningane og tekstane til tidslinja. Kvar gruppe presenterer religionen eller livssynet dei har arbeidd med.

6 Samanlikn synet på livet etter døden i jødedommen, kristendommen og islam. 7 Samanlikn den islamske aqiqa-seremonien med andre ritual eller seremoniar knytte til fødsel og namngiving i ein annan religion eller eit anna livssyn. 8 Samanlikn bryllaupsskikkar i hinduismen med bryllaupsskikkar i ein annan religion. 9 Samanlikn buddhistiske ritual for døden med ritual i ein annan religion. Kva er likt og kva er ulikt? 10 Finn eksempel på musikk som kan spelast i bryllaup i ulike religionar. 11 Finn eksempel på kva klede ei brud og ein brudgom kan ha. Finn eksempel frå fleire religionar og lag ein fargerik plakat. 12 Gå saman i grupper. Fordel religionane og livssynet mellom dykk. Lag ein quiz som omfattar viktige hendingar og overgangar i livet i dei ulike religionane og livssynet. Still spørsmåla du har laga, til dei andre i gruppa.

13 Gå saman i par. Dramatiser ei viktig hending i livet ditt utan å snakke, berre ved å bruke kroppsspråk. La den andre gjette kva som skjedde.

159


160


K

t pit El 4

a

Kristendommen i Europa og Noreg i dette kapittelet skal du lære om:

➔ kristendommen i Europa frå 300-talet til 1500-talet ➔ kristendommen i Noreg frå 1000-talet til 1500-talet

Pilegrimssang mot år 2000 Svøp kappen din om skuldrene og ta din vandringsstav, så søker vi de gamle, glemte stier som hvisker mellom steiner, under kratt og lyng og lav, og kanskje kan vi høre hva de sier: Vi skaptes til å søke, vi fødtes til å gå, mot mål som vi kan ane, men aldri helt forstå, og stien må vi alle gå alene. Erik Bye, frå Byes beste (2004)

161


Kristendommen i Europa

Mosaikk frå 400-talet, Galla Placidiamausoleet i Italia

Kristendommen blir ei lære

statsreligion

prest biskop pave

162

På 6. trinn lærte du at dei første kristne blei forfølgde, og at dei måtte gøyme seg for å halde gudstenester. Men kristendommen blei gradvis meir utbreidd i Romarriket, og i 313 fastsette keisar Konstantin at kristendommen skulle bli statsreligion. I 391 blei det forbod mot å høre til andre religionar enn den kristne i Romarriket. Kristendommen breidde seg utover Romarriket, og den kristne læra utvikla seg. Det blei grunnlagt forsamlingar og kyrkjer i mange land. Leiarane for kyrkjelydane blei kalla prestar. Prest tyder den eldste, fordi det var dei eldste i kyrkjelyden som blei prestar. Leiarane for prestane blei kalla biskop. Det tyder tilsynsmann. Den viktigaste biskopen var biskopen i Roma. Etter nokre hundre år blei han kalla pave, som tyder pappa eller far. Berre menn fekk bli prestar og biskopar, men det fanst likevel fleire kvinner som blei viktige leiarar.


Romarriket fall om lag hundre år etter at kristendommen var blitt statsreligion. Da var allereie store delar av Europa kristna. Munkane og prestane heldt fram med å dra på lange misjonsreiser for å fortelje folk om den nye læra. Men like viktig som å snakke med folk var det å overtyde kongane i dei ulike landa om at kristendommen var ein religion som dei burde slutte seg til. Mange kongar valde å gjere kristendommen til einaste religion i landet. Dermed kunne ikkje folk lenger velje kva dei ville tru på, men måtte slutte seg til den kristne trua og bli døypte.

augustin av Hippo Mange kristne studerte Bibelen grundig. Ein del av dei som studerte Bibelen dei første hundreåra etter Kristus, skreiv sjølve bøker. Dei blir kalla teologar. Ein teolog er ein som har lært mykje om Bibelen. På grunn av bøkene dei skreiv, veit vi ganske mykje om ein del av teologane. Ein av dei mest kjende heiter Augustin. Augustin var født i Nord-Afrika i ein rik familie. Som ung levde han eit ubekymra liv og var mest oppteken av å more seg. Men han tenkte også mykje på Gud og prøvde å finne fram til kva han skulle tru på. Augustin var utdanna lærar, og da han blei vaksen, reiste han til Milano for å undervise. Her begynte han å gå i kyrkja. Ein dag Augustin sat i ein hage, skal han ha hørt ei barnestemme som sa: «Ta og les!» Augustin opna Bibelen, og auga hans fall straks på nokre ord av Paulus, om at menneska burde tru på Gud i staden for å vere opptekne av å more seg. Augustin bestemte seg for å bli kristen, og ei stund seinare blei han døypt. Han gjekk i kloster, blei prest og seinare biskop i Hippo i Nord-Afrika. Han studerte Bibelen og skreiv fleire bøker.

teolog

Sandro Botticelli: St. Augustin

163


Gregor den store og gudstenesta Da kristendommen blei statsreligion i Romarriket, trong ikkje dei kristne å halde gudstenester i skjul. Tvert imot bygde keisaren store kyrkjer som skulle gi plass til så mange som råd var. Kyrkjene skulle også vise at kristendommen var keisarens religion, og derfor blei kyrkjebygningane store og flotte, med tårn og søyler. Kyrkjene kunne innehalde store rikdommar, både kunst, sølv, gull, silke og andre dyre stoff. Måten dei kristne feira gudsteneste på, blei svært forandra. Så lenge dei måtte skjule seg, var gudstenestene deira enkle, dei las frå Bibelen, song songar og delte brød og vin. Etter at gudstenestene blei opne for alle, blei det utvikla imponerande ritual der store kor og mange prestar var med.

Katedral frå 500-talet: San Vitale-basilikaen i Italia

164


Denne forandringa skjedde gradvis gjennom dei første fem hundreåra etter Kristus. Gregor den store har fått æra for å ha utvikla gudstenesta til om lag det ho er i dag. Gregor var pave i Roma rundt år 600. På den tida var ikkje gudstenesta lenger noko berre dei ivrigaste kristne tok del i – dei aller fleste gjekk til gudstenester. Gudstenesta gjorde det derfor mogleg å lære mange menneske meir om kristendommen. Gudstenesta fekk ei fastare form enn i den første tida i kristendommen. Gregor fastsette korleis ho skulle begynne og slutte. Han fastsette også rekkjefølgja på songar, bønner, tekstar frå Bibelen, preike og nattverd. Han fastsette kyrkjeåret og fleire viktige heilagdagar, mellom anna jul, påske og pinse. Gregor var oppteken av musikk. Koret fekk derfor ei viktig rolle. Songane som blei sungne i gudstenesta, kan verke enkle når vi hører dei i dag, men melodiane følgde eit ganske vanskeleg system som det kunne ta lang tid å lære. Denne måten å syngje på blir kalla gregoriansk song, etter Gregor. Men bønnene og tekstane frå Bibelen blei også sungne på same måten, anten av presten eller av kantoren, som var leiaren for songen. Ei gudsteneste kunne nok opplevast som overveldande for folk flest i den tida. Ho blei halden i imponerande kyrkjebygningar, og ikkje alle forstod kva som gjekk føre seg. Gudstenesta begynte med at alle prestane, koret, kantoren og andre gjekk i eit høgtideleg tog inn i kyrkjerommet mens dei song. Dei hadde kostbare kapper på seg, som ofte var dekorerte med sølv og gull. Kyrkjespråket var latin og gresk, og koret, kantoren og prestane song dei fleste av songane. Jamvel om gudstenestene er annleis i dag, er dei lagde opp på same måten som Gregor fastsette. Dei begynner og sluttar på same måten, og bibeltekstane, preika, bønnene og nattverden kjem i same rekkjefølgje som den gongen. Det blir framleis brukt songar som er gregorianske.

pave Gregor gudstenester for alle ordningane for gudstenestene blir like

n

Kantor tyder songleiar.

imponerande kyrkjebygg og seremoniar

Manuskript frå 1500-talet som viser ei gregoriansk messe

165


Benedikt og klostervesenet

klostervesen Benedikts reglar

Be og arbeid! tidebønner

Benedikt var ein italiensk munk som levde på 500-talet. Som ung valde han å leve åleine i fjella for å be, lese i Bibelen og tenkje på Gud. Benedikt fekk ei gruppe av tilhengarar som ville leve på den same måten og bli munkar. Han grunnla eit kloster på fjellet Montecassino. Her levde han som leiar for munkane til han døydde. Benedikt skreiv reglar for klosteret. Benedikts reglar blei viktige for dei fleste kloster i Europa. Han blir rekna som grunnleggjaren av klostervesenet. Benedikts reglar inneheld lovnadene som munkane og nonnene skulle leve etter når dei gjekk i kloster: lovnader om å vere fattige, lydige og audmjuke. Å vere audmjuk er det motsette av å vere stolt. Munkane og nonnene måtte gi frå seg til klosteret alt dei åtte. Dei lova å vere lydige mot leiaren for klosteret, og dei måtte bruke all si tid på å tenkje på Gud og medmenneske. Valspråket til Benedikt var «Be og arbeid!». Livet i klosteret skulle brukast til bønn og arbeid for å tene både Gud og menneske. Eit vanleg døgn i Benedikts kloster inneheldt opp til ti korte gudstenester som blei kalla tidebønner. Munkane stod opp klokka to om natta til den første tidebønna i døgnet. Resten av døgnet bestod av tidebønner, arbeid og matpausar. Klokka sju om kvelden gjekk dei til sengs. Arbeidet i klosteret gjekk ut på å skaffe det dei trong for å leve, men ein like viktig del var å gjere gode gjerningar mot andre som trong hjelp. Munkane stelte sjuke og gamle, gav mat og klede til dei fattige og trøysta og hjelpte menneske som var ulykkelege. Klostera fungerte som sjukehus, skolar og gjestehus i mellomalderen.

166


Den ortodokse og den katolske kyrkja skil lag Allereie i den første tida i kristendommen oppstod det usemje mellom kyrkjene i ulike land. Det blei grunnlagt kyrkjelydar og kyrkjer i heile det gamle Romarriket, område som vi i dag kjenner som Nord-Afrika, Vest-Europa, Aust-Europa og Asia. Dei viktigaste usemjene oppstod mellom kyrkjene i aust og kyrkjene i vest. Dei var ueinige om kven som skulle vere øvste leiar for alle kyrkjene, om kva ein skulle meine om den kristne trua og om korleis gudstenesta skulle vere. Kyrkjene i aust meinte at leiaren for kyrkja skulle bu i Konstantinopel (Istanbul), mens kyrkjene i vest meinte at leiaren skulle bu i Roma. I Austkyrkja var kyrkjespråket gresk, i Vestkyrkja var det latin. Gudstenestene blei haldne på ulike måtar. Desse usemjene førte til fleire store kampar mellom Austkyrkja og Vestkyrkja. I 1054 gjekk det så langt at paven i Roma og patriarken i Konstantinopel lyste kvarandre i bann. Med det meinte dei at berre folk i deira eiga kyrkje var kristne på rett måte, ikkje i dei andre si kyrkje. Austkyrkja og Vestkyrkja er i dag kjende som Den ortodokse kyrkja og Den katolske kyrkja. Ortodoks tyder rett lære, og katolsk tyder allmenn eller felles. I dag er særleg Hellas, Russland og det meste av Aust-Europa ortodokse område, mens store delar av VestEuropa er katolsk område. I 1964 blei Austkyrkja og Vestkyrkja einige om å oppheve den nesten tusen år gamle bannlysinga og i staden respektere kvarandre.

Austkyrkja og Vestkyrkja

ortodoks og katolsk

167


Kristenliv i kvardagen

undervisning

bot

skriftemål

Giotto di Bondone: Maria av Ognissanti, ca. 1308

helgenfestar

168

I mange land blei kristendommen innført fordi kongen avgjorde at denne religionen skulle vere den offisielle i landet. Karl den store, som var konge og seinare keisar i Frankrike, meinte at folk måtte ha opplæring for å forstå innhaldet i kristendommen. Prestane la derfor like stor vekt på undervisning som på gudstenester. Dei brukte preikene til å undervise, og dei oppretta skolar for gutane. Jentene fekk ikkje det same skoletilbodet. Utover gjennom mellomalderen auka frykta for helvete. Prestane sa at folk kunne komme til helvete dersom dei levde eit syndig liv og ikkje trudde på Gud. Derfor blei bot ei viktig side ved kristendommen i mellomalderen. Å gjere bot vil seie å gjere opp for seg. Folk kunne bli pålagde bot av prestane. Dersom nokon gjorde noko gale, kunne dei for eksempel bli pålagde å be, å gi pengar til dei fattige eller til kyrkja eller å gjere andre gode ting som bot. For å gjere opp for seg tilstod dei for presten kva synder dei hadde gjort. Det blir kalla skriftemål og blir brukt den dag i dag i mange kyrkjer. Ved skriftemålet fekk dei ei passeleg bot, avhengig av kor alvorlege syndene var. Når dei hadde gjort det bota bestod i, kunne presten gi dei tilgiving. For menneska i Europa i mellomalderen var kyrkja og kristendommen ein like naturleg del av kvardagen som mat og arbeid. I tillegg til å gå i kyrkja kvar søndag var det vanleg å delta ved tidebønner. Berre nonnene og munkane deltok ved alle tidebønnene i døgnet, men folk flest gjekk gjerne til morgonbønn og kveldsbønn. Alle heilagdagar og helgenfestar blei markerte. Helgenfestar er spesielle dagar til minne om ulike helgenar. Det var mange helgenfestar gjennom eit år. I tillegg til å be til Gud, Jesus og Den Heilage Ande blei det vanleg å be til helgenane. Den viktigaste helgenen var jomfru Maria. For mange var det enklare å be til Maria enn til Gud, fordi ho var eit menneske akkurat som dei.


Frans av assisi Munkane og nonnene var førebilete for eit heilagt liv. Vanlege menneske kunne ikkje leve slik dei levde i klosteret, fordi dei måtte arbeide og ta seg av familien. Men kyrkja meinte likevel at alle skulle prøve å strekkje seg mot førebileta, så dei kunne leve eit så fromt liv som råd var. Somme av dei mest kjende munkane og nonnene blei helgenar etter at dei var døde. Berre paven kunne avgjere kven som skulle bli kåra til helgen. Helgenane var også førebilete for dei kristne. Frans av Assisi er ein av dei mest kjende helgenane. Frans var ein rikmannsson som voks opp i Assisi i Italia. Han levde frå 1182 til 1226. Som ung fekk han eit syn mens han sat i ei kyrkje. Frans blei overtydd om at det var nødvendig å leve fattig for å tene Gud. Jamvel om alle munkar og nonner måtte leve i fattigdom, hadde klostera ofte store rikdommar. Frans meinte at det var gale, heller ikkje klosteret skulle eige noko. For å vise nestekjærleik måtte munkane og nonnene leve som Jesus, utan ektefelle, barn og eigedelar. Frans braut kontakten med den rike familien sin og blei munk. Dette markerte han på ein dramatisk måte: Han stilte seg opp på torget i Assisi, tok av seg dei dyre kleda sine til han stod splitter naken, gav kleda tilbake til faren og dekte den nakne kroppen under kappa til biskopen. Frans begynte i staden å gå i ei enkel, fattigsleg kappe. Han oppsøkte dei fattige, sjuke og spedalske og gjorde alt han kunne for dei. Han oppsøkte også dei rike og kritiserte dei for å leve i overflod utan å dele med andre. Frans fekk raskt mange tilhengarar. Dei blei kalla fransiskanarar, men mange kalla dei også tiggarmunkar. I Norden blei dei kalla gråbrør på grunn av dei enkle, grå kappene dei brukte. Frans grunnla også kloster for kvinner. Frans oppførte det første julespelet i historia. Han heldt ei gudsteneste utandørs der han hadde med ein okse, eit esel og ei krybbe med høy. Det blei forløparen til dei julespela som blir oppførte den dag i dag.

n

Å vere from er å vere oppteken av det som har med Gud å gjere.

fattigdom

fransiskanarar, tiggarmunkar og gråbrør julespel

Frans meinte at heile skaparverket var viktig. I legendene om han står det at han snakka med fuglar og dyr. Han preika for fuglane, og han overtalte ein ulv til ikkje å angripe nokon i landsbyen ulven levde ved.

169


Det finst mange legender om Frans. Det blir fortalt at han fekk fem sår på kroppen mot slutten av livet, nøyaktig på dei same stadene som Jesus fekk fem sår da han blei krossfesta. Det blei oppfatta som eit teikn på at han var ein helgen. Frans har utan tvil hatt stor innverknad på kristendommen gjennom måten han praktiserte fattigdom og nestekjærleik på. Helgenfesten for Frans blir feira 4. oktober.

n

Forlating er det same som tilgiving.

Frans av Assisi si bønn om fred Herre, gjer meg til ein reiskap for din fred. Lat meg spreia kjærleik der hatet herskar. Lat meg bringa forlating der urett er gjord, sanning der villfaring bur. Lat meg skapa tru der tvilen lurer, von der vonløysa rår. Lat meg kveikja lys der mørket rugar, bringa glede der sorga tyngjer. Meister, lat meg søkja ikkje så mykje å verta trøysta som å trøysta, ikkje så mykje å verta forstått som å forstå, ikkje så mykje å verta elska som å elska. For det er ved å gje at vi får. Det er ved å gløyma oss sjølv at vi finn oss sjølv. Det er ved å tilgje at vi vert tilgjevne. Det er ved å døy at vi står opp til evig liv.

Giotto di Bondone: Frans av Assisi

170


Hildegard av Bingen Dei fleste kjende personane i historia til kristendommen er menn. Det inneber ikkje at det ikkje fanst kvinner som gjorde viktige ting, men det er ikkje skrive så mykje om dei. Jenter og kvinner fekk ikkje same utdanning som gutar og menn, og det var derfor vanskeleg for dei å studere Bibelen og skrive bøker på same måten som mennene kunne. Dei fleste som levde i mellomalderen, kunne ikkje lese og skrive, og det var berre dei rikaste som hadde råd til utdanning. Klostera var ein stad der kvinnene kunne studere Bibelen. Ei av kvinnene vi veit mest om frå mellomalderen, heitte Hildegard. Ho var født i Tyskland i 1098 og døydde i 1179. Som åtteåring blei ho send i kloster av foreldra sine. Det var ikkje uvanleg at rike familiar med mange døtrer sende ei eller fleire av dei i kloster. Hildegard lærte å lese og skrive. Ho blei leiar for klosteret da ho blei vaksen. Om lag samtidig fekk ho fleire syn der Gud viste seg for henne. Syna dreia seg om Guds kjærleik, Guds rike, englane, djevelen og helvete. Hildegard blei beden av paven om å skrive ned det ho hadde sett, og ho skreiv fleire bøker gjennom livet. Hildegard var svært kunnskapsrik. Ho kunne mykje om urter og naturmedisin, ho komponerte musikk, teikna og skreiv dikt. Hildegard blei berømt for visdommen sin, og både pavar, keisarar og kongar søkte råd hos henne. Teikningane, musikken og bøkene til Hildegard er bevarte.

klostera ga utdanning til jenter og kvinner

Hildegard fekk syn frå Gud n

Syn er eit ord som blir brukt om at nokon får sjå eller høre bodskapar frå Gud som andre menneske ikkje kan sjå eller høre.

Hildegard av Bingen: manuskript frå 1100-talet

171


Krosstog og pilegrimsreiser botshandling

Kyrkja i mellomalderen la meir og meir vekt på at dei kristne måtte gjere botshandlingar for å få tilgiving for syndene sine. Dei største botshandlingane var å leggje ut på pilegrimsreiser og dra i krosstog.

pilegrimsreiser pilegrim

pilegrimsmål

pilegrimssymbol

Det blei meir og meir vanleg for kristne å dra på pilegrimsreiser. Ordet pilegrim tyder framand. Pilegrimen skulle forlate heimen sin og gå som ein framand i verda til han eller ho kom fram til eit heilagt mål. Dei heilage måla var først og fremst Roma og Jerusalem, men det fanst også mange andre mål. I mellomalderen var grava til disippelen Jakob i Spania, Santiago de Compostela, eit av dei tre mest kjende pilegrimsmåla. Reisene gjekk føre seg til fots, på hest eller med båt. Menneska som budde langs vegen, gav ofte pilegrimane mat, husrom og stell av såre føter og slitne kroppar. Dessutan bygde dei kristne gjestehus og sjukehus langs vegane. Å ta godt imot pilegrimar blei oppfatta som ei god kristen handling. Pilegrimane var lette å kjenne igjen når dei kom gåande. Dei gjekk med pilegrimsstav, hatt og veske, og ofte hadde dei festa eit skjel på kleda sine. Skjelet var eit pilegrimssymbol. Pilegrimsreisene kunne vare lenge, både i veker og månader. På vegen fanst det heilage stasjonar, kyrkjer eller teikn som pilegrimane stansa ved. Når dei kom til det høgaste punktet på turen, la dei frå seg ein stein. Steinen skulle symbolisere at dei la noko tungt frå seg før dei begynte på vegen nedover mot målet. Når dei endeleg nådde målet, blei dei tekne godt imot av prestane som heldt til på staden. Da fekk dei omsider tilgiving for syndene sine. Pilegrimane kunne dra i følgje med fleire, men dei kunne også dra åleine.

Moderne pilegrimsvandring I dag har kristne igjen begynt å gå pilegrimsvandringar. Mange ønskjer å gå til Santiago de Compostela. Ikkje alle går for å gjere bot for spesielle synder. Mange ønskjer å gå for å få tid til å tenkje over livet sitt. Somme går for å takke Gud for spesielle ting dei har opplevd.

172


Santiago de Compostela Santiago de Compostela ligg i Nord-Spania. Namnet tyder Sankt Jakobs grav. Jakob var ein av Jesu tolv apostlar. Det blir sagt at han blei ein viktig misjonær i Spania. Legenda seier at han blei halshoggen av kong Herodes i 44 e.Kr. Tilhengarane til Jakob stal kroppen hans frå kong Herodes om natta og frakta han i ein båt som dreiv i land ved kysten i Nord-Spania. Der gravla dei han på ein hemmeleg stad i skogen og bygde ei lita kyrkje over grava. Fleire hundre år seinare gjekk ein einebuar gjennom skogen. Da hørte han plutseleg musikk og såg ei lysande stjerne på himmelen. Han følgde stjerna og fann Jakobs grav. Staden blei eit av dei viktigaste pilegrimsmåla i mellomalderen, og Jakob blei vernehelgenen for alle pilegrimar. Kyrkja over grava blei bygd ut til ei stor kyrkje. Det finst mange statuar og bilete av Jakob. Han er som regel avbilda med ein hatt, ein stav og eitt eller fleire kamskjel festa på seg. Somme trur at det var Jesus sjølv som gav Jakob pilegrimsstaven. Kamskjela blei først sette i samband med Jakob, men blei seinare eit symbol for alle pilegrimar. Langs kysten, der båten med den døde kroppen til Jakob dreiv i land, fanst det mange kamskjel. Mange av pilegrimane fann slike skjel når dei nærma seg målet, og dei har derfor kanskje teke dei med seg for å minnast pilegrimsferda. Ei anna legende fortel at det skjedde eit mirakel da båten med Jakob dreiv i land: Om bord i båten var det fleire ryttarar og hestar. Ein av hestane fall over bord. Da han kom opp til overflata, var han dekt med kamskjel. Da stod Jakob opp frå kista og redda hesten frå å drukne.

Sankt Jakobs grav

kamskjel

173


Krosstoga

krosstog krossfarar

174

Krosstoga oppstod i mellomalderen. Bakgrunnen for krosstoga var at Palestina blei erobra av arabarane og tyrkarane. Jerusalem var ein heilag by for kristne, og alle kristne i Europa var sjokkerte over at byen no var i hendene på muslimar. Paven oppmoda derfor kristne til å opprette ein hær av soldatar som skulle reise til Palestina og ta makta i landet på vegner av den kristne delen av verda. Reisa denne hæren la ut på, blei kalla krosstog, fordi den kristne krossen blei brukt som symbol på faner og rustningar. Soldatane som drog, blei kalla krossfararar. Dei kristne trudde at det var Guds vilje at Jerusalem skulle styrast av kristne, og gjennom ein periode på to hundre år drog fem millionar soldatar i krosstog. Kyrkja lova å ta vare på familien og eigedommane til krossfararane,


og det blei rekna som ei ære for ein familie å sende av stad ein son eller bror i krosstog. Det var berre menn som blei sende i krig. Mange av krossfararane blei med i riddarordenar. Å bli riddar var ærefullt. Særleg i Frankrike blei det vanleg å dra i krosstog. Det blei gjennomført sju krosstog i Europa. Det første drog ut i 1096, og krossfararane klarte å erobre Jerusalem. Krossfararane myrda tusenvis av muslimar og jødar som budde i byen, og dei sette inn både ein biskop og ein kristen konge i Jerusalem. Men byen blei erobra tilbake av dei som budde der. Ingen av dei neste seks krosstoga greidde å erobre Jerusalem på nytt. Det siste krosstoget drog ut omkring 1270. Krossfararane fekk mat og overnatting på vegen til Jerusalem, og sjukepleie om dei trong det, slik pilegrimane fekk. Men ikkje alle krossfararane var like fromme. Ein del av dei var eventyrlystne unge menn som plyndra eigedommar og drap og mishandla menneske langs vegen der dei drog fram. Krosstoga blei grunnlag for talrike legender, dikt og songar. Riddarane blei oppfatta som heltar, og det finst mange romantiske eventyr om riddarar som drog ut i krosstog mens kjærastane venta på at dei skulle komme tilbake.

Barnekrosstoga To av krosstoga bestod av barn. Barna ønskte å dra i krosstog som dei vaksne, og utruleg nok fekk dei lov av paven og foreldra sine. Det første barnekrosstoget enda tragisk. Fleire tusen franske barn blei tekne til fange og selde som slavar i Egypt. Frå Tyskland blei det også sendt ut eit barnekrosstog, men ein biskop i Italia forstod kor farleg det var, og sende deltakarane heim.

175


Kyrkja, kongen og domstolen

tiend

bli lyst i bann

kjettar

For menneske i dag er det vanskeleg å forstå kor stor rolle kyrkja spela i mellomaldersamfunnet. Forholdet mellom fyrstar, kongar og kyrkjeleiarar var tett. Kyrkja påverka kongane, og kongane påverka kyrkja. Dersom kyrkja var ueinig i ei politisk avgjerd, måtte kongen som regel forandre avgjerda. Samtidig kunne kongen halde tilbake pengar og eigedom. Kyrkja fekk store inntekter i form av tiend. Tiend tyder tidel, og ordninga gjekk ut på at alle bønder og kjøpmenn måtte gi ein tidel av alt dei dyrka og tente, til kyrkja. Kyrkja påverka lovgivinga òg. Dersom nokon braut dei kyrkjelege lovene, kunne dei straffast med bøter, pisking og fengsel. Den verste straffa var å bli lyst i bann. Den som blei lyst i bann, fekk ikkje komme til gudsteneste eller delta i nattverden. Han eller ho kunne heller ikkje gravleggjast på kyrkjegarden. Dette var det verste som kunne skje med ein kristen, for kristne trudde at dei kom til helvete om dei ikkje gjekk til nattverd eller blei gravlagde i kristen jord. Dei som styrte i kyrkja, prøvde også å avsløre alle dei meinte ikkje hadde den rette trua på Gud. Dei som blei avslørte, blei kalla kjettarar. Kjettar tyder vranglærar eller ein som lærer noko feil om Gud. I mellomalderen auka jakta på kjettarane. Kyrkja oppretta ein eigen kjettardomstol. Dei som var skulda for kjetteri, kunne bli torturerte til dei tilstod. Kjettarane blei dømde til døden.

Jeanne d´arc Jeanne d´Arc var ei bondejente som levde i Frankrike under krigen mellom England og Frankrike på 1300- og 1400-talet. Frankrike var underlagt kongen i England. Som ung jente fekk Jeanne fleire syn der Gud fortalde henne at ho skulle leie Frankrike i krigen mot England, slik at den unge franske tronarvingen Karl kunne bli krona til konge i Frankrike. Som 16-åring oppsøkte Jeanne leiaren for hæren og bad om å få leie krigen. Han nekta, men eit år seinare kledde Jeanne seg ut som mann og greidde å overtyde hærleiaren og prestane. Ho fortalde om syna sine til prestane, og etter grundige forhør av henne meinte dei at syna kom frå Gud. Jeanne fekk leie krigen. Ho fekk ein kvit rustning, rei på ein kvit hest og førte

176


hæren ut i eit stort slag i Orleans i Frankrike. Engelskmennene blei slått, og Karl blei krona til konge i Frankrike. Jeanne blei hylla som Guds sendebod. Ho sto ved sida av Karl da han blei krona til konge i kyrkja.

Jeanne d’Arc på hesteryggen. På fana ho ber, står det: Her kjem jomfrua send frå Gud. Frå 1500-talet

Seinare leidde Jeanne fleire slag, men tapte. Til slutt blei ho teken til fange. No som ho ikkje lenger hadde hell i krigen, svikta både kongen og kyrkja henne. Syna hennar blei ikkje lenger oppfatta som bodskapar frå Gud, men tvert imot som bodskapar frå djevelen. Jeanne blei skulda for å vere kjettar og heks. Eit av dei mange bevisa for at ho var kjettar, meinte kongen, kyrkja og domstolen, var at ho hadde brukt mannsklede. Jeanne blei dømd til døden og brend på bål. Mange år seinare blei ho kåra til helgen.

177


Kyrkja i Europa på 1500-talet Tidleg på 1500-talet strevde kyrkja med fleire problem som førte til store forandringar for kristne i Europa.

avlat skjærselden

Eit av problema dreia seg om bot. Botshandlingane hadde no blitt mange. Ein kristen kunne mellom anna kjøpe seg fri frå synder ved å gi pengar til kyrkja. Det blei kalla avlat. Mange trudde at dei kunne sleppe lettare til himmelen når dei døydde dersom dei betalte rikeleg. I mellomalderen oppstod også trua på skjærselden – folk trudde at dei måtte reinsast frå syndene sine i ein frykteleg eld når dei døydde. Men om dei gav pengar til kyrkja, ville tida i skjærselden bli kortare. Derfor gav dei så mykje dei kunne når nokon i familien døydde. Dei rike hadde råd til å betale mykje i avlat, men fattige hadde sjølvsagt ikkje råd til det.

gudstenester på latin

Gudstenesta var eit anna problem. Gudstenestene var blitt så vanskelege at folk flest hadde store problem med å forstå kva som gjekk føre seg. Alt som blei lese og sunge, var på latin. Jamvel preika blei halden på latin. Sidan dei færraste kunne språket, fekk dei ikkje med seg kva som blei sagt. Bibelen fanst også berre på latin, og det var derfor uråd for dei aller fleste å forstå han, anten dei sjølve kunne lese eller var avhengige av høgtlesing.

kongane og paven kjempa om makt

Eit tredje problem galdt forholdet mellom styresmaktene og kyrkja. Kyrkja var oppteken av å ha eit godt forhold til kongane og fyrstane for å sikre si eiga makt. Samtidig var paven i Roma den mektigaste mannen i Europa og påverka viktige politiske avgjerder.

178


Kristendommen i Noreg Noreg blei gradvis kristna frå 900-talet. Slaget på Stiklestad i 1030, dagen da Olav den heilage døydde, blir rekna som gjennombrotet for kristendommen i Noreg. Men det tok enda hundre år før alle nordmenn var døypte. Trua på dei gamle gudane levde lenge.

kristendommen kom gradvis til Noreg trua på dei gamle gudane levde lenge

Før kristendommen kom, tilbad folk gudane heime på garden. Dei ofra til gudane, og denne ofringa blei kalla blot. Blotet blei leidd av nokon i slekta. Da kristendommen kom, måtte folk tilbe Gud i kyrkja. No var det prestane som leidde gudstenesta, ikkje medlemmer av slekta. Det kom påbod om at døde skulle gravleggjast i kristen jord, det vil seie på området rundt kyrkja. Tidlegare blei døde lagde i gravhaugar på garden. Ansvaret for religion og ritual låg ikkje lenger hos familien, men hos kyrkja og prestane. Det kom mange nye lover som sette forbod mot det som folk hadde gjort tidlegare. Det var ikkje lenger lov å ete hestekjøtt, blote til gudane eller drive med trolldom. Alle barn skulle døypast, og det var ikkje lenger lov å setje ut uønskte eller sjuke barn i øydemarka og la dei døy. Det kom forbod mot å ete kjøtt på fredagar, av respekt for Jesus som døydde på ein fredag. Dessutan skulle alle bryggje øl til jul og skåle for Jesus og jomfru Maria. Mange nordmenn syntest at kristendommen var ein religion for sveklingar. I det norrøne samfunnet var ære det viktigaste av alt. Menn førte ære over slekta om dei slost, drog i krig og såg til at garden og slekta var stor og rik. Dei kristne ideala om nestekjærleik og fattigdom var ikkje så tiltrekkjande i Noreg. Det einaste tiltrekkjande ved kristendommen var Kvite-Krist, som Jesus blei kalla. Kvite-Krist blei oppfatta som ein konge med stor makt og likna derfor på kongane folk kjende frå sitt eige samfunn.

ære

Kvite-Krist

Nidaros Etter slaget på Stiklestad, der Olav Haraldsson blei drepen, oppstod det mange historier om han. Han fekk tilnamnet Olav den heilage etter at han var død. Respekten for den døde kongen auka i åra som kom. For dei krigsglade og ærekjære nordmennene blei Olav ein helt. Han var ikkje berre konge, men også krigar. Dermed var han ingen svekling. Det oppstod legender om Olav der han gjorde sjuke menneske friske

179


og viste seg på underlege måtar for folk, om lag slik Jesus er skildra i Bibelen. Olav blei meir og meir lik Kvite-Krist, slik nordmennene tenkte om han. Olav blei også kalla «Noregs evige konge». Han blei idealet for alle seinare kongar i Noreg. Forholdet mellom dei norske kongane og kyrkja i Noreg blei minst like tett som i resten av Europa, og Nidaros blei ein viktig by både religiøst og politisk.

Nidaros som pilegrimsmål Heilag Olavs skrin

Nidaros blei det viktigaste pilegrimsmålet i Nord-Europa

Den døde kroppen til Olav blei lagd i ei kiste i Nidaros, byen som no heiter Trondheim. Denne kista blei kalla Heilag Olavs skrin. Over Heilag Olavs skrin blei det først bygd ei enkel trekyrkje. Eit år etter at Olav var død, blei han erklært som helgen. Seinare blei det bygd ei større kyrkje på staden, som fekk namnet Kristkyrkja, og gjennom mellomalderen blei ho utbygd til den store kyrkja vi i dag kjenner som Nidarosdomen. Det gjekk mange historier om alt det underlege som skjedde ved Olavs skrin. Mange fortalde at dei blei friske av sjukdommar, og rykta om alt det underlege spreidde seg raskt gjennom heile Europa. Kristkyrkja i Nidaros blei det viktigaste pilegrimsmålet i NordEuropa. Det kom pilegrimar frå mange land for å gjere bot og be om å bli lækte for sjukdommar. Gjennom Noreg gjekk det fleire pilegrimsvegar til Nidaros. Desse vegane blei kalla pilegrimsleier, fordi dei leidde til den heilage staden. I dag er desse leiene oppdaga på nytt, og mange moderne pilegrimar følgjer leiene til Trondheim og Nidarosdomen.

Olsok olsok n

Å vake vil seie å halde seg vaken om natta. Olsokgudstenesta i Nidaros blei kalla olavsvake fordi ho blei halden om natta.

180

29. juli blei snart ein av dei viktigaste helgenfestane i Norden. Denne dagen blei kalla olsok, som tyder olavsvake. Da blei det halde ei nattleg gudsteneste i Kristkyrkja. Denne natta trudde kristne at det skjedde spesielt mange under, og mange sjuke reiste til Nidaros for å bli friske. Olsok blei også feira i resten av landet og seinare i mange andre land i Europa. Ved olsokgudstenesta blei det brukt spesiell musikk som var skapt til olavsvaka. Denne musikken var den mest brukte musikken i Noreg i mellomalderen.


Erkebiskopen i Nidaros Som i resten av Europa blei det også i Noreg utnemnt biskopar. Dei blei plasserte på tre stader, i Oslo, Bergen og Nidaros, og dei fordelte ansvaret for landet mellom seg. Seinare fekk Stavanger, Hamar og Selje biskopar. Paven i Roma bestemte over alle biskopane i Europa, men mange land hadde ein erkebiskop. Erkebiskopen hadde ansvaret for dei andre biskopane i landet. I Noreg var det naturleg at erkebiskopen blei plassert i Nidaros, sidan denne byen blei sentrum for kristendommen i Noreg. Erkebiskopen i Nidaros hadde også ansvaret for kyrkjene på Island, Grønland, Færøyane og Orknøyane og på Man i Irskesjøen. Nidaros blei ei religiøs stormakt kort tid etter at Olav var død. Nidaros påverka måten gudstenestene blei feira på i heile Norden.

Nidarosdomen

n

Erkebiskop er den øvste biskopen.

erkebiskopen i Nidaros hadde ansvar for kyrkjene i fleire land

Jamvel om Noreg ikkje har hatt nokon erkebiskop på 500 år, har Nidarosdomen og Trondheim stadig vore ein spesiell stad for kristne i Noreg. Nidarosdomen blir framleis kalla Noregs nasjonalheilagdom. I 2010 blei det fastsett at Trondheim igjen skal få ein biskop som skal vere den øvste biskopen i Noreg.

181


Kongen og kyrkja I Noreg var det stadig krigar mellom kongar som ville råde over landet. Kongane oppfatta seg sjølve som etterfølgjarane etter Olav, og dei ville gjerne ha eit godt forhold til kyrkja. Somme av kongane lét kyrkja styre seg sjølv, andre ville bestemme over kyrkja.

Sigurd Jorsalfar ferda til Jerusalem var krosstog og pilegrimsreise n

Jorsalfar tyder Jerusalem-farar.

n

Baglar kjem av bagall, den staven biskopen brukte å ha i handa. Baglarane fekk namnet sitt fordi dei kjempa for biskopen.

n

Birkebeinarane fekk dette namnet fordi dei brukte sko som var laga av bjørkenever. Birk er eit anna ord for bjørk.

Kong Sigurd var son av kong Magnus Berrføtt. Som ung fekk han i oppdrag å leie ei reise til Jerusalem. Reisa var meint både som eit krosstog og ei pilegrimsreise og varte i tre år. På reisa hadde han med seg 6000 mann i 60 skip. Turen gjekk sørover, mellom anna innom pilegrimsmålet Santiago de Compostela, og på vegen erobra Sigurd og følgjet hans også nokre spanske øyar. Sigurd kom fram til Jerusalem og hjelpte til med å erobre ein del av Palestina. I Jerusalem fekk han ei dyrebar gåve, ein bit av Jesu kross. Han måtte sverje på å ta denne biten med seg heim til Nidaros og Olavs skrin. Sigurd vende heim med berre 100 mann. Dei aller fleste av dei 6000 døydde under reisa, anten i krig eller av svolt, men ein god del valde også å bli igjen hos keisaren og gjere teneste der. Sigurd blei berømt for reisa til Jerusalem. Han fekk tilnamnet Jorsalfar, som tyder Jerusalem-farar. Da Sigurd kom tilbake, regjerte han landet i ro og fred.

Kong Sverre Da Sigurd Jorsalfar døydde, var dei fredelege tidene over. Det blei innleiinga til ein hundreårsperiode med mange krigar i Noreg. Sverre Sigurdsson var utdanna prest frå Færøyane. Han meinte at han hadde rett til å bli konge i Noreg fordi faren hadde vore konge. Sverre meinte at kongen skulle råde over både landet og kyrkja. Det var ikkje biskopen einig i. Kong Magnus, som var konge i Noreg, var einig med biskopen om at kongen ikkje skulle råde over kyrkja. Det braut ut krig mellom kong Magnus og Sverre. Hæren til Sverre, birkebeinarane, kjempa mot hæren til Magnus, baglarane. Magnus

Gerhard Munthe: Møte med Kong Baldvin, biletvev, 1900

182


183


Peter Nicolai Arbo: Kong Sverres flukt, 1862

Sverre ville råde over kyrkja

paven lyste Sverre i bann

184

fall, og biskopen oppsøkte Sverre og prøvde å bli einig med han om korleis dei skulle fordele makta over landet og kyrkja. Men Sverre ville framleis råde over kyrkja. Da Sverre sjølv skulle bli krona til konge, tvinga han fire biskopar til å ta del i kroninga. Det fekk paven i Roma høre. Han meinte at kongen ikkje hadde rett til å råde over kyrkja, og sidan Sverre ikkje ville bøye seg for det, lyste paven Sverre i bann. Sverre heldt på sitt resten av livet. Men før han døydde, rådde han sonen Håkon til å bli einig med kyrkja igjen. Først 75 år etter at Sverre var død blei kongen og kyrkja einige om kven som skulle bestemme. Dei avgjorde at kyrkja skulle halde seg unna kongevala, men til gjengjeld fekk ikkje kongen råde over biskopar og prestar.


Klosterlivet Det blei grunnlagt kloster allereie i den første tida etter at kristendommen kom til landet. I dag står det berre ruinar igjen av dei fleste klostera frå mellomalderen. Nokre av dei mest kjende ruinane finst på Hovedøya utanfor Oslo, på Selja i Sogn og Fjordane, Utstein kloster utanfor Stavanger og Tautra utanfor Trondheim. Men mange stadnamn i Noreg i dag fortel at det ein gong låg kloster der, for eksempel Nonneseter, Munkholmen og Munkeby. I norske byar finst det også gatenamn som fortel om det same, som Munkedamsveien i Oslo, Munkegata og Nonnegata i Trondheim og Gråbrødregata i Tønsberg.

stadnamn som fortel om kloster

Svartedauden På 1300-talet hadde både kongemakta og kyrkjemakta vakse seg sterk i Noreg. Kristendommen var godt kjend i landet, og det fanst til og med ei norsk omsetjing av delar av Bibelen. Denne omsetjinga heitte Stjórn, som tyder leiestjerne eller styring. I 1349 braut svartedauden ut i Noreg. Svartedauden var ein farleg sjukdom som smitta via lopper. Han herja i Europa, Asia og Afrika. I Noreg døydde to tredelar av befolkninga. Heile bygder låg utdøydde, og dei som overlevde, var utsvelta og utmatta. Dei rike merka fattigdommen mest etter svartedauden, fordi inntektene deira bestod i at bøndene gav dei ein viss del av maten dei dyrka som leige for jorda. Det same galdt biskopane og prestane. Dei dyrka ikkje eigen mat, men fekk tiend frå bøndene. No var det inga tiend å få meir, for dei fleste var døde. Dessutan tok klostera og kyrkjene seg av dei sjuke, og prestane, munkane og nonnene var derfor utsette for smitte. Dermed døydde mange av leiarane i kyrkja og samfunnet. Det tok lang tid før Noreg og Europa kom seg på beina igjen etter svartedauden.

kongemakta og kyrkjemakta var sterk

svartedauden førte til store tap for landet og kyrkja

Svartedauden førte også til at ein del mista tilliten til kyrkja. Kristne trudde at Gud kunne bevare dei frå vonde ting, men dersom Gud ikkje kunne stoppe svartedauden, var det da nokon vits i å tru på Gud? Andre trudde at svartedauden var Guds straff for synder dei

185


hadde gjort. Derfor blei dei ivrige etter å gjere bot, meir enn nokon gong. Somme begynte å piske seg sjølve for å gjere bot. I Europa samla folk seg i lange tog og gjekk frå by til by mens dei song salmar svartedauden blei opp- og piska seg. Ein del trudde at dette var eit teikn på dommedag. fatta som dommedag Det tok minst hundre år før folketalet begynte å stige igjen.

Kristendommen blir norsk

primstaven

eventyr, viser og dikt

186

Dagleglivet i mellomalderen i Noreg hang nøye saman med kyrkjelivet. Alle dei store overgangane i menneskelivet blei markerte i kyrkja. Dåp, bryllaup og død hørte til i kyrkja. Men også døgnet og året var prega av dei kyrkjelege heilagdagane og helgenfestane. Det kom lover om korleis jul, påske og pinse skulle feirast på garden. Det skulle bryggjast øl til jul, og i påska skulle ingen ete kjøtt på langfredag. Men også elles i året prega kristendommen kvardagslivet i Noreg. I mellomalderen kom primstaven. Primstaven er ein slags kalender der alle dei kristne heilagdagane er merka av med gammalnorske runer. Helgenfestane fekk norske namn. Olsok er eit slikt namn. Andre norske namn på helgenfestar er jonsok eller sankthans (23. juni), som var dagen til døyparen Johannes, og marimesse (25. mars), som var dagen til jomfru Maria. Primstaven og helgenfestane styrte arbeidet på garden. På visse helgendagar skulle ein for eksempel så kornet, og på andre skulle det haustast inn. Mikkelsmesse (29. september) var festdagen for erkeengelen Mikael. Denne dagen blei flyttedag for folk som skulle flytte. Primstaven er eit eksempel på korleis kristendommen blei norsk.

I mellomalderen blei musikken, diktinga og eventyra påverka av kristendommen. Det blei dikta mariaviser og andre songar som handla om jomfru Maria, Jesus og andre viktige personar i den kristne trua. I somme av dei blei det brukt ord på latin og gresk som folk hadde hørt i kyrkja.


Maria går blant tornekratt Maria går blant tornekratt Kyrie eleison Maria går blant tornekratt Det er sju år sidan knuppar spratt Jesus og Maria

No buska atter roser ber Kyrie eleison Heilt frå Maria vandra her den buska raude roser ber Jesus og Maria

Så tung ei bør Maria ber Kyrie eleison Den børa ho i kroppen ber den er for henne hjartekjær Jesus og Maria

Gammal østerriksk folkevise

Kyrkja i Noreg på 1500-talet Tidleg på 1500-talet strevde kyrkja i Noreg med dei same problema som resten av kyrkja i Europa. Det blei strid mellom kyrkja og kongen. Den siste norske erkebiskopen i Nidaros, Olav Engelbrektsson, rømde ut med eit skip i 1537 og tok med seg verdifulle skattar frå Nidarosdomen som ingen seinare har funne igjen.

erkebiskopen rømmer frå Nidaros i 1537

187


OppSuMMEraNdE OppGåvEr til KapittElEt

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22

Kva for to oppgåver var dei viktigaste for munkar og prestar under misjonsreisene? Kven var Augustin, og kva skjedde med han i hagen? Kva heitte paven som var med på å utvikle gudstenesta til den forma ho har i dag? Kven var Benedikt, og når levde han? Kva er ei tidebønn? Forklar. Kva tyder bot, og kvifor måtte kristne gjere bot? Kva er ein helgenfest? Kva skjedde med det første barnekrosstoget? Kvar i Noreg finn vi Noregs nasjonalheilagdom, og kvifor ligg han akkurat der? Kvar i Noreg finn vi dei mest kjende klosterruinane? Kvifor var det ein del menneske som begynte å piske seg sjølve etter at svartedauden hadde herja i Noreg? Kva tyder ordet prest? Kva tyder ordet biskop? Kva tyder ordet pave? Kvar blei Augustin biskop? Kva heiter han som blir rekna som grunnleggjaren av klostervesenet? Kvifor blei Frans av Assisi ein så viktig helgen? Kor gammal var Hildegard av Bingen da ho blei send i kloster, og kvifor måtte ho vere der? Kvifor er det mange eventyr som handlar om riddarar som drog ut i krosstog? Kva er avlat, og kva er skjærseld? Forklar. Kva lover og tradisjonar blei forandra etter at kristendommen kom til Noreg? Kva blei annleis? Kvifor braut det ut krig mellom kong Magnus og Sverre, og korleis enda krigen?

188


23 Maria var (og er) den viktigaste helgenen innanfor kristendommen. Søk på Internett etter eit fint ikonbilete av henne. Ta utskrift av biletet og lim det inn i skriveboka di. Prøv så å teikne dette ikonet så identisk som råd er, på sida rett overfor det biletet du har limt inn. 24 Les om krosstoga på side 174. Skriv eit samandrag av det du synest er det viktigaste av det som står om krosstoga.

25 Kva gjer ein teolog i dag? Arbeid saman i par. Søk i oppslagsverk og på Internett. Har du høve til å snakke med ein teolog, er det fint. Skriv ned i boka di kva du finn ut. 26 Finn ut meir om kva eit skriftemål er. Kvar og korleis går eit skriftemål føre seg? 27 Finn ut meir om Jeanne d´Arc enn det som står i boka. Bruk biblioteket og/eller Internett. 28 I kva land bur det flest katolikkar? I kva land bur det flest ortodokse kristne? Søk på Internett eller bruk oppslagsverk. 29 Finn ut meir om pilegrimsreiser. Kvar kan ein dra på pilegrimsvandringar? Finn eksempel både i Noreg og i andre land. Søk på Internett eller bruk oppslagsverk. Finn også ut kva ein gjer under ei pilegrimsreise i Noreg.

30 Gå saman i grupper. Dramatiser forteljinga om Jeanne d´Arc (det som står i boka). 31 Dramatiser det som står om Sigurd Jorsalfar på side 182 i boka. Prøv å få til ei handling som ikkje berre gjeld krig, men som fortel meir om kva som skjer. De kan godt ha med ein forteljar.

189


Stikkord Askese 80, 142 Atman 75 Avlat 178 Bramin 68, 78, 140, 144 Dalai Lama 69 Dei ti boda 37, 82, 83 Demokrati 19 Det dobbelte kjærleiksbodet 33, 37 Dhamma 69, 131 Dharma 76 Diktatur 19 Diskriminering 19 Dommens dag 105, 114 Ekteskapslovnad 102, 118 Fadrar 98, 100 Fadervår 36 FN 19, 20, 21 Frans av Assisi 169, 170 Frelse 40, 80, 105 Gandhi, Mahatma 76 Halal 43, 48 Haram 43, 48 Helgenfestar 168, 170, 180, 186 Hildegard av Bingen 171 Imam 112 Jeanne d´Arc 176, 177 Karma 62, 63, 66, 75, 76, 134 Katolsk 167 Kong Sverre 182, 184

190

Konfirmasjon 99, 100, 101, 119, 121 Kosher 83, 84 Levereglar 37, 52, 62, 66, 73, 76, 131 Likestilling 14 Likeverd 14, 18, 122 Medmenneske 33, 35, 54, 166 Menneskeverd 18, 57, 60 Miljøvern 22, 23 Mor Teresa 34 Nansen, Fritjof 126 Namnefest 119, 120 Nestekjærleik 34, 35, 86, 169, 170, 179 Nirvana 64, 69, 70, 71 Novise 128, 130, 131 Nåde 105 Olav den heilage 179, 180, 181, 182 Omskjering 110, 149 Ortodoks 167 Paradis 42, 50, 105, 114, 115 Primstaven 186 Rabbinar 148, 152, 155 Sankt Jakob 173 Sigurd Jorsalfar 182 Simone de Beauvoir 14 Statsreligion 162, 163, 164 Syndefallet 40 Treeininga 40 Vigsel 101, 118, 119, 122


Bilete 8 9 13 14 15

Fotograf O. Væring Eftf. AS Xavier Richer/Photononstop/INA agency Michael Jakobi/Panther Media RF1/INA agency Elliott Erwitt/Magnum Photos/All Over Press Time & Life Pictures/Getty Images/ All Over Press 16 Anna Molander/Mira/Samfoto 20 Jewel Samad/AFP photo/Scanpix 21 Mads Nissen 22 Stig Tronvold/NN/Samfoto 23 Mads Nissen 31 akg-images/Scanpix 32 62 Nord/Scanpix 34 Jean-Claude Francolon/Gamma 35 Bjørn Sigurdsøn/Scanpix 37 akg-images/Scanpix 38 Dave Nagel/Riser/Getty Images 39 © Samuel Courtauld Trust, The Courtauld Gallery, London/The Bridgeman Art Library 42 Jay Reilly/UpperCut Images/Getty Images 43 Robert Nickelsberg/Getty Images/ All Over Press 45 Adek Berry/Topshots/AFP photo/Scanpix 47 Privat eige/Archives Charmet/The Bridgeman Art Library 49 Håvard Sæbø/Fotofil 50 Richard Ross/Photographer´s Choice/ Getty Images 52 Danny Twang/Scanpix 56 Danny Twang/Scanpix 62 ImageSource/Scanpix 69 Abbie Trayler-Smith/Panos Pictures/ Felix Features 73 Ragnhild Iversen 74 Stian Lysberg Solum/Scanpix 77ø Gerard Sioen/Rapho 77n Lars Berg/JahresZeiten/INA agency 80 Christine Osborne/World Religions Photo Library/Alamy/All Over Press 82 Nina Indset Andersen/Scanpix 84 Karl-Roland Schröter/Bildhuset/Scanpix 85 RONA Gallery, London/The Bridgeman Art Library 90 akg-images/Scanpix © Marc Chagall/ BONO 2011 99 Mimsy Møller/Samfoto

101 102 104 106 110 111 112 113 120 121 123 125 126 128 129 130 131 134 139 141 143 145 149 150 151ø 152 153 156 162 163 164 165 167 170 171 177 181 183 184 186

Kevin Coombs/Reuters/Scanpix Gunilla Lundström/Mira/Samfoto Fotograf O. Væring Eftf. AS Corbis/Scanpix Tolga Bozoglu/EPA/Scanpix Gary Roebuck/Alamy/All Over Press Heiko Junge/Scanpix Dan Petter Neegaard/Scanpix Bjørn Rørslett/NN/Samfoto Linda Regina Bruvik/Firdaposten Ingvar Laberg Fotograf O. Væring Eftf. AS © Frans Widerberg/BONO 2011 Johan v. d. Fehr/Universitetsbiblioteket i Bergen Paul W. Liebhardt/Corbis/Scanpix M. A. Pushpa Kumara/EPA/Scanpix You Sung-Ho/Reuters/Scanpix Edison/AFP photo/Scanpix Paolo Pellegrin/Magnum Photos/All Over Press Jeremy Horner/Panos Pictures/Felix Features Jonkmanns/laif/INA agency Victoria & Albert Museum, London/ The Bridgeman Art Library Wang Xiaochuan/Xinhua Photo/Gamma Zimbardo Xavier/Rapho Serge Attal/VISUM/INA agency Claudia Kunin/Scanpix Leah Nash/Gruppe28/INA agency Kjell A. Olsen/Adresseavisen RONA Gallery, London/The Bridgeman Art Library Mrs. E. Birch/Imagestate/INA agency Fratelli Alinari/Corbis/Scanpix Spectrum/Imagestate/INA Agency Musee Conde, Chantilly/Giraudon/ The Bridgeman Art Library Kerim Okten/EPA/Scanpix Basilica San Francesco, Assisi/Erich Lessing Archive/All Over Press Erich Lessing Archive/All Over Press Centre Jeanne d´Arc, Orleans/Erich Lessing Archive/All Over Press Tore Wuttudal/NN/Samfoto Fotograf O. Væring Eftf. AS Fotograf O. Væring Eftf. AS Kari Dahl/NTNU/Vitenskapsmuseet

191


Kjelder Side 7 Side 27 Side 58 Side 59 Side 68 Side 70-71 Side 78-79 Side 95 Side 121 Side 122 Side 132-133 Side 136-137 Side 157 Side 161

Oscar Brenifier. Frå Motsetningenes filosofi, Store tanker for små hoder. Oslo: Cappelen Damm, 2009. Astrid Lindgren. Utdrag frå Ronja Røverdatter. Oslo: Damm, 1981 Inger Hagerup: «Våre små søsken», frå Fra hjertets krater. Oslo: Aschehoug, 1964. Marit Tusvik: «Tenk at vinden», frå Den store dikt- og regleboka. Stabekk: Den norske bokklubben, 1989 Kåre A. Lie: «Korleis reagerer vi på skjellsord», tilrettelagt frå Buddhas budskap. Oslo: Buddhistforbundets forlag, 2010. Kåre A. Lie: «Oppsummering av læra til Buddhas», tilrettelagt frå Buddhas budskap. Oslo: Buddhistforbundets forlag, 2010. Knut A. Jacobsen: «Vishnu og Rantideva», tilrettelagt frå Kildesamling til kristendomskunnskap med religions- og livssynsorientering, bd. 2. Oslo: Nasjonalt læremiddelsenter, 1999. Ragnar Hovland: «Døden», frå Katten til Ivar Aasen møter hunden frå Baskerville. Oslo: Det Norske Samlaget, 1999. Nordahl Grieg: «Til ungdommen», frå Håbet. Oslo: Gyldendal, 1946. Stein Mehren: «Nærhet», frå Corona: formørkelsen og dens lys. Oslo: Aschehoug, 1986. Kåre A. Lie: «Buddha og mordaren Angulimala», tilrettelagt frå Buddhas budskap. Oslo: Buddhistforbundets forlag, 2010. Kåre A. Lie: «Magre-Gotami og sennepskornet», tilrettelagt frå: Buddhas budskap. Oslo: Buddhistforbundets forlag, 2010. Anita Ganeri: «Rabbinaren og sønene hans», frå Anita Ganeri mfl.: Et liv tar slutt: død og sorg. Oslo: Damm, 2002. Erik Bye: «Pilegrimssang mot år 2000», frå Byes Beste. Oslo: Cappelen Damm, 2004

Alle bibelforteljingar er henta frå www.bibelen.no

© 2011 Det Norske Samlaget ISBN: 978-82-521-7799-2 Printed in Norway Trykk/innbinding: AIT Otta AS Grunnskrift: Minion Regular Papir: 130 g Arctic Matt Redaktørar: Hege Simensen Hermo og Charlotte Hole Biletredaktør: Ellen Glimstad Grafisk formgiving og omslag: Speed Design Omslagsillustrasjon: Smaapigerne Språkleg gjennomgang og omsetjing frå bokmål: Kari Marie Thorbjørnsen Det må ikkje kopierast frå denne boka i strid med åndsverklova eller avtalar om kopiering inngått med KOPINOR, interesseorgan for rettshavarar til åndsverk. Kopiering i strid med lov eller avtale kan føre til erstatningskrav og inndraging, og kan straffast med bøter eller fengsel.

192


Velkommen Inn i livet!

Religion, livssyn og etikk

Inn i livet tek elev og lærar med inn i religionar og livssyn som vi møter i Noreg i dag. Kunnskapsstoffet blir framstilt tematisk og røyndomsnært. Det vil seie at læreverket tek utgangspunkt i kvardagen til barn og vaksne. Inn i livet følgjer læreplanen for faget RLE – religion, livssyn og etikk frå 2008. Religionar og livssyn blir presenterte i eit samanliknande perspektiv. Filosofisk metode er ein integrert del av verket. I arbeidet med Inn i livet kan eleven utvikle alle dei grunnleggjande ferdigheitene. Inn i livet opnar i stor grad for tilpassing og differensiering.

Inn i livet 7. Elevbok er rikt illustrert og har stor variasjon av oppgåver og aktivitetar. Andre komponentar til Inn i livet 7:

R

e

, n io g li

i

i

Inn

7

Dagrun Astrid Aarø Engen Eli-Anne Vongraven Eriksen Ragnhild Iversen Even Næss Maria Therkelsen Merete Thomassen

n og etikk y s livs

l

t e iv

7

Inn

y

ss liv

n,

Religio

et v i l

Inn i livet 7

nR

og . tertik nkn n7 ss1y.– vk i k l i , nt ioe g i eol

• Inn i livet 7. Ressursbok for læraren • Inn i livet 5–7. CD • Inn i livet 5–7. Nettstad http://innilivet.samlaget.no

ISBN 978-82-521-7799-2 ISBN: 978-82-521-7799-2

NYNORSK

9 788252 177992

90000 >

eleVBOK NYNORSK

Sam lag et

iil7_elevbok_blaibok_nyn  

io n , livssyn R e lig og etik k eleVBOK NYNORSK Samlaget Dagrun Astrid Aarø Engen Eli-Anne Vongraven Eriksen Ragnhild Iversen Even Næss Mar...