Issuu on Google+

R e ss u r s b o k f o r l æ r a r e n

Eli-Anne Vongraven Eriksen Ragnhild Iversen Even Næss Jon Skarpeid Maria Therkelsen

l

t e iv

6

Inn

i

R

e

o i lig

liv , n

g etikk o n y ss

nynorsk

RL6læreromslagNN.indd 1

Samlag et

27-08-10 09:50:55


Eli-Anne Vongraven Eriksen Ragnhild Iversen Even Næss Jon Skarpeid Maria Therkelsen

Inn i livet

6

Religion, livssyn og etikk

Ressursbok for læraren

NYNORSK Det Norske Samlaget Oslo 2010

LærerRLE6nn(01-39).indd 1

27-08-10 09:33:56


© 2010 Det Norske Samlaget

ISBN: 978-82-521-7587-5 Printed in Norway Trykk/innbinding: Zmedia Grunnskrift: Minion Regular Papir: 130 g Arctic Matt Redaktørar: Hege Simensen Hermo og Charlotte Hole Biletredaktør: Ellen J. Glimstad Grafisk formgivning og omslag: Speed Design Omslagsfoto: Andrea Gjestvang/VG/Scanpix Språkleg gjennomgang og omsetjing frå bokmål til nynorsk: Kari Marie Thorbjørnsen Det må ikkje kopierast frå denne boka i strid med åndsverklova eller avtalar om kopiering gjorde med KOPINOR, interesseorgan for rettshavarar til åndsverk. Kopiering i strid med lov eller avtale kan føre til erstatningskrav og inndraging, og kan straffast med bøter eller fengsel.

LærerRLE6nn(01-39).indd 2

27-08-10 09:33:56


Forord Velkommen vidare Inn i livet!! Boka har eit livsnært perspektiv på religion, livssyn og etikk og fokuserer på tema som alle elevane kan kjenne seg igjen i. Hovudtema i denne boka er rettferd, menneskerettar, det fleirkulturelle Noreg, religionsligions- og livssynsmangfald livssynsmangf i Noreg, heilage hus og den tidlege historia til kristendommen i verda da og i Noreg. N Inn i livet er eit resultat av eit stort engasjement nt – for RLE-faget og for fo fagleg formidling. Vi i forfattargruppa bak Inn i livett håpar at du som om brukar av skolebokverket skolebok skolebo vil bli smitta av engasjementet vårt og vil oppleve at RLE er eit levande evande vande fag som verkeleg angå angår deg og elevane dine. La oss saman føre RLE-faget inn i livet! ivet!

Lykke til!

Beste helsing

Eli-Anne Vongraven Eriksen Ragnhild Iversen Even Næss Jon Skarpeid Maria Therkelsen

3 LærerRLE6nn(01-39).indd d 3


4 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 4

27-08-10 09:33:56


Innhald Innleiing

7 Bakgrunn for læreverket

8

Innhald

8

Arbeidsmåtar

9

Fritak i RLE

10

Filosofisk metode

10

Arbeid med bilete i RLE

14

Arbeid med musikk i RLE

14

Arbeid med drama i RLE

15

Arbeid med storyline i RLE

16

Årsplan

18

Til undervisninga

21

Kapittel 1 – Filosofi og etikk

22

Kapittel 2 – Eit fleirkulturelt samfunn

40

Kapittel 3 – Religionar og livssyn i Noreg

52

Kristendom

54

Islam

62

Livssynshumanisme

69

Buddhisme

76

Hinduisme

84

Jødedom

92

Kapittel 4 – Kristendommen blir utbreidd

100

Kopioriginalar

129

Kjelder

163

5 LærerRLE6nn(01-39).indd 5

27-08-10 09:33:56


6 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 6

27-08-10 09:33:56


Innleiing Her finn du: s "AKGRUNNFORLREVERKETInn i livet s )NNHALD s !RBEIDSMÍTAR s &RITAKI2,% s &ILOSOlSKMETODE s !RBEIDMEDBILETEI2,% s !RBEIDMEDMUSIKKI2,% s !RBEIDMEDDRAMAI2,% s !RBEIDMEDSTORYLINEI2,% s ¿RSPLAN

7 LærerRLE6nn(01-39).indd 7

27-08-10 09:33:56


Bakgrunn for læreverket I læreplanen for faget religion, livssyn og etikk frå 2008 heiter det at RLE-faget «er et ordinært skolefag som normalt skal samle alle elever». Ein føresetnad for verkeleg å kunne samle alle elevar er at alle elevar kan kjenne seg igjen i og bli engasjerte av faget. Det har forfattarane av Inn i livet teke på alvor. Inn i livet legg opp til at elevane skal møte religionar og livssyn slik dei blir opplevde i kvardagen, som noko ekte, livsnært og allmennmenneskeleg. Målet er å bidra til å vekkje motivasjon og lærelyst. Samtidig gir dette fokuset ein del føringar for innhald, struktur og val av arbeidsmåtar i Inn i livet.

Innhald Innhaldet i Inn i livet er først og fremst valt ut frå kompetansemåla i læreplanen innanfor dei tre hovudområda: s KRISTENDOM s J’DEDOM ISLAM HINDUISME BUDDHISMEOGLIVSSYN s FILOSOFIOGETIKK Den såkalla fordelingsnøkkelen, som tidlegare viste kor stor del av undervisninga som skulle brukast på dei ulike hovudområda, er fjerna i læreplanen av 2008. Det gir større fridom og større ansvar for både lærar og skolebokverk. Læreplanen presiserer likevel at kristendommen framleis skal utgjere den kvantitativt største delen av lærestoffet, på grunn av den rolla kristendommen har og har hatt i norsk kultur og historie. I Inn i livet varierer den kvantitative vektinga ein del frå årstrinn til årstrinn, avhengig av kva tema som blir behandla. I læreverket som heilskap er dei tre hovudområda i læreplanen vekta med om lag ein tredel kvar. Slik oppfyller verket både kravet om likeverdig behandling av religionsstoffet og kravet om at kristendommen skal utgjere den kvantitativt største delen av lærestoffet. I tillegg gjer denne fordelinga det mogleg å gjennomføre eit samanliknande perspektiv. Hovudområda filosofi og etikk er behandla både separat og integrert i det tematiske arbeidet med ulike religionar og livssyn.

på i 6. årstrinn. I nettressursen til Inn i livet kan du finne meir heilskaplege framstillingar av dei einskilde religionane og livssyna, dersom du ønskjer eit supplement til den tematiske framstillinga. Struktur I Inn i livet blir nytt lærestoff alltid introdusert med tanke på at dei fleste elevar skal kunne kjenne seg igjen i stoffet. Læreboka har derfor ei tematisk oppbygging som gir felles referansepunkt for mange elevar. Alle vil for eksempel kunne kjenne seg igjen i temaet «rettferd», som er eit tema i kapittel 1 i Inn i livet 6. Alle elevane vil også kunne kjenne seg igjen i presentasjonen av det fleirkulturelle og fleirreligiøse Noreg, som vi alle er ein del av. Den tematiske struktureringa gjer at elevane møter alle religionar og livssyn som læreplanen omfattar, på kvart årstrinn. Ved at kunnskapsstoffet er tematisert, er intensjonen frå Kunnskapsløftet følgd opp på ein god måte. Det støttar ideen om at faget skal samle alle elevar, fungere som møteplass og fremje dialog på tvers av religionar og livssyn. I somme klasser er det kanskje elevar med eit livssyn eller ein religion som ikkje blir nemnd direkte i boka. Da er det fint om læraren sjølv set seg inn i kva denne eleven eller desse elevane trur på, og presenterer noko av dette stoffet for klassa. I samtale med eleven og dei føresette til eleven vil læraren sjå kva som er det mest naturlege å gjere.

Piktogram Elevane vil trenge hjelp til å sortere kunnskapsstoffet, ettersom ulike religionar og livssyn enno ikkje framstår som klare kategoriar for dei. Eit viktig hjelpemiddel er piktogramma, som er eit gjennomgåande element i heile Inn i livet-serien. Kvart piktogram består av eit sentralt symbol frå den aktuelle tradisjonen, utført i ein bestemt farge. Alle piktogramma er trykte på alle sider i elevboka som tek for seg ein eller fleire religionar eller livssyn. Piktogrammet for den aktuelle tradisjonen er visuelt utheva, slik at koplinga mellom lærestoff og tradisjon blir tydeleg. Rekkjefølgja på piktogramma frå venstre til høgre avspeglar oppslutninga om ulike religionar og livssyn i Noreg i dag: Kristendommen med flest registrerte medlemmer står først, mens jødedommen med færrast registrerte medlemmer står til slutt.

Kompetansemåla i læreplanen etter 7. årstrinn er i Inn i livet fordelte mellom bøkene for 5. til 7. årstrinn. Ein del av kompetansemåla blir behandla i bøkene for fleire årstrinn, både på grunn av den tematiske og samanliknande tilnærminga til kunnskapsstoffet i Inn i livet, og fordi ein del av kompetansemåla er svært omfattande. Namna på tema og kompetansemål er ikkje alltid samanfallande. Derfor finn du til sist i dette innleiingskapittelet ein årsplan som også viser kva kompetansemål ein øver

8 LærerRLE6nn(01-39).indd 8

27-08-10 09:33:56


Arbeidsmåtar Kristendom: Krossen er hovudsymbolet i kristendommen. Den tomme krossen symboliserer Kristi oppstode og er mest vanleg innanfor protestantisk kristendom. Krusifikset, krossen med den lidande Jesus, symboliserer Jesu krossfesting og død. Det er mest vanleg innanfor den ortodokse og romersk-katolske kyrkja. Islam: Halvmånen og stjerna er eit symbol som ofte blir brukt for å representere islam. Halvmånen og stjerna er ikkje eit heilagt symbol. Verken Muhammed eller andre tidlege muslimske leiarar brukte desse figurane som symbol for islam. Mange meiner at halvmånen og stjerna først kom i bruk som eit symbol for islam under det osmanske riket. Humanisme: Happy Human er eit symbol som blir brukt av humanetikarar verda over. Symbolet kan tolkast som eit menneske som strekkjer hendene i vêret i rein lykke og fridom, og som på den måten jublar over livet. Det kan i tillegg sjåast som ein stor H – for humanismen – som omsluttar jordkloden (sirkelen eller ballen mellom dei to øvste strekane). Sjølve symbolet kjem frå England, og i 1966 vedtok Human-Etisk Forbund at det skulle vere merke og symbol for denne organisasjonen. Buddhisme: Hjulet er eit utbreidd symbol innanfor buddhismen. Hjulet med dei åtte eikene blir kalla lærehjulet og symboliserer Buddha si lære. Dei åtte eikene symboliserer den åttedelte vegen, som er vegen til frelse innanfor buddhismen. Hinduisme: Lyden om er det viktigaste mantraet i hinduismen. Eit mantra er ein heilag lyd eller eit heilagt ord med mykje kraft. Om symboliserer Brahman, verdssjela. Det er den evige lyden som hinduar alltid seier eller syng før og etter bønn. Om kan seiast, syngjast, mumlast eller skrivast på det indiske språket sanskrit, slik som her. Jødedom: Davidsstjerna er eit utbreidd symbol for jødedom. Somme meiner at davidsstjerna illustrerer symbolet på skjoldet til kong David. Andre meiner at den øvste trekanten peikar opp mot Gud, mens den nedste peikar mot menneskeverda.

Eit tips til læraren er å hengje piktogrammet for den religionen eller det livssynet ein arbeider med, opp på tavla i kvar time. Læraren kan gjerne ha alle piktogramma hengande oppe på veggen i klasserommet, og ta ned det piktogrammet som gjeld for det elevane skal lære om i kvar time.

Arbeidsmåtane i Inn i livet er på fleire plan direkte i samsvar med læreplanen: Arbeidsmåtane står i samsvar med formålet med faget, dei lèt elevane trene på dei grunnleggjande ferdigheitene, og dei legg til rette for at elevane gjennom undervisninga kan nå dei ulike kompetansemåla. Religion, livssyn og etikk er ikkje berre eit kunnskapsfag. Det skal også trene elevane i ulike ferdigheiter, fremje bestemte haldningar og fungere som møteplass for elevar som hører til ulike religionar og livssyn. Faget skal etter intensjonen medverke til å skape forståing og kjennskap til ulike religionar og livssyn, også i dei klassene der det ikkje er eit stort mangfald av ulike religionar representert. Inn i livet legg derfor opp til ei undervisning med varierte og engasjerande arbeidsmåtar. Her i Ressursbok for læraren vil du finne forklaringar, konkrete læringsmål og bakgrunnsmateriale til dei einskilde oppslaga og oppgåvene i elevboka. Du vil finne oppgåver med ulik vanskegrad, og oppgåver som er tilpassa kvar einskild elev og lokale forhold. I elevboka er ulike oppgåvetypar markerte med små, standardiserte ikon som viser tydeleg for elevane kva slags arbeid som er venta av dei. Det er ein klar samanheng mellom desse oppgåvetypane og fleire av dei grunnleggjande ferdigheitene i læreplanen.

Faktaspørsmål

Skrive og snakke

Undersøke

Dramatisere

La oss tenkje saman

Læreplanen seier at undervisninga «skal stimulere til allsidig dannelse og gi rom for undring og refleksjon». For å komme læreplanen i møte blir den filosofiske samtalen brukt som metode i Inn i livet. Her blir det lagt opp til at elevane skal undre og forundre seg sjølvstendig og saman, som deltakarar i eit tenkjande fellesskap. Den filosofiske metoden er det gjort greie for i eit eige underkapittel her i Ressursbok for læraren, sjå side 10–13.

9 LærerRLE6nn(01-39).indd 9

27-08-10 09:33:57


Fritak i RLE Faget skal normalt samle alle elevane, og undervisninga bør derfor ikkje føre til eit omfattande fritaksbehov. Faget skal vere ope, medverke til innsikt, respekt og dialog og fremje forståing og toleranse i spørsmål om religion og livssyn. Samtidig skal faget gi kunnskap om religionar og livssyn både som tradisjon og som aktuelle kjelder til tru, moral og livstolking. Inn i livet legg opp til bruk av arbeidsmåtar som tek vare på og respekterer særpreg og mangfald i religionar og livssyn på ein fagleg og kunnskapsbasert måte. Både opplæringslova og læreplanen peikar på at det ikkje skal vere forkynning eller religionsutøving i undervisninga. Likevel kan det vere tilfelle der elevar eller føresette opplever delar av undervisninga som utøving eller tilslutning til ein religion eller eit livssyn eller som støytande eller krenkjande. I slike tilfelle har dei føresette rett til å krevje fritak frå den aktuelle aktiviteten (jf. opplæringslova § 2–-3a.) Merk at eventuelle fritaksmeldingar ikkje krev grunngiving. Det er berre aktivitetar og undervisningsformer ein kan få fritak frå. Det er ikkje høve til å få fritak frå heile faget eller frå opplæring om kunnskapsinnhaldet i læreplanmåla. Dersom eleven får fritak frå delar av undervisninga, skal skolen leggje til rette for tilpassa opplæring innanfor læreplanen. Fritaksreglementet gjeld dessutan for undervisninga i alle fag, ikkje berre for RLE. Læreplanen krev at det «utøves varsomhet ved valg av arbeidsmåter. Spesielt gjelder varsomheten arbeidsmåter som foresatte og elever ut fra egen religion eller eget livssyn kan oppleve som utøvelse av annen religion eller tilslutning til annet livssyn». Å syngje ein salme eller seie fram ei bønn, eit mantra eller liknande er eksempel på arbeidsmetodar som kan oppfattast som religionsutøving eller som tilslutning til ein religion eller eit livssyn. Slike aktivitetar kan ein derfor få fritak frå. Lærestoffet må da tileignast på ein annan måte. Eleven bør på ingen måte kjenne seg annleis eller utelaten. Dersom foreldra til ein elev i ei klasse for eksempel ikkje ønskjer at eleven skal syngje religiøse songar, kan det vere lurt at læraren seier at klassa skal lytte til songane på CD-ane til Inn i livet. Det viktigaste er å ta omsyn til elevane og deira føresette. I tilfelle der dette omsynet inneber utfordringar, er det ei oppgåve for læraren, saman med dei føresette, å tenkje kreativt for å finne ei god løysing. Det er aldri ei god løysing å la einskildelevar kjenne seg annleis eller tilsidesette. Både i jødedom og islam er det biletforbod, men forbodet blir praktisert ulikt, også innanfor kvar av religionane. I kor stor grad dette forbodet får konsekvensar for kva elevane kan teikne, varierer. Men i praksis kan det innebere at somme elevar ikkje ønskjer å teikne Gud, englar, heilage personar eller profetar. Eit slikt ønske er det teke omsyn til i utforminga av oppgåvene, først og fremst under arbeidet med desse to religionane. Også framstilling

gjennom dramatisering er omfatta av biletforbodet. Fleire av profetane i islam er felles for islam, jødedom og kristendom. Biletforbodet kan derfor bli gjeldande i samband med teikning, forming og dramatisering av bibelforteljingar. Dialog med heimane er viktig for å få ei forståing av kva som bør gjerast av tilrettelegging i kvar einskild klasse. Når det gjeld ekskursjonar, bør det skiljast mellom deltaking og observasjon. Å besøkje ein synagoge for å få ei omvising vil normalt vere meir prega av observasjon enn av deltaking. Å ta del i ei gudsteneste under eit kyrkjebesøk er eit eksempel på det motsette. I tråd med læreplanen legg Inn i livet opp til arbeidsmåtar som ligg nærmare observasjon enn deltaking, for å unngå forkynning og religionsutøving i undervisninga. Praktiseringa av fritaksreglementet er ikkje berre avhengig av god tilrettelegging i skolebokverket. Det største ansvaret ligg på skolen og heimane. Skolen skal etter læreplanen sørgje for å gi god informasjon om korleis undervisninga er planlagd gjennomført. Heimane har på si side eit ansvar for �� halde seg oppdaterte og eventuelt melde frå om fritaksbehov. Med god kommunikasjon mellom skole og heim, og med eit skolebokverk som kjem fritaksspørsmåla i møte, bør undervisninga kunne drivast slik at alle elevar kjenner seg igjen i faget, uavhengig av at somme har eit fritaksbehov.

Filosofisk metode Den filosofiske samtalen Emnet filosofi og etikk dreiar seg ikkje først og fremst om kva kjende filosofar har sagt, eller om at elevane skal bli filosofar. Målet er å hjelpe elevane til å bli sjølvstendige, kritiske og resonnerande menneske. I tråd med kompetansemåla etter 7. trinn finst det likevel meir omgrepsorientert lærestoff om filosofi og etikk i læreverket Inn i livet for mellomtrinnet enn i bøkene for dei tidlegare trinna. Barn prøver å finne ut korleis ting i verda heng saman, og derfor stiller dei ofte mange og vanskelege spørsmål. Den amerikanske filosofen John Dewey sa at barna sjølve må prøve å finne svara ved å prøve ut ting på eiga hand. Læraren bør derfor prøve å hjelpe barna til å tenkje sjølve. Denne metodiske tilnærminga blir gjerne kalla den filosofiske samtalen. Metodikken ber med seg arven frå den sokratiske samtalen. Filosofiske spørsmål har ingen eintydige og enkle svar, og læraren må fortelje elevane at det ikkje finst nokon fasit til desse spørsmåla. Det er likevel ikkje slik at det eine svaret er like godt som det andre. Elevane må utvikle ei forståing for at det finst svar som er betre enn andre svar, nemleg dei som har dei beste grunngivingane. Utan

10 LærerRLE6nn(01-39).indd 10

27-08-10 09:33:57


denne premissen blir filosofiske samtalar lett meiningslause. Det er derfor vesentleg i filosofiske samtalar at elevane finn fram til gode spørsmül, grunngivingar og svar i fellesskap. Den filosofiske samtalen tek opp allmenne problemstillingar, og det er derfor eit poeng ü unngü private problemstillingar som ikkje har interesse for fleire.

La oss tenkje saman I Inn i livet møter elevane emnet filosofi og etikk büde i faktastoff og tenkjeøvingar. Det opnar for variasjon i den pedagogiske tilrettelegginga av stoffet. Tenkjeøvingane er markerte i teksten med eit ikon:

Den filosofiske samtalen er ein metode. Det inneber at lÌraren mü etablere reglar og ein struktur for korleis samtalen skal gü føre seg. Dei rollene lÌrar og elev gür inn i, mü vere tydelege. Med jamlege øvingar vil elevane bli vande til reglane og samtalestrukturen. LÌraren spelar ei viktig rolle i desse tenkjeøvingane. Han eller ho bør unngü ü komme med eigne forslag, jamvel om det iblant kan vere vanskeleg. Meiningane til lÌraren blir gjerne oppfatta som dei rette, noko som kan setje grenser for tankeprosessen til elevane sjølve. Det er ogsü lÌraren som har ansvar for ü drive samtalen framover og samtidig unngü at samtalestunda berre blir ei pratestund. LÌraren mü differensiere tenkjeøvingane ut frü kor modne elevane er, men frü 5. til 7. trinn kan ein innføre nye omgrep og tankeverktøy. Elevane har tidlegare lÌrt seg ü tenkje saman og ü lytte til kvarandre, og dei har prøvd ü grunngi püstandar saman. LÌraren kan innføre omgrep som püstand, argument og grunngiving. I tillegg kan elevane oppmuntrast til ü finne samanhengar mellom spørsmül, svar og konsekvensar. I større grad enn pü tidlegare trinn kan lÌraren oppmode dei til ü presisere püstandane og krevje at svara og grunngivingane er relevante og gyldige. Elevane kan trenast opp gjennom for eksempel logiske leikar og güter: Ein mann har lese i avisa at røyking er farleg, og derfor har han bestemt seg for ü slutte ü lese avisa. Kva er lengst av ein meter og ein kilo? Tenkjeøvingane har to hovudformül. For det første skal elevane utvikle evna til ü tenkje sjølvstendig, og for det andre skal dei lÌre seg ü tenkje saman for ü finne svar pü filosofiske spørsmül. Ein føresetnad er at elevane kjenner seg trygge i gruppa. Ved sida av desse müla medverkar den filosofiske samtalen til ü utvikle grunnleggjande munnleg ferdigheit.

Strukturen i den ďŹ losoďŹ ske samtalen ÂŤLa oss tenkje samanÂť-øvingane bør følgje ein fast struktur. LĂŚraren mĂĽ halde dei filosofiske samtalane innanfor faste rammer, slik at dei ikkje flyt ut. Elevane bør helst sitje i ein ring, sĂĽ alle kan sjĂĽ ansikta til kvarandre. Elevar som har vore med pĂĽ filosofiske samtalar tidlegare, vil vere fortrulege med denne strukturen. No kan elevane fĂĽ lengre tenkjepausar enn pĂĽ tidlegare trinn. 1) Oppvarming og fokusering Ein filosofisk samtale begynner med ei oppvarmingsøving. Ă˜vinga mĂĽ tilpassast etter alderstrinnet, etter kor godt elevane kjenner kvarandre og etter kor mykje trening dei har i metoden. Oppvarminga blir avslutta med ei fokusering, slik at elevane er klar til ĂĽ begynne pĂĽ den filosofiske samtalen. Ă… minne om reglane for filosofiske samtalar er ein god mĂĽte ĂĽ fokusere pĂĽ.

Nokre grunnleggjande reglar for ďŹ losoďŹ ske samtalar: s s s s

6ILYTTARTILKVARANDRE 6ITENKJERIGJENNOMDETANDRESEIER !LLETANKAROGIDEARBLIRRESPEKTERTE $ETFINSTIKKJEENKLESVARPÂťSPÂ’RSMÂťLA

2) Hending Tenkjeøvingane begynner med eit felles utgangspunkt knytt til eit aktuelt kompetansemül. Som utgangspunkt kan ein bruke forteljingar, andre tekstar, bilete, gjenstandar, aktivitetsleikar eller püstandar. Med dette utgangspunktet kan elevane formulere eigne spørsmül og deretter velje ut nokre av dei og undersøkje dei i fellesskap. Den enklaste müten ü gjennomføre tenkjeøvingane pü er at lÌraren, eller elevane, les opp püstandar eller spørsmül dei skal ta stilling til. Ein filosofisk samtale som følgjer denne forma, gir elevane større høve til sjølve ü velje problemstilling, men krev til gjengjeld meir tid. Innfallsvinklar til den filosofiske samtalen kan for eksempel vere: s +ORLEISVEITVIATNOKOERSANT s +ORLEISVEITVIATNOKOERGODT s +VAERTID 3) Tenkjepause Husk ü gi elevane ein kort tenkjepause før dei begynner ü formulere püstandar, svar eller spørsmül. 4) Samtale LÌraren set i gang samtalen ved ü vende seg til elevane med eit spørsmül. Turtaking og struktur bestemmer lÌraren. Ein

11 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 11

27-08-10 09:33:57


stein, ein ertepose eller ei klinkekule kan brukast som hjelpemiddel til å halde styr på samtalen. Ein kan for eksempel ha som regel at det berre er den som held steinen, erteposen eller klinkekula, som får snakke. Læraren kan bruke ulike spørsmål for å hjelpe elevane til å formulere resonnement og argument.

Hjelpespørsmål som læraren kan stille undervegs i samtalen: s s s s s s

+VIFORTRURDUATDETERSLIK +VAERGRUNNGIVINGADI +ANDUGIEITEKSEMPELP»DETDUMEINER +ANDUFORKLAREKVIFORDUEREINIGELLERUEINIG +ANDUFORKLAREDETDUSEIER P»EINANNANM»TE +VENVILHJELPETILMED»FORKLAREDETTEMEDANDRE ord? s +VENVILSEIENOKOSOMBYGGJERVIDAREP»DESSE tankane?

Undervegs i samtalen må elevane ta standpunkt til påstandar. Dei kan markere standpunktet sitt for eksempel ved at dei som er einige, reiser seg eller rekkjer opp handa.

Elevane kan oppleve den filosofiske samtalen ulikt, og det er ikkje sikkert at alle får det same læringsutbyttet. Elevane kan oppleve ulike ting som viktige i samtalen, og derfor bør ikkje læraren prøve å trekkje ein felles konklusjon etter avrundinga. Ein slik konklusjon vil både fange opp og utelukke synspunkt, og kan på den måten fungere ekskluderande.

Skriving som verktøy i den filosofiske samtalen På 5.–7. trinn kan læraren i større grad enn tidlegare bruke skriving som ein aktivitet i den filosofiske samtalen. Elevane kan gjerne skrive ned eigne og andre sine spørsmål, påstandar, assosiasjonar og grunngivingar. Denne skrivinga kan brukast i alle dei tre fasane i samtalen. Som avslutning kan elevane gjerne notere ned kva dei lærte, og kva spørsmål dei sit igjen med etter samtalen. Somme av problemstillingane kan dei arbeide vidare med i andre samanhengar. Den filosofiske samtalen er ein tverrfagleg aktivitet, som gjerne kan brukast som ein gjennomgåande metode i alle fag, og i den samanhengen kan skriving vere eit nyttig verktøy.

Litteratur Det kan vere vanskeleg for elevane å ta eit tydeleg standpunkt, men det er ein føresetnad for den filosofiske samtalen. Elevane skal både øve opp evna til å ta stilling, og dei skal utvikle ferdigheitene å lytte, å grunngi og å prøve ut ulike standpunkt i eit fellesskap. Det er ikkje eit nederlag for elevane å skifte standpunkt undervegs i samtalen. I den filosofiske samtalen er det viktigaste ikkje å vinne diskusjonen, men å få fram ulike meiningar med grunngivingar.

Bondevik H, Bostad I. Tenkepauser – filosofi og vitenskapsteori. Oslo: Akribe forlag, 2003. Brenifier O. Bare spør! Metoder for samtale i klasserommet. Oslo: Cappelen Akademisk Forlag, 2004. Børresen B, Malmhester B. La barna filosofere. Kristiansand: Høyskoleforlaget, 2003. Lipman M, Sharp AM, Oscanyan FS. Philosophy in the classroom. Philadelphia: Temple University Press, 1980. Matthews GB. Philosophy and the young child. Cambridge MA: Harvard University Press, 1980.

Læraren kan be elevane om å ta stilling fleire gonger under samtalen. 5) Avrunding Øvingane blir avrunda med at elevane får høve til å seie noko om øvinga. Hugs å gi dei ein kort tenkjepause før dei får seie noko. Ein kan for eksempel stille slike spørsmål: s,RTEDUNOKONYTT)S»FALLKVA s6ARDETNOKODUIKKJEHADDETENKTP»TIDLEGARE (I så fall kva?) s6ARDETNOKODUUNDRADEGOVER NOKODUSYNTESTVAR rart, morosamt, spennande eller interessant? s +VAARGUMENT GRUNNGIVINGAROGSVARSYNTESTDUVAR gode? s +VAKANDUTENKJEDEGATVIARBEIDERVIDAREMED s %RDETNOKODUVILARBEIDEMEDVIDAREETTERDETTE

12 LærerRLE6nn(01-39).indd 12

27-08-10 09:33:57


Oppskriftsark – den filosofiske samtalen 1. Oppvarming og fokusering s /PPVARMINGSLEIK s &OKUSERING 2. Hending Püstand, spørsmül, bilete, problemstilling, forteljing eller liknande.

Reglar for den ďŹ losoďŹ ske samtalen s s s s

6ILYTTARTILKVARANDRE 6ITENKJERIGJENNOMDETANDRESEIER !LLETANKAROGIDEARBLIRRESPEKTERTE $ETFINSTIKKJEENKLESVARPÂťSPÂ’RSMÂťLA

3. Tenkjepause 4. Samtale LÌraren passar pü at alle für taletid, at samtalen held seg innanfor rammene, og at samtalen flyt. LÌraren kan undervegs be elevane om ü ta stilling til püstandar som kjem. LÌraren kan ogsü stille spørsmül for ü dra samtalen vidare. Hjelpespørsmül undervegs: s +VIFORTRURDUATDETERSLIK s +VAERGRUNNGIVINGADI s +ANDUGIEITEKSEMPELPDETDUMEINER s +ANDUFORKLAREKVIFORDUEREINIGELLERUEINIG s +ANDUFORKLAREDETDUSEIER PEINANNANMTE s +VENVILHJELPETILMEDFORKLAREDETTEMEDANDREORD s +VENVILSEIENOKOSOMBYGGJERVIDAREPDESSE tankane? 5. Tenkjepause og avrunding Hjelpespørsmül: s ,�RTEDUNOKONYTT)SFALLKVA s 6ARDETNOKODUIKKJEHADDETENKTPTIDLEGARE (I sü fall kva?) s 6ARDETNOKODUUNDRADEGOVER NOKODUSYNTESTVAR rart, morosamt, spennande eller interessant? s +VAARGUMENT GRUNNGIVINGAROGSVARSYNTESTDUVAR gode? s +VAKANDUTENKJEDEGATVIARBEIDERVIDAREMED s %RDETNOKODUVILARBEIDEMEDVIDAREETTERDETTE

13 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 13

27-08-10 09:33:57


Arbeid med bilete i RLE

Arbeid med musikk i RLE

I Inn i livet er det eit rikt og variert utval av bilete av ulike typar. Dei kan delast inn i tre hovudkategoriar: illustrasjonar, kunstbilete og fotografi. Tanken er at bileta kan fungere som utgangspunkt for samtale rundt ulike tema. Under følgjer nokre forslag til spørsmål som læraren kan bruke for å skape konsentrasjon i samtalane og drive dei framover. Ein del av bileta i elevboka er med som faksimile her i Ressursbok for læraren. Ulike symbol og element på biletet er markerte og skildra ved sida av faksimilen.

Tankane elevane gjer seg omkring musikk, har eigenverdi. Verken læraren eller elevboka kan gi fasitsvar. I arbeidet med musikk bør ein derfor begynne med oppgåver som tek utgangspunkt i tankane til elevane. Deretter kan læraren gå vidare til meir faktaorienterte spørsmål om innhald, funksjon og form.

1. Assosiasjonar: a) Kva tenkjer du på når du ser biletet? (Fri assosiasjon er viktig. Læraren tek tak i dei relevante assosiasjonane for å føre samtalen vidare i ønskt retning.) b) Korleis opplever du stemninga i biletet? Forklar. c) Hører biletet heime i ein bestemt religion eller eit livssyn? Forklar. 2. Beskrive innhald: a) Kva ser du på biletet? b) Kjenner du igjen personar, hendingar eller ei historie? 3. Symbolikk: a) Ser du symbol (eitt eller fleire) på biletet? b) Ser du ting på biletet som tyder noko spesielt? I så fall: - Kva tyder det du ser? - Kven bruker det? - Kva blir det brukt til? 4. Form: a) Kva slags bilete er det (illustrasjon, kunstbilete, fotografi)? b) Korleis trur du biletet er laga? c) Kor gammalt trur du biletet er? d) Kva fargar er brukte i biletet? 5. Fakta: a) Kven har laga biletet? b) Når blei biletet laga?

Spørsmåla under kan vere til nytte i arbeidet med musikk i RLE-faget. For å gi elevane eit utgangspunkt kan læraren stille spørsmål 1a og 1b før elevane lyttar til musikken. 1. Assosiasjonar: a) Kva tenkjer du når du hører denne musikken? (Fri assosiasjon er viktig. Læraren tek tak i dei relevante assosiasjonane for å føre samtalen vidare i ønskt retning.) b) Korleis opplever du stemninga i musikken? Forklar. c) Verkar musikken alvorleg, trist eller glad? d) Synest du musikken er rask eller langsam? 2. Innhald og funksjon: a) Er det noko ved denne musikken som gjer at du trur han har med religion eller livssyn å gjere? b) Kva for ein religion eller kva for eit livssyn trur du denne musikken hører saman med? c) Kva blir denne musikken brukt til? (Stikkord: bønn, meditasjon eller lovsong.) 3. Til songar og salmar: a) Kjenner du igjen hendingar, ord eller namn i teksten? b) Kva handlar teksten om? 4. Form: a) Kva instrument kan du høre? b) Kvar trur du denne musikken kjem frå? c) Kor gammal trur du denne musikken er?

Elevane kan gjerne teikne nonfigurativt mens dei lyttar til musikken. Etter lytteøving og samtale om musikken kan dei arbeide vidare med teksten, ritualet, bygningen og religionen/livssynet som musikken er henta frå.

Litteratur Artikkelen «Metodisk arbeid med religionenes musikk i KRL» av Geir Winje finst på nettstaden www.krlnett.no.

14 LærerRLE6nn(01-39).indd 14

27-08-10 09:33:57


Arbeid med drama i RLE Drama som arbeidsmåte bør vere eit gjennomtenkt val, både når det gjeld kva slags forteljingar og situasjonar som eignar seg til dramatisering, og ut frå korleis elevgruppa er samansett. Til kvart kapittel i elevboka finst det konkrete forslag til dramatiseringsoppgåver her i ressursboka. Dei står under overskrifta «Oppgåver og aktivitetar». Dramatisering og rollespel omfattar fleire aktivitetsformer. Her presenterer vi kort fem ulike aktivitetar som blir brukte i forslaga til dramaoppgåver.

deira er å stille læraren spørsmål. For å sleppe å måtte gi svar på spørsmål ein ikkje har føresetnader for å svare på, er det viktig å velje å vere ein biperson. Mange vil oppleve det som problematisk å dramatisere Jesus eller andre heilage skikkelsar. Det skal ein heller ikkje gjere. Læraren kan for eksempel i staden vere ein person som levde på same tid som Jesus. Elevane kan anten vere seg sjølve eller journalistar. Denne metoden fungerer ikkje som introduksjon til ein ny person (innanfor eit nytt tema eller ein ny religion), men passar bra når elevane har litt kunnskap om personen frå før.

Stillbilete Å lage eit stillbilete går ut på at elevane står heilt i ro som eit frysbilete eller ein statue. Stillbiletet skal illustrere eit tema eller ein situasjon (for eksempel temaet glede eller forteljinga om Shiva og Parvati). I eit stillbilete er det alltid fleire rollefigurar. Både ansiktsuttrykk, positur og plassering i rommet er viktig i arbeidet med stillbiletet. Ei gruppe utarbeider eit stillbilete. Medelevane tolkar stillbiletet.

Hørespel Å lage eit hørespel krev både planlegging og teknisk utstyr. Det er derfor veleigna som eit prosjektarbeid. Elevane er aktivt med i planlegginga. Manus til hørespelet må lagast før sjølve prøvefasen og innspelinga. I radioteater er lydrekvisittar svært viktige: Å klemme på ein pose potetmjøl kan for eksempel illudere lyden av å gå i kram snø.

Talekor I eit talekor får einskildelevar eller grupper av elevar tildelt kvar sin tekst eller del av ein tekst. Ein kan for eksempel la jentene lese somme delar av teksten, mens gutane les andre. Solistar kan gjerne få som oppgåve å lese opp tittelen og andre tekstbrokkar. Læraren instruerer elevane i stemmebruk (for eksempel kviskrande, ropande, gledefylt, trist, mekanisk eller lattermild stemme).

Mime/dramatisere

Litteratur Heggstad KM. 7 veier til drama. Grunnbok i dramapedagogikk for lærere i barnehage og småskole. Oslo: Fagbokforlaget, 2003. Lindqvist G. Lekens muligheter. Oslo: Ad Notam Gyldendal, 1997. Sæbø AB. Drama i barnehagen. Oslo: Universitetsforlaget, 2003. Sæbø AB. Drama – et kunstfag. Den kunstfaglige dramaprosessen i undervisning, læring og erkjennelse. Oslo: Tano Aschehoug, 1998.

Når elevane mimar, blir dei bevisste om kroppsspråket sitt, og kunnskapen blir kroppsleggjord. Ved å mime opplever elevane ei historie på ein annan måte enn dei gjer ved lesing og lytting. Når dei mimar hendingar, personar og forteljingar, hugsar dei dei kanskje betre enn om dei berre hadde lytta til dei.

Lærar i rolle Lærar i rolle er ein dramapedagogisk metode der læraren tek på seg ei rolle og går inn i eit spel saman med elevane. Metoden føreset at læraren har kjennskap til den personen eller skikkelsen han eller ho skal vere. Læraren markerer rolla ved hjelp av enkle rekvisittar (for eksempel ein hatt eller ein stav), eller ved å gå ut av klasserommet og komme inn på nytt, no i rolla. Elevane kan anten vere seg sjølve eller få tildelt roller. Oppgåva

15 LærerRLE6nn(01-39).indd 15

27-08-10 09:33:57


Arbeid med storyline i RLE Storylinemetoden er ein metodisk müte ü arbeide med forteljingar pü. Det er ei tverrfagleg og problembasert undervisningsform med fokus pü den aktive eleven. Undervisninga skal byggjast systematisk opp gjennom ei temaforteljing eller storyline i eit miljø, i tett dialog mellom lÌrar og elevar. Handlinga er sekvensiell, det vil seie at ho ikkje er samla om eit tema. Det blir skapt ei fiktiv verd gjennom ein storyline, og eleven bruker denne verda for ü utforske den verkelege verda. Forteljinga skal byggjast opp rundt fire sentrale verkemiddel: s &ORL’PETSKALFORANKRASTITIDOGSTAD4AUTGANGS punkt i ei tematisk ramme, for eksempel Helgenar eller Gudar i hinduismen. s )NNF’REINDELPERSONAR DYRELLERFANTASIFIGURAR Elevane gir figurane eller personane form og personlegdom. s 6IDAREMDETBESTEMMASTKVASLAGSLIVSOMSKAL levast i den fiktive verda. Personar, hus og andre ting som finst pü staden, mü ogsü lagast. Dei er viktige for innhaldet og framdrifta i forteljinga. s ,�RARENPRESENTEREREIREKKJEAVHENDINGARSOMKAN fü elevane til ü reflektere og samhandle. Den fiktive verda som eleven har skapt, dannar ei felles referanseramme.

- gi elevane høve til ü utvikle forstüing for og kunnskap om verda med støtte i den aktuelle konteksten LÌraren stiller elevane spørsmül som det ikkje finst noko rett svar pü. Det er nettopp dette som er styrken og kjenneteiknet ved metoden. Elevane kjem med forslag til svar pü spørsmüla, dei diskuterer, argumenterer, forkastar og tek avgjerder. Nokre punkt om kva storyline er: s %LEVENSKAPEREINROLLEFIGURINNANFORRAMMENEAV forteljinga. s %LEVENSROLLEFIGURBLIREINDELAVEIGRUPPE EIN familie eller liknande. s %LEVENSKALS’KJENYKUNNSKAPINNANFORTEMAET s %LEVENSKALUTVIKLEPRODUKTOGPRESENTASJONAR innanfor temaet. s ,�RARENERSAMARBEIDSPARTNAROGRETTLEIAR s 3TORYLINEEREINGJENNOMTENKTMETODE SOMKREVGOD planlegging. s 3TORYLINEEREITPROSJEKTRELATERTARBEIDSOMER lÌrarstyrt.

Det mĂĽ skapast ein felles kontekst der lĂŚringa skal skje. LĂŚraren har som oppgĂĽve ĂĽ - involvere elevane i ein situasjonsmessig samanheng - gi elevane utfordringar eller oppgĂĽver dei ser som vesentlege og meiningsfulle

Dreieskjema: Det kan vere nyttig ü bruke eit skjema som planleggingsreiskap nür ein planlegg eit storyline-arbeid (ogsü kalla dreieskjema). Skjemaet kan sjü slik ut: Storylinepunkt Nøkkelspørsmül

Aktivitet

Organisering

Materiell

Produkt

Her er ÂŤden raude trĂĽden i historiaÂť. Kva skal skje? LĂŚraren set opp punkt.

Her skriv lÌraren det som skal gü føre seg i den aktuelle undervisningssituasjonen: Kva skal gjerast, kva mü elevane bestemme, og kva skal lÌraren sjølv gjere?

Her mĂĽ lĂŚraren ha tenkt ut om elevane skal arbeide individuelt, parvis eller i grupper.

Kva slags materiell vil det bli bruk for, og kor mykje? LĂŚraren reknar ut og planlegg.

Kva skal Kva slags produktet fagleg lĂŚring bli? er mĂĽlet at eleven skal oppnĂĽ? Korleis skal den faglege lĂŚringa vurderast/ evaluerast?

Her lagar lÌraren opne spørsmül som skal setje i gang tankane hos elevane og arbeidet deira.

Faglege mĂĽl

16 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 16

27-08-10 09:33:57


For vidare arbeid med storyline, sjå Ressursbok for læraren for 5. trinn. Her er nokre forslag til tema ein kan arbeide med på 6. trinn: Samane i Noreg er eit tema der ein kan arbeide tverrfagleg saman med kunst og handverk, naturfag, samfunnsfag og norsk. Klosterliv i Noreg er eit tema der helgenar kan vere ein del av innhaldet.

vurderingsverktøy. Fordel ansvaret for dei ulike delkapitla eller sidene mellom elevane. Samle alle spørsmåla. Lag fasit saman med elevane. Fastset i fellesskap kor mange poeng kvart spørsmål kan gi, og kva som skal til for å oppnå maksimal poengsum. Elevane bruker spørsmålslista og fasiten til å øve og høre kvarandre. Læraren plukkar så ut nokre av spørsmåla som skal brukast under prøva.

Litteratur med meir informasjon om storylinemetoden Falkenberg C. Storyline-metoden: «den skotske metode»: undervisning på fantasiens vinger. Vejle: Kroghs forlag, 1994 (dansk). Falkenberg C, Håkonsson E, red. Storylinebogen – En håndbog for undervisere. Vejle: Kroghs Forlag 2000 (dansk). Eik LT, Fauskanger J. Storyline for mellomtrinnet. Oslo: Universitetsforlaget, 2003.

Repetisjon og vurdering Til kvart kapittel i Inn i livet 6 er det oppsummerande oppgåver. Oppsummeringsoppgåvene består av faktaspørsmål frå delkapitla, saman med spørsmål og oppgåver som krev meir sjølvstendig refleksjon og samanlikning. Oppgåvene skal medverke til at elevane repeterer temaet og får betre oversikt over heilskapen. I tillegg blir elevane utfordra til sjølve å vurdere kva dei har lært når det gjeld kvart av læringsmåla for kapittelet. Dei oppsummerande oppgåvene kan løysast individuelt eller gruppevis. Dei oppsummerande oppgåvene kan også brukast som ekstraoppgåver til elevar som blir raskt ferdig med dei ordinære oppgåvene til dei ulike delkapitla. Somme av spørsmåla og oppgåvene kan i tillegg brukast som prøver, og kan på den måten vere eit verktøy for vurdering av om læringsmåla i kapittelet er nådd. Spørsmål kan sløyfast eller leggjast til. Læraren vurderer sjølv om eller korleis prøva skal takast. Prøva kan takast individuelt eller gruppevis, som samtale eller som skriftleg prøve, eleven kan få spørsmål med heim og øve på førehand osv.

I tillegg til oppsummeringsoppgåvene har vi som hjelp til læraren laga eit vurderingsskjema for kvart halvår. Dersom læraren ønskjer å bruke dei, er tanken at elev og lærar saman skal vurdere innsatsen til eleven ut frå ein del utvalde mål. Vurderingsskjemaet blir gjennomgått med dei føresette ein gong per halvår. Det er eit skjema der eleven sjølv må skrive inn ei eigenvurdering, i tillegg til den som læraren skriv inn. Læraren må sjølv finne stad og tid for når det passar å fylle ut vurderingsskjemaet. Vurderingsskjema for kvart halvår er å finne som kopioriginal 24 og 25. Eit godt alternativ til det ferdigformulerte vurderingsskjemaet er å la elevane vere med på å formulere spørsmål til ei oppsummerande prøve. Da fungerer prøva i større grad som repetisjonsarbeid i tillegg til å vere eit reint

17 LærerRLE6nn(01-39).indd 17

27-08-10 09:33:57


Årsplan Inn i livet 6 Elevbøkene til Inn i livet er organiserte med tanke på at dei skal kunne følgje ein årsplan. Det vil seie at ein følgjer strukturen til elevboka gjennom året. Årsplanen gir forslag til korleis stoffet kan disponerast i tid, men opnar sjølvsagt samtidig for at læraren kan gjere individuelle og lokale tilpassingar. Årsplanen viser kva kompetansemål det blir arbeidd med i dei ulike delane av elevboka. Her står kompetansemåla slik dei er framstilte i læreplanen. På kvart einskilt oppslag i Ressursbok for læraren er kompetansemåla brotne meir ned. HAUST Tidsbruk veker

2 veker

Tema i Inn i livet 6

Kapittel 1 Filosofi og etikk

Rettferd (s. 6–13)

Kapittel 2 Eit fleirkulturelt samfunn

Fleire kulturar i eit samfunn (s. 34–39)

- Samtale om etniske, religiøse og livssynsmessige minoritetar i Noreg og reflektere over utfordringar knytte til det fleirkulturelle samfunnet

Samane i Noreg (s. 40–41) Samisk religion (s. 42–45) Samisk religion og kristendom (s. 46–48)

- Beskrive hovudtrekk i samisk førkristen religion og overgangen til kristendom - Drøfte nokre verdispørsmål som samiske urfolk er opptekne av i vår tid

1 veke

1 veke

3 veker

2 veker

3 veker

4 veker

Delar av kompetansemål

Kapittel 3 Religionar og livssyn i Noreg

4 veker

- Samtale om aktuelle filosofiske og etiske spørsmål og diskutere utfordringar knytte til temaa fattig og rik, krig og fred, natur og miljø, IKT og samfunn Fattig og rik (s. 14–17) - Forklare viktige delar av Verdserklæringa om menneskerettane og samtale om kva som ligg i desse rettane Krig og fred (s. 18–21) - Diskutere rasisme og korleis antirasistisk arbeid kan førebyggje rasisme - Samtale om filosofi, religion og livssyn som Menneskerettar og Dei grunnlag for etisk tenking og kunne drøfte nokre sameinte nasjonane (s. 22–32) moralske førebilete frå fortid og notid

Kristendom i Noreg (s. 52–61) - Samtale om kristendom, kristen livstolking Kristne i Noreg (s. 52–53) og etikk med vekt på gudsbilete, menneskesyn, Kyrkja og andre kristne aktuelle etiske utfordringar og utvalde kristne tekstar gudshus (s. 53–54, s. 60) - Samtale om innhaldet i dei ti boda, Fadervår, Korleis er kyrkjene bygde? den apostoliske truvedkjenninga og nokre song- og (s. 57–61) salmetekstar - Gjere greie for kyrkjesamfunn som er representerte i lokalmiljøet og distriktet - Beskrive kyrkjebygget og andre kristne gudshus og reflektere over kva posisjon dei har og bruken av dei, og nytte digitale verktøy til å søkje informasjon og lage presentasjonar - Presentere ulike uttrykk frå kunst og musikk knytt til kristendommen Islam i Noreg (s. 62–72) Muslimar i Noreg (s. 62–64) Moskeen (s. 65–68) Kunst og musikk i moskeen (s. 69–72)

- Forklare kva Koranen og hadith er og samtale om sentrale islamske forteljingar - Samtale om islam, islamsk livstolking og etikk med vekt på gudsbilete, menneskesyn, trusartiklane, dei fem søylene, aktuelle etiske utfordringar og utvalde tekstar - Beskrive moskeen og reflektere over kva posisjon han har og bruken av han, og nytte digitale verktøy til å søkje informasjon og lage presentasjonar - Presentere ulike uttrykk frå kunst og musikk knytt til islam

Til saman 20 veker

18 LærerRLE6nn(01-39).indd 18

27-08-10 09:33:57


Årsplanen er delt inn ut frå kor mange veker elevane har på skolen. Det er ikkje ført opp vekenummer, som vil variere frå år til år på grunn av feriar og merkedagar. Sidetala i planen viser til sidene i elevboka.

VÅR Tidsbruk veker

4 veker

Tema i Inn i livet 6

Kapittel 3 held fram: Religionar og livssyn i Noreg

Delar av kompetansemål

Livssynshumanisme i Noreg - Samtale om kva eit livssyn kan innebere (s. 73–83) - Forklare kva eit humanistisk livssyn er og samtale Livssyn og humanisme om humanistisk livstolking og etikk med vekt på (s. 73–74) røyndomsforståing, menneskesyn, aktuelle Livssynshumanisme i Noreg etiske utfordringar og utvalde tekstar frå (s. 75–80) humanistisk tradisjon Kunst og musikk som avspeglar - Samtale om bakgrunn for og særpreg ved humanisme (s. 80–83) Human-Etisk Forbund i Noreg og livssynshumanismen i verda - Presentere ulike kunst- og musikkuttrykk som avspeglar humanisme

4 veker

Buddhisme i Noreg (s. 84–93) - Samtale om sentrale buddhistiske forteljingar Buddhistar i Noreg (s. 84–85) - Samtale om buddhisme, buddhistisk livstolking Buddhisttempel (s. 86–89) og etikk med vekt på Buddha, synet på tilværet, Kunst og musikk i tempelet menneskesyn, læra, ordenssamfunnet, aktuelle (s. 90–93) etiske utfordringar og utvalde tekstar - Beskrive tempelet og klosteret og reflektere over posisjonen deira og bruken av dei, og nytte digitale verktøy til å søkje informasjon og lage presentasjonar - Presentere ulike uttrykk frå kunst og musikk knytt til buddhismen

4 veker

Hinduisme i Noreg (s. 94–103) - Samtale om sentrale forteljingar i hinduismen Hinduar i Noreg (s. 94–96) - Samtale om hinduisme, hinduistisk livstolking Hindutemplet (s. 97–98) og etikk med vekt på nokre gudar og gudinner, Kunst og musikk i tempelet synet på tilværet og det guddommelege, (s. 99–103) menneskesyn, aktuelle etiske utfordringar og utvalde tekstar - Beskrive tempelet og reflektere over kva posisjon det har og bruken av det, og nytte digitale verktøy til å søkje informasjon og lage presentasjonar - Presentere ulike uttrykk frå kunst og musikk knytt til hinduismen

4 veker

Jødedom i Noreg (s. 104–114) - Forklare kva Tanak, Tora og Talmud er og Jødar i Noreg (s. 104–106) samtale om sentrale jødiske forteljingar Synagogen (s. 107–108) - Samtale om jødedom, jødisk livstolking og Musikk og kunst i synagogen etikk med vekt på gudsbilete, menneskesyn, (s. 109–111) truvedkjenninga, aktuelle etiske utfordringar Tempelet (s. 112–114) og utvalde tekstar - Beskrive tempelet og synagogen og reflektere over posisjonen deira og bruken av dei, og nytte digitale verktøy til å søkje informasjon og lage presentasjonar - Presentere ulike uttrykk frå kunst og musikk knytt til jødedommen

19 LærerRLE6nn(01-39).indd 19

27-08-10 09:33:57


VÅR Tidsbruk veke

3 veker

Tema i Inn i livet 6

Delar av kompetansemål

Kapittel 4 Jesus (s. 117–119) Kristendommen Jesus fortel likningar blir utbreidd (s. 120–123) Kristendommen blir ein religion (s. 124–125)

1 veke

3 veker

- Gjere greie for sentrale forteljingar frå Det nye testamentet frå Jesus til Paulus - Fortelje om sentrale hendingar og personar frå kristendommens historie frå urkyrkjelyden til reformasjonstida - Fortelje om sentrale hendingar og personar i Peter (s. 126–129) kristendommens historie i Noreg fram til Dei første kristne (s. 130–132) reformasjonen - Samtale om innhaldet i dei ti boda, Fadervår, den Paulus (s. 133–136) apostoliske truvedkjenninga og nokre song- og Den kristne trua (s. 137) salmetekstar Forfølgingar av dei kristne - Presentere ulike uttrykk frå kunst og musikk (s. 138–140) knytt til kristendommen Kristendommen kjem til Noreg (s. 142–151)

Til saman 25 veker

20 LærerRLE6nn(01-39).indd 20

27-08-10 09:33:57


Til undervisninga (ERlNSTUNDERVISNINGSTIPSTILDEIULIKEOPPSLAGAIELEVBOKA PLASSERTEISAME REKKJEF┬ТLGJESOMIELEVBOKA Til oppslaga ямБnst f├╕lgjande: s M├НLFORUNDERVISNINGA s KOMMENTARAROGFORKLARINGARTILBILETE TEKSTOG AKTIVITETARIELEVBOKA s TIPSTILL┬ПRAREN s BAKGRUNN s TILSAMTALE s LAOSSTENKJESAMAN s OPPG├НVEROGAKTIVITETAR

21 L├жrerRLE6nn(01-39).indd 21

27-08-10 09:33:57


MĂĽl I dette kapittelet skal elevane lĂŚre om: s RETTFERDOGURETTFERD s FATTIGOGRIK

s KRIGOGFRED s VERDSERKLÂ?RINGAFRÂť&.OMMENNESKERETTANE s RASISMEOGANTIRASISTISKARBEID

$ETTEILLUSTRERERFORHOLDETMELLOMDEISTERKEOGDEI SVAKE)LLUSTRASJONENSTĂ?RPĂ?SIDE

$ETTEER-ARTIN,UTHER+INGJR

$ETOFlSIELLE&. EMBLEMETEREITVERDSKARTSOM EROMSLUTTAAVOLIVENGREINER/LIVENGREINENEER EITFREDSSYMBOL OGVERDSKARTETSYMBOLISERERALLE MENNESKAIVERDA

ÂżDELERETTFERDIG3KAL-ARTINFĂ?MESTPIZZAFORDIHAN ERSTERKAST)LLUSTRASJONENSTĂ?RPĂ?SIDE

$ETTEER-AHATMA'ANDHI

Til samtale 1. Snakk saman med utgangspunkt i element i myldrebiletet pĂĽ side 6 og undersøk i fellesskap korleis elementa hører saman med kompetansemĂĽla i ďŹ losoďŹ og etikk. a) Finst det element i biletet som seier noko om rettferd og urettferd? b) Finst det element i biletet som seier noko om fattig og rik? c) Finst det element i biletet som seier noko om krig og fred? d) Finst det element i biletet som seier noko om menneskerettar? e) Finst det element i biletet som seier noko om rasisme? 2. Snakk saman om aktuelle hendingar (lokale, nasjonale eller internasjonale) som det er omtale av i media, eller lokale forhold som elevane er opptekne av. 3. ÂŤVi rekker vĂĽre henderÂť Ta utgangspunkt i diktet av DagďŹ nn Rimestad og snakk saman om vennskap, fred og fridom. Samtalen kan for eksempel til ĂĽ begynne med dreie seg om nĂŚr vennskap generelt. a) Kva er vennskap? Gi eksempel.

b) Kva er meint med ÂŤVi rekker vĂĽre hender til alle vĂĽre venner, til alle pĂĽ den vide jordÂť? c) Kan vi vere venner med alle? EtterpĂĽ kan vennskap knytast til motsetnader mellom vennskap og uvennskap eller mellom krig og fred. d) Kva er det motsette av venner? e) MĂĽ dei som ikkje er vennene vĂĽre, vere uvennene vĂĽre? f) Kan vi behandle dei som ikkje er vennene vĂĽre, pĂĽ ein rettferdig mĂĽte?

La oss tenkje saman 1. Aristoteles har sagt at det er stor skilnad mellom vennskap basert pü nytte og vennskap basert pü at ein er Ìrleg (oppriktig). Berre det siste fortener namnet sann vennskap, meiner han. For ü forstü kva Aristoteles meiner med vennskap basert pü nytte og vennskap basert pü Ìrlegdom, mü vi først bli einige om kva vi meiner med nytte, og kva vi meiner med Ìrlegdom. a) Kva tyder vennskap basert pü nytte? (At vi er venner med nokon berre fordi vi tener pü det, for eksempel nür vi er

22 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 22

27-08-10 09:33:59


[Side 6 og 7] Kapittel 1 – FilosoďŹ og etikk



*-0308 8 0( &4*,, 0(&4*,, ,  % %&44&,# %&44 ,#1*44&-&4 44& 4& &-& 3,#-%5-9 -9 92&0. 92 92& 2 .

rettf ttferd ferd og ÂŁ rett u tferd urettfe ÂŁ ffattig at og riik

Vi rekker ut en vennskaps hĂĽnd, og knyter faste sterke bĂĽnd. Vi rekker vĂĽre hender til alle vĂĽre venner, til alle pĂĽ den vide jord.

ÂŁ krig og fred d ÂŁ VerdserklĂŚrin in nga frĂĽ FN om menne neske erettane ÂŁ rasisme sme og antira rasistisk arbeid

Rundt jorden, ja sĂĽ langt den nĂĽr, et bud om fred med frihet gĂĽr. Vi rekker vĂĽre hender til alle vĂĽre venner, til alle pĂĽ den vide jord. Et vennskapsbud fra mann til mann, Til alle folk, til alle land. Vi rekker vĂĽre hender til alle vĂĽre venner, til alle pĂĽ den vide jord. DagďŹ nn Rimestad, frĂĽ Alle tiders sangbokk (2000)

venner med nokon berre fordi dei er populÌre i klassa, eller fordi vi für noko av dei.) b) Kva tyder vennskap basert pü Ìrlegdom? (At vi er venner med nokon fordi vi ønskjer ü vere venner utan ü tene noko pü det, for eksempel nür vi er venner med nokon berre fordi vi liker ü vere saman med dei.) 2. Ta stilling til denne püstanden: Berre vennskap som byggjer pü Ìrlegdom, er sann vennskap.

Tips til lÌraren Astrid Lindgren: Ronja Røverdatter. Oslo: Damm, 1981. Boka handlar mellom anna om vennskapen mellom Ronja og Birk. Ronja er dotter til røvarhøvdingen Mattis, mens Birk er son av den rivaliserande røvarhøvdingen Borka. Vennskapen mellom Ronja og Birk blir ei utfordring for dei to røvarÌttene.

OppgĂĽver/aktivitetar Lag eit eige myldrebilete eller ein eigen kollasj. Finn bilete som seier noko om rettferd og urettferd, fattig og rik, krig og fred. Bileta kan for eksempel hentast pĂĽ Internett, og dei kan klippast og limast saman til ein kollasj. Elevane kan ogsĂĽ gĂĽ i grupper der somme arbeider med ein kollasj som tek for seg rettferd nĂĽr det gjeld forholdet mellom fattig og rik, mens andre arbeider med ein kollasj som tek for seg rettferd i samband med krig og fred.

23 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 23

27-08-10 09:34:00 2 :34: 4:00 0


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMRETTFERDIGOGURETTFERDIGFORDELINGAVGODE s %LEVANESKALKUNNEKOMMEMEDEKSEMPELPÂťFORDELINGSOMERRETTFERDIGELLERURETTFERDIG s %LEVANESKALKUNNEGRUNNGIEKSEMPLA

Tips til lÌraren Roald Dahl: Danny og den store fasanjakten. Oslo: Gyldendal, 1975. Boka handlar om Danny og far hans som bur i ei vogn bak ein bensinstasjon faren driv. Dei eig ein liten jordekk, men jorda rundt dei er det den ufordragelege godseigaren Mr. Hazell som eig. Boka er büde morosam og alvorleg.

Til høgtlesing Sokrates og T 4EKSTENERHENTAFRĂ?3TATENn"OKAV0LATON3OKRA TESOGVENNENEHANSMÂ’TER4RASYMACHOSPĂ?TORGETI !THEN)SAMTALENUNDERBLIRHANBERREKALLA43OKRA TESOGVENNENEHANSHARSNAKKASAMANEISTUNDOM RETTFERD DA4BRYTINNISAMTALEN3OKRATESMEINERATVI KANPRÂ’VEĂ?TENKJESAMANFORĂ?lNNEUTKVARETTFERDER MENS4MEINERATDETALLTIDVILVEREDEISTERKASTESOM BESTEMMERKVASOMERRETTFERDIG (Â’GTLESINGSTEKSTENOM3OKRATESOG4lNSTSOM KOPIORIGINAL%LEVANEKANGĂ?SAMANTOOGTOOGLESE TEKSTENSAMAN%INELEVTEKROLLASOM3OKRATES OGDEN ANDREELEVENTEKROLLASOM4 4n2ETTFERDERDETSOMTENERDEISTERKE 3OKRATESn%GFORSTĂ?RIKKJEHEILTKVADUMEINER$U MEINERVELIKKJEATSTERKEHARMEIRRETTENNSVAKE $UMEINERVELIKKJEATDETERDEISTERKASTESOMSKAL BESTEMMEKVASOMERRETTFERDIG 4n$EISOMBESTEMMER LAGARALLTIDLOVERSOMPASSAR BESTFORDEISJÂ’LVE OGDETERRETTFERDIGELOVER 3OKRATESn%GEREINIGIATRETTFERDBĂ?DEERVIKTIGOG NYTTIG-ENDETERDETVELIKKJEBERREFORDEISTERKE $ETMĂ?VIUNDERSÂ’KJESAMAN 4n"ERREUNDERSÂ’K 3OKRATESn-EINERDUATVIALLTIDSKALGJERESOMDEI STERKESEIER FORDIDEIBESTEMMER 4n*A DETMEINEREG 3OKRATESn4EKALDRIDEISOMBESTEMMER FEIL%LLERKAN

Bakgrunn Fordeling av gode I denne delen arbeider elevane med fordeling av gode. Kva er rettferdig, og kva er urettferdig? Korleis kan vi dele rettferdig? Filosofar har til alle tider prøvd ĂĽ ďŹ nne ut kva som er rett og rettferdig. Platon meinte at vi kunne ďŹ nne ut kva som er eit rettferdig samfunn, og han prøvde ĂĽ vise det i boka Staten. Han meinte at for ĂĽ fĂĽ til eit rettferdig samfunn mĂĽtte alle i samfunnet vere med pĂĽ ulike mĂĽtar: Leiarane mĂĽtte vere kloke, soldatane mĂĽtte vise mot, og bønder og arbeidarar mĂĽtte vise mĂĽtehald. Eit samfunn med menneske som berre tenkte pĂĽ seg sjølve, og som var feige og grĂĽdige, kunne ikkje bli eit rettferdig samfunn. Om menneska derimot levde pĂĽ ein rett mĂĽte, ville samfunnet bli godt og rettferdig, meinte Platon. Det var ikkje alle som var einige med Platon. Fleire som var ueinige med han, meinte at menneska alltid var feige og grĂĽdige. Dei meinte derfor at den som hadde makt, ogsĂĽ kunne bestemme kva som var rettferdig.

DEITAFEIL 4n.ATURLEGVISKANDEITAFEIL 3OKRATESn.Ă?RDEILAGARLOVER KANDETIKKJEHENDEAT DEILAGARBĂ?DERETTFERDIGEOGURETTFERDIGELOVER 4n*AU DETTRUREG 3OKRATESn/GRETTFERDIGELOVERERBRAFORDEISTERKE MENSURETTFERDIGELOVERERDĂ?RLEGFORDEISTERKE 4n*AVEL 3OKRATESn$ASEIERDUATVIGJERDETRETTESAMEKVAVI GJER SĂ?LENGEVIGJERSOMDEISTERKEBESTEMMER 4n+VAERDETDUSEIER0RÂ’VERDUĂ?LUREMEG 3OKRA TES 3OKRATESn%GSEIERBERREDETSAMESOMDU$EISTERKE BESTEMMERANTENDEILAGARRETTFERDIGEELLERURETTFER DIGELOVER$ETVILSEIEATDETSOMERGALE BLIRRETTOM DEISTERKEBESTEMMER 4n$UFORDREIARORDA 3OKRATES%GSKALNOKOPPDAGE KNEPADINE &RĂ?Platon – Samlede verker V/VERSATTTILNORSKAV (ENNING-Â’RLAND/SLO6IDARFORLAGET  /MARBEIDDOGTILRETTELAGTHER SpørsmĂĽl til teksten om Sokrates og T  +VAMEINER4ERRETTFERD!TDETERDEISTERKESOM LAGARLOVENE OGATDEIOGSĂ?BESTEMMERKVASOMER RETTFERDIG  +VATRURDU3OKRATESMEINERERRETTFERDIG$EI STERKEKANIKKJEBESTEMMEKVASOMERRETTFERDIG DETMĂ?VISAMANlNNEUTAV$EISTERKEKAN AKKURAT SOMDEISVAKE TAFEILnDETINNRÂ’MMEROGSĂ?4

24 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 24

27-08-10 09:34:00


[Side 8 og 9]

Oppgåver/aktivitetar

Til samtale

La oss tenkje saman John Rawls (1921–2002) har formulert ein teori om det rettferdige samfunnet. Han meiner at vi kan finne fram til eit rettferdig samfunn jamvel om vi tek utgangspunkt i at samfunnet består av menneske med ulike interesser og ulik bakgrunn. Ein teori om rettferd må ta omsyn til at menneska er ulike når det gjeld religiøs tru, kjønn, seksuell legning, økonomisk bakgrunn osv., seier Rawls. John Rawls forma ein teori om rettferd som blir kalla rettferd som det rimelege. Vi kan tenkje oss at menneske med ulike meiningar og oppfatningar kjem saman for å bli einige om nokre grunnleggjande reglar for rettferd. Rawls seier at vi ikkje kan vite kva slags posisjon vi sjølve får i framtida når vi lagar reglane. Vi kan derfor ikkje spekulere i løysingar som tener våre eigne interesser, men må bruke fornufta for å komme fram til løysingar som alle kan leve med. Elevane kan sjølve prøve å finne fram til gode grunnar for rettferdig fordeling i eksempelet under. Korleis vil elevane lage reglar for fordeling? Dei skal ikkje få vite kor mykje dei får, før etter at dei har laga reglane.

1. Er rettferd det same som å få det vi fortener? Gi nokre eksempel som forklarer kva det vil seie å få det vi fortener. Kan eksempla knytast til rettferd? 2. Les historia om Tommy på side 9. Kva er mest rett: Er det tanken bak det vi gjer, som tel mest, eller er det det vi faktisk gjer, som tel mest? 3. Illustrasjonen på side 8 viser barn som får brus. Barna passar på at dei får like mykje. Snakk om episodar som er typiske for korleis vi forstår rettferd og urettferd. a) Når bør vi komme heim om kvelden? b) Kor mykje lommepengar skal vi ha med på tur? 4. «Store fisk et små fisk med så mykje rett som dei har makt,» har filosofen Spinoza sagt. Kva kan han ha meint med denne utsegna? (Dei som har makt, bestemmer kva som er rett. Fisken er ikkje så oppteken av om det er rett eller gale å ete mindre fisk, dei store fiskane et små fiskar fordi dei er sterkast. Overført til menneske tyder påstanden at menneske som har makt eller er sterkast, også bestemmer kva som er rett.) 5. Ta stilling til denne påstanden: Dei som har makt, bestemmer kva som er rett.

1. Kva er rettferdig? Klassa skal fordele ein pose med frukt (eller noko anna), men før frukta kan fordelast, må elevane saman finne ut korleis dei skal fordele frukta i posen. Før dei begynner, må alle elevane lage ein liten lapp. 1/3 av klassa skriv «fattig» på lappen, 1/3 av klassa skriv «middels», og 1/3 av klassa skriv «rik». Lappane skal så leggjast i ei korg der dei blir blanda saman. Elevane kan trekkje ein lapp kvar, men først må dei bestemme seg for kva reglar som gjeld for fordeling av frukta mellom dei rike, dei middels rike og dei fattige. 2. Det einaste prinsippet som gjeld, er at dei som er rike, skal ha meir enn dei som er middels rike, og dei som er middels rike, skal igjen ha meir enn dei som er fattige. Kor mykje skal dei rike få for at det skal vere rettferdig? Kor mykje skal dei fattige få for at det skal vere rettferdig? Kor mykje skal dei som er middels rike, få for at det skal vere rettferdig? 3. Elevane lagar forslag til reglar for fordeling saman, og lagar grunngivingar for kvifor frukta bør fordelast på den måten. Hugs at frukta ikkje skal fordelast likt

25 LærerRLE6nn(01-39).indd 25

27-08-10 09:34:00


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMRETTFERDIGOGURETTFERDIGFORDELINGAVGODE s %LEVANESKALKUNNEKOMMEMEDEKSEMPELPÂťFORDELINGSOMERRETTFERDIGELLERURETTFERDIG%LEVANESKALKUNNE grunngi eksempla. s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAGODEOGDÂťRLEGEGRUNNGIVINGARER OGGIEKSEMPELPÂťBEGGEDELAR

Tips til lĂŚraren Roald Dahl: Matilda. Oslo: De Norske Bokklubbene, 1989. Boka handlar om ei jente pĂĽ rundt fem ĂĽr som heiter Matilda. Ho blir behandla dĂĽrleg av foreldra sine og den eldre broren, og boka kan vere utgangspunkt for samtalar om rettferd. Boka kritiserer ogsĂĽ maktbruk og maktmisbruk.

Bakgrunn FilosoďŹ er mellom anna ĂĽ stille spørsmĂĽl som det ikkje ďŹ nst eintydige og enkle svar pĂĽ, men ogsĂĽ ĂĽ komme med forslag til svar. Platon og Aristoteles prøvde pĂĽ ulike mĂĽtar ĂĽ gi eit svar pĂĽ spørsmĂĽl som kva rettferd er. Det er ofte vanskeleg ĂĽ seie kva som er det beste svaret nĂĽr det ikkje ďŹ nst enkle svar. Vi seier gjerne at det beste svaret er det svaret som er best grunngitt. Det er slik vi arbeider nĂĽr vi har ďŹ losoďŹ ske samtalar. Ă… grunngi eller ĂĽ gi ein god grunn for eit svar er det same som ĂĽ presentere eit argument. NĂĽr vi seier at vi bør lĂŚre oss ĂĽ tenkje kritisk, vil det mellom anna seie at vi bør undersøkje grunngivingane for eit svar. Ei god grunngiving kombinerer gjerne kritisk sans og fornuftige vurderingar. Kriterium for ein god grunn kan vere at det er ein relevant og gyldig grunn. Elevane kan øve seg pĂĽ ĂĽ ďŹ nne gode grunngivingar for svara sine for ĂĽ øve opp kritisk sans. PĂĽ side 10 og 11 ďŹ nst det eire ulike grunngivingar for korleis ein pizza kan fordelast. Elevane kan undersøkje om grunngivingane er gode.

Til høgtlesing Utdrag frĂĽ Roald Dahl: Matilda &ORELDRENETIL-ATILDAEIDEETRIKTIGKOSELIGHUSMED TRESOVEROMIANNENETASJE)FÂ’RSTEETASJEVARDET ENSPISESTUEOGENDAGLIGSTUEOGETKJÂ’KKEN&AREN HENNESSOLGTEBRUKTEBILEROGGJORDEDETTILSYNE LATENDEMEGETBRA n3AGmIS HENDTEDETHANSA MEGETSTOLTn$ETER HELEHEMMELIGHETEN$ETERDERFORJEGERSĂ?mINK /GDETKOSTERMEGIKKEETÂ’RE*EGFĂ?RDENGRATISFRA SAGBRUKET n(VABRUKERDUDENTILSPURTE-ATILDA n*A DETVILLEDUVELLIKEĂ?VITESAFARENHENNES n*AMMENJEGSKJÂ’NNERIKKEHVORFORDETERSĂ?NYTTIG MEDSAGmISNĂ?RDUSELGERBRUKTEBILER PAPPA n$ETERFORDIDUERENUVITENDELITENTUFS SVARTEFAREN (ANVARIKKESÂ?RLIGHÂ’mIGAVSEG MENDETVAR-ATILDA VANTTIL(UNVISSTEDESSUTENATHANLIKTEĂ?SKRYTE DERFORROSTEHUNHAMHEMNINGSLÂ’STFORĂ?FĂ?HAMTILĂ? FORTELLEMER n$UERSIKKERTFRYKTELIGmINKSOMKANBRUKENOESOM IKKEKOSTERETÂ’RE SAHUNn*EGSKULLEÂ’NSKEJEGVARSĂ? mINK n-ENDETERDUIKKE SAFARENn$UERKOMPLETTIDIOT -ENJEGHARIKKENOEIMOTĂ?FORTELLEMINSÂ’NN-IKE HVORDANJEGGJÂ’RDET FORENDAGKOMMERHANTILĂ?SEL GEBRUKTEBILERHANOGSĂ?(ANOVERSĂ?-ATILDAFULLSTEN DIG OGSNUDDESEGISTEDETTILSÂ’NNENSINOGSAn*EG FORETREKKERĂ?KJÂ’PEENBILNĂ?RHANSOMEIERDENHAR HERJETSĂ?VOLDSOMTMEDGIRENEATGIRBOKSENSKRAMLER SOMBAREDET$ABEHÂ’VERJEGIKKEĂ?BETALESĂ?MYE FORBILEN3Ă?BLANDERJEGSAGmISIOLJENOGHELLERDENI GIRBOKSEN OGDAGĂ?RBILENSĂ?STILLEATDETERENFRYD n-ENHVORLANGTIDTARDETFÂ’RDENBEGYNNERĂ?BRĂ?KE IGJENSPURTE-ATILDA n,ENGENOKTILATKJÂ’PERENERLANGTUNNA SAFAREN HENNESOGGLISTEn%NFEMTENMILOMTRENT n-ENDETERUHEDERLIG SA-ATILDAn$ETERJUKS PAPPA n)NGENBLIRRIKEAVĂ?VÂ?REÂ?RLIGE SAFARENn+UNDENE ERDERFORATVISKALMELKEDEM &RĂ?2OALD$AHLMatilda./SLO$E.ORSKE"OK KLUBBENE  SpørsmĂĽl til teksten om Matilda. A +ORLEISERPAPPAENTIL-ATILDA B +ORLEISLURERHANKUNDANE C +VAMEINERPAPPAENTIL-ATILDAMEDATKUNDANE ERDERFORATHANSKALMJÂ’LKEDEI D +ANVISEIEATPAPPAENTIL-ATILDAERRETTFERDIG

26 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 26

27-08-10 09:34:00


[Side 10–13] Å dele rettferdig

Til samtale Ta stilling til desse pĂĽstandane: s )NGENBLIRRIKEAVÂťVEREÂ?RLEGE s $ETERBETREÂťVERERIKENNÂťVEREÂ?RLEG s $ETERBETREÂťVEREÂ?RLEGENNÂťVERERIK

OppgĂĽver/aktivitetar 1. a) Skriv ned kva du meiner er den mest rettferdige mĂĽten ĂĽ dele ein pizza pĂĽ, og ranger forslaga pĂĽ side 10 og 11. b) GĂĽ saman i grupper pĂĽ tre og tre og samanlikn listene. Gruppa prøver ĂĽ bli einig om eit forslag. Kvar gruppe skriv opp forslaget sitt pĂĽ tavla. Klarer klassa ĂĽ bli einig om ei felles liste? c) PĂĽ side 12 er det nokre konkrete eksempel pĂĽ korleis ein kan grunngi rettferd. Arbeid med grunngivingane pĂĽ eiga hand og i grupper. 2. a) I elevboka pĂĽ side 12 prøver Andrea ĂĽ gi grunnar for kvifor ho skal fĂĽ vere lenger oppe om kvelden. Undersøk grunnane Andrea gir. Er somme av grunnane betre enn andre? Er somme av grunnane dĂĽrlegare enn andre? b) Andrea meiner at ho kan vere oppe like lenge som foreldra og storebroren, fordi klokka er like mykje for alle tre. Grunngivinga eller argumentet til Andrea er sant i seg sjølv; klokka er faktisk like mykje for alle tre. Prøv ĂĽ formulere grunngivingar for at Andrea skal leggje seg, eller hjelp Andrea til ĂĽ ďŹ nne betre grunngivingar for at ho skal fĂĽ vere oppe lenger. Eksempel pĂĽ andre grunngivingar: Barn treng meir søvn enn vaksne. Andrea kjem til ĂĽ vere trøytt pĂĽ skolen i morgon om ho ikkje legg seg. Det er ikkje program i tv som passar for barn seint om kvelden. 3. a) Kristian meiner at han har rett til ĂĽ vere lenger oppe enn Andrea fordi han er eldre enn ho. NĂĽr Andrea ikkje legg seg tidleg, synest han det er urettferdig at han ikkje fĂĽr vere lenger oppe. Han seier at det er urettferdig, fordi han alltid la seg tidleg da han var like gammal som Andrea. Kristian bruker to grunngivingar for ĂĽ vere lenger oppe: 1) Han bør fĂĽ vere lenger oppe enn Andrea, fordi han er eldre, og 2) han la seg alltid til rett tid da han var liten. Er desse grunngivingane gode? b) Er det rett at eldre barn kan fĂĽ vere lenger oppe enn yngre barn? c) Er det rett at Kristian kan vere lenger oppe fordi han la seg til rett tid da han var yngre?

4. I elevboka pĂĽ side 12 prøver Adil ĂĽ gi gode grunnar for kvifor han skal fĂĽ vere med pĂĽ fotballaget. Undersøk grunngivingane hans saman, og ďŹ nn ut om grunnane er gode. Kunne Adil ha brukt andre grunnar? 5. La klassa gjennomføre ei idĂŠmyldring om desse spørsmĂĽla: Kva er rettferd? Kva er urettferd? Kan vi ďŹ nne konkrete situasjonar eller meir generelle prinsipp under dei to kategoriane? Skriv opp forslaga pĂĽ tavla. 6. Kva er rettferd? Arbeid saman i smĂĽ grupper, som skriv ein deďŹ nisjon pĂĽ ein lapp. Heng opp alle deďŹ nisjonane, slik at alle kan lese dei. Klarer klassa ĂĽ bli einig om ein felles deďŹ nisjon? Til slutt kan forslaget eller forslaga hengjast opp som ein veggplakat som ogsĂĽ kan illustrerast.

Fasit til oppgĂĽver pĂĽ side 13 i elevboka Skrive og samtale 3. Dersom 5 barn deler 20 pizzastykke likt, fĂĽr kvart barn 4 stykke. Dersom dei mĂĽ dele med 5 andre barn, fĂĽr kvart barn 2 stykke. 4. Dersom 5 barn skal dele ein pizza pĂĽ 30 like store stykke, fĂĽr kvart barn 6 stykke. Dersom Thomas berre et 1 stykke og Martin berre 2 stykke, er det 27 stykke igjen til dei 3 andre barna. Dei 3 barna fĂĽr da 9 stykke kva.

27 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 27

27-08-10 09:34:00


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMRETTFERDOGURETTFERDKNYTTTILRIKEOGFATTIGE s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVADETVILSEIEÂťVEREFATTIG OGKVAVIMEINERMEDFATTIGDOM

Tips til lĂŚraren s &. SAMBANDETHARLAGAEITSPELOMSVOLT3PELETTEK utgangspunkt i at det har oppstĂĽtt ei alvorleg krise pĂĽ øya Sheylan i Indiahavet. Gjennom spelet skal ein hjelpe til med ĂĽ redde øya og byggje henne opp igjen. Spelet er tilgjengeleg pĂĽ norsk (bokmĂĽl) og eire andre sprĂĽk: www.food-force.com/no s 3VERRE(ENMO REDAlle barn –: ABC redder barna. Oslo: Gyldendal, 2003. Dette er ei bok som tek for seg alle rettane i Barnekonvensjonen og framstiller alle rettane med tekst eller illustrasjon.

gjande behova som mat, klede, husly, grunnutdanning og helsetenester. Menneske som lever eit liv i absolutt fattigdom, lever eit liv prega av nød og mangel pĂĽ valfridom. Verdsbanken har sett fattigdomsgrensa til 1 dollar per dag. Det blir sagt at rundt 20 % av befolkninga i verda lever under fattigdomsgrensa. I Noreg er det ingen som lever under grensa for absolutt fattigdom. Relativ fattigdom vil seie at ein ikkje har det som trengst for ĂĽ leve eit anstendig liv i det samfunnet ein lever i. Relativ fattigdom blir altsĂĽ mĂĽlt i høve til ei gruppe. I Noreg blir fattigdomsgrensa rekna ut etter OECD-norma. Det vil seie at alle som tener mindre enn 50 % av medianinntekta i Noreg, blir rekna som fattige. Det ďŹ nst ogsĂĽ andre metodar som kan brukast nĂĽr grenser for relativ fattigdom skal setjast.

Til samtale Bakgrunn Det ďŹ nst mykje ulikskap i verda knytt til fattigdom og rikdom. Ein del skilnader har vi menneske skapt sjølve, mens andre skilnader har andre forklaringar. Eksempel pĂĽ skilnader som menneska sjølve har skapt, kan vere rasediskriminering eller diskriminering av kvinner. Dei este er einige om at rasisme og kjønnsdiskriminering er skilnader som menneska har laga sjølve, og at dei er urettferdige. Men det ďŹ nst skilnader som har andre forklaringar òg. Somme menneske blir fødte i den rike verda med stor valfridom, mens andre menneske kjem fattige til verda og fĂĽr derfor liten valfridom. Det er eit problem for mange i verda at skilnadene mellom fattige og rike stadig aukar, mellom anna fordi fattigdom kan føre til krigar. Fattigdom er eit ord som kan beskrive einskildpersonar eller grupper av menneske, men det blir ogsĂĽ brukt om situasjonen i somme land. Verdsbanken seier at fattigdom kan deďŹ nerast som mangelen pĂĽ utvegar til ĂĽ leve eit liv etter minimale krav. Ordet fattigdom kan ein bruke for ĂĽ seie noko om økonomisk fattigdom, men ogsĂĽ for ĂĽ seie noko om sosial fattigdom. Ă˜konomisk fattigdom vil seie mangel pĂĽ materielle gode som pengar og andre ressursar. Sosial fattigdom vil seie at ein ikkje fĂĽr vere med i sosiale samanhengar. Dei este menneske er avhengige av sosiale samanhengar for ĂĽ kunne leve eit godt liv, for eksempel ĂĽ gĂĽ pĂĽ skole eller kunne lese bøker eller gĂĽ i teater. Eit karakteristisk og negativt trekk ved fattigdom er gjerne at dei som er fattige, har fĂĽ eller ingen utvegar til ĂĽ bestemme over sin eigen livssituasjon. Fattigdom blir mĂĽlt som absolutt eller relativ fattigdom: Absolutt fattigdom vil seie mangel pĂĽ dei heilt grunnleg-

1. Er det mogleg ü fordele all mat i verda rettferdig? Kva mütte vi gjere for ü fü til det? Kan vi bestemme at alle som har mykje mat, skal gi til dei som har mindre? 2. Snakk saman om reeksjonsspørsmület pü side 14 i elevboka. Kven er det som svelt i verda?

Bakgrunn Christian Krohg (1852–1925) var ein av dei mest markante realistiske mülarane i Noreg ved inngangen til 1900-talet. Han voks opp i Oslo (Kristiania), men reiste tidleg til Tyskland for ü lÌre seg ü müle. I Tyskland blei han oppteken av urettferda i samfunnet, og han ønskte ü bruke kunsten til ü setje søkjelyset pü urett og fattigdom. Müleriet Kampen for tilvÌrelsen er eit av eire müleri som nettopp viser fattigdommen og urettferda i samtida hans. Krohg og dei realistiske mülarane skapte müleri som braut med tidlegare mülarkunst, mellom anna fordi dei ønskte ü vise den verkelege verda slik ho var for mange. Tidlegare kunstnarar var meir opptekne av ü framstille verda som vakker. Christian Krohg meinte at kunsten ikkje berre skulle vere skjønn, men ogsü sann. Han meinte at kunsten kunne opne auga vüre for nød og undertrykking.

Oppgüver/aktivitetar 1. Sjü pü müleriet Kampen for tilvÌrelsen av Christian Krohg. Beskriv kva du ser i müleriet, og snakk om kva du trur kunstnaren ønskjer ü fortelje med müleriet. a) Kvifor stür menneska samla saman? b) Kva slags menneske ser du pü müleriet? (Kvinner og barn.) c) Kvifor trur du barna har bytter i hendene?

28 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 28

27-08-10 09:34:00


[Side 14–17] Til høgtlesing Utdrag frĂĽ Dag Larsen: Men jeg drømte det, jo! $ETBLENOVEMBER VINDENROPTEFRAHAVETOMNÂ’D OGFORLIS DAGENEFORSVANTIGRĂ?TTOGMÂ’RKE OGDADET BEGYNTEĂ?LUKTESNÂ’AVLUFTEN OGNORDAVINDENSTOTIL HAVS HADDEFARENNĂ?IKKEGITTLIVSTEGNFRASEG -ORTENTEADVENTSLYSENE ETTNYTTFORHVERSÂ’NDAG NÂ?RMEREJUL OG+ARLSYNTESHUNVARBLITTGAMMELI ANSIKTETDADETFJERDELYSETVARTENT n$EREKANSKJÂ’NNEFARKOMMER SAHUNLIKEVEL n MENDETERVELIKKESĂ?LETTNĂ?RDETBLĂ?SERNORDAVIND HVERSKAPTEDAG (UNSUKKETFÂ’RHUNSAn$ETERIKKEMANGEPEN GENEIGJENHELLER*EGFĂ?RVISSTSLAKTEGRISEN +ARLlKKIKKEVÂ?REMED%NKVELDKOMHUNINNPĂ? KJÂ’KKENETMEDmEKKETEFORKLEOGENBÂ’TTEMEDDAM PENDEBLOD ,ILLEJULAFTENSTO+ARLISTRANDKANTENOGSTIRRETMOT ODDENPĂ?Â’YA&ARSKULLEKOMME(ANMĂ?DET TENKTE +ARL-ENINGEN,YKKENS0RÂ’VEVARĂ?SE)NGENSLITTE SEILIDETSVAKEDRAGETFRASÂ’RÂ’ST)NGENFARPĂ?AKTER DEKKET VEDSIDENAVRORMANNEN *ULEKVELDENTRÂ’STETDESEGMEDNOEAVKJÂ’TTETFRA GRISENMORHADDESLAKTET$ADEHADDERYDDETAV BORDET BEGYNTEMORĂ?SYNGE MENOMKVELDEN DA ALLEHADDELAGTSEG HÂ’RTE+ARLATHUNGRĂ?T

2. Lytt til songen ÂŤImagineÂť av John Lennon, som ďŹ nst pĂĽ Inn i livet 5–7, CD 2, spor 25. Teksten handlar om draumen mennesket har om ĂĽ leve i fridom i ei verd utan krig. Heile teksten ďŹ nst pĂĽ nettressursen til Inn i livet. a) Korleis vil du beskrive stemninga i musikken? b) Kva er det songen handlar om? c) Skriv ein tekst eller snakk om eigne draumar. 3. Lag ei liste pĂĽ 10 punkt over kva du treng for ĂĽ ha det bra. GĂĽ saman i grupper og samanlikn listene. Kva er likt, og kva er ulikt? Snakk saman og prøv ĂĽ grunngi kvifor du har teke med akkurat desse punkta. Om du forandrar meining om kva du treng etter ĂĽ ha sett listene til dei andre, har du lov til ĂĽ endre di eiga. Gruppene kan ogsĂĽ presentere listene sine over behov for resten av klassa, for eksempel med ein presentasjon med bilete og tekst. 4. Alle fĂĽr kvart sitt blanke ark. I midten teiknar dei seg sjølv, og rundt skriv eller teiknar dei kva dei treng mest. PĂĽ bakgrunn av teikningane kan elevane snakke saman i grupper og prøve ĂĽ grunngi kva dei treng mest. LĂŚraren kan innføre skilnaden mellom grunnleggjande behov og behov som ikkje er absolutt nødvendige. 5. Elevane lagar teikningar av kva dei meiner er behova sine. LĂŚraren lagar to kolonnar pĂĽ tavla eller pĂĽ ark pĂĽ veggen med overskriftene: ÂŤDette treng egÂť og ÂŤDette liker egÂť. Arbeid saman om ĂĽ plassere teikningane i dei to kategoriane.

$ENNATTADRÂ’MTEHANATBÂ’LGERHÂ’YESOMĂ?SKAM MENLÂ’FTET,YKKENS0RÂ’VEMOTENTANNGARDAVFJELL EN STORMUNNAVETLAND SOMVILLESLUTTESEGOMFAROG MANNSKAPETHANS+ARLFORTALTEDETIKKETILNOEN )SLUTTENAVJANUARKOMFOLKPĂ?BESÂ’KTILHUSETDERES $ESNAKKETLAVT MENALLEVARDESIKREPĂ?AT,YKKENS 0RÂ’VEVARFORLIST &Â’RSTKOMPRESTEN ALVORLIGOGSTILLE$AHANGIKKVAR HANENDASTILLERE3Ă?KOMKONENETILMANNSKAPET-OR TRÂ’STETDEMSĂ?GODTHUNKUNNE-ENDEGIKKKRUM BÂ’YDEHJEM ENFOREN 3Ă?KOMHANDELSMANNEN,ENGESATTHANMEDMORI STUA/GDAHANGIKK SAMORn6ISKYLDERHAMPENGER .ESTEGANGHANKOMMER GĂ?RHANNOKIKKETOMHENDT UTIGJEN &RĂ?$AG,ARSENMen jeg drømte det, jo!/SLO4IDEN  SpørsmĂĽl til utdraget frĂĽ Men jeg drømte det, jo!  +VAHARSKJEDDMEDFAREN  +VATYDERFORLIST  +VIFORMĂ?TTEMORASLAKTEGRISEN  +VADRÂ’YMDE+ARL  +VIFORTRURDUBĂ?TENHEITER,YKKENS0RÂ’VE  +VAMEINERMORANĂ?RHOSEIERATHANDELSMANNEN KJEMTILBAKE OGATHANDAIKKJEGĂ?RTOMHENDTUT IGJEN

Kommentarar til oppgĂĽver pĂĽ side 17 i elevboka 1. Det er ikkje lett ĂĽ gi eintydige deďŹ nisjonar pĂĽ fattig eller fattigdom. I elevboka stĂĽr det at fattige har fĂŚrre utvegar til ĂĽ skaffe seg nok mat eller klede. Fattige har heller ikkje alltid ein fast stad ĂĽ bu, og for mange fattige kan det vere vanskeleg ĂĽ fĂĽ utdanning og nødvendig helsehjelp. FN seier at det ďŹ nst over ein milliard menneske i verda i dag som mĂĽ reknast som fattige. 2. Fattige menneske i rike land treng meir pengar enn fattige i fattige land, fordi det kostar meir ĂĽ leve i rike land. 3. I 2010 svarer 1 dollar til litt mindre enn 6 kroner. Elevane kan bruke valutakalkulatorar pĂĽ Internett for ĂĽ ďŹ nne dagens kurs. Dei kan ďŹ nne ut kor mange dagar ein mĂĽ spare for ĂĽ kjøpe ei aske brus, ein DVD-ďŹ lm eller ein datamaskin om ein berre fĂĽr 1 dollar om dagen. 6. Det er ikkje alltid lett ĂĽ mĂĽle fattige og rike land, men det blir ofte gjort med utgangspunkt i BNP (bruttonasjonalprodukt) per innbyggjar. I 2010 var dei fem fattigaste landa i verda Zimbabwe, Den demokratiske republikken Kongo, Burundi, Liberia og Guinea-Bissau. Dei fem rikaste landa var Liechtenstein, Qatar, Luxembourg, Kuwait og Noreg. 7. PĂĽ side 15 ďŹ nst informasjon om korleis ein lagar eit stillbilete.

29 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 29

27-08-10 09:34:00


Mål s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMRETTFERDOGURETTFERDKNYTTTILKRIGOGFRED s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVADETVILSEIEATEITLANDERIKRIGELLERIFRED

Tips til læraren Historia om Sadako Sasaki handlar om ei jente som berre var to år gammal da atombomba blei sleppt over Hiroshima 6. august 1945. Historia finst her: http:// home.online.no/~solhanse/sadako.htm. Historia kan brukast som bakgrunn for ein samtale om krig, og delar av eit brev frå mor til Sadako Sasaki kan brukast til høgtlesing – sjå under

Til høgtlesing «Kom tilbake til meg, Sadako» 5TDRAGFRÍEITBREVFRÍMORTIL3ADAKO &UJIKO3ASAKI SKRIVEI&UJIKO3ASAKID’YDDEDESEMBER  ÍRGAMMAL %GHUGSAR3ADAKOSOMEGHUGSARDAGENIGÍR$ETEG HUGSARBEST ERDAHOBLEIINNLAGD$ETVAREINSJELDANT lNMORGONISKOLEGARDENPÍBARNESKOLEN.OBORI CHO FEBRUAR%GHUGSARLIVLEGEBARNSOMLEIKA DEI HOPPASTRIKK3ADAKOHADDEMOROMEDLEIKEN MEN EGTENKTEi3ADAKO$ULIRAVEIATOMBOMBESJUKESOM HEITERLEUKEMI¿ NEI+VIFORDEGw-ANNENMINOGEG TOKHENNEMEDTILEITSJUKEHUS JAMVELOMHOGJEKKTIL SKOLEN GLADOGMEDVESKAIHANDA SOMVANLEG 3ADAKOSÍGBRAUTOGVISSTEIKKJEATLEGENHENNAR HADDEFORTALTATHOKOMTILÍD’YOMNOKREMÍNADER $AHANHADDEFORTALTOSSDET GRETMANNENMINOGEG FORFERDELEGVEDSIDAAV3ADAKO SOMSOVFREDFULLT 4ÍRENEKVELTEOSSNESTEN OGVISATHEILENATTAOG TENKTEi¿ VISKULLE’NSKJEATNOKOKUNNEGJERAST6I SKULLE’NSKJEATDETFANSTNOKOSOMKUNNESPARE HENNEFORDENNEATOMBOMBESJUKAw%GKLEMDE HENDENETIL3ADAKOHARDTOGTENKTEi/MDETFANST EINMEDISINIVERDASOMKUNNELKJEDENNEULKJE LEGELIDINGA VILLEEGLÍNTPENGAR JAMVELOMDETVARTI

Til høgtlesing Historia om Sadako Sasaki 3ADAKO3ASAKIVARBERRETOÍRGAMMALDAATOMBOMBA BLEISLEPPTOVER(IROSHIMAAUGUST%TTERAT BOMBAFALL D’YDDEMENNESKEMEDEINGONG OGIÍRAETTERD’YDDENESTENLIKEMANGEPÍGRUNNAV STRÍLINGOGUREINING3ADAKOOVERLEVDEBOMBA MEN D’YDDEAVLEUKEMITIÍRETTERATBOMBABLEISLEPPT $ETVARSVRTMANGESOMD’YDDEAVLEUKEMI %IJAPANSKLEGENDESEIERATGUDANEBLIRGODENÍRVI BRETTARPAPIRTRANER$EISOMGREIERÍBRETTE PAPIRTRANER FÍROPPFYLTEIT’NSKE3ADAKOHADDEBERRE EITT’NSKEHOVILLEBLIFRISK$ERFORPR’VDEHOÍBRETTE TRANER MENHOKOMBERRETILF’RHOD’YDDE OKTOBER(OBLEIBERREÍR

MILLIONARYEN%LLER OMDETERMOGLEG LAMEGD’YI STADENFORHENNEw -ENVIVARSÍFATTIGEATVIKNAPTGREIDDEOSS%G BESTEMTEMEGFORÍGJEREMITTBESTESOMMOROG ELSKEHENNESÍH’GTSOMMOGLEG-ENÍTTEMÍNADER ETTERATHOD’YDDEERHJARTETMITTFRAMLEISFYLTAVSORG FORDIEGIKKJEKUNNEGJERENOKOFORHENNE (OTRUDDEPÍEITORDTAKSOMSEIERATOMEINBRETTAR TUSENTRANER BLIREINFRISK(OBRETTAOMHYGGELEG PAPIRTRANER EINETTEREIN AVREKLAMEPAPIR MEDISINPA PIROGINNPAKNINGSPAPIR!UGAHENNARSKEINMENSHO BRETTATRANENE$EIFORTALDEATHOSÍGJERNEVILLE OVERLEVE$AMANNENMINOGEGKOMFORÍBES’KJE HENNE SAHOi&AR EGHARBRETTAAKKURATlREHUNDRE PAPIRTRANERw(ANVAROMTENKSAMMOTHENNEOG HELDTTILBAKETÍRENE %GSÍGPÍDEIBRETTATRANENEPÍSENGA SOM3ADAKO TRUSKULDIGHADDELAGA OGGRETTILHJARTETNESTENBRAST DAEGTENKTEPÍKVA3ADAKOHADDEF’LT%GLURTEPÍ KVIFORHOVARBLITTF’DT %GGAVBRETTATRANER SOMHOSÍOPPRIKTIGHADDE LAGA TILKLASSEKAMERATANEHENNAR2ESTENLAEGIKISTA HENNAR SAMANMEDBLOMAR SLIKATHOKUNNETADEI MEDSEGINNIDENNESTEVERDA +VIFORSONGDEITUSENTRANENEIKKJE+VIFORmAUGDEI IKKJE Omsett til nynorsk her.

30 LærerRLE6nn(01-39).indd 30

27-08-10 09:34:00


[Side 18 og 19]

Bakgrunn

Oppgåver/aktivitetar

I denne delen er det lagt vekt på å snakke om aktuelle filosofiske og etiske spørsmål og diskutere utfordringar knytte til krig og fred. I elevboka blir dette temaet innleidd med forteljinga om systrene Frøydis og Linn. Forteljinga kan brukast som ei innleiing til stoffet, men også til å nyansere skilnaden mellom krangel og krig. Ein kort definisjon på krig: Krig er ein væpna konflikt mellom to eller fleire partar, for eksempel mellom statar, befolkningsgrupper, stammer eller liknande. Vi veit likevel at definisjonen kan variere mellom anna avhengig av folkeretten, og av korleis politikarar definerer krig og fred. Vi seier gjerne at fred er det motsette av krig. I eit historisk perspektiv har det til ulike tider oppstått krig mellom grupper av menneske, eller mellom statar. Fysisk makt og våpen har i uminnelege tider vore brukt som eit maktmiddel i konfliktar mellom menneske, og særleg for å oppnå bestemte gode. Vi finn godt organiserte militærvesen i den greske antikken og ikkje minst i Romarriket. Dei fleste ser på krig som noko vondt, jamvel om det somme gonger kan opplevast som den einaste utvegen for å løyse konfliktar. Det finst også dei som meiner at krig nærmast er ein føresetnad for utvikling av sivilisasjonar. Men fordi krig alltid fører til enorme materielle øydeleggingar og menneskelege lidingar, er synet på krig som nødvendig for eit samfunn omstridt. Krig blir i dag sett på som uønskt og ikkje minst som moralsk problematisk. Pasifistar meiner at krig i seg sjølv er umoralsk, og at det ikkje finst unnskyldningar for å gå til krig. Dette synspunktet kjem mellom anna fram hos Mahatma Gandhi.

1. Brett papirtraner slik som Sadako Sasaki gjorde. Sjå kopioriginal 2. 2. Lag tre forslag til korleis vi kan løyse konfliktar utan krig: a) Hjelper det å snakke saman? b) Hjelper det å ikkje bry seg om dei som ønskjer å krige? c) Hjelper det å få vite meir om kvifor det blir krig?

Til samtale 1. Snakk om rettferd og urettferd i samband med krig, med utgangspunkt i historia om Sadako Sasaki. a) Kvifor trur du atombomba blei sleppt? b) Kvifor døyr så mange uskuldige i krig? c) Kvifor seier mor til Sadako: «Eg lurte på kvifor ho var blitt født»? 2. Snakk om rettferd og urettferd med utgangspunkt i historia om Frøydis og Linn. a) Kven har rett av Frøydis og Linn? b) Kan begge ha rett? Kan ingen ha rett? Kan berre ei ha rett? c) Trur du misforståingar fører til kranglar? 3. Snakk om krig med utgangspunkt i ei aktuell nyheit. a) Kvifor er det krig i området? b) Kven har ansvar for at det er krig i området? c) Kven bør prøve å stoppe krigen?

31 LærerRLE6nn(01-39).indd 31

27-08-10 09:34:01


[Side 20 og 21]

MĂĽl s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMRETTFERDOGURETTFERDKNYTTTILKRIG og fred. s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVADETVILSEIEATEITLANDERIKRIG eller i fred. s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOM-AHATMA'ANDHI

Bakgrunn Mahatma Gandhi blei født i 1869 i den britiske kolonien India. Han døydde i 1948 av skadane han fekk av eit pistolskot da han var pĂĽ veg til morgonbønn. Gandhi er først og fremst kjend for bruken av ikkjevaldelege metodar, for eksempel sivil ulydnad, for ĂĽ frigjere India frĂĽ det britiske koloniveldet. Den moderne pasiďŹ smen byggjer i vesentleg grad pĂĽ ikkjevaldsďŹ losoďŹ en til Gandhi. Gandhi reiste i 1888 til England for ĂĽ studere juss, og der blei han pĂĽverka av ulike tankestraumar. Etter utdanninga reiste han først tilbake til India og seinare til Sør-Afrika, der han fekk oppleve raseskiljepolitikken. I 1915 reiste Gandhi tilbake til India, der han blei aktiv i Kongresspartiet. Kongresspartiet hadde som mĂĽl ĂĽ frigjere India frĂĽ britisk overherredømme. Gandhi blei ein av dei sterke personlegdommane i heile rørsla, og i 1925 blei han vald til partileiar. Personlegdommen til Gandhi blei framheva ved den enkle livsstilen hans. Han ville ikkje ha personlege eigendelar, og han ĂĽt og levde enkelt. Han gjekk berre med eit enkelt tøystykke pĂĽ seg, vove av trĂĽd han sjølv hadde spunne. Han ĂĽtte ikkje mykje meir enn ei seng, rokken han spann trĂĽd til stoff til eigne klede pĂĽ, og eit par briller. Gandhi blei arrestert eire gonger av britane, før han til slutt i 1931 blei invitert til ĂĽ forhandle med den britiske regjeringa i London. Samtalane med den britiske regjeringa førte likevel ikkje fram til eit uavhengig India før i 1947. Bruken av ikkjevald og sivil ulydnad har blitt etterfølgd i eire samanhengar, men tankane til Gandhi er likevel omstridde. Eit eksempel kan vere den nazistiske forfølginga av jødar før og under den andre verdskrigen. Etter krystallnatta i Tyskland i 1938 rĂĽdde Gandhi jødane til ĂĽ ta i bruk ikkjevald og sivil ulydnad i kampen mot nazismen. Fleire meiner at dette rĂĽdet viser at Gandhi i for liten grad kjende til nazismen og forfølginga av jødar. Hald fast ved sanninga! Gandhi meinte han hadde funne ein livsveg der han kunne kombinere den politiske kampen med individuell ĂĽndeleg utvikling. Han kalla ikkjevaldsteknikken sin satyagraha, eit ord som tyder ĂĽ halde fast ved sanninga. Han meinte at sanning var kombinasjonen av kjĂŚrleik og fastleik. Han sette opp ein del reglar eller retningslinjer som han meinte burde følgjast: s )KKJEBLISINTPÂťANDREMENNESKE MENKJENNHELLERPÂť kor vondt den andre har det fordi han er rasande. s )KKJEGJERDETSOMANDREMENNESKESEIERDUSKALGJERE dersom dei seier det nĂĽr dei er rasande. s )KKJESVARANDREMENNESKEMEDFORNÂ?RMINGARELLER bannskap, jamvel om dei er uvennene dine.

s 0ASSPÂťATINGENSEIERSTYGGETINGELLERBAKSNAKKAR uvennene dine. s /PPFÂ’RDEGPENTJAMVELOMANDREBEHANDLARDEGDÂťRLEG

Til samtale 1. Snakk om rettferd og urettferd med utgangspunkt i det som stĂĽr om Mahatma Gandhi pĂĽ side 20 i elevboka. a) Kvifor blei Gandhi sĂĽ populĂŚr fordi han nekta ĂĽ bruke vĂĽpen? b) Trur du det er mogleg ĂĽ skape fred og rettferd pĂĽ same mĂĽten som Gandhi? c) Ein av reglane til Gandhi lyder slik: Ikkje bli sint pĂĽ andre menneske, men kjenn heller pĂĽ kor vondt den andre har det fordi han er rasande. Kva meiner han med denne regelen? d) Ein av reglane til Gandhi lyder slik: Pass pĂĽ at ingen seier stygge ting eller baksnakkar uvennene dine. Kva meiner han med denne regelen? e) PĂĽ side 20 i elevboka stĂĽr det eit sitat av Gandhi. Kva tyder dette sitatet? f) Kvifor trur du Gandhi ĂĽtte berre enkle klede, sko og briller?

Fasit til oppgĂĽver pĂĽ side 21 i elevboka 1. Det er krig nĂĽr to eller eire land bruker vald og vĂĽpen for ĂĽ løyse koniktar. 2. Det blir kalla borgarkrig nĂĽr folkegrupper i eit land bruker vald mot kvarandre for ĂĽ løyse koniktar. 3. Gandhi er først og fremst kjend for bruk av ikkjevaldelege metodar som sivil ulydnad for ĂĽ frigjere India frĂĽ det britiske koloniveldet. Den moderne pasiďŹ smen byggjer i vesentleg grad pĂĽ ikkjevaldsďŹ losoďŹ en til Gandhi. Gandhi blir ogsĂĽ rekna som den indiske nasjonens far.

32 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 32

27-08-10 09:34:01


[Side 22 og 23]

MĂĽl s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMMENNESKERETTANEOGFORKLARE kven menneskerettane gjeld for. s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEKVAMENNESKERETTANESEIEROM rasisme og diskriminering.

Bakgrunn

Tips til lĂŚraren

Menneskerettar Menneskerettar er grunnleggjande rettar som alle menneske har, uavhengig av rase, kjønn, religion eller status. Menneskerettane vernar einskildmenneska overfor staten. Dei mest sentrale menneskerettane er dei rettane som naturretten gir alle menneske, nemleg personleg fridom, nÌringsfridom, organisasjonsfridom og retten til ü binde seg ved lovnad eller avtale. I den vestlege verda reknar vi ogsü retten til liv, ytringsfridom, stemmerett, rettstryggleik og religionsfridom som sentrale menneskerettar. Menneskerettane er formulerte slik at dei skal gjelde for alle. Det vil seie at dei kan nyttast i mange ulike situasjonar i alle land. Det vil ogsü seie at vi mü tolke og bruke rettane pü nye mütar nür vi opplever nye situasjonar. At menneskerettane er formulerte slik at dei skal gjelde alle, har büde fordelar og ulemper. Ei ulempe er at styresmaktene i ulike land har ulikt syn pü kva rettane inneber. Det kan føre til at somme tolkar menneskerettane slik at ein del menneske opplever urettferd og overgrep, jamvel om styresmaktene meiner at dei respekterer VerdserklÌringa om menneskerettane.

s $ENNORSKEMENNESKERETTIGHETSPORTALEN www.menneskerettigheter.no s ,ITTERATURTIPSAlle er født frie og med samme menneskeverd – VerdenserklĂŚringen om menneskerettighetene i bilder. Illustrert av diverse kunstnere. Utgitt i samarbeid med Amnesty International. Oslo: Omnipax, 2008. s 7ALIDAL +UBAISIRasisme forklart for barn: en bok for barn i alle aldre, og med alle hudfarger. Oslo: Pantagruel, 2001. Boka eignar seg godt for samtalar om rasisme i klasserommet. Ho er bygd opp som dialogar mellom forfattaren og tolv ĂĽr gamle Sandra.

s -ENNESKERETTANEMÂťTOLKASTIKVAREINSKILDSAK s $EIEINSKILDEMENNESKERETTANEMÂťFORSTÂťASTI samanheng med kvarandre. Kvifor held mange land fram med ĂĽ bryte menneskerettane? I land der det er kaos og krig, er det vanskeleg ĂĽ følgje opp menneskerettane fordi det er vanskeleg ĂĽ ďŹ nne ut kven som eigentleg har ansvaret. Somme land er sĂĽ fattige at dei ikkje greier ĂĽ følgje det som stĂĽr i erklĂŚringa om menneskerettane. Somme land bryt menneskerettane fordi dei forstĂĽr desse menneskerettane pĂĽ ein annan mĂĽte enn andre land gjer. Fleire land har for eksempel godteke at ein ikkje skal bruke tortur, men held likevel fram med ĂĽ bruke metodar som andre land oppfattar som tortur. 3. juli i 2009 blei journalisten Lubna Ahmad al-Hussein og 12 andre kvinner arresterte i eit politiraid i den sudanske hovudstaden Khartoum. Ă…rsaka til pĂĽgripinga var at kvinnene brukte bukser. Al-Hussein nekta ĂĽ ta straffa (piskeslag). Dei andre kvinnene godtok straffa. Lubna Ahmad al-Hussein blei i retten dømd til ĂĽ betale ei bot. Da ho nekta ĂĽ godta bota, blei ho sett i fengsel.

Til samtale Menneskerettane skal gjelde for alle menneske, same kvar dei bur. a) Korleis ville det vere om du mista alle rettane dine? b) Korleis ville det vere om du ikkje lenger fekk lov til ĂĽ gĂĽ pĂĽ skolen, men mĂĽtte arbeide i staden, og berre fekk dĂĽrleg betaling? c) Korleis ville det vere om du ikkje lenger fekk legehjelp?

OppgĂĽver/aktivitetar 1. Formuler eigne rettar som du meiner burde gjelde for alle menneske. Diskuter rettane med ein annan elev, eller i grupper eller i klassa. 2. Kva for ein av dei rettane du har formulert, synest du er den viktigaste? Kvifor? 3. Lag ein kollasj om menneskerettane. 4. Kan du ďŹ nne land som bryt menneskerettane? Bruk Internett.

33 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 33

27-08-10 09:34:01


Mål s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMMENNESKERETTANEOGFORKLAREKVENMENNESKERETTANEGJELDFOR s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEKVAMENNESKERETTANESEIEROMRASISME

Tips til læraren s 3/32ASISMEARBEIDERFOREITSAMFUNNFRITTFOR rasisme. Nettstaden til organisasjonen er www.sos-rasisme.no s %RLEND,OEKurt koker hodet. Oslo: Cappelen, 2003. Ei humoristisk og morosam bok som handlar om Kurt og familien hans. Delar av boka eignar seg godt som utgangspunkt for samtalar om fordommar, og kanskje i større grad om fordommar enn om rasisme.

Til høgtlesing Utdrag frå Erlend Loe: Kurt koker hodet "OKA+URTKOKERHODETEIGNARSEGPÍmEIREPLANSOM UTGANGSPUNKTFORSAMTALEOMBÍDERASISMEOGOMEI FORMFOREKSOTISKDYRKINGAVFRAMANDEKULTURARORIEN TALISME !NNE,ISE SOMERGIFTMED+URT ERBEGEISTRA FORANDREKULTURAR(OSEIERDETTEIBOKADETTEFORFAT TARENBRUKERSTOREBOKSTAVARFORÍUNDERSTREKEATHO SNAKKARH’GT KLARTOGTYDELEG  *%'(%4%2!..% ,)3%/'39.3$%4%26%,$)'30%. .%.$%-%$3,)+%3/-$%2% !,43¿-%$&/,+&2! &2%--%$%,!.$6)./2$-%..%2*/3¿+!,$% /'&5,,%!6(%-.).'%2 -%.3$%2%%26!2-%/' 30%..%.$% Vennene til Kurt, som arbeider på kaia, er meir skeptiske til det som er framandt. Under følgjer eit kort utdrag frå ein samtale mellom Kurt og Kåre. Kurt kjører truck, mens Kåre sit på gaffelen på trucken og speidar etter båtar: $ETKOMMERINGENBÍT SIER+ÍRE*EGKANNESTENIKKE HUSKESISTGANGDETKOMENBÍT(VISDUSETTERMEG NED SKALDUFÍSMAKEPÍLEVERPOSTEIENMIN SIERHAN .EVNTEJEGATDENERNORSK (VORFORMASERDUALLTIDOMATALTMULIGSKALVRE NORSKSIER+URT%RIKKEDETGANSKEDUSTETE $ETSOMERNORSKERNESTENALLTIDBEDREENNDETSOM IKKEERNORSK SIER+ÍRE.ORSKLEVERPOSTEIERFOREK SEMPELLITTBEDREENNSVENSKOGDANSKLEVERPOSTEI OG JOLENGERDUKOMMERBORTFRA.ORGE JOMINDREGODER LEVERPOSTEIEN)+INASMAKERFOREKSEMPELLEVERPOS TEIENOMTRENTSOMBSJ HARJEGH’RT *’SS ERDETVIRKELIGSLIK SIER+URT 3LIKERDET SIER+ÍRE/GNÍMÍDUSETTEMEGNEDF’R JEGBLIRSINTFORALVOR &RÍ%RLEND,OEKurt koker hodet./SLO#APPELEN 

Til høgtlesing Utdrag frå Walid al-Kubaisi: Rasisme forklart for barn. Ein samtale mellom forfattaren og tolv år gamle Sandra. i.ORDMENNBLIROFTESKREMTAVDISSESTR’KENEHVOR DETBORMANGEINNVANDRERE$EF’LERATBYDELENER BLITTANNERLEDES'AMLETANTE'UDRUNLIKERIKKEÍ BES’KEOSS FORDIHUNERREDDFORALLEINNVANDRERNEOG mYKTNINGENEI/SLOw i*A(UNERIKKEVANTMEDÍSESÍMANGEFREMMEDE PÍENGANG IKKESANT+ANSKJEHUNRETTOGSLETTHAR FREMMEDFRYKTw i(ARMANGEMENNESKERDETw i$ETERETVANLIGFENOMEN¿FRYKTEDENFREMMEDEHAR SINGRUNNIFRYKTFORDETUKJENTE-ANERREDDFORD’DEN FOREKSEMPEL FORDIMANIKKEVETNOEOMDEN)NGEN D’DEHARKOMMETTILBAKEFORÍFORTELLEOMDET.ÍRMAN ERREDDFORDENFREMMEDE ERDETFORDIMANIKKEKJENNER VEDKOMMENDE-ANGENORDMENNHARIKKEKONTAKT MEDPAKISTANEREELLERANDREINNVANDREREw i%RDERASISTER%RDEDÍRLIGEMENNESKER-INTANTE ERVELDIGSNILLw i$ENNEFRYKTENERENDÍRLIGTINGHVISMANIKKEBE KJEMPERDEN(VISDUERREDDFORENPERSON OGIKKEVIL SNAKKEELLEROMGÍSMEDHAM VILDUHELLERIKKELIKEHAM $UOGHANBLIRISOLERTFRAHVERANDRE(VISNORDMENNER REDDEFORINNVANDRERE VILVIFÍETSEGREGERTSAMFUNNw i3EGREGERTSAMFUNNw i!TINNVANDREREBLIRISOLERTFRANORDMENNw VIBRUKERDESAMMEDOENETILVISINGTIL APARTHEID TIDAI3’R !FRIKA i(VAMEDBARNASOMSIKKERTHADDELYSTTILÍLEKEOG VREVENNERMEDHVERANDRE6IHARMANGEINNVANDRE REPÍSKOLEN OGVIBRUKERDESAMMEDOENE6ISNAKKER OGLEKERMEDHVERANDRE.ÍRJEGHARBURSDAG INVITERER JEGMINEVENNERHJEM OGJEGFÍRGAVERAVDEM'ULAM FRA0AKISTANGAVMEGENlNGAVE NEMLIGR’KELSESPIN NER/GJEGGAVHAMSELBUVOTTERTILHANSBURSDAG*EG ERGLADFORATVIIKKEHARFREMMEDFRYKTOGETSEGREGERT SAMFUNN$ASLIPPERJEGÍFÍDÍRLIGSAMVITTIGHETw i-ENDETVARERIKKELENGEHVISDUIKKEERMEDPÍÍ FOREBYGGEFREMMEDFRYKTOGSEGREGERINGw i*EGTRORIKKEVIKANGJ’RENOE-ENVIKANBLIVEN NERMEDHVERANDREPÍSKOLENOGINABOLAGET$U MAMMAOGPAPPAOGDEANDREVOKSNEKANGJ’RENOE FORDIDEREERSTERKE"ARNOGUNGDOMERSVAKEw i3ANDRA JEGERUENIGMEDDEG$ETERRIKTIGATDU ERENLITENJENTE OGATDINEUNGEKAMERATERIKKEHAR SAMMESTYRKESOMDEVOKSNE-ENSAMMENERDERE STERKENOKTILÍGJ’REMANGEGODETING(VISDEREKAN SAMARBEIDEOGSKAPEENFELLESHOLDNINGw &RÍ7ALIDAL +UBAISIRasisme forklart for barn: en bok for barn i alle aldre, og med alle hudfarger./SLO 0ANTAGRUEL 

34 LærerRLE6nn(01-39).indd 34

27-08-10 09:34:01


[Side 23 og 24] Bakgrunn

Til samtale

Vi mĂĽ kunne rekne med at menneska gjennom heile historia har blitt prega av framandfrykt, og dermed ogsĂĽ har handla ut frĂĽ framandfrykt. PĂĽ mange mĂĽtar kan vi likevel seie at rasisme historisk sett er eit relativt nytt fenomen. Rasisme kom først og fremst til syne under kolonialiseringa pĂĽ 1700-talet. Forskarar og styresmakter over heile Europa dreiv fram ein kampanje for ĂĽ overtyde menneska om at vi kunne dele menneska i ulike rasar, for eksempel svarte, kvite, gule osv., og at den sĂĽkalla kvite rasen var meir utvikla enn andre rasar. Forskarar i Vesten brukte slik raseteori som grunngiving for at den vestlege verda hadde rett til ĂĽ bestemme over andre land og folk. I Noreg var ikkje forholda betre enn elles i Europa nĂĽr det galdt raseforsking og raseteoriar. Ein konsekvens var at minoritetar som samar, kvener og romanifolk blei utsette for sterk undertrykking. Forskinga og dei heller tvilsame raseteoriane fekk seinare ogsĂĽ konsekvensar for framveksten av nazismen i Europa. I dag er det fĂĽ forskarar som arbeider med raseforsking, eller som prøver ĂĽ forsvare dei tidlegare raseteoriane. Likevel er ikkje rasismen overvunnen. Det ďŹ nst framleis menneske som trur pĂĽ raseskilnader, og det viser seg mellom anna nĂĽr somme meiner at det er samanheng mellom hudfarge og ĂĽtferd, eller at kulturelle skilnader er medfødte. Det ďŹ nst ulike former for rasisme, og ulike deďŹ nisjonar pĂĽ kva rasisme er. SOS Rasisme skil mellom ulike former for rasisme pĂĽ denne mĂĽten: Den organiserte rasismen er anten partipolitiske grupperingar, eller andre organisasjonar som vedkjenner seg eit rasistisk eller diskriminerande tankegods. Dei er grupper som framelskar valdelege handlingar og spreier hat, terror og frykt. I denne gruppa hører ogsĂĽ nazistar/fascistar til. Den statlege rasismen er den typen rasisme som statlege eller offentlege organ utøver, for eksempel sosialkontoret, politiet eller justisdepartementet. Det ďŹ nst einskildpersonar som er rasistar i alle yrke og samfunnslag. NĂĽr tilsette i det offentlege er rasistar, vil det ha ein spesielt skadeleg verknad, fordi vi forventar at dei behandlar menneske likt. Kvardagsrasismen er den forma for rasisme som er mest utbreidd, og ogsĂĽ den forma som er vanskelegast ĂĽ kjempe mot. Grunnen kan vere at slik rasisme til tider kan vere vanskeleg ĂĽ identiďŹ sere fordi han opptrer i stor grad som ÂŤprivateÂť fordommar. Vi har alle ulike former for fordommar, og hos somme er desse fordommane rasistiske. Kvardagsrasisme gĂĽr under eire namn. FrĂĽ nettstaden til SOS Rasisme (lett tilpassa og omsett til nynorsk her)

1. Snakk om det Jonathan fortel pĂĽ side 23 i elevboka. Kvifor blir Jonathan sĂĽ forbanna? Har du nokon gong blitt like sint som Jonathan? 2. I utdraget frĂĽ Kurt koker hodet seier KĂĽre til Kurt at alt som er norsk, er betre enn det som kjem frĂĽ andre stader. Kvifor trur du somme menneske tenkjer pĂĽ denne mĂĽten? Ta stilling til pĂĽstandane under: s 6ITENKJERSLIKFORDIVIVEITFORLITEOMANDRE s 6ITENKJERSLIKFORDIVIHARULIKSMAK s 6ITENKJERSLIKFORDIVIERREDDEFORANDRE s 6ITENKJEREIGENTLEGIKKJE FORDIVISEIERBERREDET andre seier. 3. Snakk om utdraget frĂĽ Rasisme forklart for barn. a) Kvifor er vi redde for det ukjende? b) Kvifor seier forfattaren at han er ueinig med Sandra nĂĽr ho seier at barn og ungdom er svake? c) StĂĽr det noko i teksten om korleis vi kan skape felles haldningar? Kva trur du vi kan gjere for ĂĽ skape gode haldningar?

Paragraf § 135a i straffelova blir ofte kalla rasismeparagrafen. Siste del av paragrafen lyder slik: “Med diskriminerende eller hatefull ytring menes det ĂĽ true eller forhĂĽne noen, eller fremme hat, forfølgelse eller

OppgĂĽver/aktivitetar 1. Lag eit oppslag eller eit avisutklipp om rasisme, for eksempel frĂĽ fotballbanane i Noreg. 2. I elevboka stĂĽr det at alle menneske har eit ansvar for ĂĽ arbeide mot rasisme. Snakk om rasisme pĂĽ eigen skole, og om tiltak som kan setjast i gang for ĂĽ motverke rasisme. Lag reglar for kva ord som ikkje skal brukast i klassa eller i friminutta. 3. Snakk om ulike former for rasisme ut frĂĽ teksten pĂĽ side 23 i elevboka. 4. Finn personar som har arbeidd for ĂĽ fremje menneskerettar, og som har arbeidd mot rasisme. Lag ein presentasjon eller plakat.

Fasit til oppgĂĽver pĂĽ side 24 i elevboka 1. Rasisme er ei førestelling om at somme menneske er meir verdt enn andre. Det er for eksempel rasisme ĂĽ seie at menneske med ein bestemt hudfarge er meir verdt enn menneske med ein annan hudfarge. 2. Dei organisasjonane som arbeider mot rasisme og som er nemnde i elevboka, er Antirasistisk senter, SOS Rasisme, Raudekrossen, Norsk Folkehjelp og Benjamins Minnefond. 4. Det ďŹ nst lover mot rasisme. Det ďŹ nst mellom anna ein slik lovparagraf i den norske straffelova. ringeakt overfor noen pĂĽ grunn av deres: a) hudfarge eller nasjonale eller etniske opprinnelse, b) religion eller livssyn, eller c) homoďŹ le legning, leveform eller orienteringâ€?

35 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 35

27-08-10 09:34:01


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMMENNESKERETTANEOGOMATMENNESKERETTANEGJELDFORALLEMENNESKE s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEKVAMENNESKERETTANESEIEROMRASISMEOGDISKRIMINERING s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOM-ARTIN,UTHER+INGJR KVENHANVAROGKVAHANGJORDE

Bakgrunn FN Dei sameinte nasjonane (med forkortinga FN eller SN) er ein internasjonal organisasjon som blei etablert 24. oktober 1945. FN blei etablert for ĂĽ hindre nye krigar, og for ĂĽ utgjere ei plattform for dialog. FN-pakta blei i 1945 ratiďŹ sert av dei fem faste medlemmene i TryggingsrĂĽdet: USA, Frankrike, Kina, Sovjetunionen og Storbritannia. Ă… ratiďŹ sere vil seie ĂĽ godkjenne eller stadfeste. FN har i dag 192 medlemsland. Det vil seie at desse landa har sagt at dei følgjer reglane som FN har laga. Hovudkvarteret til FN ligg i New York. FN har som mĂĽl ĂĽ arbeide for internasjonal fred og tryggleik og ĂĽ utvikle vennskapelege relasjonar mellom statar. FN arbeider ogsĂĽ med folkerett (rettsforhold mellom sjølvstendige statar), økonomisk utvikling, utvikling og menneskerettar. Internasjonalt har FN ei rolle som fredsskapande organisasjon. FN er inndelt i eire administrative organ; dei viktigaste er Generalforsamlinga, TryggingsrĂĽdet, Det økonomiske og sosiale rĂĽdet, Sekretariatet og Den internasjonale domstolen. Under FN ligg eire andre organisasjonar, mellom anna Verdshelseorganisasjonen (WHO) og FNs barnefond (UNICEF). Leiar for FN er generalsekretĂŚren. Den første generalsekretĂŚren i FN var den norske politikaren Trygve Lie (1946–53). 1. januar 2007 blei Ban Ki-moon frĂĽ Sør-Korea ny generalsekretĂŚr. I 2001 fekk FN og KoďŹ Annan Nobels fredspris. Martin Luther King jr. (1929–1968) Martin Luther King jr. (1929–1968) var baptistprest og borgarrettsforkjempar. Han blei høgt respektert for arbeidet for menneskerettar, og har vore omtalt som ÂŤpresidenten for dei svarteÂť. I 1964 fekk han Nobels fredspris. Martin Luther King opplevde rasisme gjennom heile livet. I den delen av USA der han budde, var det for eksempel raseskilje pĂĽ bussane – svarte mĂĽtte gi plassen sin til kvite dersom alle plassane var opptekne. Martin Luther King og familien hans blei eire gonger truga pĂĽ livet. Mange sĂĽg pĂĽ arbeid for menneskerettar som trugande. Ein gong blei det ogsĂĽ funne ei bombe under huset hans. Om kvelden 4. april 1968 gjekk Martin Luther King ut pĂĽ terrassen i huset der han var, for ĂĽ trekkje frisk luft. Ein skarpskyttar venta utanfor og skaut King i nakken. Han døydde ein time seinare pĂĽ sjukehuset. Ordet diskriminering tyder ĂĽ skilje noko frĂĽ kvarandre. NĂĽr vi diskriminerer menneske, tyder det at vi behandlar folk ulikt. Vi kan kalle det forskjellsbehandling. Ofte snakkar vi om diskriminering som noko negativt. Det kan for eksempel hende at menneske blir diskriminerte fordi dei har ein annan hudfarge eller religion, kjem frĂĽ ein annan stad eller tenkjer annleis enn det som er mest vanleg der vi bur.

Tips til lĂŚraren s 6ERDSERKLÂ?RINGAOMMENNESKERETTANElNSTSOM kopioriginal 3. s .OKRERELEVANTENETTADRESSER&. SAMBANDET EIT informasjonskontor om FN: www.fn.no. Nobels Fredssenter: www.nobelpeacecenter.org. Amnesty International Noreg: www.amnesty.no. Dei to førstnemnde har eigne sider for barn og unge.

Til høgtlesing Rosa Parks 2OSA0ARKSG�RP�BUSSENSEINTEINDESEMBERKVELDI  I-ONTGOMERYIDELSTATEN!LABAMA(OlNNEIN LEDIGPLASS"USSENKJ’RERVIDARE DETKJEMSTADIGmEIRE PASSASJERARP� OGTILSLUTTERDETINGENLEDIGEPLAS SARIGJEN%INKVITMANNF�RIKKJESITJEPLASS OGBUSS SJ�F’RENBERHENNEOM�GIPLASSENSINTILDENKVITE MANNEN2OSA0ARKS SOMALLEKJENNERSOMEITGODT MENNESKE NEKTAR�mYTTESEG(OERSLITENOGERLEIAV �BLIBEHANDLAP�EINSLIKM�TE"USSJ�F’RENHENTARTIL SLUTTPOLITIET SOMTEKMEDSEG2OSAOGKASTARHENNE IFENGSEL *AMVELOMSLIKTIKKJEVARUVANLEGI!LABAMA BLEI DENNEHENDINGALAGDMERKETILILOKALSAMFUNNET!LLE SOMKJENDE2OSA0ARKS KUNNEFORTELJEATHOVAREIRO LEGOGH’mEGDAME$ERFORVEDTOKLEIINGAIKYRKJADER HOBUDDE ATDETSKULLEPROTESTERASTMOTM�TENHO OGANDREFARGABLEIBEHANDLAP�-ARTIN,UTHER+ING JRFEKKANSVARETFOR�LEIEEINBOIKOTTMOTBUSSANE "OIKOTTENFEKKSTOREKONSEKVENSARFORBUSSELSKAPET FORDIAVALLEPASSASJERANEP�BUSSANEVARFARGA 5NDERBOIKOTTENKJ’RTEDEIFARGAKVARANDRETILOGFR� ARBEIDET OGSOMMEBRUKTETILOGMEDHESTOGKJERRE FOR�ST’TTEBOIKOTTENAVBUSSANE &OR-ARTIN,UTHER+INGJRVARDETVIKTIGATBOIKOT TENIKKJESKULLEF’RETILVALD$ERMEDBLEIDETOGS� VANSKELEGAREFORPOLITIET�TADEISOMPROTESTERTE$ET BLEILIKEVELEINLANGVARIGKAMP(’GSTERETTENI53! ERKL�RTETILSLUTTATDETVARISTRIDMEDGRUNNLOVA� SKILJESVARTEOGKVITEMENNESKEP�BUSSEN&OR�FEIRE DENNESIGERENGJEKK-ARTIN,UTHER+INGJROG2OSA 0ARKSOMBORDIEINBUSS%INKAMPMOTDETFORFERDE LEGERASESKILJETHADDEF’RTFRAM

36 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 36

27-08-10 09:34:02


[Side 25–28]

Til høgtlesing Birmingham-protesten -ARTIN,UTHER+INGJRBLEIETTERKVARTSVÂ?RTPOPULÂ?R OGTALANEHANSGJORDESTERKTINNTRYKKPĂ?FOLK) BESTEMTEHANSEGFORĂ?REISETILDETSOMBLEIKALLAiRA SISMEHOVUDSTADENwI53!n"IRMINGHAM DENSTÂ’RSTE BYENIDELSTATEN!LABAMA+INGOGVENNENEHANSVILLE MĂ?LEKREFTERMEDRASISTANE OGHANSKALHASAGTi6I SKALMĂ?LEEVNADEIRATILĂ?PĂ?FÂ’REOSSLIDINGMEDEVNA VĂ?RTILĂ?TOLELIDINGAw&LEIRETUSENMENNESKEMAR SJERTEINNIBYEN MEDEITKLARTVEDTAKOMATDEIIKKJE SKULLEBRUKEVALD SAMEKVASOMSKJEDDE0OLITISJEFEN I"IRMINGHAMVARIKKJELIKEFREDELEG(ANVILLESTOPPE DEMONSTRANTANEJAMVELOMDETKOMTILĂ?mYTEBLOD IGATENE(ANSAMLAPOLITIFOLKOGBRANNMENN SOMSKULLETASEGAVDEMONSTRANTANEDADEIKOM "RANNMENNENESKULLEBRUKEVASSKANONARFORĂ?SPYLE DEIBORT'ONGPĂ?GONGGJEKKDEMONSTRANTANEINN IBYEN OGGONGPĂ?GONGBLEIVASSKANONANEBRUKTE $EMONSTRANTANEVILLEIKKJEGISEG OGTILSLUTTMĂ?TTE POLITIETGIOPP *AMVELOMDEMONTRANTANEIKKJEGJORDENOKO ULOVLEG BLEImEIRESETTEIFENGSEL%TTERKVARTBLEISĂ? MANGESETTEIFENGSELATDETIKKJEVARPLASSTILmEIRE DER0OLITIETMĂ?TTETILSLUTTGIOPP-ARTIN,UTHER+ING JRBLEIOGSĂ?FENGSLA OGIFENGSELETSKREIVHANi,ETTER FROM"IRMINGHAMw SOMFORTELHISTORIAOMKAMPANEI "IRMINGHAM $ETVARMANGEMENNESKESOMTOKDELIMARSJEN OGSĂ?MANGEKVITESOMVAREINIGEMED-ARTIN,UTHER +INGJR%INAVDEIVIKTIGASTEGRUNNANETILATDEMON STRASJONENBLEIVELLYKKA VARMEDIEMERKSEMDARUNDT DEMONSTRANTANE-ANGEMEDIEFOLKVAREINIGEMED -ARTIN,UTHER+INGJR+AMPENDEISVARTEFÂ’RTEFOR RETTANESINE BLEIlLMAOGSENDDIREKTEITV OGDETBLEI VANSKELEGFORMANGESJĂ?ARARĂ?STÂ’TTEDENBRUTALITETEN SOMPOLITIETBRUKTEMOTDEISVARTESOMFÂ’LGDEIK KJEVALDSPRINSIPPA"IRMINGHAM PROTESTENFEKKSVÂ?RT MYKJEĂ?SEIEFORUTVIKLINGAI53!

Til samtale 1. Les eller fortel historia om Rosa Parks i klassa. Bruk forteljinga som eit utgangspunkt for ein samtale om rasisme. a) Kvifor blei Rosa Parks sett i fengsel? b) Korleis vann Martin Luther King jr. og vennene hans kampen? 2. Les eller fortel historia om Birmingham-protesten i klassa. Bruk forteljinga som eit utgangspunkt for ein samtale om rasisme. a) Er det rett ĂĽ protestere pĂĽ denne mĂĽten? b) Kva trur du ville ha skjedd om dei som protesterte, hadde brukt vald? c) Er det somme gonger rett ĂĽ bryte lovene dersom ein er ueinig i det lovene seier?

OppgĂĽver/aktivitetar Lag ei historie som handlar om at alle menneske har dei same rettane og er like mykje verdt.

37 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 37

27-08-10 09:34:03


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMMENNESKERETTANEOGOMATMENNESKERETTANEGJELDFORALLEMENNESKE s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMTANKEFRIDOM TRUSFRIDOMOGYTRINGSFRIDOM

Bakgrunn Det etiske grunnlaget for menneskerettane Heilt sidan antikken har mange meint at mennesket har visse naturlege rettar berre fordi det er eit menneske. Det har blitt kalla naturrettsoppfatningane og er eit av hovudgrunnlaga for tankar om likskap og likeverd. Desse tankane har fĂĽtt mykje ĂĽ seie for utviklinga av dei moderne menneskerettane. Platon og Aristoteles argumenterte for kravet om likskap for lova, for like politiske rettar og for lik respekt for alle borgarar. Kravet om likskap blei oppfatta som grunnlaget for eit rettferdig samfunn. Dette er nokre av dei viktigaste etiske grunnane som dei moderne menneskerettane byggjer pĂĽ. VerdserklĂŚringa om menneskerettane, som blei utforma i 1948, deďŹ nerer religions- og trusfridom slik i artikkel 18: Alle har rett til tankefridom, samvitsfridom og religionsfridom. Denne retten gjeld fridom til ĂĽ endre religion eller tru, og fridom til ĂĽ mĂĽlbere sin eigen religion eller si eiga truslĂŚre i gjerning og framferd, anten ĂĽleine eller saman med andre, offentleg eller privat. MenneskerettserklĂŚringa er politisk bindande for alle land som har godkjent erklĂŚringa, men ho er likevel ikkje juridisk bindande. FN-konvensjonen om sivile og politiske rettar er derimot juridisk bindande for alle land som har underteikna avtalen. I artikkel 18 i denne konvensjonen stĂĽr det slik i den norske omsetjinga: 1. Enhver skal ha rett til tankefrihet, samvittighetsfrihet og religionsfrihet. Denne rett omfatter frihet til ĂĽ bekjenne seg til eller anta en religion eller tro etter eget valg, og frihet til enten alene eller sammen med andre, offentlig eller privat, ĂĽ utøve sin religion eller tro gjennom gudstjeneste, iakttagelse av religiøse skikker, andaktsøvelser og undervisning. 2. Ingen mĂĽ utsettes for tvang som vil kunne innskrenke hans frihet til ĂĽ ha eller slutte seg til en religion eller tro etter eget valg. 3. Friheten til ĂĽ utøve sin religion eller tro skal ikke vĂŚre til gjenstand for andre begrensninger enn slike som loven foreskriver, og som er nødvendige for ĂĽ beskytte offentlig sikkerhet, orden, helse eller moral eller for beskyttelse av andres rettigheter og friheter. 4. Konvensjonspartene forplikter seg til ĂĽ respektere foreldrenes, og i tilfelle vergenes, frihet til ĂĽ sørge for deres barns religiøse og moralske oppdragelse i samsvar med deres egen overbevisning.

Til høgtlesing Utdrag frĂĽ Deborah Ellis: Parvana Dette er historia om Parvana som bur saman med familien sin i Kabul i Afghanistan. Parvana er 11 ĂĽr og mĂĽ slutte pĂĽ skolen nĂĽr ho gĂĽr i sjette klasse, fordi Taliban ikkje tillèt at jenter gĂĽr pĂĽ skolen. Ho hjelper faren pĂĽ marknaden, fordi faren treng hjelp til ĂĽ komme seg dit og til ĂĽ komme seg heim igjen. NĂĽr faren blir sett i fengsel, mĂĽ ho klippe hĂĽret og kle seg ut som ein gut for ĂĽ skaffe pengar til familien. Utdraget er frĂĽ opninga av boka. Det er omsett til nynorsk her. i%GKANLESEDETTEBREVETLIKEBRASOMPAPPA wKVISKRA 0ARVANAINNIFALDANEPĂ?SHADORENi)ALLEFALLNESTENw (OVĂ?GAIKKJEĂ?SEIEDETHÂ’GT-ANNENSOMSATVED SIDAAVFAREN MĂ?TTEIKKJEHÂ’RESTEMMAHENNAR$ET MĂ?TTEHELLERIKKJEDEIANDREPĂ?MARKNADENI+ABUL 0ARVANAVARDERBERREFORDIFARENTRONGHJELPNĂ?RHAN GJEKKTILMARKNADENOGHEIMIGJENETTERARBEIDET(O SATLENGSTBAKPĂ?TEPPET MEDHOVUDETOGDETMESTE AVANSIKTETDEKTAVSHADOREN %IGENTLEGSKULLEHOIKKJEVEREUTANDÂ’RSIDETHEILE 4ALIBANHADDEBESTEMTATALLEJENTEROGKVINNERI !FGHANISTANSKULLEHALDESEGINNANDÂ’RSIHEIMANE SINE$EITILOGMEDSETTEFORBODMOTATJENTERGJEKK PĂ?SKOLEN0ARVANAHADDEMĂ?TTASLUTTEPĂ?SKOLENI SJETTEKLASSE OGSYSTERHENNAR .OORIA FEKKIKKJEGĂ? PĂ?VIDAREGĂ?ANDE-ORAHADDEFĂ?TTSPARKENIJOBBEN SOMJOURNALISTFOREINRADIOSTASJONI+ABUL)OVEREIT Ă?RHADDEHEILEFAMILIENMĂ?TTAHALDESEGPĂ?EITTROM OGSĂ?DENFEMĂ?RGAMLE-ARYAMOGTOĂ?RGAMLE!LI 0ARVANAKOMSEGUTNOKRETIMARNESTENKVARDAG FORDIHOMĂ?TTEHJELPEFAREN(OVARGLADFORĂ?KOMME SEGUT ENDADETFÂ’RTETILATHOMĂ?TTESITJEITIMEVISPĂ? EITTEPPEPĂ?DENHARDEBAKKENPĂ?MARKNADSPLASSEN -ENDAHADDEHOIALLEFALLNOKOĂ?GJERE/GHOBLEI VANDTILĂ?HALDEMUNNOGSKJULEANSIKTETSITT (OVARLITATILĂ?VEREELLEVEĂ?R/GFORDIHOVARSĂ?LITA GJEKKDETVANLEGVISBRAĂ?VEREUTEUTANĂ?BLITILSNAKKA i%GMĂ?HADOTTERMITILĂ?HJELPEMEGNĂ?REGGĂ?R w BRUKTEFARENĂ?SEIENĂ?RNOKONFRĂ?4ALIBANSPURDE OG PEIKAPĂ?BEINETSITT(ANHADDEMISTADENNEDSTE DELENAVBEINETDADENVIDAREGĂ?ANDESKOLENHANUN DERVISTEVED BLEIBOMBA(ANHADDENOKFĂ?TTNOKRE SKADARINNISEGOGSĂ? FORHANVAROFTESLITEN i%GHARINGENSONHEIME ANNANENNEINTOĂ?RING w FORKLARTEHAN0ARVANABRUKTEĂ?DRASEGLENGERBAK OVERPĂ?TEPPETOGPRÂ’VEĂ?GJERESEGENDAMINDRE(O VARREDDFORĂ?SJĂ?OPPPĂ?SOLDATANE(OHADDESETTKVA DEIKUNNEGJERE SÂ?RLEGMOTKVINNER$EIKUNNElNNE PĂ?BĂ?DEĂ?PISKEOGSLĂ?FOLKDEIMEINTEBURDESTRAFFAST &RĂ?$EBORAH%LLISParvana./SLO'YLDENDAL 

38 LĂŚrerRLE6nn(01-39).indd 38

27-08-10 09:34:03


[Side 28–31]

Til samtale 1. Les forteljinga om Parvana høgt i klassa. a) Kva handlar historia om? b) Kvifor trur du at jenter ikkje får gå på skole? c) Kva menneskerettar eller andre rettar trur du blir brotne i historia? 2. Ta utgangspunkt i teksten på side 31 i elevboka. Tenk deg eit samfunn der det ikkje finst rettar og fridom. Dei sterke styrer slik dei ønskjer. Korleis ville eit slikt samfunn vere? a) Kven bestemmer i dette samfunnet? Kor mange er det som bestemmer? Er dei som bestemmer, einige? b) Finst det skolar og sjukehus i dette samfunnet? Har alle høve til å gå på skole eller få legehjelp? c) Kva trur du skjer dersom dei svake bestemmer seg for å gå saman for å ta dei sterke? d) Kva skjer når dei svake tek over? Kven vil da bestemme? e) Trur du at nokon i eit slikt samfunn ville ønskje seg eit anna samfunn? Korleis skulle dei få til eit anna samfunn?

jr. hadde Gandhi som førebilete i kampen for menneskerettane. 4. Det vil seie at alle menneske har dei same rettane uavhengig av om dei er rike eller fattige, uavhengig av kva religion dei har eller kva for eit land dei kjem frå, og uavhengig av om ein er kvinne eller mann. Alle menneske er like mykje verdt og har visse felles behov, som mat, klede, utdanning, hus og vern. Verdserklæringa seier at desse behova har alle menneske. 5. Verdserklæringa om menneskerettane seier at rasisme er eit brot på menneskerettane.

Tips til læraren Deborah Ellis: Parvana. Oslo: Gyldendal, 2004.

Fasit til oppgåver på side 32 i elevboka 1. Verdserklæringa om menneskerettane blei vedteken på Generalforsamlinga i FN 10. desember 1948. 2. Den første generalsekretæren i FN var den norske politikaren Trygve Lie. Han var leiar for FN fram til 1953. 3. Alle menneske har dei same menneskerettane, fordi alle menneske er like mykje verdt, og alle har behov for mat, klede, utdanning, hus og vern.

Fasit til oppsummerande oppgåver på side 33 i elevboka 1. Etiske reglar kan fortelje oss kva som er rett og rettferdig. 2. Verdsbanken hjelper fattige land med å bli kvitt fattigdom og få betre økonomi. Banken blei oppretta i 1945 for å hjelpe til med å byggje opp Europa etter den andre verdskrigen. Verdsbanken er ein del av FN-systemet. Det er mange land som i fellesskap eig denne banken. 3. Mahatma Gandhi og Martin Luther King jr. brukte ikkjevaldsprinsipp for å vinne fram. Martin Luther King

39 LærerRLE6nn(01-39).indd 39

27-08-10 09:34:03


MĂĽl I dette kapittelet skal elevane lĂŚre om: s SAMFUNNOGKULTUR s MINORITETARI.OREG

s SAMISKURFOLKI.OREG s SAMISKRELIGION

Snakk om elementa i myldrebiletet. a) Kva er det bilete av? b) Kva land tenkjer de pĂĽ nĂĽr de ser biletet, og kvifor? c) Kva kan dette biletet fortelje om samfunn og kultur? d) Kva kan dette biletet fortelje om det norske samfunnet? e) Finst det element i biletet som seier noko om minoritetar?

OppgĂĽver til myldrebiletet pĂĽ side 34 1. Kven kan personane pĂĽ biletet vere? A 6ELUTEINELLERTOAVPERSONANEPÂťBILETETOGLAGEINKORT PRESENTASJONAVDEI'IDEIEITNAMN EINALDER EINBUSTAD OGEINHOBBY3KRIVNEDPRESENTASJONENDIN B ,ESPRESENTASJONENDINOPPFORRESTENAVKLASSA'IEI GRUNNGIVINGFORKVIFORDUVALDEÂťPRESENTEREPERSONEN eller personane pĂĽ denne mĂĽten. C 3AMANLIKNPRESENTASJONANE6ARDETPRESENTASJONARSOM LIKNAPÂťKVARANDRE6ARDETSOMMESOMVARSVÂ?RTULIKE +VAVARLIKT OGKVAVARULIKT  ,AGEINTILSVARANDEPRESENTASJONAVALLEELEVANEIKLASSA %LEVANEKANPRESENTERESEGSJÂ’LVE ELLERDEIKANFÂťI OPPGÂťVEÂťPRESENTEREKVARANDRE$ETKANGJERASTMUNNLEGELLERSKRIFTLEG$ERSOMDETBLIRGJORTSKRIFTLEG KAN ELEVANEPYNTERUNDTPRESENTASJONANEOGHENGJEDEIOPPI KLASSEROMMETUNDEREIFELLESOVERSKRIFT

Til samtale om diktet ÂŤDet norske alfabetetÂť +VAHANDLARDIKTETOM +ORMANGELANDBLIRNEMNDEIDIKTETLAND +VALANDIDIKTETHARDEHÂ’RTOMFÂ’R+VAVEITDEOM desse landa? +ORMANGEULIKESPRÂťKKANKLASSASNAKKETILSAMAN +VARHARELEVANELÂ?RTÂťSNAKKEDESSESPRÂťKA +ORMANGERELIGIONARKANDENAMNETPÂť

OppgĂĽver/aktivitetar &INNALLELANDASOMBLIRNEMNDEIDIKTET"RUKKARTELLER OPPSLAGSVERKOGlNNUTKVAFOREINVERDSDELLANDALIGGI 3ETOPPEILISTEOVERKVALANDSOMHÂ’RERTILIDEIULIKE VERDSDELANE/PPGÂťVAKANLÂ’YSASTINDIVIDUELTELLERI GRUPPE !LLEELEVANEVELSEGEITLANDFRÂťDIKTETPÂťSIDEI

40 LĂŚreveilTrinn6nn(40-51).indd 40

27-08-10 09:34:31


[Side 34 og 35] Kapittel 2 – Eit eirkulturelt samfunn



$.0!$,&/'./,!'. $. 0!$,&/'. &/'./,!'. !'. -( -("/)) ("/))    ALLE BARN fra Burma og Bolivia og Bosnia og Cuba og Colombia og Costa Rica, Danmark til og med, El Salvador, Ecuador og Eritrea, Filippinene og Gambia og Ghana og Gabon, Haiti og Honduras, India, Irak, Iran og Indonesia og Jugoslavia har rett til sammen med andre i sin gruppe, ĂĽ nyte godt av sin KULTUR, og alle barn fra Kosovo og Kongo og Korea, Laos, Libanon og Libya, Marokko, Mexico og Mali som kommer hit til NORGE, og alle barn fra Nicaragua, Namibia, Nepal, Oman og Pakistan og Paraguay og Qatar har rett til sammen med andre i sin gruppe, ĂĽ nyte godt av sin RELIGION og sitt eget

 !..!&+$. +$..! $..! !'! !'! '!.-&' ' / ' '1,!*(  ÂŁ samfunn funn n og o kultur ÂŁ minorit minorritetar i Noreg ÂŁ samissk urfolk i Noreg ÂŁ samiisk religion

SPRĂ…K. Tror d U Virkelig at vi i Nor Way noen gang kan bli Xperter pĂĽ barnerettigheter, slik at alle barn fĂĽr n Yte godt av sin kultur, religion og sitt eget ZprĂĽk som Ær sĂĽ rart og sĂŚrt og ser og h Ă˜res sĂĽ fremmed ut for Ă…ss ? Stein Erik Lunde FrĂĽ Alle barn‌ Abc redder barna (2003)



ELEVBOKA "RUK OPPSLAGSVERK ELLER )NTERNETT OG lNN UT KVA RELIGIONAR OG KVA SPRÂťK SOM lNST I DET LANDET 3AMAN KAN ELEVANE LAGE EIN FELLES PRESENTASJON I FORM AV FOR EKSEMPEL EI VEGGAVIS ELLER EIN 0OWER0OINT PRESENTASJON $ENNE OPPGÂťVA KAN OGSÂť UTVIDAST TIL Âť BLI EIT TVERRFAGLEG ARBEID MED SAMFUNNSFAG OG MATEMATIKK OM EIN I TILLEGG LAGAR KARTSKISSER OG STATISTISKE FRAMSTILLINGAR AV FOLKETAL OG TALET PÂť RELIGIONAR OG SPRÂťK  3KRIV EIT DIKT ETTER FORMA I DIKTET AV 3TEIN %RIK ,UNDE "RUK ALFABETET ELLER EIT ORD SOM UTGANGSPUNKT FOR EKSEMPEL ORD SOM mEIRKULTUR KULTUR SAMFUNN ELLER RELIGION (ER ER DET lNT OM ELEVANE KAN FÂť mEIRE ALTERNATIV Âť VELJE MELLOM "ESTEM EIT TEMA FOR KVA DIKTET SKAL HANDLE OM FOR EKSEMPEL Âť LEVE SAMAN Âť HA ULIK BAKGRUNN IKKJE Âť FORSTÂť KVARANDRE Âť SNAKKE ULIKE SPRÂťK ELLER Âť HA ULIKE RELIGIONAR $IKTA KAN BLI EIN DEL AV EIT DIKTHEFTE ELLER EIN VEGGPLAKAT SOM KAN HENGE I KLASSEROMMET  ,AG EIT TALEKOR AV DIKTET i$ET NORSKE ALFABETETw &ORDEL TEKSTEN I DIKTET MELLOM EINSKILDELEVAR ELLER GRUPPER AV ELEVAR %IN KAN FOR EKSEMPEL LA JENTENE LESE FÂ’RSTE DEL AV DIKTET MENS GUTANE LES SISTE DEL AV DIKTET .ÂťR DEI HAR

LESE IGJENNOM DIKTET EIN GONG KAN DEI VARIERE STEMMEBRUKEN FOR EKSEMPEL MED KVISKRANDE ROPANDE GLAD ELLER TRIST STEMME -ETODEN TALEKOR ER DET GJORT GREIE FOR PÂť SIDE  I INNLEIINGA

41 LĂŚreveilTrinn6nn(40-51).indd indd 41 1

27-08-10 09:34:33 2


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEKORLEISVIALLEEREINDELAVSTOREOGSM»SAMFUNN s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEKORLEISVIALLEEREINDELAVEINKULTUR OGKORLEISDETP»VERKAROSS s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMDETmEIRKULTURELLESAMFUNNET OGATEITSAMFUNNBEST»RAVmEIREKULTURAR s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMLIKSKAPAROGSKILNADERMELLOMMENNESKEFR»ULIKEKULTURAR OGOMDETmEIR KULTURELLESAMFUNNET s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMMINORITETARI.OREG

Bakgrunn Samfunn og kultur +ULTURBLIROFTEDElNERTSOMSUMMENAVALLEV»RE F’RESTELLINGAROGM»TAR»LEVEP»+ULTURARFORANDRARSEG LITTOGLITTETTERKVARTSOMTIDAG»R FORDINYEGENERASJONAR FORST»ROGTOLKARDESSEF’RESTELLINGANEOGLEVEM»TANEP» NYEM»TAR$ETTEKLIKEVELLANGTIDF’RKULTURARFORANDRAR SEGMYKJE )ELEVBOKABLIRSAMFUNNDElNERTSOMEITKONKRET FELLESSKAP SOMFOREKSEMPELKANVARIEREISTORLEIKFR» MINDRELOKALSAMFUNNTILLANDETVIBURI$ETSOMKNYTER MENNESKASAMANIEITSAMFUNN KANVEREEITGEOGRAlSK OMR»DE MENDETKANOGS»VEREMEDLEMSKAPIEIGRUPPE SOMG»RP»TVERSAVGEOGRAlSKEGRENSER%ITSAMFUNNER OFTEREGULERTAVFELLESORDNINGAROGREGLAR$ENNEM»TEN» FORST»SAMFUNNP»ERFELLESFORSM»OGSTORESAMFUNN B»DE NASJONALESAMFUNN LOKALSAMFUNNOGGRUPPESAMFUNN /MGREPETKULTURKANHAmEIREMEININGAROGTYDINGAR .»ROMGREPETERBRUKTIELEVBOKA M»EINSJ»DETISAMANHENGMEDOMGREPETmEIRKULTURELLnOGDETVILSEIEATKULTUR VISERTILNOKOHEILSKAPLEGSOMKNYTERMENNESKESAMAN MENSOMOGS»GJERMENNESKEULIKE$ETKANVEREALTFR» LEVEM»TAR PRAKSISAROGKUNNSKAPTILTRUSOPPFATNINGAR HISTORIEOGFELLESVERDIAROGMORAL$ETINNEBERIKKJEATDET ALLTIDERLETT»DRAOPPGRENSENEMELLOMKULTUROGSAMFUNN Fleirkulturelle samfunn !TEITSAMFUNNERmEIRKULTURELT VILSEIEATDETEREIT SAMFUNNDERmEIREKULTURAROGMENNESKEMEDULIKETNISK BAKGRUNNM’TEST&LEIRKULTURELLESAMFUNNOPNARNYE VEGAR MENGIROSSSAMTIDIGUTFORDRINGAR OGKREVOFTE TOLERANSE FORST»INGOGKUNNSKAPOMV»REIGENOGANDRE SINEKULTURAR-’TEMEDANDREKULTURARGIROSSMEIR KUNNSKAPOMANDREOGKANSKJEOGS»OMOSSSJ’LVE MEN SAMTIDIGOPPST»RDETOGS»KONmIKTARnEKSEMPELKANVERE KONmIKTANERUNDTKARIKATURTEIKNINGARAVPROFETEN -UHAMMEDOG6ESTENSSYNP»YTRINGSFRIDOM&RAMMOT SLUTTENAV TALETSKJEDDEDETSTOREENDRINGARIDEN VESTLEGEKULTUREN OGBAKGRUNNENERMELLOMANNA INNVANDRINGFR»ANDREKULTURAR IKKJEMINSTINNVANDRING AVGRUPPERSOMHAREINANNANRELIGIONnSRLEGISLAM) HISTORISKSAMANHENGERDETIKKJENOKONYTTATFOLK FORmYTTARSEGMELLOMLAND Minoritetar $ETlNSTMANGEMINORITETARIDETmEIRKULTURELLE.OREG men berre somme av dei blir rekna som nasjonale MINORITETAR.ASJONALEMINORITETARHARDETTILFELLESATDEI

HARTILKNYTINGTIL.OREGGJENNOM»HABUDDILANDETI mEIREGENERASJONAR.ASJONALEMINORITETARI.OREGER KVENER SKOGlNNAR ROMSIG’YNARAR ROMANIREISANDE OGJ’DAR"LANTMINORITETANElNSTOGS»SAMANE SOMBLIR REKNASOMEITURFOLK 6EDSIDAAVNASJONALEMINORITETARlNSTDETETNISKE MINORITETAR%TNISKEMINORITETARERINNVANDRARAR OGORDET BLIRBRUKTOMMENNESKESOMSJ’LVEHARINNVANDRA OGOM MENNESKESOMSJ’LVEERF’DTEI.OREG MENSOMHARTO UTANLANDSF’DTEFORELDRE

Til samtale +VAERDENKULTURELLEBAKGRUNNENDIN+VAKULTURARVIL DUSEIEATDUEREINDELAV -ENNESKEIALLEKULTURAREROPPTEKNEAVRELIGIONOG LIVSSYN)mEIRKULTURELLESAMFUNNlNSTDETmEIRE RELIGIONAROGLIVSSYN$ISKUTER A +VIFORERRELIGIONOGLIVSSYNVIKTIGFORMANGE menneske? B +VIFORERDETVIKTIG»RESPEKTERERELIGIONENOGLIVSSYNET til andre?

Oppgåver/aktivitetar (ELSELEIKªHELSEEREINVIKTIGDELAVALLEKULTURAR MEN DETKANGJERASTP»ULIKEM»TARIULIKEKULTURAR!LLE STILLERSEGOPPIEINRING$EIF»RIOPPG»VE»HELSEP» PERSONENVEDSIDAAVSEG+ORLEISGJERDEIDET3EIERDEI HEI4EKDEIKVARANDREIHANDA"RUKERDEIEIHAND ELLERBEGGEHENDEROMDEIHANDHELSAR  (ELSELEIK%LEVANEG»RSAMANIPAROGlNNEINNY M»TE»HELSEP»$ETKANFOREKSEMPELVERE»KLAPPE KVARANDREP»SKULDRA »LEGGJEHANDAMOTSIEIGAPANNE ELLER»VAGGEMEDHENDENESOMEIG»S$ETERSJ’LVSAGT IKKJELOV»GJERENOKOSOMSKADERANDRESL» KLYPE SPARKEOSV .»RPARAHARFUNNEEINNYM»TE»HELSE P» G»RDEIRUNDTIKLASSEROMMETOGHELSARP»ALLEMED DENNYEHELSINGASI+ORLEISERDET»HELSEP»NOKON SOMHELSARHEILTANNLEIS  &INNUTKORLEISDETVAR»G»P»SKOLENI.OREGFOR CA»RSIDAN"RUKOPPSLAGSVERKELLERSP’RPERSONAR SOMGJEKKP»SKOLENFOROMLAGS»LENGESIDAN,AGEIN PRESENTASJONOMKORLEISDETVAR»G»P»SKOLENFOR»R SIDAN+VALIKNARP»»G»P»SKOLENIDAG OGKVAER ULIKT

42 LæreveilTrinn6nn(40-51).indd 42

27-08-10 09:34:33


[Side 36–39]

 +VASLAGSMINORITETARlNSTIDETNORSKESAMFUNNETI DAG4IPS$ETKANVERERELIGI’SEMINORITETAR SPR»KLEGE minoritetar, nasjonale minoritetar, etniske minoritetar OSV"RUKOPPSLAGSVERKOG)NTERNETT OGLAGEINPRESENTASJONOMEINAVMINORITETANEI.OREG

Fasit til oppgåver på side 39 i elevboka  %ITSAMFUNNEREITFELLESSKAPAVMANGEMENNESKE !LLEMENNESKASOMBURIDENSAMEBYGDA H’RERTIL DETTEBYGDESAMFUNNET%ITSAMFUNNKANOGS»VEREEI GRUPPEMENNESKESOMHARSAMETRU RELIGIONELLER LIVSSYN$ETKALLARVIEITTRUSSAMFUNNELLERLIVSSYNSSAMFUNN6IHARMANGEULIKESAMFUNN SM»OGSTORE$ET NORSKESAMFUNNETEREITSAMFUNNFORALLESOMLEVERI .OREG +JENNETEIKNP»KULTURKANVERESPR»K TRADISJONAROG VERDIAR%ITKJENNETEIKNKANOGS»VEREKVASLAGSMATVI MEINERDETERRETT»ETE).OREGlNSTDETmEIRESPR»K OGDETlNSTMENNESKEMEDULIKETRADISJONAROGVERDIAR +ULTURARFORANDRARSEGHEILETIDA&ORANDRINGAKANSKJE SAKTE ELLERHOKANSKJEBR»TTFORDINOKODRAMATISKHAR HENDT3LIKEDRAMATISKEHENDINGARKANFOREKSEMPEL VEREKRIGELLERNATURKATASTROFE -INORITETTYDERMINDRETAL OGMAJORITETTYDERmEIRTAL

43 LæreveilTrinn6nn(40-51).indd 43

27-08-10 09:34:33


Mål s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMLIKSKAPAROGSKILNADERMELLOMMENNESKEFR»ULIKEKULTURAR OGOMDET mEIRKULTURELLESAMFUNNET s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMSAMANESOMEINMINORITETI.OREG

Tips til læraren Veiviseren,REGI.ILS'AUP$ENNElLMENFR» ERDENF’RSTESAMISKESPELElLMENSOMHARBLITTLAGA I.OREG(ANDLINGABYGGJERP»SAMISKESEGNEROM TSJUDARSOMBLIRLURTEAVEINSAMISKVEGVISAR

Bakgrunn Fornorsking og assimilering 3AMANEOGDENSAMISKEKULTURENHARIOVER»RBLITT UTSETTFOREINHARDASSIMILERINGSPOLITIKKFR»B»DEDEN NORSKESTATENOGFR»KYRKJA/RDETASSIMILERINGKJEMFR» LATINASSIMILARE OGTYDER»GJERELIK%INASSIMILERINGSPOLITIKKVILSEIE»G»INNFOREIUTVIKLINGDERMINORITETSKULTURANEFORSVINN SLIKATGRUPPENEMISTARDENETNISKEIDENTITETENSINOGBLIRLIKMAJORITETEN).OREGOGIRESTENAV .ORDENBLEISAMANEOPPFATTASOMUSKULDIGENATURBARN SOMIKKJEVISSTESITTEIGEBESTE OGDERMEDMEINTEB»DE STATENOGKYRKJAATASSIMILERINGVARDETBESTEFORALLEPARTAR &ORNORSKINGSPOLITIKKENVAREINVIKTIGDELAVASSIMILERINGSPOLITIKKENOGFEKKMANGEUHELDIGEKONSEKVENSARFOR SAMANE$ENSAMISKEKULTURENOGDETSAMISKESPR»KETBLEI SVAKARE NOKOSOMJAMVELIMODERNETIDHARF’RTTIL IDENTITETSFORNEKTINGOGSJ’LVHAT$ETKJEMTILUTTRYKKI TEKSTENi&ORST»RDUMEGwIELEVBOKA %TTERDENANDREVERDSKRIGENBLEISAMANEBEHANDLABETRE JAMVELOMDETFRAMLEISlNSTMANGEFORDOMMAROMSAMAR OGDENSAMISKEKULTUREN%INKONSEKVENSERATDETENNO lNSTMENNESKEMEDETNISKSAMISKBAKGRUNNSOMIKKJE ’NSKJER»GODTASINEIGENBAKGRUNN-ENmEIRESAMARERI V»RTIDOPPTEKNEAV»lNNETILBAKETILDENETNISKEIDENtiteten sin. Joik *OIKERNOKODEImESTEKJENNERTILI.OREG*OIKERVOKAL SAMISKFOLKEMUSIKK*OIKHARBLITTFORMIDLAFR»GENERASJON TILGENERASJONSOMEINMUNNLEGTRADISJONUTANSKRIFTLEGE NEDTEIKNINGAR OGDERFORHARJOIKENOGS»FORANDRASEG*OIK HARDERFORMANGETREKKFELLESMEDMUNNLEGEFORTELJINGAR FORDIHANBLIRBRUKTTIL»MINNASTANDREMENNESKE MENHAN KANOGS»BESKRIVELANDSKAPOGDYRSOMULV BJ’RNELLERREIN )DAGBLIRJOIKBRUKTOGFORNYAIULIKESAMANHENGAR SOMI POPULRMUSIKKOGJAZZ'ODEEKSEMPELERMUSIKKENTIL -ARI"OINEOG&RODE&JELLHEIM

Samar, rettar og verdispørsmål $ETSAMISKEFOLKETERIST’RREGRADENNNOKONGONGTIDLEGAREINTEGRERTIDETNORSKESAMFUNNET3AMTIDIGSKAPERKRAV OMAUKASJ’LVSTYRE SJ’LVR»DERETTOVERSAMISKEOMR»DE SAMISKlSKERISONEOGRETTTILLANDSTADIGNYEKONmIKTAR%IT TREKKVEDURFOLKERATDEIISTORGRADHAREILIVSFORMSOMER NRKNYTTTILNATUREN OGDERFORBLIRVERDISP’RSM»LOFTE KNYTTETILRETTENTIL»BRUKENATURENLANDOGVATN $ENNE RETTENHAROFTEVOREBAKGRUNNFORKONmIKTARMELLOMDET MODERNESTORSAMFUNNETOGURFOLK,RARENKANBRUKE KONKRETEEKSEMPELFR»MEDIAFOR»KASTELYSOVERSLIKE motsetnader. Eit klassisk eksempel på ein slik konflikt i .OREGERSTORTINGSVEDTAKETOM»BYGGJEUT!LTA +AUTOKEINO VASSDRAGETI

Urfolk 3AMANEERDETEINASTEURFOLKETI.OREG$ETlNSTINGEN GENERELLINTERNASJONALTAKSEPTERTDElNISJONAVURFOLK 4YPISKEKJENNETEIKNFORURFOLKERATDEIIKKJEERDET DOMINERANDEFOLKETIDETST’RRESAMFUNNETDEIEREIN DELAV$EIHAROGS»SOMREGELEINSREIGENKULTUR BASERTP»NATURRESSURSANE OGDEIHAREINKULTURSOM SOSIALT KULTURELTOGELLERSPR»KLEGSKILSEGFR»DEN DOMINERANDEBEFOLKNINGA5RFOLKUTGJEROFTEOGS»EIN MINORITETILANDET MENSLIKERDETIKKJEALLTID$ETER DENTRADISJONELLETILKNYTINGATILEITLANDOMR»DESOMSKIL URFOLKFR»ANDREETNISKEGRUPPER Fakta om urfolk s 5RFOLKLEVERIVELULIKELAND s MILLIONARMENNESKEERURFOLK s -ANGEURFOLKGRUPPERHAREINLIVSSITUASJONPREGAAV UAVKLARTERETTARN»RDETGJELDNATURRESSURSAROG landområde. s 5RFOLKERUTSETTEFORBROTP»MENNESKERETTANEImEIRE land. s 5RFOLKEROFTEDEIFATTIGASTEAVDEIFATTIGE Kjelde: www.norad.no

44 LæreveilTrinn6nn(40-51).indd 44

27-08-10 09:34:33


[Side 40 og 41]

Til samtale

Oppgåver/aktivitetar

3NAKKSAMANOMTEKSTENi&ORST»RDUMEGw,RAREN B’RF’RSTFORTELJELITTOMFORNORSKINGSPOLITIKKEN A +VAHANDLARTEKSTENOM B +VASEIERDENPERSONENSOMFORTELHISTORIA+VAFORTEL DENNEPERSONENATHANELLERHOHARMISTA C +ORLEISTRURDUDETVILKJENNAST»M»TTEmYTTEFR»FORELDRA D +VAERDETMESTMOROSAMEDUVEIT3PELEFOTBALL SPELE TEATER SYNGJEELLERNOKOANNA+VAVILLEDUF’LEDERSOM NOKONSAATDETKUNNEDUIKKJEGJEREMEIR ,YTTTILSONGENi"IEJJIEMJIHASKEMw SOMlNSTP»Inn i livet 1–4 #$ SPOR 3ONGENi"IEJJIEMJIHASKEMwEREINS’RSAMISKSALME /MSETTTILNORSKBLIRTITTELENi-»NEOGSOLw4EKSTENER OPPHAVLEGSKRIVENAV"RITT'ERDA(ALLQVIST MENBLEI OMSETTTILS’RSAMISKAV!NNA*AKOBSENOG"IERNA"IENTIE &RODE&JELLHEIMHARLAGAEINNYMELODITILSALMEN SOM HERBLIRFRAMF’RTAV-ARTHE2AUSAND 2ANDI,UNDEMO OG&RODE&JELLHEIM A +VATENKJERDUP»N»RDUH’RERDENNEMUSIKKEN B +VASLAGSSPR»KBLIRDETSUNGEP»0»SAMISK NRMARE BESTEMTS’RSAMISK C +VAKALLARVIDENM»TEN»SYNGJEP»SOMDUH’RERHEILTI STARTEN*OIK D +VENSYNG%INMANNOGTOKVINNER E +VASLAGSINSTRUMENTKANDUH’RE3AMISKTROMME TYDELEGHEILTP»SLUTTEN SLAGVERK EL PIANO EL BASS F +VAHEITERSOLP»S’RSAMISK!SKEM G +OMPONISTENHEITER&RODE&JELLHEIM+ANDUlNNEUT MEIROMDENSAMISKEMUSIKKENHANS"RUKS’KJEORDA i&RODE&JELLHEIMwELLERiTRANSJOIKwP»)NTERNETT H +ANDUlNNEUTMEIROMS’RSAMANE

 &INNUTMEIROMUTBYGGINGAAV!LTA +AUTOKEINO VASSDRAGETVED»LEITEP»)NTERNETTOGIOPPSLAGSVERK +VIFORVILLEDENNORSKEREGJERINGABYGGJEUT!LTA +AUTOKEINO VASSDRAGET+VIFORVARSAMANEOGMANGE ANDREIMOTUTBYGGINGA+VASLAGSARGUMENTlNSTDETFOR »VEREFORUTBYGGING OGKVASLAGSARGUMENTlNSTDETFOR »VEREIMOTUTBYGGING,AGEILISTEMEDARGUMENTFOROG imot. &INNUTKVASOMSKJEDDEUNDER+AUTOKEINO OPPR’RETVED »LEITEP»)NTERNETTOGIOPPSLAGSVERK,AGEIN0OWER0OINT PRESENTASJONELLEREITFRAMLEGGSOMFORTELOM HENDINGANE  ,AGDINEIGENJOIK'»INNP»NETTSIDA HTTPKAMPANJSAMERSEPAGESDEFAULTASP A "ESKRIVJOIKENDULAGA B +VASLAGSSTEMNINGELLERKVASLAGSKJENSLERFORMIDLAR joiken din? 3AMANEERDETEINASTEURFOLKETI.OREG&INSTDETANDRE URFOLKIANDREVERDSDELAR+ORMANGEERDEI OGKORLEIS LEVEROGUTNYTTARDEINATUREN A +VAHEITERURFOLKETSOMBURI!USTRALIA!BORIGINAR B +VAHEITERURFOLKETSOMBURI53!)NDIANARAR C +VAHEITERURFOLKETSOMBURI#ANADA)NUITTAR

La oss tenkje saman )TEKSTENi&ORST»RDUMEGwST»RDETi-ITTFOLKVAREN MINORITET MENMAJORITETENHADDEMAKTEN/FTEERDETSLIK ATMAJORITETENIKKEBEH’VER»BRYSEGOMHVAMINORITETEN MENERw4ASTILLINGTILP»STANDANEUNDER s &LEIRTALETB’RALLTIDBESTEMME s &LEIRTALETHARALLTIDRETT s &LEIRTALETM»TAOMSYNTILMINDRETALET

45 LæreveilTrinn6nn(40-51).indd 45

27-08-10 09:34:33


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMSAMISKRELIGION%LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVIFORNATURENVARVIKTIGFOR SAMANE OGKVAGUDAROGMAKTERSAMANETRUDDEPÂť s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMNOAIDENOGRUNEBOMMATROMMA (ERARBEIDERDEIMEDFORTELJINGAOM !NDERS0OULSEN

Tips til lĂŚraren s .ETTUTSTILLINGOMSAMISKTRUOGMYTOLOGI WWWSAIVUCOM6ARANGER3AMISKE-USEUM  s 0ÂťNETTRESSURSENTILInn i livetERDETEINSYSTEMATISK PRESENTASJONAVDENSAMISKERELIGIONEN

Tromma til Anders Poulsen Tromma til Anders Poulsen blei beslaglagd i 1691. I teksten i elevboka stür det at det er usikkert korleis Anders fekk tromma, og kva han brukte henne til. Dette krev ei nÌrmare forklaring. Dei skriftlege kjeldene vi har til samisk religion, seier at noaidar ikkje skulle snakke om bruken av tromma – det kunne skade dei eller svekkje kreftene deira. Denne oppfatninga kan vere ein grunn til at Anders svarte sü tvitydig pü spørsmül om tromma. Samane tok i bruk eire av dei kristne symbola. Samane forstod desse symbola pü sin eigen müte, og derfor fekk dei ogsü eit litt anna innhald for dei. I tekstboksane pü neste side stür eit utdrag av korleis Anders Poulsen sjølv forklarte kva teikna pü tromma skal vise.

Til samtale  +VIFORERNATURENSÂťVIKTIGIDENSAMISKERELIGIONEN 3AMANELEVDEAVNATUREN.ATURENGAVDEIMAT)TILLEGG TRUDDEDEIATALTINATURENHADDEKRAFTSOMKUNNEHJELPE dei.)  +ORLEISTRUDDESAMANEATVERDASÂťGUT IFÂ’LGJEDEN SAMISKERELIGIONEN6ERDAVARTREDELTEIOVERVERD EI VERDFORMENNESKEOGDYROGEIUNDERVERD  +ORLEISTRURDUATVERDASERUT  )KVASITUASJONARGJEKKSAMANETILNOAIDEN.ÂťRDEI TRONGHJELPTILÂťFÂťGJORTSJUKEFRISKE NÂťRTINGOGDYR HADDEBLITTBORTE OGNÂťRDEITRONGGODERÂťD  +VENKANDUGÂťTILNÂťRDUTRENGHJELPMEDULIKETING  +ORLEISBEHANDLASAMANENOAIDEN-EDSTORRESPEKT $EIGAVHANDENBESTEMATENOGDRIKKENOGDEIBESTE SENGETEPPA  +VENVAR!NDERS0OULSEN(ANVARNOAIDEOGBLEI SKULDAFORÂťDRIVEMEDTROLLDOM)FOLKETRUABLEITROLLDOMREKNASOMEIOVERNATURLEGMAGISKHANDLING KRAFT ELLEREVNE&OLKTRUDDEATSOMMEPERSONARKLARTEÂť

OPPNÂťVISSEVERKNADERPÂťOVERNATURLEGVIS GJENNOMÂť UTÂ’VEHEMMELEGEKUNSTAR

OppgĂĽver/aktivitetar  3JÂťPÂťBILETETAVTROMMATIL!NDERS0OULSENPÂťSIDE i elevboka. A +VATEIKNKANDUKJENNEIGJEN B 3ERDUTEIKNSOMSERKRISTNEUT  4EIKNTROMMATIL!NDERS

46 LĂŚreveilTrinn6nn(40-51).indd 46

27-08-10 09:34:33


[Side 42–46]

(1) Ilmaris, som stür for storm og stygt vêr. (2) Diermis, som kan tilbakekalle ovêr og regn. (3) Ein villrein. Dersom ein spelar pü tromma og ringen ikkje vil hamne pü reinen, für ikkje den personen som spør om jaktlykke, nokon rein den gongen.

  Tromma pĂĽ biletet har hørt til samen Anders Poulsen. I 1691 blei han arrestert og skulda for ĂĽ drive med trolldom ved hjelp av tromma. Da var han nesten hundre ĂĽr. BĂĽde før og under rettssaka mĂĽtte han svare pĂĽ mange spørsmĂĽl om kva han brukte tromma til, korleis han brukte henne, og kva ďŹ gurane pĂĽ tromma skulle tyde.

(1) Sola. (2) Jumal-barn, som tek bort synd. (3) JumalEtiem, Gud Fader som straffar vondskap, men som ogsĂĽ kan gi forlating for syndene. (4) Domkyrkja. (5) Engil, Den Heilage Ande.

Ingen veit heilt sikkert korleis Anders fekk tromma, eller kva han brukte henne til. Ein gong sa han at det var han sjølv som hadde laga henne, og at det var mor hans som hadde lÌrt han ü bruke tromma. Figurane pü tromma hadde h sitt eige blod. Ein annan gong sa han at han ha tromma av ein annan same, og at denne mann hadde lÌrt han ü bruke henne.

(1) St. Anna. (2) Maria Jumal, Kristi mor, Guds mor, som hjelper barselkvinner spesielt. (3) Tre ďŹ gurar som rĂĽder over jula. Dei er herre over første, andre og tredje juledag.

Anders bad gudane om hjelp til ĂĽ fĂĽ oppfylt ønska sine nĂĽr han slo pĂĽ tromma. Figuren ringen stoppa pĂĽ, kunne fortelje han om ønska hans ville bli oppfylte eller ikkje. NĂĽr han slo pĂĽ tromma, kunne han gjere eire ting: ďŹ nne tjuvar og tjuvegods, sørgje for at reinsdyra hadde det bra og ikkje blei etne av ulv, fjerne smerta til fødande kvinner, eller han kunne spørje tromma om folk hadde det bra eller ikkje.

(1) Mannen. Han blir tilbeden for klart og godt nattevĂŞr. (2) To menn som gĂĽr i kyrkja. (3) Ei kyrkje. (4) Ein mann som er pĂĽ veg inn i kyrkja.

Dei som arresterte Anders, trodde det var dje som hadde laga tromma. Dei meinte at kvar g Anders slo pü tromma, slo han eit slag for djevelen. Anders sjølv fekk aldri vite korleis rettssaka mot han enda. Dagen etter at han var ferdig med ü forklare seg i retten, blei han nemleg drepen mens han lüg og sov.

Pü originaltromma kunne ein sjü den bundne djevelens kvinne, ein menneskeskapnad som skal vere djevelen og som drep folk, djevelen i helvete, helvetes eld, helvetes tjørekjele og helvetes grav. 

Bakgrunn Kjeldene til samisk religion 3AMISK RELIGION ER EI FELLESNEMNING FOR RELIGIÂ’SE TRADISJONAR SOM BLEI PRAKTISERTE AV SAMAR FÂ’R KRISTENDOMMEN TOK OVER SOM DEN DOMINERANDE RELIGIONEN OGSÂť I DEI SAMISKE OMRÂťDA 6I HAR KJELDER AV mEIRE SLAG TIL DEN SAMISKE RELIGIONEN %I AV DEI VIKTIGASTE KJELDENE ER TROMMA ELLER RUNEBOMMA %I ANNA VIKTIG KJELDE TIL SAMISK RELIGION ER SKRIFTLEGE KJELDER )NGEN AV DEI SKRIFTLEGE KJELDENE ER SKRIVNE AV SAMAR SOM SJÂ’LVE PRAKTISERTE DENNE RELIGIONEN $EI SKRIFTLEGE KJELDENE OMFATTAR MELLOM ANNA RETTSARKIV DER DET lNST REFERAT FRÂť FORHÂ’R AV SAMAR SOM MÂťTTE MÂ’TE I RETTEN FORDI DEI PRAKTISERE SIN EIGEN RELIGION !NDRE SKRIFTLEGE KJELDER ER SKRIVNE AV MISJONÂ?RAR SOM HAR ARBEIDD I TETT KONTAKT MED SAMAR OG AV ETNOLOGAR OG FOLKLORISTAR SOM HAR ARBEIDD MED Âť SKRIVE NED MUNNLEGE SAMISKE TRADISJONAR SOM MYTAR SEGNER OG FORTELJINGAR

47 LĂŚreveilTrinn6nn(40-51).indd ndd 47 7

27-08-10 09:34:34 2


Til høgtlesing Samisk forteljing om korleis verda blei skapt I den samiske religionen tenkte ein seg at verda var delt i tre. Øvst var oververda, der himmelen var, i midten var verda til menneska og dyra, og nedst var underverda. I underverda var dødsriket. Denne samiske forteljinga handlar om korleis sola hjelpte til da verda blei skapt. Det er ei av mange ulike samiske forteljingar om korleis verda blei til. Ipmil, den største guden, gjekk ein dag på stranda ved eit stort vatn. Skummet frå dei store bølgjene minte om bruset til fossane om våren. På toppen av kvar svart bølgje reid ei ånd som bråka så fælt at ho vekte åndene i underverda, og dei svarte akkurat som når ein hund vekkjer opp hunden i naboteltet og får svar frå han. Da ropte den store Ipmil utover vatnet: «Tei stilt, alle ånder og alle åndene i underverda, og forstyrr meg ikkje!» Men åndene dreiv på, og stemmene deira voks til eit brøl. Da blei Ipmil sint og tenkte: «Bråket frå desse åndene i underverda skakar meg heilt inn i mergen. Eg skal kalle på Beaivi, min son, den lyse solguden i aust.» Og Ipmil ropte: «Beaivi, set eit gli-skinn på skia dine og skund deg hit til meg utan å kvile. Lytt ikkje til songen frå åndene på vegen så du blir lokka ned i underverda. Skund deg til far din. For eg må spørje deg, som er den fremste blant himmelens sønner, om råd!» Beaivi kom. Skia hans glinsa som sølv, og dei gneistrande skispora hans over himmelen stråla gjennom natta. Solsønene kallar dei den dag i dag for Beaivis veg. Folk som ikkje er av solsonens stamme, kallar sporet for Mjølkevegen. Sliten etter det raske skiløpet kom Beaivi til den store far sin og sa: «Her er eg, den klokaste av sønene dine!» «Det var godt du kom så raskt,» sa Ipmil: «Dei vondskapsfulle skrika frå åndene skjer gjennom merg og bein. Eg vil skape eit godt og nytt land. Derfor treng eg hjelp frå deg.» «Eg lovar å lyse over det nye landet ditt der ingen ånder uroar,» sa Beaivi. «Det nye landet vil eg skape så vakkert at åndene i underverda flyt bort berre ved synet av det.» Så lokka Ipmil: «Kom, mi simle! Kom, mi vakre simle som beitar på det heilage fjellet Passevare.» Og simla kom, Ipmils vakre vesle rein. Ho var velvaksen, og ein fryd å sjå til, men auga hennar var triste. Ipmil la handa på simla og sa: «Du mi vakre simle som spring på det heilage fjellet Passevare på raske bein. Du som er ei glede for din herre, men som ber sorg i auga dine, av deg vil eg skape det nye landet.» Med sine eigne hender slakta Ipmil simla. Han kasta eit lite bein ut i det store vatnet og ropte til åndene som framleis skreik og bråka der ute: «Ta dette beinet

som eit offer og før det ut på dei mørke urtidsvatna. Bygg ei bru av beinet, ei bru som går til den tause og mørke underverda. Men spissen skal vende mot himmelen, der lyset begynner. Bygg for meg denne brua over urtidsvatna så eg på den kan skape den nye jorda.» Åndene kasta seg over beinet og ropte over vatnet: «Kva får vi for lønn, kva er vennskapsgåva di? Urtidsvatna mellom himmelen og underverda er mørke og djupe, og det tek hundre dagar å krysse dei.» Ansiktet til Ipmil blei mørkt: «Dette er ei befaling! Det er eg som herskar over himmel og underverd. Det er eg som skal råde over den nye verda. Likevel vil eg gi dykk ei gåve for strevet dykkar. Når ein i den nye vakre verda ofrar kjøtt og blod av reinoksar til gudane, da skal de, ånder frå underverda, få offerbeina for strevet dykkar.» Så skunda åndene seg å byggje ei bru frå underverda og til himmelen. Oppe ved brufestet bygde Ipmil den nye gode verda slik ein legg dekket for røykholet øvst på dei bøygde stokkane når ein byggjer eit sametelt. Verda bygde han av si vakre simle. Beina blei skjelettet til jorda, og kjøttet blei marka. Blodårene blei store elvar, og håra på kroppen til simla blei dei store skogane. Men hjartet, hjartet til den vesle simla, gøymde Ipmil djupt nede i jorda. Slik har det seg at iblant kan den einsame reinvaktaren i den lyse stille sommarnatta høre hjarteslaga frå henne når han sit der på fjellklippa og vaktar reinen sin. Av hovudet til simla laga Ipmil himmelkvelvingen som ein kuppel mellom himmel og jord, slik at den nye verda ikkje blei brend av lyset frå den himmelske verda. Til å vise veg for den einsame fjellvandraren tok Ipmil auga til simla, som bar sorga djupt i seg, og festa dei på himmelkvelvingen. Auga blei morgonstjerna og kveldsstjerna som ser ned på vandraren med ei så stille sorg som berre kan finnast i auga til ei simle eller hos ei elskande kvinne. Slik bygde Ipmil den nye verda. Gjennom hovudskallen til simla, som er himmelkvelvingen, trengjer strålar av himmelens lys. Til herskar over den nye verda sette Ipmil den største av sønene sine, Beaivi, Lysets Herre. Slik hadde det seg at åndene i underverda blei stille. Urtidsvatna veik unna, og åndene i underverda blei skilde frå den himmelske verda av Ipmils nye, vakre verd. Frå Roald Kristiansen: Samisk religion og læstadianisme. Bergen: Fagbokforlaget, 2005 (Omsett til nynorsk her ).

48 LæreveilTrinn6nn(40-51).indd 48

27-08-10 09:34:34


Til samtale om høgtlesingsteksten  +VENVAR)PMIL$ENST’RSTEGUDEN  +VIFORVILLE)PMILSKAPEEINYVERD&ORDI»NDENE OGS» DEIIUNDERVERDA BR»KAS»FLT  +VENHJELPTE)PMILMED»SKAPEDENNYEVERDA3ONEN "EAIVI ,YSETS(ERRE OG»NDENE  3AMANEKALLARDET"EAIVISVEG IKKJE SAMARSEIER -J’LKEVEGEN SEIERFORTELJINGA+VAER-J’LKEVEGEN%IN GALAKSESOMBEST»RAVOMLAGMILLIARDARSTJERNER6I KANSJ»OMLAGAVDEIP»EINSKYFRIKVELD  +VAGJORDE)PMILMEDSIMLA(ANSLAKTAHENNEOG SKAPTEDENNYEVERDAAVKROPPSDELANEHENNAR  +VAKANDENNEFORTELJINGASEIEOSSOMVERDSBILETETIDEN SAMISKERELIGIONEN!TVERDAVARDELTITREEIOVERVERD EIVERDFORMENNESKEOGDYROGEIUNDERVERD OGATDET FANSTVESENIALLEDEITREVERDENE/GS»KORVIKTIGNATUREN OGREINENALLTIDHARVOREFORSAMANE

Oppgåver/aktivitetar ,AGEINTEIKNESERIEMEDUTGANGSPUNKTIDENSAMISKE FORTELJINGAOMKORLEISVERDABLEISKAPT+VARELEVKANLAGE SINEIGENTEIKNESERIE ELLERKLASSAKANLAGEEINFELLES TEIKNESERIESOMILLUSTRERERHEILEFORTELJINGA 3KRIVEINKORTFAKTATEKSTOMDENSAMISKERELIGIONEN "RUKGJERNEOVERSKRIFTENEOGN’KKELORDAP»SIDEn SOMHJELP  &INNUTMEIROMDENSAMISKERELIGIONEN,AGEIN PRESENTASJONFORRESTENAVKLASSA"RUK)NTERNETTOG BIBLIOTEKETOGUNDERS’KF’LGJANDE A &INNMINSTFEMEKSEMPELP»GUDAR »NDEROGVESENSOM FANSTIDENSAMISKERELIGIONEN B +VAEREINOFFERSTAD OGKVABLEISLIKESTADERBRUKTETIL Gi minst to eksempel. C +VAEREITHEILAGTFJELL "RUKGJERNEDENNENETTUTSTILLINGATILHJELP WWWSAIVUCOM

49 LæreveilTrinn6nn(40-51).indd 49

27-08-10 09:34:34


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMMISJONSARBEIDETSOMBLEIGJORTBLANTSAMANE s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMKORLEISSAMANEBLEIKRISTNE(ERARBEIDERDEIMEDFORTELJINGAOMDENKRISTNE MISJONÂ?REN4HOMASVON7ESTEN s %LEVANESKALKUNNEKJENNEIGJENEINSAMISKSALME(ERARBEIDERDEIMEDSALMENi"OADE 6UOIGNA DOGIIATTĂ•Tw iÂŞNDFRAHIMMELENw 

Tips til lĂŚraren -EIRBAKGRUNNSSTOFFOMSAMISKRELIGION OVERGANGEN TILKRISTENDOMOGLÂ?STADIANISMElNSTI2OALD Kristiansen: Samisk religion og lĂŚstadianisme. "ERGEN&AGBOKFORLAGET 

Bakgrunn +RISTNINGAAVSAMANEBLEIGJORTTILEISTATSSAKI$ANMARK .OREGPÂť TALET$ETVARSTYRESMAKTENESOMSTYRTE MISJONSARBEIDETVEDÂťSENDEUTPRESTAROGMISJONÂ?RARTILDEI SAMISKEOMRÂťDA3TYRESMAKTENEI$ANMARK .OREGÂ’NSKTEAT KRISTENDOMMENSKULLEFUNGERESOMEITLIMFORNASJONEN$EI VILLEHAÂŁINSTAT ÂŁINHERSKAR ÂŁIN'UDOGÂŁITRU3TYRESMAKTENE TRUDDEATHEILENASJONENKUNNEBLISTRAFFADERSOMSAMANE DREIVMEDAVGUDSDYRKING OGDEISÂťGDETSOMEIPLIKTÂť KRISTNESAMANEFORÂťVERNEBÂťDESAMANEOGNASJONEN )BLEI-ISJONSKOLLEGIETI+Â’BENHAVNOPPRETTA

+OLLEGIETMEINTEATFARANEFORAVGUDSDYRKINGVARSTÂ’RSTPÂť 'RÂ’NLANDOGI&INNMARK OGATARBEIDETDERFORSKULLE KONSENTRERASTOMDESSEOMRÂťDA4HOMASVON7ESTENBLEI PEIKAUTTILÂťLEIEMISJONSARBEIDETI&INNMARK)DAGERDETLETT ÂťKRITISEREVERKSEMDATILVON7ESTENOGDEIANDREMISJONÂ?RANE6ILEVERIEITSAMFUNNSOMLEGGVEKTPÂťRETTANETIL INDIVIDET OGSÂťISAMBANDMEDRELIGIONSFRIDOM$ETERDERFOR VIKTIGÂťSJÂťPÂťARBEIDETDEIRAILYSAVSAMFUNNETDEILEVDEI 4HOMASVON7ESTENOGDEIANDREMISJONÂ?RANEGJORDEBERRE DETDEIDANSK NORSKESTYRESMAKTENEBADDEIOMÂťGJERE

Til høytlesning Thomas von Westen Thomas von Westen blei født i Trondheim i 1682. Som unggut gjekk han pĂĽ den skolen som no heiter Trondheim Katedralskole. Han var ink pĂĽ skolen, og allereie som femtenĂĽring drog han til universitetet i København for ĂĽ studere kristendom. Etter to ĂĽr pĂĽ universitetet var han ferdig med studiet. Da reiste han til Helgeland i Nordland. Her blei han første gongen kjend med samane. Samane hadde i den tida ingen skolar. Dei var heller ikkje kristne, men hadde sin eigen religion, den samiske. Som vaksen blei Thomas von Westen tilsett ved den same skolen som han sjølv gjekk pĂĽ da han var ung. Mens han arbeidde der, fekk han eit oppdrag frĂĽ styresmaktene i Danmark-Noreg. Dei ville at alle i landet skulle bli kristne, og han blei peika ut til ĂĽ leie arbeidet med ĂĽ kristne samane. For ĂĽ kunne gjere det styresmaktene bad han om, laga han ein plan. Det første han ville gjere, var ĂĽ fĂĽ samane til ĂĽ stole pĂĽ han. Deretter ville han arbeide for ĂĽ avskaffe dødsstraff mot avgudsdyrking. I den tida kunne nemleg samane bli dømde til døden om dei trudde pĂĽ samiske gudar og makter. Den tredje planen var at han og misjonĂŚrane skulle snakke med samane og overtyde dei om at gudane deira var vonde, og at den kristne guden var god. PĂĽ den mĂĽten meinte dei at samane ville skifte tru. Den fjerde og siste delen av planen gjekk ut pĂĽ at dei skulle ďŹ nne ut meir om korleis

samane praktiserte religionen sin. Deretter skulle dei fĂĽ samane til ĂĽ love at dei skulle slutte ĂĽ tru pĂĽ gudane sine, og heller begynne ĂĽ tru pĂĽ den kristne guden. Thomas von Westen gjorde tre misjonsreiser til Finnmark, Troms, Nordland og Trøndelag for ĂĽ lĂŚre samane om kristendommen. Ein del samar kom frivillig for ĂĽ høre pĂĽ han, mens andre blei henta med makt og tvinga til ĂĽ høre pĂĽ kva han hadde ĂĽ seie. Han fekk bygd bĂĽde skolar og kyrkjer til samane, og den dag i dag kan vi ďŹ nne eire spor etter han. Utanfor Mo kyrkje i Rana stĂĽr det mellom anna ein statue av han, fordi det var hans idĂŠ ĂĽ byggje ei kyrkje der. Mange kristne og samar meinte at Thomas von Westen gjorde eit svĂŚrt godt arbeid. Men jamvel om mange var fornøgde med det han gjorde, blei det samtidig svĂŚrt vanskeleg for samane ĂĽ praktisere den gamle samiske religionen. BĂĽde prestar og misjonĂŚrar hadde fĂĽtt pĂĽlegg frĂĽ styresmaktene om ĂĽ øydeleggje dei samiske offerstadene og gudebileta om dei fann nokon, og det gjorde dei eire stader. Samar som ikkje ville bli kristne, mĂĽtte derfor praktisere den samiske religionen i skjul for ikkje ĂĽ bli oppdaga. Det gjorde det svĂŚrt vanskeleg for samane ĂĽ halde pĂĽ den gamle religionen sin. Thomas von Westen brukte store delar av livet pĂĽ ĂĽ gjere samane kristne. Arbeidet var bĂĽde tungt og krevjande. I 1727 døydde han, fattig og utsliten, knapt 45 ĂĽr gammal.

50 LĂŚreveilTrinn6nn(40-51).indd 50

27-08-10 09:34:34


[Side 46–49] Til samtale  .»RBEGYNTEDENDANSK NORSKEMISJONERINGABLANT SAMANE0» TALET  +VAVILLEMISJONRANEATSAMANESKULLEGJERE$EIVILLE ATSAMANESKULLESLUTTE»TRUP»GUDANESINEOGTILST»AT DEIHADDESYNDAGJENNOM»TRUP»DESSEGUDANE  +VAVILDETSEIE»MISJONEREªSPREIEEINBODSKAP  +VAGJORDEMISJONRANEN»RDEIFANNSAMISKEGUDEBILETE OGOFFERPLASSAR$EI’YDELADEI  +VAGJORDESAMARSOMIKKJEVILLEBLIKRISTNE MED GUDEBILETAOGOFFERPLASSANESINE$EIG’YMDEDEI  +VIFORTRURDEATMISJONRAR’NSKJERATANDREPERSONAR SKALTRUP»DETSAMESOMDEISJ’LVETRURP»

Oppgåver/aktivitetar  &INNUTMEIROM,ARS,EVI,STADIUS"RUK)NTERNETTOG BIBLIOTEKETOGLAGEINPRESENTASJONFORKLASSA4AUTGANGSPUNKTIMINSTTOAVSP’RSM»LAUNDER A +VENVAR,ARS,EVI,STADIUS B .»RLEVDEHAN C +VARBUDDEHAN D +VIFORLIKTES»MANGESAMAR,STADIUS e) Kva kjenneteiknar læstadianismen?  !RBEIDMEDDENSAMISKESALMENi"OADE 6UOIGNA DO GIIATTÕTw SOMlNSTP»)NNILIVETn #$ SPOR3J» KOPIORIGINAL0»NORSKHEITERSALMENiªNDFRAHIMMELENw 4EKSTENHANDLAROMPINSEUNDERET DADISIPLANEIF’LGJE KRISTENDOMMENFEKK$EN(EILAGE!NDE3ONGENlNST B»DEP»NORSKOGSAMISK(ERERDETDENSAMISKEARTISTEN -ARI"OINESOMSYNG5NDERF’LGJERSVARATILSP’RSM»LA P»KOPIORIGINALEN A 3AMISK$ETlNSTmEIRESAMISKESPR»K$EISOMHARmEST BRUKARAR ERNORDSAMISK LULESAMISKOGS’RSAMISK B &R»&INNMARKINORDTILS’RSAMANEI4R’NDELAG C $EN(EILAGE!NDE *ESUSOG'UD D 3ALMENSEIERAT*ESUSSKALKOMMEMEDLKJEDOMOGFRED OGTALETILALLEOMSINSTOREKJRLEIK(ANSKALVIDAREF’RE MENNESKAUTAVANGSTOGSMERTEOGGIDEIFRED E 3ALMENSEIERATDENTREEINIGE'UDSKALKOMMETILGAMLE OGUNGEMEDSIMAKTOGSINFRED F $UAERDETVIKTIGASTE SYMBOLETP»$EN(EILAGE!NDE  4ASTILLINGTILP»STANDANEUNDER s !LLEFORELDREKANBESTEMMEKVABARNASKALTRUP» s )NGENFORELDREKANBESTEMMEKVABARNASKALTRUP» s !LLEHARRETTTILSJ’LVE»BESTEMMEKVADEIVILTRU UAVHENGIGAVALDER

Til samtale om høgtlesingsteksten  +VENVAR4HOMASVON7ESTEN%INKRISTENMISJONR SOMARBEIDDEFOR»GJERESAMANEKRISTNE  +VAVILLESTYRESMAKTENEI$ANMARK .OREGAT4HOMAS VON7ESTENSKULLEGJEREFORDEI+RISTNESAMANE  +VIFORVARDETS»VIKTIGFOR4HOMASVON7ESTEN»KRISTNE SAMANE(ANMEINTEATDEIDAVILLEF»DETMYKJEBETRE

 4HOMASVON7ESTENOGDEIANDREMISJONRANELAEIN STRATEGIFORKORLEISSAMANESKULLEBLIKRISTNE+VAGJEKK DENNESTRATEGIENUTP»$EISKULLEF»SAMANETIL»STOLE P»DEI AVSKAFFED’DSSTRAFFAFORAVGUDSDYRKING OVERTYDE SAMANEOMATGUDANEDEIRAVARVONDE OGF»SAMANETIL» SVERJEP»ATDEISKULLESLUTTE»TILBEGUDANESINEOGHELLER TILBEDENKRISTNEGUDEN

Oppgåver/aktivitetar til høgtlesingsteksten &INNUTMEIROM4HOMASVON7ESTENOGOMMISJONERINGA BLANTSAMANE"RUK)NTERNETTOGBIBLIOTEKET,AGEIN PRESENTASJONFORKLASSA4RENGDUHJELPFOR»KOMMEIGANG KANDUTAUTGANGSPUNKTIEITPARAVHJELPESP’RSM»LAUNDER A .»RLEVDE4HOMASVON7ESTEN B +ORLEISVARLIVETHANS C +ORLEISS»GHANUT D +VASPORKANVIlNNEETTERHANIDAG E +VAGJORDEHANP»MISJONSREISENESINE F +VENARBEIDDEHANSAMANMED

Fasit til oppgåver på side 48 i elevboka  $ETBURSAMARI.OREG 3VERIGE &INLANDOG2USSLAND %INNOAIDEVARDENRELIGI’SELEIARENIDETSAMISKE SAMFUNNET(ANBLEISEDDOPPTIL MENOGS»FRYKTAFORDI HANHADDESTERKEKREFTER .OAIDENBRUKTETROMMATIL»SP»MED !NDERS0OULSENBRUKTETROMMAN»RHANBADGUDANEOM HJELPTIL»F»OPPFYLT’NSKASINE(ANKUNNElNNEIGJEN TING MENNESKEOGDYR HANKUNNEFJERNESMERTE OGHAN KUNNESP’RJETROMMAOMKORLEISFOLKHADDEDET ,STADIANISMEEREIKRISTENR’RSLESOMFEKKSTOR OPPSLUTNINGBLANTSAMANE

Fasit til oppsummerande oppgåver på side 49 i elevboka %ITmEIRKULTURELTSAMFUNNEREITSAMFUNNDERDETlNST mEIREKULTURAR  .OREGERmEIRKULTURELTFORDIDETBURMENNESKEFR»mEIRE KULTURARI.OREG$EIKANOGS»HAULIKERELIGIONAR TRADISJONAROGVERDIAR $ETlNSTmEIREMINORITETARI.OREG FOREKSEMPELSAMAR KVENERELLERMENNESKEFR»MELLOMANNA6IETNAMOG 0AKISTAN$ETlNSTOGS»RELIGI’SEMINORITETARI.OREG MUSLIMAR J’DAR BUDDHISTAR HINDUAROSV  5RFOLKERMENNESKESOMHARBUDDIEITOMR»DEHEILTFR» F’RDETBLEIEITLAND OGSOMHARHALDEP»DENGAMLE KULTURENSIN

51 LæreveilTrinn6nn(40-51).indd 51

27-08-10 09:34:35


MĂĽl I dette kapittelet skal elevane lĂŚre om: s KRISTENDOM ISLAM LIVSSYNSHUMANISME BUDDHISME HINDUISMEOGJÂ’DEDOMI.OREG

s HEILAGEHUSIRELIGIONANE s KVALIVSSYNER s KUNSTOGMUSIKKIRELIGIONAROGLIVSSYN

Buddhisttempel i Thailand. SjĂĽ side 86.

Buddhisttempel i Noreg bygd i vietnamesisk stil. SjĂĽ side 88.

Steinkyrkje i Noreg. Biletet viser Hobøl kyrkje i Ă˜stfold, frĂĽ rundt 1200-talet. SjĂĽ side 53.

MoskÊ i Noreg. Denne moskeen hører til World Islamic Mission i Oslo. Det er ein av fü moskear i Noreg som er bygd for ü vere ein moskÊ. Sjü side 63.

Kyrkje i Noreg. Biletet viser Jørpeland kyrkje i Rogaland. Sjü side 60.

Bakgrunn Forslag til metodisk tilnĂŚrming til ulike religions- og livssynssamfunn )MANGEKLASSERERDETELEVARSOMERMEDLEMMERAVULIKE TRUS OGLIVSSYNSSAMFUNN3OMMEELEVARSYNESTDETERHEILT GREITTÂťFORTELJELITTOMKVADEITRURPÂť&ORATBARNSKALVÂťGE ÂťOPNESEG ERDETVIKTIGATTAKHÂ’GDAIKLASSAERGOD OGAT ELEVANEFÂ’LERRESPEKTOGTOLERANSEOVERFORKVARANDRE$ETER VIKTIGÂťARBEIDEMEDRESPEKTFORINNHALDETIANDRESITRUÂŞ OPPMODEELEVANETILÂťVERENYSGJERRIGEOVERFORULIKE RELIGIONAROGTRUSSAMFUNNERAVDETGODE.ÂťREINARBEIDER MEDHEILAGEHUSIRELIGIONANE KANDETVERELÂ?RERIKTÂťDRAPÂť EKSKURSJONTILSLIKEBYGGDERSOMDETERMOGLEG%IOMVISING IEITHEILAGTHUSKANVERELÂ?RERIKOGINTERESSANT Tilhengarar og medlemmer av ulike trus- og livssynssamfunn ).OREGFÂ’RERVIIKKJESTATISTIKKOVERKVARELIGIONARELLER LIVSSYNFOLKHÂ’RERTIL$ERFORERmEIREAVTALASOMBLIR PRESENTERTEIDETTEKAPITTELET OMTRENTLEGE6IKANIKKJESEIE NÂ’YAKTIGFOREKSEMPELKORMANGEBUDDHISTARELLERMUSLI

MARSOMBURI.OREGIDAG MENVIKANREKNEOSSFRAMTIL GANSKESIKRETAL-ÂťTENVIGJERDETPÂť ERÂťSAMANLIKNE INNVANDRARSTATISTIKKENMEDKORMANGEPROSENTBUDDHISTAR MUSLIMARELLERLIKNANDEDETERIDETLANDETINNVANDRARANE KJEMFRÂť$AlNNVIUTKORMANGEINNVANDRARAR mYKTNINGAR OGASYLSÂ’KJARARSOMHARFOREKSEMPELBUDDHISTISKELLER MUSLIMSKBAKGRUNN $ETBLIRDERIMOTFÂ’RTSTATISTIKKOVERmedlemmer i registrerte og uregistrerte trus- og livssynssamfunn FORDIDESSEORGAN ISASJONANEHARRETTPÂťOFFENTLEGETILSKOT6IMÂťLIKEVELREKNE MEDATDETFOREKSEMPELBURmEIREBUDDHISTARELLERMUSLI MARI.OREGENNDETMEDLEMSTALASEIER%INAVGRUNNANEER ATIMANGEBUDDHISTISKEELLERMUSLIMSKELANDERDETIKKJE VANLEGÂťSTÂťSOMREGISTRERTMEDLEMIEITTRUSSAMFUNN6I KANDERFORREKNEMEDATMANGEHELLERIKKJEMELDERSEGINNI EITTRUSSAMFUNNNÂťRDEIKJEMTIL.OREG%INANNANGRUNN KANVEREATFOLKIKKJEFÂ’LERSEGHEIMEIDEILOKALENORSKE TRUSSAMFUNNA OGATDEIDERFORIKKJEREGISTRERERSEG$ET GJELDSÂ?RLEGBUDDHISTAR HINDUAROGMUSLIMAR+RISTNE JÂ’DAROGLIVSSYNSHUMANISTARERISTÂ’RREGRADREGISTRERTE MEDLEMMERIULIKETRUS OGLIVSSYNSSAMFUNN

52 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 52

27-08-10 09:35:56


[Side 50 og 51] Kapittel 3 – Religionar og livssyn i Noreg



(.+)+10%31) .+74480+13() $&"%#$ '(55(-%2 2+55(. 2+55( (.(5 5 4-%.'6.: :3( (1/ 1/ /   tendom om, isslam, livssy synsyns ÂŁ  kriste hum hu um manismen, m an anismen, budd uddhis isme,

Jorden har et tak som heter himmel himmel har et gulv som heter jord, mellom jord og himmel er det mange rom i dette huset hvor vi bor.

h hi hinduisme og jø øded dom i Noreg £ heilage hus i rel religio ionane £ kva livssyn syn e er £ kunst og musikk

Huset er det vakreste av alle. Taket har en gullsol i det blĂĽ, eller stjernesmykker i det svarte. Gulvet er det blomstertepper pĂĽ.

Tips til lĂŚraren

i religionar og livssyn

-ANGE HEILAGE HUS SOM KYRKJER SYNAGOGAR MOSKEAR OG TEMPEL HAR OMVISINGAR SOM ER TILRETTELAGDE FOR ELEVAR I GRUNNSKOLEN ) MANGE TILFELLE KAN EIN BESTILLE ELLER AVTALE OMVISING PÂť HEIMESIDENE TIL DEI ULIKE FORSAMLINGANE

Rommene er kalde eller varme, hvite eller gylne eller grønne. Menneskebarnas lekerom og livsrom: gütefulle, mektige og skjønne. Sidsel Mørck, frü Pü tvers verss (1993)



Til samtale

OppgĂĽver/aktivitetar

 4IL SAMTALE OM MYLDREBILETET PÂť SIDE  A +VA SER DU PÂť BILETET B +VA TENKJER DU PÂť NÂťR DU SER BILETET C (AR DU SETT SOMME AV DESSE BYGNINGANE FÂ’R ) SÂť FALL KVAR D +ORLEIS KAN VI SJÂť AT DESSE BYGNINGANE ER HEILAGE HUS  +VA SLAGS HEILAGE HUS KAN DU NAMNET PÂť  !LLE RELIGIONANE DE LÂ?RER OM I DETTE FAGET HAR HEILAGE HUS  +VIFOR HAR RELIGIONANE HEILAGE HUS (ER ER DET mEIRE MOGLEGE SVAR &OR Âť HA EIN STAD DER EIN KAN MÂ’TE ANDRE SOM HÂ’RER TIL DEN SAME RELIGIONEN FOR Âť HA EIN STAD Âť BE

EIN STAD Âť HA GUDSTENESTE EIN STAD DER EIN KAN UTFÂ’RE RITUAL OSV  4IL SAMTALE OM i$ET VAKRE HUSETw A +VA HANDLAR DIKTET OM B +VA SLAGS STEMNING ER DET I DIKTET C +VA TRUR DU DIKTET SKAL FORTELJE OSS

 3E PÂť MYLDREBILETET PÂť SIDE  A !LLE DESSE HEILAGE HUSA ER AVBILDA I KAPITTEL  &INN UT KVA FOR EIN RELIGION DEI ULIKE HUSA HÂ’RER TIL OG KVAR DEI LIGG B $EI HEILAGE HUSA ER SETTE SAMAN AV ULIKE GEOMETRISKE FORMER 6EL UT TO AV HUSA OG TEIKN OG FORKLAR KVA SLAGS FORMER DEI ER SETTE SAMAN AV  ,ES DIKTET i$ET VAKRE HUSETw A ,AG TALEKOR AV DIKTET ,A EINSKILDELEVAR ELLER GRUPPER AV ELEVAR FÂť TILDELT KVAR SI STROFE AV DIKTET *ENTENE KAN FOR EKSEMPEL LESE FÂ’RSTE OG TREDJE STROFE MENS GUTANE LES ANDRE STROFE 3OLISTAR KAN OGSÂť FÂť SOM OPPGÂťVE Âť LESE OPP TITTELEN ELLER DELAR AV DIKTET 6ARIER STEMMEBRUKEN UNDER LESINGA FOR EKSEMPEL VED Âť LA STEMMA VERE KVISKRANDE

ROPANDE TRIST LATTERMILD OSV -ETODEN TALEKOR ER DET GJORT GREIE FOR PÂť SIDE  B ,A DEG INSPIRERE AV DIKTET i$ET VAKRE HUSETw OG LAG EIT DIKT OM HUSET DITT SKOLEN DIN NÂ?RBUTIKKEN ELLER LIKNANDE ,ES DIKTET FOR KLASSA

53 27-08-10 09:35:58 2


Mål s %LEVANESKALLREOMKRISTENDOMI.OREG s %LEVANESKALLREOMKYRKJEROGANDREKRISTNEGUDSHUS s %LEVANESKALLREOMKUNSTOGMUSIKKIKRISTENDOMMEN s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMHISTORIATILKRISTENDOMMENI.OREG s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEKVAKRISTNEKYRKJESAMFUNNER OGKUNNENAMNETP»NOKREAVDEIKRISTNEKYRKJE SAMFUNNAI.OREG s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEISTAVKYRKJEER OGKORLEISHOERBYGD

*ESUSIB’NN IKKJETILHELGENAR%ITANNAVIKTIGPOENGFOR -ARTIN,UTHERVARATGUDSTENESTENESKULLEHALDASTP» s $ETPASSARlNT»DRAP»EKSKURSJONARTIL NASJONALSPR»KET IKKJEBERREP»LATIN!LTDEIVARUEINIGE STEINKYRKJEROGSTAVKYRKJERISAMBANDMEDARBEIDET I F’RTETILAT,UTHEROGTILHENGARANEHANSGJEKKUTAVDEN MEDDESSETEMAA KATOLSKEKYRKJAOGGRUNNLASIEIGA$ENNORSKEKYRKJAER s .ETTSIDAWWWS’NDAGSSKOLENNOHARMANGE EITPROTESTANTISKKYRKJESAMFUNN$ETERCAMILLIONAR RESSURSAR6ERMERKSAMP»ATSIDAERFORKYNNANDE PROTESTANTARIVERDAIDAG$ETST’RSTEKRISTNEKYRKJESA OGATMANGEAVAKTIVITETANEKANOMFATTASTAV MFUNNETERDENKATOLSKEKYRKJA MEDCAMILLIONAR FRITAKSRETTEN TILHENGARAR Den norske kyrkjaERDETST’RSTEKYRKJESAMFUNNETI.OREG #AAVBEFOLKNINGAERMEDLEMMERAVDETTEKYRKJE SAMFUNNET$ETNESTST’RSTEKRISTNEKYRKJESAMFUNNETI Kommentarar til intervjuet med Kaia og Sara .OREGERDen romersk-katolske kyrkja. Speidarmøte:)EINDELKYRKJERBLIRDETHALDESPEIDARM’TE Den norske kyrkja 3PEIDARR’RSLAHAROFTETILKNYTINGTILKYRKJEBYGG MENER $ENNORSKEKYRKJAERSTATSKYRKJEI.OREG OGDENEVAN EISJ’LVSTENDIGR’RSLE3PEIDARR’RSLAEREIAVDEIST’RSTE GELISK LUTHERSKEPROTESTANTISKE TRUAERSTATENSOFlSIELLE BARNE OGUNGDOMSR’RSLENEIVERDA'RUNNVERDIANEER RELIGION%ISTATSKYRKJEEREIKYRKJESOMBLIRREGULERTOG VENNSKAP SAMARBEID OPPLEVINGAROGFRILUFTSLIV+&5+OG ADMINISTRERTAVSTATEN).OREGERDETSLIKATKONGEN +&5-ERKRISTNESPEIDARFORBUND MENS.ORGESSPEIDER FORMELTER’VSTELEIARI$ENNORSKEKYRKJA+YRKJABLIR FORBUNDIKKJEHARRELIGI’STILKNYTING ADMINISTRERTAVREGJERINGAnIAV&ORNYINGS ADMIN Søndagsskole:3’NDAGSSKOLARBLIRDRIVNEAVKYRKJEROG ISTRASJONS OGKYRKJEDEPARTEMENTET$ETERGRUNNENTILAT ANDREKRISTNEFORSAMLINGARP»S’NDAGAR(ERLRERBARNA KYRKJABLIRKALLASTATSKYRKJE OM"IBELENOGOMKRISTENTRU3’NDAGSSKOLANEI.OREGER Stavkyrkjer 3TAVKYRKJENEBLEIBYGDESOMSTERKEKONSTRUKSJONAR SOM F’RSTOGFREMSTFORBARN MENSOMMESTADERERDETOGS» SKULLEVARELENGE2AMMABEST»RAVlREGRUNNSTOKKARSOM S’NDAGSSKOLEFORTEN»RINGAR Likninga om den miskunnsame samaritanen:)"IBELEN LIGGHORISONTALT/PP»DESSESTOKKANEST»RDETSTOLPAR SOM ST»RDETAT*ESUSFORTALDEEILIKNINGOMEINMANNSOMBLEI OGS»BLIRKALLASTAVAR$EIHARGITTNAMNETTILKYRKJENE$EI mESTESTAVKYRKJENEBLEIBYGDEIPERIODENn OVERFALLENAVR’VARARMENSHANVARP»REISEMELLOM*ERU )MELLOMALDERENKANDETHAVORES»MANGESOM SALEMOG*ERIKO4OPERSONARGJEKKFORBIMANNENP»ULIKE STAVKYRKJERI.OREG)VARDETSTAVKYRKJERIGJEN TIDSPUNKT$EIS»GHANLIGGJEDER MENGJEKKFORBI$EN 3TAVKYRKJASOMERAVBILDAP»SIDEIELEVBOKA ER"ORGUND TREDJESOMKOMFORBI VAREINSAMARITAN DETVILSEIEEIN STAVKYRKJE BYGDITIDSROMMETn$ETERDENST’RSTE MANNFR»STADEN3AMARIA(ANHJELPTEMANNENSOMVAR SKADD OGBETALTEKOSTOGLOSJIFORHANIEITVERTSHUSTILHAN OGEIAVDEIMESTBER’MTESTAVKYRKJENEI.OREG+YRKJA BLEIFRISKIGJEN$ENNELIKNINGASKALVISENESTEKJRLEIK*E LIGGI,RDALKOMMUNEI3OGNOG&JORDANE3TAVKYRKJE SUSSAi%LSKNESTENDINSOMDEGSJ’LVw$ETERBODSKAPEN PORTALENP»SAMESIDAERFR»'OLSTAVKYRKJE5TSKJERINGANE ERBLADRANKAROGKJEMPANDEDRAKAR.OKREAVDEINORSKE ILIKNINGAOMDENMISKUNNSAMESAMARITANEN STAVKYRKJENEST»RP»VERDSARVLISTATIL5.%3#/ Kristne i Noreg 0» TALETBLEIMANGESTAVKYRKJERRIVNE FORDI +RISTNEKYRKJESAMFUNNKANDELASTITREHOVUDKATEGO FOLKEAUKENGJORDEATIKKJEALLEFEKKPLASSINNEIKYRKJA) RIARORTODOKSE KATOLSKEOGPROTESTANTISKE.OREGHADDE STADENBLEIDETBYGDKVITM»LATREKYRKJER SOMFRAMLEISER KATOLSKKYRKJEFRAMTILREFORMASJONENP» TALET$A DEIVANLEGASTEKYRKJEBYGGAP»TETTSTADERRUNDTOMI.OREG BEGYNTE-ARTIN,UTHEROGANDRE»PROTESTEREMOTEINDEL AVLRAOGPRAKSISENIDENKATOLSKEKYRKJA$ETVARMANGE Steinkyrkjer )MELLOMALDERENVARDETCASTEINKYRKJERI.OREG TING,UTHEROGTILHENGARANEHANSREAGERTEP»"LANTDET 3TEINKYRKJENEUTGJORDEOMLAGEINlREDELAVALLEKYRKJENE DEIMEINTEVARGALE VARAVLATSHANDELEN$ENNEORDNINGA &OR»KUNNEBYGGJESTOREKATEDRALARGJEKKEINI%UROPA GJEKKUTP»ATFOLKKUNNEBETALESEGFRIFR»SYNDENESINE OVERTIL»BYGGJEKYRKJERISTEIN).OREGER.IDAROSDOMEN VED»GIPENGARTILKYRKJA0ROTESTANTANEMEINTEOGS»AT OG3TAVANGERDOMKYRKJESTEINKATEDRALAR ALLEKRISTNESKULLEKUNNEVENDESEGDIREKTETIL'UDOG

Tips til læraren

Bakgrunn

54 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 54

27-08-10 09:35:58


[Side 52–54]

Til samtale

Oppgåver/aktivitetar

 0»KVADAGARPLARSYSTRENE+AIAOG3ARA»VEREIKYRKJA 4ORSDAGOGS’NDAG  +VAGJERDEIDER$EIERP»SPEIDARM’TEOGG»RTIL GUDSTENESTE +VAEREIPREIKE%INTALESOMPRESTENHELD  +VASLAGSPREIKELIKER+AIAOG3ARABEST0REIKERSOM BLIRDRAMATISERTE ELLERDERPRESTENBRUKERBILETEFOR» ILLUSTREREINNHALDET  +VAMEINERDEITOJENTENEERDENVIKTIGASTEBODSKAPEN I"IBELEN'UDSKJRLEIKTILALLEMENNESKE OGS»KALLA KJRLEIKSBODSKAPEN  +VARI"IBELENST»RDENNEBODSKAPEN"»DEI$ETNYE TESTAMENTETOGI$ETGAMLETESTAMENTET  +VIFORBYGDEKRISTNEI.OREGSTAVKYRKJER&ORDI KONSTRUKSJONANEVARSTERKEOGSKULLEVARELENGE  +VAERSKILNADENMELLOMEISTEINKYRKJEOGEISTAV KYRKJE$EIERBYGDEIULIKEMATERIALE ISTEINOGTRE  +VAVAREITHOV%INSTADDERVIKINGANEOFRATILGUDANE SINE

 &INNUTKVAKYRKJERSOMlNSTINROMR»DETRUNDT SKOLEN  +VAANDREKRISTNETRUSSAMFUNNlNSTINROMR»DET  )*OH ST»RDETEINTEKSTSOMBLIRKALLA$ENVESLE "IBELEN3L»OPPOGlNNUTKVASOMST»RDER+VIFORBLIR TEKSTENKALLA$ENVESLE"IBELEN TRURDU  $EINORSKESTAVKYRKJENEST»RP»VERDSARVLISTATIL 5.%3#/&INNUTKVAANDREBYGNINGARI.OREGSOM ST»RP»DENNELISTA  &INSTDETSTAVKYRKJERELLERSTEINKYRKJERINROMR»DET RUNDTSKOLEN+ORLEISSERDEIUT+ANDUlNNEUTMEIR OMKYRKJENE$UKANTEIKNEELLERSKRIVEEINFAKTATEKST OMDETDUlNN  &INNUTKORLANGTDETERFR»SKOLENDINTILNRMASTE STAVKYRKJEELLERSTEINKYRKJE +VAHEITERDENNRMASTEKYRKJA OGKORLEISSERHOUT 3KRIVOGTEIKN  &INNBILETEAVKYRKJEROGTEIKNDEIS»GODTDUKANVED» KOPIEREETTERBILETET,AGEIUTSTILLINGIKLASSA

Til filosofisk samtale 3J»SIDEFORMETODEFORlLOSOlSKSAMTALE %LEVANESKALTASTILLINGTILP»STANDENUNDER (»PERVIKTIGAREENNKJRLEIK FORDIx

55 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 55

27-08-10 09:36:02


MĂĽl s %LEVANE SKAL KUNNE FORKLARE KVA SOM SKJER I KYRKJA UNDER EI GUDSTENESTE s %LEVANE SKAL KUNNE FORTELJE OM KVA SLAGS AKTIVITETAR SOM GÂťR FÂ’RE SEG I KYRKJEBYGGET UTANOM DEI VANLEGE GUDSTENESTENE

 7%4-,(3+-83-,%

Vindauge i gotisk stil, det vil seie med spiss boge. Dette fotograďŹ et er frĂĽ Trefoldighetskirken i Oslo. Denne kyrkja har ein spesiell arkitektur. Ho er krossforma som ortodokse kyrkjer og har ein ĂĽttekanta kuppel. Kyrkja har ogsĂĽ ein vestleg gotisk stil, som vi tydeleg kan sjĂĽ pĂĽ vindauga.

Kvar søndag er det gudsteneste i kyrkjer over heile Noreg. Dei este kyrkjene i Noreg hører til Den norske kyrkja. Gudstenestene følgjer eit fast mønster, der noko av det same er med kvar gong. Det blir lese frü Bibelen, og presten eller ein annan held ein tale ut frü det som er lese. Talen blir kalla preike. Som regel er det orgelmusikk under gudstenesta. Alle som er i kyrkja, er med pü ü syngje salmar, og alle er med pü ü be Fadervür. Det blir ogsü bede andre bønner. Alle seier fram truvedkjenninga saman. Truvedkjenninga fortel kva kristne trur pü. I gudstenesta er det ofte büde düp og nattverd. krist

gudsteneste

preike salmesong bønn düp, nattverd

%557(3'

Koret, alteret og alterringen.

Nür det er nattverd i kyrkja, a, et kristne brød og drikk vin til mi minne om Jesus. Natt ttverden gir krisstne menneske felllesskap med Jessus og g tilg tilgiving for synd yndene.

Konsert i kyrkja.

Barnebarnet til kongen blir døypt.

Kyrkjekonsert, barnedĂĽp og vaksendĂĽp

Døypefont.

VaksendĂĽp. DĂĽp blir behandla som tema pĂĽ trinn 1.

Bakgrunn Nattverd ) "IBELEN BLIR DET FORTALT AT *ESUS VAR SAMAN MED DISIPLANE SINE OM KVELDEN SKJÂ?RTORSDAG FOR Âť FEIRE PÂťSKEMÂťLTIDET 6ED DETTE MÂťLTIDET INNSTIFTA *ESUS NATTVERDEN NATTVERD TYDER KVELDSMÂťLTID  ) "IBELEN STÂťR DET AT HAN TOK EIT BRÂ’D TAKKA 'UD FOR DET OG BEGYNTE SÂť Âť DELE UT BRÂ’D TIL DISIPLANE MENS HAN SA i$ETTE ER MIN KROPP SOM BLIR GJEVEN FOR DYKK 'JER DETTE TIL MINNE OM MEGw $ERETTER TOK HAN EIT VINBEGER OG SENDE RUNDT TIL DISIPLANE MENS HAN SA i$ETTE BEGERET ER DEN NYE PAKT I MITT BLOD SOM BLIR AUST UT FOR DYKKw ,UK  n   .ATTVERDEN ER EIT MINNEMÂťLTID OM *ESUS FOR KRISTNE MENNESKE $EI mESTE KRISTNE KYRKJESAMFUNN FEIRAR NATTVERD GANSKE OFTE 3OMME FORSAMLINGAR ELLER KYRKJER FEIRAR NATTVERD BERRE EIN GONG I ÂťRET TIL PÂťSKE +RISTNE SER OGSÂť PÂť NATTVERDEN SOM NOKO TRUSSTYRKJANDE .ATTVERDEN ER EIT FELLESSKAP FOR ALLE KRISTNE .ATTVERDEN OG DÂťPEN ER SAKRAMENTA I $EN NORSKE KYRKJA 3AKRAMENT ER EI HEILAG RITUELL HANDLING +RISTNE TRUR AT GJENNOM SAKRAMENTET GIR 'UD SIN NÂťDE TIL MENNESKA

Liturgi %I GUDSTENESTE BESTÂťR AV ULIKE DELAR 'ANGEN I GUDSTENESTA KALLAR VI LITURGI ,ITURGI ER ALT SOM SKJER I GUDSTENESTA UTANOM PREIKA n DET VIL SEIE BÂ’NNER SYNDSVEDKJENNING SALMAR OG TEKSTLESING "LANT DEI FASTE LEDDA I GUDSTENESTER ER TRE TEKSTLES INGAR MED TRE SALMAR OG SYNDSVEDKJENNING FÂ’R PREIKA %TTER PREIKA KJEM TO SALMAR TRUVEDKJENNING &ADERVÂťR OG UTGANG SORD $ERSOM DET ER DÂťP ELLER NATTVERD KJEM mEIRE SALMAR OG TEKSTLESINGAR I TILLEGG

Til høgtlesing Intervju med organisten Trygve Nür begynte du ü spele orgel, og kvifor begynte du? Eg gjekk i 6. klasse da eg begynte ü spele kyrkjeorgel. Før det hadde eg spela trøorgel heime, eit slikt orgel der du mü trakke med begge pedalane for ü fü lyd i orgelet. Eg begynte ü spele orgel etter at eg hadde sett nokre notar av Johann Sebastian Bach. Slik musikk ville

56 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd LĂŚre ĂŚre 56

27-08-10 -08 09:36:04 4


[side 55 og 56]

Tips til læraren

I store kyrkjer skjer det noko nesten kvar dag heile året. I somme kyrkjelydar er det kor for ulike aldersgrupper, frå små barn til vaksne. Andre stader kan det vere ungdomsklubb eller speidar­ grupper, samlingar for foreldre med babyar og pensjonistforeining­ ar. Kyrkja tilbyr trusopplæring for alle som er døypte. Det vil seie at barna kan få lære om den kristne trua frå dei er små. Dei som skal konfirmerast, får også opplæring om kristendommen i kyrkja.

konfirmasjon

vigsel, gravferd

Som førebuing til at elevane skal finne ut meir om lokale kyrkjer, kan det vere lurt å skaffe nokre lokale kyrkjelydsblad, finne nettsider til kyrkjene eller liknande, slik at dei har noko å arbeide med.

Kyrkja blir brukt ved mange viktige hendingar i livet. Mange vel å la barna sine bli døypte i kyrkja, og mange ungdommar blir kon­ firmerte der. Om somme ikkje er døypte som barn, kan dei bli døypte seinare. Mange som skal gifte seg, gjer det i kyrkja. Den seremonien blir kalla vigsel. Dei aller fleste gravferdene i Noreg skjer frå ei kyrkje eller eit kapell, som er ei mindre kyrkje.

Preikestol, der presten held preika. Konfirmasjon

Brudeparet kneler ved alterringen for å få velsigninga.

Vigsel, gravferd

56

eg gjerne spele! Korleis verkar orgelet? Inne i orgelet er det ei kasse, og der er det eit konstant lufttrykk. Når eg spelar på ein tangent, blir ein ventil opna slik at det går luft frå kassa og til orgelpipa. Tidlegare var det gutar som stod og trakka på pedalar for at det skulle vere nok luft inne i kassa. Det var nok tungt arbeid. No går heldigvis orgelet på elektrisk straum. Korleis får du ulik lyd i orgelet? Ulike piper gir ulik lyd. Orgelet eg spelar på, har 18 stemmer. Ei av orgelstemmene heiter trompet, fordi ho gir sterk og kraftig lyd. Ei anna kallar vi fløyte, fordi lyden er mjukare og svakare. Vi får også ulik lyd ved å kombinere ulike piper. Orgelet eg spelar på, har over tusen piper. Da er det mogleg å få til mange ulike orgellydar, og å spele høge og djupe tonar. Kva rolle har orgelet i gudstenesta? Orgelet akkompagnerer salmesongen i kyrkja, og skal

skape stemning som passar til kvar einskild gudsteneste. Det er for eksempel feststemning under gudstenesta første påskedag, mens det er ei heilt anna stemning langfredag. Orgelmusikk er også ofte ein viktig ingrediens i bryllaup og gravferder. Somme gonger spelar eg også ved kyrkjekonsertar. Spelar du berre orgel i kyrkja? Det hender eg spelar piano under gudstenesta. Av og til er det barnekor eller andre kor som syng under gudstenesta. Da passar det ofte betre at eg spelar piano, slik at eg ikkje overdøyver songen. Å spele saman med andre er noko av det eg liker aller best. Er det vanskeleg å spele orgel? Det tek tid å lære, ja. Somme gonger spelar eg som om det skulle vere tre instrument, ein melodi med høgre hand, ein med venstre hand og ein med beina som trykkjer på pedalane. Det ser kanskje lett ut, men det krev mykje trening. Eg synest lyden er fantastisk! Eg liker yrket mitt svært godt.

57 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 57

09-09-10 10:54:11


Oppgåver/aktivitetar ,ESINTERVJUETMEDORGANISTEN4RYGVE  +VAKLASSEGJEKK4RYGVEIDAHANBEGYNTE»SPELEORGEL KLASSE  +VAFOREINKOMPONISTVARDETSOMFEKK4RYGVETIL» BEGYNNE»SPELEORGEL*OHANN3EBASTIAN"ACH  +ORLEISKANORGELETF»ULIKELYDAR$ETHARULIKEPIPER MEDULIKKLANG  6EDKVAH’VESPELAR4RYGVEORGEL5NDERGUDSTENESTER BRYLLAUP GRAVFERDEROGKYRKJEKONSERTAR

Bakgrunn i/BLIHOSMEGwInn i livet 5–7,#$ SPOR /BLIHOSMEGwEREINENGELSKSALME SKRIVENAV(ENRY &RANCIS,YTEI OMSETTAV'USTAV*ENSEN MEDMELODI AV7ILLIAM(-ONK$ETEREINKVELDSSONG SOMOFTEBLIR BRUKTVEDGRAVFERDER4EKSTENST»RISALMEBOKASOMBLIR BRUKTIKYRKJA 4EKSTENTEKUTGANGSPUNKTIEIFORTELJINGIEVANGELIETETTER ,UKAS,UK n $ERST»RDETATTOAVDISIPLANESL»R F’LGJEMEDEINFRAMANDMANN$EIFORTELKVASOMSKJEDDE MED*ESUS ATHANBLEITEKENTILFANGEOGM»TTED’YP»EIN KROSS%TTEREISTUNDERDEIFRAMME MENMANNENGIR INNTRYKKAV»SKULLEVIDARE$ASEIERDISIPLANEi6ERHOSOSS $ETKVELDAR OGDAGENERP»HELLw,UK  (ANBLIRMED DEIINN OGN»RHANBERTAKKEB’NNAOGDELEROPPBR’DET SKJ’NARDEIATDETER*ESUS $ENNEINNSPELINGAERMED.IDAROSDOMENS'UTTEKOROG MED!RVE4ELLEFSENP»lOLIN 1 /BLIHOSMEG.»ERDETAFTENTID OGM’RKETSTIGERnDVEL O(ERREBLID .»RANNENHJELPBLIRST’VOGDUGEREI DU HJELPEL’SESHJELPER BLIHOSMEG

Oppgåver til «O bli hos meg»  +VATENKJERDUP»N»RDUH’RERDENNESALMEN  +VASLAGSINSTRUMENTERBRUKTEIINNSPELINGA&IOLINOG ORGEL  +VENSYNG%ITGUTEKOR SOMOGS»HARVAKSNE MEDLEMMER  +VAHEITERSALMENi/BLIHOSMEGw  +VATRURDUSALMENHANDLAROM  +VIFORTRURDUDENNESALMENBLIRBRUKTIGRAVFERDER

Til samtale  +VAKALLARVIDETFASTEM’NSTERETSOMEIGUDSTENESTE BEST»RAV,ITURGI  +VENHELDSOMREGELPREIKEIGUDSTENESTA0RESTEN  +VAHEITERDENMESTKJENDEB’NNASOMBLIRBEDENI GUDSTENESTA&ADERV»R

Oppgåver/aktivitetar  !RBEIDALEINEELLERIGRUPPER OGlNNUTMEIROMD»P KONlRMASJONOGVIGSEL$UKANFOREKSEMPELlNNEUT KORMANGESOMIFJORBLEIVIGDE KONlRMERTEELLERD’YPTE IKYRKJAP»STADENDERDUBUR  &INNUTKVAAKTIVITETARSOMG»RF’RESEGIKYRKJADERDU BUR(ARKYRKJATILBODOMS’NDAGSSKOLEELLERSPEIDAR GRUPPE FOREKSEMPEL  0»SIDEOGIELEVBOKAERDETBILETEFR» 4REFOLDIGHETSKIRKENI/SLO+ANDUlNNEUTMEIROM DENNEKYRKJA+ORLEISERHOBYGD

2 3NARTSVINNERLIVETSDAG DETKVELDERFORT OGJORDENSLYSALTM’RKNEROGG»RBORT FORANDRINGSSKYGGEF’LGERTROMINVEIn ODUSOMEIFORANDRES BLIHOSMEG 3 (VERTIMETRENGERJEGDINSTERKEVAKT KUNFORDINN»DEVIKERM’RKETSMAKT HVORSKALJEGVANDRETRYGTFORUTENDEG )MULMOGSOLSKINN (ERRE BLIHOSMEG 4 /LAMEGSEDITTKORSID’DENSGYS DRIVM’RKETBORTOGVRMEGLIVETSLYS $ASKINNERMORGENR’DENP»MINVEI )LIVOGD’D O(ERRE BLIHOSMEG &R»(&,YTENorsk salmebok/SLO6ERBUM 

58 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 58

27-08-10 09:36:06


[side 57–61]

MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMKYRKJEBYGGET KORLEISDETERBYGDOPPOG KVADETINNEHELD s %LEVANESKALOBSERVEREKVAKYRKJEBYGGSOMlNSTINÂ?RMILJÂ’ET KVASLAGS KYRKJERDETER OGKORLEISDEIERBYGDEOPP s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEIARBEIDSKYRKJEER OGKVAHOKANBRUKAST TIL%LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEITBEDEHUSER OGKVIFORDETlNSTBEDE HUSITILLEGGTILKYRKJER

Altertavla er plassert bak eller over alteret. Ofte er motivet henta frü Jesu lidingshistorie, men det kan ogsü vere frü andre forteljingar i Det nye testamentet. Altertavler som symboliserer treeininga, er heller ikkje uvanlege. Da er Gud ofte representert med eit auge, Den Heilage Ande med ei due og Jesus med bokstavane XPI (XP er dei to første bokstavane i ordet Kristus pü gresk). Alter kjem av latin og tyder høg offerstad. Alteret stür inne i alterringen. Pü alteret ligg Bibelen, og i mange kyrkjer er brødet og vinen som blir brukt i nattverden, plassert pü alteret.

Dei este kyrkjer har ein preikestol. Der stĂĽr presten og held preike, og der stĂĽr den som les frĂĽ Bibelen. Kyrkjeorgelet er det største musikkinstrumentet som ďŹ nst. I kyrkjene er det ofte ein vegg med piper som lagar den otte lyden som blir spela gjennom orgelet. Organisten som spelar pĂĽ orgelet, spelar til salmane og nĂĽr FadervĂĽr blir sunge, og til somme delar av prestens liturgi. Organisten spelar ogsĂĽ eit preludium som innleiing til gudstenesta og eit postludium som avslutning av gudstenesta. Preludium tyder forspel, og postludium tyder etterspel. Postludiet byggjer ofte pĂĽ ein av salmane som ein har sunge tidlegare i gudstenesta.

Tips til lĂŚraren $RAPÂťLOKALEKSKURSJONTILKYRKJERINÂ?RMILJÂ’ET&Â’R EINEVENTUELLEKSKURSJONKANLÂ?RARENLAGEEITSKJEMA MEDEINDELMATEMATISKESPÂ’RSMÂťLSOMELEVANEKAN lNNESVARPÂť FOREKSEMPELOMKORBREI LANGOGHÂ’G KYRKJAERCA 3OMMEAVSVARABLIRGJETTING MEN LENGDOGBREIDDKANFOREKSEMPELMÂťLASTMEDSTEG %LEVANEKANOGSÂťlNNESÂťMANGEGEOMETRISKEFOR MERSOMMOGLEG BÂťDETO OGTREDIMENSJONALE SOM EINKANSNAKKEOMIPLENUMVEDKYRKJA 6EDEIOMVISINGINNEIKYRKJAKANOMVISAREN VISEFRAMOGFORTELJEOMDETSOMBLIRPRESENTERTI ELEVBOKA

Bakgrunn VĂĽpenhus )GAMLEDAGARVARDETVANLEGÂťGÂťMEDVÂťPEN6ÂťPENHAR IKKJENOKOÂťGJEREINNEISJÂ’LVEKYRKJA SÂťFOLKMÂťTTELEGGJE DEIFRÂťSEGFÂ’RDEIGJEKKINNIKYRKJEROMMET)DAGHENGJER MANGEFRÂťSEGYTTERTÂ’YETIVÂťPENHUSET Kyrkjeopning -ELLOMVÂťPENHUSETOGKYRKJESKIPETLIGGKYRKJEOPNINGA $ETEROFTEEIELLERTODÂ’RERHER+YRKJETENARANESTÂťROFTEI KYRKJEOPNINGAOGDELERUTSALMEBÂ’KERELLERÂ’NSKJER VELKOMMENTILGUDSTENESTE Kyrkjeskip og kor +YRKJAHARTOSTOREDELAR SKIPETOGKORET+YRKJESKIPET SYMBOLISERERLIVETIVERDA OGKORETMEDALTERETSYMBOL ISERERHIMMELEN+ORETERDENMESTUTSMYKKADELENAV KYRKJA+ORETERDENVIKTIGASTEMÂ’TESTADENMELLOMDET JORDISKEOGDETHIMMELSKE SYMBOLISERTVEDALTERRINGEN Alterringen !LTERRINGENEREINBOGEFORMABENKSOMSTÂťRFREMSTI KYRKJA'RUNNENTILATHANHEITERALTERRING ERATHAN

59 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 59

27-08-10 09:36:10


SYMBOLISEREREINHEILRING$ENEINEHALVDELENSTRSYNLEGI KYRKJA MENSEINTENKJERSEGATDENANDREHALVDELENERI HIMMELEN&ORKRISTNESYMBOLISERERDETATALLEKRISTNE BDE DEIPJORDAOGDEIIHIMMELEN SITTILBORDSSAMAN TILEIT HIMMELSKFELLESSKAPSMLTIDªVERESAMANTILMLTIDEREIN SENTRALTANKEI"IBELEN$ETDREIARSEGIKKJEBERREOM NATTVERDENSKJ�RTORSDAG DETHEITEROGSiSITJETILBORDSI HIMMELENw-LTIDETSYMBOLISERERDENDJUPASTEFORMAFOR FELLESSKAPFORKRISTNE Kyrkjespir +YRKJESPIRETHAREINTOSIDIGFUNKSJON&ORDETF’RSTESKALDET STIKKEOPPOVERALLEANDREBYGNINGAROGVISEATiHERER KYRKJAw)TILLEGGPEIKARKYRKJESPIRETMOTHIMMELENOGSKAL MINNEMENNESKAOM'UD0LASSERINGAERIKKJETILFELDIG +YRKJESPIRETERSSEIEALLTIDPLASSERTOVERKORET DERBDE ALTERTAVLAOGALTERRINGENERPLASSERTE Den raude lampa )KATOLSKEKYRKJERERDETEILAMPESOMLYSERPVENSTRESIDEI KYRKJA(OBLIRKALLADENRAUDEEVIGELAMPA&ORKATOLSKE KRISTNESYMBOLISERERLAMPAAT*ESUS+RISTUSALLTIDERTIL STADESIKYRKJA Døypefont )$ENNORSKEKYRKJAOGANDREKYRKJESAMFUNNSOMPRAK TISERERBARNEDP BLIRDETBRUKTEIND’YPEFONT(ANERSOM REGELCAEINMETERH’GOGHAREITFATPTOPPENSOMBLIRFYLT MEDVATNF’RDPEN$’YPEFONTAREROFTEDEKORERTEMED BIBELTEKSTAROMDP Kyrkjeklokker %INTIMEF’R EINHALVTIMEF’ROGFEMMINUTTF’RGUDSTEN ESTABEGYNNER RINGJERKYRKJEKLOKKENE'UDSTENESTABLIR AVSLUTTAMEDXKLOKKESLAG TRESLAGFOR&ADEREN TRESLAG FOR3ONENOGTRESLAGFOR$EN(EILAGE!NDE+LOKKENEER PLASSERTEITOPPENAVKLOKKETRNET Arbeidskyrkjer !RBEIDSKYRKJEEREITOMGREPSOMBLEIVANLEGI RA !RBEIDSKYRKJERVARKYRKJEBYGGSOMFRAMFORALTSKULLEVERE PRAKTISKEOGHAPLASSTILALLEAKTIVITETARSOMGJEKKF’RESEGI KYRKJAPKVARDAGAR%KSEMPELPSLIKEAKTIVITETARER BARNE OGUNGDOMSARBEID KONlRMANTUNDERVISNINGOG ULIKELAGS OGFOREININGSM’TER Bedehus "EDEHUSAVOKSFRAMFRMIDTENAV TALET%ITBEDEHUS EREITFORSAMLINGSHUSSOMKRISTNEEIGOGDRIV3OMMEKALLAR BEDEHUSASINEFORSAMLINGSHUSELLERMISJONSHUS)SOMME BEDEHUSERDETAKTIVITETARSOMM’TE UNGDOMSARBEIDOSV MENSEINDELAVBEDEHUSAIKKJEERIBRUKLENGER$EITYPISKE BEDEHUSAERFORMAREKTANGUL�RT(ERERDETIKKJEPREIKESTOL MENTALARSTOL+YRKJELEGEHANDLINGARSOMDP NATTVERDOG BRYLLAUPHARHELLERIKKJETRADISJONELTGTTF’RESEGIBEDE HUSA

Til høgtlesing Om korleis bedehusa blei til PĂĽ 1800-talet bestemte prestane svĂŚrt mykje. Dei bestemte mellom anna kven som fekk lov til ĂĽ halde kristne møte. Det var stort sett dei som hadde studert kristendom, som fekk preike om kristendommen for dei andre, og det var alltid prestane som bestemte kvar og nĂĽr desse møta skulle haldast. ÂŤKvifor skal prestane bestemme?Âť spurde somme. ÂŤDet er ikkje rettferdig.Âť Folk begynte ĂĽ seie frĂĽ om kva dei meinte. Etter kvart blei det bestemt at dei som ville, skulle fĂĽ lov til ĂĽ halde kristne møte. Til ĂĽ begynne med heldt folk møte i heimane sine, utan presten til stades. Da kunne dei syngje og be og snakke saman om Gud, utan at ein prest styrte alt saman. Desse møta blei populĂŚre. Etter kvart kom det sĂĽ mange pĂĽ møta at det ikkje blei plass til alle menneska heime hos folk. Dei mĂĽtte ďŹ nne større lokale. I bygdene var det ogsĂĽ folk som budde slik at dei hadde lang veg til kyrkja. Derfor bygde dei nye hus som dei kunne ha dei kristne møta sine i. Desse husa kalla dei bedehus. Det ďŹ nst mange hundre bedehus rundt om i landet vĂĽrt den dag i dag. Mange av dei er framleis i bruk.

Til samtale  +VIFORERKYRKJESPIRETSÂťHÂ’GT&ORDIDETSKALPEIKEMOT HIMMELENOGMINNEMENNESKAOM'UD  +VIFORBLIRDETFÂ’RSTEROMMETEINKJEMINNIIKYRKJA KALLAVÂťPENHUSET)GAMLEDAGARMÂťTTEDEISOMHADDE MEDSEGSVERDELLERANDREVÂťPEN SETJEDEIFRÂťSEGHERFÂ’R DEIFEKKGÂťVIDAREINNISJÂ’LVEKYRKJEROMMET  +VAHEITERDETSTOREMIDTPARTIETIKYRKJA+YRKJESKIPET  +VAHEITERDENSTADENIKYRKJADERALTERETSTÂťR+ORET  +VAHEITERDENBENKENSOMKRISTNEKNELERPÂťNÂťRDEI FEIRARNATTVERD!LTERRINGEN

OppgĂĽver/aktivitetar  3JÂťPÂťEITBILETEAVDENLOKALEKYRKJA ELLERDRATILDEN LOKALEKYRKJAOGSJÂťPÂťDENGEOMETRISKEFORMA4EIKN KYRKJASÂťGODTDUKAN$UHARBERRELOVTILÂťBRUKE GEOMETRISKElGURAR  &INNBILETEAVTOKYRKJERINÂ?RMILJÂ’ETDITT4EIKNKYRKJENE SÂťGODTDUKAN&INNLIKSKAPAROGSKILNADERMELLOMDEI &ORKLARFOREINMEDELEVKORLEISDEISERUT  3JÂťKOPIORIGINAL,AGEIKYRKJEIPAPIR  3JÂťKOPIORIGINAL3ETINNRETTNAMNPÂťRETTGJENSTAND IKYRKJA

60 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 60

27-08-10 09:36:10


Fasit til spørsmål på side 61 i elevboka  /MLAG MILLIONARNORDMENNERMEDLEMMERAVULIKE KRISTNEKYRKJESAMFUNN$EImESTEH’RERTIL$ENNORSKE KYRKJA SOMVIOGS»KALLARSTATSKYRKJA  %ITKYRKJESAMFUNNEREIGRUPPEMENNESKESOMHAROM LAGDETSAMESYNETP»KRISTENDOMMEN  !RBEIDSKYRKJERERMODERNEKYRKJERSOMERBYGDESLIKAT DEIKANBRUKASTTILMYKJEMEIRENNGUDSTENESTER$ESSE KYRKJENEHARROMTILMANGEULIKEAKTIVITETAR FOREKSEM PELSPEIDARGRUPPE KOR UNGDOMSKLUBB KONlRMAN TUNDERVISNINGOGELDREFOREININGAR  +AIAOG3ARAHARVOREMEDP»»DRAMATISERELIKNINGAOM DENMISKUNNSAMESAMARITANEN SOMST»RI,UK n  %KSEMPELP»GJENSTANDARSOMER»lNNEIKYRKJA ER MELLOMANNAKROSS ALTER PREIKESTOL D’YPEFONT BIBELOG SALMEBOK

61 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 61

27-08-10 09:36:13


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMISLAMI.OREG s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVEMOSKEENOGREmEKTEREOVERKVAPOSISJONHANHAROGBRUKENAVHAN$EISKAL KUNNEBRUKEDIGITALEVERKT’YFOR»LAGEEINPRESENTASJON s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOM-UHAMMEDSOMBYGGJERDENF’RSTEMOSKEENI-EDINA s %LEVANESKALARBEIDEMEDB’NNAOGB’NNETIDERI.OREG OGMOSKEARINROMR»DETSITT

Tips til læraren s .ETTSTADENWWWISLAMNOINNEHELDMYKJE INFORMASJONOMISLAMOGOMMUSLIMARI.OREG (ERKANELEVANEOGS»SENDEINNSP’RSM»LDEIHAR OMISLAMOGF»SVAR s 0ROFESSOR/DDBJ’RN,EIRVIKVED5NIVERSITETETI/SLO HARLAGAEININFORMATIVNETTSTADOMISLAMI.OREG HTTPFOLKUIONOLEIRVIKTEKSTER)SLAMI.ORGEHTML (ERERMELLOMANNAEIOVERSIKTOVERMUSLIMSKE ORGANISASJONAROGOVERRELEVANTLITTERATUR s $RAP»BES’KTILEINMOSK£$ETlNSTMOSK£AROVER HEILELANDET OGmEIREAVDEITILBYROMVISNINGARFOR SKOLEKLASSER

Bakgrunn Moskear i Noreg )VARDETMOSKEARI.OREG SOMTILSAMANHADDEI UNDERKANTAVMEDLEMMER$EImESTEMOSKEANELIGG P»!USTLANDET DETMAJORITETENAVMUSLIMANEHERILANDETER BUSETTE MENDETERMOSKEARRUNDTOMKRINGIHEILELANDET -ANGEAVMOSKEANEERORGANISERTERUNDTSPR»KOGETNISK BAKGRUNN&OLK’NSKJER»G»ISAMEMOSK£SOMPERSONAR SOMSNAKKARSAMESPR»KELLERHARSAMEBAKGRUNNSOMDEI SJ’LVEHAR 4EOLOGISKESKILNADER FOREKSEMPELSPLITTINGAMELLOM SUNNI OGSJIAISLAM SPELAROGS»INNN»RDETGJELDORGANISER INGAVMOSKEAR3KILJETMELLOMSUNNI OGSJIAISLAMOPPSTOD ETTERUSEMJEOMKVENSOMHADDERETTTIL»STYREDETMUS LIMSKESAMFUNNETETTERAT-UHAMMEDVARD’D OGOM KORLEISDETSKULLESTYRAST3EINAREHARDETOGS»UTVIKLASEG EINDELSKILNADERILREOGPRAKSIS0»VERDSBASISREKNARVI MEDATRUNDTAVALLEMUSLIMARH’RERTILSUNNIISLAM MENSDEIRESTERANDEH’RERTILSJIAISLAM).OREGER FORDELINGAOMLAGSUNNI OGSJIAMUSLIMAR-EIR DETALJERTINFORMASJONOMSPLITTINGAMELLOMSUNNI OG SJIAISLAMlNSTILRARRESURSENP»NETTSTADENTILInn i livet. Islamsk råd Norge )SLAMSKR»D.ORGE)2. EREINPARAPLYORGANISASJONFOR MUSLIMAROGMUSLIMSKEORGANISASJONARI.OREG)2. ’NSKJER»VEREEITTALER’RFORDEINORSKEMUSLIMANE/MLAG HALVPARTENAVDEIMUSLIMSKEORGANISASJONANEERMEDI)2. SOMHAROMLAGMEDLEMMER Kommentarar til det Shamsa fortel Spare opp bønn:-USLIMSKEBARNBLIRREKNASOMVAKSNEI RITUELLFORSTANDETTERPUBERTETEN$ABEGYNNEROGS»EINDEL

»UTF’REDEIRITUELLEPLIKTENE3HAMSABERDEIFEMDAGLEGE B’NNENEJAMVELOMHOBERREER»R$ETERVANSKELEG» SEIENOKOKONKRETOMKORVANLEGELLERUVANLEGDETERAT  »RINGARBERDEIFEMDAGLEGEB’NNENE$ETVARIERERFR» FAMILIETILFAMILIEOGFR»PERSONTILPERSON3HAMSABERIKKJE P»SKOLEN MENSAMLAROPPB’NNENETILHOKJEMHEIM$ET VILSEIEATHOSL»RSAMANDEITOB’NNENEHOIKKJEBADP» SKOLEN OGBERDEIRETTETTERKVARANDRE$ETKANHOGJERE MEDEINGONGHOKJEMHEIM ELLERRETTF’RDENNESTE TIDB’NNA ªSAMLEOPPB’NNERIKKJEUVANLEGBLANTNORSKEMUSLI MAR)SKOLEKVARDAGENELLERIARBEIDSLIVETERDETIKKJELAGT INNB’NNEPAUSAR-USLIMARSOMUTF’RERDEIRELIGI’SE PLIKTENE lNNDERFORPRAKTISKEL’YSINGARIKVARDAGEN&OR MANGEMUSLIMARERDETVIKTIGASTE»GJENNOMF’REB’NNA IKKJEB’NNETIDSPUNKTET Ikkje dra på overnattingsturar eller danse med gutar: 3HAMSASEIERATHOIKKJEBRUKER»VEREMEDP»OVERNATTING STURAR OGATHOIKKJEKANDANSEMEDGUTAR/MMUSLIMSKE BARNKANVEREMEDP»SLIKETINGELLERIKKJE VARIERERFR» FAMILIETILFAMILIE%INDELFORELDRE’NSKJERATBARNADEIRA SKALVEREMEDP»ALTDETDEIANDREBARNAIKLASSAERMEDP» MENSANDREUTTRYKKJERST’RRESKEPSISTILATJENTEROGGUTAR SOMIKKJEERIFAMILIE SKALVEREMEDP»OVERNATTINGSTURAR SAMANELLERDANSEMEDKVARANDRE$ETKANHAB»DE KULTURELLEOGRELIGI’SE»RSAKER)MANGEMUSLIMSKELANDER DETVANLEGMEDEIFORMFORKJ’NNSSEGREGERING$ETVILSEIE ATJENTEROGGUTARFR»OGMEDPUBERTETSALDERENSJELDANER SAMANMEDPERSONARAVMOTSETTKJ’NNUTANF’LGJEAV FORELDREELLERANDREFAMILIEMEDLEMMER&LEIREMUSLIMSKE BARNOGFORELDRADEIRAVILDERFORKANSKJEVERESKEPTISKEOGI TILLEGGHAEIT’NSKEOMATBARNASKALSLEPPE»VEREMEDP» AKTIVITETARDERJENTEROGGUTARERFYSISKNRKVARANDRE

Til samtale +VAFOREIN'UDBER3HAMSATIL4IL!LLAH 3HAMSASEIERATHOIKKJEBERP»SKOLEN MENATHOSPARER OPPTOB’NNERTILHOKJEMHEIM+VATYDERDET!THO BERDEITOB’NNENESOMHOIKKJEBADP»SKOLEN N»RHO KJEMHEIM  +ORLEISTRURDEATDETVARFORDEIF’RSTEMUSLIMANE» KOMMETIL.OREG  +ORLEISFANN-UHAMMEDSTADENDERHANBYGDEDEN F’RSTEMOSKEEN+AMELENHANSF’RTEHANDIT  +VABRUKTEMUSLIMANEDENF’RSTEMOSKEENTIL4IL

62 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 62

27-08-10 09:36:13


[Side 62–64]

Til høgtlesing Muhammed byggjer den første moskeen i Medina Teksten under er ei forteljing bygd pü stoff frü ei muslimsk barnebok som handlar om Muhammeds liv. Teksten er ikkje ein faktatekst og stür heller ikkje i Koranen. Da Muhammed kom til Medina, rei han sakte pü kamelen sin, Qaswa, gjennom gatene i byen. Store folkemengder helsa han velkommen. Folk ville gjerne at Muhammed skulle bu hos dei, og dei sa: Kom og bu hos oss. Vi vil dele det vi har med deg, og verne deg. Men Muhammed lÊt kamelen gü fritt. Kamelen var styrt av Allah og ville føre han til staden der han skulle busetje seg. Etter ei stund kom kamelen fram til ein stor plass. Der fanst det nokre daddeltre og ein gammal ruin. Men det var ogsü ein stad der folk brukte ü be. Qaswa la seg godt til rette ved bønnestaden og kvilte buken mot bakken. Muhammed undersøkte kven som var eigaren, kjøpte staden og bestemte seg for at her ville han byggje ein moskÊ. Muhammed begynte ü byggje moskeen. Ved sida av moskeen skulle han seinare byggje rom til seg og familien sin. Moskeen skulle bli ein enkel bygning. Dei ata ut bakken og sette opp ein grunnmur av stein. Over halve bygningen blei det lagt eit tak av store palmegreiner. Stammer av palmetre blei søylene som bar greinene. Resten av moskeen var open mot himmelen. Til ü begynne med bestod golvet av jord, men etter

BÂ’NN FREDAGSBÂ’NN TALAR SOMEINSTADDERDEIKUNNE LÂ?REOMOPENBERRINGANEOGSTILLE-UHAMMEDSPÂ’RSMÂťL OMISLAM SOMEINMÂ’TESTADOGEITSAMLINGSPUNKT

OppgĂĽver/aktivitetar  'ÂťINNPÂťWWWISLAMNO'ÂťDERETTERINNPÂťi0RAKTISK INFOwOGVIDARETILi"Â’NNETIDERw&INNDEIISLAMSKE BÂ’NNETIDENEFORMÂťNADENVIERI FORBYENDINELLERFOR BYENNÂ?RMASTDEG A 2EKNUTKORLANGTIDDETERMELLOMFÂ’RSTEBÂ’NN FAJR OG SISTEBÂ’NN ISHA DENFÂ’RSTEOGSISTEDAGENIMÂťNADEN B +ORLEISFORANDRARTIDSROMMETMELLOMFÂ’RSTEOGSISTE BÂ’NNSEGFRÂťFÂ’RSTETILSISTEDAGIMÂťNADEN"LIRDET

kvart blei det dekt til med sand og smüstein. Eit lite bül som blei tent kvar natt, var lenge den einaste lyskjelda, men etter kvart blei det hengt opp lamper pü søylene i moskeen. Alle var med pü bygginga av moskeen. Ogsü Muhammed. Nür han var med, fekk dei andre meir arbeidslyst. Dei tenkte at det ville vere ei skam ü setje seg ned mens Profeten sleit og strevde. Den ferdige moskeen blei brukt til eire ting. Først og fremst samla muslimar seg der for ü be fem gonger om dagen. Kvar fredag ettermiddag kom dei saman til fredagsbønna, da det ogsü blei halde ein tale. Muslimane samla seg ogsü i moskeen for ü høre dei nyaste openberringane og for ü lÌre seg alle tidlegare openberringar. Dersom dei hadde spørsmül, kunne dei fü svar av Muhammed i moskeen. Muslimane brukte ogsü moskeen som ein møtestad der dei kunne treffe andre muslimar og diskutere spørsmül som dei alle var opptekne av. Var det viktige nyheiter eller meldingar, blei muslimane kalla inn til moskeen. Her fekk dei vite kva som hadde skjedd. Nür det var noko dei skulle feire, var moskeen ogsü samlingspunktet. Moskeen blei sentrum for mange hendingar. Muslimane i Medina var glad i dette huset og kjende seg heime der. Fritt fortalt pü grunnlag av Nora S. Eggen: Den utvalgte. Historien om profeten Muhammads liv. Oslo: Solum Forlag, 2002.

KORTAREELLERLENGRE+ORMYKJEKORTAREELLERLENGREBLIR DET C +VIFORFORANDRARTIDSROMMETMELLOMDEITOBÂ’NNENE SEG&ORDIBÂ’NNETIDENEFÂ’LGJERRÂ’RSLENETILSOLA  ,YTTTILFORTELJINGAOM-UHAMMEDSOMBYGGJERDEN FÂ’RSTEMOSKEEN+ORLEISTRURDUDENFÂ’RSTEMOSKEENSÂťG UT4EIKNOGFORKLAR  !RBEIDIGRUPPEROGlNNUTOMDETlNSTMOSKEARI NÂ?ROMRÂťDETDITT3PÂ’RLÂ?RARARELLERANDREVAKSNE ELLER GÂťINNPÂťWWWISLAMNOOGUNDERSÂ’K+VAHEITERDEI KORLEISSERDEIUT OGKORMANGEMEDLEMMERHARDEI &INSTDETIKKJEMOSKEARINÂ?ROMRÂťDET KANDEUNDER SÂ’KJEKORLANGTDETERTILDENNÂ?RMASTEMOSKEEN+VA HEITERDENMOSKEEN OGKORMANGEMEDLEMMERHARHAN

63 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 63

27-08-10 09:36:13


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVEKORLEISMOSKEENERBYGDOPP KORLEISHANSERUTOGBLIRBRUKT(ERSKALDEIARBEIDE MEDARKITEKTURENIEINMOSKÂŁ OGMEDKVATINGVIKANlNNEIEINMOSKÂŁ s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMBÂ’NNAOGDENRITUELLEREINSINGA s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMSENTRALETEKSTAR(ERARBEIDERDEIMEDHADITHTEKSTARSOMFORTELOMDENRITUELLE REINSINGAOGMOSKEEN

Bakgrunn

Tips til lĂŚraren

Moskeen -OSKEARKANSJÂťSVÂ?RTULIKEUT-OSKEARSOMERBYGDEFOR ÂťVEREHEILAGEHUS EROFTESTOREOGPENTUTSMYKKAOGHAR EINELLERmEIREMINARETAR).OREGERDETBERREEITFÂťTALAV MOSKEANESOMERBYGDEFORÂťVEREMOSKEAR$EImESTE MOSKEANEI.OREGLIGGDERFORIVANLEGEBYGNINGAR SOM LAGERBYGNINGAR LEILEGHEITEROGSAMFUNNSHUS OGERAVDEN GRUNNIKKJELETTEÂťFÂťAUGEPÂť 3OMMEMOSKEARHAREIGNEAVDELINGARFORKVINNEROG MENN$ETVILSEIEATKVINNEROGMENNBERIKVARTSITT ROM SLIKSOMIDENMOSKEEN3HAMSAGÂťRI!NDRE MOSKEARKANHAEITEIGEGALLERIDERKVINNENESIT ELLER BÂ’NNEROMMETKANVEREORGANISERTSLIKATKVINNENESIT LENGSTBAKIROMMET MENSMENNENESITFRAMME Bønna "Â’NNAERREKNASOMEIAVDEIFEMSÂ’YLENEIISLAM3UNNI OGSJIAMUSLIMARPRAKTISERERBÂ’NNALITTULIKT3UNNIMUSLI MARBERFEMGONGEROMDAGEN3JIAMUSLIMARBEROGSÂť FEMBÂ’NNER MENFORDELTEPÂťTREDAGLEGEBÂ’NNETIDSPUNKT (ERBESKRIVVIKORLEISSUNNIMUSLIMARPRAKTISERERBÂ’NNA "Â’NNAFÂ’LGJERSOLRYTMEN$EIFEMBÂ’NNENEHARULIKE NAMN OGBLIRBEDNEPÂťDESSETIDSPUNKTA s -ORGONBÂ’NNA(fajr)6EDDAGGRYFÂ’RSOLOPPGANG s -IDDAGSBÂ’NNA(dhor)%TTERATSOLAHARNÂťDDDET HÂ’GASTEPUNKTET s %TTERMIDDAGSBÂ’NNA(asr)&Â’RSOLAGÂťRNED s 3OLNEDGANGSBÂ’NNA (maghrib)%TTERSOLNEDGANG s +VELDSBÂ’NNA(isha)/MKVELDENNÂťRDETERMÂ’RKT 5NDERBÂ’NNAVENDERMUSLIMARSEGMOT-EKKA&Â’RDEI BER MÂťDEIGJENNOMFÂ’REEIRITUELLREINSING-USLIMARKAN IPRINSIPPETBEOVERALT-ANGEBRUKEREITBÂ’NNETEPPENÂťR DEIBER)MUSLIMSKELANDKALLARBÂ’NNEROPETFRÂťMINARETEN INNTILBÂ’NN)MANGEMOSKEARI.OREGKANEINHÂ’RE BÂ’NNEROPETINNEIMOSKEEN MENIKKJEUTANFOR&ORSAM LINGATIL7ORLD)SLAMIC-ISSIONI/SLOHARFÂťTTLÂ’YVETILÂťLA BÂ’NNEROPETLYDEOGSÂťUTANFORMOSKEENEINGONGIVEKA PÂťFREDAGAR MENLYDENERGANSKELÂťG SLIKATHANIKKJEBRYT STÂ’YGRENSAI/SLO -USLIMSKEMENNERFORPLIKTATILÂťTADELIFREDAGSBÂ’NNA IMOSKEEN$ETERLIKEVELIKKJEALLESOMGJERDET5NDER FREDAGSBÂ’NNABERDEISAMANMEDANDREMENN OGDETER VANLEGATIMAMENHELDEIPREIKE+VINNERERIKKJEFORP LIKTATILÂťTADELIFREDAGSBÂ’NNAIMOSKEEN MENDEIKAN OMDEIVIL Hadith (ADITHLITTERATURENHARHÂ’GSTATUSINNANFORISLAM OGDET ERBERRE+ORANENSOMHARHÂ’GAREAUTORITET(ADITHANE INNEHELDFORTELJINGAROMLIVETTILPROFETEN-UHAMMED OG DEIEROFTERIKEPÂťDETALJAR-USLIMARSERPÂť-UHAMMED

s 0SIDEIELEVBOKASTRHADITH$ENBLIR OPPLESTPInn i livet 1–4 #$ SPOR s 0Inn i livet 1–4 #$ SPOR BLIRHADITH OPPLEST$ENHANDLEROMV�REIMOSKEEN

SOMEITF’REBILETEOGEKSEMPEL OGMANGEPR’VERDERFOR GJERETINGPSAMEMTENSOMHAN%LEVANEL�RTEOM HADITHPTRINN OGHERARBEIDERDEIMEDINNHALDETITO HADITHTEKSTAR Til høgtlesing Bønna Forteljinga under er henta frü ei muslimsk barnebok som handlar om livet til Muhammed. Teksten er ikkje ein faktatekst og stür heller ikkje i Koranen. Den første oppgüva Allah püla muslimane var ü be. Allah talte til menneska gjennom openberringane, og gjennom bønna kunne ogsü menneska tale til Han. Det var, og er, viktig ü be regelbunde og inderleg. Pü den müten hugsar mennesket Gud og held seg alltid nÌr Han og Hans vilje. Den faste bønna skal utførast til bestemte tider, med bestemte rørsler og ord. Pü arabisk blir denne bønna kalla salat. Ein dag Muhammed var ute pü ei av høgdene ved Mekka, kom engelen Jibril til han. Dette var ikkje første gongen Jibril kom til Muhammed. Han hadde eire gonger komme og snakka med han, og gitt han openberringar i form av Koran-vers. Denne gongen lÌrte Jibril Muhammed korleis den faste bønna skulle utførast. (Jibril er det arabiske namnet pü Gabriel) Jibril, ogsü denne gongen i menneskeskapnad, grov hÌlen sin ned i bakken, og ei kjelde braut fram. Jibril vaska seg i vatnet, slik alle muslimar seinare har vaska seg for ü førebu seg til bønna. Muhammed gjorde det same som han. Deretter bad Jibril, og Muhammed bad pü same müten. Jibril opna bønna med ü seie Allahu akbar – Allah er større, deretter stod han og las frü Koranen. Jibril bøygde seg, la panna i bakken og lovpriste Allah. Til slutt helsa han til begge sider med al-salamu alaykum – fred vere med dykk. Slik lÌrte Profeten bønn. Da han kom heim, lÌrte han kona si, Khadija, ü be pü same müten. Sidan bad begge regelbunde. Alle muslimane lÌrte ü be pü denne müten, og det gjer muslimar over heile verda den dag i dag. Frü Nora S. Eggen: Den utvalgte. Historien om profeten Muhammads liv. Oslo: Solum Forlag, 2002 (Lett omarbeidd og omsett til nynorsk her).

64 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 64

27-08-10 09:36:13


[Side 65–69]

Bilete teke inne i moskeen til World Islamic Mission (WIM) i Ă…kebergveien i Oslo.

Ein mihrab, ein nisje i veggen, viser retninga til Mekka.

Ein minbar er ei trapp som bruker ü stü i nÌrleiken av ein mihrab. Trappa fungerer som ein preikestol for imamen. Imamen stür ofte her nür han held preika under fredagsbønna.

I mange moskear er det klokker som mellom anna viser bønnetidene.

Golva i moskeen er ofte dekte med teppe. Golvet i hovudsalen i denne moskeen er dekt med teppe frĂĽ Iran.

Veggene bĂĽde ute og inne er dekte med iser. Flisene er dekorerte med kalligraďŹ frĂĽ Koranen.

Til samtale  +VAKANMOSKEENBRUKASTTIL4ILBÂ’NNEROM SAMFUNNSHUSOGSKOLE  +VAGJER3HAMSAIMOSKEEN(OGÂťRPÂťKORANSKOLE BEROGLÂ?REROMISLAMOG+ORANEN  +VAMÂťMUSLIMARGJEREFÂ’RDEIKANBE$EIMÂť GJENNOMFÂ’REEIRITUELLREINSING$ETVILSEIEATDEIMÂť VASKEHENDENE MUNNEN NASEN ANSIKTET ARMANEOG FÂ’TENE  +VATINGKANVIVENTEÂťlNNEIEINMOSKÂŁ%INMIHRAB EINMINBAR TEPPEPÂťGOLVET VEGGERUTSMYKKAMED KALLIGRAlOGMOSAIKK  +VAEREINMINARET OGKORLEISKANHANSJÂťUT%ITTÂťRN -INARETARKANSJÂťULIKEUTRUNDEELLERlRKANTA MEDOG UTANUTSMYKKINGAR  +VENLÂ?RTE-UHAMMEDÂťBE IFÂ’LGJEFORTELJINGAOM BÂ’NNA%NGELEN*IBRIL

Oppgüver/aktivitetar  ,YTTTILHADITH SOMlNSTPInn i livet 1–4,#$ SPOR%LEVANEKANF’LGJEMEDPTEKSTENIELEVBOKA 3YNDEREITOMGREPSOMBLIROPPFATTASV�RTULIKT

INNANFORDEIULIKERELIGIONANE)ISLAMVILSYNDSEIE GJEREELLERTENKJENOKOSOMERDETMOTSETTEAV'UDS VILJE A +VAHANDLARTEKSTENOM/MDENRITUELLEREINSINGA B +VAKROPPSDELARSEIERTEKSTENATMUSLIMARSKALVASKE F’RB’NN!NSIKTET HENDENEOGF’TENE  ,YTTTILHADITH SOMlNSTPInn i livet 1–4,#$ SPOR A +VENER'UDSSENDEBODIDENNESAMANHENGEN 0ROFETEN-UHAMMED B +VAERMEINTMED'UDSHUS-OSKEEN C +VAFOREIBOKER'UDSBOKIDENNESAMANHENGEN +ORANEN D +VAVILSKJEMEDMENNESKESOMSAMLARSEGI'UDSHUS FORLESE'UDSBOK&REDOGROVILSENKESEGOVERDEI OGMISKUNNVILOVERVELDEDEI  !RBEIDMEDDENRITUELLEREINSINGA3JKOPIORIGINAL  !RBEIDMEDDENMUSLIMSKEB’NNA3JKOPIORIGINAL  &INNBILETEAVULIKEMOSKEAR4EIKNOGBESKRIVKVA GEOMETRISKElGURAREINMOSK£KANVERESETTSAMANAV  ,AGEINPAPIRMOSK£3JKOPIORIGINAL

65 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 65

27-08-10 09:36:16


Mål s %LEVANESKALKUNNEATTFORTELJESENTRALEISLAMSKEFORTELJINGAR(ERARBEIDERDEIMEDFORTELJINGANEOM"ILALOG !BRAHAMOGAVGUDSDYRKARANE s %LEVANESKALKUNNEKJENNEIGJENMUSIKKKNYTTTILMOSKEENOGISLAM(ERARBEIDERDEIMEDOPNINGSSUREN AL &ATIHAOGB’NNEROPET s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMKUNSTKNYTTTILMOSKEEN(ERSKALDEIARBEIDEMEDORNAMENTIKK KALLIGRAlOG MOSAIKK

Tips til læraren s "’NNEROPETlNSTB»DEP»NETTRESSURSENTILInn i livetOGP»Inn i livet 1–4 #$ SPOR s /PNINGSSURENAL &ATIHAlNSTP»Inn i livet 5–7 #$ SPOR

Bakgrunn Biletforbodet "ILETFORBODETIISLAMBLIRTOLKAP»ULIKEM»TAR)NNEI MOSKEENERDETIKKJEVANLEGMEDBILETEAVLEVANDEVESEN MENUTANFORMOSKEENERDETMEIRUTBREIDD-ANGE MUSLIMARHARBILETEAVFAMILIEOGVENNERHEIME OGBARN F»RSOMREGELLOVTIL»TEIKNEKVADEIVILMEDUNNTAKAV 'UD ENGLAROGPROFETAR"ILETFORBODETKANF’RASTTILBAKE TIL+ORANENOGHADITHLITTERATUREN OGBAKGRUNNENFOR FORBODETERATDETSKALHINDREAVGUDSDYRKING )NNANFORDELARAVSJIAISLAMlNSTDETMEIRLIBERALE TOLKINGARAVBILETFORBODET)MANUSKRIPTMEDMUSLIMSKE FORTELJINGAROGANDRETEKSTAROMISLAMKANEINlNNE ILLUSTRASJONARAVPROFETAROGANDREHEILAGEPERSONAR"ILETA ERVAKKERTUTFORMA MEDMANGEDETALJAR3OMMEGONGER ERANSIKTETTIL-UHAMMEDTILDEKT ANDREGONGERERDET SYNLEG*AMVELOMSJIAISLAMHARMEIRLIBERALETOLKINGARAV BILETFORBODET BLIRBILETAIKKJEBRUKTEINNEIMOSKEEN BERREUTANFOR)SUNNIISLAMlNSTDETOGS»EINDELFOLKELEG lGURATIVKUNST MENBERREBRUKTUTANFORMOSKEEN OG IKKJEIRITUELLESAMANHENGAR

RANEN3OMMESTADERERDETVANLEGMEDSONGARSOM HANDLAROMISLAM OGS»KALLANASHEED 6EDSPESIELLEH’VE SOMVEDH’GTIDEROGFOREKSEMPEL BRYLLAUP ERDETIKKJEUVANLEG»BRUKEMUSIKKIFEIRINGA SPESIELTHEIME)NNANFORDENISLAMSKEMYSTIKKENSUlS MEN ERSONGOGMUSIKKVIKTIGOGUTBREIDD OGS»IRITUELLE SAMANHENGAR-YSTIKKEREITFENOMENVIlNNIGJENImEIRE RELIGIONAR$ENISLAMSKEMYSTIKKENLEGGVEKTP»RELIGION ENSOMPERSONLEGOGINTENSOPPLEVING3UlANEVISER MELLOMANNASINKJRLEIKTIL'UDGJENNOM»SYNGJE NAMNETHANSOGGJENNOMDANS$EIDANSANDEDERVISJANEI 4YRKIAERKJENDEFORMANGE$EIERSUlARSOMPR’VER» OPPN»RELIGI’SEKSTASEGJENNOMBRUKAVDANSISOMMEAV RITUALASINE0»Inn i livet 5–7,#$ SPOR lNSTEITKORT UTDRAGAVMUSIKKSOMBLIRBRUKTUNDERDERVISJDANS

Til samtale

 ,ESFORTELJINGAOM"ILAL A +VENVAR"ILAL$ENF’RSTEB’NNEUTROPAREN B "ILALVARSLAVE+VAEREINSLAVE%INSLAVEEREINPERSON SOMM»ARBEIDEGRATISFORNOKON OGSOMEINSLAVEEIGAR VILP»ST»ATHANEIG C +VIFORBLEI"ILALPLAGAAVSLAVEEIGARENSIN(ANVILLEF» HANTIL»SLUTTE»VEREMUSLIM  +VABLIRB’NNEROPETBRUKTTIL4IL»KALLEMUSLIMAR INNTILB’NN  +VAHANDLARB’NNEROPETOM!TDETIKKJEERNOKON ANNAN'UDENN!LLAH OGAT-UHAMMEDERSENDEBODET HANS  -ANGEVAKSNEMUSLIMARBERFEMGONGEROMDAGEN +VAGJERDUOMLAGFEMGONGEROMDAGEN-ANGE SVAR&OREKSEMPELLES ET LEIKAR G»RP»DOOSV Kunst i moskeen -OSKEAREROFTEVAKKERTUTSMYKKAMEDKALLIGRAlFR»  +VAINNEBERBILETFORBODETIISLAM!TDETIKKJEERLOV» +ORANEN+ALLIGRAlERVAKKERSKRIFT$ETlNSTMANGE LAGEBILETEELLERlGURARAV'UD ENGLAR PROFETAR FORMERFORKALLIGRAl3OMMEFORMERERBERREVAKKERSKRIFT MENNESKEOGDYR ANDRENRMARSEGlGURATIVKUNSTVEDATBOKSTAVANE  +VASLAGSKUNSTERDETVANLEG»lNNEIEINMOSK£ DANNAREITBILETESOMSYMBOLISERERINNHALDETITEKSTEN -OSAIKK KALLIGRAlOGORNAMENTIKK /RNAMENTIKKEROGS»UTBREIDDIMOSKEEN/RNAMENTIKK BEST»RAVM’NSTERSOMBLIRGJENTEKNE$ETERVANLEG» BRUKEM’NSTERAVPLANTEROGGEOMETRISKElGURAR/FTEER  ,AGM’NSTERTILMOSKEENORNAMENTIKK  MOSK£UTSMYKKINGANEEIBLANDINGAVMOSAIKK KALLIGRAl 3J»KOPIORIGINAL OGORNAMENTIKK DERORNAMENTIKKENPYNTAROPPMOSAIK  (’RDETARABISKEALFABETET,YTTTILSONGENi!ISFOR KmISENEOGBREIERSEGUTOVERISTOREGJENTEKNEM’NSTER !LLAHw SOMlNSTP»Inn i livet 5–7 #$ SPOR,YTT GJERNETILSONGENmEIREGONGER SLIKATDEKANSVAREP» Musikk i moskeen ALLESP’RSM»LAUNDER +ORANENSEIERINGENTINGOMMUSIKK OGDETHARDERFOR A +VAPERSONNAMNKJENNERDUIGJENISONGEN!LLAH OPPST»TTULIKETOLKINGAROMKVASOMKANTILLATASTAV -UHAMMED *ESUS -OSES !BRAHAM .OAH !DAM MUSIKKIMOSKEEN-USIKKFORMENESOMERMESTUTB B +VIFORTRURDUSONGARENSYNGOM-UHAMMED *ESUS REIDDEIMOSKEEN ERB’NNEROPETOGRESITASJONFR»+O

Oppgåver/aktivitetar

66 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 66

27-08-10 09:36:16


[Side 69–72]

-OSES !BRAHAM .OAHOG!DAM$EIERREKNASOM PROFETARINNANFORISLAM C +VAORDKJENNERDUIGJEN D '»RSONGENRASKTELLERLANGSAMT E (’RERDUINSTRUMENT.EI  ,YTTTILOPNINGSSUREN AL &ATIHA SOMlNSTP» Inn i livet 5–7 #$ SPOR A +VAH’RERDU%INMANNSOMRESITEREROPNINGSSUREN B +VAVILDETSEIE»RESITEREªRESITEREEREINMELLOMTING MELLOM»LESEH’GTOG»SYNGJE C %RRYTMENRASKELLERLANGSAM,ANGSAM D +VAFOREITSPR»KH’RERDUHER!RABISK  3AMARBEIDMEDKUNSTOGHANDVERK,AGEITVEGGBILETE MEDUTSNITTFR»INNEIEINMOSK£OGFR»UTSIDAAV MOSKEEN6ELEINMOSK£SOMERBYGDFOR»VEREEIN MOSK£ OGBRUKHANSOMMAL FOREKSEMPEL$ENBL» MOSKEENI)STANBULELLERMOSKEENTIL7ORLD)SLAMIC -ISSIONIªKEBERGVEIENI/SLO4EIKNMINARETAR OG

LAGUTSNITTAVVEGGERSOMERUTSMYKKAMEDMOSAIKK ORNAMENTIKKOGKALLIGRAl/PPG»VAKANNIV»TILPAS SAST OGELEVANEKANBRUKASTTILDETDEIERmINKETIL 3OMMETEIKNAR ANDREFARGELEGG SOMMEKANKLIPPEOG LIME SOMMEKANPYNTERUNDTOSV  ,YTTTILi!HNICEBIRwDERVISJDANS SOMlNSTP»Inn i livet 5–7 #$ SPOR$ETTEERMUSIKKSOMEINDEL MUSLIMARDANSARTIL$EISOMGJERDET BLIRKALLA KVERVLANDEDERVISJAR FORDIDEIOFTESNURRARRUNDTOG RUNDTN»RDEIDANSAR A +VAH’RERDE.OKONSOMSPELARm’YTEOGTROMME B %RRYTMENRASKELLERLANGSAM+VIFOR C +VASLAGSSTEMNINGERDETIMUSIKKEN D +ORLEISVILLEDEDANSETILDENNEMUSIKKEN "ESKRIVKORLEISDEVILLEDANSEnELLERVISDET

67 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 67

27-08-10 09:36:20


Til høgtlesing Abraham og avgudsdyrkarane Dette er ei forteljing bygd pĂĽ stoff frĂĽ Koranen (sure 21:52–73). I somme religionar, for eksempel hinduismen, blir gudestatuar oppfatta som vakre og viktige. Hinduar har med andre ord eit heilt anna syn pĂĽ gudestatuar enn det muslimar har. Det bør lĂŚraren vere merksam pĂĽ dersom forteljinga skal lesast i ei eirkulturell klasse. For lenge sidan levde det ein mann som heitte Abraham. Han budde saman med folket sitt, som var avgudsdyrkarar. At dei var avgudsdyrkarar, vil i denne forteljinga seie at dei tilbad andre gudar enn Allah. Allah hadde sett Abraham og visste at han var ein god mann. Abraham sĂĽg at folket hans bad til ďŹ gurar dei sjølve hadde skapt med sine eigne hender, og forstod at ďŹ gurane ikkje hadde noka makt. Korleis kunne dei ha makt, nĂĽr dei berre var gjenstandar som menneska hadde skapt? Han prøvde ĂĽ snakke dei til rette og forklare at det dei gjorde, var meiningslaust. ÂŤKva er det for slags biletstøtter de held dykk til?Âť spurde han. Dei svarte at foreldra deira, og deira foreldre igjen, hadde bede til dei same ďŹ gurane, og dei skjøna ikkje kvifor det no plutseleg skulle vere feil ĂĽ be til dei. ÂŤBĂĽde de og forfedrane dykkar har vore villfarne,Âť forklarte Abraham. Dei blei sinte pĂĽ han. ÂŤMeiner du det du seier, eller tullar du med oss?Âť ÂŤNei,Âť sa Abraham. ÂŤDet er Allah som er den sanne Gud, over dykk, og over himmelen og jorda. Han er det som har skapt alt. Eg er vitnet dykkar pĂĽ at det er sant. Eg er sikker pĂĽ at eg kan lure alle desse avgudane dykkar, og ingen av dei kan hjelpe seg sjølv mot meg. Vent og sjĂĽ.Âť Da alle hadde gĂĽtt, slo han sund alle ďŹ gurane, med unntak av ein av dei store, sĂĽ dei kunne komme tilbake og sjĂĽ denne. Da dei oppdaga kva som hadde skjedd, blei dei rasande. ÂŤKven har knust alle gudane vĂĽre? Han skal fĂĽ svi for dette!Âť Somme av dei begynte ĂĽ snakke om Abraham, og hugsa at han hadde sverja pĂĽ ĂĽ lure gudane deira. Dei tok Abraham mellom seg og førte han fram for folket, slik at somme blant dei kunne fortelje kva dei hadde hørt han seie, og vitne mot han. ÂŤEr det du som har gjort dette mot gudane vĂĽre, Abraham?Âť spurde dei. ÂŤNei,Âť svarte Abraham. For han ville fĂĽ dei til ĂĽ forstĂĽ at gudebileta ikkje hadde liv eller makt. ÂŤDet var den store ďŹ guren der som gjorde alt dette, berre spør han, sĂĽ fĂĽr de høre, om han kan seie noko.Âť Da forstod dei at dei hadde gjort ein feil ved ĂĽ tilbe avgudane, men blei sinte igjen. ÂŤDu veit godt at ďŹ gurane ikkje kan snakke!Âť Da spurde Abraham dei kvifor dei da ville tene slikt som verken kunne snakke eller hjelpe dei, i staden for ĂĽ tene den allmektige Allah. ÂŤSkam over dykk og det de ber til! ForstĂĽr de ikkje?Âť ropte Abraham til dei. Men leiarane av folket ville ikkje

at folket skulle vende om og bli muslimar, sü dei prøvde ü snu folket mot Abraham. Brenn han! ropte dei, og hjelp gudane dykkar, om de skal gjere noko! Folket laga eit stort bül og prøvde ü brenne Abraham pü bület. Men allmektige Allah gjorde at ammane blei kalde i staden for varme, og Abraham blei ikkje skadd. Allmektige Allah lÊt dei sjü krafta hans og gjorde dei til taparar. Sü redda Han Abraham og nevøen hans, Lot, til eit trygt land, der dei kunne leve og tilbe Allah. Abraham er ein av dei største profetane i islam, og eit førebilete for alle muslimar. Frü Kadija Tanja Brynlund: Vakre islamske historier for barn. Samlet og oversatt av KTB. Noko omarbeidd og omsett til nynorsk her.

Til samtale  +VENER!BRAHAM%LEVARMEDJÂ’DISK KRISTENOG MUSLIMSKBAKGRUNNVILKUNNEHAULIKESVARPÂťDETTE SPÂ’RSMÂťLET)ISLAMER!BRAHAMEINSTORPROFETOGEIT FÂ’REBILETEFORMUSLIMAR  +VIFORVAR!BRAHAMSINTPÂťFOLKETSITT&ORDIDEITILBAD lGURARDEIHADDELAGASJÂ’LVE OGIKKJE!LLAH  +VAGJORDE!BRAHAMSOMGJORDEFOLKSÂťSINTEPÂťHAN (ANÂ’YDELAALLElGURANEOGBILETADEIRA MEDUNNTAKAV EINSTORlGUR  +ORLEISSEIERFORTELJINGAAT'UDVERNA!BRAHAM(AN GJORDEELDENKALDSLIKAT!BRAHAMIKKJEBRENDESEG

Fasit til faktaoppgĂĽver pĂĽ side 72 i elevboka  $EIFÂ’RSTEMUSLIMANEKOMTIL.OREGISLUTTENAV  ÂťRA  $ENFÂ’RSTEMOSKEENI.OREGBLEIOPNAI  $ENFÂ’RSTEBÂ’NNEUTROPARENHEITTE"ILAL(ANFEKK STILLINGAFORDIHANHADDEDENKRAFTIGASTESTEMMA  %INMIHRABEREINNISJEIVEGGENIMOSKEENSOMVISER RETNINGATIL-EKKA A "Â’NNEUTROPAREN SOMKALLARINNTILBÂ’NN B (ANSEIERi!LLAHU!KBARwlREGONGER C i!LLAHU!KBARwTYDERi'UDERSTÂ’RSTw

68 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 68

27-08-10 09:36:21


Mål s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMKVAEITLIVSSYNKAN INNEBERE s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEITHUMANISTISK LIVSSYNER s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMBAKGRUNNENFOROG SRPREGVED(UMAN %TISK&ORBUND

Tips til læraren s -EIRSTOFFOM(UMAN %TISK&ORBUNDlNSTP» NETTSTADENWWWHUMANNO s 5NGDOMSORGANISASJONENTIL(UMAN %TISK&ORBUND (UMANISTISKUNGDOM HAROGS»EINEIGENNETTSTAD WWWHUMANISTISKUNGDOMNO s %LEVARSOMVILLREMEIROM&RIDTJOF.ANSEN KAN R»DASTTIL»LESE"J’RN/USLANDNordover. Med Nansen mot Nordpolen. /SLO#APPELEN$AMM 

Bakgrunn (UMAN %TISK&ORBUND’NSKJERIKKJEATBARNSKALST»SOM REPRESENTANTARFORLIVSSYNETTILFORELDRA-ATTIASBLIRDERFOR IKKJEPRESENTERTSOMLIVSSYNSHUMANIST MENHANFORTELAT FORELDRAERMEDLEMMERAV(UMAN %TISK&ORBUND Livssyn og humanisme )ELEVBOKABLIREITLIVSSYNOPPSUMMERTSOMTANKANEOM KORLEISVERDAER KORLEISMENNESKAER OGKVASOMERRETT OGGALE%ITLIVSSYNDREIARSEGOMKVASLAGSSYNDUHARP» LIVET%ITLIVSSYNKANGROVTDELASTINNITREDELARR’YN DOMSOPPFATNING MENNESKESYNOGETIKK%IR’YNDOMS OPPFATNINGKANIGJENDELASTINNITODELARKOSMOLOGI SOM ERLRAOMKORLEISUNIVERSETER OGONTOLOGI SOMERLRA OMKVASOMERVERKELEG ,IVSSYNSHUMANISTARKANHAULIKESVARP»EKSISTENSIELLE SP’RSM»L-ENLIVSSYNETGIRTILEINVISSGRADEIFELLES RAMMEFORKORLEISEINSVARERP»SLIKESP’RSM»L Røyndomsoppfatning (UMANISTARMEINERATINGENKANSEIESIKKERTKVIFOR UNIVERSETBLEITIL OGOMDETlNSTEIFORMFORMEININGELLER STYRINGBAKDENNEUTVIKLINGA$ETHUMANISTISKELIVSSYNET LEGGDERFORVEKTP»ATMENNESKETM»SKAPEMEININGISITT EIGELIV ALEINEOGSAMANMEDANDREMENNESKE$ETER DETTESOMERMEINTMEDATMENNESKETERISENTRUMFOR LIVSSYNSHUMANISMEN%INDELLIVSSYNSHUMANISTARAVVISER BESTEMTATDETlNSTEIFORMFORH’GAREMAKT%ISLIK OPPFATNINGKALLARVIATEISME!NDREMEINERATDETER VANSKELEGB»DE»AVVISEOG»VERESIKKERP»OMDETlNST H’GAREMAKTERELLERIKKJE$ENNEOPPFATNINGAKALLARVI AGNOSTISISME!TEISMETYDERiUTANGUDw OGAGNOSTISISME TYDERiUTANNOKOVIVEITw (UMANISTARMEINERATJAMVELOMFORNUFTAIKKJEER UFEILBARLEG ELLERIKKJEKANGISVARP»ALT ERFORNUFTADEN FREMSTEREISKAPENVIHARTIL»lNNEFRAMTILKVASOMERRETT OGGALE

[Side 73–76]

Menneskesyn (EILTSENTRALTIMENNESKESYNETILIVSSYNSHUMANISMENERAT ALLEMENNESKEERF’DTEFRIEOGLIKEVERDIGE$ETEREITSYNVI OGS»lNNIVERDSERKLRINGAOMMENNESKERETTANE SOMER EITVIKTIGDOKUMENTFORLIVSSYNSHUMANISTAR Etikk ,IVSSYNSHUMANISMENGRUNNGIRALLETANKAROMKVASOMER RETTOGGALE OGOMKORLEISMENNESKAB’RVEREMOT KVARANDRE MEDPRAKTISKERFARING,IVSSYNSHUMANISTAR F’LGJERINGENYTREAUTORITETSOMGUDARELLERPRESTAR MEN MEINERATKVAREINSKILDM»BRUKEMEDKJENSLE FORNUFTOG ERFARING(UMANISTISKETIKKF’LGJERDERFORF»REGLAR MEN BYGGJERP»PRINSIPPETOMGJENSIDIGHANDLING OGS»KALLA iDENGYLNEREGELENw$ETDUVILATANDRESKALGJEREMOT DEG SKALDUGJEREMOTDEI

Til samtale  +VAVILDETSEIEATLIVSSYNSHUMANISTARSETMENNESKETI SENTRUM  +VIFORBLEI(UMAN %TISK&ORBUNDSKIPA  +VAERBLASFEMI  &ILOSOlSKSAMTALESJ»RETTLEIINGSIDE  !RNULFŒVERLANDBLEISKULDAFORBLASFEMI MENBLEI FRIKJEND%RDETRETT»SEIEALTVITENKJEROMRELIGIONEN OGLIVSSYNETTILANDRE&ULLF’RSETNINGANEUNDER OG DISKUTERKVAFOREITARGUMENTSOMERBEST A 6ISKALALDRISEIEALTVITENKJEROMRELIGIONENOG LIVSSYNETTILANDRE FORDIx B 6IHARLOVTIL»SEIEKVAVITENKJEROMRELIGIONENOG LIVSSYNETTILANDRE FORDIx

Oppgåver/aktivitetar  4ENKDEGATDUERJOURNALISTOGSKALINTERVJUE-ATTIAS ,AGFEMSP’RSM»LTILINTERVJUET  3KRIVEITDIKTTILBILETETOGSTOFFETP»SIDEIELEVBOKA  ,AGEILISTEOVERTREKJENDENORSKEHUMANISTAR3P’R FORELDRADINEELLERANDREVAKSNE OGBRUK)NTERNETT %KSEMPEL+RISTIAN(ORN !RNULFŒVERLAND &RIDTJOF .ANSEN "RUK)NTERNETTOGlNNUTMEIROMEINAVDEIKJENDE HUMANISTANE,AGEIN0OWER0OINT PRESENTASJON

69 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 69

27-08-10 09:36:21


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMBAKGRUNNENFOROGSÂ?RPREGVED(UMAN %TISK&ORBUND s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMHUMANISTISKMENNESKESYNOGAKTUELLEETISKEUTFORDRINGAR(ERBLIRTEMAET RELIGIONSFRIDOMTEKEOPP

Tips til lĂŚraren -EIRSTOFFOM(UMAN %TISK&ORBUNDlNSTPÂť NETTSTADENWWWHUMANNO

Bakgrunn Human-Etisk Forbund og RLE-faget (UMAN %TISK&ORBUND(%& HARVOREEINPÂťDRIVARIÂť UTVIKLEUNDERVISNINGAOMRELIGIONOGLIVSSYNTILÂťBLIEINMEIR LIKEVERDIGPRESENTASJONAVULIKETANKESETT/RGANISASJONEN HARMELLOMANNAFÂ’RTmEIRERETTSSAKEROMMANGLANDERETTTIL FULLTFRITAKFRÂťDETTIDLEGARE+2, FAGET OGVANNTILSLUTTFRAMI $ENEUROPEISKEMENNESKERETTSDOMSTOLENI3TRASBOURGI  )"ARNEKONVENSJONENFRÂť&.STÂťRDETIARTIKKELi"ARNET HARRETTTILTANKE SAMVITS OGRELIGIONSFRIDOM3TATENSKAL RESPEKTERERETTANEOGPLIKTENETILFORELDRATILÂťOPPLYSEBARNET OMRETTANESINEISLIKESPÂ’RSMÂťLw

Samling pĂĽ plenen Av Gro Dahle Eva sitter pĂĽ den store, grĂĽ steinen og ser pĂĽ dem alle sammen etter tur. Den enøyde, den smilende, den liggende, den lysende hvite. Eva vet ikke hvem hun skal velge. Det er sĂĽ mange ĂĽ velge mellom. Skal hun satse pĂĽ den lille, blĂĽ, eller kanskje heller apen eller katten eller den store, tykke, blide som smiler og smiler helt uten pause. De sitter rundt henne i en sirkel. OgsĂĽ hauken og falken og den store, brune ørnen. Og Eva tenker at hun kanskje mĂĽ elle, for det er sĂĽ vanskelig ĂĽ vite helt sikkert. Og uansett hvem hun velger blir det feil. – Hva blir det til? roper moren fra stuevinduet. Men Eva svarer ikke. Hun ser pĂĽ dem alle sammen en gang til. Den lille, skjeggete, han med elefantnesa eller hun med seks armer eller den unge, mørkhĂĽrede damen med beskjedent nedslĂĽtte øyne. Eller kanskje den vakkert kledde som har en nydelig utsmykket vogn ventende bak treet og en glitrende kappe. Han ligner nesten pĂĽ Elvis. Eva sukker og ser pĂĽ den store, hvite igjen. Det svir i øynene, og hun mĂĽ se vekk for ikke ĂĽ bli blendet. – Har du ikke bestemt deg ennĂĽ? roper moren fra stuevinduet. Eva ser pĂĽ den smale hunden som nĂĽ har lagt seg ned pĂĽ gresset. Det er ikke en hund hun har lyst til ĂĽ klappe. Ă˜rene er for spisse, kroppen for smal,

snuta for lang. Hun er redd den skal bite. Apen begynner ĂĽ bli utĂĽlmodig, halen vrir seg som en orm. En engel lander helt stille og folder vingene pent sammen bakpĂĽ ryggen. Han har en liten munn, store, myke ører og sĂĽ bleke hender. Eva har lyst til ĂĽ fortelle ham hvor vanskelig det er. – NĂĽ mĂĽ du snart bestemme deg, roper moren. Men Eva klarer ikke ĂĽ bestemme seg. Hun syns det bare blir ere av dem for hver gang hun skal telle. Han med trekorset har sĂĽ brune øyne. Velg meg, sier øynene hans. Velg meg, sĂĽ skal jeg frelse deg. Jeg skal fjerne alle syndene dine. Men Eva vet ikke. Hun har ikke syndet. Allikevel fĂĽr hun dĂĽrlig samvittighet bare ved ĂĽ se pĂĽ ham. Den store, hvite begynner ĂĽ rasle med skjørtekantene. Hun ser pĂĽ apen. Han heter Hanuman. Moren kommer ut. Hun har det bestemte ansiktet pĂĽ. – Er det virkelig sĂĽ vanskelig, sier moren. – Kan du ikke bare velge? Eva trekker pĂĽ skuldrene og sukker. I øyekroken ser hun at den mørkhĂĽrede, ďŹ npyntede mannen har et sverd. Det har hun ikke sett før. Det blinker i metallet. Apen begynner ĂĽ vimse. Men den store, fete som sitter under treet smiler fortsatt som ingen verdens ting har noen betydning. – Ta den store, hvite, sier moren. – Da er du helt trygg, og jeg slipper ĂĽ bekymre meg for hvordan det skal gĂĽ med deg. Eva myser. Det hvite hĂĽret og skjegget er sĂĽ hvitt, sĂĽ hvitt at det er vondt ĂĽ se, og englene sitter overalt pĂĽ ham. Han nikker. Men Eva vet ikke. Hun vĂĽger ikke se ham inn i øynene. – Han med korset, da, sier moren. – Det er det mest praktiske for oss alle, og han har gode forbindelser. Hvis det er opp til meg, syns jeg du skal velge ham. Men Eva vil velge selv. Hun legger hodet tilbake. Himmelen er sĂĽ stor og vid. Det er plass nok til alle, til aper og hunder og katter og falker og hauker og damer og store og smĂĽ menn. Og solen bare skinner og skinner. – Da tar jeg alle sammen, sier hun. – Alle sammen! Moren rister pĂĽ hodet. – Ikke tull, sier moren og blir streng i øyet. – Dette er ikke noe ĂĽ tøyse med. – Solen da, sier Eva. – Den slukner ikke pĂĽ noen milliarder ĂĽr. Den kan jeg stole pĂĽ. Det vet jeg. – Du kan da ikke velge solen, sier moren og rister pĂĽ hodet. – Solen stĂĽr ikke pĂĽ valg engang. – Da tar jeg ham der borte, sier Eva og peker pĂĽ en gutt halvt gjemt i sjasminbuskene. Han kikker fram mellom greinene. Eva vinker til ham, og gutten vinker tilbake. – For han har myk nese. – Du kan ikke velge ham, sier moren oppgitt. – Han er

70 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 70

27-08-10 09:36:21


[Side 77]

jo praktisk talt broren din. – Jeg kan velge hvem jeg vil, sier Eva og retter seg opp. Moren sukker. Det er en av disse helt klare dagene. Ikke en sky pĂĽ himmelen. Og Eva løper inn i sjasminbusken der gutten stĂĽr og ler. Det er en ďŹ n dag for busker og gress. En ďŹ n dag for vinden i tretoppene. Gutten sier at alt er levende. At alt puster. At det er varmt nok til ĂĽ gĂĽ barbeint. Han har et stort, gult eple med til henne som han sier er godt. Og Eva tror pĂĽ ham. Ja visst gjør hun det. FrĂĽ Sverre Henmo, red.: Alle barn –: ABC redder barna. Oslo: Gyldendal, 2003.

Til samtale  +VAHANDLARFORTELJINGAOM  +VASLAGSVALVILMORTIL%VAATHOSKALTA  +VIFORSYNEST%VADETERVANSKELEGÂťVELJE  +ORLEISGÂťRHOFRAMFORÂťTAVALETSITT  +VARÂťDGIRMORAHENNE  +VIFORTRURDUMORTIL%VAGIRDEIRÂťDAHOGIR  +VAVEL%VATILSIST  +VIFORTRURDUVILESDENNEFORTELJINGANÂťRVISKALLÂ?REOM LIVSSYNSHUMANISME  %RDETALLTIDRETTÂťGIRÂťDTILANDREDERSOMEINTRUREIN KUNNEHALÂ’YSTEINSITUASJONBETRESJÂ’LV %RDETGALEÂťPRÂ’VEÂťPÂťVERKEANDRETILÂťVELJEDETEIN TRURERRETTÂťGJERE +JENNERDUIGJENNOKRElGURARFRÂťANDRERELIGIONAROG LIVSSYNIFORTELJINGA

Tolkning av forteljinga ÂŤSamling pĂĽ plenenÂť %VABLIRBEDENAVMORAOMÂťVELJESEGEINAVMANGEGUDAR6I lNNMELLOMANNASKILDRINGARSOMPEIKARMOT/DINFRÂťDEN NORRÂ’NERELIGIONENDENEINÂ’YGDE KRISTENDOMMENS'UD DENLYSANDEKVITE *ESUSHANMEDTREKROSSOGBRUNEAUGE OG-ARIADENUNGE MÂ’RKHÂťRADAMAMEDAUDMJUKT NEDSLÂťTTEAUGE EITUTVALFRAMSTILLINGARAV"UDDHADEN LIGGJANDEOGDENTJUKKE SMILANDE +RISHNAFRÂťHINDUISMEN DENVESLEBLÂť 'ANESHAHANMEDELEFANTNASEN (ANUMAN APEN OG+ALIHOMEDSEKSARMAR OGEGYPTISKEGUDARSOM DÂ’DSGUDEN!NUBISDENSKUMLEHUNDEN OGKRIGSGUDEN -ENTHUMEDFALKEHOVUD  -ORAPRÂ’VERÂťPÂťVERKE%VATILÂťVELJEKRISTENDOMMENS'UD OG*ESUS(OMEINERDETERDETTRYGGASTEOGMESTPRAKTISKE -EN%VAVILVELJESJÂ’LV/GHOGODTEKIKKJERAMMEVILKÂťRA SOMMORASET&Â’RSTPRÂ’VERHOÂťVELJEALLE3IDANÂ’NSKJERHOÂť VELJESOLA-ORAAVVISERBEGGEVALA%VAVELDAÂťFÂ’LGJEEINGUT (OVELMENNESKET*AMVELOMMORAMEINERHOIKKJEKAN VELJENOKONSOMERSÂťLIKHENNESJÂ’LVi(ANERJOPRAKTISKTALT BRORENDINw -EN%VAVELSOMHOVIL 'UTENGIR%VAEITEPLE(ANSEIERDETERGODT OG%VATRURPÂť HAN%INÂ?RLIGGJANDETOLKINGERATEPISODENMEDEPLET REFERERERTILEPLETSOM%VAGAV!DAMI%DENSHAGE-ENI DENNEFORTELJINGAEREPLETFRÂťKUNNSKAPENSTRETOLKASOM NOKOPOSITIVT3LIKSETTSPELARHISTORIAPÂťMANGESTRENGER KNYTTETILLIVSSYNSHUMANISMEN%VAGJERSITTEIGEVAL HOTRUR PÂťMENNESKETFRAMFORGUDANE OGHOSKATTARFRIDOMOG KUNNSKAP

71 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 71

27-08-10 09:36:21


Mål

[Side 78–82]

• Elevane skal kunne snakke om utvalde tekstar frå humanistisk tradisjon. Her arbeider dei med ein fabel av Æsop.

Tips til læraren

Sjå kopioriginal 11 for ei dramatisering av fabelen “Møllaren og sonen hans og eselet”

Bakgrunn

Møllaren og sonen hans og eselet Livssynshumanistar har inga særeiga tekstgruppe, men finn lærdom i allmenne tekstar skrivne av forfattarar med ulike livssyn, både religiøse og sekulære. «Møllaren og sonen hans og eselet» er ein fabel. Det er altså ikkje ein tekst som hører til livssynshumanismen spesielt. Men teksten kan brukast til å kaste lys over eit trekk som er sentralt i livssynshumanismen, nemleg det å tenkje sjølvstendig og ta ansvar for eigne val. Møllaren og sonen hans følgjer passivt alle innspel dei får frå folk dei møter på vegen, utan å tenkje nærmare over konsekvensane av det dei gjer. Teksten eignar seg godt som utgangspunkt for filosofisk samtale. Sjå forslag til oppgåver under. Æsops fablar Fabel er eit ord som kjem frå latin og tyder forteljing. Fablar er korte forteljingar med moralistisk handling. Mange fablar har dyr i hovudrollene. Dyra personifiserer da gjerne menneskelege eigenskapar. Fablar kan vere både underhaldande, lærerike og refsande. Mange slike forteljingar blir tilskrivne Æsop, ein slave som levde på øya Samos frå 620 til 560 f.Kr. Fablane blei først skrivne ned av Demetrios frå Faleron på 300-talet f.Kr., men har sidan blitt gjendikta, forandra og utvida mange gonger.

Til samtale

1. Kvifor er møllaren og sonen på veg til byen? 2. Kva slags kommentarar får dei på vegen? (Faren og sonen får fire kommentarar av menneska dei møter på vegen. a) Jentene kritiserer faren og sonen for å vere dumme som ikkje rir på eselet. b) Dei gamle mennene kritiserer sonen for å vere respekt laus mot far sin. c) Kvinnene og barna kritiserer faren for å vere egoistisk og ikkje tenkje på sonen. d) Kjøpmannen kritiserer både faren og sonen for å vere late og dumme.) 3. Korleis grunngir dei ulike personane råda sine? a) Er somme av råda betre enn dei andre? b) Kvifor trur de møllaren og sonen følgjer alle råda?

4. Korleis kjennest det å bli kritisert? a) Kan vi reagere med ulike kjensler på ulike former for kritikk? b) Korleis kjennest det å bli kritisert for å vere dum? c) Korleis kjennest det å bli kritisert for å vere slem? d) Er det somme gonger slik at vi føler oss meir såra når nokon seier at vi er dumme, enn når nokon seier at vi er slemme? 5. Dei gamle mennene meiner at sonen er lat og utan respekt for dei eldre, sidan han sit på eselet mens faren går. Kvinnene og barna meiner at faren er slem som rir på eselet mens den stakkars sonen er sliten og går ved sida av. Dei har altså medkjensle med kvar sin person. Dersom det både er slik at faren er gammal og svak og guten er liten og sliten, kven av dei burde da få ri på eselet? Kven har mest behov for hjelp og omtanke – den som er liten og svak, eller den som er stor og svak? 6. Kvifor trur du folka gav dei råda dei gav, til møllaren og sonen? 7. Kan gode råd ha dårlege konsekvensar? 8. Kva kan vi lære av denne fabelen? 9. Kva for eit av råda ville du følgje om du skulle gå til byen for å selje eit esel?

Oppgåver/aktivitetar

1. Filosofisk samtale (tips om gjennomføring på side 13). Fullfør setningane: a) Vi skal alltid høre på råd frå andre, fordi … b) Vi skal aldri høre på råd frå andre, fordi … 2. Filosofisk samtale (tips om gjennomføring på side 13). Kven sitt ansvar var det at eselet hoppa i elva? a) Det var møllaren si skuld at eselet hoppa i elva, fordi … b) Det var sonen si skuld at eselet hoppa i elva, fordi … c) Dei som skråla og lo, hadde skulda for at eselet hoppa i elva, fordi … d) Kjøpmannen som hadde meint at dei burde bere eselet, hadde skulda for at eselet hoppa i elva, fordi … e) Det var eselet si eiga skuld at det hoppa i elva, fordi … 3. Finn ut meir om Æsop ved å bruke leksikon, ein søkjemotor på Internett eller nettressursen til Inn i livet. Skriv ein kort faktatekst. 4. Finn fleire forteljingar frå Æsops fablar. Kva handlar forteljingane om? Kva er bodskapen i dei? Lag ein presentasjon for klassa. 5. Spel skodespelet «Møllaren og sonen hans og eselet». Sjå kopioriginal 11.

72 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 72

09-09-10 10:48:31


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEPRESENTEREULIKEKUNST OGMUSIK KUTTRYKKSOMAVSPEGLARHUMANISME(ERARBEIDERDEI MEDSONGENi$INTANKEERFRIw DIKTETi$UMÂťIKKE SOVEwOGEITKUNSTBILETEAV,EONARDODA6INCI

[Side 81 og 82 ]

Den vitruviske mannen Teikninga av mennesket i sentrum av ein sirkel og ein ďŹ rkant er eit av dei mest kjende verka av Leonardo da Vinci. Teikninga har eigentleg tittelen Den vitruviske mannen. Tittelen refererer til antikken, til den romerske arkitekten Vitruvius, som laga ei geometrisk utgreiing om proporsjonane i menneskekroppen.

Tips til lĂŚraren

Bakgrunn

s )ELEVBOKASTREITUTDRAGFRi$INTANKEERFRIw 3ONGENlNSTPInn i livet 5–7,#$ SPOR s Inn i livet 5–7 #$INNEHELDmEIREMUSIKKSTYKKE SOMOFTEBLIRBRUKTEVEDSEREMONIARIREGIAV (UMAN %TISK&ORBUND FOREKSEMPELi)MAGINEw SPOR OGi4ILUNGDOMMENwSPOR  s %LEVANEL�RERMEIROMSEREMONIARKNYTTETIL LIVSSYNSHUMANISMENPTRINN s 0NETTRESSURSENTILInn i livetKANELEVANElNNE BILETANattverdenOGMona Lisa%LEVANEKANlNNE BAKGRUNNSSTOFFOM,EONARDODA6INCIPKOPI ORIGINAL

ÂŤDin tanke er friÂť i$INTANKEERFRIwlNSTPÂť Inn i livet 5–7,#$ SPOR 4EKSTENERTILEIGNAMENNESKERETTSORGANISASJONEN!MNESTY )NTERNATIONAL3ONGENEROMSETTFRÂťTYSKTILNORSKAV!LF #RANNER SOMGAVHANUTPÂťALBUMET6INDKASTI$ENNE SONGENBLIRSVÂ?RTOFTEBRUKTVEDHUMANISTISKKONlRMASJON OGEREINAVDEISONGANESOMBLIRMESTBRUKTEAV(UMAN %TISK&ORBUND-ELODIENEREINTYSKFOLKETONE ÂŤDu mĂĽ ikke soveÂť !RNULFÂŒVERLANDSKREIVDIKTETi$UMÂťIKKESOVEwI OG FEKKDETUTGITTITIDSSKRIFTET3AMTIDENÂťRETETTER)ELEVBOKA STÂťRBERREEITUTDRAGAVDIKTET%ITLENGREUTDRAGlNSTPÂť KOPIORIGINAL Leonardo da Vinci ,EONARDODA6INCIn ERREKNASOMEINAVDEI STÂ’RSTEHUMANISTANEIRENESSANSEN2ENESSANSETYDERATTER FÂ’DINGOGERNEMNINGAFOREINKULTUREPOKESOMBEGYNTEÂť VEKSEFRAMI)TALIAFRÂťMIDTENAV TALET%TTERMANGE HUNDREÂťRDERKYRKJAISTORGRADHADDESETTRAMMENEFORKVA EUROPEISKEMENNESKESKULLETENKJEOGGJERE BLEIANTIKKEN

73 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 73

27-08-10 09:36:24


VALDSOMMODELLFOREITNYTTSYNP»VERDAOGLIVET4ANKANE FR»ANTIKKENBLEIiF’DTEP»NYw-ENSMENNESKETIMELLOMAL DERENBLEISETTP»SOMUNDERLAGTGUDDOMMELEGALLMAKT BLEI MENNESKETNOIST’RREGRADSETTISENTRUMFOREIGELIV +OPIORIGINALINNEHELDEINTEKSTOM,EONARDODA6INCI

Til samtale      

+VENHARSKRIVEDIKTETi$UM»IKKESOVEw +VAHUGSARDEOM!RNULFŒVERLAND +VAHANDLARDIKTETi$UM»IKKESOVEwOM +VAMEINER!RNULFŒVERLANDMEDATVIIKKJEM»SOVE $IKTETERSKRIVEF’RDENANDREVERDSKRIGEN&INSTDETTING VIB’RF»AUGAOPPFORISAMFUNNETIDAG +VENVAR,EONARDODA6INCI-»LAR BILETHOGGAR ARKITEKT VITSKAPSMANNOGOPPlNNARSOMLEVDEFR» TIL  +VAGJORDE,EONARDODA6INCIFOR»lNNESVARP»TINGHAN LURTEP»(ANGJORDEEIGNEUNDERS’KINGAR  .EMNTREAVDEIMESTKJENDEBILETAAV,EONARDODA6INCI .ATTVERDEN -ONA,ISA $ENVITRUVISKEMANNEN  3J»P»BILETETAVMENNESKEKROPPENTEIKNAAV,EONARDODA 6INCIP»SIDEIELEVBOKA A "ESKRIVTEIKNINGA B +VASLAGSMATERIALETRURDU,EONARDODA6INCIHARBRUKT FOR»LAGETEIKNINGA"LEKKOGPENNP»PAPIR C +ORLEISKANKUNSTENTIL,EONARDODA6INCIKALLAST HUMANISTISK&OREKSEMPELP»GRUNNAVM»TENHANM»LA P»(ANSTUDERTEMENNESKAFOR»KUNNEM»LEREALISTISK +ORLEISKANVIlNNEUTKVASOMERSANTN»RVILURERP» NOKO

Oppgåver/aktivitetar  ,YTTTILi$INTANKEERFRIw SOMlNSTP»)NNILIVETn #$  SPOR%LEVANESVARERP»SP’RSM»LAUNDER&LEIRE FORSLAGTILSP’RSM»LlNSTUNDERi!RBEIDMEDMUSIKKI 2,%w SIDE A +VATENKJERDUP»N»RDUH’RERDENNESONGEN B +VAHANDLARTEKSTENOM/MTANKEFRIDOM C +VENSINTANKEERFRIIF’LGJETEKSTEN$IN MINOGV»R  &ILOSOlSKSAMTALESJ»RETTLEIINGSIDE +VAVILDET SEIEATEINTANKEERFRI%RTANKARALLTIDFRIE A 4ANKENERALLTIDFRI FORDIx B 4ANKENERIKKJEALLTIDFRI FORDIx  ,ESTEKSTENOM,EONARDODA6INCIP»KOPIORIGINAL 3KRIVN’KKELORD"RUKN’KKELORDATIL»SKRIVEEIN FAKTATEKSTMEDFEMSETNINGAR  ,ESTEKSTENOM,EONARDODA6INCIP»KOPIORIGINAL "RUKINFORMASJONENTIL»LAGEEITINTERVJUMED,EONARDO DA6INCI  ,ESTEKSTENOM,EONARDODA6INCIP»KOPIORIGINAL ,AGFEMSP’RSM»LTILTEKSTEN  0R’V»SKRIVEi,EONARDODA6INCIwP»EITARKMED

SPEGELSKRIFT(ALDEINSPEGELFRAMFORDEGN»RDUSKRIV 3KRIFTASKALVERERETT»LESEISPEGELBILETET DETVILSEIEATDU M»SKRIVESPEGELVENDTP»ARKET  "RUKLINJALOGPASSARSOMHJELPEMIDDELOGTEIKNEIT MENNESKEETTERSAMEM»LSOMP»TEIKNINGATIL,EONARDO DA6INCIAVMENNESKEKROPPENIELEVBOKA  ,EONARDODA6INCIGJORDEEIGNEUNDERS’KINGARFOR»lNNE SVARN»RDETVARNOKOHANLURTEP»5NDERS’KOMM»LAI TEIKNINGAHANSAVMENNESKETSTEMMERMEDM»LAP» ELEVANEIKLASSA-»LH’GDAP»ALLEELEVANE-»LLENGDAFR» lNGERTUPPTILlNGERTUPPP»ALLEELEVANEN»RDEIST»RSOM MENNESKETP»TEIKNINGA3AMANLIKNTALA+VAlNNDEUT

Fasit til oppgåver på side 83 i elevboka     

(%&ST»RFOR(UMAN %TISK&ORBUND (%&BLEISKIPAI (%&HARIOVERKANTAVMEDLEMMERI.OREG $ENF’RSTELEIARENI(%&HEITTE+RISTIAN(ORN i$INTANKEERFRIwHANDLAROMRETTENOGFRIDOMMENTIL» TENKJEKVAEINVIL3ONGENERTILEIGNAMENNESKERETTSOR GANISASJONEN!MNESTY)NTERNATIONAL  %ITLIVSSYNERDEITANKANEMENNESKEHAROMLIVET$ETER TANKAROMKORLEISVERDAER OMKORLEISMENNESKAER OG OMKVASOMERRETTOGGALE  6IKANSEIEATHUMANISTISKKUNSTERKUNSTSOMLREROSS NOKOOMVERDAOGMENNESKET(UMANISTISKEBILETEOG ILLUSTRASJONARKANVERENRSAGTKVASOMHELST(ERERDET DERFORELEVENSEVNETIL»GRUNNGIVALASOMERVIKTIG )TEIKNINGATIL,EONARDODA6INCIAVMENNESKETSERVIEIN STORSIRKELOGEITSTORTKVADRAT$ETEROGS»MOGLEG» ANALYSEREMENNESKEKROPPENOGTOMROMMAITEIKNINGA OGlNNETREKANTAROGREKTANGEL A !VSTANDENFR»F’TENETILHOVUDETER CM B !VSTANDENFR»lNGERTUPPTILlNGERTUPPER CM C !VSTANDENMELLOMF’TENEOGHOVUDETER DENSAMESOMAVSTANDENMELLOMlNGERTUPPANE &ORHOLDETERDERFOR3KRIVESOMBR’K D $ETKANVEREVANSKELEG»M»LEKORLANGEHENDENEER HEILTN’YAKTIG MENEINKANSJ»ATDEIERMELLOMOG MMLANGE$ETN’YAKTIGEM»LETER MM E (ENDENEER MMOGKROPPENER CM$ET SVARARTILMM(ENDENEERALTS»EINTIDELAVLENGDA TILKROPPEN3KRIVESOMBR’K

74 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 74

27-08-10 09:36:24


[Side 82 og 83]

75 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 75

27-08-10 09:36:25


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMBUDDHISMEI.OREG s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVESENTRALERITUAL(ERSKALDEIKUNNEBESKRIVEKORLEIS-AGNUSOGMORABERFRAMFOR HUSALTERET s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVESENTRALERITUAL(ERSKALDEIKUNNEGIEKSEMPELP»KVABUDDHISTARGJERITEMPELET s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMORDENSSAMFUNNET

TEMPELMEDTILSAMANmEIRETITALSMUNKAROGNONNER$EI ORGANISERERUNDERVISNINGIBUDDHISME DRIVSOSIALEOG s $ETlNSTMEIRSTOFFOMBUDDHISMEI.OREGP» KULTURELLEAKTIVITETARFORBARNOGUNGEOGARRANGERERFEIRINGAR NETTSTADENTIL"UDDHISTFORBUNDETHTTPBUD AVDEITRADISJONELLEH’GTIDENE DHISTFORBUNDETNO(ERERDETOGS»LENKJERTILDEI $ENTHAILANDSKEBUDDHISTFOREININGAHARBYGDEITTEMPELI ULIKEBUDDHISTORGANISASJONANEI.OREG OGEIGNE 3’RUMKOMMUNEUTANFOR/SLO(ERHELDmEIREMUNKARTIL SKOLESIDERTILRETTELAGDEFORB»DEELEVAROGLRARAR $ETEROGS»THAILANDSKETEMPELANDRESTADERILANDET/GS» s 0»NETTSTADENTIL.ORSK6IETNAMESISK3ENTER DENBURMESISKEBUDDHISTFOREININGAHARBUFASTEMUNKARI WWWNVSENTERORG KANEINMELLOMANNAlNNE .OREG MENHARIKKJEBYGDEIGNETEMPEL HISTORIEROMVIETNAMESISKEB»TmYKTNINGAR )TILLEGGTILDEITRADISJONELLEBUDDHISTTEMPLAlNSTDETmEIRE s 0»WWWHIMMELJORDNOlNSTEININTERAKTIV KURSSENTERFORMEDITASJONOGBUDDHISTSTUDIUM PRESENTASJONAVTEMPELROMMETTIL$ETVIETNAM Tempel og kloster ESISKEBUDDHISTSAMFUNNETI"ERGEN$UKANLESE )ELEVBOKAERTEMPELFORKLARTSOMDETHEILAGEHUSETTIL OMH’GTIDEROGHEILAGDAGARIBUDDHISMENILRAR BUDDHISTANE OGKLOSTERSOMBUSTADENFORMUNKAROG RESSURSENTILInn i livet 5. NONNER)PRAKSISBLIRDEITOORDAOFTEBRUKTELITTOMKVARAN DRE%ITTEMPELHARALLTIDMUNKARKNYTTETILSEG OGEITKLOSTER ERALDRIUTANEITTEMPEL$EIULIKEBYGGAHARLIKEVELLITTULIKE FORM»L Tempel Kommentarar til «Magnus fortel» )TEMPELETKANBUDDHISTARBE MEDITEREELLERLYTTETILMUNKAR $ENTHAILANDSKEBUDDHISTFORENINGBERPREGAVATMANGEAV SOMLESFR»DEIHEILAGETEKSTANE-ANGESETFRAMG»VERTIL MEDLEMMENEERKVINNERSOMHARKOMMETIL.OREGGJENNOM "UDDHA'»VENESKALIKKJEVEREKOSTBAREELLERVANSKELEGE»F» FAMILIESAMEININGP»BASISAVEKTESKAPMEDNORSKEMENN TAKI6ANLEGEG»VER»SETJEFRAMKANVEREFRUKT LYSOGBLOMAR -ANGEBARNHARDERFORSLEKTOGFAMILIEMEDLEMMERSOMIKKJE '»VENEEREISLAGS’VINGI»GI MENHAROGS»SYMBOLSK ERKNYTTETILBUDDHISMEN OGDETVARIERERIKORSTORGRAD MEINING&RUKTABLIRSETTFRAMIH»POMATLRATIL"UDDHA BARNABLIRLRTEOPPIDENBUDDHISTISKETRADISJONEN SKALBEREFRUKT$ENSOMTENNERLYSFRAMFOREINSTATUEAV $ETERVANLEG»HAEITLITEHUSALTERIHEIMEN(ERST»R "UDDHA BEROM»F»NOKOAVVISDOMMENHANS STATUARELLERBILETEAVEINELLERmEIREBUDDHAER$ETERVANLEG» )TILLEGGTIL»VEREEITSENTERFORRELIGI’SAKTIVITETERTEMPELET B’YESEGTREGONGERFRAMFORALTERET$ENF’RSTEGONGENERFOR EINARENAFORSOSIALESAMKOMEROGOPPLRING"»DEDET "UDDHA DENANDREGONGENFOR"UDDHASILREOGDENTREDJE VIETNAMESISKEBUDDHISTTEMPELETI,’RENSKOGOGDETTHAILAND GONGENFORFELLESSKAPETAVBUDDHISTAR-ANGESETFRAMG»VER SKEBUDDHISTTEMPELETI3’RUMHARKJ’KKENOGMATSALDERDET TIL"UDDHAªSETJEFRAMG»VEREREI’VINGI»GI'»VENESOM BLIRSERVERTSTOREFELLESM»LTIDUNDERH’GTIDEROGHELGEDAGS BLIRSETTEFRAM SKALIKKJEVEREKOSTBAREELLERVANSKELEGE»F» FEIRINGAR$ETTHAILANDSKEBUDDHISTTEMPELETTEKMEDJAMNE TAKI-ORTIL-AGNUSSETFOREKSEMPELFRAMRISOGVATN MELLOMROMIMOTNORSKEUNGDOMMARSOM’NSKJER»BUEIN Buddhistar i Noreg KORTAREPERIODEITEMPELETSAMANMEDMUNKANEFOR»LRE $EImESTEBUDDHISTANEI.OREGHARBAKGRUNNFR»ANDRELAND OMBUDDHISMEN$ETVIETNAMESISKEBUDDHISTTEMPELET -ANGEERORGANISERTEIBUDDHISTGRUPPERBASERTEP»ETNISK ORGANISERERSAMLINGARFORBARNOGUNGEDERUNDERVISNINGI OPPHAV$EIST’RSTEGRUPPENEER$ETVIETNAMESISKEBUDDHIST BUDDHISMEBLIRKOMBINERTMEDFRILUFTSLIV SONGOGANDRE SAMFUNNMEDOMLAGMEDLEMMER OG$ENTHAILANDSKE AKTIVITETAR BUDDHISTFORENINGMEDIUNDERKANTAVMEDLEMMER Munkar og nonner Buddhistforbundet $ETBUDDHISTISKEORDETFORMUNKBHIKKU KJEMFR»EITORD $ETlNSTmEIREBUDDHISTGRUPPERINGARI.OREG$EIALLERmESTE SOMTYDER»TIGGEELLER»BEOMALMISSE-UNKAROGNONNERER SAMARBEIDEROGERORGANISERTEGJENNOM"UDDHISTFORBUNDET MENNESKESOMHARGITTAVKALLP»DETVERDSLEGELIVETOGVIGD "UDDHISTFORBUNDETBLEISKIPAIOGHADDE SEGTILBUDDHISMEN$EILEVERAVG»VERGITTAVFOLKET"»DE MEDLEMMERVEDNYTT»R*AMVELOMDEImESTEAV MUNKAROGNONNERBARBERERSEGP»HOVUDETFOR»VISEATDEI MEDLEMMENEOPPHAVLEGKJEMFR»ANDRELANDENN.OREG HAR BRYTMEDVERDA$EIHARBERRENOKREF»EIGENDELAR MELLOM OVERAVMEDLEMMENEI"UDDHISTFORBUNDETETNISKNORSK ANNAEIENKELKLESDRAKTOGEIMATSK»L+LESDRAKTAVARIERERFR» BAKGRUNN LANDTILLAND$EIVANLEGASTEFARGANEEROKERGULT SAFRAN RAUDT Buddhisttempel i Noreg OGGR»TT+LEDASKALMINNEDENSOMBERDEI OMATHANELLER $EIST’RSTEBUDDHISTSAMFUNNAHARETABLERTmEIREBUDDHIST HOEREINDELAVEITST’RREBUDDHISTISKFELLESSKAPOGHAR TEMPELI.OREG$EIVIETNAMESISKEBUDDHISTANEHARFEM FORPLIKTASEGTILEITH’GARE»NDELEGM»L+LEDASKALIKKJE

Tips til læraren

Bakgrunn

76 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 76

27-08-10 09:36:25


[Side 84–87]

&R» »RAOGTILVARMANGELANDIKRIGOM KVASLAGSSTYREDETSKULLEVEREI6IETNAM$ENNE KRIGENHARF»TTNAMNET6IETNAMKRIGEN-ANGE VIETNAMESARARFORL£TLANDETSITTIOVERFYLTEB»TAR$ET VAREINSVRTFARLEGM»TE»REISEP»-ANGEDRUKNA ELLERSVALTIHEL%INDELAVmYKTNINGANEBLEIREDDAAV NORSKESKIP OGSOMMEAVDEIKOMTIL.OREGSOM mYKTNINGAR

BRUKASTFORDIEINERFORFENGELEG DEISKALBERREVERNEMOT INSEKT KULDEELLERVARMEOGS’RGJEFORATDENSOMBERDEI SER ANSTENDIGUT -UNKAROGNONNERHARULIKSTATUSIBUDDHISMEN'ENERELT SETTHARNONNEREIUNDERORDNAROLLEIH’VETILMUNKANE Reglar "UDDHISMENUTVIKLATIDLEGEITSTORTSETTMEDLOVEROGREGLAR FORKORLEISMUNKAROGNONNERSKULLELEVE$ESSEREGLANEER SAMLAI6INAYA0ITAKA EINEIGENDELAVDEIHEILAGETEKSTANEI BUDDHISMEN2EGLANEREGULERERPRAKTISKEDELARAVKLOSTER LIVET)TILLEGGLEGGDEITILRETTEFORATMUNKANEOGNONNENEI ST’RSTMOGLEGGRADKANKONSENTRERESEGOMDENBUDDHISTISKE LRA-ANGEAVREGLANESEIERKVASLAGSFORHOLDMUNKANESKAL HATILKVARANDREOGTILUTANFORST»ANDE KORLEISDEISKALKLESEG KVASLAGSMATDEIKANETE OGKOROFTEDEIKANETE)MANGE TILFELLEERDETKNYTTDETALJERTEHISTORIERTILDEIULIKEREGLANE0» SIDEST»REISLIKHISTORIE i$ENSJUKEMUNKENw

Til samtale  +VIFORTRURDESOMMEVEL»BLIMUNKELLERNONNE  6IKANKJENNEIGJENBUDDHISTISKEMUNKARFORDIDEIER BARBERTEP»HOVUDETOGHARSPESIELLEKLEDE+ANVI KJENNEIGJENANDREGRUPPERAVMENNESKEP»GRUNNAV H»RFASONGELLERKLEDE+ORLEISSERDEIUT(ENDERDETAT VIKANTENKJEFEILOMFOLKP»BAKGRUNNAVKORLEISDEI SERUT  &ILOSOlSKSAMTALETIPSOMGJENNOMF’RINGP»SIDE  4ASTILLINGTILDESSEP»STANDANE A 6IKANALLTIDVITENOKOOMKORLEISEITANNAMENNESKEER P»GRUNNAVKORLEISDETG»RKLEDD B 6IKANALDRIVITENOKOOMKORLEISEITANNAMENNESKEER P»GRUNNAVKORLEISDETG»RKLEDD

Oppgåver/aktivitetar  &INN6IETNAM 4HAILANDOG.OREGP»EITVERDSKART  3KRIVEIFORTELJINGTILBILETETAVDEIVIETNAMESISKE B»TmYKTNINGANEP»SIDEIELEVBOKA

77 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 77

27-08-10 09:36:26


Mål s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVETEMPELOGKLOSTEROGREmEKTEREOVERKVAPOSISJONDEIHAR$EISKALKUNNEBRUKE DIGITALEVERKT’YFOR»LAGEEINPRESENTASJON s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVETEMPELETOGKLOSTERET(ERSKALDEIKUNNEBESKRIVEARKITEKTURENSOMVISTP»BILETA s %LEVANESKALKUNNESAMTALEOMSENTRALEBUDDHISTISKEFORTELJINGAR(ERSKALDEISNAKKEOMINNHALDETIOG TOLKINGAAVHISTORIAOMDEIBLINDEMENNENEOGELEFANTEN

Bakgrunn Stupa 3TUPAERKANSJ»ULIKEUTFR»LANDTILLAND MENDEIERSOM REGELSETTESAMANAVFEMFORMER.EDSTISTUPAENEREI lRKANTAFORM/VERDENKJEMEIHALVKULEFORM/VER HALVKULAERDETEITSPIR SOMKANHAMANGEETASJAR)SOMME STUPAERERHALVKULEFORMADENDOMINERANDEDELEN IANDRE ERSPIRETST’RRE0»TOPPENAVSPIRETERDETEISK»LFORM OGI DENNESK»LAERDETEImAMMELIKNANDEFORM&LAMMENEREIT BILETEP»OPPVAKNINGATIL"UDDHA

Kommentarar til «Dei blinde mennene og elefanten» (ISTORIAOMDEIBLINDEMENNENEOGELEFANTENEROPPHAVLEG skriven ned i Sutta Pitaka EINAVDEIHEILAGETEKSTANEI BUDDHISMEN"UDDHASKALHAVOREOPPTEKENAV»KOMMU NISEREMEDFOLKP»EITNIV»SOMDEIFORSTOD$ETlNSTMANGE TEKSTARDER"UDDHAFRAMSTILLERLRASIVIALIKNINGAR FORAT FOLKLETTARESKULLEFORST»BODSKAPENHANS +ONTEKSTENFORHISTORIAOMDEIBLINDEMENNENEOG ELEFANTENEREINDISKUSJONOMVERDAOGMENNESKENATUREN 4EKSTENFORTELATDEIKRANGLAOGKJEFTAOGDISKUTERTEH’GLYDT OGKOMMEDMANGES»RANDEUTFALLMOTKVARANDRE OGKVAR AVDEIP»STODATiEGHARRETTOGDUTEKFEILw "UDDHAMEINTEATDETIKKJEERMOGLEGFORMENNESKET» lNNESIKRESVARP»SLIKElLOSOlSKESP’RSM»L,RAHANSVAR DERIMOTEINPRAKTISKTEKNIKKFOR»OPPN»FRELSE FRIGJERING FR»ATTERF’DING6ED»FORTELJEHISTORIAOMDEIBLINDE MENNENEOGELEFANTENILLUSTRERER"UDDHAKORDUMTDETER» VEREP»ST»ELEGISITTEIGELIVSSYN6ISERBERRETINGFR»V»RT EIGEPERSPEKTIV OGSETGRENSERFOROSSSJ’LVEN»RVIHARD NAKKAHELDP»EIGNESTANDPUNKTOGIKKJELYTTARTILANDRE $ENSOMP»ST»RATHANSJ’LVHARRETTOGALLEANDRETEKFEIL ER SOMEINBLINDMANNSOMSKILDRAREINDELAVEINELEFANTOG TRURATHANSITMEDDETRETTEBILETETAVELEFANTEN

Til samtale +VAPR’VER"UDDHA»LREOSSVED»FORTELJEHISTORIAOMDEI BLINDEMENNENEOGELEFANTEN

Oppgåver/aktivitetar  &ORTELHISTORIAOMELEFANTENOGDEIBLINDEMENNENETIL EINMEDELEVVEDHJELPAVILLUSTRASJONENP»SIDEI ELEVBOKA  $RAMATISERERHISTORIAOMELEFANTENOGDEIBLINDE MENNENE  !RBEIDTOOGTO$ENEINESKILDRAREITDYRFORDENANDRE VED»GIEKSEMPELP»KVADEIULIKEKROPPSDELANEKAN LIKNEP»$ENANDREGJETTARKVASLAGSDYRDETER3KRIV GJERNENEDHINTAP»F’REHAND+ORMANGEHINTTRENGDE FOR»GJETTERETT  "RUKEINS’KJEMOTORP»)NTERNETTFOR»lNNEBILETEAV TEMPEL6ELANTENOPPG»VEAELLERB A 6ELEITLANDDERBUDDHISMENERUTBREIDD FOREKSEMPEL 4HAILAND +INAELLER6IETNAM,AGEINPRESENTASJONDER DUFORKLARERKJENNETEIKNVEDTEMPLAIDETLANDETDUHAR VALT B 6ELTOLANDDERBUDDHISMENERUTBREIDD OGSAMANLIKN TEMPELFR»DESSETOLANDA

78 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 78

27-08-10 09:36:30


[Side 88–90]

På taket ser vi eit av dei vanlegaste symbola for buddhisme, lærehjulet. På kvar side av hjulet ser vi ein drake. Draken skal verne Buddha si lære.

Dette tempelet heiter Khûong Víet-tempelet og ligg i Lørenskog kommune. Tempelet blei påbegynt i 1994 og stod ferdig i 1999. Det er bygd i same stil som mange tempel i Vietnam og Kina.

Til høgtlesing Kuan Yin Kuan Yin var ei kvinne med eit klokt hovud og varmt hjarte. Det aller viktigaste Kuan Yin visste, var å hjelpe andre. Heile livet følgde ho Buddha si lære, og da ho døydde, hadde ho gjort seg fortent til å gå over i nirvana. Men med det same Kuan Yin skulle gå inn i nirvana, hørte ho eit rop frå jorda. Nokon trong hjelp! Kuan Yin nølte ikkje. Ho måtte hjelpe. Kuan Yin vende tilbake til jorda. Ho var no ein bodhisattva. Namnet Kuan Yin tyder «Ein som ser og hører ropa frå menneskeverda». Det er mange forteljingar om Kuan Yin. I ei forteljing blir det sagt at ho budde på ei øy med store klipper. Ein dag kom det ein indisk gut til øya. Han heitte Shan Tsai. Shan Tsai var født med svært skeive bein. Det gjorde det vanskeleg for han å gå. Likevel hadde han halta heile vegen gjennom India og ut til havet for å møte Kuan Yin. Shan Tsai hadde nemleg ein stor draum. Han ville forstå buddhismen. Han oppsøkte Kuan Yin. «Kjære Kuan Yin, kan du hjelpe meg å forstå Buddha si lære?» spurde han så pent han berre kunne. «Det vil eg,» sa Kuan Yin. «Men da må du love at du verkeleg vil gjere alt for å lære kva Buddha sa og

Framfor tempelet står ein statue av Kuan Yin. Kuan Yin er ein bodhisattva, eit vesen som er i ferd med å bli ein Buddha. Ein bodhisattva hjelper alle levande vesen. Kuan Yin er svært populær i Vietnam, og dei fleste templa der har ein eller fleire statuar av henne.

gjorde.» Det lova Shan Tsai. Men Kuan Yin ville prøve han. Derfor skapte ho om nokre tre og planter slik at dei tok form av piratar med store sverd i hendene. Piratane kasta seg mot Kuan Yin, men dei klarte ikkje å fange henne. Ho sprang av garde mot kanten av klippa med piratane hakk i hæl. Shan Tsai reagerte med ein gong han såg at læraren hans var i fare. Jamvel om føtene hans var skadde, drog han seg så fort han kunne etter Kuan Yin og dei sverdsvingande piratane. Kuan Yin var kommen til kanten av klippa. Ho hoppa. Piratane følgde etter. Og Shan Tsai nølte ikkje. Han kraup over klippekanten og lét seg falle gjennom lufta. Langt under seg hørte han bølgjene slå mot klippekanten. Men kva skjedde? Shan Tsai trefte ikkje bølgjene. Midt i lufta greip Kuan Yin tak i han. Shan Tsai hadde prøvd å redde henne, men no redda ho han. Ho sette han trygt ned på klippa. «Gå,» sa ho med mild stemme. Og Shan Tsai sette den eine foten framom den andre. Og for første gong kunne han gå normalt. Han halta ikkje lenger! Shan Tsai såg spegelbiletet sitt i ein vassdam. Og ikkje berre var føtene hans blitt friske, ansiktet hans hadde også blitt utruleg vakkert. Og frå denne dagen var han eleven til Kuan Yin, og Kuan Yin lærte han heile Buddha si lære.

79 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 79

27-08-10 09:36:34


MĂĽl s %LEVANE SKAL KUNNE PRESENTERE ULIKE UTTRYKK FRÂť KUNST KNYTT TIL BUDDHISMEN (ER ARBEIDER DEI MED SYMBOL SOM LÂ?REHJULET LOTUSBLOME OG FOTAVTRYKK

Buddha held handa opp som vern. +.(5(1)45%56%3

Buddha set lÌrehjulet i gang. Denne handrørsla minner om den første talen Buddha heldt etter at han blei opplyst.

B Buddha viktige tige pe personar

Fotavtrykket til Buddha kan ein sjĂĽ som eit uttrykk for nĂŚrvĂŚret hans. Fotavtrykka kan lesast som ei understreking av at Buddha var bunden til jorda. Han var eit menneske som levde pĂĽ jorda og nĂĽdde opplysning her. Men mange buddhistar legg vekt pĂĽ at Buddha var meir enn eit menneske. Dei lange tĂŚrne og fotsolane blir oppfatta som spesielle teikn som viste at Buddha hadde overmenneskelege eigenskapar og var utvald til ĂĽ søkje og ďŹ nne sanninga. Det vil ikkje seie at han var guddommeleg, men at han hadde evner og kraft langt utover det menneskelege.

Tips til lĂŚraren "RUK #$ ANE TIL Inn i livet OG LA ELEVANE LYTTE TIL MUSIKK FRÂť ULIKE BUDDHISTISKE TRADISJONAR

Inne i tempelet mĂĽ det vere plass til bilete og statuar av Buddha. Ofte er det ogsĂĽ statuar av andre viktige personar i tempelet. Dei kan for eksempel vere av viktige munkar og lĂŚrarar, eller av herskarar som har passa pĂĽ buddhismen. Mange av statuane kan sjĂĽĂĽ ganske gansk like ut. Det som fortel kven dei er og kva dei gjer, er mĂĽten deii held hendene pĂĽ, og gjenstandane dei har, og om dei stĂĽr, sit eller ligg.

'  "% Dei første buddhistane laga ikkje bilete eller statuar av Buddha. I staden pynta dei med andre teikn som skulle vise at Buddha var til stades i templa.

Fotavtrykka skal minne om at Buddha stadig var pĂĽ vandring. Dei skal ogsĂĽ vise at han framleis er nĂŚr. Fotavtrykka er ofte store og symmetriske. Det viser at Buddha var meir enn eit menneske.



Bakgrunn Kunst i buddhismen "UDDHISTISK KUNST HAR TRE OPPGÂťVER &OR DET FÂ’RSTE FORTEL KUNSTEN OM DEN HISTORISKE "UDDHA OG OM LIVET TIL ANDRE SENTRALE PERSONAR %KSEMPEL ER BILETE OG STATUAR AV "UDDHA I ULIKE SITUASJONAR AV MOR HANS AV MUNKAR VERNARAR AV BUDDHISMEN OG AV BODHISATTVAER SOM +UAN 9IN SIDE  I ELEVBOKA  &OR DET ANDRE KAN KUNST ILLUSTRERE FORHOLD I TILVÂ?RET GJERNE I SYMBOLSK FORM ,IVSHJULET SOM ELEVANE ARBEIDDE MED PÂť  TRINN ER EIT EKSEMPEL &OR DET TREDJE KAN KUNSTEN BRUKAST SOM HJELP TIL KONSENTRASJON OG FORDJUPING I BUDDHISMEN $ET lNST EIGNE BILETE OG SYMBOL TIL BRUK UNDER MEDITASJON MEN MANGE BRUKER OGSÂť STATUAR AV "UDDHA SOM EI VISUELL HJELP I MEDITASJONEN -ENS SOMME SET FRAM GÂťVER ELLER BER TIL STATUAR AV "UDDHA ELLER ANDRE SKIKKELSAR OG VISER DEI Â?RE VED Âť Â?RE STATUEN SER ANDRE STATUANE SOM SYMBOL PÂť KVALITETAR DEI VIL DYRKE FRAM HOS SEG SJÂ’LVE Bilete og statuar ) ELEVBOKA STÂťR DET AT DET OFTE ER BILETE OG STATUAR AV BÂťDE "UDDHA OG ANDRE VIKTIGE PERSONAR I TEMPELET ) TILLEGG TIL

STATUAR AV DEN HISTORISKE "UDDHA VIKTIGE MUNKAR OG LÂ?RARAR KAN DET VERE STATUAR AV ANDRE BUDDHAER BODHISATTVAER OG VESEN SOM VERNAR BUDDHISMEN "UDDHISTAR MEINER AT ALLE MENNESKE SOM FORSTÂťR OG FÂ’LGJER "UDDHA SI LÂ?RE SJÂ’LVE KAN BLI EIN BUDDHA ÂŞ VERE EIN BUDDHA VIL SEIE Âť VAKNE .ÂťR DEI SOM HAR VAKNA PÂť SAME MÂťTEN SOM "UDDHA DÂ’YR GÂťR DEI OVER I ENDELEG NIRVANA $EI SOM HAR GÂťTT OVER I NIRVANA BLIR IKKJE FÂ’DTE IGJEN ÂŞ GÂť OVER I NIRVANA ER MÂťLET FOR BUDDHISTAR -EN MANGE BUDDHISTAR TRUR DET GÂťR AN Âť VELJE Âť LA VERE Âť GÂť INN I NIRVANA OG HELLER BLI PÂť JORDA FOR Âť HJELPE ANDRE $EN SOM GJER DET BLIR TIL EIN BODHISATTVA "ODHISATTVAER ER VIKTIGE FÂ’REBILETE FOR BUDDHISTAR OG MANGE BER TIL DEI $ERFOR ER DET STATUAR AV BODHISATTVAER BÂťDE I OG UTANFOR MANGE TEMPEL 0Âť SIDE  I ELEVBOKA ER DET BILETE AV EIN STATUE AV EIN BODHISATTVA (O HEITER +UAN 9IN &ORTELJIN GA OM HO STÂťR PÂť SIDE 

80 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd LĂŚre ĂŚre 80 80

27-08-10 09:36:35 5


[Side 90 og 91]

I dei heilage tekstane ane stür det at Buddha Buddh sette lÌrehjulet i rørsle da lÌreh han heldt den første talen sin. Hjulet er derfor det viktigaste symbolet for lÌra til Buddha. Som eit hjul som held fram med ü trille, rullar ogsü lÌra til Buddha vidare fram i verda.

Lotusblomen veks ofte i gru grumsete vatn, men er likevell heilt rein rein. Derfor er han eit bilete pü eit reint sinn som hevar seg over det som er dürleg. Bønnehjul

Stort bønnehjul i tibetansk kloster. Nür hjulet blir dreidd, skal det minne om ønsket om at alle vesen med kjensler skal vere lykkelege.



Hjulet er symbol for buddhismen. NĂĽr hjulet har ĂĽtte eiker, blir det kalla lĂŚrehjulet. Dei ĂĽtte eikene symboliserer dei ĂĽtte ledda i den buddhistiske metoden for ĂĽ gjere slutt pĂĽ det som er vondt, og for ĂĽ ďŹ nne frelse. Dei ĂĽtte ledda er rett syn, rett tanke, rett tale, rett handling, rett leveveg, rett strev og rett konsentrasjon. NĂĽr hjulet har ďŹ re eiker, kan det symbolisere ďŹ re viktige hendingar i livet til Buddha: fødselen, opplysninga, den første talen og døden med inngangen i det endelege nirvana. Hjulet er ogsĂĽ eit symbol pĂĽ sol, liv og rørsle. Ved sida av hjulet ser vi to hjortedyr. Tradisjonen seier at Buddha heldt den første talen sin i ein park med frittgĂĽande hjort utanfor Varanasi. Dyra minner om denne talen, og dei blir ogsĂĽ brukte som eit symbol pĂĽ dei første elevane hans.

Lotusblomen symboliserer reinleik og opplysning og er eit av dei viktigaste symbola i buddhismen. Bønnehjula er spesiďŹ kke for tibetansk tradisjon. Inni hjula ligg bønnetekstar. Teksten er eit mantra, som reknast som ei pĂĽkalling av ein bodhisattva. NĂĽr buddhistar dreier pĂĽ hjulet , ber dei om bodhisattvaens hjelp, og dei ber om at alle vesen med kjensler skal vere lykkelege.

OppgĂĽver/aktivitetar ,AG EIN PRESENTASJON MED ULIKE BUDDHISTISKE SYMBOL 6EL OPPGÂťVE A ELLER B A "RUK EIN SÂ’KJEMOTOR FOR Âť lNNE FEM ULIKE BUDDHISTISKE SYMBOL ,AG EIN PRESENTASJON B "RUK NETTRESSURSEN TIL )NN I LIVET OG LES OM ULIKE BUDDHISTISKE SYMBOL 6EL EITT AV DEI 3KRIV NÂ’KKELORD OM SYMBOLET 4EIKN DET OG PRESENTER DET FOR KLASSA VED HJELP AV NÂ’KKELORDA

81


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEPRESENTEREULIKEMUSIKKUTTRYKKKNYTTETILBUDDHISMEN

Tips til lĂŚraren s "RUK#$ ANETIL)NNILIVETOGLAELEVANELYTTETIL MUSIKKFRÂťULIKEBUDDHISTISKETRADISJONAR0Âť NETTRESSURSENTIL)NNILIVETERDETBAKGRUNNSINFOR MASJONOMALLELYDSPORA s 3JÂťi-USIKKIBUDDHISMENwAV*ON3KARPEIDPÂť WWWKRLNETTNOFORmEIREEKSEMPELOGMEIR BAKGRUNNSSTOFFOMMUSIKKIBUDDHISMEN s "RUKKOPIORIGINALFORÂťREPETEREOMGREPFRÂť KAPITTELET

Bakgrunn Musikk i tempelet $EIFÂ’RSTEMUNKANERESITERTETALANETIL"UDDHAÂŞRESITEREER EINMELLOMTINGMELLOMÂťLESEOGÂťSYNGJE.ÂťRMUNKANE BRUKTEDEISAMEENKLEMELODIANENÂťRDEILAS BLEITEKSTANE LETTAREÂťHUGSE&RAMLEISSEIERMUNKARFRAMDEIHEILAGE TEKSTANEPÂťDENNEMÂťTEN/FTERESITERERDEIIKOR2ESITASJON KANHÂ’RASTGANSKEULIKTUTIULIKETRADISJONAR $ENVANLEGASTETEKSTENÂťRESITEREBLIRKALLADEITRETILmUK TENE"ÂťDEMUNKAR NONNEROGVANLEGEFOLKSEIERDENNE TEKSTENNÂťRDEIBERi%GTEKTILmUKTI"UDDHA EGTEKTILmUKTI DHAMMA EGTEKTILmUKTISANGHAw$HAMMAER"UDDHASI LÂ?RE3ANGHAERDEISOMERBUDDHISTAR3OMMETENKJERMEST PÂťMUNKAROGNONNERNÂťRDEISEIERSANGHA ANDRETENKJERPÂť ALLEBUDDHISTAR Eksempel pĂĽ resitasjon: ÂŤLekdri MaÂť i,EKDRI-Aw SOMlNSTPÂť Inn i livet 5–7, #$ SPOR EREIT EKSEMPELPÂťMUNKERESITASJONFRÂť4IBET$ESSEMUNKANE HELDTILIEITKLOSTERUTANFOR,HASA HOVUDSTADENI4IBET OG HÂ’RERTILEIRETNINGSOMHEITERi$EIGULEHATTANEw'ELUNG  $ALAI,AMAHÂ’REROGSÂťTILDENNEMUNKEORDENEN4IBETANSKE MUNKARERKJENDEFOREITGANSKEDJUPTSTEMMELEIENÂťRDEI RESITERERTEKSTAR(ERBEGYNNERDEIRELATIVTDJUPTOGSTIGLITT ETTERKVART)MOTSETNADTILHINDURESITERING SOMOFTESKJERPÂť BERRETRETONAR ERDETHERmEIRETONETRINN MENINNLEIINGSVIS PÂťDETTELYDSPORETBRUKERMUNKANEBERRETOTONAR Eksempel pĂĽ instrumentalmusikk: ÂŤBuddhist bellsÂť i"UDDHISTBELLSw SOMlNSTPÂťInn i livet 5–7,#$ SPOR EREIINNSPELINGAVBUDDHISTISKMUSIKKFRÂť*APAN6IHÂ’RER PERKUSJONSINSTRUMENT EITSTRENGEINSTRUMENTOGEIMETALLB JÂ’LLE-ETALLBJÂ’LLAEREITSENTRALTINSTRUMENTIJAPANSK BUDDHISTTRADISJON"JÂ’LLAHEITERRINPÂťJAPANSKOGERFORMA SOMEISKÂťL,YDENBLIRLAGAVEDATEINSLÂťRPÂťSKÂťLAMEDEIN TREPINNE-ETALLBJÂ’LLABLIRBRUKTUNDERMEDITASJON(OKAN OGSÂťBRUKASTSOMSIGNALINSTRUMENT FORÂťMARKEREATEINNY AKTIVITETBEGYNNER"JÂ’LLABLIRI*APANBRUKTBÂťDEVEDALTERETI BUDDHISTISKETEMPELOGIPRIVATEHEIMAR3TORLEIKENPÂťBJÂ’LLA KANVARIERE,IKNANDEBJÂ’LLERBLIROGSÂťBRUKTEIANDRE BUDDHISTISKELAND SOM+INA 6IETNAMOG+OREA

Til høgtlesing �Den sjuke munken� Ein gong süg Buddha ein munk som var svÌrt sjuk. Han hadde sü vondt i magen at han ikkje klarte ü komme seg pü do. Derfor lüg han tilgrisa av sin eigen urin og si eiga avføring. Buddha gjekk bort til munken og spurde: Kva feilar det deg, munk? Eg har sü vondt i magen, svarte munken. Men har du ingen som kan hjelpe deg? spurde Buddha. Nei, ynka munken seg. Men kvifor hjelper ikkje dei andre munkane deg, da? spurde Buddha. Den stakkars munken svarte: Eg er ikkje til nytte for nokon av dei andre munkane, sü derfor er det ingen av dei som hjelper meg. Buddha snudde seg mot ein munk som heitte Ananda, og sa: Gü og hent litt vatn, Ananda, sü skal vi vaske denne munken. Ananda gjorde som Buddha sa. Buddha tok vatnet og auste forsiktig over munken, mens Ananda vaska han. Sü hjelpte dei kvarandre med ü lyfte den sjuke munken opp i senga. Etterpü kalla Buddha alle munkane saman til eit møte. Han spurde kvifor ingen hjelpte den sjuke munken. Han er ikkje til nytte for oss, sü derfor er det ingen av oss som hjelper han, svarte munkane. Buddha sa: De har ikkje ei mor eller ein far til ü hjelpe dykk, munkar. Dersom de ikkje hjelper kvarandre, kven skal hjelpe dykk da? Den som vil hjelpe meg, mü hjelpe dei som er sjuke, munkar. Ein lÌrar bør hjelpe eleven sin til han er frisk igjen. Og ein elev bør hjelpe lÌraren sin. Det same bør klassekameratar og dei som bur i same hus, gjere for kvarandre. Og skulle det vere nokon som ikkje har nokon til ü hjelpe seg, har alle munkane ansvar for ü hjelpe til. Tilrettelagt frü Den sjuke munken, Buddhas forteljingar, De norske bokklubbene 2001.

Til samtale  +VASLAGSMUSIKKKANVIlNNEIEITBUDDHISTTEMPEL &OREKSEMPELRESITASJON RYTMEINSTRUMENTOGULIKE FORMERFORINSTRUMENTALMUSIKK6IKANOGSÂťlNNEALLSONG IBUDDHISTISKETEMPEL MENALLSONGERIKKJESÂťVANLEGSOM IFOREKSEMPELKRISTENDOMMEN  +VAVILDETSEIEÂťRESITEREÂŞRESITEREEREINMELLOMTING MELLOMÂťLESEOGÂťSYNGJE2ESITERINGASKALGJEREDETLETTARE ÂťHUGSEDEIBUDDHISTISKETEKSTANE

82 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 82

27-08-10 09:36:37


[Side 92–94]

-UNKARIPROSESJONUTANFOR4HIKSEY KLOSTERETI.ORD )NDIA 6ISERHEREITST’RREKLOSTERKOMPLEKS BYGDITYPISKTIBETANSKSTILŒVSTP» »SENST»R"UDDHA HALLEN TEMPELBYGGET MEDSTATUAR%LLESERBYGNINGANE BUSTADERFORMUNKANE UNDERVISNINGS LOKALEOGKJ’KKEN

Oppgåver/aktivitetar  %LEVANELYTTARTILi,EKDRI-Aw SOMlNSTP»Inn i livet 5–7,#$ SPOR&ORSLAGTILSP’RSM»LlNSTUNDER i!RBEIDMEDMUSIKKI2,%wP»SIDE  %LEVANELYTTARTILi"UDDHISTBELLSw SOMlNSTP»Inn i livet 5–7, #$ SPOR&ORSLAGTILSP’RSM»LlNSTUNDER i!RBEIDMEDMUSIKKI2,%wP»SIDE4ILLEGGSOPPG»VER A 2INBJ’LLABLIRBRUKTVEDALTERET+VAANNAlNSTP»ELLERVED EITBUDDHISTISKALTER$ETKANVARIERE MENSOMREGELER DETSTATUARELLERBILETEAV"UDDHAOGANDRESKIKKELSAR$ET EROFTESETTFRAMBLOMAR R’YKJELSEOGFRUKT ELLERANDRE G»VERSOMRISOGVATN3OMMEHAROGS»BILETEAVAVD’DE SLEKTNINGARP»ALTERET B "LIRDETBRUKTKLOKKERELLERBJ’LLERIANDRERELIGIONAR*A FOREKSEMPELKYRKJEKLOKKERIKRISTENDOMMENOGBJ’LLER UNDERPUJAIHINDUISMEN C $ENJAPANSKEBJ’LLArinERFORMASOMEISK»L,YDENBLIR LAGAVEDATEINSL»RP»SK»LAMEDEINTREPINNE+ORLEIS LIKNARRINEIKUBJ’LLE OGKORLEISERHOANNLEIS+UBJ’LLA HENGSLIKATOPNINGAERVENDNEDOVER$ENJAPANSKEBJ’LLA HAROPNINGAOPPOVER0ENDELENIEIKUBJ’LLEHENGFASTI BJ’LLA0INNENSOMLAGARLYDP»DENJAPANSKEBJ’LLA ER LAUS  D &INSTDETNOKOIKLASSEROMMETSOMKANBRUKASTSOM RYTMEINSTRUMENT E 0R’V»LAGELYDVED»SL»MEDEINBLYANTMOTEITGLAS +VASLAGSLYDF»RDUVED»SL»MOTTOPPENAVGLASET+VA SLAGSLYDF»RDUVED»SL»P»INNSIDAAVGLASET+ORLEIS ENDRARLYDENSEGOMDUHELDRUNDTGLASET+LANGENER KLARAREN»RGLASETST»RFRITT

Fasit til oppgåver på side 93 i elevboka  $ETBURMELLOMOGBUDDHISTARI.OREG  $EImESTEBUDDHISTARI.OREGKJEMFR»BUDDHISTISKELAND I!SIA mESTFR»6IETNAMOG4HAILAND  "UDDHISTARKANBE MEDITERE LYTTETILTEKSTOPPLESINGELLER SETJEFRAMG»VERTIL"UDDHAOGMUNKARITEMPELET  %ITKLOSTEREREINBUSTADFORMUNKARELLERNONNER  )ELEVBOKAERDETBILETEAVTRETEMPEL$ETEINEERFR» 4HAILAND OGDEITOANDREERIVIETNAMESISKOGTIBETANSK STIL SJ’LVOMTEMPLAERBYGDEI.OREGOG)NDIA"ILETETAV TEMPELETFR»4HAILANDST»RP»SIDE BILETETAVTEMPELETI VIETNAMESISKSTILST»RP»SIDE OGBILETEAVTEMPELETI TIBETANSKSTILST»RP»SIDE6ISERATGRUNNFORMAIALLE TEMPLAERlRKANTA OGATALLETEMPLAHARS’YLER2AUDOG GULFARGEG»RIGJENIALLETEMPLA MENSTEMPLAFR»4HAILAND OG4IBETITILLEGGERKVITE4AKAERULIKEP»ALLETEMPLA$ET TIBETANSKETEMPELETHARmATTTAK$ETTHAILANDSKETEMPEL TAKETERSKR»TTMEDUTSMYKKINGARP»M’NA4EMPELETI VIETNAMESISKSTILHAROGS»SKR»TAKMEDUTSMYKKINGAR MEN BOGANEERMINDRESPISSEENNP»DETTHAILANDSKETEMPELET 4EMPELETFR»4HAILANDHARmEIREUTSMYKKINGARUTVENDIG ENNDEIANDRETEMPLA MELLOMANNAOVERD’REROG VINDAUGE"ILETETFR»4IBETVISEREITST’RRETEMPELKOMPLEKS  3TUPAENP»SIDEERSETTSAMANAVKULER HALVKULER KVADRATOGKJEGLER  (OVUDSTADENI4HAILANDHEITER"ANGKOK$ETEROMLAG KMMELLOMDENINTERNASJONALEmYPLASSENI"ANGKOK OG/SLOLUFTHAMN'ARDERMOEN UTANFOR/SLO$ETSVARER TILMIL0»EITKARTMEDM»LESTOKKSVARERDET TIL CM

83 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 83

27-08-10 09:36:39


Mål s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMHINDUISMEI.OREG s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMNOKREGUDAROGGUDINNER(ERM’TERELEVANE3ARASVATI ,AKSHMIOG-URUGAN s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVESENTRALEHINDUISTISKERITUAL(ERBESKRIVDEIRITUALITEMPELET

Tips til læraren s %LEVANEKANlNNEBILETEAVGUDEN-URUGANOG GUDINNENE3ARASVATIOG,AKSHMIP»NETTRESSURSEN TIL)NNILIVET$ERKANELEVANEOGS»lNNEFORTELJIN GAROM-URUGANOG,AKSHMI s i3RIKANDHAGURUKAVACHAMw SOMlNSTP»Inn i livet 5–7,#$ SPOR EREINTILBEDINGSTEKSTTIL GUDEN-URUGAN$UlNNMEIRINFORMASJONOM MUSIKKENP»SIDE

OMR»DEDERDETIKKJEERTEMPELªG»ITEMPELETERIKKJEEI RELIGI’SPLIKTFORHINDUAR S»HINDUISMENKANlNTPRAKTISERAST HEIME)DEIST’RREBYANEI.OREGlNSTDETULIKEORGANISASJO NARSOMERKNYTTETILHINDUTEMPEL$ETERIDAGHINDUTEMPEL P»3LEMMESTADI"USKERUD P»!MMERUDI/SLOOGI"ERGEN OG4RONDHEIM3PR»KASOMBLIRBRUKTEITEMPLAI.OREG ER TAMIL HINDI PUNJABIOGGUJARATI&ORMENNESKESOMIKKJE KANDESSESPR»KA ERDETTRULEGVANSKELEG»KJENNESEGHEIMEI TEMPLA

Kommentar til «Sangita fortel» side 97 3ANGITAERITEMPELETI$RAMMENMEDFAMILIENSIN(ERER 'ANESHAHOVUDGUD3ANGITASKILDRARKVASOMSKJERITEMPE LET!LLETEKAVSEGP»F’TENEFOR»VISERESPEKTFORGUDANE Vietnamesisk nyttårsfeiring 3OMF’REBUINGTILTILBEDINGSSEREMONIEN PUJA BLIRSTATUENAV Kommentar til «Sangita fortel» side 94 'ANESHAPYNTAMEDBLOMAR"»DELAUSEBLOMEBLAD BLOME 4EKSTENi3ANGITAFORTELwERBASERTP»INTERVJUMEDEIJENTEI HOVUDOGBLOMEKRANSARKANHENGJASTRUNDTHALSENHANS EINBYP»!USTLANDET)INTERVJUETNEMNERHOmEIREGUDAROG (INDUANETENNEROGS»LYSOGR’YKJELSE-ENSTEMPELETBLIR GUDINNER'UDINNAHOOMTALERSOMiSONGGUDINNEw ER3ARAS PYNTA BLIRDETSPELATAMILSKETILBEDINGSSONGARFR»EIN#$ VATI OGiEIGUDINNESOMSITP»EINSTORBLOMEwER,AKSHMI 0UJAENBEGYNNERMEDATNOKREAVBARNARINGJERIEIBJ’LLE) 3ARASVATIERGUDINNEFORKUNSTOGKULTUR(OERGJERNEAVBILDA ANDRETEMPELERDETBRAMINENPRESTEN SOMGJERDET MEN» SITJANDEP»EINKVITLOTUSBLOME,OTUSBLOMENKANSYMBOL LABARNAF»RINGJEMEDBJ’LLAEREINM»TE»INKLUDEREDEIP» ISEREB»DEREINLEIK VISDOMOGUNIVERSETSOMFALDARSEGUT) 3ANGITAFORTELATDETF’RSTOGFREMSTERDEIYNGREBARNASOM HANDAHELDHODETINDISKESTRENGEINSTRUMENTETVINA SYNESTDETERMORO»GJEREDET ,AKSHMIERGUDINNAFORRIKDOMOGLYKKE(OERGJERNE %INSTORDELAVTILBEDINGABEST»RI»SYNGJESONGARBHAJAN  AVBILDAKLEDDIKOSTBAREKLEDEOGMEDGULLMYNTARIHENDENE /FTEEREINPERSONFORSONGAR OGDEIANDREGJENTEKORDA"»DE SITJANDEP»EINROSALOTUSBLOME5NDERH’GTIDADIVALIST»R BARNOGVAKSNEKANVEREFORSONGARAR3ONGANEERP»TAMIL TILBEDINGAV,AKSHMISENTRALT3ARASVATIERKONATIL"RAHMA -ANGESONGARHYLLARGUDANEOGFORTELOMKJRLEIKEN OG,AKSHMIERKONATIL3HIVA'UDEN-URUGANERDENEINEAV TILBEDARENF’LERFORDEI%TTERP»BLIRDETLESETEKSTAR$ETKAN DEITOS’NENETIL3HIVA$ENANDREER'ANESHA GUDENMED VEREB»DEHEILAGEOGlLOSOlSKETEKSTAR)MANGETEMPELERDET ELEFANTHOVUD-URUGANERHOVUDGUDIHINDUTEMPELETP» BRAMINANESOMLES MENDERDETIKKJElNSTBRAMINAR ERDET !MMERUDI/SLO(ANBLIROMTALTMEDMANGENAMN ANDRESOMLEIERTEKSTLESINGA MELLOMANNA3KANDAOG+ARTIKEYA %TTERLESINGABLIRDETSETTFRAMG»VERFRAMFORGUDEN '»VENEKANVEREBLOMAR FRUKTOGS’TSAKER$ENSOMLEIER Hinduisme i Noreg RITUALET SVINGARS»LYSFRAMFORGUDESTATUEN$ETTELYSETBLIR (INDUARI.OREGOMFATTARIHOVUDSAKTOGRUPPER MENNESKE DERETTERBORERUNDTTILALLESOMERMEDITILBEDINGSSER MEDBAKGRUNNFR»LANDDERHINDUISMENERUTBREIDDSRLEG EMONIEN$EIF’RERmAMMENMOTPANNA$EITENKJERSEGAT )NDIAOG3RI,ANKA OGNORDMENNSOMHARKONVERTERTTIL DETVERKARREINSANDE,YSETST»RGJERNEP»EITBRETT(ERERDET HINDUISME$ETERIKKJESTORKONTAKTMELLOMDESSETO OGS»SM»SK»LERMEDKVITTOGRAUDTPULVER$ETBRUKER GRUPPENE OGDETEROGS»RELATIVTLITENKONTAKTMELLOM HINDUARTIL»LAGEEITMERKEIPANNA MIDTMELLOMAUGA$ETTE TAMILAROGHINDUARFR»NORDLEGAREDELARAV)NDIA(INDUIS MERKETERALTS»IKKJEEITKASTEMERKE MENEITMERKESOMVISER MENEREINMANGESIDIGRELIGIONOGBLIRPRAKTISERTP»SVRT ATHINDUANEHARTILBEDEGUDENSINELLERGUDANESINE $ET ULIKEVIS(INDUARMEDBAKGRUNNFR»)NDIAOG3RI,ANKALEGG KVITEPULVERETSYMBOLISEREROSKE$ETSKALMINNEOMATDEN OFTESTORVEKTP»TILBEDINGAVGUDARIHEIMENOGITEMPELET KROPPENVIHAR EINGONGSKALD’Y$ETRAUDEPULVERET B»DETILKVARDAGSOGUNDERH’GTIDENE+ONVERTITTHINDUISME SYMBOLISERERKRAFTELLERENERGI(INDUARTENKJERATDETSTIMUL ERIST’RREGRADFOKUSERTP»ELEMENTSOMYOGAOGMEDITASJON EREREITENERGIPUNKTMELLOMAUGA

Bakgrunn

Hinduorganisasjonar i Noreg (INDUARI.OREGHARINGENFELLESORGANISASJON SLIKSOMFOR EKSEMPELNORSKEMUSLIMAROGBUDDHISTARHAR%INGRUNNER ATHINDUARISTORGRADHARBUDDSPREIDDILANDET-ANGEBURI

84 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 84

27-08-10 09:36:39


[Side 94–97]

Til høgtlesing Forteljing om Murugan

Til samtale

Det var problem i himmelen hos gudane. Ein vond demon plaga gudane. Han var svÌrt mektig. Han kasta gudane ut frü himmelen, øydela dei vakre hagane deira og plaga kvinnene. Gudane var fortvila. Dei samla seg og gjekk til guden Brahma for ü spørje om rüd. Kva skal vi gjere? Vi har prøvd ü gi demonen güver for ü gjere han vennlegare mot oss, men di meir vi prøver, di verre blir han. Det hjelper ikkje med det gode. Derfor har vi komme til deg. Du mü gi oss ein leiar som kan hjelpe oss ü knuse han. Men Brahma mütte skuffe gudane. Same kor mykje eg vil, kan eg ikkje knuse demonen, sa han. Men han hadde ei anna løysing. Guden Shiva skal gifte seg med Parvati. Nür dei har blitt gifte, skal dei fü ein son. Han kan drepe demonen. Gudane blei letta over svaret. Mange ür gjekk. Og som Brahma hadde sagt, blei Shiva forelska i Parvati. Og ho blei forelska i han. I mange ür hadde dei berre auge for kvarandre. Men demonen heldt fram med ü plage gudane. Til slutt drog ein av gudane for ü minne Shiva pü at det var pü tide at han fekk ein son. Shiva gav guden eit frø i handa og sa: Nür dette frøet har modna, vil det bli til eit barn. Dette barnet er krigaren de ventar pü. Guden tok frøet, men det var sü varmt at han knapt kunne halde det. Han frakta det derfor til elvegudinna Ganges. Da han dyppa seg sjølv og frøet i Ganges for ü kjøle seg ned, begynte Ganges ü boble, og frøet blei kasta tilbake til elvebreidda. Akkurat da kom seks himmelske kvinner for ü bade i elva. Dei süg frøet bli kasta ut av elva og greip tak i det. Deretter laga dei eit reir av gras som dei la frøet i. Akkurat da modna frøet og blei til barnet Murugan. Barnet hadde seks hovud, og alle hovuda lo og smilte. For ein vakker gut, sa kvinnene til kvarandre. Sidan det var vi som fann han, skal han vere vürt barn. Men da kom gudinna Ganges opp av elva i form av ei kvinne. Nei, Murugan er mitt barn, sa Ganges. Det var eg som bar pü han. I same stunda kom guden som hadde bore frøet til elva, springande. Murugan hører meg til, sa han. Det var eg som fekk frøet av Shiva. Til slutt kom Shiva og Parvati til staden, og det avgjorde saka. Shiva sa: Kven andre enn Parvati kan oppdra eit barn som skal bli leiar for gudane? Parvati tok barnet forsiktig opp og trykte det inntil seg. Sü drog ho tilbake til fjellet Kailasha saman med Shiva. Murugan voks opp og leidde gudane mot demonen, som han drap. Igjen kunne gudane bu i himmelen. Og slik vende lykka tilbake.

OppgĂĽver/aktivitetar

 +VARER3ANGITAFRÂť(OERFRÂť.OREG&ORELDRAHENNARER FRÂť3RI,ANKA  +VASLAGSRELIGIONHAR3ANGITA(OERHINDU  +VENERDENVIKTIGASTEGUDENFORFAMILIENTIL3ANGITA 3HIVA  +VIFORBER3ANGITATILGUDANE&ORÂťFÂťEITGODTLIV  +ORMANGEGUDEBILETEHAR3ANGITAPÂťROMMETSITT 4RE TOGUDINNEROGGUDEN-URUGAN  +VAHEITERBRORTIL-URUGAN'ANESHA  +VIFORGÂťR3ANGITAITEMPELET&ORÂťFÂťDETHOTRENG FOR ÂťFÂťEITGODTLIV  +OROFTEER3ANGITAITEMPELET+VARFREDAG  +VALIKER3ANGITAÂťGJEREITEMPELET3JÂťPÂťBILETAAV GUDANE +VIFORTEKHINDUARAVSEGSKOANÂťRDEIERITEMPELET &ORÂťVISERESPEKTFORGUDANE +VAFORTEL3ANGITAOMDETSOMSKJERITEMPELET "ARNARINGJERIEIBJÂ’LLE'ANESHAFÂťRBLOMARRUNDT HALSEN!LLESYNG%INMANNLESFRÂťEIBOK.ÂťRHANER FERDIG GÂťRHANRUNDTMEDEITSLAGSLYS!LLEFÂ’RERmAMMEN MOTPANNA FÂ’RDEIDYPPAREINlNGERIEITRAUDTPULVEROG LAGAREITMERKEMIDTIPANNA

 ,ESDEITOTEKSTANEDER3ANGITAFORTEL"RUKINFORMASJONEN TILÂťLAGEEITINTERVJUMED3ANGITA3KRIVMINSTFEM SPÂ’RSMÂťLOGSVAR  3JÂťPÂťBILETEAVGUDAROGGUDINNERIHINDUISMENPÂť NETTRESSURSENTILInn i livet6ELEINGUDELLEREIGUDINNEOG GIEISKILDRINGAVKORLEISHANELLERHOSERUT OGKVASLAGS GJENSTANDAROGDYRDUSERPÂťBILETET%TTERPÂťSKALDULESE SKILDRINGADIFORKLASSA OGDEIANDREELEVANESKALGJETTE KVAFOREINGUDELLERKVAFOREIGUDINNEDUHARSKILDRA  ,ESHISTORIAOM-URUGANPÂťNETTRESSURSENTILInn i livet ,AGFEMSPÂ’RSMÂťLTILTEKSTEN3TILLSPÂ’RSMÂťLATILEIN MEDELEV

Fritt fortalt etter Knut A. Jacobsen: �Hinduismen� i Tarald Rasmussen og Einar Thomassen, red. Kildesamling til kristendomskunnskap med religions- og livssynsorientering før og etter Hinduismen, Nasjonalt lÌremiddelsenter, 1999.

85 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 85

27-08-10 09:36:40


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVETEMPELETOGREmEKTEREOVERKVAPOSISJONDETHAR$EISKALKUNNEBRUKEDIGITALE VERKTÂ’YFORÂťLAGEEINPRESENTASJONAVTEMPELET

Tips til lĂŚraren s $ERSOMSKOLENLIGGIEINBYMEDHINDUTEMPEL KANDETVEREMOGLEGÂťFÂťEIOMVISINGITEMPELET s &OREIINTERAKTIVOMVISINGIDETTAMILSKE HINDUTEMPELETI"ERGEN SJÂťWWWHIMMELJORDNO s 4EMPELETSOMERAVBILDAPÂťSIDEIELEVBOKA HAREIRIKHALDIGNETTSIDEMEDMELLOMANNABILETE OGKORTEVIDEOOPPTAKFRÂťTEMPELET 3JÂťWWWMADURAIMEENAKSHIORG

Bakgrunn Arkitektur (INDUISTISKTEMPELARKITEKTURFÂ’LGJERBESTEMTEREGLAR$EI ELDSTELÂ?REBÂ’KENESOMSYSTEMATISERERDEIRELIGIÂ’SEFÂ’RESTELL INGANEISAMBANDMEDTEMPELARKITEKTUREN STAMMARFRÂť  TALET (INDUTEMPELHARSOMOFTASTHÂ’GETÂťRN4ÂťRNETSTÂťROVER SENTRUMAVTEMPELET ROMMETDERHOVUDGUDENITEMPELET BUR'UDENEREINMENNESKELIKNANDESTATUEELLEREITSYMBOL 4EMPELETKANEINSJÂťPÂťBÂťDESOMEITFJELLOGSOMEIHOLE$ET INSTEROMMET SOMHUSARHOVUDGUDEN HAROPNINGMOTAUST DERSOLASTÂťROPP/MEINTENKJERPÂťTEMPELETSOMEITFJELL HARDETMESTHEILAGEGUDANE BUSTADDJUPTINNEIFJELLHOLA 4EMPELETKANOGSÂťGIASSOSIASJONARTILEITSLOTT4EMPELETER BUSTADFORGUDANEOGERDERFOREINVAKKERBYGNINGMED MANGEUTSMYKKINGAR 'RUNNFORMAITEMPELETEREITKVADRAT$ETEROFTEINNDELTI MINDREKVADRAT SOMOFTASTELLERRUTER+VADRATETBLIR KALLADENPERFEKTEFORMAIINDISKARKITEKTUR$EIlREKANTANE PEIKARMOTKVARSIHIMMELRETNING Heilagt vatn -ANGETEMPELHAREITVASSBASSENGIELLERUTANFORTEMPELET (ERKANHINDUARVASKESEG FORDEITRURATVASKHAREIN ÂťNDELEGREINSANDEEFFEKT-ANGEHEILAGESTADERERKNYTTETIL ELVAR6ATNETBLIRSETTPÂťSOMEINSTADDERDETGUDDOMMELEGE ERTILSTADES-ANGEELVARBLIRREKNASOMGUDDOMMELEGEISEG SJÂ’LV%LVA'ANGESERDETMESTKJENDEEKSEMPELET'ANGESBLIR REKNASOMEIGUDINNE

Til samtale  +VIFORERDETOFTELETTÂťKJENNEIGJENEITHINDUTEMPEL &ORDIDETERBYGDETTERREGLARSOMlNSTIGAMLESKRIFTER ."$ETGJELDIKKJEI.OREG  +ORLEISSEREITHINDUTEMPELUT$ETERlRKANTAOGHAR HÂ’GETÂťRNSOMKANMINNEOMFJELL  +VIFORHARHINDUTEMPLAEIlRKANTAGRUNNFORM+VADRATET SKALMINNEOMVERDA SOMHARlREHIMMELRETNINGAR

'UDANEERISENTRUMAVVERDA  +VIFORHARHINDUTEMPLAHÂ’GETÂťRN4ÂťRNETVISERAT TEMPELETEREINMÂ’TESTADMELLOMGUDARIHIMMELENOG MENNESKEPÂťJORDA$ETKANOGSÂťMINNEOMFJELLET-ERU SETTSOMMIDTPUNKTETIVERDA OGBUSTADENTIL3HIVAI (IMALAYAFJELLA  +VIFORVASKARHINDUARSEGIHEILAGTVATN$EITENKJERAT DETVERKARREINSANDE BÂťDEINNVENDIGOGUTVENDIG

Oppgüver/aktivitetar  "RUKEINS’KJEMOTORP)NTERNETTFORlNNEBILETEAV ULIKETEMPEL,AGEINPRESENTASJONDERDUFORKLARERKVADEI ULIKEELEMENTAIARKITEKTURENMINNEROM  "RUKEINS’KJEMOTORP)NTERNETTFORlNNEBILETEAV ULIKETEMPEL,AGEINPRESENTASJONDERDUGRUPPERER TEMPLAETTERS’RINDISKOGNORDINDISKARKITEKTUR  "RUKEINS’KJEMOTORP)NTERNETTOGlNNUTKVAGUDAR SOMERHOVUDGUDARIDEINORSKEHINDUTEMPLAP3LEM MESTAD P!MMERUDOGI4RONDHEIM  ,AGEINMODELLAVEITS’RINDISKHINDUTEMPELIPAPIR 3JKOPIORIGINAL-ODELLENPKOPIORIGINALENERBASERT PTRNAI-EENAKSHI TEMPELETI-ADURAI SOMERAVBILDA PSIDEIELEVBOKA-’NSTERETKANTEIKNASTOVERP KARTONGELLERTJUKTPAPIR%ITTIPSERDEKOREREVEGGENE MEDUTGANGSPUNKTIBILETETIELEVBOKA%TTERATM’NSTERET ERFERDIGDEKORERT KANDETKLIPPASTUTOGSETJASTSAMAN ETTERTILVISINGANE Elevane lÌrte om Rama og Sita pü 5. trinn. Her er eit samandrag: Ei av dei mest populÌre forteljingane i hinduismen, Ramayana, handlar om prinsen Rama og kona hans, Sita. Rama var sterkare, klokare og modigare enn nokon annan prins, og Sita var vakrare og snillare enn alle andre prinsesser. For ikkje berre var dei prins og prinsesse, dei var gudar ogsü. Rama og Sita levde lykkeleg saman. Men ein dag skjedde det noko frykteleg. Ein vond demon fekk auge pü Sita. Demonen hadde ti hovud, og pü alle hovuda sat det trill runde stirande auge. Han blei svÌrt forelska. Og demonar er slemme skapningar. Dei gjer som dei vil og bryr seg ikkje det minste om kva som er rett eller gale. Derfor kidnappa demonen Sita. Men heldigvis var Rama büde sterk, klok og modig. Han samla ein hÌr av apar og bjørnar. SÌrleg fekk han god hjelp av apeguden Hanuman. Saman redda dei Sita frü demonen. Da Rama og Sita kom tilbake til kongeriket sitt, blei alle menneska der kjempeglade. Dei tende lys, og dei dansa og song. Og sidan har hinduar tent lys og dansa og sunge under divali, til minne om Rama og Sita.

86 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 86

27-08-10 09:36:40


[Side 98 og 99]

Lakshman er bror til Rama. Han blir framstilt som svĂŚrt edel og lojal.

Rama blir rekna som ei nedstiging av guden Vishnu, men blir ogsü dyrka som ein sjølvstendig gud. I eposet Ramayana framstür han som perfekt son og ideell herskar. Han blir oftast avbilda med ein boge. Det har samanheng med historia om korleis han blei gift med Sita. Far hennar hadde lova henne bort til den som kunne bøye bogen hans. Ingen hadde nokon gong klart ü bøye bogen, men Rama greidde det lett. Dermed fekk han Sita til kone.

Sita er kona til Rama. Ho blir rekna som ei nedstiging av gudinna Lakshmi. Sita framstĂĽr i Ramayana som ei perfekt hustru.

Hanuman er son av vindguden Vaju og ei ape. Han blir derfor ofte framstilt med pels og apehovud, men med menneskeleg kropp. Hanuman blir brukt som eksempel pü ein perfekt gudetilbedar pü grunn av sin kjÌrleik til Rama, som han er hjelpsam og lojalitet mot og viser stor vørdnad for. Biletet er frü det nordindiske tempelet Sanatan Mandir pü Slemmestad i Buskerud.

4EMPELI.ORD )NDIA$EI AVRUNDATÂťRNAMEDSPIR ERTYPISKEFORNORDINDISK TEMPELARKITEKTUR$ETTE TEMPELETLIGGI$ELHIOG ERTILEIGNAGUDINNA ,AKSHMI KONATIL6ISHNU

4EMPELI3Â’R )NDIA0ÂťBILETETSERVIEITAVDEISTORE TEMPELTÂťRNAI-EENAKSHI TEMPELETI-ADURAI-EENAK SHIEREIFORMAVGUDINNA0ARVATI KONATIL3HIVA$ET HÂ’GASTETEMPELTÂťRNETEROVERMETERHÂ’GT4EMPELET SLIKDETFRAMSTÂťRIDAGERBYGDPÂť TALET MENHAREI LANGTELDREHISTORIE

87 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 87

27-08-10 09:36:47


Mål s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMSENTRALEFORTELJINGARIHINDUISMEN(ERARBEIDERDEIMEDFORTELJINGAOMDAELVA 'ANGESKOMTILJORDA s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMNOKREGUDAROGGUDINNERIHINDUISMEN(ERM’TERELEVANE'ANGESOG3HIVA

Tips til læraren

Elva Ganges 'ANGESERDENST’RSTEELVAI)NDIA KMLANG(ORENNUT FR»EINSTORISBREVED'ANGOTRII(IMALAYAOGENDARI"ENGAL BUKTA6ATNETERKALDTOGKLARTVEDUTSPRINGET MENDETBLIR GRADVISMEIRUREINAUNDERVEGS.»RELVARENNFORBI6ARANASI EINAVDEIST’RSTEPILEGRIMSSTADENEFORHINDUAR ERVATNETBLITT GULFARGAOGINNEHELDSTOREMENGDERBAKTERIAROGS’PPEL-EN JAMVELOMVATNETIKKJEERFYSISKREINSANDE BLIRDETTILSKRIVE REINSANDEKRAFT(INDUARMEINERATDENSOMD’YRVED BREIDDAAVELVA'ANGESI6ARANASI KANOPPN»UMIDDELBAR FRELSE6ATNFR»ELVABLIRGITTTILSJUKEMENNESKE OGMANGE HINDUARMEINERAT'ANGESERS»REINATHOKANREINSEOSKATIL DEID’DES»DEIKJEMTILHIMMELEN Kommentarar til «Da elva Ganges kom til jorda» Kopioriginal 17, forteljinga om Ganges &ORTELJINGAOMELVA'ANGESlNSTIULIKEVERSJONAR B»DEI +OPIORIGINALENINNEHELDmEIREELEMENTSOMKANKNYTASTTIL VISHNUITTISKOGSHIVAITTISKUTFORMING&ORTELJINGABEGYNNER )NDIA-ANGEAVELEMENTAERNEMNDEIFORTELJINGAOMKORLEIS MEDATDENRIKEOGMEKTIGEKONGEN3AGARAVILGIEINHESTI ELVA'ANGESKOMTILJORDA+OPIORIGINALENKANBRUKASTN»R G»VETILGUDANE(ESTEOFFERETVAREINM»TE»STYRKJEKONGENS EINSKALATTFORTELJEHISTORIA MENHANKANOGS»BRUKASTTIL» MAKTP»%INSENTRALDELAVRITUALETVARATHESTENSKULLESTREIFE REPETEREKVAELEVANEHARLRTOMHINDUISME RUNDTSLIKHANVILLEMENUNDEROBSERVASJON IEIT»RF’RHAN Desse elementa er relevante for historia om elva Ganges: BLEIOFRAIEINTREDAGARLANGSEREMONI$ETOMR»DETHESTEN Kart over India:(ISTORIAOMELVAG»RF’RESEGI)NDIA VANDRARUNDTI BLEIREKNASOMKONGENSEIGEDOM!THESTEN Mange menneske:)HISTORIABLIRDETFORTALTOMKONG3AGARAS FORSVANN VARDERFOREISVRTOPPR’RANDEHENDINGFOR S’NER)NDIAERDETNESTMESTFOLKERIKELANDETIVERDA KONGEN(ANSENDEUTDEIS’NENESINE3LIKEH’GETAL OGEINREKNARMEDATLANDETOMKORTTIDVILPASSERE+INAI ERKARAKTERISTISKFORHINDUISTISKEFORTELJINGAR$ETGJELDB»DEI FOLKETAL OMTALEAVTIDSL’POGIINVOLVERTEPERSONAR Ein hest:(ISTORIABEGYNNERMEDATKONG3AGARAVILOFREEIN (ISTORIAINNEHELDNOKREKOMPLISERTESLEKTSRELASJONAR.»R HEST S’NENETIL3AGARAIKKJEKJEMTILBAKE SENDERHANBARNEBARNET Ei krone:+ANSYMBOLISEREKONG3AGARA SITTUTFOR»LEITEETTERDEI3»KVIFORBLIRIKKJEBARNEBARNET Ein fugl:%INFUGLFORTALDEBARNEBARNETTIL3AGARAKVASOMVAR OMTALTSOMSONAVDEIAVD’DES’NENE3VARETERAT3AGARAI SKJEDDMEDDEIS’NENE EINLENGREVERSJONAVHISTORIAHADDETOKONER$ENEINEGAV Ein haug med oske:$EIS’NENEBLEIREDUSERTETILEIN HANEINSON OGDETBLEISP»DDATHANSKULLEF’REARVEREKKJA HAUGMEDOSKEAVVISMANNEN+APILA VIDARE$ENANDREGAVHANDEIS’NENE"ARNEBARNETTIL Ein asket som mediterer:4IPPOLDEBARNETTIL3AGARAFEKK 3AGARAVARALTS»NEV’AVDEIS’NENE ’NSKASINEOPPFYLTEVED»MEDITERE $ABARNEBARNETTIL3AGARAlNNOSKA BLIRHANFORKLARTAT Guden Shiva:%LVA'ANGESRANNNEDTILJORDAVIAH»RETTIL BERREELVA'ANGESKANREINSEOSKAªREINSEOSKAETTERAVD’DE 3HIVA FORSYNDBLIRREKNASOMEIPLIKTFOREINSON EITBARNEBARN Mann som badar i elva Ganges:(ISTORIASLUTTARMED» ELLEREINNEV’DERSOMDENAVD’DEIKKJEHADDEEIGNES’NER FORTELJEATHINDUARSIDANHARBADAIELVA$EITENKJERATELVA "ARNEBARNETTIL3AGARALYKKASTIKKJEMEDOPPG»VA SOM HARREINSANDEKRAFT DERFORG»RVIDAREGJENNOMSLEKTSLEDDA4IPPOLDEBARNETTIL Desse elementa hører ikkje med til forteljinga: 3AGARAGREIDDETILSLUTT»F»HJELPFR»GUDANEETTER»HADRIVE Ku:(EILAGTDYRFORMANGEHINDUAR MENIKKJEEINDELAV LANGVARIGYOGAOGMEDITASJON(INDUISTISKMYTOLOGIERFULLAV FORTELJINGA TILSVARANDEHISTORIER-ENNESKE B»DEGODEOGVONDE KANF» Gandhi:)NDISKFRIGJERINGSFORKJEMPAR MESTKJENDFOR DEIMESTUTRULEGEG»VERFR»GUDANEDERSOMDEIGJERSEG IKKJEVALDSSTRATEGIENSIN'ANDHIVARHINDU(ANEROMTALTI FORTENTETILDETGJENNOMLANGVARIGYOGAOGMEDITASJON KAPITTEL MENERIKKJEEINDELAVFORTELJINGAOM'ANGES (ISTORIAFORKLARERKVIFOR'ANGESBLIRREKNASOMHEILAG OG Hindutempel:6ISEREITBILETEAV-EENAKSHI TEMPELETI UNDERSTREKARDENREINSANDEKRAFTAIELVA&ORTELJINGAFRAMHE -ADURAI SOMERAVBILDAIELEVBOKA$ETERIKKJEOMTALEAV VAROGS»KORVIKTIGDETER»UTF’REPLIKTENESINEOVERFOR TEMPELIFORTELJINGA FORFEDRANE(OVISERMAKTAIHEILAGEORDOM OGHOVISER Lotusblome:3YMBOLP»REINLEIK MENIKKJEEINDELAV KORVERDIFULLTDETKANVERE»DRIVEYOGAOGMEDITASJON FORTELJINGAOM'ANGES s %ITEKSEMPELP»KORLEISLYDENOMKANSEIASTFRAM lNSTP»Inn i livet 5–7 #$ SPOR,ESMEIROM MANTRAETP»SIDE s %LEVANEKANSJ»BILETEAVGUDEN3HIVAP» NETTRESSURSENTILInn i livet.

Bakgrunn

88 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 88

27-08-10 09:36:47


[Side 100 og 101]

Oppgåver/aktivitetar

Elefant:+ANVERESYMBOLP»KONGELEGSTATUS MENIKKJEEIN  '»TE3’NENETIL3AGARAD’YDDE"ARNEBARNETTIL3AGARA DELAVFORTELJINGAOM'ANGES FANNOSKADEIRA-ENOSKAHANFANN VARIKKJEETTERFAR Frukt: "LIROFTEGITTSOMG»VETILGUDANEUNDERTILBEDING MEN HANS+ORLEISERDETMOGLEG3VAR"ARNEBARNETVAR ERIKKJEEINDELAVFORTELJINGAOM'ANGES NEV’ENTILMENNENESOMD’YDDE3AGARAHADDEEINSON Eit par tomme sko:(INDUARTEKAVSEGP»F’TENEN»RDEIG»R SOMIKKJEDROGUTFOR»LEITEETTERHESTEN INNITEMPELET-ENDETTEERIKKJEEINDELAVFORTELJINGAOM  3P’RSM»LATILFORTELJINGAOM'ANGESKANEINOGS»GISOM 'ANGES SKRIFTLEGOPPG»VE3J»KOPIORIGINAL  "RUKLEKSIKONELLEREINS’KJEMOTORP»)NTERNETTOGlNN INFORMASJONOMELVA'ANGES,AGEINKORTFAKTATEKST  +VAHEITERKONGENIFORTELJINGAOM'ANGES3AGARA  ,AGEINTEIKNESERIEAVHISTORIAOMDAELVA'ANGESKOMTIL  )KVAFOREITLANDBUDDEHAN))NDIA JORDA/PPG»VAKANL’YSASTINDIVIDUELTELLERSOMGRUP  +VAVILLEHANGIIG»VETILGUDANE%INHEST PEPROSJEKT  +ORLEISREAGERTEKONGENDAG»VAHANVILLEGIGUDANE  +VAELEMENTH’RERMEDIFORTELJINGAOMDAELVA'ANGES FORSVANN(ANBLEISVRTOPPR’RTOGSENDES’NENESINE KOMTILJORDA"RUKKOPIORIGINAL3ETKRYSSOVERDEI UTFOR»lNNEHESTENOGDREPETJUVEN ELEMENTASOMIKKJEH’RERMEDIFORTELJINGA"RUKDEI  +VARFANNS’NENETILKONGENIGJENHESTEN6EDVERDSENS RESTERANDEBILETATIL»FORTELJEHISTORIAOMELVA'ANGES ENDESAMANMEDDENHEILAGEMANNEN+APILA MEDDINEEIGNEORD  +VIFORBLEIDENHEILAGEMANNEN+APILASINT&ORDIHAN BLEIUROAIMEDITASJONENSINOGBLEISKULDAFORTJUVERI  +VAFOREITKRAFTFULLTORDSA+APILAOm.)  +VIFORKOMIKKJES’NENETILKONGENTILBAKE$EIBLEI BRENDETILOSKEAVDENHEILAGEMANNEN+APILA  +VENFANNTILSLUTTOSKAETTERALLES’NENE "ARNEBARNETTIL3AGARA +VIFORM»TTEOSKAREINSAST&ORDIDEIS’NENE SKULDAEINHEILAGMANNFORTJUVERI +ORLEISM»TTEOSKAREINSAST6EDHJELPAVELVA'ANGES +ORLEISKLARTETIPPOLDEBARNETTIL3AGARA»F»'ANGESTIL JORDA6ED»MEDITEREHEILTTILGUDANELOVA»HJELPEHAN +ORLEISKOM'ANGESTILJORDA'JENNOMH»RETTILGUDEN 3HIVA +VIFORBADARHINDUARIELVA'ANGES&ORDIHOERHEILAG FORDEI +ORMANGElGURARINKLUDERTGUDAR M’TERVIIHISTORIA OMDAELVA'ANGESKOMTILJORDA+ONG3AGARA S’NER EITBARNEBARN EITTIPPOLDEBARN DENHEILAGE MANNEN+APILA GUDEN3HIVAOGELVA'ANGES )HISTORIAM’TERVIMANGEGENERASJONAR+VASLEKTSLEDD H’RERVIINGENTINGOM/LDEBARNATILKONG3AGARA

Til samtale

89 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 89

27-08-10 09:36:47


Mål s %LEVANESKALKUNNEPRESENTEREULIKEUTTRYKKFR»KUNSTOGMUSIKKKNYTTETILHINDUISMEN

Tips til læraren s 0»NETTRESSURSENTILInn i livetKANELEVANElNNE mEIREBILETEAVHINDUISTISKEGUDAROGGUDINNER (ERLIGGOGS»KORTFATTAOMTALARAVDEIVANLEGASTE GUDANEOGGUDINNENE s 3J»i!RBEIDMEDMUSIKKI2,%wP»SIDE s 0»#$ ANETILInn i livetlNSTmEIREEKSEMPELP» HINDUISTISKMUSIKK!LLELYDSPORAEROMTALTEP» NETTRESSURSEN s 3J»WWWKRLNETTNOFORMEIRBAKGRUNNSSTOFFOM MUSIKKIHINDUISMEN

Bakgrunn Eksempel på lyden om %ITEKSEMPELP»KORLEISLYDENomKANSEIASTFRAM lNSTP»Inn i livet 5–7, #$ SPOR ,YDENomERDETVIKTIGASTEMANTRAETIHINDUISMEN%IT MANTRAEREINHEILAGLYDELLEREITHEILAGTORDMEDMYKJEKRAFT OmSYMBOLISERER"RAHMAN VERDSSJELA$ETERDENEVIGELYDEN SOMHINDUARALLTIDSEIERELLERSYNGF’ROGETTERB’NNOm kan SEIAST SKRIVAST MUMLASTELLERSYNGJAST SLIKSOMHER &LEIREAVDEIHINDUISTISKEFORTELJINGANEHANDLAROMGUDANE IKAMPMOTANTIGUDANE%INGONGDETS»GSTYGTUTFORGUDANE FEKKDEIHJELPAVGUDENOm. OmERSONAVSKAPARGUDEN "RAHMAOmHJELPTEGUDANETILSIGER$ETHEITERDERFORAT INGENTEKSTSKALRESITERASTUTANATEINP»KALLAROmF’ROGETTER RESITASJONEN,YDENomEROGS»EINHEILAGLYDSOMBLIRBRUKT SOMMANTRA SLIKSOMIDENNEINNSPELINGA 4IL»BEGYNNEMEDH’RERVIEINtambura EITINSTRUMENT MEDlRESTRENGER$ETHARSAMEFUNKSJONSOMUNDERSTREN GENEP»EIHARDINGFELE DETSKALKLINGEMED))NDIABLEIDET UTVIKLAEITEIGEINSTRUMENTFORDENNEOPPG»VA OGTAMBURA KANBRUKASTSOMBAKTEPPEELLERiUNDERSTRENGERwTILALLESLAGS SOLOINSTRUMENTnSONGSTEMMA m’YTE SITAROSV$ETERENKELT »SPELETAMBURA FORDIEINBERRETRENG»R’REVEDSTRENGENE MEDEINlNGER(ERH’RERVIKORLEISTAMBURALIGGIBAKGRUN NENAVEISONGSTEMME Eksempel på resitasjon i3RIKANDHAGURUKAVACHAMw SOMlNSTP»Inn i livet 5–7 #$  SPOR EREITEKSEMPELP»RESITASJON$ETEREINTILBEDINGS TEKSTTILGUDEN-URUGAN(ERH’RERVIBERREEITUTDRAG) TILLEGGTILSTEMMAH’RERVIEIBJ’LLESOMDETBLIRSL»TTP»NOKRE GONGER OGEINTAMBURA Eksempel på tilbedingssong i!ARTIKEEJE(ANUMANLALAKIw SOMlNSTP»Inn i livet 5–7 #$ SPOR EREITEKSEMPELP»TILBEDINGSSONG$EISOM SYNG SITFRAMFOREITGUDEBILDEELLEREINSTATUEOGSYNGFOR» REGUDEN/RDETAARTITYDER»VIFTEMEDDENHEILAGEELDEN FRAMFORGUDEBILETEELLERSTATUAR$ERETTERF»RTILBEDARANE

KOMMEBORTOGHALDEHENDENEMOTmAMMEN OGP»DEN M»TENF»RDEIDELIGUDENSKRAFTOGVELSIGNING 4EKSTENTILSONGENERSKRIVENAVDIKTARHELGENEN'OSWAMI 4ULASIDASn SOMLEVDEI.ORD )NDIA(ANSKREIV EITSTORTDIKTVERKTILEIGNAGUDEN2AMA$ENNETEKSTEN HANDLAROMKORLEIS(ANUMANHJELPTE2AMAMED»REDDE 3ITA4EKSTENLOVPRISER(ANUMANSHANDLINGAROGEIGENSKAPAR nHANERLEIKEN HJELPSAMOGSTERK4ILSLUTTSEIERTEKSTENAT iDEISOMSYNG(ANUMANS!ARTI VILOPPN»FULLSTENDIGFRELSEw ªSYNGJELOVPRISINGARTILEINGUDERALTS»EIHANDLINGSOMGIR POSITIVRELIGI’SL’NN 4ILBEDINGSSONGARSYNGEINOFTEMEDVEKSELSONG)DENNE SONGENH’RERVIATKVINNEROGMENNVEKSLARMELLOM»SYNGJE SAMLAOGKVARFORSEG%LLESH’RERVITYPISKINDISKEINSTRU MENTSOMm’YTE SITAROGULIKEPERKUSJONSINSTRUMENT%IT SRTREKKVEDMELODIENERATHANSTADIGVEKKSKIFTARMELLOM DUROGMOLL$ETGJERATHANVEKSLARMELLOM»HAEITMUNTERT OGEITMEIRMELANKOLSKPREG

Oppgåver/aktivitetar  %LEVANEVELEINGUDELLEREIGUDINNE$EIBRUKEREIN S’KJEMOTORP»)NTERNETTOGlNNBILETEELLERSTATUARAVDEN GUDENELLERGUDINNADEIHARVALT OGLAGAREINPRESENTASJON DERDEISKILDRARKJENNETEIKNAHANSELLERHENNAR/PPG»VA KANOGS»L’YSASTENKLAREVEDATEINBRUKERNETTRESSURSENTIL Inn i livet./PPG»VAKANGJERASTMEIROMFATTANDEVEDAT KVARELEVVELmEIREGUDARELLERGUDINNER ELLERVEDATDEI SKALATTFORTELJEEIHISTORIEOMDENVALDEGUDENELLER GUDINNA  -USIKK KONKURRANSE$ELKLASSAINNIGRUPPEROGSPEL SPOR OGFR»Inn i livet 5–7,#$'RUPPENESKAL GJETTEKVASLAGSMUSIKKDEIH’RER+ONKURRANSENKAN GJERASTLETTAREVEDATELEVANEHARELEVBOKAOPENP»SIDE +ONKURRANSENKANGJERASTVANSKELEGAREVEDATELEVANE SKALFORKLAREKVASOMKJENNETEIKNARLYDKLIPPADEIH’RER  3PELDEIOMTALTESPORAOGSTILLSP’RSM»LUTFR»i!RBEID MEDMUSIKKI2,%wP»SIDE  i!ARTIKEEJE(ANUMANLALAKIwInn i livet 5–7,#$ SPORBLIRSUNGENSOMVEKSELSONG+JENNERELEVANEANDRE SLIKESONGAR

90 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 90

27-08-10 09:36:47


[Side 102 og 103]

Fasit til oppgåver på side 103 i elevboka  $ETBUROMLAGHINDUARI.OREG  $ETBURHINDUAROVERNESTENHEILE.OREG&LESTBURP» !USTLANDET F’RSTOGFREMSTI/SLO  $EImESTEHINDUARI.OREGKJEMFR»3’R !SIAELLERHAR FORELDREELLERBESTEFORELDRESOMKJEMDERFR»  %INDELHINDUARHARKOMMETIL.OREGFORDIDETHARVORE ELLERERKRIGILANDADEIERFR»!NDREHARKOMMETIL.OREG FOR»UTDANNESEGELLERlNNEARBEID (OVUDSTADENP»3RI,ANKAHEITER#OLOMBO$ETEROMLAG KMFR»#OLOMBOTIL/SLO 3ANGITAFORTELATHOHARBILETEAVTOGUDINNEROGEINGUD P»ROMMETSITT"ILETAERAV3ARASVATI ,AKSHMIOG -URUGAN3ARASVATIBLIROMTALTSOMEISONGGUDINNESOM SITP»EISVANEOGHELDIEITINSTRUMENT,AKSHMIBLIR OMTALTSOMEIGUDINNESOMSITIEINSTORBLOMEOGHAR MANGEPENGAR-URUGANBLIRNEMNDMEDNAMN 3HIVAHAREITROMME+RISHNASPELARm’YTE3ARASVATIHELD EITSTRENGEINSTRUMENTSOMHEITERVINA

91 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 91

27-08-10 09:36:48


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMJÂ’DEDOMI.OREG s %LEVANESKALARBEIDEMEDHISTORIAOM#ISSI+LEIN s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVESYNAGOGENOGREmEKTEREOVERKVAPOSISJONHANHAROGKORLEISHANBLIRBRUKT $EISKALKUNNEBRUKEDIGITALEVERKTÂ’YFORÂťLAGEEINPRESENTASJON

Tips til lĂŚraren s $ET-OSAISKE4ROSSAMFUND/SLOHAREIGNE HEIMESIDERWWWDMTOSLONO(ERlNSTMYKJEIN FORMASJONOMJÂ’DEDOMMENI.OREGOGOMJÂ’DISK TRUOGPRAKSIS*Â’DISK-USEUMI/SLOTILBYROMVIS INGAR OGMUSEETHAREIGNENETTSIDERMEDSTOFFOM JÂ’DISKLIVI.OREGWWWJODISKMUSEUMOSLONO s $ET-OSAISKE4ROSSAMFUNN4RONDHEIMHAROGSÂť EIGNEHEIMESIDERWWWDMTTRONDHEIMNO(ER lNSTPRAKTISKINFORMASJONOMSYNAGOGEN OMDET JÂ’DISKEMUSEETI4RONDHEIMOGEIOVERSIKTOVER HISTORIATILJÂ’DANEI.OREG$ETJÂ’DISKEMUSEETI 4RONDHEIMHAREIINTERAKTIVUTSTILLINGOMJÂ’DISK HISTORIEI-IDT .OREGFRÂťTIL s 0ÂťNETTRESSURSENTILInn i livetLIGGFORTELJINGAOM #ISSI+LEIN

Bakgrunn Kommentar til ÂŤNatti fortelÂť (ANUKKA HÂ’GTIDASOM.ATTIREFERERERTIL BRUKERÂťKOMMEI DESEMBER SOMMEGONGERTIDLEGIMÂťNADEN ANDREGONGER SEINT(ANUKKAOGJULAHARULIKTINNHALDOGULIKMEINING MENSOMMEDELARAVFEIRINGAKANLIKNE4ENNINGAVLYS SPESIELLMATOGGÂťVERERVANLEGEINNSLAGVEDBEGGEHÂ’GTIDENE %LEVANELÂ?REROMHÂ’GTIDERIJÂ’DEDOMMENPÂťTRINN Jødar i Noreg *Â’DEDOMMENKANGROVTSETTDELASTINNIlREHOVUDRETNINGAR ORTODOKSJÂ’DEDOM REFORMJÂ’DEDOM KONSERVATIVJÂ’DEDOMOG REKONSTRUKSJONISME/RTODOKSJÂ’DEDOMERDENMEST TRADISJONSBUNDNERETNINGA MENSREFORMJÂ’DEDOMERDEN RETNINGASOMHARGÂťTTLENGSTIÂťTILPASSEJÂ’DEDOMMENTILDEN MODERNETIDAOGOMGIVNADENEVILEVERI"EGGEDEITO ORGANISERTEJÂ’DISKEFORSAMLINGANEI.OREGERORTODOKSE$ET VILSEIEATDEILEGGSTORVEKTPÂťRETTLÂ?REOGRETTPRAKSISÂŞLEVE ISAMSVARMEDJÂ’DISKELOVEROGREGLARERSVÂ?RTVIKTIGFORDEN ORTODOKSERETNINGA/RTODOKSEJÂ’DARHARFOREKSEMPELIKKJE LOVTILÂťKJÂ’REBILELLERARBEIDEPÂťSABBATEN$ENNERETNINGA TILLĂžTHELLERIKKJEKVINNELEGERABBINARARELLERKANTORAR!TDEI TONORSKEFORSAMLINGANEERORTODOKSE INNEBERIKKJEATALLE MEDLEMMENEPRAKTISERERDENNEFORMAFORJÂ’DEDOM

Til høgtlesingstekst Cissi Klein Forteljinga under handlar om tida under den andre verdskrigen. Teksten gir derfor ikkje eit godt bilete av norske jødar i dag. Teksten er publisert av Det jødiske museum i Trondheim, med bakgrunn i den informasjonen ein har om Cissi Klein. Eg heiter Cissi Klein og er ei jente pĂĽ 13 ĂĽr. Eg kjem frĂĽ ein jødisk familie, men det skil meg ikkje mykje frĂĽ dei andre jentene eg kjenner. HĂĽret mitt er svart og auga brune. Eg er glad i ĂĽ spele kanonball. Det gjer vi nesten kvar kveld, vi ungane pĂĽ Museumsplass. Det er her eg bur. Og det er rundt her vi leikar. Eg har mange gode venner og venninner. Ei av dei heiter Rut. Ei anna heiter Kitty. Vi leikar mykje saman, for eg er mykje ute. Foreldra mine arbeider heile dagen i butikken. Der er dei frĂĽ klokka ni om morgonen til ĂĽtte om kvelden. Storebroren min, Abraham, og eg klarer oss ďŹ nt likevel, for vi er vande til at mor og far er borte om dagane. Butikken vĂĽr heiter SĂĽpemagasinet og ligg i Thomas

Historia om jødedommen i Noreg )'RUNNLOVAFRSTODDETATJ’DARIKKJEHADDELOVTIL BUIELLERBES’KJE.OREG'RUNNENTILDETTEFORBODETVARAT DETVERSERTEMANGEFORDOMMARMOTJ’DARIDENTIDA SOM F’RTETILATMANGEHADDEEITNEGATIVTSYNPJ’DAROGMEINTE ATDEIIKKJEVILLEPASSEINNIDETNORSKESAMFUNNET$EN PARAGRAFENSOMNEKTAJ’DARBUIELLERBES’KJE.OREG BLEI SLETTAI(ENRIK7ERGELANDVAREINAVDEISOMLANED MESTARBEIDIFDENNEGRUNNLOVSPARAGRAFENFJERNA 'JENNOMmEIREAVISINNLEGG OPPLYSNINGSSKRIFTEROGDIKT mellom anna IndlÌg i Jødesagen OGDIKTSAMLINGANE Jøden OGJødinden ARBEIDDEHANFORTILBAKE VISEFORDOMMAROGNEGATIVESTEREOTYPIAROMJ’DAR SAMTIDIG SOMHANOPPMODATILST’RRETOLERANSE Sørgjedag knytt til holocaust JANUARERDENINTERNASJONALEHOLOCAUSTDAGEN%ITVIKTIG ELEMENTVEDHOLOCAUSTDAGENERINFORMEREOMKVASOM SKJEDDEUNDERHOLOCAUST SLIKATANDREKANL�REAVHISTORIA $AGENKANMARKERASTPmEIREMTAR MELLOMANNAGJENNOM SEREMONIARIJ’DISKEFORSAMLINGAR$ENIDENJ’DISKE MNADENNISANAPRILMAI ERJ’DISKMINNEDAGOVER HOLOCAUSTOGBLIRMARKERTI)SRAELOGIDEImESTEJ’DISKE FORSAMLINGAR

92 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 92

27-08-10 09:36:48


[Side 104–106]

Angells gate. Der sel dei alt mogleg. Først og fremst sel dei mange slags sĂĽpe, sjølvsagt, og sakser, kammar, diadem og mykje anna. Av og til er eg og venninna mi, Kitty, pĂĽ besøk der. For far til Kitty har butikk like ved, og bakgarden til dei to butikkane vĂĽre er felles. Der i bakgarden ďŹ nn vi pĂĽ mykje rart saman. Vi hoppar tau og paradis, og sĂĽ samlar vi pĂĽ ting. Eg er født og oppvaksen i Trondheim. Far min kjem frĂĽ Litauen og kom til Trondheim da han var 19 ĂĽr. Mor mi kjem frĂĽ Latvia. Ho er ni ĂĽr yngre enn far. Begge snakkar litt annleis enn eg, som har vakse opp her. Eg er ei vanleg skolejente som er ganske nøye med skolearbeidet. Eg gĂĽr pĂĽ Kalvskinnet skole. Men fordi det er krig, er klasserommet vĂĽrt ytta til Husmorskolen i Dronningens gate. Eg gĂĽr med skjørt og strømper. Ofte har eg pĂĽ ei rutete drakt som eg er veldig glad i. Og sĂĽ har eg ei raud kĂĽpe og skoleveske. Det er krig, og far og Abraham kan bli tekne til fange. Vi er svĂŚrt redde, alle saman. Her om dagen sat venninna mi, Rut, og eg pĂĽ ein benk pĂĽ Museumsplass. SĂĽ

kom det to tyske soldatar ruslande. Vi lurte pü om vi skulle ytte oss, eller om vi skulle lest som ingenting. Vi blei sitjande. Tyskarane gjekk rett forbi. Ja, no blir det ille for far og Abraham, sa eg til Rut. Far og bror til Cissi Klein blei arresterte 7. oktober 1942 og sende til Falstad konsentrasjonsleir ved Levanger. 25. november blei Cissi henta ut av ein skoletime. Saman med faren og broren blei ho send til konsentrasjonsleiren Auschwitz. Ho blei drepen like etter at ho kom dit. Cissi døydde 3. mars 1943. Cissi var berre eitt av mange jødiske barn som mista livet under den andre verdskrigen. Mor til Cissi overlevde krigen. Ho greidde ü ykte til Sverige. Det som i dag heiter Cissi Kleins gate, er eit av dei omrüda der Cissi hoppa tau og spela kanonball saman med vennene sine. Frü www.kildenett.no/artikler/2007/Cissi.Klein. Teksten er noko omarbeidd og omsett til nynorsk her.

Til samtale

OppgĂĽver/aktivitetar

 +VENER.ATTI%INJ’DISKGUTPRSOMBURI/SLO  .ATTISEIERATNRHANL�RERBORTNOKO SL�RERHANOGS NOKOSJ’LV+ORLEISGRDETAN  +VAJ’DISKEH’GTIDERKJENNERDU+ORLEISKANDEIFEIRAST  3JPBILETETAVDEITOSYNAGOGANEPSIDEIELEVBOKA 0KVAMTARERDEIULIKE OGKVAERLIKTVEDDEI  +ORMANGEMEDLEMMERHARDEITOJ’DISKEFORSAMLINGANEI .OREG#AMEDLEMMER  +VAERHOLOCAUST$RAPETPMILLIONARAVJ’DAROGANDRE MENNESKEUNDERNAZI REGIMETUNDERDENANDREVERDS KRIGEN  +VAKANVIL�REAVHOLOCAUST  +VENVAR#ISSI+LEIN OGKVASKJEDDEMEDHENNE %IJ’DISKJENTEFR4RONDHEIMSOMBLEIDREPENUNDERDEN ANDREVERDSKRIGEN  +VIFORFRSOMMEMENNESKEGATERKALLAOPPETTERSEG /GKVIFORSETVIOPPMINNESMERKEOVERNOKON-ANGE SVAR&ORHEIDREDEI FORMINNASTDEI FORVISEATVISET PRISPNOKODEIHARGJORT OSV

 3Â’KETTERBILETEAVSYNAGOGARPÂť)NTERNETT3JÂťETTER LIKSKAPAROGSKILNADERIARKITEKTURENISYNAGOGANE+VA GEOMETRISKElGURARBESTÂťRDEIAV,AGEINPRESENTASJON OMSYNAGOGAR&ÂťFRAMKVAGEOMETRISKElGURARSYNAGO GANEDUPRESENTERER BESTÂťRAV 5NDERSÂ’KOMDETlNSTGATERSOMERKALLAOPPETTER PERSONARIOMRÂťDETDERDUBUR ELLERINÂ?RLEIKENAVSKOLEN &INNUTMEIROMPERSONANEBAKGATENAMNA+VENVARDEI +VIFORTRURDUDEIHARFÂťTTEIGATEKALLAOPPETTERSEG"RUK BIBLIOTEKETOG)NTERNETTTILHJELP3PÂ’RFORELDRE LÂ?RARAR ELLERANDREVAKSNEELLERELDREPERSONAROMDEIKJENNERTIL DESSEPERSONANE$ENNEOPPGÂťVAKANGJERASTENKELELLER VANSKELEGÂŞGÂťUTOGSPÂ’RJEELLERINTERVJUEPERSONARI NÂ?ROMRÂťDETTEKTID MENSSÂ’KPÂť)NTERNETTELLERIBIB LIOTEKETERRASKARE4IDADEHARTILRÂťDVELDE MÂťAVGJERE OMFANGETAVOPPGÂťVA

93 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 93

27-08-10 09:36:48


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMKORLEISSYNAGOGENERBYGDOPPOGBLIRBRUKT s %LEVANESKALKUNNEKJENNEIGJENOGFORTELJEOMKUNSTOGMUSIKKSOMBLIRBRUKTISYNAGOGEN (ERARBEIDERDEIMEDJ’DISKESYMBOLOGMUSIKKISYNAGOGEN

Tips til læraren Boka Synagogen UTGITTISERIENHellige rom !SCHEHOUG SKRIVENAV'EIR7INJE EREIFAKTA ORIENTERTBOKSOMVENDERSEGTILBARNOGUNGE(O EIGNARSEGGODTSOMSUPPLEMENTIUNDERVISNINGA OMSYNAGOGEN FORDIDETIHOVUDSAKERDEINORSKE SYNAGOGANESOMERBRUKTESOMEKSEMPEL

Bakgrunn Kommentar til «Natti fortel» .ATTIOGFAMILIENG»RTILFOTSTILSYNAGOGEN FORDIDETIKKJEER LOVFORORTODOKSEJ’DAR»KJ’REBILP»SABBATEN*AMVELOM BEGGEDEITOJ’DISKEFORSAMLINGANEI.OREGERORTODOKSE KJ’RERLIKEVELmEIREAVMEDLEMMENESOMIKKJEBURI NRLEIKENAVSYNAGOGEN BILTILSABBATSGUDSTENESTA FORDIDET ERS»VIKTIG»DELTA Historia om synagogen 3YNAGOGENHARVOREDETHEILAGEHUSETFORJ’DANEIOVER »R3YNAGOGENERSTADENDERJ’DARSAMLARSEGTILSKRIFTLESING B’NNOGGUDSTENESTE MENHANFUNGEREROGS»SOMSKOLEOG SAMFUNNSHUS)NGENVEITHEILTSIKKERTKVATIDDEIF’RSTESYNA GOGANEBLEIBYGDE MENMANGEMEINERATTRADISJONENMED» M’TASTTILB’NNALLEREIEBLEITILMENSJ’DANEVARIEKSILI "ABYLONFORRUNDT»RSIDAN)"ABYLONVARJ’DANELANGT UNNATEMPELETI*ERUSALEM SOMVARSENTRUMFORDEN RELIGI’SEKULTEN OGDEIM»TTEDERFORlNNEANDRESTADERDER DEIKUNNESAMLASTFOR»BEOGVERESAMAN$EIELDSTE SYNAGOGANEDETERFUNNERESTARAV KANDATERASTCA»R TILBAKEITID *AMVELOMVIASSOSIERERSYNAGOGENMEDEINBESTEMT BYGNING KANALLEHUSDERMINSTTIVAKSNEJ’DISKEMENNBER SAMAN FUNGERESOMEINORTODOKSSYNAGOGE Arkitekturen og korleis synagogen ser ut 3YNAGOGARKANSJ»SVRTULIKEUT&LEIRESTADERHARLOKALE BYGGJESKIKKARP»VERKAUTSJ»NADEN$ETHARFOREKSEMPEL F’RTTILATSYNAGOGARIKRISTNELANDKANLIKNEP»KYRKJER )NNVENDIGERSYNAGOGANEMEIRLIKE$EImESTESYNAGOGARHAR BENKERSOMFORSAMLINGAKANSITJEP»)DEImESTEORTODOKSE SYNAGOGARSITKVINNEROGMENNKVARFORSEG$ETGJERDEI OGS»IDEITONORSKESYNAGOGANE)DEImESTEREFORMJ’DISKE SYNAGOGARSITMENNOGKVINNERSAMAN Gudstenesta i synagogen 3YNAGOGENERF’RSTOGFREMSTEINSTADDERJ’DARKANSAMLAST TILSKRIFTLESINGOGGUDSTENESTE%IORTODOKSJ’DISKGUDSTEN ESTEKANBERREHALDASTN»RDETERMINSTTIVAKSNEJ’DISKE MENNTILSTADES'UTARBLIRREKNASOMVAKSNEIRITUELL FORSTANDN»RDEIER»RGAMLE$ETERGUDSTENESTEI SYNAGOGENN»RDETERSABBAT P»H’GTIDSDAGAROGP»VANLEGE DAGAR

3ABBATENERDENVIKTIGASTEHEILAGDAGENFORJ’DAR OGEIN KVILEDAGSOMVARERFR»SOLNEDGANGFREDAGKVELDTILSOLNED GANGLAURDAGKVELD3ABBATENERDENSJUANDEDAGENIVEKA OGIF’LGJESKAPINGSFORTELJINGANEI-OSnERDETDEN DAGENDA'UDKVILTEETTERATHANHADDESKAPTVERDA 3ABBATENERTEIKNETP»PAKTAMELLOM'UDOGHANSFOLKOG SKALHELSTGIKVILETILALLE B»DEMENNESKEOGDYR /RTODOKSEJ’DARPRAKTISERERDENSTRENGASTETOLKINGAAV P»BODETOM»KVILEP»SABBATENOGDEImESTEAVHEILAGDA GANE OGHARDERFORFORBODMOTALLEFORMERFORARBEID SOM »KJ’REBIL SJ»TVOGLAGEMAT3ABBATENBLIRFEIRAB»DEI HEIMENOGISYNAGOGEN)SYNAGOGENBLIRSABBATENFEIRAMED GUDSTENESTESOMINNEHELDB’NNOGSKRIFTLESINGFREDAGKVELD OGLAURDAGFORMIDDAG)L’PETAVEIT»RBLIRHEILE4ORAEN LESENH’GTISYNAGOGEN%LEVANEVILLREMEIROMSABBATEN P»TRINN +OROFTEDETERGUDSTENESTE OGKORLEISGUDSTENESTABLIR GJENNOMF’RT VARIERER)ORTODOKSEGUDSTENESTERERIKKJE KVINNENEAKTIVTMED MENDETERDEIIREFORMJ’DISKEOGIDEI mESTEKONSERVATIVEGUDSTENESTER Rabbinar og kantor 2ABBINARENERDENRELIGI’SELEIARENIEIJ’DISKFORSAMLING /RDETRABBINARTYDERMEISTERELLERLRAR2ABBINARENHAR STUDERTDEIJ’DISKESKRIFTENEOGKANMYKJEOMLREOG PRAKSISIJ’DEDOMMEN(ANFUNGERERDERFOROFTESOMEIN R»DGIVARELLERRETTLEIARFORMEDLEMMENEIFORSAMLINGA(AN BLIRIKKJEREKNASOMEINPRESTOGHARDERFORIKKJEEISPESIELL ROLLEUNDERGUDSTENESTA MENERMEDP»LIKLINJEMEDDEI ANDRE-ANGESTADERERDETLIKEVELVANLEGATRABBINARENHELD EIPREIKEISAMBANDMEDGUDSTENESTA +ANTORENERDENSOMLEIERGUDSTENESTA/RDETKANTOR TYDERFORSONGAR%INKANTOREROFTEUTDANNAIJ’DISKRELIGION OGLITURGISKSONG+ANTORENSYNGB’NNENEP»HEBRAISK$ET KANHANGJEREALEINEELLERSAMANMEDRESTENAVFORSAMLINGA Musikk i synagogen +VASOMBLIRBRUKTAVMUSIKKISYNAGOGEN VARIERERMELLOM DEIJ’DISKERETNINGANE)DEIREFORMJ’DISKEOGKONSERVATIVE SYNAGOGANEBLIRDETBRUKTmEIREMUSIKKFORMEROGINSTRU MENT MENSDEIORTODOKSESYNAGOGANEHARSTRENGERESTRIK SJONARN»RDETGJELDMUSIKK)SYNAGOGENTILLÞTDEI ITILLEGG TILSYNAGOGESONG BERREBUKKEHORNETSJOFAR OGSKRANGLER SOMFORSAMLINGALAGARST’YMEDUNDERH’GTIDAPURIM$ET BLIRIKKJESPELAMELODIARP»SJOFAR$ETBLIRBRUKTMEIRSOM EITSLAGSSIGNALINSTRUMENT FOR»UNDERSTREKEDETSOMELLES SKJERIGUDSTENESTA )IKKJE ORTODOKSESYNAGOGARERDETTILLATEOGUTBREIDD MEDmEIREINSTRUMENTOGMUSIKKFORMER

94 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 94

27-08-10 09:36:48


[Side 107–109]

Lampa som heng over eller framfor Toraskapet, blir kalla ÂŤdet evige lysetÂť. Lyset er til minne om menoraen, den sjuarma lystestaken som alltid brann i tempelet i Jerusalem.

Kongekrona er eit viktig jødisk symbol. Ho er til minne om Gud, fordi jødane tenkjer seg Gud som ein slags konge.

Til samtale  +VAEREINSYNAGOGE$ETHEILAGEHUSETTILJÂ’DANE  "ESKRIVKORLEISDETSERUTINNEIEINSYNAGOGE  +VAEREINRABBINAR$ENRELIGIÂ’SELEIARENIEIJÂ’DISK FORSAMLING  +VAEREINKANTOR+VAOPPGÂťVERHARHANISYNAGOGEN 0ERSONENSOMLEIERBÂ’NNA

OppgĂĽver/aktivitetar  3AMANLIKNSYNAGOGEROMMETMEDKYRKJEROMMET +VAERLIKT+VAERULIKT  3KRIVEINKORTFAKTATEKSTOMSYNAGOGEN"RUKGJERNE NÂ’KKELORDAOGORDFORKLARINGANEIELEVBOKATILHJELP  "RUKKOPIORIGINAL4EIKNINN4ORASKAPET 4ORARULLANE DETEVIGELYSETOGDETSTOREBORDETISYNAGOGEN&ARGELEGG

Veggen som Toraskapet heng pĂĽ, vender mot Jerusalem. Torarullane er dei mest heilage gjenstandane i synagogen. Torarullane i synagogen er skrivne for hand pĂĽ pergamentrullar. NĂĽr dei ikkje er i bruk, stĂĽr dei i Toraskapet, gjerne bak eit vakkert brodert teppe. Dette teppet har davidsstjerna brodert inn.

Menoraen var den sjuarma lystestaken som stod i tempelet i Jerusalem. Da det andre tempelet blei øydelagt i ür 70, tok romarane med seg menoraen til Roma. Sidan den gongen har jødane vore utan büde tempelet og menoraen. Avbildingar av menoraen er til minne om tempelet i Jerusalem, som jødane mista.

,YTTTILOPPTAKETAVSJOFAR SOMlNSTPÂťInn i livet 5–7, #$ SPOR A +VAFOREINRELIGIONTRURDUDENNEMUSIKKENHÂ’RERTIL *Â’DEDOMMEN B +ANDUHÂ’RENOKONMELODI.EI C "LIRDETBLÂťSEKORTEELLERLANGETONAR"EGGEDELAR&Â’RST EINLANG SÂťTREKORTARE DERETTERmEIRESVÂ?RTKORTE TILSLUTT EINLANGTONEIGJEN D 3Â’KI-OSEBÂ’KENE SOMlNSTPÂť)NTERNETTUNDER WWWBIBELENNO&INNMINSTFEMEKSEMPELPÂťKVAROGI KVASAMANHENGARSJOFARBLIROMTALTI4ORAENDEIFEM -OSEBÂ’KENE "RUKSÂ’KJEORDABUKKEHORNELLERHORN

95 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 95

27-08-10 09:36:51


[Side 109–114]

MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMSYNAGOGENOGUTSMYKKINGADER OGOMDETJÂ’DISKEBILETFORBODET s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMINNHALDETIDETSOMOFTEBLIR KALLADENJÂ’DISKETRUVEDKJENNINGA i(Â’R)SRAELw

Tips til lĂŚraren $RAPÂťBESÂ’KTILEINAVDEINORSKESYNAGOGANE "EGGEDEITONORSKESYNAGOGANEARRANGERER OMVISINGARTILPASSABARNOGUNGE

Bakgrunn Kunst i synagogen %TTERDETANDREBODET-OS  HARIKKJEJÂ’DARLOVTILÂť LAGEBILETEAVMENNESKE DYRELLER'UD+ORSTRENGTDETTE BODETBLIRPRAKTISERTIOGUTANFORSYNAGOGEN VARIERER MEN DETHARFÂ’RTTILATDETIDEImESTESYNAGOGARIKKJElNSTBILETE AV'UDELLERMENNESKE3YNAGOGANEERDERIMOTOFTEPYNTA MEDVAKKERSKRIFT KALLIGRAl OGVAKREMÂ’NSTER ORNAMEN TIKK)TILLEGGERDETVANLEGÂťUTSMYKKESYNAGOGENMED lGURAROGSYMBOLFRÂťJÂ’DISKHISTORIE Den jødiske truvedkjenninga ÂŤHør IsraelÂť, Shema. i(Â’R)SRAELwBLIROFTEKALLADENJÂ’DISKETRUVEDKJENNINGA FORDIHOOPPSUMMERERNOKREAVHOVUDPUNKTAIDEIJÂ’DISKE GUDSFÂ’RESTELLINGANEi(ERRENERVÂťR'UD (ERRENERÂŁINw *Â’DISKEMENNERFORPLIKTATILÂťRESITERETRUVEDKJENNINGATO GONGEROMDAGEN

Til samtale  ,ESDENJÂ’DISKETRUVEDKJENNINGAPÂťSIDEIELEVBOKA A +VASEIERTEKSTENOM'UD!T'UDERÂŁIN

Til høgtlesing I synagogen Jonas og Miriam bur i Oslo. Dei er jødar og er ofte i synagogen. Dei tek oss med inn i synagogen i Bergstien. ÂŤAlle gutar og menn mĂĽ ha ein kippa pĂĽ hovudet nĂĽr dei gĂĽr inn i synagogen,Âť fortel Jonas. ÂŤEin kippa er ein liten kalott eller ei lita lue. Slik viser vi respekt for Gud.Âť ÂŤJentene treng ingen kippa,Âť seier Miriam, ÂŤmen i somme synagogar er det vanleg at dei som er gifte, skal dekkje til hĂĽret sitt. Da har dei eit sjal pĂĽ hovudet nĂĽr dei er i synagogen.Âť ÂŤKvinnene sit forresten ikkje saman med mennene her nede,Âť held Miriam fram. ÂŤVi sit pĂĽ galleriet i andre etasje, og i somme synagogar sit kvinnene i eit anna rom enn mennene.Âť ÂŤJa,Âť seier Jonas, ÂŤmen det ďŹ nst ogsĂĽ mange synagogar der kvinner og menn sit saman.Âť ÂŤInne i synagogen er det mykje ĂĽ sjĂĽ pĂĽ,Âť seier

B +VASLAGSFORHOLDSEIERTEKSTENATMENNESKASKALHATIL 'UD$EISKALELSKE'UDAVHEILESITTHJARTE C +VAORDOGBODTRURDUTEKSTENVISERTIL4ORAEN D +VAOPPMODARTEKSTENJÂ’DARTILÂťGJEREMEDORDAOG BODA$EISKALBEVAREDEIIHJARTET GJENTADEIFORBARNA SINEOGSNAKKEOMDEI$EISKALBINDEDEIPÂťHANDAOGHA DEIPÂťPANNA  +VASYMBOLOGlGURARERVANLEGEISYNAGOGEN +VASYMBOLISERERDEI  +VAINNEBERDETJÂ’DISKEBILETFORBODET!TDETIKKJESKAL VEREBILETEAV'UDELLERMENNESKEISYNAGOGEN  +ORLEISKANVISJÂťATDETERBILETFORBODISYNAGOGEN $ETlNSTIKKJEBILETEAV'UDELLERMENNESKEDER

OppgĂĽver/aktivitetar  *ONASOG-IRIAMHARTEKEDYKKMEDPÂťEISYNAGOGE OMVISING4ENKDEGATDUSJÂ’LVSKALVISENOKONRUNDTI SYNAGOGEN+VAVILDUVISEDEI OGKVIFOR,AGSTIKKORDTIL OMVISINGADI OGPRESENTEROMVISINGAMUNNLEGIGRUPPE ELLERTILELEVENVEDSIDAAVDEG  4EIKNEINKIPPA3KRIVTOFAKTASETNINGAROMKVAEINKIPPA ER OGKVAHANBLIRBRUKTTIL  ,AGEINQUIZOMSYNAGOGEN1UIZZENKANINNEHALDE SPÂ’RSMÂťLOMARKITEKTUR OPPBYGGING SYMBOLOGMUSIKK 3TILLSPÂ’RSMÂťLADINETILDEIANDREIKLASSA  &INNIGJENORDSOMHÂ’RERTILJÂ’DEDOMMEN 3JÂťKOPIORIGINAL

Miriam. ÂŤMen det er ingen bilete eller statuar av menneske eller dyr. Det stĂĽr nemleg i Toraen at vi ikkje skal lage slike bilete. Det stĂĽr i det andre bodet.Âť ÂŤMen det er mykje anna ďŹ nt her i staden,Âť seier Jonas ivrig. ÂŤSjĂĽ pĂĽ den ďŹ ne skrifta!Âť Han peikar opp mot bogen framfor synagogerommet. ÂŤEg har lĂŚrt sĂĽ mykje hebraisk at eg kan lese det som stĂĽr der. Men det aller viktigaste her inne er Torarullane. Det er dei fem Mosebøkene som er skrivne pĂĽ store rullar. Dei stĂĽr inne i Toraskapet, heilt framme i synagogen,Âť held han fram og peikar. ÂŤDu kan sjĂĽ at det gĂĽr trapper opp til toraskapet.Âť ÂŤTorarullane er skrivne pĂĽ hebraisk,Âť forklarer Miriam. ÂŤDei handlar om dei aller første menneska og om da jødane ykta frĂĽ Egypt for lenge sidan. Der stĂĽr ogsĂĽ mange av dei boda jødane lever etter.Âť FrĂĽ Geir Winje: Synagogen. Oslo: Aschehoug, 2003 (Lett omarbeidd og omsett til nynorsk her. )

96 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 96

27-08-10 09:36:51


[Side 113–115]

MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEBESKRIVETEMPELETI*ERUSALEMOGREmEKTEREOVER KVAPOSISJONDETHADDEOGKORLEISDETBLEIBRUKT$EISKALKUNNE BRUKEDIGITALEVERKTÂ’YFORÂťLAGEPRESENTASJONAR s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMSÂ’RGJEDAGENKNYTTTILÂ’YDELEGGINGAAV DETFÂ’RSTEOGANDRETEMPELET OGKUNNEFORTELJEOMINNHALDETI BÂ’NNASOMBLIRLESENPÂťSÂ’RGJEDAGEN

Illustrasjonen byggjer pü ein rekonstruksjon av det andre tempelet i Jerusalem. Det blei øydelagt i ür 70. e.Kr. Her ser vi inngangen til tempelet frü aust. Tempelet var religiøst sentrum for jødane.

Kong Herodes bygde om og utvida det andre tempelet. Han bygde mellom anna doble søylegangar, det vil seie tre rekkjer med søyler. Det var eit stort og vakkert tempel.

Tips til lĂŚraren 0ÂťNETTRESSURSENTILInn i livetlNSTEITINTERAKTIVT BILETEAVTEMPELETI*ERUSALEM(ERKANELEVANEGÂť INNOGTRYKKJEPÂťDEIULIKEDELANEAVTEMPELETOGBLI BETREKJENDEMEDBYGNADEN

Dette blir kalla heidning-forgarden. Plassen fungerte nÌrmast som ein basar, der det mellom anna blei selt souvenirar, mat og liknande. Ikkje-jødar fekk ikkje lov til ü komme lenger inn i tempelet enn hit.

Dette er sjølve tempelheilagdommen, det mest heilage av det heilage.

Den første forgarden ein kom til her, blei kalla Israels forgard. Her fekk berre jødiske menn sleppe inn. Dei jødiske mennene kunne frü denne forgarden sjü pü at prestane ofra i det som blei kalla preste-forgarden. Forgarden til prestane lüg innanfor Israels forgard, og her hadde berre prestane som gjorde teneste i tempelet, lov til ü vere.

Denne plassen blei kalla kvinne-forgarden. Her kunne alle jødar, büde menn og kvinner, opphalde seg. Det var den største av tempelforgardane.

97 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 97

27-08-10 09:36:54


Til høgtlesing Tempelet i Jerusalem For lenge, lenge sidan, ja om lag 3000 ür sidan, blei David konge i Jerusalem. Han gjorde byen til hovudstad i riket sitt. David hadde ein son som heitte Salomo. Salomo bygde eit stort tempel i Jerusalem. Tempelet var bygd i stein, og innvendig var det kledd med gull. Salomos tempel var stort og vakkert. Det blir ogsü kalla det første tempelet. Inne i tempelet arbeidde det mange prestar. Dei gjorde mange ulike ting. Dei las frü heilage skrifter, dei bad, dei leidde bønner og dei ofra til Gud. Büde dyr, mat og vin blei ofra til Gud. Somme prestar song og spela instrument. Songen og musikken var med pü ü skape liv i tempelet. Mange menn brukte ü dra pü pilegrimsreise til tempelet. Under dei jødiske høgtidene var det ekstra mange som reiste dit. Salomos tempel var ein møtestad for mange jødar. Etter ü ha vore i bruk i nesten 400 ür blei Salomos tempel rive av ein konge frü Babylon. Ikkje berre reiv kongen frü Babylon tempelet, han tok ogsü med seg mange

Bakgrunn Israel, Jerusalem og tempelet i)SRAELSLANDERSENTRUMIVERDA *ERUSALEMERSENTRUMI )SRAELSLAND TEMPELETERSENTRUMI*ERUSALEM HEILAGDOM MENERSENTRUMITEMPELET PAKTKISTAERSENTRUMIHEILAG DOMMEN/GSTEINENVERDABLEIGRUNNLAGDP ERLAGDDER PAKTKISTASTODw$ETTESITATETFREINJ’DISKTEKSTILLUSTRERER KVASTATUS)SRAELOG*ERUSALEMHARIJ’DEDOMMEN )F’LGJE4ANAKDENJ’DISKE"IBELEN LG3ALOMOSTEMPELP STADENDER'UDSKALHABEDE!BRAHAMOMOFRESONEN)SAK 0DENMTENERDETSKAPTEINSAMANHENGMELLOM!BRA HAMSOFRINGAVBUKKENOGOFFERASOMBLEIUTF’RTEITEMPELET Sørgjedag knytt til øydelegginga av det første og andre tempelet $ENJ’DISKETRADISJONENSEIERATBDEDETF’RSTEOGDETANDRE TEMPELETBLEI’YDELAGTPSAMEDAGEN$ETSKALHASKJEDD DENNIANDEDAGENIDENJ’DISKEMNADENAV$ENNEDAGEN SOMOFTEFELLIAUGUST HARDERFORBLITTEINS’RGJE OGFASTED AG$ETERVANLEGSAMLASTTILGUDSTENESTEDENNEDAGEN$A LESJ’DARMELLOMANNAB’NNERFR4ANAKSOMSKILDRAR KORLEISTEMPELETBLEI’YDELAGT

Til samtale  +VABLEITEMPELETI*ERUSALEMBRUKTTIL4ILOFRINGOG SOMEINMÂ’TESTADFORJÂ’DAR  +VAARBEIDSOPPGÂťVERHADDEPRESTANEITEMPELET$EI BAD LASFRÂťHEILAGESKRIFTER LEIDDEBÂ’NNEROGOFRATIL 'UD  +VABLIRRESTANEAVMURENRUNDTTEMPELETSOMLIGGI *ERUSALEM KALLA6ESTMUREN  +VASKJEDDEMEDDETFÂ’RSTEOGDETANDRETEMPELET "EGGEBLEIÂ’YDELAGDE

jødar tilbake til Babylon. Der mĂĽtte dei bu, langt borte frĂĽ Jerusalem og ruinane av tempelet sitt. Da jødane ikkje lenger kunne bruke tempelet som samlingspunkt, mĂĽtte dei ďŹ nne andre stader der dei kunne møtast for ĂĽ be og halde gudsteneste. Mange trur at det var mens jødane var i Babylon at dei begynte ĂĽ samlast i dei første synagogane. Omkring 50 ĂĽr etter at mange jødar mĂĽtte reise til Babylon, tok ein ny konge over makta i Jerusalem. Denne kongen heitte Kyros. Han sa at alle dei jødane som hadde lyst, kunne reise tilbake til Jerusalem. Der skulle dei fĂĽ lov til ĂĽ byggje opp igjen tempelet sitt. Mange gjorde som han sa, dei reiste tilbake og begynte ĂĽ byggje. Rundt ĂĽr 500 f.Kr. stod tempelet ferdig. Det blir kalla det andre tempelet. I ĂĽr 70 e.Kr. blei det andre tempelet plyndra og brent av romarane. Romarane tok mange ting frĂĽ tempelet. Dei tok mellom anna menoraen, den sjuarma lysestaken, som alltid brann i tempelet, med seg til Roma. At tempelet fall, var ein stor katastrofe for jødane. Det religiøse sentrum og samlingspunktet deira blei borte. Sidan det andre tempelet blei øydelagt, har ikkje jødane hatt noko tempel.

 +ORLEISMINNESTJÂ’DANEÂ’YDELEGGINGAAVDETFÂ’RSTEOGDET ANDRETEMPELET6EDÂťFASTEOGSÂ’RGJEEINHEILDAG

OppgĂĽver/aktivitetar  $ETANDRETEMPELETBLEIFERDIGBYGDIÂťRF+R2EKNUT KORMANGEÂťRDETERSIDANDETANDRETEMPELETBLEIBYGD  $ETANDRETEMPELETBLEIBRENTIÂťRE+R2EKNUTKOR MANGEÂťRJÂ’DANEHARVOREUTANTEMPEL  "RUK)NTERNETTOGBIBLIOTEKETOGlNNUTMEIROM TEMPELETTILJÂ’DANEI*ERUSALEM,AGEINKORTFAKTATEKST OMTEMPELET  "RUK)NTERNETTOGBIBLIOTEKETOGlNNBILETEAV6ESTMUREN ,AGEINPRESENTASJONDERDUVISERBILETEAV6ESTMURENOG SKILDRARKVAHANBLIRBRUKTTILIDAG  ,ESBÂ’NNASOMHANDLAROMÂ’YDELEGGINGAAVTEMPELET OG SOMBLIRLESENUNDERDENJÂ’DISKESÂ’RGJEDAGENTILMINNE OMATTEMPELETFALL3JÂťKOPIORIGINAL

Fasit til faktaoppgĂĽver pĂĽ side 114 i elevboka  $ETERSYNAGOGARI/SLOOGI4RONDHEIM  3YNAGOGENBLIRBRUKTTILGUDSTENESTEOGRELIGIONSSKOLE (ANBLIROGSÂťBRUKTSOMEINMÂ’TESTAD  $EIHEITER$ET-OSAISKE4ROSSAMFUND/SLOOG$ET -OSAISKE4ROSSAMFUNN4RONDHEIM  $EIERKALLAOPPETTER-OSES A (ANSOMLEIERSONGEN BLIRKALLAKANTOR B .EI DETERINGENINSTRUMENT

98 LĂŚreveilTrinn6nn(52-99).indd 98

27-08-10 09:36:55


[Side 115] Fasit til oppsummerande oppgåver på side 115 i elevboka %LEVANEHARLRTOMDESSEHEILAGEHUSAKYRKJEOG BEDEHUSKRISTENDOMMEN MOSK£ISLAM BUDDHIST TEMPELBUDDHISME HINDUTEMPELHINDUISME OG SYNAGOGEJ’DEDOM )SAMBANDMEDKRISTENDOMMEN HARELEVANELRTOMULIKEKYRKJERSTEINKYRKJER STAVKYRKJER BEDEHUSOGARBEIDSKYRKJER$EIHAROGS»LESE OMKLOSTERKNYTTETILBUDDHISME A +YRKJERKANHAULIKUTSJ»NAD MENHERERNOKREVANLEGE TREKK+YRKJERHARKYRKJET»RNMEDKYRKJESPIR$ELANEP» KYRKJAHARULIKENAMN9TTERGANGENBLIRKALLAV»PENHUS $’RAINNTILKYRKJABLIRKALLAKYRKJEOPNINGA-IDTPARTIET BLIRKALLASKIPETELLERKYRKJESKIPET$ENFREMSTEDELENAV KYRKJABLIRKALLAKORET+YRKJERBLIRBRUKTETILGUDSTENES TEROGTILMARKERINGAVHENDINGARSOMD»P KONlRMAS JON BRYLLAUPOGGRAVFERD+YRKJERKANOGS»BRUKASTSOM FORSAMLINGSHUSFORKOR SPEIDARGRUPPER UNGDOMSKLUB BAR FORELDREMEDBABYAROGPENSJONISTFOREININGAR B $EImESTEMOSKEARI.OREGERIKKJEBYGDESOMMOSKEAR MENERVANLEGEBYGNINGAR$EImESTEMOSKEARSOMER BYGDEFOR»VEREEINMOSK£ HAREINMINARET$ETEREIT T»RNSOMH’RERTILMOSKEEN$EIKANVERERUNDEELLER lRKANTA3OMMEERPENTUTSMYKKA-OSKEARBLIRBRUKTE TILB’NN-USLIMARKANBEB»DEALEINEOGSAMAN) MANGEMOSKEARBLIRDETUNDERVISTIISLAMOG+ORANEN -OSKEENERDESSUTANEINSTADDERMUSLIMARKANM’TAST OGHYGGJESEGB»DEF’ROGETTERB’NN C "UDDHISTTEMPELOGBUDDHISTISKEKLOSTERSERULIKEUTFR» LANDTILLAND*AMVELOMMANGETEMPELERVAKRE»SJ»P» ERDETVIKTIGAREKVASOMERINNEITEMPELET ENNKORLEIS DETSERUTUTANP»$ETEROFTEmEIREBYGNINGARELLERROM) TILLEGGTILROMMETFOR"UDDHA STATUANEHARMANGE TEMPELEITEIGEROMDERBUDDHISTARKANMEDITERE-ANGE TEMPELHARMINNESMERKEFOR"UDDHA SOMBLIRKALLA STUPA3TUPAERKANOGS»VEREULIKE MENBEST»RAVEISLAGS S’YLEAVlRKANTAOGKULEAKTIGEFORMER)TEMPELETKAN BUDDHISTARBE MEDITEREELLERLYTTETILMUNKARSOMLESFR» DEIHEILAGETEKSTANE-ANGESETFRAMG»VERTIL"UDDHA $ETEREKSTRAMANGEMENNESKEITEMPLAP»H’GTIDSDAGAR D ).OREGSERHINDUTEMPELUTSOMVANLEGEHUS-EN HINDUTEMPELSOMERBYGDEFOR»VERETEMPEL LIKNARP» KVARANDRE$EIKANMINNEOMFJELLELLERSLOTTFORDIDEI HARH’GET»RN'RUNNFORMAERKVADRAT)NRLEIKENAV TEMPELETERDETOFTEEIELVELLEREITVATN(INDUARKJEMTIL TEMPELETFOR»SJ»GUDANEOGFORATGUDANESKALSJ»DEI $ETERVANLEG»TENNELYS H’RETEKSTLESING SETJEFRAM G»VERTILGUDANEOGSYNGJE E 3YNAGOGARKANSJ»ULIKEUT MENINNEHELDDETSAME &REMSTISYNAGOGENER4ORASKAPET DER4ORARULLANEST»R BAKEITVAKKERTFORHENG&RAMFORELLEROVERSKAPETHENG DETEILAMPESOMBLIRKALLAiDETEVIGELYSETw)SYNAGOGEN ERDETOGS»EIPLATTFORMMEDEITSTORTBORD(ERBLIR 4ORARULLANERULLAUTN»RDETERGUDSTENESTE-ANGE SYNAGOGARHAREINPREIKESTOLDERRABBINARENKANST»N»R

HANHELDPREIKE3YNAGOGENBLIRBRUKTTILmEIREFORM»L (ANEREINSTADFORGUDSTENESTE B’NNOGUNDERVISNING MENOGS»EINM’TESTADDERJ’DARKANVERESAMAN /VERSIKTOVERTILHENGARARAVULIKERELIGIONAROGLIVSSYNI .OREG Kristendom:/MLAG MILLIONARMEDLEMMERIULIKE KYRKJESAMFUNN Islam:$ETBURMELLOMOGMUSLIMARI .OREG Livssynshumanisme:(UMAN %TISK&ORBUNDHAROVER MEDLEMMER)TILLEGGERDETMANGESOMREKNAR SEGSOMHUMANISTARUTAN»VEREMEDLEMMERAVEIN SPESIELLORGANISASJON Buddhisme:$ETBURMELLOMOGBUD DHISTARI.OREG Hinduisme:$ETBUROMLAGHINDUARI.OREG Jødedom:$EIJ’DISKEFORSAMLINGANEHAROMLAG MEDLEMMERTILSAMAN MENVIREKNARMEDATDETBUR DOBBELTS»MANGEJ’DARI.OREG /VERSIKTOVERN»RULIKERELIGIONAROGLIVSSYNKOMTIL .OREG Kristendom:$ETERVANLEG»REKNESOM»RETFOR KRISTNINGAAV.OREG Islam: $EIF’RSTEMUSLIMANEKOMTIL.OREGISLUTTENAV  »RA$ENF’RSTEMOSKEENI.OREGOPNAI Livssynshumanisme:(UMAN %TISK&ORBUNDBLEISKIPAI  Buddhisme:$EIF’RSTEBUDDHISTORGANISASJONANEI.OREG BLEIGRUNNLAGDEI »RA Hinduisme:$ENF’RSTEHINDUENKOMTIL.OREGI (ANHEITTE"ARAL Jødedom:$EIF’RSTEJ’DANEKOMTIL.OREGI »RA

Musikk-quiz 3PELUTVALDMUSIKKFR»DEIULIKETEMAASOMELEVANEHARLRT OMI»R"RUKKOPIORIGINALOGLAELEVANEKRYSSEAVFORKVA FOREINRELIGIONELLERKVAFOREITLIVSSYNDEITRURMUSIKKEN H’RERTIL'»IGJENNOMPIKTOGRAMMAF’RST SLIKATALLE HUGSARKVASYMBOLSOMTYDERKVA%LEVANEKANGJERNE ARBEIDEISM»GRUPPER

Forslag til musikk: Islam: /PNINGSSUREN AL &ATIHA Inn i livet 5–7 #$ SPOR 3J»NRMAREOMTALEP»SIDE$ESSESJULINJENEOPNAR KVARAVDEIFEMDAGLEGEB’NNENE Kristendom:i6ENI#REATORw Inn i livet 5–7,#$ SPOR 3J»NRMAREOMTALEP»SIDE Hinduisme:i!ARTIKEEJE(ANUMANLALAKIw Inn i livet 5–7, #$ SPOR3J»NRMAREOMTALEP»SIDE Humanisme:i$INTANKEERFRIw Inn i livet 5–7,#$ SPOR 3J»NRMAREOMTALEP»SIDE Jødedom:3JOFAR Inn i livet 5–7, #$ SPOR3J»NRMARE OMTALEP»SIDE Buddhisme: i,EKDRI-Aw Inn i livet 5–7,#$ SPOR3J» NRMAREOMTALEP»SIDE

99 LæreveilTrinn6nn(52-99).indd 99

27-08-10 09:36:55


MĂĽl I dette kapittelet skal elevane lĂŚre om: s SENTRALEFORTELJINGARFRÂť$ETNYETESTAMENTET FRÂť*ESUSTIL0AULUS s HISTORIAOMKRISTENDOMMENIDENFÂ’RSTETIDAETTERAT*ESUSVARDÂ’DOGFRAMTILKRISTENDOMMENBLIRSTATSRELIGION i Romarriket s HISTORIAOMKRISTENDOMMENI.OREGFRAMTILREFORMASJONEN

Her skal Paulus ha talt til greske ďŹ losofar.

NB! Skilta med Antiokia og Tarsos har dessverre bytta plass pĂĽ illustrasjonen.

Büde Paulus og Peter skal ha døydd i her i hovudstaden i Romarriket. Ein av byane der Paulus grunnla ei kristen forsamling. Staden der disiplane og dei andre truande første gongen blei kalla kristne. Paulus var den viktigaste kristne misjonÌren i urkyrkja.

Byen som Paulus kom frĂĽ.

Jesus blei drepen og gravlagd utanfor byen Jerusalem. Jesu fødsel er opphavet til kristendommen som religion. Jesu fødsel er ogsü innleiinga til vür tidsrekning. Jesus blei ifølgje Bibelen født i byen Betlehem.

Bakgrunn Misjonsbefalinga )EVANGELIAI$ETNYETESTAMENTETSTÂťRDETAT*ESUSBLEIDÂ’YPT AV*OHANNESFÂ’RHANBEGYNTEÂťFORKYNNEOGLÂ?KJESJUKE *OHANNESLEVDESOMEINEBUARIÂ’RKENEN*OHANNESDÂ’YPTE MENNESKE MENDÂťPVARIKKJEVANLEGIJÂ’DEDOMMEN $ÂťPSHANDLINGASOM*OHANNESUTFÂ’RTE VARTRULEGMEINTSOM EISLAGSREINSINGSHANDLING$ÂťPENEREITSENTRALTTEMANÂťR *ESUSBEGYNNEROGAVSLUTTARVERKSEMDASI)NNLEIINGAERAT HANSJÂ’LVBLIRDÂ’YPT OGAVSLUTNINGAERATHANBERDISIPLANE OMÂťDÂ’YPEALLEIHEILEVERDA+RISTNETRURAT*ESUSDROGTIL 'UD MENATHANEINGONGSKALKOMMETILBAKE&Â’RHANDREG TIL'UD ERDEISISTEORDAHANSTILDISIPLANEDEIORDASOMBLIR KALLAMISJONSBEFALINGA4EKSTENSTÂťRI-ATT n -ISJONSBEFALINGAKANKALLASTEITOPPDRAG-ISJONTYDER OPPDRAG OGBEFALINGTYDERDETSAME/PPDRAGETERTREDELT $ISIPLANESKALGÂťTILALLEFOLKESLAGFORÂťGJEREDEITILDISIPLAR DEISKALDÂ’YPEMENNESKE OGDEISKALUNDERVISEDEII*ESU LÂ?RE$ESSETREDELANEKANFORKLARASTSLIKÂŞBLIEINDISIPPEL ERÂťBLIEINVENNAV*ESUS$ETSKALDEIFÂ’RSTEDISIPLANE FORTELJETILSÂťMANGESOMMOGLEG IKKJEBERREISITTEIGELAND

MENIHEILE2OMARRIKETOGALLEANDRESTADERDEIKLARERÂť KOMMESEGTIL$ERETTERSKALDEIDÂ’YPEMENNESKETIL &ADERENSOG3ONENSOG$EN(EILAGE!NDESNAMN$ETVIL SEIEATDEISOMBLIRDÂ’YPTE SKALHÂ’RETILBÂťDE'UD *ESUSOG $EN(EILAGE!NDE$ERETTERSKALDEILÂ?REALLEDEIDÂ’YPTEOM ALT*ESUSHARSAGT *ESUSINNLEIERMISJONSBEFALINGAMEDÂťSEIEAT'UDHARGITT HANALTMAKTIHIMMELENOGPÂťJORDA OGHANAVSLUTTARMED ÂťLOVEÂťVEREMEDDISIPLANETILHANKJEMTILBAKEi3ÂťLENGE VERDASTÂťRwEREITUTTRYKKFORDENDAGENDAKRISTNETRURAT *ESUSSKALVENDETILBAKETILJORDA &ORKRISTNEHARMISJONSBEFALINGAALLTIDVOREEIVIKTIG GRUNNGIVINGFORDETMESTEAVVERKSEMDADEIRA-ISJONSBEFALINGAFÂ’RTEGANSKESNARTTILMANGEOMFATTANDEMISJONSREISER OGDENDAGIDAGDRIVKRISTNEMISJONOVERFORANDRESOM IKKJEERKRISTNE!LLEKRISTNEKYRKJESAMFUNNDÂ’YPERFRAMLEIS BÂťDEBARNOGVAKSNEPÂťDENMÂťTEN*ESUSBESKRIV0RESTEN AUSERVATNTREGONGEROVERHOVUDETTILDENSOMSKAL DÂ’YPAST OGSEIERi%GDÂ’YPERDEGTILNAMNETÂťT&ADERENOG 3ONENOG$EN(EILAGE!NDEw

100 LĂŚreveilTrinn6nn(100-127).indd 100

27-08-10 09:37:39


[Side 116 og 117] Kapittel 4 – Kristendommen blir utbreidd



/'01$,#-++$, "*'/21"/$'## #$11$)!.'11$*$10)!*#2*5/$-+ £ sentrale le forteljingar forteljing frü Det nye testamentet, frü Je esus til Paulus £ his historia til kristendommen mmen i den første tida ette ter att Jesus J var død og g fram m til kriste tendommen blir statsreligion gion i Romarriket et £ historiaa ttil kristendommen i Noreg fram m til rre reformasjo onen n

Jesus sa til dei: Eg har fütt all makt i himmelen og pü jorda. Gü difor og gjer alle folkeslag til disiplar! Døyp dei til namnet üt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande og lÌr dei ü halda alt det som eg har bode dykk. Og sjü, eg er med dykk alle dagar sü lenge verda stür. Frü Matt 28,18–20



 +VEN TALER *ESUS TIL I MISJONSBEFALINGA 4IL DISIPLANE OG TIL ALLE ANDRE KRISTNE  +VA BER HAN DEI OM Âť GJERE $EI SKAL GJERE ALLE FOLKESLAG TIL DISIPLAR OG DÂ’YPE DEI TIL NAMNET ÂťT &ADEREN OG 3ONEN OG $EN (EILAGE !NDE  +VA LOVAR *ESUS Âť GJERE TIL GJENGJELD (AN LOVAR Âť VERE MED DEI ALLE DAGAR SÂť LENGE VERDA STÂťR  +VEN ER DET VIST DET TIL I MISJONSBEFALINGA MED ORDA &ADEREN OG 3ONEN 'UD OG *ESUS  +VA TRUR DU ER MEINT MED iSÂť LENGE VERDA STÂťRw  3JÂť PÂť MYLDREBILETET +VA HEITER BYEN DER *ESUS IFÂ’LGJE "IBELEN BLEI FÂ’DT "ETLEHEM

101 27-08-10 09:37:41 2 :37:41 1


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOM*ESULIVOGLRE s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMKUNSTKNYTTTILKRISTENDOMMEN(ERARBEIDERDEIMEDTEIKNINGAJesus blir døypt.

Tips til læraren 4EKSTANEIKAPITTELETEROMSKRIVINGARAVBIBELTEKSTAR "RUKEINBIBELIBOKFORMATELLERWWWBIBELNOOG ARBEIDMEDORIGINALTEKSTANE

Bakgrunn Romarriket "IBELENSEIERAT*ESUSBLEIF’DTIDETOMR»DETSOMVIIDAG KJENNERSOM)SRAELOG0ALESTINA/MR»DETBLEIOKKUPERTAV ROMERSKESTYRESMAKTERIF+R)PERIODENDA*ESUSSKALHA LEVD CAF+RnE+R OMFATTA2OMARRIKETALLELANDI MIDDELHAVSOMR»DETOGSTREKTESEGS»LANGTNORDSOMTIL &RANKRIKE.»RROMARANEOKKUPERTENYEOMR»DE FEKKDEI OKKUPERTELANDOMR»DABEHALDEEITRELIGI’STOGLOKALT SJ’LVSTYRE MENSTODUNDERROMERSKADMINISTRASJON) EVANGELIAI$ETNYETESTAMENTETKANVISJ»KORLEISREGIMET VARIOMR»DETDER*ESUSLEVDE(ERODESVARLEIARFORRELIGI’SE OGLOKALEFORHOLD MENS0ONTIUS0ILATUSREPRESENTERTEDEI ROMERSKESTYRESMAKTENE&ORDIDENST’RSTEDELENAV BEFOLKNINGABUDDEILANDSDELEN*UDEA BLEIDEIKALLAJ’DAR AVROMARANE !LLESOMVARUNDERLAGDEROMARANE STODFRITTTIL»UT’VE SINEEIGNELOKALERELIGIONAR MENALLEBORGARARAVRIKETBLEI P»LAGDE»OFREG»VERTILKEISAREN2OMARRIKETBESTODAVLAND MEDMANGEULIKERELIGI’SETRADISJONAR)DEIGRESK ROMERSKE RELIGIONANE SOMVARDEIMESTDOMINERANDE FANSTDET MANGEULIKEGUDAR MELLOMANNA*UPITER 6ENUSOG"ACCHUS SOMP»GRESKBLIRKALLA:EVS !FRODITEOG$IONYSOS-ANGE FAMILIARTILBADHUSGUDARITILLEGG&ORJ’DANEVARDET BLASFEMISK»TILBEANDREENNDENJ’DISKEGUDEN$EIS»GDET SOMEITBROTMEDDETF’RSTEBODETi$USKALIKKJEHAANDRE GUDARENNMEGw-OS  0»BODETOM»OFREG»VERTIL KEISARENVARDERFORUR»D»F’LGJEFORDEI-EDTIDAFEKK J’DANEFRITAKFR»DENNEPLIKTA .ASARETVARHEIMBYENTIL*ESUS"YENLIGGNORDILANDET "ETLEHEM BYENDER*ESUSSKALHABLITTF’DT LIGGEITGODT STYKKEUNNA S’RFOR*ERUSALEM)$ETNYETESTAMENTETST»R DETAT*ESUSBEGYNTE»FORKYNNEOGLKJESJUKEIHEIMTRAKTENERUNDT.ASARETDAHANVAROMKRING»RGAMMAL$EI TOLVDISIPLANEVAROGS»FR»OMLAGSAMESTADENSOM*ESUS *ESUSOPERERTEIHEIMTRAKTENEHEILTTILDETSISTELEVE»RETSITT $AREISTEHANTIL*ERUSALEMOGFORKYNTEOGLKTESJUKEI DETTEOMR»DET*ERUSALEMVARDETRELIGI’SEOGADMINISTRATIVE SENTRUMILANDET(ERL»GTEMPELETSOMOPPHAVLEGBLEIBYGD AV+ONG3ALOMO)$ETNYETESTAMENTETST»RDETATRETTSSAKA MOTOGAVRETTINGAAV*ESUSGJEKKF’RESEGI*ERUSALEM

Til samtale  +VENHADDEMAKTAI)SRAELDA*ESUSVOKSOPP 2OMARANE  )KVARETNINGI)SRAELLIGG.ASARET.ORDILANDET  +VIFORVARDETIKKJEEINJ’DISKLEIARSOMSTYRTELANDET ,ANDETL»GUNDER2OMARRIKET  +VIFORREISTEFAMILIENTIL*ESUSTIL*ERUSALEMKVART»R $EIFEIRAP»SKEDER  +VASKALHASKJEDDDA*ESUSBLEID’YPT%ISTEMMESAAT *ESUSVAR'UDSSON  +VABLEIELEVANETIL*ESUSKALLA$ISIPLAR

Oppgåver/ aktivitetar  '»SAMANIPARELLERMINDREGRUPPER"RUKOPPSLAGSVERK ELLER)NTERNETTOGLAGEINPRESENTASJONELLERPLAKATSOM VISERLIVETI2OMARRIKET A +VASLAGSKLEDETRURDEMENNESKAI2OMARRIKETGJEKKMED B +VAARBEIDDEROMARANEMED C &ANSTDETSKOLAR D +ORLEISS»GBYGNINGANEIDETGAMLE2OMARRIKETUT E +VAVARDETVANLEG»ETEOGDRIKKE F &INSTDETBYGNINGARFR»2OMARRIKETIVERDAIDAG &INNUTMEIROMDEI  "RUKOPPSLAGSVERKELLER)NTERNETTOGlNNUTMEIROM GUDANEI2OMARRIKET6ELUTMINSTTREGUDAROGlNNUT F’LGJANDE A +VENVARDEIGUDARFOR B +VAOPPG»VERHADDEGUDANE  &INN)SRAELOG0ALESTINAP»EITKARTELLERIEITATLAS3J»OM DUKANlNNEALLESTADNAMNASOMERNEMNDEIELEVBOKA +VANAMNFANNDU KVANAMNFANNDUIKKJE6ARDET ENKELTELLERVANSKELEG&ORKLAR  3AMANLIKNSTORLEIKENP»LANDET)SRAELMED.OREG%RDET ST’RREELLERMINDREENN.OREG$ETERMINDRE  +VAFOREITFYLKEI.OREGHAROMLAGSAMESTORLEIKSOM )SRAEL6ESTFOLD  3PELLOOPENOM*ESUS3J»KOPIORIGINAL Forklaring til oppgåve 6 over %INLOOPBEST»RAVEIVISSMENGDKORT DERKVARTKORT INNEHELDEITSVAROGEITSP’RSM»LMENSVARETH’RERIKKJETIL SP’RSM»LETSOMERP»SAMEKORTET $ERSOMLOOPENBEST»R AVTIKORT SKALTIPERSONARSTILLESEGOPPMEDEITTKORTKVAR +ORTAM»STOKKASTP»F’REHAND$ENELEVENSOMHARKORT NR SKALBEGYNNEMED»LESESP’RSM»LETP»KORTET$ETER MERKTMEDEIPIL)KKJELESSVARETSOMST»R’VST $ENELEVEN SOMMEINERATHANELLERHOHARSVARETTILDETTEF’RSTE SP’RSM»LET SKALSVAREi$ETHAREG SVARETERxw3»LES DENNEELEVENSVARETSOMST»R’VSTP»KORTETSITTLRARENM»

102 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 102

27-08-10 09:37:41


[Side 118 og 119]

HEILETIDAF’LGJEMEDOGKONTROLLEREATSVARAERKORREKTE  $ERETTERSKALDENSAMEELEVENSTILLESP’RSM»LETSOMST»R NEDSTP»HANSELLERHENNARKORT$ENELEVENSOMHARSVARET P»DETTESP’RSM»LETELEV SEIERi$ETHAREG SVARETER xw$ERETTERSTILLERELEVSP’RSM»LETSOMHANELLERHOHAR P»KORTETSITT 3LIKHELDLOOPENFRAMTILALLEHARLESESVARETSITTOG DERETTERSTILTSP’RSM»LETP»KORTETSITT.»RSISTESP’RSM»LER LESEOPP VILDENELEVENSOMINNLEIDDELOOPEN OGS»AVSLUTTE VED»HARETTSVARTILDETSISTESP’RSM»LET$ETERALTS»SAME ELEVSOMB»DEINNLEIEROGAVSLUTTARLOOPENDERFORHEITER DETLOOP  %INLOOPKANSPELASTOMIGJENMANGEGONGER EINBERRE BYTEROMP»PERSONAROGKORT$ETKANVEREEINFORDEL» LAMINEREKORTAELLERKOPIEREDEIP»TJUKKAREPAPIR SLIKATDEI VARERLENGER

Oppgåver til biletet på side 119  +VASERDUP»BILETETSOMHARMEDKRISTENDOMMEN» GJERE+ROSS DUE *ESUS D»P *ORDANELVA DISIPLAR  +VASLAGSSTEMNINGERDETIBILETET%RDETROLEG TRAVELT SKUMMELT%RMENNESKABLIDE TRISTE LATTERMILDE ALVORLEGE&ORKLAROGGRUNNGISVARADINE  'ULLFARGENSYMBOLISERERDETGUDDOMMELEGEELLER HIMMELSKEIKRISTENDOMMEN+JEMDENNESYMBOLIKKEN TILUTTRYKKITEIKNINGA*A IGULLSTR»LANEFR»DUA  3L»OPPI-ATT +ORLEISVAR*OHANNESKLEDD OGKVA LEVDEHANAV(ANVARKLEDDIEIKAPPEAVKAMELH»R OG HANLEVDEAVGRASHOPPEROGVILLHONNING  3L»OPPI-ATT n+VASA*OHANNESDA*ESUSVILLE BLID’YPT  +ORGAMMALTTRURDUBILETETP»SIDEER $ETERFR»CA

103 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 103

27-08-10 09:37:43


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOM*ESULIVOGLÂ?RE(ERARBEIDERELEVANEMEDFORTELJINGAOM*ESUSOGDENRIKE UNGEMANNEN OGMEDLIKNINGANEOMSÂťMANNEN SENNEPSFRÂ’ET SÂ’LVMYNTENSOMBLEIFUNNENIGJENOGSAUEN SOMBLEIBORTE s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEKVAEILIKNINGER OGOMINNHALDETIEIELLERmEIREAVLIKNINGANE*ESUSFORTALDE

Bakgrunn Jesus fortel likningar Likningar:ÂŞSAMANLIKNENOKOUKJENTMEDNOKOKJENT )$ETNYETESTAMENTETKANVISJÂťAT*ESUSOFTETALERTILFOLK GJENNOMLIKNINGAR%ILIKNINGEREIENKELFORTELJINGSOMSKAL KASTELYSOVERNOKOVIKTIG,IKNINGHEITERparabolĂŠPÂťGRESK EITORDSOMTYDERSAMANLIKNING*ESUSBRUKERLIKNINGANETIL ÂťSAMANLIKNE'UDOG'UDSRIKEMEDNOKOKJENTOG KVARDAGSLEG SLIKHANGJERDETILIKNINGAOMSÂťMANNENÂŞSÂť KORNIEINÂťKERVARNOKOALLEIMILJÂ’ETRUNDT*ESUSHADDE ERFARINGMED OGDEIKUNNEDERFORNIKKEGJENKJENNANDETIL EKSEMPLAHANBRUKTE-ENMEININGAMEDLIKNINGANEVAR OFTEVANSKELEGÂťFÂťTAKI OGMANGEBLEIFORVIRRANÂťRDEI HÂ’RTEPÂť)EVANGELIAKANVILESEAT*ESUSIBLANTVALDEÂťGI DISIPLANEEIEKSTRAFORKLARINGPÂťKVALIKNINGANESKULLETYDE OGLÂŁTRESTENAVFOLKEMENGDASITJEFORVIRRAIGJEN,IKNINGA OMSÂťMANNENEREITEKSEMPEL(OlNSTITOVERSJONAR EINI -ARK nOGEINI,UK n(ERLĂžT*ESUSTILHÂ’RARANE SJÂ’LVETOLKEHANSEIERi$ENSOMHARÂ’YREÂťHÂ’YREMED HÂ’YRw3ÂťFORKLARERHANLIKNINGABERREFORDISIPLANE6IVEIT IKKJEKVIFOR*ESUSLÂŁTVEREÂťFORKLAREALTTILALLE Guds rike $EImESTELIKNINGANE*ESUSFORTALDE HANDLAOM'UDSRIKE 'UDSRIKEEREITVIKTIGOMGREPNÂťREINSKALFORSTÂťKVA*ESUSVIL SEIE+RISTNEMEINERAT'UDSRIKEEREINPARADISTILSTANDSOMER PREGAAVFREDOGRETTFERD+ONGENI'UDSRIKEBLIRKALLA -ESSIAS SOMTYDERiDENSOMERSALVAw ALTSÂťDENSOMER INNVIGDTILKONGE)$ETGAMLETESTAMENTETlNSTDETmEIRE SPÂťDOMMAROM-ESSIAS OGPÂť*ESUTIDTRUDDEFOLKAT-ESSIAS SNARTSKULLEKOMMEFORÂťGRUNNLEGGJE'UDSRIKE$EISÂťGFOR SEGEINSTERKLEIARSOMSKULLEKOMMEIPOMPOGPRAKT $A*ESUSBEGYNTEÂťFORKYNNEOGLÂ?KJESJUKE SAHANATHAN VAR-ESSIAS OGAT'UDSRIKEALLEREIEHADDEKOMMETILJORDA -ENDETTERIKETVARHEILTANNLEISENNFOLKHADDETENKTSEG*ESUS SAAT'UDSRIKEVAREINSTADDERMAKTFORHOLDABLEISNUDDEPÂť HOVUDET$EIRELIGIÂ’SEOGPOLITISKELEIARANESKULLEMISTEMAKTA SI OGDEIFATTIGEOGUTSTÂ’YTTESKULLEFÂťOPPREISING)EVANGELIA lNSTDETmEIREEKSEMPELPÂťAT*ESUSSKJELTEUTDEIRELIGIÂ’SE LEIARANEOGISTADENVALDEÂťVERESAMANMEDMENNESKESOM IKKJEBLEIOPPFATTASOMGODESAMFUNNSBORGARAR )$ETNYETESTAMENTETERDETEITVIKTIGKJENNETEIKNVED 'UDSRIKEATALLEKANVEREMED)MANGEAVLIKNINGANEER 'UDFRAMSTILTSOMEINSOMALLTIDLEITARETTERMENNESKESOM ERUTSTÂ’YTTEFRÂťFELLESSKAPET+RISTNEMEINERAT'UDSRIKE IKKJEEREKSKLUSIVT MENFORALLE Den rike unge mannen )FORTELJINGAOMDENRIKEUNGEMANNENI-ARK n BRUKER*ESUSEISLAGSLIKNINGNÂťRHANSEIERATDETERLETTARE FOREINKAMELÂťKOMMEGJENNOMEITNÂťLAUGEENNFOREINRIK ÂťKOMMEINNI'UDSRIKE-EN*ESUSMEINTEATDETERHÂťP

FORALLE OGSFORDEIRIKEOGFORDEIRELIGI’SELEIARANE Sümannen )LIKNINGAOMSMANNENSKILDRARHANULIKEMENNESKETYPAR SOMFRH’REBODSKAPENOM'UDSRIKE3OMMEVILIKKJE H’REIDETHEILE ANDREH’RER MENVILIKKJETRU OGSOMME TRUROGHJELPERDERMEDANDRETILTRU6EKSTEREITVIKTIG TEMAIMANGELIKNINGAROM'UDSRIKE*ESUSSEIERAT'UDS RIKEALLEREIEHARKOMMEOGSAMTIDIGIKKJEHARVAKSESEG FERDIG Sennepsfrøet )LIKNINGAOMSENNEPSFR’ETI-ARK nSAMANLIKNAR *ESUS'UDSRIKEMEDEITLITEFR’SOMVEKSOGVEKSSDETTIL SLUTTNRNESTENTILHIMMELS+RISTNETOLKARDENNELIKNINGA SOMEITTEIKNPAT'UDSRIKESVIDTHARBEGYNT OGATDET EINDAGSKALVEKSESEGSSTORTATHEILEVERDABLIREIN FULLKOMMENSTADMEDFREDOGRETTFERD

Til høgtlesing Sølvmynten som blei funnen igjen Jesus sa: Om ei kvinne har ti sølvmyntar og mistar ein av dei, da tenner ho ei lampe og sopar i heile huset og leitar nøye heilt til ho ďŹ nn mynten. Og nĂĽr ho har funne han, inviterer ho venninner og nabokoner og seier: ÂŤGled dykk med meg, for eg har funne igjen det pengestykket eg hadde mista.Âť PĂĽ same mĂĽten, sa Jesus, blir det glede blant Guds englar over ĂŠin syndar som vender om. Etter Luk 15,8–10

Til høgtlesing Sauen som blei borte Jesus sa: Dersom ein av dykk eig hundre sauer og mistar ein av dei, lèt han ikkje da dei nittini vere igjen ute i øydemarka og leitar etter den som er kommen bort, til han ďŹ nn han? Og nĂĽr han har funne han, blir han glad og legg han pĂĽ skuldrene sine. Straks han kjem heim, kallar han saman venner og naboar og seier til dei: ÂŤGled dykk med meg, for eg har funne igjen den sauen som var kommen bort.Âť PĂĽ same mĂĽten, sa Jesus, blir det større glede i himmelen over ĂŠin syndar som vender om, enn over nittini som ikkje treng ĂĽ bli frelste. Etter Luk 15,4–7

104 LĂŚreveilTrinn6nn(100-127).indd 104

27-08-10 09:37:43


[Side 120–123]

,IKNINGANEOMS’LVMYNTENOGSAUENSOMBLEIBORTE HANDLAROMDETSAMEI,UK nBLIR'UDFRAMSTILTSOM EIKVINNESOMVILlNNEDENEINEMYNTENSOMBLEIBORTE (ERERMYNTENEITBILETEP»EITMENNESKESOMERUTST’YTT) LIKNINGAOMSAUENSOMBLIRFUNNEN ,UK n BLIR'UD FRAMSTILTSOMEINGJETARSOMLEITARETTEREINSAUSOMHAR G»TTSEGVILL(ERERSAUENEITBILETEP»EITMENNESKE

Til samtale  +VABAD*ESUSDENRIKEUNGEMANNENOM»GJERE(AN BADHANSELJEALTHAN»TTEOGGITILDEIFATTIGE  +ORLEISREAGERTEDENRIKEUNGEMANNENDA*ESUSBADHAN SELJEALTHAN»TTE(ANBLEILEISEG  +VASTADERERiAPOSTLANESHESTARwDETBESTEFRAMKOMST MIDDELET  &ORTELMEDDINEEIGNEORDKVALIKNINGAOMS»MANNEN HANDLAROM  +VAERBODSKAPENILIKNINGAOMS»MANNEN  &ORTELMEDDINEEIGNEORDKVALIKNINGAOMSENNEPSFR’ET HANDLAROM  +VAERBODSKAPENILIKNINGAOMSENNEPSFR’ET  &ORTELMEDDINEEIGNEORDINNHALDETIDEITOLIKNINGANE OMS’LVMYNTENOGSAUEN+ORLEISBLIRS’LVMYNTENOG SAUENSAMANLIKNAMEDEITMENNESKE%RDETEIGODELLER D»RLEGSAMANLIKNING SYNESTDU'RUNNGISVARETDITT

Oppgåver/aktivitetar +LARERDU»lNNELIKNINGARI"IBELEN"RUKEINBIBELELLER WWWBIBELENNOOGlNNDESSESKRIFTSTADENE -ARK n 3»MANNEN ,UK n$ENBORTKOMNESONEN -ATT n$ENHARDHJARTATENAREN +VALIKNINGARFANNDUDER ,AGEINTEIKNESERIEMEDUTGANGSPUNKTIEIAVLIKNINGANE DUHARLESEELLERH’RTIDETTEKAPITTELET ,RARIROLLE,RARENKANG»INNIEIROLLESOMEINPERSON SOMLEVDESAMTIDIGMED*ESUS%LEVANEKANSPELESEG SJ’LVE ELLERDEIKANVEREJOURNALISTARSOMHARF»TTI OPPDRAG»lNNEUTMEIROM*ESUSOGLIVETOGLRAHANS -ETODENLRARIROLLEERDETGJORTGREIEFORP»SIDE

105 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 105

27-08-10 09:37:43


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOM*ESULIVOGLRE(ERLRERDEIOM*ESUD’DOGOPPSTODE s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMKORLEISKRISTENDOMMENBLEIEINRELIGION s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVARORDETKRISTENKJEMFR»

Bakgrunn

Oppgåver/aktivitetar

Kristendommen blir ein religion )$ETNYETESTAMENTETST»RDETAT*ESUSVAR'UDSSONOG -ESSIAS*ESUSMEINTEATHANVARSENDFR»'UDFOR»GRUNNLEGGJE'UDSRIKE&ORJ’DANEVARDETTESVRTPROVOSERANDE.»R *ESUSOMTALTESEGSJ’LVSOM'UDSSON MEINTEDEIATHAN SPOTTA'UD&ORDEIFANSTDETBERRE£IN'UD OG*ESUSKUNNE DERFORIKKJEVERE'UDSSON*ESUSFORKYNTEATHANVARKOMMENFOR»FRELSEALLE&RELSEBLEIOPPFATTASOM»BLIFRIFR»SYND OGUREINSKAP MENIEVANGELIAST»RDETAT*ESUSGJORDEMYKJE SOMJ’DANEMEINTEVARSYNDIGOGUREINT(ANVARSAMANMED MENNESKESOMBLEIREKNASOMUREINE MELLOMANNASJUKE FOLKOGFOLKSOMIKKJELEVDEEITVANLEGFAMILIELIV OGHAN GJORDEANDRETINGSOMVARFORBODNEETTERJ’DISKLOV*ESUSSA ATEINIKKJEBLEIFRELSTVED»HALDEDENJ’DISKELOVA *ESUSBLEIOGS»OPPFATTASOMEINPOLITISKOPPR’RAR0»*ESU TIDFANSTDETMANGEMOTSTANDSR’RSLERSOMKJEMPAMOTDEI J’DISKEOGROMERSKESTYRESMAKTENE"»DEJ’DAROGROMARAR MEINTEAT*ESUSVARLEIARFOREISLIKPOLITISKMOTSTANDSR’RSLE *ESUSBLEIALTS»D’MDTILD’DENB»DEAVRELIGI’SEOGPOLITISKE GRUNNAR /RDETKRISTENKOMIBRUKF’RSTETTERAT*ESUSVARD’D /RDETHENGSAMANMEDORDET+RISTUS SOMERDENGRESKE OMSETJINGAAVORDET-ESSIAS-ESSIASTYDERiDENSOMER SALVAwªBLISALVAVAREINM»TE»BLIINNVIGDTILKONGEP» /RDETKRISTENTYDERiDENSOMH’RER+RISTUSTILw$ETBLIR BRUKTF’RSTEGONGENI!POSTELGJERNINGANE SOMERFORTELJINGAOMKVADEIF’RSTEKRISTNEGJORDEETTERAT*ESUSVARD’D

 "RUKH’GTIDSKALENDERENP»NETTRESSURSENTILInn i livet. &INNUTKVATIDP»SKAOG+RISTIHIMMELFARTSDAGKJEM ELLERVAR I»R2EKNUTKORMANGEDAGARDETERMELLOM P»SKEOG+RISTIHIMMELFARTSDAG  5NDERS’KOMFOLKRUNDTDEGVEITKVIFORKRISTNEFEIRAR P»SKEOG+RISTIHIMMELFARTSDAG,AGTOSP’RSM»LSOM HANDLAROMKVIFORKRISTNEFEIRARDESSEH’GTIDENE(UGS» SKRIVENEDSVARET MENHALDSVARETFORDEGSJ’LV3TILL DERETTERSP’RSM»LATILFOLKRUNDTDEGnTILVENNER LRARAR FORELDRE TANTER ONKLAR NABOAR FOLKDUTREFFERIBUTIKKEN OSV,AGEILISTEOVERKORMANGESOMSVARTERETT OGKOR MANGESOMSVARTEFEIL0RESENTERFUNNADINEFORKLASSA

Til samtale  +VASKJEDDEP»+RISTIHIMMELFARTSDAG"IBELENSEIERAT *ESUS+RISTUSFOROPPTILHIMMELENDAGARETTER OPPSTODA$ERFORBLIRDENNEDAGENKALLA+RISTIHIMMELFARTSDAG  +VAVILDETSEIE»VEREEINKRISTEN+RISTENTYDERiDEN SOMH’RER+RISTUSTILwªVEREKRISTENVILSEIE»TRUP» *ESUSOGF’LGJELRAHANS  +VENTRUDDEDISIPLANEAT*ESUSVAR'UDSSON  +VIFORFEIRARKRISTNEP»SKE&OR»MINNAST*ESUD’DOG OPPSTODE  +ORLEISBLEIKRISTENDOMMENEINRELIGION$ISIPLANE TRUDDEAT*ESUSVAR'UDSSON OGFORTALDEDETTILANDRE %TTERKVARTVARDETMANGESOMTRUDDEDETSAME OG KRISTENDOMMENBLEIEINRELIGION  +VENVARDEIF’RSTEKRISTNE*’DARSOMBEGYNTE»TRU P»*ESUS  +VARTRURDUORDETKRISTENKJEMFR»&R»ORDET+RISTUS  +VATYDER+RISTUSi$ENSOMERSALVAw

Fasit til oppgåver på side 125 i elevboka  *ESUSVOKSOPPI.ASARET  ,ANDETERIDAGTOLAND0ALESTINAOG)SRAEL  2OMARANESTYRTEDA*ESUSLEVDEP»JORDA  $’YPAREN*OHANNESD’YPTE*ESUS  %LVADER*ESUSBLEID’YPT HEITER*ORDAN  !POSTELTYDERSENDEBOD  4IPSTILLRAREN0R’V»BRUKEiGIBORTwISTADENFOR iSELJEwFOR»GJEREP»STANDANEMEIRTYDELEGE A !VSTANDANEMELLOMBYANEERSM» OGDETKANVERE VANSKELEG»M»LEN’YAKTIG(ERB’REINALTS»OPNEFOR GODTSLINGRINGSMONN0»EITKARTMEDM»LESTOKK ERM»LAF’LGJANDE!VSTANDENMELLOM.ASARETOG "ETLEHEM CM!VSTANDENMELLOM.ASARETOG *ERUSALEM CM!VSTANDENMELLOM"ETLEHEMOG *ERUSALEM CM B "RUKAREINDESSEM»LABLIRREKNESTYKKASLIK)LUFTLINJE MELLOM.ASARETOG"ETLEHEMERDETOMLAGKM  XCMMKM ) LUFTLINJEMELLOM.ASARETOG*ERUSALEMERDETOMLAG KM XCMCMM KM )LUFTLINJEMELLOM"ETLEHEMOG*ERUSALEMER DETOMLAG KM XCMCM M KM 3IDANREKNESTYKKAERAVANSERTE KANLRARENFOREKSEMPELSKRIVEOPPAVSTANDENICMP» TAVLA OGBEELEVANEREKNEOMTILMOGKM4IPSTIL LRAREN0»)NTERNETTlNSTDETmEIREAVSTANDSKALKULATORAR /PPG»VAKANALTERNATIVTL’YSASTVEDHJELPAVSLIKE3’K FOREKSEMPELP»iDISTANCEBETWEENCITIESw)NTERNETTKAN EINOGS»BRUKEFOR»lNNEDAGENSKJ’REAVSTANDAR$AVIL TALANATURLEGNOKBLIH’GARE"RUKFOREKSEMPEL'OOGLE -APS

106 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 106

27-08-10 09:37:43


[Side 124 og 125]

C ,ANDSKAPETIOMR»DAMELLOM.ASARET "ETLEHEMOG *ERUSALEMERTÂ’RTOGRELATIVTmATT$ETERDELSÂ’RKEN DELS SLETTELAND OGEINDEL»SAR D /MVIREKNARAVSTANDENILUFTLINJESOMKILOMETER VIL REKNESTYKKETBLISLIK$ERSOMEINKANG»I LUFTLINJE BRUKEREINALTS»TIMARP»»G»MELLOM .ASARETOG"ETLEHEM E $ERSOMVIHELDOSSTILTALAOVER BLIRREKNESTYKKETSLIK  $ETVILDERMEDTAFEMDAGAR»G»FR».ASARET TIL"ETLEHEM F *OSEFOG-ARIAGJEKKFR».ASARETTIL"ETLEHEMFOR»BLI SKRIVNEINNIMANNTAL*ESUSSKALHABLITTFÂ’DTI"ETLEHEM 3IDANDROGFAMILIENTILBAKETIL.ASARET DER*ESUSVOKS OPP+VARP»SKESKALFAMILIENHADREGETIL*ERUSALEM DER TEMPELETTILJÂ’DANEL»G*ESUSFORKYNTEFÂ’RSTOGFREMSTI 'ALILEA MENHANSKALOGS»HAREISTTIL*UDEAOG*ERUSALEM$ETVARI*ERUSALEMHANBLEIKROSSFESTA

Nasaret

alem

Jerus

Betlehem

107 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 107

27-08-10 09:37:44


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVEN0ETERVAR OGKVAHANGJORDE s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMPINSEUNDERET s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMKUNSTKNYTTTILKRISTENDOMMEN(ERARBEIDERDEIMEDMALERIETPinsenAV%L 'RECO s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMMUSIKKKNYTTTILKRISTENDOMMEN(ERARBEIDERELEVANEMEDSALMANEi6ENI #REATORwOGiªNDENERKOMMETTILOSSNEDw

Bakgrunn Peter )$ETNYETESTAMENTETST»RDETATDA*ESUSSKULLEBEGYNNE» FORKYNNEOGLKJESJUKE SAMLAHANIF’RSTEOMGANGTOLV MENNSOMBLEIDEINRMASTEMEDARBEIDARANEHANS$EI TOLVBLEIKALLADISIPLAR$ISIPPELTYDERELEV*ESUSFEKKMANGE mEIREDISIPLARETTERKVART MELLOMANNAmEIREKVINNER MEN DETERDEITOLVVIH’RERMESTOM$EITOLVBLIROGS»KALLA APOSTLAR FORDIDEIFEKKEITSPESIELTANSVARFOR»FORTELJEANDRE OM*ESUS!POSTELTYDERUTSENDING/MGREPADISIPPELOG APOSTELBLIROFTEBRUKTEOMKVARANDREI$ETNYETESTAMENTET )"IBELENST»RDETAT*ESUSOGDISIPLANEVARSAMANIOMKRING TRE»R HEILTTIL*ESUSBLEIAVRETTA$EIREISTERUNDTILANDETOG FORKYNTEOGLKTESJUKE%VANGELIAFORTELATDETVARMANGE SOMIKKJEFORSTODKVEN*ESUSVAR HELLERIKKJEALLTIDDISIPLANE OGAPOSTLANE $ENMESTKJENDEAPOSTELENER0ETER$ETF’RSTENAMNET HANSVAR3IMON(ANOGBROREN!NDREASVARlSKARAR*ESUS BADDEIOM»FORLATEARBEIDETSITTOGBLIMEDHANISTADEN 0ETERKOMIBLANTMEDRAREUTSEGNERSOMKUNNETYDEP»AT HANHADDEMISFORST»TTALT-ENHANFORSTODLIKEVELDETSOM VARDETVIKTIGASTEVEDTRUAP»*ESUS!THANVAR'UDSSON %INGONGSPURDE*ESUSDISIPLANEOMKVAFOLKSAOMHAN $ISIPLANESVARTEATFOLKTRUDDEATHANVAREINPROFET*ESUS SPURDEDADISIPLANEKVENDEISJ’LVETRUDDEATHANVAR0ETER SVARTEi$UER-ESSIAS DENLEVANDE'UDSSONw*ESUS SYNTESTSVARETVARS»GODTATDETM»TTEKOMMEDIREKTEFR» 'UD$ERFORSA*ESUSAT0ETERSKULLEVEREKLIPPASOMKYRKJA BLEIBYGDP».AMNET0ETERTYDERKLIPPEELLERFJELL-ED DETTEMEINTE*ESUSATSVARETTIL0ETERVARS»ST’TTSOMEI KLIPPEELLEREITFJELL OGDETVILLEHANGRUNNLEGGJEKYRKJAP» *ESUSSAATHANVILLEGI0ETERN’KLANETILHIMMELEN$ERFOR ER0ETEROFTEAVBILDAIKRISTENKUNSTMEDEITN’KKELKNIPPEI HANDA0ETERBLIRAVKRISTNEOGS»OPPFATTASOMDENF’RSTE PRESTEN0AVENREKNARSEGSOMEINDIREKTEETTERF’LGJARETTER 0ETER OG0ETERSKYRKJAI2OMAERDENVIKTIGASTEKYRKJAI KRISTENDOMMEN(ERSKALOGS»0ETERVEREGRAVLAGD Peter og pinseunderet )"IBELENST»RDETATF’R*ESUSDROGTILHIMMELEN LOVAHAN» SENDEDISIPLANEEIKRAFTSOMSKULLESTYRKJEDEIOGGIDEIMOT TIL»F’LGJEMISJONSBEFALINGA$ENNEKRAFTABLIRKALLA$EN (EILAGE!NDE$EN(EILAGE!NDEBLIRREKNASOMEINDELAV DENKRISTNEGUDDOMMEN$A*ESUSBADDISIPLANEOM» D’YPEMENNESKETILNAMNET»T&ADERENOG3ONENOG$EN (EILAGE!NDE SNAKKAHANOMTREULIKEEIGENSKAPARVED 'UD$ESSEEIGENSKAPANEBLIRKALLAtreeininga %TTERAT*ESUSHADDEFORLATEDISIPLANE ST»RDETI$ETNYE TESTAMENTETATDEIBLEIIGJENI*ERUSALEM$EIHELDTSAMAN LASFR»$ETGAMLETESTAMENTET BADOGSNAKKAOM*ESUS $ESSUTANSAMLADEISEGJAMLEGFOR»DELENATTVERDM»LTIDET

0INSAVAREIJ’DISKH’GTID0»PINSEDAGVARDISIPLANESOM VANLEGSAMLA"R»TTBEGYNTEDET»SUSESOMEINSTORM OG ELDTUNGERSETTESEGP»KVARAVDEI$EIBEGYNTE»SNAKKE ULIKESPR»K)*ERUSALEMBUDDEDETMENNESKEFR»ULIKELAND OGMEDULIKESPR»K$EIH’RTEDISIPLANESNAKKEDESSESPR»KA OGBLEISVRTFORUNDRA0ETERTOKDAORDETOGFORTALDEKVA SOMNOHADDESKJEDD$EN(EILAGE!NDEVAROPPFYLLINGAAV EINLOVNAD*ESUSHADDEGITT0ETERTALTELENGEOGFORKLARTEAT *ESUSVARDEN-ESSIASSOMVARSKILDRAI$ETGAMLETESTAMENTET )$ETGAMLETESTAMENTETBLIR$EN(EILAGE!NDEBERRE SENDTILUTVALDEPERSONAR FOREKSEMPELKONGAROGPROFETAR FOR»GIDEIEINSPESIELLSTYRKE.OVAR$EN(EILAGE!NDE SENDTILALLESOMVILLEHAHAN-ANGESOMH’RTE0ETER SNAKKE BLEIOVERTYDDEOGVILLED’YPAST)DAGFEIRARKRISTNE FRAMLEISPINSE0INSAKJEMDAGARETTERP»SKEOGHARF»TT NAMNETFR»DETGRESKEORDETFOR pentekoste. Pinsefeiring i Noreg 0INSAERDENTREDJEKYRKJELEGEH’GTIDAIKYRKJE»RET5NDER GUDSTENESTAF’RSTEPINSEDAGBLIRDETLESETEKSTARSOMER KNYTTETILPINSEUNDERETOG$EN(EILAGE!NDE&ORDIPINSEN BLIRFEIRAOMV»RENELLERFORSOMMAREN ERDETIKKJEUVANLEG MEDUTAND’RSGUDSTENESTER3PESIELLEMARKERINGARAV PINSEGUDSTENESTERHAROFTEEITLOKALTPREGOGKANVARIERE MYKJEFR»KYRKJELYDTILKYRKJELYD3OMMESTADERERDET TRADISJON»BRENNEB»LP»PINSEAFTAN Maleriet St. Peter ERM»LAAV0ETER0AUL2UBENSI 0ETEREROFTEM»LAMEDN’KLARIHENDENE SLIK2UBENSHER HARGJORT)-ATT ST»RDETAT*ESUSSATIL0ETERi%GVILGI DEGN’KLANETILHIMMELRIKETDETDUBINDP»JORDA SKALVERE BUNDEIHIMMELEN OGDETDUL’YSERP»JORDA SKALVEREL’YST IHIMMELENwªBINDEOG»L’YSEVARIJ’DISKTRADISJONDET SAMESOM»FORBYOG»TILLATE.’KLAROGHANEER0ETERS IKONOGRAlSKEKJENNETEIKN(ANENEREITKJENNETEIKNP» GRUNNAVP»SKEFORTELJINGA DER0ETERFORNEKTAR*ESUS2UBENS M»LADETTEBILETETIEINPERIODEAVLIVETDERHANSPELAP» KONTRASTENMELLOMLYSOGM’RKE$ETERSRLEGANSIKTETTIL 0ETERSOMERLYSTOPPOVANFR» Peter blir leiar i den første kristne kyrkjelyden 0INSEDAGENBLIRAVKRISTNEKALLAiF’DSELSDAGENTILKYRKJAw &R»DENDAGENVARB»DE'UD *ESUSOG$EN(EILAGE!NDE NOKOALLESOMVILLE KUNNEF»DELI$ENNEDAGENBLEIOGS» MENNESKEFR»MANGELANDD’YPTE Ordet kyrkjeKJEMFR»DETGRESKEORDETkyriakos SOMTYDER iDETSOMH’RER(ERRENTILw$EIKRISTNEMEINTEATKYRKJA H’RTE*ESUSTIL.»RVISNAKKAROMKYRKJAIDAG SNAKKARVI OFTEOMKYRKJEBYGNINGAR-ENKYRKJABEST»RF’RSTOGFREMST AVMENNESKASOMTRURP»*ESUS OGTRENGIKKJEN’DVENDIGVIS »VEREKNYTTTILEITKYRKJEBYGGi$ENKRISTNEKYRKJAwBLIROFTE BRUKTSOMEITOMGREPOMALLEKRISTNEGJENNOMALLETIDER

108 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 108

27-08-10 09:37:44


[Side 126–129]

%INKYRKJELYDEREIiUNDERAVDELINGwAVKYRKJA+YRKJELYDAR ERSOMREGELKNYTTETILEITLOKALSAMFUNN SLIKKYRKJEBYGGER DET)$ETNYETESTAMENTETBLIRDETFORTALTOMSTADIGNYE KYRKJELYDARSOMBLIRGRUNNLAGDEIULIKEOMR»DEAV2OMARRIKET $EIF’RSTEKRISTNEI*ERUSALEMBLIRKALLAURKYRKJELYDEN FORDIDEIVARDENF’RSTEKRISTNEFORSAMLINGA(ERBLEI0ETER EINVIKTIGLEIAR(ANFEKKSTORAUTORITETFORDIHANHADDEVORE S»NRKNYTTTIL*ESUS OGFORDI*ESUSHADDESAGTATHANVILLE BYGGJEKYRKJAP»HAN$EIKRISTNEMEINTEAT0ETERFORANDRA SEGPINSEDAGEN(ANGJORDEOGSAMYKJERARTDENTIDA*ESUS VARP»JORDA OGHANSVIKTA*ESUSDENNATTADA*ESUSBLEI D’MD VED»NEKTEFORATHANKJENDEHAN-EN0ETERBLEI MODIGDAHANFEKK$EN(EILAGE!NDE(ANFORKYNTE BODSKAPENOM*ESUSFORSTADIGNYEMENNESKE OGDETSKULLE KOMMETIL»KOSTEHANDYRT&ORKYNNINGAHANSBLEIIKKJE TEKENGODTIMOTAVDEIRELIGI’SELEIARANE%INDAG0ETEROG *OHANNES EINANNANAVAPOSTLANE STODP»TEMPELPLASSENOG FORKYNTE BLEIDEIARRESTERTEOGSTILTEFORRETTEN-ENDEI SNAKKAS»GODTFORSEGATDEIBLEIFRIKJENDE0ETEROGDEI ANDREAPOSTLANESKALHAGJORTmEIREUNDER&LEIRESJUKESKAL HABLITTFRISKEN»RDEIBLEIBEDNEFOR0ETERSKALTILOGMEDHA KLART»VEKKJEOPPD’DEMENNESKE0ETERLAOGS»UTP»REISER FOR»FORKYNNE

Til samtale  +VAHEITTE0ETERF’RHANFEKKDETNYENAMNETSITTAV *ESUS3IMON  +VATYDERNAMNET0ETER+LIPPEELLERFJELL  +VIFORTYDERPINSE&ORDIPINSAKJEMDAGAR ETTERP»SKE  +VAVARPINSEUNDERET+VASKJEDDE$ISIPLANEFEKKEI KRAFTFR»$EN(EILAGE!NDE$EIKUNNEPLUTSELEGSNAKKE MANGEULIKESPR»K  )KVAFOREINBYSKJEDDEPINSEUNDERET)*ERUSALEM  +VIFORBLIRPINSAKALLAF’DSELSDAGENTILKYRKJA&ORDI DENNEH’GTIDAERTILMINNEOM$EN(EILAGE!NDEOG DAGENDAKYRKJABLEITIL  +VAMEINERVIMEDiDENKRISTNEKYRKJAw!LLESOMER KRISTNE  +VAMEINERVIMEDEINKRISTENKYRKJELYD%ISAMLING AVKRISTNESOMBRUKER»KOMMESAMAN

 3’KP»)NTERNETTELLERKONTAKTDEILOKALEKYRKJELYDANEDER DUBUR&INNUTOMDETBLIRHALDEPINSEARRANGEMENTDER  3J»P»BILETETAV0ETERSKYRKJAP»SIDEn A +VAGEOMETRISKElGURARER0ETERSKYRKJASETTSAMANAV B 4EIKNDEIGEOMETRISKElGURANEKYRKJAERSETTSAMANAV  4EIKNHEILEELLERDELARAV0ETERSKYRKJAI2OMA(ENGOPP BILETAIKLASSEROMMETOGLAGEIUTSTILLING  "RUKOPPSLAGSVERKOG)NTERNETTOGS’KP»0ETERSKYRKJAI 2OMA3KRIVEINKORTFAKTATEKSTOM0ETERSKYRKJA  ,YTTTILSALMENi6ENI#REATORw SOMlNSTP»Inn i livet 5–7,#$ SPOR$ENNESALMENSKALVERESKRIVENAV 2ABANUS-AURUSn OGKJEMFR»4AIZE4AIZELIGG I&RANKRIKEOGHAREITEIGEMUNKEFELLESSKAP.OKOAVDET SOMKJENNETEIKNAR4AIZE MELODIAR ERATEINSOMREGEL SYNGEITTVERSSOMBLIRGJENTEKEmEIREGONGER(ERERDET i6ENI#REATORSPIRITUSwSOMBLIRGJENTEKE$ETTYDER i+OM'UDSSKAPAR»NDw$ENNESALMENBLIRTRADISJONELT BRUKTTILPINSE A +VATENKJERDUP»N»RDUH’RERDENNESALMEN B +VASLAGSSPR»KBLIRDETSUNGEP»0»NORSKOGLATIN C +VAINSTRUMENTH’RTEDU)NGEN BERRESTEMMER D 4AIZELIGGI&RANKRIKE'REIERDU»lNNE4AIZEP»KARTET $ETEREINLITENSTAD S»DETERIKKJEHEILTENKELT  ,YTTTILSALMENiªNDENERKOMMETTILOSSNEDwP» Inn i livet 5–7,#$ SPOR$ETEREINPINSESALMEAVLITT NYAREDATO4EKSTENREFERERERB»DETIL0ETEROGPINSE UNDERET A +VAHANDLARDENNESALMENOM/MPINSE B +VENSYNG&’RSTEITBARN DERETTERB»DEVAKSNEOGEIT BARNEKOR C +VANAMNOGORDFR»ELEVBOKAKANDUKJENNEIGJENI TEKSTEN$EN(EILAGE!NDE *ESUS 0ETER D +VASLAGSINSTRUMENTKANDUH’RE/RGEL m’YTE SYNTHESIZER BASSGITAROGTROMMER  3T0ETERSlSKEN %TTERLEGENDERER3T0ETERSlSKKALLAOPPETTERAPOSTELEN 0ETER A &INNUTKORLEIS3T0ETERSlSKENSERUT&INSTlSKENI NORSKEFARVATN*A B &INNUTKVIFORDENNElSKENHARBLITTKALLAOPPETTER0ETER $UKANBRUKEOPPSLAGSVERKP»BIBLIOTEKETELLERS’KJEP» )NTERNETT C "RUKKOPIORIGINALTIL»LAGEEINlSKEDEKORASJON (ENGOPPALLElSKANEIKLASSEROMMET

Oppgåver/aktivitetar  "RUKOPPSLAGSVERKELLER)NTERNETTOGlNNUTMEIROM 0ETER$UKANOGS»S’KJEETTERM»LABILETEAVHAN+LARER DU»lNNEIKONAV0ETER,AGEINPRESENTASJONAVFUNNA DINE

109 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 109

27-08-10 09:37:44


Måleriet Pinsen er måla av El Greco i 1604–1614.

Oppgåver til biletet Pinsen på side 127 Pinsen er måla i 1604–14 av El Greco. 1. Kva ser du på måleriet som har med kristendommen å gjere? (Due, disiplar, Peter.) 2. Kven trur du sit i midten? (Peter.) 3. Kva har kunstnaren måla over hovudet på menneska på biletet? (Eldtunger.) 4. Kva slags stemning er det i måleriet? Er stemninga roleg,

travel eller dramatisk? Er menneska i måleriet blide, triste, alvorlege eller oppstemde? Forklar og grunngi svara dine. 5. Synes du fargane kunstnaren har brukt skaper ro, kraft, dramatikk eller ei ettertenksam stemning? 6. Slå opp Apg 2,1–4. Hadde disiplane eldtunger over hovudet? (Nei, det er truleg ein symbolsk uttrykksmåte. Eld og vind markerer at Gud er nær.)

110 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 110

09-09-10 10:50:13


[Side 127]

Måleriet St. Peter er måla av Peter Paul Rubens i 1610.

Oppgåver til biletet St Peter på side 127 1. Kven trur du dette måleriet skal vise? (Peter.) 2. Kvifor har han nøklar? Slå opp i Bibelen, Matt 16,19. 3. Ser du andre symbol i måleriet? (Krossen på kappa til Peter.) 4. Sjå på auga til Peter. I kva retning ser han, og kvifor ser han dit, trur du? (Han ser oppover, kanskje fordi han ser på Kristus?)

5. Kan du finne eit bilete på Internett som viser Peterskyrkja og Petersplassen? Synest du at det du ser, liknar på ein nøkkel ovanfrå? (Ja, Peterskyrkja og Petersplassen kan sjå ut som ein nøkkel ovanfrå.)

111 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 111

09-09-10 10:50:17


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMKVENDEIF’RSTEKRISTNEVAR OGKVADEIGJORDE s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMFORTELJINGAOM&ILIPOGMANNENFR»%TIOPIA s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEINMARTYRER(ERARBEIDERDEIMEDFORTELJINGAOM3TEFANUS

Bakgrunn Dei første kristne $EIF’RSTEKRISTNEHADDEIKKJEEIGNEKYRKJEBYGG MENI$ET NYETESTAMENTETST»RDETATDEISAMLASEGHEIMEHOSKVARANDREFOR»HALDEGUDSTENESTER/RDETGUDSTENESTEHAREIDOBBELT TYDING'UDTENERMENNESKA OGMENNESKATENER'UD 5RKYRKJELYDENHELDTGUDSTENESTERDELVISP»DENM»TENDEI KJENDEFR»F’R OGDELVISP»DENM»TEN*ESUSHADDEBEDEDEI OM»SAMLASTP»$ENJ’DISKEGUDSTENESTABESTODAVLESINGFR» $ETGAMLETESTAMENTET TALEOGB’NN$EIF’RSTEKRISTNEHELDT FRAMSLIKISINEEIGNEGUDSTENESTER)TILLEGGSNAKKADEIMYKJE OMKVA*ESUSHADDESAGTOGGJORTMENSHANVARP»JORDA OG OMKVASOMSKULLESKJEN»RHANKOMTILBAKE%INNY VIKTIG DELAVDEIF’RSTEKRISTNEGUDSTENESTENEVAR»HALDENATTVERD SLIK*ESUSHADDEBEDEDEIOM»GJEREF’RHAND’YDDE $ENDAGIDAGSAMLARKRISTNEIHEILEVERDASEGTILGUDSTENESTEKVARS’NDAG$EIF’RSTEKRISTNEHELDTGUDSTENESTENESINE GRYTIDLEGOMMORGONENP»S’NDAGEN FORDI*ESUSSTODOPP FR»D’DENEINS’NDAGVEDSOLOPPGANG).OREGBEGYNNERDEI mESTES’NDAGSGUDSTENESTERKL -ANGEIURKYRKJELYDENVARFATTIGE)$ETNYETESTAMENTET ST»RDETATDEIDELTEALTDEI»TTE OGS’RGDEFORMATOGKLEDETIL DEISOMHADDEMINST.»RDEIHADDEGUDSTENESTE BRUKTEDEI »SAMLEINNPENGAROGMATSOMDEIKUNNEAVSJ»%TTER GUDSTENESTABRUKTEDEI»ETESAMAN5RKYRKJELYDENBESTODAV MANGESLAGSFOLK)KKJEALLEVARFATTIGE MENDEImESTEHADDE LITE3OMMEVARSLAVAR$ESSUTANFEKKKVINNENEVIKTIGE OPPG»VERIURKYRKJELYDEN P»LIKLINJEMEDMENN-ANGEBLEI PROVOSERTEAVDETSOMSKJEDDEIURKYRKJELYDEN OGmEIREAV DEIF’RSTEKRISTNEM»TTER’MMEFR»*ERUSALEM$AGREIPDEI H’VETTIL»FORTELJEOM*ESUSDERDEIKOM Filip og mannen frå Etiopia &ORTELJINGAOM&ILIPST»RI!PG n(OFFMANNENSOM &ILIPM’TTE ARBEIDDEFORDENETIOPISKEDRONNINGA+ANDAKE (ANHADDETILSYNMEDSKATTKAMMERETHENNAR(OFFMANNEN SATIVOGNASIOGLASH’GTFR»EIAVB’KENEI$ETGAMLE TESTAMENTET OMPROFETEN*ESAJA0»DENTIDAVARDETVANLEG» LESEH’GT JAMVELOMEINBERRELASFORSEGSJ’LV%TTERAT HOFFMANNENBLEID’YPT SKAL&ILIPHABLITTHENTAAVENGELEN SOMHADDESNAKKATILHAN OGDENETIOPISKEMANNENKUNNE IKKJESJ»HANMEIR(OFFMANNENREISTELYKKELEGHEIMTIL %TIOPIA$ETBLEIGRUNNLAGTKYRKJELYDARI%TIOPIATIDLEGETTER AT*ESUSVARD’D$EIETIOPISKEKRISTNEMEINERFRAMLEISAT KRISTENDOMMENKOMTIL%TIOPIATAKKAVEREHOFFMANNENOG M’TETHANSMED&ILIP

ST»RI!PGn)F’LGJE$ETNYETESTAMENTETVAR3TEFANUSEIN VIKTIGPERSONIURKYRKJELYDEN(ANOVERTYDDEMANGEN»RHAN FORKYNTEOM*ESUS OGHANSKALHAGJORTMANGEUNDER 3TEFANUSVAREINAVDEISOMFEKKANSVARETFOR»FORDELEMATOG KLEDETILDEIFATTIGE&OLKUTANFORKYRKJELYDENBLEIPROVOSERTE AV3TEFANUSFORDIS»MANGELYTTATILHANOGVILLED’YPAST 3OMMEPR’VDEDERFOR»FENGSLEHANVED»P»ST»ATHANSPOTTA 'UDªSPOTTE'UDER»SNAKKERESPEKTLAUSTOGUSANTOM'UD OGTRUA SAMEKVAFOREINRELIGIONDETGJELD%ITANNAKJENTORD FOR»SPOTTE'UDERBLASFEMI 2ETTSSAKAMOT3TEFANUSBLEIHALDENFOR$ETH’GER»DET DEN ’VSTERELIGI’SESTYRESMAKTA(ERBLEIHANSKULDAFOR»SPOTTE 'UD3TEFANUSTOKTILMOTMLEOGHELDTEINLANGFORSVARSTALE (ANFORTALDEAT*ESUSVARDENSPESIELLEPERSONENSOM PROFETANEI$ETGAMLETESTAMENTETHADDEVARSLAOM(ANSA OGS»AT*ESUSVAREINPROFET/RDETPROFETTYDERSANNSEIAR DET VILSEIEEINSOMSEIERNOKOSANTOMFRAMTIDAP»VEGNERAV 'UD)$ETGAMLETESTAMENTETBLIRDETFORTALTOMMANGE PROFETAR0ROFETANESNAKKAP»VEGNERAV'UDFORATFOLKSKULLE LEVEOGTRUP»RETTM»TE3TEFANUSSAAT*ESUSVAREINPROFET SOMVILLEATFOLKSKULLELEVEOGTRUP»RETTM»TE MENATFOLKET DRAPHANISTADENFOR»H’REP»HAN !LLESOMVARTILSTADESUNDERRETTSSAKA BLEIS»RASANDEDA DEIH’RTEKVA3TEFANUSSAATDEISKREIKOGHELDTSEGFOR’YRA $EISTORMAMOTHANOGJAGAHANUTAVBYEN5TANFORBYEN KASTADEISTEINARP»HANHEILTTILHAND’YDDE-ENSDEISTEINA HAN BAD3TEFANUSTIL'UD(ANBADOMAT'UDM»TTETAIMOT HANN»RHAND’YDDE OGAT'UDIKKJESKULLERETTEKLAGEM»L MOTDEISOMSTEINAHAN FORDETDEIHADDEGJORT

Til samtale

 +VAGJORDEDEIF’RSTEKRISTNEP»S’NDAGANE+VIFORGJORDE DEIDET$EIBEGYNTE»SAMLESEGTILGUDSTENESTEP» S’NDAGARFORDIDEITRUDDE*ESUSHADDEST»TTOPPFR»DEI D’DEP»EINS’NDAG  )KVAFOREINDELAV"IBELENKANVIlNNEFORTELJINGAROM *ESUS)$ETNYETESTAMENTET  +VAERNATTVERD%ITSPESIELTM»LTIDISLUTTENAVGUDS TENESTA  +VIFORFEIRARKRISTNENATTVERD+RISTNEFEIRARNATTVERDTIL MINNEOMDETSISTEM»LTIDET*ESUSHADDESAMANMED DISIPLANESINE  +VIFORVARDETS»MANGEFATTIGEOGSLAVARSOMBLEIKRISTNE &ORDI0ETEROGDEIANDRELEIARANEFORKYNTEATALLE MENNESKEVARLIKEMYKJEVERDTFOR'UD OGATALLEVARLIKE VIKTIGEIKYRKJELYDEN Forteljinga om Stefanus  +VENVAR&ILIP OGKVAGJORDEHAN&ILIPVAREINAV*ESU 3TEFANUSERKJENDSOMDENF’RSTEMARTYRENIKYRKJA/RDET DISIPLARSOMREISTERUNDTOGFORTALDEOMDET*ESUSHADDE MARTYRTYDERVITNEOGBLIRBRUKTSOMNEMNINGFORMENNESKE SAGTOM'UD SOMD’YRFORDIDEIVITNAROMTRUASI&ORTELJINGAOM3TEFANUS

112 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 112

27-08-10 09:37:52


[Side 130–133]

  

+VAHANDLARHISTORIAOM&ILIPOGMANNENFR»%TIOPIAOM +VAEREINMARTYR%INPERSONSOMBLIRDREPENFORTRUA SI +VENVAR3TEFANUS OGKVASKJEDDEMEDHAN(ANBLIR REKNASOMDENF’RSTEKRISTNEMARTYREN(ANBLEISTEINATIL D’DE +VAEREINPROFET%INSOMHARF»TTEINSPESIELLBODSKAP FR»'UD OGSOMSKALFORTELJEANDREMENNESKEOMDENNE BODSKAPEN

Oppgåver/aktivitetar  ,AGEITEIKNINGSOMPASSARTILFORTELJINGAOM&ILIPOG MANNENFR»%TIOPIA&ORTELELEVENVEDSIDAAVDEGKVADU HARTEIKNA OGKVIFOR  )FORTELJINGAOM&ILIPOGMANNENFR»%TIOPIAERDETNEMNT mEIRESTADNAMN&INNDEITRESTADNAMNASOMERNEMNDEI TEKSTEN*ERUSALEM 'AZAOG%TIOPIA A &INN*ERUSALEM 'AZAOG%TIOPIAP»EITVERDSKART B &INNUTKORLANGTDETERFR»%TIOPIATIL*ERUSALEMIMILOG KILOMETER  %TIOPIAERI!FRIKA A "RUK)NTERNETTOGOPPSLAGSVERKOGlNNUTMEIROM KRISTENMISJONERINGI!FRIKA,AGEINPRESENTASJONELLER VEGGPLAKAT B +ANDElNNEMISJONSORGANISASJONARFR».OREG +VARMISJONERERDEI+ORLEISARBEIDERORGANISASJONANEI DETLANDETELLERDEILANDADEIARBEIDERI

113 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 113

27-08-10 09:37:52


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVEN0AULUSVAR OGKVAHANGJORDE s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMKVAEINMISJONÂ?RER OGKVAMISJONERETYDER

Bakgrunn Paulus 0AULUSBLEIOGSÂťKALLA3AULELLER3AULUS0AULUSVARDET ROMERSKENAMNETHANS OG3AULELLER3AULUSVARDETJÂ’DISKE 0AULUSKOMOPPHAVLEGFRÂť4ARSOS EINBYIDETOMRÂťDETSOM NOHEITER4YRKIA(ANVARROMERSKBORGARMEDGODUTDANNING Kristendommen spreier seg $EIKRISTNEMEINERAT0AULUSEREINAVDEIVIKTIGASTEMISJONÂ?RANEIKRISTENDOMMENIDENFÂ’RSTETIDA(ANGJENNOMFÂ’RTETRESTOREMISJONSREISERI2OMARRIKET)FÂ’RSTEOMGANG MISJONERTEHANFORJÂ’DANE.ÂťRHANKOMTILEINBY DROGHAN FÂ’RSTTILSYNAGOGENPÂťSTADEN3YNAGOGENERDETJÂ’DISKE FORSAMLINGSHUSET$ETBUDDEMANGEJÂ’DARRUNDTOMKRINGI 2OMARRIKET OGDERFORFANSTDETSYNAGOGARMANGESTADER.ÂťR 0AULUSKOMTILSYNAGOGEN VARHANOFTEMEDIGUDSTENESTA DER$ERETTERFORTALDEHANAT*ESUSVARDENPROFETENDETSTOD SKRIVEOMI$ETGAMLETESTAMENTET%INDELTRUDDEDET0AULUS SA OGVILLEDÂ’YPAST-ANGESTADERBLEIDETGRUNNLAGTKYRKJELYDAR$EIBLIRKALLAJÂ’DE KRISTNEKYRKJELYDAR 0AULUSFORKYNTEOGSÂťFORANDREENNJÂ’DAR$EISOMIKKJE VARJÂ’DAR BLEIKALLAHEIDNINGAR/RDETTYDEREIGENTLEGBERRE FOLK MENDETBLIROFTEBRUKTI$ETNYETESTAMENTETSOMEIT NEDSETJANDEUTTRYKKOMMENNESKESOMIKKJETRURPÂťRETT MÂťTE.ÂťR0AULUSSKULLESNAKKETILHEIDNINGAR PRÂ’VDEHANÂť lNNENOKOVEDRELIGIONENDEIRASOMKUNNEBRUKASTFORÂť GJEREKRISTENDOMMENFORSTÂťELEGFORDEI$ETBLEIGRUNNLAGT MANGEKYRKJELYDARSOMBESTODAVFOLKSOMHADDEVORE HEIDNINGAR$EIBLIRKALLAHEIDNING KRISTNEKYRKJELYDAR 0ÂťMANGEAVSTADENE0AULUSBESÂ’KTE BLEIDETOPPTÂ’YAR -ANGEBLEIRASANDEPÂťHANFORDIHANKOMMEDEINNYOG FRAMANDBODSKAP(ANBLEIJAGABORT KASTAIFENGSELOGUTSETT FORDRAPSFORSÂ’K-ENHANKOMSEGUNNAMEDLIVETIBEHALD mEIREGONGER.ÂťR0AULUSREISTEVIDAREETTERÂťHAGRUNNLAGT KYRKJELYDAR SKREIVHANBREVTILDEI-ANGEAVBREVAHANSER MEDI$ETNYETESTAMENTET(ERKANVISJÂťAT0AULUSVAREIN DYKTIGBREVSKRIVAROGFORFATTAR Paulus taler i Aten 0ÂťEIAVREISENESINEKOM0AULUSTIL!TEN)$ETNYETESTAMENTETSTÂťRDETATHANGJEKKOPPPÂť!REOPAGOS FJELLETDERDEI GRESKETEMPLALÂťG0AULUSBLEIFORSKREKKAOVERÂťSJÂťKOR MANGEULIKEGUDDOMMARDEIGRESKEINNBYGGJARANETILBAD (ANSKALHAHALDEEINTALEDERSOMSEINAREBLEIBERÂ’MT !REOPAGOS TALEN4ALENlNSTI!PG n Paulus blir arrestert %TTERDENTREDJEMISJONSREISABLEI0AULUSARRESTERT$ET SKJEDDEPÂťTEMPELPLASSENI*ERUSALEM(ANBLEISTILTFOR Â’VSTEPRESTENSRÂťD MENKRAVDEÂťBLISTILTFOREINROMERSK

Til høgtlesing Paulus og Silas i fengsel Ein gong Paulus og følgjet hans var pü veg til synagogen, møtte dei ei slavinne som var besett av ei vond ünd. Ånda gjorde at ho kunne spü framtida for folk. Dei som ütte henne, tente gode pengar pü at ho spüdde. Ho følgde etter Paulus og følgjet hans mens ho ropte og skreik: Desse folka er tenarar for Den Høgaste Gud, og dei forkynner korleis de skal bli frelste. Dette skjedde i eire dagar. Da blei Paulus sint, snudde seg og sa til den vonde ünda: Eg befaler deg i Jesu Kristi namn: Forlat henne. Og ünda forlÊt henne pü timen. Da dei som ütte henne, forstod at det ikkje var meir pengar ü tene, greip dei Paulus og Silas og drog dei med seg for byretten som heldt til pü torget. Dei førte dei fram for dommarane i byen og sa: Desse mennene lagar brük i byen vür. Dei er jødar og forkynner skikkar vi ikkje har lov til ü godta eller følgje, vi som er romerske borgarar. Folkemengda var ogsü med i angrepa pü dei, og dommarane reiv kleda av dei og befalte at dei skulle piskast. Paulus og Silas fekk mange slag og blei sette i fengsel, og fangevaktaren fekk ordre om ü vakte dei godt. Da han hadde fütt denne ordren, tok han dei med inn i det inste fangeholet og sette føtene deira fast i ein

DOMSTOL SIDANHANVARROMERSKBORGAR$ETTOKmEIREÂťRFÂ’R 0AULUSBLEIDÂ’MD(ANBLEIINNKVARTERTI#Â?SAREAITOÂťRFÂ’R HANBLEISENDTIL2OMA$ERBLEIHANSITJANDEIFANGENSKAPI TOÂťR MENFEKKBUPRIVATHOSDENSOLDATENSOMSKULLE OVERVAKEHAN(ANFEKKTAIMOTBESÂ’K OGMANGEAVDEIHAN SNAKKAMED BEGYNTEÂťTRUPÂť*ESUSOGBLEIDÂ’YPTE!POSTELGJERNINGANE SOMERDENVIKTIGASTEBOKAOM0AULUSOGDEI ANDREIURKYRKJELYDEN SLUTTARMEDAT0AULUSERIFANGENSKAP HOSSOLDATENSOMHARANSVARETFORHAN(ISTORISKEKJELDER SEIERAT0AULUSBLEIDÂ’MDTILHALSHOGGINGAVKEISAR.ERO MEN INGENVEITSIKKERTKORLEISDETGJEKKMEDHAN

Til samtale  &ORTELKORLEISDETGJEKKTILAT3AULUSBLEIKRISTEN  0AULUSVAREINJÂ’DISKSKRIFTLÂ?RD+VATYDERDET !THANKUNNEMYKJEOMDEIJÂ’DISKESKRIFTENE  +VATYDERORDETMISJON OGKVAEREINMISJONÂ?R-ISJON TYDERUTSENDINGELLEROPPDRAG%INMISJONÂ?REREINPERSON SOMLÂ?RERANDREOMEINBESTEMTRELIGIONOGPRÂ’VERÂť OVERTYDEANDREOMATDENNERELIGIONENERSANN

114 LĂŚreveilTrinn6nn(100-127).indd 114

27-08-10 09:37:52


[Side 133–136]

steinblokk. Ved midnattstid begynte Paulus og Silas ü be og syngje lovsongar til Gud, mens fangane lytta til dei. Med eitt kom eit jordskjelv sü kraftig at grunnmuren i fengselet rista. Straks sprang alle dørene opp, og lenkjene pü alle fangane fall av. Fangevaktaren vakna brütt og süg at fengselsdørene stod opne. Han greip eit sverd og ville ta livet av seg, fordi han trudde fangane hadde rømt. Men Paulus ropte sü høgt han kunne til han: Ikkje gjer deg sjølv noko vondt! Vi er her alle saman. Fangevaktaren bad da om ü fü ei lykt, sprang inn og fall skjelvande ned framfor Paulus og Silas. Han forstod at jordskjelvet var sendt frü Gud. Sü førte han dei utanfor og sa: Kva skal eg gjere for ü bli frelst? Dei svarte: Tru pü Herren Jesus, sü skal du og dine bli frelste. Og dei forkynte Guds ord for han og alle i familien hans. Fangevaktaren tok dei heim til seg midt pü natta, vaska süra deira og gav dei mat. Han og familien hans ville døypast med ein gong, og dei blei glade over det som hadde skjedd. Om morgonen oppdaga dommarane at Paulus og Silas var romerske borgarar. Da blei dommarane forskrekka, bad om unnskyldning og sleppte dei laus med ein gong. Etter Apg 16,16–40

OppgĂĽver/aktivitetar  ,AGEINKORTFAKTATEKSTOM0AULUS"RUKGJERNEOVERSKRIFT ENEOGNÂ’KKELORDAIELEVBOKATILHJELP,ESTEKSTENHÂ’GTFOR EINMEDELEV  ,AGEINTEIKNESERIEOMLIVETTIL0AULUS"RUKGJERNETEKSTEN IELEVBOKATILHJELP  0AULUSDROGRUNDTIVERDAFORÂťFORTELJEOM*ESUS(ANVAR MELLOMANNAPÂť-ALTA I!NTIOKIA $AMASKUS %FESOSOG 4HESSALONIKI&INNDESSESTADENEPÂťEITKART,IGGDEINÂ?R KVARANDREELLERLANGTFRÂťKVARANDRE  &INNEINBIBEL"RUKINNHALDSOVERSIKTATIL$ETNYE TESTAMENTETOGlNNUTKVAFORNOKREAVSTADENEISPÂ’RSMÂťL 0AULUSSKREIVBREVTIL(ANSKREIVMELLOMANNATIL EFESARANEI%FESOS OGTILTESSALONIKARANEI4HESSALONIKI SOMI"IBELENBLIRKALLA4ESSALONIKA

OppgĂĽver til ikonet Paulus pĂĽ side 133 i elevboka Ikonet Paulus ERMÂťLAAV!NDREJ2UBLEVI&ORMÂťLET MEDEITIKONERIKKJEATDETSKALVERENATURALISTISK MENATDET SKALVISEEIGENSKAPANETILPERSONEN!NSIKTAIIKONATIL2UBLEV SKALSJÂťKJÂ?RLEGNEDPÂťOSSFRÂťHIMMELEN IFÂ’LGJEWWWKATOLSK NO!NSIKTETPÂťIKONETHARFÂťTTEINGULLAKTIGFARGE OGDENNE FARGENSYMBOLISERERHIMMELEN  +VASLAGSSTEMNINGSYNESTDUDETERIBILETET  'ULLFARGENIKRISTENDOMMENSYMBOLISERERDETHIMMELSKE +VARERGULLFARGENBRUKTIIKONET  +VAFOREINAPOSTELVISERBILETET0AULUS

115 LĂŚreveilTrinn6nn(100-127).indd 115

27-08-10 09:37:58


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMKVAKRISTNETRURP»(ERARBEIDERDEIMEDDENAPOSTOLISKETRUVEDKJENNINGA s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMMUSIKKKNYTTTILKRISTENDOMMEN(ERARBEIDERDEIMEDSONGENi(ALLELUJAw

Bakgrunn

Til samtale

Den kristne trua og den apostoliske truvedkjenninga )DEIF’RSTEHUNDRE»RAETTERATKRISTENDOMMENBLEIGRUNNLAGD SOMEINRELIGION VARDETSTORUSEMJEISYNETP»'UD *ESUSOG $EN(EILAGE!NDE$EIKRISTNEVAROGS»UEINIGEOMKVASOM SKULLETILFOR»BLIFRELST OGOMKVASOMSKJEDDEMEDDEIN»R DEID’YDDE4RUVEDKJENNINGANEHARBLITTTILP»BAKGRUNNAV DESSESTRIDANE$EISKALSL»FASTKVASOMEROFlSIELLLREI KYRKJAOMTREEININGA FRELSAOGLIVETETTERD’DEN $ENELDSTEAVTRUVEDKJENNINGANEBLIRKALLA$ENAPOSTOLISKE TRUVEDKJENNINGA)HUNDRE»RAETTERATKRISTENDOMMENVAR GRUNNLAGDTRUDDEDEIKRISTNEATDENNETRUVEDKJENNINGAVAR UTVIKLAAVAPOSTLANE OGHOBLEIDERFORKALLAiAPOSTOLISKw -ENS»GAMMALERHOIKKJE SANNSYNLEGVISBLEIHOIKKJE FORMULERTFERDIGF’RP» TALLET-ENDETlNSTFORL’PARARTIL TRUVEDKJENNINGAALLEREIEI$ETNYETESTAMENTET6IKANDERFOR REKNEMEDATDELARAVORDLYDENG»RHEILTTILBAKETILAPOSTLANE SITID 4RUVEDKJENNINGAERTREDELT+VARAVDELANEBLIRKALLA ARTIKLAR$ENF’RSTEARTIKKELENERKORTOGHANDLAROMAT'UD HARSKAPTHIMMELENOGJORDA $ENANDREARTIKKELENHANDLAROM*ESUS(ERBLIRDETSAGT mEIREVANSKELEGTING*ESUSER'UDSEINASTEEINBORNE SON (ANBLEITILAVLA VEDAT$EN(EILAGE!NDEGJORDEJOMFRU -ARIA-ARIAM’Y GRAVID(ANBLEIPINT KROSSFESTA D’YDDE OGBLEIGRAVLAGDOGSTODOPPFR»DEID’DEDENTREDJEDAGEN ETTERATHAND’YDDE$ERETTERSKILDRARARTIKKELENDENHENDINGASOMERKJENDSOM+RISTIHIMMELFART*ESUSDROGTIL'UD OGSITNOVED'UDSH’GREHANDªSITJEVEDDENH’GREHANDA ERDETSAMESOM»VEREEINUUNNVERLEGHJELPAR*ESUSSKALEIN DAGKOMMETILBAKETILJORDAFOR»D’MMELEVANDEOGD’DE $EIF’RSTEKRISTNETRUDDEAT*ESUSSKULLEKOMMETILBAKEMENS DEILEVDE MENKRISTNEVENTARFRAMLEISP»ATDETSKALSKJE$EN DAGEN*ESUSKJEMTILBAKE SKAL'UDSRIKEVEKSES»DETFYLLER HEILEJORDA $ENTREDJEARTIKKELENHANDLAROM$EN(EILAGE!NDE(ER VEDKJENNERKRISTNESEGTRUAP»EIHEILAGKYRKJEFORALLE OGP» EITFELLESSKAPMELLOMALLEKRISTNEiEITSAMFUNNAVDEI HEILAGEw !RTIKKELENSEIEROGS»ATKRISTNETRURAT'UDTILGIR DEIFORDETGALNEDEIHARGJORT ATDEISJ’LVESKALST»OPPFR»DEI D’DEN»R*ESUSKJEMTILBAKE OGATDEIDERETTERSKALLEVEEVIG SAMANMEDHAN $ETlNSTmEIREKRISTNETRUVEDKJENNINGAR$ENAPOSTOLISKE ERDENMESTKJENDEAVDEISOMBLIRBRUKTEI$ENNORSKE KYRKJA MENIDETSISTETI»RETHARDETBLITTMEIROGMEIRVANLEG »BRUKE$ENNIKENSKETRUVEDKJENNINGA SOMBLEIFORMULERTI E+R UNDEREITVIKTIGKYRKJEM’TEI.IKEA/GS»DENER BYGDOPPAVTREARTIKLARSOMHANDLAROM'UD *ESUSOG$EN (EILAGE!NDE

 +VAERDENAPOSTOLISKETRUVEDKJENNINGAEISLAGSKORT FORKLARINGP»$ENKRISTNETRUA  +VAERBAKGRUNNENFORNAMNETDENAPOSTOLISKETRUVED KJENNINGA&ORDISOMMEMEINERATVEDKJENNINGAERS» GAMMALATHOSTAMMARHEILTFR»APOSTLANE DISIPLANETIL *ESUS  +VATRURKRISTNEP»IF’LGJEDENAPOSTOLISKETRUVED KJENNINGA'UD&ADER *ESUS+RISTUSOG$EN(EILAGE !NDE  +VATYDERORDETAMEN/GN»RBRUKERKRISTNEDETTEORDET $ETTYDERiISANNINGw iLADETBLISLIKwELLERiSLIKERDETw +RISTNESEIERORDETAMENSOMAVSLUTNINGETTEREIB’NN

Oppgåver/aktivitetar  ,YTTTILSONGENi(ALLELUJAw SOMlNSTP»Inn i livet 5–7 #$  SPOR$ETEREINKOMPOSISJONAV'EORG&RIEDRICH (ØNDELFR»i(ALLELUJAwERHENTAFR»-ESSIAS EITAV DEIMESTKJENDEKORVERKAIVERDA(ALLELUJAEREITGLEDESROP OGTYDERiLOVPRIS'UDw$ENNEFORMAFORMUSIKKBLIRKALLA ORATORIUM$ETEREINSLAGSOPERATILKYRKJELEGBRUK A +VASLAGSMUSIKKERDETTE+ORMUSIKK B +VATENKJERDUP»N»RDUH’RERMUSIKKEN C +VENHARSKRIVEDENNEMUSIKKEN'EORG&RIEDRICH (ØNDEL D $ENNESONGENKJEMFR»EINKOMPOSISJONSOMHEITER -ESSIAS+VENERMessiasIF’LGJEKRISTENDOMMEN*ESUS E +LARERDU»lNNEUTKVAHALLELUJATYDER$ETTYDER iLOVPRIS'UDw F &INNUTMEIROMKOMPONISTEN(ØNDEL"RUK)NTERNETTOG OPPSLAGSVERK  3J»P»M»LERIETJesus på trona SIDEIELEVBOKA $ETTEM»LERIETERM»LAIORTODOKSSTIL$ETVISERTYDELEG KORLEISDENORTODOKSEKUNSTENERMESTOPPTEKENAV»VISE EIGENSKAPAROGIKKJEAV»M»LENATURALISTISK*ESUSHARHER EINGLORIE(ANHELDEVANGELIAIVENSTREHAND(’GREHAND SKALUNDERSTREKE*ESUSSOMDENSTORELREMEISTEREN "ILETETERLITTSKORENED MENOPPETILVENSTREST»RDET)# *ESUS OGOPPETILH’GREST»RDET8#+RISTUS  A +ORLEISERSTEMNINGAIDETTEBILETET B +VAFOREIBOKTRURDU*ESUSHELDIVENSTREHAND $EIlREEVANGELIA C (AR*ESUSGLORIE*A D +VASKALGLORIENSYMBOLISERE$ETHIMMELSKEVED*ESUS E +VATRURDU8#OPPETILH’GRETYDER$ETEREIFORKORTING FOR+RISTUS

116 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 116

27-08-10 09:37:58


[Side 137]

-ALERIETJesus pĂĽ trona,SIDEIELEVBOKA

117 LĂŚreveilTrinn6nn(100-127).indd 117

27-08-10 09:38:11


Mål s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMKEISAR.EROOGFORF’LGINGAVDEIKRISTNE s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMDEIKRISTNEI2OMA s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMKORLEISKRISTENDOMMENBLEISTATSRELIGIONI2OMARRIKET

Bakgrunn Forfølgingar av dei kristne &LEIREAVDEIF’RSTEKRISTNED’YDDESOMMARTYRAR)E+R BRAUTDETUTEINSTORBYBRANNI2OMA$ETVARMISTANKE BLANTFOLKOMATBRANNENVARP»SETTAVKEISAR.EROSJ’LV FORDIHANVILLEBYGGJEOPPIGJENDELARAVBYEN MELLOMANNA SITTEIGESLOTT.EROVARKJENDSOMEINBRUTALOGHARDHJARTA KEISAR OGHANHADDEMANGElENDAR&OR»F»MISTANKEN BORTFR»SEGSJ’LVLAHANSKULDAP»DEIKRISTNE-ANGEAVDEI BLEITEKNETILFANGEOGAVRETTAP»FORFERDELEGEM»TAR3OMME BLEITVINGATIL»KJEMPEMOTVILLEDYRTILDEID’YDDE ANDRE BLEIRULLAITJ’REOGBRUKTESOMLEVANDEFAKLARUNDER HAGEFESTANETIL.ERO"YBRANNENI2OMABLEIINNLEIINGAP» EILANGREKKJEFORF’LGINGARAVDEIKRISTNE

MENNESKEDREPNEFORDIDEIHAREINANNANRELIGIONENNDET STYRESMAKTENEHAR(ISTORIAOMDEIKRISTNEI2OMAEREI VIKTIGP»MINNINGOMATRELIGIONSFRIDOMIKKJEERNOKO SJ’LVSAGTOVERALT

Kristendommen blir statsreligion i Romarriket +ONSTANTINKOMFR»DENVESTLEGEDELENAV2OMARRIKET(AN VARSONAVVISEKEISARENSOMHELDTTILDER OGHANVARFAST BESTEMTP»»BLIKEISARFORHEILE2OMARRIKET5NDEREIT VIKTIGSLAGIE+RSKAL+ONSTANTINHAF»TTEINVISJON$ET VISTESEGEINLYSANDEKROSSP»HIMMELEN OGEISTEMMESA i6EDDETTESKALDUSIGREw+ONSTANTINMEINTEATDETVAR *ESUSSJ’LVSOMHADDEVISTSEGFORHANOGBEDEHANOM» BRUKEKROSSTEIKNETSOMVERN +ONSTANTINVANNIDETSISTEAVGJERANDESLAGETSOM GJORDEHANTILKEISAR(ANGAVIPRINSIPPETALLERELIGIONARLIK Dei kristne i Roma $EIROMERSKESTYRESMAKTENETRUDDEATDEIF’RSTEKRISTNEVAR PLASSI2OMARRIKET MENKRISTENDOMMENFEKKEISRSTILLING 3’NDAGENBLEIINNF’RTSOMHEILAGDAGIHEILE2OMARRIKET OG EIJ’DISKR’RSLE$EIFEKKDERFORDETSAMEFRITAKETFR»»OFRE DEIKRISTNEVARIKKJELENGERN’YDDETIL»HALDEGUDSTENESTERI G»VERTILKEISARENSOMJ’DANEFEKK-ENDASTYRESMAKTENE SKJUL&R»DAAVBLEIGUDSTENESTAOFFENTLEG OG+ONSTANTIN OPPDAGAATKRISTENDOMMENVAREINNYRELIGIONSOMIKKJE BERREREKRUTTERTEJ’DAR MENOGS»ANDREROMERSKEBORGARAR FORVENTAATALLEI2OMARRIKETSKULLEVEREMED$ERMEDBLEI DETBYGDSTORE PRAKTFULLEKYRKJERSOMSKULLEROMMEMANGE STRAMMAGREPETSEGªRSAKATILFORF’LGINGAAVDEIKRISTNE $A4HEODOSIUSDENSTOREBLEIKEISARMOTSLUTTENAV VARIKKJEATDEITILBAD*ESUS MENATDEISKAPTEUROI2OMAR TALET INNF’RTEHANEILOVSOMSETTEFORBODMOTALL RIKET$EIBLEIOPPFATTASOMASOSIALEOGFARLEGEFORSAMFUNTILBEDINGAVANDREGUDARENNDENKRISTNE&R»VAR NET!LLEINNBYGGJARARI2OMARRIKETSTODFRITTTIL»TILBEKVA KRISTENDOMMENDENEINASTETILLATNERELIGIONENI2OMARFOREINGUDDEIVILLE MENDEIKRISTNESETTEEINSKAPENI 2OMARRIKETIFAREVED»NEKTE»OFRETILKEISAREN/GDImEIRE RIKETOGBLEIOGS»STATSRELIGION KRISTNEDETBLEI DEIMEIRMERKBAREBLEIDEI4ERTULLIAN EIN AVDEITIDLEGASTEKRISTNELEIARANEI2OMARRIKET SKREVATDEI KRISTNEFEKKSKULDAFORALTnFORJORDSKJELV T’RKE mAUM SVOLTOGPEST4ERTULLIANSKRIVATKVARGONGEINNYKATASTROFE  +VASKALHASKJEDDMED0ETEROG0AULUS$EIBLEITRULEG ARRESTERTEOGDREPNEUNDERKRISTENFORF’LGINGANEI2OMARBRAUTLAUS SASTYRESMAKTENEi4ILL’VENEMEDDEIKRISTNEw RIKET /MKRING»RE+RBYGDEKEISARENEITSTORTUTAND’RSTEATER I2OMA #OLOSSEUM(ERBLEIMANGEAVDEIKRISTNETVINGATIL  +VIFORVARDETVANSKELEG»VEREJ’DEELLERKRISTENI2OMAR RIKET&ORDIDENROMERSKELOVAKRAVDEATALLESKULLEOFRE »KJEMPEMOTL’VEROGANDREVILLEDYRMENSINNBYGGJARANE G»VERTILBILETETAVKEISAREN UNDERHELDTSEGMED»SJ»P»  3J»P»BILETETSIDE )»RE+RINNF’RTEKEISAR$ECIUSKRAVOMATALLE A +VASERDUHER INNBYGGJARARI2OMARRIKETM»TTEHAEINATTESTP»ATDEI B +VASLAGSSTEMNINGERDETIBILETET HADDEOFRATILKEISAREN$ETKUNNEIKKJEDEIKRISTNEVERE MEDP» OGDETF’RTETILATTUSENVISBLEIDREPNE-ANGEV»GA C +VASLAGSFARGARERBRUKTEFOR»VISEAT2OMABRENN 2AUDT ORANSJE GULT IKKJELENGER»VEREKRISTNE-ENDETF’RTEOGS»TILATEINDEL D +ORLEISKANVISJ»ATBILETETVISER2OMA$ETERBRUKT BLEIENDAMODIGARE5NDERDENNEFORF’LGINGASPREIDDE S’YLEROGBOGAR ARKITEKTURSOMVAROGERVANLEGI2OMA KRISTENDOMMENSEGENDALENGERUTI2OMARRIKET-EN GJENNOMDETNESTEHUNDRE»RETSKJEDDEDETSTOREFORANDRIN-  5TTRYKKETSJUSOVARBLIRBRUKTOMEINSOMS’VLENGEOM MORGONEN+VAFOREIHISTORIEKJEMDETTEUTTRYKKETFR» GAR FORF’LGINGANETOKSLUTTOGKRISTENDOMMENBLEIDEN &ORTELJINGAOMDEISJUUNGEKRISTNEMENNENEFR»%FESOS VIKTIGASTERELIGIONENI2OMARRIKET SOMBLEIFORF’LGDEFORDIDEIVARKRISTNE$EIG’YMDESEGI -ANGEKRISTNEBLEIDREPNEI#OLOSSEUM$A0ETERSKYRKJA EIHOLEDERDEISKALHALEGEOGSOVEIOVER»RF’RNOKON I2OMABLEIBYGDFERDIGP» TALET FEKKPLASSENFRAMFOR FANNDEI KYRKJASAMEFORMSOM#OLOSSEUM SOMEINELLIPSEOVAL   +VAERDETMOTSETTEAVEINSJUSOVAR&LEIREMOGLEGESVAR $ETBLEIGJORTFOR»HYLLEALLEMARTYRANESOMD’YDDEDER) FOREKSEMPELEINMORGONFUGLELLEREIT! MENNESKE FASTSETTEPAVENI2OMAAT#OLOSSEUMSKULLEVEREEIN MINNESTADFORALLEKRISTNEMARTYRAR$ENDAGIDAGBLIR

Til samtale

118 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 118

27-08-10 09:38:11


[Side 138–141]

Oppgåver/aktivitetar Fasit til oppgåver på  3J»P»TIDSLINJAP»SIDE3KRIVEINKORTTEKSTSOM side 141 i elevboka PASSARTILKVARAVDEIlREAVMERKINGANEP»LINJA  "RUKOPPSLAGSVERKOG)NTERNETTOGlNNUTMEIROMDAGENS 2OMA,AGEINPRESENTASJONFORKLASSA"RUKGJERNENOKRE AVHJELPESP’RSM»LAUNDER A +VAFOREINRELIGIONERDENST’RSTEI2OMAIDAG B +ORMANGEKRISTNEBURDETI2OMAIDAG C )2OMALIGG6ATIKANSTATEN+VAFOREINKJENDPERSONBURI 6ATIKANSTATEN D +VAEREINPAVE

 -ORHANSVARKRISTEN OGDETGJORDEAT+ONSTANTINOGS» GRADVISBLEIINTERESSERTIKRISTENDOMMEN  0ETERVARDENF’RSTELEIARENIDENKRISTNEKYRKJELYDEN  +EISAR.EROSAATDEIKRISTNEHADDESKULDAFORBRANNENI 2OMA  $EIF’RSTEKRISTNEHADDESAMLINGARIHEIMANESINE  +RISTENDOMMENBLEISTATSRELIGIONI2OMARRIKETMOT SLUTTENAV TALLET   /MLAGPROSENTAVBEFOLKNINGAI2OMARRIKETVAR KRISTNEI»R  $ERSOMDETBUDDEMILLIONARKRISTNEI2OMARRIKET VILLEDETHAVOREMILLIONARKRISTNEI»R MENSDET VILLEHAVOREMILLIONARKRISTNEI»R 0AULUSGJORDETRESTOREMISJONSREISER(ANREISTETILULIKE STADERINSTI-IDDELHAVETOGTIL(ELLAS %ITRUVEDKJENNINGEREINTEKSTSOMSKALFORKLAREKVA KRISTNETRURP»

119 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 119

27-08-10 09:38:12


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKORLEISKRISTENDOMMENKOMTIL.OREG s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEILEGENDEER s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMINNHALDETIMINST£ILEGENDE(ERARBEIDERDEIMEDLEGENDAOM3T3UNNIVA s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEINHELGENER OGKUNNENAMNETP»MINST£INHELGEN(ERARBEIDERDEIMED 3T3UNNIVA

Tips til læraren )VAR3KIPPERVOLDHARLAGAEIN#$MEDFORTELJINGA OM3T3UNNIVA$ENNE#$ ENKANKLASSALYTTETIL HTTPWWWARKEN KULTURHUSNOEZINDEXPHP ARKENCONTENTVIEWFULL 

Bakgrunn Kristendommen kjem til Noreg +RISTENDOMMENKOMGRADVISTIL.OREGISISTEDELAV TALET!LLEREIEP» TALETBLEIEINDELNORDMENNKJENDEMED DENKRISTNETRUA$ETSKJEDDEGJENNOMHANDELSREISER VIKINGTOKTOGMISJON3TOREDELARAV%UROPAVARALLEREIE KRISTNA"»DEI%NGLANDOGILANDAS’RFOR$ANMARKHADDE KRISTENDOMMENVOREKJENDImEIREHUNDRE»R).OREGDYRKA FOLKFRAMLEISDENGAMLE NORR’NERELIGIONEN .ORDMENNREISTEMYKJE$EIDROGSJ’VEGENTILANDRE EUROPEISKELANDFOR»KJ’PEOGSELJEVARER(ANDELSREISENEVAR FREDELEGE$EISOMREISTEUT KUNNEBULENGEILANDADEIKOM TIL OGDERMEDBLEIDEIKJENDEMEDDENKRISTNETRUA6IKINGTOKTAVARDERIMOTVALDELEGE/RDETVIKINGERTRULEGEITNAMN P»FOLKSOMBUDDEIDETOMR»DETSOMBLEIKALLA6IKEN DETVIL SEIEKYSTOMR»DETRUNDT/SLOFJORDENP»3’R OG!USTLANDET 6IKINGANEREISTEUTFOR»R’VEMEDSEGRIKDOMMARHEIM$EI ’YDELA SLOSTOGDRAPDERDEIKOM OGTOKMEDSEGSKATTAROG SLAVARTILBAKETIL.OREG'ANSKESNARTOPPDAGADEIATDETFANST STORESKATTARIMANGEAVKYRKJENEOGKLOSTERA$ETVARLETT» PLYNDREEIKYRKJEELLEREITKLOSTER FORVERKENPRESTANEELLER MUNKANEVARVANDETIL»SL»ST -ENJAMVELOMVIKINGANEBERREVARUTEETTERRIKDOMMAR GJORDEKRISTENDOMMENINNTRYKKP»MANGEAVDEI&LEIREAV VIKINGANEBLEIKRISTNEETTERATDEIM’TTETRUANDEMENNESKEI ANDREEUROPEISKELAND-ISJONRANEKOMFR»S’ROGVEST&R» S’RKOMDETTYSKEMISJONRAR OGFR»VESTKOMDETIRSKEOG ENGELSKEMISJONRAR 0»6ESTLANDETlNSTDETSTEINKROSSAROGRUNEINNSKRIFTERSOM VISERATKRISTENDOMMENHADDEF»TTINNPASSALLEREIEP» TALET$ENF’RSTEKRISTNEGUDSTENESTAP»NORSKJORDBLEIHALDENI E+RP»-OSTERI3UNNHORDLANDAVENGELSKEPRESTARSOM BLEIHENTADITAV/LAV4RYGGVASON)FEIRADERFOR$EN NORSKEKYRKJA »RSJUBILEETFORKRISTENDOMMENI.OREG -ENINNF’RINGAAVKRISTENDOMMENBLIRVANLEGVISKNYTTTIL SLAGETP»3TIKLESTADI

NANE FORDIHANINNEHELDTEITSTORTGALLERIAVGUDAROG GUDINNER/DIN &RIGG 4OR .JORD &R’Y &R’YAOG"ALDERER BLANTDEIBESTKJENDE'UDANEBLEIBEUNDRAFORDIDEIUTF’RTE HELTED»DAR‰REVAREINSENTRALVERDIIDETNORR’NESAMFUNNET$ERSOMEISLEKTELLEREINPERSONFEKKRASIKRENKT VAR DETVIKTIG»TAHEMN SLIKATRAKUNNERETTASTOPPIGJEN $ERFORVARDENKRISTNEBODSKAPENOMTILGIVINGOGNESTEKJRLEIKLATTERLEGFORMANGENORDMENN$EISYNTESTAT*ESUSnELLER +VITEKRIST SOMHANBLEIKJENDSOMnVAREINSTAKKARSLEGlGUR SOMBERREL£TSEGAVRETTEUTAN»PR’VE»GJEREMOTSTAND 0RESTANEOGMUNKANESOMKOMFOR»FORTELJEOM+VITEKRIST BLEIOGS»OPPFATTASOMNOKREMERKELEGEVESEN$EIKUNNE IKKJESL»ST DEIGJEKKIKLEDESOMLIKNAKVINNEKLEDE OGVAR LANGTFR»DETNORDMENNOPPFATTASOMEKTEMANNFOLK$ET EINASTESOMGREIPNORDMENNENEVEDDENNYETRUA VARAT KONGEMAKTAVED+VITEKRIST.ORDMENNENEBEUNDRAKONGAR OG*ESUSM»TTETYDELEGVISVEREEINMEKTIGKONGE SIDAN KRISTENDOMMENHADDES»STORMAKTIANDRELAND $AKRISTENDOMMENFEKKINNPASSI.OREG OPPSTODDETNYE FORTELJINGAROMANDREHELTARENNDEINORR’NEGUDANE)DESSE FORTELJINGANESPELAHELGENAREISENTRALROLLE

Nye forteljingar i Noreg $ENNORR’NERELIGIONENVARP»MANGEM»TARSVRTULIK KRISTENDOMMEN(ANLIKNAMEIRP»DEIROMERSKERELIGIO-

120 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 120

27-08-10 09:38:14


[Side 142 og 143]

St. Sunniva ,EGENDAOM3T3UNNIVABLEISVRTPOPULRI.OREG%IN 3T3UNNIVAERDENF’RSTENORSKEHELGENENIKRISTENDOMMEN GRUNNKANHAVOREATNORDMENNENEIKKJELENGERFEKKDYRKE /RDETHELGENERAVSAMEROTSOMORDETHEILAG OGBEGGEORDA GUDINNERDAKRISTENDOMMENBLEIINNF’RT OGATDEIKVINSTAMMARFR»DETDAGLEGDAGSEORDETHEIL»VEREHEILAGER» NELEGEHELGENANEDERFORBLEIEIERSTATNINGFORGUDINNENE0» VEREHEIL ’YA3ELJA DER3UNNIVAD’YDDE BLEIDETBYGDEISTORKYRKJE OG +RISTNEHARALLTIDVOREOPPTEKNEAVHELGENAR(ELGENARER MANGEREISTEDITFOR»S’KJETR’YST)FJELLETDERHOBLEIFUNNEN F’REBILETESOMTRUROGOPPF’RERSEGP»M»TARSOMANDRE RANNDETEIKJELDE OGMANGEH»PA»BLIFRISKEAVSJUKDOMMAR KRISTNESKALPR’VE»ETTERLIKNE%INHELGENBLIROMTALTMED VED»SKYLJESEGIVATNET2ESTANEAVKROPPENTIL3UNNIVABLEI ORDET3ANKTHEILAG FR»LATINsanctus FRAMFORNAMNET%IN LAGDEIEITSKRINSOMBLEIPLASSERTIKYRKJAP»3ELJA MEN KVINNELEGHELGENKANOMTALASTMEDORDET3ANKTELLER3ANKTA SKRINETBLEISEINAREmYTTETTIL+RISTKIRKENI"ERGEN "EGGEDELARBLIRFORKORTATIL3T )DAGST»RDETBERRERUINARIGJENETTERKYRKJAOGKLOSTERAN%ILEGENDEEREIFORTELJINGOMEINHELGEN,EGENDENEKANHA LEGGETP»3ELJA-ENKJELDAlNSTFRAMLEISJULIERMINNEDAG EINKJERNEAVHISTORISKSANNINGISEG MENIKKJEN’DVENDIGVIS FOR3T3UNNIVAOGF’LGJETHENNAR$AGENHEITERSELJUMAN,EGENDEFORTELJINGANEBLEISVRTUTBREIDDEIMELLOMALDEREN NAMESSE ETTERMENNENESOMF’LGDEHENNETIL3ELJAOGVERNA $EIBLEIFORTALDEIHEIMANEOGIKLOSTERA DELVISSOMUNDERHHENNE ALDNINGOGDELVISSOMFORKYNNING

Oppgåver/aktivitetar 6ELEIELLERmEIREAVOPPG»VENEUNDER"RUKOPPSLAGSVERKELLER INTERNETTFOR»L’YSEOPPG»VENE  &INNUTMEIROMKLOSTERETP»3ELJA+VENBYGDEDET OGKVIFOR  &INNUTMEIROMKVASOMGJEKKF’RESEGIEITKLOSTERI DENNETIDA,AGEINPRESENTASJONP»PCELLERSKRIVIBOKADI  ,AGEITDIKTOM3T3UNNIVA3KRIVUTDIKTETP»PCOGHENG DETOPPIKLASSEROMMET0YNTGJERNERUNDT ELLERSKRIVUT EITBILETEFR»)NTERNETTSOMPASSARTILTEKSTEN  ,AGEINTEIKNESERIEOM3T3UNNIVASOMFORTELOMLIVET HENNAR

121 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 121

27-08-10 09:38:17


MĂĽl s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMINNHALDETIMINSTÂŁILEGENDE(ERARBEIDERDEIMEDLEGENDENEOM/LAVDENHEILAGE s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMKVEN/LAVDENHEILAGEVAR OGKVAHANGJORDE s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEINHELGENER OGKUNNENAMNETPÂťMINSTÂŁINHELGEN(ERARBEIDERDEIMED /LAVDENHEILAGE

Bakgrunn Olav den heilage ).OREGSHISTORIAHAR/LAVDENHEILAGEBLITTKJENDSOMDEN SOMKRISTNA.OREG$ETERBERREDELVISRETT FORKRISTENDOMMENVARALLEREIEGODTKJENDIDELARAVLANDETDAHANBLEI KONGE-ENDETVARFÂ’RSTETTERSLAGETPÂť3TIKLESTADIAT KRISTENDOMMENFEKKGJENNOMBROTSOMRIKSRELIGION$ET HENGSAMANMEDAT.OREGSAMTIDIGBLEISAMLAFRÂťMANGE MINDREKONGERIKETILEITTSTORT+RISTENDOMMENBLEIDERFOR VIKTIGSOMFELLESRELIGIONFORKONGERIKET.OREG/LAV(ARALDSSON SOMETTERSINDÂ’DBLEIKALLA/LAVDENHEILAGE ERNÂ’KKELPERSONENISAMLINGAOGKRISTNINGAAVLANDET /LAVBLEIKALLA/LAV$IGREFORDIHANVARTETTBYGDOGBREI (ANVOKSOPPPÂťEINGARDPÂť2INGERIKEHOSFOSTERFAREN STORBONDEN3IGURD3YR)3NORRESKONGESOGERBLIR/LAVSKILDRA SOMEINSTRIDSGLAD HISSIGUNGGUTSOMVARGLADIMAT DRIKKE OGKVINNER3OMTOLVÂťRINGDROGHANPÂťVIKINGTOKT MELLOM ANNATIL%NGLANDOG&RANKRIKE OGBLEIKJENDMEDKRISTENDOMMEN5NDEREITOPPHALDI&RANKRIKEBLEIHANDÂ’YPTOG KONlRMERT/LAVVILLEBLIKONGEFORHEILE.OREG)UTLANDET HADDEHANSETTKORLEISKRISTENDOMMENBLEIBRUKTFORÂť STYRKJEKONGEMAKTA OGHANTOKDERFORMEDSEGEINGODDEL PRESTARDAHANREISTEHEIMTIL.OREG "ÂťDETILHENGARAROGMOTSTANDARARTRUDDEATKAMPENFOR KRISTENDOMMENOGKONGERIKETVARTAPTDA/LAVBLEIDREPEN MENDENOPPFATNINGABLEIENDRAGANSKERASKTETTERATHANVAR DÂ’D4ORE(UND EINAVDRAPSMENNENEHANS VARMELLOMDEI SOMSTELTELIKETAV/LAV OGHANBLEIRASKTOVERTYDDOMAT KONGENVARHEILAG(ANREISTEDERFORPÂťPILEGRIMSFERDTIL *ERUSALEMFORÂťBEOMTILGIVING,IKETAV/LAVBLEIGRAVEOPP IGJENETTEREITÂťR OGDETBLEILAGTIEITSKRINOGPLASSERTIKYRKJA SLIKLIKETAV3T3UNNIVABLEI$EISOMGROVOPPLIKET FORTALDE ATDETLUKTAROSER OGATBÂťDENEGLER HÂťROGSKJEGGHADDE VAKSEETTERATHANDÂ’YDDE 'ANSKESNARTBEGYNTEFOLKÂťFORTELJEATDETSKJEDDEUNDER NÂťRDEINÂ?RMASEG/LAVSSKRINET/LAVBLEIERKLÂ?RTSOM HELGENOGBLEI3T/LAV$Â’DSDAGENHANS JULI BLEI MINNEDAGIKYRKJAFOR3T/LAV$ENNEDAGENBLIRKALLAOLSOK SOMBETYR/LAVSVAKE FORDIFOLKDENNENATTAHELDTSEGVAKNE FORÂťBE)KRISTENKUNSTBLIR3T/LAVAVBILDAMEDEIÂ’KSOGEIT EPLEMEDKROSSPÂťIHANDA%PLETBLIRKALLARIKSEPLEOGEREIT VANLEGSYMBOLPÂťKONGEMAKT2IKSEPLETSYMBOLISERERAT3T /LAVBÂťDEERKONGEOGHELGENÂŒKSASYMBOLISERERVÂťPENET SOMDRAP3T/LAV 3YMBOLETFOR$ENNORSKEKYRKJAER/LAVSMARTYRÂ’KS &RAMLEISREKNARKRISTNE.IDAROSDOMENSOMDENVIKTIGASTE KYRKJAILANDET OGIDEISISTEÂťRAHAREINDELMENNESKEIGJEN BEGYNTÂťGÂťPILEGRIMSFERDTIL.IDAROS

/RDETPILEGRIMKJEMFRÂťDETLATINSKEORDETperegrinus SOMTYDERFRAMAND$ETBLIRBRUKTOMEITMENNESKESOM REISERTILEINHEILAGSTADFORÂťBEOMTILGIVINGFORNOKO ELLERFORÂťBLIVELSIGNA%ISLIKREISEBLIROFTEKALLAPILEGRIMSFERD OGMANGEKRISTNEPILEGRIMARVELÂťGÂťTILFOTS

Til høgtlesing Om guten som fekk tunga skoren av, men blei frisk igjen Det var ein ung gut som hadde fütt tunga skoren av som straff for eit brotsverk han hadde blitt dømd for, men som han ikkje hadde gjort. Guten gret fortvila over det som hadde skjedd. Han hadde hørt at det skjedde store under ved grava til St. Olav, og bestemte seg for ü dra til Nidarosdomen. Han sat ved grava og gret og bad om ü fü tunga tilbake. Da han hadde sete ved grava ei stund, fall han i ein underleg søvn. Som i ein draum süg han ein vakker mann stige opp av kista. Mannen gjekk bort til guten, opna munnen hans og stakk handa inn. Han drog hardt og lenge i tungestubben som var igjen. Da guten vakna, var han frisk og kunne snakke som før. Han jubla og begynte ü syngje ein takkesong til Gud. Sü reiste han glad og takknemleg heim. Fritt fortalt etter Passio Olavi, utgüve ved Eiliv Skard. Oslo: Samlaget, 1995.

Til høgtlesing Bonden og kornet Ikkje langt frü Nidarosdomen budde det ein bonde som hadde fylt lüven sin med korn. Men lüven var sü liten at han ikkje fekk plass til alt og mütte leggje resten i ei dyngje inntil ytterveggen. Lüveveggene var bygde av tørre lauvkvistar. Plutseleg tok det fyr i kornet. Det var storm den dagen, og elden breidde seg fort. Mannen blei fortvila og bad til St. Olav om hjelp. Han lova St. Olav at dersom han kunne sløkkje brannen for han, skulle han gi halvparten av alt han ütte, til kyrkja. Da slokna elden brütt, og verken lüven eller kornet blei skadd. Mannen gjorde som han hadde lova, og gav bort halvparten av det han ütte. Fritt fortalt etter Lars Roar Langslet: Olav den heilage. Oslo: Gyldendal, 1995.

122 LĂŚreveilTrinn6nn(100-127).indd 122

27-08-10 09:38:17


[Side 144 og 145]

Til høgtlesing Forteljinga om Olav, Dalegudbrand og Tor-støtta pü Hundorp Kristningsferda til Olav gjekk gjennom Gudbrandsdalen. Pü garden Hundorp sat den mektige Dalegudbrand, og i hovet der pü garden var ei stor gudestøtte til Ìre for guden Tor. Folket i bygdene omkring ofra brød og kjøtt til Tor-støtta kvar dag. No samla Dalegudbrand bøndene til kamp mot kongen som kom for ü tvinge dei til ü la seg døype. Han sa: Olav seier at han har ein mykje større og mektigare gud. Det er underleg at ikkje jorda rivnar under han nür han vügar ü seie noko slikt. Men eg trur at om vi ber ut Tor frü hovet vürt, han som alltid har hjelpt oss, sü han für sjü Olav og mennene hans, da vil Olavs gud oppløysast og bli til ingenting, og det same vil skje med Olav og hÌren hans. Da Olav kom til Hundorp, heldt han møte med bøndene og fortalde at bøndene lenger nord i dalen hadde late seg døype og begynt ü tru pü den kristne guden, han som hadde skapt himmel og jord og visste alt. Dalegudbrand svarte: Vi veit ikkje kven du snakkar om. Ein gud som verken du eller andre kan sjü? Vi har ein gud som vi kan sjü kvar dag. I dag er han inne, sidan det regnar. Om guden din er sü mektig, sü la han gi betre vêr, sü skal vi bere guden vür ut frü hovet. Da vil de bli livredde. To dagar etterpü var det sol, og dei bar Tor-støtta ut. Olav sa da til Dalegudbrand: Du synest det er rart at vi ikkje kan sjü vür Gud, men eg tenkjer at han snart vil vise seg for oss. De skremmer oss ikkje med ein gud som berre er blind og døv, og som ikkje kjem seg nokon stad om de ikkje ber han. Men snu dykk mot aust. Der fer no vür Gud fram over himmelen med mykje lys. Akkurat da stod sola opp. Kolbein sterke, ein av mennene til Olav, slo med det same til Tor-støtta sü ho sprakk. Og ut myldra det øgler og ormar og mus sü store som kattar. Bøndene blei sü redde at dei prøvde ü ykte, men blei stoppa av Olavs hÌr. Dalegudbrand sa: Guden vür har blitt øydelagd, og sidan han ikkje kunne hjelpe oss, vil vi no tru pü den guden som du trur pü. Sü blei alle døypte. Olav og bøndene skildest som venner, og Dalegudbrand bygde den første kyrkja der i dalen.

Til samtale  +VARI.OREGlNSTDEIGAMLESTEINKROSSANESOMSTAMMAR FRÂťVIKINGTIDA0Âť6ESTLANDET  +ORLEISBLEI/LAVDENHEILAGEKJENDMEDKRISTENDOMMEN (ANBUDDEEINVINTERHOSEINFRANSKKRISTENHERTUG(ER BLEIHANKJENDMEDKRISTENDOMMENSOMTRU OGHANVALDE ÂťBLIKRISTEN  +VAHEITTEDETSISTESLAGETSOM/LAVDENHEILAGEVARMEDI OGNÂťRSTODDETTESLAGET3LAGETPÂť3TIKLESTADIÂťR

OppgĂĽver/aktivitetar 6ELEIELLERmEIREAVOPPGÂťVENEUNDER"RUKOPPSLAGSVERKELLER )NTERNETTFORÂťLÂ’YSEOPPGÂťVENE  &INNUTMEIROMKORLEIS/LAVDENHEILAGEVARSOMBARN ,AGEIFORTELJINGIKLADDEBOKADIOMEINDAGILIVETHANS ELLERLAGEINTEIKNESERIE$UKANDIKTELITT MENFÂťMEDKVAR HANBLEIFÂ’DT KVASLAGSMENNESKETYPEHANVAR KVARHAN BUDDEOGKVENFORELDRAHANSVAR  &INNSAMANHENGENMELLOMOLSOKOG/LAVDENHEILAGE  +ORGAMMALVAR/LAVFÂ’RSTEGONGENHANGJEKKOMBORD IEITVIKINGSKIP+ORLENGEVARHANPÂťVIKINGFERD  &INNUTMEIROMKVAVIKINGANEDREIVMED  +VIFORVILLE/LAVKRISTNEHEILE.OREG&INNUTMEIROM KORLEISHANPRÂ’VDEÂťGJEREDET,AGEINPRESENTASJON$U KANBRUKEPCELLERLAGENOTATSOMDUPRÂ’VERÂťHUGSEMEST MOGLEGAV$ETERlNTOMDUKANFORTELJELITTFORKLASSA UTANÂťLESEOPPDETDUHARSKRIVE+LASSAKANOGSÂťSAMAN LAGEEIVEGGAVISMEDTEIKNINGAROGTEKSTSOMFORTELOM KORLEIS/LAVKRISTNA.OREG  &INNUTMEIROMSLAGETPÂť3TIKLESTAD+VIFORBLEI/LAV ERKLÂ?RTHELGEN  )VIKINGTIDAVARBRETTSPELEINPOPULÂ?RAKTIVITET(ALATAmOG SAKKOERNAMNPÂťPOPULÂ?REBRETTSPELFRÂťDENTIDA&INNUT MEIROMKORLEISDESSESPELABLEISPELA,AGDINVERSJONAV EITAVSPELA,AGSPELEBRIKKEROGSPELEBRETTSJÂ’LV

Fritt fortalt etter Soga om Olav den heilage i Snorres kongesoger.

123 LĂŚreveilTrinn6nn(100-127).indd 123

27-08-10 09:38:17


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEILEGENDEER s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMINNHALDETIMINSTEI-ARIA LEGENDE s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEINHELGENER OGKUNNENAMNETP»MINSTEINHELGEN(ERARBEIDERDEIMED JOMFRU-ARIA

Bakgrunn

Til samtale

Jomfru Maria $ENVIKTIGASTEHELGENENIKRISTENDOMMENER-ARIA *ESU MOR!LTFR»DENF’RSTETIDAIKRISTENDOMMENBLEI-ARIA REKNASOMEINHEILTSPESIELLPERSON+RISTNEMEINERATDET ERmEIREUNIKEEIGENSKAPARVED-ARIA)$ETNYETESTAMENTETST»RDETATHOBLEIUTVALDAV'UDTIL»F’DE*ESUS OGAT HOBLEIGRAVIDJAMVELOMHOVARJOMFRU$ETF’RTETILAT -ARIABLEIDYRKASOMHELGEN'JENNOMMELLOMALDEREN BLEI-ARIADYRKINGAST’RREOGST’RRE OGETTERKVARTBLEI -ARIAVIKTIGAREFORMANGEKRISTNEENNB»DE'UD *ESUSOG $EN(EILAGE!NDE$ETKANHENGESAMANMEDmEIRETING $ENKRISTNE TREEINIGE'UDVARMANN OGMANGESAKNA» DYRKEEINKVINNELEGGUD$EImESTERELIGIONARTILBERB»DE GUDAROGGUDINNER MENIKKJEKRISTENDOMMEN*AMVELOM KRISTENDOMMENALDRIHARLRTAT-ARIAEREIGUDINNE VAR DETMANGESOMOPPFATTAHENNESLIK%INDELSYNTESTDET VARLETTARE»BETIL-ARIAENNTIL'UD SRLEGMANGE KVINNER-ARIAVARKVINNEOGMOR SLIKDEISJ’LVEVAR OG DEIREKNAMEDATHOFORSTODDEIBETREENN'UD$ESSUTAN HADDE-ARIASETTSITTEIGEBARND’Y OGDETVAREIKJEND ERFARINGFORMANGEKVINNERITIDERMEDH’GEBARNED’DSTAL ).OREGBLEI-ARIAVIKTIGF’RSTP» TALET3T3UNNIVA VARDENF’RSTEVIKTIGEKVINNELEGEHELGENENI.OREG MEN ETTERKVARTSOMKRISTENDOMMENFEKKFOTFESTEHERILANDET BLEI-ARIADYRKINGAMEIROGMEIRUTBREIDD-ANGEAV KYRKJENEI.OREGBLEIVIGDETIL-ARIA OGHOBLEIOFTE AVBILDAIDENNORSKEKRISTNEKUNSTENMED*ESUSBARNETI ARMANE*AMVELOM-ARIAVARFR»-IDTAUSTEN BLEIHO FRAMSTILTSOMEINORSKKVINNEMEDLYSTH»ROGBL»AUGE) EUROPEISKKRISTENKUNSTHAR-ARIASOMREGELBL»ELLER RAUDEKLEDE$ESSEFARGANEVARDEIDYRASTE»FRAMSTILLEOG BLEIOFTEBRUKTEAVKONGAROGDRONNINGAR-ARIABLEIKALLA HIMMELDRONNINGAVKRISTNE-ENI.OREGKUNNE-ARIA BLIAVBILDAITYPISKENORSKEKLEDE $ETVOKSFRAMMANGE-ARIA LEGENDER OGIKKJEMINST BLEIDETSUNGEOMHENNEIFOLKEVISENE$ENVIKTIGASTE MINNEDAGENFORHENNEER-ARIABODSKAPSDAG MARS $AMINNESTKRISTNEAT-ARIAFEKKBODFR»'UDOMATHO SKULLEF’DE*ESUS$ETERmEIREANDREMINNEDAGARFOR -ARIA MENDEIERIKKJES»KJENDEI.OREGLENGER+RISTNE FEIRAMELLOMANNA-ARIMESSEAUGUSTFOR»MINNAST F’DSELSDAGENTIL-ARIA OG-ARIMESSEOMHAUSTEN AUGUSTFOR»MINNAST-ARIASHIMMELFART

 .»RVARVIKINGTIDAI.OREG)PERIODENCAn E+R  +VAHARVIKINGTIDA»GJEREMEDATKRISTENDOMMENKOM TIL.OREG-ANGEVIKINGARBLEIKRISTNEP»REISENESINE OGFORTALDEOMKRISTENDOMMENDADEIKOMHEIMTIL .OREG  +VAEREINHELGEN%INHELGENEREINHEILAGPERSON GJERNEEINPERSONSOMHARGJORTNOKOSPESIELT ELLEREIN DETHARSKJEDDNOKOSPESIELTMED  +VIFORBLIR3T3UNNIVAREKNASOMEINHELGEN&ORDI DEND’DEKROPPENHENNARVARHEILDAHOBLEIFUNNEN UNDERALLESTEINANEOGFJELLETSOMHADDERASAOVER HENNE  +VIFORBLIR/LAVDENHEILAGEREKNASOMEINHELGEN$A DEIGROVOPPLIKETHANSEIT»RETTERATHANVARD’D SKAL DETIF’LGJELEGENDAHASETTLIKElNTUTSOMDADETBLEI GRAVLAGT,EGENDAFORTELATB»DEH»R NEGLEROGSKJEGG HADDEVAKSEP»/LAVETTERATHANVARD’D)TILLEGG MEINTEMANGEATDETSKJEDDEUNDERVEDGRAVAHANS  +VAEREINPILEGRIM%INPERSONSOMREISERTILEIN SPESIELTHEILAGSTADSOMERVIKTIGFORRELIGIONENTIL PILEGRIMEN-ANGEKRISTNEPILEGRIMARG»RTILFOTSSTORE DELARAVVEGEN  +VIFORER.IDAROSDOMENEINVIKTIGPILEGRIMSSTADFOR MANGEKRISTNE&ORDI/LAVDENHEILAGEBLEIGRAVLAGD DER  +VENERJOMFRU-ARIA*ESUMOR OGDENVIKTIGASTE HELGENENIDENKRISTNEKYRKJA

Oppgåver/aktivitetar  ,AGEIEIGATIDSLINJEFORKLASSA&’RP»AVMERKINGANEP» SIDEOGIELEVBOKA,AGGJERNEmEIREAVMERKINGAR3KRIVKORTEFAKTATEKSTARTILAVMERKINGANE(ENG TIDSLINJAOPPIKLASSEROMMET DERSOMDEIKKJEALLEREIE HAREITIDSLINJEHENGANDE  ,AGEINTEIKNESERIEOMLIVETTIL/LAVDENHEILAGEOG LEGENDENERUNDTHAN"RUKTEKSTENIELEVBOKATILHJELP &ORTELEINMEDELEVKVADUHARTEIKNA OGKVIFOR  '»INNP»NETTSIDAWWWNIDAROSDOMENNOOGlNNUT MEIROMHISTORIATIL.IDAROSDOMEN"RUKGJERNEANDRE KJELDERÏG,AGEINPRESENTASJONAV.IDAROSDOMENFOR KLASSA,EGGVEKTP»HISTORIAOGARKITEKTURENTILKYRKJAI PRESENTASJONENDIN  3J»P»BILETETAV*OMFRU-ARIAP»SIDE-»LERIETER M»LATIDLEGIRENESSANSEN I&IRENZE$ADETBLEIM»LA VARDETFRAMLEISVANLEG»M»LEGLORIARFOR»FRAMHEVE DETHIMMELSKE-ASACCIOERKJENDFOR»FRAMHEVEDET ENKLEOG»M»LEUTTRYKKSFULLEANSIKT SLIKSOMANSIKT-

124 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 124

27-08-10 09:38:17


[Side 146–148]

SUTTRYKKETTIL-ARIAIDETTEM»LERIET-ARIASERLITTTRIST UT SOMOMHOVEITKVASOMVENTARSONEN)TILLEGGTIL *OMFRU-ARIAOG*ESUSBARNETHARM»LERIETOGS»lRE ENGLAR4OAVENGLANESPELARLUTT$ETFANSTIKKJELUTT DENGONGENJOMFRU-ARIALEVDE MENLUTTENVAREIT SVRTPOPULRTINSTRUMENTP»-ASACCIOSITID$ET VISERKORLEISKUNSTNARARBLIRP»VERKAAVTIDADEILEVERI A +VENSERVIP»BILETET B +VASLAGSSTEMNINGERDETIBILETET C +VASLAGSFARGARERBRUKTEIBILETET D +ORLEISKANVISJ»ATDETERNOKOSPESIELTMED PERSONANEP»BILETET E +VASYMBOLISERERFARGENGULLELLERGULTIKRISTEN DOMMEN$ETGUDDOMMELEGE  ,AGEITSTORYLINEPROSJEKTOMHELGENAR+LASSAVELSEGUT EINHELGENOGLAGAREITSTORYLINEPROSJEKTRUNDTDENNE HELGENEN/MSTORYLINEMETODEN SJ»SIDE ,YTTTILi-ARIAG»RBLANTTORNEKRATTw SOMlNSTP»Inn i livet 5–7,#$ SPOR$ETEROPPHAVLEGEINJULESONG SOMHANDLAROMAT-ARIASKALF’DE3ONGENILLUSTRERER OGS»KORLEISJOMFRU-ARIAHARVOREKNYTTTILBLOMAROG VEKSTAR-ELODIENEREIFOLKEVISEFR»!USTERRIKE A 3YNESTDUSONGENERTRIST lNELLERNOKOANNA B +VENHANDLARSONGENOM-ARIAOG*ESUS C "RUK)NTERNETTELLEROPPSLAGSVERKOGlNNUTKVAkyrie eleisonTYDER+YRIEHERRE ELEISONMISKUNNEDEG 4YDINGAERALTS»i(ERRE MISKUNNEDEGOVEROSS w D +ORLEISTRURDUDETER»G»BLANTTORNEKRATT

Fasit til oppgåver på side 148 i elevboka  .ORDMENNENEBLEIKJENDEMEDKRISTENDOMMEN GJENNOMVIKINGFERDENERUNDTI%UROPA-ANGE VIKINGARBLEIKRISTNEOGFORTALDEOMTRUADADEIKOM TILBAKETIL.OREG$ETKOMDESSUTANUTANLANDSKE KRISTNEMUNKAROGPRESTARTIL.OREGSOMFORTALDEOM *ESUSOGKRISTENDOMMEN  3UNNIVAmYKTATIL.OREGFR»)RLANDFOR»SLEPPE»GIFTE SEGMEDEINMANNSOMIKKJEVARKRISTEN  3UNNIVAKOMFR»)RLAND  3UNNIVABLEIGRAVLAGDIEITSTORT lNTSKRINIEIKYRKJEP» 3ELJA3IDANBLEISKRINETmYTTATIL"ERGEN  %IT»RETTERATKONG/LAVBLEIGRAVLAGD BLEILIKETGRAVE OPPIGJEN)F’LGJELEGENDAS»GDETLIKElNTUTSOMDA HANBLEIGRAVLAGD)TILLEGGHADDEB»DENEGLER H»ROG SKJEGGVAKSE$ETBLEIFORTALTOMUNDERSOMSKJEDDEI SAMBANDMEDKROPPENHANS&OLKHADDEBLITTFRISKE ETTER»HAR’RTVEDHAN OGEINBLINDMANNHADDEF»TT SYNETTILBAKEDAHANGNEISEGIAUGAMEDBLODFR»KONG /LAV  +VINNAI-ARIA LEGENDA’NSKTESEGEITBARN  3ONENTILKVINNAI-ARIA LEGENDAD’YDDE MENBLEI VEKTTILLIVEIGJENETTERATMORABADTIL'UDOG-ARIA

125 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 125

27-08-10 09:38:19


Mål s %LEVANESKALKUNNEFORKLAREKVAEITKLOSTERER s %LEVANESKALKUNNEFORTELJEOMMUNKAROGNONNER OGOMLIVETIKLOSTERET s %LEVANESKALKUNNESNAKKEOMMUSIKKKNYTTTILKRISTENDOMMEN(ERARBEIDERDEIMED-ARIAHYMNEN i3UB4UUMPRSIDIUMw

MEDEITIDLEGARENONNE,UTHEROGREFORMASJONENFEKK STORINNVERKNADI%UROPA OGIBESTEMTEDENDANSK Klostera kjem til Noreg NORSKEKONGENATKYRKJAI.OREGSKULLEREFORMERAST 0» TALETBLEIDETGRUNNLAGTmEIREKLOSTERI.OREG%IT +YRKJAI.OREGBLEINOKALLALUTHERSKELLERPROTESTANTISK KLOSTEREREITLUKKASAMFUNNSOMBEST»RAVMUNKARELLER FORDIREFORMASJONENOPPSTODSOMEINPROTEST&RAMTIL NONNER$EIF’RSTEKRISTNEKLOSTERAOPPSTODP» TALETI REFORMASJONENBLEIKYRKJAKALLAKATOLSK EITORDSOMTYDER %GYPT$ERSAMLADETSEGMENNSOMVILLEBRUKEHEILELIVET FELLESELLERALMINNELEG P»B’NNOGGUDSTENESTER%TTERKVARTBLEIDETOGS»GRUNN$EILUTHERSKEPRESTANEVILLEFJERNEMYKJEAVDETSOM LAGTKLOSTERFORKVINNER$EISOMBURIKLOSTERFORMENN STAMMAFR»DENKATOLSKEKYRKJA OGDERMEDBLEIKLOSTERBLIRKALLAMUNKAR OGDEISOMBURIKLOSTERFORKVINNER LIVETFORBODE&’RSTIBLEIFORBODETMOTKLOSTERI BLIRKALLANONNER .OREGOPPHEVA)DAGlNSTDETNOKREF»KATOLSKEKLOSTERI -UNKAROGNONNERLOVARATDEISKALLEVEUTANKJRASTOG .OREG)DEImESTEKLOSTERAIDAGBRUKERMUNKANEOG FAMILIE SLIKATDEIKANRETTEALLMERKSEMDMOT'UD$EI NONNENEMESTTIDP»B’NN GUDSTENESTEROGSTUDIUM MEN SKALDESSUTANIKKJEEIGEPENGARELLEREIGEDOMMAR&OR SOMMEAVDEILAGAREINDELVARERSOMDEISEL MELLOM MUNKAROGNONNERERKJRLEIKENTIL'UDOGMEDMENANNAS»PE STEARINLYSOGOST$ETlNSTOGS»EITLUTHERSK NESKEDETVIKTIGASTE$EIMEINERATN»RDEIHJELPEREIT KLOSTERI.OREG %NGENKLOSTERP»4OTEN+LOSTERR’RSLAER MEDMENNESKE HJELPERDEI*ESUS FORDI*ESUSSAI$ETNYE NOP»FRAMMARSJIDEILUTHERSKEKYRKJENE TESTAMENTETi!LTDEGJORDEMOTEITAVDESSEMINSTE SYSKENAMINE DETGJORDEDEMOTMEGw )%UROPAUTVIKLAKLOSTERASEGTILVIKTIGEKUNNSKAPS %IUTFORDRANDEOPPG»VE SENTER-UNKANEOGNONNENEKUNNELESEOGSKRIVE OG &INNUTKVASOMERSKILNADENMELLOMEILIKNINGOGEI mEIREKLOSTERGRUNNLASKOLARFOR»UNDERVISEBARNOGUNGE LEGENDE+VALIKSKAPARHARDESSEHISTORIENE )MANGEKLOSTERFANSTDETBIBLIOTEK0»DENTIDAVARB’KER 4IPSTILPRAKTISKGJENNOMF’RING"RUKEITSKJEMASOM SJELDNEOGDYRE FORBOKTRYKKJARKUNSTENVARENNOIKKJE DULAGARIBOKADIŒVSTSKRIVDU,IKNINGOG,EGENDE OPPFUNNEN OGALLEB’KERBLEISKRIVNEFORHAND&LEIREAV 3»LAGARDUTORUTERVEDSIDAAVKVARANDRE/VERDEN KLOSTERAFUNGERTEDESSUTANSOMSJUKEHUS-UNKANEOG F’RSTESKRIVDU,IKSKAPAR OVERDENANDRESKRIVDU NONNENEDYRKAMEDISINSKEURTEROGPLANTEROGHJELPTE 3KILNADER&OR»lNNESVARETKANDUBRUKEELEVBOKA MANGESJUKE$EISKAFFAFATTIGEMATOGKLEDEOGTOKIMOT )NTERNETTELLERANDREOPPSLAGSVERK$UB’ROGS»LESE MENNESKESOMVARP»REISE+LOSTERATOKSEGSPESIELTGODT IGJENNOMNOKRELIKNINGAROGNOKRELEGENDER AVDEISOMVARP»PILEGRIMSFERD -ANGEMUNKAROGNONNERVARDYKTIGEHANDVERKARAROG  ,YTTTIL-ARIAHYMNENi3UB4UUMPRSIDIUMw SOM lNSTP» Inn i livet 5–7,#$ SPOR KUNSTNARARSOMLAGAVAKREBRUKSGJENSTANDAROGKUNSTA +VATENKJERDUP»N»RDUH’RERDENNEMUSIKKEN VERK-ANGEVAROGS»DYKTIGESONGARAROGMUSIKARAR B +VASLAGSSTEMNINGERDETIMUSIKKEN -USIKKENVAREINVIKTIGDELAVKLOSTERLIVET$EImESTE C 3YNGALLESAMANHEILETIDA.EI EINFORSONGARSYNGDEI KLOSTERAHELDTMELLOMFEMOG»TTEKORTEGUDSTENESTERI F’RSTESJUORDA DERETTERKJEMDEIANDREOGS»MED D’GNET OGDABLEIDETSUNGETEKSTARFR»"IBELENOGANDRE D $ETERKARMELITTNONNERSOMSYNGP»DENNEINNSPEL SALMAROGSONGAR INGA+ANDUlNNEUTMEIROMDENNEKLOSTERORDENEN $ETF’RSTEKLOSTERETSOMBLEIGRUNNLAGTI.OREG L»GP» 3ELJA3IDANKOMDETKLOSTERTIL"ERGEN 4RONDHEIM /SLO E +ANDElNNEANNANMUSIKKLAGAAVMUNKARELLER NONNER"RUK9OU4UBEOGH’RP»ULIKEMUSIKKSTYKKE 4’NSBERGOG3KIEN$EIFUNGERTESOMSKOLE HELSE OG SOSIALVESENIDETNORSKEMELLOMALDERSAMFUNNET%INDEL FEKKUTDANNINGASIIKLOSTERA OGENDAmEIREFEKKHJELPN»R Grubleoppgåve: Munkane i det mørke klosteret &IREMUNKARSKALG»GJENNOMEITM’RKTKLOSTER$EIM»HA DEIVARSJUKEELLERMANGLAMATOGKLEDE )KOMREFORMASJONENTIL.OREG2EFORMASJONTYDER MEDLYS MENDEISERATDEIBERREHARLITTOLJEIGJENP» OMFORMING$ENTYSKEMUNKEN-ARTIN,UTHERMEINTEAT LAMPA$EIREKNARUTATDEIHARLYSFORMINUTT+LOSTERET KRISTENDOMMENHADDEUTVIKLASEGP»EINFEILM»TE,UTHER ERBEKM’RKT OGDEIKANBERREG»TOOMGONGEN FORDIDET VILLEOMFORMEKYRKJASLIKATHOBLEIMEIRLIKDETHOHADDE ERSMALEGANGAROGTRAPPERIKLOSTERET$EIlREMUNKANEER FR»ULIKEGENERASJONAR$ENELDSTEKALLARVIGAMMALGAMVOREIDENF’RSTETIDAKRISTENDOMMENSEKSISTERTE(AN MAL MUNKEN$ENNESTELDSTEKALLARVIGAMMAL MUNKEN MEINTEFOREKSEMPELATDETVARGALE»ISOLERESEGFR»DET DENNESTEYNGSTEKALLARVIMUNKEN OGDENYNGSTEKALLARVI ALMINNELEGELIVETP»DENM»TENMUNKANEOGNONNENE UNG MUNKEN$EIlREKLARERIKKJE»R’RESEGLIKERASKT GJORDE,UTHERFORL£TKLOSTERETHANLEVDEI OGGIFTASEG

Bakgrunn

Oppgåver/aktivitetar

126 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 126

27-08-10 09:38:20


[Side 149–152]

'AMMALGAMMAL MUNKENVILBRUKEMINUTTP»»G» SOMIKKJEVARKRISTEN%INDAGG’YMDEHOOGFOLKA GJENNOMKLOSTERET'AMMAL MUNKENVILBRUKEMINUTT HENNARSEGIEIHOLE$EIBADOMATINGENSOMIKKJEVAR MUNKENMINUTTOGUNG MUNKENMINUTT!LLETRENGLYS KRISTNE SKULLElNNEDEIELLERDREPEDEI$EID’YDDEAV MENSDEIG»R+ORLEISGJEKKDEIFRAM EITFJELLRAS,EGENDASEIERATKROPPENTIL3UNNIVAVARLIKE Tips til læraren:$ETKANVERELURT»SKRIVEOPPDETALJANE HEILDAHOBLEIFUNNEN(OBLEIDERFORREKNASOM P»TAVLAS»ELEVANEIKKJEGL’YMERDEI$EIM»F»GODTIDP» HELGEN OPPG»VA%ITFORSLAGER»HADENNEGRUBLEOPPG»VAP»  3J»FOREKSEMPELDEINORSKEHEIMESIDENETILDEN VEKEPLANEN ELLERELEVANEKANPR’VE»L’YSEOPPG»VATIL KATOLSKEKYRKJAFOREIOVERSIKTOVERNORSKEKLOSTERI NESTEDAG MELLOMALDERENWWWKATOLSKNO 3VAR &’RSTG»RMUNKENOGUNG MUNKENGJENNOMKLOSTERET MINUTT  -UNKENG»RTILBAKE MINUTTMINUTT  'AMMAL MUNKENOGGAMMALGAMMAL MUNKENG»R IGJENNOM MINUTTMINUTT  5NG MUNKENG»RTILBAKE MINUTTMINUTT  -UNKENOGUNG MUNKENG»RIGJENNOM MINUTT MINUTT 

Fasit til oppsummerande oppgåver side 152 i elevboka  $ETVARD’YPAREN*OHANNESSOMD’YPTE*ESUS  ,IKNINGARERENKLEHISTORIERSOMKANFORKLARENOKO SOMERVANSKELEG»FORST»  %INKYRKJELYDEREISAMLINGAVKRISTNE$EIBURSOM REGELINRLEIKENAVKVARANDRE

Fasit til oppgåver på side 151 i elevboka  %INHELGENEREINHEILAGPERSON$ETERGJERNEEIN PERSONSOMHARGJORTNOKOSPESIELT ELLERSOMDETHAR SKJEDDNOKOSPESIELTMED3T3UNNIVAOG/LAVDEN HEILAGEEREKSEMPELP»HELGENAR  /LAVOGMOTSTANDARANEKJEMPAOMKONGEMAKTA /LAV’NSKTE»HALDEFRAMSOMKONGE  %ITKLOSTEREREINBYGNINGDERDETBURMUNKARELLER NONNER SOMVILBRUKEHEILELIVETSITTP»B’NNOG GUDSTENESTE  %KSEMPELP»LIKSKAPARMELLOM»G»P»SKOLEOG»VEREI KLOSTER"EGGESTADERGIROPPLRINGILESING SKRIVING MATEMATIKK lLOSOl MUSIKKOGANDREFAG%KSEMPEL P»SKILNADER0»SKOLENLRERELEVAROMKRISTENDOM) EITKLOSTERLOVARDEISOMBURDER »BRUKELIVETSITTP» KRISTENDOMMEN-UNKANEOGNONNENELEVERFATTIGOG UTANLUKSUS$EIBRUKERDAGANETIL»BETIL'UD ARBEIDE HARDTOGHJELPEFATTIGEOGSJUKEMENNESKE  3ELJAEREI’YI3OGNOG&JORDANE3ELJALIGGKM NORDAUSTFOR-»L’Y  /LAVDENHEILAGEVAREINNORSKKONGE(ANBLEIKRISTEN DAHANSOMUNGVIKINGBUDDEHOSEINKRISTENHERTUGI &RANKRIKE/LAVD’YDDEUNDERSLAGETP»3TIKLESTADI (ANBLEIERKLRTHELGENFORDIDETSKULLEHASKJEDD UNDERMEDOGRUNDTKROPPENHANSETTERATHANVAR D’D  3UNNIVAVAREIKRISTENIRSKPRINSESSESOMmYKTATIL .OREGFR»)RLANDFOR»SLEPPE»GIFTESEGMEDEINMANN

127 LæreveilTrinn6nn(100-127).indd 127

27-08-10 09:38:20


128 LĂŚreveilTrinn6nn(128-161).indd 128

27-08-10 09:38:56


Kopioriginalar Kopioriginal 1: Kopioriginal 2: Kopioriginal 3: Kopioriginal 4:

Sokrates og Trasymachos Slik brettar du papirtraner Verdserklæringa om menneskerettane «Boade, Vuoigna, don gii attát» («Ånd fra himmelen»), samisk salme Kopioriginal 5: Lag ei papirkyrkje Kopioriginal 6: Set inn rett namn på rett gjenstand i kyrkja Kopioriginal 7: Kopioriginal 8: Kopioriginal 9: Kopioriginal 10:

Lag mønster til moskeen Den rituelle reinsinga Den muslimske bønna Lag ein papirmoské

Kopioriginal 11: «Møllaren og sonen hans og eselet» Kopioriginal 12: «Du må ikke sove» Kopioriginal 13: Leonardo da Vinci Kopioriginal 14: Buddhisme – finn du orda? Kopioriginal 15: Buddhisme – kryssordoppgåve Kopioriginal 16: Lag eit hindutempel av papir Kopioriginal 17: Myldrebilete, Ganges Kopioriginal 18: Spørsmål til forteljinga om da Ganges kom til jorda Kopioriginal 19: Synagogerommet – teikn inn det som manglar Kopioriginal 20: Jødedom – finn du orda? Kopioriginal 21: Ei jødisk bønn Kopioriginal 22: Loop om Jesu liv Kopioriginal 23: Lag ein fiskedekorasjon Kopioriginal 24: Quiz-skjema Kopioriginal 25: Vurderingsark for 6. trinn i RLE, hausthalvåret Kopioriginal 26: Vurderingsark for 6. trinn i RLE, vårhalvåret

129 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 129

27-08-10 09:38:56


Kopioriginal 1: Sokrates og Trasymachos Sokrates og vennene hans møter Trasymachos på torget i Athen. Dramatiser samtalen! T: – Rettferd er det som tener dei sterke! Sokrates: – Eg forstår ikkje heilt kva du meiner. Du meiner vel ikkje at sterke har meir rett enn svake? Du meiner vel ikkje at det er dei sterkaste som skal bestemme kva som er rettferdig? T: – Dei som bestemmer, lagar alltid lover som passar best for dei sjølve, og det er rettferdige lover! Sokrates: – Eg er einig i at rettferd både er viktig og nyttig. Men det er det vel ikkje berre for dei sterke. Det må vi undersøkje saman! T: – Berre undersøk! Sokrates: – Meiner du at vi alltid skal gjere som dei sterke seier, fordi dei bestemmer? T: – Ja, det meiner eg! Sokrates: – Tek aldri dei som bestemmer, feil? Eller kan dei ta feil? T: – Naturlegvis kan dei ta feil! Sokrates: – Når dei lagar lover, kan det ikkje hende at dei lagar både rettferdige og urettferdige lover? T: – Jau, det trur eg! Sokrates: – Og rettferdige lover er bra for dei sterke, mens urettferdige lover er dårleg for dei sterke? T: – Ja vel. Sokrates: – Da seier du at vi gjer det rette same kva vi gjer, så lenge vi gjer som dei sterke bestemmer! T: – Kva er det du seier? Prøver du å lure meg, Sokrates? Sokrates: – Eg seier berre det same som du! Dei sterke bestemmer anten dei lagar rettferdige eller urettferdige lover! Det vil seie at det som er gale, blir rett om dei sterke bestemmer! T: – Du fordreiar orda, Sokrates. Eg skal nok oppdage knepa dine!

130 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 130

27-08-10 09:38:56


Kopioriginal 2: Slik brettar du papirtraner Slik brettar du papirtraner:

3.

1.

2. 4. 7.

5.

Brett den andre sida og gjer det same som på teikning 6.

6.

8.

9.

10.

11.

Brett den andre sida slik som på teikning 8.

15. 13.

12.

Lag nebbet ved å brette tuppen nedover.

16.

14.

17.

Dra ut vengene og blås opp kroppen gjennom holet under.

131 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 131

27-08-10 09:38:57


Kopioriginal 3: Verdserklæringa om menneskerettane Teksten under er ein forenkla og språkleg tilpassa versjon av Verdserklæringa om menneskerettane frå FN. Artikkel 1 Alle menneske er fødte frie og med same menneskeverd og menneskerettar. Artikkel 2 Alle har rett på alle dei rettar og fridommar som er nemnde i menneskerettserklæringa, uavhengig av for eksempel rase, farge, kjønn, språk eller religion. Artikkel 3 Alle har rett til liv, fridom og tryggleik. Artikkel 4 Ingen må haldast som slavar. Slaveri og slavehandel i alle former er forbode. Artikkel 5 Ingen må utsetjast for tortur eller grufull, umenneskeleg eller nedsetjande behandling eller straff. Artikkel 6 Alle har krav på overalt å bli godkjende som eit individ med juridiske rettar. Artikkel 7 Alle er like for lova og har utan diskriminering rett til same vern av lova. Artikkel 8 Alle har rett til å få hjelp av dei nasjonale domstolane dersom rettane deira ikkje blir respekterte. Artikkel 9 Ingen må bli sett i fengsel eller utvist frå landet sitt utan grunn. Artikkel 10 Alle har rett til å få si sak rettferdig og offentleg behandla av ein uavhengig og upartisk domstol dersom dei er skulda for eit brotsverk. Artikkel 11 Alle har rett til å bli rekna som skuldlaus til det motsette er bevist. Ingen må dømmast for noko som ikkje var straffbart da handlinga blei utført. Artikkel 12 Alle har rett til privatliv. Ingen har lov til å ta seg inn i huset ditt, opne breva dine, plage familien din eller deg. Alle har rett til vern mot slik innblanding eller slike angrep. Artikkel 13 Alle rett til å røre seg fritt innanfor landet dei bur i, og til å forlate kva land som helst om dei ønskjer det. Artikkel 14 Alle har rett til å søkje og ta imot asyl mot forfølging i andre land. Retten gjeld ikkje for dei som blir forfølgde for upolitiske brotsverk eller for handlingar som er i strid mot prinsippa til FN. Artikkel 15 Alle har rett til eit statsborgarskap. Ingen skal utan grunn bli fråteken statsborgarskapet sitt eller nektast retten til å forandre det. Artikkel 16 Alle vaksne har rett til å gifte seg og stifte familie. Mann og kvinne har like rettar i eit ekteskap. Ingen må tvingast til å gifte seg. Artikkel 17 Alle har rett til å eige eigedom, som ingen kan ta frå dei utan grunn. Artikkel 18 Alle har rett til tanke-, samvits- og religionsfridom. Alle har rett til å tru på kva for ein religion dei vil, og til å utøve religionen aleine eller saman med andre. Artikkel 19 Alle har rett til å seie og meine kva dei vil. Artikkel 20 Alle har rett til å ta del i fredelege møte og foreiningar. Ingen må bli tvinga til å høre til ei foreining. Artikkel 21 Alle har rett til å ta del i styringa av sitt eige land, direkte eller gjennom fritt valde representantar. Artikkel 22 Alle har rett til sosial tryggleik, og alle har krav på økonomiske, sosiale og kulturelle gode som er nødvendige for å utvikle evner og personlegdom. Artikkel 23 Alle har rett til arbeid, til fritt val av yrke, til rettferdige og gode arbeidsforhold og til vern mot arbeidsløyse. Alle har rett til lik betaling for likt arbeid, og til å organisere seg i fagforeiningar. Artikkel 24 Alle har rett til kvile og fritid. Artikkel 25 Alle har rett til mat, klede, bustad, helseomsorg og nødvendige sosiale ytingar for seg og familien sin. Alle har rett til tryggleik i tilfelle av arbeidsløyse, sjukdom, uføre, enkjestand eller alderdom. Mødrer og barn har rett til spesiell omsorg og hjelp. Alle barn skal ha same sosiale vern anten dei er fødte i eller utanfor ekteskap. Artikkel 26 Alle har rett til å gå på gratis skole, og alle skal ha like høve til å få ei yrkesutdanning eller høgare utdanning. All undervisning skal styrkje respekten for menneskerettane og dei grunnleggjande fridommane og fremje forståing og toleranse. Artikkel 27 Alle har rett til å ta del i kulturlivet og få del i vitskapleg framgang. Alle har rett til vern av vitskaplege, litterære eller kunstnarlege verk dei sjølve har skapt. Artikkel 28 Alle har krav på ein sosial og internasjonal orden som kan verkeleggjere desse rettane og fridommane. Artikkel 29 Alle må respektere rettane til andre. Det kan berre setjast grenser for rettane dine dersom det er nødvendig for å verne rettane til ein annan person. Rettane og fridommane må aldri utøvast i strid med formåla og prinsippa til FN. Artikkel 30 Ingenting i denne erklæringa skal tolkast slik at det gir statar, grupper eller einskildpersonar rett til å øydeleggje dei rettane og fridommane som er nemnde i denne erklæringa.

132 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 132

27-08-10 09:38:57


Kopioriginal 4:

«Boade, Vuoigna, don gii attát» («Ånd fra himmelen»), samisk salme Lytt til salmen og les teksten. Svar på spørsmåla under. Ånd fra himlen, kom med nåde, kom med liv og lys her ned! La din guddomsmakt nå råde, gjør oss vis til salighet! Livets ord må du forklare, så det virker hva du vil. La oss her dets kraft erfare, fyll vår sjel med hellig ild! Herre Jesus, du vår glede, kom med legedom og fred! Tal til oss som er til stede, om din store kjærlighet. Kom til hvert bedrøvet hjerte som på syndens byrde bær, før dem ut av angst og smerte, tal din fred til sjelen her! Hør vår bønn, all godhets giver, Fader, Sønn og Hellig Ånd! Du som var og er og bliver, rekk nå ut din allmakts hånd! Kom til gamle, kom til unge i din kraft og med din fred! Så skal vi med jubel sjunge: Herren er på dette sted! Norsk tekst: Elevine Heede

Spørsmål 1. Kva slags språk blir det sunge på her? 2. Kvar blir det snakka samisk? 3. Kva handlar songen om? 4. Kva skal Jesus ifølgje salmen gjere? 5. Kva skal den treeinige Gud ifølgje salmen gjere? 6. Kva er det kristne symbolet på Den Heilage Ande?

133 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 133

27-08-10 09:38:57


Kopioriginal 5:

Lag ei papirkyrkje Fargelegg og pynt kyrkja. Klipp ut malane for dei ulike delane av kyrkja og lim ho saman.

134 LĂŚreveilTrinn6nn(128-161).indd 134

27-08-10 09:38:58


135 LĂŚreveilTrinn6nn(128-161).indd 135

27-08-10 09:38:58


Kopioriginal 6:

Set inn rett namn på rett gjenstand i kyrkja Skriv inn rett namn på gjenstandane. Orda som skal fyllast inn, finn du nedst på arket. Etterpå kan du fargeleggje heile teikninga.

kross, alter, preikestol, døypefont, bibel, salmebok, alterring, altertavle, prest, vin, brød, due

136 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 136

27-08-10 09:38:58


Kopioriginal 7:

Lag mønster til moskeen (ornamentikk) Fullfør mønsteret og fargelegg.

137 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 137

27-08-10 09:38:58


Kopioriginal 8:

Den rituelle reinsinga Før muslimar ber, må dei gjennomføre ei rituell reinsing, også kalla wudu. Den rituelle reinsinga blir gjennomført i ei bestemt rekkjefølgje. Klipp ut bileta under. Plasser dei i rett rekkjefølgje og lim dei inn i kladdeboka di. Skriv kva som blir vaska under kvart bilete. Bruk elevboka til hjelp.

138 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 138

27-08-10 09:38:58


Kopioriginal 9:

Den muslimske bønna Når muslimar ber, seier dei ulike ting og gjer ulike rørsler. Det gjer dei fordi dei trur at Muhammed bad på same måten, og fordi Muhammed er eit førebilete for alle muslimar. Før dei begynner å be, vender dei seg mot Kabaen i Mekka. Så begynner dei å be. Sjå på bileta av dei ulike bønnestillingane nedanfor. Tenk deg at du skal beskrive den muslimske bønna for ein som aldri har hørt om emnet. Forklar kor ofte muslimar ber, og kva rørsler dei gjer under bønna. Skriv ned kva du vil seie, og les opp det du har skrive, for klassa di. Bruk gjerne det som står om bønna i elevboka til hjelp.

139 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 139

27-08-10 09:38:58


Kopioriginal 10:

Lag ein papirmoské Fargelegg og pynt moskeen. Klipp ut malane for dei ulike delane av moskeen og lim han saman. Du bestemmer sjølv korleis moskeen din skal sjå ut, og kor mange minaretar han skal ha. Du kan ta utgangspunkt i eit bilete av ein verkeleg moské og prøve å kopiere han, eller du kan lage din eigen. Klassa kan saman lage ei moskéutstilling.

140 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 140

27-08-10 09:38:58


Kopioriginal 11:

«Møllaren og sonen hans og eselet»

Roller: Møllaren Sonen Eselet Tre jenter Tre gamle menn Kjøpmann To mødrer med barn Byfolk (jentene, dei gamle mennene, kjøpmannen og mødrene med barn. Eventuelt andre rollefigurar.)

Tre gamle menn kjem inn på scenen. Mennene har bøygd rygg. Minst ein av dei går med stokk. Dei går mot møllaren og guten på eselet. Gammel mann 1: (Hyttar med neven) Sjå på dei! Det er akkurat som eg sa! Barna no til dags har ingen respekt for dei eldre. Gammal mann 2: Heilt einig. Da eg var ung, ville eg aldri ha lata meg på eselryggen mens far min måtte gå. Gammal mann 3: Skammeleg er det. Kom deg ned, din lathans!

Møllaren, sonen og eselet går langs ein tenkt veg. Sonen: Eg gler meg til å komme til byen i dag! Møllaren: Eg òg. Og eg håpar vi får selt eselet for ein god pris. Eselet: (Vrinskar) Sonen: Er det langt igjen å gå? Møllaren: Nei da, det går nok fort. Eselet: (Vrinskar igjen). Tre jenter kjem inn på scenen. Dei går i motsett retning av møllaren, sonen og eselet langs «vegen». Jente 1: (Peikar på møllaren, sonen og eselet) Sjå på dei der! Jente 2: Haha, så dumme dei ser ut! Jente 3: Og så dumme dei er! Der går dei og traskar og slit seg ut, mens eselet går ved sida av utan å gjere nytte for seg. Jente 1: Kanskje dei ikkje kan ri! Jentene knekk saman i latter. Dei går ut av scenen på motsett side av der dei kom frå. Møllaren klør seg i hovudet. Både møllaren og sonen ser flaue ut. Dei småsparkar i grusen på vegen. Mølleren: DDei jentene har jammen rett. Set deg på eselet, gut! Det er da berre dumt av deg å gå når du kan ri! Guten: Ja vel, pappa, om du seier det, så.. Guten klatrar opp på eselet. Det kan visast ved at han held to hender på skuldrene til eselet og går bak det. Eselet vrinskar. Følgjet traskar vidare.

Møllaren: Det er nok best vi gjer som dei seier. Guten: Ja vel, pappa, om du seier det, så. Guten og faren byter plass. Eselet vrinskar. Mennene går ut motsett veg. Samtidig kjem to kvinner med barn på armen inn. Kvinnene ser på følgjet og viser at dei er forferda. Ristar på hovudet og slår seg på låret. Kvinne 1: Fy og fy, for ein slem gammal mann! Tenkjer du berre på deg sjølv? Kvinne 2: Ser du ikkje at den stakkars guten din er sliten? Han klarer da nesten ikkje å halde følgje med deg! Kvinnene i kor: Maken til åtferd! Møllaren: Unnskyld. Det var ikkje meininga å vere egoistisk. Kom opp til meg du, guten min. Guten: Ja vel, pappa, om du seier det, så. Møllaren strekkjer ut handa, og guten stiller seg mellom eselet og faren. Guten har hendene på skuldrene til eselet, og møllaren har hendene på skuldrene til sonen. Eselet vrinskar. Ein kjøpmann kjem inn frå motsett side. Kjøpmannen: Kvar skal de? Guten: Til byen og selje eselet vårt. Kjøpmannen: Jaså? Da er de ikkje særleg lure. Møllaren: Kvifor ikkje? Kjøpmannen: Ser de ikkje at eselet held på å knekke saman under vekta dykkar? Kvifor ber ikkje de eselet i staden? De får ikkje selt eit esel som er fullstendig utslite! Møllaren: Han har nok rett i det. Hopp ned, gut! Guten: Ja vel, pappa, om du seier det, så.

141 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 141

27-08-10 09:38:59


Kopioriginal 11 [fortsetter]:

Møllaren og sonen lagar ein «gullstol» med hendene for å bere eselet mellom seg. Guten: Kom igjen, esel, opp med deg. Eselet: (Vrinskar) Møllaren: Det vil ikkje. For ein stabeis. Eg får vel binde beina på det, så det ikkje sparkar seg laus frå oss.

Somme råd kan vere bra å få Hjelp er godt når ting har gått i stå Men det viktigaste på din veg: Tenkje sjølv, det må du lære deg

Møllaren gjer som om han bind føtene på eselet. Så set eselet seg på gullstolen mellom møllaren og guten. Kjøpmannen går ut. Så kjem han inn igjen frå den andre sida, saman med jentene, dei gamle mennene og kvinnene med barna. Møllaren: No er vi nesten framme! Vi skal berre over den brua. Jente 1: Haha, sjå på dei! Jente 2: Så dumme dei er! Jente 3: Dei ber eselet sitt! Dei gamle mennene (i kor): For nokre idiotar! Kvinnene (i kor): Maken til åtferd! Alle ler og peikar på møllaren, guten og eselet. Eselet: ((Vrinskar) Så mange folk! Dei bråkar! Eg vil vekk! (Vrinskar igjen). Eselet hoppar ned frå møllaren og guten, ned i elva, og baksar ut frå scenen. Guten: Eselet hoppa i elva! Møllaren: Kva skal vi selje da? Guten: No har vi ingenting. Verken esel eller pengar. Møllaren: Huff. Vi kan ikkje gjere anna enn å gå tomhendte heim. Guten: Ja vel, pappa, om du seier det, så. Møllaren: Neste gong skal eg ikkje høre på gode råd frå nokon. Alle i stykket kjem fram. Dei syng ein song. Melodi: Jeg er havren Skal du ri på esel eller gå? Skal du sitje eller skal du stå? Kva er rett og gale – tenk deg om! Lær av dei som her på vegen kom.

142 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 142

27-08-10 09:38:59


Kopioriginal 12:

Utdrag: «Du må ikke sove» Av Arnulf Øverland (1937) Jeg våknet en natt av en underlig drøm, det var som en stemme talte til mig, fjern som en underjordisk strøm og jeg reiste mig op: Hvad er det du vil mig? - Du må ikke sove! Du må ikke sove! Du må ikke tro, at du bare har drømt! Man sa: Du skal gi ditt liv, om det kreves. Og nu har vi gitt det – forgjeves, forgjeves! Verden har glemt oss! Vi er bedratt! Du må ikke sove mer i natt! Du må ikke sitte trygt i ditt hjem og si: Det er sørgelig, stakkars dem! Du må ikke tåle så inderlig vel den urett som ikke rammer dig selv! Jeg roper med siste pust av min stemme: Du har ikke lov til å gå der og glemme!

143 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 143

27-08-10 09:38:59


Kopioriginal 13:

Leonardo da Vinci Leonardo da Vinci blei født i ein landsby i nærleiken av Firenze i Italia i 1452. Da han var fjorten år, blei han elev hos ein kjend kunstnar. Leonardo lærte mykje av denne kunstnaren, men aller mest lærte han av det han sjølv oppdaga. Når han lurte på noko, slo han ikkje opp i bøker, men sette i gang med undersøkingar for å finne løysingar på eiga hand. «Du må sjå nøye på menneska du teiknar,» sa kunstnaren som var læraren hans. «Elles klarer du ikkje å teikne dei nøyaktig.» Leonardo gjorde som kunstnaren sa, men likevel klarte han ikkje å teikne menneska nøyaktig slik dei såg ut. Han tenkte seg om. Ville det ikkje vere lettare å teikne menneskekroppen dersom han visste kva som var skjult under huda? Leonardo bestemte seg for å undersøkje døde kroppar. Da kunne han finne ut korleis kroppen såg ut innvendig òg. Han såg nøye etter for å skjøne korleis kvar einaste muskel og sene og kvart einaste bein var sett saman. Og snart kunne Leonardo teikne menneske meir nøyaktig enn læraren sin. Leonardo var svært nysgjerrig og prøvde alltid å finne ut av nye ting. Særlig spennande syntest han det var å sjå på fuglar og insekt som flaug gjennom lufta. «Eg vil lage ein maskin som gjer at mennesket også kan flyge!» tenkte Leonardo. Og han sette i gang med å teikne og planleggje. Til slutt hadde han teikna eit slags helikopter. Folk rista på hovudet. Korleis skulle menneske kunne flyge i ein slik maskin? Mange syntest Leonardo var ein raring. Men det var få som visste om alle ideane hans. Ein av grunnane var at Leonardo aldri viste fram alt han hadde skrive. Dessutan gjorte han alt på sitt eige vis, også å skrive. Han skreiv alle notata sine i spegelskrift. I tillegg skreiv han frå høgre mot venstre, han delte opp lange ord til kortare, sette saman mange korte ord til lange ord og lét vere å bruke punktum og komma. Derfor er det ganske vanskeleg å lese notata hans. Likevel blei han svært berømt. Fordi han var så flink til å finne opp nye ting, fekk han oppdrag frå kongen av Frankrike. For kongen laga han mellom anna ei mekanisk løve som kunne gå framover før det opna seg ei luke i brystet. Der kom det fram ein blomebukett. I tillegg heldt han fram med å gjere andre oppfinningar, samtidig som han skapte statuar, teikningar og måleri. Blant dei mest kjende verka hans er teikninga av eit menneske i ein sirkel og eit kvadrat (Den vitruviske mannen) og måleria Nattverden og Mona Lisa. Leonardo døydde i Frankrike i 1519. Først meir enn 400 år seinare flaug det første helikopteret i verda gjennom lufta.

144 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 144

27-08-10 09:38:59


Kopioriginal 14:

Buddhisme – finn du orda? I rutenettet gøymer det seg 15 ord som hører til religionen buddhisme. Klarer du å finne alle orda? Set ring rundt orda og skriv opp alle orda du finn på linjene under. MUNK, BUDDHA, TEMPEL, NONNE, MEDITERE, BLOMAR, LYS, RØYKJELSE, KLOSTER, STUPA, STATUAR, FOTAVTRYKK, HJUL, LOTUSBLOME, RESITERE

L

N

F

O

T

A

V

T

R

Y

K

K

Y

O

A

M

T

A

V

I

B

U

L

A

S

N

T

M

B

O

D

A

L

O

O

R

Y

N

B

U

D

D

H

A

I

S

S

Z

S

E

U

N

S

U

R

K

W

R

T

I

S

T

R

K

A

B

B

E

Å

Ø

E

R

B

T

E

M

P

E

L

S

K

Y

R

E

H

J

U

L

E

K

O

O

L

K

K

S

B

U

B

P

R

I

M

O

M

J

I

I

A

S

E

L

A

R

A

S

E

E

T

T

K

R

I

L

T

A

E

I

T

L

T

E

E

S

T

A

T

U

A

R

E

S

O

R

M

E

D

I

T

E

R

E

K

E

X

E

145 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 145

27-08-10 09:38:59


Kopioriginal 14: Lærarens fasit Buddhisme – finn du orda? I rutenettet gøymer det seg 15 ord som hører til religionen buddhisme. Klarer du å finne alle orda? Set ring rundt orda og skriv opp alle orda du finn på linjene under. MUNK, BUDDHA, TEMPEL, NONNE, MEDITERE, BLOMAR, LYS, RØYKJELSE, KLOSTER, STUPA, STATUAR, FOTAVTRYKK, HJUL, LOTUSBLOME, RESITERE

L

N

F

O

T

A

V

T

R

Y

K

K

Y

O

A

M

T

A

V

I

B

U

L

A

S

N

T

M

B

O

D

A

L

O

O

R

Y

N

B

U

D

D

H

A

I

S

S

Z

S

E

U

N

S

U

R

K

W

R

T

I

S

T

R

K

A

B

B

E

Å

Ø

E

R

B

T

E

M

P

E

L

S

K

Y

R

E

H

J

U

L

E

K

O

O

L

K

K

S

B

U

B

P

R

I

M

O

M

J

I

I

A

S

E

L

A

R

A

S

E

E

T

T

K

R

I

L

T

A

R

I

T

L

T

E

E

S

T

A

T

U

A

R

E

S

O

R

M

E

D

I

T

E

R

E

K

E

X

E

146 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 146

27-08-10 09:38:59


Kopioriginal 15:

Buddhisme – kryssordoppgåve

1 Namn som tyder «vaken» 2 Symbol på eit reint sinn 3 Fabeldyr som skal verne buddhismen 4 Å konsentrere seg gjennom spesielle øvingar 5 Symbol for Buddha si lære 6 Opphavsland for buddhismen 7 Minnesmerke for Buddha, ein slags gravhaug 8 Heilagt hus for buddhistar 9 Instrument i ein del tempel. Har kraftig lyd, kan spreie håp og fortel også tida.

1 2 3 4 5 6 7 8 9

147 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 147

27-08-10 09:38:59


Kopioriginal 15: Lærarens fasit Buddhisme – kryssordoppgåve

1 Namn som tyder «vaken» 2 Symbol på eit reint sinn 3 Fabeldyr som skal verne buddhismen 4 Å konsentrere seg gjennom spesielle øvingar 5 Symbol for Buddha si lære 6 Opphavsland for buddhismen 7 Minnesmerke for Buddha, ein slags gravhaug 8 Heilagt hus for buddhistar 9 Instrument i ein del tempel. Har kraftig lyd, kan spreie håp og fortel også tida.

2

L

4

9

K

L

O

M

1

B

U

T

U

S

3

D

E

D

D

H A

R

A

K

E

D

I

T

E

R

5

H

J

U

L

6

I

N

D

I

A

7

S

T

U

P

A

P

E

L

8

T

E

M

O

K

K

E

E

148 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 148

27-08-10 09:38:59


Kopioriginal 16:

Lag eit hindutempel av papir Fargelegg og pynt tempelet. Klipp ut malane for dei ulike delane av tempelet og lim det saman.

149 LĂŚreveilTrinn6nn(128-161).indd 149

27-08-10 09:39:00


Kopioriginal 17:

Myldrebilete til forteljinga om da Ganges kom til jorda

150 LĂŚreveilTrinn6nn(128-161).indd 150

27-08-10 09:39:00


Kopioriginal 18: Spørsmål til forteljinga om da Ganges kom til jorda 1. Kva heiter kongen i forteljinga om Ganges?

2. I kva for eit land budde han?

3. Kva ville han gi i gåve til gudane?

4. Korleis reagerte kongen da gåva som han ville gi gudane, forsvann?

5. Kvar fann sønene til kongen igjen hesten?

6. Kvifor blei den heilage mannen Kapila sint?

7. Kva for eit kraftfullt ord sa Kapila?

8. Kvifor kom ikkje sønene til kongen tilbake?

9. Kven fann til slutt oska etter alle sønene? Kvifor måtte oska reinsast?

10. Korleis måtte oska reinsast?

11. Korleis klarte tippoldebarnet til Sagara å få Ganges til jorda?

12. Korleis kom Ganges til jorda?

13. Kvifor badar hinduar i elva Ganges?

14. Kor mange figurar (inkludert gudar) møter vi i historia om da elva Ganges kom til jorda?

15. I historia møter vi mange generasjonar. Kva slektsledd hører vi ingenting om?

16. Gåte: Sønene til Sagara døydde. Barnebarnet til Sagara fann oska deira. Men oska han fann, var ikkje etter far hans. Korleis er det mogleg?

151 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 151

27-08-10 09:39:00


Kopioriginal 19:

Synagogerommet – teikn inn det som manglar Finn ut kvar Toraskapet, Torarullane, det evige lyset og det store bordet skal stå. Teikn dei inn på rett plass i synagogen. Teikn inn jødiske symbol som davidsstjerna og menoraen (sjuarma lystestake) i vindauga. Fargelegg. Bruk elevboka til hjelp for å finne ut kvar dei ulike tinga skal stå, og korleis dei ser ut.

152 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 152

27-08-10 09:39:00


Kopioriginal 20:

Jødedom – finn du orda? I rutenettet gøymer det seg 12 ord som hører til jødedommen. Klarer du å finne alle orda? Set ring rundt orda og skriv opp alle orda du finn på linjene under. TEMPELET, SYNAGOGE, KIPPA, VESTMUREN, TORA, RABBINAR, KANTOR, KALLIGRAFI, DAVIDSSTJERNE, TORASKAP, JERUSALEM, STEINTAVLER

A

B

N

K

T

V

Q

P

G

T

A

C

V

D

A

V

I

D

S

S

T

J

E

R

N

E

E

T

F

P

S

T

H

O

V

M

Ø

P

S

S

O

M

P

M

E

I

W

A

P

G

K

T

V

R

B

A

F

I

Å

D

U

E

S

Ø

M

R

A

B

B

I

N

A

R

L

L

Y

R

U

S

S

L

P

H

T

S

R

K

E

N

S

R

B

K

V

F

F

A

T

O

Æ

T

A

L

E

U

A

S

O

F

V

E

Ø

E

Ø

G

Å

N

Æ

P

I

Å

Ø

L

O

K

Z

T

O

R

A

P

M

S

H

Æ

E

Q

W

S

A

G

G

D

S

Æ

V

J

E

R

U

S

A

L

E

M

S

K

A

N

T

O

R

S

Y

Y

G

A

N

Y

K

M

K

A

L

L

I

G

R

A

F

I

R

153 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 153

27-08-10 09:39:00


Kopioriginal 20: Lærarens fasit Jødedom – finn du orda? I rutenettet gøymer det seg 12 ord som hører til jødedommen. Klarer du å finne alle orda? Set ring rundt orda og skriv opp alle orda du finn på linjene under. TEMPELET, SYNAGOGE, KIPPA, VESTMUREN, TORA, RABBINAR, KANTOR, KALLIGRAFI, DAVIDSSTJERNE, TORASKAP, JERUSALEM, STEINTAVLER

A

B

N

K

T

V

Q

P

G

T

A

C

V

D

A

V

I

D

S

S

T

J

E

R

N

E

E

T

F

P

S

T

H

O

V

M

Ø

P

S

S

O

M

P

M

E

I

W

A

P

G

K

T

V

R

B

A

F

I

Å

D

U

E

S

Ø

M

R

A

B

B

I

N

A

R

L

L

Y

R

U

S

S

L

P

H

T

S

R

K

E

N

S

R

B

K

V

F

F

A

T

O

Æ

T

A

L

E

U

A

S

O

F

V

E

Ø

E

Ø

G

Å

N

Æ

P

I

Å

Ø

L

O

K

Z

T

O

R

A

P

M

S

H

Æ

E

Q

W

S

A

G

G

D

S

Æ

V

J

E

R

U

S

A

L

E

M

S

K

A

N

T

O

R

S

Y

Y

G

A

N

Y

K

M

K

A

L

L

I

G

R

A

F

I

R

154 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 154

27-08-10 09:39:00


Kopioriginal 21:

Ei jødisk bønn

Les bønna som handlar om øydelegginga av tempelet, og som blir lesen under den jødiske sørgjedagen til minne om da tempelet fall På grunn av slottet som ble lagt øde, sitter vi i ensomhet og gråter. På grunn av Tempelet som ble lagt i ruiner, sitter vi i ensomhet og gråter. På grunn av murene som ble kastet ned, sitter vi i ensomhet og gråter. På grunn av vår ære som har forlatt oss, sitter vi i ensomhet og gråter. På grunn av våre vise menn som er døde, sitter vi i ensomhet og gråter. På grunn av de dyrebare steinene som ble brent, sitter vi i ensomhet og gråter. På grunn av våre prester som falt, sitter vi i ensomhet og gråter. Vi bønnfaller deg: Vis miskunn mot Sion, så du samler inn igjen Jerusalems barn! Omsett frå hebraisk av Torleif Elgvin

Spørsmål 1. Kva slags kjensler blir uttrykte gjennom bønna?

2. Kva hendingar og personar blir det uttrykt sorg over i bønna?

3. Fortel med dine eigne ord innhaldet i bønna til eleven ved sida av deg

155 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 155

27-08-10 09:39:00


Kopioriginal 22: Loop om Jesu liv For 12 personar Svaret er: Palestina og Israel.

Svaret er: Nasaret.

¤Spørsmål: Kva heiter landa Jesus voks opp i?

Spørsmål: I kva for ein by voks Jesus opp?

Spørsmål: Kven bestemte over Israel da Jesus voks opp?

Svaret er: Romarane.

Svaret er: I Jerusalem.

Svaret er: Betlehem.

Spørsmål: I kva for ein by låg det store jødiske tempelet?

Spørsmål: I kva for ein by blei Jesus ifølgje Bibelen født?

Spørsmål: Kva heitte elva der Jesus blei døypt?

Svaret er: Jordan.

Svaret er: Døyparen Johannes.

Svaret er: Elev.

Spørsmål: Kven døypte Jesus?

Spørsmål: Kva tyder ordet disippel?

Spørsmål: Kva tyder ordet apostel?

Svaret er: Sendebod.

Svaret er: Å gå.

Svaret er: Likningar.

Spørsmål: Kva vil det seie å bruke apostlanes hestar?

Spørsmål: Kva kallar vi dei små forteljingane Jesus fortalde?

Spørsmål: Kva skjedde ifølgje Bibelen da Jesus blei døypt?

Svaret er: Ei stemme sa at Jesus var Guds son.

1

(Klipp ut korta. Læraren kan sitje med dette arket for å ha fasiten.)

156 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 156

27-08-10 09:39:00


Kopioriginal 23:

Lag ein fiskedekorasjon 1. Finn eit bilete av ein fisk på Internett eller i ei oppslagsbok. Dersom du bruker Internett, kan det vere ein fordel å skrive ut biletet i fargar. Finn gjerne eit bilete av ein fisk med mange fargar. 2. Brett eit A4-ark på midten. Teikn fisken på den eine sida av det bretta arket. Teikn så korrekt som mogleg etter biletet.Bruk først blyant, deretter fargar. 3. Klipp ut fisken. Hald arket godt saman, slik at du klipper ut to fiskar samtidig. No har du ein fargelagd fisk og ein heilt kvit fisk. Teikn og fargelegg den kvite fisken slik at han blir heilt lik den andre delen. Desse to arka skal limast saman etter kvart, så det er viktig at du fargelegg på rett side av den kvite fisken, slik at han passar saman med den andre delen. 4. Læraren hengjer opp trådar i vindauget. På desse trådane skal det etter kvart hengjast fisk. Når du er ferdig med begge fiskesidene, tek du godt med lim på begge dei to kvite sidene. Bruk limstift. Lim fisken på tråden, slik at han har tråden mellom dei to arka. For at det skal bli ekstra fint, er det viktig at fiskane heng med lik avstand til kvarandre, og at kvar tråd er like lang. Fiskane bør også vere om lag like store, så elevane må bli einige om at dei anten skal fylle heile halvsida av arket, eller at dei vil ha mindre fiskar. 5. Dersom du blir raskt ferdig med fisken din, kan du lage fleire.

157 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 157

27-08-10 09:39:01


Kopioriginal 24:

Quiz-skjema

& ' ( ) * + , -

158 LĂŚreveilTrinn6nn(128-161).indd 158

27-08-10 09:39:01


Kopioriginal 25: Vurderingsark for 6. trinn i RLE, hausthalvåret Namn: Vurderingsskjema for hausthalvåret Dato for når vurderinga er gjord:

Dess punkta skal vurderast:

Eigenvurdering:

Lærarens kommentar:

Forslag til gjennomføring:

Filosofi og etikk: Elevane skal gjere seg opp meiningar om rettferd og urettferd knytt til rike og fattige.

Samtale parvis, i mindre grupper eller i storgruppe. Læraren observerer og lyttar. Her kan oppgåve 7 og 8 på side 17 i elevboka brukast som utgangspunkt.

Filosofi og etikk: Elevane skal kunne fortelje om kven Martin Luther King jr. var, og kva han er kjend for.

Elevane kan også skrive eit essay med eigne tankar om temaet. Samtale med lærar, parvis med medelev, i mindre grupper eller i storgruppe. Læraren observerer og lyttar.

Elevane skal kunne snakke om minoritetar i Noreg og om kva utfordringar samane har møtt som minoritet i Noreg.

Elevane kan også skrive ein faktatekst om Martin Luther King jr., eller ei forteljing med eigne tankar om temaet. Samtale med lærar, parvis med medelev, i mindre grupper eller i storgruppe. Læraren observerer og lyttar.

Kristendom i Noreg Elevane skal kunne fortelje om korleis samane blei kristne.

Elevane kan også skrive ein faktatekst om samane i Noreg, eller ei forteljing med eigne tankar om temaet.

Kristendom i Noreg Elevane skal kunne forklare skilnaden mellom ei stavkyrkje og ei steinkyrkje. Elevane skal kunne forklare kva ei arbeidskyrkje er, og kva eit bedehus er.

Presentasjon av løysing av oppgåve 8 på side 48 i elevboka. Elevane kan beskrive dette med teikning, skriving eller i samtale med læraren.

Kristendom i Noreg Elevane skal beskrive kyrkjebygget, korleis det er bygd opp og kva det inneheld. Elevane skal kunne fortelje om kva som skjer i kyrkja.

Vurderinga kan ta utgangspunkt i presentasjon av oppgåve 8 og 9 på side 61 i elevboka. I tillegg kan ein bruke kopioriginal 5, der elevane lagar ei kyrkje i papir, og kopioriginal 6 om kyrkjerommet. Elevane beskriv teikninga, presentasjonen eller bygget i grupper eller enkeltvis under observasjon av læraren.

159 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 159

27-08-10 09:39:01


Kopioriginal 25 [fortsetter]: Vurderingsark for 6. trinn i RLE, høsthalvåret

Dato for når vurderinga er gjord:

Desse punkta skal vurderast:

Islam i Noreg Elevane skal kunne beskrive korleis ein moské kan sjå ut, kva ting vi kan finne i ein moské, og kva muslimar gjer i moskeen.

Eigenvurdering:

Lærarens kommentar:

Forslag til gjennomføring:

Vurderinga kan ta utgangspunkt i presentasjon av oppgåve 5, 6 og 9 på side 72 i elevboka. I tillegg kan ein bruke kopioriginal 10, der elevane lagar ein moské i papir. Elevane beskriv teikninga, presentasjonen eller bygget i grupper eller enkeltvis under observasjon av læraren.

Dato: Underskrift elev: Underskrift lærar: Underskrift føresett(e):

160 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 160

27-08-10 09:39:01


Kopioriginal 26: Vurderingsark for 6. trinn i RLE, vårhalvåret Namn: Vurderingsskjema for vårhalvåret Dato for når vurderinga er gjord:

Desse punkta skal vurderast:

Eigenvurdering:

Lærarens kommentar:

Forslag til gjennomføring:

Livssynshumanisme i Noreg Elevane skal kunne fortelje om kunst og musikk som avspeglar livssynshumanisme

Vurderinga kan ta utgangspunkt i presentasjon av løysingane på oppgåve 8, 9 og 12 på side 83 i elevboka.

Buddhisme i Noreg Elevane skal kunne fortelje om buddhistiske tempel og kloster, kva slags kunst og symbol som er vanlege å sjå der, og kva buddhistar gjer i tempelet.

Vurderinga kan ta utgangspunkt i presentasjon av løysingane på oppgåve 3, 4, 5, 6, 7 og 11 på side 93 i elevboka.

Hinduisme i Noreg Elevane skal kunne beskrive korleis eit hindutempel kan sjå ut, kva hinduar gjer i tempelet, og korleis ein gudestatue eller eit gudebilete kan sjå ut.

Vurderinga kan ta utgangspunkt i presentasjon av løysingane på oppgåve 7, 8, 10 og 11 på side 103 i elevboka. I tillegg kan ein bruke kopioriginal 16, der elevane lagar eit hindutempel i papir.

Elevane kan også teikne og forklare korleis ulike symbol ser ut, og kva dei står for.

Elevane beskriv teikninga, presentasjonen eller bygget i grupper eller enkeltvis under observasjon av læraren. Jødedom i Noreg Elevane skal kunne fortelje om tempelet og synagogen. Dei skal kunne beskrive korleis ein synagoge kan sjå ut, kva ting vi kan finne i ein synagoge, og kva jødar gjer i synagogen.

Vurderinga kan ta utgangspunkt i presentasjon av løysingane på oppgåve 2, 6 og 9 på side 114 i elevboka. I tillegg kan ein bruke kopioriginal 19 om synagogen.

Kristendom Elevane skal kunne fortelje kva ei likning er, og om innhaldet i ei eller fleire av likningane Jesus fortalde.

I samtale med læraren, eller gjennom teikning og skriving.

Kristendom Elevane skal kunne fortelje om dei første kristne og forklare korleis kristendommen blei ein religion. Elevane skal kunne fortelje om kven Peter og Paulus var, og kva dei gjorde.

Samtale med læraren, parvis med medelev, i mindre grupper eller i storgruppe. Læraren observerer og lyttar. Elevane kan også forklare gjennom teikning og skriving.

.

161 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 161

27-08-10 09:39:01


Kopioriginal 26 [fortsetter]: Vurderingsark for 6. trinn i RLE, vårhalvåret

Dato for når vurderinga er gjord:

Desse punkta skal vurderast:

Kristendom Elevane skal kunne forklare korleis kristendommen og klostera kom til Noreg. Dei skal kunne fortelje om livet i klostera.

Eigenvurdering:

Lærarens kommentar:

Forslag til gjennomføring:

Vurderinga kan ta utgangspunkt i presentasjon av løysingane på oppgåve 1 og 9 på side 148, og oppgåve 3 på side 151 i elevboka.

Dato: Underskrift elev: Underskrift lærar: Underskrift føresett(e):

162 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 162

27-08-10 09:39:01


Kjelder Side 26 Side 29 Side 30 Side 34 Side 34 Side 38 Side 41 Side 48 Side 63 Side 68 Side 70 Side 82 Side 85 Side 96 Side 122 Side 122 Side 133 Side 143

«Matilda», Roald Dahl. Oslo: De Norske Bokklubbene, 1989. «Men jeg drømte det, jo!», Dag Larsen. Oslo: Tiden, 1994. «Kom tilbake til meg, Sadako», Fujiko Sasaki. 1956. «Kurt koker hodet», Erlend Loe. Oslo: Cappelen, 2003. «Rasisme forklart for barn», Walid al-Kubaisi. Oslo: Pantagruel. 2001. «Parvana», Deborah Ellis. Oslo: Gyldendal, 2004. «Alle barn… Abc redder barna», Stein Erik Lunde. Oslo: Gyldendal, 2003. «Samisk religion og læstadianisme», Roald Kristiansen. Bergen: Fagbokforlaget, 2005. «Den utvalgte. Historien om profeten Muhammads liv». Nora S. Eggen. Oslo: Solum Forlag, 2002. «Vakre islamske historier for barn», samla og omsett av Kadija Tanja Brynlund, 2009. «Samling på plenen» av Gro Dahle: Alle barn – ABC redder barna. Sverre Henmo, red. Oslo: Gyldendal, 2003 «Den syke munken» frå Buddhas fortellinger. Torkel Brekke, red. Oslo: De norske Bokklubbene, 2001. «Hinduismen» av Knut A. Jacobsen: Kildesamling til kristendomskunnskap med religions- og livssynsorientering før og etter Hinduismen. Tarald Rasmussen og Einar Thomassen, red. Nasjonalt læremiddelsenter. Oslo, 1999. «Synagogen», Geir Winje. Oslo: Aschehoug, 2003 «Passio Olavi», utgåve ved Eiliv Skard. Oslo: Samlaget, 1995. «Olav den hellige», Lars Roar Langslet, Oslo: Gyldendal, 1995. «Ånd fra himmelen», samisk salme med norsk tekst av Elevine Heede. «Du må ikke sove», frå Arnulf Øverland: Den røde front, Oslo: 1937.

Alle bibelforteljingane er henta frå www.bibelen.no

Illustrasjonar Smaapigerne -Kaja Ødegaard og Sissel Ringstad side 22, 37, 40, 43, 52, 97, 100, 105, 107, 113, 119, 125. Sissel Grytå side 31, kopioriginal 2, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 16, 17, 19, 23

163 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 163

27-08-10 09:39:01


Bilete 22ø 47 55 56ø 56nv 56nh 57ø 57nv 57nh 59ø 59n 59v 61 65 67 77 78 79 80 81ø 81m 81nv 81nh 83 87ø 87v 87h 95 103 110 111 115 117 120 121

Bettmann/Corbis/Scanpix Riddo Duottar Museat, Karasjok Svein Holo/NN/Samfoto Carl Martin Nordby/Aftenposten/Scanpix Cornelius Poppe/Scanpix Berit Keilen/Scanpix Mimsy Møller/Samfoto Stian Lysberg Solum/Scanpix Lena Johansson/Nordic Photos/Getty Imagespix Stian Lysberg Solum/Scanpix Rolf M. Aagaard/Scanpix Samlaget Johannes Haugan/NN/Samfoto Tone Georgsen/Aftenposten/Scanpix Steinar Myhr/NN/Samfoto Erik Berglund/Aftenposten/Scanpix Hugh Sitton/Photographer´s Choice/Getty Images Øystein Søbye/NN/Samfoto B.S.P.I./Corbis/Scanpix Nick Dawson/World Religions Photo Library/Alamy/All Over Press Istockphoto.com 4 Eyes Photography/Digital Vision/Getty Images Matthieu Richard/The Image Bank/Getty Images Ami Vitale/Panos Pictures/Felix Features Tone Georgsen/Aftenposten/Scanpix Steven Vidler/Eurasia Press/Corbis/Scanpix Keren Su/Corbis/Scanpix Jarl Fr. Erichsen/Scanpix Stefano Bianchetti/Corbis/Scanpix Prado, Madrid/Giraudon/The Bridgeman Art Library Prado, Madrid/AISA/The Bridgeman Art Library Tretyakovgalleriet, Moskva/The Bridgeman Art Library Boltin Picture Library/The Bridgeman Art Library John Arne Sæter/NN/Samfoto Øystein Søbye/NN/Samfoto

164 LæreveilTrinn6nn(128-161).indd 164

27-08-10 09:39:01


y

e

i

Inn

Religio

n,

liv

ss

n

og

k tik

1.–7. trinn

et v i l

6

Velkommen Inn i livet! Inn i livet tek elev og lærar med inn i religionar og livssyn som vi møter i Noreg i dag. Kunnskapsstoffet blir framstilt tematisk og røyndomsnært. Det vil seie at læreverket tek utgangspunkt i kvardagen til barn og vaksne. Inn i livet følgjer læreplanen for faget RLE – religion, livssyn og etikk frå 2008. Religionar og livssyn blir presenterte i eit samanliknande perspektiv. Filosofisk metode er ein integrert del av verket. I arbeidet med Inn i livet kan eleven utvikle alle dei grunnleggjande ferdigheitene. Inn i livet opnar i stor grad for tilpassing og differensiering.

Inn i livet 6. Ressursbok for læraren er ein rikt illustrert og grundig gjennomgang av elevboka. Læraren finn mål for undervisninga, nyttige tips og relevant bak­ grunnsstoff, fyldige kommentarar til illustrasjonar, ­aktivitetar og tekstar i elevboka og forslag til varierte oppgåver og aktivitetar. Andre komponentar til Inn i livet 6: • Inn i livet 6. Elevbok • Inn i livet 5–7. CD • Inn i livet 5–7. Nettstad http://innilivet.samlaget.no ISBN 978-82-521-7587- 5

9 788252

RL6læreromslagNN.indd 2

9000 0 >

175875

27-08-10 09:50:55


iil6_LR_blaibok_NYN_01