ΚΑΨΕ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΓΙΑ ΤΗ ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ

Page 1

ΕΚΔΟΣ ΕΙΣ Δ Ω Δ Ω Ν Η Σ ΕΙΡΑ: ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙ Α ΤΟ ΘΕ ΑΤ Ρ Ο

Εουτζένιο Μπάρμπα

κάψεγιατο σπίτι τη Σκηνοθεσία

και τη Δραματουργία Μετάφραση: Κώστας Βάντζος

Άρτεμις Μαθιά


ΣΕΙΡΑ: Μελέτες για το Θέατρο Τίτλος πρωτοτύπου: On Directing and Dramaturgy. Burning the house Routledge, New York, USA Copyright © 2010, Eugenio Barba

Για την ελληνική έκδοση: Copyright © 2019, Eugenio Barba Copyright © 2019, Εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ, Μάρκος Λάζος 1η έκδοση: Αθήνα, Ιούλιος 2019 Σχέδιο εξωφύλλου: Βασίλι Καντίνσκι ΚΙΤΡΙΝΟ - ΚΟΚΚΙΝΟ - ΜΠΛΕ

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ: Κλεονίκη Επιμέλεια εξωφύλλου: Δημήτρης ΤάρηςΜαγκλάρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ - ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ: Νικόλας Κουνινιώτης

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση μέρους ή όλου του κειμένου, με οποιονδήποτε τρόπο, καθώς και η διασκευή εκμετάλλευσή του θέατρο, Απαγορεύεται η αναδημοσίευση μέρους ήή όλου του κειμένου, με σε οποιονδήραδιόφωνο ή τηλεόραση την έγγραφη άδεια του εκδότη. Επίσης, ποτε τρόπο, καθώς και ηχωρίς διασκευή του ή εκμετάλλευσή του σε θέατρο, απαγορεύεται αναπαραγωγή της εκδότη. σελιδοποίησης, ραδιόφωνο ήη τηλεόραση χωρίςτης τηνστοιχειοθεσίας, έγγραφη άδεια του Επίσης, η αναπαραγωγή της στοιχειοθεσίας, σελιδοποίησης, εξωφύλτουαπαγορεύεται εξωφύλλου και γενικότερα της όλης αισθητικής εμφάνισης του βιβλίκαι γενικότεραήτης όλης αισθητικής εμφάνισης του βιβλίου, με φωτοτυου, λου με φωτοτυπικές ηλεκτρονικές ή άλλες μεθόδους σύμφωνα με τον ν. πικές ή ηλεκτρονικές ή άλλες μεθόδους σύμφωνα με το ν. που 2121/1993 και τημε 2121/1993 και τη Διεθνή Σύμβαση Βέρνης - Παρισιού κυρώθηκε Διεθνή Σύμβαση Βέρνης Παρισιού που κυρώθηκε με το ν. 100/1975 τον ν. 100/1975, χωρίς την έγγραφη άδεια του εκδότη.

Σουλτάνη 11, ΤΚ & 106 82, Πλατεία - Αθήνα Θεμιστοκλέους Γραβιάς 15, ΤΚΕξαρχείων 106 78, Αθήνα Τηλ.&&Fax: Fax:2130232404 2130232404 Τηλ. e-mail: e-mail:dodonipublications@gmail.com info@dodonipublications.gr Web site: www.dodonipublications.gr Web site: www.dodonipublications.gr ISBN: ISBN: 978-960-558-256-2 978-960-558-057-5


Εουτζένιο Μπάρμπα

Κάψε το σπίτι Για τη Σκηνοθεσία και τη Δραματουργία

Μετάφραση ΚΩΣΤΑΣ ΒΑΝΤΖΟΣ ΑΡΤΕΜΙΣ ΜΑΘΙΑ


περιεχομενα

Κάψε το σπίτι Για τη Σκηνοθεσία και τη Δραματουργία

Ο Εουτζένιο Μπάρμπα αφήνει τη διεύθυνση του NORDISK TEATERLABORATORIUM

11

ΕΝΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

15

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

21

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

29

1. ΤΟ ΚΕΝΟ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟ

35

Λέξεις Γέφυρες

35

Από πού έρχομαι

38

Μια πληθώρα δραματουργιών

43

ΠΡΩΤΟ ΙΝΤΕΡΜΕΤΖΟ Τα παιδιά της σιωπήσ

53 53

2. Η Οργανικη Δραματουργια Ως Τροπος Οργανωσης Η δραματουργία του ηθοποιού

63 63

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΈΣ ΔΡΆΣΕΙΣ, ΑΥΤΟΣΧΕΔΙΑΣΜΌΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΌΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΌΣ

67


περιεχομενα

Υπόγειος Εσωτερικός Σχεδιασμός

72

Ένα θέατρο που χορεύει

78

Το τελετουργικό της Αταξίας

79

Ηχηρή δραματουργία

85

Φωνητικές δράσεις

85

Γλωσσολογική σύμβαση και συνεχής μουσικότητα

88

Δραματουργία του χώρου

92

Ο χώρος-ΠοτάμΟΣ

94

Προετοιμάσου για τη ζωή και τα όπλα

99

Η στιγμή της αλήθειας

ΔΕΥΤΕΡΟ ΙΝΤΕΡΜΕΤΖΟ Τι λένε οι ηθοποιοί και οι σκέψεις του σκηνοθέτη

102

111 111

3. Η ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΩΣ ΕΝΑ ΕΠΙΠΕΔΟ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

143

Δημιουργική σκέψη

143

Από τη ματιά στο όραμα

149

Ποιος μ’ έκανε αυτό που είμαι;

156


περιεχομενα

Κόμβοι

161

Συγχρονικότητα: αφήγηση σύμφωνα με τους κανόνες του χώρου

165

Exú: κολυμπώντας σε μια διαρκή παρουσία

171

Η προέλευση του δρόμου του Οντίν

173

Όχι κείμενο, αλλά αφηγηματικό πλαίσιο

179

Κέντρο του βιβλίου

190

Δουλεύοντας για το κείμενο και δουλεύοντας με το κείμενο

191

Kaosmos

200

Αλυσοδεμένος σ’ ένα κουπί

220

ΤΡΙΤΟ ΙΝΤΕΡΜΕΤΖΟ

223

Είκοσι χρόνια αργότερα

223

Το σημειωματάριο που έλαβα μετά από 20 χρόνια

225

4. ΕΠΙΒΛΗΤΙΚΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

251

Ο υπερσιβηρικος

252

Η καυτή ζώνη της μνήμης

255

Άνεμοι που καίνε

260


περιεχομενα

Η δραματουργία του θεατή

267

Η αόριστη τάξη

272

Σκιές σαν ρίζες

275

ΤΕΤΑΡΤΟ ΙΝΤΕΡΜΕΤΖΟ

277

Τι λέει ένα σημειωματάριΟ

277

5. ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΜΕΝΟ ΘΕΑΤΡΟ

289

Κάψε το σπίτι

291

Η δραματουργία των δραματουργιών

292

Γράμμα του σκηνοθέτη στον φίλο και σύμβουλό του, Nando Taviani

296

Επιδρομές και εισβολές

300

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

303

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

305

σημειωσεισ

310

Λεζαντεσ φωτογραφιων

312



ΠΡΟΛΟΓΟΣ Για χρόνια οραματιζόμουν Το σημαντικό στην τέχνη του θεάμια παράσταση που τελειώτρου δεν είναι πια το κείμενο του νει με μια φωτιά. Γνώριζα συγγραφέα. Είναι μια πράξη ζωής απόλυτα τη διαδοχή των που δημιουργείται, λεπτό προς σκηνών, τις τροποποιούσα λεπτό, πάνω στη σκηνή. και άλλαζα τη σειρά τους στο μυαλό μου. Επέμενα στις λεπτομέρειες, «χτενίΛουίτζι Πιραντέλλο ζοντας» τες προσδοκώντας Εισαγωγή στην Ιστορία το αναπόφευκτο grand finale του Ιταλικού Θεάτρου με τις φλόγες. Δεν έβαλα την ιδέα σε εφαρμογή, γιατί γνώριζα ότι η φωτιά δεν μπορούσε να γίνει σκηνική πράξη. Ήθελα άραγε να ρισκάρω να κάψω το θέατρο μαζί με όλους τους ανθρώπους που βρίσκονταν μέσα; Αυτή η ιδέα τριβέλιζε το μυαλό μου. Για να την ξορκίσω, σημείωσα κάποιες παρατηρήσεις Τελειώνει με το κόκκινο της φωτιάς. Αρχίζει με μαύρο και άσπρο. Η παράσταση αρχίζει με τον καλπασμό του θανάτου. Ένας ταλαίπωρος μαύρος άντρας, ένας «νέγρος», είναι περικυκλωμένος από τους άσπιλους άσπρους μανδύες και τις κουκούλες μιας μικρής ομάδας εκτελεστών της Κου Κλουξ Κλαν. Τον χτυπούν, τον χτυπούν με τις δάδες τους και τον κρεμούν. Γρήγορα σκορπίζονται. Το θύμα αιωρείται σε ένα κλαδί. Σιωπή και ερημιά. Ένα μαύρο πτώμα, όπως τόσα άλλα. Μια κοινή ιστορία των ειδήσεων. Από το γεγονός στον θρύλο: από τύχη το σχοινί σπάει και το πτώμα πέφτει στο έδαφος. Λίγα ορατά σημάδια αποκαλύπτουν ότι είναι ακόμη ζωντανός. Σταδιακά αυτός ανακτά τις δυνάμεις του. Ακολουθεί μια αλλόκοτη σκηνή: πιστεύει ότι βρίσκεται στον Άλλο Κόσμο. Είναι η Κόλαση; Είναι ο Παράδεισος; Ποιος θα εμφανιστεί; Ο Φύλακας της Ουράνιας Πύλης; Ή ο Σατανάς; Πώς

21


Κάψε το σπίτι για τη σκηνοθεσία και τη δραματουργία

22

γίνεται ο Άλλος Κόσμος να μοιάζει με τον δικό μας; Ο Ταλαίπωρος Μαύρος Άντρας ανακτά τις αισθήσεις του και προσπαθεί να εξηγήσει, λογικά, τι έχει συμβεί. Τον κρέμασαν και έχει αναστηθεί από τον κόσμο των νεκρών, όπως ο Ιησούς. Είναι φανερό. Είναι ο φτωχός Ιησούς. Όπως ο λευκός, όταν είχε αναστηθεί. Ευχαριστεί τον Πατέρα, συγχωρεί τους δολοφόνους του και βαδίζει προς τον έξω κόσμο. Φωνές ανθρώπων που κουβεντιάζουν και παίζουν χαρτιά. Τους πρώτους ανθρώπους που συναντάει ο Ταλαίπωρος Μαύρος Άντρας είναι οι ένοικοι ενός γηροκομείου. Άντρες και γυναίκες, όλοι λευκοί. Συστήνεται. «Είμαι ο Χριστός, και ήρθα για δεύτερη φορά. Είμαι ο μαύρος Χριστός και σας αγαπώ όλους. Μη φοβάστε. Ο λευκός Χριστός έχει προβλέψει την επιστροφή μου. Είμαι εδώ». Συγκινημένος, λέει την ιστορία του λευκού Ιησού που ελευθέρωσε τους σκλάβους και τους βοήθησε να περάσουν τη ματωμένη Ερυθρά Θάλασσα αλώβητοι. Εκεί, ο εχθρός με τα καλυμμένα πρόσωπα, τις τρομακτικές κουκούλες και τους μανδύες χάνεται μαζί με τα άλογα και τα τουφέκια του. Όταν συνέρχονται από την έκπληξή τους, οι ένοικοι του σπιτιού κάνουν νοήματα ο ένας στον άλλον. Κανείς δεν γελάει! Πρέπει να πάρουν σοβαρά, αυτόν τον τρελό πρώην σκλάβο. Θέλουν να διασκεδάσουν μαζί του· όχι από κακία, αλλά για να ξεφύγουν από τη βαρεμάρα. Οι ηλικιωμένοι άνθρωποι προσποιούνται ότι τον εκτιμούν και τον σέβονται. Τον παρακαλούν να κάνει θαύματα. Και αυτός το κάνει με ευκολία, επειδή τον παροτρύνουν να τα εκτελέσει. Ακολουθεί ένα πλήθος από τρικ. Ένας «τυφλός» ξαναβλέπει όταν ο μαύρος Ιησούς απλώνει λίγη λάσπη στα μάτια του. Μία ηλικιωμένη γυναίκα «παράλυτη», σε αναπηρική καρέκλα σηκώνεται και περπατά όταν της χαϊδεύει τα πόδια, και η «παρθένα που δεν είχε γνωρίσει άντρα» (μια πρώην αλκοολική πόρνη) πετάει τα ρούχα της, αναζωπυρώνοντας τον πόθο. Ο μαύρος Ιησούς γελάει χαρούμενα και δίνει την ευχή του .Αγαπάτε αλλήλους. Οι ηλικιωμένοι άνθρωποι γίνονται όλο και περισσότερο δεκτικοί. Μια γυναίκα αιωρείται. Ένας αποκεφαλισμένος άντρας επανατοποθετεί το κεφάλι στους ώμους του. Το νερό μετατρέπεται σε κρασί. Ένα αειθαλές δέντρο μαραίνεται μόλις εύχεται έλλειψη φρούτων. Οι ένοικοι του γηροκομείου παρουσιάζουν και αυτοί θαύματα στη σκηνή, έτσι που κάνουν τον Ταλαίπωρο Μαύρο Άντρα να πιστέψει ότι πραγματικά είναι ο Σωτήρας, ο οποίος είναι ζωντανός για μια ακόμη φορά. Πιστεύει ότι είναι


ΠΡΟΛΟΓΟΣ

ο πρωταγωνιστής της ιστορίας, ενώ στην πραγματικότητα είναι ο απατημένος παρατηρητής. Οι «ηθοποιοί» είναι οι θεατές που διασκεδάζουν. Αυτή η παράσταση μαγικής τέχνης σηματοδοτείται από τα κηρύγματα του μαύρου Ιησού. Επαναλαμβάνει διαστρεβλωμένα αποσπάσματα από την Παλιά και Νέα Διαθήκη. Κάποιες στιγμές μιλάει σαν αιρετικός, σαν ένας πιστός ενός ανύπαρκτου Ευαγγελίου. Ο Ταλαίπωρος Μαύρος Άντρας είναι αστείος και αδαής, αλλά πολύ όμορφος. Οι ηλικιωμένοι άνθρωποι, άντρες και γυναίκες, τον χλευάζουν ενώ βρίσκονται ακόμη κάτω από την επήρεια της μαγείας του. Ποιος απατά ποιον; Ποιος βάζει την παγίδα σε αυτόν τον απατηλό κόσμο; Η πλοκή αρχίζει να κατακερματίζεται. Στη συνέχεια ακολουθούν τρεις διαφορετικές εκδοχές τέλους − η μια μετά την άλλη. Ο Ταλαίπωρος Μαύρος Άντρας υποχρεώνει κάθε ένοικο του γηροκομείου να γονατίσει και να εξομολογηθεί τη μεγαλύτερη αμαρτία στη ζωή του. Αυτοί υπακούουν, μια προσευχή στο παιχνίδι τους. Γελοίοι, φοβισμένοι, μισούν τους εαυτούς τους. Τρόμος. Ένας από αυτούς καταρρέει με καρδιακή προσβολή. Γύρω από το φέρετρο με το πτώμα, οι ηλικιωμένοι υποκινούν το μαύρο τέκνο του Θεού να μπει στο σκοτάδι και να φέρει πίσω τον Λάζαρο στη ζωή· «είσελθε, αγκάλιασε το νεκρό σώμα, ενστάλαξε σε αυτό τη ζεστασιά και τη ζωοδόχο πνοή σου». Ο μαύρος Ιησούς πέφτει κάτω, πάνω στο ψυχρό σώμα, το φιλάει στα χείλη, το ζουλάει και το κουνά. Παραφρονεί, αρθρώνοντας τη μία κραυγή μετά την άλλη, ενώ οι ηλικιωμένοι καρφώνουν το καπάκι στο φέρετρο και το θάβουν μέσα στη δυσωδία της σήψης. Τρέχουν με το φέρετρο στο βάθος του κήπου, το εναποθέτουν πάνω σε ένα σωρό καυσόξυλα, το ραντίζουν με πετρέλαιο και ανάβουν ένα σπίρτο. Τότε τρέχουν όλοι μακριά και κλειδώνονται στα δωμάτιά τους, ακριβώς πίσω από τους θεατές. Σκοτάδι. 0 Ταλαίπωρος Μαύρος Άνθρωπος καίγεται και, χλωμός σαν πεθαμένος, προχωρά κρατώντας μια δάδα στο χέρι. Βάζει φωτιά παντού. Καίγεται ολόκληρο το θέατρο. Είναι ο μόνος που αναχωρεί εν ειρήνη. Αυτό, χοντρικά, ήταν το αρχικό σχέδιο της παράστασης, που ήταν αδύνατον να υλοποιηθεί· έτσι την κατέγραψα, σχεδόν σαν παιχνίδι, και μετά την έβαλα στο συρτάρι. Ακόμη, έχω αναφερθεί σ' αυτήν την παράσταση σαν να ήταν κάτι που ήταν αδύνατον να αναπτυχθεί. Επιθυμούσα

23


Κάψε το σπίτι για τη σκηνοθεσία και τη δραματουργία

απλά να τη διατηρήσω σαν σπόρο. Μερικά αποσπάσματά της εμφανίστηκαν στο Talabot και στο Όνειρο του Άντερσεν. Μια μικρή φωτιά άναψε στο τέλος και των δύο αυτών παραστάσεων. Γνωρίζω ότι ποτέ δεν μπορούσα να κάψω, ούτε καν μεταφορικά, το σπίτι μου ή το σπίτι των συντρόφων μου – τo Θέατρο Οντίν. Αλλά ήταν σαν να βρισκόμουν σε συνεχή διχασμό. Ο ένας εαυτός μου προσπαθεί να εξερευνήσει τη δομή του και ο άλλος, αδιάκοπα προσπαθεί να της βάλει φωτιά. ◆ ◆ ◆

24

Σε αυτό το βιβλίο, τα ρήματα είναι σχεδόν πάντα σε παρελθόντα χρόνο. Όταν λέω τι κάνω, γράφω: Το έκανα. Όταν λέω τι σκέφτομαι, γράφω: Σκέφτηκα. Είναι άδικο, αλλά απαραίτητο. Είναι φανερό γιατί είναι άδικο. Όταν λέω σκέφτηκα, ο αναγνώστης μπορεί να θεωρήσει ότι άλλαξα γνώμη. Δεν άλλαξα. Γίνεται ακόμη χειρότερο όταν αλλάζω από γνώμες σε γεγονότα. Όταν γράφω έκανα έτσι και έτσι, ο αναγνώστης κινδυνεύει να με δει σαν ένα ομιλούν πτώμα. Όταν γράφω ότι «εμείς στο Θέατρο Οντίν πράξαμε έτσι κι έτσι», αυτή η παρεξήγηση συμπεριλαμβάνει και τους ηθοποιούς μου. Διαβάζοντας το δακτυλογραφημένο αντίγραφο αυτού του βιβλίου, η Ana Woolf, μια Αργεντινή ηθοποιός και σκηνοθέτης, η οποία έχει μεταφράσει κάποια από τα κείμενά μου, ενοχλήθηκε από τη χρήση και επιλογή των ρημάτων. Μου έγραψε «Γιατί πάντα μιλάς σε παρελθόντα χρόνο και ποτέ σε μελλοντικό; Πώς μπορείς να μιλάς σε παρελθόντα χρόνο για παραστάσεις που οι ηθοποιοί σου τις παίζουν μόλις τώρα; Πώς γίνεται να μιλάς παρελθοντικά για την καινούρια σου παράσταση, που μόλις έχεις αρχίσει να κάνεις πρόβες; Μαζί σου βρίσκονται όλοι οι ηθοποιοί σου, στις επτά ακριβώς, το πρωί, δίπλα σου, ακόμα πρόθυμοι μετά από τόσα χρόνια, έτοιμοι να δώσουν το είναι τους. Δεν αξίζουν να αναφερθείς στο παρόν;». Έχει δίκιο. Ο τρόπος μου να παραποιώ τους χρόνους, εξαλείφοντας το παρόν, μοιάζει τεχνητός και δημιουργεί παρεξηγήσεις. Και πάνω απ΄όλα, υπάρχει ο κίνδυνος να δώσει την εντύπωση ότι είμαι αποκομμένος ή διαχωρισμένος από τους ηθοποιούς μου. Αισθάνομαι όμως αυτή την προσωρινή διαστρέβλωση ως καθήκον και αναγκαιότητα. Θα μου άρεσε οι αναγνώστες μου να μελετούν τις σελίδες για τις τεχνικές, σαν περιγραφή μιας απαρχαιωμένης τέχνης του Μεσαίωνα, και να νιώθουν ελεύθεροι να κάνουν ό,τι θέλουν και ό,τι μπορούν με αυτές. Δεν απομακρύνομαι από τους ηθοποιούς μου, τους θεατές μου ή


ΠΡΟΛΟΓΟΣ

τη ζωή μου. Κρατώ αποστάσεις από τους αναγνώστες μου. Είμαι εδώ, ολοζώντανος, στο θέατρό μου, ανάμεσα στους συνεργάτες μου, κάνοντας σχέδια και εκπληρώνοντας όνειρα. Οι απρόβλεπτοι αναγνώστες δεν βρίσκονται μαζί μου, εδώ και τώρα. Είναι άραγε μόνο αυτοί; Θα υπάρξουν κι άλλοι; υπάρξουν κι άλλοι; ◆ ◆ ◆ Δεν γράφω για να μεταδώσω, αλλά για να δώσω πίσω. Πολλά μου έχουν δοθεί από δασκάλους που δεν το γνώριζαν ότι ήταν −ούτε ήθελαν να γίνουν− δάσκαλοί μου. Οι περισσότεροι είχαν πεθάνει όταν ήρθα στον κόσμο. Διαβάζοντάς τους, συμπτώσεις και παρεξηγήσεις, βοήθησαν στην ανακάλυψη μιας γνώσης η οποία με οδήγησε στην ολοκλήρωση του εαυτού μου. Γνωρίζω ότι παρόμοιες συμπτώσεις θα συμβούν και σε μερικούς από τους αναγνώστες μου. Βέβαια, δεν είναι αυτό που με παρακινεί να γράψω. Είναι κάτι που παρόλα αυτά πρέπει να κάνω, παρ' ότι έχω χίλιους λόγους να αντιστέκομαι. Το θεωρώ καθήκον. Είναι χρέος μου. Και δεν θέλω να αφήσω πίσω μου οφειλές. ◆ ◆ ◆ Γνωρίζω ότι το θέατρό μου και των συντρόφων μου ήταν ένα αλλόκοτο θέατρο. Γνωρίζω ότι οι αναγνώστες που δεν έχουν δει καμία από τις παραστάσεις μας θα θεωρήσουν πολλά από τα παραδείγματά μου σκοτεινά και ακατανόητα. Γνωρίζω ακόμη, ότι και οι βασικές επαγγελματικές μας υποχρεώσεις, στις οποίες ήταν βασισμένη η δουλειά στο Θέατρο Οντίν, θα φαίνονταν σαν ανάρμοστες ή υπερβολικές απάτες για πολλούς ανθρώπους που κάνουν ή σχεδιάζουν να κάνουν θέατρο. Θα αναρωτηθούν γιατί όλοι αυτοί οι περιορισμοί εμφανίζονται ως απόλυτες συνθήκες με τις οποίες εμείς αρνηθήκαμε να συμβιβαστούμε. Ίσως αυτοί καταλάβουν ότι η ελπίδα για εξαιρετικά καλλιτεχνικά αποτελέσματα δεν είναι αρκετή για να εξηγήσει και να εμπνεύσει την απόλυτη αφοσίωση που εμείς έχουμε επενδύσει στην τέχνη του θεάτρου μας. Ένα θέατρο που φτιάχνει παραστάσεις με τους ίδιους ανθρώπους και τον ίδιο σκηνοθέτη εφ' όρου ζωής δεν είναι φυσιολογικό. Τώρα που γράφω, αυτή η συνθήκη έχει διαρκέσει 45 χρόνια. Αυτό δεν είναι φυσιολογικό − αλλά ούτε είναι και μειονέκτημα. Έχουμε πολεμήσει και συ-

25


Κάψε το σπίτι για τη σκηνοθεσία και τη δραματουργία

νεχίζουμε να πολεμάμε, έτσι ώστε να μη γίνουμε η ίδια η φυλακή μας. Το γεγονός ότι το θέατρό μας δεν ήταν φυσιολογικό είχε εκτενείς συνέπειες και αποτελέσματα. Κάτω από προσωπικές και ειδικές συνθήκες, τόσο διαφορετικές από τις συνήθεις, όλοι οι κανόνες της τέχνης και οι δεξιότητες προσέλαβαν ιδιάζοντα χαρακτηριστικά· από την εκπαίδευση έως τη δραματουργία, από τους τρόπους δημιουργίας δεσμών με τους θεατές μέχρι εκείνους που διαμόρφωσαν τις σχέσεις μας μέσα στην ίδια την ομάδα, αναμειγνύοντας την αναρχία με μια σιδηρά αυτοπειθαρχία. Είμαστε ένα νησί. Αλλά ποτέ δεν υπήρξαμε απομονωμένοι − ακόμη και κατά την φαινομενική μοναξιά των πρώτων μηνών μας το 1964. Το στοιχείο που διαχωρίζει ένα νησί από ένα άλλο −η θάλασσα− είναι το καλύτερο μέσο επικοινωνίας. Εκεί που δεν υπάρχει θάλασσα να ενώσει ή να διαχωρίσει, η επικοινωνία μπορεί να γίνει ασαφής και άκαρπη. Είναι λοιπόν απαραίτητο να σχηματίσει κανείς έναν κύκλο και να κλείσει μέσα τον εαυτό του, παραμένοντας σταθερός και αδιαπέραστος προκειμένου να μπορέσει να επικοινωνήσει με τον μεγάλο και φοβερό έξω κόσμο, όπως είπε ο Kim και ο Λάμα του από το Θιβέτ. Αυτό είναι εύκολα αντιληπτό, σχεδόν πασιφανές. Αλλά όταν προσπαθούμε να το κάνουμε, κινδυνεύουμε να ταλαντευόμαστε αέναα ανάμεσα στη μεγαλομανία και αυτολύπηση. Αμφιβολίες και όνειρα κατακάθονται σαν ίζημα: είμαστε υπερήφανοι για τη διαφορετικότητά μας κι όμως τη βιώνουμε σαν μια αναπηρία. Από αυτή την άποψη δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά εάν ο κύκλος αποτελείται από μια καθορισμένη παράδοση, εδραιωμένη μέσα από τη συνεισφορά πολλών γενεών και εύκολα αναγνωρίσιμη από τους θεατές. Ή εάν, αντίθετα, είναι μια «μικρή παράδοση», γεννημένη από τη συρραφή μερικών βιογραφιών και εμπειριών. Είναι η παράδοση μιας χούφτας ανθρώπων που θα εξαφανιστεί μαζί τους, ακριβώς όπως εξαφανίζεται κάτι όταν ανοίγει το χέρι. Από αυτή την άποψη, η διαφορά είναι τεράστια. ◆ ◆ ◆

26


ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Αναμφισβήτητα είναι ένα υποκειμενικό βιβλίο. Η γνώση που αποκτήθηκε στο νησί μου είναι η μόνη με την οποία μπορώ να μιλήσω με βεβαιότητα για τα γεγονότα που βίωσα, πάσχισα, απήλαυσα και μερικώς κατανόησα. Αυτή είναι μια γνώση στενά συνδεδεμένη με τη βιογραφία μου και με αυτή των συντρόφων μου. Όμως, ακόμη και αυτοί που έχουν περάσει μαζί μου μια ολόκληρη ζωή, που με έχουν επιλέξει και συνεχίζουν να με αποδέχονται ως σκηνοθέτη τους, δεν θα γνώριζαν πώς να βάλουν σε πρακτική εφαρμογή τον τρόπο σκηνοθεσίας μου. Κάθε κεφάλι είναι μια διαφορετική ζούγκλα. Είναι σίγουρο ότι ο καθένας μας μπορεί ν' ανοίγει δρόμους και μονοπάτια με τον δικό του συγκεκριμένο τρόπο. Ως εκ τούτου δεν μπορώ −ούτε επιθυμώ− να περάσω ένα στιλ, να δημιουργήσω μια σχολή ή μέθοδο, ή −να χρησιμοποιήσω μια λέξη που δεν μου αρέσει− να καθορίσω μια προσωπική αισθητική την οποία οι άλλοι θα μπορούσαν να μοιραστούν. Μπορώ, όμως, να τα ξανααριθμήσω λεπτομερώς. Σε αυτό το βιβλίο θα περιοριστώ στο να αναφερθώ στις βασικές αρχές μου ως σκηνοθέτη. Η επιθυμία μου για καθαρότητα πολλές φορές έχει οδηγήσει σ' ένα «εσύ θα κάνεις έτσι κι έτσι» αντί για «εγώ πρέπει να κάνω έτσι κι έτσι». Παρακαλώ τον αναγνώστη να διορθώσει αυτή τη γλωσσολογική έκφραση που δεν έχω καταφέρει να περιορίσω. Όποιος γράφει πρέπει να επιδιώκει να είναι σαφής. Αλλά καθώς είχα αυτόν τον σκοπό, μου είναι αδύνατον να ξεχάσω τι είπε ένας συμπολίτης μου: «Ποιο είναι το αντίθετο της αλήθειας; Ένα ψέμα; Όχι, είναι η διαύγεια». Μιλώ για τον φυσικό Niels Bohr, του οποίου το έμβλημα −τα αντίθετα είναι συμπληρωματικά μεταξύ τους− εμφανίζεται στην επικεφαλίδα του εντύπου του Θεάτρου Οντίν. Έτσι, αφού έγραψα ότι στο Θέατρο Οντίν πιάναμε δουλειά στις επτά το πρωί, αύριο στις επτά θα πάω στο μπλε δωμάτιο του θεάτρου μας για να αντιμετωπίσω το παρόν. Εκεί οι ηθοποιοί μου κι εγώ προετοιμάζουμε την νέα μας παράσταση με τίτλο The Chronic Life. ◆ ◆ ◆ To μέλλον; Είμαι σίγουρος ότι πάντα θα υπάρχουν άνθρωποι −λίγοι ή πολλοί, εξαρτάται από τα κύματα της ιστορίας− οι οποίοι θα ασκούν την τέχνη του θεάτρου ως ένα είδος αναίμακτου ανταρτοπόλεμου, μιας λαθραίας εξέγερσης κάτω από έναν ανοιχτό ουρανό, ή σαν την προσευχή ενός άπιστου. Έτσι θα βρουν έναν τρόπο να οδηγήσουν τη διαφωνία τους σ'

27


Κάψε το σπίτι για τη σκηνοθεσία και τη δραματουργία

28

ένα έμμεσο μονοπάτι χωρίς να μετατραπεί σε καταστροφική ενέργεια. Έτσι θα ζήσουν την προφανή αντίφαση μιας εξέγερσης που μεταμορφώθηκε σε ένα είδος αδελφότητας, και μιας τέχνης μοναχικής η οποία δημιουργεί δεσμούς. Είμαι σίγουρος ότι το θέατρο θα έχει πάντα άντρες και γυναίκες ανάμεσα στους θεατές του που θα αναζητούν την έμμεση αποκάλυψη πληγών που είναι παρόμοιες με τις δικές τους· ή πληγών που, παρ' ότι προφανώς είναι ιασμένες, έχουν μια κρυφή ανάγκη να τις ξανανοίξουν. Φαντάζομαι ότι αυτοί οι άνθρωποι θα αισθάνονται μια οικεία ατμόσφαιρα, μια οσμή φωτιάς. Σαν αυτήν που οσμιζόμουν στην Πολωνία, όταν ήμουν νέος με την φιλοδοξία να γίνω σκηνοθέτης. Ήθελα να αλλάξω την κοινωνία μέσω του θεάτρου. Στην πραγματικότητα διακατεχόμουν από έντονη ανυπομονησία, επιθυμία για ευχαρίστηση και δύναμη, καθώς και ανεξέλεγκτη και δυνητικά αυτοκαταστροφική ανάγκη να ξεφύγω από το παρελθόν μου. Ήταν στην Πολωνία που συνάντησα τον Γέρζι Γκροτόφσκι. Ήταν μόνο ένα δύο χρόνια μεγαλύτερός μου και είχε δει το ένα εκατοστό του κόσμου που γνώριζα. Αλλά σε αυτόν τον περιορισμένο κόσμο του, είχε ζήσει την αδιαφορία της ιστορίας, την έλλειψη της ελευθερίας, τη συνεχώς απειλούμενη υπερηφάνεια της πολιτιστικής του ταυτότητας και βρίσκονταν πάντα σε κίνδυνο να αποκηρυχτεί. Στα τέσσερα χρόνια παραμονής μου στη σοσιαλιστική Πολωνία, για ακόμη μια φορά είχα την επίγνωση των φωτεινών τρόπων με τους οποίους οι πνευματικές διαστάσεις του ατόμου εμβολιάζονται από τον μεγάλο σαρωτή της ιστορίας, αλλά και από τις μικρές ατομικές ιστορίες, και τη γνώση πως η δειλία κρύβεται στην πηγή του θάρρους· και το αντίθετο. Είναι πιθανόν ότι αυτοί οι άνθρωποι που έλκονται από το θέατρο για την αγάπη της τέχνης και της πρωτοτυπίας δεν θα αναγνωρίσουν τους εαυτούς τους στις ιστορίες μου. Αυτό θα εξαρτηθεί από τη συγκυρία και την τύχη. Πιθανά −είτε μέσω της αξίας του βιβλίου ή του αναγνώστη του− κάτι θα επιτευχθεί με το να διαπεραστεί το σύννεφο της αδιαφορίας και της παρανόησης που καταδικάζει τις ιστορίες άλλων ανθρώπων στη λήθη. Θα τελειώσω έτσι αυτόν τον πρόλογο με αυτό που έχω ήδη πει. Δεν γράφω για να πείσω, να διδάξω ή να μεταδώσω τίποτα, αλλά για να επιστρέψω. Τι; Και σε ποιον; Υπάρχει ένα αρχαίο ρητό: ars longa, vita brevis. Η άποψη ότι η ζωή είναι σύντομη εξαρτάται από το πώς τη βλέπουμε. Το ότι η προσήλωσή μας στην τέχνη έχει μακροζωία είναι κάτι που δεν μπορούμε να αλλάξουμε. Και το να δουλέψουμε μόνο για την ομορφιά του θεάτρου δεν αξίζει τον κόπο.


ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο ΑΓΡΟΣ ΜΕ ΤΙΣ ΠΑΠΑΡΟΥΝΕΣ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΨΕ ΤΟ ΣΠΙΤΙ Υπάρχει ένας πίνακας στον Ένας ήχος τόσο τελετουργικός ΓΙΑ ΤΗ ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ οποίο ένας ζωγράφος δουλεύει σαν αυτόν ενός μικρού κοριτσιού ΚΑΙ ΤΗ ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ πυρετωδώς με πέντε πινέλα: ένα πουΜΠΑΡΜΠΑ περπατά μόνο σ’ ένα σκοτειΤΟΥ ΕΟΥΤΖΕΝΙΟ σε κάθε χέρι, από ένα ανάμεσα νό διάδρομο με τα παπούτσια του στα δακτυλάκια κάθε ποδιούΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΤΗΘΗΚΕ και ΚΑΙ ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΤΟΝτης. παππού το πέμπτο στο στόμα. ΚάθεΙΟΥΛΙΟ πι- ΤΟΥ 2019 ΓΙΑ νέλο δουλεύει ανεξάρτητα ΛΟ απόΓΑ Ρ Ι Α Σ Μ Ο Τ Ω Ν ΔΩΔΩΝΗ τα άλλα. ΠαρακολουθούμεΕΚΔΟΣΕΩΝ την Karen Press εξέλιξη πέντε παράλληλων, αυThe Canary Songbook τόνομων και συναφών κόσμων. Δείχνει ο ζωγράφος τη μέθοδό του; Ή αποκαλύπτει την εσωτερική ταραχή και την αχαλίνωτη απελευθέρωση που μπορεί να δημιουργήσει δεσμούς, συνδέσεις, σχέδια και αναπάντεχες εντάσεις; Ο πίνακας είναι του Katsushika Hokusai, δημιουργού 30.000 σχεδίων και πινάκων με συνεχείς εναλλαγές και ποικιλίες στο στιλ. Για κάθε καινούρια αλλαγή σε στιλ και τεχνική προσέγγιση, δίνει ένα νέο όνομα. (Πόσα ονόματα θα είχε ο Νίτσε, ο Πικάσο και ο Μπομπ Ντύλαν; Πόσα ο Μέγιερχολντ και ο Γκροτόφσκι;). Η ποικιλία των ονομάτων τού Hokusai είναι ο χάρτης με τις απόπειρές του για ανανέωση και απόδραση. Επίσης υπήρξε ένας καλλιγράφος και ποιητής. Σε μεγάλη ηλικία, απολάμβανε να γράφει και να δημοσιεύει ερωτικά, ακόμη και άσεμνα, ποιήματα. Απεβίωσε το 1849 σε ηλικία 89 ετών και αυτό είναι ένα από τα τελευταία του haikus.

Γράφω Σβήνω Ξαναγράφω Σβήνω ξανά Και τότε μια παπαρούνα ανθίζει.

19


Κάψε το σπίτι για τη σκηνοθεσία και τη δραματουργία

20

To Κάψε το σπίτι, «Ένα θέατρο που μπορεί να μιλήσει σε έχω αναφερθεί σε αυτούς τους στίχους, οι οποίοι μου θύμηΓιαΣυχνά τη Σκηνοθεσία κάθε ένανμου θεατή μιαεπέτρεψαν διαφορετική και σαν περιπτώσεις από τις πρόβες καιμε μου να βάλω και πολλές τη Δραματουρδιεισδυτική δεντων είναι μια φαπλάι πλάιοτις καλλιτεχνικές τεχνικές και τογλώσσα απάνθισμα πολιτισμών. γία είναι απολογιΥπάρχουν λουλούδια άμα κοπούν για πολύ καιρό. ιδέα,επιβιώνουν ούτε μια ουτοπία. Αυτό σμός της ζωής και τα οποίανταστική Ή αν μεταφυτευτούν μπορούν να αναπτυχθούν σε διαφορετική γη από του έργου του Εουείναι το θέατρο για το οποίο πολλοί από αυτή του Μπάρμπα. τόπου καταγωγής τους. Υπάρχουν όμως λουλούδια, που όταν τζένιο εμάς –σκηνοθέτες και καθοδηγητές μεταφυτευτούν ή κοπούν, μαραίνονται και πεθαίνουν. Αν προσπαθήΕίναι μια μεγάλη ομάδων– εκπαιδευτήκαμε για μεγάλο σουμε να αρπάξουμε την εκθαμβωτική ομορφιά των παπαρούνων και να αναδρομή στις μεθότη μεταφέρουμε σε ένα βάζο διάστημα» στο σπίτι μας ή σε ένα παρτέρι του κήπου δους δουλειάς του, μας, μαραίνονται μέσα σε λίγα λεπτά. στις τεχνικές πρακτιΥπάρχουν τεχνικές προσεγγίσεις μπορούν εύκολα να περάσουν κής του και στις εμπειρίες ζωής πουπου τροφοδότησαν τη θεατρική του από το ένα πρόσωπο στο άλλο και να συμπυκνωθούν σε ξεκάθαρες αρταυτότητα. χές. Στην το τέχνη συνθέτουν της αντικειμενικότητας. Το Κάψε σπίτι,μας Για αυτές τη Σκηνοθεσία καιτοτηπεδίο Δραματουργία είναι μια πηγή Στο άλλο άκρο υπάρχει η προσωπική θέρμη που χαρακτηρίζει κάθε έμπνευσης, είναι η δραματουργία των δραματουργιών και η επαγγελάτομο, μια μοναδική θέρμη που ανήκει μόνον σ’εκείνον ή εκείνη που ματική αυτοβιογραφία ενός από τους πιο σημαντικούς και με μεγάλη την έχει −σκηνοθέτες όταν όμως τη κανείς, μετατρέπεται σε παρωδία. επιρροή καιμιμείται θεωρητικούς τού σύγχρονου θεάτρου. Το Ανάμεσα σε αυτά, βρίσκεται ο αγρός με τις παπαρούνες. Εδώ βρίβιβλίο αυτό παρέχει μοναδικές πληροφορίες για τη φιλοσοφία και σκουμε τεχνικές με διπλό χαρακτήρα. Στη μία πλευρά είναι οι τεχνικές την πρακτική της σκηνοθεσίας από τον αρχάριο φοιτητή μέχρι τον που έχουν όλα τα χαρακτηριστικά μιας σειράς δεδομένων και δεξιοτήέμπειρο επαγγελματία. των που καθορίζουν την τεχνογνωσία. Στην άλλη πλευρά, υπάρχουν εκείνες που βασίζονται σε τέτοιο βαθμό στο περιβάλλον μέσα στο οποίο έχουν αναπτυχθεί, ώστε να μην μπορούμε να εξάγουμε ευκρινή συμπεράσματα. Οι τεχνικές σκηνοθεσίας ανήκουν σε αυτόν τον τύπο. Σε κάθε καλλιτεχνική πειθαρχία υπάρχει ένα βαθύ υποκειμενικό συστατικό. Υπάρχει, ωστόσο, και ένα στοιχείο το οποίο μπορεί να διαχωριστεί από τη βιογραφία, από τις συνθήκες εργασίας και από το προσωπικό στιλ του καλλιτέχνη σαν αντικειμενική γνώση· αυτή είναι η βάση που κάνει εφικτό το χτίσιμο ενός προσωπικού στιλ εργασίας. Η σκηνοθεσία είναι τόσο πολύ ιδιαίτερη όσο μια πρακτική η οποία μπορεί να καθοριστεί μόνο σε σχέση με λενα συγκεκριμένο θεατρικό περιβάλλον. Τι είναι ένας σκηνοθέτης; Σε ένα γενικό πλαίσιο ο σκηνοθέτης είναι ένα πρόσωπο που φροντίζει την κρίσιμη αισθητική αναπαράσταση του κειμένου· για άλλους, αυτός που συλλαμβάνει και συνθέτει μια παράσταση από το μηδέν. Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ένας καλλιτέχνης ο οποίος επιδιώκει τη δική του εικόνα θεάτρου, υλοποιώντας τη σε διαφορετικές παραστάσεις με αλλαγές συντελεστών· κατ' άλλους είναι εκείνο το κατάλληλο επαγγελματικό συνδετικό συστατικό που είναι ικανό να εναρμονίσει τα ετερόκλητα στοιχεία της παράστασης. Υπάρχουν ISBN: 978-960-558-256-2 περιβάλλοντα που ο σκηνοθέτης είναι ένας περιπλανώμενος καλλιτέ-


Millions discover their favorite reads on issuu every month.

Give your content the digital home it deserves. Get it to any device in seconds.