Page 1

14

R

9

13

wandeling

van park naar park in ’s-hertogenbosch • Westerpark • Heempark • Zuiderpark • Parade • Prins Hendrikpark en andere mooie plekken in de stad

15 km vertrek en einde: NS ’s-Hertogenbosch route op kaart routebeschrijving informatie over flora prijs: € 2,–


colofon

over de route

inhoud

idee, route en redactie Rijkert Knoppers, Marie José van der Linden, Maarten Sterneberg tekst Marcel Eekhout en Wim van Deurzen (red.) foto’s Marie José van der Linden vormgeving Maarten Sterneberg kaart OpenTopo.nl

Kijk op onze website voor wegomleggingen of andere (tijdelijke) veranderingen van de route.

Westerpark, Paleisbrug 4 Mariënburg, Bastion Oranje 6 Museumtuin, Parade 8 Casinotuin en Bossche Broek Heempark 10 Zuiderpark 12 Prins Hendrikpark 13 Jeroen Boschtuin 15 Bolwerk Sint-Jan

looprichting

pauzeplek

rustplek

uitzichtpunt

De beschrijvingen zijn gemaakt in samenwerking met:

© De Paadjesmakers, 2017 ’s-Hertogenbosch www.depaadjesmakers.nl

Foto op omslag: de populierencirkel in het Zuiderpark. Overzichtskaart van de wandeling

Enkele kleine parkjes worden in de avond voor het publiek gesloten. Musea zijn vaak op maandag gesloten. In de routebeschrijving staan soms straatnamen tussen (…) als het straatnaambordje langs de straat ontbreekt.


Leonardo Da Vinciplein Westerpark Hofvijver Paleisbrug Dommeloever Stadspark Mariënburg Buurtparkje Bleekerstraatje Tilmanshof Parklaan Bastion Oranje Anne Frankplein Museumtuin Weversplaats Parade

Zuiderpark

van park naar park in ’s-hertogenbosch Casinotuin Parkeergarage Sint-Jan Bossche Broek Zuiderplas Heempark Zuiderpark Rugbyveld Bastion Sint-Anthonie Muntelbolwerk Prins Hendrikpark Gheert van Calcarplein Aa en Zuid-Willemsvaart Kardinaal van Rossumplein Jeroen Bosch Tuin Sint-Janskerkhof Kerkplein/Amadeiroplein Fonteinstraat/plein Minderbroedersstraat/plein Bolwerk Sint-Jan

’s-Hertogenbosch is in de twaalfde eeuw ontstaan als een nederzetting bij het punt waar de rivieren de Aa en de Dommel elkaar ontmoeten. De eerste vermelding in een document over ’s-Hertogenbosch dateert uit 1196. De nederzetting groeide in de loop van de tijd uit tot een belangrijke vestingstad. Voor de noodzakelijke stadsuitbreidingen vonden er ophogingen plaats met behulp van zand. Door de zandafgravingen ontstonden er waterplassen. Deze vormen nu een onderdeel van de groene omgeving van de stad. Pal beneden de stadswallen ligt het Bossche Broek, een gebied dat ten behoeve van de verdediging van de stad van tijd tot tijd onder water kwam te staan. Het is nu een prachtig wandelgebied. ’s-Hertogenbosch is rijk aan natuur. Volgens een inventarisatie van Wageningen Universiteit uit 2014 heeft de gemeente 97,9 vierkante meter groen per woning. Daarmee haalt ’s-Hertogenbosch de negende plaats in de ranglijst van groenste gemeenten van Nederland. Deze wandeling voert onder meer door diverse parken, de ene wat groter dan de andere. Maar het blijft niet bij parken, we wandelen ook een stuk langs de Dommel, we komen op diverse pleinen en slaan uiteraard de Heemtuin niet over!

inleiding

3


A

routebeschrijving

1

1 We verlaten het NS-station van ’s-Hertogenbosch aan de achterzijde via de roltrap. Aan de rechterhand bevindt zich een fietsenstalling met een groendak (A). Beneden gekomen gaan we rechtdoor langs de vijver met de ‘vissen op het droge’. Direct voorbij het gebouw aan de linkerkant, het Paleis

B 2

C D 3

4

E F

B A

fietsenstalling

Bij het verlaten van het station met de roltrap valt het groendak van de fietsenstalling op. De vetplanten of sedumplanten die hier groeien nemen vocht op in hun bladeren. De plantjes zijn zo sterk dat ze tegen langdurige droogte en warmte kunnen. Het Paleiskwartier is een stedelijk gebied voor wonen, werken en studeren. Op dit voormalige fabrieksterrein zijn veel zuidelijke boomsoorten aangeplant die een mediterraan karakter oproepen. Een rij met leiplatanen is hier een goed voorbeeld van. Deze bomen zijn herkenbaar aan hun afschilferende bast en stekelige vruchten.

B

westerpark

Aan de achterzijde van het Paleiskwartier ligt het Westerpark. Dit waterrijke gebied is sober en sereen van opzet. Het ontwerp berust op de specifieke eigenschappen van het natte, 4

laaggelegen gebied. Het water inspireert tot de aanleg van eilanden die met elkaar door bruggen verbonden zijn. Het park is een ontwerp van Bureau Lubbers Landschapsarchitectuur dat in 2003 hiermee de Architectuurprijs won. Bij de ingang van het park is een rij oude kastanjes geplaatst. Er onder staan Drentse krentenboompjes die in de herfst fel oranjerood kleuren. Ook zijn er veel boomsoorten die het goed doen in een moerassige bodem, zoals de els, de wilg en de es. De meeste bruggen in het park zijn gemaakt van schanskorven (zie foto) gevuld met natuursteenbrokken. Op het plein, na de tweede brug, is een metasequoia of watercipres te zien. Het is een bladverliezende naaldboom. Deze soort komt al tijdens de laatste ijstijd in Oost-Azië voor. Bijzonderheden bij de els, de wilg en de es: volgens oud volksgeloof zijn elzenknopjes effectief tegen reuma. Hiervoor moet je thee

westerpark • paleisbrug


van Justitie, slaan we linksaf. Dit is Het Rechte Pad. Aan het einde daarvan rechtsaf. Deze straat komt uit op de Onderwijsboulevard. Hier schuin links oversteken en rechtsaf de Kraaikampen inslaan. Ingang Westerpark (B).

B

2 Over de eerste stenen brug linksaf en daarna rechtdoor, langs het water en over nog meer soortgelijke stenen

bruggen. Einde van het pad links. Dit is de Westerparklaan (bloemenweide C). 3 Deze laan met oude moeraseiken eindigt op de Onderwijsboulevard. Schuin links oversteken, dit is de Jonkerstraat. Deze straat komt uit op de Statenlaan (D). 4 Hier rechtsaf het pad langs het water volgen. Aan

E

zetten van de gedroogde knoppen. Aan de stam van de wilg groeien loten, de wilgentenen. Ze worden gebruikt om manden en tuinschermen van te vlechten. Het hout van de es is taai en sterk. Vanwege die kwaliteit is het onder andere geschikt voor liggers van gymnastiektoestellen.

C

bloemenweide

Aan de linkerhand ligt een bloemenweide met moerasvegetatie. Daarop groeit bijvoorbeeld de geel bloeiende ratelaar. Het is een aparte plant die de voedingstoffen opzuigt uit de wortels van gras in plaats van uit de bodem.

D

statenlaan

Langs de Statenlaan staat een andere zuidelijke boomsoort: de gleditsia of valse christusdoorn. De oorspronkelijke soort heeft grote doornen aan de stam. Interessanter zijn de tot veertig centimeter lange bruine peulen met zoete eetbare zaden.

het einde van het pad naar links over het water en meteen daarna rechts. Vervolgens links over de Paleisbrug (E). Beneden aan de Paleisbrug rechtdoor lopen en de straat oversteken. Vóór de brug over de Dommel (F), tussen de haag en de brug, het pad links langs het water volgen. Doorlopen tot aan de eerste brug, de Mariabrug. Steek deze nieuwe brug (2016) over.

F E

paleisbrug

De 255 meter lange brug uit 2015 is gemaakt van roestig cortenstaal en verbindt het Paleiskwartier met de binnenstad. De ontwerpers laten zich bij het ontwerp inspireren door de High Line in New York. De beplanting in zowel New York als ’s-Hertogenbosch is van landschapsarchitect Piet Oudolf, internationaal specialist in vaste planten en grassen.

F

rivier de dommel

Langs de Dommel, aan de Van der Does de Willeboissingel staat de suikeresdoorn. Kenmerkend voor deze boom is de ontwikkeling van de wortelvoet in de vorm van een soort houten klompvoet. De eilandjes in de Dommel zijn gemaakt van de grond die eerder aan de overkant als talud tegen de vestingmuur lag.

5


5

Aan het einde van de Mariabrug de straat rechtsaf schuin oversteken. Neem hier de onderdoorgang naar Stadspark Mariënburg (G) aangeduid met het bordje: Eigen weg. Op het eind, de uitgang door en rechts afslaan, vervolgens links (Berewoutstraat). Deze straat komt uit in de Vughterstraat (H). Deze oversteken en naar rechts gaan. 5

Voorbij de Kuipertjeswal eerste steeg naar links, Bleekerstraatje. Ga aan het einde, rechts, door de poort. Het pad naar links met een bocht naar rechts volgen, naar de andere kant van het buurtparkje (I). Na de poort rechtsaf slaan en daarna meteen weer linksaf. (Rechts het Tilmanshofje.)

G

6

H

7

6

7 Aan het eind van het straatje de drukke Parklaan (J) oversteken en links langs de stadswal lopen naar Bastion Oranje (K). 8 Daarna lopen we terug naar de verkeerslichten. Hier de straat oversteken en rechtdoor blijven lopen door de Prins Bernhardstraat (L).

Links: Esdoorn, rechts: Schijnacasia

K

L

I

J

8

K G

G

stadspark mariënburg

Klooster Mariënburg, gebouwd in 1899 en uitgebreid in 1928, is opgetrokken in een neogotische stijl. Aan het klooster zijn vanaf het begin scholen verbonden. Tot 1999 gaven de Zusters van Jezus, Maria, Josef (JMJ) hier les. Grote delen van het complex hebben plaats gemaakt voor appartementen. Het meest karakteristieke gedeelte, zoals het moederhuis, is echter gebleven en staat nu op de monumentenlijst. In 2006 zijn de appartementen in het klooster opgeleverd en is de oude kloostertuin ingericht als openbaar park. Direct links in dit stadspark is een zeer oude, zeer hoge taxus te zien. Het hout van de taxus - vroeger gebruikt om bogen van te maken - is tamelijk hard. Verderop links staat een mammoetboom of sequoia van meer dan honderd jaar oud. Door hun zachte bast kunnen deze bomen bosbranden overleven. Voor de ijstijden kwamen sequoia’s over de hele wereld voor. Een sequoia kan 3500 jaar oud worden en een hoogte bereiken van meer dan honderd meter.

H

vughterstraat

Door de bewoners en winkeliers is in deze straat in 2015 op veel plaatsen blauwe regen geplant. Een trend die ook elders in de stad is opgepakt.

I

buurtpark bleekerstraatje

Het Bleekerstraatje verwijst naar de linnenblekers die hier eeuwenlang gewerkt en gewoond hebben. Het steegje behoort tot

mariënburg


het middeleeuwse stratenpatroon. Kenmerkend hier is de winterkers die van november tot april kan bloeien. De bomen verbeelden daarmee de boomgaard die hier ooit is geweest. Het donkergroene blad van de winterkers verkleurt in de herfst naar geel tot oranje. Het parkje is geliefd bij de kinderen uit de buurt.

E

K

bastion oranje

Bastion Oranje was in 1634 als onderdeel van de Bossche vestingwerken gebouwd. Ooit stond op deze winderige plek een molen. Midden negentiende eeuw kwam er een dampende olie- en meelfabriek voor in de plaats. Daarna kreeg Bastion Oranje een nieuwe bestemming als stadsparkje met een unieke weidse blik over het Bossche Broek. In het voorjaar bloeien hier duizenden krokussen onder de monumentale

Weichselbaum ( J) en schijnacacia (K)

J K J

parklaan

Aan de Parklaan staat een zeer zeldzame weichselboom of weichselkers. Deze boom is waarschijnlijk rond 1900 geplant. In het voorjaar kent de boom een waterval aan kleine witte bloemen. De stadsmuur achter de boom is tien jaar geleden gerestaureerd. Het voegmateriaal bevat extra veel kalk waardoor er nu al licht paarse muurleeuwebekjes en muurvarens kunnen groeien. Op de bovenkant van de muur zijn plakken oranje dooiermos te zien. Dit is een combinatie van een schimmel en een alg. Het is een korstmos die leeft van de lucht en de voedingszouten uit de neerslag. Door verontreiniging en fijnstof verdwijnt de korstmos en gaan schimmel en alg hun eigen weg. Bij de lindebomen, die in het gras en voor het voormalig gerechtsgebouw staan, is te zien dat de groeiomstandigheden bepalend zijn voor de omvang van bomen. De bomen in het gazon zijn bijna twee keer zo groot als die in de verharding voor het gerechtsgebouw. Beide lindenrijen zijn ongeveer veertig jaar geleden geplant als vervanging van zieke iepen. Deze iepenziekte is erg besmettelijk: ook dood hout (brandhout) kan een besmettingshaard zijn.

bastion oranje

bomen. Hier staan oude schijnacacia’s of valse acacia’s (robinia pseudoacacia) die te herkennen zijn aan de diep gegroefde gedraaide stammen. Deze bomen kunnen een hoogte van wel twintig meter bereiken. Het Bastionder, een informatiecentrum, vertelt het verhaal over de krijgsgeschiedenis van ’sHertogenbosch en het omliggende landschap.

L

bernardstraat

Het parkeerterrein links aan de Bernardstraat is omgeven door klapbesstruiken. Deze struiken zijn in de jaren zeventig veel geplant. Ze zijn vooral herkenbaar aan de kleine witte bessen. Dooiermos

Muurvarentje

J

7


9 Doorlopen langs het KPNgebouw en de Toonzaal tot het Anne Frankplein met bankjes. Hier twee keer rechtsaf slaan, de steeg met de naam Mortel in. Hier bevindt zich de ingang van het Stedelijk Museum ’sHertogenbosch (SM’s).

Route als het museum geopend is. Ga links door de ingang van het SM’s en loop via het Noordbrabants Museum (voor passage gratis toegankelijk) naar de voorkant van dit museum aan de Verwersstraat. We passeren dan de museumtuin (M) en de horecagelegenheid van het museum. Als we het museum uitlopen gaan we naar rechts. Daarna het tweede kleine straatje rechts, Oud Bogaardenstraatje, dat na de bocht uitkomt in de Beurdsestraat. Hier rechtsaf om naar het pleintje met de fontein te kijken. Daarna weer teruglopen. Eerste straat rechts, Beurdsepoort. Route als het museum gesloten is. In de Mortel rechtdoor en aan het einde linksaf slaan. Dit pleintje (Weverplaats) met een fontein schuin naar links oversteken naar de Beurdsestraat. Hier de eerste straat rechts nemen, de Beurdsepoort. Vervolg Wandelroute Aan het einde van de Beurdsepoort links afslaan, Volderstraat, deze komt uit in de Verwerstraat. Daar rechtsaf en meteen links (Peperstraat). 8

N 10

9

M

O

11

P

Neem de eerste straat rechts. Links ligt de Parade (N) met de Sint-Janskathedraal. 10 Aan het einde van de straat (voor Theater aan de Parade) rechts de Triniteitsstraat in. Na 25 meter, links de Cavaleriestraat inslaan. Op deze hoek staat een Japanse ceder. De Cavaleriestraat komt uit in de Casinotuin (O). We lopen hier rechtdoor naar beneden, door de stadsmuur die daar achter ligt en over de voetgangersbrug. Aan het einde, na de trap omhoog, slaan we rechtsaf. 11 Het wandelpad/fietspad komt uit op Pettelaarseweg. Hier even naar rechts lopen en de drukke straat met fietspaden oversteken. Rechtdoor de polder, het Bossche Broek (P), ingaan. De Sterrebosweg volgen en het brede water aan de linkerhand houden.

M

museumtuin

Blikvanger in deze knusse museumtuin is de enorme, bijna twee eeuwen oude rode beuk. Ook staan hier een vleugelnoot, tulpenbomen, beuken en eiken. De tuin behoorde lange tijd bij de woning van de gouverneur, vanaf 1850 Commissaris van de Koningin geheten.

N

parade

De Parade heeft door de eeuwen heen verschillende functies gehad. Het bood ruimte aan het Groot Begijnhof (1280-1700) en diende achtereenvolgens als exercitieterrein (1747-1850), wandelplaats (1850-1935), speelveld (19351965) en parkeerterrein (19652006). Op de Parade staat een carré van paardenkastanjes. De laatste jaren hebben de kastanjes last van bloederziekte. De bomen krijgen bruine vlekken op de stam en bloeden donker vocht. Deze aantasting leidt tot baststerfte en bij ernstige aantasting tot sterfte van de

museumtuin


ongeveer 150 jaar oud is. De kleur van deze soort varieert van boom tot boom. De boom in de Casinotuin is zelfs bijna zwart te noemen. Beuken kunnen tweehonderd tot driehonderd jaar oud worden.

P

O P

boom. Om die reden zijn er op de Parade al verschillende kastanjebomen omgezaagd. Een aantal mensen wil de paardenkastanjes vervangen door linden omdat dat meer bij de historische sfeer van de Sint-Jan zou passen. Dat was ook het idee van Buro Lubbers landschapsarchitectuur dat daarmee in 2009 in de prijzen viel. Door bezuinigingen is het plan echter nooit uitgevoerd.

O

casinotuin

Dit park is de groene verbinding tussen binnenstad en Hekellaan. Tot het eind van de achttiende eeuw lag hier een vuilstortplaats. De tuin is recentelijk gerenoveerd. Ook het blootleggen van de stadsmuur en de bouw van de ondergrondse parkeergarage is daar onderdeel van. In een van de cortenstalen banden in de tuin is een tekst aangebracht: Casinotuin: tuin van vrede en vrijheid. Deze tekst verwijst naar de twee monumenten die in de tuin staan: het verzetsmonument en het Joods Scholierenmonument. In de Casinotuin staan veel oude bomen. De meest opvallende is de rode of bruine beuk die

het bossche broek

Dit stuk ongerept natuurgebied van ongeveer 116 hectare ligt pal tegen het stadscentrum. In de geschiedenis van ’s-Hertogenbosch is dit moerassige rivierklei- en veengrondgebied een natuurlijk verdedigingswerk. ’s-Hertogenbosch krijgt in die tijd de bijnaam ‘(onoverwinnelijke) Moerasdraak’. Het natuurgebied bestaat voornamelijk uit graslanden met bijzondere planten, die vooral voorkomen waar het kwelwater omhoog komt. Voorbeelden zijn de moeraszegge, moeraskartelblad, veenpluis, wateraardbei, watergentiaan, dotterbloem, zwanenbloem, grote pimpernel, holpijp en snavelzegge. Vogels strijken hier graag neer, waaronder de roerdomp, wintertaling, bruine kiekendief, boomvalk, rietzanger, blauwborst en de kleine karekiet. Het gebied is dan ook één van de belangrijkste weidevogelgebieden van Brabant. Op bepaalde graslanden grazen koeien. Over het algemeen maait Staatsbosbeheer de percelen. Het maaien is aangepast aan het broedseizoen van de vogels, waarbij het maaisel meteen wordt afgevoerd om de bodem schraal te houden. Het is belangrijk om de flora en fauna weer te herstellen. Dat gebeurt door sommige sloten te dempen, nieuwe sloten aan te leggen en enkele oevers schuin af te steken. Door middel van kleine stuwen herstellen de natte graslanden zich waar dat nodig is en wellicht is daar op den duur weer in overvloed het moeraskartelblad te zien. Deze plant staat op de Nederlandse Rode lijst van planten als ‘vrij zeldzaam’ en ‘zeer sterk afgenomen’. Op de verharde weg loont het de moeite om af en toe om te kijken om de spiegeling van de Sint-Jan in het water te zien. In dit natte gebied staan struikwilgen. Deze soort komt veel voor langs sloten en plassen. Vroeger geloofden veel mensen dat er in de kruinen van de wilgen heksen en duivels zaten. De mensen maakten destijds fluiten uit wilgenhout om daarmee het kwade te verjagen.

parade • casinotuin • bossche broek

9


Q

zuiderstrandweg

In het weiland aan de Zuiderstrandweg staat een oude markante meidoorn die door het vee strak op een bepaalde hoogte wordt afgeknabbeld. In deze sprookjesachtige omgeving speelt ook de Spaanse aak of veldesdoorn een rol. Doordat de bomen in het verleden een aantal keren zijn afgekapt zijn er meerdere stammen ontstaan: een fraai gezicht. De gevleugelde vruchten van de Spaanse aak zijn gemakkelijk te herkennen: ze staan keurig twee aan twee in elkaars verlengde.

R

heempark

In het grote grasveld voor het Heempark staat een Amerikaanse es die een veel fijner blad en mooiere herfstkleur heeft dan onze inheemse es. Het heempark, ruim twee hectare groot, ligt verscholen op een schiereiland grenzend aan het Bossche Broek en recreatiegebied Zuiderplas. Bezoekers kunnen hier van de natuur genieten en kennis maken met de flora en fauna in alle geuren en kleuren. • Insecten zoals de wespvlinder, kleine vuurvlinder, oranjetipje, stippelmot, kleine vos en solitaire bijen in het bijenhotel. • Vogels zoals de groene specht, bosuil, steenuil, boomkruiper en koolmees. Als passanten zijn de sperwer en de ijsvogel gesignaleerd. • Zoogdieren zoals het konijn, bosmuis, mol, dwergvleermuis, laatvlieger en watervleermuis. • Amfibieën zoals de bruine kikker, groene kikker en gewone pad. • Mossen zoals pluisdraadmos, groot laddermos, purpersteeltje en het kronkelsteeltje. • Paddenstoelen zoals de fopzwam, aardtong, geweizwammetje, dodemansvinger en de dikrandtonderzwam. • Bomen en heesters zoals de ratelpopulier, vuilboom, kardinaalsmuts, meidoorn en hazelaar. • Kruiden zoals wespen-orchis, gele dovenetel, boshyacint, wateraardbei, heelblaadjes en knikkend nagelkruid. In de aangelegde kruidentuin zijn nog andere geneeskrachtige planten te vinden. Ook is er een vijver met een rijk waterleven van waterwantsen, kikkers en padden, libellen en watervogels. Hier huist het blaasjeskruid, een vleesetende plant die 10

12

Q

14

R1

R1 Nestkastje voor roodborstje of bonte vliegenvanger, R2 Winterpostelein en korstmos, R3 Meniezwam R4 Daslook (zeldzaam) en R5 Elfenbankjes.

watervlooien eet. In het natte hooiland rond de vijver groeit moerasspirea en de gele lis. Typerend voor het Heempark is dat al deze verschillende plantengemeenschappen - inclusief natuurlijke overgangen - in een relatief klein gebied naast elkaar te vinden zijn. Bij de entree van het Heempark is informatie te vinden over wat er in die maand te zien valt. Voor uitgebreide informatie en eventuele rondleidingen zie www.heempark-s-hertogenbosch.nl.

heempark


S 15

12 Neem de eerste weg links, dit is de Zuiderstrandweg (Q). Bij de brug aan linkerhand, op het einde rechtsaf. Neem het eerste pad links, hier staat het Heempark al aangegeven. Aan de rechterhand ligt de Zuiderplas. Op het einde van het pad, na een parkeerterrein, linksaf en meteen rechts het pad volgen naar de ingang van N het Heempark (R). 13 We lopen hier een rondje; het pad linksom volgen. Ga niet links- of rechtsaf, blijf op de binnenste ring. Weer terug bij de uitgang rechtsaf en het pad vervolgen. Aan het einde hiervan rechtsaf naar het bruggetje. Dit oversteken en eerste pad links nemen. Aan het eind bij

R2

R5 R 13

een hekwerk rechtdoor. Hier lopen we door een laantje van zoete kers en esdoorn. Daarna volgt nog eenzelfde hekwerk. Op het grasveld staan veel Hollandse linden die in juli bloeien en dan zeer sterk ruiken. 14 Aan het einde rechts het pad op en de weg rechtdoor volgen, Zuiderparkweg. Bij de verkeerslichten rechtdoor lopen tot aan het park. Hier rechtdoor blijven lopen, over het wandelpad, aan de rand van het Zuiderpark (S, zie ook pag. 12). 15 Voorbij het IndiĂŤmonument nemen we het eerste pad links (S), dan de eerste brug links. Daarna meteen rechtsaf. Aan de linkerhand staan vijf stalen vliegtuigjes. Loop vervolgens door de cirkel van populieren. Daarna gaan we verderop rechts het bruggetje over. Neem het pad naar links. In de verte is de Schroef van Archimedes te zien.

R3

R4

S (S) Vleugelnoot in het Zuiderpark (zie volgende pagina) 11


16 Ga aan het einde van het pad rechtsaf. Neem het eerste pad naar links, Vonk en Vlamlaantje. Aan het einde rechts over een pad op de vestingwal langs het rugbyveld (T). Zie kader onderaan in de kaart. 17 Bij Bastion Sint-Anthonie (U) het trapje opgaan en het pad langs de vestingmuur volgen. Aan het einde gaan we met een trapje naar beneden en lopen we naar links naar de verkeerslichten. Hier naar rechts de (sluis)brug over. Na de brug meteen linksaf slaan langs de Zuid-Willemsvaart. Neem de eerste straat rechts, Hinthamereinde. Ga daarna de brug over en sla vervolgens links af, het Muntelbolwerk. Bij de kruising de straat oversteken en het park inlopen ter hoogte van het elektriciteitshuisje. Voor de naastgelegen cirkel, op een splitsing, naar rechts het pad volgen.

V 19

18

18 In het Prins Hendrikpark (V) het pad nemen dat het dichtst bij het water ligt. We lopen het Prins Hendrikpark driekwart rond. Dit is ongeveer 1,5 kilometer. Volg het pad tot voorbij de drie hoge gebouwen en het kunstwerk aan de rechterkant. Daar loopt het pad ook wat omhoog. Op de viersprong schuin rechtdoor. Aan linkerhand ligt een hekwerk van het dierenparkje. We verlaten het park en steken de straat over, de Nemiusstraat in.

S

17

T

U Hier kan er een rondje om de linksgelegen ingang van de parkeergarage gelopen worden. Er is een mooi uitzicht over het park.

16

S

zuiderpark

Het Zuiderpark is zo’n tien hectare groot. De officiële opening was op 18 juni 1958. Het park en veel buitenruimtes in deze wijk zijn ontworpen door bureau Buys en van der Vliet uit ’s-Hertogenbosch. De opvolger van dat bureau, MTD landschapsarchitecten, heeft in 1993 het door verzakking van de bodem geteisterde park flink onder handen genomen. Veel beplanting is verwijderd en delen zijn opgehoogd. Er zijn banken geplaatst en er ontstond eenheid in de bruggen over het water. Ook de hoge windvanen en de vijf vliegtuigjes zijn toen aan het Zuiderpark toegevoegd. Voorbij het Indiëmonument is links een laan aangeplant met vleugelnoot. De vruchten van de vleugelnoot zijn te herkennen aan de lange

zuiderpark


hangende strengen met nootjes. Vervolgens staat daar een cirkel van hoge populieren met daarin een kunstwerk van klinkers. De populier komt veel voor in Brabant. Ze werd hier vroeger veel gebruikt voor de productie van klompen. Langs de waterkant bij de Schroef van Archimedes (1993, Tony Cragg) groeit een rij taxodium, of moerascipressen. Deze bladverliezende naaldbomen maken als ze oud zijn ‘ademwortels’ of ‘luchtwortels’. Dit zijn holle houten stompen die rondom de boom uit de grond omhoog steken.

T

langs het rugbyveld

Oude kastanjes, platanen en een hopbeuk verfraaien het pad langs het rugbyveld. De naam hopbeuk is afgeleid van ‘hop’ omdat de katjes met zaad lijken op hopbellen. Na het rugbyveld staat aan de rechterkant een grote zilverlinde.

Het is een variant die ooit op een onderstam is geënt. Dit is te zien aan het groeiverschil op één meter hoogte. De onderstam groeit minder snel dan de boom erboven. De boom is in 1937 geplaatst ter gelegenheid van het huwelijk van prinses Juliana en prins Bernhard. De boom, met een omtrek van vijf meter en een hoogte van 25 meter, is de dikste van Noord -Brabant.

U

bastion sint-anthonie

Als onderdeel van de Bossche vesting ziet Bastion Sint-Anthonie in 1618 het licht. Bij de recente reconstructie is de vestingmuur gedeeltelijk zichtbaar gemaakt: een aarden wal die overgaat in een loopbrug. Een in 1994 geplaatst monument, uitgevoerd in cortenstaal, herinnert aan de bevrijding in 1944 door de Royal Welsh Fuseliers. Hier staat ook een bonte esdoorn. Deze boom-

U

V soort komt niet zoveel voor omdat ze minder bladgroen heeft en daardoor zwakker zijn en gevoeliger is voor ziektes. Deze boom is gelukkig erg sterk.

U Boven: Fantasievolle voortzetting van de vestingwal. Onder: Op de voorgrond een beuk. In het midden staat een Amerikaanse tulpenboom. Tijdens de Amerikaanse burgeroorlog (1861 1865) was deze boom in dit land het symbool voor de vrijheid.

V

prins hendrikpark

Na 1874 heeft ’s-Hertogenbosch geen vestingstatus meer. Daardoor kan de stad uitbreiden. Hiervoor is zand nodig. Door de zandafgraving ontstaat een kunstmatige plas, de IJzeren Vrouw genaamd. De naam van het meer is ontstaan naar analogie van de IJzeren Man, een plas bij Vught genoemd naar de destijds gebruikte graafmachine. Lees verder op pagina 14.

prins hendrikpark

13


Vervolg (V) van pagina 13. Het Prins Hendrik Park ligt rondom de IJzeren Vrouw. Vroeger was dit een geliefde zwemplek waarbij door middel van een schot de mannelijke van de vrouwelijke zwemmers werden gescheiden. In het park staan veel verschillende boomsoorten. Opvallend zijn de vele populieren. De witte abeel (zilverpopulier) met een wit viltig blad, de zwarte populier (deze geldt als de meest bedreigde boomsoort in Europa) met een grillige takstructuur en de in Nederland veel aangeplante Canadese populier zijn daar enkele voorbeelden van. De Canadese populier heeft een krachtige, oppervlakkige en verspreide wortelgroei. Daarom mogen ze niet dicht bij huizen, fietspaden en leidingen staan. De wortels kunnen door zachte muren en gaatjes in muren groeien. Bij het speeltuintje groeit een grijze abeel met een bijna witte stam en ‘ogen’ op de bast. Het park is omgeven door witte paardenkastanjes die in 1936 zijn aangeplant.

X W

kardinaal van rossumplein

Y

jeroen boschtuin

De Jeroen Boschtuin is een voormalig kloostertuin van de Paters Redemptoristen. Zij woonden van 1855 tot 1971 in het klooster dat grensde aan deze tuin. Het klooster en het noviciaat herbergen nu woonappartementen, de kerk is in gebruik als feest- en congrescentrum. Sinds 2011 onderhouden vrijwilligers de stadstuin . Op een bord is te lezen wat er groeit en bloeit in de Jeroen Boschtuin. Voor meer informatie zie www.jeroenboschtuin.nl.

Y

aa en zuid-willemsvaart

Aan de Muntelkant bij de eerste brug over de Aa (W1) staan monumentale witte paardenkastanjes die minstens 90 jaar oud zijn. Aan de kant van de binnenstad staan zilverlindes. Verderop langs de Zuid-Willemsvaart (W2) groeien zilveresdoorns. De onderkant van het blad van deze boom is zilverachtig van kleur. Zijn familiegenoot in Canada, de Maple Leaf, is bekend om de suiker die van de boom wordt getapt.

14

X

Het Kardinaal van Rossumplein is, door de graskussens en grote platanen, een groene entree aan de noordzijde van de binnenstad. In 2002 is het plein heringericht door Parklaan Landschapsarchitecten ’s-Hertogenbosch.

Z

bolwerk sint-jan

Het ontwerp voor het 600 m2 grote stadspark op het dak van het Bolwerk Sint-Jan is van Martien van Osch, Buro Oslo. De gleditsia’s die hier te zien zijn verschijnen steeds vaker in gemeenteplantsoenen omdat ze niet of nauwelijks onderhoud behoeven en een veel licht doorlatende kroon hebben. Op de plek van de oude, middeleeuwse stadspoort is nu het informatiecentrum Bolwerk Sint-Jan gevestigd (geopend in 2016). Onderdelen van de oude stadsmuur en -poort zijn daar te zien.

jeroen boschtuin • bolwerk sint-jan


19 Aan het einde van de Nemiusstraat rechts en meteen links, onder de gebouwen door naar het Geert van Calcarplein. Na nog twee onderdoorgangen naar rechts de Pelssingel op. Over de brug (W1) de Van Berckelstraat in. Na de (tweede) brug over de Zuid-Willemsvaart (W2) links oversteken, over het pad door het parkje op het Kardinaal van Rossumplein (X). 20 Het plein aan de linkerhand oversteken naar de Sint-Josephstraat. Na de kerk en het voormalig klooster, links het Redemptoristenpad in gaan. Aan het einde ligt de Jeroen Bosch Tuin (Y).

21 Vervolgens rechtsaf richting Sint-Jan door In de Boerenmouw. Op de Hinthamerstraat linksaf en meteen rechts, het Sint-Janskerkhof. Op de hoek, staat een enorme Hongaarse zilverlinde. Loop om de achterzijde van de SintJan heen. Op het pleintje links staat een amberboom. Aan het einde van het straatje rechts. We komen weer op de Parade. Hier rechtdoor de Kerkstraat in. Via deze straat komen we uit op het Kerkplein. Hier linksaf, Krullartstraat, via het Fonteinplein lopen we rechtdoor en gaan we rechts de Ridderstraat in. De straat komt uit op de Markt.

22 Hier steken we schuin naar links over en nemen de Minderbroedersstraat. Aan het einde links (Snellestraat). Via het terras rechts het steegje nemen (Begijnstraatje). Uitkomend in de Postelstraat gaan we rechtsaf. Even verder, links, tussen twee winkelpanden, een klein steegje in. Dit is het Uilenburgstraatje. Op de T-sprong gaan we rechts en eerste links. Dit is de Walpoort. Die komt uit op de Sint-Janssingel. Hier rechts afslaan. We komen langs het Bolwerk Sint-Jan (Z). Daarna links de brug over en via de Stationsweg naar het Centraal Station.

19

W1 W2

Z 20

X Y 21

Z 22


Deze afwisselende wandeling van 15 kilometer voert langs veel groen in en om de stad ’s-Hertogenbosch. We beginnen en eindigen bij het Centraal Station. ’s-Hertogenbosch heeft ruim 70.000 bomen binnen haar gemeentegrenzen staan. Dat zijn er te veel voor één wandeltocht. Deze route voert langs een aantal daarvan zoals de weichselboom, de watercipres, de Amerikaanse tulpenboom, de valse christusdoorn en de schijnacasia. Verder kunnen we onderweg planten aantreffen zoals het muurvarentje, het blaasjeskruid en de snavelzegge. Naar gelang het seizoen zien we eventueel ook paddenstoelen zoals de fopzwam, de aardtong of de dodemansvinger. Voor iedereen, bekend of onbekend met de stad ’s-Hertogenbosch, is deze wandeling een groene ontdekkingstocht. Voorjaar op het Bastionder

Veel plezier met deze wandeling.

Deze wandelgids is onderdeel van een serie wandelgidsen van De Paadjesmakers met wandelingen in en rond ’s-Hertogenbosch. Tot nu verschenen de delen: 1 Moerputten (Halvezolenlijn, Fort Isabella, Bossche Broek), 18 km 2 Wamberg (Rosmalen - ’s-Hertogenbosch), 20 km 3 Beeweg (processieroute langs 10 Mariabeeldjes), 3 km 4 Muyserick & Maurick (Vught, Halder en Paleisbrug), 15 km 5 In de voetsporen van Jeroen Bosch, 3,5 km 6 Sparrenrijk & Essche Stroom (Boxtel - ’s-Hertogenbosch), 20 km 7 Hedendaagse architectuur in ’s-Hertogenbosch, 10 km 8 Vughtse Lunetten (Vughtse Heide, IJzeren Man), 10, 15 of 20 km 9 Parken en Pleinen (Wester- en Zuiderpark, Heempark e.a.) 15 km Meerdere wandelgidsen zijn in voorbereiding. De wandelgidsen zijn verkrijgbaar in diverse winkels in de binnenstad van ’s-Hertogenbosch en via: www.depaadjesmakers.nl

B 5

2

C

G D 3

4 6

F

I

H

Wandelgids: Van park naar park in ’s-Hertogenbosch  

De negende wandelgids van De Paadjesmakers uit ’s-Hertogenbosch. Een afwisselende informatieve wandeling van 15 kilometer voert langs veel g...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you