Issuu on Google+

PO najaar 2011

Aan de slag met 21st century skills Kenny.nl: spelen en leren Leren met mobieltjes


Inhoud

2 Column Frans Schouwenburg 3 Webtips 4 Formeel en informeel Engels leren 6 Hoe ondersteunen we leerlingen met dyslexie? 8 Ik KHAN rekenen 10 De leerling aan het woord 10 Ict in het onderwijs, de stand van zaken 11 Klaar voor de start; de nieuwe Kennisnet onderbouwsite 12 Begrijpend kijken in de klas 14 Innoverend leren in een ict-leerrijke omgeving 16 Nieuws

Het thema van deze inDruk is ‘Taal en rekenen’. Ook de webtips staan natuurlijk in het teken van dit thema. Voor het eerst zijn er behalve webtips ook tips te vinden om filmpjes van Teleblik en Leraar24 rondom dit thema te bekijken. Om de filmpjes van Teleblik te kunnen bekijken heeft u een Entree account nodig. Mocht u deze nog niet hebben dan kunt u deze gratis aanvragen wanneer u hieronder op een van de Teleblik-links klikt.

Kijktips Teleblik

Webtips

Het vastleggen van taal, o.a. het ontstaan van
woorden-

Op de site van de Rekenboog, een initiatief van SLO, het

boeken, alfabetten, beeldschrift, spijkerschrift en de


Freudenthal Instituut en de CED-groep staan rekenlessen

spellingsregels.

voor zeer moeilijk lerende kinderen. Aan de leerlijnen zijn

www.teleblik.nl/media/66801

activiteiten gekoppeld die zorgen voor betekenisvol rekenonderwijs.

Het ontstaan van de Nederlandse taal en de
relatie van het

www.rekenboog.slo.nl

Nederlands met andere talen om ons heen. www.teleblik.nl/media/31607

In deze inDruk is het verhaal te lezen van een school die werkt met de site van de Khan Academy. De site Mathtrain.tv

4

8

12

14

Educatief programma voor het basisonderwijs, waarin

is een soortgelijke site waar zowel de leerkracht als de leer-

spelenderwijs kennis wordt gemaakt met rekenen en

lingen rekenproblemen uitleggen in screencasts (filmpjes).

getallen.

www.mathtrain.tv/index.php

www.teleblik.nl/media/5418244 Op deze site staan heel veel online oefeningen om rekenen, taal, maar ook om vakken zoals techniek en topo te oefenen.

Column

Kijktips Leraar24

Kinderen kunnen alles

Ook bevat deze site gerichte oefeningen voor de NIO- of CITOtoets.

Er wordt weer volop geschreven en gesproken

wat ze kunnen. En dat kan verrassende effecten

Taal speelt een grote rol bij realistisch rekenen, daarom

over de voordelen en nadelen van internet en

hebben. Al enige tijd verzamelen we bij Kennisnet

worden taal- en rekenonderwijs gecombineerd.

sociale media. Vooral wanneer het gaat om onze

voorbeelden van scholen die leerlingen serieus

www.leraar24.nl/video/2134

kinderen, die al zoveel gevaar lopen in deze

inzetten bij alles wat rond de computer in de

wereld, zijn we erg voorzichtig en bannen we

school speelt. Onlangs organiseerden we bij

Iedere dag klassikaal sommen oefenen verbetert de basis-

oefenen. De site is ook prima bruikbaar bij instructie op het

graag uit wat ons niet zint. De frustratie is dan

Kennisnet een kringgesprek met een aantal van

kennis rekenen van leerlingen.


digibord.

ook groot als we als opvoeders in de gaten

deze scholen. Docenten en leerlingen vertelden

www.leraar24.nl/video/2062

www.beterontleden.nl

krijgen dat we er geen grip op hebben. De een

over hun ervaringen (binnenkort volgt de

begint een actie tegen pedofielenverenigingen,

publi-catie). Maar één ding werd volstrekt

Interactief voorlezen bevordert de taalvaardigheid en

Rekensommen en taaloefeningen voor de onderbouw. Op

de ander legt duidelijke kaders op over de tijd

duidelijk:

vergroot de woordenschat.

www.kenny.nl kunt u voor uw leerlingen educatieve

die het kind op Hyves mag doorbrengen, er

taken en ze kunnen het aan. Er werd verteld over

www.leraar24.nl/video/2133

spelletjes op maat klaarzetten. De spellen sluiten aan bij

worden cursussen verkocht, mobieltjes aan

leerlingen die helpdesks vormen op school, leer-

de leerdoelen rekenen en taal.

kinderen meegegeven en ieder worstelt met

lingen die les geven aan docenten, zelfs les in

www.kenny.nl

afspraken en protocollen.

digibordvaardigheden en leerlingen die uitleg

Zo niet de kinderen zelf. Die stappen overal on-

geven over toepassingen en apparaten. Duidelijk

bevangen in. Als wij grip op het Hyvesgebruik

signaal is: ze kunnen het aan, vinden het geweldig

denken te hebben is Hyves al lang weer passé. Als

om te doen en voelen zich serieus genomen. Daar-

we denken te weten wat een sms is, zijn uw kin-

mee lijkt me een uitstekende basis gelegd om in de

deren alweer aan het pingen. Zo gaat het maar

school te werken aan vaardigheden voor de 21ste

door.

eeuw. Dit sluit ook aan bij de andere prioriteiten

Uiteindelijk lijkt het mij toch altijd weer het bes-

die u heeft rondom het thema Taal en Rekenen.

te om zoveel mogelijk met kinderen te communi-

Over al deze onderwerpen vindt u in deze InDruk

ceren, ze proberen te begrijpen en ze het besef te

weer interessante artikelen en ideeën.

Geef

leerlingen

verantwoordelijke

www.leestrainer.nl Veel leerlingen vinden ontleden erg lastig. Op de site Beter Ontleden kan aangegeven worden wat en hoeveel je wilt

geven dat we geïnteresseerd zijn in wat ze doen

2 - po najaar 2011

en niet alleen maar bezorgd zijn. Daarbij past dat

Frans Schouwenburg

kinderen ook de ruimte krijgen om te laten zien

Sectormanager po

po najaar 2011 - 3


Formeel en informeel Engels leren Hoe kunnen jonge kinderen het beste Engels leren? Wat is de perfecte combinatie tussen formeel leren (in de klas) en informeel leren (in de dierentuin of gewoon thuis) met een mobieltje? Hoe kan zo’n mobiele applicatie het leerproces en de motivatie van kinderen optimaal stimuleren? EarlyBird, een landelijk expertisecentrum voor Engels in het basisonderwijs en het Instituut voor Informatica van de Universiteit van Amsterdam onderzoeken dit – met steun van Kennisnet. ‘Can you point at the tiger? Do you see a predator? What do

gevonden is, volgt er een puzzel, een memory-spel of een

mee naar toe en speelde dan onderweg. Het is nog te vroeg

we call this long part of an elephant?’ Een kwartier lang krijgt

quizje over dat dier. Telkens worden foto’s en plaatjes

om conclusies te kunnen trekken over wat de kinderen ervan

Sven uit groep 5 van obs De Boemerang in Zevenbergen de

gekoppeld aan gesproken en geschreven taal.

geleerd hebben, de onderzoeksresultaten worden eerst

ene dierenvraag na de andere voorgelegd. Onderzoekers Miek

uitgebreid geanalyseerd.

Teunissen en Gerard Veenhof spreken consequent Engels,

In Zevenbergen mochten de kinderen thuis zo veel - of zo

Miek Teunissen vertelt: ‘Ik heb wel de indruk dat er enorme

alleen als ze zien dat Sven in de war raakt, schakelen ze even

weinig - spelen als ze zelf wilden. De motivatie van de leer-

verschillen

over op Nederlands. Door de dunne muren heen is te horen

lingen om met het spel bezig te zijn is een van de aspecten

kinderen. Kennelijk kunnen sommige kinderen heel goed zelf-

hoe in het aangrenzende kamertje Svens klasgenootje Kyara

die worden getoetst. In de klas is bij dit deelonderzoek geen

standig leren en anderen wat minder. We wilden in het deel-

soortgelijke vragen krijgt voorgelegd. Alle kinderen van

extra aandacht besteed aan The Zoo. Van tevoren is elk kind

onderzoek op De Boemerang bepaalde aspecten van het spel

groep 5 doen mee aan een onderzoek naar ‘informeel’ Engels

mondeling getest op kennis van woordenschat en door

apart testen; daarom is nu in de klas geen aandacht besteed

leren, dat wil zeggen: leren buiten de gewone les om.

diezelfde test nu opnieuw af te nemen, willen de onder-

aan de oefenstof. In het uiteindelijke onderzoek - dat volgend

zoekers achterhalen wat de kinderen hebben opgestoken van

schooljaar zal plaatsvinden - wordt de applicatie ingezet als

het spelen van de game.

ondersteunend middel binnen een uitgebreid lespakket over

Mobiel mee naar huis Elk kind kreeg gedurende twee weken een mobieltje in bruik-

in

vooruitgang

zitten

tussen

individuele

dieren. Dit lespakket bestaat - naast dit spel - uit opdrachten

leen mee naar huis, met daarop een speciaal voor dit doel

Onderdeel van lespakket

in de klas, klassikale gesprekken en een uitje naar de dieren-

ontwikkeld dierentuinspel Zoo Quest. In deze role playing

Alle kinderen vonden het een leuk spel. Met de motivatie zat

tuin. Die combinatie van formeel en informeel leren, op school

game speelt het kind de hoofdfiguur, die de zookeeper moet

het ook wel goed: De meesten speelden meerdere malen per

en thuis, met lesstof en spel, bleek in eerder onderzoek goed

helpen om 25 ontsnapte dieren op te sporen. Als een dier

week, Sven zelfs elke dag en Kyara nam haar mobieltje overal

te werken. Beide vormen van leren vullen elkaar aan.’

4 - po najaar 2011

po najaar 2011 - 5


Hoe ondersteunen we leerlingen met dyslexie? Dyslexie kan het leerproces van kinderen behoorlijk in de weg zitten. Wie moeite heeft met taal, heeft bij veel schoolvakken een extra hindernis. Dit kan het zelfvertrouwen ondermijnen. Veel oefenen met spelling helpt, veel lezen en voorgelezen worden ook. Hoe meer taal een kind verwerkt, hoe beter. In de drukke klassenpraktijk blijkt dit soms lastig te verwezenlijken, maar inzet van ict kan uitkomst bieden. Het is een bekend - en inleefbaar - proces: kinderen die door

De Ni-je Veste is onderdeel van scholengroep Delta

hun dyslexie moeite hebben met lezen, kiezen vaak voor

in Arnhem en omstreken. Binnen deze scholengroep

dunne en simpele leesboeken. Deze zijn over het algemeen

werken nu veertien scholen met Kurzweil. Hierdoor

minder spannend en motiverend dan de boeken die andere

konden twee nadelen van het programma ondervangen

klas-genootjes lezen. Zo komen kinderen met dyslexie

worden: de hoge prijs en het tijdsintensieve hand-

aanzienlijk minder met taal in aanraking dan hun klas-

matig scannen van teksten. De scholengroep kreeg

genootjes en raken nog verder achterop. De moeite met lezen

kwantumkorting en binnen Delta wordt nu een

zit hen niet alleen dwars bij leesboeken, maar bij alle

Kurzweil-bibliotheek opgebouwd, waar alle veertien

teksten en schriftelijke toetsen.

scholen gebruik van kunnen maken.

Gestructureerde karaoke

Computerstem

Jeanette Smalen, Intern Begeleider op basisschool de Ni-je

In groep 4 laat Max trots zien dat hij Dolfje weerwolfje aan

Veste in Groenlo, vertelt hierover: ‘In de lagere groepen lezen

het lezen is. ‘Kurzweil leest het voor en ik moet in mijn

programma ook voor gewone teksten van bijvoorbeeld

Virtuele klas

leerkachten vaak alle teksten voor. Naarmate kinderen ouder

hoofd meelezen. Dat helpt echt, al is de computerstem een

aardrijkskunde en voor toetsen. Zo voorgelezen worden

Montessori-school Stad in Almere heeft gekozen voor

worden, vinden ze dat te kinderachtig; ook kinderen met

beetje vreemd. Ik maak wel altijd de letters groter op het

terwijl je mee kunt lezen, helpt vooral met het begrijpen

een andere inzet van ict bij de begeleiding van leer-

dyslexie willen zelfstandig aan de slag. Daarvoor zetten we

scherm, meestal zet ik ‘m op 200%.’ Naast Max verdiept Puck

van moeilijke woorden’, vertelt Mylène.

lingen met dyslexie. Tijdens het pilotproject ‘Online

tegenwoordig het voorleesprogramma Kurzweil in. Dat leest

zich in een tekst over de verzorging van jonge katjes en

een tekst voor en laat tegelijk op het beeldscherm zien welk

vullen Emiel en Nout het Kurzweil-logboek in. Terwijl deze

Woordvoorspeller

zeven weken lang extra aandacht en begeleiding tijdens

woord, in welke zin, aan bod is. Het lijkt wel wat op karaoke,

vier met een koptelefoon op zelfstandig bezig zijn, geeft

Kurzweil werkt compenserend voor de leeshandicap, zodat

schooltijd. Deze lessen vonden plaats in een ‘virtuele

maar dan inclusief de structuur van de hele pagina. En dat

hun juf instructie aan de rest van de klas. In groep 7

kinderen toch zelfstandig boeken en teksten kunnen verwerken

klas’. De Remedial Teacher gaf op afstand les; iedereen

werkt. Wij gebruiken het vanaf groep 4, bij alle kinderen van

zitten vijf kinderen op een rijtje te lezen in 100% Timboek-

die passen bij hun leeftijd en groepsniveau. Dit stimuleert de

kwam op een afgesproken tijd online. De leerkracht

wie het leesniveau het leren in de weg staat.’

toe en in een Hoe overleef ik-boek. ‘We gebruiken dit

leeshonger en versterkt het zelfvertrouwen van de kinderen,

behandelde een stukje lesstof en gaf (afwisselende)

waardoor ze meer gaan lezen. Daarnaast werkt het remedië-

opdrachten. De kinderen maakten de oefeningen en

rend, doordat kinderen ook de moeilijke woorden zelf

konden desgewenst met elkaar en de leerkracht commu-

meelezen, terwijl die uitgesproken worden. Daarnaast is

niceren via spraak of via de chat. De virtuele spellings-

Jeanette Smalen enthousiast over de inzet van het

lessen werden drie keer per week gegeven. Directeur

programma bij het zelf schrijven van teksten: ‘Als leerlingen

Bert Dijksman is enthousiast over dit project: ‘Na zeven

niet precies weten hoe een woord geschreven moet

weken hadden de meeste kinderen hun taalachterstand

worden, zullen ze dat woord vermijden. Maar met de Woord-

(van een half jaar of meer) weggewerkt. De gerichte

voorspeller krijgen ze hints. Zo gaan ze langere en ingewik-

lessen konden gewoon tijdens schooltijd plaatsvinden,

keldere teksten schrijven. Eigenlijk zouden kinderen ook

zonder dat dit de klassenleerkracht extra belastte.

thuis Kurzweil moeten gebruiken, we zoeken nog een

De kinderen waren heel geconcentreerd aan het werk.

oplossing waardoor dat kan zonder extra kosten.’

Hun zelfvertrouwen en hun motivatie om wat aan

Taal’ kregen 20 kinderen met dyslexie in kleine groepjes

spelling te doen, keerden terug. Ik vind het zeker voor herhaling vatbaar. Kinderen kunnen zo gespecialiseerde hulp op maat krijgen, die onze school zelf niet kan

6 - po najaar 2011

Lees meer over deze aanpak van dyslexie in deel 31 uit

bieden. Eigenlijk zoek ik andere scholen die mee willen

de Kennisnet Onderzoeksreeks: Opbrengsten van EXPO;

doen: hoe meer deelnemers aan Online Taal, hoe

Tien experimenten met ict in het primair onderwijs.

betaalbaarder het wordt.’

po najaar 2011 - 7


goede en minder rekenvaardige leerlingen aan elkaar

Daarnaast zal gekeken worden welke voordelen een tablet kan

gekoppeld. Op deze manier kunnen ze elkaar helpen.

hebben. Het belangrijkste is dat je een goede internetver-

Communiceren binnen de Khan Academy is (nog) niet mogelijk.

binding hebt.

Maar hoe zit het met de organisatie?

Na de zomervakantie is de Koningin Julianaschool gestart

De Khan Academy is een Engelstalige site, levert dat geen

met een smalle pilot. De plusleerlingen gaan dan verder met

problemen op voor de leerlingen? Arco legt uit dat het

de Khan Academy. Daarnaast worden er filmpjes vertaald naar

bij veel sommen geen enkel probleem is. Bij redactie-

het Nederlands en wordt er gekeken of er een integratie mo-

sommen gebruiken de leerlingen Google Translate. Dat

gelijk is met bijvoorbeeld de database van Wikiwijs. Je kunt

programma geeft geen vlekkeloze vertaling naar het Ne-

dan gebruik maken van bronnen zoals een rekenrek binnen de

derlands maar wel genoeg voor de leerlingen om de strekking van de opgave te begrijpen. Veel leerkrachten worstelen

binnen

hun

klassen-

management hoe ze leerlingen zoveel mogelijk op hun eigen niveau kunnen laten werken. Volgens Arco de Bonte is de Khan Academy eigenlijk de droom van iedere

Ik KHAN rekenen

Khan Academy. Volgens Arco de Bonte

Khan Academy is eigenlijk de droom van iedere leerkracht.”

zou deze werkwijze op den duur de rekenmethode kunnen vervangen. Uit de reacties van de kinderen blijkt dat ze het erg prettig vinden om autonoom te kunnen werken; ‘Je weet nu wat je niveau is en je kunt zelf verder gaan’ en ‘Als je het niet snapt kun je even

leerkracht. Je leerlingen werken waar dan ook, wanneer dan

een filmpje bekijken.’ Dit enthousiasme blijkt nog eens ex-

ook, in hun eigen tempo aan hun eigen vaardigheden.

tra uit het feit dat meester Arco op zijn dashboard ziet

Ze zijn niet afhankelijk van de leerkracht om verder te

dat erop de vrije woensdagmiddag thuis lekker verder

komen in hun ontwikkeling. Aan de coach (leerkracht) biedt

gerekend wordt.

de Khan Academy een uitgebreid leerkrachtdashboard waar je kunt zien hoe ver iedere leerling is gekomen en

Khan Academy

Wat is de Khan Academy?

hoeveel tijd ze er aan besteed hebben. Ook zie je door

www.khanacademy.org

De Amerikaan Salman Khan begon in 2004 met het geven van bijles wiskunde aan zijn nichtje Nadia. Toen ook

kleurcodes welke stof is afgerond, waar ze mee bezig

andere familieleden van zijn diensten gebruik wilden maken bedacht hij dat het handig zou zijn om zijn uitleg op

zijn en waar ze in vastlopen. Volgens Arco heeft hij nu

YouTube te plaatsen. Tot zijn verbazing bleken de filmpjes op YouTube razend populair te zijn en maakten al snel vele

veel meer tijd om individuele leerlingen te begeleiden.

mensen over de hele wereld gebruik van zijn wiskunde uitleg. Dat inspireerde hem tot oprichting van de Khan

Nederlandstalige community www.ikkhan.nl

Academy; een interactieve site met instructievideo’s, oefeningen en hulpmiddelen rondom rekenen en wiskunde.

Bij een peiling onder zijn leerlingen bleken 23 van de 26

Inmiddels staan er al meer dan 2150 video’s online en heeft Khan zijn baan opgezegd om zich fulltime aan de

leerlingen het werken met de Khan Academy ‘extreem leuk’ te

Khan Academy te kunnen wijden. Al het materiaal op de website van de Khan Academy staat voor iedereen vrij om te

vinden, de andere 3 vonden het ‘heel leuk’. Ook collega’s zijn

Chromebooks

gebruiken. Inloggen met een Facebook- of Google-account volstaat.

erg enthousiast. Het probleem is nu nog het aantal computers.

http://dutch.appsusersgroup.com/berichten/

Na de vakantie gaat Arco aan de slag met Chromebooks

chromebooksinhetonderwijs

(gebruiksvriendelijke laptops met alleen een browser).

of http://goo.gl/N0kRH

Als leerkracht en ict-coördinator op de Koningin Julianaschool

was dat geen enkel probleem. De leerlingen voegen hun

in ’s Gravenpolder had Arco de Bonte al eerder eens de site

leerkracht als coach toe en zo creëer je een prachtige

van de Khan Academy bezocht maar toen hij in februari

leeromgeving. De leerlingen volgen de leerlijn, per blok

2011 zag dat er leerlijnen en oefeningen toegevoegd

krijgen ze oefeningen met spelelementen daarin. Zo heb je

werden, werd het pas extra interessant. Arco diende een

als je tien sommen achter elkaar goed maakt een streak.

plan in bij de innovatieregeling van Surfnet/Kennisnet om

Arco vergelijkt dat met een strike bij het bowlen. Ook kun je

in de klas een pilot uit te gaan voeren met de Khan Academy.

badges verdienen wanneer je bepaalde niveaus behaalt.

Het projectplan werd gehonoreerd in de categorie ‘leren op

Dit motiveert de leerlingen enorm.

afstand en online samenwerken’. Groep 7 van de Koningin Julianaschool kon aan de slag.

Wanneer de kinderen binnen een blok tien sommen achter elkaar goed hebben (streak) schuiven ze een stukje op in de

In de laatste weken van het schooljaar werd een brede pilot

leerlijn. Deze leerlijnen zijn gekoppeld aan de videodatabase.

uitgevoerd. De leerlingen van groep 7 gingen aan de slag

Vind je een som erg moeilijk dan kun je een instructiefilmpje

met de site van de Khan Academy. Ze begonnen op een

kijken of om een hint vragen. Bij een hint krijg je in een

instartniveau en bekeken de instructievideo’s en maakten

soort stappenplan te zien hoe je bij de uitkomst kunt

de opdrachten. Het enige wat daarvoor nodig is, is een

komen. Maak je gebruik van een hint dan moet je wel weer

Google- of een Facebookaccount. Omdat men op de Koningin

vooraan beginnen met het behalen van een streak (10

Julianaschool al veelvuldig gebruik maakt van Google Apps

sommen achtereen goed). Voor deze pilot had Arco de Bonte

8 - po najaar 2011

po najaar 2011 - 9


De leerling aan het woord: Puck Meerburg Ik ben Puck Meerburg, 12 jaar en programmeur. Ik heb de TafelTrainer gemaakt, een app voor de iPhone, iPodTouch of iPad waarmee je de tafels kan oefenen. Ik ben gaan programmeren op mijn 7e, in PHP en HTML, dat zijn programmeertalen voor websites. Mijn eerste programma was een digitale Twister-klok. Hiermee konden we in de klas toch Twister spelen toen de echte Twisterklok kapot was. Het is dus best handig om te kunnen

‘Ik ben de enige van de hele school die echt een

programmeren. Ik vind programmeren ook leuk omdat het een

computernerd is’

soort puzzel is, je moet het goede antwoord vinden om het te laten werken. Als niet alles klopt, doet je programma het niet.

Mijn TafelTrainer is al heel vaak gedownload (meer dan

Ik heb de TafelTrainer gemaakt omdat ik de tafels moest leren

40.000 keer en zelfs tot in Nieuw-Zeeland!). De gewone Tafel-

en die op een leuke manier wilde oefenen. Eerst was het een

Trainer is gratis, voor de uitgebreidere versie TafelTrainer+

webpagina, maar later heb ik er een iPhone-app van ge-

moet betaald worden. Ook Willem-Alexander (de kroonprins),

maakt. Ik koos de iPhone omdat we zelf zo’n apparaat hebben.

heeft de betaalde TafelTrainer+ gedownload toen ik een

Ik ben nu ook bezig met een versie voor Android.

demonstratie gaf bij Beeld en Geluid in Hilversum. Ik ga later

Op school help ik de leerkrachten en kinderen met computers.

ict of Informatica studeren, heel erg veel met computers doen

Als er een probleem is, word ik daar altijd bijgeroepen:

en rijk worden ;).

Ik ben de enige van de hele school die echt een computernerd

Ik denk dat tabletcomputers echt veel op school gebruikt gaan

is ;). Omdat ik na de zomervakantie naar de brugklas ga, ben

worden, omdat je daarmee heel makkelijk informatie met alle

ik nu ook bezig een hulpstick te ontwikkelen. Iedereen die dat

kinderen kan delen. Het is jammer dat er andere versies van

wil, kan de hulpprogramma’s downloaden van http://hulpstick.

elke app nodig zijn voor tablets en smartphones met verschil-

puckipedia.nl en deze op een usb-stick zetten. Daarmee zijn

lende besturingssystemen (iOS van Apple, Android en

de belangrijkste ict-problemen op basisscholen wel te

Blackberry OS zijn de belangrijkste). Ik denk niet dat die

Binnen een speciaal voor dit doel geopende community werden

observeren kregen de ontwikkelaars een beter inzicht in de

verhelpen. En als er een probleem is dat niet met deze

uitwisselbaar zullen worden, dus zullen programmeurs

gerichte vragen gesteld aan ouders, leerkrachten en andere

wensen van de doelgroep. Ook ouders en leerkrachten werd

hulpstick te verhelpen is, kan je dat via een tabblad melden,

zoals ik steeds voor elk systeem een andere app moeten

experts over de inrichting van de nieuwe site. Er werd online

gevraagd om vragenlijsten in te vullen om zo de site nog

dan vul ik het aan.

programmeren.

gediscussieerd over onder andere de naam van de koekoek, het

beter aan te laten sluiten bij hun wensen.

Klaar voor de start; de nieuwe Kennisnet onderbouwsite In de vorige inDruk berichtten we u al over het cocreatietraject dat gestart is om de nieuwe onderbouwsite van Kennisnet vorm te geven. Inmiddels is de vernieuwde website live!

lettertype, de inhoud, kleuren en de mate van interactiviteit.

Vier in Balans Monitor 2011: ict in het onderwijs, de stand van zaken

Op basis van deze feedback werd het ontwerp steeds weer aan-

Per 9 september hebben leerlingen van de groepen 1, 2 en 3

gepast en verbeterd. De bontgekleurde ondeugende vogel heeft

een

de naam Kenny gekregen. Een aantal leerkrachten heeft tips

beschikking. Leerlingen kunnen hier individueel of in twee-

gegeven over welke content uit de huidige kidssite zeker weer

tallen mee aan de slag op de computer. Bij het ontwerpen van

terug zou moeten komen in de nieuwe site. De spelletjes van

de site is ook rekening gehouden dat deze geschikt moet

Rekenweb lijken populair terwijl de zoeksite voor kinderen

zijn voor gebruik op het digibord of touchscreen. Ook in

‘Wroet’ als minder overzichtelijk werd beoordeeld.

groepjes kunnen de leerlingen met Kenny aan de slag.

spiksplinternieuwe

interactieve

onderbouwsite

Ict kan bijdragen aan efficiënter, effectiever en aantrekke-

gebruik van ict, neemt ook het gebruik van digitaal

lijker onderwijs. Of dat gebeurt hangt af van de samenhang

leermateriaal toe. In het po is 17% van het gebruikte les-

die de leraar weet aan te brengen tussen de leerinhoud, de

materiaal digitaal.

Rond de zomervakantie was men zover dat er spelletjes en

Word vrienden met Kenny

ict-toepassing en de leerling. Dit blijkt uit de deze maand

Verder laat de Monitor zien dat inzet van ict een groot be-

andere activiteiten in de site geplaatst konden worden en de

Schrijf met de hele klas in Kenny’s vriendenboekje en

verschijnende Vier in Balans Monitor 2011, de jaarlijkse

roep doet op de professionaliteit van de leraar. Leraren

site ook echt door de doelgroep kon worden getest. In een

maak kans op een leuk schoolreisje. Op de site vindt u de

onderzoeksmonitor die een overzicht geeft van de stand van

voelen zich daarbij het meest ondersteund door samenwer-

onderbouwgroep waar de zomervakantie nog niet begonnen

pagina van het vriendenboekje. De leerlingen kunnen de

zaken wat betreft ict-gebruik in het onderwijs. Het gebruik

king met collega’s en een management die het gebruik van

was en op het kantoor van Kennisnet werden jonge gebruikers

kleurplaat inkleuren en u (of een ouder) kunt helpen bij

van ict neemt jaarlijks met 2-3% toe, driekwart van de

ict krachtig ondersteunt. Ondersteuning vanuit het manage-

van de site geobserveerd bij het verkennen van de nieuwe

het invullen van het vriendenboekje. Word vrienden met

leraren maakt er gebruik van. Het gaat dan vooral om

ment houdt in, het beschikbaar stellen van goede ict-voor-

Kennisnet Kids onderbouwsite.

Kenny op www.kenny.nl

‘tools’ zoals tekstverwerking en internet, maar ook om

zieningen en de ontwikkeling van een breed gedeelde visie

De kinderen gaven aan het leuk te vinden als Kenny wat stoute

methodegebonden programmatuur die dikwijls voorziet in

op het gebruik van ict voor onderwijsdoeleinden. Download

dingen deed. Ook proberen ze overal op te klikken om te kijken

oefenstof. In het basisonderwijs worden daarnaast ook veel

of bestel nu een exemplaar van de Vier in Balans Monitor

of er een actie op volgt. Heel eerlijk gaven zij hun mening

computerspelletjes ingezet. Met de verdere toename van het

2011 nu op onderzoek.kennisnet.nl

over leuke en minder leuke spelletjes. Door de kinderen te

10 - po najaar 2011

ter

www.kenny.nl

po najaar 2011 - 11


Begrijpend kijken in de klas Door de komst van de digiborden in de klaslokalen krijgen veel leerlingen tegenwoordig beduidend meer videomateriaal aangeboden dan voorheen. De multimediale mogelijkheden van het digibord zorgen ervoor dat veel instructies worden verrijkt met video’s en animaties. Op zichzelf is dat natuurlijk een prima ontwikkeling; zaken die je visueel krijgt aangeboden onthoud je vaak langere tijd. Het Samen Deskundiger netwerk RizoB bedacht dat de inzet van multimedia via het digitale schoolbord effectiever en efficiënter kan verlopen door leerlingen met de juiste instructie en kijkvragen naar het digitale beeldmateriaal te laten kijken. De leerkracht speelt hierbij een hele belangrijke rol. Mart Kuijpers is stafmedewerker ict bij het bestuur SKOZOK,

Hoe ziet zo’n les rondom het principe begrijpend

Effecten die je zou kunnen bereiken door

betrokkenheid bij je leerlingen. Als leerkracht is het belang-

Michel van de Ven werkt als adviseur onderwijs en ict

kijken er in de praktijk uit?

begrijpend kijken in de klas in te voeren zijn:

rijk om goed na te denken over de frequentie waarmee je

bij Stichting de Eenbes. In samenwerking met Schoolnet

beeld-materiaal inzet en waarom je op een bepaald moment

Brabant en Kennisnet werd er een projectplan ‘Begrijpend

1. Inleiding op het lesonderwerp

- Betere aansluiting op de visuele wijze waarop

eenfilmfragment gebruikt in plaats van bijvoorbeeld een

Kijken’ opgesteld. In dit projectplan wordt beschreven hoe

2. Duidelijk maken van het lesdoel en introductie

onze leerlingen nu informatie verwerven

verhaal. Het principe van het begrijpend kijken kan

je een multimediale les idealiter vorm zou kunnen geven

van de kijkpunten en kijkvragen

- Meer leerrendement halen uit het gebruik van

toegepast worden bij al het beeldmateriaal, in het basis-

zodat je meer leerrendement bij je leerlingen bereikt.

3. Leerlingen kijken naar het videofragment en

het digibord

onderwijs kun je er ook in groep 1-2 al mee beginnen.

maken eventueel aantekeningen

- Verrijking van het onderwijs door een gedoseerde

De basis van het concept is de (methode)les, de leerkracht

4. Verwerkingsactiviteit met het werkboek of

bekijkt welke delen uit de instructie bij deze les kunnen

bijvoorbeeld een mindmap

worden vervangen door multimedia. Om meer effect te

5. Reflectie op het leerproces door leerlingen en

bereiken formuleert de leerkracht vooraf een aantal

inzet van multimedia - Vergroting van het didactisch repertoire van de leerkracht

leerkracht

Binnen het samenwerkingsverband RizoB wordt in het najaar gestart met workshops rondom het principe van het begrijpend kijken. De deelnemers maken kennis met de kijkwijzer en het stappenplan. Daarnaast krijgen zij

‘kijkpunten’ en een paar ‘kijkvragen’. Een kijkpunt heeft als

voorbeelden van verwerkingsactiviteiten op het gebied van

doel om de aandacht van een leerling naar de kern van een

ook nog snel. Een kijkkaart kan de leerkracht helpen bij deze

Wanneer je daar binnen je klas aandacht aan wilt besteden

coöperatief leren en inspelend op meervoudige intelligentie.

videofragment te leiden. Een kijkvraag dient om de leerling

werkwijze. ‘Begrijpend kijken zou iedere leerkracht uit

selecteer je natuurlijk vooraf welk materiaal je laat zien.

Leerkrachten zullen tijdens de workshops zelf ervaren hoe

direct actief te laten zoeken naar bepaalde informatie in

zichzelf moeten toepassen, het model moet eigenlijk tussen

‘Laat nooit iets aan de leerlingen zien wat je niet vooraf zelf

het voelt om onvoorbereid geconfronteerd te worden met

het fragment. In plaats van het multimediafragment te

de oren komen.’ Om leerkrachten hierbij te helpen worden

hebt bekeken. Kijk daarbij bijvoorbeeld naar de lengte van

een grote hoeveelheid filmmateriaal. Mart Kuijpers vertelt:

absorberen wordt de leerling nu gestimuleerd om actief te

er workshops georganiseerd om dit bewustwordingsproces

het fragment, het niveau en welke bronnen er gebruikt

‘Het moet een eye-opener worden voor leerkrachten.

kijken en direct belangrijke informatie uit het fragment

te versnellen. Een speciale kijkkaart kan de leerkracht

worden.’ Giel van Santvoort van hogeschool de Kempel levert

Men gaat leren, ervaren en proeven hoe het is om de juiste

te filteren.

hierbij helpen.

voor het project speciale tools om met het beeldmateriaal

richtvragen te stellen. Ga maar eens aan de andere kant van

aan de slag te gaan.

je bureau zitten en kruip in de huid van de leerling.’

‘Begrijpend kijken is een instructiemodel’ legt Michel van

Mart Kuijpers legt het principe van het begrijpend kijken uit

Ondanks het gemak ervan bereik je volgens Kuijpers en

de Ven uit. ‘Leerkrachten moeten heel veel en vaak moet het

aan de hand van het voorbeeld van de revolutie in Egypte.

Van de Ven met het laten zien van filmpjes geen hogere

12 - po najaar 2011

po najaar 2011 - 13


Verwaijen. ‘Bij terugkeer in Nederland is het project

benadrukt Elleke Verwaijen. ‘Dat is een hele omslag: het

Singapore Next opgezet met verschillende partners, waar-

onderwijs is nu vaak zó gericht op het geven van de enig

onder APS, Cito en drie schoolbesturen. In het schooljaar

juiste antwoorden, dat het soms eerder een quiz lijkt.

2011-2012 starten we met een pilot op één school per

Onderwijs vanuit de gedachte van 21st century skills vergt

scholenstichting, in de groepen 5 tot en met 8. In deze pilot-

een heel andere rol van de leerkracht. In plaats van een

groepen zullen 21st century skills als uitgangspunt voor het

vraag te stellen en daar een eenduidig antwoord op te

onderwijs genomen worden. Alleen rekenen en taal blijven

verwachten, zal een leerkracht met kinderen mee moeten

nog even op de gewone manier vormgegeven.’

denken over de kwaliteit van de onderzoeksvragen en hen aanmoedigen om zelf verder na te denken over het gevonden

Onderzoekende houding

antwoord. De kunst is om onderwijs zó vorm te geven dat kin-

Marinus Janssen Steenberg was een van de reisgenoten naar

deren

Singapore. Hij is – naast stafmedewerker ict bij een van de

samenwerken, samen ontdekken en samen presenteren.

deelnemende scholenstichtingen – projectleider van Singa-

Omdat er geen lesmethodes gebruikt worden, kan de leerkracht

vanuit

eigen

fascinatie

en

nieuwsgierigheid

pore Next. ‘Op de drie deelnemende

niet zomaar een afvinklijstje hanteren

scholen gooien we in de bovenbouw

met welke onderdelen van de stof de

het onderwijs rigoureus om; in eerste instantie bij de wereld-

oriënterende vakken aardrijkskunde, geschiedenis en natuur. We gaan uit van de 21st century skills,

Of een antwoord goed of fout is, is minder belangrijk.”

kinderen beheersen.’ Marinus Janssen Steenberg vult aan: ‘We zullen wel het een en ander moeten registreren, in de loop van het project zal blijken hoe we dat het beste kunnen doen.’

met name ict-geletterdheid, probleemoplossend vermogen, kritisch denken en samenwer-

21st century teaching skills

21st century skills:

king. We gebruiken geen lesmethodes meer, maar stimule-

Deze andere vorm van onderwijs vergt behoorlijk wat van de

ren de kinderen om zelf onderzoekend te leren. We hebben

leerkrachten en niet allemaal beschikken ze over alle

veel vertrouwen in de onderzoekende houding van kinderen

capaciteiten

Innoverend leren in een ict-leerrijke omgeving

en verwachten dat ze zo aan het eind van het jaar de meeste

Binnen Singapore Next krijgen ze dan ook coaching op maat

kerndoelen wel gehaald hebben. Dat zullen we goed in de

van APS. Elleke Verwaijen: ‘Leerkrachten moeten vooral veel

gaten houden. Neem als voorbeeld het kerndoel Weer en

oefenen om de leerprocessen van kinderen te begeleiden,

klimaat: Dat hoef je kinderen niet met een lesboek te leren.

zonder die al te veel te beïnvloeden. Of een antwoord goed

Na een flinke storm zullen kinderen echt wel zelf uit willen

of fout is, is minder belangrijk; het gaat om het zelf bedenken

zoeken hoe zoiets ontstaat. En leerkrachten zullen die

van uitdagende onderzoeksvragen. En vanzelfsprekend is dan

interesse aanwakkeren: “Wat een interessante vraag, ga het

kennis en informatie nodig. Kinderen moeten dingen leren

maar eens samen onderzoeken.” Bij hun onderzoek bezoeken

omdat ze dat zelf willen leren, niet omdat de leerkracht dat

de kinderen bedrijven en instellingen en maken ze gebruik

zegt. Kortom: Om de kinderen de 21st century learning skills

van het documentatiecentrum, de bibliotheek en een

te laten verwerven, hebben ze een leerkracht nodig met 21st

ict-leerrijke omgeving. Als aan het eind van de rit blijkt dat

century teaching skills.’

De maatschappij is de afgelopen jaren flink veranderd – en blijft veranderen – onder invloed van technologie en (mobiel) internet. Samenwerken is niet meer aan tijd of plaats gebonden, mensen zijn voortdurend met elkaar in contact. Om in deze veranderende maatschappij te leven, te werken en te leren, hebben mensen andere vaardigheden nodig dan pakweg 25 jaar geleden: ‘Vaardigheden van de 21e eeuw’ of in het Engels ‘21st century skills’. Onderwijs zal hier steeds beter op moeten inspelen, maar hoe dan precies? Het project ‘Singapore Next’ start in september 2011 een pilot op drie po-scholen met onderwijs vanuit die 21st century skills, in een ict-rijke omgeving.

die

nodig

zijn

voor

deze

ommezwaai.

Welke skills hebben mensen nodig in de maatschappij van de

studiereis naar Singapore. Elleke Verwaijen (werkzaam bij

de kinderen toch nog iets gemist hebben, kunnen we zorgen

21e eeuw, welke vaardigheden moeten kinderen en jongeren

Onderwijsadviesbureau APS) nodigde enkele schoolbesturen

dat ze dat kennishiaat alsnog opvullen.’

dus leren op school? Diverse onderzoeken noemen deze zeven

uit voor deze reis. Via haar mobiele telefoon [letterlijk op

vaardigheden als belangrijkste voor succes in de 21e eeuw:

de valreep: bij de gate van het vliegtuig waarmee ze met

Geen afvinklijstje

SingaporeNext, of kan contact opnemen met

samenwerken, probleemoplossend vermogen, ict-geletterd-

vakantie gaat, kan het 21e eeuwser?] licht Verwaijen toe:

‘Bij onderwijs vanuit de 21st century skills ligt de focus op het

Elleke Verwaijen: E.Verwaijen@aps.nl.

heid, creativiteit, kritisch denken, communiceren en sociale

‘In Singapore zijn ze vooral trots op hun menselijk kapitaal

proces van leren, niet op het geven van het juiste antwoord’,

en culturele vaardigheden. Kernvakken zoals taal en rekenen

(human resource), ze zijn erop gespitst om de beste mede-

worden hierbij beschouwd als basisvoorwaarde. Wereldwijd

werkers van de wereld op te leiden. Op onderwijsgebied

zijn projecten opgezet die proberen vorm te geven aan

hoort Singapore bij de top-5 van de wereld. Ze zijn zich

21 learners of the 21st century

onderwijs vanuit deze 21st century skills; de Verenigde

daar erg bewust van het belang van de 21st century skills,

In Nederland stelde Kennisnet dit voorjaar een

schoolleiders en docenten (in augustus en september,

Staten, Schotland, Finland en Singapore lopen hierin voorop.

vooral ict-geletterdheid en collaborative problem solving

denk- en doetank samen van 21 ondernemende en

tijdens de Kennisnet Summerschool-bijeenkomsten).

Wie meer wil weten, is welkom op de LinkedIn-group

(hieronder vallen de vaardigheden probleemoplossend

betrokken jongeren die actief zijn op (mobiel)

Kennisnet hoopt zo de discussie aan te kunnen

Leren van Singapore

vermogen, kritisch denken en samenwerking), en hun

internet: 21 learners of the 21st century. Deze groep

zwengelen en meer vat te krijgen op wat de

In het primair onderwijs in Nederland komt de belangstelling

onderwijs is daar dan ook helemaal op gericht.

van 21 jongeren (tussen 14 en 24 jaar) komt geregeld

21st century skills inhouden. En vervolgens op

voor dit onderwerp langzamerhand op gang. In november

We hebben daar op onze studiereis heel wat indrukwek-

bijeen om meningen en ervaringen uit te wisselen

de vraag hoe het (voortgezet) onderwijs daarop

2010 organiseerde APS IT-diensten samen met Cito een

kende en inspirerende voorbeelden van gezien’, vertelt

met elkaar, met werkgevers (afgelopen juni), met

moet inspelen.

14 - po najaar 2011

po najaar 2011 - 15


Nieuws

Win een schoolreisje! Op Kenny.nl dé nieuwe website voor de onderbouw kunt u nu een schoolreisje winnen voor uw klas. Word vrienden met

Het online hulpje in de klas www.kenny.nl

Kenny en schrijf met de hele klas in Kenny’s vriendenboekje. Kijk op Kenny.nl en maak kans op een leuk uitstapje voor de hele klas.

Doe ook mee aan Mediamasters2011

Aanmelden kan nog tot 31 oktober 2011 via:

MediaMasters is de superspannende, interactieve media-

www.mediamasters2011.nl

ervaring voor groep 7. Al meer dan 1100 groepen 7 hebben

In aanloop naar de week van Mediawijsheid (21-25 novem-

zich inmiddels ingeschreven en zullen tijdens de Week van

ber) is het mogelijk om u voor te bereiden op het thema

de Mediawijsheid (21-27 november 2011) laten zien

mediawijsheid en op Mediamasters 2011. Dit kan op

hoe mediawijs ze zijn. Een kritische blik en flink

mediawijsheid.kennisnet.nl

wat doorzettingsvermogen levert ze uiteindelijk de titel Mediamaster op.

Lespakket Diploma Veilig Internet vernieuwd

Ga dan nu met uw klas aan de slag met Diploma Veilig Internet! www.diplomaveiliginternet.nl

Om meer in te spelen op de actuele ontwikkelingen rondom internet en social media en beter aan te sluiten op de dagelijkse lespraktijk, is het lespakket van Diploma Veilig Internet onlangs vernieuwd. Vindt u het belangrijk dat uw leerlingen webwijs zijn?

BoekTweePuntNul

het onderwijs, bedrijfsleven, de zorg en de overheid

Onlangs is BoekTweePuntNul verschenen, een bundeling

meegewerkt. Er zijn ook plannen voor een speciale

van beschrijvingen van web 2.0-programma’s door de

onderwijsuitgave, met tips voor de inzet van social media

gebruikers zelf. Naast de initiatiefnemers Louis Hilgers en

in de dagelijkse lespraktijk.

Tessa van Zadelhoff hebben er 125 co-auteurs vanuit

www.boektweepuntnul.nl

Colofon Kennisnet inDruk PO is een gratis blad voor leerkrachten werkzaam

Hoofdredactie: Evita Nort

in het basisonderwijs. Van de Kennisnet inDruk bestaat ook een

Eindredactie: Evita Nort en Jiska Verschoor

aparte uitgave voor het het voortgezet onderwijs en het middelbaar

Tekstbijdragen: Carla Desain, Bram Litjens, Puck Meerburg, Frans

beroepsonderwijs. Het blad is ook digitaal (pdf-file) beschikbaar op

Schouwenburg, Jiska Verschoor, Tessa van Zadelhoff

leerkracht.kennisnet.nl/indruk.

Fotografie: Etienne Oldeman (Coverfoto: CBS De Acker), Carla Desain,

Uit deze uitgave mag niks worden verveelvoudigd (waaronder

Arco de Bonte, Goedele Monnens

begrepen het opslaan in een geautomatiseerd gegevensbestand) of

Vormgeving: The Public Group, Rotterdam

openbaar gemaakt, op welke wijze dan ook, behoudens in geval de

Druk: OBT de Bink, Leiden

verveelvoudiging van de inhoud van deze uitgave plaatsvindt onder de

Issn: 1571-2427

licentie “naamsvermelding, niet-commercieel, geen afgeleide werken”

Reacties en suggesties: indrukpo@kennisnet.nl

als gehanteerd door Creative Commons.

Op reportages en interviews, foto’s en illustraties berusten auteursrechten.


InDruk PO najaar 2011 - Kennisnet