Issuu on Google+

Reclame pagina Met onze advertentiepagina’s kan de NVWK haar inkomsten welkom aanvullen

Van de voorzitter Arie Dorsman

Het is al weer december, St. Nicolaas is net achter de rug, de kerstdagen en de jaarwisseling nog voor de boeg. Een rustige tijd in de natuur zou je zeggen. Niets is minder waar. Er zijn altijd leden van de vereniging actief. Of het nu gaat om coördinatoren van een werkgroep, enthousiaste leden of bestuursleden, ook in december wordt er veel werk verzet. Een bewijs hiervan vindt u in deze prachtige Waardvogel. Het bestuur van Natuur- en Vogelwerkgroep “de Krimpenerwaard” prijst zich gelukkig met de enorme inzet van al deze actieve mensen. Op de voorkant van ons decembernummer vindt u de laatste reigerfoto. Harm Blom vertelt in een artikel over de grote zilverreiger hoe deze soort in korte tijd spectaculair is toegenomen in de Krimpenerwaard. Vooral de wintervogeltellers zullen die tendens al gemerkt hebben. Nog zo’n bijzondere bijdrage komt van Arjan Boele (medewerker bij SOVON) die het voorkomen van de kleine zwaan in de Krimpenerwaard beschrijft. De kleine zwaan spreekt voor velen tot de verbeelding als wintergast uit delen van het verre en koude Siberië. Vergeet vooral niet de rubriek “Betrapt en Gesnapt”. Het team trekvogeltellers heeft onder leiding van Rob van Straaten weer veel bijzondere waarnemingen gedaan. Telpost de “Hoekse Sluis” wordt ook landelijk zeer hoog aangeslagen door de vele tel-uren en de waarnemingen die het oplevert. In 2007 organiseert de vereniging weer een vogelcursus voor beginners. Kijk voor meer informatie verder in deze Waardvogel. En er is natuurlijk nog veel meer…….U kunt in december nog mee met een prachtige excursie en ook in 2007 staan er weer mooie activiteiten op het programma. Zoek in “Even Noteren” naar wat er van uw gading is en zorg dat u er bij bent. Tot slot wil ik u alvast van harte uitnodigen voor de algemene jaarlijkse ledenvergadering die gehouden wordt op woensdag 21 maart 2006. De vergadering vindt plaats in het Cultureel Centrum “de Zwaan” te Berkenwoude. In de Waardvogel van februari zal het bestuur de agenda voor deze bijeenkomst publiceren. Noteer deze datum al vast in uw agenda! Vanaf deze vaste plek in de Waardvogel wil ik u namens het voltallige bestuur allen bijzonder prettige kerstdagen toewensen en een gezond en groen 2007.

In dit nummer Inhoudsopgave

Van de voorzitter Werkgroepen en mutaties leden De grote zilverreiger Even noteren Betrapt en gesnapt Fenologie Even activeren Project zwarte stern Cursus weidevogelbescherming Kleine zwanen Cursus “Vogels voor beginners”

pag. 1 pag. 2 pag. 3 pag. 4 pag. 5 pag. 9 pag. 11 pag. 12 pag. 13 pag. 14 pag. 18

Vlinder- en libellennieuws Atlasproject dagvlinders en libellen van de Krimpenerwaard Jeugdcommissie Natalie wint prijs Inventarisatie Waardvogels Korstmossen Landschapsonderhoud heemtuin Knipselpagina’s Kolganzen Bestuursinformatie

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

pag. 19 pag. 23 pag. 25 pag. 26 pag. 26 pag. 27 pag. 28 pag. 29 pag. 31 pag. 32

1

MEDEDELINGEN VOOR ALLE LEDEN

Op de voorpagina:

Grote zilverreiger Foto; Rick v.d. Weijden Zie ook het artikel over de grote zilverreiger

Oplage 750 exemplaren KOPIJ VOOR DE VOLGENDE WAARDVOGEL INLEVEREN VOOR: 1 februari 2007

Belangrijke telefoonnummers en e-mail adressen Redactie Waardvogel Meldpunt m.b.t. milieuhandhaving Vogelasiel Coördinator vlinders en libellen Coördinator weidevogels Coördinator landschapsonderhoud Coördinator trekvogeltellingen Coördinator wintervogeltellingen Coördinator uilen Coördinator roofvogels Coördinator zwaluwen Coördinator planten Dierenambulance Dierenbescherming Melding zwerfvuil

M. Marijnissen, m.marijnissen@planet.nl 0180 517501 Politie Krimpenerwaard, dhr.J.H.Madern en H.Harder 0182 587635 Vogelklas Karel Schot 010 4857847 Paul Schrijvershof, marijke.paul@hetnet.nl 010 2021956 Leo Groen, groen4nvwk@wanadoo.nl 0182 342253 Jan Terlouw, janneketv@kpnplanet.nl 0182 372769 Marc Timmermans, timmerma@kabelfoon.nl 0182 512203 Rob van Straaten, r.van.straaten@wanadoo.nl 0182 582320 Peter Berger, pet.berger@wxs.nl 0180 664287 Hans Kouwenberg, hanskouwenberg@ismijnnaam.nl 0182 374657 Harm Blom, harm-blom@planet.nl 06 18137684 Govert Vroegindeweij, govertvroegindeweij@chello.nl 06 20301347 Nico van Dam, npvandam@planet.nl 0180 553075 Anton van Jaarsveld, cplanten@nvwk.nl 0180 661842 Gouda e.o. 0182 529059 Afdeling Krimpenerwaard 0180 510894 Binnen de bebouwde kom; bel de betreffende gemeente Buiten de bebouwde kom; bel het waterschap “Schieland en de Krimpenerwaard”

Alle artikelen blijven voor verantwoording van de auteurs. Overname van artikelen uit dit blad is toegestaan, mits met bronvermelding.

Ledenmutaties sinds de vorige Waardvogel mutatie Nieuw lid Nieuw lid Nieuw lid Nieuw lid Nieuw lid Nieuw lid Verhuizing Verhuizing Verhuizing Verhuizing

2

m/v naam m m m v v v m m m

H. A. M. C.J. N. C.M. R. B. A.M.H.

Stoel van Dongen Dubbeldam Slobbe van Wijngaarden v.d.Boogert Engelbracht Konincks Jeugdnatuurwacht Steenhoek

adres

postcode woonplaats

Lekdijk 24 Hofstede 16 Zalmstraat 19 Oost Ringdijk 10 Zwanendreef 22 de Montignylaan 28 Merellaan 34 Koolwijkseweg 23 a Steenplaats 27 Schoener 6

2865 LD 2821 VX 2865 AP 2841LD 2821 VZ 2871 AJ 2902 JG 2821 ZE 2924 BL 3123 BP

De Waardvogel 45e jaargang nr. 4 – september 2006

Ammerstol Stolwijk Ammerstol Moordrecht Stolwijk Schoonhoven Capelle a/d IJssel Stolwijk Krimpen a/d IJssel Schiedam

Op de voorpagina: de grote zilverreiger Harm Blom, vogelcoördinator NVWK

Binnen de Krimpenerwaard is de grote zilverreiger, Casmerodius albus, inmiddels één van de bekendste vogels. Deze reigersoort is opvallend wit en tamelijk ongewoon, maar in onze polder is de vogel eigenlijk niet meer weg te denken. De Krimpenerwaard is uitgegroeid tot één van de belangrijkste overwinteringsgebieden voor de soort en zelfs niet-vogelaars kijken er niet meer van op. Zij zeggen vaak “er zitten tegenwoordig vaak van die witte reigers”! De grote zilverreiger is samen met de blauwe reiger de grootste reigerachtige in ons land. Er is maar één andere reigersoort die verward kan worden met de grote en dat is de kleine zilverreiger, maar die is bijna half zo klein en komt overwegend voor in het Waddengebied en in de Delta. In de Krimpenerwaard is deze kleine broer een zeer schaarse doortrekker langs de grote rivieren. U mag er vanuit gaan dat de witte reigers die u in het polderland ziet doorgaans grote zilverreigers zijn. De grote zilverreiger was tot zo’n 14 jaar geleden, zo rond 1992, in de Krimpenerwaard een zeldzame wintergast. De aantallen vogels die in de Krimpenerwaard gezien werden namen tot het jaar 2000 gestaag toe. Vanaf 2000 groeide het aantal overwinterende vogels snel. Vorig jaar was er een telling van zelfs meer dan 110 vogels! De eerste gedocumenteerde waarneming werd gedaan in 1992. Op 14 november werd door Marcel Schildwacht een vogel gezien in polder Vlist-Oost. Op 28 november 1992 werd de tweede waarneming gedaan in polder Kadijk. Dat dit een zeldzame waarneming was blijkt ondermeer uit het feit dat er in 1993 geen enkele waarneming gedaan werd. In 1994 werden 8 waarnemingen gedaan van waarschijnlijk 3 vogels. Deze werden op meerdere locaties gezien. Hierbij zaten enkele waarnemingen in juni van een vogel die zich verdacht ophield in de kolonie van blauwe reigers in de Kattendijkboezem. Dat de vogel daadwerkelijk gebroed heeft met een blauwe reiger is niet vastgesteld. De aantallen grote zilverreigers bleven tot 1998 altijd steken op 1 á 2 vogels. Pas in 1998 werd een waarneming gedaan van drie vogels in het Loetbos. Vanaf 2000 werden grote zilverreigers vaste wintergasten in grotere aantallen. Er verbleven toen 4 tot 10 vogels in de Krimpenerwaard. Tot 2003 stegen de aantallen gestaag tot 8 á 15 vogels per winter. Vanaf 2004 was er een explosieve stijging van het aantal overwinteraars. In dat jaar werd ook voor het eerst vastgesteld dat er sprake was van een slaapplaats van grote zilverreigers in de Krimpenerwaard. Toen bleek dat deze soort de Krimpenerwaard gebruikt om te overwinteren, te foerageren en om te slapen. Een nieuw en daarvoor onbekend gegeven! In 2004 begon men met het tellen van de slaapplaatsen. De aantallen bleken veel hoger dan iedereen dacht. De eerste officiële telling kwam uit op 42 vogels. Sindsdien worden de slaapplaatsen elke winter geteld en kwam de teller in maart 2006 uit op 114 overwinterende en overnachtende vogels! Hierbij zaten meerdere vogels die de Krimpenerwaard alleen gebruiken als gezamenlijke slaapplaats. Het is inmiddels bekend dat vogels vanuit de Alblasserwaard, Hitland, Lopikerwaard en vanuit Gouda de Krimpenerwaard opzoeken om te overnachten. Gezien de waarnemingen uit de wintervogeltellingen en losse waarnemingen kan gezegd worden dat in de Krimpenerwaard nu ongeveer 50 á 75 vogels overwinteren. De beste plekken om deze vogels te zien is in polder Hoek, polder Kadijk en in polder Kattendijk en Middelblok. Daar foerageren de vogels in ondiepe sloten op amfibieën en vissen.

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

3

Even Noteren 16-12-2006

09:00

16/17-12-‘06 20-12-2006 20:00 23-12-2006

07:00

06-01-2007

09:00

13/14-01-‘07 13-01-2007 09:00 27-01-2007 27-01-2007

09:00 13.30

01-02-2007

20.00

03-02-2007

09:00

06-02-2007

20:00

17-02-2007 09:00 17/18-02-‘07 24-02-2007 08:00 03-03-2007

09:00

08-03-2007 15-03-2006

20:00 20:00

17-03-2006

09:00

17/18-03-‘07 21-03-2007 20:00 12-04-2007

20:00

14-04-2007

07:00

14/15-04-‘07 24-04-2007 20:00

Natuurwerkdag op de Kadijk te Bergambacht. Een kade met dik hout is ons doel, exacte locatie te verkrijgen bij Marc. Wintervogeltellingen. Vogelquiz in de Bakkerswaal met diverse beelden, geluiden en ?????? Een uitdaging voor een ieder, maar vooral een gezellige avond! Vogelexcursie naar de Oostvaardersplassen door Harm Blom. De excursie duurt de hele dag. Verzamelen bij de Stolp-inn in Stolwijk, zie ook Even Activeren, blz. 11. Natuurwerkdag met diverse zaagwerkzaamheden op de Beijerseweg 11 te Stolwijk. Wintervogeltellingen. Nieuwjaarsexcursie Reeuwijkse surfplas. Verzamelen op P-plaats voor het restaurant, duurt tot  12:00. Natuurwerkdag, welke werkzaamheden en locatie op te vragen bij Marc. Jeugdmiddag op boerdeij “Vrede en Rijkdom”, Beijerseweg 11, Stolwijk. Zie artikel op blz. 25. 1e theorieavond “Vogelcursus voor beginners” in Eendenkooi Bakkerswaal te Lekkerkerk, zie artikel op blz.18. 1e excursie van de “Vogelcursus voor beginners”, alleen voor cursisten, in Polder Hoek. Verzamelen bij parkeerplaats bij de Kwakels langs de N210. Lezing door Hans Kouwenberg over de Galapagos-eilanden in Cultureel Centrum de Zwaan te Berkenwoude. Zie verder Even Activeren op blz. 11. Natuurwerkdag op Benedenkerkseweg 81, knotten. Wintervogeltellingen. Vogelexcursie naar Zeeland, ganzen, eenden en roofvogels. Verzamelen bij het busstation Krimpen a/d IJssel, duurt tot laat in de middag. Natuurwerkdag met diverse zaagwerkzaamheden op de Beijerseweg 11 te Stolwijk. Weidevogelstartavond. 2e theorieavond “Vogelcursus voor beginners” in Eendenkooi Bakkerswaal te Lekkerkerk. 2e excursie van de “Vogelcursus voor beginners”, alleen voor cursisten, in het Loetbos. Verzamelen bij parkeerplaats bij de Zuidbroekse Molen langs de N210. Wintervogeltellingen. Algemene ledenvergadering NVWK in het Cultureel Centrum de Zwaan Berkenwoude. 3e theorieavond “Vogelcursus voor beginners” in Eendenkooi Bakkerswaal te Lekkerkerk. 3e excursie van de “Vogelcursus voor beginners” voor cursisten in Krimpenerhout. Verzamelen op P-plaats bij Surfplas te Krimpen langs de N210. Wintervogeltellingen, extra telling. Dialezing “Vlinders en libellen in de Alblasserwaard” door Jan Trapman. Een kijkje bij onze buren met ook veel veenweiden.

Arie Dorsman (0182-383531) Anton v. Jaarsveld (0180-661842) Harm Blom (0180-516249) Hans Kouwenberg (0182-374657)

4

Leo Groen (0182-342253) Marc Timmermans (0182-512203) Mieke Verwaal (0180-663350) Peter Berger (0180-664287)

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

MT PB HB HB MT PB AD MT MV AD AD HK MT PB HB MT LG AD AD PB AD AD AD PB HK

Rob van Straaten

De vogeltrek barst in alle hevigheid los in septmber, oktober en november. Massa’s vogels zijn op weg naar het zuiden en vliegen over onze waard! Het zijn dé maanden om er eens lekker op uit te trekken en te zoeken naar minder algemene trekvogels. Ook dit jaar kregen we weer een leuk aantal krenten in de vogelpap. Er werd veel geteld op de telpost “de Hoekse Sluis” te Bergambacht met als resultaat een aantal spectaculaire soorten. Vanaf september werden de twee slaapplaatsen van de grote zilverreiger weer in gebruik genomen. Het aantal overnachters groeide van 43 exemplaren in september naar 67 exemplaren in november, ten opzichte van vorig jaar een behoorlijk aantal meer. Purperreigers werden alleen nog in september gezien met name in polder Den Hoek. De juveniele kwak werd op 5 september herontdekt in Gouderak op het dak van een tuinschuurtje. Op 15 oktober vloog er een roerdomp over de telpost “de Hoekse Sluis”. Op 2 oktober vloog een groep van 21 lepelaars over Krimpen a/d IJssel en op 14 oktober nog eens 13 vogels over de telpost. Op 23 oktober vlogen 8 kraanvogels roepend over Krimpen a/d IJssel. Vanwege de te hoge temperatuur voor de tijd van het jaar komen de ganzen slechts in kleine groepjes binnen. Dit verandert als de temperatuur flink gaat dalen, grote groepen ganzen zullen dan over de Krimpenerwaard trekken. Het zijn nu vooral de kolganzen en grauwe ganzen die onze waard aandoen. Ook werden schaarsere ganzensoorten gezien. Op 2 november werden er 3 toendra rietganzen waargenomen en op 3 november 2 kleine rietganzen. Op 17 november vlogen 24 kleine rietganzen over Krimpen a/d IJssel. Langzaam komen ook weer kleine zwanen naar onze polders. Helaas blijkt uit de waarnemingen dat het aantal jonge vogels zeer beneden peil is. Er werden ook al weer wilde zwanen waargenomen, op 2 november vlogen 6 exemplaren over de telpost en op 4 november nog eens 2 vogels. Eind september werden weer grote groepen met smienten verwelkomd. Deze eendensoort verblijft de gehele winter bij ons in de waard om te genieten van het malse gras. Als je nauwkeuriger kijkt naar een groep smienten ontdek je daarin dikwijls ook nog andere soorten eenden, vaak lopen er krak- en slobeenden in zo’n groep. Voor de wat schaarsere soorten eenden moet je in de maanden oktober en november naar de telpost komen, dan vliegen er regelmatig groepen pijlstaarteenden over. Op 1 en 4 november vloog er een aantal brilduikers over de Lek. We zijn dit jaar met een aantal mensen bezig met het in kaart brengen van de roofvogels binnen de Krimpenerwaard. Er kwam naar aanleiding van onze inspanningen een enorm aantal waarnemingen binnen. Zo kwamen er in deze 3 maanden al meer dan 40 waarnemingen van slechtvalk binnen. En wat dacht u van 6 waarnemingen van de visarend. Op 16 september werden we bij de telpost getracteerd op 3 visarenden, die vlak na elkaar langs de

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

brilduiker

5

oevers van de Lek vlogen. Bij de telpost werden ook nog andere soorten roofvogels gezien o.a. een aantal boomvalken, waarbij we een keer getuigen konden zijn van een jachtpartij op een aantal zwaluwen. Dan valt het op hoe wendbaar deze vogels zijn. Leuk is ook een aantal waarnemingen van een smelleken. Deze kleine valkensoort achtervolgt de kleine zangvogels richting het zuiden. Verder vloog een tweetal blauwe kiekendieven langs de telpost. In Achterbroek werd een dode kerkuil gevonden. Deze soort is hard bezig met het veroveren van de Krimpenerwaard. Helaas worden er ook regelmatig dode vogels gevonden waardoor het nog even duurt voordat we een behoorlijke populatie krijgen. Op een opgespoten weilandje in de buurt van de Kwakels verbleef een groot aantal soorten steltlopers. Het loont altijd de moeite om zo’n stukje goed af te zoeken. Begin september werden er een juveniele krombekstrandloper en enkele zwarte ruiters aangetroffen. Op 24 september werden er een kleine strandloper en een bonte strandloper gezien. Een zilverplevier vloog luid roepend over de telpost. Dezelfde vogel werd kort daarvoor gezien en gehoord op telpost “de Horde” te Lopik. Met name begin september werden enkele bosruiters gezien. Begin november werd de eerste houtsnip gezien, later volgden nog enkele waarnemingen uit het Loetbos. Na intensief speuren werd op de bekende plek Zanen en Verstoep te Bergambacht weer een tweetal bokjes opgestoten. houtsnippen

Helaas konden we dit jaar maar kort genieten van de aanwezigheid van een geelpootmeeuw. Op 9 september werd slechts 1 exemplaar kort gezien bij de DZH bakken te Bergambacht. Opvallend was het aantal grote mantelmeeuwen wat langs de telpost vloog, dit najaar 51 maal tegenover vorig jaar 11. Op 3 november vloog een eenzame dwergmeeuw over de Lek. Op 1 september werd een grote stern ontdekt op de surfplas te Krimpen. Dit was pas de tweede waarneming in de Krimpenerwaard. Leuk is de waarneming van een kleine bonte specht die 3 dagen achter elkaar de telpost passeerde! We gaan er van uit dat het steeds dezelfde vogel was. Waarnemingen van de groene specht komen uit de hele Krimpenerwaard zowel uit de buitengebieden als uit dorpskernen. Het is een goed voorbeeld van een vogel die zich heeft aangepast van het leven in de bossen aan een leven in parken en tuinen. Op 11 september werd er op de telpost “de Hoekse Sluis” weer een nieuwe soort gescoord voor de Krimpenerwaard, nl. een langs trekkende duinpieper. Een maand later, op 11 oktober, vloog er een grote pieper voorbij op dezelfde plek (de telpost is echt een geweldige waarnemingenplek!). Ook dit is een dwaalgast voor de Krimpenerwaard, na 1980 werd er maar 2 maal een grote pieper gezien. Dit najaar vloog een behoorlijk aantal grote gele kwikstaarten over de Krimpenerwaard, waarvan er enkele bleven pleisteren. Binnen de Krimpenerwaard was er een aantal leuke waarnemingen van paapjes en tapuiten. Deze vogels doen tijdens de jaarlijkse trek kortstondig onze waard aan. Leuk zijn de twee waarnemingen van roodborsttapuiten. Op 11 oktober verbleef een jong mannetje op het prikkeldraad in de buurt van de telpost. Op 22 oktober verbleef een paartje bij de vogelplas in polder Middelblok te Gouderak. Deze vogels worden maar af en toe gezien tijdens de trektijd. Een boomklever werd gemeld uit de dorpskern van Schoonhoven. Een superwaarneming is de waarneming van een kleine vliegenvanger op 5 november. De vogel, een juveniel, werd kortstondig achter in een tuin in Gouderak gezien. Ook dit was een tweede waarneming voor de Krimpenerwaard.

6

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Verder werd een aantal buidelmezen gezien en gehoord. Op 16 september werden er 2 gezien in het rietlandje in de buurt van eiland de Hoop te Krimpen a/d Lek, op dezelfde plek als vorig jaar. Op 11 oktober vloog een exemplaar luid roepend over de telpost. Dit jaar vloog een behoorlijk aantal baardmannen langs de Lek, de grootste groep telde 16 vogels. Op 29 oktober vloog een ijsgors over de Lek richting het zuidwesten. Al heel lang keken we uit naar deze soort omdat hij in het najaar regelmatig wordt gezien op de telpost “de Horde” te Lopik. Ik wil iedereen bedanken voor het mailen, doorbellen en schrijven van zijn of haar waarnemingen. Heb je leuke en verrassende vogels gezien, geef ze aan mij door met datum en plaats of voer ze in via de web-site www.nvwk.nl. Rob van Straaten; Westerom 6 ;2802 EX; Gouda; 0182-582320; r.van.straaten@wanadoo.nl

Datum Vogelsoort 1-9 1-9 2-9 2-9 2-9 2-9 2-9 4-9 5-9 8-9 9-9 9-9 9-9 9-9 9-9 9-9 10-9 10-9 10-9 11-9 14-9 16-9 16-9 16-9 16-9 18-9 20-9 20-9 22-9 23-9 23-9 24-9 24-9 25-9 30-9 1-10 1-10 2-10 2-10 2-10 5-10

Aantal Locatie, plaats

grote stern bosruiter bosruiter zwarte ruiter krombekstrandloper bontbekstrandloper visarend purperreiger kwak groene specht tapuit tapuit tapuit kleine bonte specht geelpootmeeuw lepelaar boomklever paap oeverzwaluw duinpieper visarend buidelmees zwarte stern smelleken visarend grote zilverreiger bonte strandloper kemphaan visarend buidelmees waterral bonte strandloper kleine strandloper zilverplevier purperreiger paap tapuit baardman lepelaar smelleken baardman

1 1 2 6 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 4 1 4 9 1 1 2 3 1 3 43 1 4 1 2 1 1 1 1 2 1 2 16 21 1 6

Nederlek, Surfplas Stolwijk, de Kooi Ouderkerk a/d IJssel Lekkerkerk, polder den Hoek Lekkerkerk, polder den Hoek Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Berkenwoude, Driehoek Gouderak, dorpskern Stolwijk, de Kooi Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Gouderak, polder Middelblok Lekkerkerk, polder den Hoek Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, DZH bakken Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Schoonhoven, dorpskern Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Stolwijk, de Kooi Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Krimpen a/d Lek, Bakkerswaal Krimpen a/d Lek, de Hoop Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Krimpenerwaard Ouderkerk a/d IJssel, Krommegeer/Zijde Ouderkerk a/d IJssel, Krommegeer/Zijde Krimpen a/d Lek, de Hoop Krimpen a/d Lek, de Hoop Krimpen a/d Lek, Bakkerswaal Lekkerkerk, polder den Hoek Lekkerkerk, polder den Hoek Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Ouderkerk a/d IJssel, polder de Nesse Haastrecht, polder Beneden Haastrecht Haastrecht, polder Beneden Haastrecht Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Krimpen a/d IJssel Lekkerkerk, Opperduit Bergambacht, "de Hoekse Sluis"

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Waarn. gm/habl jako gm erkl erkl erkl erkl petsch masch jako rovs masch masch rovs gm div jwdj div jako rovs/habl psch psch div div div psch gm gm erkl gm gm erkl erkl rovs dihu masp masp pida pida pida erkl

Bijzonderh.

krombekstrandloper

3 dagen

nieuwe soort

slaapplaats 1

buidelmees

7

Datum Vogelsoort 11-10 11-10 11-10 11-10 12-10 12-10 13-10 14-10 14-10 14-10 14-10 14-10 15-10 18-10 21-10 21-10 22-10 22-10 23-10 29-10 1-11 2-11 2-11 2-11 3-11 3-11 3-11 4-11 4-11 4-11 5-11 6-11 7-11 10-11 11-11 11-11 11-11 17-11 17-11 17-11 18-11 26-11 29-11 30-11

Aantal Locatie, plaats

buidelmees roodborsttapuit grote pieper boomleeuwerik appelvink smelleken grote zilverreiger grote zilverreiger vuurgoudhaan wilde zwaan lepelaar kerkuil roerdomp baardman kruisbek bokje noordse kauw roodborsttapuit kraanvogel ijsgors vuurgoudhaan brilduiker wilde zwaan toendrarietgans houtsnip dwergmeeuw kleine rietgans blauwe kiekendief brilduiker wilde zwaan kleine vliegenvanger bruine kiekendief keep steenuil houtsnip vuurgoudhaan grote zilverreiger kleine rietgans vuurgoudhaan grote zilverreiger ijsvogel blauwe kiekendief grote lijster vuurgoudhaan

1 1 1 5 1 1 59 31 2 1 13 1 1 4 1 2 1 2 8 1 2 1 6 3 1 1 2 1 3 2 1 1 40 1 1 6 67 24 1 97 2 1 1 1

Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Ouderkerk a/d IJssel Gouderak, polder Middelblok Krimpenerwaard Krimpenerwaard Lekkerkerk, Loetbos Berkenwoude, Zuidbroekse molen Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Berkenwoude, Achterbroek Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Nederlek, Surfplas Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Bergambacht, Zanen en Verstoep Ouderkerk a/d IJssel Gouderak, polder Middelblok Krimpen a/d IJssel Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Haastrecht, Bisdom van Vliet Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Stolwijk, polder Bilwijk Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Bergambacht, "de Hoekse Sluis" Gouderak, dorpskern Krimpen a/d IJssel, Krimpenerhout Gouderak, Stolwijkse Boezem Ouderkerk a/d IJssel, polder de Nesse Lekkerkerk, Loetbos Lekkerkerk, Loetbos Krimpenerwaard Ouderkerk a/d IJssel, IJsseldijk Krimpen a/d IJssel, Krimpenerhout Krimpenerwaard Krimpen aan de Lek, polder Schuwacht Bergambacht, lek pont Vlist, polder Vlist West Krimpen a/d IJssel

Waarn. div div div div gm masch erkl ruter gm gm dihu habl div jwdj erkl erkl/pida gm ph habl rovs/seba masp erkl erkl erkl govr pida pida div div div dibu hega gm dihu erkl erkl erkl habl hega div habl rovs/erkl cos pida

Bijzonderh.

slaapplaats 1 slaapplaats 2 escape? dood

roerdomp

dood

slaapplaats 1

slaapplaats 1+2

De bovenstaande waarnemingen kwamen van de volgende personen: cos-Cor Oskam dibu-Diny Buisman dihui-Dirk Huitzing erkl-Erik Kleyheeg gm-Gijsbert Mourik govr-Govert Vroegindeweij habl-Harm Blom

8

hega-Henk Gazan jako-Jan Koreneef jwdj-Jan Willem de Jong masp-Maria Spruit mive-Mieke Verwaal msch-Marcel Schildwacht peho-Pepijn Hof

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

petsch-Peter Schurink pivda-Pieter van Dam psch-Paul Schrijverhof rovs-Rob van Straaten ruter-Rudi Terlouw saba-Sabastiaan Bakker

Fenologie 2006 Harm Blom, vogelcoördinator NVWK

Het jaar 2006 kenmerkte zich met name door een relatief koud voorjaar met een erg natte meimaand. Er viel in die maand veel regen en de temperatuur was lager dan normaal. Veel vogels werden ook wat later gezien dan de afgelopen jaren. Later in dit artikel kom ik daar uitgebreider op terug. Tevens maak ik in dit artikel een vergelijking tussen fenologie van de NVWK en die van de Natuurkalender. Op de website natuurkalender.nl is een overzicht geplaatst van vele waarnemingen vanuit heel Nederland. Hiervan is een eigen fenologie gemaakt. Leuk om daar de overeenkomsten en verschillen te bekijken. Overzicht alle waarnemingen Op de website van de NVWK is veel informatie over fenologie te vinden. De jaarverslagen vanaf 2001 zijn er te vinden met o.a. soortbeschrijvingen, aankomstdata, opvallende zaken, fenoloog van het jaar etc. Tevens wordt op de site het totaaloverzicht van waarnemingen vanaf 1985 bijgehouden. In deze Waardvogel zal daarom een beknopt overzicht gegeven worden. Voor alle soorten en waarnemingen verwijs ik u door naar de website. Soortbeschrijving fenologie 2006 Grutto Op 28 januari werden in Polder Hoek 4 grutto´s waargenomen door Leo Groen. Dit mag vroeg genoemd worden. Zo gemiddeld worden grutto´s om de 4 á 5 jaar in januari gemeld. Doorgaans worden de eerste vogels gezien in de eerste en tweede week van februari. De eerstvolgende waarneming was op 14 februari door Leen van Ree in polder Schuwacht. Vanaf de derde week in februari werden er verspreid door de Krimpenerwaard diverse vogels gemeld. Zomertaling Pas op 8 april werden 2 vogels gezien langs de Oostvlisterdijk door Arie Dorsman. De volgende waarnemingen werden gedaan op 9 april en 16 april. Bij alle waarnemingen betrof het een paartje. Zomertalingen waren dit jaar laat. Doorgaans worden de eerste vogels gezien in februari. In de Krimpenerwaard is de zomertaling een broedvogel met 25 tot 50 paar. Concrete en betrouwbare aantallen zijn niet bekend. Dit is mede vanwege de verborgen leefwijze van deze soort. zomertaling

Huiszwaluw De eerste huiszwaluw werd door Ed Boudesteijn gezien op 11 april in polder Kromme Geer. Dit is een late waarneming zeker gezien de voorgaande jaren, resp. 16 maart, 7 april en 14 maart. De volgende waarneming werd gedaan op 16 april van één vogel bij de telpost Hoekse Sluis door Erik Kleyheeg. Huiszwaluwen worden in het voorjaar in relatief kleine aantallen opgemerkt. Vanaf eind april verblijven er ´opeens´ huiszwaluwen rondom broedlocaties. Blauwborst De eerste waarneming van deze soort werd gedaan in het Krimpenerhout en dat was pas op 3 april. Ed Boudesteijn zag hier twee vogels. De eerstvolgende waarneming werd gedaan op 6 april door Gert en Harm Blom. Het Krimpenerhout is in de Krimpenerwaard één van de betere locaties voor de blauwborst. Doorgaans broeden hier 5 á 9 paartjes. In 2006 bleek na de inventarisatie van dit gebied dat het broedaantal laag was, maar 3 á 4 paartjes. Andere geschikte gebieden waar de soort broedt zijn de Buitenlanden te Ammerstol, de Zaag en de uiterwaard van Heuvelman nabij Bergambacht.

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

9

Tapuit Op 3 april werd een vogel gezien door iemand van het Zuid-Hollands Landschap (ZHL) in polder het Beijersche. Op 16 april was er een duidelijke aankomst waarneembaar vanwege 8 waarnemingen op die dag van verschillende vogels op diverse locaties. In het voorjaar worden de meeste tapuiten gezien in de laatste week van april en in de eerste week van mei. Grauwe vliegenvanger Op 4 mei werd in polder Bonrepas de eerste vogel gezien door Arie Dorsman. Op 5 mei bleek op de telpost ook dat er aankomst was van deze soort, meerdere vogels passeerden de telpost richting het noorden. Tijdens een rondgang door de Krimpenerwaard werden op vele locaties grauwe vliegenvangers gezien. Aankomst van deze soort zit altijd in eind april, begin mei. Rietzanger Een vroege waarneming van drie rietzangers was er op 17 maart door het ZHL bij het Korte Zand te Lekkerkerk. De gemiddelde aankomstdatum van deze soort ligt een ruime week later. Vervolgwaarnemingen werden pas gedaan op 5 april, 10 vogels in het Doove Gat te Haastrecht door Cor Oskam. Wielewaal Dit jaar werd er één waarneming voor het fenologieonderzoek ingestuurd. Op 27 april zag Jannie Monhemius een vogel nabij de Okkerse kade. Dit is jaarlijks een vast broedgebied voor deze soort. Aanwijzingen dat de soort ook nog elders broedt, zijn er niet. Het zou wel kunnen, gezien eerdere broedgevallen in het EZH-bos en het Loetbos. Lepelaar Dit jaar werden er veel lepelaars gezien in de Krimpenerwaard. Voor het fenologieonderzoek werden er wel 8 waarnemingen opgestuurd van in totaal 23 vogels! Doorgaans zijn het maar enkele waarnemingen van enkele vogels. Ook werden er dit jaar meerdere keren vogels aan de grond gezien. De eerste waarneming, 7 lepelaars boven Haastrecht richting noord, werd gedaan op 5 maart door Cor Oskam. Witgat De eerste witgat werd gezien door Harm Blom op 15 maart. Het was een vogel vliegend naar het noorden boven Ouderkerk a/d IJssel. Op 17 april werd de volgende waarneming gedaan, een vogel kwam langs de telpost. Vanaf 15 maart werden landelijk veel witgatjes gemeld. Het is een soort die vooral ‘s nachts trekt en daardoor maar in relatief kleine aantallen gezien wordt. Fenologie Natuurkalender en fenologie NVWK Hieronder vindt u van een groot aantal vogelsoorten de mediaan van de eerste waarnemingsdatum van het jaar 2006. Let er bij interpretatie van de gegevens op dat deze berekend zijn aan de hand van gegevens uit het hele land. Zet daar tegenover de waarnemingen vanuit de Krimpenerwaard. Soort Blauwborst Boerenzwaluw Bonte vliegenvanger Boompieper Boomvalk Braamsluiper Fitis Fluiter Gierzwaluw Grasmus Grauwe vliegenvanger Grutto Huiszwaluw Kleine karekiet

10

Natuurkal. 31 maart 05 april 24 april 03 april 24 april 22 april 30 maart 30 april 26 april 29 april 14 mei 15 maart 23 april 02 mei

NVWK 03 april 21 maart geen 06 april 09 april 24 april 27 maart 05 mei 16 april 22 april 04 mei 28 januari 11 april 21 april

Soort Koekoek Nachtegaal Rietzanger Roodborsttapuit Snor Spotvogel Sprinkhaanzanger Tjiftjaf Tuinfluiter Visdief Wielewaal Zomertaling Zwarte roodstaart Zwartkop

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Natuurkal. 26 apr 24 april 17 april 24 maart 12 april 13 mei 18 april 22 maart 26 april 21 april 06 mei 25 maart 26 maart 04 april

NVWK 23 april 21 april 17 maart geen 21 april 27 april 07 april 23 maart 03 april 29 maart 27 april 08 april 17 april 02 april

Uit het bovenstaande overzicht komt duidelijk naar voren dat de data van de Natuurkalender een gemiddelde weergave zijn van de diverse waarnemingen per soort vanuit heel Nederland. Zo zullen bepaalde soorten dagen, soms al weken eerder, in Limburg aanwezig zijn dan in Noord-Nederland. Fenoloog 2006 Uiteraard is er weer gekeken naar de fenoloog voor dit jaar. Van alle ingezonden waarnemingen per deelnemer is bekeken hoeveel eerste en hoeveel tweede waarnemingen deze heeft gedaan. Voor een eerste waarneming krijgt men 2 punten en voor een tweede waarneming 1 punt. Dit jaar kwam Cor Oskam weer naar voren als winnaar! Na vele jaren alleenheerschappij door Erik Kleyheeg moest deze zich met 1 punt gewonnen geven aan Cor die 38 punten scoorde. Als derde kwam, niet onverdienstelijk, Arie Dorsman uit de bus met 21 punten. Rest mij om alle deelnemers aan het fenologieonderzoek ontzettend te bedanken voor hun deelname!

Even Activeren Harm Blom, vogelcoördinator NVWK

In de maanden januari, februari en maart zullen er weer meerdere vogelactiviteiten plaatsvinden. In de rubriek ´Even Activeren´ staan deze activiteiten altijd in het kort omschreven en krijgt u een uitgebreidere kijk op de activiteiten. Als u na het lezen van deze rubriek nog vragen hebt kunt u altijd contact met mij opnemen. Op zaterdag 23 december is er een excursie naar de Oostvaardersplassen. De dag zal geleid worden door Harm Blom. Hij brengt u langs de leukste plekken van het gebied. We verzamelen om 07.00 uur bij de Stolp Inn te Stolwijk (t.h.v. het marktplein). De Oostvaardersplassen is een gebied dat zich goed leent voor het zien van veel soorten vogels. Denk hierbij aan diverse soorten eenden, zaagbekken, ganzen, roofvogels en moerasvogels. Daarbij zijn er in het gebied veel grote zoogdieren aanwezig waaraan ik deze keer vooral aandacht zal geven. De excursie zal ongeveer de gehele dag duren en bij slecht weer s.v.p. zelf de avond van te voren bellen of het doorgaat! Ook in 2007 zal het vogelaarseizoen geopend worden met de traditionele nieuwjaarsexcursie naar de Reeuwijkse Surfplas. Op zaterdag 13 januari om 09.00 uur verzamelen we op de parkeerplaats nabij de Surfplas. De excursie duurt tot ongeveer 12.00 uur. Arie Dorsman is de excursieleider en zal u meerdere karakteristieke wintergasten laten zien. U zult zeker duizenden eenden, veel dodaarsjes en futen zien. Ook wordt elk jaar de ijsvogel gezien. Dit alles, samen met de gezelligheid is een echte aanrader om mee te gaan! Op 6 februari 2007 geeft Hans Kouwenberg een lezing over de Galapagos-eilanden. Hij is er in najaar 2006 op vakantie geweest en het is er totaal anders dan alle ander natuur-gebieden. De lezing bestaat uit veel foto’s van vogels, maar Hans zal ook proberen Darwin en zijn theorie te doorgronden. De lezing wordt gehouden in het Cultureel Centrum Berkenwoude en begint om 20.00 uur. Op zaterdag 24 februari is er een excursie richting de Zuid-Hollandse eilanden! U wordt door Harm Blom langs diverse gebieden geleid. De wintergasten komen uitgebreid aan bod. Om 08.00 uur verzamelen we op de parkeerplaats bij het busstation te Krimpen a/d IJssel. De excursie zal de gehele dag duren. Warme kleding wordt aangeraden. De dag zal met name bestaan uit het kijken en zoeken naar eendachtige, ganzen, roof- en zeevogels. Elk jaar levert het vele leuke waarnemingen op waaronder zeeeenden, duikers, blauwe kiekendieven, duizenden ganzen en wellicht wel een sneeuwgors of een ijsgors.

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

11

Project zwarte stern Leo Groen

De zwarte stern (Chlidonias Niger), iets kleiner dan het visdiefje, werd vroeger ook wel zeezwaluw of waterzwaluw genoemd. Het is een zeer kwetsbare vogel, hier zomergast en overwinteraar in tropisch West-Afrika. Hij broedt in zompige weilanden, op waterplantenresten op zuiver binnenwater en in velden van krabbescheer. Het project “zwarte stern” is een bijzonder project binnen onze werkgroep Weidevogelbeheer. Er worden bijzondere maatregelen getroffen voor deze sierlijke vogel. Naast het maken van nestgelegenheid door nestvlotjes uit te leggen, wordt door de boeren een zoveel mogelijk veilige (rustige) omgeving gecreëerd, door over de lengte van de kolonie langs de sloot een breedte van meer dan 2 meter vegetatie (o.a. riet, liezen, gras) te laten staan. De nestvlotjes worden bij het ‘uitleggen’ door de vrijwilliger voorzien van een steen aan de onderzijde, fungerend als een soort anker tegen het wegwaaien. Op de nestvlotjes wordt bagger gelegd met daarop vegetatie (een pol gras, lissen o.i.d.), voor beschutting en om het ‘nestmateriaal’, of beter gezegd de eieren, bij elkaar te houden, want het nest stelt niet zoveel voor. De nestvlotjes zijn zo gemaakt dat de vegetatie op de vlotjes nat gehouden wordt zodat het er niet af kan waaien en om het terugklimmen van de kuikens uit het water op het nest mogelijk te maken. Deze aanpassing is in de winter 2005/2006 aangebracht door verschillende weidevogelvrijwilligers, op aanwijzing van Zuid-Hollands Landschap (ZHL). Het materiaal is beschikbaar gesteld door het ZHL. Tijdens de ‘telinstructie’ op 7 juni 2006 bij de gastvrije familie M. de Vries in Schoonouwen heeft Jan van de Winden, medewerker van Alterra, aan ca. 20 betrokken boeren en vrijwilligers uiteengezet hoe het beste de resultaten van de zwarte stern geïnventariseerd kunnen worden. In de eifase kan er gemakkelijk en snel geteld worden want eieren kunnen niet wegkruipen. Het tellen van de pullen is een ander verhaal! In de buurt komen van een kolonie geeft verstoring, dan verlaten de pullen zo snel mogelijk hun nestvlotje om zich te verstoppen tussen de (sloot)vegetatie, zoals plompebladeren, lissen of in de graskant. In het water worden de kuikens nat en koud, als het weer dan ook nog koud is en de oudervogels kunnen ze niet meer tijdig en voldoende warm maken, wordt dat onherroepelijk hun dood, zelfs al na 10 minuten! Verstoring moet tot een minimum beperkt te blijven. Het is beter om in de kuikenfase tot en met de bijna vliegvlugfase op afstand met behulp van een telescoop te kijken. Ook vertelde Jan dat het beter is meerdere kleine kolonies van 5 á 7 nestvlotjes op verschillende locaties uit te leggen dan één grote kolonie te creëren om bij eventuele predatie de kansen te vergroten. Door de langdurige droogte van de afgelopen zomer moest er, ter voorkoming van te veel inklinken (verdroging) van het veen, veel gebiedsvreemd water in de polders gelaten worden. Normaal wordt er water uit de Lek ingelaten, maar dat was toen niet mogelijk, daarom is er water uit de Hollandse IJssel ingelaten van zeer voedselrijke kwaliteit. Te veel fosfaten in het water gaat ten koste van o.a. de krabbescheer. De krabbescheer is een waardplant voor de larven van de groene glazemaker. De larven overwinteren op deze plant op de bodem van de sloot. De plant komt in het voorjaar door de drijfkracht (opgenomen zuurstof) in het blad weer boven water, de larve komt uit en leeft als libel verder. Libellen, imago en larven van o.a. de groene glazenmaker vormen naast de overige grote waterinsecten, regenwormen en visbroed één van de eerste voedselbronnen voor de jonge pullen van de zwarte stern. Al met al is het een zeer complexe materie, maar wel heel boeiend. Ook hier blijkt dat de libel een graatmeter is voor de welstand van het water en zo een schakel vormt in de ecologie.

12

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Landschapsbeheer Zuid-Holland organiseert een cursus Weidevogelbescherming. Leo Groen

De cursus is bedoeld voor iedereen die belangstelling heeft voor weidevogelbescherming, zowel vrijwilligers als veehouders. De cursus bestaat o.a. uit: -leren om welke (weide)vogels gaat het, hoe zien de vogels en hun eieren eruit, wat is hun gedrag en wat ook niet onbelangrijk is: waar en hoe kan je ze vinden. -kennismaking met landbouw en agrarische bedrijfsvoering, het reilen en zeilen op het bedrijf, welke mogelijkheden zijn er om de weidevogelstand op peil te houden. -informatie over weidevogelbescherming, hoe geven we dit samen als vrijwilliger en agrariër handen en voeten. De geplande data voor de weidevogelcursus in 2007 zijn; (onder voorbehoud): De cursus is in Haastrecht op 16, 23 januari, 6 februari. In april is er een excursie. De exacte locaties volgen nog. Verder zal een vervolgcursus gehouden worden in Gouda op 26 maart, 16 april en in juni. De laatste betreft een excursie, waarvan de exacte datum nog moet worden vastgesteld. Locaties volgen nog. De cursuskosten bedragen ca. € 24,50 inclusief koffie en cursusmateriaal. U kunt zich aanmelden en verdere informatie verkrijgen bij Landschapsbeheer Zuid-Holland, Blekerssingel 56, 2806 AC Gouda, tel. 0182-683666. info@zh.landschapsbeheer.nl www.landschapsbeheerzuidholland.nl. of bij de coördinatoren weidevogelbeheer; Jan Terlouw 0182-37 27 69 / janneketv@kpnplanet.nl Leo Groen 0182-88 03 86 / groen4nvwk@wanadoo.nl

Wie wil deelnemen of proeven aan het weidevogelbeheer? Leo Groen

Om de broedende weidevogels te beschermen is het noodzakelijk om op percelen waar in het voorjaar werkzaamheden verricht moeten worden tijdens de broedtijd de nesten op te sporen en te markeren of van een nestbeschermer te voorzien, zodat daar omheen gewerkt of beweid kan worden. Daarom vragen wij u om ons te helpen. Nieuwe vrijwilligers weidevogelbeheer zijn welkom, om zo het voortbestaan van onze weidevogels te helpen veiligstellen. Het gaat om een paar uren per week in het voorjaar. Met name voor regio Krimpenerwaard Oost kunnen we zeker nog hulp gebruiken. U kunt informatie krijgen en/of aanmelden bij: Leo Groen (coördinator weidevogelbeheer regio oost) e-mail; groen4nvwk@wanadoo.nl of tel. 0182-88 03 86 (voorkeur na 18.45 uur).

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

13

Kleine Zwanen in de Krimpenerwaard en de rest van de provincie Arjan Boele

Arjan Boele is medewerker SOVON Vogelonderzoek Nederland. Onlangs heeft hij een artikel gepubliceerd in SOVON nieuws, 2006/2 oktober, over de Kleine Zwaan in Zuid-Holland. Voor deze publicatie in de Waardvogel heeft hij in het artikel specifiek aandacht voor de Krimpenerwaard. (Noot van Harm Blom, vogelcoördinator NVWK) Wintervogeltellingen In Zuid-Holland liggen een groot aantal belangrijke watervogelgebieden waarvan de Krimpenerwaard er één is. De Krimpenerwaard en ook de meeste andere belangrijke gebieden worden al vele jaren in het winterhalfjaar maandelijks geteld, veelal in het kader van het project Monitoring Wintervogels van de Provincie Zuid-Holland. De coördinatie hiervan wordt sinds het seizoen 2002/03 door SOVON Vogelonderzoek Nederland uitgevoerd. De laatste jaren worden steeds meer telgebieden die gelegen zijn in internationaal belangrijke watervogelgebieden (de zogenaamde ‘monitoringgebieden’ en ‘ganzen en zwanenpleisterplaatsen’) ook in september en april bezocht zoals elders in het land in vergelijkbare gebieden ook het geval is. Veel grote rijkswateren in de provincie, zoals het Haringvliet, worden jaarrond geteld. De Krimpenerwaard is een bijzondere regio aangezien het van oktober tot en met maart integraal geteld wordt op alle vogelsoorten en dat is in ons land voor zo’n groot poldergebied opmerkelijk. De tellingen in de Krimpenerwaard worden gecoördineerd door Hans Kouwenberg (i.s.m. Peter Berger) van de NVWK, die in oktober 2005 het stokje overnam van Marcel Schildwacht. Russische Kleine Zwanen De Kleine Zwanen die de Krimpenerwaard aandoen zijn afkomstig van de Russische toendra’s ten westen van de Oeral. Via Noordwest-Rusland en de Baltische Staten trekken ze naar West-Europa waar de meeste vogels overwinteren in Groot-Brittannië en Nederland. De vroegste vogels arriveren eind september in het noorden van Nederland. In de eerste weken van hun verblijf zitten de meeste in gebieden als het Lauwersmeer en de Randmeren, alwaar ze zich tegoed doen aan waterplanten, met name wortelknolletjes van fonteinkruid. In de loop van november schakelen de vogels over op oogstresten (voornamelijk van suikerbieten) en gras. Later in de winter nemen de aantallen in bouwlandgebieden sterk af en concentreren de vogels zich steeds meer op grasland. Van de Kleine Zwanen die ons land aandoen verblijft gemiddeld 7% in Zuid-Holland. In de provincie worden vogels aangetroffen op zowel bouwland (vooral Overflakkee, maxima in november en december) als gras (Krimpenerwaard en andere delen van het Groene Hart; maximum in januari). Verspreiding en trends Wie in Zuid-Holland Kleine Zwanen wil zien kan het best de Alblasserwaard of Krimpenerwaard bezoeken (tabel 1, het Zuid-Hollandse deel van de Lopikerwaard in deze tabel wordt ook door leden van de NVWK geteld). In de Alblasserwaard zijn belangrijke telgebieden Polder Wijngaarden/ Polder Sliedrecht, Polder Langerak en Polder Molenaarsgraaf / Polder Het Broek. In de Krimpenerwaard zijn in vijf recente seizoenen de meeste zwanen gemeld in telgebied Slingerkade / Koolwijkseweg waar in februari 2005 279 Kleine Zwanen foerageerden. In januari en december 2004 en januari 2005 zaten er ruim 200. Belangrijke gebieden zijn verder Polder Schuwacht (189 in januari 2003) en Blokkenpolder, Gouderak (127 in december 2001). In Polder Bonrepas (ten westen van de Vlist nabij Schoonhoven) werden in december 2004 207 Kleine Zwanen gezien. In de eerste twee decennia dat de Kleine Zwanen geteld werden nam het aantal in Zuid-Holland sterk toe van zo’n 200 vogels per maand (seizoensgemiddelde over juli tot en met juni) tot 1500 vogels in 1995/96 (figuur 1). Recent liggen de aantallen weer duidelijk lager. Deze ontwikkeling is ook landelijk vastgesteld en houdt mede verband met de aantalontwikkeling van de populatie als geheel. De twee belangrijkste gebieden in de provincie, de Alblasserwaard en Krimpenerwaard, laten een verschillende aantalontwikkeling zien (figuur 2). In de Krimpenerwaard variëren de aantallen met gemiddeld een matige toename terwijl de aantallen in de Alblasserwaard veel sterker toenamen met een piek in 1995/96. In de meest recente jaren nemen de aantallen in de Alblasserwaard opnieuw toe.

14

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Tabel 1. Belangrijkste hoofdgebieden voor Kleine Zwanen in Zuid-Holland (gemiddeld in 2000/01 2004/05). Weergegeven is het percentage van het totaal aantal vogeldagen in de provincie. Hoofdgebied

%

Alblasserwaard Krimpenerwaard Leidschendam Rijnstreek zuid Reeuwijkse Plassen e.o. Oude Leede en Midden Delfland Overflakkee Driebruggen (ZH-deel) Lopikerwaard (ZH-deel)

32,7 20,4 11,8 8,3 8,1 4,8 4,3 3,7 3,3

aantal Kleine Zwanen per maand

1600 Zuid-Holland 1200

800

400

0

7576

7980

8384

8788 9192 seizoen

9596

9900

0304

Figuur 1. Aantalontwikkeling van de Kleine Zwaan in Zuid-Holland. Weergegeven het gemiddeld aantal vogels per maand (juli tot en met juni) in 1975/76 - 2004/05. Indien een telgebied een maand niet geteld is, zijn de aantallen bijgeschat (zie bijv. van Roomen et al. 2004. Watervogels in Nederland 2003/2004. SOVON-Monitoringrapport 2005/03). 100 Alblasserwaard 80 Krimpenerwaard index

60

40

20

0

7576

7980

8384

8788

9192

9596

9900

0304

Figuur 2. Aantalontwikkeling van de kleine zwaan in de Alblasserwaard en Krimpenerwaard in 1975/76 – 2004/05. Indien een telgebied een maand niet geteld is, zijn de aantallen bijgeschat.

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

15

Seizoenspatroon Gedurende de afgelopen drie decennia is het seizoenspatroon voor de gehele provincie veranderd (figuur 3). De vogels arriveren tegenwoordig iets eerder (relatief hogere aantallen in oktober december) maar vertrekken ook weer wat vroeger. Hiermee is de mediane datum (datum waarop de helft van de vogels aanwezig is) naar voren geschoven van 21 januari (1976-1985) naar 12 januari (1986-95) en 14 januari (1996-2005). 35 30

7576-8485

% seizoenssom

25

8586-9495

20 9596-0405 15 10 5 0

okt

nov

dec maand

jan

feb

mrt

Figuur 3. Seizoenspatroon van de Kleine Zwaan in Zuid-Holland in drie verschillende perioden. Hierbij is voor ieder decennium het aantal vogeldagen per maand gerelateerd aan het totaal aantal vogeldagen. 40 7576-8485

% seizoenssom

30 8586-9495 9596-0405

20

10

0

okt

nov

dec jan maand

feb

mrt

Figuur 4. Seizoenspatroon van de Kleine Zwaan in de Krimpenerwaard in drie verschillende perioden. Hierbij is voor ieder decennium het aantal vogeldagen per maand gerelateerd aan het totaal aantal vogeldagen.

16

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Voor de Krimpenerwaard valt op dat de Kleine Zwanen tegenwoordig gepiekter voorkomen (januari) en dat vrijwel alle zwanen in maart alweer weggetrokken zijn in de richting van de broedgebieden. Waarnemingen van april tot september zijn zeldzaam in de provincie maar komen met enige regelmaat voor met in totaal 39 waarnemingen in 1975/76 - 2004/05. Het is opvallend dat maar liefst 36 ‘zomer’waarnemingen afkomstig zijn van de Hellegatsplaten en Ventjagersplaten. Alleen in augustus 1994 (1 ex. Westplaat), mei 1996 (1 ex. Krammerse Slikken) en juli 2000 (2 ex. Griendweipolder, Tiengemeten) werden elders in de provincie ‘zomer’-waarnemingen verricht. Hierbij is het wel belangrijk te weten dat deze gebieden jaarrond geteld worden terwijl veel gebieden alleen in het winterhalfjaar bezocht worden maar veel vogels zullen in de zomermaanden elders niet rondlopen. Op de Ventjagersjagersplaten (tot 1994) en/of de Hellegatsplaten overzomeren sinds 1988 vrijwel jaarlijks één of twee vogels (sinds juni 2000 regelmatig 2 ex.). De enige waarneming van drie exemplaren buiten het winterhalfjaar was ook op de Hellegatsplaten (april 2000). Tot slot wil ik Hans Kouwenberg, Peter Berger, Marcel Schiltwacht en alle andere tellers in de Krimpenerwaard en elders in de provincie bedanken voor hun inzet. Arjan Boele SOVON Vogelonderzoek Nederland Rijksstraatweg 178 6573 DG, Beek-Ubbergen Arjan.Boele@sovon.nl www.sovon.nl

Kleine zwanen, Foto; Rein Hofman (www.birdfocus.nl)

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

11

Vogelcursus NVWK 2007 Arie Dorsman

In 2007 organiseert de Natuur- en Vogelwerkgroep “de Krimpenerwaard” weer een vogelcursus voor beginners. De vogelcursus is uitsluitend bedoeld voor beginnende vogelaars. Dit jaar wordt de cursus ook opengesteld voor niet-leden. De cursus wordt verzorgd door Arie Dorsman en kost € 30 voor leden en € 50 voor niet-leden. De groep zal bestaan uit ongeveer 25 personen. Alleen bij voldoende deelnemers zal de cursus plaatsvinden. U kunt zich per e-mail aanmelden bij de voorzitter arie.dorsman@freeler.nl. In uw e-mail moeten uw naam, adres en telefoonnummer vermeld staan. U kunt zich ook telefonisch aanmelden op 0182-383531 waarbij gevraagd wordt naar uw naam, adres, telefoonnummer en e-mailadres. Mensen die zich in oktober en november via e-mail hebben aangemeld moeten dat nogmaals doen, want door een computerstoring zijn deze gegevens verloren gegaan. De opzet van de cursus is: 4 theoriebijeenkomsten in de avond waarin thematisch een groep vogels wordt besproken met behulp van een cursusboekje waarbij de belangrijke kenmerken aan bod komen. Bij elke bijeenkomst worden een aantal opdrachten door de deelnemers uitgevoerd en soms als huiswerk meegegeven. Tijdens elke bijeenkomst worden veel vogels getoond en beluisterd om de herkenning in het veld makkelijker te maken. Op elke theoriebijeenkomst volgt natuurlijk een praktijkbijeenkomst. We bezoeken in de ochtenduren een karakteristieke plek in de Krimpenerwaard om de vogels die we “geleerd” hebben ook in het “wild’ te vinden en te herkennen. Een goede vogelgids en een deugdelijke verrekijker zijn dan onontbeerlijk. Er zal ook gebruik gemaakt worden van een telescoop.

Datum 1 februari 3 februari 15 maart 17 maart

12 april 14 april

10 mei 12 mei

18

Tijd Onderwerp en Plaats 20.00 uur 1e theorieavond “Vogelcursus voor beginners”. In Eendenkooi Bakkerswaal te Lekkerkerk. 1e excursie van de “Vogelcursus voor beginners”, 09.00 In Polder Hoek. Verzamelen bij de Kwakels langs de N210 uur 20.00 uur 2e theorieavond “Vogelcursus voor beginners”. In Eendenkooi Bakkerswaal te Lekkerkerk. 2e excursie van de “Vogelcursus voor beginners”, 09.00 In het Loetbos. Verzamelen bij de Zuidbroekse Molen langs de uur N210. 20.00 uur 3e theorieavond “Vogelcursus voor beginners”. In Eendenkooi Bakkerswaal te Lekkerkerk. 3e excursie van de “Vogelcursus voor beginners”. 07.00 In het Krimpenerhout. Verzamelen Parkeerplaats Surfplas uur Krimpen langs de N210. 20.00 uur 4e theorieavond “Vogelcursus voor beginners”. In Eendenkooi Bakkerswaal te Lekkerkerk. 4e excursie van de “Vogelcursus voor beginners”. 05.00 Op De Zaag. Verzamelen Parkeerplaats de Zaag te Krimpen a/d uur IJssel.

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Persoon AD AD AD AD

AD AD

AD AD

Paul Schrijvershof

Dagvlinders Na een bijzondere zomer volgde een vreemde herfst. Na juli en september is ook de herfst de warmste in zeker drie eeuwen. Het record van vorig jaar werd met zo'n anderhalve graad verbeterd. De hoge temperaturen van dit jaar hingen samen met de toevallig bijna continue aanvoer van warmte door overheersend zuidelijke winden, de naweeën van de hete zomer waardoor het zeewater nog (veel te) warm was en de wereldwijde opwarming door het versterkte broeikaseffect volgens het KNMI. Hoewel de zomer was afgelopen, is het toch nog warm geweest: op 15 en 16 november werd het in de Bilt boven de 15 graden en tegen de 20 graden in het zuiden van het land. Zaterdagmiddag 25 november om 13.46 uur is een nieuw landelijk temperatuurrecord voor de derde decade van november gehaald. Het vliegveld bij Maastricht gaf op dat moment een temperatuur door van 18,9 graden (Libellennieuwsbrief Nederland 06:35 door Marcel Hospers). De ongekend hoge temperaturen in november zorgden er voor dat de uiterste waarnemingsdata van verscheidene dagvlinders en libellen opnieuw scherper werden gesteld. Hierover meer in het februari nummer van De Waardvogel. Joke de Boer mailde dat het haar was opgevallen dat zij afgelopen seizoen niet één argusvlinder had gezien. Dat kan kloppen want met deze, eens zo algemene vlinder, gaat het slecht. De argusvlinder lijkt zelfs bijna weggevaagd uit Zeeland, oostelijk Brabant en het noorden van Limburg, grote delen van Gelderland en bijna heel Overijssel. Over de oorzaak van deze sterke achteruitgang tast men nog in het duister. Ook het landkaartje was opvallend schaars deze zomer. Kleine vuurvlinders daarentegen deden het echter prima. Nog niet eerder ontving ik zoveel meldingen van deze fraaie vlinder. Leuk is de waarneming van een mannetje oranje luzernevlinder die geruime tijd langs de Lekdijk, ter hoogte van Camping “de Nes” te zien was. Het tweede geval dit jaar van deze mooie trekvlinder, op 20 juli trof Harm Blom de eerste aan op De Snakkert bij Ammerstol. Wilt u uw waarnemingen aan mij melden, dan kan dat weer op mijn gewone e-mail adres; marijke.paul@hetnet.nl

Op 23 september jl. vond voor de tweede maal de Nationale Nachtvlinder Nacht plaats op meer dan 100 plekken in het land. Een van die locaties lag, net als vorig jaar, bij de Hendrikshoeve in het Loetbos. Huig Bouter had hier met zijn team nachtvlinderaars van KNNV Gouda, zijn laken en lamp opgesteld en een viertal bomen van “smeer”voorzien. Dick Vuik was jammer genoeg een van de weinige belangstellenden. Hij schreef het volgende verslag: “Het was deze avond gelukkig droog en aangenaam weer (17 graden en weinig wind). Om 20:00 uur ging de kwiklamp aan en was het even wachten op de eerste vlinders. Als eerste een stro-uiltje. Een wel heel kleintje (latere generaties zijn vaak wat kleiner van stuk). Het eerste foto-object was een fraaie koperuil. Maar wat bleek die lastig te fotograferen. Het geel reflecteerde heel lastig. Beter lukte de viervlakvlinder, een zeldzame trekvlinder uit Zuid-Europa. Voor mij een nieuwe soort. Het bleef de hele avond erg rustig met vlinders (tegen de verwachting in). Een spanner gaf enige discussie, maar bleek toch de bruine vierbandspanner te zijn.

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

19

Een donsvlinder op het witte laken viel nauwelijks op. Prachtig wit, met gele achterlijfspunt. Huig bleek graag bereid om veel over de nachtvlinders en het vlinderen met licht te vertellen. Een boeiende avond, waaraan ik behalve een goede herinnering ook nog wat foto’s heb overgehouden. Blijft wel, dat ik een vlinder in zijn natuurlijke omgeving wel fraaier vind, dan op het laken!” Wilt u ook eens zo’n nachtvlinderexcursie meemaken? In 2007 is de Nationale Nachtvlinder Nacht op vrijdag 7 september. Voor meer informatie over nachtvlinders raad ik u aan de volgende site eens te bezoeken: http://www.vlindernet.nl/ Viervlakvlinder (Lithosia quadra)Venray, 14-9-06.

Libellen Foto: Lo Troisfontaine Interessant zijn de waarnemingen te Gouda van vuurlibel en zwervende heidelibel. Deze twee zuidelijke soorten zijn nog niet in de Krimpenerwaard gezien maar kan dus wel tot de mogelijkheden gaan behoren. Wie weet volgend jaar. Datum 8-9 21-9 29-9 30-9 6-9 24-9 29-9 9-10 11-10 14-10 26-10 26-10 28-10 6-11 7-11 13-11 14-11 17-11 17-11 17-11 18-11 18-11 18-11 24-11 24-11 26-11 27-11 27-11 27-11 29-11 29-11 28-9 4-9 1-9

20

Vlinder argusvlinder argusvlinder argusvlinder argusvlinder atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta atalanta bont zandoogje boomblauwtje citroenvlinder

Aantal 1 1 1 2 16 4 6 8 7 25 4 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 6 2 1 1 1 1

Locatie, plaats Lekdijk, tussen Schoonhoven en Bergambacht Bakkerswaal tussen Cabauw en Schoonhoven Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Krimpen a/d IJssel, Ambachtstraat Langs de Vlist tussen Cabauw en Schoonhoven Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Lekkerkerk, Kerkweg Bergambacht. Burg.Diepenhortstraat Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Lekkerkerk, Irenestraat Schoonhoven, Lopikerstraat Loetbos Krimpen a/d IJssel, Heemtuin Loetbos Haastrecht centrum Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos tussen de Beierscheweg en Gouda Haastrecht Loetbos Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Gouderak, Vogelplas Middelblok Haastrecht, Provinciale weg West Schoenerstraat Loetbos nabij Hendrikshoeve Krimpen a/d IJssel, Heemtuin Haastrecht Loetbos Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Loetbos Krimpen a/d Lek, Weteringbos Berkenwoude, Kooilust Schuwacht, Paddenpad

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Waarn. mspr rvbe hbot dvui dvui hbot hbot dvui bcat hbot dvui jvhe jdbo dvui rvbe dvui hkat gblo bcat cosk dvui tvre jmon mspr hgaz rvbe ZHL cosk dvui psch bcat hgaz rvbe rvbe

Bijzonderh.

op koninginnekruid op vlinderstruik

op herfstaster op klimop

Datum 18-9 23-9 24-9 24-9 25-9 29-9 29-9 30-9 3-10 9-10 26-10 26-10 13-11 18-9 29-9 30-9 3-10 8-10 14-10 9-11 6-9 10-9 16-9 18-9 5-10 9-10 14-10 13-11 18-11 18-11 27-11 29-11 23-9 14-10 13-9 20-9 22-9 24-9 29-9 24-10 24-9 25-9 29-9 29-9 3-10 16-10 29-10 27-11 1-9 4-9 11-9 12-9 13-9 15-9 22-9

Vlinder dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog dagpauwoog distelvlinder distelvlinder distelvlinder distelvlinder distelvlinder distelvlinder distelvlinder gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia gehakkelde aurelia grootkoolwitje grootkoolwitje icarusblauwtje icarusblauwtje icarusblauwtje icarusblauwtje klein koolwitje klein koolwitje kleine vos kleine vos kleine vos kleine vos kleine vos kleine vos kleine vos kleine vos kleine vuurvlinder kleine vuurvlinder kleine vuurvlinder kleine vuurvlinder kleine vuurvlinder kleine vuurvlinder kleine vuurvlinder

Aantal 7 3 8 13 6 6 13 3 11 3 1 2 1 2 1 3 2 1 1 1 3 1 8 1 1 7 7 1 1 2 1 2 1 1 11 1 1 1 10 1 6 21 8 8 16 1 1 1 7 1 2 4 1 1 1

Locatie, plaats Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Berkenwoude, Cult.Centr. De Zwaan Bergambacht, Molenpad Bergambacht, Kadijkselaan Polder Beijersche Bergambacht, Bovenberg tussen Cabauw en Schoonhoven Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Goudse Hout, volkstuincomplex Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Stolwijk, Korenbloemstraat Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Loetbos Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Bergambacht, Bovenberg Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Goudse Hout, volkstuincomplex Berkenwoude, Hovelingplas Bergambacht. Burg.Diepenhortstraat Gouderak, dijktaluud werkschuur ZHL Kriimpen a/d IJssel, Ambachtstraat Okkersekade Noord Ouderkerk a/d IJssel, Essenlaan Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Bergambacht, Lekdijk-Oost Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Bergambacht. Burg.Diepenhortstraat Loetbos Loetbos Loetbos Loetbos Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Berkenwoude, Cult.Centr. De Zwaan Bergambacht. Burg.Diepenhortstraat Opperduit, t.h.v. Camping de Nes Gouderak, dijktaluud werkschuur ZHL Schuwacht, Paddenpad Opperduit, Korte Zand Bergambacht, Bovenberg Stolwijk, Korenbloemstraat Bergambacht, Kadijkselaan Polder Beijersche Bergambacht, Bovenberg tussen Cabauw en Schoonhoven Goudse Hout, volkstuincomplex Lekkerkerk, Irenestraat Opperduit, Korte Zand Krimpen a/d IJssel, Heemtuin Schuwacht, Paddenpad Berkenwoude, Graafkade Berkenwoudse Driehoek Berkenwoude, Put van Markus Opperduit, t.h.v. Camping de Nes Veerstalblokboezem Schuwacht, Paddenpad

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Waarn. dvui hbot hbot hbot rvbe hbot hbot dvui lsch dvui rvbe dvui dvui dvui hbot dvui lsch jmon hbot rvbe dvui fove wvdh dvui krie dvui hbot dvui gmou dvui psch psch hbot hbot psch rvbe rvbe rvbe hbot rvbe hbot rvbe hbot hbot lsch jvhe rvbe ZHL rvbe rvbe rvbe rvbe psch rvbe rvbe

Bijzonderh.

op klimop op koninginnekruid rupsen op iep

op klimop

op klimop

21

Datum 23-9 25-9 25-9 8-10 7-9 9-9 11-9 11-9 11-9 24-9 13-9 26-10

Vlinder kleine vuurvlinder kleine vuurvlinder kleine vuurvlinder kleine vuurvlinder landkaartje landkaartje landkaartje landkaartje landkaartje landkaartje oranje luzernevlinder witje spec

Datum 23-9 23-9 23-9 23-8 9-8 23-8 30-8 8-9 14-9 23-9 10-10 26-10 23-9 23-9 18-9 23-9 23-9 23-9 23-9 23-9 18-11 27-9

Nachtvlinders Aantal Locatie, plaats Waarn. 2 Loetbos dvui bruine vierbandspanner donkere marmeruil 1 Loetbos dvui donsvlinder 1 Loetbos dvui hoornaarvlinder 1 Krimpen a/d IJssel, Vijverlaan gblo kolibrievlinder 1 Krimpen a/d Lek, Weteringbos hgaz kolibrievlinder 1 Krimpen a/d IJssel, Vijverlaan gblo kolibrievlinder 1 Krimpen a/d Lek, Schoenerstraat hgaz kolibrievlinder 1 Lekdijk, tussen Schoonhoven en Bergambacht mspr kolibrievlinder 1 Haastrecht cosk kolibrievlinder 1 Berkenwoude, Cult.Centr. De Zwaan hbot kolibrievlinder 1 Krimpen a/d IJssel, Ambachtstraat dvui kolibrievlinder 1 Lekkerkerk., Watersniplaan hgaz koperuil 2 Loetbos dvui muisbeertje 1 Loetbos dvui muntvlinder 6 Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag dvui schildstipspanner 3 Loetbos dvui spitsvleugelgrasuil 1 Loetbos dvui stro-uiltje 4 Loetbos dvui vierstipspanner 1 Loetbos dvui viervlakvlinder 1 Loetbos dvui wintervlinder spec 4 Schoonhoven, Lopikerstraat jdbo witvlakvlinder 8 Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos psch

Datum 11-9 6-11 11-9 25-9 10-10 11-9 18-9 26-10 6-11 13-11 18-11 24-11 27-11 29-11 27-9 3-10 24-9

Libellen blauwe glazenmaker blauwe glazenmaker bloedrode heidelibel bloedrode heidelibel bloedrode heidelibel bruine glazenmaker bruinrode heidelibel bruinrode heidelibel bruinrode heidelibel bruinrode heidelibel bruinrode heidelibel bruinrode heidelibel bruinrode heidelibel bruinrode heidelibel geelvlekheidelibel gewone oeverlibel houtpantserjuffer

22

Aantal 1 1 1 1 7 6 3 1 4 1 1 1

Aantal 3 1 2 2 1 1 3 6 12 4 6 1 2 3 1 1 5

Locatie, plaats Berkenwoude, Graafkade Berkenwoude, Graafkade Polder Berkenwoude Berkenwoude, Hovelingplas Gouderak, Stolwijksche Boezem Zuid Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Loetbos Berkenwoudse Driehoek Gouderak, Stolwijksche Boezem Zuid Haastrecht, Dove Gat Opperduit, t.h.v. Camping de Nes Schoonhoven, Lopikerweg

Locatie, plaats Loetbos Loetbos Loetbos Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Berkenwoude, Graafkade Loetbos Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Loetbos Loetbos Loetbos Loetbos, Koolmoeras Loetbos Loetbos, Peterput Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Goudse Hout, Heemtuin Haastrecht, Dove Gat

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Waarn. Bijzonderh. hbot rvbe rvbe jmon rvbe dvui dvui rvbe rvbe hbot psch jdbo Bijzonderh

phlox,balsemien,helenium

op vlijtigliesje

op keukenraam

Waarn. Bijzonderh dvui dvui dvui dvui rvbe dvui dvui dvui dvui dvui dvui bcat dvui bcat psch lsch gaaf mannetje hbot

3

Datum 26-10 6-11 13-11 3-10 27-9 29-9 11-9 18-9 24-9 9-10 15-10 29-10 11-9 18-9 24-9 26-10 25-7 22-8

Libellen houtpantserjuffer houtpantserjuffer houtpantserjuffer kleine roodoogjuffer lantaarntje lantaarntje paardenbijter paardenbijter paardenbijter paardenbijter paardenbijter paardenbijter steenrode heidelibel steenrode heidelibel steenrode heidelibel steenrode heidelibel vuurlibel zwervende heidelibel

Aantal 5 1 2 30 2 3 3 3 2 2 1 1 40 8 1 1 1 2

Locatie, plaats Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Loetbos Loetbos Goudse Hout, Heemtuin Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Berkenwoudse boezem Loetbos Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Bergambacht, Molenpad Bergambacht, Lekdijk-Oost Vlist Bergambacht, Kwakels Loetbos Krimpen a/d Lek, Kleine Zaag Bergambacht, Molenpad Krimpen a/d IJssel, EZH-Bos Goudse Hout, Heemtuin Goudse Hout, Heemtuin

Waarn. Bijzonderh dvui dvui dvui lsch psch rvbe dvui dvui hbot krie rvbe rvbe dvui dvui hbot dvui lsch lsch

Onderstaande personen wil ik hartelijk danken voor het insturen van hun waarnemingen: Leen Schuilenburg Maria Spruit Rolf van Bee Ton van Ree Wim van den Heuvel

Henk Bot Henk Gazan Jaap van Dam Jannie Monhemius Janny van Herk Joke de Boer Kees Rietvelt

Bram Catsburg Cor Oskam Dick Vuik Frits Overduin Gert Blom Gijsbert Mourik Hans Kattenwinkel

Onderzoekers gezocht! Atlasproject dagvlinders en libellen van de Krimpenerwaard Paul Schrijvershof

Wij zijn bijzonder blij met de respons op onze eerste oproep in de Nieuwsbrief en De Waardvogel om deel te nemen aan het Atlasproject dagvlinders en libellen van de Krimpenerwaard. Flink wat leden hebben te kennen gegeven het leuk te vinden om aan dit project deel te nemen. Natuurlijk hopen wij dat OOK U binnenkort belt of mailt om zich nog op te geven voor dit laag-drempelige nieuwe project van de NVWK dat in 2007 van start gaat. Verder zijn wij verheugd dat we Rolf van Beek bereid hebben gevonden om het organisatieteam te versterken. Wat willen we bereiken Allereerst willen we natuurlijk bereiken dat nog veel meer mensen oog krijgen voor vlinders en libellen en voor de natuur in het algemeen. Want op onderzoek uit gaan in de directe omgeving en noteren wat daar allemaal rondvliegt, is bijzonder leerzaam en ook nog heel leuk om te doen. Er is gekozen voor een eenvoudige opzet Gehakkelde aurelia, foto: Paul Schrijvershof

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

23

zodat iedereen, van jong tot oud, zowel mobiel als aan huis gebonden, aan dit onderzoek mee kan doen. Uiteindelijk moet dit onderzoek natuurlijk leiden tot een goed beeld van de verspreiding en het voorkomen van alle soorten in de Krimpenerwaard. De resultaten zullen in de vorm van een atlas gepubliceerd gaan worden. Onderzoekers gezocht Sinds de oprichting van de Vlinder- en Libellenwerkgroep zijn er al heel wat waarnemingen verzameld. Deze zijn echter niet gelijkmatig over de Krimpenerwaard verdeeld. Er zijn namelijk nogal wat kilometerhokken waarvan we geen of onvoldoende waarnemingen in het bestand hebben. We streven er naar om alle kilometerhokken goed onderzocht te krijgen. Dat is een hele klus waarvoor wij alle leden oproepen om hun steentje bij te dragen. Uw waarnemingen zijn daarom zeer welkom! Iedereen kan aan dit verspreidingsonderzoek meedoen, zowel leek als kenner en iedereen die daartussen in zit. Denkt u onvoldoende kennis te bezitten om te inventariseren? Geen nood! Komend voorjaar organiseren we een avondvullende cursus en in mei een excursie in het Loetbos om uw soortenkennis naar het gewenste niveau te brengen. Tevens komt eind april Jan Trapman een dialezing geven over vlinders en libellen in de Alblasserwaard. De vlinder- en libellenfauna daar vertoont grote overeenkomsten met die in de Krimpenerwaard, zodat u na het zien van zijn schitterende opnamen goed voorbereid het veld in kunt. We kennen twee typen onderzoek: Inventarisatie per kilometerblok en het verzamelen van losse waarnemingen. Onderzoek per kilometerhok Om een goed beeld te krijgen van de aanwezige dagvlinder- en libellenfauna in een gebied, is gericht onderzoek noodzakelijk. Een volledig beeld is niet te garanderen, maar als u de inventarisatie bezoeken zorgvuldig plant, dan kunt u in een onderzoeksjaar een prima indicatie krijgen van de dagvlingers en libbellen die er voorkomen. Wij vragen om minimaal drie maal een inventarisatie uit te voeren: één maal in mei, één maal in juli en één maal in augustus. Wilt u vaker op pad, bijvoorbeeld elke week, dan is dat natuurlijk prima. Hoe vaker u het kilometerhok uitpluist des te vollediger is natuurlijk het onderzoek! Losse waarnemingen. Naast het gericht zoeken naar soorten tijdens de hokkeninventarisatie levert het verzamelen van losse waarnemingen interessante aanvullende informatie op. Als u bij het boodschappen doen op de vlinderstruik bij de plaatselijke kruidenier een dagpauwoog ziet zitten en deze doorgeeft, werkt u namelijk ook mee aan het onderzoek. Wanneer u een lijstje bijhoudt met welke soorten er zoal bij u in de tuin of op het balkon neerstrijken en deze gegevens doorgeeft, werkt u ook mee aan dit verspreidingsonderzoek. Juist in tuinen zijn in het verleden vaak de meest fantastische waarnemingen gedaan. Daarom willen we vooral alle tuinbezitters oproepen komend jaar eens extra goed op te letten en te noteren welke soorten er in uw tuin opduiken. Wanneer u tevens opschrijft welke bloemen de vlinders bezoeken, levert dat interessante aanvullende informatie op. Om het doorgeven van deze waarnemingen te vergemakkelijken voegen wij bij het februarinummer 2007 van De Waardvogel een speciaal tuinwaarnemingenformulier toe. Het gaat bij dit onderzoek om alle soorten. Dus ook waarnemingen van gewone soorten zoals lantaarntje, gewone oeverlibel, klein koolwitje en kleine vos zijn van harte welkom. U doet toch ook mee? Iedereen kan op zijn eigen manier een bijdrage leveren. Dat kan door alleen die soorten vlinders en libellen door te geven die u goed kent, door uw balkon of tuinwaarnemingen en overige losse waarnemingen op te sturen of door een kilometerhok te inventariseren. Elke waarneming telt! Lijkt het u leuk om aan dit onderzoek mee te doen, geef u dan op bij onderstaande personen. Op 1 maart zal er een bijeenkomst plaatsvinden in De Bakkerswaal. Dick Vuik: Rolf van Beek: Paul Schrijvershof:

24

dvuik@rdnet.nl rolf.vanbeek@kabelfoon.nl marijke.paul@hetnet.nl

telefoon 0180- 517007 telefoon 0182- 342687 telefoon 010- 2021956

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Nieuw !!! de jeugdcommissie Jeugdcommissie

Naar aanleiding van de laatste ledenvergadering zijn we gaan kijken of we met een aantal mensen iets voor de jeugd konden gaan opzetten. Vooral om meer jeugd enthousiast voor de natuur en onze vereniging te krijgen. Ook zou volgens geruchten de Jeugdnatuurwacht Krimpen aan de IJssel opgeheven worden. Misschien konden we daar nog iets betekenen, als opvang voor die jeugd. Na wat heen en weer gebeld te hebben en wat wisseling van mensen, zijn we uiteindelijk met drie mensen aan de slag gegaan, te weten Mieke Verwaal, Mieke Veen en Leo Groen. Ons doel is met elkaar (natuur-)activiteiten te organiseren om de jeugd meer bij de natuur te betrekken. We willen ons richten op kinderen in de leeftijd tussen ca. 8 en 12 jaar. Er is contact gezocht met de jeugdnatuurwacht, de mensen daar waren enthousiast om samen te werken, maar gaan zich zeker niet opheffen. Zij werken in principe alleen voor de jeugd van Krimpen aan den IJssel, dus voorlopig gaan we zelf zoeken naar kinderen binnen onze Krimpenerwaard. We willen zo’n vier keer per jaar een activiteit gaan organiseren, gericht op het seizoen. We starten op zaterdag 27 januari 2007, op een leuke boerderij midden in de polder, waar we nestkastjes gaan timmeren! Ook is de boer bereid om met een kar naar leuke plekjes op zijn bedrijf dieper in de polder te rijden.

De “NVWK-jeugdmiddag” wordt gehouden op zaterdag 27 januari 2007 van 13.30 tot 16.00 uur Locatie: boerderij “Vrede en Rijkdom” Beijerscheweg 11 in Stolwijk We passen ons natuurlijk aan aan het weer (denk aan laarzen, jas, sjaal, muts e.d.). Deelname is gratis, maar neem wel zelf een hamer mee. Heb je er zelf zin in of is het iets voor jouw zoon of dochter, meld je dan voor 20 januari 2007 aan bij een van de organisatoren: Mieke Verwaal 0180-663350, e-mail mive.nvwk@kpnplanet.nl Zij geeft je de exacte gegevens. De boerderij is ook goed te bereiken per openbaar vervoer, maar in overleg kunnen wij, indien nodig, ook wat anders voor je regelen. Maximaal aantal deelnemers zijn 15 kinderen. Dus geef je snel op! Leo, Mieke en Mieke

De redactie van de Waardvogel wenst alle auteurs, bezorgers en lezers van ons blad gezellige kerstdagen en een gelukkig 2007

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

25

Nathalie wint prijs van NVWK Bestuur NVWK

Bij de deze zomer gehouden “Schoon water fietstocht” in de Krimpenerwaard stond de NVWK met een stand op het Geerpad ter hoogte van de Bergvlietsekade te Stolwijk. Naast dat men met een telescoopkijker weidevogels kon spotten en vogelkenners van de NVWK informatie gaven of vragen beantwoordden, kon men ook meedoen aan een natuurprijsvraag met vragen over flora en fauna in de Krimpenerwaard. Op het formulier stonden 12 vragen. De 9-jarige Nathalie van Wijngaarden uit Stolwijk had 11 vragen goed beantwoord en heeft van de vele ingevulde formulieren het beste quizformulier ingeleverd. Arie Dorsman (voorzitter) en Kees Rietvelt (penningmeester) van de NVWK hebben Nathalie thuis opgezocht en haar de prijzen overhandigd: een koolmeesnestkast, de jubileum NVWK-kaart van de Krimpenerwaard (zeer geschikt voor het maken van b.v. schoolopdrachten over de natuur), een mooie vogelposter en voor het gezin een gratis lidmaatschap voor 2007 en de vijf edities van het verenigingsblad de Waardvogel. Nathalie was zeer verguld met haar prijzen en had bladerend in de september 2006 editie van de Waardvogel al het idee opgedaan om op school een spreekbeurt over vlinders te houden.

Inventarisatie inhoud Waardvogels Mathilde Marijnissen, bestuurslid redactie en PR

Hoe lang bestaat de Waardvogel al en wat is er allemaal ooit in gepubliceerd? Als ik soms door een oude Waardvogel blader denk ik: ‘we hebben als NVWK eigenlijk al heel veel onderzoeken gedaan’, of; ‘ik wist niet dat we zoiets ook al ooit gedaan en beschreven hadden, had ik dat maar geweten!’ Als bestuur hebben we die gegevens niet in ons hoofd zitten, ook schrijvers van artikelen niet. Toch kan het belangrijk of interessant zijn om bij nieuwe onderzoeken en artikelen oude gegevens even erbij te halen en een vergelijking te maken of eraan te refereren. Wie heeft er tijd om de titels van de inhoud van de Waardvogels in een computerbestand vast te leggen. Ik heb een invullijst ontworpen. Het grootste gedeelte van 1991 t/m 2006 is al ingevoerd. Mij ontbreekt echter de tijd om de rest (197… t/m 1990) ook te doen. De oude Waardvogels van de vereniging worden je ter beschikking gesteld. De lijst zal straks ook op de website geplaatst worden zodat alle leden kunnen zien wat er door de jaren heen zoal gepubliceerd is. Wie wil helpen? Mathilde Marijnissen, m.marijnissen@planet.nl tel. 0180 517501

26

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Gezonde lucht? Anton van Jaarsveld

Als je door onze polder loopt of fietst, heb je ongetwijfeld wel eens van die gele plakkaten opgemerkt, die de betonnen brugmuurtjes sieren. Ze zitten muurvast op de ondergrond, in zomer en in winter. Die gele plekken zijn korstmossen. Bij de naam “korstmos” is het logisch te denken, dat er verwantschap bestaat met “mos”. Helaas, korstmossen hebben niets te maken met mossen. Aan de kleur kun je het verschil vaak zien: korstmossen hebben niet dat frisse groen van mossen, maar zijn vaak grijs, gelig of bruin. Bovendien vertonen niet alle korstmossen de korstvorm: er zijn erbij die een bladachtig uiterlijk hebben of er zelfs uitzien als baarden. Wat beide soorten bindt, is hun plaats bij de indeling van het plantenrijk: ze behoren beide tot de lagere planten. Korstmossen zijn mengsels van twee planten: een schimmel en een alg, die innig samenwerken. In vaktermen heet dat symbiose. Daarbij doet elke soort iets: de alg heeft bladgroen, dat net als bij de hogere planten met behulp van zonlicht suikers kan maken; de schimmel beschermt tegen uitdroging. Het mengsel heeft een specifieke vorm en een eigen levenswijze. Globaal zijn er drie vormen van het “thallus” (de plant) te onderscheiden: a. korstvormige soorten die dicht op de ondergrond zitten. De worteltjes dienen hoofdzakelijk om vast te houden. b. bladvormige soorten, waarbij de “bladeren” los van de ondergrond komen. c. struikvormige soorten met als bekende vertegenwoordigers de lange baardmossen uit tropische streken. Ook in de plantenwereld geldt het recht van de sterkste. De hogere planten verdrukken mossen en korstmossen naar de slechtere groeiplaatsen. Enkele soorten als rendiermos en IJslands mos (bloemstukjes!) kunnen zich op schrale grond handhaven. De ondergrond van korstmossen bestaat uit hout, steen, rots, overal ter wereld. In de poolgebieden, maar zelfs bij de kraterpijpen van vulkanen blijven ze bestaan. Korstmossen planten zich in hoofdzaak ongeslachtelijk voort: er breken door welke oorzaak dan ook stukjes van de plant af of de plant snoert zelf delen af. Die delen vestigen zich daarna elders. Er zijn ook soorten waarbij de schimmel vruchtlichamen vormt, zoals bij groot dooiermos (zie foto). De sporen zijn echter te klein voor het blote oog. Korstmossen onttrekken vrijwel geen voedingsstoffen aan de ondergrond waarop ze zitten, maar krijgen veel stoffen aangereikt vanuit de lucht. Daardoor reageren ze sterk op o.a. de luchtkwaliteit en zijn het uitstekende indicatoren voor een bepaald milieu. Tussen 1950 en 1980 groeiden er in het zuiden van Nederland bijna geen korstmossen op bomen. Dat kwam door de uitstoot van zwaveldioxide, die verzuring veroorzaakte. Na 1980 verbeterde de uitstoot en daardoor kwamen veel korstmossen weer terug. We zijn er echter niet: nu speelt de ammoniak ons nog parten. Daardoor verdwijnen bijvoorbeeld onze baardmossen. Hoe is de situatie bij ons in de Krimpenerwaard? Onder de korstmossen die van ammoniak houden, treffen we het reeds genoemde groot dooiermos op veel muren aan. Op bomen groeit bijna overal het kleine heksenvingermos. Veel ammoniak dus. Aan de andere kant vind ik in De Loet op heel wat stammen het melig takmos, een soort die door de aanwezigheid van ammoniak zou moeten verdwijnen. Kennelijk is het met “onze” lucht nog niet zo beroerd gesteld. Ook de gemiddelde leeftijd van mensen in ons gebied ligt – zo bleek recentelijk uit een onderzoek – hoger dan in de steden om ons heen. De gemeente Vlist stond daarbij aan de top. Al verhuisplannen?

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

27

Landschapsonderhoud door NVWK aan de Heemtuin Kees Rietvelt

In een van de vorige Waardvogels is aandacht geschonken aan de overdracht van het beheer en onderhoud van de Heemtuin aan de Heemlaan te Krimpen a/d IJssel door de gemeente Krimpen a/d IJssel aan het Zuid-Hollands Landschap. In de lokale huis aan huis bladen is aan deze overdracht ook de nodige publiciteit gegeven. In het verleden kwam het erop neer dat de gemeente het hoogstnoodzakelijke maai-, sloot- en boombeheer door de aannemer van het gemeentelijke bestek liet uitvoeren. Vaak werd dit werk met te zwaar materieel voor het terrein en ruw onder een hoog tempo uitgevoerd. De heer John Polder, die destijds aan de tot stand koming van de Heemtuin heeft bijgedragen, en al die jaren de terreinen met de wilde planten (o.a. vele orchideesoorten) de juiste leefomstandigheden heeft weten te bieden, kon door omstandigheden deze werkzaamheden niet meer uitvoeren. Een drietal jaren heeft hij ondersteuning gekregen van leden van de plantenwerkgroep van de NVWK maar dit was bij elke activiteit slechts een handjevol mensen. De coördinator planten, Anton van Jaarsveld, kreeg (uit wanhoop) het idee om het Zuid-Hollands Landschap (ZHL) voor de tuin te interesseren. Na positief antwoord van de rayonchef, Rudi Terlouw, is hij gaan bemiddelen met de gemeente en is met ze tot een akkoord gekomen. Rudi heeft met spoed een beheersplan gemaakt, dat van een ieder de instemming kreeg. In het plan is voorzien dat werkzaamheden zullen worden uitgevoerd door de ZHL-personeelsleden en vrijwilligers van de regio Veenweidegebied, met de “SRL-vrijwilligers” en 1 of 2 zaterdagochtenden met leden van de NVWK-landschapsonderhoudploeg. Op zaterdag 7 oktober jl. was de eerste werkdag. Na het openingswoord van Rudi, ging een ploegje van circa 10 mensen aan het werk onder leiding van ZHL-medewerker Gerard Dekker. Er werden elzen en wilgenstruiken afgezaagd bij de kleine vijver en de grote plas, twee dode bomen met de motorkettingzaag weggehaald, de “hondenstokken” uit de kleine vijver gevist (de hond had er blijkbaar geen zin in deze eruit te halen, evenmin als de baas die ze erin had gegooid). Alles werd uit de heemtuin gesleept en neergelegd op de parkeerplaats. De gemeente zou zorgdragen voor de afvoer. Aan het eind van de werkdag kon tevreden worden geconstateerd, gezien de grote berg groenafval, dat een hoop werk was verricht en dat de heemtuin er fraaier bij lag. In oktober en november is er ook nog werk verricht door de ZHL-ploeg alsook een dag met de SRL-ploeg. Gelet op de lovende woorden door diverse aanwonenden van de Heemlaan over het vele werk wat is verricht, moet het achterstallig onderhoud aan de heemtuin grotendeels zijn opgelost. We kijken met verlangen uit naar het voorjaar om te zien of al deze inspanningen resultaat hebben gehad en hopen in mei een veld met orchideeën te kunnen zien, dankzij de inzet in het verleden van John Polder en sinds medio 2006 Rudi Terlouw met zijn personeel en de 3 groepen vrijwilligers.

28

De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006

Knipselpagina’s niet meer aanwezig in ons bestand

De Waardvogel – december 2006

ISSN 1384-8240

Officieel contactorgaan van de Natuur- en Vogelwerkgroep “de Krimpenerwaard” Secretariaat & ledenadministratie: Jan van Kanrede 20, 2901 TB Capelle a/d IJssel Redactie: M. Marijnissen, Bogerd 56, 2956 EB Krimpen a/d IJssel E-mail: m.marijnissen@planet.nl URL webpagina http://www.nvwk.nl E-Mail: webmaster@nvwk.nl

Contributie per kalenderjaar: € 15,00 per persoon v.a. 17 jaar, € 5,00 voor jeugdleden t/m 16 jaar Bestuur: Voorzitter

Arie Dorsman arie.dorsman@freeler.nl

Bonrepas 28

2855 AB Vlist tel: 0182-383531

Secretaris

Ewald Schattenberg admin@nvwk.nl

Jan van Kanrede 20

2901 TB Capelle a/d IJssel tel: 010-4588376

Penningmeester

Kees Rietvelt Giro: 5492484

Lekdijk Oost 24

2861 GA Bergambacht tel: 0182-352611

Algemeen adjunct

Hans Kouwenberg hanskouwenberg@ismijnnaam.nl

Dr. A. Kuyperstraat 17

2841CG Moordrecht 0182-374657

Coördinator planten Anton Jaarsveld cplanten@nvwk.nl

Julianastraat 2

2941 BC Lekkerkerk tel: 0180-661842

Coördinator vogels

Harm Blom harm-blom@planet.nl

IJsseldijk-West 25

2935 AP Ouderkerk a/d IJssel tel: 06-18137684

Redacteur

Mathilde Marijnissen m.marijnissen@planet.nl

Bogerd 56

2922 EB Krimpen a/d IJssel tel: 0180-517501

Ereleden

W. Fontijne A. v.d. Waal

Wilt u actief deelnemen aan de Natuur- en Vogelwerkgroep “de Krimpenerwaard” of wilt u de doelstellingen van deze vereniging steunen, word dan lid of donateur. Stuur daartoe de onderstaande bon ingevuld naar de secretaris op bovenvermeld adres.  Ik geef mij hierbij op als lid / jeugdlid (*) van de Natuur- en Vogelwerkgroep “de Krimpenerwaard”. Ik wacht met betalen tot ik een acceptgiro heb ontvangen. Naam:

Geslacht: m / v Initialen:

Voornaam:

Straat + Huisnummer: Postcode:

Plaats:

Geboortedatum:

Telefoon:

E-mailadres: Datum:

32

____________________________________________________________________ Handtekening: De Waardvogel 45e jaargang nr. 5 – december 2006


2006.12 De Waardvogel