Issuu on Google+

12 DAPAT BANTAYAN

SA HALALANG MAYO 2013 BANTAYAN!

MAKABAGONG PAKYAWANG DAYAAN

Inihanda ng CENTER FOR PEOPLE EMPOWERMENT IN GOVERNANCE Isinalin ng M3P: Botong Tatak UP/OCR-OVCCA (UP Diliman) (Malinis, Matalino, Marangal, Para sa Bayan)


1. ANG PRESINTO Sentro sa araw ng halalan ang bawat “clustered precinct”. Dapat bantayan ang lahat ng aktibidad dito at hangga’t maaari ay ibidyo ito ng live sa pamamagitan ng CCTV na mapapanood ng publiko sa pamamgitan ng internet live streaming. Kung hindi kakayanin ang gastos para dito, maaaring iorganisa ang kabataan at iba pang grupo sa komunidad ng bawat barangay para magbantay. Sa araw ng halalan, maaari silang kumuha ng mga larawan sa presinto at i-upload sa mga website ng mga election watchdog para makita ng publiko sa aktwal sa oras. 2. ANG BALOTA Kailangang bantayan ng 24 oras ang mga balotang ubod ng haba, kapag dinala na ito sa Provincial Treasurer’s Office hanggang sa aktwal na pamamahagi sa araw ng halalan. Magmasid para sa mga pre-shaded ballots. Hilingin sa Board of Elections Inspector (BEI) na ipakita sa publiko o sa mga watcher ang bawat balota bago ito ibigay sa botante. Anumang pre-shaded na balota ay awtomatikong matibay na ebidensya ng pandaraya sa bahagi ng BEI. Dahil sa haba ng balota nakokokompromiso na ang pagiging lihim ng balota.


3. ANG LISTAHAN NG BOTANTE Tatlong klase ang lumabas na listahan ng botante noong Halalang 2010 – ang CVL, CCVL at PVL. Sa maraming kaso, may hindi nagtutugmang datos sa mga listahang ito kumpara sa listahang nakapaskel sa labas ng presinto. Sa lahat ng ito, ang CCVL ang dapat kilalaning opisyal na listahan. Suriin ang kopyang nakapaskel sa pader o pintuan ng presinto kung nakatala o hindi (buhay, patay, nakaliban, hindi kilala) ang sinumang botante mula sa inyong barangay. Tingnan ang biometrics list ng mga rehistradong botante. Kung may mga hindi tugma, maghain ng manifestation sa election officer at papirmahan ito sa kanya at ipakita ang mga nakitang hindi pagkakatugma. Magbantay laban sa mga flying voters. Magsagawa ng pag-aresto ng mamamayan kung may madiskubre at mapatunayang flying voters.

4. MGA BALLOT BOX Imbakan ang mga ballot box ng lahat ng materyales sa botohan—ang mga nagamit at di nagamit na balota, naka-imprentang resulta ng eleksyon (election returns), CF card, lahat ng ulat para sa COMELEC, at lahat ng accountable documents. Bago magsimula ang botohan, dapat ipakita ang ballot box na walang laman sa mga watcher. Dapat tiyaking matibay na nakadikit/nakare-


matse at hindi madaling matanggal ang silipang butas na gawa sa malinaw na plastik sa tagiliran nito. Pagkatapos ilagay ang PCOS sa ibabaw, dapat ilagay at iselyo ang takip nito gamit ang mga opsiyal na pang-selyo at naitala ng BEI sa kanilang precinct report. Hindi dapat buksan ang ballot box kailanman hanggang sa pagsasagawa ng random manual audit at/o bilang bahagi ng protesta. Itala at iulat ang di-pangkaraniwang pagbubukas ng ballot box. 5. ANG PCOS Pangunahin dapat bantayan sa presinto ang makinang PCOS at ang BEI kasama ang technician sa araw ng halalan. Umiikot sa kanila ang bawat aktibidad. • Dapat pumwesto ang watcher malapit sa dalawang pinakamahahalagang lugar na dapat bantayan— ang PCOS at ang BEI kasama ang mga technician. • Siyasatin kung ang protective counter ng PCOS na kinokontrol ng CF card ay nagsimula sa zero. • Magbantay sa mga taktikang nagpapatagal sa halalan sa loob ng presinto para mapahaba pa ang oras ng botohan, kasama ang panakaw na pagsasara ng PCOS. • Sa mga kaso ng biglaang pagsasara ng PCOS, dapat siyasatin ng watcher ang koneksyon ng kuryente at tiyakin na ang insidente ay naitala at naiulat sa mga nagmomonitor. • Sikaping makilala ang opisyal na PCOS na itinalaga sa presinto mula sa PCOS na peke o pangkagipitang PCOS. Dahil dumaan na sa masalimuot na proseso ang pag-certify at pag-test ng PCOS, wala nang paraan upang malaman kung ang makinang PCOS na nasa presinto ay siyang makinang opisyal na itinalaga dito. Ang PCOS-buying o pagkontrol sa PCOS ay isang bagong porma ng modernong pakyawang pandaraya sa automated elections na dapat pagbantayan ng lahat.


6. ANG MGA TECHNICIAN, BEI at BOC (Board of Canvassers) Hindi dapat payagan ang BEI na magsagawa ng mga taktikang nagpapabagal sa proseso ng pagboto tulad ng paglimita sa 10 ng mga botanteng maaaring bumoto sa isang takdang panahon. Dapat dumaloy ang pagboto ng malaya at tuluy-tuloy. Hindi dapat payagan ang BEI na putulin o antalahin ang proseso ng botohan sa kahit na anong dahilan. Dapat maging alerto ang mga watcher sa walang dahilang pagkaantala ng botohan o proseso ng transmisyon. Ipaalalang hindi papayagan ang anumang ekstensyon sa oras ng botohan at may mga nauna nang hakbang na isinagawa upang malaman kung may ginagawang sinadyang pag-antala lalo na sa pagpalpak o pagsasara ng PCOS. Hindi dapat kutingtingin ng mga teknisyan ang PCOS at iba pang gamit kung wala namang teknikal na problema. Itala ang lahat ng ginagamit ng teknisyan lalo na sa pagpapasok ng password, pagpapasok ng CF cards at iba pang external device. Dapat ring bantayan ang Board of Canvassers. 7. CF CARDS PAGPAPALIT NG CF CARDS BAGO O HABANG NAGBO-BOTOHAN: Itala ang serial number ng CF card. Hindi dapat pinayagan ang paggamit ng CF card sa automated elections. Pero ipinilit ito ng COMELEC at Smartmatic. Hindi WORM (write-once-read many) ang katangian ng CF cards. Maaaring magpasok ng mga bagong datos dito at madaya ito lalo’t walang safeguards na inirerekomenda ng industriya tulad ng digital signature. Kung susubukang palitan ng BEI o tauhan ng Smartmatic ang CF card bago o habang nagbo-botohan sa anumang kadahilanan, dapat papirmahin ng watcher ang BEI at tauhan ng Smartmatic sa isang form na nagsasaad ng kanilang mga dahilan at itala din ang anumang pagkakakilanlang marka o numero ng orihinal at ipinalit na CF cards. Isaad ng malinaw at matapang ang katugon na parusa sa krimeng ito.


PAGBIBIYAHE NG CF CARDS: Sa pagbibyahe, dapat nakalagay ang CF cards sa kahon na naaaninag ang loob upang madali itong makita. Ito ay para maiwasan ang pagpapalit ng CF cards habang ibinabyahe. Kung hindi ito gagawin, hindi makasisiguro kung ang CF card na ipinadala ay siya ring dumating. Ang bilihan ng CF card ay isang bagong porma ng modernong pakyawang dayaan sa automated elections na dapat pagbantayan ng lahat. 8. TRANSMISSION AT SERVERS Dapat isinagawa na ang pag-test sa transmission (pagpapadala) mula nang nakaraang halalang 2010. Ipinakita ng mock elections noong Pebrero 2 sa 12 lugar pa lamang na malala problema sa transmission. Puwang para sa pandaraya ang naisadokumentong kaso noong 2010 kungsaan hindi nagtutugma ang datos sa transmission — nagrehistro sa pambansang antas na “transmission successful” samantalang ang nagrehistro sa antas presinto ay “transmission failed”. Tukuyin kung mayroon o walang signal sa lugar ng mga presinto kasama ang mga kinatawan ng COMELEC, SMARTMATIC at mga partido. Ikumpara ang datos na ito sa aktwal na araw ng halalan upang malaman kung ang pagbara sa signal ay indikasyon ng pandaraya. Dapat matamang bantayan ang servers ng mga partidong pulitikal sa pambansang antas, citizen’s arm at KBP kung may mga iregularidad sa transmission ng datos. Ang pagbabara ng transmission ay isang bagong porma ng modernong pakyawang dayaan sa automated elections na dapat pagbantayan ng lahat. 9. PUBLIC WEBSITE Noong 2010, napag-alamang naglalaman ng mga hindi kumpleto at maling datos ang website ng COMELEC na kinumpirma sa ulat ni Dr. Pablo Manalastas, IT Fellow ng CENPEG at guro sa Ateneo IT Depart-


ment, na isinumite sa Konggreso at Senado. Kalauna’y tinanggal ito sa internet samantalang isinasaad ng RA 9369 na dapat bukas ito sa publiko hanggang tatlong araw pagkatapos ng halalan. Dapat ay nakapaskel sa website ng COMELEC ang magiging resulta ng halalan sa Mayo 2013.

10. RANDOM MANUAL AUDIT (RMA) Isang partidong may kakakayahan at eksperto sa election audit ang dapat bigyan ng awtoridad na gawin ang random manual audit. Kailangang tandaan na: 1) bago pa maganap, alamin ang mga clustered precinct na ipapailalim sa RMA; 2) bantayang mabuti na walang magaganap na pagpapalit ng balota sa oras ng botohan hanggang sa pagsasara ng mga presinto; 3) bantayang mabuti ang pagbubukas ng ballot box; 4) tiyaking nabilang ang lahat ng balotang itinalaga sa presinto; 5) tiyaking magsimula kaagad ang RMA pagkatapos isara ng botohan; 6) kumuha ng kopya ng nakaimprentang election returns; 7) repasuhin ang ginawang ulat ng BEI hinggil sa mga aktibidad sa panahon ng bilangan.


Kung kakayanin, kumuha ng naka-impentang kopya ng audit log; 8) Matamang bantayan ang mga paghahanda sa manu-manong bilangan mula sa pagkuha ng mga balota sa ballot box, paggu-grupo ng mga ito, pagsuri sa mga pekeng balota bago simulan ang manwal na bilangan; 9) Masusing bantayan ang aktwal na pagbabasa sa mga balota at pagtatala ng mga boto; 10) Tiyakin wastong naitala ang resulta ng manu-manong bilangan at wasto at maayos ang proseso ng pagkukumpara nito sa resulta sa election returns at pirmado ng BEI ang mga dokumento; 12) kung posible ay kumuha ng kopya ng CP RMA report. 11. ANG COMELEC Bilang pangunahing tagapangasiwa ng halalan, ang COMELEC ay nakitang naging pabagu-bago, hindi bukas at kinukunsinti ang paglabag sa batas ng technology provider na SMARTMATIC kaugnay ng kalidad ng makinang PCOS na gagamitin sa halalan. Pinayagan nito ang paghahanda ng sistema nang walang naisagawang pagrepaso ang mga partido pulitikal o ibang pang interesadong grupo sa source code, walang bagong SLI certification at authorization ng may-ari ng teknolohiya, walang pagtatama sa mga mali sa programming at walang digital signature. Ang COMELEC ang pangunahing ahensyang dapat bantayan. Ikinokompromiso nito ang kalidad ng paghahanda para sa halalang automated sa bansa kahit pa dayain nito ang batas para maituloy ang sinasabi nitong “legacy� at alternatibo sa puspos-ng-dayaang manu-manong halalan. 12. ANG SMARTMATIC AT MGA KINONTRATA NITONG PARTIDO Ang kumpanyang nagsuplay ng teknolohiya sa halalan sa Pilipinas, ang SMARTMATIC ay hindi na pinagtitiwalaan at wala nang lisensya upang patakbuhin ang teknolohiya ng PCOS mula sa may-ari ng software na Dominion Voting System. Sa ginagawa nito sa teknolohiya ng halalan, kinakaladkad nito ang Pilipinas sa mapanirang hidwaan ng mga kumpanya na nagkokompromiso sa integridad at transparency ng halalan at soberanya ng bansa.


12 Dapat Banatayan sa Halalan 2013