Page 1

Η προστασία των έργων του Πολιτισμού δεν είναι μόνον ένα ηθικό χρέος. Εξωκκλήσια - Προσκυνητάρια των Δελφών. Έχουμε το προνόμιο να ζούμε σε μια χώρα που κάθε σπιθαμή του εδάφους της μαρτυρεί πολιτισμό και ιστορία. Εκτός από τα αρχαία μνημεία των Δελφών με παγκόσμια ακτινοβολία, υπάρχουν γύρω μας και άλλα μνημεία των νεώτερων χρόνων μεταξύ των οποίων εξωκκλήσια, προσκυνητάρια (εικονοστάσια) σε πολλά σημεία των διοικητικών ορίων της πόλης των Δελφών . Είναι χαρακτηριστικό ολόκληρης της ελληνικής υπαίθρου, το οποίο όμως δημιουργεί και τη σοβαρή υποχρέωση της προστασίας αυτής της κληρονομιάς. Με κίνητρο την προστασία των μνημείων αυτών και αφού έλαβα υπόψη μου κάποιες γραπτές πηγές του αρχείου του τ. Δήμου Δελφών (σήμερα Δ.Ε. Δελφών), κατέγραψα τα υπάρχοντα εξωκκλήσια, καθώς και τα προσκυνητάρια (εικονοστάσια) που έχουν κατασκευαστεί στις θέσεις παλαιών εξωκκλησιών. Σήμερα σώζονται λιγοστά ερείπια που μαρτυρούν την ύπαρξή τους, που τείνουν, όμως και αυτά να εξαφανιστούν. Επίσης κατέγραψα τα πετρόκτιστα προσκυνητάρια, που έχουν κατασκευαστεί προς τιμή αγίων από συμπολίτες μας.

Α. ΥΠΑΡΧΟΝΤΑ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙΑ 1. ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Εξωκκλήσι που βρίσκεται στην ομώνυμη θέση στον ελαιώνα Δελφών. Είναι κατασκευασμένο προ του 1920 σε ελαιόκτημα, ιδιοκτησίας κληρονόμων Χρυσαφούλας Π. Καραθάνου - Τερτίκα. Οι εργασίες αποπεράτωσής του, έγιναν με δαπάνες της προαναφερομένης οικογενείας και των κληρονόμων της. Θεωρούμε ότι η ενέργεια αυτή μας έδωσε τη δυνατότητα να κληρονομήσουμε ένα τόπο λατρείας αντάξιο των πιστών προγόνων μας, για τον οποίο οι κάτοικοι δείχνουν ευλάβεια διερχόμενοι κάθε μέρα είτε για να προσευχηθούν, είτε για να ανάψουν τα καντήλια. Παλιότερα κάθε χρόνο κατά την εορτή του Αγ. Γεωργίου την παραμονή ψάλλονταν εσπερινός και ανήμερα τελούνταν θεία λειτουργία. Τα τελευταία χρόνια, η λειτουργία τελείται κατά την περίοδο που ψάλλεται στην εκκλησία μας το ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ. 2. ΑΓΙΟΣ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ Εξωκκλήσι στα ανατολικά των Δελφών παρά την πηγή «Κεφαλοβρύσου». Ανεγέρθη το 1984 με δαπάνες της Εκκλησίας του Αγ. Νικολάου και εισφορές των κατοίκων . Είναι ένα εξωκκλήσι σωστά σχεδιασμένο και με πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο. Κατασκευάστηκε προς τιμή του νεοφανούς τότε Αγίου Νεκταρίου και αποτελεί τόπο συνεχούς λατρείας των κατοίκων .Κατά την ετήσια εορτή 9 Νοεμβρίου ψάλλεται εσπερινός την παραμονή και ανήμερα τελείται θεία λειτουργία.

[1]


3. ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ Για να επισκεφτείτε το εξωκκλήσι της Αγ. Τριάδας Παρνασσού, πρέπει να ακολουθήσετε τη διαδρομή Δελφοί-Αράχοβα-Λιβάδι. Μόλις φθάσετε στο σημείο που γράφει «Φυτώρια Σκούρα» στη διασταύρωση που θα βρείτε, πρέπει να πάτε αριστερά προς Αγία Τριάδα, Κρόκι, Καλαμιά, θέση Παλαιοπαναγιά (δεξιά οδηγεί στο Κωρύκειον Άντρον). Το μικρό εξωκκλήσι στην θέση «Παλιοπαναγιά» Παρνασσού , χτίστηκε μάλλον από τσοπάνηδες της περιοχής. Από μαρτυρίες γερόντων κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης, υπήρξε χώρος συγκεντρώσεως των αρματολών και κλεφτών της περιοχής. Επίσης κατά την παράδοση, ο Οδυσσεύς Ανδρούτσος είχε κρύψει εκεί την τράπεζά του! Ακόμη ύστερα από διάφορες ανασκαφές βρέθηκαν διάφορα πήλινα αντικείμενα αρχαίων χρόνων, τα οποία μεταφέρθηκαν στο Μουσείο Δελφών. Το εξωκκλήσι αυτό ανακαινίσθηκε το 1959 και λειτουργεί μια φορά κάθε χρόνο κατά την εορτή της Αγίας Τριάδας τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος, όπου μετά τον εσπερινό γίνεται πανήγυρις με την συμμετοχή πολλών κατοίκων και επισκεπτών. Λόγω της θέσεώς του και της βρύσης που υπάρχει, ο χώρος προσφέρεται για ευχάριστη διαμονή. Κάθε χρόνο ομάδα από την Περιφερειακή Εφορεία Προσκόπων Φωκίδας κατασκηνώνει στην περιοχή απολαμβάνοντας την ομορφιά του τοπίου και του δάσους. Ο χώρος προσφέρει τις απαραίτητες ευκολίες διημέρευσης στους επισκέπτες του Παρνασσού. Επίσης οι εκδρομές οργανωμένων ομάδων και των σχολείων κατακλύζουν την περιοχή. Παράλληλα οι επισκέπτες της Αγ. Τριάδας έχουν την δυνατότητα να επισκεφθούν το «Κωρύκειον ΄Αντρον» που βρίσκεται σε μικρή απόσταση ΒΑ αυτής και σε ύψος 1360m. Το πανάρχαιο σπήλαιο, όπως αναφέρει ο Παυσανίας, πήρε το όνομά του από τη νύμφη Κωρυκία είναι δε συνδεδεμένο με τη λατρεία του Πάνα και των Νυμφών. Γίνονταν στην αρχαιότητα εορτές κρασιού προς τιμή του Βάκχου. Στο σπήλαιο έγιναν ανασκαφές από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή (P. Amandry) υπό την επίβλεψη της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας Δελφών κατά τα έτη 1970-1971.Βρέθηκαν πάρα πολλά αντικείμενα που χρονολογούνται στα αρχαϊκά και κλασσικά χρόνια, μεταξύ των οποίων αγαλματίδια από τη νεολιθική εποχή, πήλινα ζωγραφισμένα αγγεία του 6ου αι. π.Χ, εκατοντάδες αστράγαλοι και κοσμήματα. Πολλά από τα ευρήματα εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Δελφών, σε ξεχωριστή προθήκη. 4. ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΗΛΙΑΣ Στο τέλος της ευθείας του Λιβαδιού – Αράχοβας(ταβέρνα Μπάμπης), στρίβουμε αριστερά ακολουθώντας τη διαδρομή προς Κρόκι και Παλαιοπαναγιά. Ύστερα από 3,5 χιλιόμετρα φτάνουμε στο κτίριο του Διοικητηρίου Παρνασσού, όπου υπάρχουν εγκαταστάσεις αναψυχής και ένα μικρό ξωκλήσι. Στα επόμενα 400μ. υπάρχει διασταύρωση (αριστερά) προς Κρόκι , (δεξιά) προς Καλάνια. Η φύση είναι πανέμορφη και οι κλίσεις ήπιες. Το παμπάλαιο εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία ξεχωρίζει στην κορυφή του λόφου που δεσπόζει στο οροπέδιο «ΚΑΛΑΝΙΑ», στην αριστερή πλευρά της διαδρομής. Οι κάτοικοι των Δελφών, σύμφωνα με μαρτυρίες του αείμνηστου Νικολάου Λέφα από τον 19ο αι. είχαν φτιάξει τις καλύβες τους εκεί πριν από την ίδρυση του Εθνικού Δρυμού (1938), καλλιεργούσαν σιτάρι και λαθούρι (είδος όσπριου) και έκτρεφαν άλογα. Το εξωκκλήσι λέγεται ότι κατασκευάστηκε από τους ζευγάδες και χωρικούς που δραστηριοποιούνταν στην περιοχή τον 19ο αιώνα . Στις αρχές του 20ου αιώνα και συγκεκριμένα το 1908-1910 σύμφωνα με τη μαρμάρινη επιγραφή που σώζεται στην είσοδο της εκκλησίας, επισκευάστηκε με δαπάνες των παραθεριστών και του τότε εισαγγελέα, καταγόμενου εκ Χρισσού, Άγγελου Γεωργίου . Σήμερα υπάρχουν στα ΚΑΛΑΝΙΑ 40 κτίσματα, το εξωκκλήσι του Προφήτη Ηλία, τα δε υπόλοιπα κτίσματα είναι ημικατεστραμμένα (σύμφωνα με τη βιβλιογραφία τα καλύβια των «Καλανίων» είχαν πυρποληθεί το 1942 από τους Ιταλούς). Τα τελευταία χρόνια ανακαινίστηκε με δαπάνες του Εξωραϊστικού Συλλόγου Παραθεριστών Καλανίων, ο οποίος μεριμνά για την συντήρησή του. Την θερινή περίοδο συγκεντρώνει από την αρχή του 20ου αιώνα, αδιάκοπα μέχρι σήμερα πολλούς [2]


παραθεριστές οι οποίοι διαθέτουν καταλύματα. Θεία λειτουργία γίνεται μια φορά το χρόνο , στις 14 Ιουνίου, του Προφήτη Ελισαίου. 5. ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Εξωκκλήσι στο «Κρόκι» Παρνασσού. Οι εργασίες οικοδόμησής του άρχισαν το 1988 με πρωτοβουλία του αείμνηστου Δημητρίου Παν. Σεγκούνη και των παραθεριστών του οικισμού του Κροκίου. Με το αριθ.1491/18.06.1991 αίτημα του Δήμου Δελφών για παραχώρηση δασικής έκτασης 750 τ.μ. στην θέση αυτή και μετά από θετική εισήγηση του Δασαρχείου Άμφισσας και του Νομαρχιακού Συμβουλίου Φωκίδας (η από 24.08.1993 συνεδρίαση), τελικά αποφασίστηκε με την αριθ. 1375/10.09.1993 Απόφαση του τότε Νομάρχη κ. Δημ. Κονιστή, η παραχώρηση κατά χρήση και άνευ καταβολής ανταλλάγματος δημόσια δασική έκταση 750Μ2 για τη δημιουργία και λειτουργία του Ιερού Ναού Αγ. Παρασκευής . Η παραχώρηση διαρκεί όσο υφίσταται ο σκοπός για τον οποία γίνεται η παραχώρηση. Το πρωτόκολλο παράδοσης υπογραφής της δημόσιας δασικής έκτασης προς το Δήμο Δελφών, έγινε στις 14 Οκτωβρίου 1993 από τον εκπρόσωπο του Δασαρχείου Δασοπόνο Βασίλειο Τσάρα και τον εκπρόσωπο του Δήμου Δελφών Υπάλληλο Ευθ Ι.Λέφα παρουσία και του Δασοφύλακα Δημ. Λούρμπα. Ο Ι.Ν. Αγ. Παρασκευής πανηγυρίζει στις 26 Ιουλίου κάθε χρόνο. Τη μνήμη της Αγ. Παρασκευής τιμούν οι Δελφιώτες και οι κάτοικοι της γύρω περιοχής. Μετά τον εσπερινό ακολουθεί παραδοσιακό γλέντι. 6. ΑΓΙΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ Μικρό εξωκκλήσι στη θέση «Εκκλησιές» του ελαιώνα Δελφών, στα ανατολικά της Πηγής Κεφαλοβρύσου. Θεωρείται βυζαντινής εποχής, από την οποία όμως σώζονται λίγα μόνο δείγματα. Ανακαινίστηκε το 1978-79 με δαπάνες του αείμνηστου Χρήστου Τριαντ. Δημάκου, κατοίκου Δελφών. Μια ακόμη θρησκευτική κληρονομιά αντάξια των πιστών προγόνων μας. Παλαιότερα κατά την ετήσια εορτή (9ης Νοεμβρίου) ψάλλονταν εσπερινός την παραμονή και ανήμερα τελούνταν θεία λειτουργία. Το τελευταία χρόνια λόγω του δύσβατου της περιοχής δεν γίνονται λειτουργίες. 7. ΟΣΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ Εξωκκλήσι στα δυτικά των Δελφών παρά την Ε.Ο. Δελφών- Άμφισσας. Χτίστηκε το 1958-1959 από τον ΕΟΤ, όταν μεταφέρθηκε από την παλιά του θέση «Κούμαρος» Δελφών ύστερα από την κατεδάφισή του, προκειμένου να δημιουργηθεί το Τουριστικό Περίπτερο του Ε.Ο.Τ. το οποίο δυστυχώς η Πολιτεία έχει αφήσει εγκαταλελειμμένο και βανδαλισμένο μετά τον τελευταίο μισθωτή τον αείμνηστο Θεόδωρο Κουτσούπα το 1999. Οι πάμπολλες ενέργειες του Δήμου Δελφών δεν έχουν αποδώσει μέχρι σήμερα. Στη θέση όπου υπήρχε το εκκλησάκι στη θέση «Κούμαρος» υπάρχει σιδηρόφρακτος χώρος με μαρμάρινη πλάκα, τμήμα της αγίας τράπεζας που μαρτυρεί την ακριβή θέση του. Το εξωκκλήσι έγινε προς τιμήν του Οσίου Λουκά. Η καταγωγή του Οσίου Λουκά ήταν από την Αίγινα κατά τον Φώτη Κόντογλου ( - Ο «Αμαθής και Αγροίκος Άγιος» Λουκάς ο Στειρίτης – από το Ασάλευτο Θεμέλιο Ακρίτας 1996). Αλλά οι παππούδες του έφυγαν από το νησί, σε καιρό που ρήμαξε από τους πειρατές μπαρμπερίνους και πήγαν στα μέρη της Ιτέας. Εκεί γεννήθηκε ο πατέρας του Στέφανος, ο οποίος παντρεύτηκε στο χωριό Καστρί, που ήτανε κοντά στους αρχαίους Δελφούς. Εκεί ήρθε στον κόσμο ο Λουκάς, στα 896 μ.Χ. Για τούτο λέγει ένα τροπάριό του: « Η πόλις αγάλλεται Δελφών και ταύτης η όμορος, μάλιστα τοις σπαργάνοις σου, και επτάπυλαι Θήβαι τα σα θαυμάσια κηρύττουσι τρανώς». Κατ΄ άλλους διέμεινε στους Δελφούς-Καστρί μαζί με την οικογένειά του, τον πατέρα του Στέφανο, τη μητέρα του Ευφροσύνη και ήταν τρίτος από τα πέντε παιδιά τους. Ο Όσιος Λουκάς στην αρχή εργάστηκε σαν γεωργός και ποιμένας. Δεν έμαθε καθόλου γράμματα. Σε νεαρή ηλικία έφυγε από το Καστρί για να ακολουθήσει τον [3]


ασκητικό βίο. Σύμφωνα με πληροφορίες των παλαιοτέρων, αφού έμεινε για λίγο διάστημα στην περιοχή Ιτέας, πήγε στην περιοχή Στειρίου Βοιωτίας όπου σήμερα υπάρχει το ομώνυμο μεγαλοπρεπές μοναστήρι βυζαντινών χρόνων. Το εξωκκλήσι λειτουργεί μία φορά ετησίως στις 3 Μαΐου. 8. Το εξωκκλήσι του Αϊ –Λιά. Στα αλώνια του χωριού, μέσα στο σύγχρονο κοιμητήριο υπάρχει η παλιά εκκλησία του Αϊ –Λιά. Η εκκλησία είχε οικοδομηθεί το 1858 από τους παππούδες μας που ζούσαν στο χωριό Καστρί (ως γνωστόν, χτισμένο πάνω στα αρχαία ερείπια των Δελφών). Είναι αξιόλογη εκκλησία με πέτρινα πελεκητά αγκωνάρια, καμάρες και κόγχες. Μέσα στην εκκλησία υπάρχουν επιτύμβιες πλάκες με τα ονόματα αυτών που σκοτώθηκαν στο μεγάλο σεισμό του 1870, που κατέστρεψε σχεδόν όλα τα σπίτια του Καστριού. Όταν το χωριό μεταφέρθηκε στη σημερινή του θέση οι Δελφιώτες, μέχρι να χτίσουν τον παλιό Αγ. Κωνσταντίνο, είχαν τον Αϊ –Λιά ως καθολικό. Κατά παλιές πληροφορίες του αείμνηστου Γιάννη Καραγκούνη, την ημέρα της Λαμπρής οι κάτοικοι με τις παραδοσιακές φορεσιές τους χόρευαν στα πέτρινα αλώνια, πάνω από την εκκλησία, με νταούλια και καραμούζες και αντιλαλούσαν οι Φαιδριάδες. Το εξωκκλήσι λειτουργεί στη μνήμη του Προφήτη Ηλία στις 20 Ιουλίου.

Β΄ΕΡΕΙΠΙΑ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙΩΝ 1. ΑΓΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Εξωκκλήσι παλαιό, το οποίο υπήρχε έως το 1971 στην ομώνυμη θέση ΒΑ Δελφών επί της Ε.Ο. Δελφών – Αράχοβας. Τότε, κατά την διάνοιξη της νέας οδού, το εξωκκλήσι κατεδαφίστηκε εξ ολοκλήρου από την 4η ΜΟΜΑ. Σύμφωνα με τα όσα αναφέρει στο βιβλίο του «Κάτω από τις Φαιδριάδες», ο συντοπίτης μας αείμνηστος Γιάννης Ν. Μπακούρος, η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου είχε εξωτερικά χαγιάτι. Γιόρταζε στις 2 Μαΐου όπου πήγαιναν όλοι οι χωριανοί, μικροί και μεγάλοι, καβάλα στα μουλάρια και μετά τη λειτουργία άρχιζε το πανηγύρι. Οι μακαρίτες Αθανάσιος Αθανασιάδης (Σφυρής), Αθανάσιος Βαρζακάνος (Καίλης) και Αθανάσιος Διαμαντόπουλος (Τσαμούσης) διοργάνωναν αγώνες δρόμου από το Λογάρι ως το Πύργο. Στους εφήβους έδιναν, στον πρώτο ένα αρνάκι και στον δεύτερο και τρίτο από μια εικόνα του Αγίου Αθανασίου. Το εκκλησάκι είχε υπόγειο και κατά την τουρκοκρατία εκεί λειτουργούσε κρυφό σχολειό. Το 1870 κατεδαφίστηκε από το σεισμό που έπληξε την περιοχή των Δελφών. Οι Δελφιώτες μάλιστα χρησιμοποίησαν αρχαίο υλικό για την επανακατασκευή του ( βλ. B.C.H 1911). Δυστυχώς οι προσπάθειες επανακατασκευής του, από τον αείμνηστο ιερέα Κων. Καμπρή , τους κατοίκους και τον Δήμο για την οικοδόμησή του από το 1970 και μετά δεν απέδωσαν. Αρχικά την υποχρέωση αυτή είχε αναλάβει η ΜΟΜΑ η οποία είχε υποσχεθεί στο τότε εκκλησιαστικό Συμβούλιο Ι.Ν.Αγ.Αθανασίου την καταβολή αποζημιώσεως για την ανακατασκευή του κατεδαφισθέντος Ιερού Ναού με το του αριθ.πρωτ.Φ.9704193/76/1859/22.02.1972 έγγραφό της. Μετά το 1992 ο Δήμος Δελφών, τα Εκκλησιαστικά Συμβούλια και οι κάτοικοι ζήτησαν από την Αρχαιολογική Υπηρεσία την έγκριση ανέγερσης του Ι.Ν.Αγ.Αθανασίου. Όμως είχαν ήδη θεσμοθετηθεί οι Ζώνες Προστασίας του Αρχαιολογικού Χώρου Δελφών και του ευρύτερου Δελφικού Τοπίου και απαιτείτο η έγκριση του Κ.Α.Σ. Παρά τις θετικές εισηγήσεις της Ι΄ Εφορείας Προϊστ. και Κλασικών Αρχ/των Δελφών να ανεγερθεί παραπλεύρως της παλαιάς θέσης σε αθέατη από τον αρχαιολογικό χώρο περιοχή μικρός ναΐσκος 40 θέσεων δεν απέδωσαν. Στις 17.05.2005 κατά τη συνεδρίαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού [4]


Συμβουλίου δεν εγκρίθηκε το αίτημα του Δήμου Δελφών, γιατί η θέση βρίσκεται μέσα στα όρια της αδόμητης ζώνης Α απολύτου Προστασίας του Αρχαιολογικού Χώρου Δελφών. ΄Εκτοτε παρότι έγιναν πολλές προσπάθειες και ενώ επρόκειτο για δημόσιο κτίριο ορθόδοξης λατρείας δεν εγκρίθηκε ποτέ το αίτημα. Το μόνο που έχει διατηρηθεί είναι μερικά από τα εκκλησιαστικά σκεύη και εικόνες του παρεκκλησίου, που διατηρούνται στην κηρυγμένη διατηρητέα εκκλησία του Αγ. Κωνσταντίνου στους Δελφούς. Σήμερα υπάρχει εικονοστάσι που φέρει τη μνήμη του Αγίου Αθανασίου.

Σύμφωνα με την βιβλιογραφία από τους αρχαίους χρόνους και πολύ πριν την κατεδάφιση του παλιού χωριού ΚΑΣΤΡΙ (1892) και τη μεταφορά του στη σημερινή του θέση με την ονομασία ΔΕΛΦΟΙ, υπήρχαν μικροί οικισμοί διασκορπισμένοι εντός του ελαιώνα, οι οποίοι είχαν ο καθένας και την εκκλησία του. Σήμερα μετά από αιώνες λιγοστά μόνο ερείπια μαρτυρούν την ύπαρξή τους , τα οποία τείνουν και αυτά να εξαφανιστούν. Σύμφωνα με τις παλιότερες μαρτυρίες των γερόντων τα εξωκκλήσια περιγράφονται ονομαστικά ως εξής: 2. ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Ερείπια που βρίσκονται στην ομώνυμη περιοχή του ελαιώνα Δελφών. Σήμερα υπάρχει εικονοστάσι, το οποίο κατασκευάστηκε το 1930. 3. ΑΓΙΑ ΣΩΤΗΡΑ Ερείπια βυζαντινής εποχής στη θέση «Καβαθού» του ελαιώνα Δελφών. Σήμερα υπάρχει εικονοστάσι. 4. ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Ερείπια βυζαντινής εποχής στη θέση «Βούτρια» του ελαιώνα Δελφών. Σήμερα υπάρχει εικονοστάσι. 5. ΑΓΙΟΣ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ Ερείπια βυζαντινής εποχής στη θέση «Βούτρια» του ελαιώνα Δελφών. Σήμερα υπάρχει εικονοστάσι.

6. ΑΓΙΑ ΑΝΝΑ Ερείπια βυζαντινής εποχής στη θέση «Αγιανάνα» του ελαιώνα Δελφών. Σήμερα υπάρχει εικονοστάσι που φέρει τη μνήμη της. 7. ΑΓΙΟΙ ΑΝΑΡΓΥΡΟΙ Ερείπια στη θέση « Περιβολάρης » του ελαιώνα Δελφών. Σήμερα υπάρχει εικονοστάσι που φέρει τη μνήμη τους. 8. ΑΓΙΑ ΒΑΡΒΑΡΑ Ερείπια στη ομώνυμη θέση, νότια της θέσης «Βασιλειάδες-Ρέμα» κάτωθεν της από το 1969 διανοιχθείσης Ε.Ο. Άμφισσας-Δελφών-Αθηνών. Η Ε.Ο. ποτέ δεν ολοκληρώθηκε. Σήμερα υπάρχει εικονοστάσι που φέρει τη μνήμη της. Όμως στη θέση της «Αγ. Βαρβάρας» έγιναν επίσης σημαντικές αρχαιολογικές ανασκαφές σε απαλλοτριωμένα από την ίδια Υπηρεσία αγροκτήματα που έφεραν στο φως σημαντικά κατάλοιπα αρχαίου τεμένους . [5]


9. ΑΓ. ΙΩΑΝΝΗΣ Δίπλα στην αρχαϊκή Κασταλία σώζονται τα ερείπια μικρής εκκλησίας, η οποία κατεδαφίστηκε κατά τη διάρκεια των Δελφικών Αρχαιολογικών Ανασκαφών. Παραπλεύρως στη λίθινη σκάλα που οδηγεί στη Ρωμαϊκή Κασταλία Πηγή, πάνω στο βράχο κατασκευάστηκε το 1925 εικονοστάσι που φέρει τη μνήμη του.

Γ΄ ΜΕΤΟΧΙΑ Μετόχι Παναγίας Ζυγωτής. Το εν λόγω μετόχι ανήκει στην Ιερά Μονή της Ιερουσαλήμ της Δαύλειας. Βρίσκεται στην ομώνυμη θέση του ελαιώνα από τις αρχές του 20ου αιώνα, μετά την κατεδάφιση της Μονής της Παναγίας (το 1898) του αρχαίου Γυμνασίου. Χτίστηκε από τους Δελφιώτες χαμηλά σε πλάτωμα του ελαιώνα, σε κτήμα της Μονής της Ιερουσαλήμ κοντά στη πηγή Ζυγωτή, όπου το νερό βγαίνει μέσα από μια σπηλιά από αυτού και το όνομα «Μοναστήρι της Παναγίας Ζυγωτής». Το κτίριο έγινε δίπατο με κελιά για τους καλογέρους και δίπλα υπάρχει η εκκλησία με τις παλιές εικόνες και τη μεγάλη εικόνα της Παναγίας. Το 1899 έγιναν τα εγκαίνια με πλήθος κόσμου. Λέγεται ότι η εικόνα της Παναγίας της Ζυγωτής ήταν θαυματουργή. Η φήμη της Παναγίας της Ζυγωτής, της Δελφιώτισσας, απλώθηκε σε όλη τη Φωκίδα και λειτουργίες γίνονταν όλο το χρόνο και στη γιορτή της στις 15 Αυγούστου. Την παραμονή της γιορτής, έρχονταν κόσμος πολύς από τα γύρω χωριά καβάλα στα ζώα, στρωμένα με πολύχρωμα χράμια και πολλοί πιστοί από το Γαλαξίδι ανεβαίνοντας τη χαράδρα από την Ιτέα στην Κοιλάδα του Πλειστού, με δώρα ασημένια και χρυσά καραβάκια, προσφορά στην Παναγία για τους δικούς τους που ταξίδευαν με τα καράβια τους στα πελάγη. Ξαγρυπνούσαν στο μοναστήρι ψάλλοντας παρακλήσεις στη Δέσποινα του κόσμου, την Πλατυτέρα των Ουρανών. Μετά την λειτουργία γίνονταν πανηγύρι με όργανα και χορούς και ψητά κάτω από τις καρυδιές και τα πλατάνια. Όταν στους Δελφούς έπεφτε αρρώστια ή ανομβρία, πήγαιναν οι νέοι των Δελφών και έφερναν την εικόνα στα χέρια. Τότε οι Δελφιώτες έβγαιναν στην είσοδο των Δελφών με λάβαρα και τον παπά Ηλία ψάλλοντας το ‘’Κύριε Ελέησον’’ και πήγαιναν την εικόνα στην εκκλησία του Αγ. Νικολάου. Η εικόνα μετά από 3 μέρες επέστρεφε στο μοναστήρι της Παναγίας Ζυγωτής. Ο αείμνηστος Γιάννης Μπακούρος γράφει ότι το 1942 μόνασε στο μετόχι για ένα διάστημα, ο μοναχός από τους Δελφούς Λεόντιος. Την εποχή της Δικτατορίας 1967-1974 εκλάπησαν εικόνες από το τέμπλο. Η μονή Ιερουσαλήμ ανησύχησε για την ασφάλεια της εικόνας της Παναγίας και την μετέφερε στο μοναστήρι της Ιερουσαλήμ στη Δαύλεια. Οι Δελφιώτες και ο Δήμαρχος Ιωάννης Κουμπλής διαμαρτυρήθηκαν για το γεγονός αυτό στο Δεσπότη Λεβαδειάς Ιερόθεο, ο οποίος αρνήθηκε την επιστροφή λέγοντας ότι πρέπει να μεταφερθεί στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών για συντήρηση. Ο αείμνηστος Γιάννης Μπακούρος αναφέρει ότι οι Δελφιώτες αμφιβάλλουν αν η εικόνα που μεταφέρουν από τη μονή Ιερουσαλήμ οι μοναχές στη μνήμη της στις 15 Αυγούστου είναι η αυθεντική. Πιστεύουν ότι είναι αντίγραφο της παλιάς και ότι η πραγματική βρίσκεται στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών. Με τον καιρό το μετόχι ερημώθηκε, και υπέστη ζημιές από την υγρασία και την εγκατάλειψη. Οι Δελφιώτες το 1996 -1998 έκαναν ερανική επιτροπή, συγκέντρωσαν χρήματα και επισκεύασαν τα κελιά, τα χαγιάτια καθώς και η εκκλησία . Ευπρεπίστηκε επίσης ο περιβάλλων χώρος. Πραγματικά αξίζουν συγχαρητήρια σε όλους τους επώνυμους και ανώνυμους της εποχής εκείνης. [6]


Στις 15 Αυγούστου του 1998, την παραμονή έγινε μεγάλη υποδοχή της εικόνας της Παναγίας . Ο κόσμος υποδέχθηκε με κεριά και ύμνους την εικόνα , οι καμπάνες των Δελφών και της Μονής χτυπούσαν χαρμόσυνα μέχρι που άρχισαν οι παρακλήσεις. Την επομένη ο πάτερ-Δημήτριος έψαλλε μαζί με όλους τους προσκυνητές το « Εν τη γεννήσει την παρθενίαν εφύλαξας». Το απόγευμα με την κατευόδωση των προσκυνητών, η εικόνα επέστρεψε στην Ι. Μ. της Ιερουσαλήμ . ΄Εκτοτε κάθε χρόνο την παραμονή της 15ης Αυγούστου ακολουθεί το ίδιο ταξίδι. Ο Δήμος Δελφών μαζί με τους κατοίκους συμμετέχουν πάντα με κατάνυξη στον εορτασμό της Κοιμήσεως της Παναγίας Ζυγωτής. Η περιοχή δεσπόζει του ελαιώνα με την αναστηλωμένη Μονή της Παναγίας Ζυγωτής τον υπεραιωνόβιο πλάτανο, τις καρυδιές, το κυπαρίσσι και την πηγή της «Ζυγωτής» από όπου ρέει γάργαρο νερό. Η Μονή της Παναγίας, είχε οικοδομηθεί το 1743 με πολλά αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη, επάνω στα ερείπια του αρχαίου Γυμνασίου σύμφωνα με δύο επιγραφές που σώθηκαν και μας δίνουν τις εξής πληροφορίες: Η πρώτη, επάνω από την κύρια δυτική είσοδο του ναού, χρονολογεί την ολοκλήρωση της οικοδόμησής του το 1743 και ονομάζει ως κτήτορες κάποιον Συμεών και τον ηγούμενο Φιλόθεο. Οκτώ χρόνια αργότερα, το 1751, σύμφωνα με τη δεύτερη επιγραφή επάνω από τη νότια είσοδο, ο ναός τοιχογραφήθηκε «με έξοδα του ... κυρίου Ι. Ντάσιου του έξ Ιωαννίνων». Στην περιγραφή δεν παρέχεται καμία πληροφορία για το ζωγράφο. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία μόνον οι καλόγεροι του μικρού αυτού μοναστηριού της Παναγιάς γνώριζαν τι κρυβόταν κάτω από το Καστρί. Σε ένα αρχαίο κίονα, που χρησιμοποιήθηκε και στο μοναστήρι, είχε χαράξει το όνομά του ο λόρδος Βύρωνας κατά την επίσκεψή του στους Δελφούς στις αρχές του 19ου αιώνα (βλ. ΔΕΛΦΟΙ, Αναζητώντας το χαμένο Ιερό σελ. 47, 58,59…) Διοικείτο από το 1898 από την Ι.Μ. Ιερουσαλήμ υπό την επίβλεψη του Επισκόπου Λειβαδιάς. Το σημαντικό είναι ότι διατηρήθηκαν οι τοιχογραφίες της μονής. Το ημερολόγιο της ανασκαφής που κρατούσε ο Γάλλος αρχαιολόγος G.Colin γράφει: Στις 13 Ιουνίου 1898 έναρξη των ανασκαφών στο χώρο της Παναγίας. Στις 23.07.1898 και στις 16.08.1898 ο τεχνικός Π. Καλούδης, του οποίου το όνομα βρίσκεται στη στήλη του Μουσείου, ήρθε από την Αθήνα, για να αποτοιχίσει τις τοιχογραφίες του ναού της Παναγίας. Οι αποτοιχισμένες τοιχογραφίες με τους αριθμούς ΒΜ 2417, ΒΜ 2418, ΒΜ 2410, ΒΜ 2413 και ΒΜ 2419, βρίσκονται στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών. Οι τρεις πρώτες διασώζουν, σχεδόν ακέραιες, τρεις παραστάσεις από τον κύκλο του Ακάθιστου Ύμνου, ενώ οι δύο τελευταίες αποτελούν σπαράγματα του ίδιου κύκλου. Σύμφωνα με παραδόσεις το 1890 το μετόχι της Παναγίας απαλλοτριώθηκε. Η παλιά εικόνα της Παναγίας , καθώς και εικόνες του τέμπλου φυλάχτηκαν και μεταφέρθηκαν από τους καλογέρους στο μοναστήρι της Ιερουσαλήμ στη Δαύλεια και επέστρεψαν όταν ανοικοδομήθηκε το νέο μοναστήρι της Παναγίας Ζυγωτής στον ελαιώνα Δελφών.

[7]


Δ’ ΠΡΟΣΚΗΝΥΤΑΡΙΑ Υπάρχει η συνήθεια στη χώρα μας να τιμούν τον άγιο που επικαλούνται στις προσευχές τους για να τους φυλάξει από κάποιο κακό, αρρώστια ή να τους βοηθήσει στις προσδοκίες τους κατασκευάζοντας εικονοστάσια (Προσκυνητάρια). 1. Πέτρινο προσκυνητάρι της Παναγίας, στο δρόμο προς τα Μαρμαριά. Κατασκευάστηκε το 1928. 2. Στη ρεματιά στον «Κάραβο» μέσα στον ελαιώνα, είναι το πέτρινο προσκυνητάρι των Αγίων Θεοδώρων. Κατασκευάστηκε το 1930. 3. Στην δυτική είσοδο των Δελφών το εικονοστάσι του Αγ. Κωνσταντίνου. 4. Στη πόλη των Δελφών στη θέση «Πηγαδούλια» , κτίστηκε το 1935, το εικονοστάσι της Παναγίας, που το λέγανε της Αϊ –Ντάμσας. 5. Στη «Λάκκα» Δελφών το εικονοστάσι του Αϊ-Γεωργίου, που κατά πληροφορίες κατασκευάστηκε το 1954. Υπάρχουν και άλλα νεώτερα προσκυνητάρια μεταλλικής κατασκευής (περίπου 15) που δεν αναφέρονται στην παρούσα καταγραφή, γιατί πολλά εξ΄ αυτών δεν αντέχουν στο πέρασμα του χρόνου. Τα εξωκκλήσια, τα μοναστήρια, τα μετόχια και οι σκήτες, μαρτυρούν την προσήλωση των πιστών της περιοχής των Δελφών στις παραδόσεις και στη στενή μακραίωνη διασύνδεση με την τέχνη των αρχαίων. Τελειώνοντας το παρόν εύχομαι οι νεώτεροι να επισκεφθούν τις θέσεις με τα εξωκκλήσια και τα εικονοστάσια της πόλης των Δελφών, να φέρουν στη μνήμη τους τις παλαιές εποχές και να διδάξουν στους νεώτερους τη θρησκευτική κληρονομιά των προγόνων μας παράλληλα με τη πλούσια κληρονομιά, που μας άφησαν οι αρχαίοι προγονοί μας.

Δελφοί 07.01.2016 Ελένη (Λέλα ) Κόζαρη-. Μπακολουκά

Το παρόν πόνημα αφιερώνεται στον εγγονό μου Αίαντα Ευθ.Λατσούδη.

[8]


Δελφοί. «Άγιος Γεώργιος» στον Ελαιώνα Δελφών

[9]


Δελφοί. «Άγιος Νεκτάριος» στον ελαιώνα Δελφών

[10]


Παρνασσός. « Αγία Τριάδα» θέση «Παλιοπαναγιά»

[11]


Παρνασσός. «Προφήτης Ηλίας» θέση «Καλάνια»

[12]


Παρνασσός. «Αγία Παρασκευή» θέση «Κρόκι»

[13]


Ελαιώνας Δελφών. «Αγία Αικατερίνη» θέση «Εκκλησιές»

[14]


Ελαιώνας Δελφών. «Αγία Αικατερίνη» θέση «Εκκλησιές»

[15]


Δυτικά του οικισμού. Δελφών «Όσιος Λουκάς»

[16]


Β.Α. του οικισμού Δελφών. Κοιμητήριο Δελφών «Αϊ –Λιάς»

[17]


Κασταλία Πηγή Δελφών. Εικονοστάσι ανεγερθέν το 1925 .Ακριβώς κάτω από το εικονοστάσι εντοιχισμένη επιγραφή που προέρχεται από την κατεφάφιση το 1893 της παλιάς εκκλησίας του Αγ.Ιωάννη του Προδρόμου.

[18]


Δελφοί. «Παναγία Ζυγωτή» στον Ελαιώνα Δελφών

[19]


Δελφοί. «Παναγία Ζυγωτή» στον Ελαιώνα Δελφών

Δελφοί-Παρνασσός. «Κορύκειον ΄Αντρον»

[20]


Η μετάβαση των Δελφών από την αρχαιότητα στο Χριστιανισμό. Απόσπασμα από τη Διατριβή της Αικατερίνης Ιωάν. Βούζα: Αρχαιολογικοί Χώροι Παρακείμενοι σε Οικισμούς Μελέτη περίπτωση: ΔΕΛΦΟΙ Με την επικράτηση του Χριστιανισμού άρχισε η παρακμή του ιερού. Ο Μέγας Κωνσταντίνος (306 – 337 μ.Χ.) αφαιρεί αγάλματα και αφιερώματα από το ιερό για να στολίσει την Κωνσταντινούπολη. Τον 3ο αιώνα μ.Χ. κύμα βαρβαρικών εισβολών ξεχύνεται στην Ελλάδα: Ερούλοι, Γότθοι, Βαστάρνες ,διασχίζουν την κεντρική Ελλάδα, λεηλατούν και καίγουν ότι βρουν μπροστά τους. Την εποχή του Κωνστάντιου Β’ όλα σχεδόν τα κτίρια του ιερού είχαν καταρρεύσει. Η προσπάθεια του Ιουλιανού του παραβάτη (360 μ.Χ.) να εμψυχώσει τον αρχαίο κόσμο αποδείχθηκε μάταιη και τέλος, το 392 μ.Χ. επέρχεται ο οριστικός θάνατος του ιερού με τα νομοθετικά μέτρα του Θεοδόσιου του Μέγα που απαγόρευσε την τέλεση της αρχαίας λατρείας. Τα αγάλματα χάθηκαν και τα μνημεία γκρεμίστηκαν. Τον 5ο αιώνα μ.Χ. οι Δελφοί γίνονται έδρα Επισκοπής και η χριστιανική λατρεία παρουσιάζεται έντονη, όπου πολλά μάρμαρα αρχαίων κτιρίων ξαναχρησιμοποιούνται σαν αρχιτεκτονικά μέλη σε παλαιοχριστιανικούς ναούς ή στην πλακόστρωση της Ιεράς οδού, που πλέον γίνεται ο δρόμος της πόλης που εγκαταστάθηκε στο μισοερειπωμένο ιερό. Το χριστιανικό και βυζαντινό χωριό οικοδομείται στο χώρο του ιερού του Απόλλωνα , ενώ άλλα δημόσια κτίρια (λουτρικά συγκροτήματα, αγορά, δεξαμενές κλπ.) χτίζονται στον υπόλοιπο χώρο του ιερού (κυρίως στη «ρωμαϊκή αγορά») με τοιχοποιία με τούβλο και πέτρα. Η τείχιση του χωριού της βυζαντινής εποχής που του έδωσε και το όνομά του «Καστρί»1, έγινε για την προστασία του από τις επιδρομές των Σλάβων και έκλεινε μέσα και το Γυμνάσιο (όχι όμως και τα ερείπια του τεμένους της Αθηνάς). Το βυζαντινό χωριό καταστρέφεται τον 6ο ή 7ο αιώνα από τους επιδρομείς. Κατά τον Μεσαίωνα ο οικισμός είχε συρρικνωθεί στο ελάχιστο. Τάφοι στο χώρο του ιερού σκεπασμένοι με πλάκες από τις χριστιανικές εκκλησίες μαρτυρούν ότι ο τόπος δεν εγκαταλείφθηκε ποτέ εντελώς. Με τον καιρό, τα ερείπια του ιερού σκεπάζονται από τα χώματα και τις πέτρες που παρασύρουν τα νερά, και τους βράχους που ξεκολλούν κάθε τόσο από τις Φαιδριάδες. Στον τοίχο του Γυμνασίου στη «Μαρμαριά», κτίζεται Μοναστήρι. Το 15ο αιώνα εμφανίζονται οι πρώτοι περιηγητές. Τον 19ο αιώνα, η ευρύτερη περιοχή μελέτης, γίνεται θέατρο πολλών σημαντικών γεγονότων της νεότερης ιστορίας (Μονή Προφήτη Ηλία - Σάλωνα / 1821: Ο Πανουργιάς κηρύσσει την επανάσταση στην περιοχή. Γραβιά / 1821: οι Έλληνες με επί κεφαλής τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, αντιμετωπίζουν με επιτυχία τους Τούρκους με αρχηγό τον Ομέρ Βρυώνη. Αράχοβα / 1826: οι Έλληνες με επί κεφαλής τον Γεώργιο Καραϊσκάκη και τους ντόπιους οπλαρχηγούς πέτυχαν σημαντική νίκη κατά των τουρκικών στρατευμάτων υπό τον Μουστάμπεη και τον Καχαγιάμπεη). Το 1823 το Καστρί καίγεται από τους Τούρκους και ξανακτίζεται στην ίδια θέση. Όταν άρχισαν οι ανασκαφές και ύστερα από τον καταστροφικό σεισμό του 1870, το χωριό μετατοπίσθηκε δυτικά, όπου το 1892 χτίστηκε το νέο χωριό με την ονομασία ΔΕΛΦΟΙ. Κατά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, πολλές μάχες του στρατού της Εθνικής Αντίστασης εναντίον των ιταλό – γερμανικών στρατευμάτων κατοχής έγιναν στην περιοχή (με σημαντικότερη την ιστορική μάχη Δελφών / Αράχοβας το Σεπτέμβριο του 1943). Από τους κατοίκους των Δελφών υπολογίζεται ότι 90 άτομα περίπου πήραν μέρος στην Εθνική Αντίσταση.

[21]


1

4.1.3. Ο αρχαιολογικός χώρος και το ιστορικό των ανασκαφών Ήδη από τον 15ο αιώνα περιηγητές και ανασκαφείς επισκέπτονται τον χώρο των Δελφών. Τον παλαιότερο περιηγητή των Δελφών, τον Κυριακό της Αγκώνας (Cyriaque di Pizzicolli – 1436) διαδέχθηκαν κύματα περιηγητών διαφόρων εθνικοτήτων, τα οποία πλήθυναν τα χρόνια της Ελληνικής εξέγερσης. «Η εικόνα και η θέση του χωριού, που ήταν αμφιθεατρικά σκαρφαλωμένο στους πρόποδες απόκρημνων βράχων, εντυπωσιάζει τους πάντες. Η απέραντη φτώχεια των χαμόσπιτων του Καστριού, όπου πολυμελείς οικογένειες στοιβάζονται μέσα σένα δωμάτιο, συχνά χωρίς ούτε ένα παράθυρο παρά μόνο ένα μικρό άνοιγμα, υπήρξε τραυματική για αρκετούς.»2. Ο Dodwell στις αρχές του 19ου αιώνα απαριθμεί ενενήντα «καλύβια».

Εικ. 4.1.3.1. Το χωριό Καστρί κτισμένο πάνω στον σημερινό αρχαιολογικό χώρο.

Η πρώτη σοβαρή προσπάθεια για την αποκάλυψη των ερειπίων των Δελφών με την απομάκρυνση του χωριού Καστρί, που είχε καταστραφεί το 1823 και ξαναχτίστηκε, έγινε το 1838.Το 1863 δόθηκε εντολή στον οικονομικό έφορο της περιοχής για προώθηση των απαλλοτριώσεων, το ενδεχόμενο όμως της μεταφοράς προκάλεσε έντονη ανησυχία στους κατοίκους. Ο σεισμός της 20ης Ιουλίου του 1870 κατάστρεψε ολοκληρωτικά το χωριό και επιτάχυνε τις διαδικασίες μεταφοράς του. Για τη νέα θέση προτάθηκαν «Τα Πηγαδούλια», «Η Καστριώτικη Λάκκα» ,«οι Καρούτες», «Άνεμος», «ο Αγ. Νικόλαος», «το Μακελαριό» και «το Φιλόμηλο». Το 1872, με σχετικό διάταγμα οριστικοποιείται η μεταφορά του χωριού στη θέση «Πηγαδούλια» και «Λάκκα», ύστερα από πρόταση του μηχανικού Παπαγεωργίου που γνώριζε πολύ καλά την περιοχή. Οι θέσεις «Καρούτες» & « Μακελαριό» απορρίφθηκαν λόγω των λειψάνων αρχαίων 2

Marie – Christine Hellmann: Περιηγητές και ανασκαφείς στους Δελφούς πριν από τη Μεγάλη Ανασκαφή του 1892 – Δελφοί, Αναζητώντας το χαµένο ιερό

[22]


πόλεων που βρέθηκαν σε αυτές, η δε θέση Άνεμος κρίθηκε από τον υπίατρο νοσηρά. Η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή αναλαμβάνει επίσημα τις ανασκαφές ύστερα από την υπογραφή της πρώτης Σύμβασης ανασκαφής των Δελφών με τη Γαλλία το 18913. Τον ίδιο χρόνο άρχισε η μεταφορά του χωριού μετά από μαραθώνιο διαπραγματεύσεων4. Οι ανασκαφές διακόπηκαν κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ενώ κατά το Β’ Παγκόσμιο πόλεμο οι εργασίες συνεχίστηκαν χωρίς διακοπή. Το 1956 αποφασίζεται η περίφραξη του αρχαιολογικού χώρου, η οποία όμως ολοκληρώνεται το 1967.

3

Δέσποινα Σκορδά: Η ανασκαφή των Δελφών και οι Έλληνες αρχαιολόγοι (1863 – 1881) – Δελφοί, Αναζητώντας το χαµένο ιερό 4

Pierre Amandry: Ανασκαφές στους Δελφούς και κορινθιακές σταφίδες: ιστορία µιας διαπραγµάτευσης – Δελφοί, Αναζητώντας το χαµένο ιερό

[23]

Τα εξωκκλήσια των Δελφών  

Εξωκκλήσια - Προσκυνητάρια των Δελφών. Μία έκδοση από τη κ. Λέλα Κόζαρη-Μπακολουκά.

Τα εξωκκλήσια των Δελφών  

Εξωκκλήσια - Προσκυνητάρια των Δελφών. Μία έκδοση από τη κ. Λέλα Κόζαρη-Μπακολουκά.

Advertisement