Page 1

14  25 september 2013

TERTIO

Filosoof Ad Verbrugge maakt de staat van onze verwarring op

‘Ontwortelde burger verlangt Lichamelijke limieten, vaste omgangsvormen of grenzen aan de groei heb-

door evenwel onzeker. Volgens mij blijkt dat

U bekritiseert internetporno in de pas-

ben we volgens Nederlands filosoof Ad Verbrugge overhaast opzijgeschoven.

sentiment net een andere reden voor de popula-

sages over virtualisering. Brits premier

riteit van Vijftig tinten grijs. De traditionele invul-

David Cameron is al even scherp voor dat

ling van hoffelijkheid en ‘het hof maken’ in dat

fenomeen. Vertegenwoordigen jullie

werk maakt het onderscheid tussen de rollen

een algemener ethisch reveil?

opnieuw duidelijk. Een klassiek vormgegeven

“Pornografie blijkt van alle tijden, maar de schaal

liefdesspel spreekt blijkbaar tot de verbeelding.”

waarop deze beelden tegenwoordig beschik-

Het eerste boekwerk van zijn tweeluik Staat van verwarring raamt de antropologische schade van die ‘ontgrenzing’: “We zijn ontworteld uit de lijfwereld, ja zelfs ‘ont-aard’.” Toch merkt deze universitaire hoofddocent precies in de erotische bestseller Vijftig tinten grijs een tegenbeweging.

baar zijn, geeft het een andere dimensie. De virWaaraan merkt u dat na de vermeende

tuele wereld drijft de extensivering zo ver dat

Joris Delporte | Leiden ontwaakt uit een na-

Waarom blijken moderne lezers gefasci-

dood van God onze lichamelijkheid de

dergelijke beelden permanent op te roepen zijn.

zomerslaapje, net als Ad Verbrugge. In zijn ka-

neerd door de neiging tot onderwerping

hoogste instantie lijkt?

De dominantie van dit online fenomeen vormt

raktervolle woning – compleet met trekbel –

of dominantie in die roman? Zoiets staat

“Bij misdaden geven we emoties pas de vrije

evenwel een ontkenning van de diepere beteke-

die grenst aan de lokale Pieterskerk, onthaalt

toch haaks op het nagenoeg veralge-

loop wanneer de lichamelijke integriteit is ge-

nis die seksualiteit bezit. Erotische liefde raakt

de filosoof ons op een interviewontbijt met

meende verlangen naar autonomie?

schonden. Ook onze ‘eindeloze strijd tegen het

aan de fundamentele, ja zelfs de numineuze di-

‘krentenmik’. Een stevigere tegenhanger van

“Persoonlijke vrijheid dragen we hoog in het

einde’ blijkt een teken aan de wand. De heer-

mensie (ervaring van de goddelijke macht als een

Vlaams krentenbrood, zo blijkt, op smaak ge-

vaandel. Tegelijk blijken velen op zoek naar

sende gezondheidscultuur duidt op een streven

mysterie dat aantrekt en afstoot, nvdr) van ons be-

bracht met een royale laag boter. Smeermid-

roesmiddelen of ervaringen tijdens grootscha-

om alles uit dit bestaan te halen. Het lichaam is

staan. Ook is porno definitief elke progressieve

del voor een intellectuele geleide wandeling

lige dansevenementen waardoor die individua-

de plek bij uitstek waarin we veel waarden loka-

connotatie kwijt. Als dergelijke beelden in de

die aanvang neemt bij de val van de Berlijnse

liteit verloren gaat. Hun beleving van de roes is

liseren. En als ons lijf niet meer mee wil, wensen

jaren zestig nog soms ingeblikt zijn onder het

Muur. “Het symbool van de ‘ontgrenzing’, die

wel erg op zichzelf gericht. Ook de verhouding

we zelf te bepalen wanneer het genoeg is ge-

mom van bevrijding, lijken ze nu vooral banaal,

sindsdien in velerlei domeinen om zich heen

in Vijftig tinten grijs impliceert aanvankelijk een

weest. Daarnaast merk ik de vaste wil om licha-

opnieuw door hun alomtegenwoordigheid.”

grijpt”, klinkt het aan de keukentafel.

afscheid van autonomie, maar leidt daarna tot

melijke beperkingen te overstijgen of weg te

overgave en exclusieve binding. Uit dit werk

manipuleren. Net omdat we deze dimensie zo

Uw werk valoriseert discipline.

spreekt een verlangen naar vrijheidservaringen

zaligmakend achten, verwachten sommigen

Beseffen we te weinig hoe volharding

die toch gemeenschap mogelijk maken.”

verlossing van pakweg een geslachtsoperatie.”

en structuur net bevrijdend werken;

‘De mens snakt opnieuw naar begrenzing.’

vrije tijd schenken? “Mijn studenten druk ik steevast op het hart hun

Gevormd door ‘Zeeuws-hervormde’ kerk

tijd nuttig en intensief te spenderen. De heersende consumptiecultuur zuigt immers onze aandacht weg. Deze stortvloed aan prikkels

Filosoof en muzikant Ad Verbrugge (1967) is universitair hoofddocent aan de protes-

staat op gespannen voet met discipline. Wie vrij-

tantse Vrije Universiteit Amsterdam (VU). Bezuiden de Moerdijk geniet hij vooral bekend-

heid louter opvat als ongebondenheid, is niet in

heid voor zijn populair-filosofische bundel Tijd van onbehagen (2004), een kritische kantte-

staat tot toewijding; lijdt aan ‘ontbinding’. Mijn

“Daarop ontbindt de globalisering haar duivels.

kening bij onze cultuur die door de teloorgang van traditionele (gezins)waarden op drift

alternatieve vrijheidsbegrip is daarentegen geïn-

Kapitalisme schaalt alles op. De toestroom van

slaat. In eigen land ijvert deze kenner van Hegel en Heidegger voor degelijke lesmethoden

spireerd door Hegel, die het relateert aan ‘Selbst-

migranten is massaal. Zelfs het aantal tv-kana-

binnen de vereniging Beter Onderwijs Nederland (BON). Zijn religieuze achtergrond is

bestimmung’. Om in de liefde of professioneel

len neemt explosief toe. Tot de bom enkele ja-

Nederlands-hervormd, al houdt hij het zelf met een knipoog op ‘Zeeuws-hervormd’. “Erva-

succesvol te zijn, dient een mens zich in volle au-

ren terug barst en een crisis toeslaat die zowel

ringen van wat heiligheid inhoudt, heb ik opgedaan in de context van Zeeland”, klinkt zijn

tonomie te binden aan zijn of haar lotsbestem-

een culturele, financieel-economische als een

toelichting. “In het dorpje van mijn grootouders waar de geest van de negentiende eeuw

ming. Een succesvolle relatie of geslaagde mu-

ecologische dimensie heeft. De kentering is

nog rondwaart, is mijn gevoeligheid ontstaan voor transcendentie, voor leven en dood.

ziekcarrière blijkt maar mogelijk wanneer we

ingezet. Sturing of gepaste inmenging van de

Deze immateriële oriëntatie gidst me nog altijd in mijn filosofische werk.” (JD)

met de nodige volgzaamheid en toewijding inspanningen leveren om onszelf te realiseren.”

overheid klinkt plots niet langer als een vloek. De mens snakt opnieuw naar begrenzing. Een evolutie die ik in mijn nieuweling Het offer van

Die vormentaal in de interactie tussen

U staat ook stil bij Elementaire deeltjes.

liefde aantoon voor het lichamelijke, maar la-

man en vrouw evolueert razendsnel.

Welke open zenuw raakt auteur

ter in het tweede deel binnen de cyclus Staat van

Met welk gevolg?

Michel Houellebecq?

verwarring nog algemener toepas.”

“Onze cultuur gaat dubbelzinnig om met licha-

“Deze roman met fundamenteel eenzame per-

melijkheid. Heldere illustraties daarvan zijn tra-

sonages heeft het vrijheidsideaal van de jaren

Een bespiegeling rond Vijftig tinten

vestie of androgyne manifestaties. Omgangs-

zestig ontmaskerd voor een ruim publiek. De

grijs opent Het offer van liefde.

vormen die van nature samenhangen met een

titel – waarin een echo klinkt van wat filosoof

Welke filosofische lering valt uit

van beide geslachten raken geneutraliseerd en

Georg Wilhelm Friedrich Hegel ‘atomaire vrij-

die bestseller te trekken?

gesubjectiveerd. Seksuele differentiatie ver-

heid’ noemt – illustreert tot welke afgesloten-

In Nederland betoogt u dat onderwijs-

“De pers focust op het erotische karakter van dat

dwijnt daardoor of wordt net extra in de verf ge-

heid een radicale invulling van het vrijheidsbe-

vernieuwing niet automatisch rijmt

boek, maar negeert daarbij hoe de hoofdperso-

zet, om onze individualiteit te benadrukken. ‘Je

grip heeft geleid. Discussies over de multicul-

met verbetering. Welke valkuil dient

nages uiteindelijk een klassiek verbond sluiten.

kunt het zus of zo doen’, klinkt het dan.”

turele samenleving en mijn kritiek op zinloos

een Vlaamse hervorming te ontwijken?

Hun wederzijdse toewijding na een exclusieve

geweld uit diezelfde periode passen in een-

“Als onderwijs toegeeft aan de consumptieve

ontmaagding leidt tot een huwelijk. Kortom,

zelfde periode van ontmaskering.”

en virtuele modes, vervalt het snel in vluchtig-

een interessante combinatie van libertaire elementen met archetypische liefdesmotieven.” Vallen de lezers dan massaal voor het verhulde relaas van

‘Consumptiecultuur zuigt onze aandacht weg.’

een christelijk huwelijk?

‘Leerlingen hebben baat bij discipline en herhaling.’

heid of leukheid. Gelukkig manifesteert zich De kanker van zinloos geweld woekert

een Nederlandse tegenbeweging van scholen

intussen voort. Waarom?

die ‘klassikaal onderricht door een vakkundig

“Opnieuw speelt die vormproblematiek. Som-

docent’ beloven. Zij beseffen dat leerlingen

mige jongeren hebben de indruk dat het sum-

baat hebben bij discipline en herhaling. Alleen

mum van vrijheid erin bestaat pillen te slikken

wie de basisvormen van een vak beheerst,

“De hoofdpersonages heten Christian en Anasta-

“En die keuze maken we helemaal zelf. Zoveel

om daarna gewelddadig ‘uit hun dak te gaan’.

blijkt in staat zelf iets te scheppen. Dat geldt

sia (Griekse naam voor wederopstanding, nvdr). Zulke

onbepaaldheid bemoeilijkt het samenspel tus-

Het moderne zelf voelt blijkbaar de nood om

voor muzikanten, sportlui én leerlingen.”

referenties aan de geloofstraditie zijn niet toeval-

sen man en vrouw. Dat geldt voor het uitgaans-

zich te verliezen of te benevelen. De mens

lig. Maar van een expliciet religieuze betekenis-

leven, maar ook binnen de thuissituatie en vele

vlucht zo voor zijn schaduw door toedoen van

Voor de ‘werkstukjescultuur’ heeft u

laag is evenmin sprake. Het christendom heeft

sferen in de publieke ruimte. De vaste rolverde-

extreme prikkels of verdovende middelen. Die

geen goed woord over. Waarom?

gewoon eenzelfde traditionele kijk op het ver-

ling staat onder druk; wat sommigen als een be-

behoefte is volgens mij ingegeven door leegte,

“Dergelijke taakjes leiden tot een diffuus idee

bond binnen zijn cultische omgeving bewaard.”

vrijding ervaren. Een meerderheid wordt hier-

traumatisering en een verlies aan zingeving.”

van kennis. Trouwens, wie is de auteur? Valt het


TERTIO

25 september 2013

  15

opnieuw naar aarding’ resultaat toe te schrijven aan beheersing van de

niek bij te brengen. Producten van deze aanpak

Over perverse effecten gesproken, de in-

stof of is handig knip- en plakwerk in het spel?

blijken erg vlot, verbaal uiterst sterk en verduiveld

vloed van Amerikaans managementden-

Een proefwerk laat nog toe na te gaan of het les-

goed op de hoogte van hun rechten. Maar het

ken op de Europese semipublieke sector

materiaal is verinnerlijkt, maar bij werkjes is de

ontbreekt hen aan een duidelijke standaard van

acht u zonder meer nefast. Waarom?

leeropbrengst compleet onduidelijk. Ook inspi-

vakkennis. De psychologisering op de schoolban-

“Ik vind zelfs dat we hierdoor het slechtste van

reert deze toetsvorm leerlingen om indruk te

ken vertalen ze op de koop toe naar hun werkplek

beide werelden erven. De VS hebben ondanks

wekken met plaatjes of een gelikte lay-out. Op-

waar ook het emotieve de bovenhand haalt.”

hun hoge dunk van individuele vrijheid nog een

nieuw een manifestatie van ‘veruiterlijking’ en

sterk ‘community-gevoel’ binnen kerken en buur-

de focus op prikkels. Bovendien werkt deze me-

ten. Ook het ‘miljardairsocialisme’ van Bill Gates

thode soms manipulatief gedrag in de hand.” Hoezo? “Groepswerken allerhande spelen jongeren die graag ‘meeliften’ in de kaart. Ach, enige vorm van

‘Hoogdagen individualisme zijn verleden tijd.’

wijst erop dat sociale verantwoordelijkheid er geen dode letter blijft. Eenzelfde gemeenschapsdenken is in Nederlandse scholen en ziekenhuizen naar de achtergrond verdwenen toen de traditionele zuilen in sneltempo zijn ontmanteld.

gemakzucht hoort bij onze menselijke natuur,

Daarna hebben we een governance-model om-

maar de huidige onderwijsomgeving in Neder-

armd dat op kwantiteit gericht is en door zijn ob-

Ad Verbrugge, Staat van verwarring. Het offer van liefde, Boom, Amsterdam, 264 blz., € 23,50. Bestellen kan via www.tertio.be

land geeft extra ruimte aan het soort groepslid

Bedreigen deze evoluties ook

sessie met groei geen inmenging van de overheid

dat koffie haalt terwijl de anderen echt werken.

de universitaire wereld?

duldt. Binnen hogescholen en woningbouwcor-

Daarnaast gaat de werkstukjesmentaliteit sa-

“Sterker nog, dat station is al gepasseerd. Op-

poraties is een elite aan het bewind gekomen die

Vanwaar dat optimisme?

men met een verregaande psychologisering van

schalen en uitbreiden zijn de ordewoorden. Ook

in zijn ‘rücksichtslos’ individualisme alleen nog

“Vanuit publiek en politiek klinkt een roep om

de omgangsvormen. Zo dienen leerlingen el-

hier is de extensivering volop bezig. Het lijkt

gefocust blijkt op bonussen. Maatschappelijke

paal en perk te stellen aan deze misbruiken.

kaars attitude in groep te evalueren. Volgens mij

veelzeggend dat de financiering vooral afhangt

verantwoordelijkheid is hen vreemd. Een evolu-

Het blijkt geen toeval dat leiderschap (zie ook

een schending van de intimiteit en de complete

van de aantallen studenten die slagen voor een

tie die tot menig schandaal heeft geleid. Al meen

Tertio nr. 673 van 2/1) een veelbesproken thema

omkering van een leerproces dat uiteindelijk is

vak. Binnen de economische wetenschap staat

ik dat de absolute hoogdagen van het individua-

is. Ik proef de behoefte aan moraliteit, zelfbe-

bedoeld om noties van pakweg Frans of lastech-

zoiets te boek als een perverse prikkel.”

lisme tot het verleden behoren.”

perking en een ander type leiders.”

“De behoefte aan extreme prikkels of verdovende middelen is ingegeven door leegte, traumatisering en verlies aan zingeving”, betoogt Ad Verbrugge. © Barend Toet

Ad verbrugge in tertio  

Lichamelijke limieten, vaste omgangsvormen of grenzen aan de groei hebben we volgens Nederlands filosoof Ad Verbrugge overhaast opzijgeschov...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you