Page 1


İÇİNDEKİLER

Kısaltmalar........................................................................................................................... 9 Ö N SÖ Z .............................................................................................................................. 17 G İR İŞ................................................................................................................. Atatürk, Bilim ve Genel Kabuller...............................................................................24 Bir Bilim İnsanı Olarak A tatürk..................................................................................26 En Çok Okuyan Lider: A tatü rk................................................................................. 30 Öngörü Y eten eğ i.............................................................................................................38 Tarih B ilin ci.......................................................................................................................39 Türklük Bilincinin G elişim i.........................................................................................41 1. Aydın E t k is i............................................................................................................ 42 a. Namık Kemal E tk isi...................................................................................................42 b. Ziya Gökalp E tk isi..................................................................................................... 43 c. Mustafa Celalettin Etkisi........................................................................................... 47 d. Leon Cahun E tkisi..................................................................................................... 47 e. Deguignes Etkisi..........................................................................................................4 8 2. Türklere Yönelik İftiraların Etkisi..........................................................................4 8 3. Üstün Kavim Anlayışına Tepkinin E tk is i........................................................... 50 Türk Tarih Tezi’ne D o ğ ru ........................................................................................... 51 Milli Heyecan ve Ulusal T a r ih ....................................................................................55 I. BÖLÜM TARİH, EMPERYALİZM, TÜRK TARİH TEZİ ve A T A T Ü R K ...........................57 TÜRKİYE’DE TARİH ve ARKEOLOJİ........................................................................59 1. Osmanlıda Tarih ve A rk eo lo ji...............................................................................60 Osmanlı Arkeolojisi ve Osman Hamdi Bey..............................................................70 2. Atatürk Döneminde Tarih ve A rk eo lo ji..............................................................75 Atatürk ve Arkeoloji........................................................................................................84

21


6 • Sİ NAN ME YDAN ULUS DEVLET, MİLLİYETÇİLİK ve TÜRK TARİH T E Z İ........................... 8888 Türkiye’de Ulus Devlet ve Milliyetçilik...................................................................89 Kimlik ve M illiyetçilik...................................................................................................91 Ulus Devletin Harcı: Tarih ve Dil Çalışmaları.......................................................94 “Türkiye Cumhuriyetini Kuran Türkiye Halkına Türk Milleti Denir” . . . . 98 Ümmetten Ulusa Geçiş ve Osmanlı Eleştirileri..................................................100 Bir Tür Dengeleyici: Türk Tarih T e z i................................................................... 106 EMPERYALİZM, BATI MERKEZLİ TARİH ve ATATÜRK................................109 Emperyalizm ve Batı Merkezli T a r i h ..................................................................... 111 Darvvinizm, Irkçılık ve Em peryalizm ..................................................................... 113 Emperyalizm ve Antik T a r i h ....................................................................................122 Atatürk, Tarih ve Oryantalizm ................................................................................. 131 Batı’nın Irkçı Tarih Görüşü, Atatürk ve D o ğ u ..................................................136 “Kirli ve Türklere Hor Bakan Batı Bilimine Güvenmiyorum” ...................... 137 ATATÜRK ve TÜRK TARİH TEZTNtN D O Ğ U ŞU ............................................ 141 E . BÖLÜM BATI MERKEZLİ TARİHE BAŞKALDIRI.......................................................... 1 6 1 W IT H ER , SÜMERLER, TORKLER ve ATATÜRK............................................ 163 Anadolu’da ve Mezopotamya’da Türk İzleri.........................................................163 Atatürk’e Göre Hititler ve Sü m erler.................................................................... . 1 7 0 Türk Tarih Tezi’niti Ana Kaynaklarında Hititler ve Süm erler...................... 170 1. Türk Tarihi’nin Ana Hatlan’n d a..................................................................... 178 a. Sümerlerin T ü rk lü ğü .............................................................................................. 190 b. Hititlerin T ü rk lü ğ ü ................................................................................................ 192 2 Liseler İçin Hazırlanan Tarih Kitaplannda........................................................194 3. Tarih ve Dil Kurultaylarında...........................................................................197 Tarih Kurultaylarındaki Atatürk...............................................................................217 TÜRK DİL IEZTNIN DOĞUŞU ve DİL KONGRELERİ................................ 219 1. Hititçe, Sümerce ve Türkçe Arasındaki İlişki............................................223 Dil Kurultaylarmdaki Atatürk................................................................................. 230 2 . Türk Dil Tezi, GÜNEŞ DİL TEORİSİ ve Atatürk......................................233 Atatürk H aklıyd ı.......................................................................................................... 258 m . BÖLÜM ATATÜRK ve AN IRO PO LO Jİ................................................................................. 261 BATIDA ANIROPOLOJİ ve İRK ÇILIK ................................................................263 ATATÜRK'ÜN ANIROPOLOJİ ÇALIŞMALARININ KAYNAKLARI..........265 ATATÜRK'ÜN ANIROPOLOJİ ÇALIŞMALARI.................................................272 l.T ürk Antropoloji M ecm u ası................................................................................. 272 2 .6 4 .0 0 0 Kişi Üzerinde Yapılan Antropometri A n k eti.....................................2 74 3. Türk Tarihi’nin Ana Hadan’nda Antropoloji.................................... 278 4. Tarih Kongrelerinde Antropoloji....................................................................281


7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ Kafataslarının D i l i ........................................................................................................287 Kan Grupları ve Parmak İz le ri................................................................................290 İrkçı Değil U lu sç u ........................................................................................................291 İkinci Kurtuluş S a v a şı................................................................................................ 292 TÜRK TARİH TEZÎ'NİN TASFİYESİ ve YENİDEN TESLİM İYET.................295 IV. BÖLÜM KEMİK UYGARLIĞININ YIKILIŞI TÜRK UYGARLIĞININ YENİDEN K E Ş F İ...........................................................305 Türk Tarih Tezinin Doğrulanması.......................................................................... 307 Türk Tarih Tezini Anlamadan Sorgulam ak........................................................ 308 s ü m e k l e r in Tü r k l ü ğ ü n e y ö n e l i k k a m u l a r ..................................... 309 Sümerler ve Orta Asya................................................................................................ 309 Orta Asya'dan Mezopotamya’ya Yapılan G ö ç le r................................................. 315 Büyük Tufan , Sümerler ve Orta A sy a ...................................................................318 Orta Asya’nın Tarih Öncesi Yerleşik Türk Uygarlıkları.....................................325 1. Karatav K ü ltü rü .................................................................................................. 330 2. Anaü (Anav) Kültürü..............................................................................................331 3. Ceytun K ü ltü rü ........................................................................................................342 4. Guti (Kut) K ü ltü rü .............................................................................................343 Sümer Diliyle, Türkçe Arasındaki İlişki ve Sümerlerin Kökeni......................345 Sözcük ve Gramer Yapısındaki Benzerlik..............................................................349 l.Ses Denklikleri ve Ses Değişimleri....................................................................... 350 2. Fiilden Sıfat ve İsim Yapan Son Ek: k ,g ,ık ,u k ..........................................352 3. Fiilden Sıfat ve İsim Yapmaya Yarayan Üçüncü Tekil Şahıs Geçmiş Zaman E k le ri...........................................................352 4. Çoğul Ekleri............................................................................................................... 353 Sümerce -Türkçe Ortak Sözcükler.......................................................................... 353 Nammu Kanunlarını Türkçe O ku m ak.................................................................. 366 Yazıdaki Büyük Benzerlik........................................................................................... 368 Sümerleri Türklere Bağlayan Bir İşaret: T l:O K ....................................................369 Şaşırtan Benzerlikler..................................................................................................... 375 Ata, Ama, Dumuzi, Aşnan, Garış, K ap kagak...................................................... 377 Sümerler Kendilerine “KİNGİR" Derlerdi..............................................................378 Tanrı’nın Adı Aynı: Sümerlerde "DİNGİR”, Türklerde “TENGRİ” .............. 380 Yer Yurt Adlarındaki Benzerlik..................................................................................381 Sanat Benzerliği: "ÖKÜZ BAŞI” ...............................................................................384 Atasözlerindeki Benzerlik...................................................... 384 Sümer ve Türk Kozmolojileri Arasındaki Benzerlik..........................................386 1. Gök Tanrı İn a n c ı..................................................................................................... 386 2. Gök Yer Evren M odeli........................................................................................... 387 3. Yaratılış Mitlerindeki B e n z e rlik ..........................................................................392 Ölü Gömme Geleneğindeki B en zerlik .................................................................. 394


8 • Sİ N AN M E Y D A N Dinsel Adlardaki Benzerlik.........................................................................................400 Geleneksel Kültür Benzerlikleri.............................................................................. 402 Homeros, Sümerler ve Türkler................................................................................. 408 1. Homeros ve Hititler................................................................................................ 4 1 5 2. Homeros ve Türkler: Gılgamış Destanı'nın S im ............................................ 416 T. Olimpos Dağının Asya’daki Kökleri...................................................................427 H U nU ERlN TÜRKLÜĞÜNE YÖNELİK KANITLAR.......................................436 M Ö.2000'lerde Anadolu’da Türk Var m ıydı?...................................................... 437 Hitiılerin İlk Y u rtla n ................................................................................................... 441 Hititler, Luviler, Hurriler ve T ü r k le r .....................................................................446 1. Hititçe, Luvice ve T ürkçe...................................................................................... 447 Bir İşaret: Dişi K u r t ..................................................................................................... 4 5 4 2. Hititçe, Hurrice (Mitanice) ve T ü rk çe..........................................................456 Kral, Kraliçe, Tann, Tannça ve Yer Adlanndaki Benzerlikler........................ 4 5 9 Hititçe- Türkçe Bazı Benzer Sözcükler.................................................................. 468 Kültürel Benzerlikler...................................................................................................469 1. Ölü Gömme Geleneği ve Temizlik..................................................................... 470 2. Sihir ve Bü yü ............................................................................................................ 473 3. Giyim Kuşam.............................. 1 ..........................................................................475 4. On Say ısı.................................................................................................................... 477 5. Yönetim Anlayışı ve O r d u ....................................................................................477 6. Aile Y ap ısı..................................................................................................................47 9 7. At Kültü...................................................................................................................... 480 8. Boğa Kültü................................ 482 9. Kutsal G e y ik .............................................................................................................4 8 7 10. Kaz, Leylek ve K artal........................................................................................... 489 11. Arslan Başı............................................................................................................... 491 12. Kilimler ve Halılar...................................................................................................4 9 4 13. Kutsal A ğ a ç ............................................................................................................ 4 9 6 14. Güneşin Anlam ı..................................................................................................... 500 15. Saz, Tandır, Değirmen, Hatıl, Kırmızı Renk, Nevroz ve Yemek Kültürü..............................................................504 ANADOLUDA ÖN TÜRKLER ve HAKKARİ TAŞLARI .................................. 507 SO N U Ç ............................................................................................................................513 BİBLİYOGRAFYA.......................................................................................................... 521 RESİM LER.......................................................................................................................541


Atatürk'ü ve Türk Tarih Tezi'ni bir türlü anlayamayan *ulusal omurgası kırık aydınlara ’’ ve Türk tarihinin enginliğinden haber­

siz *Batı m erkezli tarihin esiri bilim insanlarına" ithaf olunur (?)


Atatürk’ün m ade çağdaş nesiller yetiştiren Türk Dili ve Ede­ biyatı öğretm eni ödem Akkoç’a sonsuz sevgilerimle...


“Bu m em leket, dünyanın beklem ediği, asla ümit etm ediği, bir müstesna m evcudiyetin yü ksek tecellisine yü ksek sahne oldu. Bu sahne, EN AZ YEDÎBİN SENELİK TÜRK BEŞİĞİDİR. B eşik tabiatm rüzgarlarıyla sallandı, beşiğin için deki çocu k tahiatm yağ­ murlarıyla yıkandı. O çocu k tabiatm şim şeklerinden, yıldınm larmdan, kasırgalarmdan evvela korkar gibi oldu, sonra onlara alıştı, onlarm oğlu oldu. Bugün o tabiat çocuğu, tabiat oldu, şim ­ şek, yıldırım , güneş oldu, Türk oldu. Türk budur: Yıldırımdır, kasırgadır, dünyayı aydınlatan güneştir. ”

Mustafa Kem al ATATÜRK


ÖNSÖZ

Türkler, gerçekten de “medeniyetten uzak” “göçebe bir bozkır topluluğu” muydu? Türkler Anadolu’ya n e zaman geldi? Hep söylendiği gibi 1071 Malazgirt Savaşıyla mı, yoksa Atatürk’ün 1930'larda iddia ettiği gi­ bi MÖ. 7000lerd e mi? Hiütler ve Sümerler gerçekten Türk müydü? işte, “Atatürk ve Türklerin Saldı TaıihTnde bu ve benzeri soru­ lara “genel kabullerin dışında” “bilim sel yanıtlar” aranmaktadır. "Genel kabullerinizin” ve “daha önce öğrendiklerinizin” esiriy­ seniz lütfen bu kitabı okumayınız!... * **

Çok önemli askeri ve siyasi başarılarının yanında toplumsal ve kültürel konularda da çalışmalar yapan Atatürk’ün “askerlik”, “dev­ let adamlığı” ve “devrimcilik” gibi niteliklerine bir de “sosyal bilim­ cilik” niteliği eklemek abartılı bir değerlendirme olmayacaktır. Onun 1930’larda başlatıp yerli ve yabancı bilim insanlannın katılı­ mıyla derinleştirdiği tarih, dil ve antropoloji çahştnahn bu değer­ lendirmeyi doğrulayan en önemli kanıtlardandır.


18 « S İ N A N M E Y D A N

Atatürk, Harp Okulu ve Harp Akademisi yıllarından beri bilim­ le ilgilenmiştir. Matematik, geometri, edebiyat ve özellikle tarih en çok ilgilendiği bilimlerdir. Atatürk, gençlik yıllarından itibaren yerli ve yabancı tarihçiler­ den Türk ve dünya tarihini okumuştur. Tarihin önemini erken yaş­ larda kavrayan Atatürk, sağlam bir geleceğin ancak doğru kavran­ mış bir geçmiş üzerinde yükselebileceğini düşünmektedir. Ata­ türk’ün Türk ve dünya tarihine bakışını şekillendiren sadece oku­ duğu kitaplar değildir; yaşadığı dönemin siyasal ve toplumsal koşul­ ları da onun tarihi olaylara bakışını etkilemiştir. 19.yüzyılda emper­ yalist kuşatmayla çevrilen bir ülkede Batı’nın sürekli aşağıladığı bir ulusa mensup olmak Atatürk’ün bilinçaltında derin izler bırakmış­ tır. Atatürk’ün Türk tarihi ve Türk dili konusundaki çalışmalarının temelinde biraz da bu derin izlerin etkisi vardır. Atatürk ve Türklerin Saldı Tarihi’nde Atatürk’ün, Kurtuluş Savaşı’ndan sonra düşünceden uygulamaya geçirdiği tarih, dil ve ant­ ropoloji çalışmaları üzerinde durulmaktadır. Türk tarih ve dil tezlerinin, “D oğu’y u köksûzleşüren ve uygarlıksızlaştıran”, “Batı m erkezli tarih tezine” karşı “ulusal bir karşı çı­ kış” olduğu; antropoloji çalışmalarının ise “Türklerin ikinci sınıf, sa­ rı ırktan olduğunu” iddia eden Batı’nın ırkçı yaklaşımına, Batı’nın yöntemi kullanılarak yanıt verilmek amacıyla gerçekleştirildiği ka­ nıtlanmaya çalışılmaktadır. ‘ Atatürk ve Türklerin Saldı Tarihi”nin temel iddiası, Atatürk’ün 3 0 ’lu yıllarda ortaya attığı “H itiderinve Sümerlerin Türklüğü” tezi­ nin izlerini sürerek “Hititler ve Sümerler Türk müdür?” sorusuna son bilimsel veriler ışığında yanıt aramaktır. “Atatürk ve Türklerin Saldı Tarihi”, Türk Tarih Tezi, Türk Dil Tezi ve Türk Antropoloji çalışmalarından hareketle saldı Tü rk tari­ hini ortaya koymayı amaçlamaktadır. “Atatürk ve Türklerin Saldı Tarihi”, emperyalizmle Batı merkez­ li tarih arasındaki ilişkiyi, Atatürk’ün Batı merkezli tarih tezine kar­ şı verdiği olağanüstü mücadeleyi ve Türk Tarih Tezi’yle Atatürk mil­ liyetçiliği arasındaki ilişkiyi ortaya koymak amacındadır.


1 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S AKLI TARİ Hİ

' Atatürk ve Türklerin Saklı Tarihi”, Türk ulusunun 7 0 0 0 yıllık köklerim gözler önüne sererek Türk Tarih Tezi’yle dalga geçen "ulu­ sal omurgası kırık aydınların” ve kendi kültürüne, kendi tarihine yabancı, “Bari m erkezli tarihin esiri bilim insanlarının'" yalanlarım ve yanılgılarım deşifre ederek gerçekleri ortaya koymayı amaçlamakta, bunu yaparken tarihe başka bir pencereden bakmaktadır.

Sinan Meydan Başakşehir- İSTANBUL 2 0 0 7


GİRİŞ

Atatürk, Bilim ve Genel Kabuller Önce bir bağımsızlık savaşı, arkasından da bir toplumsal aydın­ lanma hareketiyle Türk ulusunu iki kere kurtaran1 Mustafa K anal Atatürk, hayata, evrene ve insana bakışıyla çok farklı bir liderdir. Atatürk, askeri ve siyasi konular dışında sosyal, kültürel ve bilimsel konularla da ilgilenmiştir. Özellikle “tarihe* ve “dile* duyduğu ilgi şaşırtıcıdır. Belki de tarihte hiçbir lider kuramsal konular üzerinde Atatürk kadar fazla düşünmemiştir. Her fırsatta-cephede bile- oku­ yan Atatürk’ün 4 2 8 9 kitaplık özel kütüphanesindeki kitap)ar tarih, dil, din, felsefe ve b ilim gibi kuramsal konularda yoğunlaşmakta­ Prof. Dr. Mehmet Saray, burada söz konusu olan ikinci kurtuluş ’ hak­ kında şu değerlendirmeyi yapmaktadır: "Nihayet askeri zafer kazanıldık­

tan, Türk devletinin yeniden kurulması ve Anadolu'nun ebediyen Tiirk ıatanı olarak kalacağı bütün dünyaya gösterildikten sonra Atatürk, orta­ ya koyduğu ilkeler ve yaptığı inktlaplarla, bir taraftan Türk milletinin mu­ asır medeniyet se\yesiııe ulaşmasınt, diğer taraftan da eski Türk kültür re

medeniyetinin bütün ihtişamıyla meyadana çıkarılması hususunda gerek­ li çalışmaların yapılmasını emretmiştir." Mehmet Saray, “Atatürk'ün Milli Tarih ve Milli Kültür Şuurunu Geliştirme Çalışmaları”, Ttbk Dili Dergisi, Sa: 6 5 5 ,Temmuz, 2006, s.3 4 -3 5 .


22 « S İ NAN MEYDAN

dır2. Asıl işi askerlik ve devlet adamlığı olan bir insanın ilgi alanının bu kadar geniş olması gerçekten düşündürücü ve şaşırtıcıdır. Aslın­ da bu durum Atatürk’ün başarısının en temel nedenlerinden biridir. Ömrünün büyük bölümü cephede, savaş meydanlarında geçen ama buna rağmen askerlikten siyasete, dilden tarihe, matematikten dine, felsefeden edebiyata kadar her alanda bir şeyler okuyan, ciddi ciddi düşünen, çevresindeki insanlarla düşünsel tartışmalara giren, üstelik askerlik, matematik, tarih ve dil konularındaki birikimlerini yazıya döken Atatürk’ün düşünce dünyasının sınırları yok gibidir. Atatürk’ün ilgi alanının genişliği, okuma tutkusu ve sonunda ulusu adına “en mükemmeli” gerçekleştirmesi tesadüf değildir. Onun tüm etkinlikleri ve başarılarının temelinde “bilim sel düşün­ ce" nin izleri vardır. Atatürk aynı zamanda bir düşünürdür: “Bilindiği gibi Atatürk yalnız bir asker, bir devlet kurucusu de­ ğil, aynı zamanda güçlükleri yenm e azm ine, yapıcılık ve yaratıcılık gücüne sahip bir düşünürdür. Ona dahi b ir kişilik kazandıran özel­ liklerden biri de gerçekçiliğe, akü ve bilim ölçülerine verdiği değer­ dir. Türk toplum unu çağdaş bir düzeye getirm e yolunda yaptığı b ü­ tün devrim lerin toplum un, tarihi, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarım g e ­ reğince karşılama doğrultusunda y o l alması, bu akıl ve bilim ölçü­ lerine verdiği değerin ifadesidir. 3 Atatürk bilimin gücüne inan bir liderdir. O, kurduğu devleti bi­ limsel temeller üzerine oturtan ilk Doğuludur. “En hakiki m ürşit ilim dir, fendir, ilim ve fennin dışında yol gösterici aramak gaflettir, cehalettir.” diyerek, bilime yüklediği anlamı açıkça ortaya koymuş ve Türk modernleşmesinin temeline “bilimi” yerleştirmiştir. Türk ordusu 9 Eylül 1922‘de İzmir’e girdiğinde askeri zafer ka­ zanılmıştı; silah görevini tamamlamış yeni zaferleri kazanma görevi 11

Leman Şenalp, “Atatürk, Kitap ve Kütüphane”, Türk Kütüphaneciler Der­ neği Bülteni, XXX, Sa 1, 1981, s.3-23. '

^

Zeynep Korkmaz, “Atatatürk ve Türk Dili”, T ürk Dili Dergisi, Sa 655, Temmuz 20 0 6 , s.17,18.


2 3 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T AR İ Hİ

bilime verilmişti. Atatürk’e göre, silahlı ordunun yerini artık ilim-irfan ordusu almalıdır. Zaferden 4 5 gün sonra Bursa’da öğretmenlere yaptığı konuşmada bu yeni görevi teslim ediyor gibidir: "Arkadaşlar, bundan sonra p e k m ühim zaferlere kavuşacağız. Fakat bu zaferler süngü zaferleri değil, iktisat, ilim ve irfan zaferleri olacaktır. O rdum uzun şim diye kadar elde ettiği zaferler m em leketi­ mizi gerçek kurtuluşa kavuşturm uş sayılamaz. Bu zaferler ancak g e ­ lecekteki zaferlerim iz için kıym etli bir zem in hazırlamıştır. Askeri zaferlerim izle m ağrur olmayalım, yeni ilim ve iktisat zaferlerine ha­ zırlanalım.”4 Atatürk, Kurtuluş Savaşı’nın ardından, hurafelere körü körüne bağlanmış bir toplumu bilimin ışığıyla aydınlatmak için eşi görül­ memiş bir uygarlık mücadelesi başlatmıştır. Bu öyle etkili bir müca­ deledir ki, Atatürk’ün 20. yüzyılın başlarında b ilimin ışığıyla aydın­ lattığı Türkiye Cumhuriyeti -tüm geri dönüş çabalarına karşın- bu­ gün Avrupa Birliği’ne girme aşamasına gelebilmiştir. "G erçekyol gösterici ilim ve fendir; ilim ve fennin dışmda yol gösterici aramak gaflettir, cehalettir,”45 diyen Atatürk, çağdaşlaşma eyleminin ancak bilimsel bir temel üzerinde yükselebileceğini düşü­ nüyordu; fakat Atatürk’ün bilim anlayışı, alışılagelmiş, 19.yüzyıl po­ zitivizmine teslim olmuş, “klasik” bilim anlayışından da oldukça farklıdır. Sadece yaşadığı çağı değil geleceği de doğru okuyabilme yeteneğine sahip olan Atatürk, bilimin nasıl bir “evrim” geçirmekte olduğunu önceden görebilmiştir. Ona göre bilimden gerektiği gibi yararlanabilmek için bilimdeki değişimi takip etmek gereklidir: " (...) İlm in ve fennin yaşadığımız h er dakikadaki safhalarının gelişm esini kavramak ve ilerlem elerini zamanmda izlem ek şarttır. Bin, iki bin, binlerce sen e evvelki ilim ve fen dilinin çizdiği kurallan , şu kadar bin sen e sonra bugün aynen uygulamaya kalkışmak, el­ bette ilim ve fennin içinde bulunm ak değildir."6 4

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C.I1, Ankara 1997, s. 72.

3

Utkan Kocatürk, Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1999, s. 140.

6

A .g . e, s. 140.


24 • S İ NAN ME Y D A N

19. yüzyıl pozitivizminin şekillendirdiği klasik bilim anlayışına göre mevcut bilimsel teoriler adeta tabulaştırılmış, değişmez doğru­ lar olarak kabul edilmiştir; fakat 20. yüzyılın başlarından itibaren aklın dogmalaştırıldığı pozitivist bilim anlayışında, her şeyi alt üst edebilecek derecede önemli kırılmalar ve yeniden şekillenmeler meydana gelmiştir. 19. yüzyılın değişmez zannedilen teorileri, yavaş yavaş değişmiş ve adeta bilimin tabuları birer birer yıkılmıştır. 20. yüzyılın ortalarından itibaren artık bilim kendini bile sorgulamaya başlamıştır; bir zamanlar “akıl dışı” diye küçümsenen, burun kıvrı­ lan teoriler 20. yüzyılın ortalarında derin araştırmalarla sınanmaya başlanmıştır7. Bir bakıma bilim zincirlerini kırıp özgürleşmiştir. Bu­ 20.yüzyılın ortalarından itibaren Kuantum, Atom Altı Parçacıkları, Kara Delikler ve Nübülodann ötesindeki hareketlerin mevcut bilimsel yön­ temlerle açıklanamaması bilimde yeni arayışları gündeme getirmişti. 20. yüzyılın sonlannda Newton Mekaniği geçerliliğini kaybederken, devreye Kuantum Fiziği ve Einstein’in (relativite) Görelilik Teorisi girmiş; böylece bilim de mutlaklık arayanların iddiaları geçerliliğini yitirmiş, eski paradig­ malar yerlerini yeni paradigmalara bırakmıştı. E . Şchrörodinger ve Kuan­ tum fiziği, aklı tanrılaştıran 19. yüzyıl pozitivizmini darmadağın etmişti. Artık 17. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar tüm insanlığı etkisi altına alan Saint-Sim on, Rene Descartes ve Aguste Com te’un pozitivist felsefesi ilk kez çok ciddi bir şekilde sorgulanıyordu. 20. yüzyılda kendilerinden önceki bilimsel teorileri tamamen ya da kısmen çürüten yeni bilim insanları or­ taya çıkarak yeni teoriler ileri sürmüştü: A. Einstein dışında, Mm Planck, Niels Bohr, Max Bom , Louis de Broglie, W . Haisenberg, E. Şchrörodin­ ger ve Paul Dirac modern insanın hayata ve evrene bakışını değiştiren gö­ rüşlerle her şeyi altüst etmişlerdi. Öncülüğünü bu fizikçilerin yaptığı Ku­ antum Teorisi felsefeye de sıçramış, Karl Popper, Thom as Kuhn ve Lud­ wig W ittgenstein Kuantum Fiziğini kullanarak insanı anlamaya çalışmış­ tı. Heisenberg, Belirsizlik tikesi diye bir kuram geliştirmişti. Bu kuram, Newton'un Nedensellik tlkesi’ni çürütmüş ve bilimin anlamlandıramadığı makro dünyaya farklı bir şekilde bakmak gerektiğini göstermişti; Atom Altı Parçacıklardan elektronların mevcut bilimsel mantığa aykırı hareket­ lerini, causality bağına’ ters düşen, aynı zamanda aynı elektronun iki ay­ rı yerde görünmesini ve kartezyen mantığı alt üst eden düzensiz hareket­ lerini Heisenberg, Belirsizlik Prensibi diye adlandırmıştı. Pozitivizmin


2 5 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

gün gelinen noktada artık bir teorinin çürümesi için “yanlışlanabi-

lirligmin" de kanıtlanması gerekmektedir. Örneğin, 19. yüzyılda pozitif bilim, kanıtlanamadığı, “dogrulanamadığı” için Tanrı’nın varlığını reddedebilirken, 20.yüzyılda bilim “Tanrı yoktur” diyebil­ mek için aynı zamanda Tanrı’nın varlığı tezini çürütmek, yani “yan-

hşlamak” zorundadır. Özellikle, II. Dünya Savaşı’ndan sonra Batı’da bilimin tanımı da sınırları da değişmiştir; bilim artık eskisinden daha kavrayıcı, daha sorgulayıcı ve daha özgür hale gelmiştir; Artık bilim insanları, çürütülemeyen, “yanlışlanamayan” her teoriyi ciddiye almaya başlamış­ lardır. Atatürk ise daha 20’li yıllarda bu bilimsel gerçeğin farkına varmıştır. Türkiye 21,yüzyılın başlarında, bugün, 19.yüzyılın pozitivist bilim anlayışının dar kalıplarını kırmayı başaramamanın sıkıntıları­ nı yaşamaktadır. Üzülerek ifade etmek gerekir ki hala Türkiye’de ki pek çok bilim insanı 19. yüzyılın bilimsel doğrularıyla hareket et­ mektedir, durum böyle olunca ülkemizde gerek fen bilimlerinde ge­ rekse sosyal bilimlerde gözle görülür bir ilerleme kaydedilememektedir. Yine üzülerek söylemek gerekir ki, bu gün hala, fen ve sosyal bilimcilerimiz “o bilim dışıdır, bu akıl dışıdır!” diyerek, “genel ka­ bulleri sorgulayan teorileri” üzerinde hiç düşünmeden ellerinin ter­ siyle bir kenara itebilmektedirler. Bazı bilim insanlarımızın 19 yüz­ yıla özgü bu “pozitivist” tutumları Türkiye’de bilimsel gelişmelerin önündeki en büyük engellerden biridir. Avrupa Birliği’ne girmeye çalışan Türkiye’nin bir an önce halletmesi gereken sorunların başın­ da bilim anlayışını 20.ve 21. yüzyıllardaki gelişmelere paralel yeni­ lemek gelmektedir. Bilim insanlarımız, bilim anlayışlarını yenilerken, öncelikle “şa rtlan m ış akü” dahil, her türlü “önyargılarından” kurtulmalı ve

kendi anlayışlarına uymayan teorilere bile kafa yorma zahmetine “dogrulanabilirlik" ilkesi ise, Karl Popper ve Thomas Khun’un “yanlışlanabilirlik” İlkesiyle sarsılmıştı. 20.yüzyılda bilim anlayışındaki değişim konusunda bir deneme için bkz. Ömer Özı ürkmen, Karıncalardan Özür Dilerim, İstanbul 2004.


26 » S İ N A N ME Y DA N

katlanmalıdırlar.Bu doğrultuda daha geniş, daha kavrayıcı ve daha sorgulayıcı olmalı ve en önemlisi yeni gelişmeleri mutlaka takip et­ melidirler. Zaten bilimin gereği de budur. Bilim anlayışını son geliş­ meler ışığında yeniden biçimlendirmek isteyen bir Türkiye için Ata­ türk iyi bir rehber olacaktır.

'B ir Bilim inşam Olarak Atatürk

“Atatürk iyi bir asker, iyi bir komutan ve iyi bir devlet adam ı­ dır." önermesi doğrudur. Bu önermeyi yanlışlamayı deneyenler her seferinde başarısızlığa uğramışlar, her seferinde Atatürk’ün askeri ve siyasi dehasıyla yüz yüze gelmişlerdir; fakat bunun yanında: “Ata­

türk iyi bir kuramcı, ço k başarılı (amatör) bir bilim insanıdır." öner­ mesi de “yanlışlanamadığı” sürece - k i bugüne kadar yanlışlanamamıştır- doğru bir önermedir. Dolayısıyla, “Bilim anlayışımızı gözden geçirirken Atatürk’ü örnek almalıyız." biçimideki bir yargıyı, hiç dü­ şünmeden, bu konudaki kanıtları görmeden, sırf genel kabullerimi­ ze aykın olduğu için, bir kalemde çizmek, “saçma!” diyerek, “bir ke­ nara itmek”, öncelikle günümüzün her şeyi sorgulayan bilim anlayı­ şına aykırıdır. Prof. Geoffery Lewis’in dediği gibi; “Atatürk, özünde b k bilgind k .” Gerçekten de okuduğu kitaplara, yaptığı, araştırma ve incele­ melere bakınca bu sonuca varmak mümkündür8. O, bir sözcüğün kökeninin nereden geldiğini bulunca; “Uzun b k çalışm adan sonra bunu keşfettiğim zaman, Sakarya M uharebesi’n i kazandığım dakikadaki m em nuniyeti duydum ."9 diyecek ka­ dar bilimsel heyecana sahiptir. Onun sofrası bir bilim akademisi ®

Atatürk, bilime ve bilim insanlanna duyduğu saygıdan dolayı bir keresin­ de şöyle demiştir: “...Bilim ve özellikle toplum sal bilim alanma bağlı işler­

de ben kom utanlık edemem. Bu alanda isterim ki bana bilginler doğru yolu göstersinler. Onun için siz kendi biliminize, kültürünüze güveniyor­ sanız bana söyleyiniz; toplumsal bilimin güzel yönlerini gösteriniz, ben izleyeyim." Ahmet Köklügiller, Atatürk’ün ilkeleri ve Düşünceleri, İstan­ bul 2005, s. 155. 9

Neelle Roger, Cum huriyet, 9 . 12. 1938.


2 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

gibidir. Sofrasında bulunan kara tahtada başta dil ve tarih olmak üzere pek çok konudaki sorunlara çözüm üretilmiştir.10 Sofrasına çağırıp sabahlara kadar tartıştığı bilim insanlarına: “Sîzlerle yapa­ ğım b u ilm i konuşm alar, benim ruhum un gıdasıdır."11 diyecek kadar bilim e önem veren; Dolmabahçe Sarayı’ndaki çok güzel bir koltuğun kim e ait olduğunu soranlara: “Bu koltuk bilim adamla­ rına aittir."12 diyecek kadar ve Türkiye’ye gelen yabancı bilim in­ sanlarına, milletvekillerinin üç katı maaş verecek kadar bilimle uğraşanlara değer veren bir devlet adamıdır13. Onun bu özelliğini fark eden Herbert Melzig, Atatürk’e, “Çankaya D üşünürü” demiş­ tir14. Okuduğu, 4 0 0 0 ’den fazla kitap15, tarih ve dil konularında bizzat geliştirdiği tezler, matematik ve geometri alanlarında yaptı­ ğı çalışmalar ve yazdığı “askerlik”16, “tarih”17, “sosyoloji”18 ve “ge­ ometri”19 kitapları ve yüksek bir edebi değere sahip olan “N u­ Bu konudaki örnekler için bkz. Oğuz Akay, Benim Sofram Bu, İstanbul, Truva Yayınlan, 2006 11

Metin Özata, Mustafa Kemal Atatürk, Bilim ve Üniversite, İstanbul 2005,

12

A .g e ., s.10

s.9.

13

Bülent Daver, "Uluslararası Il.Atatürk Sempozyumu", Ankara 1991, Ata­ türk Araştırma Merkezi Sempozyum Bildirileri, C. 11, Ankara 1996, s.65

14

Özata, a g e, s.9.

I3

Şenalp,a.g.m„ s.3-23. Şenalp’in verdiği bilgiye göre Atatürk’ün özel ki­

10

Atatürk’ün askerlikle ilgili belli başlı kitapları şunlardır: Takımın Muha­

taplığı 4 2 8 9 bibliyografik künyeden oluşmaktadır. rebe Talimi, Cumali Ordugahı M anevraları, Tabiye ve Tatbikat Seyahati, Bölüğün Muharebe Talim i, Zabit ve Kumandan İle Hasbıhal, Anafartalar Muharebelerine Dair Hatıralar. 17

“Orta Zamanlar Tarih II” ve "Türk Tarihi’nin Ana Hatları” adlı kitabın ba­ zı bölümlerini Atatürk yazmıştır.

18

“Medeni Bilgiler" adlı kitap Atatürk tarafından Afetinaria dikte ettirilmiş­

^

Atatürk, bir de “Geometri Kitabı” yazmıştır. Atatürk, söz konusu kitabı,

tir. Arapça geometri ve matematik kavramlarının Türkçelerini göstermek amacıyla yazmıştır.


28 • Sİ NAN MEYDAN

tuk”20 adlı eseri, Atatürk’ün aynı zamanda bir “bilim inşam” oldu­ ğunu kanıtlayacak güçtedir.21 Nitekim 19 Eylül 1 9 2 2 ’de toplanan İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Pofesörler Meclisi Ata­ türk’e fahri profesörlük (müderrislik) Unvanı verilmesine karar vermiştir. Bu durumdan haberdar olan Atatürk, İstanbul Üniversitesi’ne gönderdiği telgrafta şöyle demiştir: 20

Atatürk, “Nutuk” adlı çalışmasında 1 9 1 9-1927 yıllan arasındaki siyasal ve toplumsal gelişmeleri anlatmıştır. Bu'konuda bir analiz için bkz. Sinan Meydan, Nutuk’un Deşifresi, 2.bs. İstanbul, Truva Yayınları, 2007

21

Fakat üzülerek ifade etmek istiyorum ki bugün Atatürk’e “bilim insanı” denilmesine ve “N utuk bilim sel bir çalışm adır." ifadesine çok öfkelenen, ısrarla Atatürk'ün bilim insanı olmadığım ve Nutuk’un da bilimsel bir ça­ lışma değeri taşımadığım iddia eden devrim tarihi profesörlerimiz vardır. Bu noktada yaşadığım bir olayı anlatmadan geçemeyeceğim: İstanbul Üniversitesi Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Anabilimdalı’nda öğre­ tim üyeliği yapan Prof. Dr. Ali Arslan, Atatürk’ün asla bir bilim insanı ol­ madığım ifade ederek, kızgın bir yüz ifadesiyle ve sinirli bir ses tonuyla bana aynen şunları söylemiştir: “S ana göre her şeyi Atatürk yapm ış... Ata­

türk bilim inşam falan değildir... Nutuk da bilim sel b k çalışma değildir, bazı bölümlerini Atatürk bile yazmamıştır.. . " Prof. Ali Arslan, Atatürk'e “bilim insanıdır" dediğim için beni ve şu an okumakta olduğunuz çalış­ mamı eleştirerek aslında bir devrim tarihi profesörü olarak Atatürk’ü hiç tanımadığını göstermiştir. Aynı Ali Arslan, Atatürk’ü daha başka konular­ da da eleştirirken, Said-i Nursi’ye sahip çıkmış ve beni “Bir öm rü n ö te ­ ki Hikayesi” adlı kitabımda Said-i Nursi’yi eleştirdiğim için adeta azarla­ yarak, Said-i Nursi’nin sözüm ona yüksek özelliklerinden övgüyle söz et­ miştir. Bu olayı yaşadığım gün, (1 8 Şubat 2 0 0 7 ‘de) İstanbul Üniversitesi Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Anabilimdalı’ndaki 301 nolu odada Ali Ars­ lan dışında dört akademisyen daha olmasına karşılık (Prof. Dr. Süleyman Beyoğlu, Doç. Dr. Halil Bal, Doç. Dr. Arzu Terzi ve Prof.Dr. Cezmi Eraslan) hepsinin Ali Arslani haklı bulması ve Atatürk’e yönelik olum lu de­ ğerlendirmelerimden dolayı beni azarlamasına eleştirm eleri, cidden dü­ şündürücüdür. Bu olay, beni derinden yaralamış ve ülkemin bugün için­ de bulunduğu “karanlık” durumla bir kere daha yüzleştirmişim Ama bu ve benzeri yıldırm a hareketlerinin beni ve Atatürk’ün izindeki vatansever gençleri asla yıldıramayacağını herkes bilmelidir.


2 9 - A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

“ Türk kültürünün m erkezi olan fakültenizin fahri profesörlü­ ğü n e seçilişim den dolayı m eclisinize teşekkür ederim . Fm inim ki milli istikaümüzi ilim sahasında fakültem ikmal edecektir. Bu şeref­

li gelişm enin oluşum unu deruhte eden heyetiniz arasında bulun­ m ak bence iftihar sebebidir. "n Atatürk’ün bilime verdiği değeri anlamak için dünyaca ünlü Al­ man bilim insanı A. Einstein’in 1933 yılında Atatürk’e yazdığı mek­ tuba bakmak yeterli olacaktır. Einstein, Hitler baskısından bunalan Yahudi kökenli Alman bilim insanlarının sözcüsü ve OSE Dünya Birliği’nin şeref başkanı sıfatıyla 17 Eylül 1933’de Atatürk’e yazdığı ve “Ben sadık hizmetkarınız Prof.Albert Einstain." diye biten mektubun­ da: Almanya'dan 4 0 profesörle doktorun bilimsel ve tıbbi çalışmala­ rına Türkiye’de devam etm elerine müsaade verm eniz için başvuruda bulunmayı ekselenslanndan rica ediyo ru m ...”*23 diyerek Atatürk’ten iş ricasında bulunmuştu. Atatürk Einstain’in bu ricasını kabul etmiş ve çok sayıda Alman bilim insanı Türkiye’ye gelerek genç cumhuri­ yetin üniversitelerinde çalışmaya başlamışlardı. Atatürk de aynı yıl, 1933 Üniversite Reformu dolayısıyla, Einstain’i Türkiye’ye davet et­ mişti. Princeton Üniversitesinde 1949 yılında A. Einstain’le görüşen Prof. Dr. Münir Ülger, görüşme sırasında Einstain’in: “Dünyanın en büyük liderine sahipsiniz. 1933'deki üniversite reform unuz sırasında beni d e ülkenize davet etmişti ” dediğini belirtmektedir.24 Dünyaca ünlü bilim insanı, yüzyılın son dahisi A. Einstain’in, dünyada onca li­ der onca devlet varken, Atatürk’e ve genç Türkiye Cumhuriyetine başvurması çok çok anlamlıdır. Atatürk’ün ve onun liderliğindeki genç Türkiye Cumhuriyeti’nin bilime ve bilim insanına verdiği değer ülke sınırlarını aşmış, dünyaya yayılmıştır. Murat Bardakçı’mn yerin­ de tesbitiyle: “İşte Cumhuriyet rejiminin henüz on yaşında olduğu ^ ^

Saray, a.g.m , s.36-37. Murat Bardakçı, “Bugün Erkeğin Kadınla Tokalaşmasını Tartışan Bir Tür­ kiye'den Bir Zamanlar Einstain Bile İş Ricasında Bulunmuştu”, Hürriyet, 29 Ekim 2006, s. 26

^

Münir Ülger, Cumhuriyet Bilim Teknolojisi Dergisi, S .1022, 20 Ekim 2006; Bardakçı, a.g.m . s. 26


30 • Sİ NAN MEYDAN

günlerdeki Türkiye ile 83 yaşındaki Cumuriyet Türkiyesi arasındaki fark...İlki Einstain’in dostlan için iş talebinde bulunduğu, büyük ge­ lecek vaad eden genç bir- devlet; diğeri ise gündemini sadece kadınla­ ra mahsus parklann, cüppeli namazlann, yahut kadın eh sıkmanın günah olup olmadığının tartışılır hale getirildiği bir ü lke.. ,”25

En Çok Okuyan lid er: Atatürk Atatürk, kelimenin tam anlamıyla “bir kitap kurdudur”. Fakat Atatürk için kitap okuma tutkusu, kişisel tatmin boyutunu çoktan aşmış ve bir akademik disipline dönüşmüştür. Okuduğu kitapların niteliği bu düşüncenin doğruluğunu çok açık bir şekilde kanıtla­ maktadır. Gençlik yıllarından beri sistemli olarak okuyan Atatürk, özel­ likle cumhuriyetin ilanından sonra yurt dışından sürekli kitap sipa­ riş etmiştir. Elçiliklerimiz aracılığıyla yurt dışından kitap sipariş eden tek devirt adamı Atatürk’tür. Atatürk, özellikle tarih ve dil ça­ lışmalarıyla ilgilendiği 3 0 ’lu yıllarda kitap siparişlerini yoğunlaştır­ mıştır. Örneğin, 12 Eylül 1929 günü Cumhurbaşkanlığı Genel Sek­ reteri M. Tevfik Bıyıklıoğlu imzasıyla, Paris Büyükelçisi Fethi Okyar’a şu telgraf çikilmiştir: “Reisicum hur Hazretleri, Fransız H uk uk Fakültelerinde okutu­ lan derslere ait kitaplarla, en kapsamlı ve gen iş g en el tarih kitaplarm dan rica etm ektedirler. H ürm ederim i teyit ederim efendim ."26 Fethi Bey, istenilen kitapları bulup üç gün sonra Ankara’ya postalamıştır. Birkaç gün sonra Fethi Bey, Genel Sekreter Tevfik Bey’den bir telgraf daha almıştır. Telgrafta: "Reisicum hur H azrederinin Milattan önce Süm erlerin geliş y eri ve m edeniyeti hakkm daki en son tetkik­ leri kapsayan eserlerin d e gönderilm esini rica ettiklerini arz ederim efendim " denmektedir.

25

Bardakçı, a.g.m . s .26

Bilal Şimşir, A tatürk, Kültür ve Eğitim, 1982, Yurdakul Yurdakul, Musta­ fa Kemal’den Atatürk’e, İstanbul 2006, s.253


31 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Fethi Bey aynı gün bir telgraf daha alınca şaşkınlığını gizleyememiştir. Atatürk bu sefer de eski zamanlara ait Türk tarihi hakkın­ da mevcut en son eserlerin gönderilmesini istemektedir. Siparişler birbirini izlemektedir. Atatürk özellikle hukuk ve tarih üzerine eğilmektedir. Paris Bü­ yükelçimiz istenilen kitapları buldurup hemen Çankaya’ya postala­ maktadır. Ama Atatürk’ün kitap istekleri bitip tükenmez, arkasın­ dan yeni kitap siparişleri gelmektedir.27 Atatürk, gönderilen kitapları büyük bir heyecan ve merakla in­ celeyerek, Paris Büyükelçisine hürmet ve teşekkürlerinin iletilmesi­ ni bildirmiş, ayrıca Alfred Rambaud’nun “Historie Generale des peuples etdes Civilisations” adlı eserini istemiştir. Söz konusu eser 12 ciltten oluşan Genel Uygarlık Tarihi’dir. 14. ve 20. yüzyıllar arasını kapsamaktadır. On beş gün sonra Paris Büyükelçisi Fethi Bey, Cumhurbaşkan­ lığı Genel Sekreterinden şu telgrafı almıştır: "Pek m uhterem beyefendi hazretleri... D ün Em est Lavisse’n in 12 ciltlik Tarih-i Umumisi g eld i Yalnız milattan önceye ait kısmı yok, yani milattan sonra başhyor. Bunu ta­ mamlayacak olan kısm m da lütfen g ö n d erilm esin i Reisicum hur H azrederi rica ediyorlar. Şim diye kadar gönderilen kitaplardan Pa­ şa H azrederi p e k m innettardırlar. Yalnız bunlarm bedeü birhayü tutsa gerekir, ö d em e yapm ak üzere bedelin bildirilm esini istirham ederim . Paşa H azrederi, sonra bir daha kitap istem eye yüzüm üz ol­ m az diyorlar. R eisicum hur H azrederi sevgiyle gözlerinizden öpü­ yorlar."28 Görüldüğü gibi Atatürk, kitap siparişi konusunda çok hassastır. Hiç üşenmeden 12 ciltlik bir eserin eksik ciltlerini istemekte, bir b i­ lim inşam titizliğinde yararlanmayı düşündüğü kaynakları toplama­ ya çalışmaktadır. 27

Şimşir, a.g.e, Yurdakul, a.g.e. s. 252

28

Şimşir, a.g.e, Yurdakul, a.g.e. s.254


32 «Sİ NAN MEYDAN

Fethi Bey, yurda döndükten sonra Atatürk bu sefer de yeni Bü­ yükelçi Münir Bey’den kitap istemeye başlamıştır. Cumhurbaşkan­ lığı Genel Sekreteri, 8 Haziran 1931’de Büyükelçi Münir Bey’e gön­ derdiği bir telgrafta, Rene Grousset’in “Histone de I’Extreme O rient’ adlı iki ciltlik eserini Atatürk’e göndermesini istemiştir.”29 Atatürk’ün Büyükelçiden istediği diğer kitaplar şunlardır. Rene Grousset, “Uzak Doğu Tarihi” (iki d it), Le Reveil L’Asie, rîm pem lism e Britannique et la Revoke des Peuples (Asya’nın Uya­ nışı, İngiliz Emperyalizmi ve Halkların Ayaklanması) ve 1929-30 yıllarında basılan Les Civilisatons de I’Orient (Doğu Uygarlıkları) adlı dört ciltlik kitabı.30 Atatürk 1935 yılında da geniş kapsamlı kitap siparişleri vermiş­ tir. Isanbul’daki şubesi aracılığıyla Paris’teki Hachette Kitabevi’nden Louis Marie Quicherat’nm Latince-Fransızca ve FransızcaLatince sözlükleriyle diğer bazı kitapları istetmiştir. Bu kitaplar Dolmabahçe Sarayı’na gönderilmiştir. Atatürk, Dolmabahçe Sarayı’nda 21 Temmuz 1935 gecesi saat 0 2 :0 0 ’da Özel Kalem Müdürüne şu telgrafı yazdırmıştır.

“Paris Büyükelçisi Suat Davaz’a, Roma Büyükelçisi Hüseyin Ragıp Baydar’a Açık Telgraf 1.

2.

İkinci m addede yazılı konulara dair bulunduğunuz m em leket­ teki, otorite sahibi üniversite profesörleri, yazar ve düşünürle­ rin basılmış bulunan bütün klasik eserlerini, yetki sahibi kim ­ selerle görüşerek tesbit ediniz, derhal gönderiniz. Ekonom ie Politique Generalei Stadstique Generale, H istorie des Institutions polituques, Introduction au Droit, Historie G enera­ le M odem e et Contem poraine, Sociologie et Ekonom ie Sociale G eographic hum anie, Droit C onsdtudonnel, Antropologie, Historie Econom ique, H istorie des Religions, Historie Diploma-

29

Şimşir, a.g.e. Yurdakul, a.g.e. s.255

30

Şimşir, a.g.e.


3 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

tique, H istone de la Philosophic, H istone des Sciences, Histo­ n e d e I'Art, Literatüre d e Periode m odem e et contem poraine,

3.

Kitapların tutarını bildiriniz.”31 Bu telgraf, gece yarısı 0 2 :0 0 ’da Genel Sekreter Hasan Rıza So-

yak imzasıyla büyükelçiliklere çekilmiştir. Atatürk’ün bir an önce gönderilmesini istediği kitaplar. 18 fark­ lı alanda toplanmaktadır. Atatürk, bütün sosyal ve siyasal bilim dal­ larım kapsayan eserlerin tamamını istemektedir. Üstelik söz kousu eserler, 1930’ların bilim dünyasının en son bulgularını içermekte­ dir. Sipariş listesindeki kitaplar şöyle sınıflandırılabilir. 1.Genel İktisat, 2. Genel Istatistik-Genel Tarih, 3. Siyasi Kuru­ luşlar Tarihi, 4 .Hukuka Giriş- Yeni ve Yakın Zamanlar Genel Tari­ hi, 5. Sosyoloji ve Sosyal Ekonomi, 6. İnsan Gelişimi, Coğrafya, 7. Anayasa Hukuku, 8. Antropoloji, 9. İktisat Tarihi, 10. Dinler Tari­ hi, 11. Diplomasi Tarihi, 12. Felsefe Tarihi, 13. Bilimler Tarihi, 14. Sanat Tarihi- Yeni ve Yakın Zamanlar Edebiyatı.32 Bu listeyi alan Büyükelçiler hemen harekete geçmişler, üniver­ sitelerle ve akademisyenlerle yaptıkları görüşmeler sonunda Ata­ türk’ün istediği konulardaki kitapları bularak Atatürk’e göndermiş­ lerdir. Hachette Kitabevi de Atatürk’ün istediği kitapları göndermekte gecikmemiştir. Bunlar arasında: 1.

Lanson’un, “Historie Üustree de la literatüre Francaise (Fransız

2.

Pichon’un, “Historie de la Literatüre Latine (Latin Edebiyatı Ta­

Edebiyatı Resimli Tarihi)

rihi) 3.

Bosser’in, “Historie de la Literatüre Allemande (Alman E debiyatı Tarihi)

^

Şimşir, a.g.e; Yurdakul, a.g.e. s.256,257 Yurdakul, a.g.e. s.257,258


34 • S İ N A N M E Y D A N 4.

Legouis ve Cezamian’m, “Histone de la literatüre Angleise (İn ­

5.

Vivien de Saint Marün’in, “Atlas Universal de Geographic Uni­

giliz Edebiyatı Tarihi) versale (Yeni Dünya Coğrafyası) 6.

Lanson’un, “Fransız Edebiyatı Bibliyografyası” adlı kitapları bu­ lunmaktadır.33 Ayrıca Felix Alcan Kitabevi de sosyoloji, tarih, diplomasi tarihi,

coğrafya, beşeri coğrafya, deniz coğrafyası, sanat tarihi ve sanat psi­ kolojisi ve dinler tarihi alanlarındaki kitapları Dolmabahçe Saray’ına göndermiştir. Paris’ten Dolmabahçe Sarayı’na gönderilen kitaplar bu kadarla da kalmaz. Recueil Siray Yayınevi, iki parti halinde tam 2 4 paket ki­ tap göndermiştir. Kitapların sadece listesi dört sayfa tutmaktadır. Söz konusu kitaplar, ekonomi, ekonomi doktrinleri, istatistik, hu­ kuk, hukuk felsefesi ve felsefe alanlarında yoğunlaşmaktadır.34 Bu kitaplar, bugün Atatürk’ün özel kitaplığının katoloğunda görülmektedir. Bu katologda toplam 4 2 8 9 kitap vardır. Kayıp kitap­ lar da dikkate alınınca bu sayı belki bir kat daha artmaktadır. Asıl şaşırtıcı olan Atatürk’ün bu kitapların tamamını okumuş olmasıdır. Kitapların üzerindeki notlar ve işaretler bu yargıyı doğrulamaktadır. Atatürk’ün yurt dışından getirtip okuduğu kitapların sayısı ve içeriği üzerinde ciddi ciddi düşünmek gerekir. Çünkü Atatürk’ün okuduğu kitapların tamamı o çağın en son bilimsel gerçeklerini içermektedir ve gerek yurt içinde gerekse yurt dışında bu kitapların adını bile duymayan bilim insanları vardır. Daha da önemlisi Ata­ türk’ün, hakkında kitaplar okuduğu bazı konular, o dönemde he­ nüz Türkiye’de ve bazı Avrupa ülkelerindeki üniversetelerinde bile okutulmamamaktadır. Atatürk, çağının en son bilimsel çalışmalarını birçok bilim insa­ nından daha büyük bir heyecanla ve daha büyük bir disiplin ve ıs­ rarla takip etmekteydi. Atatürk’ün okuduğu kitaplar arasında yaşa­ 33

A.g.e.s.258

34

A.g.e. s.258, 259


3 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

dığı dönemin son bilimsel verilerini içeren kitapların olması, onun bilimdeki değişim ve gelişimi takip ettiğini göstermesi bakımından önemlidir. Örneğin Atatürk, bilimsel yöntem konusunda Henri Poincare’nin “Bilim ve Hipotez”, “Bilim ve Metod”, “Bilimin Değeri” adlı kitaplarını okumuştur. Poincare’nin bu önemli eserlerinde bili­ min niteliği, gelişimi, değeri ve bilimsel yöntem hakkında değerlen­ dirmeler yer almaktaydı. Klasik fiziğin son temsilcisi Henri Poinca­ re, bu eserlerinde sadece bilimsel çalışmalarda karşılaşılan sorunla­ rı, bilimin geleceğini ve bilimsel yöntemi tartışmaya açmakla kalma­ mış, İngiliz ve Fransız fizik yaklaşımlarından söz ederek aradaki far­ kı da ortaya koymaya çalışmıştı35 ' Belirtm ek gerekir ki, Atatürk’ün 1 930'krd a getirtip okuduğu kitaplar, konulan ve önem leri bakanından o zamanki Türkiye üni­ versite program krm m çok üstündeydi, örneğin, ekonom i doktrin­ ler tarihi, tam anlamıyla henüz üniversitelerim izde okutulm uyordu. Atatürk ise o zaman için en y en i ve en seviyeli kkaplan getirtip eko­ nom ik doktrinler tarihini ta fizyokratlardan, m erkentalisderden başlayarak, sosyalistlere ve m arksisdere kadar hepsini incelem iş, okum uştur. Charles G ide ve Rist’in ortaklaşa yazdıklan Historie des Doctirines Econom iques depuis les Physiocrates Ju sq u ’anos Jours adh tanınmış kitabm çeşidi sayfalarında Atatürk’ün el yazısıyla çe ­ şidi notlan, işarederi görülm ektedir. Yine üniversitelerim izde henü z dipolomasi tarihi disiplini tam olarak y er almadığı ve henü z Türki­ y e’de bir diplomasi tarihi profesörü bulunm adığı b ir dönem de, Ata­ türk diplomasi tarihiyle ilgüi Avrupa’da yayınlanmış kkaplan oku­ m uş, incelem iştir, ö rn eğin onun 1 9 3 5 yılm da Paris’ten sipariş etti­ ği ve özel kitaplığmda y e r alan D ebidour’un iki ciltlik H istorie D ip­ lom atique de I ’ E urupe adh kitabınm 11 ayn sayfasmda Atatürk’ün Prof. Şahap Demirel, bu kitapları okuyan Atatürk hakkında şu değerlen­ dirmeyi yapmaktadır: "Atatürk gibi bir insan sadece Poincare'nin bu kitaplarını okumuş bile ol­ sa, terk edilmiş bir pozitivist bilim anlayışı peşinde koşmayacağı ve bilim­ le ilgili politikaları böyle bir anlayış temelinde oluşturmayacağı kuşku gö­ türmez.” Güneş Kazdağh, Alatûık ve Bilim, 2.bs. Ankara 2003, s. 92.


36 • S İ NAN ME Y D A N

işaretleri, notlan bulunm aktadır. Ö rnekleri çoğaltmak m üm künm üd ü r.” "Anlaşılıyor ki Atatürk bir ekonom ist gibi ekonom i okumuş, ekonom inin o zaman bilinen bütün dallarına eğilmiş, ekonom i dokt­ rinlerinden, ekonom i sosyolojisine ve felsefesine kadar uzanmıştır. Aynı zamanda Atatürk bir h u ku k profesörü gibi hukuk, b ir sosyolog gibi sosyoloji ve felsefe, coğrafya uzmanı gibi coğrafya okum uştur.

Kısacası Atatürk, sosyal ve siyasal bilimlerin o gün Avrupa 'da bilinen bütün dallarında incelemeler yapmış ve oldukça derinleşmiştir. Ge­ nellikle Atatürk’ün tarih ve dil alanlarına derin ilgi duyduğu bilinir. Bu doğrudur ama eksiktir. Gerçekte Atatürk sosyal ve siyasal bilim­ lerin bütün bilinen dallarına derin'ilgi duymuş, bu alanlarla ilgili en yeni kitapları getirtip incelemiştir. O zam ank i üniversite program la­ rım ız ve birçok profesörüm üzün kazandıkları bilgiler gözününde tu­ tulursa Atatürk’ün en az üniversite hocaları kadar sosyal bilim lerde derinleştiğ ve belki onları aştığ büe söylenebilir... ”36 Atatürk’ün bilimsel çalışmalarının en yakın tanıklarından Prof. Afetinan, Atatürk’ün bilime verdiği önemi şöyle dile getirmektedir: "Biîindiği ğ b i ilim konusu iki büyük bölüm de işlenir v e bun­ lardan faydalanılır; m üspet ilim ler, sosyal ilim ler. Atatürk, g erek öğrencilik denirlerinde, gerekse öm rü boyunca h er iki ilimden çok faydalanmıştı. M esela tarih onun için bir geçm i­ şin hikayesi değildi, günüm üzde bu olaylardan ders almazım önem ­ li olduğuna inanmıştır. D iğer taraftan asıl m üspet (pozitif) ilim lerin başmda gelen ma­ tematik bilgisi Atatürk için başlıca bir konudur. Çünkü matematik insan topluluklarına m üspet yol gösteren ve uygulamasmda yarar sağlayan m üspet bir ilim dahdır. İşte Atatürk bu bilim e çok değer v erd iğ için hem nazari (teorik) kısınılan çok iyi öğrenm iş, hem de bunlarm uygulanmasına her bakımdan önem vermiştir. Hatta mate­ m atik terim lerinin bugün kullandığım ız deyim lerini tam am en ken­ di buluşlarıyla saptamıştır. 36

Yurdakul, a.g.e. s.259, 260


3 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T AR İ Hİ

Atatürk bu konuda konuşurken, ‘Ben öğrenim devrim de mate­ matik konusuna ço k önem verm işim dir ve bundan hayatmun çeşit­ li safhalarında başarı eld e etm ek için faydalanmış olduğum u söyle­ yebilirim . Onun için herkes matematik bilgisinin çok gerekli oldu­ ğuna inanm alıdır, ,rJ7 Bilim anlayışımızın yeniden şekillenmesinde Atatürk’ün bize nasıl örnek olacağını anlamak için öncelikle Atatürk’ün doğup bü­ yüdüğü dönemi, söz konusu dönemin özelliklerini ve Atatürk’ün düşünsel kaynaklarını iyi tanımak, daha sonra da Atatürk’ün top­ lumsal değişim hareketinde “bilime” nasıl bir anlam yüklediğini bil­ mek gerekmektedir. Atatürk’ün doğup büyüdüğü 19 yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başları pozitif bilim anlayışının tüm dünyayı kasıp kavurduğu bir dö­ nemdir. Okuyan, araştıran, yeni gelişmeleri takip eden genç Mustafa Kemal de doğal olarak bu pozitivist rüzgarlardan fazlaca etkilenmiş­ tir; fakat o kendini hiçbir zaman sert esen rüzgarlara kaptırmamış, sü­ rekli kendini geliştirmiş ve fikri olgunluğa ulaşmayı başarmıştır38. Atatürk, 19.yüzyıl pozitivizminden etkilenmekle birlikte, haya­ tının hiçbir döneminde -akıl dahil- hiçbir şeyi “tabu” haline getirme­ miştir. Onun, Einstein’in: “Parçalanması, atomu parçalamaktan da­ ha zordur .” dediği “önyargıları” ve sorgulanmaya kapalı “genel k a ­ bulleri' yoktur. O, hayatı, evreni, kısacası insanı ilgilendiren her ye­ ni görüşe açıktır. Hayatın anlamını ve insanın dünyadaki varlık nedenini anla­ mak Atatürk’ün en önemli amaçlarından biridir. Bu amaçla özellik­ le hayatının son dönemlerinde insan nereden geliyor, nereye gidi­ yor? Dünya nasıl meydana gelmiştir? İlk insanlar nasıl ortaya çık­ mıştır? Dinlerin ve Tanrı’nın anlamı nedir? gibi daha pek çok soru­ ya “genel kabullerin dışında” yanıtlar aramıştır. Atatürk’ün -bu tezin de konusu olan- Türk tarihiyle ilgili araştırmaları da bir yönüyle Cemil Sönmez, A tatürkve Okuma Sevgisi, 2.bs. Ankara 1994, s .17. Sinan Meydan, Bir öm rün Öteki Hikayesi, “Atatürk, Modemizm Din ve Allah", 3.bs. İstanbul 2004, s.102-116.


38 • Sİ NAN MEYDAN

böyle bir arayışın ürünüdür39. Atatürk’ün yanıt aradığı bu soruların, eski çağlardan beri bilimin de yanıt aradığı temel sorular olduğu gözardı edilmemelidir. Atatürk, “kalıplaşmış” ya da “kemikleşmiş” bir bilim anlayışını reddetmektedir. O, bilimin sürekli bir “değişim” ve “gelişim” içinde olduğuna inanmaktadır. Bu nedenle dil bilimcilerini:“Çahşm ahrm ızı ilmin son verilerine uydurm anız Zazundzr.”diyerek, uyarmıştır40. Bu aşamada: “Atatürk bilim anlayışımızın yeniden biçim lenm e­

sinde bize nasıl yardımcı olacakT sorusuna verilecek yanıt kendili­ ğinden ortaya çıkmaktadır: Öncelikle, Atatürk gibi genel kabullerimizin sorgulanmasına ta­ hammül edebilmeli, en önemlisi bize ters gelen tezlere hiç düşün­ meden, ‘bilim dışıdır” diyerek hemen karşı çıkmamalı ve asla bilime kendimizce sınırlar çizmemeliyiz. Tıpkı Atatürk gibi, öncelikle her tezin doğru olabileceği ihtimalini göz önünde bulundurmalı ve en önemlisi mutlaka bilimdeki son gelişmeleri takip etmeliyiz41. Bu sa­ yede bilim anlayışımız 21. yüzyılın “yeni bilim anlayışını” yakalaya­ rak evrenselleşecek ve daha sağlam temeller üzerinde yükselecektir.

'Ö ngörü Yeteneği Atatürk’ün ayırıcı özelliklerinden en önemlisi şaşırtıcı düzeyde­ ki öngörü yeteneğidir. Onun askeri ve siyasi başarılarının temelinde -’9

Atatürk’ün din konusundaki düşünceleri ve bu konuda yaptığı çalışma­ lar hakkında bkz. Meydan, Bir öm rü n ö tek i Hikayesi. “Atatürk, Mödernizm , Din ve Allah”, Toplumsal Dönüşüm Yayınlan 3.bs., İstanbul 2004. Utkan Kocatürk, “Atatürk’ün Sohbetleri”, Atatürk Özerine Araştırmalar, IH, Ankara, 1971, s. 42.

41

Örneğin Atatürk, bazı bilim insanlannca bir ütopya diye küçümsenen, gerçek dışı, akıl dışı olarak görülen Mu kıtası ve T ürkkr arasındaki ilişki­ yi ciddi ciddi araştırmıştır. Aynca Atatürk, pek çok bilim insanı tarafın­ dan “akıl dışı” denilerek bilimin inceleme alanı dışına itilen “din” konu­ suna bilimsel açıdan bakmayı denemiş, 1930’larda İslam dini konusunda çalışmalar yaptırmıştır. Bkz. Meydan, a.g.e.


3 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

bu öngörü yeteneğinin izleri vardır. O n un hayatı, adeta bir gün ger­ çek olacak düşlerle doludur; fakat Büyük Önder’in gelecek hakkm daki isabetli öngörüleri, bazılarının düşündüğü gibi “kehan et” değil

bilimsel gözleme dayalı sonuçlardır.42 A tatürk’ün gelişmiş öngörü yeteneğine çok sayıda örnek ver­ m ek m üm kündür: Birinci Dünya Savaşı’nm nasıl sonuçlanacağını dört yıl önceden bilm iş, Birinci Dünya Savaşı sonunda Ingilizlerin O sm anlıya yönelik politikalarını tahm in ederek yetkili m akam ları önceden uyarmış; İkinci Dünya Savaşı’nm ne zam an başlayacağını ve nasıl gelişeceğini Mac Arthur’a söylem iştir. Daha yirm ili yaşlarda Selanik’te arkadaşlarına, gelecekte Türkiye’n in kaderine hü km ed e­ ceğini ve k im i hangi göreve getireceğini açıklam ış; Sofya’da Madam Hilda Cristianus’a, bir gün T ürkiye’yi yöneteceğini ve ülkesine çağ­ daş uygarlık değerlerini yerleştireceğini ifade etm iştir. Selanik’te, genç bir subayken îvan M analof a, yapılması gereken tüm devrimleri teker teker sıraladıktan sonra: “Bir gün gelecek ben hayal zannet­

tiğiniz bütün bu inkılapları g e rç e k le ş tire c e ğ im demiştir. Daha 1 9 0 7 yılında M isak-ı Milli sm n ian n ı tahm in etm iş, M ütareke döne­ minde Almanya’nın Türkiye sefirine: '‘E nver’in batırdığı Türkiye’y i

kurtarmaya Allah beni m em ur etti. ” yanıtını verm iştir43. Şaşırtıcı ve düşündürücü olan, A tatürk’ün yıllar önce söylediklerinin yıllar son­ ra aynen gerçekleşecek olmasıdır.

Tarih Bilinci Atatürk, gelecekte olabilecekleri tahm in etm e konusundaki üs­ tün başarısını, “bilim sel düşünebilm e yeteneğine ” ve “derin tarih

bilgisine" borçludur. Tarih, onun doğuştan gelen yeteneklerini kes­ kinleştirm iş; geçm işi doğru tem ellendirm esini ve bugünü doğru ya­ şarken, geleceği doğru okum asını sağlamıştır. O, geçm işin birikim ve tecrübesini, geleceğin değişim ve gelişim iyle harm anlayarak, ya­ şadığı çağı şekillendirm eyi başaran ender liderlerden biridir, ^

Ali Bektan, Atatürk’ün Kehanetleri, Sınır Ötesi Yayınları, İstanbul 1998.

^

Sadi Borak, Atatürk’ün İstanbul’daki Çalışmaları İstanbul 1998, s.33.


40 • Sİ NAN MEYDAN

Atatürk, ortaöğrenim yıllarından itibaren tarihle ilgilenmeye başlamıştır. O na tarihin önem ini ilk fark ettiren ve tarihi sevdiren M anastır Askeri İdadisi tarih öğretm enlerinden

TevfîkBey’dir. M ehm et Tevfik

Kolağası Mehmet

Bey, Fransız Ihtilali’nin getirdiği ilke­

lerin dünyayı nasıl bir değişime doğru sürüklediğini iyi görenler­ dendi.

Milliyetçiliğin

yükselen değer olduğunun farkındaydı. O s­

manlI azınlıklarının im paratorluktan kopm ak için verdikleri m üca­ delenin sonunda olabilecekleri önceden görebiliyor, öğrencilerine

“ulusal bilinç” aşılamaya

çalışıyordu. Genç Mustafa Kemal, Fransız

Ihtilali’nin tem el ilkelerinden

“Hürriyetin” ne

anlama geldiğini yine

M ehm et Tevfik Bey’den öğrenm iştir. Mustafa Kemal’in o yıllardaki sınıf arkadaşlarından Ali Fuat Cebesoy, genç Mustafa Kemal’le tarih öğretm eni Mehm et Tevfik Bey arasındaki ilişkiyi şöyle anlatm akta­ dır:

“(M ehm et Tevfik Bey) değerli ve m illiyetçi b ir Türk subayıydı. Türk tarihini iyi biliyor v e öğrencilerine tarih zevki veriyordu. Ata­ türk, Türk tarihini bütün genişliği ve derinliği ile kavramış bulunan hocasından daima saygı ile söz etmişti. Bir gün bana. ‘Tevfik Beye

minnet borcum vardır; bana yeni bir ufuk açtı ’ demiştir. ’*t4. Atatürk, sadece okulda öğrendikleriyle yetinen bir öğrenci de­ ğildi; fırsat bu ldu kça oku l dışında da kendini geliştirmeye çalışıyor­ du. Düşünsel bakım dan gelişip olgunlaşm anın birinci şartının

mak” olduğunu

“oku­

erken yaşlarda anlamıştı. Sürekli okuyordu: şiir,

edebiyat, askerlik, ekonom i, psikoloji, din, ta rih ...G en ç Mustafa Kemal, okuyup öğrendiklerini arkadaşlarıyla paylaşıyor, arkadaşla­ rını özellikle

vatan ve hürriyet konularında

bilinçlendirm eye çalışı­

yordu. A tatürk’ün Harp Akadem isi’ndeki sınıf arkadaşlarından Asım Gündüz, genç Mustafa Kemal’in düşünsel yapısı ve kültür kaynakları hakkında anılarında şu satırlara yer verm ektedir:

..M ustafa Kem al’in dikkati çeken âletleri, vardı. Etrafına top­ ladığı arkadaşlarıyla cesarede konuşuyor, onlan güzel konuşm asıy­ la kısa zamanda tesiri akma adıyordu. Bizlerin okum adığım ız vatan şiirlerini sık sık tekrarhyordu. N am ık Kem al’in bütün şiirlerini bir 44

Ali Fuat Cebesoy, Sınıf Arkadaşım Atatürk, İstanbul, t.y, s. 18.


41 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

defterde toplamışa. Bu şiirleri fasa zamanda bütün arkadaşlar defte­ rim ize yazmış ve ezberlem iştik. “Yabana lisana karşı da büyük bir hevesi vardı. Bu maksatla Be­ yoğlu'nda bir Fransız madamına pansiyoner olm uştu. Bu Fransız kadrn, Fransız Sefareti kuryeleri ile Itöhatçıbnn Paris’te yayınladık­ ları gazeteleri getiriyor v e Mustafa Kem al’ e veriyordu. Fransız kadın aynı zamanda Fransızca dersi veriyordu. Bizler, vatan, m illet ve Türklük fikirlerini ilk defa H arp Akademisi sırakrm da Ondan duy­ m uştuk. ( . . . ) Mustafa Kemal, iyi Fransızca bilirdi H arbiye’de iken h er tatilde Selanik’te bir Fransız okulunun tatil kurslarına devam ederek lisanım ilerlettiğini söylerdi 45 A tatürk, daha ço k kişisel çabasıyla geliştirdiği Fransızcasım kullanarak, çok genç yaşlarda dünya tarihini öğrenm iş, Fransız Devrimi’ni ve ilkelerini; Jan Jack Rousseau’yu, Volter’i, Montesquieu’yu, Robespier’i tanım ıştı. Sanayi Devrim i’ni, işçi sınıfının m ücadelesini, 1 8 4 8 ihtilallerini, hatta materyalizm, pozitivizm ve sosyalizm akım ­ larını öğrenm iş; hızla değişen dünyada, Osm anlı İm paratorluğumun eskim iş kurum larıyla daha fazla ayakta kalam ayacağını daha o yıl­ larda görmüştü.

Türklük Bilincinin Gelişimi Orta ve yüksek öğrenim yılları, A tatürk’ün

“Türklük bilincinin”

de gelişip olgunlaştığı yıllardı. O yıllarda Atatürk’ün Türklük b ilin­ cinin gelişip olgunlaşm asında bazı öğretm enleri, okuduğu yerli ve yabancı kitaplar ve bazı O sm anlı aydınlarının bü yük etkisi olm uştu. A tatürk’ün o yıllarada en ço k etkilendiği O sm anlı aydınları m eşru­

Namık Kemal, Tevfik Fikret ve Mehmet Emin Yurdakul’dur. Bu etkileşim in izlerini A tatürk’ün tüm yaşam ın­

tiyet kuşaklarını etkileyen da görm ek m üm kündür.

İyi b ir okuyucu olan Atatürk’ün en ço k okuduğu ve sü rekli ya­ nında taşımaya değer bulduğu eserler arasında Nam ık Kemal, T ev­ fik Fikret ve M ehm et Emin (Yurdakul)‘in eserlerinin başta gelmesi, 45

Asım Gündüz, Hatıralarım, der. İhsan İlgar, İstanbul 1973, s.12-14.


42 • Sİ NAN MEYDAN

onun b u aydınlardan fazlaca etkilendiğini gösterm ektedir. Örneğin I. Dünya Savaşı’nda 1 6 .Kolordu Kom utanı olarak Doğu A nadolu’da bulunduğu sırada tuttuğu ve 7 K asım -25 Aralık 1 9 1 6 günlerini içe­ ren anı defterindeki kayıtlara göre ‘4 9 ’ günlük süre içinde okuduğu kitaplar arasında, Namık Kemal’in “T arih-i O sm ani”, İstanbul, 1 8 8 9 ; “M akalat-ı Siyasiye ve Edebiye” İstanbul, 1 3 2 7 (1 9 1 1 ); Meh­

met Emin (Yurdakul)’un “T ürkçe Şiirler”, İstanbul, 1 3 1 6 (1 9 0 0 ) ve Tevfik Fikret'in “R übab-ı Şikeste” İstanbul, 1 3 1 6 (1 9 0 0 ) adlı eserle­ ri vardır46. Atatürk, o yıllarda genç kuşaklara “vatan ve özgürülük” kav­ ram larını anlatan Namık Kemal, O sm anlılık yerine Türklüğü ve T ürk duygusunu dile getiren “ulusal şair” Mehmet Emin Yurdakul ve zorbalığa karşı direnip, insanlık değerlerine sahip çıkm anın ve yükselm enin önem ine işaret eden Tevfik Fikret’i okuyor ve düşün­ sel bakım dan daha ço k bu aydınların görüşleriyle besleniyordu.

1 Aydın Etkisi a. Namık Kemal Etkisi Atatürk, “hürriyet ve vatan” konusunda en çok Namık Ke­ m al’den etkilenm iştir. Genç Mustafa Kem al’iri'T ü rk lü k bilincinin” gelişip olgunlaşm asında vatan şairi N am ık Kem al’in ayn bir yeri var­ dır. G enç Mustafa Kem al, Harp Okulu ve Harp A kadem isi yılların­ da N am ık Kem al’i: "Türk ulusunun yüzyıllardan beri beklediği ses’’ olarak görm üş ve onun özgürlükçü düşüncelerinden etkilenm iş­ tir^ . Silvan’da anı defterine yazdıkları, Atatürk’ün N am ık Kem al’in bazı eserlerini yanında taşıdığını ve sıkça okduğunu göstermektedir. Ö zellikle, N am ık Kem al’in “Şark M eselesi”, “Hürriyet-i Efkar”, “U sul-i M eşveret Hakkında M ektuplar” gibi eserlerini ve Doğû So­ ^

Atatürk’ün 7 Kasım-25 Aralık 1916 tarihleri arasında okuduğu diğer ki­ taplar ve aldığı notlar için bkz. Şükrü Tezer, Atatürk’ün Hatıra Defteri, TTK, Ankara, 1972, s.72 vd.

^

Gündüz, a g e ,, s. 15 vd.


4 3 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

runu, düşünce özgürlüğü ve m eşrutiyet sistem i hakkm daki görüşle­ rin i içeren “Makalat-ı Siyasiye ve Ebediye” adlı eserini b ir savaş dö­ nem inde uzak, küçü k bir Anadolu kasabasında okum ası anlam lıdır. Sadece bu kitaplar bile A tatürk’ün 1 9 1 6 gibi erken b ir tarihte “Türk­

lük”, “özgüllük” ve “ileri yönetim biçimleri” gibi konular üzerinde düşündüğünü gösterm ektedir. Atatürk üzerindeki N am ık Kemal etkisi Kurtuluş Savaşı yılla­ rında da devam etm iş, Atatürk, N am ık Kem al’in düşüncelerini ve şi­ irlerini savaş sırasında Türkiye Büyük M illet M eclisi kürsüsünden dile getirmiştir. Birinci İnönü Savaşı’ndan sonra m ecliste yaptığı k o­ nuşm ayı, vatan şairinin ünlü dizelerini: “ Vatanın bağrına, düşm an

dayasm hançerini, bulunur kurtaracak baht-ı kara m aderini." b içi­ m inde değiştirerek bitirm iştir48. A tatürk, Nam ık Kemal’in ulusal duyguyu güçlendiren yazıları­ nı okudukça, daha ço k genç yaşlarında “vatan" ve “tarih bilinci” ara­ sındaki ilişk in in de farkına varmıştır.

Namık Kemal sayesinde “vatanseverlğin” ve “milliyetçiliğin”, “ulusal tarihle” beslendiğini fark eden A tatürk, m illiyetçiliğini Ziya Gökalp’in T ü rk tarihi hakkm daki görüşleriyle güçlendirm eye ve ol­ gunlaştırmaya başlam ıştır.

b. Ziya Gökalp Etkisi Atatürk’ün “Türklük bilincinin” dil, tarih ve kültür ekseninde derinlik kazanm asında en bü yük etkiye sahip olan O sm anlı aydını

Ziya Gökalp’tir. Gökalp, Türk devrim inin düşünsel dayanaklarını araştıranlar ve Kemalizm ’e bir ideolog arayanların en çok üzerinde durduklan isim ­ dir. Öyle k i bazılarına göre Ziya Gökalp: “Kemalizmin biricik ideolo­ gudur,"*9. Doğrusu Ziya Gökalp, Atatürk’ün en önem li düşünsel kaynaklarından biri olsa da on u n ,"Kemalizmin biricik ideologu ol-

Şerafettin Turan, Atatürk’ün Düşünce Yapısını Etkileyen Olaylar, Düşü­ nürler, Kitaplar, Ankara 1989, s.8. A g e ., s.18.


44 • Sİ NAN ME Y DA N

madiği ” da ortadadır50.' Çünkü Ziya Gökalp ile Atatürk arasında çok büyük bir düşünsel benzerlik ve devamlılık olsa da görmezlikten ge­ linem eyecek kadar önem li düşünsel ayrılıklar da vardır. “Olguculuk, ulusçuluk, halkçılık, laiklik, uygarlığı bir bütün olarak görme, dilde özleşme, kadın haklan, vb. konularda ayrıntıla­ ra inildiğinde G ökalp’in düşünceleri ile Mustafa Kemal Atatürk'ün görüşleri ve eylemleri arasında önemli ayrılıklar g ö z e çarpar."51. Fakat her şeye rağm en Ziya G ökalp’in, A tatürk’ün Türklük b i­

lmedin şekillendirdiği ve bu konuda A tatürk’ün en önem li düşünsel kaynağı olduğu yadsınam az bir gerçektir. 19. yüzyılın sonlarında, yazılarında, ısrarla “kökleri çok eskilere giden bir Asya Türk tarihin­

den” söz eden Gökalp, “eski Türklerin en az Batılı ulusalar kadar hatta onlardan çok daha ileri bir uygarlık yarattıkları ' tezini bir sis­ tem dahilinde bilinçle işlem iş ve kendi ifadesiyle “Türkçülüğün E sa sla ri’m belirlem iştir. G ökalp’in derinleştirip esaslarını belirlediği “T ü rkçü lü k ”, O s­ m anlI Devleti’inin son dönem lerine dam gasını vuran İttihat ve Te­

rakki Partisi’nin resm i ideolojsi haline gelmiş ve “T ü rk Ocakları” yo­ luyla toplum a yayılmaya çalışılm ıştır. Bu ortam da Mustafa Kemal Atatürk de Ziya G ökalp’in Türkçülüğünden etkilenm iş; fakat Ata­ türk ve onun ilkelerini belirlediği Kemalist Sistem, her konuda o l­ duğu gibi T ürkçülük konusunda da özgün tarzım yaratmıştır. Ziya G ökalp’irt Türkçülüğü, “ulusal tarihle” ve “ulusal dille” beslenen, kökleri Orta Asya'nın derinliklerine kadar uzanan, ulus tanım ında, “ırk ve köken birliği” kadar “tarihsel” ve “ahlaksal yakın­ lığa” da önem veren bir Türkçülük’tür52*. Ziya Gökalp, T ürkçülük akım ını, kökleri Orta Asya’nın bin ler­ ce yıllık geçmişiyle beslenen “Eski Türk Tarihi” üzerinde yükseltm e­ 5^

Cavit Orhan Tütengil, “Atatürk ve Ziya Gökalp Bağlantılan", Türk Dili, Sa. 302, 1976, s.5 7 9 -5 8 4 ; Turan, a .g e „ s.18. Turan, a.g.e., s. 18.

52

Türkçülüğün Esaslan için bkz. Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esaslan, Dede Korkut Yayınlan, İstanbul, 1976.


4 5 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N SAKLI TARİ Hİ

ye çalışm ıştır. Bu amaçla T ürklerin geçm iş başarılarından söz eden çok sayıda kitap ve yazı kalem e almıştır. Atatürk, G ökalp’in bu y a­ zılarını okuyarak tıpkı Gökalp gibi, Türkçülüğünü E ski Türk Tari­

hiyle beslem iştir. littihat ve Terakki Partisi’nin ideologu Ziya Gökalp, 1 9 1 0 yılın­ dan itibaren yayınladığı “Türk Tarihinden: Altın Yurt53, Turan54;

Türklük55; Alün Destan;56 Cenk Türküsü57; Kızüeima58; Turan59, Ergenekon60, Alageyik61; Altın Destan62, Halk Masalı: Küçük Şeh­ zade63; Yeni Atilla64; Halk Mask Ülker ile Aydın65 ve ötüken Ülke­ Ziya Gökalp, “Türk Tarihinden Altın Yurt”, Genç Kalemler, C.1I, Sa: 5, 1326 (1910). 34

Ziya Gökalp, “Turan”, Genç Kalemler, C.ll, Sa: 6 -14, 22.2. 1326 (1 910), s.40-47.

33

Ziya Gökalp, “Türklük”, Genç Kaimeler, C .ll, Sa: 7 ,1 3 2 6 (1 9 1 0 ), s.120.

Ziya Gökalp, “Altın Destan", Genç Kalemler, C.1II, Sa: 14, 1327 (1 911),

37

Ziya Gökalp, “Cenk Türküsü”, GençKalemler, C.1V. Sa: 2 7 ,1 3 2 8 (1 912),

s. 40-43. s. 45-4 8 58

Ziya Gökalp, “Ktzılelma”, Türk Yurdu, C.11I, Sa: 7, 1328 (1 9 1 2 ) s. 193-

59

Ziya Gökalp, “Turan”, Altın Armapğan II, Türk Yurdu, 24. Sayıya ek,

30

Ziya Gökalp, “Ergeneokon”, Altın Armağan II, Türk Yurdu, 24. Sayıya ek.

^

Ziya Gökalp, “Alageyik”, Alün Armağan II, Türk Yurdu, 24. Sayıya ek,

62

Ziya Gökalp, “Altın Destan”, Altm Armağan II, Türk Yurdu 24. Sayıya ek,

33

Ziya Gökalp, "HalakMasalı: Küçük Şehzade”, Halka Doğru, C.l.Sa: 35,

64

Ziya Gökalp, “Yeni Atilla”, Halka Doğra, C.I, Sa: 13, 4 .7 .1 3 2 9 (1 9 1 3), s.

303. 28.10 1 3 2 8 (1 9 1 2 ), s. 17 1 8 .1 0 .1 3 2 8 (1 9 1 2 ) s. 20. 1 8 .1 0 .1 3 2 8 (1 9 1 2 ) s.26 1 8 .1 0 .1 3 2 8 (1 9 1 2 ), s.31-38. 12-27.6 .1 3 2 9 (1 913), s.89-95 97-98. 33

Ziya Gökalp, “Halak Masalı Ülker İle Aydın,” Halka Doğra, C.I, Sa: 35, 5 .12.1 3 2 9 (1 9 1 3 ) s.269-276.


46 • Sİ NAN ME Y DA N

si”66 adlı şiirlerinde sürekli olarak eski Türk tarihinden bahsetm iş­ tir. G ökalp’in en çok işlediği konulardan biri Türklerin çok eski çağlarda Orta Asya’dan dünyanın dört bir yana yayıldıklarıdır. Ö r­ neğin

Ergenekon” adlı şiirinde bu konuyu şu şekilde mısralara

dökm üştür:

"Biz Türk Han'ın beş oğluyuz Türk Tann’nm öz kuluyuz, Beşbin yıllık bir orduyuz. Turan yurdu durağımız. Ak ordumuz sola gitti Üç hakanlık tesis etti. Medi, Sümer, Akat, Hit’i Bu üç şanlı oymağımız.

Ergenekon şiirinden de açıkça anlaşıldığı gibi Gökalp, T ü rkle­ rin Orta Asya’dan dünyaya yayıldıklarını, M ezopotamya’da ve Ana­ dolu’da Sûmerler, Akadlar ve Hitider gibi ileri ilk çağ uygarlıklarını meydana getirdiklerini ve gittikleri yerlere uygarlıklarını da götür­ düklerini düşünm ektedir. Gökalp, bu tür şiirlerini başlıca üç kitap­ ta toplam ıştır. Bunlardan birincisi 1 9 1 3 - 1 9 1 4 yıllarında yayınladığı

“Kizilelma”67, İkincisi 1 9 1 8 yılında yayınladığı “Yeni Hayat”68 ve üçüncüsü 1 9 2 3 yılında yayınladığı “Alün Işık”69* adlı kitaplardır. Doğal olarak, başta Atatürk olmak üzere, 1 9 3 0 ’lu yıllarda Türk Ta-

66

Ziya Gökalp, "Ötüken Ülkesi", Ttük Sözü. C.l, Sa: 2, 17 .4 .1 3 3 0 (1 914), s .ll.

67

Ziya Gökalp, Kızılelma, Türk Yurdu Kitapları, No, 8, Akkurum Hayriye Matbaası ve Ortaklan, İstanbul, 1914, s .146.

Ziya Gökalp, Yeni Hayat, Naşiri: Yeni Mecmua Evkafı lslamiye Matbaası, İstanbul 1918, s.73.

69

Ziya Gökalp, Altın Işık, Türkiye Cumhuriyeti Maarif Vekaleti Neşriyatın­ dan Çocuk Kütüphanesi I, Mabaa-i Amire, İstanbul 1923, s.197.


4 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

rihTezi’ni kanıtlam aya çalışan tarihçilerin hem en hepsi Ziya Gökalp ile organik bir bağ içine girmiştir. Bu nedenle G ökalp’in çalışm alan Atatürk’ün ileri sürdüğü “Türk Tarih Tezi’nin” ilk taslakları gibidir.

c. Mustafa Celaîettm Etkisi A tatürk’ün ulusal bilincin in belirginleşm esinde ve Türk tarihi­ ne, Türk kültürüne duyduğu ilginin giderek artm asında özellikle üç yabanacı tarihçinin büyük etkisi vardır. Bunlardan ilki, aslen Polon­ yalI olup daha sonra Türkleşen Mustafa Celalettin’dir. Celalettin, henüz Türk ulusal duygusunun doğmadığı günlerde Osm anlıda Türklerden başlı başına bir halk olarak söz etm iştir70. 1 8 7 0 ’de yazdığı “Eski ve Modem Türkler” adlı kitapta Türklerle Ari

kavimler arasında ırk yakınlığı olduğunu ileri sürm üş ve buradan hareketle O sm anlı İm paratorluğundaki egem en halklar, özellikle Balkan toplum ları arasındaki birliği tehdit eden etnik ayrılıkların gerçekte var olm adığını belirtm iştir71. Atatürk, “ Türkleıin ileri bir

uygarlığa sahip olduğunu ” iddia ederken Mustafa Celalettin’den faz­ laca etkilenm iştir.

d. Leon Cahun Etkisi Atatürk’ü derinden etkileyen diğer bir tarihçi de Leon Ca-

hun’dur. Cahun, Türk tarihi, Türkçe ve özellikle Orta Asya Türkleriyla ilgili araştırmalarıyla ün yapm ıştır. 1 8 5 6 yayım lanan ve T i­ m ur’a kadar olan Asya Türk tarihini içeren “Introduction a LTıisto-

rie de I’Asie Turcs el mongoles, Des origines a 1 4 0 5 ” adlı kitabı dö­ nem in O sm anlı aydınları arasında yayılmış, hatta Türkçülüğün do­

ğuşunda önem li bir etkiye sahip olm uştur72. Atatürk, daha gençlik yıllarında bu eseri okum uş ve etkilenm iş­

Ettore Rossi, Dull’lmperio Ottomano alla Republica di Turchia, Oriente

'1

Turan, a.g.e., s. 26.

72

A.g.e., s.28.

Modemo, XXIII, nr, 9 (1 9 4 8 ), s.362'den nakleden Turan, a.g.e., s. 25


48 • Sİ NAN ME YDAN

tir. Atatürk bu önem li eserden cum huriyet dönem inde de yararlan­ mıştır. Kitaplığındaki özel nüshaya koyduğu işaretlerden, Ata­ türk’ün özellikle T ürk T arih T ezi’ni hazırlarken bu eserden çok et­ kilendiği anlaşılm aktadır73.

e. Deguignes Etkisi A tatürk’ün çokça etkilendiği yabancı tarihçilerden biri de Deguignes’tir. Atatürk’ün, Türk tarihine “Batı merkezli tarihin” dar kalıpları dı­ şından bakm asını sağlayan ve ona Türk uygarlığının derinliğini gös­ teren en önem li kaynaklardan biri Deguignes’in, “Historic generale

des Turcs des Mongols et des aultres lartares accidentals avam et depuis Jesus-Christ jusqu’a present” adlı ünlü eseridir. 1 7 5 6 -1 7 5 8 yıl­ larında 5 cilt olarak Paris’te yayınlandığında, İslamiyetten önce de bir Türk tarihinin varlığından sözettiği için geniş yankılar uyandıran bu önemli eserden Türk aydınları ancak 19. yüzyılın sonlarında ha­ berdar olabilm iş ve bu eser cum huriyetin ilk yıllarında Türkçeye çevrilebilm iştir. Hüseyin Cahit Yalçm’ın, “Hunlann, Türklerin, Mo­

ğolların ve Daha Sonra Tatarların Tarih-i Umumisi” adıyla yaptığı çe­ viri 1 9 2 4 ’de basılmıştır. Atatürk, tarih çalışm alarında özellikle bu çe­ viriden yararlanmıştır. A tatürk’ün Türk tarihi konusunda yazıp söy­ lediklerine bakılınca Deguignes’in bazı görüşlerini aynen paylaştığı, bazı görüşlerinden de fazlaca esinlendiği anlaşılm aktadır74.

2.Türklere Yönelik İftiraların Etkisi A tatürk’ün “T ürklü k b ilincin in” güçlenm esinde “tarihe” duydu­ ğu ilgi belirleyici rol oynam ıştır. Atatürk, okuduğu yabancı kaynak­ ların pek çoğunda T ürklerden “barbar”, “sarı ırka m ensup”, “ikinci sınıf insanlar” gibi küçültücü sıfatlarla bahsedilm esine büyük tepki duymuştur. Bu tepki zaman içinde onun T ürklü k bilincinin güçlen­ m esini sağlamıştır. Türklere yönelik asılsız iftiralar, Atatürk’ü, ezi­

^3

Katalog sıra no, 3 8 5 2 . Nakleden Turan, a.g.e., s.28.

^

Turan, a.g.e.,s.29.


4 9 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N SAKLI TARİ Hİ

len, horlanan ve dışlanan T ürk ulusunu korum a, onun tarihine ve kültürüne sahip çıkm a, bu tarihi ve kültürü açığa çıkarıp içselleştir­ me durumuyla karşı karşıya getirmiştir. Genç Mustafa Kemal, Harp O kulu yıllarında ve sonrasında -O sm anlıda özellikle esk i T ü rk tarihinin ihm al edilm esi nedeniyleT ürk tarihinin eski dönem lerini daha çok Batılı tarihçilerin yazdık­ larından öğrenm iştir; fakat bu bilgilerin, T ürklerin tarih içindeki gerçek yerini ortaya koym aktan uzak olduğunu da ço k erken yaşlar­ da fark etmiştir. "İyi bir tarih bilgisine sahip olan Atatürk, o de\nr

Batı dünyasının Türkler hakkında beslediği haksız fikirleri bilen bir insandı"75. Atatürk, Batılı tarihçilerin Türkler hakkındaki iddiaları­ nın temelinde “T ürk düşm anlığının” izlerini görmüştür. Bu görüşü­ nü, Louis Halphen’in 1 9 2 6 yılında yayınlanan, “Les Barbares des

Grandes Invasion aux conquetes Turques du xie sieccle”, ( Barbarlar,

Büyük İstiladan Türklerin XI. yüzyıldaki Fetihlerine Kadar) adlı ese­ rini okurken sayfa kenanna: “Bütün Avrupa Türkler Karşısındat notunu düşerek dile getirm iştir76. Batılı bilim insanlarının genelde önyargılı olduğuna inanan Atatürk, Batılı tarihçilerin de T ürk tarihi­ ne “bilim sel tarafsızlıkla” yaklaşm adıklarını düşünm ektedir. 1932 yılında Rus tem silcisi Surits ile görüşm esinde: “Kirli ve T ürklerehor

bakan Batı bilim ine güvenm ediğini’ ifade ederek Sovyet bilim in ­ sanlarını Türkiye’ye davet etm esi, on u n gerçekten de Batı’nın taraf­ sızlığına inanm adığını gösterm ektedir77*. Batılı tarihçiler dünya tarihine kendi pencerelerinden bakıyor­ lardı; onların gözünde Türk; “göçebe”, “yağm acı”, “m edeniyetten uzak” ve “barbar” bir ırktı. Batılı entelektüellere göre T ürklerin uy­ garlığa hiçbir katkısı yoktu. T ürk ulusunu küçük gören Batı m er­ kezli tarihin iftiralarıyla büyüyen Atatürk, daha cum huriyetin ila­ nından çok önce Batı’nın bu “asılsız” iftiralarına “bilim sel” bir yanıt verm enin hesaplarını yapıyordu.

75

Saray, a.g.m., s.34.

75

Turan, a.g.e., s.49.

77

Mehmet Perinçek, Atatürk’ün Sovyetlerle Gülüşmeleri, İstanbul 2005, s .124.


50 • S İ N A N M E Y D A N

"Atatürk Baühhnn bu haksız isteklerine karşı yiğitçe m ücadele

etmiş ve Türk tarihinin büyük m edeniyet ve zengin kültürle bezen­ m iş olduğunu ve bunun da zamam geldiğinde ortaya konacağını söylemiştir."79. A tatürk, T ürk b ilim insanlarım , Avrupalı tarihçilerin Türkler hakkında yazdıklarına hem en inanmam aları konusunda şöyle uyar­ mıştır.

"H içbir hükm ü kendiniz, kendi bilginize ve manıza vurmadan, filan veya falan Avrupalı m uharrir söylem iş diye, hem en benim se­ m eyiniz. Onların, h ele biz Türkler, bizim dilim iz ve tarihimiz üze­ rindeki hüküm leri çok k ere yanlış bellenm iş esaslara dayandığım görüyorsunuz. ’79 A tatürk her fırsatta Batı’nın çarpık tarih tezlerini düzeltmeye ça­ lışm ıştır. Ö rn eğ in o sıralar

Larousse Ansiklopedisinde, “Türkler si­

yasi m ücrim lerini kazıklarlarT şeklinde bir cüm le vardı. Doktoru Mim Kemal Ö ke, Larousse’de böyle bir cüm le olduğunu söyleyince, Atatürk kütüphanesinden Larousse’yi getirtip bu cüm lenin bir an önce düzeltilmesi için H akkı Tarık Us’a em ir verm iştir80. Türklere yönelik bu tür iftiralar, düşünsel bakım dan Nam ık Kemal’le, Ziya G ökalp’le beslenen, “vatan ve hürriyet savaşçısı” Mustafa Kem al’in T ü rk lü k bilin cin i çok genç yaşlarda keskinleştirmiştir. Atatürk, zaman içind e Batı’nın Türkler hakkındaki asılsız iddi­ alarını çürütm enin ancak Batı m erkezli tarihe” başkıldırm akla m üm kün olacağını düşünm eye başlam ıştır.

3.Üstün Kavim Anlayaşına Tepkinin Etkisi Atatürk’ün

‘Türklük bilincini” güçlendiren,

sadece N am ık Ke­

mal, Ziya Gökalp ve Deguignes gibi aydınların T ürk tarihi h ak k ın ­ Saray, a.g.m., s .34. Utkan Kocatürk, Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Ankara 1999. s.139 80

Mim Kemal Öke, Hatnalar, (Yakanlarından Hatıralar), Atatürk Kütüpha­ nesi, Ankara 1995, s .105.


51 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

da verdikleri bilgiler ve Batılı tarihçilerin asılsız iddialarına duydu­ ğu tepki değildir; on u n T ürklük bilincin in güçlenmesinde im para­ torluk dönem inde, im paratorluğun bir ferdi olarak yaşadığı bazı olum suz olayların da belirleyici etkisi vardır: Ö rneğin, 1 9 0 6 yılında Şam’da kurm ay yüzbaşıyken b ir gün garnizonda kavga eden b iri Türk diğeri Arap kökenli iki eri karşısı­ n a alan nöbetçi subayın, kim in haksız olduğunu araştırm adan “Sen

kim oluyorsun da Kavm-i N ea p ’ten biline hakaret ediyorsun? diye Türk erini suçlayıp aşağılaması, Mustafa Kemal’de İm paratorluk içindeki Üstün kavim anlayışına karşı büyük b ir tepki doğurmuş, Türklük duygularını kam çılam ıştır. Ayrıca b u olay yıllar sonra ger­ çekleştireceği dinde Türkçeleştirme hareketinin p sikolojik alt yapı­ sını da oluşturm uştur. Atatürk’ün T ürklü k duygularını kam çılayan başka bir olay da 1 9 1 0 yılında Belgrat istasyonunda yaşanm ıştır: G enç Mustafa Ke­ mal, Picardie manevralarına katılm ak için Fransa’ya giderken, ba­ şında kırmızı fes bu lun an arkadaşı Yüzbaşı Selahattin’le Belgrat lstasyonu’nda alay edilm esi gururunu incitm iştir. Bu olay ise, yıllar sonra gerçekleştireceği şapka drvriminin p sikolojik a lt. yapısını oluşturm uş; yıllar sonra, o gün alay konusu olan fesin yerini tüm uygar ulusların kullandığı şapka, çağ dışı eski giysilerin yerini de tüm uygar ulu slann kullandığı yeni giysiler alm ıştır. Böylece Ata­ türk, şapka ve k ılık kıyafet devrimleriyle, kendi ifadesiyle: “Cevheri

(T ürk ulusunu) kaplayan çam uru? sıyırıp atarak cevherin gerçek kıym etini ortaya çıkarm ıştır.

Türk Tarih Tezi'ne Doğra O sm anlı Devleti’nde, Türk tarihinin Osmanh öncesi dönemleri unutulm aya terk edilm işti. D insel aidiyetin esas olduğu O sm anlı Devleti’nde Türklerin İslam öncesi tarihleri adeta kalın b ir sis per­ desiyle örtülm üştü. Bu nedenle Türklerin tarihsel derinlikten yok­ sun b ir ulus olduğu düşüncesi tüm dünyada olduğu gibi O sm anlI­ da da yaygınlık kazanm ıştı. Osmanlılar, İslam ön cesi dönem leri

“puiperea” ve “din dışı” zam an dilim leri olarak gördüklerinden da­


52 • Sİ NAN M E Y D A N

ha ço k T ürklerin M üslüm anlıktan sonraki tarihiyle ilgileniyorlardı. 19. yüzyılın sonlarında Fransız Ihtilali’nin estirdiği m illiyetçilik rüz­ garlarından etkilenen bazı O sm anlı aydınları bu anlayışı sorgulayıp kökleri ço k eskilere giden bir T ü rk tarihinden bahsetseler de O s­ manlI Devleti’nde h içb ir zam an kökleri İslam öncesine uzanan eski T ürk tarihinden söz etm ek yaygın bir düşünce halini alamamıştır. Böyle bir ortam da yetişen Atatürk’ün en büyük amaçlarından biri Türk tarihini örten, bu kalın sis perdesini kaldırarak kökleri İslam öncesine kadar uzanan eski parlak Türk uygarlığım ortaya çık ar­ maktı. A tatürk’ün 1 9 3 0 ’larda başlattığı tarih çalışm aları ve bu çalışm a­ larla kanıtlanm aya çalışılan T ürk Tarih Tezi, içeride Türk tarihin İs­ lam tarihiyle ya da sadece O sm anlı tarihiyle başlatılm asına; dışarıda ise T ürklerin “köksü z”, “uygarlıksız”, “göçebe” ve “yağm acı” göste­ rilm esine karşı ortaya atılan “ulusal merkezli” bir karşı çıkıştı. T ü rk Tarih Tezi, ortaya atıldığı dönem in siyasal koşullarından bağım sız olarak değerlendirilem eyeceği gibi, bilim sel niteliği göz ar­ dı edilerek de değerlendirilm em elidir. Kurtuluş Savaşı’nın ardından çağdaş ve laik bir devletin tem el­ lerini atan Atatürk, yeni devleti “din” m erkezli “üm m et” ve “kul” an ­ layışı yerine “milliyet” m erkezli “ulus” ve “birey” anlayışı üzerine oturtm ak istiyordu. Meşruiyetini dinden alan, üm m et anlayışın esas olduğu O sm anlı Devleti’ne karşın Türkiye Cum huriyeti, m eşruiye­ tini Türk milliyetçiliğinden alan bir “ulus devlet” olarak kurgulan­ m ıştı. Atatürk’ün bu kurgusu, 2 0 .yüzyıldaki siyasi gelişm elerin do­ ğal bir sonucuydu. 19. yüzyılın sonlarından itibaren m illiyetçiliğin yükselen değer haline geldiği eklektik yapılı O sm anlı Devleti’ndeki azınlıklar (Sırplar, Y u n a n lılar...) isyan ederek ulusal bağım sızlık m ücadelesi vermeye başlamışlar ve Doğu sorununu artık bir an ö n ­ ce çözm ek isteyen Batılı devletlerin de desteğiyle O sm anlıdan ayrı­ lıp bağımsızlıklarını ilan etmişlerdi. Bu süreçte olup bitinlere sade­ ce seyirci kalan M üslüm an Türkler de zam an içinde -ö zellik le Balkanlardakiler- bu m illi uyanıştan etkilenm eye başlamışlardı.. Önce bazı O sm anlı aydınları, daha sonra da asker, subaylar arasında geli­ şen belli belirsiz bir Türk milliyetçiliği yavaş yavaş Osm anlıdaki


5 3 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Türklerin dikkatini çekm eye başlam ıştı. 20. yüzyılın başlarında, O s­ m anlI Devleti’nin a rtık iyice çözülmeye başlaması ve azınlık unsur­ ların birer ikişer İm paratorluktan ayrılmasıyla bir bakım a kaderle­ riyle baş başa kalan Türkler arasında milliyetçilik yayılmaya başla­ m ıştı. Ö zellikle Balkan Savaşları sırasında Hrisitiyan yabancı unsur­ ların O sm anlıdan kopup ayrılmaları ve bu süreçte Balkanlarda k a­ lan T ürklere yapılan baskılar sonrasında Türk milliyetçiliği ete k e­ m iğe bürünm eye başlam ıştı. O sm anlının son dönem lerinde özellik­ le İttihat ve Terakki Partisi dönem inde bir devlet politikası haline gelen m illiyetçilik, kısa sürede sadece O sm anlı T ürklerinin hakları­ nı korum ak olarak tanım lanabilecek “Türkçülük”ün sınırlarını aşıp dünyadaki Türkleri birleştirm ek olarak tanım lanabilecek olan “T u -

rancılık ’a dönüşm üştür. O sm anlı Devleti’nin em peryalist kuşatm ay­ la çevrildiği o zor yıllarda tecrübesiz İttihatçıların elinde adeta “ger­

çekleşmesi imkansız hayaller üreten bir sihrili sözcük” haline gelen “Turancılık” akım ı, Enver Paşa’nm Birinci Dünya Savaşı sırasındaki

Sarıkamış bozgunuyla çok ağır bir bedel ödeterek tüm büyüsünü kaybetmiştir. Kurtuluş Savaşı’nda Anadolu’yu emperyalist ülkelere karşı savu­ nan etnik çoğunluğun Müslüman Türklerden oluşması Türkiye’de

milliyetçiliğin bir bakım a teoriden pratiğe geçm esini sağlamıştır. Kur­ tuluş Savaşı’mn Batılı düşmana karşı verilen bir “Vatan savunması” ol­ ması Türkiye’de “m illiyetçilik” duygusunun gelişmesini sağlamıştır. Gerçi bu m illiyetçiliğin en önem li özelliklerinden biri İslam diniyle

takviye edilmesidir; ama 1 9 2 0 ’li yılların sosyal ve kültürel koşulları dikkate alındığında ve düşmanın Hristiyan olduğu düşünüldüğünde “milliyetçilik” doğal olarak -devletle özdeşleşmemiş olan- Islamla (halk İslâmî, Heterodoks İslam) beslenm iştir. Bu durumun farkında olan Atatürk de Kurtuluş Savaşı’nda bilinçli olarak İslam dillinden toplumsal birlik ve motivasyonu arttırmak için yararlanmıştır81. Bu bakım dan Kurtuluş Savaşı yıllarında İslam, m illiyetçiliği takviye eden bir rol üstlenmiştir. Şüphesiz İslam’a bu rolü veren, dönem in toplum ­ sal koşullan kadar liderin önderlik yetenekleridir. 81

Meydan, a.g.e., s.233-242.


54 » Sİ NAN MEYDAN

Kurtuluş Savaşı’m n en önem li toplum sal m otivasyon unsurla­ rından biri olan İslam dini, savaş sonrasında devrim ci bir tavırla si­ yasal m eşruiyet aracı olm aktan kurtarılıp asıl ait olm ası gereken ye­ re, A tatürk’ün ifadesiyle: “Allah ile ku l arasındaki bağlılığa” dönüştürülmeye çalışılm ıştır. Atatürk, Kurtuluş Savaşı’ndan so n ra kuru­ lan laik Türkiye Cum huriyeti’nde -laikliğin bir gereği olarak- m eş­ ruiyeti “din” tem elinden “milliyet" tem eline kaydırmaya çalışm ıştır. Böylece O sm anlıda “dinin” oynadığı toplum sal rolü, yeni T ürk dev­ letinde “milliyetçiliğin” oynaması planlanm ış ve bu doğrultuda ça­ lışm alar yapılmıştır. İşte Atatürk, 1 9 3 0 ’lu yıllardaki “tarih,dil ve ant­

ropoloji çalışmalarım’ da bu amaçla başlatm ıştır. Bu bakım dan T ürk Tarih Tezi’nin öncelikli am açlarından biri yeni T ürk devletinin tem el ideolojisi olan “ulus devleti” güçlendirm ektir. Bu bakım dan T ürk Tarih Tezi ne kad ar “bilimsel" olursa olsun aslında “siyasal” bir am aca hizm et eder; fakat Türk Tarih Tezi’nin siyasal bir amaca hiz­ m et etm esi, söz konusu tezin bilimsel bir değerinin olm adığı biçim im inde yorum lanm am alıdır. A slında Atatürk de bir zam anlar Batı’nın yaptığını yapm ış, “si­ yasal geleceği” tarihsel bir zem in üzerine oturtmaya çalışm ıştır. Bir zamalar Batı, “sözde" tarihsel gerekçeler ileri sürerek Anadolu’da hak iddia etmişti. A tatürk de, tarihsel gerekçeler ileri sürerek, (Ü s­ telik Batı’ya göre ço k daha bilim sel) örneğin “H ititlerve Sûmerler

Türk’tür.” diyerek, Anadolu’nun “tarihsel tapusunu” almaya çalış­ mıştır. Atatürk, T ürk Tarih Tezi doğrultusunda yaptırdığı çalışm alarla hem yeni kurulan T ü rk devletine “tarihsel derinlik” kazandırm ak is­ tem iş, hem de bu devletin asırlardır yıpratılm ış, hırpalanm ış birey­ lerine “m oralve güven” vermeye çalışm ıştır. Burada sürekli gözden kaçan nokta, bu am açlar doğrultusunda yapılan tarih çalışm alarının aynı zamanda dönem in “bilimsel yöntemlerine uygun olarak gerçekletirildiğidir. İşte bu araştırma, gözden kaçırılan bu yeniden tartışmaya açmayı amaçlamaktadır.

bilimsellik konusunu”


5 5 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Milli Heyecan ve Ulusal Tarih Kurtuluş Savaşı’ndan hem en sonra bü yük b ir uygarlık projesiy­ le Türkiye’yi çağdaşlaştırm aya çalışan Atatürk’ü n bu süreçteki en önem li am açlarından b iri T ü rk tarihi ve T ü rk diliyle ilgili Batı’nın “yanlı” bakışından bağımsız çalışm alar yapm ak ve zengin T ürk tari­ h in i tüm ihtişam ıyla gözler önüne serm ektir. A tatürk b u çalışm alar­ la “milli bir heyecan” yaratm ayı am açlıyordu. Ona göre “milli heye­

can” ancak “milli tarihle” yaratılabilirdi.

“Milli heyecanın ancak, mili tarih şuuru ve milli kültür ile kuv­ vetlenip devam edeceğine inanan Atatürk, mili tarih araştırmalarına büyük önem vermiştir. Zira O, mili tarihi yabancıların gözleriyle görmenin, daha doğrusu onlann gösterdikleri şekilde anlamanın bir millet için ne büyük bir gaflet olduğunu çok iyi bilen bir insandı. İk­ tisadi ve siyasi istiklaline kavuşturduğu milletini manevi istiklaline de kavuşturmak için bu m em lekette tarih araşûnnalaunm gelişm e­ sine büyük önem veriyordu."02 Atatürk, tarih ve dil alanındaki çalışm alann

milliyetçiliği güç­

lendireceğini ço k iy i biliyordu. A tatürk için tarih, hem ulusu doğru tanım anın hem de gelece­ ği doğru anlam anın biricik yoluydu. Türk Tarih Tezi’n in tem elinde, Atatürk’ü n bir O sm anlı askeri olarak İmparatorluğun son yıllarında bizzat görüp yaşadığı çarpık­ lıklar, esinlendiği yerli ve yabancı ay d ın lara görüşleri ve b ir de doğ­ ru sosyolojik ve bilim sel çıkanm lar yer alıyordu.


I. BÖLÜM TARİH, EMPERYALİZM, TÜRK TARİH TEZİ ve ATATÜRK


TÜRKİYE’D E TARİH ve ARKEOLOJİ

Tarih, geçm işe yö n elm ek tir; fakat geçm işe y ö n elm ek , küflen­ miş, fosilleşm iş bir zam an boşlu ğu n a b u ğu lu cam lar ardın dan boş gözlerle b ak m ak , eskiye yönelik özlem leri tatm in etm ek y a d a g e ç ­ m işi yen id en canlan dırm ak değild ir; g e çm işe yönelm ek, geleceği d a­ h a iyi gö reb ilm ek ve b u d o ğ ru ltu d a adımlar atab ilm ek için kendini tanım ak, kendini bilm ek tir.T o p lu m ların b u g ü n ü n ü an lam ak ve ge­ leceklerini do ğru biçim lendirm ek için geçm işe yönelm eleri vazgeçil­ m ez bir zo ru n lu lu k tu r. Bilimsel y ö n tem lerle geçm işe yö n elm ek , toplu m sal ilerlem en in anah tarlarınd an biridir. T a rih bilim inin a m a­ cı, g eçm işe y ö n e le re k geleceğe ilişkin d o ğru çık a n m la r yap m ak tır.

"Dut ağacından yapılm ış bir sazın ustasını tanıması, çıkaracağı sese bir değer katar. Bir insanın derisinin altında yaşayan kişiliğini anlamaya çalışması gibi bir milletin de kendi hamurunu yoğuran el­ leri iyi tanıması gerekir.Bir insan gibi bir millet de zamam tek bo­ yutlu olarak tüketemez. Onun şimdiki durumu zaman denizine bir demir atma gibidir. Bu noktadan itibaren hem suyun derinlikleri­ nin, hem de onu kuşatan gökyüzünün tanınması gerekir. Köklen kopm uş bir ağaç nasıl yaşamazsa, bir millet de geçm işle alakasını kesem ez. Kökleri derinlere gittikçe ağaç da ululaşır. Atatürkçü Ta­


60 • S İ NAN ME Y D AN

rih Tezi’n de geçm işe yönelm ek, ecdadı tanımak bir buğday tanesin­ de meydana g elecek başağı önceden sezinlem ek demektir. "l ”Türk çocuğu ecdadım tamdıkça daha büyük işler yapm ak için kendinde kuvvet bulacaktır”2diyen Atatürk’ün am acının da ulusu­ na buğday tanesindeki başağı gösterm ek olduğu açıktır.

1. Osmankda Tarih ve Arkeoloji O sm a n lı. İm paratorluğunda tarih fazlaca ihm al edilen bilim dallarından biriydi: “vakanüvis” adı verilen O sm anlı tarihçileri, neden-sonuç ilişkisine dayalı ob jek tif tarih anlayışından oldukça uzak­ tı. Vakanüvisler, daha ço k İslam tarihi ve O sm anlı tarihinin bazı önem li dönem leriyle ilgilenirlerdi. İslam ö n c e si Türk Tarihi onlar için hiçb ir anlam ifade etm ezdi: Hem bu dönemlere ait bilgi ve b el­ ge eksikliği, hem tarihin Allah’ın emriyle yönlendirildiği şeklindeki klasik Islam i görüş, hem de O sm anlı sıyalı otoritesinin korkusu, vakanüvislerın İslam Ö ncesi Türk Tarihinden uzak durm alarının b e l­ li başlı nedenleriydi. Putperestliğin yaygın olduğu İslam ön cesi dö­ nem ler “günahkarlık” ve “dinsizlikle” özdeşleştirildiği için O sm anlI­ da tarih yazının bulunuşuyla değil, İslam iyet’in doğuşuyla başlardı, İnsanlar İslam öncesi dönem leri düşünm ek bile istemezdi. Aslında bu tutum sadece O sm anlı tarih yazım ının bir özelliği değildi. Din ta­ assubu altındaki Avrupa’da da aydınlanma dönem inden önce Hıris­ tiyanlık öncesi ço k tanrılı “pagan” kültür adeta yok sayılır, Avrupa tarihi Hıristiyanlığın doğuşuyla başlatılırdı 3.

“Osmanlıcılık” ve 1

ümmetçilik” im paratorluk içinde yaşayan

Orhan Türkdoğan, Kemalist Sistem ve Sosyolojik Yapısı, İstanbul 2005, s. 129.

^

Afetinan, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, 2.bs. Ankara 1968, s.297.

^

Bu nedenle Osmanlılar diğer İslam toplumlan gibi uzun süre Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicretini başlangıç kabul eden Hicri Takvim’i kullanırken, Batılı toplumlar da Hz. İsa’nın doğumunu başlan­ gıç kabul eden Miladi Takvim’i kullanmışlardır.


61 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

çeşitli halkları bir arada turan tek kaynak noktasını oluşturuyordu. İlk kez 8.yüzyılda m anlI’da ancak

Orhun Amtlan’nda

Türklük bilinci, O s­ Sultan ILMurat’la Sultan Murat, eski T ürk Un­ geçen

1 5 .yüzyılın ortalarına doğru

(1 4 2 4 -1 4 5 1 ) yeniden hatırlanm ıştır.

vanlarından “h a n ” ünvanını kullanarak İslam ön cesi köklerini hatır­ lamıştı. O dönem de O sm anlıların ataları olarak kabul ettikleri

Oğuzların Kayı aşiretinin damgası

paralara konuldu. O sm anlı tarih­

çileri ve ozanları O sm anlı hüküm darlarını ilk kez “T ü rk eski çağına” bağladılar ve hanedanın resm i açıklam ası haline gelen

nesini” işlediler4. Sultan

“Oğuz efsa­

II. Murat dönem inde (1 4 2 1 -1 4 5 1 ) T ürk es­

ki çağı, O sm anlı tarih yazım ında ve edebiyatında yükselen değer ha­ line gelmişti. Köprülü’ye göre, Osm anlıda Orta Asya T ürk dili ve edebiyatı bir süre işlendi ve 15.yüzyıl sonlarına doğru bir edebi okul, T ürk edebi dilinin bir parçası haline gelmiş bulunan Farsça ve Arapça kelim e ve deyimleri fazla kullanm aksızın arı ve sade Türkçeyle yazma çabasına girdi5. 15. yüzyıl sonlarına doğru Osm anlı kent soylularının köklerinin eski T ü rk tarihine dayandırıldığı görül­ mektedir: Aşık Paşazademin ifadeleriyle: “Sultan M ehm ed Han, Ga­ zi Han oğludur. Elhasıl Gökalp neslidir ki, Oğuz Han oğludur."6

LütfüPaşa ise m eşhur T aıih’inde ( 1 4 8 8 -1 5 6 3 ) O sm an Gazi’nin Oğuz beyleri tarafından hakanlığa seçilm esini şöyle anlatmaktadır: “Siz Kayı neslindensiniz. Bu O ğuz H an’dan sonra O ğuz beyle­ rinin oğullan ve hanlan idi. Gün Han vasiyeti, O ğuz töresi gereğin­ ce O ğuz neslinden kim se olmayınca, hanlık ve padişahlık Kayı soyu var iken ö z g e boy soyuna düşm ez." 7 Bu tarihten bir yüzyıl sonra ise her şey altüst olacak; Türk töre­ ^

P. Wittek, “Le role des tribus turques dans l’empire otoman", Melanges Georges Smets (1 9 5 2 ), 6 6 5-7 6 . Nakleden Bernard Lewis, Modem Türki­ ye'nin Doğuşu, 5.bs. Ankara 1993, s.9.

5

Mehmed Fuad Köprülü, Milli Edebiyat’ın Hk Mübeşşirleri, Istanbul,

^

Aşık paşazade Tarihi, Haz: Nihal Atsız, İstanbul 1970, s. 156.

7

Lütfi Paşa, Tevarihi Ali Osman’dan Ziya Gökalp’e Türk Töresi, İstanbul

1928. Nakleden Lewis, a.g.e., s.9.

1978, s . l l ,


6 2 . S İ N AN M E Y D A N

si ve T ürk kültürü unutulm aya yüz tutacaktı. Artık Türklüğün yeri­ ni O sm anlılık alm ak üzereydi. Bu değişim i

Koçi Bey ünlü

Risalesin­

de (1 6 3 0 ) şöyle açıklanm aktaydı;

' H arem i H üm ayun kanuna aykırı olarak Türk ve Yörük, Ç inge­ ne, Yahudi, dinsiz, m ezhepsiz nice kollar ve ayyaş şehir oğlanları gi­ rer o ld u Bundan sonra bir tedbir alınmazsa, tımar ve zeam et erba­ bına verilm ezse bu derm e çatma asker ile fin ve devlete layık bir hiz­ m et görülem ez; bir iş tamamlanamaz. K oçi Bey, devletin içine düştüğü buhranın nedenlerini sıralar­ ken devşirm elerin devlet kadem elerine yerleştirilm elerine, asli unsur T ürklerin ise yavaş yavaş gözden düşm elerine dikkat çekerek

Murat’a bu durum un bir an önce

IV.

düzeltilmesi önerisinde bulunuyor­

du. Fakat ne acıdır ki: “Bundan sonra Osm anlı hüküm darlan, koca imparatorluk içinde esasında her şeyden önce Türklerin padişah ol­ duklarını ve 19.yüzyıla kadar Türkleri h iç hatır kınayacaklardı.”*9 O sm anlı İm paratorluğum da uzun yıllar boyunca unutulan T ürklü k şuuru ancak 19..yüzyılm ikinci yarısında hatırlanacaktı. Bu konuda ilk önem li çalışm aları yapanlar Yeni O sm anlIlardan ve kültürel rollerine göre

Yeni Osmanlı aydınlarıydı.

Ali Suavi, T ürklerin tarihi, politik, askeri en yüksek ve en eski ırk olduğunu savun­

m uş ve T ü rk dilinin dünyanın en zengin dili olduğunu açıklam ış­ tır10. Ali Suavi, yazılarında sıkça likle

Orta Asya’ya dikkat

Türk sözcüğünü kullanm ış ve

özel­

çekm iştir; fakat yine d e ona “ilk T ü rkçü ”

demek doğru değildir11. Ali Suavi’n in Orta Asya’yla ilgilenm esinin nedeni o sıralar Orta Asya’da önem li olaylann meydana gelmesidir: Ö ncelikle Orta Asya Hanları Rusya’ya karşı yardım talebinde bu lu ­ nuyorlardı; aynca Rusya’nın Orta Asya politikası Avrupa’da da tar-

® Koçi Bey Risalesi, Haz: Zuhuri Danışman, s.23’den Bernard Lewis, lstanbul ve OsnankUygarlığı, Istanbul 1975, s .199-200. 9

Mustafa Akdağ, Türkiye'nin İçtimai ve Oalsadi Tarihi, C.1I, İstanbul 1974, s.28. Şerif Mardin, Yeni Oananlı Düşüncesinin Doğuşu, İstanbul 1996, s.411.

11

A.g.e., s.411.


6 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

aşılıyordu. Suavi, Orta Asya’da sıkıntı çeken halkın Türk olduğu noktasından hareket ederek en azından tarihsel nedenlerle O sm an­ lI’nın Orta Asya’yla ilgilenm esi gerektiğini ileri sürüyordu. Suavi, Hive Hanlığı üzerine yazdığı kitabında Orta AsyalIlardan

“Türkler”

diye söz etmişti: “Oraya Ruslar asker sevk ettikleri için bizim dini­

m izden, kavm im izden ve ailem izden olan bu Müslüman Türldere ne olduğunu m erak ediyoruz."12 Yine Suavi, “Türklerd en yani T a­ tarlardan” O sm anlı İm paratorluğunun kurucu etnik unsuru olarak söz ediyor ve gerçekte ırkların kaynaşm ası yüzünden bu asıl Tatar­ lardan (Türklerden) çok az kim senin kaldığını ekliyordu13. Suavi ayrıca O sm anlı okullarında T ürkçenin yegane eğitim dili olm ası yö­ nündeki görüşü destekliyordu14. 19. yüzyılda

Yeni Osmanlı aydınlarıyla yeniden

ete ve kem iğe

bürünen Türklük şuuru, vatan, hürriyet ve ulus kavram ları arasın­ da gittikçe belirginleşm iştir. Nihayet likten çok

ulusçuluğa yakın

1876 Anayasasında üm m etçi­

düşünceler ilk kez billurlaşm ıştır. Böy-

lece O sm anlı tarihinde ilk kez 1 8 7 6 Kanuni Esasi’si devletin resmi dilinin Türkçe olacağını ifade ediyordu. Anayasanın, Türklük şu­ urun un yeniden hatırlandığını gösteren m addeleri şu şekildeydi:

“M adde 1 8 : Devlet tarafından işe alınacak olan Osmanlı vatan­ daşlarına devletin resm i dili olan Türkçeyi bilm esi şarttır."15 “M adde 5 7 : Parlementoda yapılacak olan konuşm alara Türkçe olmasını, m adde 6 8 ’d e gelecekteki üyelerin Türkçe konuşmasını ve m üm kün olduğu kadar Türkçe yazmalarım şart koşuyordu

Anayasada ileri sürülen bu görüşler geniş çapta öğretim alanına aktarıldı. 1 8 9 4 yıknda yayımlanan resm i b ir em ir, İmparatorluk içindeki mahalle ve yabana okullarda dahil olmak üzere bütün okullarda Türkçe eğitim yapılmasmı m ecb u r tutuyordu.”16 ^

İsmail Hami Danişment, Ah Suavi'nin TOıkçfllüğû, Ankara, 1942, s. 134.

1 O

Mardin, a. g.e., s.411. 14 ] e:

^

A.g.e„ aynı yer. Tilrkdoğan, a g e ., s .76. A g e ., aynı yer.


64 • S İ N A N M E Y D A N

O sm anlıda Türklük şuurunun yeniden canlanm asında Fransız

Devrimi’nin rolü büyüktü. 1 9 .yüzyılın ortalarından itibaren milli­ yetçilik rüzgarları gecikmeli de olsa Osm anlı aydınlarını hatta O s­ m anlI sultanlarını bile etkilem eye başlamıştı. Örneğin Sultan II Ab-

dülhamit, ünlü Türkolog W em bre/i saraya davet edip onunla dost­ luk kurm uştu. Yine 1 8 7 7 -7 8 Osm anlı-Rus Savaşı sırasında R us­ ya’dan kaçıp Türkiye’ye gelen T ürkçülüğün ilk tem silcilerinden

Gaspıralı İsmail Bey de 1 8 9 9 hac dönüşü Sultan Hamit tarafından kabul edilm işti. Gaspıralı İsm ail Bey bu buluşm a hakkında sonra­ dan şunları söylemiştir:

“Sultan Hamit beni dinlerken gözleri yaşlı idi. Irkm m düçar ol­ duğu akıbetin onu derinden elemlendirdiği aşikardı. Rus işgali al­ tındaki Buhara, Hive Hanlıkları, İdil Ural Türklüğü üzerinde bilgi edindi. Doğu Türkistan hakkında ve Yakup Han için düşündükleri­ ni sordu. Kırım’daki M oskof mezalimini anlatırken benimle ağladı. Fakat şu sözleri onda göz yaşlarından daha derin bir tesir yaptı: ‘Ben Sarayımda hassa askeri olarak Söğüt yaylalarından ve Karacabey dağlan yamaçlarından getirdiğim iz Türkm en aşiretlerinin cesur fert­ lerini kullanırım. Onlar ceddim , Ertuğrul Gazi ile beraber gelm iş Kayı Türkleridir. Fakat görüyorsunuz ki, bu kadan kafi değil, Şim ­ di ceddim in yanlış bir siyaset takip etm ediklerini düşünüyorum . Fertler hatalarım daha kolay tashih edebiliyorlar; fakat devletler ve m illeder için kolay olm uyor."17 Sultan A bdülham it’de beliden b u T ürklü k şuuru, dönem in ede­ bi akım ları ile kültür ve düşünce hayatına da yansımıştı. Daha so n ­ ra Jö n Türkler ve ltihatçılar bu Türkçülük şuurunu sistem atikleşti­ rip resm ileştirdiler. Bu konud a İttihat T erakki Partisi’nin genel kati­ bi Ziya Gökalp’in büyük rolü olrpuştur. 1 9 0 0 ’lerden sonra kurulan ilk T ürkçü teşkilat Türk Ocaklan’dır. 1 9 1 2 ’de Balkan Savaşı’nın başlam asından sadece altı ay önce-'kurulan T ürk Ocakları aslında aşırı m illiyetçi hareketlere karşı bir tepki olarak ortaya çıkm ıştır. Türk O cakları, Türk m illiyetçiliğinin odak noktasını oluşturm ası ^

Cemal Kutay, Yeni Düşünce, Sayı: 2, 1981. Nakleden Türkdoğan, a.g.e., s. 106.


6 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

bakım ından son derece önem lidir. Atatürk 1 9 2 5 ’te Ankara Türk O cağı’nda yaptığı konuşm ada, O cağın felsefesini şöyle açıklam ıştır: “Bu gibi sosyal ocaklar hep Ban m em leketlerinde toplanmıştır. Şimdi Doğu, bu boşluğun cezasını çekm ektedir. Türk Cumhuriyeti’nin inkılabı ocaklara dayanmaktadır. Doğu'daki harekat (Şeyh Sa­

it İsyanı ’na karşı) ço k mutlu bir sonuçla bitmiştir (Bastırılmıştır.). Şu sefer ki uğraşma, bir ülkü savaşı olarak bilinecektir ,”18 1 9 .yüzyılda Batı’da, Türk tarihinin İslam öncesine uzanan k ö k ­ lerinden söz eden eserlerin sayısında artış görüldü. Klaproth, (1 8 3 4 ), Hammer (1 8 3 2 ), Scott (1 8 3 6 ), Castren (1 8 5 6 ), Vambery (1 8 8 5 ), Oberhummer (1 9 1 2 ), gibi tarihçiler Çin kaynaklarına daya­ narak yazdıkları eserlerde Altay Dağları’nı Türklerin ana yurdu ola­ rak kabul ediyorlardı 19. Osm anlıda T ürkçülüğün gelişmesinde tarih ve edebiyat alanın­ daki çalışm aların büyük rolü vardır. M odem T ürkçenin gram erinin hazırlanm ası am acıyla 1 8 5 1 ’de Encümen-i Danış kurulm uştur. Bu­ na paralel Şinasi 1 8 6 0 ’da yayınlanmaya başlayan Tercüman-ı Ahval

gazetesinin m ukaddim esinde herkes tarafından anlaşılabilecek sade bir dille yazmak prensibini kabul ettiğini ifade etm iştir20. 18 3 2 yı­ lında Arthur L. David, “A Gramer of the Turkish Lahguage’adlı ese­ rini yayınlam ıştır. Bu esere ilk kez Ali Suavi 1 8 6 0 sonlarıçıda Ulum

gazetesinde temas etmiştir. David, kitabının giriş bölüm ünde Türk tarihi, T ürk lehçeleri ve dilleri hakkında bir araştırma ve T ürklerin m edeniyetteki rollerini saygıyla anm ıştır. Bunu başka çalışm alar iz­ lem iştir. Hepsi de T ürkçenin m üstakil dil olduğunu ortaya koyan çalışmalardır. Osmanlıda Türk tarihi ve Türk dilinin kaynaklarına inilmesini sağlayan ikinci yol ise Kushner’in ileri sürdüğü gibi Çağatay Edebiya­ 1®

Orhan Türkdogan, “Tepedeki Adam Mustafa Kemal", Atatürk Üniversite­ si 50 Yıl Armağanı, Sayı, 2, 1974.

19

20

A .g . e., s.117 D. Kushner, Türk Milliyetçiliğin,in Doğuşu, 1 8 7 6 -1 9 0 8 , İstanbul 1979, s.89.


66 « S İ N A N M E Y D A N

tı’yla kurulan temastır. Bu temasa Ahmet Vefik Paşa’nın, Ebulgazi Ba­ hadır Han’dan yaptığı tarih tercümesi örnek gösterilebilir. Ahmet Ve­ fik Paşa 1 8 7 7 ’de Sultan II. Abdülhamit devrinin başlarında “Lehçe-i Osmani adlı bir Türkçe sözlük yayınlamış ve Osm anlıcanın Türk leh­ çelerinin bir kolu olduğunu ileri sürmüştür. Necip Asım ise 1 8 9 5 ’de

Ural-Altay dilleri hakkında yaptığı bir araştırmayı yayınlamıştır21. O sm anlıda m odem tarih alanındaki ilk çalışmalar, yenilikçi O s­ manlI sultanı II.Mahmut dönem inde biraz da şans eseri başlam ıştır.

Sir Arthur Lumbley Davids adında bir İngiliz tarihçisi tarafından İn ­ gilizce olarak yazılan sonra da Fransızcaya çevrilerek Sultan II.M ah­ m ut’a sunulan bir eserde T ürk tarihi ve T ürk kültürü İslam öncesi kökleriyle birlikte ele alınıyordu. Eser, “Kitab-ı flmü’n Nafi.” adıyla Türkçeye çevrildi. Lumbley eserinde T iirkçenin çeşitli lehçelerin­ den, T ürk etnografyasından ve T ürk uygarlığından bahsediyordu. Lum bley, kendinden önceki oryantalistlerin aksine Orta Asya halk­ larının Tatar değil, T ü rk olduklarını ileri sürüyordu. 18. yüzyılın ortalarından itibaren Batı’da Genel Türk Tarihi hakkında pek çok eser yayınlandı. Bunlar arasında ilk defa Asya’da­ ki T ürk yazıtlarından söz eden Yohaım Von Strahlenberrg’in 1 7 3 0 ’da yayınlanan eseri, David Leon Cahun’un 1 8 9 6 ’da yayınlanan

“Asya Tarihi’ne Giriş ve Türkler ve Moğollar” adlı eseri ve yine Ca­ h u n ’un “Mavi Sancak” adlı tarihi rom anı, yarattıkları etkiler bak ı­ m ından bilim çevrelerince aranan eserler arasına girdi22.Necip Asım, Leon C ah u n’un T ürk tarihini konu alan “Mavi Sancak” adlı tarihi rom anını 1 9 1 2 ’de “Gök Sancak” adıyla Türkçeye çevirmişti. Gök Sancak, tıpkı N am ık Kemal ve Ziya G ökalp’in eserleri gibi Osm anlıda Türkçülüğü b ir ideoloji haline getirmeye çalışanları derin­ den etkileyecekti 23. B ir taraftan Batı m erkezli tarihin esiri olan bazı Batılı tarihçiler Türkleri barbar ve ikinci sınıf olarak görürken, diğer taraftan Osm anlılan, kökleri bir hayli eski zam anlara giden bir T ürk varlığın­ 21

Türkdogan, Kemalist Sistem..., s.82.

22

A.g.e., s. 117.

23

A.g.e., s.l 17.


6 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

dan haberdar eden Batılı “tarafsız” bilim insanları ortaya çıkmaya başlamıştı. Bunun da temelinde 1 9 .yüzyılda gelişen Turqueri ve

Türkoloji hareketlerinin önem li rolü vardı. Ziya Gökalp, Türkçülüğün Osm anlıda ortaya çıkm asından ön­ ce Avrupa’da T ürklüğe dair iki hareketin bulunduğunu hatırlatır. Bunlardan ilki Fransızca Turquerie denilen Türk hayranlığıdır. T ü r­ kiye’de yapılan ipekli yün dokum alar, halılar, kilim ler, çiniler, m a­ rangoz ürünleri, cilt ve tezhip işleri, tespihler, m angallar, şam dan­ lar, çanaklar, çöm lekler ve daha birçok eşyayı büyük paralarla satın alm aktan kaçınm ayan bir Avrupa burjuvazisi ortaya çıkm ıştır. O günlerde Batı’da zengin evlerinde bir T ü rk odası ya da bir Türk k ö­ şesine rastlam ak neredeyse sıradanlaşm ıştır. “Avrupalı ressamların

Türk hayalına dair yaptıkları tablolar ile şairlerin ve filozofların Türk ahlakını tavsifyolunda yazdıkları kitaplar da Turqueri’nin içi­ ne girerdi." Lamaftin’in, A gust Comte’un, Pierre Loti’nin, Ali Paşa’nrn özel katibi olan Mismer’in Türkler hakkındaki dostane yazı­ ları bu akım ın yansımalarındandır. Gökalp, Avrupa’da Türkoloji hareketinin gelişim ini ise şöyle anlatmaktadır: “Avrupa da meydana gelen ikinci harekete de Türkiyat (Türkolo­ ji) adını verilir. Rusyada, Almanyada Macaristanda, Danimarkada,

îngilterede birçok ilim adamları eski Türklere, Hunlara ve Moğollara dair tarih ve arkeolojik araştırmalar yapmaya başladılar. Türklerin p ek eski bir millet olduğunu, gayet geniş bir sahada yayılmış bulun­ duğunu ve m uhtelif zamanlarda cihangirhane devletler ve yüksek medeniyetler vücuda getiridiğini meydana koydular. Gerçi bu sonun­ cu incelemelerin konusu Türkiye değil, eski Doğu Türkleri idi. Fakat birinci hareket gibi bu ikinci hareket ülkemizdeki bazı fikir adamlanmızm ruhuna tesirsiz kalmıyordu. Bilhassa Fransız tarihlerinden Degguignes’in Tiirklere, Hunlara ve Moğollara dair yazmış olduğu büyük tarihte, İngiliz bilginlerinden Sir Da\nds Laum be/in Üçüncü Selim’e ithaf ettiği Kitabı Ümuin N uû adındaki umumi Türk grameri fikir adamlarımızın ruhunda büyük tesirler yaptı."2J>* 24

Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, İstanbul 97 6 , s. 6.


68 • S İ NAN M E Y D A N

T ürk tarihi yazım ındaki kırılm a noktası 19.yüzyılın sonlarına

Yenisey ve Orhun Yazıtlarvnm bulunm asıyla oldu. Önceleri bu ya­ zıtları dünya bilim çevrelerinden gizlemeye çalışan Ruslar, sonra bu yazıtlara sahip çıkm aya çalıştılarsa da başarılı olamadılar. Her şeyi alt üst eden DanimarkalI dil bilgini W ilhelm Thomsen*di. T hom sen, yazıtları okuduğunda G öktürk Devleti’nin siyasal ve kültürel tarihi ortaya çıkıyordu. O rhun Y azıtlarının T ürklere ait olduğunun anla­ şılm ası Batılı bilim çevrelerinde derin yankılar uyandırdı. O rhun Ya­ zıtları, T ürk kültürünün zannedildiğinin aksine çok eski ve köklü bir kültür olduğunu ortaya koyuyordu. Bu gerçeğin keşfi, nam uslu ve ob jek tif bilim insanlarını m utlu ederken, Batı m erkezli em perya­ list tarih anlayışına sıkı sıkıya bağlı, siyasetin bir parçası olm uş bi­ lim insanlarını da o kadar ço k üzecekti. O yıllarda Batı m erkezli tarih tezinin güdümlü tarihçilerini üzen, sadece O rhun Y azıtların ın Türklere ait olduğunun anlaşılm a­ sı değildi; onları asıl derinden yaralayan gelişm e, Anadolu ve Mezo­

potamya’da yapılan arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılan ilk çağ uy­ garlıklarının Türk kökenli olduklarının iddia edilmesiydi. 19. yüz­ yılın sonlarında M ezopotam ya’da Sümerler ve Anadolu’da Hititler ilk ortaya çıkarıldıklarında Conder, Sayce, G ark, Taylor, Lenon-

mont, Hommel gibi bazı ob jek tif Batılı bilim insanları bu uygarlık­ ların Orta Asya’dan gelen Türkler tarafından kurulduğunu hiç çe­ kinm eden ifade etm işlerdi25. Hatta, “Irkların Tarihi” adlı eseriyle ünlenen Batılı T ürkolog, Sayos Pittard, yaşlılığına aldırış etm eksizin 1 9 3 6 ’da İsviçre’den İstanbul’a gelip II. T ürk Tarih Kurultayı’na ka­ tılarak, “Hititler ve Sümerlerin Türklüğü” tezini hararetle savun­ m uştu. 19. yüzyılda Batı’dan sızan fikirlerle beslenen O sm anlı aydınla­ rı, Avrupa’da gelişmeye başlayan neden-sonu ç ilişkisine dayalı bi­ lim sel tarih anlayışından etkilenm eye başlam ıştı. Ö rneğin

Şinasi,

“T arihin Allah’ın em riyle yönlendirildiği” şeklindeki klasik Islami görüşe karşılık, 25

Sami ve Suphi Paşa

tarafından antik tarih üzerine

Ank Engin, Eti Tarihi, s.9. Nakleden Türkdoğan, Kemalist Sistem...... s.118.


6 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

yazılan ve tarihi olayların bir nedensellik zincirin in halkası olarak ele alındığı seri yazılar yayım ladı26. O sm anlı aydınlarının bu tür çabaları sonunda O sm anlı İm p aratorlu ğ u n u n son dönem lerinde az da olsa bilim sel tarih anlayışına sahip tarihçiler ortaya çıkm ıştı. Akşam Gazetesi’nde

Ahmet Vefik Paşa’mn tarih

m etod olojisi ü ze­

rine yazdığı yazılarla tarih, T ü rkiy e’de ilk kez “ilim ” olarak algıla­ nır oldu; am a bu yazıların çoğu yine O sm anlı Tarihiyle ilgiliydi. Yazılardan sadece biri, “ Türklenn Orta Asya’d aki şanlı olaylarını

hatırlatma yönünde bir teşebbüstü."27. O sm anlı İm paratorlu­ ğ u n d a , T ü rk lerin ço k eski tarihlerden beri uygarlığa k atkısı old u ­ ğun dan ilk defa söz eden kişi ise, Abdülaziz dönem inde askeri ok u llar nazırı olan

Süleyman Paşa’ydı. Yakın

tarihim ize Şıpka k a h ­

ram anı olarak geçen Süleym an Paşa’nın ( 1 8 3 9 -1 8 9 2 ) askeri o k u l­ larda oku tu lm ası için hazırladığı “Tarih-i Alem” adlı rin Orta Asya Tarihi’nden başlıyordu.

kitap,

Türkle­

Süleym an Paşa “T arih -i A lem ’i” yazm a am acın ı şöyle açık lı­ yordu:

“A skeri m ekteplerin nezaretine geçin ce, b u m ekteplere lazım olan kitaplann tercüm elerini mütehassıslara (uzm anlara) havale ettim ; fakat sıra tarihe gelin ce bunun tercüm e tarikiyle (yoluyla) yazdınlamayacağmı düşündüm . A vrupa’da yazılan bütün tarih ki­ tapları, ya dinim ize yahut miUiyetimize ait iftiralarla doludur. Bu kitaplardan hiçbirisi tercüm e edilip d e m em leketim izde okutturulamaz. Bu seb eb e binaen m ekteplerim izde okutulacak tarih kitabınm telifini (yazım ım ) üzerim e aldım. Vücuda getirdiğim bu kitap­ ta hakikate m ugayir (aykm ) h içb ir söze tesadüf olunamayacağı gi­ bi, dinim ize ve m illetim ize m uhalif h içb ir söze d e rast gelm ek im ­ kanı y o k tu r” 28 Süleym an Paşa’nın bu düşüncelerini nakleden Ziya G ökalp, Pa­ şa hakkında şu ek bilgiyi verm ekteydi: ^

Şerif Mardin, Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu, s.291.

^

A.g.e. s.291. Meydan, Bir öm rün öteki Hikayesi, s.53 9 ,5 4 0


70 • S İ N A N M E Y D A N

“Avrupa tarihlerindeki H ım lann, Çin tarihindeki H iyongN u’lar olduğunu ve bunların TürM erin ilk dedeleri olduğunu ve O ğuz H an’ın H iyong-Nu D evleti’n in m üessiri (kurucusu) M ete ol­ ması lazım geldiğim bize ilk defa öğreten Süleyman Paşa’dır. ’’ 29

1877

ilk

“Genel Tarih” adlı çalışm ası ve “Mufassal Tarihi Kurum-ı defa açıkça Osm anlIların Türk soyundan

Ahmet Mithat Efendi

ise 1 8 7 8 ’de T ercüm an-ı H akikat’te çıkan

yılında Süleym an Paşa’nın

yine aynı yıl yayım lanan Ahm et M ithat’ın

Cedide” adlı çalışm aları geldiğini açıklıyordu 30.

bir m akalesinde O sm anlIlarla

Orta Asya

arasındaki ilişkiyi şöyle

açıklıyordu:

“Dünya biliyor ki Osmanhlanrı ash Orta Asya’dır. Ancak, Os­ manlIlar henüz Orta Asya’y ı bilm ezler. Fransızların 'Mere Patrie’ya­ ni ana vatan dedikleri asli vatan, bizim için Orta Asya olduğu halde şimdi elim izde bulunan Osmanlı ülkesi bir bakıma Orta Asya’n m m anevi söm ürgesi ve m üstem leke sayılması yerinde olur ” 31 O dönem de Süleym an Paşa, Nam ık Kemal ya da herhangi biri Eski Türk Tarihinden söz edecekse m utlaka belli başlı birkaç yaban­ cı tarihçiden alıntı yapardı: Gerek Nam ık Kemal’in, gerek Süleyman Paşa’nın fikirleri, sonradan Mustafa Celaleddin Paşa adını alan bir Polonyalı m ültecinin,

“Eski ve Modem Türkler” (Les

Turcs Anciens

et M odem s) adıyla 18 6 9 ’da İstanbul’da bastırdığı bir kitaba dayanı­ yordu. O n un da kaynağı,

“Irkların Eşitsizliği” kitabının

yazarı

A. De

Gobineau’ydu.323 Osmanlı Arkeolojisi ve Osman Hamdi Bey O sm anlıda 'tarih bilimi" gibi 'arkeoloji bilim î de çok fazla geliş­ m iştir; fakat yine de Batı’yı tanıyan Osm anlı aydınları arasında arke­ olojiye ilgi duyanlar olm uştur. 1 8 7 8 ’de Osm anlı Devlet adamı A h­ ^

Ziya Gökalp; Türkçülüğün Esasları, s.8

3(3

Tercüman-ı Hakikat, No: 139, 10 Ekim 1978; D. Kushner, age s.65.

33

Türkdoğan, Kemalist Sistem..., s.81.

33

Şerif Mardin, Türk Modernleşmesi, İstanbul 1995, s.95.


71 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

m et Vefik Paşa, Rus ilerlem esine karşılık Ingilizlerin G elibolu’ya k o­ nuşlanm a isteğini tartışırken şaşırtıcı bir biçim de, Troya Savaşı’na göndermede bulunm uştur: 'D em ek ki, Troya Savaşı ve on yıl süren

m uharebeleri şimdi yeniden tekrarlanacak.” diyerek, Paşa arkeoloji ve m itolojiyle beslenm iş tarih bilgisiyle yaşadığı çağı görebildiğini ortaya koym uştur. Ahmet Vefik Paşa’n ın antik tarihe gönderme ya­ parak bu günü, geçm işin yinelenm esi ve uzantısı olarak yorum la­ ması, o dönem de O sm anlı aydınları arasında arkeolojiye duyulan il­ ginin doğal bir sonucudur: Antik kalıntılar üzerinde mülkiyet h ak ­ larını tanım layan yasal düzenlem elerin yapılm ası, İstanbul’da Arke­

oloji Müzesi’nin kurulm ası, bu m üzenin desteği ile Osman Hamdi Bey öncülüğünde ilk Osmanh kazılanmn gerçekleştirilm esi, Osm anlıda antik kültüre ve doğal olarak arkeolojiye ilgi duyulduğunu gösteren birkaç örnektir.33 Hiç kuşkusuz, arkeolojinin tarihe göre çok daha yeni, ço k daha ‘Batı’ya özgü’ bir bilim dalı olduğu ve Osm anlı Devleti’nin siyasal, kültürel ve toplum sal yapısı dikkate alına­ cak olursa bu durum un bir hayli şaşırtıcı olduğu söylenebilir. Osm anlıda, tıpkı tarih bilim i gibi arkeoloji bilim i de so n dö­ nemlerde bireysel çabalarla gelişme göstermiştir. O sm anlı arkeoloji­ sinin kurucusu ünlü T ü rk ressamsı

Osman Hamdi Be/dir.

Osm an

Hamdi Bey, Batı’nın tekelindeki alanlardan biri olan arkeolojide Ba­ tılı arkeologların yöntem ini kullanarak söz sahibi olm ayı başaran ilk Türk, daha doğrusu ilk Doğulu aydındır. Öyle ki O sm an Hamdi Bey, emperyalist am açlarını gerçekleştirm ek için arkeolojiyi bir silah olarak kullanan Batı’nın yoluna -üstelik farkında olarak- ufak da ol­ sa bir

“taş” koym ayı

başarm ıştır.

Osman Hamdi Bey, dünyanın çok çabuk değiştiği bir dönem ­ de, bu değişime pek de fazla ayak uyduramayan eski bir im parator­ luğun çok yönlü bir aydınıydı. Eğitim ini, dünyanın kültür başkenti Paris’te tamamladığı için akılcı Batı düşüncesini, çağının kültür ve sanat değerlerini ço k iyi özümsemişti. Asıl eğitimini m ühendislik alanında almıştı, fakat doğuştan gelen bir yeteneği zamanla m ühen­ disliğinin gölgede kalm asına neden olacaktı. Sonradan Osm an 33

Eyüp Özveren, Akdeniz’de Bir Doğu, Ankara 1989, s.89-90.


72 « S İ N A N ME Y D A N

Hamdi Bey adının ölüm süzleşm esni sağlayacak olan bu yetenek, re­ simdi. O sm an Hamdi Bey, O sm anlıda Batılı anlam da resim yapan ilk Osm anlIlardan biriydi. Resim lerinde zam anının doğusalcı (O ryanta­ list) resim biçim ini ustalıkla yansıtırdı. O sm an Hamdi Bey, iyi bir gözlemciydi. Resme olan yeteneğini keşfetm esinde gözlem yeteneğinin çok önem li bir yeri vardı. Fran­ sa’da okuduğu günlerde o sırada Avrupa’da resim dışında bir başka alanda da önem li adımlar atıldığını gözlem lem işti. Osm an Hamdi Beyi derinden etkileyen, on un m erak duygusunu kam çılayan bu alan ise arkeolojiydi. O sm an Hamdi Bey, 1881 yılında İstanbul Arkeoloji Müzesi M ü­ dürü oldu. Duyarlılığı ve kararlılığı sayesinde 1 8 8 4 yılında “eski eserler hukukunu düzenleyen yasaların” çıkm asını sağladı. 1 8 8 5 ’den başlayarak, arkeoloji m üzesinin zenginleştirilm esi ve arkeolojik kazı­ ların yapılması için bütçeden düzenli olarak kaynak ayrılmasını sağ­ ladı. O sm an Hamdi Bey’in arkeoloji konusundaki bu duyarlılıkları, o zamana kadar O sm anlı toprakları üzerinde dilediği gibi rahat h a ­ reket eden Batılı arkeologları ve onları finanse eden Batılı hüküm et­ leri rahatsız etmeye başladı. Osm an Hamdi Bey’in çalışmalarından rahatsız olan Almanya, 1 8 8 4 şubatında Pera’da Alman elçisi Von Radowitz aracılığıyla o sırada Anadolu’da kazılar yapan Schliemann’ı O sm an Hamdi Bey’in çalışm aları konusunda uyarma ihtiyacı hisset­ mişti. Raowitz, Schliem ann’a, O sm an Hamdi Bey’in yaptığı düzenle­ m elerden sonra artık Troya kazılarına devam etm enin m üm kün o l­ m adığından yakınm ış ve “îyi k i Tıoya’n m yerini tespit edip, çıkan ta­

rihi eserleri ülkemize götürmüşüz." diyerek avunmuştu. ilk Osmanlı arkeoloji kazısı Osman Ham di Bey öncülüğünde bir ekip tarafından 1 8 8 3 baharında Nemrut Dağı’nda gerçekleştiril­ di. O sm an Hamdi Bey’in N em rut’la ilgilenm esinin nedeni, 1 8 8 2 yı­ lında Alm an araştırm acıların yörede bazı incelem eler yapmalarıydı. Havalar izin verir verm ez yanına yontucu O sgan Efendiyi de alarak Nem rut’a gitti. Fakat N em rut’a ulaştığında onu bir sürpriz bekliyor­ du. Deneyimli Alman arkeologlarından Karl H um an ve Otto Puchs-


7 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

tein’ın da aralarında bulunduğu yabancı arkeologlar kazı çalışm ala­ rına başlamışlardı bile. Zamana karşı amansız bir yarış veren Osm an Hamdi Bey, deneyimli yabancı arkeologları geride bırakarak

li kalıntılarını ortaya

Zincir­

çıkarmayı başardı. Osm an Hamdi Bey, bölge­

de kazı yapan yabancı arkeologlarla rekabet halindeyken aynı za­ manda onlarla iyi bir çalışma arkadaşlığı da kurm uştu. O sm an Hamdi Bey, Nem rut kazılarında 1 00 kadar işçiye ö n ­ derlik etmiş ve tıpkı Batılı arkeologlar gibi b ir kazı tutanağı hazırla­ m ıştı. Fransızca kalem e alınm ış bu kazı tutanağı O sm anlıda alanın­ da bir ilkti. O sm an Hamdi Bey ve ekibi bir mayıs günü kazı yerin­ den ayrılıp Nem rut Dağı’nı geride bırakırken yüklerini, taşıyabile­ cekleri birkaç yazıtı ve en önem lisi O sm an Hamdi Bey’in ifadesiyle:

“Devasa kalmaların ortasında böylesi ilginç b ir kom khm anm hiçbir zaman unutulmayacak türden a m h nm .” yanlarına almışlardı. Bir de fotoğraf m akinelerini ve çektikleri fotoğ rafları...34 Bir O sm anlı aydını ve sanatçısı olarak O sm an Hamdi Bey’in, çok daha tecrü beli Alman arkeologları geride bırakarak çok başarılı bir arkeolojik kazı gerçekleştirm esi, bir kazı tutanağı hazırlaması, kazıyı ve kazıda çık an buluntuları fotoğraflarla belgelem esi, Avrupa­ lI m eslektaşlarının davranışlarını nerdeyse tüm ayrıntılarıyla özüm ­

sediğini gösterm ektedir. O sm an H am di Bey, sadece Avrupalı m es­ lektaşlarının arkeoloji konusundaki teknik bilgi ve birikim lerini özümsemekle kalm am ış, o aynı zam anda Avrupalı m eslektaşlarının arkeolojiyi nasıl emperyalist bir araç olarak kullandıklarını da fark etmişti. O, Kendisini “uygarlıkla”, Doğuyu “barbarlıkla” özdeşleşti­ ren Batı’nın bu “suni özdeşliği” arkeoloji sayesinde daha da güçlen­ dirm ek istediğini çok iyi görebiliyordu. Batı’nın “arkeoloji oyunu­ nun” farkında olan O sm an Hamdi Bey, bir kez dosta düşmana ken­ dini tanıttıktan sonra Batı’nın bu oyunun bozabileceğini, en azından bu konuda elinden geleni yapabileceğini düşünüyordu. O sm an Hamdi Bey, rakiplerini artık barbarlık-uygarlık karşıtlı­ ğına dayalı söylem in çerçevesi içinde dize getirilebilecek yetkinliğe 34

Bu gün İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde Osman Hamdi Bey ve ekibinin bu kazı sırasında çekilmiş fotoğrafları bulunmaktadır.


74 • S İ NAN ME Y DA N

Büyük İskender’e ait olduğu sanılan lahiderin Lübnan’daki Sidon kenti ya­

erişm işti. O sm an Hamdi Bey’in uzun süredir beklediği fırsat,

kınlarında bulunuşu sırasında karşısına çıkacaktı. Bay Eddy adlı bir yabancı, lahitlerin yerini bulm uş, Henry Jessup adlı yerleşik bir ya­ bancı da olay ı Londra’daki Dr. W illiam W right’a aktarınca, bu kişi saygın London Tim es gazetesine bir yazı göndererek Britişh Museum ’un bir an önce harekete g eçerek bu hâzineleri “Vandal T ü rk ” eli­ ne düşm eden koleksiyonuna eklem esini istemişti. Jessup, Beyrut güncesinde Osm an Hamdi Bey’i kaynak göstererek olayın devamını anlatmaktaydı. Buna göre, yazıyı gören O sm an Hamdi Bey, kendi kendine: ‘şim di onlara Vandal Türkün neler yapabileceğini’ göstere­ ceğini söylem işti. O sm an H am di Bey, ilk iş olarak Sidon’daki en yüksek O sm anlı yetkilisine lahdi polis çem berine almasını ve k en ­ disi gelinceye kadar kim senin yaklaşmasına izin verm em esini bildi­ ren bir telgraf çekm işti. 2 9 Nisan günü de kendisi gelip. Bay Eddy ve Bay Ford’u görüp, sonra da antik Yunan ve Fenike yontu sanatı­ n ın bu eşiz değerdeki yapıtlarını taşımak için gerekli hazırlıklara k o ­ yulmuştu. G erçek bir denizci gibi göm lek ve iş ayakkabıları giymiş olarak işin başına geçmiş ve derhal portakal bahçelerinden başlayıp kayalara oyulm uş gömü odalarına kadar uzanan bir tünelin yapıl­ m asını sağlamıştı. T ü n el biter bitm ez bu kez bir tramvay yaptırıp dev boyutlu, ağır lahitleri portakal bahçelerine kadar getirmiş. İk in ­ ci aşamada, tramvay hattını uzatarak lahitleri kıyıda kurdurduğu bir iskeleye taşıtmış. Bundan sonra lahitleri İstanbul’dan getirttiği bir yanı açık özel bir buharlı gemiye kadar sallarla yüzdürmüş ve böylece yükletm işti. Lahitler İstanbul’a vardığında

Arkeoloji Müzesi’nde

sergilenip dünyanın her yanından gelen, anlayan anlamayan yüzler­ ce k işin in hayranlığını kazanm ıştı. O sm an Hamdi Bey, am acına ulaşmıştı. O nun, Sidon’dan getirdiği lahitler henüz yeni sayılabile­ cek m üzedeki diğer yapıtların hepsini gölgede bırakacaktı.35 O sm an Hamdi Bey’in bu çalışm aları, on un son derce usta ve işi­ ni çok seven bir arkeolog olduğunu gösterm ektedir. Mütevazı bir O sm anlı aydını olarak O sm an Hamdi Bey, o dönem de Batı’ya özgü ^

Özveren, a.g.e., s.91-92.


7 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

b ir alanda (arkeoloji), Batıya karşı başarıyla mücadele etmişti. Batı­ lı arkeologların antik kalıntılarla dolu Anadolu’yu köstebek yuvası­ na çevirip, ele geçirdikleri bulguları gizli-açık yollardan ülkelerine kaçırm aları ve en önem lisi belirledikleri eski uygarlıkları

ları olarak görüp” sahiplenm elerinin

“kendi ata­

önünde artık bir engel vardı:

Bu engel, Batı’nın her dediğini yapan b ir im paratorluğun Batı’ya başkaldıran tek arkeologu Osm an Hamdi Bey’di.

“Osman Ham di Bey, Batı’n m değerlerini benim seyerek yaşama geçiren, böylece Batıkların karşısına ordann anlayacağı bir dil ve do­ nanımla çıkan o zamanki yerel aydm tipinin en önem li örneği­ dir.H em kendini tanırmış, hem de arkeoloji çevrelerince kabul g ö r­ m üştür. Böylece, o gü n e kadar yerlileri devre dışı bırakan bir kısır döngüyü ilk kıran o olm uştur.1'36 Tarihin ve arkeolojinin em peryalist bir araç olarak kullanıldığı­ n ı ilk fark eden doğulu Osm an Hamdi Bey, kısıtlı im kanlarla tek ba­ şına Batılı arkeologlarla mücadele etmeye çalışm ıştır. Yıllar sonra başka bir doğulu Mustafa Kemal Atatürk ise Batı m erkezli tarih te­ zine karşı T ürk Tarih Tezi’yle başkaldıracak ve bu topraklardan sö­ külüp kaçırılan o paha biçilm ez tarihi eserleri yaratan bu toprağın antik uygarlıklarına sahip çıkacaktı. Bu bakım dan

man Hamdi Bey arasında

Atatürk ve Os­

bir devamlılık ve benzerlik vardır.

2. Atatürk Döneminde Tarih ve Arkeoloji Türkiye’de geç kalm ış bir aydınlanm a hareketi başlatan Ata­ türk’ün cum huriyetin ilanından sonra en çok kafa yorduğu k on u la­ rın başında eğitim sorunu geliyordu. O, bir m illetin ancak eğitim yoluyla aydınlanıp uygarlaşacağına inanıyordu. Bu am açla, önce 1 9 2 4 ’te

Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Eğitim

ve Ö ğretim in Birleştiril­

m esi) ile teokratik nitelikli eski tarz eğitim veren oku llar; kapatıp yerine çağdaş ve ulusal eğitim veren okullar açarak işe başladı. O kur-yazarlık oranın yükselm esi ve eğitim in kalitesinin artması için, kendi ifadesiyle “anlaşılamayan birtakım işaretlerden oluşan" 36

A.g.e., s.92.


76 • S İ NAN M E Y D A N

eski harflerin yerine, T ürkçenin yapısına daha uygun olan Latin harflerini getirdi. Cum huriyet öncesinin tek yüksek okulu İstanbul D arülfünun’u çağın şartlarına uym ayan bir eğitim öğretim progra­ m ına sahipti. Bu nedenle İstanbul D arülfünunu’nu kapatıp yerine çağdaş eğitim veren İstanbul Üniversitesi’n i açtı (1 9 3 3 ).

“Gerek, İstanbul Üniversitesi’nde yapılacak reform, gerek açıl­ ması düşünülen y ü ksek okullar için çeşitli alanlarda eğitimciler y e­ tiştirilmek üzere 1920’l erden itibaren Avrupa’ya hatta Am erika’ya başarılı öğrenciler gönderilm eye başlandı. O günkü koşullarda bu hiç d e kolay değildi: Devlet, bir taraftan Osmanlı Devleti’n in ve Bi­ rinci Dünya Savaşı’n m borçlarını öderken, diğer taraftan şeker, çi­ mento, dokum a fabrikaları, dem ir yolları yapıyordu. Bir k ö y olan Ankara’da yepyeni bir şehir doğuyor, başta İzmir olm ak üzere işgal altında yakılıp yıkılan şehirler onarılıyordu."7,7. A çılacak yüksek okullar için 1932 yılında bir rapor hazırlam ak üzere İsviçre’den parlam ento üyesi

Prof. Albert Malche getirildi. O Nazi hükümeti­

çalışm alarına başlarken, 1 9 3 3 yılında Almanya’da

nin eh

kanlı diktatörü

Hider,

ailesinde Yahudi olan profesörleri iş­

lerinden uzaklaştırmaya başlam ıştı. Bunların b ir kısm ı Zürih’te k u r­ dukları b ir d em ek aracılığıyla çeşitli ülkelere iş başvurular yapıyor­ lardı; fakat h içb ir ülke, b ir g öçm en ülkesi olan Amerika bile Hitler korku su nd an dolayı onları kabul etmiyordu. A tatürk, o sırada T ü r­ kiye’de bu lunan Profesör M alche aracılığıyla iş arayan

insanlarına, Türkiye’ye

Alman bilim

gelebileceklerini, bu konuda kendilerine her

türlü kolaylığın sağlanacağını bildirdi*38. H enüz 10 yıllık g en ç Tür­ kiye Cum huriyeti, kim senin cesaret edem ediğini yapıp Alman bilim insanlarına k u ca k açm ıştı. Tüm dünya k o rk u ve şaşkınlık içinde Türkiye’n in A lm an bilim insanlarıyla yaptığı anlaşmaya tanıklık edi­ yordu. D önem in M illi Eğitim Bakanı R eşit Galip Bey anlaşmaya şu ifadeleri koydurm uştu:

“Bundan sonra bu şahıslar ister serbest, ister hapiste olsunlar Muazzez İlmiye Çığ, Ortadoğu Uygarlık Mirası, İstanbul 2002, s.12. 38

A.g.e., s. 13


7 7 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Türk H üküm etinin m em uru sayılarak, hüküm etin korum ası altına sanm ışlardır. Alman hüküm eti onlara zorluk çıkarmayacaktır. E ğer çıkaracak olurlarsa onlarla nasıl başa çıkacağım ızı biliyoruz. 39 Alman bilim insanlarına kucak açan Türkiye, hem bu bilim in­ sanlarını yeni kurulan üniversitelerde ve yüksek okullarda görevlen­ dirmiş, hem de eli kanlı diktatör Hitler’den çekinm eyerek, tüm dün­ yaya cesaret ve insanlık dersi vermişti. 193 4 yılından itibaren Türki­ ye’ye, Almanya ile birlikte Avusturya ve Çekoslovakya üniversitele­ rinden yaklaşık 1 2 0 0 bilim insanı göç etmiş, bu bilim insanları, İstan­ bul Üniversitesi’ne, Ankara’da yeni açılan Hukuk, Siyasal Bilgiler, Dil ve Tarih Coğrafya Fakültelerine, tiyatro, bale, opera, konservatuar gi­ bi sanat okullanna yüksek maaşlarla yerleştirilmişti40.

kültü­ tarikin ve dilin

Atatürk, Türk toplum unun gerçek kurtuluşunun ancak

rel kalkınmayla m üm kün

olabileceğini düşünüyor,

kültürün tem el unsurları olduğuna inanıyordu. Bu nedenle kültürel kalkınm aya, uzun yıllardır ihm al edilen Türk tarihi ve T ürk diliyle ilgili çalışmalarla başlanm ası gerektiğini ifade ediyordu:

“Kültür işlerim iz üzerine ulusça gönüllerim izin titrediğini bilir­ siniz. Bu işlerin başmda da T ürk tarihini doğru tem eller üzerinde kurm ak, öz T ürk diline değeri olan genişliği verm ek için candan ça­ lışmakta olduğum uzu söylem eliyim . Bu çalışmaların gö z kamaştırı­ cı verim lere ereceğine şim diden inanabilirsiniz.”41 Atatürk, Kurtuluş Savaşı’nın devam ettiği yıllarda bile kültürel kon u larla

ilgilenm eyi ihm al etm iyordu .

1920

yılınd a

açılan

TBM M ’n in program ına Ankara’da bir “K ültür M üdürlüğü’n ü n ” k u ­ rulm ası hükm ünü koydurm uştu. Bu m üdürlüğün görevi, her türlü kültür eserlerinin ve belgelerin toplatılarak m üze, kütüphane ve ar­ şivlerde korunm ası; eski m üzelerin çağdaşlaştırılm ası ve yeni m üze­ lerin açılm asıydı42. 39

A.g.e., aynı yer.

40

A.g.e., aynı yer.

41

Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, C.I, Ankara 1997, s. 395

42

Kazım Öztürk, Türkiye Cumhuriyeti. Hükümetleri ve Programlan, Anka­ ra 1968, sİ 5.


78 • S İ NAN ME Y D A N

Atatürk, cumhuriyetin ilanından 6 ay sonra, içinde Osmanlı İm ­ paratorluğunun kültür hâzinelerini saklayan

Topkapı Sarayı’nın m ü­

ze olmasını emretmiş ve İstanbul’a her gelişinde çalışmaları yakından görmek için Topkapı Sarayı’na gitmiştir. Türkiye’deki türbeler, tekke ve zaviyeleri kapattıktan sonra buralardan toplanan tarihsel nitelikli eserleri müzelere koydurmuş ve büyük Türk İslam düşünürü

na’nın Konya’daki dergahını ve türbesini müzeye

Mevla-

dönüştürmüştür43.

Dünya mimarisinin en parlak eserlerinden olan 100 0 yıllık

Ayasof-

ya’yı müzeye dönüştürtmesi ise dünyada büyük yankılar uyandırmış­ tır: The Financial Times bu olayı okuyuculanna şöyle duyuruyordu: “Atatürk’ün yüksek karakterini, geniş hoşgörülülüğünü, haki­ kat aşkını ve memleketin sosyal ve bilimsel bünyesinde meydana getirdiği ç o k yararlı gelişmenin derin izlerini hiçbir örnek, Ayasofya Camii’n in Bizans Eserleri Müzesi yapılması kadar kamtlayamaz .”44 Atatürk, kültür devrim i içinde, T ü rk tarihiyle ilgili çalışmalara hep ön celik verm iştir. O nun çocukluğundan beri -savaş yıllarında bile-

Türk tarihi ve Türk dili konusunda

kitaplar okuduğunu, k ü ­

tüphanesindeki kitaplardan ve bu kitapların üzerine aldığı notlar­ dan öğreniyoruz. Atatürk’ün tarihe duyduğu ilgi İstanbul Üniversitesi’nin de dik­ katini çekm iş ve daha cum huriyetin ilanından önce 1 9 2 3 ’te İstanbul Üniversitesi tarafından A tatürk’e,

19 Eylül

“fahri Profesör­

lük” ünvanı verilm iştir45. A tatürk, bu ünvanı gerçekten hak edecek kadar tarih bilgisine sahiptir. Atatürk, derin tarih bilgisinden özel­ likle cum huriyeti k urarken ve inkılaplarını gerçekleştirirken yarar­ lanacak, en zor devrim lerinin gerekçelerini tarihe başvurarak anla­ tacaktır. Ö rneğin

^

saltanatın

ve

halifeliğin kaldırılması

dolayısıyla

Mehmet Önder, “Atatürk ve Müzeler”, Tûrkiyemiz, s.3. Nakleden Çığ. a.g.e., s.23.

^

The Financial TLmes’ta ( Republic of Turkey Supplem ent, Nr. 29, Febru­ ary 1937).Nakleden Önder, a.g.e., s.3.

^

Şemsettin Günaltay, “Atatürk’ün Tarihçiliği ve Profesörlüğü Hakkında Bir Hatıra", Sümerbank Aylık Endüstri ve Kültür Dergisi, C.3, S.29, Ankara 1963, s .144, 145.


7 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

m ecliste yaptığı konuşm alarda saltanatın ve halifeliğin tarih içind e­ k i seyrini bir tarihçi titizliğiyle detaylı olarak anlatm ıştır. Uzmanlar, bu konuşm aları yapan birinin çok iyi derecede tarih bilgisine sahip olm ası gerektiğini ifade etm ektedirler:

Atatürk b ir profesyonel tarih bilgini değildi; ama tarih aktşmm an­ lamım tarih bilginlerinin üstünde bir kavrayışla bildiğini gereğince de­ ğerlendirdiğimizi sanmıyorum. Bununla neyi düşündüğümü anlatmak için onun ünlü Hilafet söylemini hatırlatmak isterim. O, başlı başına bir tarih anlayışı yapıtıdır. Yalnız tarih ya da hukuk bilen değil, onlarm iç anlamlarım kavramamış bir kişi o söylemi veremezdi. Kimi kez ayaküs­ tü, konuşmalarında da yüzeyden bakdmca, sıradan söylenmiş lakırdı gibi gözüken sözlerinde bile Atatürk’teki bu anlayışı görürüz"i6 Bazen gerçek bir tarih profesörü gibi tarih bilim i üzerine derin analizler yapardı. Atatürk, tarihin toplum sal hafızayı güçlendirerek, geçm işteki hatalann tekrarını engellediğini düşünüyordu. Bir keresinde şöyle diyordu:

"İnsanların tarihten alabilecekleri önemli dikkat ve uyanıklık dersleri, bence devletlerin genellikle siyasi kurumlarmm oluşumun­ da, bu kurumlarm içeriğini değiştirmede ve bunların kuruluş ve yı­ kılışlarında etkili olmuş olan nedenlerin incelenmesinden çıkan so ­ nuçlar olmalıdır. ’H7 Atatürk’ün tarih bilim i hakkındaki özgün çıkarım ları dikkat çe­ kicidir. T arihi olaylara yön veren en önem li unsurun

“ekonomi” o l­

duğunu ifade etm esi bu özgün çıkarım larından sadece biridir. . Tarihi olayların nedenleri, başlıca siyasi, sosyal ve ekon om ik olabilir. Genellikle bu nedenler karışık olarak etkilerini gösterir.Şüp­ he y o k ki bütün bu nedenler ço k önemlidir.Fakat ben ce bir milletin doğrudan doğruya hayatıyla, yükselmesiyle, düşkünlüğüyle alaka­ dar olan en önem li neden milletin ekonomisidir.Bu tarihin, tecrübe­ nin tespit ettiği bir gerçektir. ’H8*47 Niyazi Berkes, Atatürk ve Devrimler, 1 bs. İstanbul 1993, s.152. 47

Afetinan, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1959, s.264. Afet İnan, Mustafe Kemal Atatürk’ten Yazdıklarım, y.y .,1 9 7 1 , s.46.


80 • Sİ NAN MEYDAN

T arihin bir bilim olduğuna inanan Atatürk, tarihsel olguların m utlaka belgelerle kanıtlanm ası gerektiğini düşünüyor ve genç ta­ rihçilere T ü rk tarihini incelem elerini öneriyordu. T arihçilerin o dö­ nemde T ürkiye için çok yeni olan

arkeoloji ve antropoloji gibi

bi­

lim lerden yararlanmalarını ise bir zorunluluk olarak görüyordu. .. Tarih bu son ilimlerin bulduğu belgelere dayandıkça tem el­ li olur. Tarihi, belgelere dayanan milletlerdir ki kendi aslını bulur ve tanır. İşte bizim tarihimiz, Türk tarihi bu ilim belgelerine dayanır. Yeter k i bugünün aydın gençliği bu belgeleri aracısız tanısın ve ta­ nıtsın ,”49 Atatürk, tarihçilerin “objektifliğe” çok büyük önem verm eleri gerektiğini, objektifliğin ise ancak sağlam kaynaklara dayanmakla m üm kün olabileceğini ifade ediyordu:

“Herhangi bir tarihi elim ize aldığımız zaman, onun gerçeğe uy­ gun olup olmadığına güven duym ak için dayandığı kaynak ve bel­ geleri araştırılır. Bizim şim diye kadar doğru bir milli tarihe malik (sahip) olmayışımızın sebebi, tarihlerimizin, hakiki okuyucuların belgelere dayanmaktan ziyade, y a birtakım meddahların veya birta­ kım kendini beğenmişlerin hakikat ve mantıktan uzak sözlerinden başka kaynak bulam am ak bedbahtlığıdır, (talihsizliğidir.). ”50 Atatürk, tarihi olayların belgelerle kanıtlanm asının bilim sel bir gereklilik olduğunu düşünüyordu. Tarihin, gereksiz bir övünm e aracı olarak kullanılm asına karşıydı; tarihçilerin bilim sel etik kural­ lara uygun hareket etm elerini istiyordu:

“ Yeni dünya ufuklarına açacağınız yeni tarih görüşünde dikkat­ li olunuz. Şöyle böyle bir yapıt ortaya çıkararak sonradan üzülm ektense, h iç yapıt verm em ek yetersizliğini açıklamak ilk yapılacak şey-

dir "51

Atatürk, tarih öğrenim ine de büyük önem veriyordu. Çünkü ^

Afet İnan, Atatürk Hakkında Hatıralar, Belgeler, İstanbul 1968, s.242.

50

Utkan Kocatürk, “Atatürk’te Gençlik Kavramı ve Atatürkçü Gençliğin Ni­ telikleri", Atatürk Araştırma Dergisi, C.ll, Sayı: 4, Ankara 1 9 8 5 ,s.l6 3 .

51

Enver Ziya Karal, Atatürk ve Tarih, Atatürk’e Saygı, Ankara 1969, s. 101.


81 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

geçm işinden habersiz bir toplum un geleceğini doğru şekillendiremeyeceğine inanıyordu. Yetenekli gençlerin yurt dışında tarih öğre­ nim i görm elerini ve sonra ülkelerine dönerek Türk tarihini araştır­ m alarını arzuluyordu. Afetinan’ı tarih öğrenim i için Avrupa’ya gön­ deren oydu. G enç Türkiye’nin genç nesillerinin tarih derslerinde ne­ ler öğrendiklerini görebilm ek için fırsat buldukça okullara gidip ta­ rih derslerine giriyordu. Ö rneğin,

sesine

1933

yılında sıcak bir haziran günü

Ankara Erkek Li­

giderek tarih sınavlarına katılm ıştı. O sırada A tatürk’ün ya­

nında bulunan Kılıç Ali, sonradan anılarında bu okul gezisini şöyle anlatacaktı:

“Öğleye doğru, mahiyetlerinde Maarif Vekili Reşit Galip, ben, Nuri C onker ve başyaverleri olduğu halde E rkek Lisesine gittik. Profesör Afet Hanım da beraberinde bulunuyordu. Atatürk, m ektep heyeti tarafından karşılandı. Doğruca imtihan salonuna girdi. O gün aşağı yukarı elliye yakın talebe imtihana girmiş ve çoğu m ükem m el cevaplar Atatürk’ü memnun etmişti. Bazı zayıf talebeleri d e Atatürk, bizzat sorduğu kola y suallerle kazandırmıştı."52 Atatürk, o gün sınava giren öğrencilerden biriyle özel olarak il­ gilenmişti. Yıllar sonra b ir bilim adam ı olup Türkiye’ye hizm et ede­ cek olan o çocuk Aydın’dı. (Aydın Sayılı). Aydın, tezini verdikten sonra Atatürk sorm uş Aydın yanıtlam ış, harita üzerinde açıklam a­ larda bulunm uştu. Atatürk aldığı yanıtlardan ço k m em nun olm uş­ tu. Cumhuriyet gençlerinin tarihi iyi özüm sem esi on un için çok önem liydi. Şim di karşısında tarihi çok iyi özüm sem iş bir lise öğren­ cisi vardı. Soruları bitirince A ydınla konuşm aya başladı: “Sen ne olm ak istiyorsun ?” “ Su mühendisi Paşam." “ Herkes su mühendisi olabilir. Seni tarihçi yapalım, ne dersini“

“Ailece böyle karar verdik, bunu değiştirmek için anne ve baba­ mın rızasını almak lazımdır Paşam." “Aferin; bravo Aydın, pekiyi, o halde onlarla görüş, benim tek52

Kılıç Ali, Atatürk’ün Hususiyetleri, İstanbul 1998, s.128.


82 • Sİ NAN ME Y DA N

lifimi de söyle, sonra gel Milli Eğitim Bakanı Reşit Galip B e /e kara­ rını bildir .”53 Atatürk’ün, “m ühendis” olm ak isteyen lise öğrencisi Aydın’a:

“Herkes su mühendisi olabilir. Seni tarihçi yapalım ” diyerek, “tarihçi” olm ayı önerm esi, on u n “tarih öğrenim ine” ne kadar büyük önem verdiğini gösterm ektedir. A tatürk, tarihçilere de çok yakın ilgi göstermiştir. Ö rneğin, F u ­ at Köprülü’nün 1 9 2 3 ’te yayınladığı Türkiye Tarihi’ni okuduktan sonra yazarına şu m ektubu göndermiştir:

“Darülfünun Türk Edebiyatı Tarihi Müderrisi Köprülüzade Mehmet Fuat Beyefendi’y e: Türkiye tarihinizin gönderilen birinci kitabını büyük zevk ve istifade ile okudum. E ser kıymetlidir, mühimdir. Bunu vücuda g e­ tirm ek için sar f ettiğiniz ve edeceğiniz m esayi takdir ederim. îhtisasımzm tecelli ed ecek eserleri millete, Cumhuriyete ifa olunabilecek hizmetlerin en kıymetli m ertebesinde bulunacaktır. İlim feyzine teşne olanlarla beraber m üteakip kitaplarınızın intişasma intizar ederim efendim. Türkiye Reisicumhuru Gazi Mustafa Kemal ,”54 Bir okuma tutkunu olan Atatürk en çok tarihsel

içerikli kitap­

lar okuyordu. O nun okum a tutkusunu kanlı savaş m eydanları bile engelleyem emişti. Afetinan, Atatürk’ün çok çeşitli tarih kitaplan okuduğunu, kendi dönem inde çıkan yabancı dillerdeki yeni kitap­ ları çevresindeki düşünce insanlarına tercüm e ettirerek, özetlerini

53

o

gün cevaplarıyla Atatürk’ü sevindiren Aydın, Atatürk’ün arzusuyla

yüksek öğrenimini tamamlamak için Amerika’ya gönderildi. 1942 yılında Amerika’da Harvard Üniversitesinde doktorasını tamamladı. Sonra Tür­ kiye’ye döndü. Bilim Tarihi dalında dünyada ilk doktora derecesini alan Aydın, o gün Atatürk’ün sorularına eksiksiz cevap veren Ankara Erkek Lisesi öğrencisi Aydın Sayılı'dan başkası değildir. Cemil Sönmez Atatürk ve Çocuklar, UNİCEF Yayınları, 1992, s.109-110. M.Fuat.Köprülü, “Bir Hatıra”, Belleten, C.II1, Sa: 10, (1939), s.278. Nak­ leden Saray, a.g.m., s.38


8 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

çıkarttırdığını ve okuduğu kitapları yakın çevresindeki kişilerle tar­ tıştığını anlatm aktadır55. Atatürk, kazandığı büyük başarıları okumaya, özellikle de tarih konusunda kitaplar okum aya borçlu olduğunu çevresindekilere söylem iştir. O nu tanıyanlar, y ak ın çevresinde bulunanlar, Ata­ türk’ün tarih kitaplarını elinden düşürm ediğine tanık olm uşlardır: O nu tanıyanlardan biri bu konuda şöyle diyordu:

“Boş zamanlarında Atatürk’ün elinden tarihle ilgili kitapiann düşm ediğini ha ürhnm . Bir gün yine Atatürk, tarihle ilgili kaim bir kitap okuyordu Ö ylesine dalmıştı ki çevresini gö recek hah yoktu. B ir sürü yurt m eselesi dururken Devlet Başkam’run kendini tarihe verm esi, Vasıf Ç m afm biraz canan sıkm ış olmak ki, Atatürk’e şöy­ le dediğini duydum : “Paşam ...Tarihle uğraşıp kalanı yorm a...M ayısta kitap okuya­ rak m ı Samsun’a çıkünV Atatürk, Vasıf Çınar’ın bu çok sam im i yakınm asına gülüm seye­ rek şöyle karşılık verdi:

“Ben çocukken fakirdim, iki kuruş elim e geçin ce bunun b ir k u ­ ruşunu kitaba verirdim . E ğer böyle olmasaydım , bu yapûklanm m hiçbirisini yapamazdım."56 Atatürk, özellikle 3 0 ’lu yıllarda vaktinin o kadar büyük b ir b ö ­ lüm ünü tarih ve dil konusunda kitaplar okumaya ayırıyordu ki ta­ rihin ve d ilin önem inin farkında olm ayanlar, A tatürk’ün, devlet iş­ leri dururken tarih ve dil konularıyla bu kadar fazla ilgilenm esinin yanlış olduğunu söyleyerek, onu gizliden gizliye eleştiriyorlardı. Bu dedikoduları duyan Atatürk, tarihin ve d ilin önem inin farkında ol­ m ayan bu insanlara şöyle sesleniyordu:

“İşitiyorum, benim dille, tarihle uğraştığımı gören bazı kısa düşünceh yurttaşlar; (Paşa’run işi yok, dille tarihle uğraşmaya başladı) diyorlarm ış...Yağm a y o k .. Benim işim başımdan aşkm ...B en b u­ 55

Afet İnan, Mustafa Kemal Atatürk’ten Yazdıklarım, s.19-21

56

Cemil Sönmez, Atatürk ve Okuma Sevgisi, 2. bs. Ankara 1994, s. 99.


84 • S İ NAN ME Y D A N

gün ileıi bir Türkiye'yi kurmaya n e kadar çalışıyorsam, yarının Tür­ kiye’sinin tem ellerini atmaya da o kadar dikkat ediyorum ."57 Atatürk, ölünceye kadar geçm işin sırlarının peşinde koştu. T a­ rih in karanlık dehlizlerinde hem kendi atalarının hem tüm insanlı­ ğın izlerini sürdü. Ö lm eden önce son okuduğu kitaplar bile

Türk ta­

rihi ve Türk diliyle ilgiliydi. Yaverlerinden Nuri C onker’in ifadeleriyle:

“Buraya eli altmda bulunm ası lazım kitapları asıl kütüphaneden alıp getirdim Onlar, şurada bir dolap vardı, orada dururdu. Şurada da bir masa vardı, orada okurdu. En son okuduğu kitaplar h ep Türk tarihine ve Türk diline aitti "58 Prof. Afetinan’a göre Atatürk, en son “Belleten”’in 5 -6 sayılı nüshasını okum uştu59.

Türk Tarih Tezi, bu tezi Türk Tarih Kurumu, düzenlediği Tarih Ku­ rultayları ve yazdırdığı tarih kitapları onun tarihe verdiği önem in en A tatürk’ün 1 9 3 0 ’larda ileri sürdüğü

araştırm ak için kurduğu önem li kanıtlarıdır.

Atatürk ve Arkeoloji Atatürk, arkeolojiye bü yük önem veriyordu. A rkeolojik malze­ me bakım ından A nadolu’dan daha değerli bir coğrafya olm adığına inanıyordu:

“kısaldığın g en el fikir serm ayesine Türkiye’n in verebileceği ve verm ekle sorum lu olduğu şeyler ne büyüktür. D oğu Avrupa ile Anadolu'daki büyük m edeniyetler burada (Anadolu) değilse nerede aranacaktır? T ürk sanatı, tarihi bütün insaniyet için araştırma sahasm ı burada bulamayacaksa, bu sanat aşıklan hangi çöllere saldıra­ caktır.”60 diyerek, arkeologları

Anadolu’da

kazılar yapmaya davet

-’I

Muhterem Erenli, Atatürk 4 , Başöğretmen, İstanbul 1981, s. 68.

59

Sadi Borak, “Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar ve Kitaplığı", Atatürk Araştır­

60

Atatürk ö zel Arşivinden Seçmeler İÜ, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stra­

İsmail Habib Sevük, Atatürk İçin, Ankara 1981, s.97. ına Merkezi Dergisi, , C:9, Sayı: 25, Kasım 1992, s.83. tejik Etüt Başkanlığı, Genelkurmay Basımevi, 1994 ş.216


8 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

ediyordu. Çünkü o T ürklerin köklerinin Orta Asya’yla birlikte bu ­ rada, Anadolu’da olduğuna inanıyordu. Zaman zaman

arazi gezilerine

çıkarak, kazı yapılm ası gereken

yerleri belirliyordu. Ö rneğin 1 9 3 3 yılında Ankara yakınlarındaki

Ahlatkbel’de kazı

yapılm asını önerm işti. A tatürk’ün önerisiyle baş­

latılan Ahlatlıbel kazılarında çok sayıda tarihi esere ulaşıldı61. Atatürk, arkeolojik kazıları yakından takip ediyordu. Bir kere­ sinde dünyaca ünlü iki konsülün toplandığı

İznik şehri surlarında

daha sonra çıkarılacak dördüncü b ir kapının olm ası gerektiğini; Türklere ait eserlerin restorasyonu konuşulduğu sırada “asıl şehrin

toprak altında olduğunu” söyleyerek, kazı önerm işti. Bergama’da Almanlar tarafından yapılan kazıya büyük bir heyetle giderek bulu­ nan eserleri ve meydana çıkarılan

Asklepioriu büyük

bir ilgiyle in­

celem işti62. Atatürk 1 9 3 5 yılında, dünyadaki ilk yerleşim m erkezlerinden biri olan

Alacahöyük’te arkeolojik

kazılara devam edilm esini ve bu

iş için Türk Tarih Kurumu bütçesinden para ayrılm asını istemişti. Afetinan, Atatürk’ün isteği ile başlatılan A lacahöyük kazılarını şöyle anlatmaktadır:

"1935’te Türk Tarih Kurumu bütçesinden bir m iktar para vere­ bileceğimizi hesaplayarak Müzeler Genel Müdürü Dr. Hamit Ziibeyir Koşay, Remzi Oğuz Arık ve daha sonra Mahmut A k o k ’un katıl­ dığı bir heyetle kazıya hem en başlandı ve ilk buluntular altın takım­ lar, güneş kursları ve daha p e k ço k zengin eşyalar olan mezarlar açılmış oldu. Bu büyük bir başan idi. Kültür Bakanı Saffet Arıkan’la Türk Tarih Kurumu’n dan bir heyet kazı yerini görm eye gittik ve bu­ lunan eserleri olduğu gibi mezarlarında gördük. Bütün bu değerli eserler Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndedir. Orada bulu­ nan güneş kursları bugün d e am blem olarak kullanılmaktadır. 61

Afet İnan, Atatürk’ten Mektuplar, 2.bs. Ankara 1989, s.22.

62

Wolfgang Radı, “Atatürk Devrinde Türk-Alman İşbirliğine Bir Örnek, Bergama Müzesi’nin

Yapılışı”, DL Türk Tarih Kurumu Kongresi, C.l,

s.397-403. Nakleden Çığ, a.g.e, s.26


86 • Sİ NAN MEYDAN

1935’ten beri burada kazılar devam etmektedir."63 Atatürk’ün iste­ ğiyle başlatılan Alacahöyük kazıları sonunda Hititlere ve Hattilere ait çok önem li eserler gün ışığına çıkarılm ıştır. Bu eserlerden biri de

Hitit Güneş Kursu diye

bilinen nadide eserdir.

Kanımca Atatürk, Napolyon’la birlikte dünya tarihinde arkeolojiye en fazla önem veren liderlerden biridir. Atatürk, Türkiye’nin kısıtlı im ­ kanlarına rağmen arkeolojiyle uğraşanlara her türlü desteği vermiştir. O günlerin canlı tanığı Afetinan’ın anlattıkları, genç C um huri­ yetin kurucusu A tatürk’ün arkolojiye ne kadar çok önem verdiğini gösterm ektedir:

“3-12 Eylül 1935 tarihleri arasında Atatürk’ün bize tahsis ettiği Ertuğrul Yatı’y la Marmara ve Ege bölgelerindeki tarihi abideleri, k a ­ zı yerlerini bir heyet halinde görm eye gittik. Bu seyahatin gazeteler­ de geniş akisleri oldu. Ö zellikle m enîleketim izde bulunan h er ese­ rin meydana çıkarılması ve korunması ile yükümlü olduğumuzu ka­ muoyuna duyuruyorduk. Bu yerlerde kazı heyetlerinin yalnız ya­ bancı devletlerden gelmiş olması elbette dikkati çekiyor ve bir an önce bizlerden d e bu konularda çalışacak olanları görm ek istiyor­ duk. Aynı yıl Alacahöyük bize büyük ümitler vermişti.”64. Atatürk, arkeolojik bulguların sergilendiği m üzelere de büyük önem veriyordu:

Topkapı Sarayı’m

müzeye dönüştürm esi, İstan­

bu l’a her gelişinde bu m üzedeki çalışm aları görm esi ve

Ayasofya’yı

müzeye dönüştürdükten üç gün sonra gelip burayı gezmesi, m üze­ lere olan ilgisinin açık kanıtlarıdır65. A tatürk gittiği her yerde m üze­ leri ve eski eserleri görürdü: Antalya’da

Aspendos Tiyatrosu’nu gez­

d ikten sonra bu ran ın bir an önce restore edilerek tekrar eski am acı­ na uygun olarak kullanılm asını istemişti. 22 Mart 1931 yılında

ya’ya gidip

Kon­

m üzelerdeki eski eserleri gördükten sonra dönem in baş­

bakanı İsmet İnönü’ye “çok acele” üst notuyla bir telgraf çekm işti. Atatürk telgrafta şöyle diyordu: ®

Afetinan, a.g.e, s.22

64

A.g.e, s. 23.

65

Çığ, a.g.e, s.23


8 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

“M em leketimizin h er tarafında eşsiz vesikalar halinde yatmakta olan eski m edeniyet eserlerinin ileride kendi arkeologlarımız tara­ fından meydana çıkarılıp bilim sel olarak tasnifleri ve korunm aları, ihm ale uğramış abidelerin bakanlan için daha ço k çalışılması ve ar­ keoloji tahsili için yurtdışma daha fazla talebe gönderilm esi. .. ”66 Atatürk 1 9 3 6 yılında em retm iş, bu doğrultuda

Trakya’da arkeolojik kazılar yapılmasını Profesör Arif Müfit Mansel başkanlığında

yapılan kazılarda çok değerli eserler ortaya çıkarılm ıştır. Atatürk, bu kazıların yapıldığı yerleri görm ek istemişse de işlerinin yoğunluğu

Ahktlıbel’e ve Profesör Von der Osten tarafından Gavurkale’ye gidebilm iş, diğer kazıları ise kazı yerleri­

nedeniyle ancak kazı yapılan

ne gönderdiği kişiler aracılığıyla takip etm iştir67. Fakat fırsat bu l­ dukça Anadolu’daki

tarihi yerleri ve eserleri ziyaret

etmiştir.

A tatürk, a rk eo lo jin in ve ark eo lo jik bu lgu ların ö n em in in far­ kındaydı; fakat 3 0 ’lu yılların T ü rkiy e’sinde D arülfü nu n m ü d erris­ leri de dahil, tarihi eserlerin ö n em in in farkınd a olan p ek fazla in ­ san yoktu. Bu d uru m u n farkınd a olan A tatürk,

Prof. Malche’nin,

üniversite reform u h ak k ın d ak i raporu nu in celerk en b ir kenara şu n o tu düşecekti:

“Görülüyor ki m esele, taştan, topraktan, vazodan söz etm ekle sonuçlandırûamaz. Vazo denilen kıymetli eserlerden anlayan hassa­ siyette insan yetiştirm ektir. Yoksa h er çeşit enstitüler hayvan ahm olur.”68 Truva’ya duyduğu ilgiden dolayı Trakya’daki kazılara daha faz­ la önem veren A tatürk69, 1 9 3 8 sonbaharında Doğu Trakya İm para­ torlu ğu nu n başkenti

Vize

(Bizye)’deki kazılarından çıkan eserleri

görm ek istemiş, bu nu n üzerine Vize kazılarından çıkarılan bazı

66

Nurettin Can, Eski Eserler ve Müzelerle İlgili Kanun, Nizamname ve Emirler, Ankara 1973, s.84.

6^

Çığ, a.g.e., s. 27.

Atatürk Özel Arşivinden Seçmeler ili, Anakara 1994, s. 19.

Atatürk ve Truva konusunda bkz. Sinan Meydan, Son Truvalılar, Truvalılar, Türkler ve Atatürk, 2.bs. İstanbul, Truva Yayınları, 2006


88 • Sİ NAN MEYDAN

eserler

Dolmabahçe Sarayı’na

götürülerek Atatürk’e gösterilmişti.

Atatürk, hasta yatağında buluntuları inceledikten sonra, Arif Müfit Mansel’e: “Kazılara devam ediniz; m em leketim izin kültür zenginlik­

lerini daha çok bulacaksınız." diyerek, onun şahsında tüm arkeolog­ ları Anadolu’nu n bereketli topraklarının altında yatan kültür m ira­ sını gün ışığına çıkarm aları için bir kere daha teşvik etm işti70. Ata­ tü rk ’ün

1938 yılı Eylül ayında hasta yatağında arkeolojik kazıları ta­

kip ettiğini Afetinan şöyle anlatmaktadır:

“Kendisinin yanma girdiğim zaman bana okuduğum yeni ki­ taplardaki bilgilen anlatmamı istiyor. Ben hem gazetelerden bazı olaylan söylüyor, hem de kitaplardan özetler veriyordum Bu arada Türk Tarih K urum u’n un arkeolojik kazı işleri devam ettiği için yeni buluntulann haberlerini de kendisine söylüyordum ."71 Atatürk, Türkiye’deki arkeolojik kalıntıların yurtdışına kaçırıl­ m asına da engel olm uştu. 19. yüzyıldan beri türlü entrikalarla A na­ dolu coğrafyasını köstebek yuvasına çeviren ve ele geçirdiği arkeolo­ jik bulguları ve tarihi eserleri kaçıran Batı’ya “dur!” demişti.

ka, Chester İmtiyazıyla Türkiye

Ameri­

sınırları içinde döşenm iş ve döşene­

cek olan tüm dem iryolları boyunca, rayların 20 km. sağında ve 20 km. solunda kalan arazi şeridinde tüm yeraltı (madenler-arkeolojik kalıntılar) ve yerüstü (tarihi eserler, vs.) zenginliklerin kendisine ve­ rilmesini istem işti. Bu am açla kurulan şirkete Osmanlı-Amerikan Şirketi adı verilm işti. Atatürk, Türkiye’nin ulusal varlıklarının yağ­ m alanması anlam ına gelen ve Türkiye’nin bağımsızlığına ters düşen bu “imtiyaza” son verm işti72. O sm anlı Devleti, benzer imtiyazları daha önce İngiltere ve Almanya’ya da vermişti.

ULUS DEVLET, MİLLİYETÇİLİK ve TÜRK TARİH TEZİ Atatürk; cum huriyeti kuran, asker kökenli bir devlet adamıdır. Arif Müfit Mansel, "Trakya Kazılan", Tflrki yemiz s.9-13. Nakleden Çığ, a.g.e., s. 27. Afet tnan, ''Atatürk ve Dil Bayramı", Atatürk’e Saygı, Anakara 1969, s. 53. Durmuş Koray, Neden Atatürk? Niçin Laiklik?, İstanbul 2003, s.202.


8 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

O n un düşünce yapısı, sosyolojik görüşleri ve olaylara yönelik bakış açısı Türkiye Cum huriyeti’nin kuruluş felsefesini oluşturm uştur. Bu

Kemalist Sistem, bir ideolojinin ötesinde, özellikle “ulus devlet modelinin” inşasına yönelik bilimsel nitelikte yaklaşımları,

nedenle

yönelim biçim leri ve çözüm pratiklerini kapsam aktadır. Atatürk 20.yüzyılın başında “düşüncelerinin babası” olarak k a­ bu l ettiği Ziya Gökalp ile birlikte H anedan-ı O sm ani’nin yönetim b i­ çim in in oluşturduğu, artık b ir hayli örselenm iş ve dinam izm ini kay­ betm iş kozm opolit bir yapılanmaya, bir dizi radikal kırılm aların ar­ dından (so n dönem de girilen savaşlar) yeni bir ruh, yeni bir dina­ m izm kazandırm ak için egem enliğin T ü rk m illetine ait olduğu,

met üstü bir ulus oluşturm ak

üm­

am acıyla büyük ve zor bir m ücadele­

ye atılmıştır. Atatürk, bu yeni oluşum u, tarih ve dil üzerinde yükselen “ulu­ sal kültür poliükalan ’yla gerçekleştirm eye çalışm ıştır. Bu politikala­ rın temelinde ise, G ökalp’in görüşleriyle yoğrulan tarihsel ve sosyo­ lojik çıkarım larla birlikte 2 0 .yüzyılın siyasal ve kültürel gerçekleri yatmaktadır. Orhan Türkdoğan’m dediği gibi: “Bu n eden le sistem,

gerçekten ideoloji yüklü siyasal bir oluşumdan öte Gökalpçi görüş­ lerin birlikteliğine dayalı, sosyolojik köken li kültürel yaklaşımı yan­ sıtır."73

Türkiye’de Ulus Devlet ve Milliyetçilik I.Dünya Savaşı’nın kaybedilm esi Osm anlI’nın sona erm esi anla­ m ına geliyordu. Yüz yıllık

emperyalist paylaşım planlan uygulama­

ya koyulm ak üzereydi. O günlerde bu bitişin yeni bir başlangıca ge­ be olacağını ise hiç kim se tahm in edemiyordu; ama iki üç yıl gibi k ı­ sa bir süre sonra ( 1 9 1 9 -1 9 2 2 ) Atatürk bu acı sonu m utlu bir başlan­ gıca çevirerek, 3 yıl önce hiç kim senin aklının ucundan bile geçm e­ yenleri gerçekleştirecekti. Atatürk, 2 0 . yüzyılın başlarında em peryalizme karşı verilen bir kurtuluş savaşını kazanıp arkasından çağdaş bir ulus devlet kura-

73

Orhan Türkdoğan, Kemalist Sistem ve Sosyolojik Yapısı, s .l 1


90 • Sİ NAN ME Y DA N

rak, toplum sal aydınlanm anın ön koşulunun

“ulusal bağımsızlık” “ulusal bağımsız­

olduğunu gösterm iştir.A tatürk özellikle bu zorlu

lık” sürecinde “milli hissin” ne

kadar önem li olduğunu bizzat yaşa­

yarak görmüştür. M ütareke yıllarında

rın” vatan

“milli histen yoksun olanla­

savunmasına katılm ayarak düşm an saflarında yer alm ala­

rı, ulusal bağım sızlığın vazgeçilmez unsurlarından birin in

çilik” olduğunu

“milliyet­

bir kere daha göstermiştir.

Atatürk, im kansızlıklar içinde gerçekleştirilen Kurtuluş Savaşı’nı, tepesinde saltanat ve halifenin oturduğu, artık iyice zayıflamış kozm opolit

“Osmanlı kimliği’’ etrafında değil, lslamla takviye edilen “Türk ulusçuluğu” etrafında örgütlem iştir.

ve adı açıkça konm ayan

Gerçi b elli bir dönem e kadar sultan-halifenin h a lk üzerindeki gele­

Türk ulusçuluğu­ yeni meşruiyet üzerine otu-

neksel m eşruiyetinden yararlanmış; fakat zam anla

nu öne

çıkararak, Kurtuluş Savaşı’nı bu

rutm uştur. Kurtuluş Savaşı yıllarında toplum sal bütünlüğün harcı

“ulusçuluk”, cu m huri­ (Türk milliyetçiliği) yeni kuru­

olarak kullanılm aya çalışılan adı konm am ış yetin ilanından sonra adı konularak lan T ü rk devletinin

“çağdaşlaşma” ile

birlikte en temel politikası h a­

line getirilm iştir.

“OsmanlI’n ın Orhun Anıtlarında yer alan Türk kimliğini dışla­ yarak, devlet yapısını patrimonial bir sisteme dönüştürmesi ve y ö ­ netimi yabancı soylu unsurlara teslim etmesi, artık sürdürülemezdi. Türk insanının yeniden tarihsel kimliğini kazanarak devlete egemen olm ası Kemalist sistemin temel felsefesini oluşturur.”74

İttihat Terakki Partisi kısa iktidarı döne­ “Türk Ocağı’nı” kurm uş, “Türk Yurdu Dergisi’n i” yayınlam ış; Ziya Gökalp, Fuat Köprülü, Ahmet Ağaoğlu ve Yu­ suf Akçura gibi son dönem Osm anlı aydınları Türk kim liğine dönü­ Kurtuluş Savaşı öncesi

m inde ( 1 9 0 8 -1 9 1 8 )

şü başlatm ışlardı. Atatürk, m illiyetçiliğin yükselm eye başladığı bu dönem de tüm bu aydınlardan, özellikle de G ökalp’ten yoğun olarak etkilenm iştir. Cum huriyetin ilanından sonra

den” yararlanarak mıştır. 74

A.g.e., s. 11,12.

“Gökalp sosyolojisin­

ulus devlet oluşum una yönelik kararlı adımlar at­


91 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

20. yüzyılın başlarında, Kurtuluş Savaşı’yla Osm anlı siyasal otoritesine karşı çıkarak kurulan yeni devletini yeni dinamikler üze­ rine oturtm a fırsatı vardı. Ü stelik İttihat Terakki dönem i T ürkçülük denem elerininin tecrübelerinin “ulus devlet” oluşum unu kolaylaştı­ rıcı bir etki yapacağı kesindi. Bu ortam da Atatürk’ün,

köklere” giderek

“İslam öncesi

ulusunu tanımaya, ulusunun tarihini ve kültürünü

ortaya çıkarıp yeni devletin harcını bu “ulusal değerlerle” yoğurma fırsatını değerlendirmeyerek, vatan sevgisini imanla özdeşleştirm eye karşı olan, din bağı dışında hiçbir aidiyet tanımayan, geleneksel üm ­ m et anlayışına sıkı sıkıya bağlı ve artık iyice eskim iş Osm anlı devlet felsefesini devam ettirm esi, her şeyden öte tarihsel gelişime ters bir yaklaşım olurdu. Atatürk’ün uygulamaya koyduğu ulus devlet m odeli, büyük oranda Ziya G ökalp sosyolojisiyle yüklüdür. Söz konusu sistem in

milliyetçiliktir. Sistemi doğru anlam ak için “millet (ulus)” anlayışına bakm ak gerekir. Ata­ türk’ e göre m illet; siyasal varlıkta birlik, dil alanında birlik, soy ve köken birliği, kültür ve tarih birliği, ahlaki norm ve değerlerin yeni­ den inşasında birlikten meydana gelm ektedir.75 en belirgin özelliği ise öncelikle A tatürk’ün

Kimlik ve Milliyetçilik O sm anlı İm paratorluğu, biraz da üç kıtaya hü km etm enin zor­

Türk k im liğini dışlamış, devlet yapısını “patrim onial” bir yabana soylu unsurlara (devşir­ m e) bırakm ıştır76. Fransız Devrimi’yle milliyetçiliğin ortaya çıkm ası ve Sanayi Devrimi’yle zenginleşen burjuvazinin bilginin üretim ini lamasıyla

sistem e dönüştürm üş ve yönetim i

ve yayılmasını hızlandırm ası, Osm anlıyı gizliden gizliye etkilem eye başlamıştır. İm paratorluğun

^

bilgiye açık

ve özellikle

merkezden

Atatürk, millet tanımında Ziya Gökalp’ten farklı olark “din birliğine” yer vermemiştir.

^

Bu süreç, Fatih Sultan Mehmet’in iktidar olmasıyla başlamıştır. Fatih, Çanadarlı’yı ortadan kaldırdıktan sonra Türk unsurların yönetime girmesi­ ne engel olmuş ve sarayı devşirme kökenlilere açmıştır.


92 • Sİ NAN MEYDAN

uzak kozm opolit

bölgelerinde (Ö rneğin M akedonya) erkenden ay­

dınlanm aya başlayan

azınlık unsurlar, m illiyetçilik

rüzgarım arkala­

rına alarak O sm anlıdan ayrılm anın hesaplarını yapmaya başlam ış­ lardır. Kozm opolit yapıyı birbirine eklem lendiren bağların her ge­ çen gün daha fazla gevşediği bu ortam da O sm anlının eski eklektik yapısıyla ayakta kalm ası im kansızlaşm ıştır. Ü stelik bir de buna sa­ nayileşen Avrupa ülkelerinin em peryalist tehditleri de eklenince yaşlı im paratorluk büyük bir süratle beklenen sona doğru yaklaşmıştu. 15. ve 16. yüzyıllardan sonra Osm anlı Devleti’nde bilim ve tek­ n o loji alanlarında -b u n u n sonu cu olarak da ekonom i ve askerlik gi­ bi alanlarda- geri kalm asının acı sonuçları görülürken, Avrupa’da ekonom ik ve bilim sel gelişm elerin de etkisiyle

milliyetçilik akımı

son derece kuvvetli hale gelmişti. Batılı toplum lar kendi ulusal kim ­ liklerine sahip çık ark en ve ulus devletler kurarken O sm anlı İm para­ torluğum daki

Türkler henüz

bu duygudan pek de haberdar değil­

lerdi. Türk ulusunun ve

Türk sözcüğünün

çok eski bir tarihe sahip

olm asına ve T ürklerin binlerce yıldan beri pek çok Türk devleti k u r­ m uş olm alarına rağm en, devleti idare edenlerin, birlikte yaşadıkları kavimleri rahatsız etm em ek için T ürkten bahsetm em eleri, hatta za­ m an içinde Türkleri dışlamaları (Ö rneğin Osm anlIların Türklere

“etrak-ı b i-id ra k Türk' yani “idraksiz Türk” dem eleri, Türkleri yö­ netim kadem elerinden uzak tutmaları vb. durumlar) Türkler arasın­ da m illi duyguların geç uyanm asına neden olm uştur77. Bu gecikm e­ nin Türk m illetine ne kadar pahalıya mal olduğunu

Atatürk,

20

Mart 1 9 2 3 ’te şu sözlerle ifade etmiştir:

“Biz m illiyet fikirlerim tatbikte çok gecikm iş b ir milletiz. Bunun zararlarım fazla faaliyede giderm eye çalışmalıyız.( ...) Osmanlı im ­ paratorluğu içerisindeki çeşitli toplumlar h e p m illi inançlarına sarı­ larak milliyetçilik ideallerinin gücü ile kendilerim kurtardılar.( ...) Anladık k i, k a b ah a tim iz kendim zi unutm uş olduğum uzm uş. D ûnyanm bize hürm et gösterm esini istiyorsak, ilk önce biz keiıdi berûi77

Saray, a.g.m., s.37.


9 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

ğim ize ve milliyetimize bu saygıyı hissen, fikren ve M en bütün dav­ ranış ve hareketlerim izle gösterelim . Bilelim ki milli benliği bulun­ mayan m illetler başka m illetlerin avıdır."78 Atatürk, cum huriyetin ilanından sonra Türk ulusunun

benliğini” bulm ası

“milli

için planlı ve program lı bir çalışm a içine girm iş­

tir. Batı’ya karşı verilen Kurtuluş Savaşı, uzun yıllar sonra ulusun “milli benliğinin” farkına varm asını sağlamış ve imparatorluğun kozm opolit yapısı içinde kim liğini kaybeden Türk ulusunun yeni­ den kim liğini hatırlam asm ına yardım etmiştir. İşte bu uygun ortam ­

Türk tarihi ve Türk dili kon u­ Türk ulusal kimliğini belirginleştirm ek istem iş­ tir. Bu nedenle genç C u m huriyetin tarih ve dil çalışm aları “kimlik” ve 'milliyetçiliği” güçlendirici bir rol üstlenmiştir. da bir “ulus devlet” kuran Atatürk,

sundaki çalışm alarla

Atatürk, yüzyılardır ulusal onuru örselenm iş bir toplum un ken­ dine dönüşünü ve kendini tarihsel köklerinde bulm asını sağlamak istemiştir. Bu çalışmalarla milleti kendi uzak tarihiyle yüzleştirmeyi am açlam ıştır.

“Levanten bir tarih anlayışı, milli bir devletin isteklerine cevap . veremezdi. Atatürk 1931’de bu görüşü şu şekilde dile getiriyordu : ’Millet için m illetçe yapılan işlerin hatırası h er türlü hatıraların üstünde olan m illi tarih m efhum unun kıym etini taktir etm em ek m üm kün değildir."79 Atatürk, ulusal tarihin çerçevesini bir sınıfa, bir zümreye göre değil, bir

ulus gerçeğine göre

çizm iştir.

“Tiirkleri bütün dünyaya yeni bir millet olarak tanıtan görüş bi­ zim de içimize girmiştir. Dört yüz çadırlık bedevi bir kabileden bir imparatorluk ve millet tarihini başlatmak suretiyle imapartorluk za­ manında Türklerin görüşü de bu m erkezdeydi. Evvela m illete tari­ hini, asil b ir m illete m ensup bulunduğunu, bütün m edeniyetlerin anası olan ileri bir m illetin çocuklan olduğunu öğretmeliyiz."80 ^

Atatürkçülük, (Birinci Kitap), Genelkurmay Neşri, Ankara 1983, s.59.

^

Türkdoğan, a.g.e., s. 127. Ahmed Hamdi Başar, Atatürk’le Oç Ay, 2.bs. Ankara 1981, s .l 12.


' 94 • S İ N A N M E Y D A N

Atatürk’ün Türk tarihiyle ilgili çalışm aları, yüzyıllar içinde

liğini kaybeden bir ulusa yeniden

kim­

kim lik çıkartm ak ve o ulusa yeni

den kim olduğunu, geçm işin derinliklerinde neler yaptığını hatırlat­ m ak am acı taşıyordu. Türk Tarih Tezi, Atatürk devriminin m ak ve

“ulasal birliği”

“ulusal kimlik’’

oluştur­

güçlendirm ek için başvurduğu en önem li

kaynaklardan biridir.81

Ulus Devletin Hara: Tarih ve Dil Çalışmaları Türkiye’de ulus devletin oluşumunda tarih ve dil çalışmalarının çok özel bir yeri vardır. Atatürk, tarih ve dil alanındaki çalışmalarla,

Asyetik kökleriyle ‘toplumsal tedavi” gerçekleştirm ek istemiştir.

yüzyıllardır ulusal onuru örselenen bir toplumu yüzleştirerek bir tür

tarih çalışm aları, dönem in Greko-Latin tezlerinden o tezlere karşı bir başkaldırıdır. Aynı şekilde Türk dili

Atatürk’ün farklı, hatta

konusunda yapılan çalışm alarla yüzyıllardır, Arapça ve Farsçanın egem enliği altında öz güzelliğini kaybeden ve atıl duruma düşen Türk diline öz güzelliğini ve zenginliğini kazandırm ak am açlanm ış­ tır. Tarih ve'dil çalışm alarının yeni k u ru lan T ü rk devletinde

“köken” birliğinin

“soy” ve

hatırlanm asına ve güçlenm esine yardım edeceği

düşünülm üştür. Böylece O sm anlıda egem en olan

yabana soylu as­

keri ve sivil yöneticilerin T ürk unsuruna devredilm esi ve seçkinci kadronun Türkleşm esi am açlanm ıştır. “ Tarih ve dil alanındaki kö k lere yön elik birlik girişimi yanında, aydın tabakanın Türkleşmesi ve millileşmesi operasyonu Türk tari­ hinde g erçek anlamda bir rönesanstır. Atatürk’ün 1927 yılında Bü­ yük Nutuk’unu okurken ‘E fendiler, asıl m illetim e tavsiyemdir: başı­

na geçirecekleri adam ların kanlarmdaki ve vicdanlarmdaki cevher-i asliye dikkat e t s in le r şeklindeki mesajı, elitist kadronun ayıklan­ ması ve Türkleşm esi anlam ınd a k i girişim lerin bir başlangıcıdır."82 Ö n ce I. D ünya Savaşı, arkasından K urtuluş Savaşı olm ak üzere Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye'nin Tarihi, İstanbul 1995, s.278. A .g .e .,s .l3


9 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

arka arkaya sekiz yıllık bir süre Batılı güçlere karşı devam eden bir m ücadele ortam ı Atatürk’ün ve Kemalist kadronun m izacını, ruhsal yaşantısını derin bir biçim de etkilem iştir. Kemalist kadro, Batı’ya olan tepkilerini

tarih ve dil tezleriyle, Orta Asya’ya yönelik Türk

kül­

türü ve Türk tipinin oluşturulmasıyla ortaya koym uştur. 1 9 3 0 ’da yayınlanan

Türk Tarihi’nin Ana Hatlan

adlı belgesel kitap Anado­

lu ’nu n “otokton halkın ın” Türkler olduğunu yaymakta, hatta Batı toplum larının bir kısm ının kökenlerinin Türklere dayandığını dile getirmektedir. Sümerler, Hitider, Firikyahlar, Kimmerler, lidyahlar, Etrüskler, hatta Elam, Kaide ve Asurlular da Orta Asya’dan göç et­ m iş topluluklar olarak adlandırılmaktadır. T ü rk Tarihi’nin Ana Hattları’nda çerçevesi belirlenen T ü rk Ta­ rih Tezi’ni, Türk Dil Tezi tamam lamaktadır.Yeryüzünde konuşulan dillerin birçoğunun köken olarak T ürkçenin türevleri olduğunu biz­ zat Atatürk ifade etmiştir.

“Atatürk'ün tarih ve dil tezleri, çağdaş sosyolojik ifadeyle bir kim lik arama bir kendine dönüş ve yeniden diriliş anlamı taşıyordu. Ç ünkü dönem inde O rhun A bideleri okunm uş, Türkoloji akm adaki zengin araştırmalar Batık dil bilimci ve edebiyat tarihçileri tarafın­ dan yayım hayatma sunulm uştur. Selçukluların ve Osmanklarm bin yıldan beri bir köşeye ittiği milli kim lik bizzat Atatürklün yoğun ça­ balan ve idom unun bir ürünü olarak şim di gündem e geliyordu ”83 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Avrupa’da başlayan çok yönlü bilim sel araştırmalar, adeta yeryüzünün haritasını değiştiri­ yordu. Kaynakları, Osm anlIların kuruluşuna kadar dayanan klasik tarih anlayışı, bu yeni araştırmalara kayıtsız kaldığı gibi Islamiyetten önceki bir T ü rk tarihinin de olabileceğini'hesaba katm ıyordu. Oysa ki arkeolojik, dilbilim sel ve tarihi bulgular özellikle

hun Yazıdan’nm okunm ası

Yenisey ve Or­

ve bilim dünyasına sunulm ası, Türk di­

li araştırm alarının Ural-Altay dil teorisi içind e sınıflandırılm ası gibi gelişmeler klasik O sm anlı tarih zihniyetini devam ettirm enin m üm ­ kün olm ayacağını gösteriyordu.

83

A-g.e., s.24.


96 • S İ NAN ME YDAN

Atatürkçü tarih tezi,

rom antik bir bilim m etodolojisinin veya

idelaist bir tarih düşüncesinin ürünü değildir; tersine Atatürkçü ta­ rih tezi, bilim in tarafsızlığı prensibi içinde tarihi olayları belirlem e­ ye çalışm ıştır84.En önem lisi, tarihe klasik Batı m erkezli yaklaşım lar­ la değil,

özgürce bakma

cesareti gösterilebilm iş ve son bilimsel veri­

“Asyenik” olduğunu kanıtlam a göz ardı edilemeyecek kadar önemli adımlar atılmıştır.

ler ışığında birçok eski uygarlığın yolunda

Atatürk’ün tarih çalışm aları, zannedildiği gibi, sadece dönem in koşulları öyle gerektirdirdiği için (konjektürel) yapılan

romantik

kurgusal ve

çalışmalar değildir; bu çalışm alar zam anına göre bilim in

son bulguları ışığında gerçekleştirilm iş son derece

bilimsel çalışm a­

lardır. N itekim Atatürk birçok defalar tarih bilim inde tarafsızlığın ve bilim selliğin önem ine işaret etm iştir:

“H erhangi bir tarihi elinize aldığınız zaman onun gerçeğe uy­ gun olup olmadığına güven duym ak için dayandığı kaynak ve bel­ geleri araşürm. Bizim şim diye kadar doğru milli tarihe sahip olma­ yışımızın sebebi tarihimizin hakiki okuyucularm belgelerine dayan­ maktan ziyade ya birtakım m eddahların veya birtakım kendini be­ ğenm işlerin hakikat ve mantıktan uzak sözlerinden başka kaynak bulmamak bedbahtkğıdır."85 İşte bu nedenledir ki Atatürk, Türk Tarih Tezi’nin belgelere ve bulgulara dayanmasına çok önem vermiştir. Türk Tarih Tezi so nu ç­ ta siyasal am açlara hizm et etse de özünde

bilimsel kaygılar

taşımış

ve dönem in bilim sel gerçeklerinden hareket ederek özgün sonuçla­ ra ulaşmıştır; ama üzülerek ifade etm ek gerekir k i Türk Tarih T e­ zi’nin bu yönü hep görm ezlikten gelinmiştir.

“Türkiye Cumhuriyeti’ni Kuran Türkiye Halkına Türk Milleti Denir.” Atatürk, 1 9 3 0 ’larda ço k sayıda yerli ve yabancı tarihçiyi b ir ara- *8 84 8^

A.g.e.„ s.123. Mustafa Baydar, Atatürk’ten Konuşmalar, y.y.,1964, s.92; Arı İnan, Dü­ şün çeleriyle Atatürk, Ankara 1991, s.308.


9 7 . A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

ya getirerek Türk ulusunun kültür ve m edeniyet kaynaklarını açığa çıkarıp bu kaynaklann tarih ve dil kurultaylarında değerlendirilm e­ sini sağlamıştır.

Turqueri ve Türkoloji hareketleri, Ziya Gökalp sistematik Türkçülük konusundaki çalışm aları, ideolojinin tarih tezi için ana kaynağı oluşturm uştur.

Batı’da gelişen ve arkadaşlarının Kemalist

Atatürk, Türk tarihinin köklerinin O sm anlıdan çok öteye; Ana­ dolu Selçuklulara, Büyük Selçuklulara, oradan H ititlere, Sümerlere ve başlangıç olarak da Orta Asya’ya kadar uzandığını düşünüyordu. T ü rk tarihinin bir bütün olduğuna inanıyor, bu bütünün unutulan ve bilinm eyen parçalarını bulup gün ışığına çıkarm ak istiyordu.

Türk TarihTetkik Cemiyeti üyesi

Hasan Cem il’in de işaret ettiği gi­

bi: “İnkılabın mahiyeti Türk tarihini tarih öncesi devirden bugüne

kadar bir bütün olarak mütalaa etm ekti .”86

Atatürkçü tez, T ürklerin, m edeniyetin beşiği olarak kabul edi­ 7000 bin yılı aşkm bir zamandan beri içinde ya­

len O rta Asya ile,

şadıkları Anadolu arasında organik bir bağ kurduğunu ileri sürerek,

Böylece tarih öncesi dönemlerde Anadolu’da büyük medeniyetler kuranların Asya’dan gelen Türkle­ rin torunları olduğu kabul ediliyordu. Bu m antıktan hareketle de yeni bir “m illi senteze” ulaşıyordu.

7 0 0 0 yıldan fazla bir zam andır Anadolu’da yaşayan- T ürklerin Ana­ dolu’nun

yerli halkı

olduğu iddia ediliyordu. Atatürk, Türk Tarih

Tezi’nin bu temel iddialarına dayanarak 1 9 3 0 ’larda çeşitli etnik un­ surları bünyesinde barındıran Anadolu halkını “ Türklük bilincT et­ rafında birleştirm eye çalışıyor ve şöyle diyordu:

“ Türkiye Cum huriyetini kuran Türkiye halkına Türk milleti denir. Bugünkü Türk m illeti, siyasi ve içtimai camiası için de kendi­ lerin e Kürtlük fikri, Çerkezlik fikri v e hatta Lazlık fikri veya Boşnakîık fikri, propoganda edilm ek istenm iş vatandaş ve m illetdaşlanmız vardır. Fakat mazinin istibdat devirleri m ahsûlü olan bu yanlış tevsim ler (aldandırmalar) birkaç düşm an aleti, m ürteci beyinsizden mada hiçbir m illet ferdi üzerinde teellüm den (elem ) başka bir tesir 86

Osman Nuri Ergin, Türk Marif Tarihi, CV, İstanbul 1977, s. 1792.


98 « S İ N A N ME Y D A N

iıası/ etm em iştir. Çünkü bu m illet efradı da um um Türk camiası gi­ bi aynı m üşterek mazi, tarihe, ahlaka, hukuka dayanmaktadır. Bu­ gün Anadolu’da yaşayan ve kendilerine K ürdük, Çerkezlik, Lazlık ve Boşnakhk fikri propaganda edilm iş olan 'millet efradı’ bu vatan­ daş ve milletdaşîanmız da ashnda um um Türk camiası gibi aynı or­ tak maziye tarihe sahiptirler. Türk Tarih Tezi’n in ortaya koyduğa bu görüşler, böylece Türkiye Cum huriyeti’n i kuranlann aynı millet ol­ duğunu da ispatinmiş bulunmaktadır. Türk milletini Kürt, Çerkez, hatta Laz veya Boşnak olarak adlandırmak geçm işin istibdat devirle­ rinin m ahsûlü, yabuş adlandırmalardır. Ashnda bunları hepsi, ‘umum T ürk topluluğu’gibi aynı geçm işe, tarihe, ahlaka ve hukuka sahiptirler. Türk Tarih Tezi bu gerçeği ortaya koym uştur. Türklerin Anayurdu Orta Asya’dır. V e en az 7 0 0 0 yıldan beri Türkler buralar­ dan yayılarak Anadolu’ya gehp yerleşm işlerdir. Bugün yapılan yeni kazılar, ilmi veriler Anadolu’y a yerleşen m edeniyetlerin, hususiyle Etilerm MÖ. 4 0 0 0 yılma kadar uzanan bir kültür ve m edeniyete sa­ hip olduklarını gösterm ektedir. ”87 Türk Tarih Tezi’nin siyasal amacı, Anadolu halklarını “Türk üst

kimliğinde” birleştirm ek ve farklı etnik unsurları “Türk potasında” yoğurarak bir ulus yaratmaktır. Dolayısıyla Atatürk’ün anlayışında

Türk olmak, salt ırki aidiyet ve kan bağıyla açıklanam az; Atatürk’ün anlayışında T ürk olm ak, ortak bir geçm işe, ortak bir toplumsal h a­ fızaya sahip olm ak ve ortak acılara ortak refleksleri gösterm iş o l­ makla açıklanabilir. Bu bakım dan Atatürk milliyetçiliği, Misak-ı Milli sınırları içindeki tüm etnik unsurları kavrayan, ırka değil top­ lumsal dayanışm a ve toplum sal birlikteliğe dayanan, bölücü değil birleştirici bir düşüncedir. Atatürk’ün ifadesiyle: “Türkiye Cum hu­

riyeti’n i kuran Türkiye halkına Türk m illeti denir.” Atatürk’ün m il­ let tanım ındaki bu “Türkiye halkı” ifadesi, A tatürk’ün kafasındaki “Türk m illiyetçiliği” anlayışının, Anadolu’daki tüm alt kim likleri kavrayan, onlara şemsiye olan bir “üst kim lik” olduğunu çok açık bir şekilde göstermektedir. Afetinan, Medeni Bilgiler ve Atatürk'ün El Yazılan, Ankara 1969, s.376378.


9 9 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T AR İ Hİ

“Atatürk’ün milliyetçilik anlayışı, geçm işin yamalı toplum ka­ lmalarım tem izleyerek, yekpare bir millet fikrini meydana getiriyor­ du. Böylece aym coğrayfa üzerinde yaşayan insanlar, dil birliği, m enşe birliği, tarih ve ahlaki yakınlığa sahip olan kim selerden iba­ rettir. Ayrıntılar bakırım dan dil ve tarih tezlerinde günüm üz ilmi gelişm elerine ters düşen hususlar olabilse d e, önem li olan bu teori­ nin kendi için de belirli bir hedefi gerçekleştirm eye yönelm iş olma­ sıdır. Bu daA tatürkün ‘Türkiye Cıımhuriyeti’n i kuran Türkiye hal­ kına Türk milleti denir. ’ şek lin dek ifade d e özetlenebilir. Bu yakla­ şım Türk kim liğinde birleşm enin ortak paydaşım oluşturur. ”88

Orta Asya k ö­ O hal­ de Anadolu halkım çeşitli unsurlara ayırmanın ve hepsini ayrı ayn adlarla çağırmanın belirli bir propagandaya alet olmak dışında baş­ ka bir anlamı yoktur. Millet birdir ve bütündür. İşte Atatürk’ün ta­ rih tezinin ve milliyetçilik anlayışının temel felsefesi burada yatar: Anadolu coğrafyasında yaşayan tüm unusurlann ortak bir geçmişe sahip olduklarını kanıtlamak ve bu farklı unsurları "Türk potasında” toplayarak bir ulus yaratmak... Türk T arih Tezi’ne göre Anadolu m edeniyetleri

kenlidir. Yapılan kazılar ve buluntular bunu göstermektedir.

1 9 .yüzyılın ikinci yarısından başlayan Türklük ve m illiyetçilik

Kemalist ideolojiyle birlikte "millileşme” ve “ulus olma­ ya” yöneltilm iştir. Bu sayede II. Murat devrinde (1421-1451) 10. ve hareketleri, 11.

yüzyıllarda Sir-Derya boylarında yaşayan Oğuz eline ait destan­

ları okuyan ozanların bulunm ası, Fatih’in torunlarına da Oğuz Han ve Korkut Ata adlarının verilm esi, G ülşeni Tarikatı’nın kurucusu İb­ rahim Gülşeni’nin (ö. 1510) kendisini peygam ber ailesine veya yakın bir sahabesine değil de Oğuz Ata’ya bağlam ası,89 hatta Şerif Han’ın devrinin padişahı Sultan Mehmet H an’ın, Karahan’ın oğlu Oğuz Han’dan geldiğini iddia etm esi90 tarzındaki bir nevi Oğuz rom antiz­ m inden sonra kopan T ü rklü k zinciri, yaklaşık olarak

Kemalist ideolojinin tarih teziyle

400

yıl sonra

yeniden bağlanm ış ve süreklilik

Türkdoğan, a.g.e., s.135,136. Faruk Sümer, Oğuzlar, 5.bs. İstanbul 1999, s. 42 0 -4 1 2 . ^

Şeref Han, Şerefname, Osmanlı-lıan Tarihi, İstanbul 1971, s. 10.


100 • S İ N A N M E Y D A N

yeniden sağlanm ıştır. Adı sanı unutulan, unutturulan bir m illet, ta­ rihin derinliklerinden çıkarılıp adeta yeniden ete ve kemiğe büründürülm üştür. Orta Asya’dan A nadolu’ya uzanan kayıp parçalar, bir bütünlük ruhuyla birleştirilm iştir. Atatürk’ün tarih tezinin am acı da bu bütünlük ruhunu güçlendirerek korum aktır.

Ümmetten Ulusa Geçiş ve Osmanlı Eleştirileri Atatürk’ün tarih tezi, O sm anlı toplum undaki “üm m etçilik” dü­ şüncesine karşı, önce Hristiyan azınlıkları, daha sonra da Müslüm an azınlıkları etkileyen “m illiyetçilik” hareketleri doğrultusunda Türk m illetinin Orta Asya’ya kadar uzanan kültür m iraslarına sahip çık ­ mayı esas almakta ve buradan hareketle bir ulus yaratmayı am açla­ m aktadır. A tatürk, Türk m iletinin m edeniyet ve kültür kaynaklarına in e­ rek, tarih ön cesin d e A nadolu’da yaşayan insanlarla, m edeniyetleri­ nin beşiğini oluşturan O rta Asya insanı arasında bir bütünleşm e ve devam lılık olduğu inancını arkeolojik ve tarihsel bulgularla kanıtla­ maya çalışm ıştır. Atatürk’ün geliştirdiği ve araştırılması için ön ayak olduğu Türk Tarih Tezi, 19.yüzyılda O sm anlı aydınını da etkileyen “milliyetçilik­

le” ve im paratorlukların yıkılmasıyla ortaya çıkan “ulus devlet ide­ olojisiyle” yakından ilişkilidir. Fransız Devrimi’yle im paratorlukla­ rın yıkılm aya başlam ası, kralların tahtlarını ve taçlarını kaybetm ele­ rine neden olan h alk hareketlerinin tüm dünyayı kasıp kavurması ve sonrasında egemenliğin kaynağını Tann’dan ulusa indiren dü­ şüncenin yayılması ve tüm bu gelişm elerin dinle beslenen çok ulus­ lu kozm opolit im paratorluklar yerine halkın egem enliğine dayanan “ulus devlet ideolojilerini” gündem e getirmesi son dönem Osm anlı aydınlarıyla birlikte Mustafa Kemal Atatürk’ü de etkilem iştir. O sm anlı aydını, Fransız Devrimi’nin “m illet gerçeğine” ve “m il­ liyetçilik ideolojisine” ancak bıçak kem iğe dayanınca sahip çıkm aya başlam ıştır. İttihatçıların “T urancılık” ülküsününün nedenlerini de burada aram ak gerekir. O sm anlı İm paratorluğunun son yıllarına damga vuran İttihatçılar, içeride m eşruiyetini Osm anlıdan alan bir


101 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

tür m illiyetçiliği savunurken, dışarıda kaynağı tam am en T ürkçülük olan Turancıcılığa yönelm işlerdir; çünkü dışarıda “üm m et” fikri ye­ rine “ulus” fikri k ök salmaya başlamıştır. Nitekim , T ürkçülük hare­ keti ilk olarak Orta Asya’daki Türkler arasında ortaya çıkm ıştır.91 Atatürk, O sm anlı aydınları arasında gelişen yarım yüzyılı aşkın bir Türkleştirm e hareketinin geleneğinden ve Kurtuluş Savaşı prati­ ğinden sonra ulus devlet düşüncesini uygulamaya koym uştur. A tatürk, “ümmet” düşüncesi yerine “ulus” düşüncesini yerleşti­ rirken her hangi bir kültür boşluğuna m eydân verm ek istemiyordu. Bu nedenle O sm anlıda “dinin” sağladığı meşruiyeti yeni Türk dev­ letinde “Türk ulusçuluğunun” sağlam asını istiyordu.

“Kemalist ideolojinin millet anlayışıyla bu tefsirleri, tarihte di­ nin oynadığı rol yerine milliyetçiliğin geçm esiyle bir açıklık kazanı­ yordu."92 Bu amaca ulaşabilm ek için genç cum huriyet bir eğitim ve bilim seferberliği başlatm ıştır. Türk Tarih Kurumu ve T ü rk Dil Kurumu bu çalışm alarda önem li rol oynam ıştır. Bunlardan ilki T ü rk m illeti­ nin tarih, kü ltü r ve m edeniyet unsurlarını araştırırken, İkincisi T ürk dilinin kaynaklarını ve yabancı kültür istilalarından arındırılm ası konusunu ele alm ıştır. Böylece T ü rk denilen bir m illetin Orta As­ ya’dan A nadolu’ya MÖ. 7 0 0 0 ’lerde yerleştiği ve Anadolu m edeniye­ tini kurduğu kanıtlanm aya çalışılm ıştır. * * *

Ulusal tarihe sahip olan bir toplum , ulus devlet düşüncesine de sahiptir. Bu bakım dan Atatürk’ün tarih ve dil çalışm alarının ön ce­ lik li am açlarından biri “ulus devleti” güçlendirm ektir. Üm m etten ulusa geçiş, çok bü yük bir tarihsel değişim ve radi­ kal bir kırılm ayla m üm kü n olabilm iştir.Asırlarca benliğin i unutm uş bir toplum un hafızasının yeniden canlanm asının ne demek olduğu­ n u anlam ak için o günleri yaşam ak gerekir.

^

Hüseyinzade Ali Turan, Gaspırah İsmail Bey, Sultan Galiev gibi aydmlann çalışmaları bu uyanışta büyük bir etkiye sahiptir.

^

Şerif Mardin, Din ve İdeoloji, İstanbul 1994, s.121 ve 169.


102 • S İ NAN ME Y DA N

Atatürk, 1 9 3 0 ’larda ileri sürdüğü Türk Tarih Tezi’yle, bir taraf­ tan Türk tarihinin karanlıkta kalm ış, üstü örtülm üş eski çağlarım gün ışığına çıkarmaya çalışırken diğer taraftan da Türk ulusunu çe ­ peçevre kuşatan

Osmanlı tarihini

eleştiriyordu. Eleştiriyordu çü n­

kü: “O geleceğe hayat ve biçim verm ek için tarihte bir hayat değeri

bulur. Hayat en çok eleştirel tarihe ihtiyaç duyar. Bunun anlamı m a­ ziyi yargılamak, gerekirse m ahkum etm ek süreriyle, günü onun bas­ kısından kurtarm aktır.”93 A tatürk’ün amacı, Kurtuluş Savaşı sonra­ sında kurulan T ürkiye Cum huriyeti yurttaşlarına, yıkılan im para­

“kullan” değil, yeni kurulun cu m ­ “bireyleri” olduklarını anlatmaktı. İşte

torluğun ulusal onuru örselenm iş huriyetin ulusal onuru güçlü

T ü rk Tarih Tezi ve bu doğrultuda gerçekleştirilen tarih çalışm aları,

“imparatorluk kullarından” ulusal onuru “cumhuriyet bireyleri” yaratmayı am açlıyordu; çü n­

ulusal onuru örselenm iş güçlendirilm iş

kü ulus devletin ilk şartı, aidiyet duygusuna sahip özgür bireylerdir. Ulus devletin tem el ilkelerini göstermesi bakım ından Ata­ türk’ün

1923 İzmir iktisat Kongresi’nde

yaptığı konuşm a çok

önemlidir. Atatürk’e göre cum huriyet öncesindeki devlet milli değildir ve cum huriyet öncesinde

milli bir tarih de

bir devlet

yoktur94. Bu dö­

nem de hakim iyet millete ait değildir; m illet, evi barkı ile ilgilenece­ ği, kendi topraklarında hayatını devam ettirebilm ek için çalışacağı yerde, cepheden cepheye koşturulm uştur. Milletin arzusu, em elleri ve gerçek ihtiyaçları göz önünde bulundurulacağına, m illet şunun bu nu n şahsi ihtiraslarına alet edilm iştir. İç politika ise dış politika­ nın gereklerine göre düzenlenmiştir. Bu nedenlerle Atatürk’e göre

devlet” hayatı

yaşa­

açarken b u bağlamda

Fatih

T ürk halkı O sm anlı Devleti dönem inde “milli m am ıştır95. Atatürk, İzmir

iktisat Kongresi’ni

^

Hasan Cemil Çambel, Makaleler, Hatıralar, s.14, v.d.

94

Afetinan, 1923 İzmir iktisat Kongresi Açılış Konuşması, Devletçilik ilke­ si, Ankara 1966, s.34-41

95. A.g.e., s. 34-41.


1 0 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

Sultan Mehmet, Yavuz Selim ve Kanuni Sultan Süleyman gibi

O s­

m anlI Devleti’nin en gözde padişahlarını eleştirm iştir. Üstelik bu eleştirilerini bizzat halk karşısında yaptığı konuşm alarda da dile ge­ tirmiştir. Günümüzde sıkça rastladığımız gibi Atatürk hiçbir zaman bir

“Osmanlı popülarizmi” yapm amış,

diyalektik bir yaklaşım la ve

devrimci bir m antıkla gerektiğinde Osm anlıyı olabildiğince eleştir­ miştir. Ülkemizde özellikle m uhafazakar çevreler, O sm anlı Develeti’ni eleştirm ekten özenle kaçınırlar ve tam aksine “6 0 0 y ıl dünyaya

hükm etm iş h iı im paratorluk' diye ham asi söylem elerle Osm anlıyı takdir ederler. Bunda, eğitim sistem im izdeki özeleştirisiz tarih anla­ tım ının ve 1 9 5 0 ’lerden itibaren A tatürk’ün Türk Tarih T ezi’nin tas­ fiye edilm esinin rol oynadığı söylenebilir. Bu nedenle Atatürk’ün en gözde padişahların fetih siyasetlerini eleştirm esi yadırganmaktadır.

TahaÂkyol, bir köşe yazısında Atatürk’ü, Fatih’i eleştirdiği haksız bulm uştur.96 Oysaki Peçevi, İbrahim Efen­ di, Katip Çelebi ve Naima gibi tarihçiler de Viyana’ya kadar dayanan

N itekim

için eleştirm iş ve

O sm anlı fetih siyasetini sorgulam ışlardır.97 Atatürk, 1 9 5 0 ’lerden sonra oy uğruna ham asi “O sm anlı popülerizm i” yapan siyasetçilerden farklı olarak, özellikle cum huriyetin ilk yıllarında gerektiğinde Osm anlıyı eleştirm iştir. O sm anlı saltana­ tına son vererek yeni bir devlet ve yeni bir düzen kuran A tatürk’ün O sm anlıyı eleştirm esi son derece doğal bir yaklaşım olarak değer­ lendirilm esi gerekirken, malesef Atatürk’ün O sm anlı eleştirileri, on un “O sm anlı düşm anı” olduğu biçim inde değerlendirilm iştir. “En büyük m eziyetlerinden biri tarihten ders çıkarm ak olan A tatürk’ün, tarihi şahsiyetlere hak ettikleri saygıyı duymadığını dü­ şünm ek büyük bir yanılgıdır. Asaf llbey’in anılarına göre Atatürk, sofrasında en çok

Cengiz, Timur, Yıldırım ve Fatih’i över,

çoğunluk­

la onlardan söz ederdi. Yıldırım için: ‘Bir gün ressamlar kahraman­

lık simasım kaybederlerse, Yıldm m ’m şahsmda bulabilirler.' demiş­ tir.

Timur'u çok

akıllı bulm uş ve şöyle değerlendirmiştir: Ben onun

zamanmda olsaydım, onun yaptığım yapabilir miyim, onu söyleye^

Taha Akyol, “Osmanlı ve Bizans," Milliyet, 30 Aralık 2004.

^

Sabahattin Özel, Atatürk ve Atatürkçülük, İstanbul 2006, s. 184


104 • S İ N A N M E Y D A N

m em .’ Yine Fatih’in karşılaştığı sorunları düşündüğüm de aynı çö ­ züm leri öngördüğünü, fakat F atih’in kendisinin karşılaştığı sorunla­ rı nasıl halledeceğini m erak ettiğini belirtm iş, F atih’ten, ‘Büyük

adamdı, büyük.' şeklinde söz etm iştir. Atatürk, Celal Bayar’ın öne­ risiyle R um elihisarı’na Fatih’in heykelim de diktirm ek düşüncesindeydi. Ayrıca İstanbul’da Mimar Sinan, Barbaros Hayrettin, Timur,

îbn-i Sina v.b. Türk büyüklerinin heykellerinin dikilm esini isteyen de oydu. Atatürk, Harp Akademisi öğrencisiyken tuttuğu notlarda

Yavuz’u Ç aldıran’da soğukkanlılığını hiç kaybetm ediği için takdir etmiş, 3 Mart 1924’te Halifeliğin kaldmîmasma dair söylevinde k en ­ disinden hep ‘Hazreti Yavuz’ şeklinde söz etm iştir. Kaldı ki Atatürk

V.Murat’m Çırağan Sarayı’ndaki gözaltı hayatına da üzülmüş, hatta öldüğünde cenazesinin sönü k bir törenle kaldırılm ası karşısındaki duygularını: ‘Yazık, çok yazık. Bir padişahın cenazesi böyle m i kal­

dırılır.’ sözleriyle dile getirm iştir.”98 Atatürk’ün O sm anlı tarihi eleştirileri, devrim lerin yoğunlaştığı yıllarda artarken, devrim lerin hızının yavaşladığı yıllarda azalmıştır. Bu nedenle Atatürk’ün O sm anlı tarihine yönelik eleştirileri, O sm an­ lI düşm anlığının değil, devrim sürecinin doğal bir sonucu ve devrim

stratejisinin bir parçası olarak değerlendirilm elidir. Yeni Türk dev­ letinin bir “ulus devlet” olm ası A tatürk’ün O sm anlı tarihi eleştirile­ rin in bu yönde yoğunlaşm asına neden olm uştur. Atatürk’e göre ulus devlet, “ekonom ik” ve “siyasi bağım sızlıkla” birlikte m illetin doğrudan doğruya “hakim iyet hakkını” kullanm a­ sıyla oluşturulabilir. Bu nedenle çeşitli etnik unsurları zoraki bağlar­ la bünyesine eklem lendiren, siyasi ve ek on om ik bağım sızlıktan y ok­ sun olan ve ulus egem enliğine dayanmayan O sm anlı, doğal olarak bir ulus devlet değildir. Siyasi ve ekonom ik bağım sızlıktan yoksun bir devlet Atatürk’e göre zaten “ulasallık” vasfını kaybetmiştir. İşte Atatürk’ün Türk toplum una kazandırdığı en önem li pren­ siplerden biri olan ulus devlet prensibi, T ürk m illetinin hak ve yet­ kilerini özgürce kullanabilm esine dayanır. U lusun hak ve yetkileri­ ni özgürce kullanabilm esi için öncelikle “ulusal bilince” sahip olm a98

A.g.e., s. 184,185


1 0 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

sı gereklidir. Atatürk’ün

dil ve tarih tezinin hedefi de bu

noktada b e­

lirginleşm ektedir. Amaç; T ü rk halkım “m illi şuurla” şuurlandırm ak ve m illete yeniden “ulusal b ilinç” kazandırm aktır. “Milli heyecanın

an cak m illi tarih şuuru v e m illi kültür ile ku\nretlenip devam ed ece­ ğine man Atatürk, m illi tarih araştırm alarına büyük önem verm iş­ t ik " Atatürk’ün tarih ve dil çalışm aları, ulus devlet oluşturm ak an­ lamında milliyetçiliği desteklem iştir; ama “tarih” ve “dille” destekle­ nen bu m illiyetçilik, Atatürk’ün ifadesiyle, asla

“şuursuzbir milliyet­

çilik” olm am alıdır.99100 “ Türk m illeti İstiklal Savaşı’n dan beri, hatta bu savaşa atılırken bile, mazlum m illetlerin hürriyet ve bağımsızlık davaları ile ilgilen­ m eyi o davalara yardım etm eyi benim sem iştir (.. ,)Fakat milliyet da­ vası şuursuz ve ölçüsüz bir dava şeklinde müdaffa edilm em elidir. H areketlerin im kan sınırlan ve sıralan mutlaka hesaba katılmalıdır. Türkiye dışmda kalmış Türkler, ilkin kültür m eşeleriyle ilgilenm eli­ dirler. Nitekim biz Türklük davasını böyle bir m üsbet ölçüde ele al­ m ış bulunuyoruz. Büyük Türk Tarihine Türk Dilinin kaynaklarına, zengin lehçelerine eski Türk eserlerine önem veriyoruz. Baykal öte­ sinde Yakut Türklerinin dili ve kültürlerini bile ihm al etm iyo­ ruz."101 Atatürk’ün belli dönem ler içinde m antıki ve akılcı bir tarzda m illete sunduğu "Türk öğün çalış gü v en ”, “Türkyaratılm ak m edan

ifÜhanmdır." gibi büyük heyecan taşıyan sözleri, güçlü bir ulusal karakter yaratmanın, güçlü bir m illet oluşturm anın psikolojik ayrın­ tılarıdır.

Atatürk’e göre millet, ortak

bir tarihi hafızaya sahip, birlikte ya­

şadığı insanlarla tasada ve kıvançta ortak duygulan paylaşma eğili99 Saray, a.g.m., s.38. Örneğin 2007 yılının başlarında şuursuz milliyetçilerce gerçekleşütilen, ya da şuursuz milliyetçilerin kullanıldığı Hrant Dink cinayeti Türkiye’ye çok büyük zararlar vermiştir. Afetinan, Türk Kültürü Dergisi, Sayı: 13, s .l 15; Fahir Armaoğlu, “Ata­ türk'ün Dış Politika Prensipleri”, Tercüman, Atatürk Semineri, 1 Mayıs 1981; Türkdoğan, a.g.e., s.1 1 5 ,1 16.


106 • S İ NAN ME Y D A N

minde olan insanların bütünüdür.

Milliyetçilik diye

ifade edilen bu

duygu, m illet yapısının çim entosunu oluşturur ve Kemalist ideolo­ jin in tem elinde bu duygunun çok önem li bir yeri vardır102.

Bir Tür Dengeleyici: Türk Tarih Tezi Uluslaşma aynı zamanda

aşiret, kabile ve ümmet hayatından, modem bir toplum

yaşayışıyla, düşünüşüyle ve hatta görünüşüyle

hayatına geçişi ifade etm ektedir. Sosyolojik ifadesiyle uluslaşma; toplum u her bakım dan esk i bağlılık unsurlarından uzaklaştırıp y e­ n id en teşkilatlandırm ak ve toplum a özgü

“köksel değerleri” koruya­

rak toplum u “m od ernleştirm ektir.” İşte bu süreçte Atatürk'ün

tarih çalışmaları bir

tür

“dengeliyici”

görevi üstlenmiştir. Atatürk’ün 3 0 ’lu yıllardaki “ulusal tarih çalışm a­ ları” Türkiye’nin

faşizme ve

da

komiıüzme kaym asını

engellediği gi­

bi, çağdaşlaşırken Batı’dan yararlanmanın doğal sonucu olarak Batı uygarlığıyla birlikte Türkiye’ye sızan

ni en

Batı kültürünün zararlı etkileri­

aza indirmiş; bir tür dengeleyici rolü üstlenmiştir. Atatürk, Ba­

tı medeniyetiyle bereber, bu m edeniyeti meydana getiren kültürlerin de Türkiye’ye girebileceğini, zaman içinde bu yabancı kültürlerin Türk kültürünü etkisi altına alabileceğini ve bu durumda bin bir fe­ dakarlıkla kazanılan siyasi bağımsızlığın zarar göreceğini düşünüyor­ du; çünkü öz kültürlerini kaybeden ulusların er ya da geç siyasi ba­ ğım sızlıklarını da kaybedeceklerine inanıyordu. Bunun için, yeni ne­ sillere verilecek eğitim ve ahlakın öncelikle

“milli” olmasını istiyordu:

“Şim diye kadar tâkip olunan tahsil ve terbiye usullerinin m ille­ timizin tarih-i tedenniyatmda en m ûhûm b ir amil olduğu kanaatin­ deyim. O nun için b ir m illi terbiye program m dan bahsederken eski devrin hurafatmdan (hurafelerinden) ve efsaf-ı fitriyemizle hiç de m ünasebeti olmayan yabana fikirlerden, şarktan ve garpten gelebi­ len bilcüm le tesirlerden, tamamen uzak, seciye-i m illiye ve tarihiyem izle m ünasip (m illi ahlakımıza ve tarihimize uygun) bir kültür kastediyorum . Çünkü, deha-yi millimizin inldşaf-ı rammı (m illi da102 Türkdoğan, a.g.e., s.140-141.


1 0 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

vamızm başarıya ulaşması) ancak böyle bir kültürü tem in olunabi­ lir. Lalettayin bir ecnebi kültürünü kabul etm ek, şim diye kadar ta­ kip olunan yabancı kültürlerin m uhrip (yıkıcı) neticelerini tekrar et­ tirebilir. Kültür zem inle mütenasiptir. O zem in, milletin seciyesidir ihuyudur, ahlakıdırJ ”103 Atatürk, cum huriyetin ilanından sonra yaptığı açıklam ada

sal kültürün önem ini

ulu­

şu sözlerle dile getirmiştir:

"Milli kültürün h er çığırda açılarak yükselm esini Türkiye Cum huriyeti’n in tem el direği olarak tem in edeceğiz,”104 Bizzat Atatürk,

Türk olmanın gururunu benliğinde

hissetm iş,

tüm ömrü boyunca bunun kavgasını vermiş, bunun için de "Türk

olmak m edan iftih a n m d ır demiştir. Türk tarihi ve Türk diliyle ilgili çalışm alar Kemalizm ’in en öz­ gün yanlarından biridir. A tatürk, T ü rk tarihinde hiçbir devlet ada­ m ın ın yapm adığım yaparak T ü rk toplum unun bilinm eyen uzak ta­ rihini açığa çıkarm ak ve T ürk dilininin zenginliğini ortaya koym ak için çaba harcam ıştır.

"Kemalizm, Osmanlı D evlerinin yan söm ürgeleşm esine, yeni Türkiye Cum huriyeti’ni Bolşevizm , N azizm ve Faşizm g ibi Batı’nın hasta ideolojilerin e karşı, Türk toplum unun tarihsel diren ç n oktala­ rına yoğunlaşm asıdır,”105 Kemalizm bu yoğunlaşmayı tarih ve dil tezleriyle yapmıştır.

Türk ulusçuluğunu besleyerek faşist dikatatörlüklerin düm en suyuna bağımsız bir ulus devlet olarak demokrasi­

Kemalizm; tarih ve dil tezleriyle Türkiye’nin

kominist

ya da

girm esini de engellem iş,

ye doğru

evrilm esinin yolunu açm ıştır.

Atatürk eğer 3 0 ’lu yıllarda bu çalışm aları yapmasaydı, ulus b i­ lin cind en yoksun bir Türkiye kolaylıkla kom inst ya da faşist dikta­ törlüklerden etkilenecek ve dikatatör sultası altındaki T ürkiye belki de

II.

Dünya Savaşı sonrasında

demokrasiye geçemeyecekti.

!0 3 Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, G II, s. 16, 17. 104 Saray, a. g. m .,, s.39. ,105 Türkdoğan, a.g.e., s.272.


108 • S İ N A N M E Y D A N

“Kemalizm; faşizm e ve kom iıüzm e tarihsel bir tepki olup bun­ lardan ayn bükülm ez olarak Türk milliyetçiliğine dayanmaktadır. Bunun tarihsel ve kültürel tem elleri de bizzat Mustafa Kem al Paşa’n m kişiliğinden ve sosyal çevrenin şartlarından doğmaktadır "106 Atatürk devrimi, T ürk toplum unun binlerce yıllık tarihsel geli­ şim inin bir ürünüdür. Bu ürünün ortaya çıkm asında en büyük pay sahibi hiç şüphesiz Mustafa Kemal A tatürk’ün kendisidir. Türk dev-' rim inde, Atatürk’ün kişisel özellikleri, yetiştiği toplum sal ortam ın etkileri, dönem inin fikir akım ları, özgün sentez yeteneği ve m arjinal önderliği çok büyük bir rol oynamıştır. Bu unsurlar birbirine eksik­ siz eklem lenerek Atatürk devrim lerinin harcını oluşturm uşlardır. Bu nedenle Atatürk devrimi, Türk toplumunun tarihsel gelişimine ters düşen toplumsal, ekonomik ve siyasal farklılaşmalara karşı bir direniştir. Başka bir ifadeyle, asimi unutan Türk’ün yine Türk’te kendini bulmasıdır. Tarih ve dil çalışm aları ise bu kendini bulm a arayışının en önem li adımlarıdır. Bu nedenle Atatürk’ün kurduğu sistem yüzde yüz yerlidir ve her türlü ithale!, taklit ve kopyacı gö­ rüşlere karşıdır. Nasıl ki Batı bir zamanlar düştüğü skolastik düşün­ ce bataklığından kurtulm ak için Doğu’ya yönelm iş, reçetiyi ve teda­ vi yöntem lerini D oğu’da aramışsa, Atatürk de 2 0 .yüzyılın başların­ da Türk toplum unu bilim in ışığıyla aydınlatabilm ek için yüzünü Batı’ya çevirm iş; fakat çağdaşlaşma eylemini

“kendi tarihsel kodlan”

doğrultusunda hareket ederek gerçekleştirm iştir. Atatürk, devleti çağdaşlaştırırken O sm anlı reform istlerinin yanlışına düşm em iş;

tılılaşmak”

yerine

“muasırlaşmayı”

“Ba­

(çağdaşlaşmayı) yani Batı’daki

evrensel değerleri almayı yeğlemiş, bu evrensel değerlerle taşınan Batı rüzgarını ise tarih ve dil çalışmalarıyla, T ü rk toplum unun kül­ tür köklerini açığa çıkararak, dengelemeyi am açlam ıştır.

“Tarih tezine dayalı bu yaklaşım Osmanlıdan beri sürüp gelen ‘F ren km eşrep ’ veya T oynbee’n in deyim iyle, ‘H erodian’ diyebileceği­ m iz bir Batılılaşm a eğilim ine, E rik Jan Z ürcher’in yerin de tesbitiyle, ‘Türklere, bilhassa gen ç kuşaklara, kim i zaman üstünlük duygusu­ na ço k yaklaşan güçlü bir m illi kim lik ve m illi övünç duygusu aşılı106

A.g.e., s.25 5, (1 7 0 no’lu dip nottan.)


1 0 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

y ord u .’ Bir anlamda tarih tezi, Island sistem i devreden çıkaran Ke­ malist m odelin, aşırı Batıklaşma (O ver W esternization) karşısmda bilinçaltı telafi mekanizması (Com pensation) olarak da yorum lana­ bilir. Hatta b ir anlamda, psikolojik bir dengelem e (am bivalance) sü­ reciyle karşı karşıya bulunduğum uz söylenebilir. ”107* Devrimin önderi Atatürk, Ziya G ökalp’in de derin etkisiyle, bir taraftan tarih ve dil tezleriyle Türk ulusunun tarihin en eski ve en köklü uluslarından biri olduğunu ileri sürerek tarih ve dil kurultaylarıda T ürk ulusunun kaynağını ve uygarlıklar arasındaki yerini sap­ tamaya çalışırken, diğer taraftan sürekli olarak T ürk m illetinin bü­ yüklüğünden, zeki ve çalışkanlığından bahsederek adeta bir top­ lum sal m otivasiyon gerçekleştirm iştir. Kanım ca bu çalışm alar Ata­ türk devriminin en özgün yanlanndan biridir.

EMPERYALİZM, BATI MERKEZLİ TARİH ve ATATÜRK "İnsan tüm toplum sal ve iktisadi ilişkilerin ürünüdür.” yargısı tüm sosyal bilim lerde en temel tespitlerden biridir. T arih, politika, ekonom i ve felsefe için bu yargı büyük önem teşır. Ö zellikle tarih ve toplum kavrayışı konusunda anahtar olan ya da olması gereken bu yargı, nedense sosyal bilim ler alanında çokça gözden kaçırılır. Tarihe bakarken nerede durm alıyız, hangi değişkenlere göre hareket etmeliyiz, tarihsel gerçekliğe daha fazla yaklaşm ak için ne­ ler yapmalıyız? Bu ve benzeri sorulara verilecek yanıtlar tarihi nasıl göreceğim izi ve gördüğümüzün ne kadar tarih olduğunu belirleye­

Hegel’in (1 7 7 0 -1 8 3 1 ), "Siz doğaya (tarihe) nasıl bakarsanız, doğa da size öyle bakar.”100 sözünü de anımsayarak Batı merkezli

cektir.

tarihin uzun zamandır olanı, "nasıl ve n eden farklı aktardığım ” gös­ termeye çalışacağız. Avrupa’da meydana gelen,

Rönesans, Reform ve Coğrafi Keşif­

107 A.g.e„ s.370. 1^8 Bkz. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Tarihte Akıl, çev: Önay Sözer, Ka­ bala Yayınevi, İstanbul. 2003.


110 • S İ N A N M- EYDAN

ler

gibi bir dizi sosyo-kültürel sürecin ardından önem li siyasal ve

ekonom ik gelişmelerle biçim lenm eye başlayan

şünce”109,

“Batı Merkezci Dü­

18. yüzyıl burjuva aydınlanmasıyla sıkı bir ideolojik yön

izlemeye başlam ıştır. Dünyanın öteki bölgelerini ve Batı dışı kültü­ rü adeta yok sayan bu anlayış, tarihteki tüm olum lu atılımları daima Avrupalılara mal etmiştir. Bu ideolojik “hegom anyacı” düşünceye göre uygarlık Batı’nın tekelindedir. Doğuluların ise insanlığa kattığı ve katacağı hiçbir şey yoktur. Peki ama işin aslı gerçekten de böyle midir? Bu soruya verilecek yanıt koskoca bir hayırdır! Batı m erkez­ ci düşünürlerin bu görüşü ekonom ik ve siyasal am açlı ideolojik bir yanıltm adan başka bir şey değildir. Gün geçtikçe dünyayı içinde yaşanılmaz hale getiren ileri kapita­ list ülkeler ve egemen sınıflar bugün açlığa ve sefalete m ahkum ettik­ leri insanları kendilerinin kurtaracağı propagandasını yapm aktan ge­ ri durmuyor. Uygar Batı, İlkel Doğu dayatması da onlar için bir ka­ bul olarak karşımıza çıkıyor. İşte bu uygar Batıklar, felsefeyi, bilimi, tekniği, sanatı kendilerinin ortaya çıkanp geliştirdiği savını ileri sür­ m ekten de geri durmamaktadırlar. Böylece uygarlıklarını ve ilerilikle­ rine tarihsel derinlik ve süreklilik kazandırmaya çalışmaktadırlar. Batı m erkezci burjuva ideolojisi; tarihi, Avrupa’nın tarihiyle sı­ nırlam ıştır. Felsefeyi de Hint ve Ç in’i adeta yok sayarak sadece ken­ di buluşlarıyla sınırlandırm a eğiliminde olm uştur. Oysaki bunun böyle olm adığını onlar da bilm ektedirler. Öyleyse bu bilinçli yanılt­ m anın nedeni nedir?

Lenin’e göre, burjuva sınıfı ideolojisi, kapitalizm in en son h al­ kası olarak tarif edilen emperyalizm, sadece proleteryayı değil, b u ­ nun yanında dünya halklarını köleleştirm e program ıdır.110 Bu köle­ leştirme program ı gereği dünya halkları ve özellikle de Doğu halk­ ları kendi tarihlerinden soyutlanarak çırılçıplak, çaresiz ve yardıma muhtaç gösterilm eye çalışılm ıştır. Bu planın bir parçası olarak Batı 109 Ball merkezli düşünce için bkz. Samir Amin, Avnıpamerkezcilik Bir İde­ olojinin Eleştirisi, çev: Mehmet Sert, Ayrıntı Yayınları, İstanbul. 1993. HO Vladimir Ilyiç Lenin, Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması çev: Cemal Süreyya, Sol Yayınlan, Ankara 1992.


I l l • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

m erkezci düşünceye eklenerek ortaya çıkan uygar Batı anlayışı, baş­ ta ABD ve ileri kapitalist Avrupa ülkelerini içine alarak bir Doğu-Batı ayrımı yaratm ıştır.Batı her konuda ileride olan, Doğu ise henüz il­ k ellik ten ve barbarlıktan kurtulam am ış insanlar topluluğu olarak lanse edilmiş ve edilm ektedir. Batı, Doğu’nun uygarlıksızlığı tezini tarih, arkeoloji ve antropo­ loji bilim lerini kullanarak kanıtlam aya çalışm ıştır.

Emperyalizm ve Batı Merkezli Tarih Batı m erkezli tarih anlayışı, Batı’nın siyasal ve ekonom ik am aç­ larına ulaşmak için geliştirdiği

“kurgusal tezlere” dayalıdır. Bu n e­ “emperyalizm” arasında çok ya­

denle Batı m erkezli tarih anlayışı ile kın bir ilişki vardır.

Ö rneğin Batı m erkezli tarih anlayışının en belirgin özelliklerin­ den biri, insanlığa az ya da çok katkı sağlayan

lara” sahip çıkm aktır. Şüphesiz ki bu tan çok “siyasal” ve “kurgusal” dır. Sanayi Devrimi’nden

“tüm antik uygarlık­ “bilimsel” olm ak­

sahiplenm e,

sonra ham m addeye ihtiyaç duyan Batı,

ham m adde kaynaklarına sahip, zayıf Doğu ülkelerini acım asız bir şekilde sömürm eye başlamıştı. 19. yüzyılda doruğa ulaşan Batı sö­ m ürgeciliği önüne çıkan engellerden kurtulabilm ek için antropolo­ ji ve tarihten yararlanmaya karar vermiştir. Basitçe ifade etm ek gerekirse, 19. yüzyıl ortalarından itibaren Batı, gittikçe daha fazla kanlanan ellerini gizlemekte güçlük çekiyor; bu kanlı ellerin azılı bir katile ait olduğunu düşünenlerin sayısı ise her geçen gün biraz daha artıyordu. O zam an yapılm ası gereken şey, ya her seferinde kanlı elleri yıkam aktı- ki bu cinayetlerin fazlalığın­ dan dolayı neredeyse im kansızdı- ya da cinayetlerin haklı (!) neden­ lerle işlendiğini kanıtlam aktı. Batı, ikinci yolu seçecekti:

Coğrafi Keşiflerden sonra Am erika’da katledilen Inkalar ve Kı­ zılderililer, Avustralya’da katledilen Aboıjinler ve yine Coğrafi Keşif­ lerden sonra Güney Afrika’dan toplanıp zincirlenen ve köleleştirilip


112 • S İ N A N M E Y D A N

A merika’da patates tarlalarında ve m aden ocaklarında aç susuz ça­

Afrikalılar; Hindistan’da, ve Sudan’da,

lıştırılıp ölüme terk edilen kara

Sanayi Devrimi’nden

sonra Ingilizlerin

Fransızların

Afrika’da

gerçekleştirdikleri kıyım lar ve katliam lar, dünya kamuoyunu rahat­ sız etmeye başlamıştı. Ö zellikle, Amerika’nın keşfinden sonra Avrupalı “beyaz ada­ m ın” bu toprakların asıl sahibi

Kızılderililere

uyguladığı kıyım ve

katliam korku nç ve acımasızdı. A merika’nın Ispanyollarca keşfine tanık olan İspanyol tarihçi

Bartolome de Las Casas,

önceleri kendi­

si de bu topraklara sahip olup zengin olmayı düşlerken ve ganim et­ ten payına düşeni almakta tereddüt etm ezken, tanık olduğu vahşet ve kıyım ın boyutları karşısında vicdanının sesine kulak vererek öm ­ rü boyunca Kızılderililerin haklarını korum ak için m ücadele etm iş­ tir. Las Casas, Batı’nın kıyım ve katliam larına kayıtsız kalmayan ilk Batılıdır. Las Cases, Kızılderililere yapılan akıl almaz işkenceleri an ­

“Yerlilerin Yok Edilişi Üzerine Kısa Bir İspanya Prensi II. Philip’e sunm uştur.

lattığı, 1 5 4 2 ’de yayınlanan

Rapor” adlı

eserini

Las Cases eserinde, Güney Amerika’nın farklı kum andanlar yö­ netim inde bölge bölge keşfedilm esini ve bu sırada yaşanılanları, “in ­ sanların en karanlık rüyalarında gördüklerinin ço k ötesine geçen vahşeti, akıllara durgunluk veren işkenceleri ve kıyım ları” tüm de­ taylarıyla anlatmıştır:

“önceleri kılıçtan geçirdikleri, kanalarım yararak kolayca ve ba­ zen sebepsiz öldürdükleri yerlilere, giderek daha sistemli ve daha 'ya­ ratıcı' işkenceler uygulamaya başlarlar: Kazıklara geçirm ek, ızgaralar üstünde alttan verdikleri ateşlerle ağır ağır pişirerek öldürmek, vücut­ larına kuru saman bağlayıp ateşe vermek, köpekbalıklarına atmak, çe­ şidi uzuvlarım kestikleri yerlilerini ayaklarından darağaçlarma asarak sergilem ek, etoburlaşttrdıklan köpeklerin önünde yerlileri koşturarak adeta av sürm ek, annelerinin kucaklanndan kopardıkîan bebekleri tek hamleyle ikiye ayırmak ve daha akıl almaz bir sürü işkence... ”111 ü 1 Coğrafi Keşiflerden sonra Batının Amerika’da yaptığı Kızılderili soykırımı içn bkz. Bartolome de Las Casas, Kızılderili Katliamı, çev. Ömer Faruk Birpınar, İstanbul, Babıali Kültür Yayınları, 2005.


1 1 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Kolomb’un Amerika’yı

keşfinden sonra

Ispanya birdenbire

zen­

ginleşm işti. bu zenginlik Yeni Dünya’nın yağmalanmasıyla Ispan­ ya’ya akıtılan Kıta Amerikası’nın altınlarına dayanıyordu. Bu yağma için dünya tarihinin en büyük soykırım ı yapılmıştı. Sadece Güney A merika’da

20 milyon Kızılderili öldürülmüştü.

16. yüzyılda dünya

nüfusunun 500 m ilyon olduğu düşünülürse -Kuzey A m erika’daki Kızılderili katliam ları hesaba katılm asa dahi- sadece Ispanyollar -ba­

dünya nüfusunun yir­ mi beşte bilini ortadan kaldırmışlardı. Batı’nın 15. yüzyılın başların­ zı kabileleri son ferdine kadar olm ak üzere-

dan itibaren özellikle Yeni Dünya’da ve ham m adde kaynaklarına sa­ hip zayıf doğu ülkelerinde gerçekleştirdiği katliam lar ve kıyım lar ar­ tarak devam etti. 19 ve 2 0 yüzyıllara gelindiğinde artık Avrupa in ­ sanı, kendi ülkelerinin bu kanlı yüzünü görm ekten adeta iğrenir du­ ruma gelmişti.

Darwinism, Irkçılık ve Emperyalizm Batı, Coğrafi Keşiflerden 3 0 0 yıl kadar sonra zenginliğine zen­ ginlik katm ıştı; fakat sistem atik kıyım ve katliam ların hesabını ver­ m ekte zorlanıyordu. İşte tam da o günlerde

Darwin adlı

bir İngiliz

doğa bilim cisi, uzun süren incelem e ve araştırmaları sonucunda el­ de ettiği bilgileri “Türlerin K ökeni' adlı k alın bir kitapta topladı. Darwin, eserinde “insanınevriminden” bahsediyor ve dünyada­ bazı ırkların henüz evrimini tamanJamadığım ileri sürüyordu. Darwin, ayrıca doğada sürekli bir yaşam mücadelesi olduğunu ve

ki

bu m ücadelede bazı ırkların galip gelirken bazı ırkların m ağlup o l­ duğunu iddia ediyordu. Darwin’in bu görüşleri kısa süre içinde

çılığın bilim sel

ırk­

tem eli haline gelecekti.

Darwin’in bu “bilimsel çalışması”, döktüğü kanların hesabını ver­ mekte zorlanan Avrupa’nın adeta imdadına yetişecekti. Eli kanlı Batı,

Daiwin’in Teorisi’ne dört

elle sarılacak ve Coğrafi Keşiflerden beri iş­

lediği cinayetleri, özünde bilimsel kaygılar olan, bu teoriyle açıklama­ yı deneyecekti. Kuşkusuz ki Darwin teorisini emperyalist amaçlara hizmet etmek için geliştinnemişti; fakat çok kısa zamanda Darwin’in teorisi ırkçılığın, sözüm ona, bilimsel altyapısını oluşturacaktı.


114 • S İ N A N M E Y D A N

Oxford, Stanford ve Harvard Üniversitelerinde

yıllarca tarih

profesörlüğü yapan JamesJoll, halen üniversitelerde ders kitabı ola­ rak okutulan

“Eurupa Since 1870” (1 8 7 0 ’ten

Bu Yana Avrupa) adlı

kaynak kitabında Darwinizm ile ırkçılık arasındaki ideolojik ilişkiyi şöyle açıklam aktadır:

“İngiliz doğa bilim ci Charles Darwin, 1859da yayınlanan ‘Tür­ lerin K ökeni’ ve 187l ’deyayınlanan însanm Türeyişi’ adlı kitapla­

rıyla büyük bir tartışma başlatm ış ve Avrupa düşüncesinin farklı dallarını aynı anda etkilem işti. Daiwiir ’in fikirleri ve onun İngiliz fel­ sefeci H arbert Spencer gibi bazı çağdaşlarının düşünceleri, ço k h ız­ lı bir biçim de bilim dışın daki alanlara da uygulandı. D arm nizm ’in toplumsal gelişm eye en çok uygulanabilir olan yönü, dünyada doğal kaynaklann besleyem eyeceği bir nüfus fazlası bulunduğu ve bunun için h er zaman güçlülerin veya ‘uygunların’ galip çıkacağı daimi bir yaşam m ücadelesi gerektiği yönündeki inançtı. Bazı sosyal bilim ciler için, bu noktadan h areketle ‘en uygun’

kavram m a ahlaki bir anlam katm ak ve yaşam m ücadelesinde üstün gelen türlerin veya ırkların ahlaken üstün olduklarını savunm ak ço k kolay olm uştu. Dolayısıyla “Doğal Seçilim Doktrini ”, kolaylıkla Fransız yazar Arthur Gobineau tarafından geliştirilen bir başka fikir ekolü yle d e birleşti. 1853 yılında İnsan Irkh nnm Eşitsizliği Üzeri­ n e Bir Makale’ adlı çalışm ayı yayınlayan Gobineau, gelişm edeki en önem li etkenin “ırk ” olduğunu savunmuş ve diğerlerine üstünlük sağlayan ırkların, kend i ırksal saflıklarım en iyi koruyabilenler oldu­ ğunu ileri sürm üştü. Gobineau’ya göre, tarihteki bu yaşam m ücade­

lesin de en üstün g elen ırk, ‘A ryan ırkı’ (Ari ırk) tı.n 2 Bu fikirleri bir aşam a daha ileri götüren kişi ise İngiliz yazar Houston Stewart Cham berîain'di,”113 Batı’da öteden beri “Asya” uygarlığın beşiği olarak kabul edilir1^

Atatürk, Gobineau'nun “İnsan ırklarının eşitsizliği Üzerine Deneme” adlı kitabım incelemiştir. Kitap üzerine koyduğu notlardan Atatürk’ün Gobi­ neau'nun görüşlerine katılmadığı anlaşılmakladır. James Joll, Europe Since 1870, An International History, Penguin Boks, Middlesex, 1990, s.102-103.


1 1 5 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

di. Asyalı olm ak, yüksek uygarlıkla birlikle yüksek ahlaka da sahip olm ak anlam ına geliyordu. Fakat 16. yüzyıldan sonra Asyalılık (Osm anlı Türklerinin Avrupa fetihlerinden dolayı) Batıya karşı bir teh­ dit unsuru haline gelmişti. Dolayısıyla Batı kendisini tehdit eden bu Asyalıları onurlandırm anın yanlış bir hareket tarzı olduğunu düşü­ nerek yavaş yavaş yeni bir tez üzerinde çalışmaya başladı. Bu teze göre Asya yine uygarlığın beşiği olarak kalıyor; fakat Asyalılık kav­ ramı değiştiriliyordu. Bu yeni tarih tezine göre Asya’nın geçm işteki sahipleri ileri

Ari ırklardı.

Asya’nın şim diki sahipleri olan kavimler

ise sonradan bu toprakları ele geçirm iş olan

dı.

ikinci sınıf San ırklar­

Bu tez Batı’da 18. yüzyılın sonlarında, özellikle Darwin teorisinin

sosyal hayata uyarlanması sonucunda iyice yaygınlık kazanm ıştı. Nurihan Fattah,

Ari ırk teorisini savunan

Batılı bilim insanları­

nın temel felsefelerini ve yanılgılarını şöyle ifade etm ektedir:

“E ğer Asya’da yapılan kazılarda, açılan kurganlarda birtakım ta­ rihi eser bulunm uşsa ve bunların benzerlerine Avrupa’da da rastlan­ mışsa bu kesin olarak o kültürün Avrupa, dolayısıyla Ari orijinli ol­ duğunu gösterir! Bunun aksi bir görüşü Batûı redd ed er ve hatta in ­ celem eye bile değm ez görüşler arasına sokar. Kısacası bu görüşe gö ­ re Orta Asya, kadim den beri Türklerin vatam değil, Ari Andronovolann yurdudur. DyakonofTun bu görüşü, diğer Bank m eslektaşlannm görüşünün tekrarından başka bir şey değildir. H albuki A ndronovalann yani Turam halklann Kafkas ırkıyla hiçbir ilgisi yoktur. Kafkas ırkı, kendi deyişiyle elm acık kem iklerinin neredeyse belirsiz olmasıyla tem eyyüz etm ektedirH albuki Türklerde elm acık kem ik­ leri oldukça b a r iz d ir 14 Batı, uygarlık beşiği Orta Asya’nın “Ari ırkların” ortaya çıktıkla­ rı yer olduğunu ileri sürerken, başta Türkler olm ak üzere, ikinci sı­ n ıf “Sarı ırk” adını verdiği Asya ırklarını “istilacı” durum una düşür­ m ek istiyordu. “. . .K endilerini Ari sayan Batıklar, Türklerin asırlar­

dır sahibi oldukları topraklara Arileri, yani Batıkların uzak atalarım yerleştirm e gayreti içindedirler.”*115 Amaç, T ürklerin yaşadıkları Nurihan Fauah, Tanrıların ve K ıvun lann D ili, İstanbul 2004, s.28, 29. 115 A.g.e., s.30.


116 • S İ NAN ME Y D A N

toprakların geçm işte Batılı Arilerin vatanı olduğunu kabul ettirerek bu topraklara sahip çıkm aktı. Aslında Batı’n ın 18. yüzyıldan so n ra dört elle sarıldığı ve

“Hint-Avrupahlik” teorileri

“Ari ırk”

bilim sellikten uzak, kurm aca ve siya­

sal teorilerdir. Bu teorilerin perde arkasındaki ülke İngiltere’dir. Söz konusu teorilere göre H indistan’ın ve Doğu’nun eski çağlardaki ile­ ri uygarlıkları k ök en olarak AvrupalIydı. Batılı bilim insanları, H indistan’da b ir zamanlar çok ileri bir uy­ garlık yaratan insanların yaşadıklarını öğrendiklerinde önceleri ne yapacaklarını şaşırm ışlardı. Çünkü onlara göre bu “cahil H intlileri­ n in ” uzak atalarının bu kadar ileri bir uygarlık yaratmalarına im kan yoktu! O nlara göre H indistan’daki bu ileri uygarlığı yaratanlar m ut­ laka Batıkların akrabaları olm alıydı? Bu nedenle: "Bir yolunu bulup

bu esk i H indilerle akrabalık kurm alı; bir zam anlar H indistan’da ya­ şayan bu insanların H indi, daha doğrusu Doğulu d eğ il Batılı oldu k­ lar ma tüm dünyayı inandırm ak." diye düşünm eye başlamışlardı! Ama nasıl? Batılı aydınlar bir çıkm azın içine yuvarlanm ışlardı. Bir taraftan H indistan’ın tarihine sah ip çıkm aya çalışırken diğer taraftan da k üçü k gördükleri H intlilerin uzak ya da yakın geçmişiyle hiçbir bağlantı kurm ak istemiyorlardı. Ama bu sırada bazı Batılı aydınlar Batı dillerinin H int diliyle akraba olduğunu ileri sürm üşlerdi. (H intAvrupa dil teorisi) İşte o günlerde gururlu Batılı aydınlar, Batı’nın m edar-ı iftiharı, güneş batm ayan im paratorluğu İngiltere’nin cehalet bataklığında gezinen Hint uygarlığı ve Hint diliyle akraba olam aya­ cağını, daha doğrusu olm am ası gerektiğini düşünerek bu durumu tersine çevirm eye karar verm işlerdi. Bu süreçte birçok Hintli aydın da çoktan Batı’nın hizm etine girm işti. Bu noktada devreye girenler­ den biri de ünlü

Max Müller’di.

Fattah; Max Müller, Aryanizm ve Hint-Avrupalıkk hakkında

şu

çarpıcı değerlendirmeyi yapm aktadır:

"M üller, bir yandan H intlilerin renkleri, diğer yandan m edeni­ y et sevyelerini gö z önünde bulundurarak, akrabalık ve yakm hğm atalar cihetinden değil, sadece dil yönünden m üm kün olabileceği görüşünü öne sürdü. Böylece ilk önceleri aym dili konuşan halkla-


1 1 7 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

rm ortak atalara sahip oldukları tezi rafa kaldırılarak, akrabahğm ve benzerliğin sadece dil ve özellikle sözcükler konusunda olduğu tezi yerleştirilm eye çalışıldı; ama yarım ağızla. M ecburen Ari alam daha da genişletilerek, siyah olmayan Persler, Tarikler, Kafkas halkları vs.de bu daire içine alındı. Bunu Batı dilleriyle Hint, İran, Tacik, Rus, Kafkas dillerindeki kelim elerin birbirine benzerliklerinin ispa­ tı aşaması izledi. O da yarım ağızla yapıldı. Çünkü bu defa da Batı dilleriyle diğerleri, özellikle Farsça, Tacikçe vs. arasmda ‘sentaks’ay­ rılığı problem i kendini gösterdi."116 “E ğer Aryanizm, Max M üilefin iddia ettiği gibi, ırk i akrabahğı değil, dil akrabahğım esas ahyorsa, bazı kelim elerin birbirine benze­ m esinin dışında hiçbir ortak yönleri bulunmayan ve bugün asıl Ariler diye bilinen Irani halklarla akrabalık iddiası yerin e, dillerinin sentaks yapısı birbiriyle neredeyse yüzde yüz örtüşen Araplarla n e ­ den akrabalık tesis etm ediklerini b ir türlü anlayabilmiş değilim . Çünkü Farsça, Tacikçe, Türkçe sentaks yönünden aynı dil grubuna girerken, Rusça, Arapça, Fransızca, İngilizce vs. arasmdaki sentakas benzerliği gerçekten yüzde yüzdür."117 Batı’nın bu “zorlam a” teorisine başkaldıran aydınlar da oldu.

Ari ırk ve Hint- Avrupalılık teorisine ilk sanı Swami Dayananda Saraswati’ydi Saraswati,

başkaldıran H intli bilim in ­

Batılı Ari ırkların bir zam anlar ilkel H indistan’a uy­

garlık getirdikleri tezini reddediyordu. Vadalarda geçen, “Arya” k e­ lim esinin bir ırk ya da h a lk değil, ahlak ve ruhsal hallerle ilgili old u­ ğunu kanıtlam ıştı. Konuyla ilgili bir konferansında Ari ırk ı savunan Batılı bilim insanlarına alaycı bir dille şöyle seslenm işti:

“Avrupah üstatlarımız sizlere, yad ellerden gelen Aryazıilerin ül­ keyi ele geçirm ek için hakimiyet tesis ettiklerini ve kendilerine y er aç­ m ak amacıyla yerlileri tenkit ettiklerini anlatıyorlar. Bunlar aptalca, eşşekçe şeyler! Ama bizim, H indi aydınların onlara ‘am in’! diyerek el pen çe divan durmalarına anlam veremiyorum. Tüm bu yalanlan çoFattah, a.g.e., s.32,33. A.g.e., s.34.


118 • S İ N A N M E Y D A N

cukhnm ıza öğretiyorlar. Aryanilerin dışardan geldiklerini ispat ede­ cek bir tek delil bile y o k Hindistan ’m tamamı Atidir. İşte o kadar!”118 Svvami, Batı m ekezli kurm aca tarih tezine bilinçle başkaldınyor ve ço k açık bir şekilde, Ingilizlerin uzak dedelerinin Hindistan’a uy­ garlık götürm ek bir yana, hiçb ir zaman H indistan’da bulunm adıkla­ rını, dolayısıyla torunlarının bu ülkeye istilacı olarak geldiklerini söylem ek istiyordu. Fakat Max Müller gibi Batılı aydınların Swam i’nin çığlıklarına kulak verm eleri söz konusu değildi; çünkü onlar, Ingilizlerin, bu toprakların asıl sahipleri olduklarına, buraya işgalci olarak gelm ediklerine, ata yurtlarına geri döndüklerine inanmak ve bütün dünyayı buna inadırm ak istiyorlardı.

Atatürk’ün eleştirdiği bu teoriler bugün tarafsız b i­ Centre National de la Recherc­ he Sciendfique’in, Eylül 2000 tarih ve 3 8 6 sayılı bültenin 8.sayfasınBir zamanlar

lim insanlarınca da eleştirilm ektedir.

daki şu cüm leler Batı’nın Hint-A\Tupşlılık ve Ari ırk teorilerinin b u ­ gün geldiği noktayı göstermesi bakım ından ço k önem lidir:

‘\ ...1 8 ’in sonlan ve 19. yüzyılların başlarında dilbilim cilerce ortaya atılan Hint-Avrupa dilleri karşılaştırmalarını tamamıyla ya­ lanlama zorunluluğu ortaya çıkmıştır. (Yani Hint-Avrupa dilleri te­ orisi değerini yitirmiştir. ) Böylece örneğin Hint-Avrupa grubunun kendisi Altay gru bu dillerle aym "üst aile’n in dallan olmaktadır ki Fransızca, Türkçe ye Mançuca gibi birbirinden farklı diller bu üst ai­ le içine g ir m e k t e d ir ... 19 Görüldüğü gibi bugün Batılı bilim insan­ ları bile Hint-Avrupa Dilleri Teorisi’nin değerini yitirdiğini ileri sü­ rebilm ektedirler. Batı m erkezli teze göre

tüm Orta ve Güney Asya, Batı kökenli

Ari halkların ana yurduydu;

fakat nereden çıktıkları bilinm eyen ya­

bancı halklar (Sarı ırklar) gelip zavallı Arileri katledip onların top­ raklarına el koym uşlardı!!! O zam an yapılm ası gereken şey, bu ikin­ ci sınıf Sarı ırklardan bir şekilde kurtulm aktı!

118 A.g.e., s.33. Haluk Tarcan, "Kazım Mirşan'ı Niye Unuttuk?", Hürriyet, 2 8 Şubat 2007, s.23


1 1 9 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Ama nasıl? Yanıt,

Darwin’in Evrim Teorisi’ni

toplum sal hayata uyarlayan

bilim insanlarından gelecekti. Darwin’in teorisini toplum sal hayata uyarlayan sosyal bilim ciler, gelişmiş “Ari ırkların”, geri kalm ış “Sarı ırk lan ” yok etm esinin

bilimsel bir gereklilik olduğunu

(!) ileri süre­

rek ham m adde kaynaklarına sahip Doğu’yu söm üren Batı’nın eline yeni ve son derece güçlü bir koz vermişlerdi. Batı kendini artık şöyle savunuyordu:

'Saldırılarımın nedeni, evrim ini tamamlamamış, geri kalmış, barbar ırklara uygarlık götürm ek!120 Kendini yönetm ekten aciz bu zavallıları yönetm ek, ço k vahşi ve barbar olanları öldürerek dünya­ yı onlardan tem izleyip daha yaşandır bir y er haline getirm ektir! Üs­ telik, bu çalışmalarım bilimsel ve insanlığa yararh çalışmalardır! Bu şekilde dünya g eri ırklardan tem izlenecek ve daha yaşanılabilir bir y er haline gelecektir(!)” Emperyalist Avrupa’nın güdüm lü bilim insanları

sinden

Darwin Teori­

ilham alarak Doğu’nun en güçlü im paratorluğunu kuran

Türklere saldırmaya başlamışlardı. Onlara göre

Türkler; barbar,

ge­

ri, ve ikinci sınıf bir ulustu; uygarlaşmaları için yapılan çalışm aların sonuç vermesi çok zordu; böyle “ilkel” bir ulusun başka ulusları yö­ netm esi ise imkansızdı. Darwin’in oğlu Frands Darwin tarafından derlenen “Charls Darwin’in Hayan ve Mektuplan” adlı kitapta Darwin’in Türkler hakkındaki düşüncelerine yer verilmiştir:

“Doğal seleksiyona dayalı kavganın, m edeniyetin ilerleyişine si­ zin zannettiğinizden daha fazla yarar sağladığım ve sağlamakta ol­ duğunu ispatlayabilirim. D öşünün ki birkaç yüzyû önce Avrupa Türkler tarafından işgal edildiğinde Avrupa m illederi ne kadar bü­ y ü k b ir risk altmda kalmıştı. Bugün Avrupa’n m Türkler tarafından işgali bize n e kadar gülünç geliyor. Avrupa ırklan olarak bilinen Bu gün ABD, tıpkı Batı’nm 19. yüzyıldaki yöntemini izlemekte ve lrak’a yönelik saldırısına haklılık kazandırabilmek için bu saldırının Irak’a "de­ mokrasi götürmek” amacıyla yapıldığım söylemektedir.


120 • S İ N A N M E Y D A N

M EDENİ IRKLAR, yaşam m ücadelesinde TÜRK BARBARLIĞINA karşı galip gelm işlerdir. Dünyanın çok da uzak olmayan U r gelece­ ğine baktığımda BU TÜR AŞAĞI IRKLARIN çoğunun m edenileşm iş yüksek ırklar tarafından ELİM İNE EDİLECEĞİNİ (YO K EDİLECE­ ĞİNİ) görüyorum ."121 T ü rk lerin “b a rb a r” ve “evrim ini tam am lam am ış” b ir ırk o l­ duğun u b e lirten D arw in, bu na k arşın Avrupa ırk ların ın “m edeni ırk la r” old uğun u ileri sü rm ek te ve y ak ın b ir gelecekte Doğal Se­ çilim so n u cu n d a A vrupa ırk ların ın T ü rk le r gibi “aşağı ırk ları” yok ed eceğ in i be lirtm ekted ir. D arw in’in bu görüşleri T ü rk leri y ok etm e planları yapan sö m ü rg eci B atı’n ın eline y en i b ir koz verm iştir. Nitekim İngiltere Başbakanı

Winston Churchill savaş

bakanı ol­

duğu dönem de İngiliz Hava K uvvetlerine hitaben yazdığı bir m ek­ tupta T ürk m illetini kasdederek: “M edeni olmayan barbar kavimle-

re karşı zehirli gaz kullanabiliriz." demiştir. Dahası, C hurchill’in, dönem in söm ürgeler bakanı

Lord Gladston’un T ürk

m illeti ile ilgi­

li: T ü rk ler maymunla insan arası m edeniyet yıkıcı barbarlardır...

Türkler, insanlığın insan olmayan num uneleridir " gibi deli saçm ası açıklam alar yapm ıştır. Bu Darwinist görüş doğrultusunda Ingilizler

Çanakkale Savaşları sırasında

T ü rk ordusuna karşı

zehirli gaz k ul­

lanm ışlardır.122 1 8 9 7 yılında tarihçi

Albert Vandal,

Paris’te verdiği bir konfe­

ransında Türklerin geri kalm ış bir ırk olduğunu, bu nedenle yapm a­ ya çalıştıkları tüm yeniliklere rağm en başka toplum ları yönetm eleri­ nin m üm kün olm adığını şu şekilde ifade etmiştir:

“Yapılagelmiş bütün yenileşm e harekeden sahtedir, oyalayıcı şeylerdir. Bizim için artık şüpheye y er yoktur, Kamt ortadadır. Tür­ kiye, kendini ıslah etm ekten acizdir. Onu zorla ıslah etm em iz g ere­ kiyor.Türkler Bahtım çıkarlan paralelinde ıslah edilm elidirler. A n-* Francis Darwin, The life and Latters of Charles Darwin Darwin, Vol, I, New York, D. Appleton and Company, 1888, s. 285, 286

*22 “Barbar Türklere Karşı Zehirli Gaz Kullanalım.” Sabah, 20 Marl 2007.


121 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

cak o zaman uygar olabileceklerdir. Bunun dışında vahşi sürüler h a­ lin d e teh likeli bir gü ç olarak kalacaklardı/‘123

Karl Marx da aynı fikirdedir. Marx: “Bunlar, yani Doğulular, ken ­ dilerini tem sil edem iyorlar, tem sil edilm eleri gerekir.’' dem iştir.124 Batı’nın Türklere yönelik em peryalist saldırılarına sözde bilim ­ sel bir kılıf hazırlam ak amacıyla sarf edilen bu sözlerin çıktığı ağız­ lar öylesine ço k tu ki; bilim insanından, aydınına, tarihçisinden dev­ let adamına çok sayıda Batılı, Darwin’in “evrim ini tam am lam am ış

ırk', görüşünden ilham alarak, genelde Doğuya, özelde de Türklere yönelik hakarete varan ağır sözler sarf etmişlerdir.

İngiliz Başbakanı Lloyd George, Batı’nın

em peryalist saldırıları­

nın, kıyım ve katliam larının gerekçesi olarak Doğu’nun geri kalm ış­ lığını göstermiştir.

İngiliz Başbakanı,

o dönemde Doğu’nun en

önem li gücü Türkleri hedef gösterdiği bir konuşm asında şöyle de­ miştir: “ Ü lkesinde saldırgan olm aktan başka b ir niteliğe sah ip olm ayan bir kavim , s ırf gücüne güvenerek, elin de bulundurduğu topraklan, dünyayı iyiliğe kavuşturm aktan yoksu n kılacak kadar kötü idare ederse, m illetler bu perişan olanların uygarlığım y en id en yerin e g e­ tirm ek hakkına v e hatta görevine sahiptirler.”125 Batı’yı, “ Türklerin perişan ettiği m illetleri” kurtarm ak ve yeni­ den uygarlık yoluna sokm ak için göreve çağıran İngiliz Başbakanı, daha da ileri giderek

Kızılderilileri katleden

Batıkların haklı olduk­

larını söyleyebilm iştir:

“Bu aym görev, Bati ovalan ve orm anlan baklan d aki K ızılderi­ lilerin ileri sü rdü kleri iddialarına karşılık Am erika'yı kuranların davranışlarım m eşru kılar" 126 Batı m erkezli tarih tezinin güdüm lü tarihçileri Türk tarihini Albert Vandal,

Les Annenkns et La Reform de la Turquie-Pans-

t.y.s.35,47. Türkdoğan, a.g.e., s.430. 1 33 Muhterem F.renli, Atatürk, Vatan ve Hürriyet, C.l, İstanbul, t.y. s. 161 A.g.e., aym yer.


122 • S İ NAN ME Y DA N

çarpıtm ak için bir hayli uğraşm ışlardır. O nların yazdıklarında T ü rk ’ün ata yurduna yönelik haksız iddia ve isteklerin sonu gelmi­ yordu. Ö rneğin

Edmund Burke şöyle

demiştir:

“ Türkler tüm üyle AsyalIdırlar... Bu vahşiden de beter insanla­ rın Avrupa devletleriyle n e ilişkileri

vardır?”127

O yıllarda Batı’nın bir diğer amacı da ilk ve orta çağ haritaları­

Nasturiler, Keldaniler gibi Anadolu coğrafyasında yer aranıyordu.

nı yeniden canlandırılm aktı. Bu amaçla, tarihin ölü halklarına bile

Amaç, Türklerin Anadolu’ya sonradan gelen, Anadolu’nun yerli halklarının katlederek bu topraklara yerleşen istilacı bir kavim oldu­ ğunu kanıtlayarak, T ürklerin Anadolu’dan atılmalarına tarihsel ze­ m in hazırlamaktı.

nın

Yakup Kadri Karaosmanoğlu Türklerin Avrupa basınındaki adı­ “makak” olduğunu ve h alk tan da bunu bazen yüzlerine haykı­

ranların bulunduğunu, AvrupalIların Türk kızlarıyla evlenm ekten bile kaçındıklarını belirtm ekted ir128. Batı’da Türkler hakkında m üthiş bir bilgi kirliliği vardı; bu b il­ gi kirliliğinin ortaya çıkm asında Türk tarihi hakkındaki asılsız iddi­ aların büyük etkisi vardı. Ö rneğin ya’da

Afrikalı zencilerin Türk

Hamdullah Suphi Bey,

Alman­

sanıldığını, M ünih’te T ürk olduğunu

öğrenen birinin, T ürklerin M oğol ve sarı renkli olm aları gerektiği inancıyla:

“Senin gib i Türk olur m uT

diyerek şaşkınlığını ifade etti­

ğini; yine A merika’da bir öğretm enin sınıfındaki bir T ü rk öğrenciye:

“ Ülkenizde ev yaparlar m ı, mağaralarda, ağaç kovuklarında m ı otu­ ruyorsunuz?’ diye sorduğunu aktarm aktadır129.

- Emperyalizm ve Antik Tarih Batı m erkezli tarih anlayışının en belirgin özelliklerinden biri, 127 Andrew Wheatcroft, Osmanlılar, çev. Mehmet Harmancı, İstanbul 1996, s. 204. 128 Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Atatürk, 5.bs. İstanbul 1991. s.34 12^ TBMM s.187

Zabıt Cerideleri, C .lll,3.bs., Ankara 1981, s.8 4; Özel, a.g.e.,


1 2 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

“tüm antik uygarlıklara’ sahip “bilimsel” olm aktan çok “siyasal” ve

insanlığa az ya da çok katkısı olan çıkm aktır. Bu sahiplenm e,

“kurgusal” bir

sahiplenm edir.

Batı, asırlık kıyım ve katliam ların suçluluğundan

sizliği” teorisiyle

“ırkların eşit­

kurtulm aya çalışıyordu; ama inandırıcılığını daha

da artırması ve söm ürgeciliğini devam ettirebilm esi için çok daha fazla kanıta, çok daha fazla açıklamaya ihtiyacı vardı. Batı bu yeni kanıtları ve y en i açıklam aları

antropoloji bilim lerine

tarih, arkeoloji

ve

başvurarak elde etmeyi deneyecekti.

Batı’nın yeni am acı şuydu: D anvin’in "Bazı ırklar evrim ini ta­ *. ” tezinden daha iyi yararlanabilm ek için dünya tarihin d eki tüm ileri uygarlıkları belirleyip arkeolojik kazılarla gün ışı­ ğına çıkarıp onları bir şekilde sahiplenerek, kendi geçm işinin bir parçası yapm ak ve böylece dünyada, evrim ini tamam lamış en ileri ırkların (A ri ırklar) Batı ırkları olduğunu arkeoloji, antropoloji ve ta­ rih bilim leriyle kanıtlam aktı. Bu düşüncelerin etkisiyle 18. yüzyılın sonlarından itibaren dünyanın dört bir yanında arkeolojik kazılar başlatılm ıştı. Bu kazılardan çıkan bulgular, antropolojik tahlillere tabi tutulm uş ve artık sadece efsanelerde ve bazı dinsel m etinlerde geçen eski uygarlıkların binlerce yıl önce gerçekten yaşadıkları ka­ nıtlanm ıştı. Batı, daha önceden karar verdiği gibi, gün ışığına çıkar­ dığı her “eski” ve “ileri” uygarlığı sahiplendi ve kendi geçmişiyle o eski ileri uygarlıklar arasında öyle ya da böyle, doğrudan ya da do­ laylı bir ilişki kurdu. Batı,

eski ileri uygarlıkları sahiplenirken bu

uygarlıkların kesin­

likle Doğu toplum larıyla tarihsel bir yakınlığının olm adığını düşü­ nüyor, daha doğrusu buna inanm ak istiyor ve bu inan cın ı sıkça vu r­ gulamaya büyük özen gösteriyordu. Ö rneğin Batılı arkeologlar, 19. yüzyılda Ön Asya’da yaptıkları kazılar sonucunda ele geçirdikleri eski eserlerin o sırada Ö n Asya’da yaşayan Doğulularla (Tü rklerle ve Araplarla) hiçb ir ilişkisinin olm a­ dığını gösterebilm ek için çok şaşırtıcı yöntem ler geliştirm işlerdi. Bu yöntem lerden en ilginci

fotoğraf sanatından

yararlanm aktı...

Batılı arkeologlar, Ö n Asya’da ve M ısır’da yaptıkları kazılarda


124 • S İ N A N M E Y D A N

ele geçirdikleri sanatsal değeri olan

yerlileri aynı

tarihi eserlerle bölgede

yaşayan

fotoğraf karesinde görüntüleyerek, o basit yerlilerin bu

ileri sanat eserlerini yaratabilm esinin im kansızlığını göstermeye ça­ lışıyorlardı. Amaç, bu fotoğraflara bakanların kafasında şöyle bir so­ ru yaratmaktı: Bu eserleri yapanlar bu basit Doğulu yerlilerin atala* rı olam ayacağına göre, bu eserleri yapanlar kim lerdi? Yanıt hazırdı: T a b i ki uygar Batıkların binlerce yıl önceki uygar ataları(l)

“Erken dönem Orta Doğu fotoğraflarında yerlilerin teker teker olm ak kaydıyla fotoğ raf karesin de düzenli biçim de y er aldığı çok özel bir durum vardır. Bu fotoğraflarda fotoğrafçı, tüm yetkesin i kullanarak yerliyi çerçeve için e tam olarak n ereye yerleştireceğini belirler. Bunun n eden i yerlilerin bir konu olarak değil, bir ölçek ola­ rak kullanılm asıdır. Başka bir deyişle, burada am aç, g erek görüntü­ lenen açık alanların, g erekse antik yapıtların kaç insan boyu olduğu konusunda izleyicilere bir bilgi verm ektir. Gustave Flaubert’le bir­ likte M ısıra giden fotoğrafçı M axime D u Camp, bu yöntem i bulan ilk k işi olm asa bile, yerleşm esin e bilinçli bir biçim de öncülük etm iş­ tir. Anılarmda anlattığına g öre, M axime Du Camp, eski bir M ısır ka ­ lıntısının fotoğrafını çekeceğ i zaman yanm a Nubyalı denizci Hacı İs­ mail’i alm ış ve onun kalıntılara tırmanm asını istem iştir. B öylelikle bir dizi fotoğrafta aynı ölçeğ i kullanabilm iştir. M axime Du C am ap’a g öre işin p ü f n oktası H acı İsm ail’in h iç kıpırdam adan durm asını sağlam aktı ki, buna da bir çözüm bulm ak h iç zor olm am ıştı. Fotoğ­ rafçı, ken di deyişiyle bu zavallı Arapların saflığını gösterir bir hiley­ le bu işin üstesinden gelm işti: Nasıl mı? Kameranın önündeki m er­ ceğin pirin ç çerçevesini aslında bir top olduğunu ve eğer Hacı İsm a­ il kıpırdarsa, h iç duraksam adan tek bir atışta ken disin i vuracağını söyleyerek! “Fotoğrafçı ile konusu olan kim se arasındaki hiyerarşi açısın­ dan bu yöntem in etik açıdan doğurduğu sıkın tı b ir yana, gözden kaçm am ası g ereken bir n okta da bu ölçek yorum unun öteki boyu­ tudur. N asıl H aci İsm ail, M axime Du Cam p’m fotoğraflarında dev Mısır kalıntılarını ölçm eye yarıyorsa, dev kalıntılar da H acı İsm ail’in bir yerli olarak cüceliğini, çaresizliğini, zavallılığını gösteriyor, uzak­ taki yabancı izleyicilere tip ik y erli hakkında bilgi veriyordu. Fotoğ­


1 2 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

rafçılar bunu bilin çli olarak yapm asa bile, sonuçta Avrupalı izleyici bu bilgileri, yerleştirilm eyi bekleyen bom boş ülke söylen cesiyle bir­ likte değerlendirdiği için, yu karıdaki sonuca ulaşm akta hiçbir en ­ g elle karşılaşm ıyordu. Önünde ö lçek işlevleri gördü kleri dev yapıt­ lar ve onları yaratan uygarlıktan habersiz halleri göz önüne alınınca, ‘edilgen D oğuluların’ köksü zlü kleri duygusu iyiden iyiye güçleni­ yordu. B öylece karşılaştırm a başka bir zem ine kayıyor, bugünkü yerlilerin barbarlığı ile eski büyük uygarlık arasındaym ış g ib i görül­ m eye başlıyordu. İster istem ez, 'O büyük yapıdan yapanlar bunlar değilse kim ler?’ sorusu ortaya çıkıyordu. Böylece Orta D oğu insan­ larıyla bulunduklan coğrafya arasındaki bağ gevşetiliyor, onlann

rastlantısal olarak bu yerlerde olduğu, batta konar göçer, bugün var yarın yok olduğu izlenim i veriliyordu. Sanki gerçek bağ, Orta Doğ u ’nun dünü ve bugünü, insanı ve uygarlığı arasında değil d e, yöre­ nin dünkü uygarlığı ile bugünkü Avrupa uygarlığı ve inşam arasmdaymış gibi bir sonuç ortaya çıkıyordu.’’130 Batı, eski uygarlıkları sahiplenm e konusunda kısa sürede çok büyük adımlar attı. Batılı bilim insanları, arkeolojik kazılarla varlığı kanıtlanan

Mısır, Sümer, Hitit ve

özellikle

Yunan uygarlıklarına

sa­

hip çıkarken bu kon ud a yeterli orand a bilim sel kanıt olup olm adı­ ğıyla ise pek fazla ilgilenm iyordu. Çünkü, nasıl olsa 19.yüzyılın dünyasında Batı’ya 'hayır’ diyebilecek, bu eski uygarlıkları sahiple­ nebilecek ne bilim sel ne de ideolojik, başka bir irade yoktu. Batı, bu d urum un rahatlığıyla istediği gibi hareket edebiliyordu. Aslında, 19.yüzyılın sonlarında bu uygarlıklar gün ışığına ilk ç ı­

Conder, Sayce, Gark, Taylor, Lenomnont, Hommel gibi “kom pleksiz, gerçek bilim insanları” h iç tereddüt etm eden bu antik uygarlıklarının “Türk kökenli” olduklarını söylem işlerdi.131 Hatta, Trklann Tarihi” adlı eserin yazarı Sayas Pittard, yaşlılığına rağm en İsviçre’den İstanbul’a karıldığında, Batı’nın söm ürgeci em ellerine alet olm ayan

gelip II. Tarih Kurultayı’na katılarak “Antik uygarhkkrm Türklüğü" tezini savunm uştu. Ama çok geçm eden “em peryalizm in güdüm ün­

Özveren, a.g.e., s.55-56 131 Engin Arık, Eti Tarihi, s.9. Nakleden Türkdoğan, a.g.e., s.118.


126 • S İ N A N M E Y D A N

deki bilim insanları”, “gerçeğin peşinde koşan, tarafsız” bilim insan­ larını susturacaktı. İlk bulunduklarında “Ttlrk kökenli” oldukları söylenen ilk çağ uygarlıkları, ne olduysa birdenbire

“Hint-Avrupalı”

ilan edilecekti!... Türk Tarih Tezinin temel kaynaklarından “Türk Tarihinin Ana Hatlan” adlı kitapta, Batı’nın eski uygarlıkları neden ve nasıl sahip­ lendiği şöyle anlatılmaktadır: “ Tûrkler aleyhinde, kaynağı H ıristiyanlık taassubu olan ve asır­ larca yürütülen düşm anca telkinlerin, daim a s a f ve tarafsız kalm ası gereken bilim in ruhu için d e sokulm uş olm ası teessü fe değer haller­ dendir.T arih vadisinde bu ruh halinin en a çık belirtisi, M ezopotam ­ y a ’daki ilk Sümer, Elam m edeniyetlerinin keşiflerin i izleyen yıllarda görülm üştür. O zaman belgelerin doğru tanıklığım dinleyen g erçek bilginler, bu m edeniyetlerin kaynağının Türkistan olduğunu ifad e etm eyi, bilim in ş e r e f borcu bilm işlerdir. Fakat asırlarm Hasırladığı düşm anlık, bilim in sam im iyede ortaya koyduğu gerçeğe hücum da gecikm edi. Türklerin en eski ve en y ü ksek m edeniyeüerin kurucu­ su olm u ş bulunm alarını kabu l etm ek, H ıristiyanlık ve A vrupalılık için en h a fif deyim le, bir izzeti n efis m eselesi olarak görüldü. O za­ m anki bilim adam lannm seçkin lerin den sayılan ve m akul ve hakta­ n ır davranm ası g ereken Renan, yazannm hissiyatım gizleyem eyen şu cü m lelerle y en i hakikatin ken d i üzerinde yarattığı etkiyi p e k gü­ zel anlatm ıştır:

T opraklar altm dan çıkardan bu eski v ey ü ksekB ab il m edeniye­ tini, Türkler, Finuvalar, M acarîar gibi şim diye kadar yıkm aktan baş­ ka m arifet gösterm em iş v e ken dilerin e has h iç b ir m edeniyet yarat­ m am ış ırklar n asd yapm ış olabilirler? G erçi h akikat bazen h akikate ben zem ez g ib i görü n ebilir ve eğ er Sam ilerden v e A lilerden evvelki m edeniyederin en ku dred i ve en kıym etlisini kuranlarm Türkler, Finovular, M acarîar olduğu uluorta bir kanaat yerin e m eseleyi kaynağm dan sonuna kad ar açıklayıcı d elillerle ifad e ve ispat olunursa inanırız. Fakat bu deliller, bunu kabu lden çıkacak sonucun fecaati nispetin de kuvvedi olm ak lazım g elir ”132 ^

Türk Tarihinin Ana Hatlan, 3.bs. İstanbul 1999, s.69.


1 2 7 * A T A T Ü R K V E T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

Türk Tarihi’nin Ana Hatları’ndaki bu cümleler, Atatürk’ün konu­ ya yaklaşımını göstermesi bakımından da çok önemlidir. Demek ki, Atatürk’e göre de Batı, arkeolojik kazılarda ele geçirdiği bulguları ve belgeleri çarpıtarak, eski uygarlıkları,

“Doğu kökenli olamayacakları”

önyargısı ile sahiplenmişti. Batı’nın bu tavrının, bilimsel tarafsızlığa aykırı, siyasal bir tavır olduğunu söylemeye bile gerek yoktur. 20. yüzyılın ortalarında “tüm uygarlık değerlerinin Baü’y a ait olduğd' tezi, bilim sellik kazanm ış gibiydi. Pek çok Batılı aydına gö­ re, tüm uygarlık değerleri Batı’nın m alıydı (!) M odem bilim , dem ok­

Max Weber, 1905 “Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu” adlı

rasi, insan hakları v.s Batı’da gelişmişti. Ö rneğin, yılında yayınlanan eserinde

uygarlık değerlerinin, Protestan Batı’nın m alı olduğunu ile­ Edgar Morin de “Batı’nın dünyayı Avrupalılaştırdığım”

ri sürm üştü.

söylem işti.133 1 9 .yüzyılın sonlarında Batı’da

ra

antik eserlere ve eski uygarlıkla­

duyulan ilgi her geçen gün artıyordu. Batı kendisini eski uygar­

lıkların tek varisi olarak görüyordu. Bu sahiplenm e duygusuyla olsa gerek, Mısır’da, Anadolu’da, Ö n Asya’da yapılan kazılardan çıkan eski eserler değişik yollarla Avrupa’ya götürülüp

(kaçırılıp)

sergile­

niyordu.

İngiltere,

İstanbul’daki büyükelçisi

Lord Stratford Canning’in

çalışmalarıyla 1 8 4 0 ’larda O sm anlı topraklarındaki antik kalıntıları ele geçirm e yolunda önem li adımlar attı. İngiltere, bir taraftan Osm anlı topraklarında arkeolojik kazılar yaparken, diğer taraftan İstanbul’daki büyükelçisi aracılığıyla O s­ m anlI Hüküm eti üzerinde baskılarını artırıyordu. Nihayet İngilte­ re’nin yoğun çabaları sonunda Batıkların O sm anlı topraklarındaki hareketlerine kısıtlam a getiren yasaların Osm anlı parlam entosu ta­ rafından kaldırılması Batı’ya aradığı fırsatı verdi. İngiltere,

manlı- İngiliz Ticaret AntlaşmasTıun sağladığı

1838Os-

avantajları da kulla­

narak O sm anlı coğrafyasında ele geçirdiği tarihi eserleri hiçb ir güç­ lükle karşılaşmadan alıp adeta elini k olu n u sallayarak götürebiliyor­

Edgar Morin, Avrupa’yı Düşünmek, İstanbul 1968, s. 130.


128 • Sİ NAN ME Y DA N

du. Örneğin, Halikarnas M ozolesinin British Museum’a taşınması sırasında hiçbir güçlükle karşılaşılmamıştı. Özellikle İngiltere, Os­ manlI coğrafyasındaki antik kalıntıların her ne pahasına olursa ol­ sun İngiltere’ye getirilmesini istiyordu. İngiltere bu amaçla, Osman­ lIdaki İngiliz konsoloslarına ve devlet görevlilerine çok geniş yetki­ ler tanıyordu.134 “185 2 Yılında M idilli’d ek i İngiliz kon solos yardım cılığı görevi­ ne atanan C.T.N ew ton, antik kalıntıları BritisM useum adına edin e­ bilm esi için önüne çıkacak h er fırsatı değerlen dirilm ekle görevlen­ dirildiğini ve bu amaçla kendisine, çalışm alarını kon soloslu k sınır­ ları dışına taşırm a yetkisinin tanındığını anılarında yazar. İstan­ bu l’da aynı y ıl görüştüğü Stratford Canning, planladığı kazılar için ken din e h er türlü kolaylığı sağlam ak am acıyla Bab-ı Ali üzerindeki tüm etkisini kullanacağını bildirir. Bütün bunlardan, yen i yönelim in m erkezden taşraya doğru nasıl yayıldığı sonucunu çıkarm ak doğru olacaktır..."135 O sm anlı siyasal otoritesinin, arkeolojik bulguların ve tarihi eserlerin önem inin farkına varamaması, 1 9 .yüzyılda Anadolu coğ­ rafyasının tarihi m irasının Batı tarafından yağmalanmasına zem in hazırlamıştır. A rkeolojik eserler için “birkaç parça kapkacak” ifade­ sin i kullanan Sultan II. A bdülham it’in Batılı devletlerin Anadolu’da­ ki tarihi eserleri alıp götürm elerine ses çıkarm am ası norm al karşı­ lanm alıdır. Bu yanlış zihniyet olm asaydı koskoca Bergama Sunağı Almanya’ya nasıl götürülebilirdi ki? Batı’da antik uygarlıklara duyulan ilgi zamanla bir çılgınlık b o­ yutuna varm ıştı, artık sadece bilim insanları, gezginler ve arkeolog­ lar değil, krallar ve devlet adamları bile antik uygarlıkların izinde se­ ferlere çıkıyordu. Bu am açla Doğu’ya sefer düzenleyen devlet adam ­ larından biri de Napolyoridu. "Napolyon’un seferi, Mısır’dan m o­

d em Batıya uzanan dünyevi b ir uygarlık soyağacını ayrmtılandırm ak üzere antik kahrım ın belgelenm esini amaç edinm işti'136 1^4 Özveren, a.g.e., s.71 135 A.g. e, aynı yer. 1^6 A.g. e., s.63.


1 2 9 * A T A T Ü R K V E T Ü R K L E R İ N SAKLI TARİ Hİ

Batı aydını antik uygarlıklarla kendi geçm işi arasında sanal bir köprü olduğunu düşünüyordu. Örneğin 19. yüzyıldan itibaren iyi öğrenim görmüş bir Avrupalı için eski Yunan uygarlığı ile Batı uy­ garlığı arasındaki süreklilik asla sorgulanmayan bir gerçekti. Batı m erkezci tarih tezi, Doğu’yla Batı arasındaki kültür farkını vurgulayarak, neden kapitalizm in ve m odernizm in başka yerlerde değil de yalnızca Avrupa’da gelişebildiği tezini olabildiğince derin­ lem esine inceleyerek bu yolla “m odern dünyaya bir dünya tarihi gö­ rüşü kazandırm ıştı”137138*. Batı üstünlüğünü -hatlarını her geçen gün daha da belirginleştirdiği- “Doğu’nun geri kalm ışlığı” ve -her geçen gün daha çok Av­ rupalılaştırdığı- “antik uygarlıkların Batı kökenliliği” üzerine oturt­ maya çalışıyordu.

“Batı bu am aca elverişli, k ö kleri eski Yunan’a kad ar uzanan bir soyağacı kurgulanm ıştı. Bu, eski Yunan uygarlığını, bir parçası ol­ duğu Doğu A kdeniz dünyasından gelişigüzel bir biçim de kopararak H ellenizm i A vrupa’y a bağlam ak anlam ına geliyordu. Öyle k i, bu durum Mısır ve F en ike etkisin i vurgulayan eski Yunan tarih yazım geleneğinin d e yadsınm asına y ol açıyordu. Sonuçta, Yunanistan’ın çocukluğundan beri düşlerini süslediğini söyleyen Seniori38, daha iyi bir eğitim aldığı için esk i Yunan’m M ısır’a n eler borçlu olduğunu anım sam akla birlikte, dönem in kültürel saplantılarını yansıtıyor­ du .”139 Batı, hızla gelişen arkeolojiyi kullanarak, Doğu’yu “m ülksüzleş-

tinneye" ve “köksüzleşürm eye" çalışıyordu. Batı, Doğu toprakların­ da ele geçirdiği tarihi eserlere sahip çıkarak, aslında o topraklara da sahip çıkıyor; böylece söm ürgeci hedeflerine ulaşmak için “sözde ta­ 137 A.g.e., s. 69. 138 Nassau, W. Senior, “AJoum al Kept in Turkey and Greece in The Autuman of 1857 and the begining of 1858" (1857 Sonbaharında ve 1858 Ba­ şında Türkiye ve Yunanistan Günlüğü) kitabının yazarı,. Özveren, a.g.e.,s.68. 1 39 Özveren, a.g.e., s.69.


130 • S İ NAN ME Y DA N

rihsel gerek çelet’ hazırlamış oluyordu. “Bu çerçevede 19. yüzyılın ikin ci yansında düzenli bir hal alan arkeolojik m isyonlar g id erek barışçıl bir ‘sızma aracı’ işlevini üstlendi. Sonuçta bir kısım Osmanlı m ülkü ve bu arada özellikle d e Kutsal Topraklar için çeşitli Büyük G üçler arasında görülen çekişm e, tarih uydurmacılığı ile d esteklen e­ rek uluslar arası' ilişkilerin olm azsa olm az bir unsuru haline g el­ d i" " 0 Ele geçirilen arkeolojik bulgular, antropolojik tahlillerle incele­ nen fosiller, iskeletler ve kem ikler, varlığı kanıtlanan binlerce yıllık eski uygarlıklar, Batılı bilim adamları tarafından değerlendirilip

tı’run çıkarlarına hizmet edecek bir anlayış ve üslupla yazıya

Ba-

geçiril­

di. Bu şekilde 19. yüzyılın sonlarında yeni bir uygarlık tarihi ortaya çıktı. Bu

“yeni uygarlık tarihi” önce

Avrupa’da sonra Avrupa’nın sö­

mürgesi olan ülkelerde ve daha sonra da tüm dünya da geçerli hale geldi. Bu Batı m erkezli yeni tarih anlayışının kısa sürede tüm d ün­ yada kabul görm esinin en önem li nedeni o dönem de Avrupa dışın­ da kalan dünyanın bu yeni tarih anlayışını

sorgulayacak bilgi ve

do­

nanım dan yoksun olmasıydı. Batı dışı dünya, güçlü ve uygar Batı’nın (!) söylediklerine kayıtsız şartsız inanm ak zorunda kalıyordu. Bu Batı m erkezli tarihe, 2 0 .yüzyılın başlarında Batı’nın em peryalist em ellerini sonuçsuz bırakan bir Türk,

Mustafa Kemal Atatürk, baş­

kaldıracaktı. Atatürk, Batı’nın gerçek niyetini ço k önceden görebilmişti. Batı’nın em peryalist baskısından kurtulm adan uygarlaşmanın m üm ­ k ü n olm adığını düşünüyordu. N itekim , önce Batı’ya karşı bir Kur­ tuluş Savaşı verip sonra Türkiye’yi m odernleştirecek devrimleri pe­ şi sıra gerçekleştirm işti. Çağdaşlaşma eylem inin tem eline

“bilimi”

yerleştiren Atatürk, Batı’dan yararlanmakla birlikte Batı merkezli bi­ lim e şüpheyle bakıyordu. A tatürk’ün 193 2 yılında Surits ile görüş­ m esinde: “Kirh ve Türklere h o r bakan Batı bilim ine güvenm ediğini”140141 ifade ederek, Sovyet bilim insanlarını Türkiye’ye davet etm e­ si, on u n Türkleri h o r gören Batı m erkezli anlayışa 140 A.g.e„ s.72. ^

Perinçek, a.g.e, s. 142.

“başkaldırdığı-


1 3 1 « A T A T Ü R K V E T Ü R K L E R İ N SAKLI TARİ Hİ

n m ” en açık kanıtlarından biridir.Batı m erkezli tarih anlayışına baş­ kaldırm ak için öncelikle Batı em peryalizm ine başkaldırm ak gereki­ yordu. İşte Atatürk dünyada ilk kez bunu başarm ıştı.

Atatürk, Tarih ve Oryantalizm Atatürk yalnızca tarihte ilk kez söm ürgeci Batı’ya karşı verilen bir kurtuluş savaşının lideri değil, aynı zamanda Batı’n ın söm ürge­ ciliğini kolaylaştıran “tarih silahını” Batı’nın elinden almayı deneyen ilk liderdi.

askeri zaferi, tarih ve dil kon u­ kültürel bir zaferle taçlandırm ak istiyordu.

Atatürk, Batı’ya karşı kazandığı larındaki çalışm alarla

Atatürk, tüm uygarlığa sahip çıkarak, Doğu toplum larını aşağılayan, özellikle T ürklere “barbar” diyerek onları küçüm seyen Batı’ya

tı’nın yöntemleriyle bir

Ba-

ders verm ek istiyordu.

Atatürk, Batı’nın tüm dünyada kabul gören, asla sorgulanm a­ yan “çarpık tarih tezlerini” reddetm eye karar verm işti. Amacı, Batı m erkezli tarih anlayışını yıkm ak, ya da en azından bu anlayışı so r­ gulam aktı. A tatürk’ün Batı m erkezli tarih anlayışına karşı açtığı sa­ vaş, aynı zamanda Batı’nın, Doğu’yu söm ürm e yöntem lerinden biri olan

“Oryantalizm”e karşı

açılm ış bir savaştı.

Edward Said’in tanımlamasıyla Oryantalizm: “Doğu, Batı’dan zayıf olduğu için Doğuya baskıyı öngören, Doğu’n un farkım onun zayıflığmdan ve görece zaaflarından ibaret bulan siyasi bir doktrindir.”142 Oryantalizm; bir taraftan Batı’nın söm ürgeciliğini yasallaştırır­ ken, diğer taraftan Batı’nın Doğu’yu kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirerek evrim leştirmesidir. O ryantalizm in am acı, Batı’nın bil­ gisi ve gücüyle Doğu’yu abluka altına almaktır. Bu süreç bir hayli uzun sürm üştür. “Doğu’nun istila edilişi de öyle yıllar süren çalış­ m aların sonucu değil, tersine çok uzun süre -örg ü tlen m esi, 181 5 Viyana Konseyi’ne dayanabilir.- devam eden bir iktısabdır. Sadece, 1 8 0 0 -1 9 5 0 yılları arasında Doğu ile ilgili olarak

60 bin plan yürütü­

lür. N itekim , I.D ünya Savaşı’ndan önce ve sonra Anadolu’nu n pay­ Bkz. Edward Said, Şarkiyatçılık, İstanbul 2001.


132 • S İ NA N ME Y DA N

laştırılm ası, İngiltere ve Fransa arasındaki ortak bir projeye dayanır. Sırf bu am açla

latılmıştır.

1914’te Paris’te muazzam bir basın kampanyası baş­

Böylece ‘örtülü’ oryantalizm , zamanla ‘açık’ oryantalizme

dönüşm üştür.”143 O ryantalizm in zehirli oklarıyla can veren O sm anlı Devleti, ge­ rek Tanzim at öncesinde, gerek Tanzim at sonrasında Batı’nın çıkar­ larına uygun olarak

“kültürel değişime” sürüklenm iştir.

A tatürk’ün

de değişik nedenlerle dile getirdiği gibi Batı, O sm anlı Devleti’nin iç işlerine m üdahale ederek, ıslahat görünüm ü altında emperyalist am açlarına ulaşmaya çalışm ıştır. Batı güdüm lü Osm anlı m odernleş­

Fermam ilan edildi­ Le Temps gazetesi: “Müslüman milletinin siyasi ve sosyal re­

m esinin m iladı olarak kabul edilen Tanzimat ğinde

jim ini Bati devletlerinin istinat ettiği esaslar üzerine bina ettiğim" ve bu ferm anın "Büyük Avrupa ailesine b ir nevi katılma delili olduğu­

nu" yazıyordu.144 Batı’da gerçekleri açık açık yazan gazetelerden

Siecle da

Le

9 Kasım 1 9 3 8 tarihli sayısında Tanzim at’ın “Bati m edeni­

yetinin zaferi' olduğun yazıyordu. Doğu’yu parçalayıp söm ürm e planlarına

“Doğu Sorunu” adını

veren Batı, “oryantalist hilelerle” bu sorunu biran önce çözüp, Doğ u ’nu n zengin kaynaklarını ele geçirm ek için 19.yüzyıl boyunca olağanüstü bir mücadele vermişti. Batı, “Doğu Sorunu’n u ”, O sm anlı Devleti’nin yıkılışıyla hallatm iş değildi; Batı için Doğu Sorunu’nun çözüm ü ancak

mamen Anadolu’dan atılmasıyla m üm kündü.

Türklerin ta­

Bu nedenle Kurtuluş

Savaşı, bir bakım a oryantalizm e karşı kazanılan bir zaferdi.145

Jukka Nevakvi, İngiltere, Fransa ve Arap - Ortadoğu: 191 4 -1 9 2 9 , Lond­ ra, 1969. Nakleden Said, a.g.e., s.13. I 44 Esat Sabri Siyavuşgil, Tanzimat’ın Fransız Umumiyesinde Uyandırdığı Akisler, Tanzimat 1, 1940, s.75 2. Kurtuluş Savaşı döneminde Türkiye'nin geleceğinin Doğu Sorunu çerçe­ vesinde ele alındığını gösteren bir araştırma için bkz. Tarık Zafer Tunaya, "Atatürk and the ‘Eastern Question’”, Revue Internationale dUistorie Miliiaire, No, 50 (1 9 8 1 ), Ed. Turque, Ankara, 1981, s.259-264. Nakleden Turan, a.g.e., s.47.


1 3 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Atatürk, Kurtuluş Savaşı’nı kazanarak sadece oryantalizm e en güçlü darbelerden birini vurmakla kalm am ış, özellikle cum huriye­ tin ilanından sonra bu konuyla kuramsal olarak da ilgilenm iştir. Türkiye’yi çağdaş uygarlıklar düzeyine ulaştırm ak isteyen Ata­

türk, Türkleri m edeniyetten uzak kalmaya iten Batı politikalarını çok iyi biliyordu. Atatürk, geliştirdiği

Türk Tarih Tezi’yle,

“Doğulu T ürklerin”

uygarlığın k u m cu su ve yayıcısı olduğunu ileri sürerek, Batı’nın bilinçaltındaki Doğu im ajına, yani oryantalizm e en ciddi darbelerden birini vurmuştur. Atatürk, Türkiye’yi ilgilendiren her konuyla olduğu gibi oryan­ talizmle de yakından ilgilenmiştir. 19 3 5 yılında Dolma bahçe Sarayı’nda çalışırken İstanbul Üniversitesi K itaplığından getirttiği 10 0 ’ü aşkın kitap arasında oryantalizmle ilgili olarak 7 kitap vardır. Ata­ türk’ün getirtip incelediği bu kitaplar arasında Driault’dan K.Maoda varıncaya kadar Doğu So n ın u ’nu değişik açılardan inceleyen Batılı bilim insanının eserleri vardır. Bu eserler şunlardır: 1 Driault, Edouard; Le question d’O rient Depuis ses origines Ju sq u ’a nosojours, Paris 1 9 0 9 .146 2. Sorel, Albert; La question d’Orient au XVlIe siecle. Le partage de la Rologne et la traite de Kainardj, Paris, 1 8 9 9 .147 3. Sılbeıschimidt, Max; Das Orientalische Problem zur zeit der Entstehung des türkischen R eiches nach venezianischen Quellen. Ein Beitrag zur G eschichte der Beziehungen Venedigs zu Sultan Be-

1898 baskısı bir nüsha Anıtkabir kitapları arasında No, 2012'de bulunu­ yor. Kimi sayfaları işaretli olan kitabın Abdullah Cevdet'ten geldiği anla­ şılıyor. İstanbul Üniversitesi'nden alınan nüshanın ise 1909 basımı oldu­ ğu görülüyor. Şenalp, Atatürk, Kitap ve Kütüphane, s. 14; Turan a.g.e.s.48 (112 nolu dipnottan) ^

Atatürk’ün özel kitapları arasında Yusuf Ziya tarafından yapılan Türkçe çevirisi de bulunmaktadır. Onsekizinci Asırda Meseley-i Şarkiye, İstan­ bul, 1 9 1 1 ’den naklen Turan, a.g.e., s.49. (113 nolu dipnottan)


134 • S İ N A N M E Y D A N

yazid I., zu Byzans, U ngam un Genua und zum Reiche von Kıptschak ( 1 3 8 1 -1 4 0 0 ), Leipzig- Berlin, 1 9 2 3 148.

4. Sadyk, Paşha, T he Moslem and Cristian or, adventures in the East, Trad. L. Szrma, 3 vol, London, 1 8 5 5 .149 5. Marx, Karl; T h e Eastern question. A. reprint o f letters wiritten 1 8 5 3 -1 8 5 6 , dsaling w ith the events o f the Crim ean W ar, Lon­ don, 1 8 7 9 150. 6 . Sinclair, Tollemache; A defance of Russia and the Cristians of Turkey, including a sketch o f the Eastren question from 1 6 8 6 to Agust 1 8 7 7 , w ith its best solution “the reconstruction o f the Grek Em paire” and structures on their oppenents, London, 1 8 7 8 .151 7.

Verdict (das) der Thatsachen,

Studie über die Orienpolitik

des G rafen Andrassy, Von einem Q uesterreichen, Leipzig, 1878. Atatürk bu kitaplardan Louis Halphenin, “Barbarlar; B üyük İs­

tilalardan Türklerin 11. Yüzyıldaki Fetihlerine K a d a f adlı kitabım okurken sayfa kenarına: “Bütün Avrupa Türkler K arşısında...” n o ­ tunu d üşm üştür.152 Atatürk, 2 Şubat 1 9 2 3 ’de İzm ir’de halka yaptığı bir konuşm ada Doğu Sorunu (Şark M eselesi) hakkında şunlan söylem iştir:

“Babalarımızdan, dedelerim izden, h er tanıdığımızdan işittiği­ m iz, kitaplarda okuduğum uz ve adında da Şark M eselesi denilen bir şey vardır. Bu Şark M eselesi denilince, ( ...) doğrudan doğruya an­ laşılması lazım gelen şey; O sm m h Devleti’n in yıkılması, tarihten, Sözkonusu kitabın Ahmet Cemal (Köprülü) tarafından yapılan çevirisi daha önce yayımlanmıştı. Venedik Menbalanna Nazaran Şark Meselesi, İstanbul, 1930; Turan, a.g. e., s.49 (1 1 4 nolu dipnot) 1^9 Turan, a.g.e., s.49. 150 Bilindiği gibi bu kitap K.Marx’tn New York Tribün gazetesinde yayımlan­ mış olan mektuplan ve makalelerinden oluşmuştu. Turan, a. g.e., s.49. (115 nolu dipnottan) 151 Turan, a.g.e„ s.49 152

iGtapbk Katalog No, 36 5 3 , Anıtkabir, 1748, s. 38 6 -3 8 7 . Nakleden Turan, a.g,e., s. 48-49.


1 3 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

coğrafyadan, haritadan çıkarılm ası, silinm esi için Batı’n m duyduğu şiddetli arzudur. Çünkü Batı, öyle b ir zihniyet geliştirm işti ki, Osrnanh D evleti’n i yıkm akla, Osmanh D evleti’n i m eydana getiren asıl unsur da kendiliğinden yıkılm ış olacaktı Tabii ço k esash olarak al­ dandıkları bir şeydi. Ancak, birincisinde m uvaffak oldu. Osmanh D evleti’n i y ıktı v e tarihe geçirdi. Fakat İkin cisin de m uvaffak olam a­ dı, olam az ve olam ayacaktır. Burada da ganidirler. Zira, Şark M ese­ lesi adı altm da Osmanh D evleti’n i ve T ürk unsurunu, d evletler ku ­ ran, büyük im paratorluklar yaratan ku vveth v e ku dreth Türk m ille­ tini behem eh al y o k etm ek hususunda m evcut kanaat p e k derindir. Bugünkü Avrupa diplom athnnm düşüncesinde y e r alan bir görüş n oktası değildir. Bundan evvel, ç o k ve ço k evvelki zam anlarda y er­ leşm iştir. “Bu adeta, babadan oğula irsen geçen bir zihniyet, bir adet, bir g elen ek olm uştur. Onun için Batı'nm bu gelenekten vazgeçm esi, bu veraset yoluyla gelm iş zihniyeti değiştirm esi, itir a f etm ek lazım dır k i, o kadar kolaylıkla m üm kün olm am ıştır ve olm ayacaktır. Batı h a­ la b ir gerçeği g örm ek ve itiraf etm ek istem iyor, o da esk i Osmanh İm paratorluğumun y o k olduğunu ve yen i Türkiye D evleti’n in g öz­ ler önüne çıktığım ve öyle bir Türkiye ki, aslına özgü olan yendiği ile, im am ile, azm i ve ku dreti ile m eydana çıkm ıştır ve bütün bu va­ sıflarım şim diye kadar ken din e zulüm ed en , gadreden v e susanlara karşı intikam ım alm ak için kullanacaktır ,”153 Atatürk’ün bu son cümlesi h er şeyi özetler niteliktedir.Atatürk açıkça, genç Türkiye’nin, geçm işte kendisine zulmeden Batı’dan “in­ tikam ” alacağını söylemektedir. Emperyalist Batıyı Kurtuluş Savaşı’nda dize getiren Atatürk’ün burada sözünü ettiği “intikam ”, şüphe­ siz ki topla, tüfekle alınacak bir intikam değildir; Atatürk’ün burada sözünü ettiği “intikam ”, Batı’nm hiç de tahm in etmediği bir alanda; “uygarlık” alanında bir intikamdır. Asırlardır Doğuyu “köksüzleştirip”, “uygarsızlaştıran” Batı’dan alınacak intikam ın en etkili silahı ise yine Batı’nm h iç tahm in etmediği bir silah, “tarih” olacaktır. 153 Sadi Borak, Atatürk’ün Resmi Yayınlara Girmemiş Söylev ve Demeçleri, İstanbul 1997, s. 198


136 • S İ N A N M E Y D A N

Baû’ıun Irkçı Tarih Görüşü, Atatürk ve Doğu Atatürk, Batı’m n, Darwin T eorisiy le beslenen IRKÇI tarih görü­ şüne, ULUSAL tarih teziyle başkaldırm ıştır154. Batı’nın kendisini “ileri Ari”, söm ürm eye çalıştığı Doğuyu ise “geri Sarı” ırka mensup olarak adlandırmasına karşı 1 9 3 0 ’larda büyük bir savaş başlatmıştır.

“İyi bir tarih bilgisine sahip olduğu için Atatürk, o devir Ban dünyasının Türkler hakkında beslediği haksız fikirleri bilen b ir in­ sandı Hristiyan Ban dünyası, zengin bir kültüre ve büyük bir m e­ deniyete sahip olmadığım iddia ettikleri Türklerin asırlarca Avru­ p a ’m n yansına hükm etm elerini b ir türlü atiedem em iş ve Türkleri yalnız Avrupa’dan değil, Anadolu’dan atmak istem işlerdi Atatürk Batı em peryalizminin bu hücum unu Milli M ücadele ile durdurabil­ miştir. Atatürk, B aahhnn bu haksız isteklerine karşı yiğitçe m üca­ dele etm iş ve Türk tarihinin büyük m edeniyet ve zengin kültürle bezenm iş olduğunu ve bunun da zam m ı geldiğinde ortaya konaca­ ğın ı söylemiştir."155 Atatürk, Batı’n ın aslında siyasal am açlar için geliştirdiği tarih te­ zinin tem elinde, ırk tahlillerinin ve arkeoloji bilim iyle gün ışığına çı­ karılan eski uygarlıkların Batı tarafından sahiplenilm esinin yattığını çok iyi biliyordu. Bu nedenle Batı m erkezli tarih tezine karşı açıla­ cak bir savaşı kazanabilm ek için bu tezin iki tem el ayağına ve

eski uygarlıkların kökeni- hü cum

-Ari ırk

etm ek gerektiğini düşünüyor­

du. Bu nedenle, Batı m erkezli tarih tezine bu ik i noktadan saldırdı:

Birincisi; kendisinin

ileri Ari ırka, Doğu toplum larının ve T ürk­

lerin ise geri Sarı ırka m ensup olduğunu iddia eden Batı’nın bu id­ diasına karşı T ürklerin de ileri Ari ırka mensup olduğu tezini ileri sürdü.

İkincisi; Batı’nın 1

sahiplendiği

antik uygarlıkların Batı’yla

hiçbir

Bu konuda Osman Ham di Beyin çalışmalan da unutulmamalıdır. Osman Hamdi Bey hakkında bkz. Eyüp Özveren, Akdeniz’de Bir Doğu, Ankara

2000. 1-*-* Saray, a.g.m .,s.34.


1 3 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

ilgisinin olm adığını belirterek, bu eski uygarlıkların Orta Asya kö­

kenli Türk uygarlıkları olduklarını iddia etti. Atatürk Batı’nın ırk teorisine karşı geliyor ve Batı’ya inat, Türklerin ileri (Ari) ırka mensup olduklarını şöyle ifade ediyordu:

"Beşeriyetin taş devirlerini bir kenara bırakalım, Maden devirle­ rinden, muhtelif madenlerden, kemiklerden yapılan eserler, her ne­ vi aletler ve süs eşyası idi. Çamurdan tuğla, çanak çömlek ilk insan­ ların yaptığı eserlerdendir. Hayvanlan ehlileştirmek, onlardan muh­ telif suretlerle istifade etmek, hayvanlan sürüler halinde bulundur­ mak, insankrm ilk yaptiklan işlerdendir. Ziraat da böyledir. Bun­ dan başka insanlar bulunduklan mmükava göre kerpiçten, tuğladan veya taştan binalar da yaptılar. Kanallar açarak bataklıklan kurut­ mak, muhtelif tarzda sulama usulleri de insankrm ilk bulduktan şeylerdendir. Güneşi ve yıldızlan müşahade sayesinde takvimin esa­ sım koyan, tabiatm en büyük kuvvet olduğunu keşfeden binlerce sene önce yaşamış eski insanlardır. Gemi inşa ederek denizlerde do­ laşmak kabiliyetini de gösteren, ticaret etmesini öğrenen bu insan­ lardır. İlk demokrasi esasına müstenit cemiyet ve devlet müesseseleri vücuda getiren de onlardır. Bütün bu saydıklarımız dünyada ve bütün beşeriyette ilk medeni eserlerdir. Bu m edeni eserleri bütün dünya ve beşeriyette ilk yapmış ve yaymış okn insanlar Türk ırkmdandır

” 156

“Kirli ve Türklere Hor Bakan Batı Bilimine Güvenmiyorum,” Atatürk, Batı’nın Türklere yönelik önyargılarla, karalamalarla dolu tarih kitaplarını elinin tersiyle bir kenara iterek, tarihe başka bir pencereden bakıyordu:

'‘ Türkiye, şimdiye kadar mevcut tarih kitaplarınm değil, tarihin gerçek gereklerini takip edecektir. Gerçekten mevcut tarihlerin kay­ dettiği okylar, uluslarm gerçek düşünceleri ve emelleri, hareketleri değildir."*157 1 56 Ergim San, Atatürk'le Konuşmalar, İstanbul 1981, s. 184. 157 Köklügiller, a.g.e., s. 159.


13 8 • S İ N A N M E Y D A N

O güne kadar, tarihe o n u n baktığı p en cered en cesaretle bak abilen başka b ir D oğulu d ah a yoktu. O, tüm g en el k abu llere, B atı’n ın tüm em peryalist çarp ıtm aların a adeta tek başına başkaldırıyor ve tüm dünyaya

“ Türklerin ileıi bir ulus olduğuF' gerçeği­

n i haykırıyordu:

“Bizim Türk milletimiz eski ve şerefli bir millettir. Zaten Orta Asya’nın Altay yayîasmda yetiştiği için kartalın meziyetlerim daha baştan kazanmıştır. Çok uzaklan görür, hızlı uçar ve ruhunu barın­ dıracak kadar güçlü bir bedeni vardır. İster maddi, ister düşünce ba­ kmamdan okun, sıkıcı sınırlar içinde kalamaz. Nitekim Altay yayla­ sındaki anayurdun dört bir yana uzaklığına da isyan etmiştir. İşte bu isyan sonucu Türkler doğuya ve batiya yayılmaya başlamışlardır."'158 Atatürk, kendisini uygarlıkla özdeşleştiren Batı’ya karşı çıkarak, aslında uygarlığı T ü rkler özelinde Doğu’yla özdeşleştiriyordu. Ata­ türk, T ü rk ulusunun, Batı’nın sahiplendiği evrensel uygarlık değer­ lerine de açık olm akla birlikte, aslen Asyalı (Doğulu) bir toplum o l­ duğunu düşünüyordu. D aha 1 9 2 2 yılında “Türklerin Asyalılığı” k o­ nusunda şu nları söylemişti:

u...B iz Türkiyeliler Asyai bir milletiz, Asyai bir devletiz.C..) Türkiye ordulan öyle biryeri müdafaa ediyorlar ki, bu istikamet yek vücut olan Şark devlederine müteveccihtir. ( ...) Afganistan nasıl As­ ya’n m bir kapısı ise, Türkiye d e Asya için metin veresin bir kale ha­ lindedir. Teminat-ı kaviye ile bütün dostlara arz ederim ki Türkiye halkmm en son ferdi kanım akomcaya kadar bu kalenin muvaffakiyede ve muzafferiyede muhafaza olunacağına emin olsunlar "159 O , uygarlığın da tıpkı güneş gibi doğudan doğarak batıya doğ­ ru yayıldığını biliyordu. T ü rk ulusunun başlattığı siyasal ve kültürel uygarlık savaşının tüm D oğuya örnek olacağını ve bir gün tüm Doğu’nun “uyanacağına” inanıyordu: 1-*® Charles, N. Scherill, Bil ABD Büyükelçisinin Hatıradan, Mustafa Kemal II, tatanbul 1999, s.73. 159 Sadi Borak, Atatürk’ün Resmi Yayınlara Girmemiş Söylev ve Demeçleri, s. 141-142.


1 3 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

“Bugün, günün ağardığını nasıl görüyorsam, uzaktan bütün Doğu uluslarının da uyanışlarını öyle görüyorum Bağımsızlık ve öz­ gürlüğüne kavuşacak olan çok kardeş ulus vardır. Bu uluslar bütün güçlüklere karşm, utkulu (başardı) olacaklardır ve kendilerini bek­ leyen bağımsızlığa kavuşacaklardır. Sömürgecilik, emperyalizm, yeryüzünden yok olacak ve yerlerine uluslararasmda hiçbir renk, din ve ırk ayrımı gözetmeyen, yani bir uyum ve işbkhği çağı egemen olacaktır."160 Atatürk, T ürkiye’n in Batı’ya karşı verdiği

özgürlük savaşının

tüm Doğu’nu n savaşı olduğunu düşünüyordu:

“Türkiye'nin bugünkü savaşımı yalnız kendi adı ve hesabına ol­ saydı, belki daha kısa ve az kardı olur ve daha çabuk bitebilirdi. Tür­ kiye’nin savunduğu, bütün mazlum ulusların, bütün Doğu’n un so­ runudur. (. . jAnadolu, h er türlü sataşmalara, saldırılara karşı bütün varhğıyla kendini savunmaktadır ve bunda başardı olacağına inan­ maktadır. Anadolu bu savunmasıyla yalnız kendi hayatına ilişkin görevi yerine getirmiyor, belki Doğuya yöneltilmiş, saldırılara bir engel oluşturuyor. ”161 Uygarlığı sadece kendi malı olarak görüp sahiplenen Batı’nın küstahlığını, 3 .3 .1 9 2 2 ’de Rus elçisi A ralofa hitaben:

“Müstevh, mütecaviz, müteamz olan devleder (Batı ülkeleri) kürreiarzı (yerküreyi) kendilerinin malikhanesi telakki etmekte ve beşeriyeti kendi hırslarım tatmin için çalışmaya mahkum üsera addeylemektedirler. Bunlardaki bu garip zihniyet, garip olduğu kadar da gülünçtür."162 sözleriyle dile getirmiştir. Atatürk, Batı’n ın dünyadaki tüm “olum lu” değerlere sahip çıka­ rak, Doğu’yu dünyadaki tüm “olum suz” değerleri sahiplenm eye zor­ ladığını düşünüyordu. Bu nedenle yakın çevresinde bulunanlara:

“Her iyiyi ve h er güzeli daima ecnebiye mal etmeye taraftar olmayı­ nız. ” diye uyarıda bulunuyordu. Köklügiller, a.g.e. s. 159. 161 A.g.e., s.159-160. 162 Borak, Atatürk’ün Resmi Yayınlara Girmemiş..., s. 144.


140 • S İ N A N M E Y D A N

Atatürk Batı’m n Doğu’yu etkisi ve baskısı altına alm ak için ö n ­ ce Doğu’yu tarihsiz ve kültürsüz bıraktığını, daha sonra da Doğu toplum larını “z a y ıf’, “güçsüz” ve “aşağı” göstererek, bu toplum ların kendine güvenlerini zayıflattığını düşünüyordu. A tatürk’e göre yüz­ yıllar içinde öz güveni sarsılan toplum lardan biri de Türklerdi. 1 4 .9 .1 9 3 1 tarihinde D olm abahçe Sarayında bu konuda şunla­ rı söylemişti:

.. Türklük hakkmdaki görüş, doğrudan doğruya Türk aydın­ larının kendi kendini bilmemesinden ve başka uluslarda şu veya bu sebeple üstünlük varsayarak kendini onlardan aşağı görüp nefsine güvennini yiürmesindendir. Artık bu yanlış görüşe son vermek, Türklüğümüzü bütün asalet ve necabeti ile taramak gerekmektedir dedim ve ondan beri inandığım bu gerçeğe bütün Türklerin inan­ masını, bununla övünüp, kendine güvenmesini ülkü bildim .”1631 64 Batı’ya hem siyasal, hem de kültürel anlam da başkaldıran Ata­ türk, sadece Türkleri değil bir bakım a tüm Doğulu m illetleri temsil ediyordu. Başka bir ifadeyle yüz yıllık rehavet uykusundaki Doğu’nun ilk uyananı oydu. M azlum D oğu m illetleri o n u n açtığı yol­ dan yürümeye çalışacaklardı. Bir Batılı, Dagobet Von Mikusch, 1 9 2 9 yılında “Atatürk ve D oğu” özdeşliğini şöyle dile getirmişti:

“Doğu, yaşam savaşında Batı’m n uygarlık silahlarım ne derdi kendine mal etm işse o ölçüde kurtulmuştur. Bunun en çarpıcı örne­ ği Doğu’nun ileri, karakolu Türkiye’de görülebilir. Batı’ya olan bi­ linçliyönelme aym zamanda Avrupa’nm egemenliğinden d eb ir kur­ tuluş hareketidir. Avrupa ve Asya arasındaki büyük kavuşum hareketlerinin ta­ rihsel bir dönüm noktasmda , büyük insan Mustafa Kemal, Doğu uğruna bütün ağırlığıyla kendini ortaya atmıştır. Böylece o, Batı’nm Doğu’ya olan ve durdurulamaz gibi görünen akımım en tehlikeh bir yerde, iki latanın birleştiği noktada durdurmayı bilmiştir."16'1' O D oğu’nun son kahram an ıydı... A.g.e., s 244 164 Daobet Von Mikusch, Atatürk’e Saygı, Ankara 1969, s.338.


141 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

ATATÜRK ve TÜRK TARİH TEZI’NİN DOĞUŞU Atatürk, uzun zam andan beridir kafasında şekillenen Türk ta­ rih i konusundaki düşünceleri, Afetinan’ın katkılarıyla 1 9 3 0 yılında uygulamaya koym uştur. Aslında h e r şey Afetimn’m okuduğu bazı yabancı kitaplarla başlamıştır. Afetinan, söz konusu kitaplarda Türkler hakkında küçük düşü­

rücü ifadelere rastlayınca çok öfkelenm iş ve soluğu A tatürk’ün ya­ nında alm ıştır.165 Örneğin bu kitaplardan birinde, T ürklerin Sarı ırktan ikinci s ı­ n ıf (secondaiere) ve barbar b ir kavim olduğu yazıyordu ve aynı k i­ tapta Türklerin “m ongol” olduğunu kanıtlam ak için, Türk ırkıyla hiçbir benzerliği olm ayan temsili resim ler yer alıyordu. Diğer bir kitapta ise Asya’daki ırklar şöyle sınıflandırılıyordu: 1 . San veya Mongol ırkı: Bunlar Doğu ve Orta Asya'dadırlar. Başlıca halk, Çinliler, Japonlar, A nam itler.. .Batı Asya’daki Türkler

de sarı ırka m ensupturlar. 2. Beyaz ırk, Asya’nın batısında ve kuzeyinde hakim dirler. B un­ lar Kuzey Hindular, hanlılar, Erm eniler, KafkasyalIlar, Araplar ve Sibirya’nın büyük bir kısm ında yaşarlar. (Avrupa’dan gelenler) 3. Siyah ırk ise Dekan’ın güneyindedir. Aynı kitapta Afetinan en çok şu ifadelere kızm ıştı:

“Geçmiş zamanlarda zengin ve çok güzel medeniyederin yurdu olan Küçük Asya, bugün Hakir bir memleket olup 9 milyon nüfusu vardır: 'Bu çöküşün esas sebebi, Türklerin bu yerleri fethetmesiyle Türk Tarih Tezinin en ateşli savunucularından biri Afetinan'dı. Afetinan’ı öz kızı gibi seven Atatürk, onu tarih öğrenimi için Avrupa’ya gön­ dermişti. Avrupa'da öğrenimini başarıyla tamamlayan Afetinan yıllar son­ ra bir tarih profesörü olarak geri dönmüştü. Atatürk, tarih konusundaki tezlerini çoğu kez ilk olarak Afetinan’la tartışır; onun fikirleri doğrultu­ sunda gerekirse düzeltmeler yapar ve tarih tezlerini genellikle Afetinan aracılığıyla dile getirirdi. Başka bir ifadeyle Türk Tarih Tezi’nin babası Atatürk ise, anası Afetinan’dı.


142 • S İ NAN ME Y D A N

jski ticaret yolhrm m ve şahma işlerinin terkedilmiş olmasıdır. Fa­ kat tarım gelişebilir, bundan başka bu ülkede çeşitli madenlerin (ba­ kır, kurşun, krom , borak, deniz ürünleri v b ) işletilmesi şimdiye ka­ dar olduğundan daha iyi değerlendirilebilir ve bu memleket Hindistan’m yollarım açabilir. Bu yeniden doğuş için şüphesiz Türkiye’n in kendi kendisini kurtarması ve Asya üzerinde yoğunlaşması, fakat Avrupa’nm büyük devletlerinin desteğini sağlaması gerekir."166 Afetinan, bu kitapları Atatürk’ e göstermiştir. Atatürk bu sırada bir taraftan W elles’in, “Dünya Tarihinin Ana H atları” adlı kitabım inceliyor, diğer taraftan da İstanbul Ü niversitesi’nde verilen tarih ders notlarını okuyordu. A fetinan in gösterdiği ders kitabı Ata­ türk’ün ilgisini çekm işti. Atatürk, kitabı inceledikten sonra şöyle de­ miştir:

"Hayır, böyle olamaz. Bunların üzerinde meşgul olalım. ”167 Türk Tarih Tezi, o günden sonra A tatürk’ün kafasında ete k e­ miğe bürünm eye başlam ış ve Afetinan, o günden sonra Türk Tarih T ezi’nin en önde gelen savunucusu olm uştur.

Ö teden beri tarihle ilgilenen Atatürk, 1 9 2 9 ve 1 9 3 0 yılları ara­ sında günlerce T ürk tarihi üzerinde çalışm ıştır168. Geceleri, uyku­ suzluktan bitkin halde, renkli gözlerinin üstüne düşen yorgun göz kapaklarını ıslak bir m endille silerek sabahlara kadar uyumam ış; ça­ lışm a odasına kapanıp ciltlerce kitabı, sayfa kenarlarına işaretler k o­

166 Afetinan, Atatürk’ten Mektuplar, Ankara 1989, s, 9 167 A g.e„ 9, 10. 16® Atatürk’ün bütün savaş yıllarında hiç durmadan tarih ve dil konusunda kitaplar okuduğunu, kitaplığındaki kitaplardan ve onların üzerine aldığı notlardan anlıyoruz. Atatürk’ün ö z e l Kûtüphenesi’nin Katalogu, Başba­ kanlık Kültür Müsteşarlığı, Cumhuriyet'in SO.yıldönümü Yayınlan 16, Ankara 1973, s.5 2 7 -5 3 6 ; Gürbüz D.Tüfekçi, Atatürk’ün Okuduğu Kitap­ lar, ö zel İşaretleri, Uyarılan ve Düştüğü Notlar ile Eski ve Yeni Yazılı Türkçe Kitaplar, Ankara 1983.


1 4 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

yup, notlar alarak okum uştur. Bazen üst üste iki üç gece hiç uyuma­ dan okuduğu olm uştur:

“Gazi iki gece üst üste yatağına girmemişti. Yalnız kah ve içerek , arada bir sıcak banyo yaparak kirk saat durmadan kitap okumuş­ tu. Hasan Rıza (yaveri) onu kütüphanesinde geceliğinin üzerinde robdöşambırmı geçirmiş, bir kitabm üzerine eğilmiş olarak buldu. Hiç uykusu yoktu. Oysa gözlerinin yorgunluğu belli oluyordu. Ara­ da sırada göz kapaklarını ıslak bir mendille siliyordu. Okuduğu ki­ tap, H.G.Wells’in 'Dünya Tarihi’nin Ana H adan’y d i “Bu kitap ona birçok şeyi açıklamıştı Bitirince hem en Türk­ çe’y e çevrilmesini emretti. Kitap yayınlandıktan bir yıl sonra da h e­ m en hem en aym temellere dayanan ‘Türk Tarihinin Ana H atları’ çıktı. Wells, Gazi’n in en beğendiği adam olmuştu. Sofrada ondan uzun pasajlar okuyordu. Wells büyük bir tarihçiydi Gazi’n in gözle­ rinin önüne yeni bir tarih görüşü seren adamdı."169 Türkiye’de o günlerde bu tür yapıtları bilen ve okuyan ve böylece O sm anlı tarihinin tozlu sayfalarının artık kapanm ak üzere ol­ duğunu anlayan başka bir eylem adamı daha yoktu. Atatürk, yeni bir ulusun doğmakta olduğunu görüyor, bu nedenle ulusal tarihe yöneliyordu. G erçi, İttihat ve Terakki dönem i tarihçiliği “ulusalcı”ydı; fakat İttihatçıların ulusalcılığı; yıkılm ası m uhtem el O sm anlI­ nın yerine bir ulus devlet kurm ak yerine, köhnem iş imparatorluğun sınırlarını Orta Asya’ya doğru genişletm ek amacıyla geliştirilm iş, bu nedenle de “Turanahk” olarak adlandırılm ış, “hayalci” bir projeydi. İttihatçıların T urancılık hayali çok geçm eden yıkılacaktı. Daha I. Dünya Savaşı bitm eden Rusya’da patlak veren Bolşevik Devrimi, it­ tihatçıların Turancı tarih görüşünü yerle bir etmişti. Atatürk ise İtti­ hatçıların tarih görüşünden etkilenm iş olm akla birlikte İttihatçılar­ dan çok daha farklı bir tarih görüşü peşindeydi. “Atatürk , kom ünizm den farklı ‘hüm anist’y a da ‘sosyalist’ bir ta­ rih görüşü aram aktaydı. Fakat hepsinin üstünde ulusal Türk d evle­

169 Lord Kinross, Atatürk, Bir Milletin Yeniden Doğuşu, 1994, s.5 38-539

12,bs.İstanbul


144 « S İ N A N M E Y D A N

tinin bir tarih dayanağı olm asını düşünüyordu. Bunun çözüm ü, n e İslam cı, n e O smanlıcı, n e d e Turancı yaklaşım larla, n e d e Türk düş­ m anlığını en y ü kseğe çıkaran Batı taklitçiliğinde buluyordu. Yeni bir tarih görüşünü Türk’ün kendisinin bulup geliştirm esi zorunluluğu ile karşı karşıyaydı. W elles’in tarihinde böyle bir görüşün tohum la­ rı vardı. (...) O günlerin te k üniversitesindeki (Darülfünun) tarih m üderrisleri ya böy le bir şeyi anlam ayacak denli bilinçsiz kişiler, ya da A vrupa’da im tihan g eçirecek d il öğretim inden vakit bulup da ulusal sorunları düşünm eye vakit bulam ayan kişilerdi.’’170 Atatürk’ün tarih tezi, zannedildiği ve söylendiği gibi, “rom an­ tik”, “inanılm adan yapılan”, “kon jektü rel” ya da “ırkçı, veya

Prof.

Toktamış Ateş’in ifadesiyle: “Saçma sapan ve zırva” çalışm alar

değil­

d ir171. 1 9 3 0 ’lu yılların koşulları dikkate alındığında bu çalışm aların son derece “bilim sel” çalışm alar olduğu görülecektir; çünkü Ata­ türk’ün ileri sürdüğü tezin temel kaynakları 19. yüzyılın ilk yarısın­ dan itibaren tarafsız bilim insanlarınca ortaya konulan Orta Asya’yla ilgili araştırmalardır. ***

Klaproth (1834), Hammer (1832), Scot (1836), Castem (1856), Vambrey (1885), Oberhummer (1912) gibi tarihçiler Çin kaynaklarına dayanarak Altay Dağları’nı T ürklerin ana yurdu olarak 170 Niyazi Berkes, Atatürk ve Devrimler, İstanbul 1982, s. 22-23. ^

Prof.Dr.Toktamış Ateş, Atatürk’ün Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi'ni, ‘saçma sapan zırva” ifadeleriyle eleştirmiştir. Kanımca maksadım aşan bu ifadeler tanınmış bir devrim tarihçisinin bile maalesef Atatürk dü­ şüncesini tam olarak anltyamadığım göstermesi bakımından son derece önemlidir. Toktamış Ateşin 6 Nisan 20 0 4 ’te Cumhuriyet gazetesinde ya­ yınlanan bu sözleri yadırgayanlar olduğu gibi, destekleyen, hatta fırsattan istifade bu konudaki görüşlerini dile getirenler olmuştu. Örneğin Taha Akyol 10 Nisan 2 0 0 4 ve 20 Mayıs 2 0 0 4 tarihli Milliyet gazetesinde Ateş in haklı olduğunu belirterek Atatürk’ü eleştirmiştir. Atatürk’ün tarih çalış­ malarına eleştirel gözle yaklaşan bir çalışma için bkz. Baskın Oran, Ata­ türk Milliyetçiliği, Resmi İdeoloji Dışı Bir İnceleme, 3.bs. Bilgi Yayınevi, Ankara 1993, s.200 vd ve s.273 vd..


1 4 5 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

kabul ediyorlardı.

Stregowsky (1935), Menğhm, Kopper (1937)

gi­

bi bazı kültür tarihçileri Türklerin anayurdunu Kırgız bozkırlarında veya Baykal Gölü’nün güney batısında gösterirken,

Ramstedt (1928)

Rodolf (1891) ve

gibi dilbilim ciler de Altayların ya da Kingan Dağ-

ları’nın doğu ve batısının Türklerin ana yurdu olm ası gerektiğini id­ dia etmişlerdi.

hold (1935)

Önlü Macar Türkoloğu Nemeth (1928) ve V. V. Bert-

Orta Asya Türk tarihi konulu önem li çalışm alara imza

DanimarkalI dilbilimci W. Orhun ve Yenisey Yazıtlan’nın deşifresi ekle­

atmışlarıdır. Tüm bu çalışmalara bir de

Thomsen

tarafından

nince, eski T ü rk tarihi dünya bilim çevrelerinde reddedilem ez bir

Albert Von Le Cog,

gerçeklik halini almıştır. Nitekim O günlerde Orhun A nıtlarındaki Türk

runik yazılan

hakkında “Bu büyük b il

anlayışa delalet ed er” demiştir .172

Macar bilgini Zajti Ferencz,

Türk uygarlığının

5000 yıl

gerilere

uzandığını, Avrupalı bilginlerin, işlerine gelmediği için Türk uygarlığı­ nın eskiliğini kabul etmediklerini ifade etmiştir. Ona göre Türk uygar­ lığı

Mısır uygarlığından da eski olup bu

konuda Yunan uygarlığının sö­

zü bile olmazdı. Türk tarihi, Hint tarihiyle çağdaş görülmeye başlan­ mıştı. Hatta o günlerde birçok tarihçi, eski Hint uygarlığının o zaman orada yaşamış bir Türk kavmince yaratıldığını ısrarla savunmuştu173. Türk Tarih K ongresi’nde b ir konuşm a yapan ve 6 Ekim 1 9 3 2 ’de Dolm abahçe’de A tatürk’ün kabul ettiği

Zajti Ferencz, bera­

berinde getirdiği T ü rk tarihine ait önem li belge bulgu ve eserleri T ürk T arihi T etkik Cem iyeti’ne bağışlam ış ve

Türklerin çok köklü

bir uygarlığa sahip olduklarını belirtm iştir.174 Dr. Fritz Hommel ise “Babilonya ve Asurya” adlı eserinde bu uyMısır ve Yunan uygarlığına olan etkilerini anlattıktan sonra güney ve kuzey Babil’de en önce Sümer ve Akadların görüldüğünü, bunların ırk ve dil olarak Türk olduklarını ileri sürm üştür.175 garlıklann

17^ Türkdoğan, Kemalist Sistem..., s.117, 118. 173 Cumhuriyet, 9 Ekim 1932. 174 Cumhuriyet, 7 Ekim 1932. 175 Özel, a.g.e., s.191


14 6 • S İ N A N M E Y D A N

Laszlo Rasonyı ise, Türklüğün, Batılı milletler ortaya çıkmadan önce dünyada en geniş alanı oluşturan Avrasya’n ın her çağında ve her yerinde bü yük rol oynadığı in an an d ay d ı176. *** Atatürk, kafasında uzun zam andan beridir şekillenen tarih tezi­ ni

H.C.Welles’in “Dünya Tarihinin Ana Hatlan” adlı

eserini ok u ­

duktan sonra düşünceden uygulamaya geçirm iştir; fakat onun etki­ lendiği yalnızca W ells değildir. Yukarıda adını saydığımız bir çok ta­ rihçi A tatürk’ün ileri sürdüğü T ü rk T arih Tezi’n in ana kaynağı k o ­ num undadır. Atatürk bunlardan bir kısm ının görüşlerini okuyor,

(Morgon King ve Wells gibi),

hayatta kalan bir kısm ıyla da -II. Ab-

dülham it’in Vanbrey ile dostluğu gibi- yakın ilişki kuruyordu.

“Atatürk, cevabını yıllarca aradığı tarih som larını aydınlatabil­ m ek için bu konuda çıkm ış en y en i kitaplardan b ir kitaplık kurm uş, Türkiye’de tarih yazan ve tarihle uğraşabilecek herkesle birlikte bu kitapların incelenm esine girişm iştir.''177 Atatürk’ün dikkatini çeken, günlerce üzerinde çalıştığı, onu de­ rinden etkileyen ve T ü rk T arih Tezi’n in tem el kaynakları arasında gösterilebilecek belli başlı eserler ve yazarları şunlardır:

1.

F.Lenorm ant:

2.

H. W inkler:

3. si, (1888). 4.

Kalde’nin Hk Dili ve Turanlı Lehçeler (1875)

Ural ve Altay Dilleri Gruplamalar (1885)

A .H.Sayce:

A .C.H addon:

Hititler veya Unutulmuş Bir Topluluğun Hikaye­

Milletin Göçü (1911).

5. A .V.Edlinger: Türk Dillerinin Hint-Avrupa Dilleriyle Olan Es­ ki Bağlantıları (1912). 6.

F. H om m el:

200 Sümer-Türk Kelimesinin Karşılaştırılması

( 1915)178

Bunlardan da yoğun olarak etkilenm ekle birlikte A tatürk’ün 176 Laszlo Rasonyı, Tarihle Türklük, Ankara 1971, s. 1 177 Özel, a.g.e., s.187,188.

* /ö Atatürk ve Türk Dili, Anakara 1963, s. 45.


1 4 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

-Welles’le Mustafa CelaletÜn, Leon Cahun ve Deguignes’tir.

T ürk Tarih T ezi’ni ileri sürerken en fazla etkisinde kaldığı birlikte- tarihçiler,

Atatürk bu tarihçilerin en önem li eserlerini çok dikkatle okum uş ve onlardan çok etkilenm iştir.

“Eski ve Modem Türkler” ad­ sayfa kenarlarına aldığı bazı notlardan, bu eser­

Atatürk’ün, Mustafa Celalettin’in lı kitabını o k u rk en

de en çok şu bölüm lerden etkilendiği anlaşılmaktadır:

1.

Türkiye’ye

yerleşm iş uygarlıkların genellikle

ve bunlardan bir kısm ının da

lecekleri

Türk olduğu ya

Alilerden geldiği da Türk sayılabi­

ve hüküm darların kültürel etkinliklerinde bu köken

ve kan bağlılığının rol oynadığının anlatıldığı bölüm A tatürk’ün

Bu bölümün yer aldığı satırların altı ve say­ fa kenarı Atatürk tarafından çizilmiştir.179 dikkatini çekm iştir.

2.

T ürklerin uygarlık dışı bir kavim olduğu yolundaki suçlam ala­ rın yanlışlığı, Haçlı Seferleri dönem inde Latinler O rta-Doğu’ya geldiklerinde Türklerin Arap uygarlığını koruyan bir yaşam d ü­ zeyine yükselm iş olduklarının anlatıldığı yerler

Atatürk tarafın­

dan işaretlenmiştir.1119 3.

4.

Latince adıllara göre Etrüsklerin, Tauro- Aranien ya da Türk olabileceklerini anlatan bölüm ün sayfa kenarma Atatürk eski harflerle “çokmühflm” diye yazm ıştır.181 Arap etkisi; T ü rk bilginlerinin Arapça adlar taşım ası, Arap alfa­ besinin T ü rkçenin yapısına uygun olm adığının anlatıldığı yerin altı da

Atatürk tarafından çizilmiştir.182

Atatürk, son dönem O sm anlı T ürkçülerini derinden etkileyen Leon C ah un’un “Introduction a L’histoire de I’Asie Turcs et mongoles. Des origenes a 1405” adlı eserinden de etkilenm iştir. Bu eserde T ü rklerin y ü ksek karakter ve erdem lerinin belirtildiği satırların altı­

^

Ettore Rossi, ''Dall'tmperie Ottomano alla Republica di Turchia, Oriente Modemo, XXIII, nr, 9. (1 9 4 8 ), s.40 vd. Nakleden Turan, a.g.e., s.26.

I®® Rossi, a.g.e., s.4 7.Nakleden Turan, a.g.e., s.26. 1®*1 Rossi, a.g.e., s280. Nakleden Turan, a.g.e., s.27. Rossi, a.g.e., s.49. Nakleden Turan, a.g.e.,s.27.


148 « S İ N A N M E Y D A N

nın

Atatürk tarafından

çizilm esi183, onun ileri sürdüğü Türk Tarih

Tezi’nin kaynaklarından birinin de Cahun olduğunu gösterm ekte­ dir.

Leon Cahun,

T ürklerin geçirdikleri büyük felaketlere karşın

Türk diline bağlıyor­ 1878’de Uluslararası Oryantalistler Kongresinde Turani

m illet halinde varlıklarını sürdürebilm elerini du. Daha

ırkların tarih öncesindeki göçlerine ilişkin görüşlerini sunm uş, bu

Fransa’daki yer adlarıyla, Orta Asya’daki yer adlan ve Türk sesleri arasında som ut paralellikler kurm uştur. Ona göre bu o

bağlam da

kadar açık b ir gerçektir ki, Orta Asya haritası üzerinde tesadüfen se­ çilecek herhangi “ak”lı bir yer adını Fransa’nın topografya sözcükle­ rinde bulm ak hiç de güç değildir. Dolayısıyla

Leon Cahun, dil

araş­

tırm alarından hareketle Avrupa’nın Preariyan d ilinin veya dillerinin anahtarının

Orta Asya’da olduğu

sonucuna varm ıştır.184

Atatürk’ün Türk tarihini doğru değerlendirme ve olayları tarih­ sel süreç içinde ele alma konusunda en çok yararlandığı kaynaklar­ dan biri de Deguignes’in “Hunlann, Türklerin, Moğolların ve Daha Sair Tatarların Tarih-i Umumisi” adıyla çevrilen eseridir. Deguignes, bu eserde İslam öncesi Türk Tarihi üzerinde durm uştur. Atatürk, özellikle “Tarih II Orta Zamanlar” adlı k itab ın bazı bölüm lerini ya­ zarken Deguignes’in görüşlerinden yararlanm ıştır.185* Atatürk dönem i Türk Dil Kurumu Başkanı

Agop Dilaçar,

Ata­

türk’ün T ürk Tarih Tezi’ni ileri sürerken etkilendiği kaynaklar h ak ­ kında şu bilgileri verm ektedir:

“Türk m illetinin eksikliğin i doğrulayan v e A tatürk’ün üzerinde derin bir etki bırakan ilk kitaplardan biri N ecip Asım ’ın T ü rk Tari­ h in d en ’ (1 9 0 0 ), M eşrutiyet yıllarında Türk Ynrdu’nda yayınlanan bazı m akalelerden, B. Carrade Vaux’un 1 9 1 1 ’deki ‘Etrüsk Dili'nden, Ruşen E şrefin 1 9 3 0 ’da A tatürk’ün buyruğu ile Leon Cahun’dan çeTuran, a.g.e., s. 28. 184 Leon Cahun, Fransa’da Ari Dillere Takaddüm Etmiş Olan Lehçenin Tu­ ram Mr eşei, çev. Ruşen Eşref İstanbul 1930, s. 16 v.d. I®-’ Turan, a.g.e., s.29.


1 4 9 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

vkdiği 'Fransa’da A h D illere Tekaddüm Eden lehçenin Turam M en­ şei’ ve Sadh M aksudi’n in 1931’d eki ‘Türk Dili İçin’ adlı eserinden

sonra İngiliz arkeologlarından Leonard W olle/nin İngilizce aslı 1927’de, Fransızca çevirisi d e 1930 H aziraninda çıkan 'Süm erülef adlı eserleridir."'186 Atatürk, özellikle

Sümerler, Hititler, Etrtlskler, Asurlular vb.

ilk

.çağ uygarlıkları hakkındaki son çıkan eserleri orjinallerinden veya çevirilerinden büyük bir heyecan ve dikkatle okuyup incelem iş­ t ir .187 Ö zellikle, Lous Joseph Delaporte’nin, “Mezopotamya”, Dr.H.F.Kvergic’in, Türk Sümer Dilleri Üzerine A raştırm a la r” adlı kitaplarını büyük bir dikkatle ok u m u ştu r.188 Türkoloji konusundaki eserler de favorileri arasındadır. Bu k o ­

Radlov’un 4 ciltlik Türk Lehçeleri Sözlü­ E.Pekarskiy'nin yine 4 ciltlik “Yakut Sözlüğü”

nudaki otoritelerden V.V.

ğü” (1888-1911)

ve

Atatürk’ün yanından ayırmadığı kitaplar arasındadır.189 A tatürk’ün ilgisini çeken yerli araştırmacılar da vardı. Örneğin

Besim Atalay,

Hitit eserleri Hititlerin, Orta Asya kökenli bir halk

Maraş, Niğde ve M ersin dolaylarındaki

üzerinde incelem eler yapm ış,

olduklarını ileri süren bilim insanlarının görüşlerini de değerlendi­ rerek

Hititlerin Türk oldukları sonu cuna varm ıştır. Buradan hare­ “Anadolu Türiderin En Eski Yurdudur.” konulu m akaleler

ketle de

yazmış, konferansalar vermiştir. Daha 1921 yılında I.TBM M ’de:

“Bizden olan H itiderin varisi olduğum uz halde ülkede kendim izi tamtacak bir isim brrakamadığımm, Anadolu sözcüğünün bile Türk­ çe olmadığım" söylem iş, H ititlerin varisi olduğum uzun seferberlik başlangıcında o zam anki hüküm et tarafından da düşünülüp yayın­ landığını vurgulam ıştır190.

^86 Sadi Borak, “Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar ", Atatürk Araşdrma Merkezi Dergisi, C:IX, Sayı. 25, Kasım 1992, s.73-83 Türkdoğan, a.g.e., s.359. 188 Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar, C.XI, s. 17 7 -1 9 2 ; C.XX, s l2 3 -133. ^8 9 Jacob M. Landau, Tekinalp: Bir Türk Yurtseveri, (1 8 8 3 -1 9 6 1 ), İstanbul 1996, s. 400. TBMM Zabıt Cerideleri, C.X, s.269.


150 • S İ N A N M E Y D A N

Hititlerin Türklüğü’nün” Kurtuluş

Savaşı yıllarında TBM M ’de

bile gündem e getirilm esi, T ürk T arih Tezi’nin sadece Atatürk’ün is­ teği ve zorlam asıyla ortaya atıldığı şeklindeki değerlendirm eleri çü­ rütm ektedir.

Rıza Nur 1 9 2 4 yılında basılan “Türk Tarihi” adlı eserin Birinci Anadolu’da T uran topluluklarının milattan çok önce de hü ­

cildinde

küm sürdüklerini; Anadolu, Kafkasya ve Irak’ta Hititler, Kumuklar, Kum anlar ve Çitlerin egem en olduklarını, Mezopotam ya’da Asurlulardan önce T ürklerin (Elam lar-Süm erler) varlığını ileri sürm üş­ tü r^ .

S. Fikri Erten de 1 9 2 2 - 1 9 2 4 tarihlerinde İstanbul’da basılan “Antalya livası Tarihi” adlı eserinde T ürk toplulukların, Yunanlılar gelm eden önce Anadolu’da otu rdu klannı b elirtm iştir.191192 Türk Tarih Tezi’nin önde gelen tem silcilerinden Sadri Maksudi Arsal ise 1924 yılında “Journal Asiatic”te yayınlanan m akalesinde Eski Yunan mitolojisinin Türklerden alındığını ifade etm iştir193. O sırada İstanbul D arülfünunu’nda tarih m üderrisi olan

Ziya Bey de

aynı kanıdadır. O da

Yunan uygarlığının orijinal

Yusuf olm a­

yıp Türk uygarlığına dayandığı, Türk ırkından kavimlerce yüceltil­ diği tezini savunm uştur. Yusuf Ziya Bey’in söz konusu tezini belge­ lerle ve bu konudaki Batılı kaynaklarla desteklem esi oldukça önem ­ lid ir.19^ İstanbul’da 1 9 2 8 yılında basılan “Van Tarihi ve Kürder Halan­ da Tetebbuat” adlı eserde M ezopotam ya’da Asurluları sıkıştıracak kadar güçlü bir Türk devletinin yaşadığı ileri sürülm üştür195. Bu ve benzeri yayınlar, öteden beri T ürklerin uygarlık kurucu­ 191 Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar, C.I, s. 2 21-224 192 A g .e .,s , 193. 193 A g.e., C.V1, s. 165. 1 94 Eski Yunan kültürüyle eski Anadolu kültürü arasındaki ilişki hakkında bkz. Sinan Meydan, SonTruvalılar, “Tnıvalılar.Türkler ve Atatürk", 2.bs. tstanbul 2006. I 93 Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar, C.VI.s.186.


1 5 1 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

su olduğunu düşünen A tatürk’ün kafasında yeni kapılar açılmasına ve yeni köprüler kurulm asına neden olm uştur. Bu eserler, onu, ulu­ sal kim lik arayışında bilim sel kanıtlar bulunabileceğine iyice inan­ dırmıştır. Türkler gerçekten de uygarlık tohum larını atm ış olabilir­ ler miydi? Türkler gerçekten Orta Asya’dan Anadolu’ya ve M ezopo­ tamya’ya gelmiş olabilirler miydi? Kafasında bu ve benzeri soruların yanıtları artık çok daha netti. Şimdi yapılm ası gereken bu yanıtları yerli ve yabancı bilim insanlarının görüş ve değerlendirmesine aç­ m ak ve bu konuda bilim sel bir seferberlik başlatarak yeni ve çok da­ ha sağlam kanıtlara ulaşmaktı.

Nazi Almanyasından kaçarak Türkiye’ye sığınan Landesberger ve Gütterbock gibi Sümerolog ve Hiütologlar artık köşkte Ata­ türk’ün y anındaydılar. 1 9 3 5 ’te dünyaca ünlü Sümerolog Landesberger, tüm bilimsel tarafsızlığıyla Sümerlerin T ürk olduğunu ileri sürerken, Dünyaca ünlü Hidrologlardan Gütterbock da H ititlerin T ürk olduğunu ileri sürüyordu. Dünyaca ünlü bir Süm erolog ve H ititologun, dönem in bilim sel bulgularına dayanan açıklam aları Atatürk’ün önceden b il­ diklerine yeni ve çok güçlendirici katkılar yapm ıştır. Atatürk, Türk tarihinin gizli kalm ış yönlerini ortaya çıkarm ak için olağanüstü bir çaba harcıyordu. Bu çabaları sonunda Türk tari­ hinin sadece O sm anlı T arihi’nden oluşm adığını, T ürklerin binlerce yıl önce de büyük devletler kurup, dünya uygarlığına bü yük k atkı­ larda bulunduğunu ileri sürm üş ve 1 9 3 0 yılında, sonradan çok tar­ tışılacak olan Türk Tarih Tezi’ni ortaya atmıştır. Şöyle diyordu:

‘Türk ırkının kültür yurdu Orta Asya’dır. îlk çağlardan beri yüksek bir ziraat hayatına sahip olan, madenleri kullanan bu toplu­ luk sonraları Orta Asya’dan doğuya, güneye, batıya, Hazar Denizi’n in kuzey ve güneyine yayıldı. Bu yayılma neticesinde Türk dih ve kültürü de yayıldı. Gittiği yerlerde yabancı dillere ve kültürlere tesir ettiği gibi, onlardan tesirler de aldı." 196 196 a . Afetinan , "Atatürk'ün Tarih Tezi”, Belletenin, 10, (1 9 3 9 ), S.245-246.


152 • S İ N A N M E Y D A N

T ürk Tarih Tezi’ne göre, uygarlıkların tem eli doğal nedenlerle Orta Asya’daki anayurtlarından dünyaya yayılm ak zorunda kalan Türkler tarafından atılm ıştı.Türkler gittikleri her yere ulusal kültür­ lerini de götürm üşlerdi ve yüksek T ü rk kültürünün etkisi altında kalan kültürler gelişip yükselm işti. Türk Tarih T ezi’nin hareket noktası O rta Asya’ydı.

MÖ.

7 0 0 0 ’lerde O rta Asya’da meydana gelen bir doğal felaket sonu cun­ da Türkler O rta A sya’dan dünyanın dört bir yanına yayılmışlardı:

Anadolu’ya gelen Hititler, Firigler, Lidyalılar; Mezopo­ tamya’ya giden Sümerler, Asurlular, Akadlar; Avrupa’ya giden Etrüskler; Ege’ye gelen îyonyahlar ve Çanakkale’ye gelen Troyaklar v.b kavimler hep Asyalı Turanı topluluklardı.

B u teze göre

Orta Asya, en eski uygarlıkların doğup büyüdüğü bir coğrafya­

yüksek uygarlıklarını da Hititler ile sonrası) Türkler arasında bir

dır. Türkler Orta Asya’dan gittikleri yerlere

götürmüşlerdi. Dolayısıyla Anadolu’ya doğudan gelen sonradan buraya gelip yerleşen (1 0 7 1

“kaynak ve kültür birliği” vardı. Atatürk, 1 9 3 0 yılının Ağustos ayında Yalova’da Afetinan’ın so r­ duğu tarih hakkındaki bir soruya verdiği yanıtta Türklerin uygarlı­ ğa katkılarını tüm açıklığıyla ortaya koym uş ve sözlerini: “ Türklerin

anayurdu Orta Asya yaylasıdır.”197 cüm lesiyle bitirm iştir. Atatürk: "Dünyada T ü rk e yurtluk etm em iş bir anakarayoktur.” diyerek Türk yurdunun sınırlarını çizerken, bugünkü Türklerin, es­ ki yurtlarında hak iddia etm ek gibi bir düşüncelerinin olm adığını da: “ Bugünkü Türk ulusu varlığı için bugünkü yurdundan m em ­

nundur." şeklinde ifade etmiştir. Atatürk’ün bu sözleri, Türk Tarih Tezi’nin “yayılmacı" ve "ırkçı" amaçlar taşım adığını göstermesi bakı­ mından ço k önem lidir: “... Türk ulusu Asya ’n m batısında ve A vrupa’nın doğusunda ol­ m ak üzere kara ve den iz sınırlarıyla ayrılm ış dünyaca tanınmış bü­ y ü k bir yurtta yaşar. Onun adına ‘Türk e li’ derler. Türk yurdu çok daha büyüktü. Yakın ve uzak çağlar düşünülürse Türk’e yurtluk et­ 197 San, a.g.e., s. 184.


1 5 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

m em iş bir anakara (kıta) yoktıır. Bütün yeryüzünde Asya, Avrupa, A frika, Türk atalarına yurt olm uştur. Bu g erçekleri yen i tarih belge­ leri gösterm ektedir. Fakat bugünkü Türk ulusu varlığı için bugün­ kü yurdundan m em nundur: Çünkü Türk derin ve ünlü geçm işinin, büyük ve güçlü atalarının kutsal katkılarını bu yurtta da koru yabi­ leceğine, o katkıları şim diye değin olduğundan ço k daha fazla zen ­ ginleştir ebileceğin e inanm aktadır... ”198 Atatürk’ün sıkça tekrarladığı: “ Türklerin, çok eski çağlarda Or­ ta Asya’daki iklim değişikliklerinden dolayı anayurttan dünyanın değişik yerlerine göç etükîerT şeklindeki tez, bazı Batılı tarihçiler ta­ rafından da kabul edilip tekrarlanıyordu; fakat A tatürk’ün yanıt ara­ dığı başka sorular vardı: Bu m illet kimdir? Uygarlığa ne gibi katkılarda bulunm uştur? Orta Asya göçleri ne zam an başlam ış, nerelere kadar uzanmıştır? Orta Asya’dan göç eden Türklerin bir kısm ı A nadolu’ya gelerek Hi­ tit Devleti’ni, bir k ısm ı da Mezopotam ya’ya giderek Süm er Devleti’ni kurm u ş olabilir miydi? A tatürk’ün tarih çalışm aları temelde iki am aca yönelikti: 1.

Türk tarihini başlangıcından itibaren en in ce ayrıntısına ka­

dar araştırıp gün ışığına çıkarm ak; Türklerin dünya uygarlığına kat­ k ılarını ortaya koyarak Batı’ya, T ürklerin nasıl şerefli bir geçmişe ve zengin bir kültüre sahip olduğunu g österm ek ... Bu sayede hem Ba­ tı kam uoyuna Türk tarihi hakkındaki bilgilerini sorgulatm ak istiyor, hem de Türk çocuklarını şanlı tarihlerinden haberdar ederek Türk çocuklarının bu şanlı tarihle övünebilm elerini ve geçm işlerinden al­ dıkları güvenle geleceğe daha umutla bakabilm elerini sağlam ak işi­ tiyordu. Bu durum aynı zam anda Türk m illetinin ulusal birliğini ve heyecanını güçlendirecekti. 2. B atıkların T ü rklere ç o k gördü kleri A nad olu’nu n e sk i çağ tarihini a ra ştırm a k ... A tatürk, T ü rk lerin 1 0 7 1 M alazgirt zaferin­ d en ço k ön ce A nad olu’ya g elm iş old u k ların ı düşü nü yord u. Eğer A. Afetinan, Medeni Bilgiler ve Atatürk’ün El Yazılan, Ankara 1969, s.14 (sadeleştirilmiş metin)


154 • S İ N A N M E Y D A N

g erçek ten de T ü rk lerin , tarih in ilk çağlarında A sya’dan gelerek A nad olu’da uygarlıklar k u rm u ş old uğu k anıtlanab ilirse, Batı m er­ kezli tarihin: “ Türkler Anadolu’ya sonradan gelen bir millettir ve

geldikleri y ere gönderilmelidirler." idd iasını çü rü tm ek m ü m kü n o la ca k tı.199 Atatürk, öncelikle Eski Ç ağ uygarlıklarının T ü rk kökenli olabi­ lecekleri tezinin derinleştirilm esini istiyordu. 1 9 3 0 yılından itibaren Atatürk’ün kafasında ve gönlünde Türk Tarih Tezi vardı. Gittiği her yerde T ü rk Tarih Tezi hakkında açıkla­ malar yapıyor, tarihçilere sorular soruyor, yanıtlar alıyor; Türk Ta­ rih Tezi hakkın da aydınların, bilim insanlarının ve tarih hocalarının neler düşündüğünü öğrenm eye çalışıyordu. Bu am açla yaptığı ziya­ retlerden birini 15 Aralık 1 9 3 0 Pazartesi günü kim seye haber ver­ m eden, yanına Kılıç Ali ve Hasan Ali Yücel’i de alarak Darülfünun’a yapmıştı. Darülfünun hocalarıyla değişik konularda görüştükten sonra, hocalara T ü rk Tarih Tezi hakkında bazı sorular sorm uş; fakat aldığı yanıtlardan pek de m em nun olm amıştı:

“Gazi Mustafa K em al tarih konularına g eçerek m üderrislere Eti, Ege, Aka (.. J ’lardan bahsedelim . Bunlar üzerinde kim konuşacak? Siz Fuat Köprülü Bey? Müderris Fuat Köprülü, “M azur görm enizi istirham ederim . B endeniz Türk D ili Edebiyatı ile m eşgulüm . ’ Atatürk, E ge konusunu konuşalım. Ege’n in ilk ahalisi, Ege Me­ deniyetinin sahipleri kimlerdir?’ Bir m üderris, Eski G rek m üderrisi Fadıl N azm i Bey, sorulan Ege konusuyla ilgili bir efsane (m itoloji) anlattı. Atatürk, bunu so­ nuna kadar din ledikten sonra: ‘Tarih, arkeolojik, gerçek paleograSk ve filolojik bulgulara dayaülmahdır, efsanelere değil, Bence (Ege uygarhğmı kuranların) Asia’dan (Anadolu’n un ilk adı) Ege adalarına geldiklerini gösteriyor ve gösterecektif dedi. Atatürk, bir süre tavana bakarak düşünceli ve üzgün göründü. 199 Saray, a.g.m., s. 35


1 5 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

Sonra: ‘Gençlerimiz bu konulara yöneltilm elidir. ’ buyurdu. ”200 Atatürk, Ege uygarlıklarının da Türk kökenli olabileceklerini düşünüyordu.. Türk Tarih Tezi’ni savunanlar, (1 8 3 9 ) ve

Y.Nemet gibi

Anninius Vambery, V. Thomsen

ünlü tarihçi ve dilcilerin buluşlarını kaynak

olarak kullanıyorlardı. A ynca 1 9 3 5 ’den itibaren Atatürk’ün yanında bulunan ünlü

bock’un

Sümerolog Landsberger

ve ünlü

Hititolog Gütter-

Süm erler ve Hititler hakkındaki çalışm aları ve görüşleri

T ürk Tarih Tezi’ni savunanlann en önem li kaynakları arasındaydı. Atatürk, Türk olduklarına inandığı Süm er ve Hitit uygarlıkları­ na halkın da sahip çıkm asını istiyordu. Bu amaçla otuzlu yıllarda kurulan bankalardan birine

bank adlarını vererek

Eti. (Hitit)banak,

diğerine de

Sümer-

gazete ve dergilerin bu konuya ilgi gösterm e­

lerini istem işti.201 Türk Tarih Tezi, tarihi olayları iki bölüm de incelem ekteydi: Birincisi,

dünya tarihiyle ilgili olaylara bakıştır:

Burada amaç,

insanlığın ortak başlangıcı ve dünya uygarlığının evrenselliğini vur­ gulayarak, ortak bir barış ve işbirliği ortam ı yaratmaktı. T ü rk Tarih Tezi’nin bu am acı H. G. W ells’in düşüncelerine dayanmaktaydı. Atatürk’ün fazlaca etkilendiği W ells,

“Cihan Tarihi’nin Ana Hatlan”

adlı kitabında insanlığın ortak bir başlangıcı ve ortak bir m irası ol­ duğunu ileri sürm ekteydi. W e lls’in görüşlerim kaynak âlân T ü rk T arih Tezi bu yönüyle İkincisi ise,

evrenseldi.

Türk tarihiyle ilgili olaylara bakıştır

Burada amaç,

Türklerin, birçok yabancı tarihçinin yazdığı gibi ikinci sınıf bir ırk olm adığını; tersine beyaz (Ari) ırkın antropolojik özelliklerini taşıdı­ ğını kanıtlam aktı. Karal’ın deyimiyle: “Bu tarih tezi, Batılı tarihçile­

rin Türklerin uygarlık değerinden yoksun, ikin ci sın ıf bir ırktan ol­ duğunu g österm ek için yaptıkları tarih yorum una karşı bir tez­ dir . ’202 2120 Özata, Atatürk, Bilim ve Üniversite, s. 121. 201 Çığ, ag .e ., s. 17. 2(22 Enver Ziya Karal, "Atatürk ve Tarih”, Atatürk’e Saygı, Ankara 1969, s.

100.


156 • S İ N A N M E Y D A N

Atatürk

1 Kasım 1 9 2 2 ’de TBM M ’de yaptığı konuşm ada Türk

tarihinin eskiliği ve

“Eski Türklerin uygarlığı” konusunda

çok çarpı­

cı sözler söylem iştir: “E fendiler, bu dünyayı beşeriyette asgari y ü z m ilyonu m üteca­

viz nüfûstan m ü rekkep bir Türk m iüet-i azim esi vardır ve bu m ille­ tin yeryüzündefd genişliği o r arımda bir derinliği vardır. En bariz ve en katı ve en m addi delail-i taribiyeye istinaden beyan edebiliriz k i Türkler on b eş asır ev v el Asya'run göbeğin de m uazzam d evleder kurm uş ve insanlığm h er türlü yeten eklerin e b eşiklik etm iş birer unsurdur. Sefirlerim Çin’e gönderen ve Bizans’m sefirlerini kabu l eden bu Türk devleti, ecdadım ız olan Türk m illetinin teşkil eyledi­ ğ i bir devlettir. ” 203 Atatürk’ün geliştirdiği T ürk Tarih Tezi, farklı tezlerin bir araya gelmesinden oluşuyordu: Türk Tarih Tezi’nin temel iddialarını şöy­ le sıralamak m üm kündür:

1. flk Türklerin dünya uygarlığına öncülük edecek kadar güçlü ve köklü bir kültüre sahip oldukları... 2 . Türklerin iklimde meydana gelen bozulma sonucunda Orta Asya’dan dünyanın dört bir yanına göç ettikleri ve gittikleri yerlere uygarlıklarım da götürdükleri...

3. Anadolu’nun ilk önemli uygarlığı Hitiderin ve Mezopotam­ ya’nın ilk büyük uygarlığı Sümerlerin Türk kökenli oldukları... 4. Ege ve Yunan uygarlıklarının temelinde Türk kültürüne ait izlerin olduğu... 5. Antik Mısır uygarlığım kuranların ve Roma împaratorluğu’nun kurucusu Etrüsklerin Türk olabileceği... Ayrıca, tüm dillerin T ürkçe’den geldiğini ileri süren ve Türk T a­ rih Tezi’ni tamamlayacağı düşünülen

Güneş Dil Teorisi...

Bunların dışında A tatürk’ün daha çok kişisel olarak üzerinde çalıştığı ilginç tarih tezleri de vardı: Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C .I, s.261-262.


1 5 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

1. İnkalar, Mayalar ve Kızılderililer ile Türkler arasındaki ilişkiler, 2 .Truva’yı kuranların ve Truva Savaşı’nda Yunanlılara karşı sa­ vaşanların Türk olabilme ihtimali...204

3. leri...205

Türklerin Orta Asya’ya Kayıp Kıta Mu’dan gelmiş olabilecek­

Atatürk, 1 9 3 0 yılından, hayata veda ettiği 1 9 3 8 yılına kadar bu konularda okudu, araştırdı; bizzat ileri sürdüğü tarih tezlerini kanıt­ layabilm ek için bir b ilim insanı titizliğiyle çalıştı ve keskin zekasıy­ la şaşırtıcı sonuçlara ulaştı;206 fakat zamansız ölümü bir çok kon u­ nun olduğu gibi ileri sürdüğü tarih tezlerinin de yarım kalmasına neden olacaktı.A tatürk’ün tarih çalışmalarını gören, Atatürk’ün sof­ rasında Türk tarihi ve Türk dili konusundaki sohbetlere katılan Ru­ şen Eşref (Onaydın) “Atatürk, Dil ve Tarih K urum lan, Hatıralar” ad­ lı kitabında şöyle diyordu:

“Atatürk 1930’lu yıllarda Sümer, Akad, Babil, M iken, Eti (Hitit), Sıppililuyum a, Bask, Bröten, Kelt g ibi sözleri dilin e dolam ıştı Türk’ü zaman ve m ekan için de arayıp bulm ak, Türk’ün benliğini, yüceliğini, asilliğini ispat etm ek istiyordu. Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teori­ leri bu düşüncenin ürünüydü. Atatürk, sofrasında oturm ak m azhari­ yetine erişen kişilere bu konularda ödevler verirdi. Türk dili ve Türk tarihi konusundaki bu ödevler sofrada ciddi olarak tartışılırdı. “207 204 Bu konuda bkz. Sinan Meydan, Son Truvaklar, Truvaklar, Türkler ve Ata­ türk, 2.bs. Truva Yayınlan, İstanbul 2006. 205 Bu konuda aynntılı bir çalışma için bkz. Sinan Meydan, Atatürk ve Kayıp Kıta Mu, Truva Yayınları, 5.bs. İstanbul 2006 206 Örneğin, Atatürk, İznik'te toprak altında antik bir şehrin bulunduğunu ve İznik surlarında dördüncü bir kapının daha olması gerektiğini söyle­ yerek kazı yapılmasını istemişti. Atatürk'ün isteği üzerine İznik’te başlatı­ lan kazılar sonunda gerçekten de toprak altında kalmış antik bir şehre ve dördüncü bir kapıya ulaşılmıştı. Wolfgang Radt, “Atatürk Devrinde TürkAlman İşbirliğine Bir Örnek, Bergama Müzesi’nin Yapılışı”, IX. Türk Ta­ rih Kurumu Kongresi, C.I, s.397-403. Nakleden Çığ, a.g.e., s.26. 207 Ruşen Eşref Onaydın, Atatürk, Dil ve Tarih Kurumlan, Hatıralar, Ankara 1954, s. 51-60, 61-65.


158 • S İ NAN ME Y D A N

Atatürk, ortaya koyduğu tarih tezlerini kanıtlayabilm ek ve geç­ mişte hep ihm al edilen T ürk tarihine gereken önem i verebilm ek amacıyla önce 15 N isan 1 9 3 1 ’de Türk Tarih Kurumu nu kurdu, sonra da -aralarında H ider baskısından kaçıp gelen profesörlerin de olduğu- çok sayıda yerli ve yabancı tarihçiyi Türk Tarih Kurumu bünyesinde topladı. Atatürk, Tarih Kurum u’nun rahat çalışabilm esi için, devleti, aydınları ve halkı seferber etmişti. Bu amaçla bir prog­ ram hazırlamıştı. Bu program ın ana hatları şöyleydi: 1. Tarihi belgeler bulunarak, korum a altına alınacak. 2. Açıkta bu lunan kültür eserleri devlet tarafından korunacak. 3. Halkın tarihi eserlere sahip çıkm ası için çeşitli kurum lar ta­ rafından popüler yayınlar ve propagandalar yapılacak. 4. Ülke içinde ve dışında m üze ve kütüphanelerde bulunan eserlerin kopyaları yaptırılacak. 5. Belirli şehirlerde, belirli çağ ve kültürlere ait m üzeler açıla­ cak. 6. Yabancı bilim adamları ve kurum larla işbirliği yapılacak. 7.

A rkeolojik ve antropolojik araştırmalar ve kazılar yapmak

için ülke içinde ve dışındaki önemli buluntu yerlerine uzm anlar gönderilecek. 8. İm kanlara göre kazılara başlanacak. 9. Bütün bunların yapılabilm esi için hüküm et otoriteleri yar­ dım cı olacak .208 Atatürk, tarihsel mirasa sahip çıkm anın ulusal bir görev oldu­ ğunu düşünüyor, tarihçilerin, aydınların, devletin ve h alk ın k atılı­ m ıyla bir tarih seferberliği başlatm ayı planlıyordu. ■ Şöyle diyordu:

"Ecdadımız büyük imparatorluklar kurmuş, uygarlıklar yarat­ mış. Bizim görevimiz bunları aramak, incelemek, kendi milletimize ve dünyaya tamtmakts."209 uluğ İğdemir, Yılların İçinden, Ankara 1976, s.2 1 1-212. ^

Nihat Dinçer, “Atatürk’ün Milli Eğitimle İlgili Görüşleri’’, İstanbul Üniver-


1 5 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

3

O’lu yıllann başında yapılan hazırlıklardan sonra yerli ve ya­

ban cı tarihçiler Atatürk’ün direktifleriyle yoğun bir çalışm a içine girdiler, Atatürk de fırsat buldukça bu çalışmaları takip ediyor, ba­ zı konularda fikir beyan ediyor, seçkin tarihçilerle görüş alışverişin­ de bulunuyordu. Bazen saraydaki odasına kapanıp günlerce okuyor, elde ettiği bilgileri Afetinan’la birlikte değerlendirip, tarihsel içerikli m etinler kaleme alıyordu: Ö rneğin, “Tarih II, Orta Zamanlar’’ adlı ders kitabının ve “Türk Tarihi’nim Ana H atlan” adlı tarih kitabının bazı bölüm lerini Atatürk yazm ıştı.*210 Türk Tarih Tezi 1 9 3 0 ’da birdenbire ortaya atılıp tartışılan bir tez değildi. Daha 1 9 2 0 ’de bu yönde işaretler vardı. Ö rneğin, Erzu­

rum Mebusu N ecati Bey, TBM M’nin 22 Mayıs 192 0 tarihli oturu­ m unda İtilaf Devletlerini kastederek:

"Onlar Galya ormanlarında, Nonnandiya sahillerinde çıplak ve vahşi gezerlerken tizim atahrunızm muazzam bir uygarlık kurduk­ la r ın ı söylem işti..211

sitesi iktisat Fakültesi 1981 Yılı Sosyoloji Konferansları, Atatürk ö zel Sa­ yısı, İstanbul 1981, s. 10. 210 Tarih H, Orta Zamanlar, İstanbul 1931, (Özgün belge Anıtkabir Kütüp­ hanesinde) Atatürk

bu kitabın bazı yerlerini beğenmemiştir. Jean Paul

Roux, Türklerin Tarihi, çev. Galip Üstün, İstanbul 1989, s.60. 2D

tngihzProfesör Siyeç’e göre de bu uygarlık Romalıların ve kanlıların sal­ dırılarıyla yok edilmemiş olsaydı, dünya uygarlığı daha o zaman UralAtay uygarlığının gelişmesiyle oluşacaktı. TBMM Zabıt Cerideleri, C.II, s. 15


II.

BÖLÜM

BATI MERKEZLİ TARİHE BAŞKALDIRI


HİTiTLER, SÜMERLER, TÜRKLER ve ATATÜRK

Anadolu’da ve Mezopotamya’da Türk İzleri T ürk Tarih Tezi’ne göre Türkler, Malazgirt Savaşı’ndan çok ön­ ce Anadolu’ya ve Mezopotam ya’ya gelm işler ve yüksek uygarlıklar meydana getirmişlerdir.

Atatürk, daha gençlik yıllarında, Anadolu T ü rk tarihinin, Os­ manlIyla, hatta Selçukluyla başlamadığını düşünüyordu; ona göre Türklerin Anadolu’ya girişi çok daha eskilere gidiyordu. Bu neden­ le T ürk tarihini yakın çağlarla sınırlandırmayarak Türklerin izlerini

çok daha eskilerde aram ak gerektiğine inanıyordu. Daha hürriyetin ilan edilmediği günlerde (1 9 0 8 ) Selanik’te ar­ kadaşlarına b u konudaki düşüncelerini açıklam ıştı. Bir gün arkadaş­ larıyla felsefe ve tarih konusunda görüş alışverişinde bulunuyordu. Konu dönüp dolaşmış Osmanlı tarihine gelmişti. Genç Mustafa Ke­

mal, bu konuda bilindik tezlere yer veren bir eser üzerinde çalışan arkadaşı Hakkı Baha’yı dinledikten sonra şunları söylem işti:

\Sen daima Osmanlılık bakımından uğraşıyordun Eserin bu

yolda iyi, muvaffak yürüyor, inkar edilemez. Fakat bu kabuktan ay­ rılır da etrafına bakarsan iş değişir. Bir defa çık şu çerçeveden, on­ dan sonra yazmaya başla. O zaman bam başka bir kainattan ses ver­ diğine sen de inanacaksın


16 4 • S İ N A N M E Y D A N

‘Cihangirane bir devlet çıkard ık bir aşiretten ’ m ısraı, sad ece bir Osmarüı fantezisisdir. Evet dhzn girhan e bir devlet çıkm asına çık ­ m ıştır. Fakat sad ece kırık gadirlik bir aşiretin elli altm ış atlısından çıkm am ıştır. Bunu Türk m illeti çıkarm ıştır. OsmanlIlardan ön ce Selçuklular vardı. Onlar da bir “Türksüz ü lkeyi” istila etm em işler­ dir. Ban. v e G üney bölgelerin de daha n ice m üstakil Türk devlederi vardı Yalnız Alparslanm elh altm ış bin lik bir ordusu A nadolu’da on beş m ilyon olabilm ek için kaç asır h ep darp yüzü görm eden m ü­ reffeh yaşam ak idi. Bunu hesap etm ek. Alparslan K onya’y a geldiği zam an yaban ellerin e gelm edi. İrdeleri sarsılm ış Türk devletlerini g eçerek perakendelenm sş bir halde yaşayan T ürk cam iaları araşm a girdi. Erzurum’dan İsken deru n ’un güneyine, Sin op’tan Antalya’y a, Pasinler’den İznik'e kadar olan m ıntıkalarda Türkler vardı S elçuk­ lu lar bunları topladı. A ncak üç yüz y ıl kadar tutabildi. îd resizlik y i­ n e peraken dekğ i doğurdu. O sm ancık, dirayet ve siyaseti ile yin e o n ­ lara dayanarak onlardan b ir d ev let kurdu. Türk devletlerinin birbi­ ri arkasından batıp kuruluşunu bu ana cevherde aram alıdır. “Bu cevher ki, ta H itidere kadar, belki daha eskiye kadar dayanır. Bu keyfiyeti, m em elik-i m aksure (Osmarüı ülkesi) dediğim iz y erde gö­ remeyiz. Ciharım m u htelif yerlerinde d e böyledir. İşte sen Orta As­ y a’da, uzak doğu m enşelerinden başlayıp bugüne kad ar açılan geliş yollan üzerinde çalışm alısın. Osmarüı, batıdaki en son devlet adıdır. Türk kim dir? M enşeleri nedir? N erelere gitmişlerdir? N e yapm ışlar­ dır? Nasıl m edeniyetler meydana getyirm işlerdir? ö n c e bunu tesis et­ m eli. Sonra içtim ai ve p sikolojik durum lan araştırmak. Türk yalnız k ı­ lıç devşirm emiştir. Cihangirlikle berber, en y ü ksek derecede bir takım m eden iyetlerde dağıtmıştır. Biz ilk önce bir, “Türkler Tarihine”muh­ tacız. Bundan sonra y er y er ku r duldan devletlerin tarihleri gelm elidir. *H akkı, b ir d e bunu tecrübe et. Biliyorum , evet ç o k paraya, çok zam ana ve gayrete v ebestedir (bağlıdır) Yeterki başlanm ış olsun. Za­ rar y ok, çığır açılm ış olu r . . . ”1 Atatürk’ün, 1 9 0 8 gibi çok erken bir tarihte Türklerin uzak tari­ 1

Aka Gündüz'ün anlatımı. Salahaddin Güngör, “Salih Bozok’un Ölümü


1 6 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H Î

hinden söz etm esi, Anadolu eski çağına gönderm e yaparak Hitideri hatırlatm ası, O lta Asya ile Anadolu eski çağı arasında tarihsel bir ilişki kurduğuna ve Eski Anadolu’da Türk izleri aradığına işarettir. Atatürk’ e göre, Türkler Anadolu’ya çok eski tarihlerde gelm iş­ lerdi; öyle k i Anadolu’nu n bilinen ilk uygarlığını kuran Hitider T ürk’tü. Şöyle diyordu:

“Türk milleti! Sen Anadolu denilen yurda somadan gelm e d e­ ğil, ilk yerleşip medeniyet kuranların çocuklarısın. ”l* Atatürk’ e göre Anadolu, en aşağı 700 0 yıllık Türk yurduydu. Atatürk, Afetinan’ın ‘Türk’ün Tarifi” adlı doktora tezini okuduktan sonra b ir sayfa kenarına el yazısıyla şu notu düşmüştü:

“Bu memleket, dünyanın beklemediği, asla ümit etmediği, bir müstesna mevcudiyetin yüksek tecellisine yüksek sahne oldu. Bu sahne E N AZ YEDİ BİN SENELİK Türk beşiğidir. Beşik tabiatin rüz­ garlarıyla sallandı; beşiğin içindeki çocuk tabiatin yağmurlanyla yı­ kandı, o çocuk tabiatin şimşeklerinden, yıldm m hnndan, kasırgala­ rından evvela korkar gibi oldu, sonra onlara alıştı, onlarm oğlu ol­ du. Bu gün o tabiat çocuğu tabiat oldu; şimşek, yıldırım, güneş ol­ du, Türk oldu.Türk budur: Yıldırımdır, kasırgadır, dünyayı aydmlatan güneştir. ”3 A tatürk’e göre “7 0 0 0 yıllık Türk beşiği Anadolu’da” kurulan es­ ki uygarlıklar, dolayısıyla A nadolu’n u n ilk uygarlığı “H itider” Türk’tür. Atatürk’ün, Behçet Kemal Çağlar’ın “Ç oban” piyesinin tem silin­ den sonra Halkevi’nin Şark salonunda kabul ettiği oyunculara hita­ ben söyledikleri, onun E sk i Anadolu tarihine ve Hititlere bakışını göstermesi bakım ından önem lidir: Münasebetiyle Bazı Hatıralar", Yeni Mecmua, Sene, 3, C .6, Sayfa: 106, 8 Mayıs 1941, s. 6; Oğuz Akay, Benim Sofram Bu, İstanbul 2 0 0 6 , s. 37-39 ^

Utkan Kocatürk, Atatürk ve Türk Devrim Kronolojisi, 1 9 1 8 -1 9 3 8 , Anka­ ra 1973, s. 168.

^

Cemal Kutay, Atatürk Olmasaydı, İstanbul, 1993, s. 102-103.


166«SİNAN m e y d a n

"Dikkat ederseniz, her millet tarihinde kendi toprağının tarihi­ ne önemli bir yer ayırır. Şu Hacı Bayram avlusundaki Eti kabartm a­ larının önünde onlan seyreden insanlara bakınız. Sanki o kabartma­ ları canlanmış zannedersiniz. Ogüst zamanmda yapılan nüfûs sayım cetvellerine göre Anadolu nüfûsu şimdikinden kalabalık. Bunlar ne oldu? Tehcir mi etti? D ilim izdeki en m ahrem kelim eler Eti dilindekilerin aynıdır. Halkapmar’h Ömer’in Yunanlılarla münsabeti, Mevlana’nm Farshlarla münasebeti kadardır. H er ikisi de zamanlarının kültür dikerini kukanmışlar, fakat kendi milli hislerini ifade etmiş­ lerdir. Ege uygarlığı, bizim uygarlığım ızdır. Hayır efen diler , bu va­ tan bize 4 0 00 aslandan yadigar kalm am ışlar. Asırlar boymnca m il­ yonların em eğiyle kurulm uştur. Edebiyatımız, tiyatromuz, hissimiz h ep bu ilkeden hareket etmelidir ”4 G erçi, Hititler ve Süm erlerin Türk olabilecekleri A tatürk’ten önce bazı Batılı tarihçiler tarafından dünya kam uoyuna fısıldanmıştı:5 Fakat alışılm ış tarih tezlerini alt üst eden bu “aykırı fısıltı" Avru­ pa bilim dünyasında hiçbir karşılık bulm adığı gibi, çok fazla ciddi­ ye de alınm am ıştı. Batılı bilim insanlarının bu konudaki vurdumdu)Tnazlığınm iki tem el nedeni vardı:

Birincisi, genel kabulleri sorgulam anın zorlu ğ u ... İkincisi ve asıl önem lisi ise, ileri sürülen bu tezin kanıtlanm a olasılığının Batı’nın asırlık iddialarını çürütecek olm asıydı: Çünkü Batı’da geçerli olan m evcut teze göre Hititler, Hint-Avrupa kökenliy­ di, dolayısıyla H ititlerin bir şekilde Avrupa’yla bağlantısı vardı; ama bu yeni tez, H ititlerin ve Süm erlerin “Asyenik”6 olabileceklerini id­ dia ediyordu. Bu olasılık bile Avrupa'nın “tarihle” tem ellendirilen

“emperyalist çıkarlarına” gölge düşürebilirdi. ^

Münir Hayri Egeli’den Nakleden Niyazi Ahmet Banoğlu, “Nükte, Fıkra ve Çizgilerle Atatürk" İkinci Kitap, Yeni Türk Tarih Dünyası özel Sayısı, İs­ tanbul 1941, s.35

J

François Lenormant, Histone Andenne de L’oirent Lusqu *aux fuerres medigue, C.I, Paris, 1881, s. 100; Hilarie de Bareenlon, L’origine des Langues, Paris 1932. Nakledn Çığ, a.g.e, s .15

®

Asyenik: Asya kökenli


1 6 7 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Avrupâ öteden beri siyasi hedeflerine ulaşmak için

rekçeler” ileri

“tarihsel ge­

sürm üş, Doğu toplum larım rahat söm ürebilm ek için,

“tarihi”, siyasi bir araç olarak kullanm ıştı. Ö rneğin 20. yüzyılın b aş­ larında Anadolu coğrafyasını ele geçirm ek isteyen emperyalist Avru­ pa, Anadolu’nun eski halklarının (başta Hititler) Hint-Avrupa k ö ­ kenli olduğu tezini seslendirerek, T ürklerin Anadolu’ya sonradan geldiklerini ileri sürüp em peryalist saldırılarına haklılık kazandır­ maya çalışm ıştı. Yine aynı Avrupa, sözde tarih bilim inden yararlana­ rak Türklerin barbar, ikin ci sınıf, sarı ırka m ensup olduğunu ileri sürm üş ve Türklerin başka ulusları yönetm e yeteneğinden yoksun olduğunu ileri sürerek Anadolu’nun işgalinin, T ürklerin egemenliği altındaki ulusları (Erm eniler-Rum lar) özgürlüklerine kavuşturma amacı taşıdığı izlenimi yaratmaya çalışm ıştı. Dolayısıyla Hint-Avru­ palI diye bilinen H ititlerin Türk olabilm e olasılığının kanıtlanm ası her şeyi alt üst edebilir, tarihsel nedenlerle Anadolu’ya sahip çıkm a­ ya çalışan Avrupa’nın Anadolu’yla kurduğu yapay bağ kopabilir; en önem lisi de H ititlerin ve Süm erlerin Türklüğünün kanıtlanm ası Av­ rupa’nın Türkler hakkındaki “barbar, ikin ci sınıf, sarı ırka m ensup” şeklindeki asırlık iddialarını çürütebilirdi. Hiç şüphesiz, 20. yüzyı­ lın başlarında hammadde arayışıyla yanıp tutuşan Avrupa'nın em­ peryalist saldırılarına dünya kamuoyunda haklılık kazandırdığına inandığı “tarih tezlerinin” sorgulanm asına taham mül etmesi bekle­ nemezdi. Atatürk ise Batı’nın asırlık tarih tezlerini yıkm ak, en azından bu tezlerin sorgulanm asını sağlamak istiyordu; am a bu nu n için ön ce­ likle Einstein’ın ifadesiyle: “Parçalanması atom un parçalanm asından

daha zor olan önyargıları v e g en el kabulleri' parçalam ası gerekiyor­ du. Atatürk, kim senin sorgulamaya cesaret edemediği Batı’nın çar­ pık tarih tezlerinin karşısına bu tezleri alt üst edecek,

“ulusal tarih

teziyle"

çıktı. Atatürk, sözde tarihi gerekçelere dayanarak Anado­

lu’nun,

Ermenilerin ve Rumların anayurdu olduğunu iddia eden ve “işgalci” durumuna düşürm ek isteyen

böylece Türkleri Anadolu’da

Avrupa’ya, her fırsatta Anadolu’nu n öteden beri Türk yurdu oldu­ ğunu haykırdı.


168 • S İ N A N M E Y D A N Atatürk, yeni T ü rk devletinin tüm dünya tarafından tanınm ası­

Lozan Antiaşması’run imzalandığı Adana’da ulusa şöyle sesleniyordu:

nı sağlayacak olan 1 6 .3 .1 9 2 3 ’de

günlerde,

., H aksızlık v e küstahlığın bundan fazlası olam az. Ermenûerin bu feyizli ü lkede h içbir h akkı yoktu r. M em leketiniz sizlerindir, Türklerindir. Bu m em leket tarih e Türktü, halde Türktür ve sonsu­ za kadar Türk olarak yaşayacaktır. G erçi bu gü zel m em leket kadim asırlardan beri ç o k kere istilalara uğramıştı. A shnda v e en başında Türk v e Turani olan bu ü lkeleri îran iler zaptetm işlerdir. Sonra (ül­ k e) bu Iranileri yenen İsken d er’in elin e düşm üştü.Onun ölüm üyle m ülkü taksim edildiği vakit Adana Kıtası da S ilifkehlerde kalm ıştı. B ir aralık buraya M ısırlılar yerleşm iş, sonra R om alılar istila etm iş, sonra Şarki (doğu) Rom a yan i B izanslıknn elin e geçm iş, daha son ­ ra A raplar g eh p Bizanshlan kovm uşlar.En nihayet Asya’n ın göbeğin ­ den tam am en Türk soyundan ırkdaşlan buraya g elerek m em leketi asıl ve eski hayatına yen iden kavuşturdular.M em leket nihayet asıl sahiplerinin elin de kaldı. Erm enilerin, vesairenin burada h içbir h a k ­ k ı yoktu r; bu bereketli y erler koyu v e öz Türk m em leketid ir.. . n' A tatürk’ün 1 9 2 3 yılında Adana’da dile getirdiği bu düşünceler, on u n 3 0 ’lu yıllarda ileri süreceği Türk T arih Tezi’nin am açlarından birini ortaya koym ası bakım ından çok önem lidir. Görüldüğü kada­ rıyla Atatürk, Avrupa’nın seslendirm ekten bıkıp usanmadığı: "Ana­

d olu ’n un Erm eni yurdu olduğu" yönündeki iddiaları “kü stah lık ” olarak adlandırarak: “A nadolu’n un Türk yurdu olduğunu" tarihsel dipnotlarla kanıtlam aya çalışm ıştır. A tatürk’ün, Türk yurdu Anado­ lu’nu n tarih içinde farklı m illetler tarafından işgal edildiğini söyle­ m esi ve Orta Asya’dan gelen T ürklerin (Malazgirt Savaşı sonrası) Anadolu’yu “asıl ve es k i hayatına yen iden kavuşturduklarım ı belirt­ m esi Batı m erkezli emperyalist tarih anlayışının dışına taşan, genel kabulleri sorgulayan özgün bir yaklaşımdır. Atatürk’ün Adana’da yaptığı bu konuşm ada Anadolu tarihi ve Türkler hakkında tarihsel çıkarım lara yer verm esi ço k önem li siyasi am açlar taşımaktadır. 7

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C. 11, s. 130.


1 6 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Şöyle ki: Konuşm anın yapıldığı tarih 1 9 2 3 ’tür; yanı, Anadolu üzerinde hak iddia edenler süngüyle kovulm uş, Kurtuluş Savaşı kazanılm ış, Anadolu’nun T ürk yurdu olarak kalacağı herkese gösterilmiştir; şim di sıra Anadolu’nun

tarihsel ve

kültürel bakım lardan da T ürk

yurdu olduğunun kanıtlanm asına gelmiştir. Atatürk işte bu aşama­ da

“tarihe” başvurmuştur. Düşündürücü olan bir diğer nokta, konuşm anın yapıldığı sıra­

da Lozan K on feransının devam ediyor olm asıdır. Lozan Konferan­ sın d a en fazla tartışılan konulardan birinin, A tatürk’ün L ozan’a gi­ den Türk heyetine: “asla taviz vermeyin'’ dediği

“Ermeniyurdu” k o ­

nusu olduğu dikkate alınacak olursa her şey daha iyi anlaşılacaktır. Atatürk Anadolu’da bir Erm eni Devleti kurdurm ak isteyenlerle tarih

Türklerin Ermenilerden önce bu topraklarda yaşadıklarını, dolayısıyla eğer bir işgahcilik söz konu­ suysa bunu yapanın Türkler değü Ermenler olduğunu göstermeye çalışmıştır. bilim ini kullanarak yanıt verm iş;

“A tatürk’ün söylediklerin i yer, zam an ve koşu llar üçgeninde değerlendirm ek gerekir." prensibinden hareket edildiğinde - k i Ata­ türk’ü doğru anlam ak için m utlaka bu prensibe uygun hareket et­ m ek gerekir.- ortaya şu gerçek çıkm aktadır: Atatürk’ün 1 9 2 3 yılın­ da, Lozan görüşm elerinin devam ettiği günlerde, üstelik Erm enilerin hak iddia ettikleri bir şehirde -Adana’da- halka seslenirken Ana­ dolu ve Türk tarihinden söz ederek, Anadolu’nun eskiden beri T ürk yurdu olduğunu vurgulaması ve sözlerinin arasına: “Erm enilerin bu

feyizli ü lked e h içb ir h akkı yoktur. ” “Bu bereketli y erler koyu ve öz Türk m em lekederidh’’ gibi mesaj yüklü cüm leler sıkıştırm ası, onun 30 ’lu yıllarda geliştireceği tarih tezinden

“siyasi amaçlar” için

de ya­

rarlanmayı düşündüğünü göstermektedir.

Atatürk, geliştirdiği tarih tezini Türkiye’nin siyasal ve toplum­ sal çıkarları doğrultusunda kullanmak istiyordu. Bu yöndeki kanıt­ ları çoğaltm ak m üm kündür. Örneğin, Atatürk’ün, kişisel çabasıyla anavatana kattığı ( 1 9 3 8 ’de bağım sızlık, 1 9 3 9 ’da anavatana katılma) eski sancak bölgesine

“Hatay” adını

vermesi, kendi tarih tezinin bir


170 » S İ N A N ME Y D A N

tür uygulam asıdır.8 Çünkü “Hatay” ve “Hıta” eski T ürklerin Çin topraklarına verdiği addır. Atatürk Türkiye’nin bu en güney ucuna Hatay adını vererek bölgeyi tarihsel bakım dan Orta Asya’ya bağlıyor ve böylece bu bölgenin tarihsel nedenlerle T ürklerin malı olduğunu kanıtlam ayı amaçlıyordu. Atatürk, Batı’nın “tarihi” nasıl tehlikeli bir silah olarak kullandı­ ğın ı biliyordu. Kurtuluş Savaşı ile Batı’nın emperyalist saldırısını ge­ ri püskürten Atatürk, şim di de Batı’nın elindeki “tarih silahını” al­ m ak ve Batı’ya Batı’n ın silahıyla karşılık verm ek istiyordu. H ititlerve

Sümerlerin Türklüğünün kanıtlam ası bu bakım dan çok önemliydi. Eğer bu tez kanıtlanabilirse, hem Türklerin Anadolu’nun en eski halklarından biri olduğu anlaşılacak, böylece Avrupa’nın Anadolu üzerindeki “tarihsel iddiaları” boşlukta kalacak, hem de Türklerin dünya m edeniyetine büyük katkılarda bulundukları ortaya çıkacak ve böylece Türk ulusunun kendine olan güveni artırılm ış olacaktı; her şeyden öte yeni kurulm uş bir devlet için böyle bir tarihsel de­ rinliğin anlam ı çok büyüktü. Atatürk’ün tarih çalışm aları, Batı m erkezli emperyalist tarihin etkisini ve baskısını kırm ayı amaçlayan “ulusal” bir karşı çıkış ve çok ciddi bir başkaldırıdır.

Atatürk’e Göre Hititler ve Sümerler Atatürk, 1 9 3 0 yılında yerli ve yabancı tarihçileri bir araya top­ ladı. T arihçilerin en önem li görevi, Anadolu’nu n ilk bü yük uygarlı­ ğı Hiütlerin ve insanlık tarihinde derin izler bırakan Sümerlerin Türklerle ilişkisini araştırmaktı. H ititlerin ve Süm erlerin Türk k ö ­ k enli olduklarının kanıtlanm ası Batı m erkezli tarih anlayışını yerle bir edebilirdi. Atatürk, H ititlerin Türk olduğuna ilişkin inancını: “Türkmille­ ti! Sen Anadolu denilen yurda sonradan gelm e değil, ilk yerleşip medeniyet kuranlarm çocuklansm.”9 sözleriyle dile getirmiştir. ® 9

Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam, C.III, 11.bs. İstanbul 1992, s. 544 Utkan Kocatitrk, Atatürk ve Türk Devrim Kronolojisi, s.168.

/


171 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

Atatürk, Eski çağ tarihine yönelik bir çok kitap okum uştur. Bu kitapların satır aralarında Hititlerin ve Sümerlerin Orta Asyalı Türk

toplulukları olduğu yönünde bilgilere rastlam ıştır.10 Ö rneğin C.R.Conder’in 1 8 9 8 ’de yayınladığı “H itider ve Dilleri” adlı eserinde “Hititlerin ve Süm erlerin Orta Asya’dan gelm e Turanlı b ir m edeni­ y et ve bu m edeniyeti getirenlerin de Türk soyundan olduğunu" b e­ lirtilm işti11. Atatürk, benzer görüşleri dünyaca ünlü Hititolog Gut-

terbok’dan da duymuştu. Bu bilgilerden etkilenen Atatürk, Hititlerin Türklüğü hakkında şunları söylemiştir:

“Anadolu 7000 y ıl önce Tûrkler tarafından fethedilmiş, (Ana­ dolu) Eti uygarlığım kurm uş bir m illetin anayurdudur.”12 “H ititlerin, Toharlarm, Heptalitlerin dilleri d e ilk Türkçenin d e­ ğişe değişe aldığı şekillerdir "13 Atatürk, 1 9 1 2 yılında bırakılan H itit kazılanın 1931 yılında ye­ niden başlattı. O, Anadolu’da Hititlere ait daha pek çok eserin top­ rak altından gün ışığına çıkarılm ayı beklediğini düşünüyordu. Kazı­ lar ilerledikçe bu düşüncesinde haklı olduğu anlaşılacaktı: Boğaz­

köy’den başka lnandıktepe, Maşathöyük, Ortaköy, Kuşaklı gibi yer­ lerden yeni Hitit tablederini kapsayan arşivler ortaya çıktı. Böylece ilk kazılarda ortaya çık an on bin tablete bir o kadarı daha ek len d i.14 Atatürk 1 9 3 6 yılında Alacahöyük kazılan sonunda ortaya çıkan bulguları görünce şöyle demiştir:

“ Tarih K urum u’n un Alacahöyük’te yaptığı kazılar neticesinde 10

François Lenormant, Historic Andenne de L’oirent Lusqu ‘aux fuerres medigue, C.I, Paris, 1881, s. 100; Hilarie de Bareenton, L’origine des Langues, Paris 1932. Naklen Çığ, Anadolu Uygarlık Mirası, s. 15.

ü

C.R Gönder, Hitites and Their Languages, 1898. Nakleden Engin Arık, Eti Tarihi, s.9

12

A.Cevat Emre, Atatürk’ün İnkılap Hedefi, ve Tarih Tezi, s.9 1 .

*^

Afetinan, Medeni Bilgiler ve Mustafa Kemal Atatürk’ün El Yazılan, 1969, s. 371.

14

Çığ, a.g.e„ 121-122.


172 • S İ NAN ME Y D A N

meydana çıkardığı 5 5 0 0 senelik m addi Türk tarih belgeleri cihan kültür tarihini y en i baştan tetkik ve tamik ettirecek m ahiyettedir."15 Anadolu’da yapılan arkeolojik kazılar ilerledikçe A tatürk’ün inancı daha da güçleniyordu ve bu inançla şöyle diyordu:

“Asla şüphem yoktur ki, Türklüğün unutulmuş, büyük m edeni vasfı ve büyük m edeni kabiliyeti bundan sonraki inkişafıyla atinin yü ksek m edeniyet ufkunda yeni b ir güneş gibi doğacak."16 Atatürk Hititlere nasıl sahip çıktığını, 1931 yılında, Fransa’da yayınlanmaya başlanan “Revue Hitit et Assianiqu" adlı Hitit dergisi­ ne parasal yardımda bulunup, dergiyi korum a altına alm akla ve An­ kara’daki Anadolu Uygarlıkları Müzesi’ni ilk “H itit Müzesi” olarak açtırm akla gösterm iştir.17 Türkiye’de H ititolojinin tem ellerinin atılması, Ankara’da 1936

yılında Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesfnin açılmasıyla oldu. Bu sıra­ da Atatürk, Almanya’da çivi yazılı bilim merkezlerinden biri olan Le­ ipzig Üniversitesi’nde görev yaparken Nazi Hükümetince görevden uzaklaştırılan dünyaca ünlü Asurolog (Sümerolog) Benno Lansber-

ger’e, Ankara’da Hititoloji ve Sümeroloji bölüm lerini kurmasını teklif etti. Landsberger, bu alanlarla ilgili uzm anlık kütüphanelerinin ku­ rulması şartı ile bu teklifi kabul etti. Böylece, o tarihlerde yeni ölen yine dünyaca ünlü Sümerolog Landsberger’in hocası Heinrich Zim-

mem’in .kitaplığı Ankara Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’ne kazandı­ rıldı. Bu şekilde, Sümerler hakkında da sürekli okuyarak yeni bilgiler toplayan Atatürk, dünya uygarlığının kurucusu olan bu Asyalı toplu­

luğun Türk olduğunu kanıtlam ak için Ankara Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi bünyesinde bir “Sümeroloji” bölüm ü kurdurmuş oldu. Atatürk, Hititoloji bölümü için de -y ak ın d a Chicago’da ölen (Mart 2 0 0 0 )- ünlü Hititolog Pofesör Hans Gustav Güterbock’u çok genç yaşlarında Ankara’ya davet etmiştir.

15

Hulki Cevizoglu, Tarih Tûrklerde Başlar, Türk Dilinin Kökeni, Ankara

16

A g . e., s.154.

17

Çıg, a.g.e., s.121.

2002, s .109.


1 7 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

■Dolayısıyla dünyanın en ünlü Sümerologlarından Beno Lands-

berger ve dünyanın en ünlü Hititologlanndan Hans Gütlerbock 1 9 3 5 ’den itibaren Atatürk’ün yam adadır. Atatürk, “Hitiderin ve Sü-

merlerin Türklüğü” tezini geliştirirken işte bu dünyaca ünlü bilim insanlarının desteğini alm ıştır.18 Atatürk, Batı m erkezli tarih anlayışının dışına çıkm ayı başarabi­ len ender tarihçilerden François Lenormant’un “H istone Ancienne

de L’oirent Lusqu ‘auxfuerres medigue”, adlı eserinde ve Hilarie de Bareenton’un “L’origine des Langues”, adlı eserinde Sümerlerle Türkler arasında akrabalık olabileceğine ilişkin bilgiler görm üştü.19 Bunların dışında W olfram Eberhard, Fuat Köprülü, Yusuf

Akçura, Ahmet Ağaoğlu ve Şevket Aziz, A Cevat Emre gibi tarih ­ çiler de A tatürk’ün yanında bilim sel çalışm alarıyla on a d estek o l ­ m uşlardı. Atatürk, T ü rk H ititolog ve Süm erologların yetişm esini istiyor­ du. H ans G üterbock, Hititologların yetişmesi konusunda da elinden geleni yaptı. O nun yetiştirdiği Mustafa Selçuk Ar Anadolu M edeni­ yetleri Müzesi’nde tablet seleksiyonunda gerçekleştirdği çok önem li düzenlem elerin yanı sıra çeşitli araştırmalar da yapm ıştır. 3 0 ’lu yıl­ larda Almanya’ya gönderilen öğrencilerden Sedat Alp de T ü rki­ ye’n in ilk önem li Hititologlarındandır. 1 9 3 3 ’te A tatürk’ün isteğiyle

İstanbul Ûniversitesi’nde de bir Hititoloji bölümü açılm ıştır.Ü niver­ site Reform undan hem en sonra 1 9 3 3 ’de yine dünyaca ün lü bir b aş­ ka H ititolog Prof. H. Th. Bossert, l.Ü H ititoloji bölüm ünün başına atanm ıştır. Daha sonra T ü rk vatandaşlığına geçen Bossert Hitit-Luvi hiyerogliflerinin çözüm ünde büyük ilerlem eler kaydetm iştir. O nun yetiştirdiği Muhibbe Darga gibi Türk Hititologlar bugüne k a­ dar çok önem li çalışm alara imza atm ışlardır.20 Bahriye Üçok, Atatürk’ün İzinde Bir Arpa Boyu, İstanbul 1985, s. 171. 19

François Lenormant, Histone Andenne de L’oirent Lusqu ‘aux fuerres medigue, C.l, Paris, 1881, s.100; Hilarie de Bareenton, L’origine des Lan­ gues, Paris 1932. Nakleden Çığ, Ortadoğu Uygarlık M irası, s. 15.

20

HiriflfT, editör, İlker Koç, Ankara 2006, s. 12,13.


174 • S İ N A N M E Y D A N

Atatürk, Süm er araştırmalarım yürütecek Türk Sümerologlann yetişmesi için de Avrupa’ya öğrenci göndermiştir. Ayrıca, arkeoloji­ ye ve tarihe m eraklı Türk gençlerinin, Hitler baskısından kaçıp T ür­ kiye’ye gelen ünlü Alman arkeologların yanında yetişm elerini sağla­ mıştır. Ankara Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’nin Sümeroloji bölü­

münde yüksek öğrenim lerini tamamlayan ilk Türk gençlerinden b i­ ri de -sonradan tüm dünya tarafından tanınacak olan- ünlü Süm erolog Muazzez İlmiye Çığ1dır. Çığ, o günleri şöyle anlatmaktadır:

“1 9 3 6 yılında bu bölüm lere hiçbir bilgim iz olmadan g ir dik.H i­ titoloji hocam ız H ider rejim inden kurtarılan ve bu yıl ölen Prof. H .G . G üterbock, Süm eroloji hocam ız aym koşullarda getirilen Prof. B. Landsberger, Arkeoloji hocam ız da Yahudi olmadığı halde davet edilen Prof. Von d e r Osten'di. D ersler bir çevirm en aracılığıyla verihyordu, bizler d e not tutuyorduk. H enüz dil bilm iyorduk. Kitapla­ rım ız yoktu. Bütün bunlara rağm en, hocalanmızm ve bizim sabır ve gayretim izle 1 9 4 0 yılında eğitimimizi tamamladık. Hocalarımız, Hatice Kızdyay ile beni fakültede bırakmak istedilerse de bazı aile sorunlarım ileri sürerek kabul etm edik ve İstanbul Arkeoloji M üzeleri’n e çiviyazıh tableder üzerinde çalışmak üzere atandık. Orada 1 9 3 7 yılında yine Yahudi asıllı olması nedeniyle ülkem ize gelen D .r. F . R. Kraus çalışıyordu. Biz de onun çahşmalanna katıldık. 1 9 4 9 yı­ lma kadar onunla, o ayrıldıktan sonra da Hatice Kızılyay de ikimiz, 1962 yılından 197 2 yılma kadar atanmalarım sağladığımız Fatma Yıldız ve Veysel D onbazde çalışarak kanlardan çıküklan gibi duran konservasyonlan, konularma, devirlerine ve tarihlerine göre tasnif­ leri yapıldı, numaralandı ve kendilerine özgü kutular, dolap ve oda­ lar içinde korunmaya ahndı. - 1 A tatürk’ün gayretleriyle kurulan Süm eroloji bölüm ünde, yine Atatürk’ün isteği ve yönlendirm esiyle tarih ve arkeoloji öğrenim i gö­ ren Muazzez İlmiye Çığ ve onun gibi araştırmaya ve incelem eye m e­ raklı Türk gençleri, yıllar boyunca yaptıkları çalışm alarla Süm erlerin ve Hititlerin gizli kalm ış özelliklerini ortaya çıkararak, bu uygar­ lıklarla Türkler arasındaki ilişkiyi göstermişler ve böylece bir parça 21

Çığ, a.g.e., s. 1 6 .


1 7 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

da olsa Batı’nın çarpık tarih tezlerinin egem enlik alanını daraltmayı başarabilm işlerdir; üstelik yaptıkları bu araştırmalarla dünya kültür birikim ine önem li katkılarda bulunm uşlardır. Dünyaca ünlü Türk Süm erolog Muazzez İlmiye Çığ, yıllarca sü ­ ren araştırma ve incelem eleri sonucunda Süm er ve Hitit tarihinin b i­ linm eyen özelliklerini anlattığı “Ortadoğu Uygarlık Mirası” adlı k i­ tabında Atatürk’ün Süm er araştırmalarına verdiği önem i şöyle özet­ lemiştir:

“Bize Süm er yolunu açarak, bunları meydana çıkarmamızı sağ­ layan Ata’mızı şükranla anıyorum."22 Atatürk, H ititlerin ve Süm erlerin Türk olduklarına öylesine çok inanıyordu ki, otuzlu yıllarda kurduğu bankalardan birin e “Sümer-

bank”, diğerine de “Eti (H itit) Bank” adını verm iştir.23 Atatürk tarih çalışmalarıyla ço k yakından ilgileniyor; özellikle Hititlerin ve Sümerlerin Türklüğü tezine bizzat kafa yoruyor, bu k o­ nularda kitaplar okuyor ve bu konuları tarihçilerle tartışıyordu. Çünkü Atatürk, geliştirdiği Türk Tarih Tezi’ni tarihçilerle tartışacak kadar derin tarih bilgisine sahipti. Yerli ve hatta yabancı tarihçilerle Hititlerin ve Süm erlerin Türklüğüne ilişkin hararetli tartışmalara gi­ riyor, kendi tezini profesyonel bir tarihçi kadar başarıyla savunabi­ liyordu. Böyle bir tartışmaya tanık olan Reşit Galip Bey gördükleri­ ni şöyle anlatmaktadır:

“Muhterem arkadaşlar! Geçenlerde Ankara’y a DanimarkalI Profesör J. Ostrup isminde bir alim geldi. Konferansını ve Büyük Gazi ile yaptığı tarih münakaşasını dinledik. DanimarkalI alim, k en ­ dilerine anlatılanları' dinledikten sonra, ‘evet bunların çoğu doğru görünüyor’ dedi. Ve dinledikçe kanaati daha da kuw etlendi. ”24 Okum aya ve araştırmaya da devam ediyordu. 15 Eylül 1 9 2 9 ’da*2

22

A.g.e., s. 67.

2^

Atatürk’ün mirası olan bu bankalar yakın zamanlarda "hortumlandığf için bugün adları bile unutulmuştur.

2^

“Reşit Galip Bey'in Konuşması”, Türk Tarihi Hakkmda Mütalaalar. İstan­ bul 193C. Naklen iğdemir, a.g.e., ayın yer.


176 • S İ N A N M E Y D A N

Cum hurbaşkanlığı G enel Sekreteri M. Tevfik Bıyıklıoğlu aracılığıyla Paris Büyükelçisi Fethi Bey’den, “Süm erlerin gelişy eıi ve m edeniye­

ti baklandaki en son tetkikleri kapsayan eserlerin gönderilm esini' istem işti.”25 Türk Tarih T ez i üzerinde çalışan bilim insanlarından Prof. Dr.

Sadri Maksudi Bey o günlerde Atatürk’ün b ir bilim insanı, b ir tarih­ çi gibi çalıştığını şöyle ifade etm ektedir:

"Halaskarımız (kurtarıcım ız) devlet işlerinden kalan vaktini, T ürk tarihine hasretm ektedir.Bu tesadüfi bir hadise değildir. Türk’ü kurtaran bir şahsiyetin Türk’ün yaşamasını da tem in etm ek yollanm tespit için çalışması gayet tabidir."16

' Türk Tarih Tezi’nin Ana Kaynaklarında H itider ve Sûmerler Mustafa Kem al Atatürk, Batı’n ın emperyalist tehditlerine ve sal­ dırılarına başkaldırarak yenilmez denilen Batı’m n da pekala yenile­ bileceğini tüm dünyaya göstermişti. Atatürk, bu bağım sızlık savaşı­ nın sadece bir başlangıç olduğunun farkındaydı. Ona göre asıl ya­ pılm ası gereken bağımsızlığın sürekli kılınm asıydı; aksi halde kaza­ nılan zaferin hiçb ir anlam ı kalm ayacaktı. Emperyalizm canavarının kanlı pençelerinden kurtarılan yaralı ülkenin kanayan yaralarını bir an önce sarmak gerekiyordu; fakat yaraları sarm ak da yeterli değil­ di. Öyle bir. ülke kurm alıydı ki kendi ayaklan üzerinde durabilsin, ulusunu kend i kaynaklarıyla besleyip doyurabilsin, çağdaş uygarlık değerlerine sahip ç ık s ın ... Atatürk, böyle bir ülkenin, ancak sahip

olduğu gerçek potansiyeli bilen ve kendine güvenen bireyler tarafın­ dan kurulabileceğine inanıyordu. Kendine güvensiz, asırlık aşağılık kom pleksinin ağır baskısı altında ezilen, yorgun ve yılgın, yanlış tel­ kinlerle kafası bulandırılm ış, kendi ayaklarının üzerinde duramaya­ 1^

Yurdakul, a.g.e, s .2 5 3 “Sadri Maksudi Beyin Konuşması”, Türk Tarihi Hakkında Mütalaalar, Türk Ocakları Neşriyatı, Türk Ocağı Matbaası, İstanbul 1930. Nakleden Ulug İğdemir, Cumhuriyet'in 5 0 Yılmda Türk Tarih Kurumu, TTK Anka­ ra 1973, s.67-79.


177 « A T A T Ü R K VE T Ü K K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ cağına inanan bir toplum un dünyayla rekabet edem eyeceğini çok iyi biliyordu. Bir keresinde şöyle demişti:

“(.. ,)T ürklük hakkmdaki görüş doğrudan doğruya Türk aydın­ larının kend i kendini bilm em esinden ve başka uluslarda şu veya bu sebeple üstünlük varsayarak kendini onlardan aşağ görüp, nefsine güveni yitirm esindendir. Artık bu yanlış görüşe son verm ek, Türk­ lüğüm üzü bütün asalet ve necabeti ile tamtmak gerekm ektedir d e­ dim ve ondan beri inandığm bu gerçeğe bütün Türklerin inanma­ sını, bununla övünüp kendine güvenm esini ülkü bildim. ”27 Bu nedenle öncelikle genç nesilleri

"doğru yetiştirmek” gereki­

yordu. Bu konuda şöyle demişti:

“T ürk çocuklarındaki yetenek, h er ulusundakinden üstündür. Türk yetenek ve gücünün tarihteki başarılan meydana çıktıkça, Türk çocuklan kendileri için gerekli olan adlım kaynağını o tarihte bulabileceklerdir. Bu tarihten Türk çocuklan bağımsızlık düşünce­ sini kazanacaklar, o büyük başarılan düşünecekler, olağanüstü yenğilep (zaferler) kazanan adamlan öğrenecekler, kendileri d e aym kandan olduklarını düşünecekler ve bu yetenekle kim seye boyun eğm eyecekler.”28 T ü rk çocuklarının kendine güvenebilm esi için onlara kim o l­ duklarını, atalarının geçm işte neler yaptıklarını; çağdaş uygarlığa ne gibi katkılarda bulunduklarını anlatm ak gerekiyordu. Bunun için T ürk'ün tarih içindeki yerini "yeniden” ve "doğru bir şekilde” belir­ lem ek ve Türk’ün Saldı Tarihi’ni ortaya çıkarm ak adeta bir zorunlu­ luktu. Bunu yapabilm ek ise h iç de kolay değildi. Daha önce kim senin denemeye bile cesaret edemediği “tarihi

yeniden yazm a düşüncesi” öncelikle “Batı m erkezli tarih anlayışının dışına çıkm ak” anlam ına geliyordu. 20. yüzyılın başlarında uygarlı­ ğı “babasının m alı” olarak gören ve tüm dünyaya da öyle gösteren ^

Atatürk bu sözleri, 14. 9. 1931 "de Dolmabahçe Sarayı nda Faik Reşit Ünal’ın tanık olduğu bir konuşma sırasında söylemiştir. Sadi Borak, Ata­ türk’ün Resmi Yayınlara Girmemiş Söylev ve Demeçleri, s.244.

Köklügiller, a.g.e., s. 194.


178 • Sİ NAN M E Y D A N

Batı’nın klasik tarih görüşünü çürütm ek, bu görüş çürütülse bile, Batı’m n “büyülediği” dünyaya bunu kabul ettirm ek neredeyse im ­ kansızdı. İşte Atatürk bu im kansızı başarmaya çalışacaktı. Atatürk, yaptığı ve yaptırdığı araştırma ve incelem eler sonucun­ da dünya tarihinin ve dünya tarihi içinde Türk tarihinin, Batı’nın yazdığından ve tüm dünyaya kabu l ettirdiğinden ço k daha farklı ol­ duğunu görmüştü. Batı, geçm işteki tüm “güzellikleri” sahiplenir­ ken, tüm “çirkinlikleri” Doğu toplum larına, özellikle de T iirklere la­ yık görmüştü. B atinın bu tutum u bilim sel değil siyasal bir tutum ­ du. Batı; geniş im kanlarını kullanarak yaptığı araştırmalar, incele­ meler ve kazılar sonunda ortaya çıkardığı tüm eski uygarlıkları k en ­ di atası olarak görüp sahiplenm iş ve ‘ tarihten gelen bir üstünlüğe” sahip olduğu im ajı yaratmıştı. Batı, bu “sahte üstünlük imajını” giz­ li veya a çık tüm dünyaya empoze ederek, doğu toplum larının bilinç altında kendine güvensizlik, aşağılık kom pleksi, ikinci sınıflık, geri kalm ışlık gibi duygular yaratmıştı. Bu, B atı’nın 19. yüzyılın ortala­ rından itibaren geliştirdiği bir “emperyalist proje”ydi. “oryantalizm” diye de adlandırılan bu proje, çarpıtılm ış, asıl anlam ından soyutla­ narak içi boşaltılm ış ve yeniden anlam landırılm ış “yapay tarih tezle­ rim den oluşuyordu. Batı’n ın kirli oyu nların ı bozan adam A tatürk, yeni kurduğu ü lk en in genç beyin lerin i bu çarp ıtılm ış, içi boşaltılm ış, ö ğ ren en ­ lere -eğer Batılı d eğillerse- aşağılık k om p lek sin d en başka hiçb ir şey sağlam ayan Batı m erkezli tarih anlayışıyla doldu rm ak istem i­ yordu. G en ç T ü rk iy e’nin genç nesilleri T ü rk ve dünya tarihini, B atı’nın önerdiği kaynaklard an değil, T ü rkiy e’de A tatü rk’ün y ö n ­ lend iriciliğind e bir k o m isy o n tarafından hazırlanan kaynaklardan öğrenecekti.

1. Türk Tarihi’nin Ana Hatlan’nda Batı m erkezli tarih anlayışına ülke ve ulus düzeyinde ilk başkal­ dırı olan bu kaynakların en önem lisi “Türk Tarihi’nin Ana Hatlan” adlı 6 06 sayfalık kitaptır.

“Türk Tarihi’nin Ana H attan”, 1 9 3 0 yılının sonlarında bir k o­


1 7 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

m isyon tarafından hazırlanm ıştır.29 6 0 6 sayfalık bu kapsam lı eserde T ürk T arih Tezi geniş bir şekilde işlenm iştir.30 A fetinan’ın: " .. . Tarihin en eski dem lerind en başlayarak Orta

Asya’dan doğuya batıya, güneye kuraklık ve ekonom ik nedenlerle büyük gö çler olm uştur. Bu göçm enler brakisefal, alpin tipinde, 29

Komisyonda yer alan üyeler şunlardı: Türk Ocağı TTC Azası ve Medeni Bilgiler Muallimi: Afet Hanım (Prof. Dr. Afet inan) Riyaseti Cumhur Umumi Katibi: Mehmet Tevfik (Bıyıklıoğlu) Çanakkale Mebusu: Samih Rıfat Ankara Hukuk Meklebi Profesörü: Yusuf Akçora Aydın Mebusu: Dr. Reşit Galib Bolu Mebusu: Hasan Cemil (Çambel) Ankara Hukuk Meklebi Profesörü: Sadri Maksudi (Arsal) Sivas Mebusu, yazar, aydın : Şemseddin (Gûnaltay) İzmir Mebusu: Vasıf (Çınar) İstanbul Hukuk Fakültesi Profesörü: Yusuf Ziya (özer)

^

Türk Tarih Tezi hakkında bkz.Şemsettin Gûnaltay, ' Türk Tarih Tezi Hak­ kında lnttkatların Mahiyeti ve Tezin Kati Zaferi", Belleten, Sayı 7, 8 ,1 9 3 8 , s .337-365; Enver Ziya Karal- Afetinan, “Atatürk’ün Türk Tarih Tezi", Ata­ türk Hakkında Konferanslar, DTCF, Ankara 1946, s.55-65; Ekrem Akurgul, “Tarih İlmi ve Atatürk”, Belleten, Sayı 80, 1956, s.57 1 -5 8 4 ; İsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Türk Tarihi Yazılırken Atatürk’ün Alaka ve Görüşlerine Dair Hatıralar”, Belleten, Sayı 10, 1939, s.349-353; Hasan Cemil Çambel, “Atatürk ve Tarih”, Belleten, Sayı 10, 1939, 2 69-272; Semavi Eyice, “Atatürk'ün Büyük Bir Tarih Yazdırma Teşebbüsü: Türk Tariht'ntn Ana Hatları”, Belleten, Sayı 128, 1968, s. 509-526; Halil Demirctoğlu, “Tarih, Biz ve Atatürk”, Belleten, Sayı 139, 1971, s.453-455; Bekir Sıtkı Baykal, “Atatürk ve Tarih”, Belleten, Sayı 140, 1971, s.53 1 -5 4 0 ; Atatürk (Kolektif), 1000 Temel Eser, MEB İstanbul 1970,

s.23 7 -2 4 8 ; Birinci

Türk Tarih Kongresi, Konferanslar, Müzakere Zabıtları, Ankara 1933, Marif Vekili Esat Beyefendinin Konuşması, s. 5-14; İbrahim Necmi Dil­ men, Türk Tarih Tezinde Güneş Dil Teorisinin Yeri ve Değeri, ikinci Türk Tarih Kongresi, İstanbul 1943, s.85 -9 8 ; Kurt Bittel, “Atatürk ve tlköz Tarih Araştırmaları”, Belleten, Sayı 10, 1939, s.203-205.


180 • S İ N A N M E Y D A N

Türkçe konuşan insanlaradır. Bunlar gittikleri yerlere ileri bir uygar­ lığı da götürm üşlerdir. M ezopotamya’da, M ısır’da, Anadolu’da, Ç in’de, Girit’te, H int’te, E ge’de, Roma’da m edeniyet k u r anlar bu in­ sanlardır. Türklerdir. Dünyada m edeniyetin kurulması ve gelişm e­ sinde, dünyalım öteki köşelerine yayılmasında belli başlı pay Türk­ çe konuşan bu insanhrm dır. “31 şeklinde özetlediği T ürk Tarih T e­ zi, “Türk T arihi’nin Ana Hatları” adlı kapsam lı eserde co şk u n ve destansı ifadelerle kanıtlanm aya çalışılm ıştır. T ü rk T arihi’nin Ana Hatları’nın yazılış am acı, “Bu Kitap Niçin

Yazıldı?” adlı “Giriş Bölüm ü”nde şöyle ifade edilm iştir: “... Bu katap belirli bir amaç gözetilerek yazılmıştır; Şimdiye ka­ dar m em leketim izde neşrolunan tarih kitaplanrım çoğunda ve onla­ ra m ehaz olarak Fransızca tarih kitaplannda Türklerin dünya üze­ rin d e n rolleri şuurlu yada şuursuz olarak küçültülm üştür. T ürkkrin ecdat hakkında böyle yanlış malumat alması Türklüğün kendini tammasmda benliğini inkişaf ettirm esinde zararlı olm uştur. Bu ki­ tapta gözetilen esas amaç, bugün bütün dünyada, tabii m evkiini is­ tirdat ed en (ele g eçk en ) ve bu şuurla yaşayan, milletim iz için zarar­ lı olan bu hataların düzeltilmesine çalışmaktır. Aym zamanda bu, son büyük hadiselerle ruhunda benlik ve bklkik duygusu uyanan Türk milleti, için milli b k tarih yazmak ihtiyacı önünde atılmış ilk adım dır. Bununla millerimizin yaratıcı kabiliyetinin derinliklerine giden yolu açmak, Türk deha ve seciyesinin esrarım m eydana çıkar­ mak, Türkün hususiyet ve kuvvetini kendine gösterm ek ve milli kiMşaûmızm, derin ırki köH ere bağlı olduğunu anlatmak istiyoruz. Bu tecrübe ile, m uhtaç olduğum uz o büyük milli tarihi yazdığımızı iddia etm iyoruz. Yalnız bu hususta çalışacaklara um um i b k istika­ m et v e h e d e f gösteriyoruz.X s.25) Bazı bölüm lerini bizzat Atatürk’ün kaleme aldığı “Türk T ari­ h i’nin Ana Hatları” adlı kitabın, Batı m erkezli tarih anlayışına karşı bir “isyan”, bir “başkaldırı” kitabı olduğu, k itab ın giriş bölüm ünde­ ki bu cüm lelerden açıkça anlaşılm aktadır. Kitabı hazırlayanların la­ fı evirip çevirm eden: “Bu kitap belkli b k amaç gözetilerek yazılmış-

Afet İnan, Atatürk ve Tarih Tezi, Belleten, Sayı 10, 1939, s.2 43-246


181 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

a f' diyerek, kitabın yazılış am acının, “ Türklerhakkm dakiyanlış bil­ gileri düzeltm eîf olduğunu belirtm eleri dikkat çekicidir. A tatürk’ün gözetimi altında hazırlanan “Türk Tarihi’nin Ana Hatları” Batı’nın emperyalist am açlarına ulaşmak için kurguladığı ve tüm dünyaya kabul ettirdiği tarih anlayışım reddederek karşı tezler ileri süren

dünyadaki ilk alternatif tarih kitabıdır. Kitapta, “Beşer Tarihine Methal” (İnsanTarihine Giriş) adım ta­ şıyan birinci bölüm de (s. 2 7 -5 7 ) kainat, tarih, ırk, lisan gibi kavram ­ lara açıklık getirildikten sonra T ü rk ırkının dünya uygarlığına yap­ tığı katkılardan “övgüyle” söz edilm ektedir.

" ... Tarihten evvelki zamanlarda ve tarihi devirlerde ayn ayrı ce­ m iyetler, m edeniyetler, devletler kurm uş olan bu büyük ırk m en­ suplan kuvveth dimağlarının m uhtelif m uhitlerde yarattıkları ortak Usan ve harslarla ve ırki vasıflan ile uzun veya kısa süreler içinde yekdiğerinden daima etkilenm işlerdir ”(s.50) Kitabın, “Türk Tarihi’ne Giriş” adım taşıyan ikinci bölümünde özetle şu görüşlere yer verilm iştir:

.. Tarihin en büyük cereyanlarını yaratmış olan Türk ırkı en ço k benhğirü muhafaza etmiş bir ırktır. G enel tarihin ve m edeniyet tarihinin bugünkü insarüığm düşünürlerini o kadar merakla m eşgul eden karanlık sayfalarım izah için T ürk ırkım esas tutmaktan başka çare yoktur. Bu esas kabul edilince bütün açıklanması zor görünen m eseleler aydınlanacak, tarihte boş bırakılan ve veya soru işaretleri ile doldurulan bölüm ler tamamlanacaktır. “İnsaflı, haktanır ve tarafsız Avrupalı bilim adamlanmn fikirle­ rinden ve delillerinden de istifade edilerek savunulan tezim izde hiç­ bir ırk ve m illet için aşağılama ve kü çü k görm e kasa yoktur. Kendi milletini sevdiği kadar başka şahsiyet ve varlıklara saygı Türklüğün şiarlarmdandır. ”(s. 7 1)

“Bu eserin amacı, girişte işaret ettiğimiz gibi asırlarca birçok haksız iftiralara uğratılmış, ilk m edeniyetlerin kuruluşundaki hiz­ m et ve em ekleri inkar olunm uş büyük T ürk m illetine tarihi haldkatlara dayanan şerefli mazisini haürlatmaktadır. Şunu da ilave edelim ki, 10 0 0 0 yıllık göğüs kabartan ve aim yükselten bir mazi T ürkm il-


182 « S İ N A N ME Y DA N

letine boş ve lüzum suz bir gu ru r verm eyeceği gibi h er m illetin tari­ h in d e görülm üş ve görülebilecek hallerden olarak birkaç asm ön saf­ tan ayrılmış bulunm ak da fütur vermez. “Gazi Mustafa Kemal Hazretleri, tarihi nutukhnnm sonunda gençliğe hitap ederek, m em leketin m aruz kalabileceği vahim ihti­ malleri v e bütün tehlikeleri saydıktan sonra, ‘...E y Türk İstikbalinin Evladı! İşte bu durum lar ve şartlar içinde dahi vazifen, T ürk istikbal ve Cum huriyetini kurtarmaktır! M uhtaç olduğun kudret damarla­ rındaki asil kanda m evcuttur. ’ buyurm uşlardır. “ Türk’ün tarihi azametinin seçkin sem bolü, Büyük Reisi, bu notların toplanması ve bir araya getirilm esi için çahşanlan, bu çahşmaya sevkeden uyardan ve rehberlikleriyle şim di hatırlattığımız hi­ tabelerinde şu cüm leleri ilave buyurm uş oluyorlar: E y Türk milleti! Sen yalnız kahramanlık ve cengaverlik değil, fikirde ve m edeniyette d e insanlığın şerefisin. Tarih, kurduğun m e­ deniyetlerin, sena ve sitayişleri ile doludur. M evcudiyetine kasteden siyasi ve içtimai am iller birkaç asırdır yolunu kesm iş, yürüyüşünü ağırlaştırmış olsa da 1 0 0 0 0 yıllık Bkir ve hars m irası, ruhunda ba­ k ir ve tükenm ez bir kudret halinde yaşıyor. Hafızanda binlerce ve binlerce ydm hatırasını taşıyan tarih, m edeniyet safında layık oldu­ ğun m evkii sana parmağıyla gösteriyor. Oraya yü rü ve yüksel. Bu senin için h em bir hak, h em d e bir vazifedir. ”(s.71-72) Türk T arihi’nin Ana Hatları’ndaki bu ve benzeri ifadeler, Batı m erkezli tarih anlayışına başkaldıran yeni ve alternatif bir tarih a n ­ layışının ürünüdür. K itabın genelinde T ü rk ulusunun fikir ve uy-

garhk alanındaki 10.000 yıllık şerefli bir geçm işe sahip olduğu çok açık ifadelerle anlatılm ıştır. K itabın daha girişinde: “Türklerin dün­

ya m edeniyetinin ortaya çıkışm daki inkar edilm iş katkılarım ortaya koymak amacıyla yazıldığının!' belirtilm esi, bu kitabın Türklerin uy­ garlığa katkılarını inkar edenlere, yani em peryalist Batı’ya ve onun kurguladığı "emperyalist tarih anlayışına” karşı çıkm ak amacıyla ya­ zıldığını gösterm ektedir. Türk Tarihi’nin Ana H atlarında' üzerinde durulan ana tez,

“Türklerin ileriliği” tezidir. Kitabın genelinde, Türklerin kültür ve


1 8 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T AR İ Hİ

uygarlık alanındaki ilerilikleri” kanıtlanm aya çalışılm ış ve tarihin ço k eski dönem lerinden beri dünyanın dört bir yanına yayılan Türklerin yüksek kültür ve uygarlıklarım gittikleri yerlere götür­ dükleri ve 19. yüzyılda Batı’nm sahiplendiği eski uygarlıkların Türk kökenli oldukları vurgulanmıştır. Türk Tarih Tezi’nin başyapıtı T ürk Tarihi’nin Ana Hatları’na göre O rta Asya binlerce yıl önce dünyanın en önem li uygarlık havzasıydı. İklim deki değişim, ileri O rta Asya uygarlığını yaratan Türk­

lerin başka coğrafyalara göç etm elerine neden olm uştur. İleri Orta Asya uygarlığı da Türklerle birlikte bu coğrafyalara taşınmış ve za­ m an içinde etkileşim yoluyla tüm dünyaya yayılmıştır:

“Bütün dünyaya m edeniyet yaymış olan Türkler asıl vatanları olan Orta Asya’da m uhtelif devirlerde yüksek m edeniyetler kurm uş­ lardır. ( ...) Burada uygun şartlar sayesinde Türkler m edeniyetçe g e ­ lişerek gayet yoğun bir m aden m edeniyeti kurm uşlardı. Bu devirde bu sahada yaşayan Türkler aym zamanda ziraatçi idiler. Ziraat ve m adenciliğe dair sözler bütün T ürk lehçelerinde aymdır.Bu Türkle­ rin dünyaya yayılmadan önce, bütün Türklerin aym sahada yaşadık­ ları zaman dahi ziraatla uğraşmış, m aden işlem esini bilmiş oldukla­ rım ispat eder. Bu devrin kaç asır sürdüğü tahmin edilem ez.” (s.325) Türk Tarihi’nin Ana Hatları’na göre, ileri Orta Asya uygarlığının en belirgin kanıtlarından biri, T ürklerin “madencilik” alanındaki büyük başarılarıdır; T ürkler, maden isçiliği konusunda dünyaya ö r­ n e k olmuşlardır:

'. . .Eski Türkler m adenleri nereden ahyorlardı? Altay Dağlan ’n m p e k çok yerlerinde keşfolunm uş m aden ocakları ve izabe fırın­ lan bu soruya cevap veriyor. Türkler m adenleri kendileri yerden çıkanyor, kendileri işhyorlardı. Yani eski Türkler m adenden eşya yap­ ınasım bildikleri gibi, m adenleri işlem esini, kullanılabilecek hale g e ­ tirmesini d e biliyorlardı. D iğer değim le Türkler m adencilik sanatınm bütün şekilleri ve bütün usullerine aşina idiler. Eski Türk ülke­ lerind e eski devirlerde işletilip bırakılmış m aden ocaklan gayet çok­ tur. Çoğu bakır m adeni ocaklarıdır. Bu ocaklardan bazdanm n y er


18 4 • Sİ N AN M E Y D A N

altındaki koridorları, tam asrımızda yapılmış ocaklar gibi m ükem ­ m el b ir surette ağaç direklerle dayatılmıştır. Bu ocaklarm çoğu, Türİdenin m adenleri ancak kendi ihtiyaçları için değil, diğer m illetlere satmak için de çıkardıklarım ispat ediyor. Kurganlarda bulunm uş eşyadan Türklerde m adencilik sanan­ ım gayet ünlü bir sanat olduğu da anlaşılmaktadır. Leningard’m Ermitaj M üzesi’n d e ” kurganlarda bulunm uş eşya arasında, çekiç tutmuş bir m aden işçisini gösteren küçük bir bakır heykel bulunu­ yor. Bundan başka kurganlarda p ek çok küçük çekiç bulunm uştur. Anlaşûıyor ki, Türkler bu gibi heykelleri ve çekiçleri b ir süs olarak kullamyorlardı. Eski Türkler, bakır, tunç ve dem irden başka altm da çıkarırlar­ d ı Orta Asya’nm birçok yerinde terk edilm iş altm m adeni ocakları keşfolunm uştur. Bu m aden ocaklarmda bakır aletler bulunm uştur.” (s.328) T ürk T a rih in in Ana Hatları’na göre, ileri Orta Asya uygarlığının en belirgin kanıtlarından biri de “yerleşik kültüre” ait kalıntılardır. Kitapta, özellikle O rta Asya’daki “şehir” kalıntılarına vurgu yapıla­ rak, T ürklerin “göçebe” oldukları tezi çürütülmeye çalışılm ıştır.

“Bundan yedi asır önceki zamana kadar miladi 6. ytlzyû-13. yüzyıl arasmda Ban Türkistan ile Kırgız steplerinin gün ey hsm m da birçok şehirler m evcut olduğunu Çin ve İslam tarihçilerinin eserle­ rinden öğreniyoruz. Bugün bu şehirlerin yerini kum tabakaları kap­ lamıştır. Tarihi şehir harabelerinin yerini belirlem ek, ancak kum la­ ra karışmış çok sayıda çinili tuğla, nefis çöm lek km ntûan gibi m e­ deniyet kalm nlan sayesinde m üm kündür. Bugün m edeniyetten m ahrum Kırgız- Kazaklarm oturdukları sahanm birçok yerleri şehir harabeleriyle, m edeniyet enkazıyla doludur. Bu harabelerin bir kısmı tarihçe bilinen şehirlerin enkazıdır. Mesela, Otrar, Cent, Yngı-Kent, Sağnak harabeleri gibi. D iğerleri, ta­ rihin isim lerini behrlem ediği harabelerdir.Pek çok şehirlerin, tarih isim lerini kaydetmiş olduğu halde, yerleri tayin edilm em iştir. Bu cüm leden Adak, Atbaş, Almalık, Balasagun, Sus, Suyap, Talas, Ku­ lun, Barshan, N uzket, Sütkent, Îh-Bahk, Şelci gibi Türk şehirlerinin


185 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

isim leri sayılabilir. Bugün bütün bu, vaktiyle büyük bir Türk m ede­ niyeti m erkezi olan şehirlerin yerinde kum ve rüzgardan başka bir şey yoktur. Son zamanlarda yapılan kazı neticesinde, Ç in’i Türkistan’da kum altmda elliden çok şeh ir harabesi bulunm uştur.( ...) Suların azalması, ırmak, çay ve göllerin kuruması neticesinde eskiden verimli sahalar çorak step haline gelm iştir. Ahali oturduğu yerleri, köyleri, kasabaları bırakıp başka vatan aramaya, veyahut g ö ­ çebeliği tercih etm eğe m ecbur olmuştur. Terk edilm iş, yahut tahrip edilmiş şehirlerin bulunduğu sahaları yavaş yavaş kumlar istila et­ miştir. Yeşil tarlalar, step olmuş, stepler kum sahrası olmuştur. Onun için, “Orta Asya Türklerinin eski m edeniyetleri nerede? suali­ ne, “Kumlar altmda ” diye cevap verm ek doğru olur. “ (s. 330) T ürk T arihi’nin Ana H atlarına göre, Orta Asyalı Türklerin bir dönem göçebe hayat sürm eleri tam am en zorunluluktan kaynaklan­ mıştır; iklim deki bozulm a Türkleri göçebe yaşamaya m ecbur etm iş­ tir. Türklerin göçebeliği; uygarlık yaratamayan ilkel kabilelerin gü­ nübirlik yaşam larını sürdürebilm ek için sürekli yer değiştirmeleri biçim indeki göçebelik değildi; T ürklerin göçebeliği, iklim ve coğraf­ yada meydana gelen ani farklılaşmanın doğal ve zorunlu sonucuy­ du. Oysaki Batı merkezli tarih tezine göre, T ürklerin göçebeliği, Türklerin “uygarsızlıklannın” kanıtıydı. Türk Tarihi’nin Ana Hatla­ rı işte bu tezi çürütm ek istiyordu:

“Milada yakm asırlarda Asya Türklerinin b ir kısm ı hayvan bes­ leyerek, gö çeb e yaşam sürm eye başlıyor. Bu hayati değişim in nede­ nini Asya’n m değişen iklim inde aramak lazımdır. Eski devirlerden bugüne kadar Orta Asya yavaş yavaş daima kurumaktadır.Orta Asya’da ırmaklarm sayısı gittikçe azalmakta, m evcut nehirlerin sulan eksilm ekte, göller kurum aktadır.Eskiden m evcut birçok göller bugün yok olmuştur. Coğrafya alim lerince bi­ linen bu olay, Türk ırkı tarihinin anahtarı sayılmahdır. Orta As­ ya’n m diğer önem li ildim nitehği, kuzeydoğudan esen rüzgarların çokluğu ve şiddetidir. Bu rüzgarlar, Orta Asya sularmm buharlaş­ masıyla oluşan buhan Orta Asya güneyindeki ülkelere götürür. Bu


186 • S İ N A N M E Y D A N rüzgarham Orta Asya'ya getirdiği şey ise kumlardan ibarettir. Bu su­ retle Orta Asya kuruduğu nispetle kum istilası alanda kalmaktadır. Kum lar yavaş yavaş verimli sahaları işgal ederek, bir zamanlar yeşil ekinliklerden ve verimli tarlalardan meydana gelen sahaları ıssız kumluklara dönüştürm ektedir. Bugün geniş kum alanlarından, steplerden ibaret olan sahalarm vaktiyle verimli, m ahsuldar sahalar olduğu türlü belirtilerden çıka­ rılmaktadır. (Kum sahalarında 2-3, bazen 4 -5 m etre kalınlığında kum tabakası altında su yollan (Arklar) bulunm uştur.) Son bin sen e için d e Orta Asya’y ı kum ların istilasmm daha seri bir cereyan almış olduğu anlaşılıyor. ” (s.3 2 8 -3 2 9 ) T ürk ırkının bir kısmım gö çeb e hayatla yaşamaya m ecbur etti. Göçebelik, Türk tarihinde iklim değişikliği neticesi bir zorunluluk olmuştur. Uygun, coğrafi, iklim şartlan içinde yaşayan Türkler hiç­ bir zaman göçebe hayata eğilim gösterm em işlerdir. ” (s.331) T ü rk T a rih in in Ana H atlarında, Orta Asyalı Türklerin astrono­

mi, matematik, mimari, güzel sanatlar ve edebiyat alanlarında çalış­ malar yaptıkları örneklendirilerek, “T ürklerin uygarlıksızlığı” tezi çürütülm eye çalışılm ıştır. T ürk T a rih in in Ana Hatları’nın genelinde Türklerin askeri ve siyasi başarılarından ve fetihlerinden ç o k az söz edilirken, Türklerin

bilim ve kültür alanında yaptıkları, Türk bilim insanbnnm çalışma­ ları en ince ayrıntısına kadar anlatılmıştır: . .Arap Tarihçilerin rivayetlerine göre Türkistan şehirleri m ed ­ rese ve kütüphanelerle dolu idi. Yalnız M erv şehrinde beş yüz kadar kütüphane m evcut olduğu rivayet olunur. Tim ur torunlannm haki­ m iyeti devri Batı Türkistan’m en parlak devridir. Bu devirde Türkistan’m bütün şehirlerinde m uhteşem binalar inşa edildi. Yüzlerce sa­ ray, muazzam m edreseler, cam iler, köprüler, hanlar yapıldı. Bu d e­ virde Sem erkant dünyanm en büyük ilim m erkezlerinden biriydi. Türkistan’m birçok büyük m edreselerinde dini ilim lerden başka, dünyevi ilim ler de öğretiliyordu. M edreseler b irer üniversite m ahi­ yetinde idi. Türkistan m edreselerinde bütün ilim lerde yüksek yetki sahipleri çıkmıştı.


1 8 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Bilhassa matematik ve astronomi ilmi çok ilerlemişti. Samarkant’ta Tim ur’un oğlu Uhğ Bek büyük bir rasathane inşa ettirmişti. Bu rasathane o devrin en m ükem m el rasathanesi idi. Zamanm en büyük astronomi alim lerinden sayılan Uluğ Bek, birçok diğer alim­ lerle birlikte bu rasathanede yaptığı, astronomiyle ilgih rasadi göz­ lemlerini, “Zoyçei Uluğ Bek” ismiyle bilinen eserde toplamıştır. Bu zayçe (yıldızhnn yerlerini gösteren cetvel) uzun süre Avrupa alim­ leri arasmda dahi güvenilir bir kaynak sayılmıştır. Türk’ün p ek çok diğer m edeniyet eserleri gibi bu rasathane de son zamanlara kadar kum altında kalmıştı. Türkistan Türkleri ara­ smda m edeniyet yerine tarikat geçtikten, rasathane ve kütüphane­ nin yerini tekkeler tuttuktan sonra bu rasathanenin yeri bile unutul­ m uştu. Bundan 2 2 yıl ön ce 1 9 0 8 ’de, Rus arkeologlardan W. L. Viatkin rasathanenin yerini keşfetti. Büyük masraflarla kazı yaptırarak dört buçuk asır kadar kum alanda kalmış olan bu muazzam binayı meydana çıkardı Rasathanenin ilmi gözlem ler yapmaya hizm et eden m erdiven şeklinde m erm erden yapılmış, rakam ve harflerle bezeli muazzam duvarları her göreni hayret içinde bırakmaktadır. Bu rasathaneyi ziyaret eden bütün şuurlu Türkler h er yönden Türk dehası ürünü olan bu muazzam ilim abidesini gördüğü zaman derin b ir Türklük gururu hissediyorlar. Taassup ve cehalet kurbam olmadığı zaman Türk’ün n eler yapabileceğine bu rasathane parlak bir delildir. Türkistan’m m edeniyet eserleri bu rasathaneyle sınırh değildir. Türkistan’m bütün büyük şehirlerinde, özellikle Samarkant ile Buhara’da p ek çok büyük binalar da vardır. Tim urlular dönem inde Türkistan’da Türk mimari tarzı m eyda­ na gelm iştir. Bu mimari tarzı, dünyanm m eşhur klasik m im arhk sis­ tem lerinden biri sayılır. Bugüne kadar Türkistan’m m edrese, cami ve türbelerini taklit ed en binalar yapılmaktadır. Leningrad Şehrinin m eşhur büyük camii Tim urilerin mimari tarzım takliden yapılm ış­ tır. Bu devirde Türkistan’da nefis sanadarm bütün diğer dallan da çok gelişm iştir. Türkistan kü çü k ölçüde resim yapan birçok ressam ­ lar çıkarmıştır. Avrupa’da yanlış olarak, “M ignature Persane” adıyla


188 • S İ NAN ME Y D A N

bilinen bu resim lerin ressamlarının çoğu asıllan itibariyle Türkler idi. U m urlular devrinde edebiyat da gelişm enin son noktasına var­ mıştı. Çağatay edebiyatı adıyla bilinen bu edebiyat dûnyanm en g e ­ lişmiş edebiyatlarından biridir. Asya Türklerinin en büyük ed ip ve şairi M ir Ali Şir Nevai de bu devirde yaşamıştır, eserlerini bu devri­ d e yazmıştır. M ir Ali Şir Nevai ve onun izinden gelen yazıcıîarm eserleri sayesinde Batı Türkistan lehçesinde işlenm iş bir edebi dil yaratılmıştır. ” (s .3 3 7-339) T ü rk Tarih Tezi’nin başyapıtı Türk Tarihi’nin Ana Hatları, Türkleri savaşçılıklarıyla, saldırganlıklarıyla, yaptıkları fetihlerle de­ ğil; bilim ve kültür alanlarındaki ürünleriyle ve uygarlığa yaptıkları katkılarla ön plana çıkarm aya çalışm ıştır. Kitapta: “Türklerin, savaş­

m ak, fethetm ek ve yağmalamak dışında h içb ir uygarlık değeri yara­ tamadığım" iddia eden “Batı m erkezli tarih tezi” “haksızlık”, “insaf­ sızlık” ve “iftira” diye adlandırılarak, artık bu iftiraların yanıtsız kal­ mayacağı Batı’ya m eydan okurcasına, şöyle ifade edilm iştir:

“ Türklerin yalnız savaş ile, başkalarınım m em leketlerini ele g e ­ çirm ek amaç ve gayretiyle yaşayarak, m edeniyete hizm et etm edikle­ ri yolundaki düşmanca iddia ve iftiraların artık m evsim i geçm iştir. Asırlık Hıristiyanlık davalarmm oluşturduğu ve ilkel telakki ve tel­ kinlerle insarüığm bir kısmmda diğerine karşı kin ve düşm anlık his­ leri aşılamanm n e kadar insanlık dışı ve ne kadar m edeniyet dışı ol­ duğunun anlaşılması zamanı gelm iştir. Türkleri yalnız h er m illetin tarihinde görülm üş türden bazı şiddetli hareketleriyle tanıtmaya ça­ lışmayı asırlarca şiar edinm iş olanlarm, bu hareketlerinde n e kadar haksız ve insafsız olduklarım görm eleri için bütün geçm işi b ir tara­ fa bırakarak, sadece son dünya savaşım ve çeşidi aşamaları içinde yalnız Alman ve Fransız m illeüerinin çarpışma şekillerini hatırlat­ m ak yetm ez m i?” (s. 68-69) T ürk Tarihi’nin Ana Hatları’nda, sadece Türklerin kültür uygar­ lık alanındaki çalışm alarına yer verilm ekle kalınm am ış, Batı’nın “uygarlıksızlıkla” suçladığı T ürklerin,

Baü’ya uygarlık götürdükleri"

ironik bir şekilde kanıtlanm aya çalışılm ıştır:


1 8 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

% Avrupaklann ziraatı, yabani hayvanlan ehlileştirm eyi, çöm ­ lekçilik sanatlarını da bu yeni gidenler (T ürkler) öğretm işlerdir. F i­ kir, sanat ve bilgice Avrupa yerlilerinden ço k yü k sek olan göçm en­ ler, Avrupa’y ı mağara hayatından kurtarmışlar ve fikri gelişm e yolu­ na sokmuşlardır. Arkeoloji keşiflerine gö re, milattan 2 0 0 0 yıl kadar önce Avru­ p a ’ da bakır aletler bile p e k az bulunurken, o tarihte birdenbire tunç aletlerin çoğaldığı görülüyor. Bakın tunca çevirebilm ek için m evcu­ diyeti gereken kalay m adeni Avrupa’da yalnız Fransa ’da bir tek y er­ de zayıf bir damar halinde m evcut olup, bunun da eski zamanlarda keşfedilip işletildiğine dair hiçbir em are yoktur. Tunç sanatmm Avrupa’ya son asırlara kadar bütün dünyanınh e­ m en tek kalay hâzinesi olan Ana Türk Yurdundan gitm iş olduğu,en kesin gerçeklerden sayılır. Madenin ve maden sanadanrun eski m e­ deniyet alanlannda, Mezopotamya, Mısır ülkelerinde keşfedilm iş ol­ madığı da muhakkaktır. Maden, Jaques de Morgan in dediği gibi ‘a n’ananın bize parmağıyla gösterdiği dağlarda keşfedilm iştir’ “ (s. 65) Türk Tarihi’nin Ana H atlan’nda üzerinde en fazla durulan tez, 19. yüzyılda yapılan arkeolojik kazılar sonunda ortaya çıkarılan ve Batı’nın sahiplendiği Eski çağ uygarlıklarının Türk kökenli oldukla­

rı tezidir: Sümer, Asur, Akad, Elam Babil, Hitit, Frig, lid ya, Mısır, Etrüsk, Truva ve Yunan uygarlıklarının tem elini atanların Orta As­ ya’dan yayılan Türlder olduğu çok açık şekilde ifade edilm iştir. Ay­ rıca, Çin, Hint ve İran'ın yoğun şekilde Türk kültüründen etkilen­ diği tezi üzerinde durulm uştur. İlk kez Türk T arihi’nin Ana Hatları’nda sistem li olarak ortaya konulan bu iddia, Tarih kurultayların­ da derinleştirilm iştir.

Asyalı bir topluluk olan Etrüslder İtalya’ya deniz yoluyla Lidya’dan gitmişlerdi. D illerinin Hint-Avrupalı olmadığı anlaşılmıştır, lim n i Adası’nda bulunan yazı ve Eski lid ya dilinde yapılan incele­ meler gösterm iştir ki, Etrüsk dilinin G reklerden önce K üçük As­ ya’da kullanılan dille ilişkisi vardır. Kimmerler de Anadolu’ya Kırım ve Trakya’dan M.Ö. 7 .yüzyılda göç etm işlerdir. Hitider de Asyenik bir topluluktur. Asya kelimesi Eti dilinde Assuva kelim esinden tü­


190 • S İ N A N M E Y D A N

rem iştir. Küçük Asya halkı Hititçe ve benzeri isimlerle tanınmış

Türklerdir ve Mezopotamya’nın ilk otokton halkı Sümerlerle, Ham­ larla akrabadırlar.32 Bu tezler, arkeolojik bulgular ve bazı yabancı tarihçilerin bu k o­ nuda yazıp, söylediklerine dayalı olarak T ürk Tarihi’nin Ana Hatları’nda kanıtlanm aya çalışılm ıştır. Batı’nın Doğu’yu “köksüzleştirme” ve “uygarhksızlaştirma” planı gereği Doğu’dan koparıp sahiplendiği eski uygarlıkları bu şekilde Batı’dan koparıp ait olduğu yere, Doğu’ya geri kazandırm ak am açlanm ıştır. Türk Tarihi’nin Ana Hatları’nda, özellikle Sümerlerin ve Hitit-

lerin Türklüğünün altı çizilm iştir. Bu iki uygarlığın Türklüğüne iliş­ kin kanıtlar kitabın geneline serpiştirilm iştir. Bu iki önem li ilk çağ uygarlığının tarihi, dünyada ilk kez Batı merkezli tarih tezinin dışın­ da bir değerlendirmeyle yeniden yazılmış ve dünyâda ilk kez bu iki uygarlığın Türk kökenli oldukları, “devlet düzeyinde”, bu kadar yüksek bir sesle dile getirilm iştir.

a. Sümerlerin Türklüğü: Türk Tarihi’nin Ana Hatları’na göre Aşağı Mezopotam ya’da Süm erleri kuranlar, Orta Asya’dan zorunlu nedenlerle göç eden T ü rk ­ lerdir. Türkler, M Ö .4 0 0 0 ’lerde belki çok daha önce Orta Asya’nın yüksek uygarlığını Mezopotam ya’ya taşımışlardır:

"Türklerin aşağı M ezopotamya’ya inişlerinde, ırm ak boylan ba­ taklık halinde idi. C etveller ve kanallarla sularm zararım giderm ek, toprağm muntazam sulanmasını sağlamak için bu göçm en kafilele­ rin gösterdikleri kabiliyet ve ustalıkları, daha ilk geldikleri zamanda dahi m edeni seviyelerinin yü ksek olduğuna delil sayılmaktadır. Bunların, bir taraftan D icle ve Fırat, diğer taraftan Kerka ve Karon ırmaklan boylarmda ve ağızlarında kurduklan m edeniyet, g erek g ü ­ z e l sanatların ve g erek siyasi ve sosyal hayaün gelişm esi noktalarmdan ço k verimli olm uştur. Bu m edeniyet Süm er, Elam, Akad m ede­ niyeti olarak anılır. “ (s.61 ) 32

Türk Tarihinin Ana Hatlan, s.l 50-168, 191-201, 212, 261-263


191 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N SAKI . I T AR İ Hİ

“Bazı tarihçiler, güya Ninuva’m n N inüs’e ve güya Babil’i inşa ed en karısı Sanüramis’e ve feci b ir şekilde Ninuva'nın yıkm ası için­ d e ölmüş gibi gösterilen Sefih Sardanapal’a atfen, hurafeler naklet­ m ekte ısrar ed ip duruyorlardı. 19.

A sım ortakrm dan beri Fransız, İngiliz, Alman, Amerika k e­

şif heyetlerinin araştırma ve incelem eleri, ilk m edeniyet kurucuları­ nı ilim alem ine tanıtmaya başladı. Bilhassa bu eski dünya insanlannm yazılarım okum ak m ühim oldu; hakiki tarih mezardan çıkıyordu.( s. 149) Kitaba göre Sümerler ilk yazıyı bulan Türk topluluğudur: “. ..Bulunan yazı da Süm erlerin yazısıdır; lisan da Türk dilidir. Bu yazı Çivi Yazısıdır. Bu m em leketlere som adan gelen Samiler ay­ nı yazıyı almışlardır. Zaten bütün Asya’da milattan 1 2 0 0 sene önce­ sine kadar başka yazı yoktu. O tarihte Fenike alfabesi icat olundu.” (s. 149) “Bu günkü bilgim ize göre ilkyazı Süm erlerin yazısıdır. Süm er­ ler bu yazıyı geldikleri Orta Asya ’dan getirm işlerdir ve bütün ö n As­ ya’ya uzun asırlar bu yazı hakim olmuştur. Süm erleri izleyen m illet­ ler bu yazıyı kullanmışlardır. ” (s. 161) “Süm erler, en büyük allahlarma 'D ingif ism ini vermişlerdir. Bunun Tangn, Tengri kelim esi olduğunu Süm er diliyle uğraşan ba­ zı bilginler söylem işler ve hatta Süm erlerin Türk olduğuna daha bir takım kelim elerle beraber bunu delil olarak gösterm işlerdir.” (s. 159) "...B u kabileler ( Türkler), taşı ve bakın işlem esini, çok erken­ den, geldikleri yerde (Orta Asya) öğrenm işlerdi. Bu kabilelerin buralarda yerleşm eleri milattan 7000 sene önce tahmin edilm ektedir. Bütün insanhğa, ilk tarihi devirlerden birini açan bu kavimlerdir. Bunlarm tarihleri, en ölçülü hesap ile, milattan önce 6 -7 bin se­ neden fazladır. Mısır tarihi bunlarm tarihinden som adır. Bu tarih devrinin başlangıcmdan itibaren üç kavim, ikisi Kaide ve biri Elam ülkelerinde olmak üzere birbiriyle temas halinde görülürler.


192 • S İ N A N M E Y D A N

“Bunlardan Süm erler, Kalde’n in güney kısmında Süm er m ıntı­ kasında, Akkatlar adım alanlar Kalde’n in kuzey kısmında Akkat de­ nilen mıntıkada yerleşm iş bulunuyorlardı. Bu kavim ler Kalde’y e sa­ d ece 'Kalam’ derlerdi. En eski belgelerde bu böyledir. “ Elamlar, Kalam’m doğusunda kend i isim lerini verdikleri kıta­ da yerleşm işlerdi. Bu üç kavim, Baykal ile Baîkaç gölleri arasındaki Altaylardan gelm iş Türk boylandır. ” (s. 147) “Akkatlann da Orta Asya’dan gelm iş, M edet, Elamlar ve Süm er­ le r ile akraba bir Türk kavmi olduğu bilinm ektedir .” (s. 148) "Elamlar da Süm erler gib i ve belki aym kid e için d e Orta As­ ya’dan gelm iş Türklerdir.” (s. 147) "Bunlar, Sami alem den m utlak surede ayn ve uzaktır. 1 işardan Türkçe idi. Bir kısım yazılı abideleri bunu doğrulamaktadır " ( s .1 4 7 -1 4 8 )

“Anlaşılıyor ki, Ur, Uruk, N ippur ve daha birçok büyük Türk şehirleri Babil ve Ninova’dan çok tarihi eskiliğe sahiptir. ” (s. 147)

b.Hitiderin Türklüğü T ürk T arihi’nin Ana H atlan’nda, ısrarla Türklüğü kanıtlanm aya çalışılan uygarlıklardan biri de Hitiderdir. Anadolu’nu n en gelişmiş uygarlıklarından H ititlerin Türklüğüne ilişkin kanıtlar T ürk Tari­ h i’nin Ana Hatları’nın satır aralarına adeta özenle yerleştirilmiştir. Kitapta Hitit tarihinin anlatıldığı “Eti İmparatorluğu” adlı b ö­ lümde ve Hititlerderi bahsedilen diğer bölüm lerde H ititlerin T ü rk ­ lüğünü kanıtlam ak için ayrıca bir çaba harcanm am ası; Hititlerin Türklüğünün, sanki tüm dünyaca kabu l edilen bir tarihsel gerçek­ likm iş gibi anlatılm ası, d ikkat çekicidir. Kitabı hazırlayan kom isyon bu yöntem i bilinçli olarak tercih etmiş gibidir. Böylece, “Hititlerin Türklüğünün” çok aykırı, çok şaşırtıcı, çok imkansız bir iddia olm a­ dığı, aksine bu iddianın son derece doğal, son derce norm al ve ka­ bul edilebilir bir iddia olduğu kanısı uyandırılmaya çalışılm ıştır. Atatürk, H ititlerin Türklüğünün kanıtlanm asına büyük önem


193 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T AR İ Hİ

veriyordu. “H itiderin Türklüğü” tezi, Türk Tarih Tezi’nin iskeletini oluşturuyordu. Bu tezin kanıtlanm ası, sadece tarihsel ve kültürel bakım dan değil, aynı zamanda siyasal bakım dan da ço k önem li bir anlam ifade ediyordu. Bu tezin kanıtlanm asıyla, üzerinde son Türk devletinin kurulduğu Anadolu coğrafyasının öteden beri bir Türk yurdu olduğu ortaya çıkacak, böylece T iirklerin Anadolu’ya sonra­ dan geldikleri ve Anadolu’nun asıl sahiplerini “katlederek” bu top ­ rakları kendilerine yurt edindikleri iddiası çürütülm üş olacaktı. Bu iddianın çürütülm esi, gelecekte tarihsel gerekçelere dayanarak Ana­ dolu üzerinde hak iddia edeceklerin “sözde haklılıklarım ” kaybet­ melerine neden olacaktı. H itiderin Türklüğünün kanıtlanm ası bir bakım a A nadolu’nun “manevi" ve “tarihsel” tapusunun alınmasıydı. Bu nedenle Türk Tarih T ezi’nin en önem li iddiası buydu. Türk Tarihi’nin Ana Hatları’nda “Hitiderin Türklüğü” k on usun­ da şu değerlendirm elere yer verilmiştir:

“Türkün en az yedi bin yıldan beri otokton ahali halinde yerle­ şerek kendine yurt edindiği Anadolu'da yapılan araştırmalar, bugün milattan önce 4 0 0 0 seneye çıkarılan Anadolu m edeniyetinin kıde­ m ini, h er an birkaç asır daha geçm işe götürm ektir. Anadolu m ede­ niyetleri tarihçilerinden Felix Sartinaux’n un ve Garstang’m dedikle­ ri gibi ihtiva ettiği eski m edeniyet eserlerinin arkeolojik teddkaü yö­ nünden henüz el sürülm em iş sayılacak halde olan’Anadolu’da araş­ tırma devam ettikçe, ilk göçlere den k g elen zamanlardan beri bura­ ya gelişm iş bir m edeniyet getirilm iş olduğunun meydana çıkarılaca­ ğına inanmak doğru olur. “Anadolu m edeniyetinin, Mezopotamya veya M ısır m edeniyeti kadar eski olmadığı iddiası doğru değildir. Çünkü, söylediğim iz g i­ bi Mezopotamya ile Anadolu’y u işgal eden insanlar aym ırktan ve aym köktendirler. Bu bakımdan geldikleri yerlerden aym m edeniye­ ti getirm iş olmaları tabii görüHmehdir. Boğazköy kazısı derin tabaka­ lara doğru indikçe elde edilen eserler ve Karkarmş harabesinin daha altmda bulunan birinci Karkarmş eserleri bu hakikati doğrulamaya hizm et edebilecek delillerdir. “Anadolu’daki Eti m edeniyetinin azameti gün geçtikçe daha iyi


194 • S İ NAN ME Y D A N

anlaşılmaktadır. G erek Eti birliğine dahil hüküm etlere, g erek ya­ bana kom şu devletler ilkelerine uzanan yollan, m uhteşem m abetle­ ri, heykelleri, M ısır’m hlerm d en ço k daha iyi sfenksleri ile Boğaz­ köy’ün toprak örtüleri alandan bugünkü insanlığın şaşkın gözleri önüne açılan Eti m edeniyeti canlılık ve fikir yüksekliği n o k t a lın ­ dan harikulade bir gelişm enin şahididir.” (s. 62 ) “K üçük Asya ahalisi, Hittite ve benzeri isim lerle tamttmhnış Türklerdir. Bunlar tarihten ö n ce Orta Asya yaylasından batıya g er­ çekleşen göçlerle buraya gelm işlerdir. Ve M ezopotamya’m a ilk otokton ahalisi olan Süm erlerle ve İran batısmda yerleşen Ehm hrîa akrabadırlar. ( ...) uEtilenin esas dilleri d e Elamca, Süm erce gibi Türkçedir. Etilerin dik Sami veya Hindo-Avrupa değildir.” (s. 193) “...A nadolu'nun ilk oturanları olan Etiler, milattan evvel en aşağı üçüncü binden itibaren m edeniyet dairesinde ilerlem iştir. Bü­ y ü k ticaret sahibi olmuşlardır. At kullanmışlardır. D enm edik ve sa­ ir sanatlarda ilerlem işlerdir, hisardan ile, din şekilleri ile, g en el g e ­ lişm eye yardım etm işlerdir. Etilerin Anadolu’ya yerleştikleri devir, Süm erlerin Mezopotamya’da yerleştikleri devirden sonra değildir. Bunlar, herhalde Orta Asya yaylasından batiya gö ç eden kütlelerin öncülerinden biridir.”(s .l9 3 ) “M araş’ta bulunan Eti kadirim heykelinin serpuşu Türkm en kadınlanm a serpuşuna benzem ektedir. Bu biçim serpuş bugün hala Kartal Köyü kadınlan tarafmdan kullanılm aktadır. Aym ser­ p u şu n bazı E trüsk abidelerinde d e bulunm ası dikkate layıktır. E tilere ait abideler arasmda bir kum andan kadm heyk ek b ulun­ m u ştu r.” (s. 201) 2

2 . Liseler 1çul Hazırlanan Tarih Kitaplarında T ürk T arih i’nin Ana Hatları’nda “özet” olarak dile getirilen tarih tezleri, yine Atatürk’ün isteği ve yönlendiriciliği altında Türk Tarih

Tetkik Cemiyeti tarafından 1931 yılında hazırlanan “Tarih I, Tarih II, Tarih III, Tarih IV“ adlı ders kitaplarında daha geniş olarak işlen­ m iş ve cum huriyet gençleri bu tarih kitaplarıyla yetiştirilmiştir. Böy-


1 9 5 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

lece cum huriyetin ilk kuşaklan, Batı m erkezli tarihin aşağılam ala­ rından uzak,

“köklü”ve “büyük”kültürünün

farkında olarak kendi­

ne ve bağrından çıktığı ulusuna güvenen bireyler olarak yetişmiştir. Atatürk’ün 1931 yılında liseler için hazırlattığı tarih kitapları şunlardır: 1.

“Tarih I, Tarihten Evvelki Zamanlar ve Eski Zamanlar ”,

arif Vekaleti Devlet Matbaası, İstanbul 1931. 2. “T a rih

II,

O rta Z am an la r’’ M aarif Vekaleti Devlet Matbaası,

İstanbul, 1 9 3 1 .

• 3. “Tarih III, Yeni ve Yakın Z am an larda Osmanlı Türk Tarihi”, Maarif Vekaleti Devlet Matbaası, İstanbul, 1931. 4.

“Tarih IV, Türkiye Cumhuriyeti”,

Maarif Vekaleti Devlet

Matbaası, İstanbul, 1 9 3 1 . Bu kitapların her biri 3 5 0 - 4 0 0 sayfa kalınlığındadır. Kitaplarda,

renkli tablolar, çok sayıda harita ve 1 0 0 -1 3 0 sayfa tutarında resimyer almaktadır. Her birinin ilk baskısı 3 0 . 0 0 0 m etin dışında ayrıca

adettir. Kitaplar daha sonra değişik zamanlarda bazı değişikliklerle yeniden bastırılm ıştır. Kitapların önsözlerinde, bu kitapların yazılış am acının, Türklerin tarihini “kan ve ateş maceralarından ibaret" zannedenlere ger­ çekleri gösterm ek; “ Türklerin uygarlığa h içb ir katkıda bulunm adık­ larını” dillerine dolayan Batı’lı tarihçilere yanıt verm ek; “M üslümanTiirk tarihçilerinin üm m etçilik siyasetinin zarar gö rm em esi için ve dinsel kaygılarla uzun yıllar boyunca unutup, unutturdukları İslam Ö ncesi T ürk Tarihini g ü n ışığına çıkarm ak için'’ kaleme alındığı şöyle ifade edilm iştir:

“Son yüzyıllara gelinceye kadar Türk tarihi, m em leketim izde en az tetkik edilm iş m evzulardan idi. 1 0 0 0 yıldan fazla süren Islamhk-Hıristiyanhk davahrm m do­ ğurduğu husum et duygusu ile mutaassıp m üverrihler bu davalarda asırlarca İslam lığın öncülüğünü yapan Türklerin tarihini kan ve ateş m aceralarmdan ibaret gösterm eye savaştılar. Türk ve İslam m üver­ rihler de Türklüğü ve Türk m edeniyetini İslamlık ve İslam m edeni­

Ma­


196 • S İ N A N M E Y D A N

yeti ile kaynaştırdılar. İslamlıktan önceki binlerce yıla ait devreleri unutturmayı ‘üm m etçilik’ siyasetinin icabı ve din gayreti vecibesi bildiler. Daha yakan zamanlarda Osmanh İmparatorluğuma dahil bütün unsurlardan tek bir milliyet yaratmak hayalini güd en Osmznhcdık cereyanı da Türk adının amlmaması, milli tarihin yalnız ihmal değil, hatta yazılmış olduğu sayfalardan kazm ıp, silinm esi yolunda üçüncü bir amil halinde diğerlerine eklendi."yi Dört kalın cilt olarak hazırlanan bu tarih kitapları, genel olarak li­ seler için hazırlanmıştır; fakat sonraları M aarif Vekaleti bu eserleri esas alarak, ilkokul ve ortaokullar için de tarih kitapları hazırlatmıştır. Ge­ rek, Türk Tarihi’nin Ana Halları’nda, gerekse dört ciltlik tarih serisin­ de üzerinde durulan temel tarih görüşü, “ Türlderin uygarhğa yaptık­

tan katkılaf ve “Antik uygarlıklarla Türkler arasmdaki ilişkidir 33

Dört ciltlik tarih serisini hazırlayan komisyon şu üyelerden oluşuyordu: Mustafa Kemal (Atatürk); Cumhurbaşkanı. (Kitapların hazırlanmasında yönlendirici etkiye sahiptir. Taslak metinleri ayrı ayrı incelemiş, düzelti­ lecek noktalan göstermiş, hatta kitapların bazı bölümlerini bizzat kendi­ si yazmıştır. Atatürk, özellikle İslam tarihiyle ilgili kısımları yazm ıştır.) M. Tevfik Bey (Bıyıklıoğlu): Türk Tarih Tetkik Cemiyeti (TTTC) Başkanı. Semih Rıfat Bey. T lT C Başkan Vekili. Akçoraoğlu Yusuf Bey Ankara Hukuk Mektebi Siyasi Tarih Profesörü ve TTTC Başkan Vekili. Dr. Reşit Galip Bey: TTTC Genel Katibi. Hasan Cemil (Çambel): TTTC üyesi. Prof. Dr. Afet inan: Musiki Muallim Mektebi Tarih ve Medeni Bilgiler Öğ­ retmeni ve TTTC üyesi. Baki Bey Büyük Erkan-ı Harbiye Harp Tarihi İkinci İkinci Şube müdürü. İsmail Hakkı (Uzunçarşdı): TTTC üyesi. Reşit Sffet (Atabinen): TTTC üyesi. SadıiMaksudi (Arsal): Ankara Hukuk Mektebi Profesörlerinden ve TTTC üyesi. Şemsi Bey: Harita Umum Müdürlüğü Harita Şubesi Müdürü. Yusuf Ziya (özer): İstanbul Darülfünun’u Hukuk Tarihi sabık Profesörü ve TTTC üyesi.


1 9 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

3 Tarih ve Dil Kurultaylarında Afetinan, 2 3 Nisan 1 9 3 0 ’da toplanan

yımla Aksaray

Türk Ocakları Kurulta­

delegesi olarak katılm ıştır. Atatürk, A fetinan’dan bu

kurultayda Türk tarihinden bahsetm esini istemiştir. Afetinan’ın ifadesiyle:" Görev verilmişti, başarmak gerekiyor­

du.”34 Afetinan hiç zaman kaybetm eden kurultayda yapacağı k on uş­ ma üzerinde çalışmaya başlam ış ve birkaç gün sonraki kurultayda Türk tarihinden sözetm iştir. Afetinan bu süreci şöyle anlatmaktadır:

“ T ürkün m edeni vasfı üzerinde, esasen ço k hassasiyetle duru­ yordum . Vereceğim nutkun esaslarım derhal hazırlamaya başladım. Atatürklün yazdırdığı kısımlar da vardı. Kendisi, kurultayda bulunanlardan birkaç kişiyi Çankaya Köşk ü ’n e davet etti. Eski köşkün yem ek salonu kurultaym bir komisyo­ n u haline gelm işti. N utkum u okudum . D inleyenler fikirlerini bildir­ diler. H erkes uygun buldu. Benden sonra Prof. Sadri Maksudi ve Dr. Reşit Galip Beyler de aynı konuda konuşacaklardı.”35 Prof. Dr. A. Afetinan Türk O cakları Kurultayı’nda Türk tarihi­ nin genişliğini ve derinliğini ortaya koyan bir konuşm a yapmıştı. Afetinan konuşm asına Türk tarihi hakkındaki m evcut bilgilerin ek ­ sik ve yanlış olduğunu belirterek başlam ış, daha sonra Türk tarih te­ zini açıklayarak

Hiüderin ve Sümerlerin Türk olduğunu

ileri sür­

müştür. Şöyle demiştir: “. ..T em a s e d eceğ im nokta T ü rk Ocakları Yasası’n m 2. ve 3. m addesidir. Yasanın ikin ci m a d d esin d e şu yazılıdır: ‘ T ü rk O cağı­ nın m aksadı, m illi ş u u ru n kuvv etlen m esidir. ’ B enim , hata etm i­ yorsam , b u n d a n anladığım ş u d u r: T ü rk ’ün, T ü rk lü ğü n n e o ld u ­ ğ u n u anlam ak ve b u anlayışı k u v v etlen d irm eğ e çalışmaktır. B en ­ c e b u gay en in aydınlatılması için, e n n u rlu g ü n eş, T ü rk ’ün m e n ­ şeini, m edeniyetin i, azam etini tanıtan tarihtir. B u n u biliş ve ciha­

34

A.g.e., s. 12.

35

A. g.e., aynı yer.


198 • S İ N A N M E Y D A N

na bildiriştir. D ü n d e n gafil olan insan b u g ü n ü bilem ez ve yarm a intikal eyleyem ez. Aslını bilm eyen b ir m ev cu d iy et, için d e yaşadı­ ğı cihana y e n id e n k e n d in i tanıtacak hayat ve eserleri gö sterin cey e ka da r m e ç h u l varlık h a lin d e kalmaya m a h k u m d u r. Ben aciza­

n e tarih hocahğı yaptığım için hissediyorum k i, T ürk m illetinin y ü k sek tarihi hakkında bilgi noksandır. Bize, hepim ize, geçm işin m ekteplerinde, bu hususta öğretilen şey ler hem noksandır, b en ­ ce h em d e yanlıştır, Yazık ki bu yanlış yol, bugün e kadar önüm üz­ d ek i nesli yetiştiren bilgi ocakkım da da takip olunm uştur. G eç­ m işten m iras kalan bu sisli yolu aydınlatacak, T ürk m illetini, T ürk çocuklarını y en i b ir nu rlu tarih yolundan yürütm ek, atinin parlak ufuklarına eriştirm ek m ühim dir. ’36 Atatürk’ün tarih konusundaki “sözcüsü” Afetinan’ın 37, 1 9 3 0 yı­ lında T ü rk O cak lan Kurultayı’nda dile getirdiği bu sözlerin aynı za­ manda A tatürk’ün düşünceleri olduğu açıktır Afetinan konuşm asına: “D ünden gafU olan insan bugünü bile­

m e f diyerek tarihin önem ine vurgu yaparak başlam ış ve “ Türk'ün m enşeini, m edeniyetini, azametini tanıtan tarihtir. Bunu biliş ve ci­ hana bildiriştir." diyerek de tarihe “ulusal kim liği” güçlendiren bir araç rolü yüklem iştir. A fetinan daha sonra: "Türk m illetinin yüksek

tarihi hakkmda bilgi no ksan dır.” diyerek de asıl ifade etm ek istedi­ ği noktaya parm ak basmıştır: “Bize hepim ize, geçm işin m ek tep lerin d e bu hususta öğretilen şeyler hem noksandır, bence hem d e yanlıştır. Yazık ki bu yanlış yol b u g ü n e kadar ön ü m ü zd ek i nesli yetiştiren bilgi ocaklarmda da ta­ kip edilmiştir. G eçm işten miras kalan bu sisli y o lu aydınlatacak, T ü rk milletini, T ü rk çocuklarını y en i bir n u rlu tarih yolunda yü rü t­ m ek, atinin parlak ufuklarına eriştirm ek m ühim dir." Bu sözleriyle *3

36

“Afet Hanım’ın Konuşması”,

Türk Tarihi Hakkmda Mütalaalar, Türk

Ocaklan Neşriyatı, Türk Ocağı Matbaası, İstanbul 1930.Nakleden Ulug İğdemir, Cumhuriyetin 5o Yılında Türk Tarih Kurumu, TTK Ankara 1973, s.67-79. 37

Etienne Coppeaux, “Tarih Yaratma”, Stephanos Yerasimos, Türkkr, Do­ ğu ve Batı, İslam ve Laiklik, İstanbul 20 0 2 , s. 167.


1 9 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

de eskiden öğretilen tarihin “yanlış ve eksik “olduğunun altını çizen Afetinan, tarihin yenid en yazılacağını ve genç cum huriyetin genç nesillerinin bu yeni tarih anlayışıyla yetiştirileceğini ifade etm ekte ve bu

“yeni tarih anlayışının” genç

nesilleri geleceğin parlak ufuklarına

ulaştıracağının altını çizm ektedir. Atatürk’ün sözcüsü A fetinan’ın bu düşünceleri, genç cum huriyetin, “yeniden yazılacak tarihi” toplum ­ sal ilerlem enin anahtarlarından biri olarak gördüğünün kanıtıdır. Hiç kuşkusuz genç cum huriyetin “tarihi yeniden yazma” düşüncesi, Batı m erkezli tarih anlayışını yıkm ayı ve ulusal duyguyu güçlendir­ m eyi am açlayan büyük bir kültür projesidir. Afetinan, o güne kadar bilinen ve tekrarlanan Türk tarihi hakkın daki bilgilerin “yanlışlığım ” ve “eksikliğini” vurguladıktan sonra, aynı konuşm asında, bundan sonra geçerli olm ası planlanan ve

“yeni tarih” hakkında

“doğru”

sözler sarf etmiştir. Afetinan’ın bu sözleri,

aynı zamanda A tatürk’ün geliştirdiği Türk Tarih Tezi’nin çok kısa bir özeti niteliğindedir:

Prof. Afet Hanım şunları

söylem iştir:

“M uhterem Kurultay heyeti, ben en büyü k cesaretimle, T ürk hassaslığı ve ilim mantığımıza, ilim ce red d i kabil olmayan y ü k sek hakikati arz edeceğim . Bu hakikat üzerine dünya alimlerinin dahi dikkatini celbetm eye cesaret ediyorum . M uhterem arkadaşlar, o y ü k sek hakikat şu d u r ki, Türk m ede­

niyetidir, Türk tarihidir.. .Kanaatimin hülasasını m üsadenizle bir­ kaç cüm le için de tespit etm ek isterim:

Beşeriyetin en yüksek ve ilk m edeni kavmi, vatam Altaylar ve Orta Asya olan Türklerdir. Çin m edeniyetinin esasım kuran Türk­ lerdir. M ezopotamya’da, İran’da Milattan en aşağı 70 0 0 sene evvel beşeriyetin ilk m edeniyetini kuran ve beşeriyette ilk tarih devrini açan Süm er, Elam, Akat isim leri verilm ekte olan Türklerdir. M ısıfda deltanın otokton sakinleri, M ısır m edeniyetinin k u ru ­ cuları Türklerdir.

Mezopotamya’da milattan evvel 2 3 0 0 tarihinde şöhret bulan Sami Hamurabi, tarihte m evki alan Asurlular tarih için d e tarihtirler.


200 » Sİ NAN MEYDAN

G rek namını alan D ö k en lerin , A n a d o lu ’n u n otokton ahalisi, ilk ve hakiki sahipleri, ataları Eti’leri başlarında olan Türklerdir. “38 Afetinan’ın bu sözleri, daha birkaç yıl öncesine kadar dalga ge­ çilip, aşağılanan; hor görülüp, dışlanan, “göçebe” denilip küçüm se­ nen T ürk ulusunun artık kendine biçilen bu “iğrenç” elbiseleri giy­ m emeye kararlı olduğunu göstermesi bakım ından çok önemlidir. Afetinan ve onun gibi daha pek çok T ürk bilim insanının bu duru­ şu Batı m erkezci tarih anlayışına ve o anlayışın emperyal saldırıları­ na karşı bir duruştur. Ve bu duruş -bazılarının söylediklerinin aksi­ ne- duygusal temellere oturtulm uş, “ırkçılıkla” yoğrulmuş değil; tam tersine “bilim sel” temellere oturtulm uş -ya da oturtulmaya çalı­ şılm ış- kültürle yoğrulm uş, tarih boyu aşağılanmış ve küçüm senm iş tüm doğu halklarına örnek olacak

“ulusal” ve “bağımsız” bir

duruş­

tur. Aynı kurultaya konuşm acı olarak katılan

sudi Bey de

Prof. Dr. Sadıi Mak-

A fetinan’ı destekleyen sözler söylemiştir:

“....A fet H anım tarafından vecize şeklinde iki m ü h im fikir ileri sürüldü. Bu fikirlerden birincisi, ‘Türk m edeniyetir', İkincisi, ‘Türk

tarihidir’ şeklinde ifade edilmiştir. Ben b u fikirlere iştirak ediyorum . Efendiler, bu iki fikir hakkında acizane mülahazalarımı arz etm eye cesaret ediyorum . Ben b u fikirlerin hakikat olduğuna kaniim. ‘Türk m edeniyettir’ fikrini ben şu şekilde anlıyorum : Kadim m edeniyetlerin m enşeleri arandığı zaman bir ço k m e d e ­ niyetlerin ucunda bir Türk old u ğu tahmin olunan bir ka\nm g ö rü ­ yoruz. Eski m ed en i kavim lerden, en esk i m edeniyetlerden misal ala­ lım. En eski m edeniyet, Mezopotamya’da teessüs eden m edeniyettir.

Bu m edeniyetin kurucuları Süm erlerdir. İkinci misal alalım: Latin m edeniyetinin kurucuları kim lerd ir? B u m edeniyetin u n ­ surlarını İtalya’ya gö tü ren halk, Etrüsklerdir.

Eski Anadolu’da milattan binlerce sene evvel yü ksek m edeniyet 38

“Afet Hanım'ın Konuşması" Türk Tarihi Hakkında Mütalaalar , İstanbul 1930. Naklen İğdemir, a.g.e., s.67-79.


201 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

tesis edenler h in lerd i? H itiderdi. Bütün bu halkaknn Türk olduk­ larına dair fikrin Avrupa alimleri arasmda taraftarları vardır. Bu surette, ka dim m ed en iy etlerin b irço ğ u n u n kuru cu ları, y a ­ pıcıları T ü rk olm u ş o ld u ğ u anlaşılıyor. E fen d iler! ‘T ü rk m e d e n i­ y ettir’ s ö z ü n ü n ikinci b ir m anası daha vardır: H e r ha ngi b ir d e v ­ ri tahlil ediniz. O d ö n e m d e m ed en iy ette T ürk lerin tesirlerini g ö ­ rü rs ü n ü z ,”39 Görüldüğü gibi Sadri Maksudi Bey konuşm asında dünyadaki gelmiş geçm iş en önem li kadim m edeniyetlerden

lerin Türk

Sümerler ve Hitit-

kökenli olduklarını ileri sürm üştür.

Reşit Galip Bey ise ilk iki konuşm acının k ı­ Sümerlerin Türklüğü konusuna Mezopotamya’da

Ü çüncü konuşm acı saca değindikleri

yapılan kazılardan örneklerle derinlik kazandırm ayı denem iştir. Re­ şit Galip Bey konuşm asının bir yerinde

Sümerlerin Türklüğü kon u ­

sunda şu değerlendirmeyi yapm ıştır:

“Babil ve A sur m edeniyederinden binlerce yıl evvel M ezopo­ tamya’da Türk ırkm m m edeniyet kurduğu malum olm uştur.İlk M e­ zopotamya m edeniyetini kuran Türklerdir. ’40 Türk Tarih Tezi’ni değişik kurultaylarda ve toplantılarda kanıt­ lamaya çalışan yerli bilim insanlarının sıkça başvurdukları yöntem ­ lerden biri -bilim sel bir yöntem olan -

tanık gösterme

yöntem idir.

Türk O cakları Kurultayı’na katılan bilim adamları da H ititlerin ve Süm erlerin Türklüğüne yönelik tezlerini bu yöntem e başvurarak kanıtlamaya çalışm ışlar ve Batı m erkezli tarih anlayışının dışına çık ­ mayı başaran az sayıdaki Batılı tarihçinin değerlendirmeleriyle Türk tarih tezini delillendirmişlerdir.

Afetinan: “...B u sözleri aynen Gustave Glotz’un, ‘E g e M edeniyeti’ adlı eserinden ve 'İnsanlığın G elişm esi’ serisi altında intişar ed en en y e ­ 39

“Sadri Maksudi Bey'in Konuşması”, Türk Tarihi Hakkında Mütalaalar. Naklen İğdemir, a.g.e., s.67-79. "Reşit Galip Bey’in Konuşması”, Türk Tarihi Hakkında Mütalaalar. Nakle den İğdemir, a.g.e., s.67-79.


202 • Sİ NAN ME Y DA N

n i eserleri yazanlara riyaset eden m eşh u r H eri Berr’den naklediyo­ ru m ,”41* diyerek, Herri Berr’i:

Sadri Maksudi Bey: “...B ü tü n bu halkların T ü rk olduklarına dair fikrin Avrupa alimleri arasında taraftarları vardıf>42 diyerek genel olarak bazı Avrupa’lı bilim adamlarını;

Reşit Galip ise : ..F r. L en om an t’tan başlayarak, Stern ’d en geçerek , İngiliz K in g’e kadar gelen birçok m üv errihler (tarihçiler), ‘Bu m edeniyet Asya’dan gelm iştir’ diyorlar. Amerikalı Raphael P u m p e l/y e nazaran bunlar Türkistan’dan, Aşkabat tarikiyle H azer’in cen u bu n d a n g e ç e ­ rek Mezopotamya'ya inm işlerdir,”43 diyerek, Fr. Lenom ant, Stem ve King’i, T ü rk T arih Tezi’ni kanıtlam ak için tanık göstermiştir. * * *

T ü rk Tarih T ezi’n i bilim sel yöntem lerle araştırıp, öğretm ek am acıyla 1 9 3 0 yılında

Türk Ocağı Türk Tarih Tetkik Heyeti kurul­

du. Heyet 16 kişiden m eydana geliyordu. H eyet, ilk toplantısını 4 H aziran 1 9 3 0 ’da T ü rk Ocağı Merkez Binası’nda T ü rk O caklan M er­ kez Heyeti B aşkanı H am dullah Suphi Bey (Tannöver)’in başkanlı­ ğında yaparak yönetim kurulunu belirledi. Yönetim kurulunda, ta­ rihle ilgilenen m illetvekilleri ve bakanlar, müze m üdürleri, tarih öğ­ retm enleri, h u kuk ve tarih profesörleri vardı.44 T ü rk O cağı T ü rk Ta-

“Afetinan'ın Konuşması”, a. g.e. Nakleden İğdemir, a.g.e., 67-79.

^

“Sadri Maksudi Beyin Konuşması", a.g.e.,

Nakleden, İğdemir, a.g.e.,

s.67-79. ^

“Reşit Galip Beyin Konuşması”, a.g.e., Nakleden, İğdemir, a.g.e., s.67-79. Türk Ocaklan Türk Tarihi Tetkiki Heyeti'nde görev alanlar ve görevleri şöyleydi. Başkan: Mehmet Tevfik (Bıyıklıoğlu). Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Başkan Vekili: Semih Rıfat: Çanakkale Milletvekili Başkan Vekili: Yusuf Akçoıa: İstanbul Milletvekili, Hukuk Fakültesi Siya­ si Tarih Profesörü ve set’in yazarı

Türkçülüğün başyapulanndan 'Üç Tarz-ı Siya-


2 0 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

rih Tetkik Heyeti, kısa bir süre sonra kurulacak olan T ü rk Tarih Kurum u’nu n çekirdeğini oluşturacaktı.45 1 9 3 1 yılı Nisan ayı başlarında

Türk Ocakları kapatıldı,

dolayı­

sıyla T ü rk O cağı, T ü rk Tarihi T etk ik Heyeti tüzel kişiliğini kaybet­

Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti kuruldu. Türk Tarih Kurumu’na dönüştürüldü.

m iş oldu. 15 Nisan 1 9 3 1 ’de Bu cem iyet 1 9 3 2 yılında

Türk Tarih Kurumu’nun en

önem li görevi T ü rk Tarih T ezi’ni

kanıtlayacak çalışm alar yapm aktı. Kurum, bu am açla Atatürk’ün is­

Temmuz I. Türk Tarih Kongresi, T ü rk T a­

teği doğrultusunda T ü rk tarih kongreleri düzenledi. 9 -1 1 1 9 3 2 yılında Ankara’da toplanan

rih Tezi’nin daha da geliştirilip, boyutlandınlm ası anlam ında olduk­ ça bü yük b ir adımdı. A tatürk, T ü rk Tarih Tezi’n in tartışılacağı I. T ü rk Tarih Kongresi’ne bü yük önem veriyor, fırsat buldukça kongreye katılıp kon fe­ ransları dinliyordu. Bazen konferans devam ederken toplantı salo­ nuna girip, k end isi için ayrılm ış olan yere sessizce otu rarak büyük Genel Sekreter: Dr. Reşit Galip: Aydın Milletvekili Üye: Prof. Dr. Afet İnan: Anakara Müzik Öğretmen Okulu Tarih Öğret­ meni Üye: Vasıf Çmar: Milli Eğitim Bakanı Üye: Halil Ethem ( Eldon) İstanbul Müzeleri Genel Müdürü Üye: Yusuf Ziya (özer): İstanbul Hukuk Fakültesi Profesörü Üye: Sadri Maksudi (Aral): Ankara Hukuk Mektebi Profesörü Üye: Mesaraş: Ankara Etnografya Müzesi Uzmanı Üye: Reşit Saffet (Atabinen); Kocaeli Milletvekili Üye: İsmail Hakkı Uzunçaışıh: Balıkesir Milletvekili ve sonradan Tarih Prof, ünvanı alarak kapsamlı bir ‘Osmanlı Tarihi’ yazan ünlü tarihçi. Üye: Ragıp Hulusi (özden): Dil Encümeni Üyesi Üye: Mükrimin Halil (Yinanç): Tarih Öğretmeni Üye: Zeki KadiıtfUgan): Milli Eğitim Bakanlığı Telif ve Tercüme Heyeti Üyesi Üye: Hamit Zübeyr (Keşay): Etnografya Müzesi Müdürü. Tûık Yurdu, ' Haziran 1930, Sayı 30 -2 2 4 , s.58

45

Tûık Yurdu, Mayıs 1930, Sayı 223, s .5 8 .


204*SİNAN m e y d a n

bir dikkatle konuşm acıyı dinliyor, zam an zaman elindeki küçük deftere bazı notlar alıyordu. Atatürk’ün katıldığı toplantılarda ko­ nuşm acılar bildirilerini sunm adan önce ve sonra A tatürk’ü saygı, sevgi ve övgü dolu cüm lelerle selam lıyorlardı:

‘'HaydarBey: ‘ Efendiler, Türk tarihinin en büyük evladı olan Ga­ zi Hazretleri milli kültürün esası olan Türk tarihi tedrisatına göster­ dikleri alakayı bugün kongremize lütfen teşrif buyurmak suretiyle bir daha ispat etmişlerdir. Kongredeki bütün arkadaşlarımın ayağa kalk­ mak suretiyle kendilerine tazimlerini teklif ediyorum. (Sürekli alkış­ lar. Kongre azası ayağa kalkarak arzı tazimat etmişlerdirJ ’1*6

I. Türk Tarih Kongresi’nde ele alınan konular arasında Türklerin ilk anayurdu, göç yollan ve göç yerleri, Türklerin uygarlık dü­ zeyleri ve dünya uygarlığına kalkılan gibi konular vardı. Bu kongre­ de en ço k üzerinde durulan konulardan biri de Hitiderin ve Sürnerlerin Türklüğü konusuydu. I. Türk Tarih Kongresi’nin açılış konuşmasını yapan Maarif Vekili Esat Bey (Sagay)’in sözlerinden, kongrenin toplanış amacının Türk Ta­ rih Tezi’ni açıklamak, tartışmak ve kanıtlamak olduğu anlaşılmaktadır. Esat Bey, tarihin önem inden söz ed erek başladığı konuşm asın­ da özetle şunları söylem iştir:

“...Şim diye kadar okumuş olduğumuz kitaplardan hem en birço­ ğunun tercüme edilmiş veya kopya edilmiş olan asıllan ( ...) hakikati ve Türk milletinin varhğmı ve benliğini cihan medeniyetine olan hizmet­ lerini tebarüz ettirmekten herhangi bir sebeple uzak bulunmuş idi. Halbuki, ilmi ve esash tetkikler üzerine yazılmış olan y en i ‘Tarihim izinH7 birinci kitabım gözden geçirdikten sonra anhyoruz ki,46* 46

Birinci Türk Tarih Kongresi, Konferanslar, Zabıt Tutanakları, Maarif Veka­

^

Atatürk’ün de bizzat katkılarıyla hazırlanan “Türk TarihiYün Ana Hatlan"

leti ve Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti Tarafından Terkip Edilmiştir, s. 16-17. adlı 606 sayfalık kitaptan ve 1932 yılı başlannda liseler için yazılan 4. ciltlik

“Türk Tarihi” kitabından söz ediliyor. Söz konusu kitaplar,

1930’lu yıllarda Türk tarih tezi doğrultusunda Atatürk’ün gözetiminde bir komisyon tarafından hazırlanmıştır. Bu eserler, Batı merkezci tarih an­ layışına taban tabana zıt çalışmalardır.


2 0 5 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T AR İ Hİ

Tûrkler, Anayurtları olan Orta Asya’dan Yontma Taş Devrini, milat­ tan 12 0 0 0 sene evvel geçirdikleri halde, AvrupalIlar ancak 5 0 0 0 se­ n e daha sonra bu devirden kurtulabilm işlerdir. D iğer taraftan da in­ sanlar, henüz ağaç ve kaya kovuklarında yaşarlarken, Türkler Orta Asya’da kereste ve m aden m edeniyetini meydana getirm işler, hay­ vanlan ehlileştirm işler, çiftçiliğe başlamışlardı. Cilalı Taş D evrine te­ sadüf eden Cum udiye Devri sonlarında buzulların çekilm esi ile vü­ cuda gelen m ühim tabiat değişm eleri sebebiyle bir çok Türk kabile­ leri m uhacerete başladı. Bu surede milattan 7 0 0 0 sen e evvel çiftçi­ lik ve çobanlığı ilerletm iş ve altm, bakır, kalay ve dem iri keşfetm iş olan Türkler, Orta Asya’dan yayıldıktan sonra gittikleri yerlerde ilk m edeniyeti neşretm iş (yaymış) ve böylece Asya’da, Çin, Hint ve m u­ kaddes yurt edindikleri Anadolu’da Eti, Mezopotamya’da Süm er, Elam ve nihayet Mısır, A kdeniz ve Roma m edeniyetlerinin esasları­ nı kurm uşlar ve bugün yü ksek m edeniyeûerini takdir ve takip etti­ ğim iz Avrupa’y ı o zamanlar mağara hayatından kurtarmışlardır. “Muhaceret (göç) yollan üstünde ve muhacir kafilelerinin yerleş­ tikleri yerlerde yerlerde eskiden beri dünya alimleri tarafından yapıl­ mış ve yapılmakta olan arkeoloji, antropoloji ve etnografı tetkiklerin­ den bir çok Türk kavimlerinin birbiri ardmca Avrupa’n m h er tarafına yayıldıklan ve ilk m edeniyederi yaydıkları ve buralara Türk anayurdu olan Orta Asya’dan geçtikleri anlaşılmıştır. Harappa ve M ohencodero’da yapılmış olan arkeolojik tetkikler Hint medeniyetinin de Orta As­ ya’dan gelen Türk kollan tarafından tesis olunduğunu göstermektedir. “.. .Dünya m edeniyetinin Orta Asya’dan ve Türklerden diğer yer­ lere ve m illedere geçtiğini ispat eden mühim ve kuvvedi delillerden biri de Türk dilidir. Etimolojik tetkikattan başka, tarihi ve coğrafi tetkikat Türk dilinin birana dil olduğuna kanaat verecek bir mahiyet ve ehemmiyeti haizdir. Aym manayı ifade eden birçok iptidai kelimelerin Türkçe de dahil olduğu halde m uhtelif lisanlardaki karşılıkları, bazı şehir ve nehir gibi coğrafi isimleri kelim e teşekkülü cihetinden olan m ünasebederi y ek nazarda göze çarpmamak m üm kün değildir.”'*848

48

Birinci Türk Tarih Kongresi, Konferanslar, Zabıt Tutanaklan, Maarif Veka­ leti ve Türk Tarih Tetkik Cemiyeti Tarafından Terkip Edilmiştir, s. 5-7.


2 0 6 - S İ N AN MEYDAN

Esat Be/in bu

konuşm ası, T ü rk Tarih Tezi’n i savunm akla Batı

m erkezli tarih anlayışına savaş açm ak arasındaki ilişkiyi göstermesi bakım ından önem lidir. Esat Bey konuşm asında “ileri T ü rk uygarlı­ ğının”, “geri Batı uygarlığını" etkilediğini söyleyerek, yüzlerce yıldır Batı’n ın sahiplendiği gelişmiş uygarlık m irasını adeta Batı’n ın elin­ den almaya çalışm aktadır. Esat Bey ve on un gibi

kan” T ü rk

“uygarlığa sahip çı­

bilim insanları ve aydınlan konuşm alarında “duygusal"

ve “ham asi” değerlendirm elerden tam am en kurtulam asalar da ileri sürdükleri tezlerin iskeletini “bilim sel m antık" üzerine oturtm uşlar­ dır. T ıp k ı Esat Bey’in söz konusu konuşm asında

uygarlığının öncüsü olduğu” tezini,

“Türlderin dünya

etim olojik bulgularla, dil araş­

tırm alarıyla kanıtlam aya çalışm ası gibi, dönem in tarihçileri ve ay­ dınları da sunum larında ve konuşm alarında bilim sel yöntem lere başvurmuşlardır.

I. T ü rk

Tarihi T etk ik Cem iyeti G enel Katibi

Dr. Reşit Galip Bey,

Türk Tarih Tezi’n i detaylandırdığı,“Türk Irk ve Medeniyet Tarihine

Umumi Bir Bakış” adını taşıyan konuşm asında, ileri sürülen tarih tezlerinin bilimsel tem ele oturtulması gerektiğini şöyle ifade etm iş­ tir:

“... Tarih vesikalarla yazılır. Vesikalar ise, aranmakla bulunur. Bu itibarla Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti bu vadide bir araştırma ve arayanlar birliğidir. Araştırma n e kadar geniş ve ilmi usullere uygun olursa, arayanlar, sayıca ve kıym etçe n e kadar artar; gayrederin kay­ nağı vazife duygusunun feyziyle ne kadar kuvveüenirse, milli tari­ hin yakın uzak bütün safhalarıyla hakikat’ gün ün e erm esi o kadar

hızlanmış olur ”49 Dr. Reşit Galip Bey, aynı konuşm asında Batı’n ın sahiplendiği “gelişm iş eski uygarlıkların” T ü rk k öken li olduğunu şu sözlerle açıklam ıştır:

.. .İsveçli alim Karlgren, Ç in’de yapılan hafriyat neticelerini el­ de edilen vesikalan tetkik ve mütalaa ettikten sonra, daha sade ve açık bir ifade ile, Honan ve Mançurya eserlerinin bellti yerli bir m e­ 49

A.g.e., s. 99.


2 0 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

deniyete delalet edebileceklerim , ancak bu m edeniyetin gaipte, ‘Çin ırkından olmayan’, Meat b iç şüphesiz T ü rk ırkından olan bir halka m ahsus' tekniklerin tesiri altmda olduğunu ileri sürm üştür. “50 “....H in t’teki vaziyet Ç in’dekinin tamamen aynıdır. Orada da son yıllarda, tarihi devirlerdekm i doğurm uş olan eski m edeniyet keş folunm uş, bunun Orta Asya’nm brakisefal Alplileri (Yani Türkler) tarafından götürülm üş olacağı, bundan on yıl evvel Roland B. Diskon tarafından söylenmiştir. Hindin tarihi denirlerde ve son 19. asır ortalarına kadar birçok büyük Türk devletlerine ve imparator­ luklarım m erkez olduğu haürlatilmasma lüzum görülm eyecek ka­ dar yeni ve bilenen vakalardandır."51 Reşit Galip Bey, Çin ve Hint uygarlıklarıyla Türkler arasındaki ilişkiyi açıkladıktan sonra sözü T ürk Tarih Tezi’nin odağındaki k o ­ nuya,

Hititlerin ve Sürçerlerin Türklüğü konusuna, getirerek

şunla­

rı söylem iştir:

“...O zamana kadar Sami ve yerli olduğu sanılan Mezopotamya m edeniyeti, y erli sayılması imkansız ve çok daha kadim (köklü) Sa­ m i olmayan birırk m m akdıı. Bu ırk ve bu m edeniyet Orta Asya’dan gelm iştir. Bu m edeniyetin m üm taz m üm essilleri olan Süm erler, ba­ zı m uasır yabancı m üelliflerin (tarihçilerin) şim di ço k tekrar etm ek istem edikleri bir istilak ile Turanh, bizim daha doğrusu tabirimizle Türk ırkm dandır."52

“Türk Irk ve Medeniyet Tarihine Umu­ Sümerlerin değil, M ezopo­ gelişim ini sağlayan Plandılar ve Akatlann

Ayrıca, Dr. Reşit Galip,

mi Bir Bakış" adlı

konferansında sadece

tamya kü ltü r havzasının

da Türk oldukları tezini kanıtlam aya çalışm ıştır.53 50

A .g .e .,s . 115.

51

A .g .e ., s. 115-116.

52

A g. e., s. 117.

^

Kongredeki tartışmalarda bu konu üzerine bir hayli söz söylenmiş, ko­ nuşmacılar özellikle ve ısrarla Sümerlerin Türk olduklarım savunmuşlar­ dır. Birinci Türk Tarih Kongresi, Konferanslar, Zabıt Tutanaklan, s. 116120, 142, 153-157.


208 » S İ NA N ME Y DA N

Dr. Reşit Galip aynı konuşm asında

lıklarının

Mısır, Ege ve Roma uygar­

tem ellerini atanların da O rta Asya’dan bu bölgelere göç

eden Türkler olduğunu ifade etm iştir.34 Reşit Galip Bey, söz konusu konferansında en fazla

(Etilerin) Türklüğü tezi

Hititlerin

üzerinde durmuştur.

. ..Şim di sona bıraktığımız Eti’lere, öz yurdum uz Anadolu’n un m edeni simasını yükselten, ilk büyük m edeniyeti ve ilk büyük im ­ paratorluğu kuran haşmetli atalarımıza ve onlan takiben garbi Ana­ dolu m erkezlerinde devletler kuranlarımıza geliyorum . Şim diye ka­ dar yapılmış olan ilmi araştırmalar Etilerin Türk ırkım ait m üşterek antropolojik vasıllar taşıdıklarım meydana çıkarmıştır. “ “...Fakat, Etilerin kıyafetlerindeki en karakteristik şey, bum u yukarı bükülm üş kunduralarıdır. Bu b ir kar kundurasıdır. Kadeş’te kullanılmış olması Etilerin şimalde soğuk ımnükalardan geldikleri­ ni gösterir. Bunlara benzer kunduraları , Türkler, M ısır ve Suriye yerlileri arasına ithal ettiler ki, bu Türk fetihlerinin şimali (kuzey) m enşeini şaşamaz bir surette gösterir. “33 Dr. Reşit Galip,

Hitit ve Sümer uygarlıklarının Türklüğü tezine

karşı çıkan Batılı bilim insanlarının bilim sel olm aktan çok, duygu­ sal ve ön yargılı hareket ettiklerine inanıyordu. Bu inancını şu söz­ lerle dile getirmiştir.

. ..Sü m er Türkleri m edeniyetinin kumlardan bir harika doğar gibi çıhşm dan, Süm er yazılam an okunmasından som a bu m edeni­ yeti ve onun bıraktığı m etinleri mütalaa eden alim ler ilk samimi ka­ naatlerinin ifadesi olarak bunun Turarıh bir kavim tarafından, Tu­ randan getirilm iş bir m edeniyet olduğunu söylem işlerdi .”5 4556 “...Eti m edeniyeti keşfiyatmm uyandırdığı tesirler ve uğradığı telakkilerin seyri d e böyle olmuştur. Anadolu Eti m edeniyeti k eşfed ilir edilm ez hakiki ilim adanılan bunun Orta Asya’dan gelm e, Turanh bir m edeniyet ve bu m edeni­ 54

A.g.e., s. 120- 122, 124.

55

A .g .e ., s. 131-132.

56

A. g. e., s. 153.


2 0 9 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

yeti getiren Eti’lerin Turanlı b ir m illet olduğunu ifadede h iç tered­ düt gösterm ediler. Fakat Türkçülüğün dostu olmakla tavsif edilm e­ y ecek (bağdaşünlamayacak) cereyan yine kaşlannm bütün çatıklığı ve hokkasının bütün zahiri ile sayfalara döküldü. “57* Prof. Afet Hanım, I. T ürk T arih Kongresi’nde, uygarlığın Orta Asya’dan göç eden Türkler tarafından dünyanın dört bir yanma ya­ yıldığını kanıtlam aya çalıştığı konuşm asında Anadolu’da bilinen ilk büyük uygarlığı kuran

Hititlerin Türk olduğunu şu

sözlerle ifade et­

miştir:

“...Kafasını ve vicdanını en son terakki şuleleriyle güneşlendirm eye karar vermiş olan bugünün Türk çocukları biliyor ve bildire­ ceklerdir ki, onlar 400 çadırlı bir aşiretten değil, on binlerce yıllık ari, medeni, yü ksek bir ırktan gelen yü ksek kabiliyetli bir millettir. (Sürekli alkışlar) “Bir d e şunu iyi bilm ek lazım dır ki, Etileniniz, Atalarımız, bu gün kü yurdum uzun ilk ve otokton sakini ve sahibi olmuşlardır.Bu­ rasım binlerce yıl evvel, anayurdun yerine ö z yurt yaprmşlardır.Türklüğün m erkezini Altaylardan, Anadolu-Trakya’ya getirm iş­ lerdir. Türkiye Cum huriyeti’n in sarsılmaz tem elleri bu ö z yurdun çökm ez kaynaklarmdandır. (Alkışlar) “ “Bu m ukaddes yurdun öz varisi, o büyük yüksek, asil Türk kavm inin bu gün kü g e n ç ve dinç çocuklandır. (Sürekli alkışlar)™ Afet Hanım bu sözleriyle Türklerin Anadolu’ya sonradan gelme değil, bu toprakların yerlisi olduklarının altını çizerken, sürekli tekrar­ lanan “4 0 0 çadırlık bir aşiretten büyü k bir imparatorluğa dönüşm e ” te­ zinin doğru olamadığını belirtmiştir. Afet Hanım’ın: “Onlar (Türkler) 4 0 0 çadırlı bir aşiretten değil, on binlerce yıllık ari, m edeni, yüksek bir ırktan gelen yüksek kabiliyetli bir millettir.’’ diyerek karşı çıktığı “Ana­

dolu'ya sonradan gelen 40 0 çadırlık aşiret Türkler... ’’ tezinin doğru ol­ mayacağını Atatürk daha 1928 yılında şöyle ifade etmiştir: 57

A. g. e., s. 155. Afet Hanım, “Tarihten Evvel ve Tarih Fecrinde”, Birinci Türk Tarih Kong­ resi, s. 40-41.


210 • Sİ NAN ME Y DA N

.. Türkler bir aşiret olarak Anadolu’da im paratorluk kuramaz. Bunun başka türlü bir açıklaması olması gerekir. Tarih bilim i bunu mutlaka meydana çıkznnahdır."59 Afet Ham m ’ın 1 9 3 2 yılında Türk Tarih K urultayındaki sözleri, A tatürk’ün 1 9 2 8 yılında dile getirdiği bu sözlerle birlikte değerlen­ dirildiğinde daha fazla anlam kazanm akta ve Afetinan ile Atatürk arasındaki

“düşünsel bağı” açığa çıkarm aktadır. A tatürk, 1 9 3 1 ’de, “400 çadırlık bedevi bir kabile” efsanesinden başlatan

Türk tarihini

analayışın artık terk edileceğini şöyle ifade etmiştir:

“ TürMeri bütün dünyaya yeni bir m illet olarak tanıtan görüş bi­ zim d e içim ize girm iştir.D ört yüz çadırlık bedevi b ir kabileden bir imparatorluk ve m illet tarihi başlatmak.. .İm paratorluk zamanında TürM erin görüşü de bu m erkezdeydi. Evvela m illete tarihini, asil bir millete m ensup bulunduğunu, bütün m edeniyetlerin anası olan ile­ ri bir m illetin çocukları olduğunu öğretm eliyiz "60 Türk Tarih Tezi’nin en ateşli savunucularından biri de Ord. Prof. Şemsettin Günaltay’dı. Günaltay, II. Türk Tarih Kongresi’nde yaptığı konuşm ada en ço k Hititlerin ve Sümerlerin Türklüğü kon u­ su üzerinde durm uştur. Günaltay konuşm asında Hititler ve Sümerler dışında Ö n Asya’daki diğer gelişmiş uygarlıkların da Orta As­ ya’dan geldiklerini söylem iştir:

‘ . . . ö n Asya’n ın bütün kavim leri Orta Asya’dan gelm işlerdir; bunlar Türktür ve Türk kültür ve m edeniyetini, Orta Asya’dan Me­ zopotamya'ya ve Anadolu'ya yani ö n Asya'ya bunlar taşımışlar­ dır."61 Günaltay, aynca eski Mısır uygarlığım yaratanların da Türk kökenli olduklarını ifade etm iştir.62 I. ve II. Türk Tarih Kongresi’nde pek çok tez gündeme getirilmiş­ se de üzerinde en fazla durulan tez

59

“Hitiderinve Sümerlerin Türklüğü”

Sadi İrmak, Atatürk, Bir Çağm Açılışı, İstanbul 1984, s.373.

60

Başar, a.g.e., s.112.

61

Şemsettin Günaltay, "Türk Tarih Tezi Hakkında Intitakların Mahiyeti ve Tezin Kati Zaferi”, Belleten, 1938, Sayı, 7-8, s.358-362.

62

A. g. m ., s.3 6 2 -3 6 5


211 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

tezidir.6364Konuşmacılar, tezlerini kanıtlamak için bazen dinleyenlerin dudaklarında hafif tebessümler yaratan ilginç kanıtlar ileri sürmüşler­ dir. Örneğin II. Türk Tarih Kongresi’nde

Profesör Garstang, Eti

(Hitit)

hükümdarlarından Murşili’nin seferlerinden ve zaferlerinden söz eder­ ken onun askeri dehasını Atatürk’ün askeri dehasına benzetmiştir.

“...M urşil’in seferleri, bize bu hususta daha ç o k şeyler öğret­ mektedir. Bunlar, asrımızda yalnızca Türklerin şefinde (Atatürk) da­ ha yü ksek olarak görülen, askeri bir dehayı gösterir."6* Türk Tarih Kurum u üyelerinden

tay, I ve II T ü rk Tarih

OrA Prof. Şemsettin Günal-

K ongrelerinin Türk Tarih Tezi’ni kesin olarak

kanıtladığını şöyle ifade etm iştir. 63

Birinci Türk Tarih Kongresi’nde Yusuf Ziya Bey, “Mısır Din ve flahlannm Türklükle Alakası” adlı bir konferans vermiştir, (s.2 4 3 -2 6 0 ) Ziya Bey, konferansında Mısır uygarlığının Türkler tarafından kurulduğu tezi üze­ rinde ayrıntılı olarak durmuştur. Mısır tamularının Türk kökenli oldukla­ rını iddia eden Yusuf Ziya Bey, Mısır dilinin Türk dilinden etkilendiğini de söylemiştir.Yine Birinci Türk Tarih Kongresi’nde Hasan Cemil Bey, “Ege Medeniyetinin Menşesine Umumi Bir Bakış.” adlı konferansında (s.199-232) ve bu konferans üzerinde yapılan tartışmalarda (s.233- 237) Ege uygarlığının kuranların Türk kökenli olduklan iddia edilerek, Ege’de konuşulan dilin Orta Asya kökenli olduğu noktasından hareketle bu tez kanıtlanmaya çalışılmıştır. Aynca Birinci ve İkinci Türk Tarih Kongresin­ de bir çok bilim adamı, Roma İmparatorluğunun kurucusu Ecrüsklerin de Türk kökenli oldukları belirtmiştir. Dr. Reşit Galip, yaptığı konuşma­ da Mısır ve Ege uygarlıklarını kuranların Türkler olduğunu belirttikten sonra Roma uygarlığını kuranlann da Türk kökenli olduklarını ifade et­ miştir: “...Golvalılann b irk o lu olduğu söylenen ve İtalya’nın en eski ka-

vimlerinden biri olan Ombriyerler Etrüsklere Turkus derlerdi. ..Bu keli­ m e Cezri'nin Türk kelim esi ile dikkati celp ve aşikar yakınlığı işaret edil­ meye değerlidir. Diğer bir m ü ellif Martha, ‘Etrüks Dili’ adlı kitabında E ırüskçenin Fin- Uğur dillerinden olduğu kanaatini ileri sürmektedir." “Reşit Galip Beyin Konuşması" Birinci Türk Tarih Kongresi Konferanslar, Zabıt Tutanakları, Maarif Vekaleti ve Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti Tara­ fından Terkip Edilmiştir, s. 124 64

J. Garstang, Muharip Eti Hükümdarlarının Stratejisi, s.5 0 -5 1 .


212 • Sİ NAN MEYDAN

" . . . Kongrede, emsalsiz Türk dehasının , asırların karanlıkları içinde bulup çıkardığı Türk Tarih Tezi, yine o dehanın saçtığı nur­ lu şualar yardımı ile esas ve metotlara dayanılarak izah edildi ve y o ­ rum yapıldı. Kötü bir anlayışa saplananlara, inatçılara, tenkit ve iti­ razlarını kongre önünde serbestçe yapabilmelerine im kan verildi. D enilm ek istenilen sözler söylendi. Fakat ilmi bir kıymeti olmayan bütün bu tenkit ve itirazları çürütmek p e k kolay oldu. Tenkitler Türk Tarih Tezi’nin ilmi kıymetini nazarlarında bir k ere tebarüz et­ tirmekle nihayetlendi.

“Bilinci Türk Tarih Kongresi, Tarih Tezi’n in dahilde zaferi ile neticelenm işti. İkinci Türk Tarih K ongresi ise, tezin cihan alimleri karşısında izahı ve cihan alimlerinin ilm i tenkitlerine arz edilm esi imkanım vermişti. İkinci K ongre daha parlak bir şekilde sona erd i T ürk Tarih Tezi’n e taç giydirildi. Selahiyetler büyük alimler, yeni açılan bu tetkik sahasında yapılan araşormalan takdirle karşıladılar. .. Türk Tarih Tezi artık kati surette m uzaffer olmuştu. ’65 Tarih kongrelerine sunulan bazı bildiriler şunlardır. 19 3 1 yılında toplanan

1.

Reşit G alip,

I.Türk Tarih Kongresi’ne sunulanlar

“Türk Irk ve Medeniyet Tarihine Umumi Bir Bakış”

(Bu bildiride başta Süm erler olm ak üzere M ezopotamya toplum lannın T ürklükleri kanıtlanm aya çalışılm ıştır. (s. 1 1 6 -1 2 0 , 1 42, 1 5 3 -1 5 7 ) 2. Zayti Frenç,

“Hint Akraba Kavimleri Arasında”.

3. Yusuf Ziya Bey,

4.

“Mısır Din ve ilahlarının Türklerle Alakası”.

Hasan Cem il Bey,

“Ege Medeniyeti’nin Menşesine Umumi Bir

Bakış”. 5. Afet H anım ,

“Tarihten Evvel ve Tarih Fecrinde”.

“Türkçe ve Diğer Lisanlar Arasındaki İrtibat­ lar. İptidai Türk Aile Hukuku İle Hindo-Avrupa Aile Hukuku Arasında Mukayese”.

6. Sem ih Rıfat Bey,

7. Şevket Aziz Bey, 65

“Türklerin Antropolojisi”.

Günaltay, a. g. m., s. 338


2 1 3 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T AR İ Hİ

8. Şem settin Bey,

“İslam Medeniyetinde Türklerin Mevkii”.

9. Sadri M aksudi Bey,

10.

“Tarihin Amilleri”

Köprülüzade Fuat Bey,

“Türk Edebiyatına Umumi Bir Bakış”

11.

Afet Hanım,

12.

Orta Kurun Tarihine Umumi Bir Bakış”

“Yerli Tarih Kitabı, Türk Tarihi’nin Ana Hat­ ları Hakkında Mülahazat”

13.

Yusuf Hikm et Bey,

Avam Galanti Bay,

14. Halil Ethem Bey,

15. Akçuraoğlu Yusuf,

1 9 3 7 ’de toplanan

“Şarka inhitat Sebepleri”

“Müzeler” “Tarih Yazmak ve Tarih Okumak”

II.Türk Tarih Kongresi’ne sunulanlar:66

“Kongreye iştirak Eden Yabancılar Adına Kong­ reyi Açış Nutku”

1. Eugene Pittard,

2.

Afetinan,

“Türk Tarih Kurumu’nun Arkeolojik Faaliyeti”

“Türk Tarih Kurumu Tarafından Alacahöyük’te Yaptırılan Hafriyatta Elde Edilen Neticeler”

3. Hamit Zübeyr Koşay,

4. Şevket Aziz Kansu,

“Ankara ve Civan’nm Prehistoryasında Ye­

ni Buluşlar” “Neolitik Devirde Küçük Asya İle Avrupa Ara­ sında Antropolojik Münasebetler.”

5. Eugene Pittard,

6. İbrahim N ecini Dilm en,

Türk Tarih Teorisinde Güneş Dil Te­

orisinin Yeri ve Değeri” 7. Yusuf Ziya Ö zer,

Son Arkeolojik Nazariyeler ve Subarlar”

“Altaykla Pazınk Hafriyatında Çıkarılan Ada­ rın Vaziyetini, Türklerin Defin Merasimi Bakımından izah”

8. Abdülkadir İnan,

9. Von Der O sten, 10. G utterbock,

66

“Anadolu’da Milattan önce Üçüncü Bin Yıl”

“Etilerde Tarih Yazıcılığı”

Bildiriler için bkz. ikinci Tûık Tarih Kongresi, (İstanbul, 20 -25 Eylül 1937) Konre Çalışmaları ve Kongreye Sunulan Tebliğler, TTK, İstanbul 1943, S.XXXVII.


214 • Sİ NAN ME Y DA N

11. Arif Lütfi M ansel,

12. 13.

Brand estin,

“Ege Tarihinde Akalar Meselesi”

“Etrtlsk Meselesinin Şimdiki Durumu”

Hasan Reşit Tanku t,

14. Kerim Erim ,

“Dil ve Irk Münasebederi Hakkında”

“Sümer Riyaziyesinin Esas ve Mahiyetine Dair.”

15.

“Şark Kaynaklarına Göre Müslümanlıktan Evvel Türk Kültürünün Arap Yarımadasındaki izleri.”

16.

Geza Feher, “Turko-Bulgar, Macar ve Bunlara Akraba Olan Milletlerin Kültrü, Türk Kültürünün Avrupa’ya tesiri”

17. 18.

İsm ail H akkı İzm irli,

Reşit Rahm eti Arat, Ernest Von Aster,

“Türkelrde Tarih Zaptı”

“Felsefe Tarihinde Türkler”

19. Marguerita D ellenbach,

“Türklerin Antropolojik Tarihine Dair

Vesikalar” 20. 21.

Bossert,

“Türk Sanatının Keşfi.”

“Selçuk Türkleri Hakkında Antropolojik Bir Tetkik ve Neticeleri” Şevket Aziz Kansu,

2 2 . Henri V. Valois, 23.

“Garbi Asya'nın Irklar Tarihi”

Henri A. Alföldi,

2 4 . Kont Zici,

“Türklerde Çift Krallık”

“Macar Kavminin Menşeine Dair”

“Türkmen Stepinin Kabile Tarihi, Nüfusu ve Bunun Anadolu ile Münasebederi.”

2 5 . T .J.A rne,

26.

H.H. Saym an,”

Riyaziye Tarihinde Türk Okulu”

“Halk Bilgisi ve Cihanşümül Tarih Tetkiki Karşı­ sında öz Türklük ve öz Indö Germenlik”

27 . W .K eppers,

2 8 . H. Schell, 29.

“Eski Vesaik ilmi”

Sabri Atayolu,

30. Saffet Engin,

31.

C .B osch,

“Tarihte Anadolu”

32. Nevzat Ayaş,

Türkler ve Tabiat Kanunu”

3 3 . Fatin G km en, 34.

Türk Kırmızısı”

“Eti ve Grek Dini Sistemlerinin Mukayesesi”

“Eski Türklerde Heyet ve Takvim”

“Türk Irkının Biyolojisine Dair Araştırmalar, Kan Gruplan ve Parmak İzleri” Sadi Irm ak,


2 1 5 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

“Kan Gruplan Bakımından Türk Irkının Menşei Hakkında Bir Etüt”

3 5. N urettin O nur,

36. Ş. Akkaya,

“Sümer Dilinin Babil Diline Tesiri” “Proto Etilere Dair”

3 7 . Remzi Oğuz Arık, 3 8 . Pralty, 39.

“Türklerde Hıristiyanlık”

A.Von G abain,

4 0 . T.H .Baltacıoğlu,

“Hun-Türk Münasebetleri” “Edremit Civarında Türk Aşiretleri”

4 1 . Kamil Kepecioğlu,

“Türklerde Spor”

4 2 . İsm ail H akkı İzm irli,

“Peygamber ve Türkler”

Bulunan Kitabe, Etrüskleriıı Anado­ lu’dan Neşet Ettiklerine Dair Dil Bakımından Ehemmiyetli De­ lili"

4 3 . W .B ran d esteın ,T im ıü 'd e

44.

Sadri Maksudi Arsal, “Beşeriyet Tarihinde Devirt ve Hukuk Mefhumu ve Müesseselerinin İnkişafında Türk Irkının Rolü”

“Eti (Hatti) nin Aşağı Mezopotamya He Siyasi ve Kültürel Mğnasebederi”

4 5 . L. Delaporte,

Bu bildirilerin pek çoğunda

Hitiderin ve Sümerlerin Türklüğü

üzerinde durulm uştur. T ürk Tarih Kurultaylarına sunulan bu bild i­ riler, Türk T arih Tezi’nin derinliğini ve içeriğini anlam ak için m ut­ laka gözden geçirilm elidirler. T ü rk Tarih Tezi’n in bilim sel niteliğin­ den kuşku duyanların, akadem ik titrin arkasına saklanarak T ürk T arih Tezi hakkında atıp tutanların, bu bildirileri incelem edikleri kesindir. Bu bildirilerde, 3 0 ’lu yılların bilim sel kriterleri doğrultu­ sunda, Batı m erkezli tarihin dışında özgürce değerlendirm eler yapıl­ m ıştır. Ü stelik söz konusu tezleri ileri sürenler arasında

E. Pittard g i­

bi d önem in dünyaca üncü bilim insanları vardır. Atatürk’ün geliştirdiği Türk Tarih Tezi, bu tezi kanıtlamak için kurduğu Türk Tarih Kurumu ve bu kurumun düzenlediği Türk Tarih Kongreleri; Atatürk’ün gözetimi ve denetimi altındaki kom isyonlar ta­ rafından yazdınlan tarih kitapları, Doğu’yu, Doğuluyu ve Türkü aşa­ ğılayan; uygarlıktan habersiz, ilkel göçebe kabileler olarak gösteren Batı merkezli tarih anlayışının kalbine saplanan birer hançer gibidir ve Türk Tarih Tezi, adeta

emperyalist canavan ağır yaralamıştır:


216 « S İ NA N ME Y DA N

“. . . 1 5 yıl önce Türkün varlığını tarihten, adını dillerden ve ki­ taplardan kaldırmaya yeltenenlere karşı Türkün yüksek varlığını gösteren Büyük Ş e f Gazi Mustafa Kem al Hazretleri, Türk yurdunu ve istiklalini dünya tarihine şeref verecek bir kudretle kurtardıktan sonra, ona hakiki milli tarihini de öğretm ek istedi. Dünya’ya ilk m e­ deniyet ışığım veren , cihan m edeniyet tarihinin h e r safhasmda ve beşeri faaliyetlerin h er safhasmda yaratıcı varhğmm binbir delilini gösteren Türk m illetinin tarihini ilmi vesikalarla tespit ve neşretm ek üzere kurduğu Türk Tarih C em iyetini yüksek him ayesine aldı Ka­ ranlıklar yırtan ve asırlarca hakim olan dehasının derin kaynaklama­ dan ilham alan Cem iyet, geceyi gü n d ü ze katarak, onun çizdiği ana hatlar üzerinde Türk tarihini araştırdı. Ve Türk gençliğine 4 ciltlik b ir tarih kitabı verdi. Türk tarihine ve cihan tarihine um um i görü­ nüşüne yeni bir ışık ve yeni bir mana veren bu tarih kitaplarım okutmak vazifesini üzerlerine almış T ürk m uallim lerine Cemiyetin Türk tarihi sahasmda yaptığı ilmi tetkiklerin neticelerini gösterm ek ve m ekteplerim izdeki tarih derslerine verilecek y en i cep h eler hak­ kında meslektaşlar arasmda bir fikir ve h ed ef birhği vücuda getir­ m ek üzere M aarif Vekaleti ile Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti el ele ver­ d i 193 2 senesi tem m uzunda Ankara’da Birinci Türk Tarih K ongresi’n i topladı. En asil bir gayeye hayatlarım vakfetmiş olan yüzlerce meslektaş m em leketin her tarafından Ankara’ya koştular. Büyük Gazi’n in y ü ce ve kudu varhğmm aydınlattığı samimi b ir çalışma hava­ sı için d e milli davayı sarsılmaz bir iman ile kuvvedendirerek iş ba­ şına döndüler. “67 1. T ü rk T arih Kongresi konferanslarının ve zabıtlarının toplan­ dığı

“Birinci Türk Tarih Kongresi” adlı

eserin

“önsözünde” yer

alan

yukarıdaki ifadeler, T ürk T arih T ezi’nin, “T ü rk ’ü n adını tarihten sil­ m ek isteyenlere”, yani Batı’ya T ü rk ’ün yüksek varlığını gösterm ek, T ü rk m illetinin gerçek tarihini belgelere dayalı olarak anlatıp bu ka­ nıtlara dayalı olarak T ü rk ve dünya tarihi hakkında yeni tarih kitap­ ları yazm ak ve T ü rk gençlerini bu yeni tarih anlayışına uygun ola­ rak yetiştirm ek gibi am açlar taşıdığı anlaşılm aktadır. Bu bakım dan 67

Birinci Türk Tarih Kongresi, s.V-VI.


217

• A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Türk Tarih Tezi, Batı merkezli tarih anlayışına başkaldırm ak anla­ m ında “bağımsız”, sadece T ürk tarihini değil, dünya tarihini de ay­ dınlatm ak istediği için “evrensel”, belgelere dayalı olma kaygısı taşı­ dığı için “bilimsel”, T ürk gençlerinin tarih anlayışının biçim lendirilm esinde kullanılacağı için “ideolojik” ve T ürk uygarlığının dünya uygarlığına kaynaklık ettiğini ileri sürdüğü için de “milliyetçi” ola­ rak tanım lanabilir.

'Tarih Kurultaylarındaki Atatürk Atatürk, I ve II. Türk Tarih K urultayının en sadık katılım cıla­ rından biriydi. 3 0 ’lu yıllarda T ürkiye’nin önünde duran sorunlardan fırsat bulup m utlaka tarih kurultaylarına katılır, konuşm acıları b ü ­ y ü k bir dikkatle dinler, geceleri ise sofrasına çağırdığı tarihçilerle sa­ bahlara kadar sü ren tarih tartışm aları yapar ve çoğu kez kendi öz­ gün tezlerini ilk olarak sofrasındaki tarihçilerle paylaşırdı.Tarih k u ­ rultaylarına sunulan bildirileri en ince ayrıntısına kadar inceler, n o t­ lar alır, eleştirilerini ve eleştiri gerekçelerini sıralardı 1 9 3 7 yilındaki II. Türk Tarih Kurultayı’na yerli ve yabancı b i­ lim insanları tarafından sunulan 9 0 kadar bildirinin tamamım oku­

yan Atatürk, görüş ve eleştirilerini ayrı ayrı tüm bildirilerin altına yazarak T arih Kurumu’na gönderm iştir. Türk T arih Kurumu başkanlarından U luğ iğdem ir, Atatürk’ün bir gecede 10-15 bildiri oku­

duğuna tanık olm uştur.68 Atatürk, bazen de kongreye sunulacak bildirilerin hazırlanm a­ sında tarihçilere yardım etm iş, hatta bazen bütün bir bildiriyi bizzat kendisi hazıram ış, konuşm acıya sadece, o bildiriyi sunm ak kalm ış­ tır. Tarih Kurum u başkanlarm dan H asan C e m il Çam bel, sunacağı bildirinin hazırlanm asında Atatürk’ün kendisine nasıl yardımcı ol­ duğunu şöyle anlatmaktadır:

“Bir tarih kongresinde ben d e Ege medeniyeti hakkında bir konferans verecektim. Kongrenin hazırlık günlerinde, geceleri arka­ daşların yazıları birer birer sofrada okunurdu. Sıra gelince, ben d e 68

Uluğ İğdemir, Yılların İçinden, Ankara 1991, s.36.


218 • Sİ NAN ME Y D A N

okudum. Toplantı sabahın dördüne kadar sürdü. Dağılırken, Ata­ türk bana, ‘Sen kal!’ dedi. Herkes gittikten sonra, ‘Gel şu küçük ma­ saya geçelim, ön ce birer kahve, sigara içelim. Sen kağıtlarını bana ver. İyi materyal toplamışsın, fakat dağıtmışsın’dedi. Ege m edeniye­ tini iyi biliyordu. Yeni arkeoloji, filoloji, antropoloji keşiflerini, vesi­ kalarını, Batı bilginlerinin ciltlerce son eserlerini incelemişti. Ege medeniyeti, onun için bir dava, medeniyetin ilk menşei davası, bir Türklük davası olmuştu. ‘Bugün artık Yunan mucizesi diye bir ha­ kikat kalmamıştır.’ (. ..jMedeniyetin ilk beşiği Orta Asya’dır. Sonra Orta Şark, sonra Girit ve sonra Yunanistan’ Bu sözler, son keşiflere ve vesikalara dayanan yeni çağdaş Batı bilginlerinin en yeni ilmi hü­ küm leri değil miydi?... “O benim m üsvedde tomarımı karıştırıyor, durup düşünüyor, hafızasını işletiyordu. ‘Şimdi sen yaz. ’ dedi. Dört saat durmadan o söyledi ben yazdım. Ortalık ağarırken, benim konferans yeni şeklin­

de meydana çıktı. Bana okuttu ve kendisi dinledi. ‘Şimdi oldu! Ar­ tık gidelim ’ dedi. Bu benim değil onun eseriydi. “ Ertesi akşam sofra kalabalıktı. Bir aralık bana ‘Sen konferansı­ nı hazırladın mı?’ diye sordu ve misafirlere dönerek, ‘A rzu buyurur­ sanız dinleyelim, ’dedi. Ben kalktım ve Atatürk’ün eserini kendimin olarak okudum .”69 1 9 3 7 yılında toplanan II. Tarih Kurultayı’nda Atatürk’ün tezleri ele alındı. Bu kurultaya katılan yabancı bilim adamlanndan biri de is­

veçli arkeolog T.J. Ameydi. A m e, ülkesine döndükten sonra 25 Ekim 1 9 3 7 ’de Svenska Dugblodet adlı gazetede “Atatürk’ün Dil ve Tarih

Teorisi” başlıklı bir makale yayınladı. A m e, makalesinde Atatürk’ün tarih tezlerini çürütm eye çalışıyordu. Atatürk, bu makaleyi okuduk­ tan bir gece sonra Türk Tarih Tezi’ni savunan tarihçileri Çankaya Köşkü’ne çağırdı. Tarihçilerin bu konudaki görüşlerini dinledikten sonra: “ Yani dem ek istiyor k i ” dedi ve devam etti: "Orta Asya 'nm altı

bomboştur.” Sonra, kıvılcımlar saçan o derin mavi gözlerini hafif k ı­ sarak yumruğunu masaya indirdi, arkasından da şunları söyledi: "Ea69

Hasan Cemil Çambel, Makaleler, Hatıralar, 2. bs. Ankara 1987, s.78.


2 1 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

kat, emin olunuz ki arkadaşlar, günün birinde bunun tam aksini or­ taya çıkaran delili bize yine onlar (Avrupalılar) verecektir." İsveçli profesörün m akalesindeki bir cümle Atatürk’ün hoşuna gitmişti: “ Türkmen bozkırlarında Milattan önce 1500 yıllarına doğru, uygarlığın aşırı derecede gerilediği tespit edilebilmiştir.Sebebi bilin­ meyen bu gerileme, yukarıda anılan Türk göçünden sonra meydana gelmiştir." A tatürk, bu cümleyi okuduktan sonra, biraz bekledi, bakışları­ n ı ufka doğru kaldırdı ve sonra dudaklarından şu sözler duküldü:

“İşte ilk ith a f burada. Bu bozkırlarda uygar Türkîer oturuyor­ d u Onlar göçe çıkınca, uygarlık tabii ki geriler."70 Atatürk’ün, T ü rk Tarih T ezi’n i çürütm ek için yazılan bir m aka­ lede geçen b ir cüm leyi yorum layarak, bu yorum u T ü rk Tarih Tezi’ni kanıtlam ak için kullanm ası, onun T ü rk T arih Tezi’ne ne kadar

rekten” inandığını

“yü­

gösteren kanıtlardan sadece biridir.

- Atatürk, o günlerde tarihsel çıkarım lar yapıp profesyonel bir ta­ rihçi gibi olaylar arasında neden sonuç ilişkisi kuruyordu. O, bilim insanlarındaki dikkate ve kıvrak zekaya sahipti.71

TORK DİL TEZÎ’NİN DOĞUŞU ve DÎL KONGRELERİ Atatürk, “dilin" ulusallaşmaya olan katkısını çok önceden fark etmişti. Yaşlı İm paratorluğun parçalanm a sürecinde dilin oynadığı role bizzat tanık olm uştu. O sm anlıdan ayrılarak bağımsız olmaya A. Dilaçar, Atatürk’e Saygı, Ankara 1969, s.465. ^

Bazen spekülatif, hatta marjinal tarih tezleri ürettiği oluyordu. Örneğin bir keresinde, Osmanlın son dönemlerine damga vuran devlet adamların­ dan Alemdar Mustafa Paşa ve Mustafa Reşit Paşa hakkındaki düşüncele­ rini ifade ederek, şu ilginç yorumu yapıyordu: “Alemdar Mustafa Paşa ile

Mustafa Reşit Paşayı severim, ama Alemdarin biraz kültürü olsaydı, cum­ huriyeti ilan ederdi. Mustafa Reşit Paşanın kültürü, Alemdarin gücü ile birleşebilsevdi, ben tarihe başka bir görevle girerdim." Ahmet Köklügiller, Atatürk'ün ilkeleri ve Düşünceleri, 8. bs. İstanbul 20 0 5 , s.205.


2 2 0 » S İ NA N * M E Y D A N

çalışan ulusların, ulusal kim liklerini güçlendirm ek için dili nasıl us­ talıkla kullandıklarını h iç unutam ıyordu. Balkanların kaybedilm e­ sin de “Slav Dil Enstitüsû’nün” ne kadar önem li bir yere sah ip oldu­ ğunu gözlem lem işti. Slav dili, Balkan uluslarının bir araya gelm esi­ ni ve Balkan milliyetçiliğinin keskinleşm esini sağlayan en güçlü araçlardan biriydi. Balkan ulusları, bağım sızlık ateşini dille körükle­ mişlerdi. Atatürk de Türk ulusal kim liğini Türk diliyle güçlendirm ek is­ tiyordu.

12

Temmuz 1932’de Türk Tarih Tetkik Cemiyeti’nin yanında

bir de Türk Dil Tetkik Cemiyeti kuruldu.Türk Dil Tetkik Cem iye­ ti’n in am acı, Türk d ilinin yapısı, diğer dillerle ilişkisi, tarih içindeki gelişim i konularında araştırmalar yapm ak, T ürk d ilinin öz güzelliği­ ni ve zenginliğini ortaya çıkarm aktı. T ü rk Dili T etkik Cem iyeti, Türk Dilini Araştırma Kurum u daha sonra Türk Dil Kurumu’na dö­ nüştürüldü.72 A tatürk, T ü rk Dil Kurum u’nu kurarken Slav Dil Ens-

titüsü’nden etkilenm işti. T ürk Dil K urum u, A tatürk’ün dil tezlerini tartışm ak ve derin­ leştirm ek için yine A tatürk’ün başkanlığında Dil Kurultayları düzen­ lem iştir.

I. Türk Dil Kurultayı, 2 6 Eylül- 5 Ekim 1 9 3 2 tarihleri arasın­ da İstan bu l’da toplandı. A tatürk, tarih çalışm alarına verdiği ön e­ m i, hatta daha fazlasını dil çalışm alarına veriyordu. T ü rk d ilinin

dünyadaki en eski dillerden biri, hatta dünyanın ilk dili olduğuna inanan Atatürk I. D il K urultayı’nda bu tezin tartışılm asını istiyor­ du. I. Dil K urultayı’nda zen gin T ü rk d ilin in k ök en in i aydınlatacak so n u çlar elde ed ileceğini üm it ediyordu. H eyecanlı ve inançlıydı. O günlerde dil kurultayın dan ö n ce ve sonra yakın çevresind ekilerle, bilg isin e görgüsüne inandığı kişilerle saatlerce sü ren “dil so h b etleri” yapıyordu: 72

Agah Sırrı Levend, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, TDK, 3. bs. Ankara 1972, s. 40 8 -4 0 9 ; Ruşen Eşref, “Türk Dili Tetkik Cemiyeti Na­ sıl Kuruldu?” Ülkü, Sayı 8, Eylül 1933, s. 81-97


221 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

“....Atatürk, incelemelerinin sonuçlarını, önem li konulardaki düşüncelerini kurultaydan önce ve kurultay sırasında akşamları ve yapılan özel toplantılarda, inandıklarına, güvendiklerine açıklıyor, onların da inanmalarını aydınlanmalarını, elindeki belgelerle kay­ naklarla sağlamaya çalışıyordu. Onlar da kurultaylarda, kendisinin huzurunda bu düşünceleri, her türlü karşı akım lar önünde kuvvet­ li inançla savunuyorlar, Atatürk’ün sözcülüğünü yapıyorlardı. Birin­ ci Türk Dil Kurultayı’n da, Atatürk’ün en ço k yorulan sözcüsü, Türk Dil Kurumu Tetkik Cemiyeti Başkanı Semih Rıfat olmuştu. İsmail Müştak Makoyan, İbrahim Nemci Dilmen, Ruşen E şref Onaydın, Falih Rıfkı A tay sayılı sözcülerdendi. “Semih Rıfat’ın o günkü bürün konuşmalarından Atatürk’ün başlıca dünya dilleri ve Türk dili halikındaki görüşlerini öğrenm ek ■mümkündür. Aslında Atatürk bütün dilciliğinin esaslarını, Birinci Türk Dil Kurultayı’n da sözcüleri ile açıklamıştır. Bu bakımdan Bi­ rinci Türk Dil Kurultayı’n m başlıca konuları, Atatürk’ün dilciliğinin başlıca esaslarını açıklam ak için önem taşır. . . ”73 Atatürk için dil konusundaki çalışm alar,

şıydı. Bu savaşın karargahı dil akademisi gibiydi.

İkinci Kurtuluş Sava­ Çankaya, adeta bir

Çankaya K öşkü’ydü.

Atatürk, neredeyse tüm gecelerini geçirdiği yemek salonuna bir karatahta getirtm işti, sofrasına davet ettiği bilim sel d üşünce yapısı­ na sahip kişilerle sabahlara kadar karatahtanın başında tartışıp du­ rurdu. Hasan Cem il Çam bel, gecesini gündüzünü dil çalışm alarıyla geçirm ekten dolayı yorgun düşen Atatürk’le bir gece kısaca sohbet etm e fırsatı bulm uştu:

..K öşke çağrıldığım b ir akşam, onu giriş kapışırım yarımdaki odada kendi kendine bilardo oynarken buldum . H enüz misafirler gelm em işti. Ben Dil Kurum unda çalışanlar arasında değildim , fakat o bu sırada bütün ruhuyla h e p dilde yaşadığı için bana dile dair ba­ zı şeyler söylem ekten kendini alamadı. Sözgelişi ben : Efendim , Bü-*35 ^

Vecihe Hatiboğlu, Ölümsüz Atatürk ve Dil Devrimi, Ankara 1973, s.34, 35.


222 • S İ N A N M E Y D A N

yük Frederik, 'Racine’in Atalie’sini yazabilm ek için bütün Yedi Sene M uharebelerini feda ederim ‘diyor. ‘Galiba siz d e Türk dilinin fethi­ ni, D um lupınar Zaferi kadar hayati görüyorsunuz, ‘dedim . Bilardo masasından bana döndü, ıstakayıyere dayadı ve gözlerinden saçılan derin b ir imanla , ‘Bundan h iç şüphen olmasm. ’ dedi."7* Atatürk, Dil Kurultaylarının devam ettiği günlerde bazı geceler kalem i eline alır, sabaha kadar dil konusunda bir şeyler yazar, son­ ra bu yazdıklarını dil konusunda çalışan birine verir ve ondan yazı­ n ın eksiklerini tamam lamasını, yanlışlarını düzeltm esini isterdi. Bu istekle en fazla karşılaşanlardan biri Hasan Reşit T anku t’tu: “Atatürk, vakit vakit kalem i eline alır düşüncelerinin coşkun

dalgalarını kağıda döker, bana verirdi. Ve tatlı tatlı gülerek şunu söylerdi: ‘Oku, olgunlaştır; bana tekrarla. ’A tatürk’ün bu gayretlerin­ den şunu seziyorduk; Türk tarih ve dil tezlerini uluslar arası bir Av­ rupa kongresine götürmek."*75 Atatürk, T ü rk T arih T ezi gibi T ü rk Dil Tezi’ni de kendisi geliş­ tirm işti. Bu nedenle en az tarih konusundaki çalışmalar kadar dil konusundaki çalışmalarla da ço k yakından ilgileniyordu; fakat hiç­ bir zaman tarihçileri ve dilcileri baskı altına alıp, onların araştırma­ larına, incelemelerine ve düşüncelerine herhangi bir sınırlama ya da yasaklama getirmiyordu. Atatürk’ün sofrasında herkes tarih ve dil konusundaki görüşlerini, eleştirilerini özgürce dile getirir, bu dü­ şünceler ve eleştiriler Atatürk’ün hakem liği altında özgürce tartışılır­ dı. A tatürk T ü rk Tarih K urum u’nu n ve T ü rk Dil K urum u’nun, her türlü baskı ve etkiden uzak, akadem ik çalışm alara devam etmesi ge­ rektiğini, 1 9 3 7 yılında Çankaya’da bir sohbet sırasında kurum un ileri gelenlerine söylem işti: “ Türk Dil Kurumunun çalışmalarına ilelebet iştirak ed ecek de­ ğilim. Kardeş Tarih Kurumunun kuruluşunu takip eden ilk yıllarda Tarih üzerine arkadaşları teşvik için beraber çalıştım. Bu kurum, taÇambel, a.g.e., s.56. 75

Niyazi Ahmet Banoğlu, Atatürk'ün İstanbul’daki Hayatı, C.II, 1974, s.324.


223 - A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

marnıyla teşkilatlandıktan ve ilmi çalışmalarına hız verdikten sonra, Tarih Kurumunun mesaisine karışmıyorum. Onlar, bildikleri gibi akadem ik çalışmalarına devam ediyorlar. Dil Kurumunun mesaisiy­ le de münasebetim böyle olacaktır. Dil alimlerinin, mütehassısları­ nın onlar gibi çalışmalarına m üdahale etmeyeceğim. Sizin d e m esa­ inizi ilmin son verilerine uydurmanız lazımdır."76

1. Hititçe, Sümerce ve Türkçe Arasındaki İlişki Hititlerin ve Sümerlerin Türklüğüne yönelik iddialar tarih kurul­ taylarında olduğu gibi dil kurultaylarında da ayrıntılı olarak tartışıl­ mış; Hitit ve Sümer dilinin kökeninin Orta Asya’ya dayandığı kanıt­ lanmaya çalışılmıştır. Kurultaylara katılan bilim insanları, özellikle Sü­ merlerin Türklüğünü kanıtlamaya çalışırken en fazla Süm er dili ile Türk dili arasındaki benzerlikler üzerinde durmuşlar; Sümerlerin Türklüğü tezini, her iki dildeki ortak kelimeler, gramer ve cümle ya­ pısındaki benzerlikler üzerine oturtmaya çalışmışlardır. Örneğin I.

Türk Dil Kurultayı’na sunulan: Semih Rıfat Bey’in, “Türkçe’nin Ari ve Sami Lisanlarla Mukayesesi”77, Ahmet Cevat Bey’in “Sümer Dili ile Bi­ zim Dilimizi Fonatik, Morfoloji, Lügat ve Nahvi Teşekkül Noktaların­ dan Mukayese”78 ve Agop Martayan Efendi’nin “Türk, Sümer, HintAvrupa Dilleri Arasında Mukayeseler”79 adlı bildirileri, Sümer dili ile Türk dili arasındaki ilişkiyi kanıtlamaya yönelik çalışmalardır. Özellikle Ahmet Cevat Emre’nin bildirisi, üzerinde durulmaya değerdir. Em re, kapsam lı bildirisinde Türkçeyle Süm erceyi, fonetik,

morfolojik ve sözlük bakım larından ayrıntılı olarak incelem iş ve çok önem li sonu çlara ulaşmıştır. . Em re, bildirisinde “Fonotik mukayese” başlığı altında şu değer­ lendirm elere yer vermiştir:

76

Utkan Kocatürk, Atatürk'ün Sohbetleri, Ankara, 1971, s. 42.

77

Birind Türk Dil Kurultayı Müzakere Zabıtları, Maarif Vekaleti, Devlet

A. g. e., s. 81-94.

79

A g. e., s. 94-105.

Matbaası, İstanbul 1932, s.21-65.


2 2 4 » s İn a n

1. 2.

m eydan

Süm ercede T ürkçe’nin sekiz vokalinden yedisi tesbit edilm iştir. Arapçadaki “ayın” sesi Türkçede olduğu gibi Süm ercede de yoktur.

3.

Süm ercede ve Türkçede “P ve V

seslerine henüz rastlanama-

m ıştır. Türkçede “v” ile başlayan sözlerin çoğu eskiden “b” ile başlam aktaydı, (bar, var; bir, vir)

4.

Bazı T ürk lehçelerindeki “n,“g” sesi Süm erce de vardır.

5.

Her iki dilde d e vokal (sesli) grubuyla başlayan kelim e yoktur.

6.

E n önem lisi her iki dildeki benzer vokalik ahenktir. (vokallerin benzeşm esi)

7.

8.

Türkçedeki “ç” sesi, Süm ercede “z” biçim inde kullanılm aktadır. Süm ercede de Türkçedeki gibi “ses düşm esi”ne sıkça rastlanm aktadır.80 Em re, “Morfolojik mukayese” başlığı altında ise şu değerlendir­

m elere yer verm iştir: 1.

Süm ercede ve Türkçede süzüklerin kökü genellikle ‘te k heceli­

dir” Süm ercede aynı kökten ayrı vokallerle isim ve fiil m adde­ leri oluşturm ak vardır. 2.

Her iki dilde d e kadın v e erkek adlar için farklı kullanım lar söz konusu değildir, (müennes-müzekker).

3.

T erkip yöntem iyle oluşturulan adlarda bir yapılış benzeyişi var­ dır. Ö rnek: egal (Saray: e-ev, gal -büyük), lugal (Kral: lu -ad am

, gal -büyük) vs. “Namlugal, krallık dem ektir.; fakat Sümerce 'nam’ bizim ‘-lik” eklentisi (eki) gibi kendi kendine kullanılma­ yan, müstakil manası olmayan edat değildir, keyfiyet ve m eslek manasında bir isimdir. Bizim ‘g üllü k’ ve gülhane’ mukayese ol­ sun (karşılaştırılsın) (-lik ve hane mekane delalet eder, (karşı­ lıktır) Ama -lik müstakil (tek başına) manasız, hane manalıdır.) Buna göre bu gibi unsurlara henüz hakiki perifxe denemez. Bunlar teşekkül halinde perifex’lerdir. Tayini unsurların, isim­ Yeni Türk, C.I, n r.l.E k im 1932; Kazım Yetiş, Atatürk ve Türk Dili, C.I, TDK , Ankara 20 0 5 , s.358


2 2 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

den ewe/ gelmesi ihtiyacından doğmuş bir teşekküldür. Sü­ mer cede müstakil manası olmayan bazı sesler d e terkiplere gi­ rer; fakat bunlar da hakiki perefix’ler değildir; çünkü aynı m a­ na ile m uhtelif (çeşitli) m addeler teşkiline yaramıyorlar; bizim ‘vazgeçm ekteki Vaz’ gibidirler. Vaz, yalnız bir fiilde mevcuttur; muayyen bir mana ile en fazla kelimenin terkibine girmiyor; bundan dolayı hakiki perefixe, mesela Latincedeki 're' veya ‘im ’ perefixe’leri gibi bir unsur değildir..."81 4.

Her iki dilde de ism in halleri birbirine benzem ektedir. Süm ercede locatif (sükûn hali) - a Türkçede -da/-ta. Süm ercede ablatif (hareket-başlama hali) -ta , Türkçede de böyledir. -tan/-dan, Türk dillerinde bu iki durum un kökenlerinin aynı olduğu an­ laşılm ıştır. Ö rneğin O rhun Kitabelerinde bu iki halin kökeni birdir. J . Deny, en eski şeklin -tanAdan olduğunu tahm in ed i­ yor. Süm erce de datif (hedef hali) -ra , bizd e - a şeklindedir.

5.

Her iki dildeki zam irler benzerdir. Birinci kişi zamirleri her iki dilde de aynıdır. Ö rneğin Türkçede birin ci tekil şahıs “ben”, Süm ercede “men” şeklindedir. Bugün Azeri Türklerinde “ben” ş. zamiri “men” olarak kullanılm aktadır. Aynva Süm ercede “lu

me” T ürkçe “adam ım ”; Süm erce “e mu” T ürkçe “ev im” b içi­ m indedir. Ü çüncü şahıs possessifi Süm ecede “n i” dir. Bizde de üçüncü şah ıs hallerinde “n ” sesi vardır. Ü stelik Çağatayca, Aze­ rice ve daha başka T ürk lehçelerinde bu “n ” sesi aynen Süm ercedeki gibi “n i” biçim inde kullanılm aktadır. Örnek: Süm erce

“A m am ”, Türkçe “A nasım ”; Süm erce “s u n a ”, T ürkçe “d in e ”; Süm erce “saba na”, T ürkçe “yüzü ne” g ib i... Ayrıca, Süm erce “Sig mu”, Türkçe “Sıkar ım” (ben), Süm erce

“Sig zu”, T ürkçe “Sıkar sın” (sen); Süm erce “Sig n i”, T ürkçe “Sıkar”(o)82 6.

İşaret m orfem i her iki dilde de benzerdir. Süm erlerde bu m or­ fem esas olarak “r” sesi olm asına karşın ara sıra “ru” ve “ur” şe­

81

A.g.e., s. 3 59,360

82

A.g.e., s.366


226 • Sİ N AN M E Y D A N

killerini de almıştır. Langdon’un gram erinde “r”’n in *1” ye dö­ nüştüğü, “u r”un ise “u l” biçim inde değiştiği görülm ektedir. Sü ­ m er cede işaret için kullanılan bu “u l” sözcüğünün Türkçedeki

“o”, “o l” işaret m onfem leriyle yakınlığı ço k açıktır. Nitekim “u”, “o” değişim ine Türk lehçelerinde çoklukla rastlanmaktadır. Ö r­ nek: -bulmak, -bolmak gibi . .. Em re, daha sonra “Lügat mukayesesi” başlığı altında Süm erceyle T ürkçe arasındaki sözcük benzerlikleri üzerinde durm uştur. Emre’nin belli başlı tespitleri şunlardır:

Sûmerce

Türkçe

1 .Gud ve guz (öküz)

Oguz-guz-ud (öküz)

2 Dağa (parlak)

Tang- dang (tan yeri, parlak)

3. Kud- kid-end (kemek)

Kes-mek (Bu kökte d-t-s değişimi var)

4. Tag-teg (dokunmak, yetmek)

Teg- değ (değmek)

5. Tüg (elbise)

Tok- toku-doku (dokumak)

6. Ara (parlak)

An-ang (duru, parlak)

7. Ul (Parlak, yıldız)

Ul diz- yul duz (yıldız)

8. Bar-bara

Bark (ev)

9. Tag (taş)

Tag-dağ (dağ, taş)

10. U l (Yaşama)

Tir-tiri (diri) Burada “r” Tye.dönüşûr.

ll.G iş-iş (ağaç,örman)

Yış -y a ş (orman) Orhun Kitabelerinde

12. Par (parlama)

Par (parıldayan)

13. Pirig (parlayış)

Pırıl (pırıltı)

14. Tır-Tur (ikamet, ikematgah)

Tur-(mak) (durmak)

15. On (yüksek olmak)

ağ (mak- menevi yükseklik)

16. Nig (şey)

Neng (şey) ve ne

17. Ad

Ata

18. Ama -am e (anne)

Ana

19.Ur, er (erkek)

E r- Erkek,

20. Ud (zaman)

ö d (zaman)

21. Uğu (zehirli şey)

Agu (zehir)


227 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ 22. tbil (oğul)

Oğul

23. Dingir

Tengri

24. Tur (küçük)

Torun

25. Uri (yukan ülke)

Ural (yüksek ülke)

26. Uru (yapı, tesis)

ör-mek,üremek

27. Nin (nine)

Nine83

Emre, her iki dilde de “baba”, “ana” ve “ata” gibi sözcüklerin benzer değil aynı olduğunu belirterek asıl şaşırtıcı olanın iki dilde­

ki sayılar olduğunu belirtm iştir.. Sümerce sayılar: Aş, min, eşşu, eş, lammu, ia, aşşa, imin, ussu, eîimmmu, us-u, uaşumin, niş, uşu, nimin, mini, yuş ve muş ve u ş ... 1.

Em re, her iki seride de on’dan sonraki sayıların on’a ilk sayıla­ rın eklenm esiyle (on-bir, on-iki, on-üç) oluştuğunu belirtm ek­ tedir. Em re, bu kuralın Fransızca, Rusça ve Rum ca gibi gdillerde olm adığını, onlarda tam tersine, bir-o n , ik i-on , ü ç-o n b içi­ minde olduğunu belirtm ektedir.84

2.

Süm erce “aş” diye adlandırılan sayı, Uygur Türklerinde “aş-nu” olarak görülm ektedir.

3.

Bazı Türkçe sayıların sonundaki “çı, ş, z ” sesleri bazı Süm er sayılannda da vardır. Süm erce “eş” T ü rkçe “üç” anlam ındadır, “ş” sesinin Süm ercede birçok kelim ede “ç” sesine karşılık geldiği dikkate alınacak olursa T ürkçe “ü ç”ün Süm erce “eç" olduğu gö­ rülecektir.

4.

Süm erce “usu” Türkçe “on” anlam ında, “eçuş” ise Türkçe “otuz” anlam ındadır. “Bizim o bir terkibimizden öbür çıkm ış olduğu­

na kim senin şüphesi yoktur; burada ‘o ’n un tesiriyle t nin Vl’ ol­ duğu (yani dış vokalin dudak vokaline değiştiğini) ve 'ü’n ün te­ siriyle ‘o ’n un ‘ö ’ olduğunu (yani ince vokalin kalınlaştığını) g ö ­ rüyoruz. Eç-us terkibinde 'e’n in ‘\i tesiriyle, o\ ’u ’ olduğu aşi­ kardır. S-z, t-s, tebeddülleriyle (değişimiyle) kim bilir hangi d e­ virde ‘otuz’ hazsıl olmuştur. Sümerce yuş' ve ‘m uş’ (60) altı on 83

A.g.e. s.263, 2 6 4

84

A.g.e., s. 3 64,365


2 2 8 * s İn a n

meydan

manasında bir terkiptir. Bizde altmış (altmuş) uş-on olduğuna g öre altı on ifadesine muadildir. Bizim yüz sayımız (onz-on-on) daha çıkm ış bir kaynaşmadan başka bir şey değildir. Bütün sa­ yı sisteminin iki lisanda tıpkı tıpkısına birbirine m utabık gel­ mesine im kan yoktur. Böyle bir mutabakat aynı aileye mensup başka lisanların da sa p sistemlerinde mevcut değildir.1®5 Em re, bildirisinin son bölüm ünde Süm erce

cümle yapısıyla

T ürkçe cüm le yapışım karşılaştırm ış ve Süm erce -T ü rkçe bazı cü m ­

sözcük sayısmm eşit olduğunu görmüştür. Ö rneğin Süm er­ “mu na ni gub” ve Türkçe karşılığı olan “bu onun için onu koy­ du” cüm lelerindeki sözcük sayısı eşittir. Aynca Süm erce “Lügatiyle (emag mi a) (mu m ani tur)” cüm lesinin Türkçe karşılığı olan “Kral (mabedine) (bu mu oraya onu getirdi)” cüm lelerindeki sözcük sayı­

lelerin ce,

ları eşittir.858687 Emre, bildirisini şu iddialı cüm lelerle bitirm iştir:

“Hiçbir garp alimi Süm erceyi, böyle ilmi metodla, mevcut lisan ailelerinden hiçbirine yaklaştıracak bir m ukayese yürütmemiştir. Ve yapılan tetkiklerde dilin bütün yapısına şamil bu gibi kuvvetli ben­ zeyişler bulunamamıştır. Benim mukayesemin (karşılaştırmamın) en ihtiyatlı alimlere bile ilmi ihtimal derecesinde bir kanaat verebi­ leceğini zannediyorum. Talih yordun ed er d e uzun zaman m ıhi ya­ zılarla uğraşmaya vakit bulursam ispatımı ikm el etm ek ( tamamla­ m ak) üm idini kuvvede besliyorum . ’®1 * * sje

I. T ü rk Dil Kurultayı’n ın en önem li özelliği T ü rkçe’n in dünya­ daki tüm dillerin kaynağı olduğunun filolojik analizlerle ve karşılaş­ tırma m etoduyla kanıtlanm aya çalışılm asıdır. Özellikle Hitit ve Sü­ m er dilleri ile T ürkçe arasındaki benzer n o k talan n altı ço k kalın çiz­ gilerle belirginleştirilm eye çalışılm ıştır. I. Türk Dil Kurultayı Müza­ kere Zabıtlarında: “ Türk dilinin g erek Süm er, Eti gib i eski Türk dil85

A.g.e„ s. 364, 365

86

A.g.e., s.366, 367

87

A.g.e., s: 368


2 2 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

leh ile, gerekse Sami ve Hint- Avrupa dillen ile m ukayesesinin ya­ pılması ve Türk dilinin bütün dünya dillerine kaynaklık ettiğinin is­ patlanması önerilm ektedir."88

18 Ağustos- 29 Ağustos 1934 tarihleri arasında İstanbul’da II. Türk Dil Kurultayı toplanm ıştır. II. T ürk Dil Kurultayı’nda, I. T ü rk Dil Kurul tayı’nda tem ellendirilen T ürk dil tezinin derinleştirilm esi­ ne çalışılm ıştır.

Necmi Bey,

Türk Dili Tetkik Cemiyeti Genel Katibi İbrahim

II. T ürk Dil Kurultay’m da yapılacak çalışm aları ve k a­

nıtlanm ası g ereken tezleri şu şekilde ifade etm iştir:

“...Kurultayın kararlaştırıp başarılması için ken di seçtiği umu­ mi m erkez heyetinin eline verdiği çalışma raporu şudur: ‘Türk dilinin gerek Süm er, Eti gibi en eski Türk dillen ile, g e ­ rek H int Avrupa, Sami denilen dillerle m ukayesesi yapılm alıdır.., Türk dilinin kıdo-öropen denilen dillerin şim diye kadar aranıp da bulunamayan ana kaynağı olduğu gü n d en gün e y er kazanmaktadır. Arap dilinde de Türk öz köklen aranıyor "89 Dil Kurultaylarına sunulan bazı bildiriler şunlardır:90

I. Türk Dil Kurultayı’na sunulanlar:

(2 6 Eylül, 5 Ekim 1 9 3 2 ):

“Türkçenin Ari ve Sami Lisanlarla Mükayesesi”

1.

Saim Rıfat Bey,

2.

D r. Saim Bey,

3.

Ahm et Cevat Bey,

4.

Agop Martayan Efendi,

“Türk Dili Bir Hint Avrupa Dilidir”

“Sümer Dili ile Bizim Dilimizi Fonotik, Mor­ foloji, Lügat ve Nahvi Teşekkül Noktalarından Mukayese” “Türk, Sümer, Hün-Avrupa Dilleri Ara­

sında Mukayeseler” 5.

M ehm et Saffet Bey,

“Türk Dilinin Kıdemi, Türkçenin Ari Diller­

le Münasebeti” 88

Birinci Türk Dil Kurultayı Müzakere Zabıtlan., s.456.

8^

“İkinci Türk Dil Kurultayı”, Türk Dili, Sayı 8, Eylül 1934, Türk Dili Tet­ kik Cemiyeti Bülteni, s.17-19.

90

Bu bildiriler için bk:. Birinci Türk Dil Kurultayı, Müzakere Zabıtları, Ma­ arif Vekaeleti Devlet Matbaası, İstanbul 1932.


2 3 0 * s İn a n

6.

m eydan

H akkı Nezihi Bey, “Türkçenin Diğer Dillerle Alaka ve Münase­

beti, Türkçenin Manevi Husisiyeti, Hint Avrupa lisan ı” 7.

R aif Paşazade Fuat Bey, “Dillerin Aynlması, Dillerin Zenginliği,

Halk Dilinin Ehemmiyeti ve İstılahlar, Lahikalar, Hindu-Avrupa Dilleri île Türkçe Arasında Birlikler, Ayrılıklar, Savti Muka­ yese” 8.

H üseyin Cahit Bey, “Dilimizin Hindu-Avrupa Dillerle Münase­

betini Araştırmak Lüzümü” 9.

Yusuf Ziya Bey, “Ecnebi Dillerle Mükayese Nasıl Yapılır.”

II. Türk Dil Kurultayı’na sunulanlar: ( 18 Ağustos, 22 Ağustos 1934) l.Y u su sf Ziya Bey, “Sam iler, T u ıan iler”

2 Ahm et Cevat Bey, T ü r k Dilinin Yapısı, Karakterleri ve Türk­ çenin Ural-Altay Dilleri île MÜkayesesi” 3. Dr. Şevket Aziz Bey, “Hint-Avrupa Dili Türk Dilidir” 4. H akkı Nezihi Bey, “Türklerin Menşei ve Türk Dili” 5. T ahsin Ö zer, “Meksika’da Müstamet (eski) Maya Dilindeki

Türkçe Kelimeler Hakkında İzahat” 6. Nairn Nazım O nat, “Türk Dilinin Sami Dillerle Münasebeti”

Dil Kurultaylarındaki Atatürk Atatürk, I. T ü rk Dil Kurultayı’n ı olduğu gibi II. ve III. T ü rk Dil K urultaylarını da yakından takip etm iştir. Atatürk bu kurultaylar­ da, k ongrenin düzenlendiği salonun sağ tarafındaki büyük bir loca­ da, yanında ism et İnönü, Şükrü Kaya ve diğer devlet adamlarıyla ve bazı kom utanlarla birlikte oturuyor, bildirileri ve eleştirileri büyük bir dikkatle dinliyordu. Kürsüdeki konuşm acılar önem li bir çıkış yaptıklarında bü tün kurultay bu sözlerin Atatürk üzerindeki etkisi­ ni m erak ederek ona doğru bakıyordu.91 Aslan Tufan Yazman, AtatOıkTe Beraber, İstanbul 1969, s. 288.


231 • A

T A T Ü R K

VE

T Ü R K L E R İN

SA K LI

TA RİH İ

Atatürk, ağır siyasi işlerine rağmen, ne yapar eder, bir yolunu bulur dil kurultaylarına katılır, bildirileri dinler, görüş ve eleştirile­ rini dile getirdikten sonra kurultay salonundan ayrılırdı. Eğer yoğun işleri dolayısıyla bir toplantıyı kaçırırsa, o gün bildiri sunan d ilcile­ ri akşam köşke çağırır, bildirilerini dinler, sabaha kadar onlarla so h ­ bet eder, görüş alışverişinde bulunurdu. Atatürk, T ü rk Dil Tezi’ni kanıtlam aya çalışan bir dilbilim cinin istek ve heyecanıyla, 1 9 3 2 1 9 3 8 arasındaki üç dil kurultayının neredeyse tüm toplantılarına katılm ıştı: Atatürk, 2 4 Eylül 1 9 3 2 ’de I.T ürk Dil Kurultayı’nı düzenleyen kurul üyelerini ve bazı dilcileri D olm abahçe Sarayı’nda toplamıştı. Saat 1 5 .0 0 ’de başlayıp, gece yarısına kadar devam eden toplantıda kurultaya sunulacak tezler gözden geçirilmişti. 26 Eylül 1 9 3 2 ’de Dolm abahçe Sarayı’nda çalışm alarına başla­ yan Türk Dil Kurultayı’nın açılış toplantısına katılm ıştı. 27 Eylülde, konuğu ABD G enelkurm ay Başkanı Gn. Mc. Arthur’la I.Türk Dil Kurultayı çalışm alarına katılıp, Ahmet Cevat (E m ­ re), Prof. Dr. Saim Ali (Dilem re), Agop (Dilaçar)’ın tezlerini ve tar­ tışmalarını dinlem işti. 28 Eylül’de saat 1 4 .0 0 ’dan itibaren kurultay salonuna gelerek, H akkı Nezihi, Artin C ebeli ve Prof. Yusuf Ziya (Ö zer) Beylerin tez­ lerini dinledi ve T ürk Dil T etk ik Cemiyeti (T D T C ) yöneticilerinden Ruşen Eşref (Onaydın) ve Celal Sahir (Erozan) Beylerle görüşmüştü. 29 Eylülde, kurultay toplantı salonunda öğleden sonra 1 4 .0 0 1 8 .0 0 arasında Ragıp Hulusi (Ö zdem ), Semih Rıfat (H orozcu) ve Hasan Ali (Yücel) Beylerin tezlerini dinlemişti. 1-5 Ekim arasındaki tüm toplantılara katılm ış, bildirileri dinle­ mişti. 7M art 1 9 3 3 ’de TD TC Genel M erkez Kurulunu topladı, toplan­ tıda Arapça ve Farsça kelim elere karşılık bulunm ası için bir

keti yapılmasına

dil an­

karar verilmişti.

17 Ağustos 1 9 3 3 ’de Yalova’d an İstanbul’a d önen Atatürk, D o l­ m abahçe Sarayı’nda TD TC kurulu üyeleriyle bir toplantı yapmıştı.


232 • S İ NAN M E Y D A N

12 Ağustos 1 9 3 4 ’te T D T C üyelerinin D olm abahçe Sarayı’ndaki II. toplantısına başkanlık etmişti. 19 Ağustosta öğleden sonra 14 .0 0 den itibaren kurultay toplan­ tı salonuna gelerek akşama kadar konuşm alan dinlemişti. 20 Ağustos’ta 1 4 .0 0 -1 8 .0 0 arasında II. Türk Dil Kurultayı top­ lantısına katılarak Nairn Hazım (O nat) ve Yusuf Ziya (Özer) Beyle­ rin tezlerini dinlemişti. 23 Ağustos’a kadar her gün aynı saatler arasında kurultay top­ lantılarına katılarak su n u lan bildirileri dinlem işti. 14. Nisan 1 9 3 5 gecesinden başlayarak uyumaksızın, Çankaya K öşkü’nde dil bilginleriyle çalışm ıştı. 25 Kasım 1 9 3 5 ’de Cenevre’de bulunan Afetinan’a yazdığı m ek­ tupla birlikte, Çankaya’daki sofrasında çekilm iş bir fotoğrafı imzala­ yıp gönderm işti. 22 Ağustos 1 9 3 6 ’dan itibaren III.D il Kurum unun pek çok top­ lantısına katılm ıştı. Atatürk, 5 Eylül 1 9 3 8 ’de durum unun ağırlaşması üzerine vasi­

Vasiyetinin 6. maddesinde îş Bankasındaki hisse­ lerin gelirlerinin her yıl Türk Tarih ve Türk Dil Kuramlarına eşit miktarda paylaştırılmasını istemişti.92 yetini yazdırmış.

1 9 3 0 ’lu yıllarda Türkiye’de, eğitim ve kültür konulu herhangi bir toplantıda, ya da kültürel işlevli herhangi bir resmi açılışta k o ­ nuşanlar mutlaka T ü rk Tarih ve Dil T ezi hakkında ve bu tezin temel taşları olan

Hiüderin ve Sümerlerin Türklüğüyle ilgili birk aç söz sarf

ederdi. Ö rneğin, 9 O cak 1 9 3 6 ’da Dil T arih ve Coğrafya Fakülte­ s in in açılışı dolayısıyla konuşm a yapan

Nafi Atuf Kansu,

Süm erle­

rin ve H ititlerin Türk kökenli olduklannı kanıtlam aya çalışm ış.93 92

httpAdk.org.try atatuık.htmL

93

Nafi Atuf Kansu, “Yeni Fakültemiz", Ûlkû, Sayı 36, Şubat 1936, s. 401402.


2 3 3 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I TARİ . Hİ

Prof. Afetinan ise,

aynı fakültedeki ilk dersinde H ititlerin ve Süm er-

lerin Türk olduklarını şöyle ifade etmişti:

" ...Stlm erlerin, Etilerin Türk olduklarım , onların M ezopotam­ ya’da ve Anadolu’da kurdukları m edeniyetlerin de doğrudan doğru­ ya Türk m edeniyeti olduklarım söylem eyelim . Bizim tarihimizdeki

sarsılmaz hakikatleri.. .yeni tarihi keşiflerle yakından ilgilenen, bita­ r a f alimler yakından incelem ekte ve teyit etm ektedirler .”94

>2. Türk Dil Tezi, GÜNEŞ DÎL TEORİSİ ve Atatürk Parlak sarı ışık çubukları kendini arayan ilk insanın çıplak alnı­ na düştüğünden beri güneş gücün, hayatın ve yaratıcının simgesi olarak algılandı. Tarih öncesi dönem lerde inanma ihtiyacı içindeki ilkel insan başının üstündeki uçsuz bucaksız m aviliğin içinde yuvar­ lanan sarı noktayı “tanrı” ya da “tanrının kutsal işareti” k abu l etti. İlkçağda Nil N ehri’nin bereketli sularıyla beslenen M ısırlılar, Nil’in taşma zam anını belirlem ek için yararlandılar güneşten. Firavunlar piram itlerini, karıncalar yuvalarını, m ühendisler binalarını güneşe doğru çevirdiler. Bozkırın rüzgar kanatlı atlıları yön bulm ak için, verimli toprakların eli nasırlı çiftçileri ürünün bereketi için güneşi aradılar engin maviliğin içinde. İlk çağda Mezopotam ya’da, M ısır’da, Hint’te, Çin’de, İran’da, Avrupa’da, A merika’da, kısacası tüm dünyada arayış içindeki insan­ lar gök cisim lerine; aya, yıldıza ve özellikle güneşe tapınm ışlar; ken­ dilerini var eden gücü, gök cisim leriyle özellikle de

güneşle özdeş­

leştirmişlerdi. İnsanın güneşe olan ilgisi ve güneşe yüklediği anlam binlerce yıl boyunca devam etti. Güneş can veren, besleyendi, hayat kayna­ ğıydı; güneş başlangıçtı. Güneş, sadece sıradan insanları değil, uygarlıkların kaderini d e­ ğiştiren liderleri de derinden etkilem işti. Güneşin o sıcak sarı par­ laklığından ilham alan liderlerden biri de Atatürk’tü.*241 ^

Afet İnan, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara 1968, s.237241.


234 • Sİ NAN ME Y DA N

A tatürk, kişisel çabasıyla geliştirdiği T ürk Tarih Tezi’ni, yine k i­ şisel çabasıyla geliştirdiği T ürk Dil Tezi’yle güçlendirm ek istiyordu. A tatürk, sonradan çok tartışılacak olan bu d il tezine

orisi” adını

“Güneş Dil Te­

verdi.95 Çünkü Atatürk’ e göre Türk dili de tıpkı güneş

gibiydi; güneş nasıl dünyada yaşam ın başlam asında ve gelişm esin­ deki ilk ve sürekli etkiyi yaratmışsa, T ürkçe de dünyada dillerin or-

Güneş Dil Teorisi: Türk Dil Teorisinin Birinci Prensibi, bu hakikatten il­ ham almakta, ilk Türk dilinin güneşe ait olarak kullanılan bir kökten doğduğu kabul etmektedir. Bu unsurlar 6 gurupta toplanabilir. 1 Güneşin Kendisi: Bunun gökyüzündeki benzerleri olarak ay, yıldız, yıl­ dırım; geniş anlam olarak, esas, sahip, Allah, efendi; nitelik olarak: yük­ seklik, büyüklük, çokluk, kudret, kuvvet 2. Güneşin Saçağı ışık. Nitelik olarak: aydınlık, parlaklık; soyut olarak:zeka, nur 3. Güneşin Verdiği Sıcaklık: Yeryüzündeki karşılığı: ateş; soyut olarak: sevgi, duygu, heyecan. 4. Güneşin Doğudan Batıya Hareketi: hareket, zaman, uzaklık; güneşin ışıklandırmasıyla gözüken varlıklar olarak: yer, kara, toprak; toprağın ve­ rimi olarak .gıda, ürün; soyut olarak: hayat, büyüme, çoğalma, değişim. 5. Güneşin Işığı Sayesinde Görülen Renkler: renk; güneşin ışığıyla görün­ mesine meydan verdiği maddelerden biri, veya yağmur biçiminde gökyü­ zünden gelen ve güneşin bir ihsanı gibi görünen varlık olarak: su.

6 . Güneşin etkisinden doğan sesler: ses, söz. işte güneş insan kafasındaki bütün bu genel anlamlara ana kaynaktır. Türk Dil Teorisi’nin birinci unsuru, bu gerçekten hareket etmekte, ilk kültür dilinin, güneşe ait olarak kullanılan bir ana kökten doğduğunu ka­ bul etmektedir. Güneş bütün varlığın kaynağı olan yüksek bir kudret şeklinde alınınca kültür diline esas olan, genel özelliklerin de bu kaynaktan doğmuş ola­ cağı muhakkaktır. Bu genel özelliklerle birlikte, güneşi bütün varlıkların kaynağı tanıyan in­ san kendi varlığını da onunla birleştirmiş ve benlik özeliğini yine bu ilke­ ye bağlamıştır. Güneş Dil Teorisinin temel iddiası ise bütün kültür dillerine kaynaklık eden dilin Türk dil kökleri olduğudur.


2 3 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

taya çıkm asında ve gelişm esinde ilk ve sürekli etki}7! yaratmıştı. G ü­ neş nasıl doğudan doğup tüm dünyayı aydınlatıyorsa, Türk dili de tıp k ı güneş gibi doğudan doğarak tüm dünyayı aydınlatm ıştı. Şim ­ di sıra bu gerçeği kanıtlamaya g elm işti...

Atatürk, Güneş Dil Teorisi’ni diç’ten etkilenmişti. Dr.Kverdiç’in

ileri sürerken

Viyanalı Dr. Kver-

tezine göre: "İlkel insanın güneşe

bakarken duyduğu korku ve hayranlık karşısında çıkardığı sesler sonradan kelim e halini almıştır. Bunları, 'Ari'ya da ‘Şematik’ köklere bağlamak gayreti başarısızlıklarla neticelenm işti. Ama şimdi Türkçe ile bağlılıkları açıkça görülüyordu.. ,”96 İlk insanın güneşe bakarken çıkadığı ilk ses olarak kabul edilen

“a”,sonra “aa” daha

biçim ilerinde telaffuz edilmiş, daha sonra bu telafuz

”aaa” “ağ” biçim ine

sonra da

dönüşmüş ve zaman içinde değişim ve çeşitlilik devam etmiştir. Tüm dillerin ortaya çıkışını

Platon dönem ine

“tekbirdile” bağlam a

tartışmaları

kadar uzanm aktadır 19.yüzyılda tüm dillerin tek

bir dilden doğduğuna inanan Batılı bilim insanlan bu teoriye

“Mo-

nogeniste”(Tek-köktenci) adını verm işlerdi. Batı’da bu teorinin kar­ şısında

“Poliygensite” (Çok-

köktenci) teorisi vardı. Bunlar ise, b ir­

ço k farklı d ilin aynı anda doğduğuna inanıyorlardı. T e k k ök ten ci­ lerle, çok köktenciler arasındaki tartışmaya 18. ve 19. yüzyılda pek çok bilim insanı katılm ıştı.

Ernest Renan, “Dilin Kaynağı” adlı

ese­

rinde bu tartışm aların ana hatlarını ortaya koym uştu. Türk Dil Teorisi, bir kere güneşi, şuur ve idrake dayanan insan dilinin ana özelliği olarak aldıktan ve bütün özellikleri ona bağladıktan sonra, ilk ola­ rak güneşe verilen ve sonra bütün öteki özellikleri de anlatmaya yarayan ilkel adın fonetik kuruluşunu araştırmıştır. İnsanlığın daha hayvanlıktan ayırt edilmediği devirlerde el ve yüz işaret­ lerine refakat eden karışık ve şüpheli haykırışlar bir insan dili olarak alı­ namayacağına göre, bu seslerin güneş idraki aldığı ilk net şekil (ağ) fone­ mi olmak gerekir. Yani bu ses, Türk dilindeki ağ/ak sözleri ile biçimlen­ miştir. Ağ/ar/mak, ak/ar/mak gibi türevleri bu izleri taşıyordu. İbrahim Necmi Dilmen, "Güneş Dil Teorisi’nin Ana Hatları", Üçüncü Türk Dil Ku­ rultayı, s.56-72; Vecihe Hatipoğlu, ölümsüz Atatürk ve Dil Devrimi, s.55-58.. 96 Emre, a.g.e., s.48.


236 • S İ N A N M E Y D A N

Batı’da 1 8 5 0 ’den sonra hızla gerilemeye başlayan

‘tek dil te o ri-

si”ni97 Atatürk 20.yüzyılın ortalarına doğru yeniden tartışmaya aça­ caktı. G üneş Dil Teorisi’nin basit açılım ı şöyleydi: İnsanoğlu içgüdüyle hareket eden basit bir varlık olm aktan kurtulup düşünür bir varlık olm aya başladığında, kafasında ilk yer alan düşünce, varlıkların içinde onu en çok ilgilendiren, onun gün­ lük hayat ve hareketleri üzerinde etkin ve hakim bir rol oynayan

‘güneş’ olm uştur.

Bir defa sıcaklığı ile ilkel insan için “en iyilikçi”

varlık olan güneş, ayrıca ışığı ile insana, m uhtaç olduğu her şeyi edinm ek im kanını veriyordu. Şu halde, ilkel insan için ‘güneş’ her şeydi ve her şey güneş dem ekti. Böylece ‘güneş’ insanın kafasında geniş ve çok yönlü bir kavram halini aldı. Güneşin T ürkçe’deki ilk ses işareti en sade ve en doğal biçim de

‘aa’, ‘ağ’ şeklinde

ortaya çık ­

mıştı. Zam an içinde “ilk kelim eden” daha az sade, yeni ses işaretle­ ri doğmaya başlamış ve böylelikle tıpkı hayatın ilk belirdiği tek h ü c­ reden sayısız canlılar türediği gibi, güneşin insana telkin ettiği ilk kavram ve kelim elerden de sayısız başka kavram ve kelim eler m ey­ dana gelm iştir. Yeryüzünde, hayvan ve bitkilerde nasıl sonsuz bir çeşitlenm e olduysa, anadilden de öylece birtakım doğal faktörlerin etkisiyle türlü diller türem iştir.98 Atatürk’ün, ileri sürdüğü Güneş Dil Teorisi, yine Atatürk’ün ileri sürdüğü Türk Tarih Tezi’yle birlikte düşünülmelidir.Teorinin ortaya çı­ kışında, binlerce yıllık Türk toplumunun konuştuğu dilin, yanlış poli­ tika ve uygulamalarla dışlanması, yapay diller yaratılması, halk-aydın arasında anlaşılmaz gerginlikler ve suni duvarlar oluşturulmasının he­ saplaşması vardır. "Bu nedenle Tarih Tezi gibi Türk Dil Tezi d e köken­

lere inm eyi ve kimlik aramayı bir yöntem olarak benimsemiştir.’'99 2 4 Ağustos- 3 1 Ağustos tarihleri arasında İstanbul’da

III. Türk

97

E. Copeaux, a.g.e., s.50.

9&

Türk Dil Kurumu Sözlüğü, Güneş Dil Teorisi Maddesi, Anakara 1941, s.50.

99

Türkdogan, a.g.e., s.393.


2 3 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Dil Kurultayı toplandı. I ve II. Türk Dil Kurultaylarında ileri sürü­ III. Türk Dil Kurultayı’nda daha da genişletilip, b elg ele­ nerek sistem atik hale getirildi ve “Türk Dil Teorisi” olarak adlandı­ len tezler,

rıldı. “ Tüm dillerin temeli Türkçeye dayamr.'' biçim inde özetlenebi­ lecek olan bu teoriye

“Güneş Dil Teorisi” adı

Güneş Dil Teorisi’ni açıklam ak için

verilmiştir.

IIL Türk Dil Kurultayına

sunulan bildiriler şunlardır100:

1.

Yusuf Ziya Ö zer,

“Din ve Medeniyet Bakımından Güneş”

2.

İbrahim Necm i Dilm en,

3. Vecihe K ılıçoğlu,

“Güneş Dil Teorisinin Ana Hatlan”

(Hatipoğlu), “Ata Kelimesi, ‘Lailwort’ ’Çocuk’

Sözü Değildir.” 4. Hasan Reşit Tankut, "Güneş Dil Teorisine Göre Pankronik Usul­

le Paleo, sosyolojik Dil Tetkikleri” 5. Nairn O nat,

“Güneş Dil Teorisine Göre Türkçe Arapça Karşılaş­

tırmalar” 6. Sebahat T urhan,

“Güneş Dil Teorisine Göre Toponomik Dil

Tetkikleri” 7. Ahmet Cevat Em re,” Terminolojiye 8. A.Inan,

Güneş Dil Teorisi”

“(V.K) Ekin Kanunu

9. İsmail M üştak Makoyan, 10. Agop D ilaçar,”

“Güneş Dil Teorisi Analiz Metodu”

Güneş Dil Antropolojisi”

11. Mehmet Ali Agakay,

“Güneş Dil Teorisi Karşısında Grek Dilinin

Bazı Husisiyederi” 12.

Hami Danişm ent,

‘işaret Dili ve Tarifsiz Z am ir” 101

10® Bu bildirilerin ayrıntıları için bkz. Üçüncü Türk Dil Kurultayı, 1936, Tez­ ler, Müzakere Zabıtlan, Devlet Basımıevi, İstanbul 1937, 101 1930’lu yıllarda Güneş Dil Teorisi konusunda yapılan bazı yayınlar: 1. Ahmet Cevat Emre, “Türkçe’nin Hint-Avrupa Dili İle Mukayesesi”, TDK, Ankara, 1934. 2. Nairn Onaı, "Türk Dilinin Sami Dillerle Münasebeti”, TDK, Ankara, 1934. 3. İbrahim Necmi Dilmen, “Güneş Dil Teorisinin Ana Hatları”, TDK, Anka­ ra 1936.


238 • Sİ NAN ME Y D A N

G üneş Dil Teorisi’nin nasıl ve hangi amaçla geliştirildiğini, Türk Dil Kurum u Genel Sekreteri İbrahim Necim Dilmen III. Türk Dil Kurultayı’nda yaptığı konuşm ada şöyle açıklam ıştır.

. Türk Tarih K urum u tarafından büyük bir kuvvede ortaya konm uş bulunan, Türk Tarih Tezi dünya neolotik kültürünün Orta Asya’daki brakisefal Türk uruğunun mah olduğunu, bu kültürün türlü gö ç yollan ile Şarki Asya’ya, Am erika’ya, H int’e, İran Yaylası­ na, Mezopotamya Ovalarına, ö n Asya’y a, Fenike’y e, Mısır’a v e şima­ li A frika’ya, Ural ve Volga kıyıîanndan Tuna, Vistül, Ren boylarına ve Adas okyanusu yakalarına yayıldığım ispat ediyordu. (Alkışlar) O halde, dil çalışmalarında, bu yeni buluşlardan hareket ederek dün­ yaya ilk yaydan ve kültür götüren Türk göçleri ile birlikte h e r yere tohum eken Türk kültür dili varlığının araştırılması gerekli Bu gerekliliğin önünde kalan ve Türk milletinin y ü ce dehasm dan ilham alan Türk Dil K urum u geçen yıl sordanna doğru kendi­ sinin ve milletinin tarihine on u r verecek y en i buluşa G üneş Dd Te­ orisi diyoruz.”102 “Avrupa’nın bugünkü yüksek kültür dillerinin, Fransızcanm, İngilizcenin, Almancanm, bunlara bir bakımdan kaynaklık etmiş denden G rekçe ve Latince’n in kelim e etim olojderini anlatırken ade­ ta aciz ve kifayetsizlik gösterm esi, etimoloji lügathnm n birçok keli­ m elerin yanma, ‘etimolojisi karardık ve bilinm ez’ denden sözlerin Türkçe d e p ek kolay izah eddebilm esi hadi lazım gelen bir büyük m esele önünde olduğum uzu açıkça gösteriyordu ”103 4. Haşan Reşit Tank ut, “ Güneş Dil Teorisine Göre Pankronik Usulle Sosyo­ lojik Dil Tetkikleri", TDK, Ankara 1936 5. Nairn Onat, "Güneş Dil Teorisine Göre Türkçe Arapça Karşılaştınnası", TDK, Ankara 1936. 6. A.İnan, “Güneş D il Teorisine Göre Ders Notları", TDK, Ankara 1936. 7. Hami Danişment, “Türklerle Hint AvrupalIların Menşe Birliği", 2 Cilt, Devlet Basımevi, İstanbul 1935-1936 102 Üçüncü Dil Kurultayı, s.8-9. 103 A. g. e., s.10.


2 3 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

İbrahim Necmi D ilm en’in konuşm asından, Türk Dil Tezi’nin, daha önce ileri sürülen Türk Tarih Tezi’nin tam am layıcısı olarak dü­ şünüldüğü anlaşılmaktadır. Konuşm a, Türk Tarih T ezi'nin çerçeve­ sini ve boyutlarını net çizgilerle belirlem esi bakım ından da son de­ rece önem lidir. Dilm en, konuşm asında:

.. Bu kültürün (T ürk kül­

türü) Türlü gö ç yollan ile Şarki Asya’ya, Am erika’ya, H int’e, İran Yaylasına, Mezopotamya Ovalarına, ö n Asya’ya, Fenike’y e, Mısır'a ve şimali Afrika’y a, Ural ve Volga kıyılarından Tuna, Vistül, Ren boylarına ve Atlas okyanusu yakalarına yayıldığım ispat ediyordu” diyerek, hem T ürklerin gittikleri yerleri belirtm iş, hem de hangi uy­ garlıkların Türk kökenli kabul edildiklerini tek tek ortaya koyup, T ü rk Tarih Tezi’nin sınırlarını çizm iştir. Dilm en,

ve kültürel bakım lardan

ırksal, toplumsal

Türk oldukları belirlenen bu uygarlıkların

Türklüğünün daha da kesinleştirilm esi için

Güneş Dil Teorisinin

geliştirildiğini ileri sürmüştür.

Güneş Dil Teorisi, Batı dilleri de dahil, dünya dillerinin Türkçeye dayandığım kanıtlamak için geliştirilmiştir. Kanıtlanm ası ha­ linde Batı merkezli tarih anlayışını yerle bir edecek olan Güneş Dil Teorisi son derece zekice ve daha ön ce hiç cesaret edilem eyen ve düşünülm em iş bir yöntem le kanıtlanm ak isteniyordu: Bu yöntem , kısaca Batı’nın kökenini b ir türlü bulam adığı

hiplenmek” biçim inde

“yabana kelimeleri sa­

açıklanabilir.

Atatürk, her soruya yanıt bulduğunu zannederek bilgi sarhoşu olan Batı’nın bir türlü yanıt bulam adığı için yanma

linmez” notunu

‘karanlık ve bi­

düştüğü konular olduğunu fark etmiştir. Bu kon u­

lar arasında Batı dillerinin temelini oluşturduğu iddia edilen

Avrupa dil grubunun kökeni” ilk

“Hint-

sıradaydı. Batı, yaptığı onca araş­

tırm a ve incelem eye rağm en bir türlü

Hint- Avrupa dil

grubunun

kökenine ulaşamam ıştı. Otuzlu yılarda zam anının önem li bir b ö lü ­ m ünü tarih ve dil çalışm alarına ayıran Atatürk, dil konusundaki araştırmaları sırasında Batı’nın bu “açığını” yakalam ış ve Türk Dil Tezi’ni, bilgi sarhoşu Batı’nın dil konusundaki bu “açığı” üzerine oturtm uştu. Atatürk, Batı’nın etim olojik sözlüklerinde, kökenini belirleyemediği için yanma ‘etimolojisi karanlık ve bilinm ez’ notunu düştüğü kelim elerin Türkçe olabileceğini düşünerek, bu kelim elerin


240 • Sİ NAN ME Y DA N

T ürk dil kurallarıyla incelenm esini istemişti. A tatürk’ün bu isteği üzerine harekete geçen dil bilim ciler pek çok yabancı kelim eyi Türk dil kurallarıyla yeniden anlam landırm aya çalışm ışlardır. İbrahim N ecm i D ilm en’in de ifade ettiği: "Batının köken in i bulamadığı keli­ meleri yeniden anlamlandırma çalışması” Türk Dil Kurultaylarında en ço k üzerinde durulan konulardan biridir. II. Türk D il Kurultayı’nda Saim Ali Bey’in yaptığı konuşm a, ya­ bancı kelim elerin yeniden anlam landırm a çalışm alarına tipik bir ör­ nektir: Saim Ali Bey konuşm asında:

. .H int- Avrupa dillerinde kullanılan örneklerin çoğu ile bazı soneklerin Türkçe’de tam kelim e halinde varhğmı ileri sürerek 'CO’ ekinin Türkçe 'KOMAK’tan; A D ’ ekinin dilim izde isim dem ek olan ‘A H ile ‘ADAMAİCtan; 'DÎS’ ekinin Türkçe ‘D IŞ’ta n... geldiğini gös­ tererek sürekli alkışlar içinde en eski dil Türk dilidir neticesine var­ m ıştır.”10* Ali Bey, dilbilim sel yöntem i kullanıp Batı dillerindeki “co ”, “ad” ve “diş” eklerinin T ü rkçe olduğunu kanıtlam aya çalışm ıştır. Aynı yöntem i kullanan. Sam ih Rıfat Bey, I.T ü rk Tarih Kongresi’nde, Türk Tarih Tezi’ni eleştiren

Avam Galanti Bey’in ileri

sürdüğü gerekçele­

ri çürütm ek amacıyla yaptığı konuşm ada etim olojik tahliller yap­ mıştır:

“....D aha evvel bu konuşm am ızm ortalarında, H ar’rilerden bahsetmiştik. H rozny ve F o rrefin birleştiği bu kavim hakkında yap­ akları tetkikler, onlarm Türk olduğunu ve Türkçeye çokyakm b k lisan konuştuklannı lüzum u kadar ispat etmiştir M ayefin H a n ile­ ri bugünkü manası ile Ari züm reye ithal etm esi ciddi b k tetkike m üstenit d eğild k ... Bu ko ngrede m ük en eren söylediği gibi boğaz harfleri olmayan eski Türk lisanında Saitile başlayan kelim eler, Gar­ ba doğru yaklaştıkça başlarına b k (H a) yahut (H e) ilave edilk. Bu iklim ve fizyolojik b k teskm eselesidk . Türk’ün (e) ve (ey) tarzmdaki hitabı Garb lehçesinde (H ey) olm uştur. Garb Türkleri Arapça (el“ikinci Türk Dil Kurultayı”, Türk Dili, Sayı 8, Eylül 1934, s. 53-54.


241 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

bet) kelim esini (helbet) diye telafim ederler. Baştaki Said’lerini, m uhtelif lisanlar ve lehçeler arasındaki uğradığı bu tahavül hem en hem en düzgün bir kurala bağh olduğu için A ri’y i H arri’den ayırmak doğru değildir. Avam Galan ti Beyefendinin Ariya kelim esini Frenklerce vücuda getirilm iş b ir kelim e halinde telakki etm eleri ço k kısa bir tetkiktir. Arya ve Aryana tabirleri milattan 6 asır evvel Avrasya’ya girm işti. Arya veH arya kelim elerinin hepsi m enşece Türkçe’n in (er) kelim esine dayanır. Çünkü aym kelim enin dahil olduğu lisanlardan hiçbirinde er, irkek, eren, hatta nuffe (dölsuyu) manasına gelen erre gibi m üşterek bir asıl görünm üyor. Bütün aıi lisanlarda, ati ve ar­ ya ile m ünasebetler isim ler tek bir ismi camit (cansız isim ler) halin­ d e yaşamaktadır. Avam Galanti Beyefendi lisaniyatla uğraşmayı asıl mütehassıslarına bıraksalar daha isabet ederler.”105 Bu dilbilim sel m etot, Türk Dil Kurultaylarında sıkça kullanılan bir m etottu. A tatürk’ün tarih ve dil tezlerini kanıtlam ak isteyen d il­ bilim ciler ve tarihçiler bildirilerinde pek çok yabancı kelim eyi ve bu kelim elerdeki kök ve ekleri Türk dili kurallarına göre inceleyerek şaşırtıcı sonuçlara ulaşmışlardır. Bu çıkarım lar, günüm üzde bile pek çoklarınca “m antıksız”, “tem elsiz” olarak değerlendirilip, üzerinde hiç düşünülm eden,

şına”

“genel kabullere” ve “Batı merkezci tarih anlayı­

aykırı olduğu için küçüm senip yok sayılmaktadır. Oysaki,

1 9 3 0 ’lu yıllarda Atatürk, bu etim olojik analizlerin doğru olabilece­ ğine yürekten inanıyordu. O günlerde gecesini gündüzüne katarak araştırmalar yapıyordu. O mavi gözleri yorgunluktan kanlanıp, yaşarıncaya kadar,

Latince, İngilizce, Fransızca ve Arapça

etim oloji

sözlüklerini sayfa sayfa, satır satır, hece hece inceleyip, notlar alıyor­ du. Kahve üstü ne kahve içerek, ıslanan ve kanlanan gözlerini ıslak m endille silerek ve arada bir ılık bir duş alarak uyanık kalmaya ça­ lışıyordu. Akşam ları sofrasına davet ettiği dilbilim ciler, gazeteciler ve tarihçilerle sabahlara kadar süren dil sohbetleri yapıyordu. 1 9 3 0 ’lu yıllarda A tatürk’ün sofrası Türkiye’deki en önem li akade­ m ik ortam lardan biriydi. Samih Rifat Bey, Türkçe ve Diğer I isanlar Arasındaki İrtibatlar, Birinci Türk Tarih Kongresi, s.479-480.


242 • S İ NAN ME Y DA N

“ ... Birdenbire ‘tonglite’ kelim esi nereden geliyor? diye bir soru açtı. Bazı arkadaşlar bu kelim enin Fransızca olduğunu söylediler. Ata, özel kalem müdürü Süreyya Anderiman’a bir işaret verdi. Bir iki dakika sonra Fransızcanm etim olojik kamus# (sözlüğü) getirildi. Bu kamusta, ‘ton’ kelimesinin Latinceden Fransızcaya geçtiği ve Latinceye d e Yunancadan aktarıldığı yazılı idi. Biraz sonra Yunancanm etim olojik lügati getirildi. Bu lügata göre ‘ton’ kelim esi Yunancanm ken di malı değildi. 'Bir Orta Asya dilinden geçm iş olması m uhte­ m eldir.’ diye yazılı idi. Ata’n m gözlerine baktım, km lcım lar daha da canlanmıştı.

Atatürk, biraz sonra ‘n p ’ terimine geçti. Bu defa ‘şirûji’ kelim e­ sinin aslını sordu. Artık hepim iz ihtiyatlı olmuştuk. 'Biz Fransızca olarak biliyoruz, ama aslını bilmeyiz, ’dedik. Gerçekten, Avrupa dil­ lerindeki bu kelimenin kaynağı iyi bilinmiyordu. Atatürk, bu keli­ menin eski Türk lehçelerinde 'yargıcı'yani ‘y araları iyi ed en ’anlamı­ na geldiğini söyledi. O zaman benim kafam da bir şim şek çaktı. Çünkü, ‘ş irüji’ yerine Ortaçağ Almancasmda ‘Wundarzt’dendiğini hatırladım. Bu tamamı tamamına ‘y araları iyi eden hekim ’ demekti. Atatürk daha sonra ‘terapi’ kelimesinin aslını sordu. Biz artık dersimizi almıştık. ‘Bu kelim enin kökenini bilmiyoruz ‘ demiştik. O zaman yaverlerinden birisini çağırdı. Bir em ir verdiğini duydum. Yarım saat geçm eden uzun saçlı sakallı bir Rum Papazı huzura geti­ rildi. Rum Papazının eski Yunanca ve Latinceyi ço k iyi bildiği söy­ lenmişti. Ona da 'terapi’kelimesinin aslını sordu. Papaz hiç irkilm e­ den ‘aslı Yunancadır Paşam. Hatta ‘tarabya’ kelimesi, ‘terapefteki’ buradan gelir’ dedi. Ortaya yine Yunancanm etim olojik lügati geti­ rildi. Orada ‘terapi’kelim esi’n in Yunan asıllı olmadığını ve başka bir dilden geçm e olduğu yazılı idi. Acaba hangi dilden geçm iş olabilir­ di? Ata içimizden birisine, ‘diri’ ve ‘dirlik’ kelimelerinin eski Türk lehçesinde nasıl söylendiğini sordu. Bu kelim eler orada ‘tih’, ‘(iril­ m e’ ‘ürilm ek’ olarak geçiyordu. Atatürk’ e göre ‘terapi’ kelimesinin aslı işte bu ‘tirilm eden’ geliyordu. “106 Atatürk, dünya dillerinin kökeninin Türkçe’ye dayandığına ger­ 106 Irmak, a.g. e., s.357.


2 4 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

çekten inanıyordu. Bu gerçeği kanıtlam ak için

Tahsin Mayatepek’i

Meksika’ya gönderm işti. M eksika Büyükelçiliğine atanan Mayatepek’in gizli görvei hem

Mayalarla Türkler arasındaki ilişkiyi hem de Mu diliyle Türkçe arasın­

dünyanın en eski dili olduğu düşünülen

daki ilişkiyi araştırm aktı.107 Atatürk,

dünyanın öbür ucunda Türk-

led n ve Türk dilinin izlerini sürüyor, keskin zekasıyla birleşen güç­ lü sezgi yeteneğiyle adeta kelim elerin şifresini çözüyor; bir dilbilim ­ ci titizliğiyle kelim e analizlerine girişiyor, pek çok yabancı kelim e­ nin T ürkçe’den başka dillere geçtiğini belirliyordu. Ö rneğin

Atatürk,

18 Ağustos 1 9 3 2 ’de Yalova K öşkü’nde bazı

gazetecilerin ve dilcilerin bulunduğu bir toplantıda

“kültür” kelim e­

sinin “T ü rkçe” kökenli olduğunu kanıtlam ıştı: Yanındaki bir kitabı oradakilerden birine uzatarak: “Bu kitabın

adını, yazarını ve basım tarihini okuyunuz." dedi. “Lügat-ı Çağatay, yazarı Şeyh Süleyman Efendi-i Buhari, İstan­ bul, 1928." Sonra da “Şimdi” dedi, “Bu kitapta "kilrurm ak' kelim esini b u ­ lunuz.” Kelime bulundu. Atatürk: “Kelimenin karşısındaki anlam açıklamalarmı okuyu­

nuz." dedi. “Getürmek, ihzar ve isal, irat ve peyda etm ek, sevk ve ikam e et­ m ek, tekarrur." Bu açıklam aların ardından Atatürk şunları söyledi: “ Türkçe fiillerinde ‘m ek’ ve ‘m a k ’ lahikalarının kaldırılmasıyla

geri kalan maddenin asıl kelim e olduğunu bilirsiniz.. Kilcuım ak’ fi­ ilinin asıl maddesi, ‘İdltur’dur dem ek. Fransızca, İngilizce, Almanca gibi bellibaşlı Batı dillerinde p e k az telaffuz farkı ile kullanılan ‘kültOf kelim esiyle bu ‘kütür’ kelim esi arasında telaffuz itibariyle oldu­ ğu gibi mana itibariyle mevcut olan uygunluğa dikkat etm em ek I®? Ayrıntılar için bkz. Sinan Meydan, AtatOrkve Kayıp Kıta Mu, 5.bs. Truva Yayınlan, İstanbul 2006.


244 • S İ NAN ME Y D A N

mümkün müdür? (...) P ek ufak bir telaffuz farkı ile kelim e, bütün manaları itibariyle Asya’da ve Avrupa ‘da aynıdır. Acaba onun m en­ şei Asya' mıdır, Avrupa’mıdır?Burasmı tetkike ço k zaman ve im ka­ nımız vardır. Fakat, şim diden söylenebilir ki, kelim e esasen ‘AsyalI­ dır’. (Bu durumda) A vrupahhnn halen çok ileri olduğundan şüphe olmayan kültürü dahi aslen Türktür dem ek oluyor.”108 Atatürk, yalnızca bilim insanlarında görülebilecek ölçüde bü­ yük bir m erak ve heyecana sahipti, II. Türk Tarih Kurultayı’nda Prof. Pittard’ın eşine: “Bir sözcüğün kökenini bulduğu zaman duy­

duğu m utluluğun, Sakarya Savaşı’m kazandığı zamanki m utlululuğa eşit olduğunu ” söylem işti.109 Atatürk, sadece yabancı kökenli olduğu düşünülen bazı keli­ m elerin Türkçe olduğunu kanıtlam akla yetinm iyor, ayrıca yeni T ürkçe kelim eler türetiyordu. Ö rneğin, o yıllarda çıkarılm asına ka­ rar verilen akadem ik bir dergiye

“Belleten” adını

vermişti.

Türk Tarih Kurumu üyeleri akadem ik bir dergi çıkarm ak isti­ yordu. Dergiye isim aranırken Atatürk geldi. Afetinan: "Biz bülten

çıkaracağız onu konuşuyoruz.” dedi. Bu açıklam anın ardından Ata­ türk Afetinan’a, "Bülten nedir?’ diye sordu. Afetinan, "Bülten, yazıların çıktığı dergidir .” dedi. Atatürk, “Gelin şunu araştıralım.” karşılığını verdi.

"Bülten, Fransızca’y a İtalyanca’dan geçmiş, İtalyanca’y a Latin­ c e ’den. ..Latince’si damga bilmem n e manasına geliyor.” Bu konuda değişik görüşler ileri sürülüp tartışılırken Atatürk Pekarski’nin

Yakut Lügatı’nı getirtti.

Konuşm alar, tartışmalar devam

ederken Atatürk, elind eki beyaz kağıda

leten’ diye

‘belle’, ‘belge’ ve d erk en ‘Bel­

yazıp orada bulunanlardan Nazmi Kal’a verdi ve arkadan

da ekledi: 108 Sadi Borak, Atatürk’ün Resmi Yazışmalara Girmemiş Söylev ve Demeçle­ ri, s.250. 109 Konur Ertop, “Atatürk Devriminde Türk Dili”, Atatürk ve Türk Dili, No: 224, Ankara, 1963, s.90.


245 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

“Mecmuanın adını böyle yaparsınız.”1101O günden sonra dergi­ nin adı

“Belleten” oldu.

Atatürk, kelime türetme, kelime kökeni araştırma, yeni harfle­ rin yazımı gibi konularda çok duyarlıydı. Bu konulardaki her türlü öneriyi, görüşü ve eleştiriyi m utlaka dikkate alırdı. Atatürk, hiçbir büyüklük gösterm eden dil konusunda halktan gelen sorulara yanıt­ lar verir, bu konud a toplantılar düzenler, gittiği yerlerde etrafına toplanan halka, “sorun, anlatayım” diyerek başlardı -anlatmaya... Atatürk’ün bu “h alk çı” yaklaşımı, “halktan kopu k” “Tanzim at kafa­ lı” aydınlarımıza örnek olacak inceliktedir. A tatürk’ün hayatı bu tür örnek olaylarla doludur: Ö rneğin, yeni harflerin kabul edildiği günlerde G em lik’te yaşa­ yan gazinocu Haydar ve 12 arkadaşı A tatürk’e dil konusunda bir so­ ru sorm uştu. Haydar ve arkadaşları A tatürk’e çektikleri telgrafta,

“kaf ve “kef harflerinin yazım ında sıkıntı yaşadıklarını,

bu duruma

bir çözüm bulunm asını istemişlerdi. Atatürk Haydar ve arkadaşları­ na şu yanıtı vermişti:

“Okuma yazmayı bir haftada öğrenm ek gayretini gösterdiğiniz­ den memnun oldum. Tebrik ederim. Arabi ve Farsi kelim elerde ‘ka f, ‘k efin önlerine ‘h e ’ gelmesi meselesiyle zihinlerinizi işgal ve teşviş etmeyiniz. Tespit edilm ekte olan lügat bunu arzunuz veçhile halle­ decektir efendim. Gazi Mustafa Kemal, 30.9.1928 .”n ı

Güneş Dil Teorisi’nin kanıtlanm ası için kullanılan iki yöntem vardı. Bunlardan birincisi Türk Tarih Tezi’ne paralel geliştirilen ‘ta­

rihsel’ (historik) yöntem di. T ürk T arih 'T ezi’ne göre Orta Asya’dan dünyanın dört bir yanm a yayılan Türkler, gittikleri yerlere doğal olarak dillerini de götürmüşlerdi. Böylece T ürk dili dünya dillerini etkilem işti. İkincisi ise ‘dilbilimsel’ (lengüistik) yöntem di. Bu yöntem e g ö­

1

Nazmi Kal, Atatürk'le Yaşadıklarını Anlattılar, Ankara, 20 0 1 , s.46.

111 Borak, Atatürk’ün Resmi Yazışmalara Girmemiş Söylev ve Demeçleri, s.388.


246 • S İ NAN ME Y D A N

re, kaynağı bilinm eyen yabancı kelim eler T ü rk dilbilgisi kurallarına göre yeniden anlam landırılıyor ve "kökü belli olmayan” kelim eler­ d en T ü rk kökenli olanlar belirleniyordu .112 Dünya dillerinin T ürkçeden doğduğuna inanan Atatürk’ten il­ ham alan dönem in dilbilim cileri, aralarında elektrik, dinamo, met­

re, gram gibi terim lerin de bulunduğu bir ço k kelim enin T ürkçe k ö ­ k en li olduğunu, bu nedenle üzerinde h iç oynamadan, olduğu gibi alınabileceğini söylem işledir. Bu konuda İbrahim Necm i Dilmen şöyle demiştir:

tbrahim Necmi Dilmen “Güneş Dil Teorisi’nin Ana Hatları’’ adlı konuş­ masında Güneş Dil Teorisini kanıtlamak için kullanılan yöntemler.hak­ kında (tarihsel-dilbilimsel) şu açıklamayı yapmıştır: “. . . T ü r k D il T ezi, b u n u n ( G ü n e ş D il T e o ris i) ö z v e ilk e l T ü r k d ili o ld u ğ u d a v a sm d a d ır. B u davam ızın biri istorik (ta rih i) öteki, le n g ü is tik ( d i l ile il­ g i l i ) iki d elil vardır.

1. İstorik Delil:

T a rih in sa n s o y sa lh ğ ın m O rta A s y a ’daki bra k isefa l T ü r k ­

'lerden d o ğ d u ğ u n u ve b u n la rın m u h a c e re tiy le A v r u p a ’y a, A fr ik a ’y a ve A m e r ik a ’y a y a y ıld ığın ı ispat e t m e k t e d ir. B u n la rın gittik leri y e r l e r d e b u ­ lu nm a k ta olan d o lik ise fa l A frik a in sa nın a n is p e tle ç o k b ü y ü k b i r tek a m ü l sa fh asınd a o ld u k la rı d a anlaşılıyor. “...K ü l t ü r c e ü s tü n o la n ın bra k isefa l O rta A sya T ü r k ü n ü n y e r y ü z ü n d e y a ­ y ıld ığ ı v e gittik leri y e r le r d e k i d olik isa fa llere k e n d i üstün k ü lt ü r ü n ü g ö ­ t ü r d ü ğ ü z a m a n da, b u k ü lt ü r d e n d o ğ m u ş , y e n i k e lim e le r i v e r m e m iş o l­ m a sın a im k a n y o k t u r. Bu bra k isefa l k ü l t ü r y a y ılm a sın ın yarattığı, y e n i d ü n y a hay a tının , k ü lt ü r e l d ü ş ü n c e le r i, o k ü lt ü r ü n ilk y aratıldığı y e r in ve m illetin d ilin d e idi. V e ö ğ le c e b ü t ü n d ille r e yayılm ışlar. T a rih in ilk b ile b ild iğ i bütün d illerin , k ü lt ü r le rin d e m ü ş t e r e k o la n T ü r k k ü lt ü r v arlığın ın iz leri bu m illetlerin d ille r in d e d e b u lm a k m ü m k ü n d e ­ ğild ir. İşte tarihin b u ana hatlarına day a n ara k T ü r k ç e n in b ü t ü n d illerin ana k ay ­ nağı o ld u ğ u sabit o lu r.

2. Lengüistik Delik Ş im d iy e k a d a r d il sa h asınd a

yap ıla n etü tle rin v erim ­

le r i g ö z ö n ü n e alınırsa g ö r ü l ü r k i, T ü r k d ili h esa b a k atılm a d a n yap ıla n b ü t ü n e t ü tle rin

s o n u ç l a n y a r ım v e k ıs ır kalm ıştır. Y ü z y ıl d a n fazladır

k e n d i d ille r in in a na k a y n a ğ ın ı v e ilk el k ö k le r in i arayan A v r u p a d ilcileri


2 4 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

..K ökü Türkçeden gelen ve kültür dünyasının m üşterek malı olan, (elektrik, dinamo, metre, gram) gibi terimlerin olduğu gibi alınması gerekir."113 Türk Dil Kurultaylarında en çok ilgi çeken konuşm alar, yüzler­ ce yıllık “yabancı kelim elerin” dilbilimsel yöntem le T ürkçe oldukla­ rının kanıtlanm aya çalışıldığı konuşm alardı Kökeni tam olarak be­ lirlenem em iş yabancı kelim ler ek ve köklerine ayrılarak hece hece, harf harf İncelenm ekte ve derin analizlerle bu kelim elerin T ürkçe o l­ dukları sonucuna varılmaktaydı: İbrahim Necmi Dilm en, “Güneş Dil Teorisi Üzerine Birkaç Su­

al ve Cevaplar” adlı m akalesinde “soley”, “elektrik” gibi bazı yaban­ cı kelim elerin Türkçe olduklarını şöyle kanıtlam aya çalışm ıştır:

“1. Soley Kelim esi: Fransızcada (soldi) şeklinde yazılan bu sö ­ zün, ‘G üneş’ dem ek olduğu malumdur. Bu kelim e Latincede (sol)’ dan gelir. Manası, ‘ziya ve hareket m enbaı’ (kaynağı) dem ek­ tir. Türkçe’n in Yakut Lehçesinde (sılay) kelim esi vardır. Yakutçada (s)’l er öteki Türk lehçelerinde (y) olur. Bu halde kelimenin ziya an­

lamına olan (ry) kökünden geldiği kolaylıkla anlaşılır. İşte bu esas dayanarak (soley) kelimesinin Türk kökünden g el­ diği anlaşılmıştır. Bununla beraber hiç kim se Türklerin alıştığı ‘Güneş’ dururken *li b u n u b ile b u la m a m ışlard ır, l n d o Ö r o p e n d ille rin in ilk ana d ili d iy e ileri s ü r d ü k le r i b ir la kım k ö k le ri T ü r k d ilinin varlıkları ile karşılaştırıldığı z a ­ m an, b u n la rın T iir k ç e d e ca n lı o larak b u l u n d u ğ u g ö rü lm e k t e d ir . Bu h a d i­ s e l n d o Ö r o p e n d illerin a ra m p da b ir türlü b u lu n a m a y a n ana k ö k ü T ü r k d ilin d e n iba ret o ld u ğ u n u ispata kafidir. S e m itik d ille r ü z e r in d e e tü tle r d aha az o lm akla b e r a b e r o n la r d a T ü r k d i­ li ile karşılaştırılm adıkça , tam b ir s o n u c a varam am ıştır. H a lb u k i se m itik d illerin T ü r k d il k ö k le ri ile karşılaştırılm ası bu d i l l e r i n d e T ü r k ç e d e n t ü ­ r e m iş o ld u ğ u n u ortaya çık a rm ıştır. " " G ü n e ş D il Teorisi beşeriy etin yaln ız d il tarihini d e ğ il, b ü tü n t e fe k k ü r tari­ h in i d e aydınlatacak k ö k s e l b ir ifikurNaim Onat, “Güneş Dil Teorisi'ne

Göre Tiirkçe-Arapça Karşılaştırmaları", Üçüncü Türk Dil Kurultayı, s. 152. 113 Üçüncü Dil Kurultayı, s.22.


248 • Sİ NAN ME Y DA N

bundan sonra ‘soley’ diyecek değildir. Yalnız bu (sol) aslının Türkçeden geldiğinin ispatı büyük bir dil ve ilim hakikatinin meydana konm asıdır ve bundan p e k mühim neticeler ortaya çıkar. 2. Elektrik Kelim esi: Yine ‘z iya’ anlamında olan (ay) kökünden , (yaltm k) sözü Türkçede vardır. (Elektrik) kelimesinin de bununla

aynı kuruluşta olduğu etimoloji analizinden anlaşılıyor. Bu kelim e­ nin de Türk kökünden g eld iğ i.. .ispat edilmiştir. E lektrik kelim esi m em leketim izde de herkesin bildiği ve söyle­ diği bir sözdür. İşte bunun için bu kelim eyi Türkçe olarak, Türk lugatma alm ak lazımdır. Görülüyor ki, bir kelimeyi benimsem ek bahsinde yalnız analizin, onu Türk kökünden getirmesi kafi değildir.Çünkü bizim inanımıza g ö ­ re Indo O repen ve Semitik diller umumiyetle Türk kökünden kaynak­ lanmıştır. Fakat Türkiye’nin konuşma ve yazı dilinin lügati Türk kö ­ künden gelen kelimeleri değil, Türkiye’de konuşulan, yazılan yahut ko­ nuşulup yazılması lüzumlu görülen kelimeleri koynuna alacaktır.”114 Atatürk, her konuda Türk halkının sağduyusuna ve keskin ze­ kasına güvenirdi. Dil konusundaki çalışm alarda da Türk halkının yaratıcılığından, sağduyusundan ve keskin zekasından yararlanmak istiyordu. Bu am açla T ürk Dil Kurumu, bazı m atem atiksel terim le­ rin T ürkçe karşılıklarının bulunm ası için bir yarışma düzenlem işti. 29 . Mart 1 9 3 7 ’de ‘Ceyp’ ve Teceyp’in Türkçe karşılıklarının bu lu n­ ması için düzenlenen yarışm anın sonuçlarını Türk Dil Kurumu Ge­ nel Sekreterliği şöyle açıklam ıştı:

“29.3. 1937’de Ceyp ve Taceyp’in Türkçelerinin bulunması h a k ­ kında ilan edilmiş olan müsabakanın müddeti bu akşam bitmiştir. Yüzlerce cevap alındı. Ekseriyetetinde isabetli noktalar vardı. Bu ç o k isabetli ve ciddi alakaya teşekkür ederiz. Kurumca en isabet­ li olduğu kabul edilen yazı aynen aşağıya dercolunmuştur. Bu yazı­ ya ait şekiller Ulus gazetesinde görülecektir, vaat edilen hediye, eser sahiplerinin adına İş Bankası’na yatırılmıştır. 1^

İbrahim Necmi Dilmen, “Güneş Dil Teorisi Üzerine Birkaç Sual ve Cevap­ lan", Ülkü, Sa, 39, Mayıs 1936, s.178-183.


2 4 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

TDK Genel Sekreteri adına Hasan Reşit Tankut TDK Genel Sekreterliğine Ceyp ve Teceyp’in Tiirkçeleri Sinüs ve Kosinüs’tür. Kısaca izahı şu: Sinmek, Yakut Lehçesinde sadece ‘sin’sözü ‘çö k m ek ’ ‘çekilm ek’ demektir. ‘Petkarski’. . .Bugün A nadolu’da ‘elastiki’manasında kulla­ nılmakta olan, ‘s unaç’ ve bunun diğer telafuzlan olup, aynı manayı taşıyan ‘s iniş-sinüş-sinüs’sözleri ‘s in m ek’sözünün bir türevidir. ‘Si­ nik, sinsi ve iplik manasına gelen ‘singir’ ‘Pelkarski’ ‘elastiki’ olan ‘si­ nir’ h ep aynı orjinin türevleridir. Sinm ek sözünün etim olojik şeklin de başında bulunan vokali yerine konursa, kelim e ‘esm em ek ’ ‘esn em ek ’ şeklini alır. Bunun m anası da ‘elastiki’ olmaktır. ‘E sn ek’ d e ‘elastiki’ dem ektir.’Sin­ m e k ’ ve ‘esn em ek’ orjinde aynı sözdür. Y ay’m Türklerin en eski silahı olduğu dünyaca bellidir. Türkler yaylarının kiriş ipine ‘Sin ü ğ ’, ‘sinüs’ dem işlerdir. Çünkü o elastikidir. Oku alm ak için or­ tasından çekilerek çukurlaştırılır. ‘G ’nin, c, s, ş, z ve bunun katagorisi ile değiştiği Türk dillerince bellidir. Yayın kirişi ile beraber olan şekli, herhangi bir kavisin veteri ile beraber olan şeklinden başka bir şey değildir. Bunun içindir ki, bir kavsin veteri ile, onun ik i ucuna ulaşan n ısıf kuturlarından m eydana gelen b ir m üsellese veter olan ‘d il’ a ’s inüs’ denmiştir. ‘Kosinüs’, ‘Ko-sinüs’m ürekkep teriminden yapılmıştır. ‘Sinüs’ü biliyoruz. K o’y a gelince: Bu söz Türkçede ‘m ütenasip’, ‘ahenktar’ manasmdadır. ‘Radolf, Kitap II, Tekavüt Lehçesi. ’ ‘Kosinüs’ adı verilen ‘dil'ile, ‘sinüs’ arasında değişmeyen bir m ü­ nasebet ve ahenk vardır. Filhakika bir yayda, sinüs düz bulunduk­ ça kosinüs yoktur. Ok kirişin ortasına getirilerek geriye çekildikçe, kosinüs meydana çıkmaya başlar. ‘Kosiniis’ün ‘K o ’ unsuru, Dictionnaire Ethimologive De la Langue Latince’de yoktur. İngilizce Büyük W ebster Lügati, ‘K o ’y u izah için, onu ’s inüs’ün comlemanı (tamamlayanı) manasına gelen, ‘comlementis’, 'sinüs’ten gelmiş olduğunu yazıyor. Halbuki, yukarıda söylediğimiz gibi ‘C o’ sözü Complement kelim esinin ilk hecesi de-


2 5 0 * s İn a n

m eydan

ğıldir.Müstakil bir Türk sözüdür. Eğer yakıştırma yoluna sapılmak mecburiyeti olsaydı, ‘k o ’ sözünün ‘com lem ent’ten ziyade ‘kansu’ , ‘kom şu’ sözleri ile tam alakasını kabul etm ek hiç de hata olmazdı. Filhakika ‘sinüs’ ve ‘kosinüs’ kaim zaviyenin birer ‘dil’ini teşkil eden, aralarında tam kom şuluk münasebeti ve ahengi bulunan dillerdir. Derin saygılarımızla sunarız. Ankara Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Türkoloji Etüdiyanlarmdan Fehm i Güven, Vecihe Kılıçoğlu, Hüseyin Antürk."115 Atatürk, 31 Mart 1 9 3 7 ’de Çankaya Köşkü’nde “sinüs” ve “kosi­

nüs” terim lerinin gelişim ini söğüt çubuklarıyla açıklam ış ve bu açık­ lama, anı olm ak üzere bir bronz levhaya dökülmüştür.Bu bronz lev­ ha TD K ’da sergilenm ektedir.116

“Sinüs” ve "Kosinüs” gibi yeni terim lere, Atatürk kendi keşfetti­ ği “açı”, “üçgen” gibi geom etri terim lerini de ekleyerek b ir “Geomet­

ri Kitabı” yazdı. Kitabın yazılış amacı yeni terim lerin kullanım ını halka gösterm ekti. Atatürk, ölüm ünden bir yıl önce gittiği Sivas Lisesi’nde bir kız öğrencin in Arapça terim lerin kullanıldığı geom etri dersinde zorlan­ dığını görünce bu Geometri Kitabı’nı yazmaya karar vermişti: 13

K asım 1 9 3 7 günü Atatürk Sivas’taydı. Ö lüm ünden 3 6 2 gün

ö n c e .. .Ülkeyi kurtarm ak için topladığı Sivas Kongresi’nden 18 yıl so n ra...Y in e aynı yerde Sivas Lisesi’ndeydi .Ancak bu sefer konu “bağım sızlık savaşı” değil, “kültür savaşıydı” Karşısında vatan için ölüm e koşmaya hazırlanan eli silahlı yetişkinler değil, ülkenin gele­ ceği gençler vardı. Atatürk geom etri dersindeydi. O günkü adıyla

hendese d ersind e:.. A tatürk, kara tahtanın başınd a b ir hend ese k on u su n u an lat­ m aya çalışan k ız öğ renciy i takip ediyordu. Ö ğ ren ci, birbiriyle k e ­ sişen ik i çizgin in olu şturd uğu açıları anlatıyor; ancak zorlan ıy or­

AymTarihi, Sayı 4 1,Mayıs 1937, s.19-21. 116 http7Adk.org.ti/ataturk.html.


2 5 1 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

du. Açı, çizgi, paralel, daire, üçgen gibi d ersin tü m kavram ları Arapçaydı. K ız öğ renci A rapça bilm ed iği için konuyu anlatm akta zorlanıyordu. B ir türlü A rapça sö zcü k leri söyleyem iyor, sürekli hata yapıyordu. Bu duruma daha fazla dayanamayan Atatürk: “Bu anlaşılmaz

Arapça terim lerle öğrencilere bilgi verilmez." diye tepki gösterdi ve hemen orada şu emir gibi kararı verdi:

“Bundan sonra dersler Türkçe ve yeni terim lerle anlatılacaktır " Eline aldığı tebeşirle kara tahtanın başına geçip geom etri terim ­ lerini bir çırpıda Türkçeleştirm eye başladı:

“dilin” yerine “kenar”ı, “müselles"in

“zaviye” yerine “açY’yı, “üçgen” terimlerini

yerine de

yazdı. Yeni terimlerle bazı geom etri kavram larını açıkladı. Bu arada

Pyhagoras teoremini de

anlattı. M atem atik ve geom etri terim lerinin

Türkçeleştirilm esi kararını Sivas’ta veren Atatürk iki gün sonra git­ tiği Diyarbakır’da yine karatahtanın başına geçti ve halka m atem atik terim lerinin T ürkçe karşılıklarını öğretti. A kşam m isafir olarak kal­ dığı vali M ithat A ltıok’un evinde valinin okul çağındaki kızlarıyla il­ gilendi. Başöğretm en, gece boyunca onlara m atem atik ve geom etri terim lerinin T ürkçelerini öğretti. O yıllarda ilkokulda okuyan k ü ­ çük Nurhan ilk T ü rkçe m atem atik dersini o gece bizzat Atatürk’ten aldı. Ankara’ya döner dönmez de bir süredir üzerinde çalıştığı “Ge­

ometri Klavuzu” adlı kitabı kısa sürede yazıp b itird i.117 Atatürk’ün en önem li kültür projelerinden b iri olan Güneş Dil

Teorisi kısa zamanda genç T ürkiye’nin gündem ine oturm uştu. Ata­ türk 3 0 ’lu yıllarda bir taraftan devrim leri yerleştirm eye çalışıp, dev­ rim karşıtı güçlerle m ücadele ederken, diğer taraftan Hatay sorunu­ nu halletm eye çalışıyor, öteki taraftan da gecesini gündüzüne kata­ rak dil ve tarih çalışmalarıyla ilgileniyordu. Atatürk, 2 3 . 12. 19 3 7 tarihinde Afetinan’a yazdığı m ektupta, vaktinin önem li bir bölüm ü­ n ü d il çalışm alarına ayırdığını ifade ediyordu: “G ece m eşguliyetim iz

bildiğin gibi dil dersleri, gündüz de yalnız olarak aym m esele üze­ - ■■' Güneş Kazdaglı, Atatürk ve Bilim, Ankara, 2003, s.49-50.


2 5 2 » s İn a n

meydan

rinde birkaç saat çalışıyorum .”118 4 .1 .1 9 3 6 ’da A fetinan’a yazdığı başka bir m ektupta ise: "Hatay işi dil işini geride bıraktırdı.Kafam

yalnız onunla m eşguP diyerek, dil çalışm alarının aksam asından duyduğu üzüntüyü dile getiriyordu.119 Güneş Dil Teorisi’nin kanıtlanm ası onun için çok önem liydi. Kendi geliştirdiği bu tezi yine kendisi kanıtlam ak istiyordu; hırslıy­ dı; adeta dilcilerle yarışıyor, bazen Türkçe kökenli olduğunu kanıt­ ladığı küçük bir kelim e bile uykusuz geçen gecelerin yorgunluğunu alıp götürüyordu. Tarih konusunda olduğu gibi dil konusunda da Atatürk’ün en yakın çalışm a arkadaşı Afetinan’dı. Atatürk, bilim sel heyecanlarını ilk onunla paylaşır, ilk onun görüşlerini dinler, ilk ona sorar, ilk o n ­ dan yardım isterdi.Afetinan da bu durum un farkında olacak ki, gö­ rüş ve düşüncelerini açıkça ve cesurca Atatürk’e iletirdi. G üneş Dil Teorisi konusunda A tatürk’e en fazla destek olan yine oydu: 3. 1 1 .1 9 3 5 ’de Cenevre’den Atatürk’e yazdığı b ir m ektupta

Teorisi hakkında

Güneş Dil

şu değerlendirm eyi yapıyordu:

“...A nkara yolunda iken dil teorinizi, tarih v e tarihten önceki zaman içinde düşündüm . İnsan güneşin aydırdığım yeryüzüne in­ dirdikten sonradır k i, kültür sahasmda derlem iş ve kendi em eği de tabiata hakim olabilmiştir. Ateşin keşfi, kültür ışığınm parlaması bir surede düde sürekliliği sağlamıştır. “120 Afetinan Cenevre’de öğrenim ini sürdürürken, Atatürk tarih ve dil konusunda onun görüşlerine başvurmaya devam etmişti: Ata­ türk, 1 2 .1 1 .1 9 3 5 ’de Cenevre’ye çektiği bir telgrafta, Afetianan’a:

“... D de ait yeni yaptığım tetkikler ve bulduklarım ı birkaç gü n e ka­ dar yollayacağım, sen de bana lengüistiğe dair bazı eserler gönder. ”

derken121, Afetinan da Atatürk’e 15. 1 1 .1 9 3 5 ’de şöyle yanıt veriyor­ du:

118 A.Afetinan, Atatürk’ten Mektuplar, Ankara 1989, s.38. A. g. e., s.34. A.g.e., s. 44. 121 A.g.e., s.41.


253 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

"Dil kursunu takip ediyorum ; henü z sizin dikkatinin çekecek bir şey bulamadım. Kitapları üzerinde Profesörle konuştuktan son­ ra gönderm ek istiyorum Eğer daha evvel isterseniz hem en gön de­ reyim . Yalnız ban kitapları burada bulam adım Paris’e ısmarladım G önderdiğiniz klavuz v e dil kitabım aldım , teşekkür ed erim Ulus gazetesindeki dil yazılan sizin bulduklarınıza benziyor."122 Atatürk ve Afetinan arasındaki bu yazışmalar Atatürk’ün dil k o ­ nusunda bir bilim insanı titizliğinde, derin bir heyecan ve bü yük bir inançla çalıştığını göstermektedir. Afetinan, 1 .1 2 .1 9 3 5 ’de Cenevre’den gönderdiği başka bir m ek­ tupta A tatürk’e dil çalışm alannın nasıl gittiğini soruyor ve ondan ge­ liştirdiği tezin Fransızcasını gönderm esini istiyordu:

“...Sizin çalışmalarınız herhalde ço k ilerledi, gönderdiğiniz broşür ve yazılan da aldım. H ele dün sabah üniversiteye giderken dil dersleri ve resim lerini almak, bana orada imişim hissini verdi ( ...)

Dil hakkında bazı sualler ve bilhassa sizin tezin Fransızcasını gönderirseniz profesörle bunlar üzerinde konuşabilirim. G önderdiğiniz bütün notlar ve teori üzerinde çalışm ak için (he­

nüz) vakit bulamadım .“123 Atatürk, Afetinan’ın bu m ektubuna ayrıntılı bir yanıt vermişti:

"Afet, mektuplarım aldım Ara sıra telefon görüşm elerinde de sağlık ve esenlik içinde bulunduğunu ve başan ile derslerini izlediği­ ni öğreniyor ve kıvanç duyuyorum Senin yokluğundan doğan sıkm­ ayı böylece azaltmaktayım. Ben bildiğin gibi dil ile uğraşıyorum. Sen giderken basılmış olan ilk broşürü düzelttirip, değiştirerek yeniden yeniden bastırtüm.Bunun bir de ufak özetini broşür halinde bütün Ulus (Ulus gazetesi) okurlarına dağıttılar. Sen d e almış olacaksm. Bunlardan sana yeniden beşer tane gönderiyorum Bununla beraber şimdiye kadar teorinin uygulaması olmak üzere Ulusta yazdığım yazılarm da kesiklerini toplu olarak gönderiyorum . Buna dair arada çı­ 122 A.g.e., s. 45. ^

A.g.e., s. 46-47.


2 54 • SİNAN ME YDA N

kacak bazı arkadaşların yazılan da enteresan olacaktır. Bunlan takip edecek olan yazdan sen toplar ve hepsini incelersin. BENCE GÜNEŞ DİL TEORİSİ TUTMUŞTUR. Hint-Avmpa dillerine d e uygulanabilir. Sen, İçendin gönderdiğim uygulama notlarıyla teoriyi kavramaya ça­ lış. Anlaşılmayan yerleri sor, açıklayayım. Ondan sonra da görüşleri­ ni bana bildirirsin. Ondan sonra belki dilbilim profesörünle beraber inceler ve eleştirir, onun da görüşünü bana bildirirsin Kısaltılmış de­ diğim broşürü senin için Fransızca'ya tercüm e ettiriyorum, göndere­ ceğim . Biz yem ek odasında h er gece dilcilerle tahta başmda dil uygu­ laması yapıyoruz. Ben gündüzleri buna hazırlanıyorum. Çoğunlukla çıkmaya vakit bulamıyorum. ( ...) Gönderm iş olduğun konferans ko­ nularım gözden geçirdim Senin buldukların Profesörün verdiklerin­ den iyidir. ( ...) Yakında görüşm ek üzere, K. Atatürk." Atatürk’ün, 1 9 3 6 yılında Cenevre'de okuyan Afetinan’a gönder­ diği b u m ektup, onun gerçek b ir bilim insanı olduğunun en açık ka­ nıtlarından biridir. M ektupta Atatürk, kendi geliştirdiği dil teorisini kanıtlam ak için ne kadar yoğun çalıştığım, Ulus gazetesine m akale­ ler yazdığını, gündüzleri yaptığı dil araştırm alarını, geceleri karatah­ ta başında anlattığım ve en önem lisi geliştirdiği Güneş Dil Teorisi’nin doğruluğuna yürekten inandığım belirtm iştir.M ektubun satır aralarına sıkışan ifadelerden A tatürk’ün d il konusunda k end ine çok fazla güvendiği anlaşılm aktadır. Öyle ki, adeta b ir d oktora tezini yö­ neten kend ind en emin, alanında uzm an bir bilim insanı g ibi Afeti­ nan’a: “anlaşılamayan yerleri sor açıklayayım" dem iştir. Afetinan’dan, d il profesörünün görüş ve eleştirilerini almaya çalışm ası A tatürk’ün farklı fikirlere önem verdiğini ve eleştiriye açık olduğu­ n u gösterm ektedir. M ektubun asıl dikkat çek en yönü, A tatürk'ün yeni b ir keşif yapm ak için uğraşan h ırslı bir bilim insanın ın derin heyecanına sahip olduğunu göstermesidir. Ö nce, em peryalizm e başkaldırıp bir bağım sızlık savaşı veren sonra da çağdaş bir ulus devlet kuran bir devrimcinin gündüzleri çalışm aktan dışarı çıkm aya vakit bulam am ası, geceleri ise, gündüzleri yaptığı araştırm alan kara tahta başm da anlatması, çok düşündürücüdür. 124 A.g.e., s.32-33.


2 5 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Afetinan, Cenevre’de okurken, G üneş Dil T eorisi’ni uluslarara­ sı alana taşımayı denem işti. Atatürk, bu teorinin Avrupa’da nasıl yankı bulacağını görm ek istiyordu; fakat Batı merkezli tarihle taban

tabana zıtlıklar taşıyan böyle bir teorinin Batılı bilim kısardan ara­ sında büyük yankılar uyandırmasını zaten beklemiyordu, öyle de oldu. Güneş Dil Teorisi Batılı bilim insanlarını “şaşırtm ak” dışında bir etki yaratmadı. Batılı bilin insanları, kem ikleşm iş genel kabulle­ riyle çelişen bu teoriye kafa yorma zahm etine bile katlanm ayacaklardt. Nitekim Afetinan, 1 .2 .1 9 3 6 ’da Cenevre’den Atatürk’e yazdığı bir m ektupta Avrupalı bilim insanlarının Güneş Dil Teorisi hakkın­ da henüz net bir görüş sahibi olm adıklarını ifade ediyordu.125 Atatürk’ün dil ve tarih konularına gösterdiği olağanüstü ilgi n e­ deniyle 3 0 ’lu yıllarda Türkiye’de özellikle aydın k esim arasında dil ve tarih konularıyla uğraşmak ‘ulusal bir görev’ olarak algılanır ol­ m uştu. Sadece dilbilim ciler ve tarihçiler değil, başta A tatürk’ün ya­ k ın çevresindeki gazeteciler ve aydınlar olm ak üzere; doktorlar, m ü ­ hendisler, m illetvekilleri, m emurlar g ibi çok farklı m esleklerle uğra­ şan tarih ve dil m eraklıları artık boş zam anlarında T ürk Tarih ve Dil Tezleri üzerine kafa yorm aya başlamışlardı. 3 0 ’lu yıllarda T ü rk i­ ye’de am atör dilciler ve tarihçiler ortaya çıkm ıştı. Özellikle am atör d ilcilerin yabancı kelim elere bu ld u k lan T ürkçe karşılıklar Atatürk ve Türk Dil Kurumu tarafından dikkate alınıyor, eğer söz konusu kelim eler Türk Dil kurallarına Uygunsa kabul ediliyor ve kullanıl­ m ası teşvik ediliyordu. 3 0 ’lu yılların amatör dilcilerinden biri de asıl m esleği doktorluk olan Sadi Irm ak’tı. A tatürk’ün dil konusundaki çalışm alarına tanık olan Irm ak yaşadığı bir olayı şöyle anlatm akta­ dır:

“Şimdi Dolmabahçe Sarayı’nda ikinci defa olarak huzurunda bulunuyordum. Yüzü, büyük emellerini gerçekleştirmiş insanlara mahsus bir güven ve huzur taşıyordu. Yaz denizinin yarattığı tunç rengi ile parlıyordu. Dolmabahçe Sarayı’nda ilk defa olarak Ata­ türk’ün iş başındaki kimliğini görüyordum. Meğer o gece Ata­ türk’ün özel kimliğini d e doya doya tadacakmışım. 125 A.g.e., s.52.


256 * s İ n a n

m eydan

Dolmabahçe Sarayı’nda o zamanın güncel konusu olan dil ve ta­ rih konularında konuşmalar oldu. O zaman ben genç bir tıp doçen­ ti idim Atatürk’ün ‘h uzuru mutad zevat’ adı ile anılan çevresine ni­ çin çağrıldığımı hem en anladım. Gazetelerdeki dil devrimi yazıları­ mı okumuş olacaktı. Belki d e Tıbbiye’deki derslerimde 1930 yılın­ dan itibaren terimleri Türkçeleştirme uğrundaki çabalarımı duymuş olacaktı Gerçekten, Tıbbiye’de hoca olduğum zaman, terimler, Türk bilginlerinin Arap dilme hediye ettikleri, tamamıyla Arapçadan uy­ durma terimler idi. Türk hançer esini zorlamadan bunları söylem ek mümkün değildi. Ayrıca h er yeni anlam için lazım olduğunda Arap köklerine başvurmak, ana dilimizin ihmal edilmesine ve kısır kalm a­ sına yol açıyordu. Ben buna içten bir isyan duyuyordum. Türkçeye vurgundum ve Türkçerün olanaklarına inanıyordum. Eğer atalarımız Arapçaya verdikleri hizmetin onda birini kendi ana dillerine vermiş olsalardı, pekala Arap terimlerinden vazgeçebilirdik. Ben Berlin’deki tıp tahsilimi Latin terimleri ile yapmıştım. Artık, hele yeni harflerin kabulünden sonra koyu Arapça terimleri çocuklarımıza okutm ak ve yazdırmak olanağı kalmamıştı. Ben Türkiye’de gereksindiğimiz bü­ tün terimlerin yaratılabileceğine inanırdım. Bu hava içinde Akyu­ var’, ‘A lyuvar’, ‘B eyin Omuriliği', ‘suyun’, ‘m ide salgısı’, gibi yüzlerce yeni kelim eyi terim olarak yerleştirmeye çalışıyordum. Ama sınavlar­ da hiçbir baskı yapmıyor, eski terimleri söyleyenlere de hakları olan notu veriyordum. Kısa zamanda şunu gördüm ki, öğrenciler ana dil­ den yapılmış terimleri hem daha kolay öğreniyorlar, hem d e benlik­ lerinde daha güvenli olarak saklayabiliyorlardı."126 Atatürk Güneş Dil Teorisi’ni, Türk Tarih Tezi’ni güçlendirm ek için ileri sürm üştü. G üneş Dil Teorisi, T ürk Tarih Tezi’ne göre “d o ­ ğal nedenlerle Orta Asya’dan dünyanın dört b ir yanma göç eden Türklerin gittikleri yerlere dillerini de götürdükleri” m antıksal çık a­ rım ına dayanıyordu. G üneş Dil T eorisi’ni kanıtlam ak için, daha önce de ifade edildi­ ği gibi, özellikle

“kökeni belli olmayan kelimeler” Türk

rallarına göre yeniden anlam landırılıyordu. 126 İrmak, a.g.e., s.356.

dilbilgisi k u ­


2 5 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Güneş Dil Teorisi, T ürk dilinin* Arapça, Farsça ve Batı dillerin­ den geçen kelim elerden arındırılm ası çalışm alarının tıkandığı nok ­ tada bazı

pratik yararlar da sağladı.

T ü rk Dil K urum u’nu n, Türkçe-

yi sadeleştirirken, yüzyıllar boyunca T ürkçe’ye eklem lenm iş

Farsça, İngilizce ve Fransızca

Arapça,

kelim eleri dilden atması dili kısırlaş­

tırmaya başlam ıştı. Bu kısırlaşm aya bir çözüm bu lm ak gerekiyordu. Aranan çözüm Güneş Dil Teorisi’ndeydi. Şöyle ki; m adem ki bütün diller T ü rkçe’den doğmuşlardı, bü tün dillerde T ü rk dili kökleri var­ dı, o halde T ü rkçe’deki bü tün kelim elerin hangi dilden olursa olsun T ürkçe olarak kabul edilm esi m antıklıydı ve bu kelim elerin dilden atılmaları gereksizdi. Ö rneğin, bu m antıkla hareket eden T ü rk Dil K urum u,

elektrik, dinamo, metre ve gram gibi

kelim elerin k ö k en

olarak zaten T ürkçe olduklarını dikkate alarak dilden atılm alanna gerek olam adığına karar verdi. A tatürk, G üneş Dil T eorisi’yle, B atı’n m kü çü m sed iğ i, aşağıla­ dığı T ü rk u lu su n u n dilinin, tüm dünya d illerini beslediğini kanıt­ lam ak istiyordu. B öylece Batı’n m H int-A vrupa D il T eorisi’n i çü ­ rü tm ek istiyordu. Batı, sah ip len m ek istediği ileri esk i çağ uygar­

“Hint-Avrupalı” dam gasını basıyor, “dille” güçlendirm eye çalışıyordu. F a ­

lıkların a, k en d i dil grubu olan böylece tarihsel iddialarını

k at Batı’n m H int-A vrupa D il Teorisi k on usund a ç o k b ü y ü k b ir so ­ ru nu vardı: Batı tüm çabasına karşın b ir türlü H int-A vrupa D il G ru bu ’n u n

kökenini bu lam am ıştı.

A tatürk, B atı’n m bu sorun un u

çö zm ek istiyordu (!) İleri sürdüğü G ün eş D il T eorisi’ne göre H intAvrupa Dil G ru bu ’n u n kök en in d e T ü rkçe vardı. E ğer b u iddia kanıtlanabilirse “Batı m erkezli dil tezin in” yerle b ir olm ası işten bile değildi. E n önem lisi: “Bence G üneş Dil Teorisi tutm uştur. Hint-Avrupa dillerine de uygulanabilir.*127 diyen Atatürk, bu teoriye gerçekten inanıyordu. Atatürk: “Bence Güneş Dil Teorisi tutmuştur." derken yıl 1 9 3 7 ’dir. Yani,

Toktamış Ateş ve

onun gibilerin sürekli tekrarla­

dıkları: “Atatürk Türk Tarih Tezi’n e ve G üneş Dil Teorisi’n e gerçek­

ten inanmamıştı. Sonradan bu tezlerden vazgeçm işti...” biçim indeki 127 A.Afetinan, Atatürk’ten Mektuplar, s.32-33.


2 5 8 * s İn a n

m eydan

değerlendirm elerinin aksine Atatürk, öm rünün sonlarında bu tez­ den vaz geçm iş değildi; bu teze yürekten inanmaktaydı. Hatta öyle ki kendisine yıllar önce m atem atik öğretm eni tarafından verilen Arapça

“Kemal”adının Türkçe “KamaT şeklinde yazılıp söylenm esi­

ne izin verecek kadar çok inanm aktaydı.128

Atatürk Haklıydı “ Türkçe, dünyadaki en eski dillerden bindir, hatta en eski dil­ dir ve dünyadaki d iğer dillerin p ek çoğu T ürkçe’den doğm uştur ” dediği ve bu doğrultuda araştırmalar yaptırdığı için Atatürk’ü eleş­ tirenler, bu gün A tatürk’ün h ak lı olabileceğini görm elerine k arşın bu gerçeği seslendirm ekten ısrarla uzak durmaktadırlar. Atatürk’ün 1 9 3 0 ’larda Güneş Dil Teorsi çerçevesinde gerçekleş­ tirdiği dil araştırmaları sonunda ulaştığı bulgular,

eski dil olduğu vb.)

(Türk dilinin en

8 0 )ül sonra bu gün, bu konuda yapılan az sa­

yıdaki fakat çok önem li çalışm alarla doğrulanmaktadır. Batı m erkezli tarihin dar kalıplarını parçalayan yerli ve yabancı bilim insanları (Kazım Mirşan, B. Gerey, Osm an Nedim Tuna vb.) buğun, T ü rkçe’nin ç o k eski bir geçm işe sahip

ri olduğunu

en köklü dillerden bi­

kanıtlam a noktasına gelmişlerdir.

Osman Nedim Tuna, 4 0 yıl süren bilim sel araştırm a­ Türk dilinin MÖ. 10.000’lere kadar dayanan çok k ö k ­

Ö rneğin lar sonunda

lü bir dil olduğunu kanıtlam ıştır. O sm an Nedim Tuna, 1989 yılında yayınlanan “Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi île Türk Dilinin Yaşı Meselesi” adlı eserininde T ürk dilinin “eskiliği” konusunda şu çarpıcı değerlendirmelere yer verm ektedir:

“ Türk dilinin zamanımızdan 3 5 0 0 yıl önce m üstakil ve iki kol­ lu bir dil olarak varlığı ispatlanmıştır.( ...) İlk Türkçe ve ana Türkçenin muazzam bir zaman önce yaşamış olması gerekir. Bu sonuç, benim 1 9 7 8 yık sonunda tamamlayıp 1 9 8 3 Ağustosunda yayınladı­ ğım , Altay Dilleri Teoriyi adlı çalışmamda, Türk dilinin arkelogy ve Güneş Dil Teorisine uygun olarak Üçüncü Türk Dil Kurultayında Ata-


2 5 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

glottochıonology araştırmalarından harekede ilen sürdüğüm yaşı, en pinti hesaplara g ire, 8 5 0 0 'dür. (s.5 2 -5 5 ) Şim di bu rakam doğruknmaktachr. Ç ünkü ana Türkçeden ana Doğu ve Bati Türkçesine kadar geçen zamam da hesaba katarsak bu devreden zamanımıza kadar geçen 5 .5 0 0 yıhn ikiye katlanması m üm kündür."129 Yani, Türk dilinin kökleri

MÖ.ll.OOO’e uzanm aktadır ki

bu ta­

rih, Batı m erkezli tarihin ve o tarihin esiri olan bilim insanlarının telafuz bile edemeyeceği kadar “eski” bir tarihtir.

Selahi Diker, 35 yıl kadar süren araş­ “Türk Dili nin Beş Bin Yılı” adlı ese­ rinde Sümer dili, Iidya dili, Hurri dili, Frig dili, Harti dili, Truva di­ li, Etrüsk dili vb. Antik Çağ dillerinin Türkçe kökenli olduğunu çok kapsam lı analizlerle ortaya koym uş ve Türk dilinin MÖ.5000lere Başka b ir dil araştırmacısı

tırmaları sonunda kalem e aldığı

kadar uzandığını belirtm iştir: "Yazdı Türk tarihi ise, çağımızdan beş

bin yıl öncesine, yazm m Süm erler tarafından icadına kadar uzan­ maktadır. "13°

türkıin adı “Kemal” yerine “Kamal” olarak yazılmıştır.lsmail Beşikçi,

Türk Tarih Tezi, Güneş Dil Teorisi ve Kürt Sorunu, Ankara, 1991, s.l 57. 1

Bkz. Osman Nedim Tuna, Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi ilgisi ile Türk

Dilinin Yaşı Meselesi, T İ K. Yayınlan, Ankara 1997, s.49 1

Selahi Diker, Anadolu’da On Bin Yıl, Türk Dili’nin Beş Bin Yılı, İstanbul 2000, s. 4


III. BÖLÜM ATATÜRK ve ANTROPOLOJİ


BATI’DA ANTROPOLOJİ ve IRKÇILIK

Batı’da 19.yüzyılda en fazla gelişen bilim, dallarından b in antro­ polojiydi. Toplum sal farklılıklarla ırksal ve kültürel yapı arasında doğrudan bir ilişki olduğuna inanan Batılı bilim insanları toplum sal araştırmalarda antropolojik verilere ço k büyük bir önem vermeye başlamışlardı. A ntropolojik araştırmalar, sosyal değişim sürecinin yeni boyutlannı ortaya koyuyordu. Antropologlar, "Bir toplumda yeniliğin kabulünün, tutum ve zihniyette meydana gelen b ir değiş­ me olduğunu, b u nu n için de toplum lann kültür yapılarının tanın­ ması gerektiğini vurguluyorlardı. ”1 1 9 0 0 ’lerde antropoloji, sosyolo­ ji, psikoloji, coğrafya, ekonom i ve siyaset gibi disiplinlerle sıkı iliş­ kiler kurarak güçleniyordu. Batı'da antropolojinin gelişimi dönem in siyasal koşullarıyla da yakından ilgiliydi. Batı, tıpkı tarih ve arkeoloji gibi antropolojiyi de em peryalist emellerine alet ederek antropolojik verilerle söm ürgeci­ liğini “m eşrulaştırm aya” çalışıyordu. Böylece Batı, bir kere daha m o­ d e m bilim i siyasal am açlarına ulaşmak için kullanm ış oluyordu.

Linnaeus Bu sınıflandırmaya göre Avrupa beyaz, Asya san, Amerika kurmm, Afrika ise siyahlardan, meydana geliyordu. insanlığın ırka dayalı ilk sınıflandırm asını 1 7 5 0 ’de

gerçekleştirm işti.

Türkdoğatı, a.g.e., s.403.


264 » S İ N A N ME Y DAN

Irkların sınıflandırm asında İngiliz doğa bilimci Charles Darwin’in çalışm aları derin bir çığır açtı. Darwin, 1 8 5 9 ’da yayınlanan Türlerin Kökeni’ ve 1 8 7 1 ’de yayınlanan insanın Türeyişi’ adlı k i­ taplarıyla Batı düşüncesini yönlendirecekti. Danvin’in fikirleri ve

İngiliz felsefeci Harbert Spencer gibi

bazı

çağdaşlarının düşünceleri, çok hızlı bir biçim de pozitif bilim dışın­ daki alanlara taştı. Darwimzm, dünyada doğal kaynakların besleyemeyeceği bir nüfus fazlası bulunduğu ve bunun için her zaman güçlülerin veya ‘uygunların’ galip çıkacağa daimi bir yaşam mücadelesi gerektiğini savunuyordu Bu noktadan hareketle bazı sosyal bilim ci­ ler, yaşam m ücadelesinde üstün gelen türlerin veya ırkların ahlaken üstün olduklarını savunarak söm ürgeciliği m eşrulaştırm ayı denedi­

doğal seleksiyon doktrini, kolaylıkla Fransız yazar Arthur Gobineau tarafından geliştirilen bir başka fikir ekolüyle de ler. Dolayısıyla b irle şti...

Gobineau 1 8 5 3 yılında ‘İnsan Irklarının Eşitsizliği Üzerine Bir Makale’ adlı çalışm asını yayınladı.. G obineau, -Darw in’den etkilen­ diği açık seçik belli olan- eserinde, gelişm edeki en önem li etkenin

“ırk” olduğunu

savunm uş ve diğerlerine üstünlük sağlayan ırkların,

kendi ırksal saflıklarını en iyi koruyabilenler olduğu ileri sürm üştü.

Gobineau’ya göre,

tarihteki bu yaşam m ücadelesinde en üstün gelen

ırk, ‘Aryan ırkı’ (Ari ırk) olm uştu.2 Bu fikirleri bir aşama daha ileri göLÜren kişi ise

ler yazara

İngiliz yazar Houston Stewart Chamberlain'dır Hit­

o kadar hayranlık beslem iştir ki, onu 1 9 2 7 yılında ölüm

döşeğinde ziyarete gitm iştir.3 1 8 6 0 ve 1 8 9 0 yıllan arasında arkeolojik bulguların artması, karşılaştırm alı kültür bilimi alanında yeni değerlendirm elere zem in hazırladı. Batılı bilim insanları peşi sıra ilkel toplum la m od em top­ lum u kıyaslayan çalışm alara im za attılar. Bunların arasında en fazla

^

Atatürk, Gobineau’nun “insan ırklarının Eşitsizliği Üzerine Deneme’’ adlı kitabım incelemiştir. Kitap üzerine koyduğu notlardan Atatürk’ün Gobi­ neau’nun görüşlerine katılmadığı anlaşılmaktadır.

^

James Joll, Europe Since 18 7 0 , An International History, Penguin Boks, Middlesex, 1990, s .1 0 2 ,103.


2 6 5 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

dikkati çekenlerden biri, İngiliz asıllı

kel Kültür’ adlı

E. B.Taylor’du.

Taylor’un

“İl­

ünlü eseri ilk kez 1 8 6 5 yılında yayınlanırken, Birle­

şik Devletlerde de

L. H. Morgan, “Antik Toplum” adlı eserini yayın­

lıyordu.4 Fakat ne yazık ki, bu çalışm alar ço k geçm eden Batı’nın em peryalist politikalannı güçlendirm ek için kullanılacaktı. Batı, özellikle fiziksel antropolojik verileri kullanarak, -h iç çekinm edenüstün ırkların (Ari) geri kalm ış ırklara (Sarı) yönelik saldırılarının “insanlığın yararına” olduğunu savunacaktı.

ATATÜRK'ÜN ANTROPOLOJİ ÇALIŞMALARININ KAYNAKLARI Atatürk, Batı merkezli tarih tezine, bu tezin omurgasını oluştu­ ran,

“Ari ırkların üstünlüğü, San ırkların geri kalmışlığı"

formülünden

hareket ederek saldırmıştı. Atatürk’ün amacı, Batı’nın “kanıtsız” iddialannın aksine Türklerin de Ari ırka mensup olduğunu kanıtlamaktı. Atatürk, Batı’nın bilimsel metotlarını kullanarak Batı’nın iddialannı çürütm ek istiyordu: T ıpkı Batı’nın yaptığı gibi antropolojik araştırma ve incelemelerle, ırk tahlilleriyle Türk ırkının da en az Batılı ırklar ka­ dar gelişmiş, “evrimini' tamamlamış” ileri Ari ırklara mensup olduğu­ nu kanıtlam ak niyetindeydi. “Atatürk’ün devrimci atılımları sürdürür­

ken antropolojik ölçümlere de eğilmesi, bir siyasaya katılma ya da bir modayı izlemekten çok Türkler hakkm daki önyargılara ve suçlamala­ ra aynı yöntemle yanıt verme eğilimiydi,”5 Atatürk, Türklerin Ari ırka mensup olduğunu kanıtlayarak Batı’nın Doğu toplumlarını sömürm ek için uydurduğu: “Doğu toplumlan henüz evrimini tamamlamıştır, on­

lar san ırka mensuptur." biçimindeki iddialannı çürütmeyi planlıyor­ du. Böylece sömürgeci Batı’nın elindeki

“ırk silahım" alıp,

Batı’yı bir

bakım a kendi silahıyla vurmanın hesaplarını yapıyordu.

“Kemalist sistem, hem Eugenisme h em d e Türkoloji'ye yönelik araştırmalarla ‘Türk ırkı’ ve ‘Türk tipi’n i belirlem eye çalışıyordu. Bu 4

Tiirkdoğan, sug.e., s.406.

5

Turan, a.g.e., s. 44.


266 » S İ N A N ME Y D A N

oluşumun temeli Batı’dan kaynaklanıyordu. Bu akımlar orada k ö k salmaya başlamıştı."6 Büyük Ö nder’in antropoloji çalışm alarının en önem li amacı ye­ tersiz bulgularla, “evrim ini tam am lam am ış”, “geri kalm ış”, ik in ci sı­ n ıf ’, “sarı ırka m ensup” diye damgalanan bir ulusun, sözde bilim sel yöntem lerle çiğnenen onurunu gerçekten bilim sel yöntem lerle ko­ rum aktı. Atatürk, T ürklerin de Ari ırka m ensup bir ulus olduğunu

“eşit” olduklarını tüm dün­ Bu bakımdan Atatürk’ün antropoloji ça­ lışmaları, faşist amaçlar güden, ırkçılığı körüklemek amacıyla yapıl­ mış bilim dışı çalışmalar değil; tam tersine Türklerin de diğer ırklar­ la eşit özelliklere sahip olduklarım kanıtlamayı hedefleyen, dolayı­ sıyla hümanist ve çağuıa göre son derece bilimsel çalışmalardır Ve bu çalışmalar da tıpkı tarih ve dil çakşmian gibi Batı merkezli anla­ yışa alternatif çalışm alardı kanıtlayarak T ürklerin de diğer ırklarla

yaya gösterm ek istiyordu.

Uygarlığın

‘beyaz’ ırktan

gelen ya da kafa yapısı

‘brelüsefal’ olan

topluluklara özgü olduğu iddialarının yaygınlaştığı ve Türklerin ‘barbar’ diye aşağılanmak istediği bir dönem de, Türk kavm inin ‘ü s­ tü n ’ sayılan Ariler’den hiç de ek sik bir yönünün bulunm adığını k a­

Gobineau’nun eserinin yayım lanm asından kısa bir Mustafa Celalettin ve Ali Suavi ile başlam ıştı. Mustafa Celalettin, 1 8 7 0 ’de çıkan “Les Turcs anciens et modems” (Eski ve Mo­

nıtlam a çabaları, süre sonra

d em Türkler) adlı kitabında Türklerle Ariani uluslar arasındaki ya­ kın lık üzerinde durm uştu.

rinde T ürklerin

Ali Suavi ise Muhbir ve Ulum gazetele­

yalnızca askeri bir kavim olmayıp dünya uygarlığı­

na hizm et eden bir ırk olduğunu ve tarihteki kim i kavimlerin

aslından geldiklerini

Türk

öne süren yazılar yazm ıştır.7

Cum huriyet öncesinde Türkiye’de antropoloji önce Ali Suavi

Yeni Osmanlı aydınları daha sonra da Baha Tevfik ve Ab­ dullah Cevdet gibi bazı Jön Türk aydınlan dışında fazla ciddiye alın­

gibi bazı

m amıştır. O nların “ırk ” konusuna bakışı da genelde Batı merkezli 6

Türkdoğan, a.g.e., s.373. Hilmi.Ziy9 Ülken, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, İstanbul, 1966, s. 1 1 1 .

»


2 6 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

anlayışa uygundur. Fazlaca Batı etkisinde kaldıkları için zaman za­ m an Batı’nın

“üstün ırk teorisini” savunm uşlardır. Ö rneğin, radikal Abdullah Cevdet: “Türkırkım Batı ırklarıyla m e­

fikirleriyle tanınan

lezleştirerek ıslah etm ek gerektiğini'' savunm uştu. Oysaki Ata­ türk’ün konuya yaklaşım ı bam başakaydı: O Batı’nın ırk teorisini reddediyor, T ürklerin Batı’nın iddialarının aksine zaten ileri bir ırk olduğunu düşünüyordu. T ürk antropoloji çalışm alarının fikir babası

Atatürk,

tarih k o ­

nusunda olduğu gibi antropoloji konusunda da çok okum uştu. Ata­ türk, ırk ve antropoloji konusunda, üstün ırk kuram ını ortaya atan

J.A.Gobineau’nun “Essai sur I’inegalite des races humanies” adlı ese­ rinden başlayarak, A.G.Haddoriun “Les Races humanies”ine ve E.Pittard’m “Les races et îTıistone' ne kadar birçok eseri okuyup d e­ ğerlendirm işti.8 Atatürk, öncelikle Batı’da nan

Gobineau’nun Türkler

“ırk teorisi”nin

kurucusu olarak tanı­

hakkında verdiği bilgiler üzerinde dur­

m uştur. G obineau’n u n T ü rk le rh a k k ın d a k i olumsuz ve yanlı değer­ lendirm elerini satır satır okuyarak notlar alm ış, böylece öncelikle eleştireceği tezi ve bu tezin Türklere ilişkin bakışını bizzat bu tezin kuram cısından öğrenm iştir. Örneğin, etnik gurupların karışım ın­ dan sözeden G obineau bir yerde sözü Oğuzlara ve Anadolu Selçuk­ lulara getirerek, Altay Oğuzlarının Finli bir kavim olduklarının dü­ şünüldüğünü, İslam çağında T ü rk kabilelerinin değişik adlar altın­ da İran ve K üçük Asya’da yerleşm iş olduklarını, Selçukluların bü­ yük ölçüde İslam gruplarla karıştığını, Selçuklu Devleti sona erer­ ken de Türk ırkının devamını sağlayan yeni sürgünler verdiğini O s­ m anlI diye anılan bazı kişilerde Sarı ırka benziyen çizgiler görün­ m ekle birlikte, bu nu n doğrudan doğruya ‘Fin’ kökenli olmaya değil de, İslav ya da Tatarlarla evlenm elere dayandığını öne sürm ekteydi.9

Atatürk bu bilgilerinyeraldığısatulanişredeımşti. Bu biligilerin ö

Turan, a.g.e., s.,44.

9

Atatürk’ün özel kitaplığındaki nüsha, Anıtkabir no, 227, 1, 218-221. Nakleden Turan, a.g.e., s.44.


268 * S İ N A N m e y d a n

pek çoğunun doğru olm adığını bilm esine karşın yine de detaylı ola­ rak araştırılması gerektiğini düşünüyordu. Atatürk, G obineau’nun eserinde Türk ırkı hakkında bilgiler aramış, bu ırk kuram cısının T ü rk ırkı hakkındaki düşüncelerini öğ­

MÖ.II.yÜzyıida Çin’in batısın­ da yerleşen beyaz ırktan kavimler arasında Yüeçi ve Ou-soun (Vusun)larm da bulunduğunun10 ve büyük çoğunluğu sarı ırktan olan Cengiz’in ordusunda beyazların da görüldüğünü11 belirten yerleri işaretlemişti Görüldüğü gibi Atatürk T ü rklerin ikinci sınıf Sarı ırka renm ek istem iştir. Ö rneğin bir yerde

m ensup olduğunu iddia eden Batı m erkezli tarihin en önem li ırk teorisyeninin eserinin satır aralarında bile Türklere ait olum lu işaret­ ler aramış ve bulm uştur. Atatürk, ırkçılık kuram ının kurucusu G obineau’nu n görüşleri­ ni biliyordu; ama on u n görüşlerine katılm ıyordu; o ırklar ve uygar­ lıklar konusunda -aşağıda detaylandırılacağı gibi-

E.Pittard’ın görüş­

lerine katılıyord u.12 Atatürk’ü etkileyen bilim insanlanndan biri de Cam bride Ü ni­ versitesi Etn oloji Profesörü ACort Haddon’du Haddon’un Fransızcaya

“Les races humanies et leur repartition Geographigue” diye

çevrilen kitabında özellikle A nadolu’da gelişen kültürler ve bunları yaratan uygarlıklar üzerinde durm uştu.

“Bunlar arasında, daha N eohtik çağda Anadolu’da doğan uygarhğın brekisefal bir A kdeniz tipinin eseri olduğu, bu uygarlığın Baa Asya’dan Avrupa’y a ve M ısır üzerinden Afrika'ya yayıldığı yolunda­ ki kısım ,13ya da batiya gö ç eden Türklerin XI. yüzyılda Anadolu'ya yerleşm elerinden sonra Türk deyim inin K üçük Asya v e Avrupa’da Atatürk’ün ö zel Kitaplığındaki Nüsha, Anıtkabir, No, 2 2 7 , II, s.262 vd. Nakleden Turan, a.ğ.e., s.45 11

Atatürk’ün özel Kitaplığındaki Nüsha, II, s.3 0 4 vd.Nakleden Turan, a.g.e., s.45.

12

Turan, a.g.e.s.45.

13

Katalog no, 29 7 7 , Anıtkabir Kitapları, 72 5 , s.187. Nakleden Turan, a.g.e., s.45.


2 6 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

salt Türk kökenli bir topluluk değil d e, Islamiyeti kabullenmiş ka­ vimleri d e içeren bir kavram olarak görüldüğü ",14 biçimindeki satır­ lar, Atatürk’ün ilgisini çeken, dolayısıyla etkilendiği görüşler izleni­ mini vermektedir.*15

Hadden dışında Paris Antropoloji Okulu Etnolji pro­ George Montandon’un “La race, les races mise au po­ int d’ethnologie somatique” adlı eserini incelemiş ve “Turanien Irk” Atatürk,

fesörlerinden

(Race Turanienne) adlı bölüm üzerinde durmuştur16. Fakat, Türk ırkının antropolojik yapısı konusunda Atatürk’ü en çok etkileyen

Eugene Pittard’dı. Atatürk’ün Pittard’dan etkilenmesi­ ‘ırkçı’

nin belli başlı nedenleri şöyle sıralanabilir: Öncelikle Pittard

bir bilim insanı değildir. Aynca Pittard, Tarih Öncesi, Cilalı Taş (Neolitik) kültürünü, Balkanlardaki ve Anadolu’daki Türklerin ant­ ropolojik özelliklerini araştıran bir uzmandır. En önemlisi emperya­ list Batı merkezci tarihe esir olmayan, tarihsel bulguları tarafsızca yorumlayan bir bilim insanıdır. Atatürk 1937’deki II. Tarih Kurultayı’na katılan Pittard’ın, “Irk­ lar ve Tarih, Tarihe Etnolojik Giriş” adlı temel eserini çok dikkatle okumuş ve üzerinde etraflıca düşünmüştür. Atatürk, Pittard’m ırk­ ları “antropolojik bir kavram olarak değil de, Boule’a dayanarak

“kan yakınlığı” ve milliyet, dil, gelenekler gibi yapay sınıflandırma­ lara olanak tanıyan doğal ayrılıkların belirlediği bir fiziksel türdeki devam lılık” diye tanımlamasını doğru bulmuştur .Atatürk’ün sözkonusu kitabın önsözünde ve metninde yeralan bu tanımı işaretleyip yanma

“D” (Dikkat!) işareti koyması bunun kanıtıdır.17

Batı’da ırka dayalı antropoloji kuramının en önde gelen savu­ nucularından

Gobineau, Selçuklular ve Osmanlılar döneminde

^

Anıtkabir Kitapları, s .186. Nakleden Turan, a.g.e., s.45.

^

Turan, a.g.e., s.45. ö zel Kütüphane Katalogu, No, 2084, Anıtkabir No, 716. Naklen Turan, a.g.e., s.45.

17

Katalog no, 20 8 8 , Anıtkabir Kitapları, 72 9 , s.VIII, 4. Nakleden Turan, a.g.e., s.46.


270 • S İ NAN ME Y DA N

Türklerin diğer ırklarla büyük oranda karıştıklarını ve saflıklarını yi­ tirdiklerini öne sürmesine karşın

Pittard Avrasya’nın en güzel ırkla-

ından biri olarak nitelediği Türkleri elinin tersiyle bir kenara itmeyip Türk ırkının fiziksel özelliklerini çizmeye çalışmıştır. 18 Atatürk öncülüğünde başlatılan antropoloji çalışmalanna katı­ lan Türk sosyal bilimcileri de Avrupalı antropologlardan etkilenmiş­ lerdir.

I.Türk Tarih Kongresi’ndeki konuşma­ Deniker, Quatrefages de Breaud, Topinard ve Vilklenoisy gi­

1932 yılında toplanan larda,

bi dünyaca ünlü antropologlar kaynak olarak kullanılmıştır.19 Atatürk’ün antropoloji çalışmalarındaki gözdesi ise .yukarıda da ifade edildiği gibi, İsviçreli,

Profesör Eugenne Pittard’ür. Türk antro­

poloji çalışmalarında Pittard’ın “Irklar ve Tarih” adlı kitabı kaynak ro­ lü oynamıştır. Pittard’ın Batı merkezli tarih tezine aykırı görüşleri tüm dünyada yankı bulmuştur. Hatta

“Eugeinsme" adıyla yeni bir bilim

dalı olarak Avrupa’yı ve Türk aydınlarım etkilemiştir. Pittard, Türk­ leri ve Türk dünyasını iyi tanıyordu. Batılı ırkların üstün, Doğulu ırk­ ların geri olduğu görüşüne katılmıyordu. Tam tersine, Doğulu Türk­ lerin daha ileri olduğuna inanıyordu. Nitekim 1931 yılında Türklerin

“Küçük Asya’ya .Seya­ hat” adlı bir kitap yayınlamıştı. 1935’de, İsviçre’de doktora yapan, Atatürk’ün manevi kızı Afetinan’la tanışmasından sonra, 1937 yılında Avrupa’daki kötü imajını düzeltmek amacıyla,

Türkiye’ye gelip, II: Türk Tarih Kurultayı’nda onur başkanı olmuş; Türk Tarih Tezi’ni savunan konuşmalar yapmış ve Türkiye’de büyük bir saygınlık kazanmıştı. Afetinan, antropoloji alanındaki doktora te­ zini 1939 yılında Cenevre’de onun gözetimi altında hazırlamıştı.20

E. Pittard, Türk göç dalgalarının Orta Asya’dan Avrasya’ya doğ­ Neolitik uygarlıklan ilerlettiklerini söylüyor ve bu

ru yayıldığını ve

Katalog no, 2088, Anıtkabir Kitapları, 7 2 9 , s. 392-399.N akleden Turan,

a.g.e., s. 46. Fıttienne Coupeaux, Tarih Tezinden Türk İslam Sentezine, tstanbul 1998, 8.32-33. 20

Coupeaux, a.g.e., s.34.


271 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

konuda yeni açılımlar ortaya koyuyordu. Uygarlıkların dinamizmi­

Türk Tarih Tezi’nin özünde Pittard’ın Brakisefal Eugenisme’si saklıydı.21 Pittard’ın yeni bir tarihsel açılım sunan “Eugenisme Teoıisi”, Atatürk’ün tarih gö­ rüşüne ve kişiliğine tıpa tıp uyuyordu. Mimar Sinan’ın mezarının açılması ve iskeletinin ölçülmesi, Türk antropoloji anketinin yapıl­ ması ve ‘Türk tipinin” oluşturulması hep Eugenisme Teorisi doğrul­ ni Brakisefal halkların göçüne bağlıyordu.

tusunda atılan adımlardı.22 Atatürk, Profesör Pittard’la kişisel dostluk da kurmuştu. Pittard’ın Atatürk ve Türk Tarih Tezi hakkındaki şu sözleri, ikilinin arasındaki dostluğu göstermesi bakımından önemlidir:

“Atatürk’ün Anadolu uygarlığının en uzak köklerine ve insan ırkları arasında Tiirklerin işgal ettikleri yere ilişkin kayguları... “Birçok kez birlikte söz ettiğimiz sorunlar arasında, Neolitik uy­ garlığın dünyaya getirdiği büyük sosyal değişikliği hatırlatmak iste­ rim. . .İnsanlık bundan büyüğünü yaşayamaz...Bu efsanevi olaylar Asya’da meydana geld i Fakat bunun merkez alarmım neresi oldu­ ğunu henüz bilmiyoruz. En eski Eti kültürü, yeni sosyal durumun başlangıcı hakkmda bir imaj, -hatta renkh bir imaj- vermektedir. Ve Neolitik Anadolulular coğrafya bakmandan Avrupa topraklarına en yakm alanlar olduğundan yeni durumu onlarm yapmış olmaları ola­ sıdır. O zamamn Avrupası’nm brakisefal nüfuslan ancak bahsettiği­ miz Asya ülkelerinden gelmiş olabilir. “Başka rollerden birini eski Türkiye’n in oynamış olmasını olanakh kılan bu genişlikteki bir sorununun Atatürk'ün gözü önünde eşsiz bir parlaklıkla belirmiş olmasını anhyoruz.’’23 Atatürk’ün tüm dünyada ırka dayalı antropolojinin en önemli temsilcisi Gobineau’nun görüşlerini eleştirip

kabullenmemesine

karşın, E.Pittard’ın görüş ve düşüncelerine katılması, hatta onunla 21

A.g.e., s.34.

^ 23

Türkdoğan, a.g.e., s.368. Eguane Pittard, “Atatürk'ün Hatırasını Tezim”, Belleten, 10 (1 9 3 9 ), s. 187 vd.


2 7 2 . Sİ NAN MEYDAN

kşisel dostluk kurması çok anlamlıdır. Atatürk’ün Gobineau’nun değil, Pittard’ın tezlerine önem vermesinin iki anlamı vardır.

1. Demek ki Atatürk, ırklar ve bunların tarihteki yerleri konusun­ da üstünlük iddialarına saplanmadan Türkleri küçük düşüren “ırkçı” iddiaları ve önyargıları bilimsel yollarla çürütmeyi amaçlamaktadır. 2. Demek ki Atatürk, Batı merkezli tarih tezine karşı, Türklerin haklarım koruyan, “ulusal m erkezlf yeni bir tarih ve antropoloji an­ layışım savunmaktadır.

ATATÜRK'ÜN ANTROPOLOJİ ÇALIŞMALARI l.Türk Antropoloji Mecmuası Irk incelemeleri yapabilmek için öncelikle antropolojik verilere ihtiyaç vardır. Atatürk bu amaçla 1925 yılında Türk Antropoloji Kurumu’nu kurmuştur. Kurumun gerçekleştirdiği araştırma ve incele­ melerin sonuçları ve bu sonuçlara dayalı olarak yapılan ırk incele­ meleri 1925 yılı Ekim ayından itibaren çıkmaya başlayan

Türk Ant­

ropoloji Mecmuası’nda yayınlanmaya başlanmıştır. Türk Antropoloji Mecmuası’nda yayınlanan bazı araştırmalar şunlardır: 1. l.Nureddin Bey- Necket Eumer Bey- Mauchet- Süreyya Bey-lsmail Hakkı Bey: “İstanbul’da Yaşayan Türk Irkının Karşılaştır­ malı Mukayesesi.”24 2. Nureddin Bey- Neşet Ömer Bey- Süreyya Bey- M. BouchetHazma Bey:

“Türk Irkının Antropolojisi Üzerine Notlar”25.

“Küçük Asya Türklerinin Antroplojik Mütaalası, Türk Irkının Menşei”26.

3. Prof. Eugene Pittard:

24

Türk Antropoloji Mecmuası, Sayı: 2, Mart 1926, Üniversite Constanti­

25

Türk Antropoloji Mecmuası; S: 5, Ekim 1927, s.5-21; S: 6, Mart 1928,

nople, s.1-18; Sayı: 3, Eylül 1926, s.1.38: Sayı: 4, Mart 1927, s.9-19. s .5-14; S: 7, Mart 1929, s.6-12.

26

Türk Arkeoloji Mecmuası, S: 8, Eylül 1929, s.5-25.


2 7 3 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

“Alelumum Prognatisma ve Türk Katabnmn

4. Dr. Şevket Aziz:

Prognatismaa”27. 5. Dr. Şevket Aziz:

“Hititlerin Kronolojik Tetkikatına Methal”28

6. Dr. Şevket Aziz, “Türk Irkı ve Türk Dili”29 7. Dr.Saim Ali,

“Dil Birliğine Doğru, I.Irk Temeli Üzerinde”30

8. Dr.Saim Ali,

“Dil Birliğine Doğru, II.Dil Birliği”31

9. Dr. Saim Ali,

“Hint-Avrupa Dilleri önünde Türkler”32

“Hint-Avrupa Dillerindeki Son Ekler ve Bunun Türkçe İle ilişkisi”33

10. Dr. Saım Ali,

11. Dr. Saim Ali,

“Kelt Dili-Türkçe Problemi”34

12. Dr. Saim Ali,

“Kelt Dili-Türkçe Problemi”35

“Türk Fiil Tasrif Sistemi ve Hint Avrupa Fiil­ leri Tasrif Sistemi île Aralarındaki Birlikler”36

13. Ali Saim Dilemre,

Antropoloji Mecmuası’nın diğer sayılarında da

Eugenisme’nin ve­

rilerine dayanarak Türk ırkı ve Türk tipi üzerinde yoğunlaşan araştır­ malara yer verilmiştir. Örneğin, mecmuanın 1932 yılı 13-14. sayıların­ da Şevket Aziz’in

“Türk ırkı ve Türk dili “adlı çalışması yayınlanmıştır.

Tüm bu araştırmalarda savunulan ortak görüş, Türklerin “ileli A ri ırk â ’ mensup “Brakisefal” kafa yapısına sahip bir ırk olduğudur.

1935 yılında kurulan Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesinde

ropoloji ve etnoloji bağımsız birer enstitü haline getirilmiştir. 27

A g.e, S: 9, Mart 1930, s.5-14.

28

A g.e, S: 10, Eylül 1930, s.3-17.

29

Ag.e, S .13-14, Mart-Eylül, 1932, s. 5-8

30

A g.e., S. 11, Mart 1931, s.,2-35

31

A g.e., S. 12, Eylül 1931, s. 1-62, 63-95

32

A g.e., S. 13-14, Mart-Eylül 1932, s. 14-36

33

A g.e., S. 15-16, Mart 1934, s. 7-24

34

A g.e., S. 15-16, Mart 1934, s. 25-40

35

A g.e., S. 17-18, 1935, s.35-55

36

A g.e., S. 19-22, Eylül 1939, s. 33 6 -3 4 3

ant­


274 • S İ NAN ME Y DA N

2. 64.000 Kişi Üzerinde Yapılan Antropometri Anketi 1937 yılında Türkiye’de, Türk ırkının Ariliğini kanıtlamak için

Atatürk’ün emriyle çok geniş ve kapsamlı bir antropometri anketi ya­ pılmıştır. Bu anketle Türklerin ırk özellikleri, fiziki antropolojik yapı­ ları en ince ayrıntısına kadar ölçülmeye çalışılmıştır. Anket, 1937 yı­ lının temmuz, ağustos, eylül ve ekim aylarında on ekip tarafından on farklı bölgede

64.000 kadın ve erkek üzerinde uygulanmıştır.

İki bölüme ayrılan Doğu bölgesinde I. Şark 7000, II. Şark 7000, Trakya Bölgesi 6000; Bursa-Bilecik bölgesi 6000; Çanakkale, Balıke­ sir, Manisa Bölgeleri 6000; Ege Bölgesi 6000; Eskişehir, Afyon, Bur­ dur, Kütahya, İsparta, Antalya bölgeleri 6000; Orta Anadolu Bölgesi 8000; Batıi Karadeniz Bölgesi 6000; Güney Mıntıkası 6000 adet an­ ket uygulanmıştır. Oldukça geniş boyutlu bu anketin uygulanmasın­ da askeri ve sivil doktorlar, sıhhiye memurları ve kısmen de beden terbiyesi öğretmenleri görev almıştır.37 Anadolu’da böyle bir antropo­ loji anketi uygulama düşüncesini ortaya atan Atatürk’ün kuramsal konulardaki sözcüsü Tarih Profesörü Afetinan’dır; fakat, bu düşünce­ nin Afetinan’ın kafasında belirginleşmesini sağlayan Atatürk’tür. 1937 yılı yaz aylarında uygulanmaya başlayan antropoloji an­ ketinin gerçek fikir babasının Atatürk olduğu, Prof Afetinan’ın,

“Türk Irkının Vatanı Anadolu” adlı kitabının satır aralarına sıkışan şu ifadelerinden anlaşılmaktadır:

“...T ü rk okurlarına yurdumuzun kısa tarihi ve ırkı hakkında toplayabildiklerimi sunm ak.. .Bu büyük anketi tasavvur ettiğim va­ kit, kendi gücümün yetmeyeceğini 200 kadın üzerinde aldığım öl­ çülerdeki tecrübem le anlamıştım. Onun içindir ki, bu işi bir hükü­ m et kadrosu ile başarmayı tasarladım ve Atatürk’ün emirleriyle fiili­ yata geçilm iş oldu "88 Şevket Aziz Kansu, Türk Antropoloji Enstitüsü Tarihçesi, Mariif Matba­ ası, 1940, s. 20-21. Afetinan, Türkiye Halklarının Antropolojik Karakterleri ve Türkiye Tari­ hi , Türk Irkının Vatanı Anadolu (64. 00 0 Kişi Üzerinde Yapılan Anket) • TTK, Ankara 1947, s. 1-67.


2 7 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Faruk Akkgün de bu anketin fikir babasının Atatürk olduğu ka­ nısındadır: “Atatürk’ün Türk ırkı hakkında bilimsel çalışmalar yaptırdığı, yine Atatürk’ün tasvip ve desteğiyle Türklerin ırki özellikleri, kem ik yapılan ve kafatasları üzerinde araştırmalar yapm ak üzere Afetinan’ı görevlendirdiğini ve 64.000 kişi üzerinde yürütülen testler . ..”39

Afetinan, aynı kitabında, Atatürk’ün antropolojiye, arkeolojiye ve tarihe duyduğu ilgiyi ve bu ilginin nedenlerini de kısaca şöyle açıklamıştır:

.Atatürk’ün Türk milletinin menşeini kabil olduğu kadar iyi tanımak hususundaki şiddetli arzusu, milletin şefini, etnik ve ırki m e­ selelerle alakadar olmaya süratle teşvik etti. Dünyanın bil tarafından Atatürk kadar, ateşin, onun kadar dinamik bir ilmi alaka besleyen bir devlet reisi daha var olup olmadığım ekseriya düşünürüm ,”404 1 Afetinan 6 4 .0 0 0 kadın ve erkek üzerinde yapılan antropometrik incelemeler konusunda ayrıntılı bilgiler vermektedir:

“...T ü rkiye’de bu anket neticesinde toplanan mühim antropo­ lojik malzeme, yalnız bir bakımdan değil, b ir ç o k noktalardan ince­ lenmeye, açıklamaya yarayacaktır. Antropologlar uzun seneler bu m alzem e üzerinde çalışabilirler.. .” diyerek, anketin önemine dikkat çeken Afetinan’ın verdiği bilgiler gerçekten dikkat çekicidir. Bu bil­ giler, 1937 yılında Türkiye’de Batı’da yapılanları aratmayacak kadar geniş çaplı bir ırk araştırması yapıldığını gözler önüne sermektedir. Afetinan’ın anlatımına göre anket uygulanan kişiler baştan ayağa ka­

ölçülmüştür: “...Boy, iskelet, karine, kolaç, vü­ cut ağırhğı, baş ölçüleri, kafa karinesi, aim genişliği, baş yüksekliği, uzunluk karinesi, yüzün bazı karakterleri, burun ölçüleri ve burun karinesi, göz ve burun biçimleri, kafarun arka profili, d it, göz ve saç renkleri..."*1 dar ayrıntılı olarak

39

Kemal Karpat, The People Houses inTurkey, The Middle East Journal, S.

40

Afetinan, Türkiye Halklarının Antropolojik Karakterleri..., s.9-10.

41

A.g.e„ s. 78,79.

17, s.55-67'den Tükdoğan, Kemalist Sistem..., s.373.


276*SİNAN m e y d a n

Afetinan, 6 4 .0 0 0 kişi üzerinde yapılan antropolojik ölçümler sonunda elde edilen verileri kullanarak Anadolu Türklerinin ırk özelliklerini belirlemiştir. Afetinan,

“Türk Irkının Vatanı Anadolu”

adlı kitabında aşağıdaki sorulara yanıtlar vermiştir: 1. Anadolu Türklerinin Boyu, 2. Türklerin Boy Ölçüleri, 3. Türk’ün Ortalama Boyu, 4. Türk Erkeklerinin Boyu, 5. Türk Kadın­ larının Boyu, 6 Türklerde Cins Farklan, 7. Türklerin İskelet Karine­ si, 8. Türklerin Vücüt ağırlığı, 9. Türk Erkeklerinin Baş Ölçüsü, 10. Anadolu Türklerinin Kafa Karinesi, 11. Bulgarların Türkleri, 12.

Av­

rupa Tür kleri, 13. Rumeli Tür kleri, 14. Kırgız Türkleri, 15. Türkle­ rin Alın Genişliği, 16. Anadolu Türklerinde Baş Uzunluğu, 17. Türklerde Burun Uzunluğu, 18. Anadolu Türklerinde Burun Yük­ sekliği, 19. Anadolu Türklerinde Burun Genişliği, 20. Türklerin Gözleri, 21. Türklerde Göz Çukurluğu, 22. Anadolu Türklerinin Göz Renkleri, 23. Türklerin Cilt Renkleri... 42 Afetinan, Anadolu’da yapılan antropoloji anketini değerlendir­ diği kitabında Türkiye’de yapılan ırk ölçümlerinin ve antropolojik incelemelerin Batı’ya Batı’nın yöntemiyle yanıt vermek amacıyla ya­ pıldığını şöyle ifade etmiştir:

"...Bu kitabım ı burada bitirirken birkaç esaslı noktayı belirt­ m ek isterim: Bugün umumi tarihler yazılırken ırk meselesini ilmi bakımdan tahlil etm ek ve kavimleri ona göre sıralamak adet olmuş­ tur. İşte bu anket ve tahlillerle, bugün Türkiye’de oturmakta olan halkın maddi dillere dayanarak, ilmi metotlarla antropoloji alemin­ d e yeri tespit edilmiştir. Bu surede d e millederarası antropometri lis­ telerinde Türklerin hakiki yeri tayin olmuştur.. .”43 Afetinan’ın kitabındaki bu son cümleler, Atatürk’ün 1930’lu yıllarda yaptırdığı antropoloji çalışmalarının amaçlannı ortaya koy­ maktadır: Afet Hanım: “Bugün umumi tarihler yazılırken ırk m ese­

lesini ilmi balamdan tahlil etmek ve kavimleri ona göre sıralamak adet olmuştur.” diyerek, Türkiye’deki antropoloji çalışmalannın o 42

A.g.e., s.80-180.

43

A.g.e., s. 181.


2 7 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

dönemde Batı dünyasında geçerli olan antroploji çalışmalarından esinlenerek yapıldığım ortaya koymaktadır. Böylece Afetinan, Batılı ırklarla süslenen dünya ırklar haritasında Türk ırkına ait boşluğun doldurulduğunu; Batılı ırklar gibi Türk ırkının da antropolojik özel­ liklerinin belirlendiğini: “İşte bu anket ve tahlillerle, bugün Türki­ y e’de oturmakta olan halkın maddi dillere dayanarak, ilmi metotlar­ la antropoloji aleminde yeri tespit edilmiştir" cümleleriyle ifade et­ miştir. Afet Hanım’ın sözlerinde, asıl zerinde durulması gereken nokta "Bugün Türkiye’de oturmakta olanhaUC ifadesidir. Prof. İnan bu ifadesiyle, Anadolu’da 6 4 .0 0 0 kişi üzerinde yapılan antropoloji anketinin ve ırk ölçümlerinin, Anadolu’da yaşayan halkın Türk k ö­ kenli olduğunu kanıtlamak amacıyla yapıldığını anlatmak istemiştir. Böylece, Batı’nın “ırk teorileri” yoluyla Anadolu’ya sahip çıkma pla> mnın etkisiz hale getirilmek istendiğini göstermiştir.

Afetinan kitabında, Anadolu’daki araştırmalar sonunda elde edilen Türk ırkına ait antropolojik ölçüleri diğer ırklara ait ölçüler­ le karşılaştırarak, Batı’nın “ Türkler ikinci sm ıf San ırka mensupturf tezini yıkmayı denemiştir. Afetinan’ın amacı, Türk ırk ölçülerinin diğer ırk ölçülerine çok yakın, hatta aynı olduğunu göstererek, Batı’nın iddia ettiği gibi Türk ırkıyla diğer ırklar arasında fazla bir fark olmadığını kanıtlamaktır. Afetinan, karşılaştırmasında kullandığı diğer ırklara ait antropolojik ölçümleri Prof. Pittaıd’ın 1920’li yıllar­ da yayınladığı kitaptan almıştır.

“Dünyanızın diğer sakinleriyle m ukayeseler yapm ak hususun­ da elim izde bazı imkanlar mevcuttur. Bizi alakadar edenler, Türklere coğrafi bakımdan en yakın olanlardır. Ön Asya halkına ait olup Pittard’dan iktibas ettiğimiz bazı rakamları aşağı alıyoruz: Sırplar: 50 mm 92 Romenler: 51 mm 38 Arnavutları 51 mm 35 Bulgarları 51 mm 93 Grekler: 52 mm 30 Yahudiler: 5 0 m m 81 Tatarlar: 5 3 mm 02


278 • Sİ NAN ME YDAN

Gagavuzlar: 53 mm 15 Lazlar: 54 mm 34 Ermeniler: 55 m m 17 Kültler: 5 5 mm 86 Türkler: 52 mm 48 Bu tasnifte, Asyalı oldukları aşikar birtakım halk ile herhalde Asya’dan gelip, bugün Avrupalı telakki edilen diğer birtakım kavimleri görüyoruz.(Romenler, Rumlar, Amavutlar, Bulgarlar) Bu tablo­ nun başka iki ferdini karşılaştırdığımız zaman, Avrupalılarm burun yüksekliği, AsyalIlardan daha az olduğu görülüyor. Burun genişliğine gelince, bu genişlik, aynı kavim lerde artış kıym etine nazaran şöyle görülüyor: Yahudiler: 35 mm 15 Arnavutlar: 35'mm 30 Almanlar: 35 mm 37 Romenler: 3 5 m m 37 Kürtler: 3 5 m m 50 Grekler: 3 5 mm 90 Ermeniler: 36 mm21 Sırplar: 36 mm 30 Gagavuzlar: 36 mm 3 5 Türkler: 36 mm 63 Bulgarlar: 36 mm 67 Lazlar: 36 mm 87 Tatarlar 3 7 m m 4 4 “ 443

3. Türk Tarihi’nin Ana Hatlan’nda Antropoloji “Irkla­ rın Eşitsizliği” teorisinden yararlandıklarını biliyordu. Emperyalist Atatürk, Doğu’yu sömürmeye çalışan Batılı siyasetçilerin

Batı, Doğu üzerindeki kanlı politikalarını bu ırk teorisine dayandır44

A.g.e., s.150, 1 5 5 ,1 1 0 .


2 7 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

maya çalışıyor, emperyalist saldırılarım "San ırka mensup Doğu’y u ıslah etm ek' biçiminde meşrulaştırmak istiyordu. 19. yüzyıl dünya­ sında bilim adeta Tanrı kadar güçlüydü; akıl ve bilim “Pozitivizm” adıyla Tannlaştırılmıştı. Eğer işin içinde bilim varsa özellikle Batı kamuoyu sessiz kalıyor, katliamlara, işkencelere en ufak bir tepki bile göstermiyordu. Batılı siyasetçiler ise bu uygun ortamdan em­ peryalist emellerini gerçekleştirmek için yararlanıyor, “döktükleri kanları” bilim örtüsüyle gizliyorlardı. Atatürk’ün amacı bu kanlı ör­ tüyü kaldırmak, ırkçı Batıyı deşifre etmek ve gerçekleri ortaya koy­ maktı. Bu amaçla Türk ırkının “Ari ırk” olduğu tezini ileri sürmüş­ tür. Batı’nın haksızlığını tüm dünyaya göstermek niyetindedir. Batı

“Türk Tarihi’nin Ana Hadan” nda “ırk/arlanın çok önemli olmadığı" ifade

merkezli tarih tezini reddeden ilk alternatif tarih kitabı olan

edilerek, Batı’nın yöntemi kullanılarak Türk ırkının “Ariliği” (ileriliği) kanıtlanmak istenmiştir:

“... Şunu söylemeliyiz ki, ırklar aıasm da bugün görülen farklarm tarih ağsından önemi p ek azdır. Gerçekten, kafatasımn şekli, ırklann sınıflanması için esaslı bir ayraç olduğu halde, sosyal hiçbir ardamı yoktur. Bunun sebebi şudur: Kafatası değişmiyor, yahut güç ve geç değişebiliyor. Fakat onun içindeki en asil organ beyin değişiyor. Kafataslan başlıca iki şekil arz eder: Brakisefal ve Dolikosefal. Türk ırkının kafatası şekli çoğunlukla brakisefaldir. Kafatasının yanında, yüz, burun ve çehrenin şekilleri de nazarı dikkate alınır. Bazı insanlarm yüzleri uzun, bazıları kısa olur. Bu iki tip yüz, brakisefal, hem de dolikosefalde bulunabilir. İnsan yüzleri; kısa, geniş, dar ve uzun olabilir. Uzun bir yüz, geniş bir kafatasıyla birleşmiş olursa, veyahut kısa bir yüz uzun bir kafatasıyla birleşirse biçimsiz olur; ahenksizlik göze çarpar. Çehre­ nin iki özelliği daha dikkati çeker: burnun ve çenenin şekilleri. Burnun sivri, uzun, yassı, büyük, küçük, doğru, k m ı k birta­ kım şekilleri vardır. Çenenin şekli de dişlerle birlikte çehrenin cephesine göre düz veya ileri doğru çıkık olabilir; düzgün çene, çıkık çene. İnsanlar, boylarının uzunluklarına, kısalıklarına g öre de ırkları­


280 • Sİ NAN ME Y DA N

na benzerliklerini ifade ederler: Yüksek boylu, orta boylu ve kısa boylu ırklar vardır. İnsanlarda ve iskeletlerinde görülebilen ve ölçü­ lebilen daha birçok şeyler vardır ki, bunların hepsi insanın tabii ta­ rihini inceleyen bilim adamları tarafından dikkatle göz önünde tu­ tulur. Mesela, gözlerin şekli, yü zdeki durumu, çeşitli ırklar arasında önemli farklılıklar oluşturur. Bu son esaslara göre ırkın tarifi şöyle olabilir: “Irk, aynı kandan gelen, cismen birbirine benzeyen, insanların gösterdiği birliktir ,”45 Türk Tarih Tezi’nin temel kaynaklarından olan “Türk Tarihi’nin Ana HatlaıT’nda yer alan ırk hakkındaki bu değerlendirmeler, Batılı bilim insanlarının görüşlerine dayanılarak kaleme alınmıştır. Böylece Batı’nın yöntemi ve verileri kullanılarak Batıya yanıt veril­ mek istenmiştir. Aynı eserin

“Türk Irkı” adlı bölümünde Türk ırkı­

nın ileri bir ırk olduğu şöyle ifade edilmiştir:

“Tarihin en büyük cereyanlarını yaratmış olan Türk ırkı en ço k benliğini korum uş bir ırktır. Tarihten önce ve tarihi devirlerde bu ırk da işgal ettiği geniş bölgelerdeki ve yurtlarının sınırlarındaki komşu ırklarla karışmıştır. Bu karışımların çoğunda Türk ırkının açık ve uzvi dim ağ eseri olan kültürel nitelikleri hakim kılındığın­ dan, bu karışmalar Türk ırkına ken di özelliğini kaybettirmem iştir... “Görüyoruz ki, tarihte daima göze çarpan bir birlik arz eden Türk ırkı, daima hakim kalan açık uzvi vasıflarıyla dimağın, en kuv­ vetli ürünü olan ortak lisanlarıyla ve bu lisanla nakledilmiş olan kü l­ türleriyle, tarihi ortak hatıralarıyla aynı zamanda bugün k i millet ta­ rifine d e uyan büyük bir cemiyettir. Bütün tarihte böyle büyük bir ırkı, bir millet halinde görm ek, özellikle zamanımızdaki insan topluluklarının p e k çoğuna nasip ol­ mayan büyük bir kuvvet ve büyük bir şereftir ,”46 Türk Tarihi’nin Ana Hatlan, Kaynak Yayınları, 3.bs. tstanbul 1999, s. 46,47.

^

A.g.e., s.50.


281 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

4 . Tarih Kongrelerinde Antropoloji Türk ırkının “Ari’liğini” kanıtlamaya yönelik detaylı değerlen­ dirmeler Türk Tarih Kongrelerinde yapılmıştır. 1932’de toplanan I.Türk Tarih Kongresi’nde ırk sorunu, üzerinde durulan ana konu­ lardan biridir. Bu kongrede ırkçılık kuramları ve Türklerin antropo­ lojik yapılarına ilişkin olarak Dr.Reşit Galip, Şevket Aziz Kansu ve Sadri Maksudi Arsal’m bildirileri tartışılmıştır. Bu bildirilerde ve tar­ tışmalarda daha çok Pittard’ın “Irklar ve Tarih" adlı kitabına atıflar­ da bulunulmuştur. Özellikle Pittard’ın, “Brakisefal (Alpın) tipinin

yontma taş devrinde Asya’dan gelen bir ırk olduğu" tezi, Türk ko­ nuşmacıların hareket noktasını oluşturmuştur. Pittard: “Eğer bu Ne­ olitik Brakisefaller hakikaten Asya’dan gelmişlerse, bunlarm San ır­ ka m ensup ohnahn hiçbir şekilde muhtemel değildir." diyordu.47 Atatürk’ün sözcüsü Afeîinan, I. Türk Tarih Kongresi’nde yaptı­ ğı uzun konuşmada Türklerin Batı’nın iddia ettiği gibi geri “Sarı ır­ ka” değil, E. Pittard’ın iddia ettiği gibi ileri “Ari ırka” mensup oldu­ ğunu ifade etmiştir.

“Orta Asya irkirim umumi olarak açık vash brektisefâ olmasıdır. Cismani teşekkülü h er türlü uydurma efsanelere rağmen mütena­ siptir. Teninin de san bir renkle münasebeti yoktur. Esas, umumi olarak beyaz tenlidir. Zannediyorum ki bir insan kodesini bir ırktan saymak için il­ min koyduğu en yeni ve en esash ölçü budur. Bir de Orta Asya’n m otokton, yerli ahalisi zamanla hasıl olan mevzi lehçe farklan bir tarafa bırakılırsa kamilen ve tabii olarak bü­ tün yurtta bir dil konuşuluyordu. Bugün dahi aym yurtlarda bu ana dil konuşulmaktadır. Bu dil hariçten hiçbir devirde hiçbir yabancı kavim tarafmdan bu yurda getirilmemiştir. Bilakis, bu dil bütün dünya dillerine götürülmüştür. Bu dilin adı vardır: Türk dih. O hal­ de bu dilin tabii beşiğindeki tabii sahibi olan insanlarm adı ne ola­ bilir. Elbette Türkten başka bir şey olamaz. (Alkışlar)'^ 47

Orhan Türkdoğan, Türk Tarihinin Sosyolojisi, İstanbul 1977, s.62. Afet Hanım, Tarihten Evvel ve Tarihin Fecrinde, Birinci Türk Tarih Kong­ resi, 1932, s. 30-31.


282 » S İ N A N ME YDAN

“ .. .Arkadaşlar, Avrupahkn Ari, Tûrkleri Mongol ırkından sarı derili saymak nazariyesine gelince, bunun kadar ilmin alay edeceği bir manasızlık olamaz. Malumdur ki, Mongol adı CengizHan’m muvaffakiyetiyle duyu­ lur. Cengiz, Baykal Gölünün Güneydoğusu’nda, Kerulen ve Onan Vadisi’nde yerleşmiş olan küçük Burçikin Kabilesi’ndendir. Türkler gibi Bozkurîtan ve Alageyikten indiklerini söyleyerek övünen bu ka­ bile aslen Tunguz kolondandır. Türk Kerait Devleti’n in ham Tuğrula tabi olan bu kabileye Radlofun ve Çağatay Lügacknnm ifadesine gö­ re safdil manasına olmak üzere Mongol sonradan takıldı. “.. .Moğol adını almış olan küçük Burçikin Kabilesi dahi büyük Türk kodesi içinde Türklerle karışmıştır. Nitekim Cengiz’in anası Ulun Eke bir Türk kadmıydı Eğer bu karışmadan dolayı müşterek bir ırk adı olmak lazım gelirse, koskoca Türk ırkmm adı anılmak ta­ biidir. Herhalde, bir ırktan bahsolunurken düşünülecek cihet o ırkı vücuda getiren insanların büyük ekseriyetidir. “ ...B u mûnasebeüe tekrar edelim ki, Orta Asya insanlarının dilleri ve kültürleri bir olduğu gibi fizik ve antropolojik tipleri de umumi ve Brekisefal olmak üzere birdir. Bu insanlardan Çin’e Hint’e vesair yerlere olduğu gibi Avrupa’ya gidenlerin gittikleri yer­ lerde zamanla dilleri ve tipleri karışmıştır. Avrupa’ya gidenler arasmda şüphesiz dillerine Hintçe ve Zentçe karıştırdıktan sonra Avru­ pa alemine dahil olan gruplar vardır. Avrupa dillerinin İran ve Hin­ du dilleri ile münasebeti buradan neşet etmektedir. Bu dillerin hep­ sinde ise Türk dili kökleri vardır. Bu hakikatin itiraf olunmaması es­ ki Türk dilinin büinmemesidir ”49

.. Şimdi üzerinde durulması lazım gelen noktaya bakalım: Av­ rupa’n ın çok alimleri tarihten önceki devirlerde başlayıp tarihin do­ ğuşunda ve tarih zamanlarında beşeriyetin her parçasına ve Avrupa­ lIlara yüksek kültür götüren Orta Asyak birtakım kabileleri kendi cederi yapıyorlar. Ari îndc-örope, Îndo-Germen adım verdikleri bu kısardan Altay-Parrâr yaylasından hareket ettiriyorlar. 49

A.g.e., s. 35.


2 8 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

“Bu terakkilerin hepsi şu veya bu manada doğru biı tehir bula­ bilirler. Ancak doğru olmayan bir cihet vardır ki, o da dünyaya ya­ yılan o medeni insan kütlelerinin öz anası olan asıl ırkı büyük Türk ailesini unutturmak ve unutturmaya çalışmaktadır. Halbuki, bu büyük hakikati ne anane inkar etmiştir, ne d ey e­ ni ilimler inkar edebilmektedir. Türk ırkı, anayurtlarında yüksek kültür mertebesine varırken Avrupa halkı vahşi ve tamamen cahil bir hayat yaşıyordu. Bu halk içine giren insanlarla melezleştikten sonra Orta Asya yaylalarım tek gözlü insanlarla dohı bir karanlık dünya gibi tasavvur etti. Çünkü, bu geniş halk kütlelerine kanlan Türkler de binlerce yıllar içinde ve birçok siyasi ve dini hadiselerle yavaş yavaş kendi benliklerini ve anayurtlarım unuttular. Hint’e gidenler geldikleri yerleri haürlayamaz oldular. İran’a gidenler ilk yurtlarım Pamir taraûarmda meçhul bir uzaklıkta farz ettiler. Fakat bunlarm unutmadıklan bir hatıra vardı: Onlann eski yurtlan muhterem adamlar, erler yurdu idi. Bu hatıradan çok zaman sonra AvrupalIlar Hindikuş dvarmda bir Ari diyan yarattılar. Ari diyan demek Türk diyan dem ek olduğunun farkına varamadılar. Bunu tetkike fırsat da kalmadı. Çünkü Avrupa yeniden birbiri ardınca gelen Alan, Hun, Peçenek, Oğuz, Kuman vs. aüı Türk kütlelerinin sersemleüci darbeleri altında kaldı Bu insan küdelerinin Orta Asya yaylalarmdan kopup geldiği meydandaydı. Fakat, AvrupalIlarda kalan son tesirler bu insanların Avrupa’ya ilk gidenlerin öz kardeşleri olduklarım, o kadim Altay-Pamir ırkırun çoculdan bulunduklarım anlamak istidadı bırakmadı Bundan çıkan netice şu oldu: Avrupa’da evvel ve ahir görülen Orta Asyalılarm aym ana kavimlerden olduğunu inkar eden bir taassup... Muhterem profesörler, muhterem meslektaşlarım! Artık, bizi tetkike sevk eden sorgunun cevabım verelim! Orta Asya’n ın ototkton halkı (yerli halkı) Türktür. (Alkışlar) Binaenaleyh, orada büyük Türk ailesinden başka ve ondan ayn îndo-öropen na­ mı alanda bir ırk yaratmaya kalkışmak tabiata isyan olur. Makul ve insani olan tabiatm Orta Asya yaylalarında yarattığı ırkı tanımak ve ona hürmet etmektir. (Alkışlar)”


284 • Sİ NAN MEYDAN

Kafasını ve vicdanım en son terakki şuleleriyle güneşlendirmey e karar vermiş olan bugünün Türk çocukları biliyor ve bilecekler­ dir ki onlar 400 çadırlı bir aşiretten değil, On binlerce yıllık Ari, m e­ deni yüksek bir ırktan gelen yüksek kabiliyetli bir millettir "50 Prof. Afetinan, Batı’mn iddialarının tersine "îndo- Öroperi’ di­ ye adlandırılan üstün ırkların konuştuğu

“Ari dillerin'' kökeninin

Türkçeye dayandığını kanıtlamaya çalışıyordu. Afet Hanım, I. Türk Tarih Kongresi’nde "Ari kelimesinin kökeni ve Türklerin Ariliği' ko­ nusunda şunları söylemiştir: “.. .Müracaat edebildiğim m uhtelif dillerdeki lügatlara göre Av­ rupalIların ço k benimsedikleri ‘A ri’ kelim esi Türkçe’dir.

Bu lügat malumatı yanma G obineau’nun 1853 tarihli Irklar Arasında Eşitsizlik Üzerine Bir D enem e’ isimli eserinden alınmış kü ­ çü k bir notu da koym ak isterim. Not aynen şudur: hanlılar h alk olunmuş m em leket olarak bildikleri yeri, kendile­ rine göre Kuzeydoğuda Seyhun ve Ceyhun nehirlerinin kaynaklan civarında, ç o k uzakta gösterirlerdi. Şimdiye kadar münhasıran sarı ırka m ensup milletlerin otur­ muş olduğu, yanlış olarak zannolunan ve şarklıların Turan dediği bu m em lekette, tarihi devirlerde bir ço k Ari millet isimleri bulunur. Aıi kelimesi, Orta Asya’dan çıkan ırkm m uhtelif kollarım her yerde takip etti. Ve onlarm zihniyetini daima işgal etti. Yunanlılar bu kelim eyi gayet iyi muhafaza ed erek ve yerinde kullanarak tam hürm ete değer adam, harp ilahı, kahraman, p eh li­ van manasını ilave ederlerdi. Ar, ir, yahut er kelim esini Almanca, Latince kelim eler (arasında da) buluruz. Arkadaşlar! Ari kelimesinin, ‘eri kelimesi ile münasebeti meydandadır. Bu kelimenin ‘ar’ veya “ir’ dahi telaffuz olunması hiçbir şeyi değiştirmez. Bugünkü kavimlerin kulhndıkkn dillerin hiçbirinin lügatmda asil 50

A.g.e., s. 40-41.


2 8 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

olarak ‘A ri’ kelimesi bulunmadığı gibi, ‘er’ kelimesi de yoktur. Bu kelime yalnız Türk dilinde vardır. Ari denilen dillerin temelinde Hintçe veya Persçenin mahdut kelim elerinden ziyade Türk dili kökleri aramak müm kün olduğu kanaatindeyim. Bundan çıkacak hakikat behem ahal hayreti mucip olacaktır. Bu büyük meselenin aydınlatılması ancak, y ü ksek Türk üstatlarımızdan beklenir."51 Türk Antroploji çalışmalarıyla “fiziksel” olarak aşağılanan Türk ırkının en az başka ırklar kadar “mükemmel” bir ırk olduğu kanıt­ lanmaya çalışılmıştır. Örneğin I. Türk Tarih Kurultayında Afet Hanım’ın tezini değerlendiren İstanbul Darülfününü müderrislerinden

Köprülüzade Fuat Bey şunları söylemiştir: . .Sonra Türk ırkı ve Türk irkirim güzelliği meselesi, Hanıme­ fendinin noktai nazarına bendeniz d e iştirak ediyorum. Hakikaten benim şimdiye kadar görebildiğim, birçok tarihi ve edebi vesikalar Türk irkirim bazı antropolji kitaplarında yazdığı veçhile bir çirkin­ lik numunesi değil, bilakis güzellik timsali olduğunu saraheten an­ latmasıdır.*52 I. Türk Tarih Kongresinde Tıp Fakültesi Antropolji Müderrisi Şevket Aziz Bey, Türk. ırkının “brakisefal” “Ari” ırklardan olduğunu Batı merkezli tarih tezine başkaldıran ifadelerle şöyle dile getrimiştir:

“. . ..O halde diyeceğiz ki, Asya brakisefallerin ocağıdır. Bunlar Alp adamı tipleridir, Ve Türk de bu tiptir. Bizim, son telakkiye gö­ re esasen bir ırk olmaktan uzak sanlarla bir alakamız yoktur. .Keza diyeceğiz k i ilim m etodla yapılır, ilişm metodun mahsuludur. O m etodu tatbik etmiş olan adamın kantatlarına g öre değil; o metodu alarak ken di elim iz ve kafamızla yaptığımız telakkilere istinad et­ m ek zarureti vardır. Bendeniz Anadolu’da gezdiğim zaman, ne kadar saf, güzel, ve­ to Türk ırkına tesadüf ettim. Aldığım ölçüler, antroplojik karakter­ ler, bu kanaatimi sarsılmaz bir imana dönüştürdü. A.g.e., s.39-40.

Blind Türk Tarih Kongresi, s. 46,47


286 • Sİ NAN ME Y DA N

Esasen bugünkü Türk medeniyeti tarihten evvelki devirde gar­ ba getirmiş olan Alp Broca’nm tabiri ile Cake akma bağlıda. Ve maddi manevi inkişaflarla müsait, biyolojikman söylüyorum, müte­ kamil bir iskelete, ete ve kafaya, hamura mailk bir beşer tipidir. Yine müsadenizle söyleyeyim ki m ütekamil karakterleri itiba­ riyle bütün bu terakkilere müstenid olan insan tipini hurafelerden, zincirlerden kurtaran büyük adam size hudutsuz bir inkişaf zemini hazırlam ışta.. .”53 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyıl başlarında Batılı bilim çev­ releri Batı toplumlarmın Ari ırka mensup olduğunu kanıtlamak için en çok

fiziki antropolojiden yararlanıyorlardı. Antropolojik ırk öl­

çümleri, 20’li, 3 0 ’lu yıllarda Batı’da fazlaca rağbet gösterilen bir yön­ temdi Batılı antropologlar, yaptıkları antropolojik ölçümler sonun­ da “Ari ırkın” özelliklerini açıklamışlardı. Batılı bilim çevrelerinin “ileri Ari ırkın özellikleri” diye öne sürdükleri ölçüler Avrupa insa­ nın ölçüleriydi. Böylece, Avrupa insanın fiziksel özelliklerinin (ölçü­ lerinin) ortalaması “ileri Ari ırkın özellikleri” (ölçüleri) olarak tüm dünyaya lanse ediliyordu. Batı, gerçekte Avrupa insanın fiziksel öl­ çülerinden başka bir anlam ifade etmeyen bu sözde bilimsel ölçüm­ leri Doğu toplumlarmın geri Sarı ırka mensup olduklarını kanıtla­ mak için kullanacaktı. Ari ırk ölçüleri, Avrupa insanının fiziksel öl­ çüleri olduğuna göre doğal olarak bu ölçüler Doğu toplumlarmın fi­ ziksel ölçümlerine uymayacak; az ya da çok farklılıklar görülecekti. Batı’nın amacı da buydu: Doğuluların ırk özellikleri -gerçekte Avru­ pa insanına göre belirlenmiş- Ari ırk özelliklerine uymayınca Doğu, ister istemez “ikinci sınıf Sarı ırka” mensup olacaktı. Böylece Batı, “Irklarm E şitsizliği' teorisinden hareketle kendisinin “ileri ırk” aile­

sine, Doğulunun ise “geri ırk” ailesine mensup olduğunu genel bir doğru olarak tüm dünyaya kabul ettirecekti. İşte 1930’lu yıllarda Türkiye’de Atatürk’ün başlattığı antropolo­ ji araştırmalan ve ırk incelemelerinin amacı Batı’nın bu “Ari ırk oyu­ nunu” bozmaktı. Atatürk, Batı’nın yöntemini (antropolojik incele53

A.g.e.s. 49 ,5 0


2 8 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

meler) kullanıp Türklerin de Ari ırka mensup olduklarını kanıtlaya­ rak, Batı’nın: “Ben üstün ırka mensubum, sen geri ırka mensupsun.!" iddiasını çürütmek istiyordu.

Kafataslarının Dili Anadolu’da yapılan araştırmalar sonunda ele geçirilen antropo­ lojik bulgular kongre salonuna getirilerek katılımcılara gösterilmiş, Türk ırkının özellikleri bu maddi bulgular eşliğinde kanıtlanmaya çalışmıştır. Türk bilim insanları

I. Türk Tarih Kongresi’nde fiziksel

antropolojik gözlemlere dayanarak Türk ırkının özellikleri hakkın­ da bilgiler vermiştir: Tıp Fakültesi Müderrisi

Şevket Aziz Bey’in ko­

nuşması bu bakımdan önemlidir.

Şevket Aziz Bey, kongrede elindeki kuru kafalar eşliğinde şun­ ları söylemiştir:

“...A lp adamı brakisefal, ince burunlu, vasati veya vasatiden uzun boylu, buğday renkli, yahut kumral dağlı adam dediğimiz tip­ tir. önünüze koyduğum bu dört kuru kafadan bir tanesi Türk Ant­ ropoloji Enstitüsü’ne geçen sene Viyana Tabii İlimler Müzesi’nden hediye olarak getirilen altı kafadan bir tanesidir.Diğer kafalar da g e ­ çen seneden beri Maarif ve Dahiliye Vekaletleri tarafından Anadolu mezarlıklarında bulunmuştur. Birisi Aksaray, öteki Alaşehir tarafla­ rına aittir. Üçüncüsü ise Etnografya Müzesi tarafından gönderilmiş­ tir. Bu kafa Ankara yol inşam sırasmda bulunmuştur. ... İşte şimdi laboratuarımda mevcut iki binme yakın ve tasnif edilmiş kafalardan tesadüfen seçtiğim bu dört kafayı görüyorsunuz. Bunlar, Alph dediğimiz beşer zümresinin el ile tuttuğumuz birer nu­ muneleridir. Ve ben değil, bu kafalar, kendileri size nereye ve kime ait olduklarım söyleyeceklerdir. (Alkışlar.) ’^ Önde gelen Türk antropologlarından Dr. Şevket Aziz Bey’in bu sözleri ilk bakışta “kafatasçılık” ve “ırkçılık” olarak görülebilir; fakat eğer biraz dikkat edilecek olursa Şevket Aziz Bey’in elinde tuttuğu 54

Şevket Aziz Bey, "Türklerin Antropolojisi", Birinci Türk Tarih Kongresi, s.276.


2 88 * SİNAN m e y d a n

kuru kafalar eşliğinde sarf ettiği bu sözlerin Türk ırkının “üstünlü­ ğü n d en '' çok Türk ırkının “eşitliğim " savunmaya yönelik olduğu an­

laşılacaktır. Şevket Aziz Bey, asırlardır aşağılanan, horlanan Türk ır­ kının Batılı ırklardan hiçbir farkının olmadığını “elindeki kuru kafa­ larla” kanıtlamaya çalışmaktadır. Şevket Aziz Bey’in bu sözlerine ba­ karak, onun “ırirça/ık” yaptığını söylemek yanlıştır; onun bu sözleri ancak antropolojik veriler kullanılarak aşağılanan bir ırkın, yine antropolojik verileri kullanarak kendini savunması olarak yorumla­ nabilir. Şevket Bey’in aynı konuşmadaki şu sözleri, Türk antropoloji ça­ lışmalarının öncelikli hedefinin, Batı ırklarıyla Türk ırkı arasındaki fiziksel “b en zerliği” ya da “aynılığı" göstermek olduğunu açıkça or­ taya koymaktadır: .. Vasatinin ü stü n d e b ir boy, brakisefal kafa, in ce uzun b ir bu­ ru n . K ulaklar vasati d ed iğim iz ebatta bu lu n u y o r. M ongol y ü zü y o k Bu tip, A vrupai d en ilen A lp adam ı tipinin aym dır. H İÇ FA R K YO K­ T U R ” Şevket Aziz Bey, Batılı ırklarla Türk ırkının aynı antropolojik

özellikleri gösterdiğini vurgulayarak Türk ırkının “ik in ci sınıflığı’’ iddiasını çürütmeye çalışmıştır; fakat bu noktada şöyle bir soru sor­ maktan da kendini alamamıştır; . .A vrupai tip d ed iğim iz b u tip n erd en g elm iştir? B unu A v ru ­ pa'ya m ı bağlayacaksınız? Yoksa A vrupa’y ı ona m ı?” Şevket Bey, so­

rusunun yanıtını da kendisi vermiştir: “T ered d ü tsü z cevabım d erh a l verelim k i, brakisefal A vrupai b i­ z e bağlıdır.”55

Antropoloji Müderrisi Dr. Şevket Aziz Bey, Türk ırkının antro­ polojik özellikler bakımından Batılı ırklardan hiçbir eksiğinin olma­ dığını kanıtlamak için elindeki tüm imkanları kullanmıştır. Örneğin Anadolu’nun bir köyünden alıp getirdiği bir

Türk ailesini izleyicile­

rin karşısına çıkarıp, bu aile üzerinde Türk ırkının antropolojik özelliklerini göstermiştir: “E fen d iler, m üsaade ed ersen iz size şim d i h içb ir istifa zihniyeti 55

A. g. e., s. 277.


2 8 9 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

takip etm ed en b ir T ü rk ailesini gö stereceğim . M inim ini yavrulan ile b ir g e n ç kadm v e b ir g e n ç erk eği tesadüfen bu ld u m v e g etirdim . Si­ z e göstereyim . A nkara'nın biraz şim alinde Bağlum K öyü’n d en A bd u lla h ’ı, ka ­ dım v e k ü çü k yavrularım takdim ediyorum . İşte, in c e v e uzun b u ­ ru n lu brakisefal ve antropoloji kitaplannda b u karakterle tavsif ed i­ len halis dağlı adam . (A lkışlar.) A bd u lla h , koyu olm ayan gö zlere, buğdaydan daha a çık ren k li kum ral bıyıklara ve beyaz b ir tene sa­ h ip tir. Fakat işte yavrulan, saçlan altın ren k li olan b u yavru T ü rk ır­ kına m en su p tu r. (A lkışlar) İşte A lp adam ı, Orta A sya’dan gelm iş olan adam . (A lkışlar) Bizim ecdadım ıza bağlı olan adam . E fen d iler, asırlardan b eri m ü tefekkirlerim izin, ilim nam ına Garba k ö rü k ö rü n e bağlanm ış olan a raşürm acıknm ızm v e m ü n ev ­ verlerim izin ihm al ettiği, fakat ihm al etm esine rağm en istikbale ses­ siz fakat ço k üm it veren adım larla ilerley en T ü rk ırk m ı v e T ü rk n es­ lini idam e ettiren T ü rk yavrusuna bakınız. A sırlık ih m a le rağm en hala berek etli olarak v e berek et taşıyarak fışkıran uyanıkhğı, kabili­ y etleri katiyen m ahvolm ayan fakat ona karşı ihtim am a, dikkate, ala­ kaya, b u gü n k ü m ü n ev v erlerin m e c b u r o ld u ğu , m e c b u r old u ğu m uz A nadolu T ürk k ö y lü sü n e bakınız. (Alkışlar)" Şevket Aziz Bey, Türk ırkının “eşitliğini” savunduğu konuşm a­ sının sonunda T ürk antropoloji çalışm alannı başlatan Atatürk’ e ses­ lenm eyi de unutm am ıştır:

"Şimdi, kahraman irade ve büyük adam sana hitap ediyorum: Bu m ütekamil uzviyet tipi asırlarca ihmal olunmuş bir halde bı­ rakılmıştı. Sen bu uzviyet ve ırk tipini yaşam ak iradesi ile yıkanaca­ ğı bir denize, manevi bir denize götürecek muazzam yolları hazırla­ dın ve hazırlıyorsun. Bu uzviyetin asırlarca hapsedilm iş, şuur altın­ da bırakılmış, arzu ve ihtiyaçlarına belki hala muazzam ehemmiyet ve genişliğini idrakten aciz olduğumuz kanallar açtın.. .”56 Tarih, dil ve antropoloji konularında yapılan çalışm aların Türk ırkını 56

yüceltirken,

diğer ırkları

A.g.e„ s.277,278.

aşağılamak amacı

taşımadığı bilin-


2 9 0 » s İn a n

m eydan

melidir. Türk Tarih Tezi’nin savunulduğu en önemli eserlerden biri olan

“TürkTarihi’nin Ana Hatlan” nın ikinci bölümünde yer alan şu

cümleler Türk Tarih Tezi’nin “başka ırkları aşağılamak” gibi bir amaç taşımadığını göstermektedir:

“İnsaflı, haktanır ve bitaraf (tarafsız) Avrupah alimlerin fikirle­ rinden ve delillerinden de istifade edilerek müdafaa olunan tezimiz­ de hiçbir ırk ve millet için aşağılama ve küçük görme kasti yoktur. Kendi milletim sevdiği kadar başka şahsiyet ve varlıklara hürmet Türklüğün şiarlarmdandır." (s. 71) Atatürk, gerek tarih, gerekse antropoloji çalışmalannda Batı’nın kullandığı tüm yöntemleri kullanmıştır. Irk incelemelerine dayanan

antropolojik ölçümlerin o dönemde Batı’da çok geçerli ve yaygın bir neden fiziki ant­ ropoloji alanında çalışmalar yaptırdığı daha iyi anlaşılacaktır... yöntem olduğu dikkate alınacak olursa Atatürk’ün

Kan Gruplan ve Parmak izleri L Türk Tarih Kongresi’nde Türklerin daha çok fiziki antropolo­ jileri üzerinde durulurken; kafa biçimleri, göz renkleri, saçlar, bu­ run, kemikler vs. II Türk Tarih Kongresi’nde, “kan gruplan” konu­ sunda araştırmalara yer verilmiştir. Bu kongrede “kan gruplan” ko­ nusunda iki bildiri sunulmuş ve bu bildiriler tartışılmıştır. Ayrıca

“parmak izleri” konusunda da bir bildiri sunulmuştur. Bu bildiriler: Nurettin Onur’un, “Kan Gruplan Bakımından Türk irkirim Menşei

Hakkmda Bir Etüt’’ ve Sadi Irmak’ın, "Türk Irkınm Biyolojisine Da­ rn Araştırmalar, Kan Gruplan ve Parmak izleri” adlı bildirileridir.57 Kan gruplarını ve parmak izlerini belirleyerek ırk analizleri yap­ mak antropolojik incelemeler yapan Batılı bilim insanlarının sıkça başvurduğu yöntemlerdendi. Batı, kan gruplarını ve parmak izleri­ ni kendi üstünlüğünün biyolojik delilleri olarak ileri sürüyordu. 57

Nurettin Onur, “Kan Gruplan Bakımından Türk Irkının Menşei Hakkın­ da Bir Etüt", Bönci Türk Tarih Kongresi, s.8 4 5 -8 5 1 , Sadi Irmak, “Türk Ir­ kının Biyolo jisine Dair Araştırmalar, Kan Gruplan ve Pannak İzleri”, Bön­ ci Türk Tarih Kongresi, s.841-845.


291 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Atatürk’ün amacı, Batı’mn kanının "daha kırmızı' olmadığını tüm dünyaya göstermekti!...

Irkçı Değil Ulusçu Türk tarihinin karanlıkta kalmış yönlerini ortaya çıkarmak için çalışan

Atatürk kuşkusuz gelmiş geçmiş en büyük ulusçudur; fakat

onun ulusçuluğu, başka ırkları aşağılayan, yok sayan, onların uygar­ lığa katkılarını inkar eden “ırkçı” bir “ulusçuluk” değildir; onun ulusçuluğu, yüzyıllardır aşağılanan, uygarlığa yaptığı katkılar gör­ medikten gelinen Türk ulusunun tarihteki gerçek rolünü ortaya koymayı amaçlayan, evrensel uygarlık değerlerine açık bir ulusçu­ luktur. Onun ulusçuluğu, kendi ifadesiyle, “bencilce ve mağrurca" bir ulusçuluk değildir:

“Biz öyle ulusçularız ki, bizimle işbirliği yapan bütün ulusla­ ra saygı duyarız. Onların ulusçuluklarının bütün gereklerini tanı­ rız. Bizim ulusçuluğumuz bencilce ve mağrurca bir ulusçuluk d e­ ğildir.”58 Atatürk’ün tarih, dil ve antropoloji çalışmalarını, sözüm ona, Atatürk’ün ırkçılığına kanıt olarak göstermek son derece ciddiyetsiz ve zavallı bir yaklaşımdır. Bu çalışmalar Atatürk’ün ırkçılığına değil; ama

milliyetçiliğine kanıt olarak gösterilebilir. Atatürk’ün tarih sözcüsü Prof. Afetinan, Atatürk’ün tarih ve

antropoloji çalışmalarının ırkçılıkla hiçbir ilgisinin olmadığını şöyle ifade etmiştir:

“O IRKÇILIĞI ASLA BENİMSEMEDİ. Üstün ırk görüşünü Ata­ türk telkin etmekten (aşılamaktan) daima çekinmiştir. Türk milleti­ nin ırki niteliklerini, bugünkü bilimsel yöntemlerle saptanmasım is­ terken, sadece gerçek durumun ortaya çıkmasını istemiştir. Yoksa kendi zamanındaki politika akımlarmda güdülmüş olan İrkçılık’ düşüncesi bizde asla yer almamıştır. O h er millete ciddi değer ver­ miş ve onlan saygıya layık görmüştür. ”59 58

Köklügiller, a.g.e., s.29.

59

Afet İnan, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, s, 312.


292 » S İ NA N ME Y DA N

Atatürk’ün tarih, dil ve antropoloji konularındaki çalışmalarına katılanlar, onun sofrasında tarih, dil ve antropoloji konusundaki tartışmalara tanık olanlar, Atatürk’ün ırkçı olmadığının altını çiz­ mişlerdir:

“ATATÜRK’ÜN TARİH ANLAYIŞI, ŞÖVENİST (IRKÇI) BÎR TARİH ANLAYIŞI DEĞİLDİR. O, Batiklarm TürHere karşı söyledik­ leri 'barbarlık tarihi ‘yakıştırmasını şiddetle reddeder. Türklerin m e­ deniyetler kurmuş büyük bir ulus olduğunu kanıtlar. Türk Tarih Tezi budur. Bir ırkm öbür ırktan üstün olduğu iddiasında değildir. Ulusal kimliğe sahip olma, başka uluslardan kendini küçük görm e­ m e ve kendini bulma anlayışıdır. Diğer bir deyimle Türk milletinin aşağı olmadığım, tarih boyunca medeniyetler kurmuş bir ulus oldu­ ğunu ortaya koyan bir tarih anlayışıdır."60

ikinci Kurtuluş Savaşı Bu bir savaştı; ikinci bir kurtuluş savaşı: Yüzyıllardır aşağılanan ve ezilen, kendi kendine yabancılaştırılan, toplumsal hafızası sili­ nen, geçmişinden kopanlan, sözde bilimsel teorilerle her geçen gün daha fazla köşeye sıkıştırılan bir ulusun, Türk ulusunun onur sava­ şıydı. Atatürk, Kurtuluş Savaşı’yla, açgözlü Batı’nın Türkiye üzerin­ deki kirli emperyalist oyununu bozmuştu; fakat o bu zaferi yeterli görmüyordu. O, Batı’nın bu kirli oyunda elinde tuttuğu en önemli kozların (tarih, arkeoloji ve antropoloji) peşindeydi. Bu kirli oyunu bozmanın yolu, Batı’nın -sözde bilimsel, gerçekte emperyalist amaç­ lara hizmet eden- "En üstün ırk Ban ırkıdır” ve “En eski uygarlıklar

Ban kökenhdif tezlerini çürütmekti. İşte, geçmişte ve günümüzde pek çoklarınca; "fantastik”, “konjoktüreT, “ırkçı”, “gülünç” ve “bilim dışı” denilerek küçümsenen, görmezlikten gelinen ya da ağır şekil­ de eleştirilen Atatürk’ün antropoloji, tarih ve dil çalışmaları, aslında Batı’ya karşı verilen ikinci bir kurtuluş savaşının en önemli cephele­ ridir. Üstelik, bu çalışmalar, yapıldığı döneme göre en az Batılı bi­ lim insanlarının yaptığı benzer çalışmalar kadar bilimseldir. 60

Agop Dilaçar, Atatürk’e Saygı, Ankara 1969, s. 465.


2 9 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Atatürk’ün antropoloji, tarih ve dil çalışmalarına katılan bilim insanlarının açıklamaları, bu çalışmaların hem Batı’ya karşı verilen bir “k ü ltü rsa v a şı” olduğunu, hem de bilinçli olarak uzak geçmişin­ den koparılan ve köksüz bırakılan bir ulaşa “uzak atalarını” hatırla­ tarak yeniden “k ö k kazandırm ak' amacı taşıdığını gözler önüne ser­ mektedir. Örneğin, Türk Dil Kurumu Genel Sekreteri Prof. İbrahim Necmi Dilmen, 1936 yılında radyoda verdiği bir konferansta bu ko­ nuda şunları söylemiştir:

“Bundan dört y ıl önce bugün, Ulu Önder Atatürk’ün yüce d e­ hasından yeni bir güneş doğmuştur. Türklüğün yeni varlığına kü l­ türden bir tem el kurm ak isteyen Büyük Kurtarıcı, Türklüğe, Türk gençliğine, dil üzerinde çalışma yollarını açıklıyordu. 26 Eylül 1932’de Dolmabahçe Sarayı’nda toplanan Birinci Türk Dil Kurultayı işte bu yeni ve parlak güneşin ilk etrafa yayılan ışığı sayılabilir. 20 Ağustos 1928’de yeni Türk alfabesinin kabulü ile Türk kültür hareketinde ilk çığırı açan lider, dil devrimine el k o y ­ madan önce başka büyük bir konunun üzerinde uğraşmıştır: Türk history ası. (tarihi) Dünkü ve bugünkü history'amız: Atatürk’ün kutsal eli değdiği tarihten ön ceki histor}ramız acına­ cak bir yoklu k içinde görülüyor v e gösteriliyordu. Historya diye Av­ rupa’dan tercüme edilmiş kitaplarla, padişahların doğuş, tahta geçiş, ölüm tarihlerinden ve biyografilerinden başka bir şey bilmiyorduk. Bunlar sanki el birliği etmiş gibi -T ü rk milletine- kendi varlığını d e­ ğersiz, düşkün gösterm eye çalışıyorlardı. Güya bütün varlığımızın başlangıcı 400 çadır halkının Anadolu’y a geçm esi ile başlıyordu. Güya, kültürün, bilginin kaynağı eski Yunan ve Roma, Orta çağlar­ da Arap, Yani çağlarda ise Avrupa idi. Güya Türk’ün bütün bu his­ torya akışında savaştan, akından ve vurup kırmaktan başka bildiği bir şey yoktu. Türk Historya (tarih) Tezi: Atatürk’ün yüce dehasından doğan Türk historya tezi, bütün bu hakikatten uzak görüş ve düşüncelere karşı yeni bir y o l gösterdi. D ünyanın gö zü ö n ü n e ilim alem inin en kuvvetli b elgeleriy le k o n u l-


2 9 4 • Sİ NAN

MEYDAN

da ki, dhan kültürünün ilk gelişmesi Türkün eli ile olmuştur. İn­ sanlığın hayvanlıktan sıyrılarak ilk varlığını idame ettiği uzun Paleolitik hayattan, yani ço k eski taş sanatı devirlerinden sonra zekanın ilk yaratılışlarına kapı açan Neolitik, yanı Yeni ve Cilalı Taş kültürü ilk d eh Orta Asya Türk îç Denizleri kıyılarında oturan brakisefal d e ­ delerimizin kafalarında, kurulmuştur. İlk defa m adeni bulup işleyen ve bu sayede yen i ve mühim bir kültür alemi yaratan gene o brakisefal Türklerdir. Orta Asya’dan g ö ­ çerek yeryüzünün dört bir yanma g öç eden Türklerin neolitik ve m aden kültürlerini dünyaya yaydıkları bir hakikattir. Bu hakikati henüz inkar edenlere karşı Türklüğü ve Türk gençliğini daha ço k uğraştırmaya m ecbur olduğunu unutturmak istemem. Fakat şuna da eminim k i ne d e olsa tezimizin muvaffakiyeti, Türk zekasının or­ taya koyduğu hakikat aydınlığı ile artık gizlenebilir olmaktan çık­ mıştır."61 Atatürk’ün tarih ve dil çalışmalarının aktif katılımcılarından olan İbrahim Necmi Dilmen’e göre -k i Dilmen’in bu düşünceleri ay­ nı zamanda Atatürk’ün de düşünceleridir- tarih, dil ve antropoloji tezleriyle

“savunulan” görüşler şöyle özetlenebilir:

1. Dünya uygarlığının ilk gelişmesi Türkler sayesinde olmuştur 2. insanlığın hayvanlıktan sıyrılarak ilk varlığım devam ettirdi­ ği uzun Paleolitik hayattan, sonra Neolitik kültür ilk defa Orta Asya Türk tç Denizleri kıyılarında oturan brakisefal Türlder tarafından 3. Hk defa madeni bulup işleyen ve Orta Asya’dan yeryüzünün dürt bir yanına göç ederek ileri kültürlerini dünyaya yayan Türkler­ dir. Burada dikkat çeken nokta, Türk tarih, dil ve antropoloji tezi­ nin “ Türklerin eşitliğini” savunma durumundan zamanla “ Türklerin

üstünlüğünü" savunma noktasına gelmiş olmasıdır. Bu farklılaşma, ırkçı duygularla beslenen bir inançtan değil tarihsel ve antropolojik *16 “İbrahim Necmi Dilmen'in Konuşması", OlkQ, Sa: 4 3 , Eylül 1936, s.161166.


2 9 5 . A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

verilerin yorum lanmasıyla biçim lenen bilim sel sonuçlardan kaynak­ lanm ıştır. Atatürk’ün tarih ve antropoloji çalışm alarının bilim sel olm adı­ ğını idda edenlerin 1 9 3 0 ’lu yılların bilim sel literatürünü taramaları ve Atatürk’ün önderliğinde Türkiye’de gerçekleştirilen tarih ve ant­ ropoloji çalışm alarında kullanılan kaynaklan görmeleri gerekm ekte­ dir. Bu kaynaklara bak ılın ca Türk tarih, dil ve antropolji tezlerinde, yapıldığı dönem in koşulları itibariyle, bilim sel kaygıların ön planda olduğu görülecektir. Ayrıca o günlerde ileri sürülen tarih tezleri b u ­ gün yavaş yavaş doğrulanm aktadır.(Ö rneğin Etrüsklerin ve Süm er lerin Türklüğü) Türk tarih, dil ve antropoloji tezlerinin

reddettiği

görüşler ise

şunlardır: 1 .Batılı tarihçilerin yazdıklarının tercüm e edilerek olduğu gibi kullanılm ası, yani Batı merkezli tarih anlayışı. 2.

Türk tarihinin sadece, padişahların doğuş, tahta geçiş, ölüm

tarihleri ve biyografileriyle geçiştirilm esi. 3. T ü rk m illetinin değersiz ve düşkün gösterilm esi. 4.

T ü rk tarihin 4 0 0 çadır h alk ın A nad olu’ya gelm esiyle başla­

m ası. 5. Kültürün ve bilginin kaynağının ilk çağlarda Yunan ve Roma, Orta çağlarda Arap, Yeni çağlarda ise Avrupa olduğu. 6. Türkün, tarihsel süreçte savaştan, akından ve vurup k ırm ak­ tan başka bildiği bir şeyin olmadığı.

»TÜRKTARİH TEZTNİN TASFİYESİ ve YENİDEN TESLİMİYET Atatürk, cum huriyeti em anet ettiği Türk gençlerinin “güçlü” ve “k ök lü ” tarihlerini çok iyi öğrenm elerini istiyordu. Bu şekilde k ök ­ lerinden beslenen T ürk gençliğinin kendine güveninin artacağını düşünüyordu. Bu sayede asırlık aşağılık kom plekslerinden kurtulan ve öz güvenleri artan Türk gençlerinin daha büyük bir enerjiyle ça­


296 » S İ N A N M E Y D A N

lışarak,

“ulusal kültüre” ve “evrensel uygarlığa” katkıda

bulunacak­

larım düşünüyordu. Tarih, onun için geçm işin hatırlanm asından çok, geleceği şekil­ lendirm e aracıydı. Atatürk, Türkiye Cum huriyeti’nin savaş yorgunu bireylerini, onlara

“uzak geçmişlerindeki uygar atalarım” hatırlata­

rak m otive etm ek istiyordu. Atatürk, “uzak geçm işinden habersiz” bir ulusun bilinçaltındaki geçm işe ait kırıntılan yeniden biçim lendi­

“yeni bir toplumsal bellek” yaratmaya çalışıyordu. Atatürk, “eğitimle”başlam ak gerektiğini düşünüyordu; cilt­ lerce tarih kitabım bu nedenle yazdırmıştı. rerek,

bu zor çalışm aya

Atatürk, yaptırdığı tarih çalışm alarında ve hazırlattığı tarih ki­ taplarında ısrarla,

“Türk tarihlimi derinliği” ve “kültürel boyutu” tarih ders kitap­

üzerinde durm uştu. Atatürk dönem inde okutulan

larında,

H ititlerin, Süm erlerin, Hunların, G öktürklerin, Uygurların,

Selçukluların ve Osm anlIların siyasi ve askeri başarılarından, kazan­ dıkları savaşlardan çok (Bunlar da anlatılıyordu) kültür ve uygarlık alanında yapıp ettiklerine ve üstün sosyal özelliklerine ağırlık veril­ miştir. Atatürk Türkiye’sinin okullarında Türk çocuklarına, kazanı­ lan savaşlarla, yapılan fetihlerle, dökülen kanlarla değil;

uygarlık alanında yaratılan birikimle övünülmesi

kültür ve

öğretilm iştir62.

Atatürk Türkiye’sinde cum huriyetin öğretm enleri, Türk çocuklarına kendinden utanmayı değil, kendine inanıp güvenm eyi; başka ulus­ lara saldırmayı, başka ulusları küçük görmeyi ve başka dinleri hor­ lamayı değil; yurtta barış dünya da barışı; üstünlüğü ve ırkçılığı de­ ğil eşitliği ve insanlığı; bağnazlığı ve hurafeyi değil; bilim in gücünü öğretiyorlardı.

Atatürk’ün eğitim politikası; başı dik, kendine inanan ve güve­ nen, bağımsızlık için gözünü kırpmadan ölüme koşabilecek kadar Atatürk döneminde okutulan tarih ders kitapları için bkz. “Tarih I, Tarih­

ten Evvelki Zamanlar ve Eski Zamanlar” Maarif Vekaleti Devlet Matbaası, tstanbul 1931; “Tarih II, Orta Zamanlar ”, Maarif Vekaleti Devlet Matba­ ası, İstanbul, 1931; “Tarihili, Yeni ve Yakın Zamanlarda OsmanhTürk Tarihi”, Maarif Vekaleti Devlet Matbaası, İstanbul, 1931; “Tarih IV, Tür­ kiye Cumhuriyeti", Maarif Vekaleti Devlet Matbaası, İstanbul, 1931.


2 9 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

vatansever ve çağdaş değerleri benimsemiş; Türklük şuuruna sahip bireyler yetişmesini sağlamak için kurgulanmıştı. Bu kurguda, “tarih öğretiminin” çok önemli bir yeri vardı. Fakat A tatürk’ün bu

“ulusal eğitim politikası” 10 Kasım 1950’den sonraysa neredeyse tam a­

1 9 3 8 ’de değişmeye başlayacak, m en ortadan kalkacaktı,

A tatürk’ün ölüm ünden sonra

Türk tarihi ve Türk dili konusun­

daki çalışm alar bir kenara bırakılm ıştır.63 Bu süreçte Atatürk devrim lerinden akıl almaz tavizler verilmiş, ulusal bağım sızlık anlayışı ise adeta hiçe sayılm ıştır. 1 9 3 8 ’den sonra,

özellikle de 1950’den itibaren Atatürk’ün

n e­

redeyse tüm uygulamaları tersine çevrilm iş ve bu sırada A tatürk ‘ün Türk tarih ve dil tezleriyle şekillenen

“ulusal eğitim politikası”ndan

tam am en vazgeçilmiştir; Türklük bilincin in yerini, zaman zaman

“komünizm propagandası”, zaman zam an da “din propagandası” al­ Atatürkçülük, b ilin çli olarak “sulandırılm ıştır”.

m ıştır ve bu süreçte

Atatürk’ün ölüm ünden sonra ulusal eğitim politikasından vaz­

kimliksiz, kişiliksiz kalıp b o ş­ gençle­ rimiz kurtuluşu ya din bezirganların ın peşine takılıp sürüklenmek­ te, ya kendine tamamen yabana akımların militanı olmakta, ya da kısa yoldan köşe dönmekte aramaya başlamışlardır. Böylece ulusal

geçildiği için gençlerim iz zaman içide

lukta savrularak aşırı uçlara kaym aktan kurtulam am ışlardır;

değerlerinden habersiz, “apolitik b ir g en ç kuşak' yaratılmıştır. O n yılda bir gerçekleştirilen

darbeler de

bu “şaşkın kuşağ z” iyice k end i­

ne yabancılaştırm ıştır.

tarih kitapları”, Ata­ inceliverip, içi boşaltılmış­ tır, Türk tarihinin derinliği, enginliği anlatan bölüm ler ile Türlderin tarih içinde uygarlığa yaptıkları katkıların anlatıldığı yerler “farketAtatürk dönem inde okutulan o “hacimli

türk’ün ölüm ünün ardından bird enbire

tirilm eden” kitaplardan çıkartılm ış; T ü rk tarihinin anlatım biçim i de

Türk kültür ve uygarlığı olabildiğince ikinci plana atılıp, bunun yerine, yapılan savaşlar, öldürülen insanlar, kişneyen

değiştirilmiştir:

63

Bkz. Lise 2 Tarih, MEB Yayınları, Ankara 1952


298 • Sİ NAN ME Y DA N

yağız atlar sayfalan

süslemeye başlam ıştır. Belli ki içerde ve dışarıda

bilileri, Türk gençlerinin “kül­ türle”, “uygarlıkla”, “bilim ve sanatla” değil; kazanılan savaşlarla, alı­ nan kalelerle, kişneyen yağız atlarla, dökülen kanlarla övünm esini T ürkiye’nin kaderini ellerine geçiren

am açlam ış ve bu doğrultuda önce A tatürk’ün hazırlattığı tarih kitap­ ların ı değiştirerek işe başlam ıştır.64 Atatürk’ten sonra tarihim iz ade­ ta “skor tabelasına” benzetilm iştir: Savaş kazandığım ız dönem leri

‘'yükselme”, savaş

kaybettiğim iz dönem leri

“dağılma”, “parçalama”

diye adlandıran, kültür ve uygarlık alanındaki gelişmeleri ise gör­ m ezlikten gelen yeni bir tarih anlayışı gelişmiştir. Böylece gençleri­ miz orta öğrenim lerini tam am ladıklarında Türk tarihinin sadece

“savaş” ve

“antlaşm alard an” m eydana geldiğini düşünm eye başla­

mışlardır.

1950lerde başlayan “karşı devrim” diğer alanlarda olduğu tarih öğrenimi alanındaki m eyvalanm da bügün verm ektedir.

gibi Bu­

gün liseyi bitiren gençlerim ize “T arihte T ü rk ” denilince; gençlerim iz ya m edeniyetten uzak, bilim e ve sanata yabancı, sadece savaşan bir ulus, ya da - İslam öncesi kökler doğru dürüst anlatılmadığı için1 0 7 1 ’de Anadolu’ya giren göçebe savaşçı kitleler ve onların sonrala­ rı din tem elinde kurduğu Osm anlı İm paratorluğu ve bu imaparatorluğun bitm ez tükenm ez fetihlerini anlamaktadırlar. 1 9 5 0 ’den sonra Atatürk’ün “ulusal tarih m odelinden ” tamam en vazgeçilerek aslında Atatürk milliyetçiliğinden (ulusalcılık) vaz ge­ çilmiştir.

1950 sonrasında milliyetçiliğe (ulusalcılığa) yeni bir tanım ge­ tirilmiştir. 1 9 5 0 sonrasında iş başına gelen siyasilerce biçim lendiri­ len bu “yeni m illiyetçiliğe" göre, MÖ. 3 0 0 0 ’lerde, 2 0 0 0 ’lerde Ana­ dolu’da M ezopotam ya’da veya Orta Asya’da yaşayan Ö n Türk uygar­ lıklarıyla, T ürk kültür ve m edeniyetiyle, T ürk bilim ve sanat tarihiyBu değişimi görebilmek için bugün orta öğretimde okutulan tarih ders kitaplanna bakmak bile yeterlidir. Lise 2’ler için hazırlanan Osmanlı Tari­ hinin yaklaşık yüzde 90 ’ı Osamnlı Devleti’nin askeri özellikleri, seferler ve savaşlara ayrılırken, Osmanlı kültür ve medeniyetine ancak yüzde 10'luk bir bölüm aynlmıştır. Bkz. Lise 2 Tarih, MEB Yayınlan, Ankara 2004


299 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

/ le ilgilenm ek anlam sız ve gereksizdir! Artık,

j

1071 Malazgirt: Savaşı “Osman­

ve sonrasında kurulan T ürk-lslam devletleri, özellikle de lI’n ın

fetihleriyle övünmek” milliyetçilik olarak adlandırılmaya baş­ “yeni milliyetçilik” tanım ının Atatürk’ün

lanm ıştır. Şüphesiz ki bu

m illiyetçilik anlayışıyla uzaktan yakından hiçbir ilgisi yoktur. ;

Bu yeni milliyetçilik anlayışı, 1 9 5 0 sonrası tarihçilerince genç ku-

İktidarın politikalarını payla­ şan, ya da paylaşmak zorunda bırakılan tarih öğretmenleri ve akade­ misyenler okullarda, ders kitaplanndaki o kan kokan savaş sahneleri\ ni “milliyetçilik” olarak anlatmaya başlamışlardır. Bu tamamen dinle ^ sanp sarmalanmış garip bir milliyetçiliktir. (Tûrkjslam Sentezi) [i,! şaklann beyinlerine enjekte edilmiştir.

1 9 5 0 sonrasında yetişen tarihçiler, A tatürk’ten sonra değiştiri­ len tarih kitaplarında yazılanlarla yetişen gençlerin vatana millete yararlı işler yapacaklarını düşünm eye başlamışlardır. Bu kitaplarda, hep T ürklerin savaşlardaki başarılarından, ele geçirdikleri kalelerden, öldür dürdükleri düşm anlardan ve kazan­ dıkları askeri zaferlerden bahsediliyordu. Üstüne üstlük Türklerin tüm bunları

İslam adına, Allah adına yaptığı

söyleniyordu: Doğal

olarak 50 sonrasında yetişen öğretm enler de derslerinde Alpars­ lan’ın Malazgirt Savaşı’nda atının kuyruğunu nasıl bağladığından gi­ rip, İstanbul’un fethi sırasında Ulubatlı Hasan’ın bayrağı surlara n a­ sıl diktiğinden çıkıyorlardı; ama T ü rk kü ltü r ve m edeniyetinden, T ü rk sanatından, T ü rk bilim ind en h iç söz etm iyor, ya da çok yüzey­ sel birkaç şey söyleyerek, yeniden şanlı zaferlere geçiyorlardı! Kuş­ kusuz k i bu durum un nedeni Atatürk sonrasında başlayan karşı devrim süreci doğrultusunda değiştirilen eğitim sistem iydi. Döne­ m in hakim siyasi görüşü,“Türk-lslam Sentezi” eğitim yoluyla -özel­ lik le de tarih eğitim i yoluyla- T ürkiye’ye yayılmak isteniyordu. Bu anlayışın uzantılarına bugün ortaöğretim de ve hatta

üniversitede b i­

le rastlanılabilm ektedir.65 Okumakta olduğunuz bu tezi

reddeden İstanbul Üniversitesi Edebiyat

Fakültesi Türkiye Cumhuriyet Tarihi Anabilimdalı kürsüsünden Prof.Dr.

Cezmi Eraslan, Prof. Dr. Ali Arslan ve Doç. Dr. Halil Bal bu anlayışın bugünki savunuculanndan sadece birkaçıdır.


300*SİNAN m e y d a n

“savasçıhklanndan” bahsedilm esi, öteden beri “kaba güçten” anlayan, “saldırgan” ve “barbar” bir topluluk olarak tanınm asını isteyen Batı merkezli tarihin ekm eğine adeta yağ sürm üştür. Askeri başann ın özünde “zihni” ak tm telerın , Türklerin sadece

T ürklerin sadece

plan, program ve stratejik hesapların olduğu nedense hep unutul­

"Harpte başarı h er şeyden önce işbirliği sayesindedir. İşbir­ liği, birbiriyle devamlı irtibat ile verimleri gerektirir. Muharebe sa­ dece münferit askerin kor azgmkğı ile kazanılmaz. Ne Romalılar, ferden Anibal’in askeri veya Golua’lardan daha azgm, n e de lejyon­ ları nizamsız azgın canavar sürüleri idiler; lejyon mensuplan çoğu k ez inşam ürpertecek bir soğukkanlılıkla işbirliği ederek başanya ulaşırlardı. Böyle bir işbirhği büyük duygusal hakim iyet ve yüksek derecede mütemayiz insan zekasm ı gerektirir."66 m uştur.

Burada yanıt bulunm ası gereken soru şudur: A tatürk’ün ölü­ m ünden hem en sonra bu değişim neden ve nasıl gerçekleşm iştir? A tatürk’ün Türk Tarih Tezi’nden ve bu tezin yer aldığı hacim li tarih kitaplarından kim ler neden rahatsız olmuştur? Atatürk, Batı’nın çıkarlarına hizm et eden tarih anlayışını, yaptı­ ğı ve yaptırdığı araştırmalarla, yazdırdığı tarih kitaplarıyla etkisiz hale getirmiştir. O nun dönem inde ilk ve orta dereceli okullarda okutulan tarih kitaplannda T ürklerin kültür ve uygarlık alanındaki çalışm aları uzun uzun anlatılırken, onun ölüm ünden sonra bird en­ bire T ürklerin savaşçılıkları, saldırganlıkları, üstelik tüm bunları din adına yaptıkları ön plana çıkarılm ıştır. Atatürk’ün ölüm ünden sonra özellikle Osm anlı tarih yazım ın­ daki değişim çok şaşırtıcıdır. Daha Atatürk’ün toprağı soğumadan, on un yazdırdığı tarih kitaplarına müdahale edilerek Türk Tarih T e­ zi ve o tezin bir parçası olan Osm anlı tarihi “Baü'nm çıkarlarına hiz­

met ed ecek biçimde" yeniden kalem e alınmıştır. 06

R. Bigelow. Relevance of Ethology to Human Aggressiveness, in ISSJ, XXIII/I, 1971; Burhan Oğuz, Türkiye Halkmm Kültür Kökenleri, Istan­ bul, 2000, s. 59


301 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H Î

'‘Osmanlmm Batı karşısında yüzyıllarca süren ekonom ik, siyasi ve askeri üstünlüğünü, bilimsel buluşlar alanında Batı'dan geri k al­ dığı an yitirmeye başladığı, bilim sel geri kalmanın ekonom ik, siyasi ve askeri yenilgilere yol açtığı gerçeği Atatürk'ün yazdırdığı tarih k i­ taplarında okutulurken, 1 9 4 9 'da T ü rk M illi Eğitim i A m erikalı uz-

Î

m anlarm d en etim in e geçtik ten sonra okutulm az olm uş, tarih d e r s . kitapları değiştirilm iş, tarihin ek o n o m ik yam y o k sayılarak, O sm an

h tarihi, b ir savaşlar v e ‘m eydan m u h a rebeleri’n e in d irgen m iş; Ata­ tü rk d ö n em in d e y azılm ış tarih kitapları da b ir daha okullara sokul'-/

m am ışti. Okul binalarının bile nasıl olacağına karışan Amerikalılar,

Osmanlıp yalnızca ‘yiğit savaşçı’yönüyle anımsatarak; Türk çocu k­ larını ‘Osmanlı atalarının savaşçılığın’ özendirm ek ve onları tıpkı : Osmanhnm son dönem inde Almanya’nın yaptığı gibi, kendi em per­ yalist amaçları doğrultusunda yeniden Osmanlılaştırıp ucuz, paralı askerler olarak kullanmak istiyordu. 1 9 4 9 'dan sonra M illi Eğitim B akanhğı’n a yuvalanan A m erikalı danışm anların belirlediği öğretim le beyinlere kazman, ‘Osmanlmm

savaşlarda üstün gelerek yükseldiği ve savaşlarda yenilerek yıkıldı­ ğıydı’. Çünkü, Am erika’nın Soğuk Savaş yılları boyunca Türki­ y e’den beklediği İslam ülkelerinin başına g eçerek bütün Müslüman­ ları Sovyetler Birliği’y le savaşa tutuşturmaktı; bu nedenle okullarda kılıç, gürz, pala sallayan gözü kapalı ölüm e koşan savaşçı Osmanlı imgesi kazınmıştı. M üslüm an T ü rk çocuklarınım ruh u n a ve bey n in e O sm anlm m yükseliş d ö n em in d e A vrupa’dan üstün b ir ek o n o m ik yapıya sahip o ld u ğu , üretim biçim i, üretim araçları, üretim v e uy­ garlık düzeyi kaışıhşürm asm da A vrupa’dan kat b e kat üstün d u ­ rum da bu lu n d u ğu , O sm anh o rd u su n u n da b u y ü zd en savaşlarda üstün çıktığı g erçeği, M üslüm an T ürkleri k en d i çıkarları do ğru ltu ­ sunda savaşa sü rm ek ten başka b ir am aç taşımayan A m erikah eğitim danışm anları tarafından bilinçli olarak y o k sayılm ış ve tarih kitaplarm dan dışlaülm ışn. Eğer Müslüman Türk çocuğu kendi atalarının

savaş alanlarında üstün çıkmasının gerçek nedeninin ekonom ik, bi­ limsel ve teknolojik üstünlük olduğunu bilir. Osmanhnm son dö­ nemlerinde savaşlarda yenilmesinin nedeninin de ekonom ik, bilim­ sel ve teknolojik ilerlemeye kilitlenir, böyle olursa Am erika’n ın buy­


302 •S İ NAN ME Y D A N

ruğuyla, Amerikan çıkarları uğruna ölüm e atılmaktan geri durur, diye düşünülmüştü besbelli.. ,”67 Batı’nın, Atatürk’ün ölümünden sonra hiç zaman kaybetmeden Türk Tarih Tezi’ne saldırması, emperyalizm için tarihin ne kadar önemli bir silah olduğunun en açık kanıtlanndandır. Belli ki Batı, Atatürk’ün Tarih Tezi’nden çok rahatsız olmuştur. Bu tezin gün geç­ tikçe daha çok taraftar bulmasından endişelenmiş ve ilk fırsatta bu tezi oradan kaldırmanın yollarını aramıştır. Batı, Türk Tarih Tezi doğrultusunda yetiştirilen Türk gençlerinin “uygarlığa katkı sağla­ yan ileri atahnnm ”yolunu izleyerek, bilim ve kültür alanlarmda ya­ pacakları çalışmalar sonucunda her alanda ileri bir toplum yaratma­ larından korkmuştur. Çünkü Batı, köklerinden beslenen ve bilimin itici gücüyle ilerleyen bir toplumun askeri, siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik alanlarda gelişerek, başkalarının yardımına ihtiyaç duy­ madan varlığını sürdürebileceğinin farkındadır.

Batı, kendi çıkarları açısından Atatürk’ün çağdaşlaşma zincirini kırmak, ya da en azından bu zinciri zayıflatmak istiyordu. Bu zincirin ilk ve en önemi halkası Türk Tarih Tezi’ydi; Türk

“Batı merkezli ta­ rih anlayışım” egemen kılmak, Batı’nın gelecekteki çıkarları açısın­ Tarih Tezi’ni ortadan kaldırmak, Türkiye’de tekrar dan son derece önemliydi. 1940’ların sonlanndan itibaren Türkiye “tam b ağım sızlığ ın d an ” ödünler vermeye başlamıştı. Özellikle

ABD, her geçen gün Türkiye

üzerindeki etkisini artırmaktaydı. 50’li yıllarda ABD, en büyük düş­ manı SSCB’ye karşı Türkiye’yi kullanmanın yollarını arıyordu. O günlerde güçlü Türk ordusu ABD’nin iştahını daha da kabartıyordu. ABD, soğuk savaş sürecinde Türkiye’nin askeri gücünden yararlan­ mayı düşünüyordu.68 Türkiye’yi “siyasi ittifak” görüntüsü altında 67

“kullanmak” isteyen

Cengiz Özakıncı, Türkiye'nin Siyasi İntihan, Yeni Osmanh Tuzağı, İstan­ bul 2005, s. 178-179. O yıllarda Türkiye'nin NATO’ya üye olmasını da bu açıdan değerlendir­ mek gerekir.


3 0 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Amerika’nın planı aslında çok basittir: Amerika öncelikle Türk ka­ muoyunu etkilemek istiyordu. Bu amaçla ilk iş olarak Türkiye’ye ekonomik yardım yapmaya karar verdi. Böylece Türk halkının ve oy peşinde koşan siyasetçilerinin “cömert” ABD’ye minnettar kalacağı­ nı ve ABD’nin her dediğini yapacağını, kendisine yardım eden ABD’ye hayır diyemeğeceğini düşünüyordu. ABD’nin Türk kamuoyunu etkilemek için başvurduğu ikinci yol ise

"tarih öğretimiydi”. 1949’dan sonra Amerikalı uzmanlar

Türk Milli Eğitimi’nde etkili olmaya başlamışlardı. Türk eğitim sis­ temini kontrol etmek isteyen

ABD, Türkiye üe bir eğitim anlaşması

imzaladı. (1949) ABD’li uzamlann ilk işi Atatürk’ün hazırlattığı tarih ders kitap­ larına müdahale etmek oldu. Türklerin kültür ve uygarlığa katkıla­ rının anlatıldığı o hacimli tarih kitapları birdenbire incelip içeriği değişti. 1950’den sonra artık tarih ders kitaplarında Eski Türklerin

“uygarlığa yaptığı katkıdan” değil, Osmanlı Türklerinin savaşlarda gösterdikleri “cengaverliklerden” bahsediliyordu. Amerika’nın ama­ cı, soğuk savaşta SSCB’ye karşı kullanmak istediği Türk gençlerini, “atalarının savaşçılığıyla” motive etmekti.69 Amerika planını başarıy­ la uyguladı ve atalarının savaşçılığıyla motive olan Türk gençleri Ko­ re Savaşlan’nda Amerika için “kahramanca” savaştı! Amerika Türkiye’yi öylesine duyarlı bir noktadan yakalamıştı ki 50’den sonra “O sm anhnm ya p a ğı fetih lerle ö v ü n m ek ' ve yeniden “Viyana kapılarına dayanm a özlem i taşım ak’

“milliyetçilik” olarak

adlandırılmaya başlanmıştı. "Eski T ürklerin uygarlığı” tezi unutul­ muş; “H itid er, S ü m erler ve E trü sk ler g ib i ilk ça ğ uygarlıklarının T ü rk lü ğü ’ teziyle ise

dalga geçilmeye başlanmıştır. Bunun ileride Ermenilerin ve

Türkiye’nin başına büyük dertler açacağı, örneğin

Rumların veya başka birilerinin tarihsel gerekçelerle Türkiye’yi zor 1950'lerde oriadan kaldırılan Türk Tarih Tezinin yerine konulan ''Os­ manlInın savaşçılığıyla övünme” biçimindeki yeni tarih anlayışın bugün de devam ettiğini gösteren bir çalışma için bkz. Muzaffer İlhan Erdosı, Yeni Dünya Düzenine Zorlanması Odağında Türkiye, Onur Yayınları, An­ kara 1999


304 * S İ N A N M E Y D A N

duruma sokabileceği ve bu topraklarda hak iddia edebileceği ise hiç düşünülmemişti. Her şey Atatürk’ten sonra değişmiş; Atatürk’ün hazırlattığı,

"Türk Tarihinin Ana Hatlan” ve "Tarih I, II, HI, IV” adlı kitaplar kü­ tüphanelerin tozlu rafları arasında çürümeye terk edilmiştir.


IV. BÖLÜM KEMtK UYGARLIĞININ YIKILIŞI TÜRK UYGARLIĞININ YENİDEN KEŞFİ


Türk Tarih Tcziriin Doğrulanması Türk Kurtuluş Savaşı’m n Önderi

Mustafa Kemal Atatürk,

1920’li yıllann başında Türkiye’yi empayalizmin kanlı pençelerin­ den kurtarmıştır. Atatürk, kazandığı bu askeri zaferle Türkiye’yi emperyalizmin siyasi baskısından kurtarırken; 1930’lu yıllann ba­ şında ileri sürdüğü tarih ve dil tezleriyle, yaptırdığı tarih ve dil araştırmalanyla da Türkiye’yi emperyalizmin kültürel baskısından kur­ tarmak istemiştir. Atatürk, BatıYun 19. yüzyılın başlanndan itibaren emperyalist emellerini gerçekleştirmek için geliştirdiği “ırkçı ve kur­ gusal üuih teorisF m “gizli kalmış ileri Türk uygarhğrnınmvarlığını kanıtlayarak yıkmak istiyordu. Atatürk’ün bu amaçla geliştirdiği Türk Tarih Tezi’nin iskeletini

Hititlerin ve Sümerlerin Türklüğü te­

zi oluşturuyordu. Atatürk ve onun direktifleriyle bu konularda ça­ lışmalar yapan dönemin yerli ve yabana uzmanları -geçen bölüm­ lerde de aynntılanyla gösterildiği gibi- 30’lu yıllarda Hititlerin ve Sümerlerin Türk olduklarını kanıtladıklarına inanıyorlardı. Atatürk döneminde Türkiye’de okutulan tarih kitaplannda (Tarih I, II, III ve IV) ve aım huriyetin resmi tarih görüşünü ortaya koyan “Türk Tarihı’nın Ana Hatları” adlı eserlerde Hititlerin ve Sümerlerin Türk ol­ dukları yazılıydı. Peki ama bu tez gerçekten doğru muydu? Yoksa hep söylenil­ diği gibi Hititlerin ve Sümerlerin Türklerle hiçbir ilgisi yoktu da bir


3 0 8 * s İn a n

meydan

ulus devlet kuran Atatürk, bu devletin yorgun, yılgın, kendine gü­ vensiz bireylerinin motivasyonunu arttırmak için mi Hititlerin ve Sümerlerin Türk olduklannı ileri sürmüştü? Yani bu tez, hep iddia

“ümmet” olmaktan “ulus” olmaya çalışan bir “ulusal bilinç” ve “tarihsel derinlik” kazandırmak amacıyla ileri sürülen “kurgusal” bir tarih tezi miydi? Bu sorulara yanıt vere­

edildiği gibi sadece, topluma

bilmek için Atatürk’ün ölümünden sonra günümüze kadar geçen sürede Hititlerin ve Sümerlerin Türklüğüne ilişkin ileri sürülen ka­ nıtlara bakmak gerekecektir.

Türk Tarih Tezfnî Anlamadan Sorgulamak Atatürk, 3 0 ’lu yıllarda “Hinder ve Sümerler Türk’tür." dediğin­ de kimileri genel kabullere aykırı olduğu için önce biraz “şaşırmış”, sonra da yıllardır tekrarlanan tarih bilgilerini hatırlayarak ve hatta gülerek: “Hititlerin ve Sümerlerin yaşadığı dönem de dünyada Türk

yoktu! Ayrıca Türkler A nadolu’y a Malazgirt Savaşıyla gelmiştir. Oy­ saki Hinder Malazgirt Savaşı’n dan binlerce yıl önce Anadolu’da ya­ şamıştır. Dolayısıyla Hititlerle Türkler arasında hiç bir ilişki ola­ maz}" diyerek, kendilerince konuyu kapatmış; kimileri: “Biz kim iz ki medeniyetin temellerini atan Hitit ve Sümer uygarlıklarıyla ilişki­ miz olsun? Biz, göçebe, savaşçı ve yağmacı bir bozkır toplumuyuz; at koşturmuş, kılıç sallamış, adam öldürmüşüz. Biz göçebe bir hal­ k ız o kadar. N e alakamız olabilir bu eski ileri uygarlıklarla? Olmaz öyle şey?' diyerek, bu teze “burun kıvırmış”; kimileri de: “Aslında Atatürk de buna inanmıyordu, ama o dönem in şartlarından d olap Türkleri m otive etm ek için ‘y alancıktan!’ böyle bir tez ileri sürdü!” demiş, kimileri de gülerek, dudağında alaycı bir tebessüm kırığı eş­ liğinde: "Atatürk’e göre herkes T ürk...Y ok öyle şey! Bu ırkçılıktan

başka bir şey değil." demiş, kısacası herkes bir şekilde Atatürk’ün ileri sürdüğü Türk Tarih Tezi’ni ve bu tezin en önemli parçası olan "H itider ve Süm erler Türk'tür” teorisini eleştirmişti. Fakat bugün Hititlerin ve Sümerlerin gerçekten Türk olabile­ ceklerini iddia eden, bu konudaki belgeleri sıralayan bilim insanla­ rının sayısı her geçen gün biraz daha artmaktadır.. Örneğin, düny?


3 0 9 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Sümerolog Prof. Dr. Muazzez Hmiye Çığ, tanınmış araştır­ Kazım Miışan, ünlü bilim inşam Prof. Dr. Bilge Umar, araştır­ Salahı Diker, ünlü bilim insanı Adile Ayda, dünyaca ünlü Sü­ merolog S.N.Kramer, ünlü Türkolog B.Gerey ve daha birçok bilim ca ünlü

macı macı

insanı Sümerlerin Türk olabileceğini ileri sürmüşlerdir. Kim bilir, belki de geçen zaman pek çok konuda olduğu gibi bu konuda da

Atatürk’ü haklı çıkaracaktır. SÜMEKLERİN TÜRKLÜĞÜNE YÖNELİK KANITLAR Bir uygarlığın başka bir uygarlıkla ilişkisini kanıtlamak için, ön­ celikle o iki uygarlık arasındaki fiziksel (antropolojik), dilsel (filolo­ jik) kültürel, (etnografik) benzerliklerin dikkate alınması gerekir. Bir çok bilim insanı Sümerlerle Türkler arasındaki, ilişkiyi kanıtla­ mak için ele geçirilen arkeolojik bulguları, bu kriterleri esas alarak incelemişler ve şaşırtıcı sonuçlara ulaşmışlardır. Bu bölümde, hem bu sonuçlara hem de -ilk kez- bazı özgün kanıtlara ve değerlendiril­ melere yer verilmektedir.

Sümerler ve Orta Asya “Sümerlerin Türklüğü” tezinin en güçlü kanıtlarından biri Sü­

Mezopotamya’ya Orta Asya’dan göç et­ miş olmalandır.1 Sümerceyle Türkçe arasındaki benzerliğe dikkat çeken dünyaca ünlü Sümerolog S.N.Kramer, Sümerlerin Orta Asya mer uygarlığını kuranların

içlerinden çıkarak Mezopotamya’ya geldiklerini ileri sürmüştür.2 Orta Asya, Türklerin ana yurdu olduğuna göre Orta Asya’dan Me­ zopotamya’ya göç eden Sümerlerin de “Türk kökenli” olma ihtimal­ leri çok yüksektir.

Kramer, Sümerler için:

“S ü m erler, b ü y ü k b ir olasılıkla l ö . dör­

d ü n cü binyûda ya da daha ö n ce doğudan M ezopotam ya’y a gelm iş, Sam i ya da H int-A vrupa k ö k en li olm ayan b ir halktı.’’ demektedir.3 1

Çığ, Ortadoğu Uygarlık Mirası, s. 100.

^

S.N.Kramer, Erdem Dergisi, C V I. S:16, Ocak 1990, s.295-296.

^

S.N.Kramer, Sümer Mitolojisi, İstanbul, 2001, s.28.


310 • Sİ NAN ME Y DA N

Kramer Sümerlerin Mezopo­ “doğudan.” gelmiş olduklarını be­

Görüldüğü gibi ünlü Sümerolog tamya’ya MÖ.dördüncü binlerde

lirtmektedir. Kramer burada açıkça “Orta Asya” ve “Türkler” ifade­ sini kullanmasa da onun bu konuda yazdıklarının satır aralarına sı­ kışan bazı yer adlarından Sümerlerin kökeninin

Orta Asya'ya dayan­ Enmarker ve Arata üzerinde dö­ nen destansı menkıbelerden anlaşıldığına göre ilk Sümer hüküm­ darları belki Hazar Denizi çevresinde kurulmuş olan bir şehir dev­ dığı anlaşılmaktadır. Kramer’e göre

leti ile çok sıkı bir ilişkiye girmişlerdi. Kramer’in, Sümerlerin sıkı

Aratta şehri eski Türkmenistan’da Sümer di­ li yapısı bakımından Türkçe gibi bir bitişken dildir ve bu dil duru­ mu da Aratta gibi aynı geniş sahaya işaret etmektedir.5 ilişkide bulunduklarını belirttiği

bulunan bir Türk şehiridir.4 Ural-Altay dillerini hatırlatan

Arkeolojik bulgular, Sümerlerin Mezopotamya’nın

“yerlisi” ol­

madıklarını göstermektedir. Büyük bir olasılıkla Sümerler Mezopo­ tamya’ya

Uruk katı sonlarına doğru göç etmişlerdir.6

Tarihçi

Nissen de Sümerlerin, Mezopotamya’nın yerlisi olmadı­

ğını düşünmektedir: "M ezopotam ya’da M Ö. 3 2 0 0 yıllannda ço k sı­ nırlı b ir d ö n em sû resin d e bek len ilm ed ik b ir d u ru m da m ed en iy etin çeşitli y ö n leri k esin olarak değişm iştir. Bu d eğişm enin sa d ece eski kavm in y erin i daha gelişm iş b ir ü lk ed en g elen y en i b ir kavm in al­ m ası ile m ü m k ü n d ü r .” diyen Nissen, ayrıca Mezopotamya’da birden

bire yedi-kat nüfus artışı olduğunu belirterek bu durumun Sümer­ lerin Mezopotamya’ya gelip yerleşmeleriyle ilgili olduğunu ifade et­ mektedir.7 Bilim insanları önceleri, Sümerlerin Mezopotamya’nın yerlisi olduğunu, daha sonra da

Sami kökenli olabileceklerini düşün­ Mezopo­

müştür; fakat arkeolojik kazılar ilerledikçe Sümerlerin 4

Türkmen-Sovyet Ansiklopedisi, C. VIII, 1978, s. 108.

-*

“Sümerler”, Türk Ansiklopedisi, C. XXX. Ankara 1980, s. 115-119.

6

“Sümerler”, Türk Ansiklopedisi, C.XXX, Ankara 1980, s.115-119.

^

Hans Nissen, J. Grundzüge einer Geshichte des Vorderen Orient, Darms­ tadt, 1990, s. 71-75; Nakleden Gerey, a.g.e., s. 35-36.


3 1 1 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

tamya’mn yerlisi ya

da

Sami kökenli bir

toplulu k olm adıkları an ­

laşılm ıştır. 1 9 7 5 yılında W infred O rtham ann bu durum u şöyle itiraf et­ miştir:

“Süm erce konuşan halk gurupları belki d e bu bölgenin ilk sa­ kinlen değildi. Onların İsa öncesi bir zamanda buraya g ö ç etm iş ol­ duktan kabul edilm ektedir”8* Başka bir tarihçi,

Meşkur ise

Süm erlerin

Hazar Denm’nin gü­

ney doğusundan Mezopotam ya’ya geldiklerini belirtm ektedir:

“Süm er’de bulunan pirinç eşyalardan anlaşıl'dığma göre onlar Fırat etrafında birden bire beklenilm edik durum da gelip, m edeni­ yetlerini ise Hazar Denizi’n in gün ey doğusundan kendileriyle getir­ m işlerdir'^

“doğudan” geldikleri Alman tarihçi Helmut Uhlig, Süm erleri: “D oğu­

G enellikle Süm erlerin Mezopotam ya’ya kabul edilm ektedir.

dan gelen g ö çeb elef olarak tanım lam aktadır. Ona göre doğudan gelen bu insanlar kısa sürede

kendi kültürlerini

Mezopotam ya’ya

yaymışlardır.

“Bu insanların Mezopotamya’y ı kendileri için özel b ir h e d e f ola­ rak seçip seçm ediklerini, ya da orayı b ir çıkm az sokak olarak görüp görm ediklerini net bir şekilde anlayamıyoruz. Kıyı kesim i verimsiz­ dir ve sel başkadan h er adımda toprağı tehdit etm ekte, yan suda ya­ şanılmaktadır. Ama daha kuzeyde ve batıda önceden bildiğim iz baş­ ka insan guruplan yerleşm işlerdir. O bed çiftçüeri.”10 Uhlig, Süm erlerin doğudan biryerlerden Mezopotam ya’ya gel­ diklerini ifade etm ekle birlikte yine de bu gizem li halkın

“kökeninin

bilinmediğini” belirtm ektedir: “Yeni iskanolarm bölgeye vanş zamanını ve yoğunlukları hak­ ®

Helmut Uhlig, Tarihin Başlangıcında Bir Halk, Sümerler, çev. Nilgün Ersoy, İstanbul, 2006, s.56.

®

Meşur Mohammadjavad, İran der Ahde bastan, Tahran, 1985, s. 115.Nakleden Gerey, a.g.e., s.36..

Uhlig, a.g.e., s. 13.


312 « Sİ NAN MEY DA N

kında net bir fikre sahip olamıyoruz. Onların, nasıl bir bölge ve han­ gi yollar üzerinden geçip geldikleriyle kesin ve net b ir görüşe sahip olamadığımız gibi, ulaşüklan yerle ilgili olarak da sadece belirsiz iz­ lenim ler edinebiliyoruz. ”11 Uhlig ayrıca doğudan Mezopotm ya’ya gelen bu gizemli halkın kısa sürede

kendi kültürünü tüm Mezopotam ya’ya yaydığını söyle­ oldukça ileri bir kültüre sahip oldu­

yerek, Sümerleri kuran halk ın

ğunu vurgulamaktadır: “Böylece doğudan gelen göçebeler, eski yerleşiklerle temasa g e ­ çerek önce E l O bed’de, sonra Ur şehrinin yalarımdaki o çok eski yerleşim bölgesinde bulunanların yaşam tarzlarını öğrenip, kendile­ rin e ait birçok bilgiyi onlara aktarmaktadırlar. Göç sırasmda bundan daha fazlası su yüzüne çıkm azdı; çünkü yol uzun ve zordu ve ya­ şamda kalmak ciddi bir sorundu. ( ...) O bed insanlarmm bölgesel olarak başardıkları şeyler büyük ölçüde devam ettirilm ekte, kum , su ve sazdan oluşan ıssız çöl becerikli eller sayesinde b ir kültür bölge­ sine dönüşm ekte cen net büyüm ektedir. ( ...) G öçerler, geldikleri bu bölgeye artık sistematik olarak yerleşm eye başladılar. Irm ak kena­ rındaki arazileri tarım alam haline getirm ek için işe koyuldular. H e­ nüz su altmda bulunan geniş alanlar büyük em eklerle kurutuldu, ihtiyaç duyulduğu zaman kullanılm ak üzere fazla sular için bender inşa ed ild i Kaos yavaş yavaş düzene dönüşerek, işlenm em iş arazi kültür arazisi haline geldi.”12 Uhlig’in, Süm erlerin

doğu kökenli ileri bir topluluk tarafından

kurulduğunu ileri sürm esi ve bu ileri topluluğu, “Doğudan gelen

g ö ç e rle f olarak tanım laması dikkat çekicidir. O nun bu anlatımları,

MÖ.öOOOlerde Orta Asya’da bir taran ve hayvancılık kültürü yara­ tan “Anav uygarlığını” akla getirmektedir. Son yıllarda özellikle Türkm en bilim insanları Mezopotamya ile T ürkm enistan arasında derin bir ilişki olduğunu ve Süm erlerin de Orta Asya’dan M ezopotanya’ya göç etiklerini ileri sürm ektedirler.

11

A g.e., s. 13-14.

12

A.g.e., s. 15.


3 1 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

ödek ödekof bu

konudaki bir makalesinde şu düşüncelere yer ver­

miştir:

“Esasında Sûm erler adının ve uygarlığının tem el unsurunu izah etm eye Süm er yurdunda ve A ltm tepe’de (G üney Türkm enistan) ya­ şayan halkların birbiriyle akraba olduklarım ispat etm eye imkan bu­ luyoruz. Böylece Süm er yurdunda yaşayan Sakgik halkı Altm tepe uygarhğım türeten halkhnıı doğrudan nesilleridir diyen tarihi so­ nuca varmak m üm kündür. ”1314 Süm erlerin Orta Asya’dan M ezopotam ya’ya göç ettiklerini ileri süren

Vemer Stein bu

görüşünü şu kanıtlara dayandırmaktadır:

“Süm erlerin (MÖ. 3 3 0 0 ) Orta Asya’dan gelem ihtim ali şu faktörlerle açıldanm aktadır: Onların dillerinin Altay-Türk dilleri­ n e benzerliği, tapm aklarm m m im ari şekilleri ve süslem elerinin dağ tapmaklarına benzem esi ve genellik le yazıda kullanılan ideogram lanm n dağ yurtlarıyla benzerlik gösterm esidir. Süm erlerin dini inancırun kökünün d e Orta Asya’da Bakterya'dan olduğunu kanıtlayacak anlam lı şey ler vardır: D ağ tapmakları, dağ öküzüne secd e etm ek ve e k olarak Orta Asya’da olduğu gib i kralm m uhaûzlarm m o öldüğü zam an kendilerini zehirleyerek intihar etm e­ leri. . ,”H Rus arkeolojisinin tem ellerini atan rin ana vatanı

Aşkabat kentinin

Nikolsky’e göre

de Süm erle­

yakınlarıdır:

“Bu ülkenin (Türkm enistan) kurganlarından arkeologlar taş, güm üş ve kilden yapılm ş eşyaları bulm uşlardır ki bunlar M ezopotamya’n m güneydeki Sü m er kurganlanndaldlerine ço k benzer. Bü­ tün bunlar şu düşünceye getirir ki, Sûm erler büyük b ir ihtimalle bu­ gün kü Türkm enistan’dan M ezopotamya’ya varmışlardır. Bu iki uy­ garlığın son analizi onlarm arasmdald bir çok ortaklıkları göster­ m ektedir. Süm erlerin baş tannlan olan EN-LİL’in yerleştiği yer, M e­ 1^

Ö. Ödekof, Sümer hakda kelam ağız, Yaşlık Jurnal, Aşkabat, 1990, Sayı: 12. Nakleden Gerey, a.g.e., s.38.

14

Vemer, Stein, Der Neue Kültür Fahrplan, Berlin, 1998, s.20; Gerey, a.g.e., s. 40.


314*SİNAN m e y d a n

zopotamya’n m güneyindeki düzlükte değil, dağlarda olm uştur. Bel­ ki de Köpet Dağı’n m etekleri onarlm ana vatanı olm uştur."15 H âlikam as B a lık çısın a göre d e Süm erler Orta Asya kökenli bir halktır: "Süm erler Orta Asya’dan Mezopotamya’ya g ü ç ettiler. Sü­

m erler genelde orta boylu tıknaz insanlardı."16

H. Zübeyir Koşay,

B. Hrozny’e dayanarak Süm erlerin Orta As­

ya’dan Mezopotam ya’ya uzanan yolculuklarını ayrıntılarıyla ortaya koym uştur:

"M uhtem elen Hint-Avrupah ve Altayh unsurlarla karışmış olan Süm erliler Kırgız bozkırlarının, Urallarm doğusunda bir noktasmdan hareket ederek H azer denizinin gün ey ucunu dolaşıyorlar ve bir taraftan Azerbaycan, Tamskafkasya, Kuzey Suriye ve D oğu Anado­ lu ’y u kat edip Babilonya'ya vardılar. (Ural’m Sü m er dilinde adı Ara­ lı) (B. Hrozny- H istone d e î ’A sie A nterieure, de I, in d e et d e la Cre­ te, 1 9 4 7 , S .3 1 9 )’ 17 Görüldüğü gibi -Batı m erkezli tarihin görm ezden geldiği- b ir­ çok bilim insanı açık ça 15

Sümerlerin Orta Asya’dan Mezopotamya’ya

K . Mateveev- A . Sazanov, “Zamiya Drevnego Dvureçie”, Moskova, 1986, s.38.Nakleden Gerey, a.g.e., s .128 Halikamas Balıkçısı, Sonsuzluk Sessiz Büyür, İstanbul, 1996, s.66.

17

Koşay, aynı yazısında Mezopotamyalı Elamlıların da aslen Türk kökenli olduğunu ileri sürmüştür. “Elam halkı ise, yine aynı bilgine göre (Hrozny) Sümerlilerden ve civardaki Sami ve Hint-Avrupalı halklardan tamamen farklı olup bu ülke dahi diğerleri kadar değilse bile, yine de bü­ yük bir siyasi ve kültürel merkez olarak beliriyor. Elam, Zagros Dağları eteklerinde ve Babilonya ile Asur ülkesinin kuzeyinde bulunan bir yayla olup başkent Sus’a, Kerha ve Karun ırmaklarının suladığı münbit bir va­ dide bulunur. Akad dlinde Elam-tu ‘yüksek yayla veya doğudaki ülke’ manasındadır. Arkeolojide Asyenik veya Hazerli kavimler olarak bilinen Elam ırkı muhtemelen Orta Asya’dan İran’ın Zagros bölgesine Hint-A\TUpalı kavimlerden önce gelmiştir. Bunların, ari veya Sami olmadıkları bili­ nir. Dillerinin tetkiki sonucunda Türkçe ile sadece müşahebet değil şekil­ lerde de ayniyetin bulunduğu saptanmıştır." H. Zübeyr Koşay, “Elam and Central Asian Relations, in ” CULTURA TURCICA, 111/2, 1966


3 1 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

göç ettiklerini ileri sürmektedir. Sadece onlar değil, arkeolojik bul­ gular da bu gerçeği haykırmaktadır. Kuşkusuz ki çok eski çağlarda Orta Asya’dan yapılan bir göçün varlığını kanıtlamak tek başına Sü­ mer lerin Türklüğünü ıspatlamayacaktır, ama en azından bu tezin te­ melini güçlendirecektir. Orta Asya’dan göç eden Ön Türklerin Me­ zopotamya’ya gelip Sümerleri kurduklannı kanıtlamak için Ön Türk kültürüyle Sümer kültürü arasındaki benzerliklere bakmak ge­ rekecektir.

Orta Asya’dan Mezopotamya’ya Yapılan Göçler Arkeolojik bulgular, Sümer yazılı tarihinin M Ö .3000-3500’lerde başladığını göstermektedir.

Bu hesaba

göre

Sümerlerin

MÖ.400Q’ler civannda belki de daha önce Mezopotamya’ya göç et­ miş olmaları gerekmektedir. Peki ama Sümerler Mezopotamya’ya gerçekten Orta Asya’dan mı göç etmişlerdi? Gerek coğrafi yakınlık, gerekse jeolojik koşullar Sümerlerin Mezopotamya’ya Orta Asya’dan göç etmiş olma ihtimalini arttırmaktadır. Bu noktada yapılması ge­ reken, MÖ.4 0 0 0 -5 0 0 0 ve hatta 6 0 0 0 ’lerde Orta Asya’dan Mezopo­ tamya’ya gerçekten bir göç olup olmadığına bakmaktır. Böyle bir göçün vaflığını anlamanın en kolay yolu göç verdiği düşünülen Or­ ta Asya’nın

MÖ.5000-6000lerdeki coğrafi ve jeolojik yapışım anla­

maktır. MÖ.5000, 6 0 0 0 ’lerde Orta Asya’da göçe neden olabilecek bir kuraklık ya da ona benzer bir doğal felaket söz konusuysa bura­ da yaşayan insanların (Ön Türklerin) göç etmeleri pekala mümkün olacaktır. Yapılan araştırmalar, Türklerin ilk yürdu olan

Orta Asya’nın ik­

lim ve coğrafi özelliklerinin binlerce yıl önce çok daha farklı oldu­ ğunu ve zaman içinde iklimsel hareketlere bağlı olarak coğrafi yapı­ da bazı değişiklikler meydana geldiğini göstermektedir. “Son buzul çağından günümüzdeki arabuzul dönemine geçişte,

yıl önce başlamış ve 12.500 yıl öncesine kadar devam etmiştir. Bu dönemde Kuzey Av­

buzulların ilk ana ısınma dönemi 20.0 0 0

rupa ve Asya’daki buzullar çabukça çözülmeye başlamıştır. Bunun sonucu olarak çözülen buzulların kenarında birbirleriyle bağlantılı


316 • Sİ NAN MEYDAN

büyük buzul gölleri oluşmuştur. Buzul göllerinden taşan bol mik­ tardaki buzul sulan güneye doğru akan Dinyeper, Don, Ural, Tobol, İris gibi büyük nehirlerle Karadenz'i, Hazar Denizi’ni ve Aral Denizi’ni sürekli olarak beslemiştir.

MÖ.12.500 ile 11.500 yılları arasında hüküm süren ve Youn­ ger Dryas diye anılan buzul döneminde yağışlar azalmış, biraz geri­ ye çekilmiş kuzeydeki buzul kıtasının eteğindeki bir dizi buzul gö­ lünün mevcut sulan eskisi gibi güneydeki iç denizlere boşalma ye­ rine

Adriyatik Denizi’ne ve Kuzey Buz Denizi’ne doğru boşalmaya Aral, Hazar ve Karadeniz’i besleyen büyük ne­

başlamıştır. Böylece

hirlerin suları epeyce azalmış, bir kısmı ise kurumuştur. Bunun so­ nucu olarak bu üç denizin birbiriyle olan bağlantıları kesilmiş, her

Younger Dryas’ın sonunda (MÖ. 11.500) Mini îce Age’ın başlangıcı (MÖ.6200) arasındaki ılıman dönemde denizleri besleyen akarsula­ rın getirinden, buharlaşmayla kaybolan sulan ancak karşılayabilmiş ve su sevyelerinde önemli bir azalma gözlenmemiştir. biri kendini besleyen nehirlerle yetinmeye çalışmıştır.

Mini Ice Age buzul dönemiyle birlikte (MÖ. 6200 -5 8 0 0 ) bölge­ de felaket rüzgarları esmeye başlamıştır. Yağışlar epeyce düşmüş, ana nehirlerin suları azalmış, küçük nehirler kurumuş, göllere boşa­ lan nehir suları buharlaşarak kaybolan suyu karşılayamaz olmuştur. Durgun sular, akarsulara göre daha çabuk kirlendikleri ve tuzlan­ dıktan için sürekli yağışlar ve büyük akarsular tarafından beslen­ mezlerse, hayat kaynağı olma özelliğini zamanla kaybederler. Zaten çok sığ otan Aral gölü de hızla küçülmeye, büzülmeye başlamış, bu­ nun sonucu olarak göldeki çözünmüş tuz konsantarasyonu artarak

Mini îce Age döneminin sona ermesiyle başlayan yağışlı ve ılıman iklim, bü­ yük denizlerden uzak olan Orta Asya’ya fazla bir yağış getirmemiş­ tir. Eriyen kıta buzlarının sulan da iç denizlere dökülmez olmuştur. Dolayısıyla sıcaklık arttıkça göllerdeki buharlaşma ve su kaybı ço­ ğalmış ve çölleşme hızlanmıştır. Kuruyan gölün tabanında biriken tuzlu kum ve mil taneleri, şiddetli rüzgarların etkisiyle etrafa savrul­ maya başlamıştır. Bir zamanların sahil kenarlarındaki verimleri top­ raklar ve yerleşim yerleri kısa denebilecek bir zaman dilimi içinde çoraklaşmaya, bir acı göl haline dönüşmeye başlamıştır.


3 1 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

kum yığınlarıyla örtülmeye başlamıştır İşte o günlerde başlayan fe­ laket günümüze kadar devam etmiştir. Bazı kaynaklarda var olduğu yazılan, bazı kitaplarda uydurma

Orta Asya’daki hayat kaynağı tatlı sulu iç deniz­ lerin varlığı ve sonradan kuruyarak çoraklaştığı, çölleştiği jeolojik bir gerçektir. Henüz yeterince bilinmeyen husus, bu ortamlarda in­ olduğu öne sürülen

sanoğlunun nasıl bir hayat sürdürmüş olduğudur.”18 Söz konusu çölleşme, zamanla hızlanmış, daha geniş alanlara

ön Türkler hem tadı suya sahip, hem de çok uzak olmayan daha gü­ venli bir yere göç etmeye karar vermişlerdir. Oldukça ileri bir kül­ türe sahip olan ön Türkler, tatlısuya ve verimli topraklara sahip en

yayılmıştır. Dolayısyla o sıralarda bu çorak topraklarda yaşayan

elverişli yerlerin nehirlerin deltaları olduğunu biliyorlardı. Nitekim pek çok kadim medeniyet Nil, Mezopotamya, lndüs gibi deltalarda kurulmuştur. Orta Asya’dan kaçan Ön Türklerin gidebilcekleri dört önemli su havzası vardı. Bunlar Amu Derya ağzındaki Harezm, Sini derya ağzındaki Kızılorda, Hazar Denizi kıyısındaki Uzboy’la Utrek bölge­ leriydi. Bozulan iklim koşulları yüzünden yaşanmaz hale gelen Or­ ta Asya’dan çıkan Ön Türklerin büyük bir kolu buralara yerleşti. Ancak zaman geçtikle çölleşme bu bölgeleri de etkisi altına almaya başladı. Bunun üzerine bu bölgelerdeki Ön Türkler kendilerine da­ ha güvenli yaşam alanları aramaya başladılar. MÖ.4000-5000’lerde bu ikinci yerleşme alanlarım terk eden ön Türkler, güneydeki ve doğudaki yüksek dağların eteklerine doğru göç ettiler. Buralarda ye­ şil alanlar, yaz, kış suları kesilmeyen büyük nehirlerin suladığı ve­ rimli topraklar vardı, ön Türklerin yeni yurdu, Dicle ve Fırat'ın su­ ladığı Mezopotamya dehasıydı. Ön Türkler, bu sefer daha deneyimliydiler. Ne de olsa üçüncü kez yurt kuruyorlardı. Mezopotamya’ya gelen ve belli bir bilgi ve bi­ rikime sahip bu insanlar eski deneyimlerini de kullanarak Mezpo18

Mümin Köksoy, Türkler, Ankara, 2002. Nakleden Begmyrat Gerey, 5000 Yıllık Sümer Türkmen Bağlan, İstanbul 2005, s.14,15.


318 • Sİ NAN MEYDAN

tamya’yı adeta bir yeryüzü cennetine çevirdiler. Önce küçük köyler, sonra etrafı surlarla çevrili büyük şehirler kurdular, ilk tanın ve hay­ vancılık faaliyetlerine başladılar; kedi, köpek, sığır gibi hayvanlan evcilleştirdiler, bilinen ilk yasaları hazırladılar, çivi yazısını geliştir­ diler. Arpa, buğday ve çavdar üretimine başladılar, Nehirleri sulama kanallan ve göletlerle daha kullanışlı hale getirdiler, ön Türklerin yeni yurdu artık bu iki nehrin arasındaki verimli topraklardı. Atı, ilk yurtlarından beri tanıyan bu insanlar, zamanla yaşadıkları yerin ya­ kın ve uzak çevresini de keşfetmeye başladılar. Eski güçlerini kazan­ dıktan sonra yeniden fetihlere de başladılar; Eski yurtlarını da hiç­ bir zaman unutmadılar. Yüzyıllar içinde çölleşmenin etkisi azalınca onların torunları yeniden eski yurtlarına dönüp oralarda şehirler kurdular. Aşkabat, Merv, Buhara, Semerkand, Duşanbe, Taşkent, Namangan, Türkistan, Bişkek gibi şehirler bir zamanlar Mezopo­ tamya’da yaşayan Ön Türklerin birkaç kuşak sonraki torunlarınca kurulmıuştur.

Büyük Tufan, Sümerler ve Orta Asya Ön Türklerin ana yurtlarını bırakıp yeni yerleşim alanlan arama­ larına neden olan belki de kutsal kitaplarda geçen

büyük tufandı.

ilk olarak Tevrat’ta söz edilen büyük tufan olayının 1800’lü yıl­

Ninova’da yapı­ “Asurbanpal kitaplığın­

larda bilimsel bir gerçeklik olabileceği ortaya çıktı. lan Mezopotamya kazılan sırasında ulaşılan

da" bulunan bir tablette tıpkı Tevrat’ta anlatılan tufan olayına ben­ zer bir olay anlatılıyordu. Gılgamış Destam’nın onbirinci tabletinde anlatılan tufan olayı MÖ. 1200’lerde Akadca olarak kaleme alınmış­ tı. Kazılar ileledikçe bu sefer M Ö .1800’lerde yazıldığı anlaşılan bir tufan metnine daha rastlandı. Bu metinler Akadca yazılmasına kar­ şın, metinlerdeki tanrı adlarının Akadca olmadığı, dolayısıyla tufan öyküsünün kaynağının Sümerlere dayandığı düşünülmeye başlandı. Nitekim daha sonra bulanan kırıklı bir tablet tufan olayının Sümer kaynaklı olduğunu kanıtladı. Öykünün kahramanının adının Zi-

usudra olduğu okunuyordu. Sümerlerin anlattığı bu tufan olayının bir bölümü şöyledir:


3 1 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

“Olağanüstü kuvvetli fırtmalar m hepsi, bir olup saldırdılar. Aynı anda tufan ibadet merkezlerini kapladır Yedi gün yedi g ece boyunca, Tufan ülkeyi kasıp kavurdu. Fırtınalar k oca gemiyi azametli dalgalara çarpıp dururken, İşığını yere göye saçan Utu çıktı. Ziusudra koca geminin bir penceresini açtı. Kahraman Utu ışınlarını koca geminin içine saldı. Kral Ziusudra Utu’n un önünde yerlere kapandı. Bir ökü z kesti kral, bir koyun kesti."19 Tufan olayını ilk

Sümerler yazıya geçirdiklerine göre bu olay ya

onlann başından geçmişti, ya da onlar başakalarının başından geçen bu olayı duyarak yazıya geçirmişlerdi. Tufan olayının anlatıldığı Sümer tabletinin bulunmasından sonra bilim insanlan bu olayı daha başka bir gözle (bilimsel) incele­ meye başladılar.

1820 yılında, İngiltere’de bir rahip ve jeolog olan William Buckland “Jeolojinin Din ile İlişkisi’’ adlı bir konferansta İngiltere ve lskoçya anakarasındaki katmanlaşmamış çökeltilerin bütün dünya­ yı etkileyen

Nuh Tufanı’yla oluştuğunu ileri sürdü. Bu teori 50 yıl

boyunca kabul görüdü; fakat daha sonra bunların bir tufan sonu­ cunda değil, buzul çağından sonraki erimelerden kaynaklandığı an­ laşıldı.20 Bazı bilim insanları tufan olayını, Mezopotamya’daki Fırat ve Dicle nehirlerinin taşkınlıklarının bıraktığı izler diye yorumladı; fa­ kat yapılan araştırmalar sonunda bu yönde de bir kanıta rastlanama­ dı. MÖ. 2 8 0 0 yıllarına tarihlenen Ur kral mezarlarını ortaya çıkaran L W ooley bulduğu kalın bir kum tabakasını tufandan kalan bir iz olarak nitelemiş ve bu bilgi akademik çevrelerde büyük bir heyecan Samuel, Noah Kramer, Tarih Sümer’de Başlar, İstanbul, 2002, s. 192. 2®

Muazzez İlmiye Çığ, “Tufan Olayı Orta Asya'da Olmuştu”, Bilim ve Ütop­ ya, Sa:142, s. 55


320 • Sİ NAN MEYDAN

uyandırm ıştı; fakat daha sonra aynı bölgede yapılan kazılarda b en ­ zer tabakaların bulunam am ası sonunda bu nu n yerel bir taşkınlıktan kaynaklandığı anlaşıldı.21 Son yıllarda Amerikalı William Ryan ve Walter Pitman, “Nuh Tufanı: Tarihi Değiştiren Olaya ilişkin Yeni Bilimsel Keşiflere Göre” adlı kitaplarında tufan olayının Karadeniz’de yaşandığını ileri sü r­ düler; fakat bu teori de bilim çevrelerinde yeterince taraftar bulam a­ dı, teori pek çok bakım dan eksikti. Ünlü Süm erolog

ye Çığ, bu

Muazzez ilmi­

teoriyi şöyle eleştirm ektedir:

“Ben Karadeniz’de olan bu tufan olayını ilk kez İstanbul Üni­ versitesi Prehistorya Bölüm ünde W alter W itman’m bu konuda ver­ diği bir konferansta duym uştum . Daha sonra Cum huriyet Bilim Teknik D ergisi’n d e bu konuyu okuyunca Süm erlerin yazdıkları tu­ fan olayının bundan kaynaklanmış olabileceğine oldukça aklım yat­ mıştı. ( ...) Fakat olayın Süm erlere geçiş varsayımı beni ço k tatmin etm iyordu. Ç ünkü bu büyük olaym etkisinin Süm erlere gelinceye kadar Karadeniz’in etrafında ve Anadolu’da yaşayanlar arasmda söy­ lencelerde izlerinin bulunması ve Süm erlerle bir bağlantısızım olma­ sı beklenildi. Hatta oradan Avrupa’ya gidenler gittikleri yerde bu olayı anlatmış olmaklardı. H albuki oralarda da buna ait bir iz olma­ dığı anlaşılıyor. Bu yüzden Süm erlilerle bu olay arasmda bir bağlan­ tı kuram ıyor; ama bir bağlanûnm gerekliliğine inanıyordum İşte başlangıçta sözünü ettiğim kitaplar (Begmyrat Gerey, “5 0 0 0 Yıllık Süm er Türkm en Bağlan” ve Tahsin Parlak, “Tufan’dan Turan D enizi’n e, Turan D enizi’nden G ünüm üze Aral’m Sırlan.” ) bana Süm er tufan olayınm Orta Asya’da olduğunu, bağlantılarım açıkça kanıthyordu. N e idi bu kanıtlar? 1 ) Jeolojik bulgular. 2 ) Jeolojik bulgula­ ra göre MÖ.2 0 .0 0 0 yıllarmda son buzul çağında muderAsya. 3 ) A rkeoljik kanıtlar. 4 ) Dil.”22 O rta Asya’da meydana gelen büyük tufan olayı sonunda yaşa­ nan büyük su taşkınları zamanla Orta Asya’dan çekilince bu sefer de

21 22

Çığ, a.g.m., s. 56. Çığ, a.g.m., s.56.


321 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

büyük bir kuraklık ve çölleşme baş göstermişti. İşte bu toprakların yerlisi Ön Türkler artık yaşanması mümkün olamayan bu topraklar­ dan göç etmeye karar vermişlerdi. “MÖ. 2 0 0 0 0 ’lerden itibaren başlayan bir ısınma dönemiyle

Aral ve Hazar’ın kuzeyinde oluşan büyük buz göllerinden taşan tatlı sular Amu-derya ve Siri-derya yoluyla bunlara boşalıyor ve oradan Kara­ deniz’e ve Anadolu’nun doğusuna kadar ulaşıyor. Araş Nehri ve al­ çak yerler su ile doluyor. Çoruh vadisinin ağzına kadar gelen sular­ 12.000 yıllarında buzullar erimeye başlıyor. Bunun üzerine

la Artvin, Narman arası birleşmiş, sular Van gölünü genişletmiş, Di­ yarbakır iç denizini oluşturmuştur. Bu taşmaların izleri Çoruh vadi­ sinde, Oltu vadisinde ve Narman peribacalannın olduğu yerlerde, Diyarbakır’da görülüyor. Bunlar gösteriyor ki, Asya’da buzulların erimesiyle etraflarında bulunan insanları yok edebilecek büyüklük­ te taşkınlıklar olmuştu. Korkut Ata Üniversitesinden tarih, dil, arkeoloji ve antropoloji araştırmaları yapan Doç. Aristanbek, Prof. Enis Yakupoğlu ve Dr. Maniyev Tanrıbergen, Doğu Tataristan ile Doğu denizinden Çeluge’ye kadar bir çok dağ ve tepelerde, denizden çok uzak olmalarına ve oralarda göllerin de bulunmamasına rağmen midye ve diğer de­ niz hayvanlan fosilleri buluyorlar. Ahmet Yesevi Üniversitesi’nden öğretim üyesi Kenan Yavan, Kara dağlarda yaptığı gezilerde tufana ait önemli izler bularak videoya çekmiş ve bunları 2 0 0 3 ’te üniversi­ tede göstermiş. O zamanlar bir iç deniz olan Turan Ovası daha sonralan ikiye bölünerek Hazar ve Aral gölleri ortaya çıkmış, geri kalan kısmı da 6 0 0 0 ’lerde kurumuş ve bugünkü Turan Ovası’m meydana getirmiş. Buranın toprağının iki metre altında tuzlu su bulunuyor. Su taşmalarında bu tuzlu su yüzeye çıkarak toprağı çölleştiriyor.”23

ön Türkler de buradan Me­ zopotamya’ya göç edip Sümerlerin temellerim atıyorlar ve doğal ola­ Bu koşullara daha fazla dayanamayan

rak Orta Asya’yı terk etmelerine neden olan büyük tufan olayını da hiç unutmayarak, yazıya geçiriyorlar. Sümerlerin anlattıkları tufan olanının değişik varyantlarının Orta Asyalı Türkleıe ait söylenceler 23

Çığ, a.g.m., s.57.


322 • S İ N A N M E Y D A N

arasında görülm esi bu teoriyi güçlendirm ektedir. Nuh Tufam ’m n T ürk halkları arasındaki bir varyantı şöyledir.

“Yakın gelecekte kopacak tufanı herkesten önce bir gök tüylü teke haber verdi. Gök tüylü teke yedi g ece yedi gündüz, dünyanın dört bucağını dolaştı ve yüksek sele duyurdu, (car çekti) Bundan sonra y ed i gü n deprem oldu ve y ed i gün dağlar ateş püskürdü, y e­ di gün yağm ur, dolu ve karyağdı, yedi gün tufan koptu ondan son­ ra korkunç soğuklar başladı. Yedi kardeş vardı. Tufanm kopacağı onlara haber verilmişti. O nhrm en büyüğünün adı ERLİK, bir diğe­ rinin adı da ÜLKEN idi. Onlar yedi kardeş olarak BÎR GEMÎ yaptı­ lar ve HER TÜRLÜ HAYVANDAN bir çift gem iye aldılar. Tufan bit­ tikten sonra b ir horozu bıraktılar, soğuğa dayanamyıp hem en öldü. Sonra b ir kazı suya bıraktılar, kaz dolaşıp gem iye geri dönem edi. Ü çüncü kez kargayı bıraktılar o da geri gelm edi. B ir leş bularak onunla ilgilenm işti. Yedi kardeş yere, kıyıya yetiştiklerini anlayarak gem iden indiler "2*

Kazan Tatarları efsanalerine göre de N uh’un üç oğlundan bah ­ Gazi, diğeri, Türk, ötekisi de Alp'tir. Ga­

sedilir. Bu oğullardan biri

zi ile Türk aralarında kavga ederler ve bir arada yaşam ayacaklarını anlarlar. Türk, yeni bir yurt arayışına çıkar ve büyük bir nehir kenerına gelip oraya yerleşir. Alp ise bahadırdı. Uzun süre ormanlar arasında yol aldı. Sonra bir nehir kenarında durdu. Nehrin diğer ya­ kasında onun dilinden anlayan bir kızla evlendi.*25 Bu efsanede il­ ginç olan Nuh’ün torununun T ürklerin atası olm ası ve

Türklerin

Doğu Anadolu’ya Nuh Tufam’yla gelmeleridir. Bu destanın

Altaylardan öğrendiğim iz

bir varyantı da şöyledir:

“ ÜLKEN, dünya üzerindeki NOMA admda bir adama tufan ola­ cağını söleyerek GEMÎ yapmasım bildirmiştir. NOMA’n m Balıksa, Savrul, SOOUZUNUL admda üç oğlu vardı Bunlarla bir dağm te­ pesinde gem i yaptılar. İçerisine insan ve yaratıklardan birer çift al­ 2*

K a m il V e lie v ,

Elin Yaddaşı, Dilin Yaddaşı,

B a k ı, 1 Q 8 8 , s. 1 5 ; G e re y ,

a.g.e.,

s . 7.3. 25

S .V a h ic io v ,

Tatar halik ican,

1 0 8 7 , s . 2 0 - 2 1 . N a k le d e n N u r ih a n F a ı t a h .

Tannlann ve Firavunların Dili,

İs ta n b u l 2 0 0 4 , s . 1 8 8 .


3 2 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

dılar"26 Nom a’n m gözleri iyi görm ezdi. G em idekilere sordu: Bir şeyler görüyor m usunuz? Yeryüzünü sis kaplamış, müthiş karanlık basm ış,’ dediler. O zaman yerin altından, ırmaklardan, denizlerden karalara sular ûşkumaya başladı. Gökten de yağm ur yağıyordu. G e­ m i yüzm eye başladı. G ök ve sudan başka b ir şey görünm üyor­ d u / . ..) Suyun derinliğini öğrenm ek için N orm kuzgunu gönderdi, dönm edi. Kargayı gönderdi, o da dönm edi. Saksağam gönderdi, o da dönm edi. Sonunda güvercini gönderdi, o gagasında bir dal ûe geldi. Noma ona, kuzgun, karga ve saksağam görüp görm ediğini sordu. Güvercin onları gördüğünü, h er üçünün de bir leşi gagala­ dıklarını söyledi. Nama, onlar kıyamete kadar leş ile geçinsinler, sen benim sadık hizm etçim oldun, kıyamete kadar benim evladımla ya­ şa d e d i...”17 Tufan efsanelerinin başka bir

Türk varyantı da Kazak Tufan Ef­

sanesidir. “TURAN OVÂSI’NDA ilk olarak meydana gelen Türü-ilk’ler bu ovada m utlu yaşarken, Adem oğullannm işledikleri günahlar y ü ­ zünden burayı su basıyor. Bunu gören N uh, Kızûorda’n m Karmakçı ilçesine yakm Aral gölünün doğusundaki Kem i Salgan’dan Turan denizinin yükselm esiyle hareket ederek Aral, Hazar denizinden g e ­ çip, Cudi Dağı’na konuyor. Tufandan sonra kurtulan N uh’un torun­ larından Türü ilk ata tekrar gem i ile g eri gelerek Kazıkurt dağına in ­ miş. Burada tufandan arta kalan Türü-ilkleri toplayarak onlara ha­ yat öğretmiş."28 Bu zorlu yolculuk sırasında N uh’un sadece üç oğlu ve üç gelini

Ham ı H indistan’a, Şam’ı İran’a ve YaYafes, İtil ve Yayık tarafına doğru yol alır.

hayatta kalmıştır. Nuh, oğlu

fes’i de

kuzeye gönderir.

1 7 .yüzyıl yazarlarından Ebu’l Gazi Bahadır-han’ın kitabında bu k o ­ nuda önem li bilgiler vardır. Tufan olayının, ^

Türklerde görülen bu varyantların ne

Murat Uraz, Türk Mitolojisi, İstanbul, 1994, s. 140-141. Sadi Bayram, Güney Anadolu’da Proto Türk İzleri, s.22. A.g.e., s.22.

dereceye


324

• SİN A N

M E Y D A N

kadar Süm er lufan anlatısına benzediğini görm ek için destanın Sü­ m e r varyantını kısaca hatırlam ak gerekecektir:

“Tanrılar bir tufan göndererek insanı yeryüzünden y ok etm ek için anlaşıyorlar. İnşam cehennemin o tarafındaki topraktan yaratan EN-Kİ Sippar kentinin hakanı ZÎU-SUDRA’run yanma vararak onu tanrıların bu düşüncesinden haberdar ediyor. ZİU-SUDRA (Nuh) bir gem i yaparak her cinsten yaratıkları birer çift gem isine bindiri­ yor. .. Korkunç tufan kopuyor ve gem i altı gece, altı gündüz büyük dalgalarla boğuşarak, yedinci gün güneş tanrısı UTU y er ve göğü ışıklandınyor, tufan sona eriyor. ZÎU-SUDRA, UTLFnun önünde diz çöküp bir öküz kurban ediyor.ve bir de koyun keserek ziyafet veri­ yor. .. ZİU-SUDRA varıp EN-LÎL ve ANUnun önünde diz çöküyor. O inşam ve diğer yaratılardan tehlikeden kurtardığı için ebedi yaşa­ yışa eriyor. Bu geminin akıbeti yazık levhaların bozulm ası dolayısıy­ la belli değfldir. Ancak metnin diğer bir bölümünde ZÎU-SUDRA ve diğer canlı hayvanlarm kurtulmasının ardından tanrdarm buyruğu ile DİL-MUN topraklarında yerleşiyorlar ve böylelikle yeni yaşam Dilmun’da başkyor. Bu destan som alan Akad, Babil ve Asurlularm mitlerinde mükemmelleşiyor."29 Nuh Tufanı’nın Süm er varyantı ile O rta Asya Türk varyantları­ nın ana fikir olarak birbirine ço k benzediği görülm ektedir. Her iki

Nuh’un adı ve lakabı birbirine benzerdir. Süm er var­ ZtUSUDRA adı verilirken, T ürk varyantındaki S0OZUNUL adı benzerlik gösterm ektedir. Selahi Diker de ZİUSUDRA ad ının Türkçe olduğunu ileri sürm üştür. D iker’e göre: “ZÎ-USUDRA” sözcüğünün değişim inin “îzi-usu-tra”, “îzi-su- ta(n) n” ve Ana Türkçe “iDl-SUB-TENGRl” şeklinde olduğunu ve anlam ının da “Rab” veya “Su tanrısı” olduğunu belirtm iştir.30 Sözcüğün anlam ı­ varyantta da

yantında Nuh’a

n ın Nuh Peygam ber’in öyküsüne de uygun olm ası dikkat çekicidir. Ayrıca Soozunul’un babasının adı NOMA’dır. NOMA ile 29

NUH

Samuel N. Kramer, Mesopotamien, Hamburg, 1971, s. 106-107. Nakle­ den Gerey, a.g.e., s.7 3 -74; Tufan destanının tüm ayrıntıları için bkz. S. N. Kramer, Tarih Sümer’de Başlar, s.187-194.

30

Diker, a.g.e., s.238, 246


325»ATATÜRK

VE

TÜRKLERİN

SA K LI

TA R İH İ

sözcükleri hem şekil yönünden birbirine fazlaca benzem ekle hem de

Nu (No) sözcüğü

Süm er dilinde ve T ürk dilinde

“insan" anlam ın­

da kullanılm aktadır.31*N om a da Ziusudra gibi tufandan sonra tanrı­ larla birlikte yaşamıştır. Muazzez İlmiye Ç ığ bu durum u şöyle y o­ rumlam aktadır: "Bu gösteriyor

ki Sümerlerle Türkmenler arasında çok eski çağlarda aym olayı hatırlatan bir bağ vardı."1’1 Ayrıca tufa­

ER-LİK, şekil yönünden Süm er varyan­ EN-LÎL’e benzem ektedir. Destanlar arasındaki ilginç bir benzerlik de “YEDİ GÜN" ifadesidir. Hem T ürk varyantlarında hem de Süm er varyantında hep “yedi gün” den bahsedilm ektedir.

n ın T ürk varyantında geçen tındaki tanrı

Orta Asya’nın Tarih Öncesi Yerleşik Türk Uygarlıkları Tarihin ilk dönem lerinden beri Türklerin yaşadığı O rta Asya coğrafyasına “Türkistan”, ya da "T uran” adı verilm iştir. Burada

20.000 yıl önce bile

Ön Türkler yaşadığını düşündüren bulgular ele

geçirilm iştir. Orta Asya’da bulunan

kaya resimleri bu

bulgulara ö r­

n e k olarak gösterilebilir.33

ön Türkler Orta Asya’da yaşarken, MÖ.12000’lerde buzulların çözülmesiyle taşan Aral ve Hazar'ın sulan Karadeniz’e ve Doğu Anadolıu’ya kadar gitmiştir. Orta Asya’daki bu büyük tufanın ardından oradan göç eden Ö n Türkler dünyanın yaşanabilir alanlarına dağıl­ mışlardır. A rkeolojik bulgular ve Türklerin gittikleri yerlerde bu lu­ kaya resimleri bunu k a n ıtlam ak tad ır.34 D aha sonraları MÖ.6000-5500 yılları arasında başlayan “büyük kuraklaşma” so nu ­

nan

cunda tufandan kurtulup oralarda yaşam larını sürdürenler g öç et­ m ek zorunda kalmışlardır. İşte bu göç eden insanların bir k o lu da

Mezopotamya’ya inip

ileri Süm er uygarlığının tem ellerini atm ışlar­

dır. Bu noktada akla takılan soru şudur: “Bilim, sanat, edebiyat ve Gerey, a.g.e., s.73-74. (Nuh sözünün başka hiçbir dilde karşılığı yoktur.) Çıg, a.g.m., s. 61.

A.g.m., s. 57. A.g.m.,. s. 57.


326

» S İN A N

M E Y D A N

daha pek çok alanlarda dünyadaki “ilkleri” gerçekleştiren Süm erler birden bire M ezopotam ya’da bu kadar ileri bir uygarlığı nasıl yarat­ m ışlardır?” G erçekten de bu soruya verilecek yanıt, hem Süm er ta­ rihi bakım ından hem de Süm erlerle Ö n T ürkler arasındaki ilişkiyi anlam ak bakım ından son derece önem lidir.

ileri uygarlığın birden bire m ey­ “Sümer muci­ uygarlığını kuran ön Türklerde aramak

Ö ncelikle, Süm erlerin yarattığı

dana gelmediği bilinm elidir. Aslına bakılacak olursa

zesinin” nedenlerini

Süm er

gerekm ektedir; çünkü “Batı merkezli tarihin” bilinçi olarak görm ez­ den geldiği “Süm erleri yaratan Ö n T ürkler”, Orta Asya’da dünyanın en ileri uygarlıklarından birini yaratmışlardır. Son araştırmalar, tu­ fan öncesinde Orta Asya’da çok ileri bir uygarlık yaratıldığını kanıt­ lamaktadır.

R. Pumpelley (1908), A.Belenitsky (1987), D.Sch. Besserat, Kazım Mirşan, Orta Asya’da binlerce yıl ö n ­ çok ileri bir “yerleşik kültürün” hüküm sürdüğünü ileri sürm üş­

(1 9 8 7 ) ve son olarak da ce

lerdir. 1 9 0 0 ’lü yılların başından beri yapılan araştırmalar insanlığın ilk yerleşim alanlarından birinin Orta Asya olduğunu göstermektedir. Raphael Pumpelly adlı bir Amerikalı arkeolog 19. yüzyılın sonların­ da Çin, M oğolistan ve Orta Asya’da yaptığı 70 yıllık gözlem ve araş­ tırm alardan sonra 1 9 0 8 yılında iki ciltlik kalın bir kitap yayınlam ış­ tır.

Pumpelly kitabında,

insanlığın

“ilk tanmsal faaliyetlerin” tatlısu “Oa­

kenarlarında başlam ışı gerektiğini ileri sürm üş ve bu teoriye de

sis Theory”

(Tatlıgöl T eorisi) adını verm iştir: “Son buzul çağının sonlarına doğru Ona Asya’da oldukça kurak bir iklim hüküm sür­ mekteydi. Ona göre taş devri insanlarının bu kurak iklim bölgesin­ de yaşamlarını sürdürebilm ek için vahşi h a k a n la r ve bitkilerle bir­ likte biiynük tatlısu gölleri etrafında toplanmış olmaları gerekirdi .”35 Pum pelly, 1 9 0 4 yılında T ürkm enistan’ın bugünkü başkenti

kabat yakınlarındaki bazı harabelerde “tahıl” üretmiş olduklarına ilişkin bazı 35

Gerey, a.g.e., s.18.

Aş­

burada yaşayan insanların işaretler bulm uştur. Pamp-


327 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E K İ N S A KL I T A R İ H İ

lelly'ı doğrulayan G ord on Childe. tahıl üretim inin ve h a y v a n cılığ ın ilk defa Orta Asya’da gerçekleştirildiğini ve daha sonra Karadeniz üzerinden Avrupa’ya geçtiğini savunm uştur. Ona göre, Avrupa’daki ilk evcil koyun türü (Ovis vignet) Türkm enistan ve Afganistan'dan getirilm iştir.36 A rkeolojik bulgulardan anlaşıldığına göre, ve

dan gibi

arpa, buğay, çavdar

temel tarım ürünlerinin ilk yetiştirildiği yerlerden biri de

O rta Asya’dır.

Schiemman’a göre

ilk yetiştirilen tarım ürünlerinden

buğday (Em m er buğdayı- Triticum dicoccum ) Asya kökenlidir. Or­ ta Asya’nın en eski kültür havzalarından Anav’da MÖ. 4 5 0 0 ’lere ait Triticum vulgare bu lunm u ştur.37 Çavdarın m erkezi Aandolu ol­ makla birlikte tarımı doğrudan Hazar O vası’ndan Trakya’ya geçm iş­ tir.38 Darı, Altaylarda ve Kuzey Kafkasya’da MÖ. 2 5 0 0 ’lerde evcilleştirilm iştir.39 Anlaşıldığı kadar arpa, buğday, darı ve çavar erken dönem Ö n T ü rk göçleriyle Orta Asya’dan Anadolu’ya ve M ezopo­ tamya’ya inm iştir. N itekim “...Y ü k sek topraklarda iyice tutunm uş yabani tahıl çeştilerinin, yetiştirilm ek üzere aşağı seviyelere indiril­ m iş olm ası hızlı bir ‘sıçram a’ (m utation) nın meydana gelmesine yardım etmiş olm alıdır. M Ö. 8 0 0 0 ’lere ait üstüvane damga’ları üze­ rinde tarım kültürüne ait sahnelerde m erasim le buğday başaklarının geçirildiği resm edilm iştir.”40 Hititlerde de buğday tarım ına çok önem verildiği anlaşılmaktadır. Buğday Hiti dini ayinlerinde de en temel ritüellerde kullanılırdı. Ö rneğin br Hitit kabartm asında bir zi­ yafet esnasında biranın buğday saplarıyla em ilerek içildiği görül­ m ektedir. Daha da ilginci, sadece arpa, buğday değil, “üzü m ”ün de ilk ye­ tiştirildiği yerlerden birin in O rta Asya olduğunun anlaşılmasıdır.

Köksoy, a.g.e., s.480-483. Gerey, a.g.e., £.18.

->7

Oğuz, a.g.e., s. 316

A.g.e., aynı yer. H. Zübeyr Koşay, Türkiye Halkının Maddi Kültürüne Dair Araştırmalar, I, Çiftçilik, in Türk Eğitim Derneği, I, 1956; Oğuz, a.g.e., s. 317 ^

J. Hawks, Les Ancetres duBle et duMais, inLe Courrier, UNESCO, Mai 1967; Oğuz, a.g.e., s.317


328

» S İN A N

M E Y D A N

Batı Türkistan'da Namazgahtepe kültür m erkezinde

larım ait kalıntılar arasında “üzüm

MÖ. 2500 yıl­

tanelerine”de rastlanmıştır. Do­

ğu T ürkistan’da Han Sülalesi’nden beri Turfan bölgesinde üzüm ye­ tiştirilip şarapçılık yapıldığı tespit edilm iştir.41

Kavun ve karpuzun anavatanı da O rta Asya’dır. Eski Türkçe ‘de “Kagun” diye adlandırılan kavun bir zamanlar Orta Asya’da bolca yetiştirilmiştir. Marko Polo bile seyahatnam esinde bu gerçeğe de­

“Bu şehirde (Afganistan’ın kuzeyindeki Şibergan kenti) m ebzul miktarda h er şey ve bilhassa dünyanm en iyi kavunları vardır.... ”42 ğinm eden geçem em iştir:

Çinlileri

karpuz

yetiştirmeyi Türklerden öğrenm işlerdi. Çin

kaynakları, Uygur T ürklerinin bo l m iktarda karpuz yetiştirdiklerini belirtm ekted ir.43

dır.

Ö n T ü rklen n balıkçılık alanında da ilerledikleri anlaşılm akta­ “MÖ. 1 700’lerde Aral Gölü’nûn küzeyinde avcı ve balıkçı bir

halkın kültürü mevcuttur. Harezm’d e en eski m edeniyet izlerine sa­ hip N eolitik kültüründe, daha sığır ve koyun sürüleri yokken yaba­ ni dom uz ve geyik kem iklerine rasdamyor. Bu kültürün sahibi de balıkçı ve avcı bir halktı. Baykal Gölü kıyılan ve ötesi ile Angara böl­ gesi MÖ. 2.binde umumiyede balık avı ile geçiniyorlardı.^ Batı m erkezli tarihin esiri bilim insanlarınca öteden beri "göçe­ be ve yağmacı bir bozkır kavm t diye adlandırılan Türkler aslında

ilk yerleşik kültürlerden bilini yaratmışlardır. Daha, Er­ sulama tesisleri ve geniş kanalların ı barındıran ço k gözlü evler, sosyal yaşantının bütün

dünyadaki

ken Kalkolitik Çağda Türkm enistan’da ileri aile

şekillerinin çok fazla geliştiğini göstermektedir. Bu gelişmeler, Er­ ken Bronz Çağında (M Ö .2 0 0 0 -1 6 0 0 ) toplum yaşantısında önem li *120 ^

Bahaddin Ögel, Islamiyetten önce Türk Kültür Tarihi, s.2 0 , 366 Oğuz, a.g.e., s.480

33

Bahaddin Ögel, Türk Kültürû’nün Gelişme Çağlan, C.I, İstanbul, 1971, s.

120 Bahaddin Ögel, Islamiyetten önce Türk Kültür Tarihi, s. 13, 15, 26, 35, 205


329 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

değişikliklere ve

ilk kent

uygarlığının ortaya çıkm asına neden ol­

m uştur.45*

“Bu oluş dahi ‘K entleşme devrim i’ adım almıştır. Kentleşmenin doğal sonucu ise toplumun ekonom ik temelinin değişmiş olması iti­ bariyle, sınıflı bir cem iyete geçiş keyfiyetidir. Bu büyük değişme içinde tacirler ve sanat erbabı için özel alanlann bulunduğu geniş köylerin teşekkül ve gelişm esi ile belirir. Bu itibarla köy artık sade­ ce bir konut küm e’s i olmayıp önem li bir istihsal m erkezi haline gel­ miştir. (...) Soyut düşüncenin gelişm esi ve muntazam hesap tutma gereği beşer kültürünün ortaya çıkmasının ön şarthnndandı.”4t’ MÖ. 2 .binde O rta Asya’nın en önem li kültür m eıkezleirnden b iri olan

Andronovo kültür m erkezinde at, sığır ve koyun gibi deve de evcilleştirilm işti.47

hay­

vanlarla birlikte

Tacakistan A rkeoloji Enstitüsü M üdürü Rus asıllı bilim insanı

V.A. Ranov,

1 9 9 3 yılında

Orta Asya “yerleşik kültür merkezlerinin”

Esi Taş (Paleolitik) dönem inden beri var olduğunu ileri sürm üş ve bu tarihi M Ö .8 5 0 .0 0 0 ’lerden başlatm ıştır.48

VA Ranov, O rta

Asya’da Ö n Türk yerleşik kültür m erkezlerin­

den birim M Ö .1 0 .5 0 0 ’lere tarihlendiım iştir. adlı bu m erkezin aslının

bi birlik” olduğunu

Kazım Mirşan, “Uşay”, “egemenliğe ta­

anlam ının da

ifade etm iştir.49

Orta Asya insanı kaya resim leri

“Uşungay” ve

MÖ.

MÖ. 3 0 .0 0 0 ’lerde kayalara

resim ler çizm iş, bu

1 5 .0 0 0 ’lerde “sem bol şekillere” dönüşm üştür.

İlk yazının temelleri olan bu sem bol şekiller zamanla O rta Asya’da

“tamga”

adı verilen yazı elem anlarına dönüşm üştür. Kazım Mir-

şan’ın, bu tamgaları Ö n T ürkçe olarak okum uş olm ası, buradaki kültürün ^

Türk kültürü olduğunu

kanıtlam aktadır. 50

Oğuz, a.g.e., s.232

^

A.g.e., aynı yer.

^

Ögel, a.g.e., s.20,21 Tarcan, Ön Türk Tarihi, s. 22 Hulki Cevizoğlu, Tarih Türklerde Başlar, s.27 Tarcan, a.g.e. s. 23


330 . SİN A N

M E Y D A N

Mirşan’m bulgularına göre O n a Asya’da, Tamgalısay-Talas Issıg Köl, bölgesinde MÖ. 7 0 0 0 ’li yıllarda ilk yazı ortaya çıkmıştır. 51 Ka­ zım Mirşan, “Bir Oy Bil" adlı ilk Türk devletinin bu bölgede MÖ. 9 0 0 0 ile MÖ. 1 5 1 7 yılları arasında yaşamış olduğunu ileri sürm üştür.52

Bir-Oy Bil Devleti 9000- MÖ. 1517) dışında, At-Oy Bil, (M Ö. 1517- MÖ. 879) Ögül-Ugus gibi birçok yerleşik devletler kurduklarını tesbit et­ Kazım M irşan, Ö n T ürklerin Orta Asya’da

(M Ö. ve

m iştir.53

1 Karatav Kültürü Orta Asya’da, Kafkasya Pamir’i, Aladağ, Karadağ, Tanrı dağları, kuzeyde Ural ve Torgay’da bulunan insan iskeletleri bu bölgelerde

Özbekistan Teşik Taş (Deşik Taş) Mağarası’nda ve Kafkasya civarında ele geçiri­ len arkeolojik ve antropolojik bulgular burada MÖ. 8 0 .0 0 0 ’lerde in ­

binlerce yıl önce insanların yaşadığını kanıtlam aktadır.

sanların yaşadıklarını ve ileri bir kültür yarattıklarını orataya k oy ­

Kara-Tau/ Karadağ (Ka­ “gala” denilen insanların

m aktadır. Bu bölgede ortaya çıkan kültüre

ratav) kültürü

adı verilm ektedir. Burada

oturduğu yerler bu lunm u ştur.54 Bu bölgede, tarih öncesi dönem ler­ den Orta Kabataş Devri

MÖ. 8 0 .0 0 0 ile 3 5 .0 0 0

arasına tarihlenm ek-

tedir. Bu dönem e ait, bir kısm ı Ö zbekistan’da, bir kısm ı da Tacikis­

14 kala (kurgan) saptanm ıştır. Bunların içinde 3489 m etre yükseklikteki Teşik Taş m a­ ğarası iki bakım d an önem lidir. Birincisi, .içeride bulunan 9 yaşında­ ki bir çocuk iskeleti; İkincisi de mağaranın ağzının taşla örtülmesi­ dir. Bu durum tarih öncesi dönem lerde O rta Asya’da “yapı” fikrinin tan’da olm ak üzere

Sem erkand’ın güneyindeki

oluştuğunu gösterm esi bakım ından çok önem lidir.Yapı fikrinin oluşm ası da burada yerleşik bir yaşam sürüldüğünün en açık kanıt­ ların dan dır. ^

A.g.e .s. 26

52

A.g.e. s.39

53

A.g.e.s.25,26

54

Çığ, a.g.m., s. 57.


331

» A T A T Ü R K

VE

T Ü R K L E R İN

SA K LI

T A R İH İ

Karatav kültürünün en som ut kanıtı mağara duvarlarına ve açıktaki kayalara yapılm ış

Tarih öncesi dönemlere ait resimlerdir. MÖ. 80.000 ile 30.000 yıllan

Karatav kültürünü yaratan insanlar

arasında yaşam

tarzlarını, avlanm a alışkanlıklarını, hayvanlarla olan

ilişkilerini, oldukça şem atik çizgilerle ifade etm işlerdir. Eski T ü rk ­ çe ’de, hatta

Dede Korkut Oğuzname’sinde adı

geçen

“çızıglar”ın bu

resim leri yapanlara verilen ad olduğu söylenm ektedir Türklerin bu­ lunduğu yerlerde yer ve su adları gibi çızıglara da rastlanmaktadır. Hatta Kazakistan’da

Çızgan Ata’nın m ezarı

vardır. Çizim cilerin piri

olarak bilinen Çızgan Ata’nm bulunduğu bölgede

mi bulunm aktadır.

binlerce kaya res­

Bu kaya resim leri önce damgalara, daha sonra da

yazıya dönüşm üştür

Hk yazının bunlardan çıktığı söylenmektedir.55

Karasuk K ültürü:Güney

Sibirya’daki Karasuk kültür havzasın­

da, sebzeleri, hayvan resim leri ve kendine özgü hançerleri ile Orta Asya İskit gleneğini devam ettiren bir kültür meydana getirilmişti. Bu kültür, bütün Baykal bölgesi, M oğolistan ve Çin’ e kadar yayıl­ m ıştı. (MÖ. 1 2 0 0 -7 0 0 )56

2.Anaü (Anav) Kültürü 19. yüzyıldan itibaren tüm dünyayı etkisi altına alan Yunan-Rom a eksenli Batı m erkezli tarihin görmezden geldiği esk i uygarlıklar­ dan birid ir Anav uygarlığı. Neredeyse hiçb ir kitapta geçm eyen bu ileri uygarlık,

MÖ.öOOO’lerde Orta Asya’da yaşayan insanlarca m ey­ tüm ileri uygarlıklara sahip çıkan ve

dana getirilm iştir.Ö teden beri

ısrarla Türkleri “köksüz”, “tarihsiz”, “m edeniyetten nasibini almamış barbar sürüleri” olarak gösteren

Batı merkezli tarih,

kanım ca “ileri

Anav uygarlığını”, T ürklerin ana yurdu olarak b ilin en O rta Asya’da ortaya çıkıp geliştiği için görm ezlikten gelmiş, ya da fazla önem se m em iştir; çünkü MÖ.öOOO’lerde Orta Asya’da ileri bir uygarlığın ya­ şamış olma ihtimalinin bile Batı m erkezli tarihe zarar verebileceği düşünülm üştür. Batı m erkezli tarihe göre Türkler “göçebe”, “yağma­ 0

James Freezer, Aral’ın Sırlan, s. 55, not, 7 9 .Nakleden Çıg, a.g.m., s.57.

56

R.Giraud, L’Empire desTurcs Celestes, s.12, 28; Oğuz, a.g.e., s.539


332 • S İN A N

M E Y D A N

cı” ve “çapulcu” bir halktır(!) Bu “bozkır kavm i”nin yüzyıllarca O r­ ta Asya bozkırlarında at koşturup, k ılıç sallam aktan başk a m edeni­ yete hiçbir katkısı olm am ıştır(!) Hatta bu bozkırlı göçebeler! başka toplum ları yönetm ekten de aciz oldukları için ele geçirdikleri yerle­ rin doğal gelişim lerini bile engellem işlerdir!!) Bu nedenle bir za­ m anlar O rta A sya’da Süm er, Mısır ve Yunan’dan

ileri bir

çok daha eski ve

uygarlığın yaşadığının anlatılm ası, T ürk’ü, “ikinci s ın ıf’ ve

“geri k alm ış” bir ırk gibi gösteren Batı m erkezli tarihi tem elinden sarsabilirdi. Dolayısyla dünya tarihini yazan Batı m erkezli tarihin hizm etindeki güdüm lü tarihçiler,

Anav uygarlığını pek

de fazla cid­

diye almayarak, dünya gündem ine taşınm asını engellem işlerdir. Oysaki ileri Anav uygarlığı da

Hitit ve Sümer uygarlıklarının

keşfe­

dildiği 1 9 0 0 ’lü yılların başında keşfedilm iştir. Eğer istenilseydi H i­ tit, Süm er, Asur, B abil uygarlıklarını gün ışığına çıkarm ak için yapı­ la n incelem e ve araştırm alar, Anav uygarlığı için de yapılabilirdi; fa­ kat m aalesef Batı m erkezli tarih görüşünün ideolojik kalıpları dışına çıkm ayı başarabilen az sayıdaki gerçek bilim insanı dışında bu k o­

Sümer uygarlığım derinden etkilemiş olan Anav uygarlığının üstünü örten sis perdesi tam olarak aralana-

nuyla ilgilenen olm am ış ve m am ıştır.

Tarih bilim inin tem el kanunu,

bilgileri değiştirdiğidir”. Bilim sel

“yeni belge ve bulguların eski

tarihçiliğin vazgeçilmez ilkesi olan

bu “değişim ” kuralı aslına bakılacak olursa o kadar kolay uygulana­ bilen bir kural değildir; çünkü uzun bir zam an içinde biçim lenen ta­ rihsel yargıların - e le geçirilen yeni bulgular ne kadar güçlü olursa olsun- birden bire değişmesi neredeyse im kansızdır. Yüzyıllardır ta­ rihsel gerçeklik diye k a b u l ed ilen ve sürekli tekrarlanan bir olayın “aslında öyle olm adığını” söylem ek ve buna insanları inandırmak ço k zordur. A lışkanlıkları ve genel kabulleri değiştirm ek en radikal devrim cileri bile çok uğraştırm ıştır. Bu nedenle “genel kabulleri” de­ ğiştirm ek isteyen bir tarihçi bir bakım a “radikal bir devrimci gibi” hareket etm eli, elindeki yeni belge ve bulguları -eski bilgileri ne yönde değiştirirse değiştirsin- özgürce ve kararlılıkla yorum lam alıdır. G enel kabullerinin sorgulanm asına kızanlar, bu değişim den m em nun olm ayanlar ve

ezberleri bozulanlardan

gelecek tepkilere


333 • A T A T Ü R K

VE

T Ü R K L E R İN

SA K LI

TA RİH İ

karşı tarihçi soğuk kanlılığım ve bilim sel duyarlılığım korum alı, elindeki belge ve bulgular ışığında tezini ısrarla savunm alıdır, Aksi halde tarih bilim inin tem el ilkesi

“değişebilirlik kanu nıT n u

uygula­

m anın im kan ı yoktur. Eğer yeni belge ve bulgular eski bilgileri değiştirmiyorsa o zam an tarihin bir bilim olduğundan söz etm ek ola­ naksızdır. S o n yallarda yapılan arkeolojik kazılarda bazı tarihsel doğruları değiştirecek sonuçlara ulaşılm ıştır. Ö teden beri küçüm senen bir ulusun uzak atalarının aslında “ço k uygar” ve “ileri” bir kültür yarat­ tıkları anlaşılmıştır. Orta Asya’daki Ö n T ürklerin yarattığı

garlığının

Anav uy­

gün ışığına çıkm ası bilinen tarihi değiştirecek kadar

önem lidir. Anan (Anav) uygarlığının izlerine, Aşkabat’ın 14 km doğusun­ daki eski kent harabelerinde yapılan kazılarda rastlanmıştır. Anav uygarlığının MÖ.6000’lerde Asya’nın göbeğinde Süm erlere temel oluşturacak düzeyde ileri bir kültür yaratm ış olması bilim dünyası­ nı adeta şaşkına çevirmiştir. Bu uygarlık hakkında ilk bilgileri

Amerikalı arkeolog R. Pum-

pelly vermiştir. “Amerikalı jeo lo g ve arkeolog Prof.

Raphael Pumpelley (1 8 3 7 -

1 9 2 3 ) T ürkistan’da ilki (1 8 6 4 -1 8 6 5 ) yıllarında Aşkabat şehrine 5 k m uzaklıktaki tarihi Anav şehrinin iki kurganını kazm ış, kazı so ­

‘Exploration in Turkestan’ kitabında yayınlam ıştır. Araş­ Anav’daki kurganda İsa’dan 6000 yılına kadar inilmiştir. Kitapta, T ürkistan’daki buğday ziraatinin 1Ö.8000, hay­ vanların ehlileştirlmesinin 1Ö.6800-8000 tarihlerinde olduğunu b e ­ nuçlarını,

tırmaları sonunda

lirtm ektedir. Kitapta, Anav’ın insanlık için önem i belirtilirken aynen

‘Başlangıcı yerkürenin derinliklerine gömülü olan ve tepe­ sinde iskeletler bulunan Türkistan'ın Anav medeniyetine, bu uzun geçmiş kültürüne baktığımız zaman Mezopotamya ve Mısır'ın kül­ türünden daha eski bir çağda 2000 yıl devam etmiş olan bir mede­ niyet ile karşılaşmış oluruz. Daha başlangıçta evli barklı bir köy ha­ yatı görünüyor; kadınlar iplik büküyor, dokuma yapıyor, ekip biçi­ yor, zahireyi değirmen taşlarında öğütmeyi, fırınlarda ekmek pişirsöylenen:


334 • S İ N A N M E Y D A N

meyi biliyorlardı. Çömlekçilik sanatkarları kaplara şekiller veriyor, ıslak killerden kapların etrafına yer yer halkalar yapıyor, uzak za­ manlardan miras kalan boyalarla üzerlerine şekiller çiziyorlardı. (....) atın insan kontrölü altına alınmasının başlangıcım burada gö­ rüyorum,”57 Görüldüğü gibi Anav uygarlığım yaratan insanlar

ta

geçm işler ve

tarım

yerleşik haya­

toplum unun ilk aşamasını yaşamaktadırlar.

Tem el ihtiyaçlarını, icat ettikleri basit aletlerle sağlayıp, evcilleştir­ dikleri hayvanlardan yararlanmaktadırlar. Toprak işçiliği ve çöm le k çilk konusunda birhayli ilerledikleri anlaşılan Anavlılar, ilk sanat ürünlerini de verm işlerdir. Orta Asya’daki Anavlılarm bu ilk uygar­

uygarlıkları Mısır, Sümer ve Hitit’ten en az 2000 yıl kadar erken dönemde gerçekleştirdikleri düşünüle­ lık ürünlerini eski çağın ileri

cek olursa karşı karşıya olduğum uz m edeniyetin boyutları daha iyi anlaşılacaktır. Türkm enistan A rkeoloji Araştırmaları Başkanı

Sarianidi, MÖ.

6 0 0 0 ’lerde O rta Asya’daki tarımsal faaliyetlerle ilgili olarak şunları belirtm ektedir;

“G erçekten d e Mö.öOOO'li yıllarda yani günüm üzden 8 0 0 0 yıl önce Orta Asya’da ilk çiftçiler ilk köyleri meydana getirm işler­ dir.O nlar yerli uygarlığın eski doğu görüşünün tem elini açmışlardır. Yerli G üney Türkm enistan uygarlığmm gelişip filizlenm esi sonu­

de­ vamında gerçek kent seviyesine kadar yükseliyor. Gözden uzaklaş­

cunda ilk çiftçilerin basit köyleri son yüzyıllar, hatta binyıllarm

m ış kenderin harabeleri Köpet Dağ eteklerinin bu biçim deki görü­ nüşlerini verir"53

Türkmen-Sovyet Ansiklopedisinde Anav uygarlığı hakkında

şu

bilgilere yer verilm ektedir:

“Sekizbin (8 .0 0 0 ) yıl ön ce (Mö.öOOO’ler) Yakındoğu yurtlarm ^

R . P u m p e lle y , f e k ç io g lu , V ik to r

Expploratins in Turkestan,

Orkun Dergisi,

S a ria n id i,

ı , 1 ,p , 4 9 . N a k le d e n T u r g a y T ü -

A ğ u s to s 2 0 0 4 ..

Türkmen Medeniyeti Jurnali,

3 1 . N a k le d e n G e r e y ,

a.g.e.,

s .1 2 3 .

A ş k a b a ı/ 1 ,

1994,

s.


335 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S AKL I T A R İ H İ

da ve G üney Türkm enistan’da eski tarım ve hayvancılık uygarlığının yayıldığı dönem de yeryüzünün başka ülkelerinde hala eski avcılığın basit ekonom isi devam etm ekteydi. Yukarıda adı geçen yurtlarda ta­ rım cılar yerleşip, ilk köyleri meydana getiriyorlardı Bu köylerde h er aile bağımsız bir birim olup bir odak evlerde yaşıyor, MÖ.5 0 0 0 yıl­ lan başlannda pirinci kullanıyorlardı Bakır ile pirincin bulunması çok daha gelişm iş iş aletlerinin (saban, dokum a aletleri vb.) yayıl­ masına yardım etmiştir."59 An av III katında bulunan, güneşte kurutulm uş tuğlalardan ya­ pılmış dört köşe evler, hu bu bat taneleri, sığır ve koyun gibi hayvan­ lara ait kem ik kalıntıları, bölgenin tarımla uğraşan yerleşik bir kül­

türe sahip oludğunu gösterm ektedir.60 Dünya uygarlığının tem elini atan bu insanlarla günüm üzdeki

T ürkm enler arasındaki etnik ilişki konusunda Rus tarihçi Rusliyakof, “Türkmen Halkının Gelip Çıkışı’ adlı kitabında şöyle yazm ak­ tadır: Biz bugün o eski kavim lerin adlarım bilmiyoruz. Türkm enle-

rin en eski atalan da onlar olmalıdır. A nü’nün eski obalarmdan bi­ lim adamlannm kazı çalışmaları sonucunda bulduldan brekosefallerin şu günkü Türkm enlerinkine benzerliği çok ilginçtir."61 N. Gulla ise bu konuda şunalan yazmaktadır: “MÖ. 6 -7 bin yıl­ lan arasında Köpet dağmm eteğinde şim diki Aşkabat ve Göktepe bölgesinde ortaya çıkan en eski atalarımız sonra MÖ. 6 0 0 0 -2 0 0 0 yıllan arahğmda Türkm enistan sm ırlarm da Ceytün ve Anü uygarhğı adıyla dünya tarihine geçen, o dönem lere göre uygarhğm en g e ­ lişmiş ve yüksek seviyesi sayılan kültürü türetm işlerdir. "62 İleri Anav uygarlığı bazı Türk bilim insanlarının da dikkatini çekm iştir. Anav hakkında Anıl Çeçen şunları yazmıştır:

59

"A n a i f .

6(-*

Ö g e l,

Türkmenistan SSSR'nin Tarihi

R u s liy a k o f, G erey ,

62

C .l , A ş k a b a t , 1 9 5 9 , s . 3 8 .

îslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi a.g.e.,.

N a z a r G u lla , s. 1 6 ; G e re y ,

s .2 0 ,2 i

Türkmen Halkının Gelip Çıkışı,

A şk a b a t, 1 9 5 6 .

N a k le d e n

s .2 9 .

Köki Çunnur Türkmenim,

age.

s .2 9 .

Y a ş lı k J u r u a l ı .

A k a b a ı .,1 9 9 4 ,


33 6 • S İ N A N M E Y D A N

“Proto Türk kültürünü tem sil ettiği benim senen Anav, bugün­ kü Türkm enistan'm başkenti Aşkabat çevresinde ilk kültür tabaka­ sına yaklaşık olarak 6 0 0 0 yıllık b ir geçm işi sim gelem ektedir. Anav kültürünün dördüncü katı ise milat yıllarına rastlamaktadır. Tarih­ çiler g en el olarak Orta Asya kavimlerinin kültürlerini A nav uygarlı­ ğı tabaklarına göre tarihlendirm eye ve iki binlerde bu tabaklarla karşılaştırmaya çalışırlar. ( ...) Bu dönem de dünyanın altm m erkezi Aîtaylafda görünm ekte ve bu endüstriyi Proto (ö n ) T ürkler yürüt­ m ektedir.

“Genel Türk Tarihi” adlı

eserde ise ileri Anav uygarlığı hakında

şu bilgilere yer verilm ektedir:

“A nau’da bulunan kalmalar, insanların ilk uygarlık aşamaları hakkında fikir edinebilm esi bakımından çok önem lidir. Gerçi bura­ da yakılmış cesetleri kapsayan alt tabakalım üstünde bulunan y u ­ varlak, brekisefal kafa taslan ile Türkm en el işlerinde görülen motif­ lere benzeyen keram ik m otifleriyle Anaü kültürünü yapan halkm sa f Türk olduğunu ispatlamak olasılığı yoktur; ama bu kültürü bir Aryan eseri olarak değerlendirm eye de bu öğeler engel olmakta­ dır.”6364 M Ö. 6 0 0 0 ’lerde O rta Asya’da ileri bir uygarlık yaratan insanlar

heykeltıraşlığın da ilk örneklerini verm işlerdi. Modern tarihin sade­ ce Helen-Roma ve Rönesanas Avrupa ekseniyle sınırlandırdığı hey­ keltıraşlığın ilk önemli örnekleri Orta Asya’da meydana getirilmiştir. Kuşkusuz bu yeni bilgi Batı m erkezli tarihin çok kolay kabul edebi­

Türkmen heykeltıraşlık sanatının kökleri Kurayeva bu konuda şu değerlendirmeleri

leceği bir bilgi değildir. hakkında bilgi veren yapmaktadır:

"Heykeltııaşhğa Türkm en süslem e sanaûnm en eski görünüşü dem ek m üm kündür. O Taş Devrinin son dönem inde meydana g e ­ lerek, karmaşık ve çok basamakh gelişm e yolunu geçm iştir. En eski

63

A n ıl Ç e ç e n ,

6^

İsm et

Türk Devletleri,

P a r m a k s ız o ğ lu ,

s .2 9 6 ,2 9 7 .

Y aşar

A n k a r a , 1 9 7 6 , s .1 0 . Ç a ğ la y a n ,

Genel Tarih,

A n ak ara,

1986,


337

»ATATÜRK

T Ü R K L E R İ N SAKLI TARİ Hİ

VE

gelenekler ve görenekler, ölüyü toprağa verm ek geleneği ile heykel­ lerde, eski çağ insankrm m kendilerini kuşatmış, dünya ile sağladık­ ları ilişkileri d e açıkça gösterm iştir. Burada, o dönem de heykeltıraşlıkla geniş düşünm enin ük d ü ­ ğüm leri atılmıştır. Onlar da insanın kendi çevresini kuşatmış doğa­ rım durum una akıl erdirm esinin uzak ve karmaşık süreci etkisini gösteriyor. Orta Asya sanan üzerinde çalışan Pugçenkova 'run göster­ diği örnekler çok ilginçtir. Onun doğrulamasına göre, eski çağda Türkmenistan arazisinde çiğ ve pişm iş kil balçıktan yapılmış hayvan resim leri ile karşılaşılıyor. Vinkelman adlı bilim adamı ise kili ilk ham m adde diye belirliyor. Biraz kaba yapılmış bu resim ler, hayvanîarm genelleştirilm iş olarak yüz ifadesini gösteriyor. Eski insanlar kendileri ile çevre ve hayat arasındaki ilişkileri işte böyle beyan et­ m işlerdir.Keçi, koyun ve öküz gibi hayvanların kem ikten ve taştan yapılmış şekilleri eski çağda yontu şeklinde kullanılmıştır. O nu kı­ sır kadınlar doğum için ve aynca kötü ruhları kovmak için takın­ mışlardır. insan şekilleri d e aym amaç için kullanılmıştır. O nlann arasında kadın şekilleri daha ço k ve geniş alanda yayılmıştır. Onlar Ceytun'da, Garadepe’d e bulundu, ilkel insanlar kadınla erkek arasmdaki bazı önem h beşeri farkklıklarm ayrımına varmışlardır. A b­ ramova bu konuda dört tane tem el yönü görüyor. 1. Kadınm ev ocağı ile ilişkisi, 2. Kadınm nesil ile ilişkisi, 3. Kadınm nesil başlatıcı hükm ünde tasvirlenmesi. 4. Kadınm av büyüsündeki rolünün açıklanması."65

Durant, dünyanın en eski uygarlık Anav olduğunu ileri sürm ektedir.Ayrıca uy­ garlığın çeşitli görünüşleri yönünden “tek tanrıcılık” inancının da ilk kez Orta Asya’da ortaya çıktığını ileri sürm ektedir.06 Ünlü Amerikalı bilim insanı

m erkezlerinden birinin

MÖ.öOOO’lerde O rta

Asya’da ileri bir uygarlık yaratan insanlar -

daha önce detaylandırdığım ız- iklim deki bozulm alara paralel eski

G u rb a n ce m a l K u ray ev a,

Türkmen Medeniyeti Jurnali,

s. 1 4 - 1 6 . N a k le d e n G e r e y , ^

W ill

D u ra n t,

a.g.e.,

Kulturgeschichte der Menschheit.

1 1 6 . N a k le d e n G e r e y ,

a.g.e.,

s .81

A şk a b a t. 1 9 9 4 / 2 ,

s. 1 2 4 . K ö ln ,

1 9 8 '3

s. 1 0 9 -


3 3 8 • Sİ N AN M E Y D A N

yurtlarını terk ederek yaşamaya daha elverişli yerler aramaya başla­ mışlar ve sonunda Dicle ve Fırat nehirlerinin suladığı M ezopotam ­ ya'ya yerleşm işlerdir. MÖ. İV.binin sonlarında Güneydoğu T ürkm e­ nistan’dan hareket eden göç kitleleri M ezopotamya'ya inm işlerdir. T üm bulgular, Sümerlerin Asyalı bir kavim olduğunu göster­ mektedir. Süm erlerin Dünya m edeniyetinin tem ellerini atan çok ile­ ri bir uygarlık olduğu dikkate alınacak olursa Süm erleri kuranların da son derece ileri bir topluluk olması gerekecektir.

“Asya’dan Mezopotamya’ya gelen bu ileri topluluk kim olabilir7" diye düşünbüldüğünde akla en yatkın yanıt, Anau (Anav) uygarlığım yaratanlar olacaktır. Büyük bir olasılıkla Anaulular MÖ. 4 0 0 0 ’lerde Mezopotamya’ya gelm işler ve Süm erlerin temellerini atmışlardır. Anau m edeniyetinin hem en ardından Süm erler M ezopotam­ ya’da insanlık tarikinin çok zengin uygarlıkknndan birini meydana getirm işlerdir. Tarih bilim inin gelişm esi sonucunda Süm er ve Anü m edeniyetleri arasmda bulunan ilişkiler ve Süm erler ile Türklerin atalarının arasmdaki akrabalık aydınlatmaktadır."67

Anav uygarlığını yaratan Iranlı tarih­ Asya’daki Anav uygarlığım yara-

Süm erlerin, Orta Asya’dan göç eden

insanlarca kurulduğu teorisi akla yatkın görünm ektedir.

çi Hasan Pimiye Süm erlerin

Orta

tanlarca kurulduğunu şöyle ifade etm ektedir:

“Akadlarm v e Süm erlerin nereden geldikleri konusunda Aşkabat’m yakınındaki Anü, Astarabat’m yalarımdaki Türendepe ve Daraygez’de bulunan seram ik eşyalar, kap kacaklar ve buna benzer şeylerin imalat ediliş şekilleri Elam tarzı ile aym olup altm vazolarm yüzünde ise Süm erlerin resim lerinin işlenm iş olmasını göz önüne alarak, bazı bilim adamları Elam Uygarhğı ile G üney ve Batı Türk­ menistan uygarhğmm birbiriyle ilişkisinin olması gerektiği kanaati­ n e, belki d e Süm erler de kuzey taraftan Basra Körfezi’n e ve Babil düzlüğüne gelm iştir diyen düşünceye varmışlardır ”68 ^

G erey ,

^

H a ş a n P ir n iy a , G erey .

a.g.e., a.g.e.,

s. 3 3 .

Tarihe Irane Bastan.

s .3 5 .

T ah ran

1 9 8 3 , s . 1 1 3 - 1 1 4 . N a k le d e n


339 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Alman bilim insanı adlı eserinde Süm erlerın

Oberhuber, “Die Kültür des Altesorientes* Anav kökenli olduğunu ifade etmiştir:

"Sümerler ait bulunm uş yanların ve yazının sonraki olgunlaş­ ma süreci ile ilgili belgelerdeki m etinlerin çoğunluğu ticaret ve yö­ netim işlerine ait olduğu için bilim adanılan yazının meydana g el­ m esinde ticari ilişkilerin tem el rolünün olduğunu vurguluyorlar. Bu düşüncenin savunucusu H eishelheim ’in fikrine göre şehir m edeni­ yeti sadece coğrafi şartiann, yad akent uygarhğmm ortaya çıkması sonunda oluşmyaıp belki ticari ilişkilerin ekonom ide tem el rol oy­ namasından kaynaklanmaktadır. Bu teorinin doğruluğunu kamdayan inandırıcı delil ise Yalan D oğu’n un ve Orta Asya’n m ticari iliş­ kilerinin keşişim m erkezinde yerleşen Hazar ötesindeki (Türkm e­ nistan’da) doğunun en eski kenti A nü’du r ”69 Türk tarihçi

Kamuıan Gürün de

Süm erlerle

Anav uygarlığı ara­

sında bir ilişki olabileceğini düşünm ektedir.70

Gulla da

Sü m elen

Orta Asyalı Anavlann kurduğunu

idda eden

bilim insanlarındandır. O na göre Süm erleri Türkm enleriıı ataları olan Anavlılar kurm uştur:

Türkm erûerin atalan sayılan ve Mezopotamya’ya göç eden Süm erler, sonra Akadlar, Elamlılar konusundaki bilimsel kaynaklar ora­ ya göçm eyi MÖ. 4 0 0 0 yılma tarûûendkm ektedir. A ncak bu dönem Anü m edeniyetinin gelişm iş bir dönem ine rasdamaktadır. Bu neden­ le onlarm kendi vatanlarım ekonom ik düzey ve uygarlık seviyesinin yüksek olduğu bir dönem de terk etm elerini anlamak zordur. Ancak MÖ. 4 0 0 0 yıllarmm sonlan ve 300 0 yıllarmm başlarında o dönem e göre ekonom i ve uygarlık bakımından gelişm iş Göksüyrü’nün ( Türk­ menistan’da) dokuz

obasının hepsi boşalmıştır. Bu göçün sebei ise o ırmağının suyunun

dönem de oks diye adlandırılan şimdiki Tercan

bugünkü İran toprağmdan kaşıdı olarak azaltılmasıdır. Bu rutubetin azalması nedeniyle Karakum (Şimdiki Türkmenistan’m yüzde sekse­ ®

K ari O b e rh u b e r ,

Die Kültür des Altesorient, Frankfurt,

4 4 . N a k le d e n G e r e y , ^

K am u ran G ü rü n ,

a.g.e..,

1 9 7 2 , s. 4 3 -

s .36.

Türkler ve Türk Devletleri,

A n k a r a 1 9 8 1 , s. 3 1 - 3 5 .


340 . S İ N A N

MEYDAN

nini teşkil eden b ir saha) alanının çölleşm esine neden olmuştur. Bu surecin başlaması ile MÖ.4 0 0 0 yılhnnm sonunda Göksünlermin, sonra Sûm erler adını alan büyük bir kesimi, bol su arayarak M ezopo­ tamya’ya giden kavim olması m üm kündür '7' Yaptığı araştırmalar sonunda Sümerlerin Orta Asya’dan göç eden bir Turani topluluk olduğu sonucuna varan Begmyrat Gerey,

Sümerlerin Anav kökenli bir uygarlık olduğunu üç tem el nedene dayandırmaktadır: 1.

Sümer kültürüyle şaşırtıcı benzerlikler taşıyan T ürkm enis­ tan’daki Anav kültürünün Mezopotam ya’ya karşılık daha önce oluşm ası ve Mezopotam ya uygarlığının ise onun devam ının bir kolu olm ası m uhtem eldir. Bu düşünce bazı bilim insanının:

“Sûm erler bu bölgelerden göç edip M ezopotamya'ya gitm iş o l­ malı" fikrine uygundur. 2.

Hem binaların hem de heykellerin dış görünüşlerinin motifi vc içerdiği anlamlarının, özellikle dini söylencelerinin hayret verici derecede benzer ve hatta aynı olduğunu söylemek mümkündür.

3.

Heykeltıraşlık sanatı, yakut ve altın gibi değerli m adenlerin faz­ laca bulunduğu O rta Asya’da (Türkm enistan’da) daha fazla iler­ lemiştir. Mezopotam ya’ya heykeltıraşlık sanatı ve bu m adenler Orta Asyalı Ö n Türklerce götürülm üştür.72 Anav uygarlığı hakkındaki en son bilgiler 13 Mayıs 200 1 tarih­

li New York Times gazetesindeki bir m akalede yer almıştır. Makale­ ye göre Rus ve Amerikalı arkeologlar, bugünkü Türkmenistan ve

Özbekistan’da günüm üzden 4 0 0 0 yıl önce yaşamış ileri bir medeni­ yetin kalıntılarını bulm uşlardır. Araştırmayı yürüten arkeologlara göre bu bölgedeki insanlar bir tatkgöl (oasis) çevresinde kerpiçten

yapılmış binalardan oluşan yerleşim merkezleri kurmuşlardır. Bu uygarlığı yaratan insanlar koyun ve keçi beslemişler, kanallarla su­ lamak ziraat yapmışlar, tarlalarda arpa ve buğday yetiştirmişlerdir.*7

71

N a z a r G u lla ,

Kökü Çünnur Türkmenim, Y a ş lı k

y ı: 1 . N a k l e d e n G e r e y , 77

G e re y ,

a.g.e.,

a.g.e.,

s .1 3 0 -1 3 1 .

s .38.

J u r n a l i, A şk a b a t 1 9 9 4 , S a ­


341 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Onlann bronz baltalan, mükemmel seramikleri, mermer ve kemik oymaları, altın ve değerli taşlardan süs eşyaları varmış. Üst sınıfa mensup insanların mezarlarında lüks eşyalar bulunmuş. Pansilvanya Üniversitesi Eski Asya dilleri uzmanı Mair'e göre bölgede yeni keşfedilen b u ileri uygarlık Eski Çağ Asyasının kültür ve ticaret yolu üzerindeki ço k büyük bir boşluğu tam olarak doldur­ m uştur.

Bu

buluşla

eskid en

sanıldığı

gibi

Asya

h alk ın ın

M Ö .4 0 0 0 ’lerde birbirlerinden ve dünyanın diğer yerlerinden kopuk, ayrışık (izole) halklar olm adığı ortaya çıkm ıştır.Yeni keşfedilm iş olan bu uygarlığa ait batıda Anau (Anav)’dan doğuda Özbekistan’a hatta Afganistan’ın kuzeyine kadar uzanan Kara Kum gölü boyunca düzi­

nelerce yerleşim harabeleri bulunm uştur. Bu saha 3 0 0 -4 0 0 mil uzunluğunda 5 0 mil kadar genişliğindededir. Bu insanların kim o l­ dukları, nereden geldikleri ve kendilerine ne isim verdikleri henüz bilinm em ektedir. Bu nedenle arkeologlar bu uygarlığa bulunduğu bölgeleri dikkate alarak, “Bacteria Margiana Archaelogy Complex” adını vermişler ve bunu kısaca BMAC diye ifade etm işlerdir.73 Görüldüğü gibi Batılı bilim insanları aslında 1 9 0 0 ’lerin başın­ dan beri bilin en “ileri Anav uygarlığı” hakkında daha yeni yeni k o­ nuşmaya başlamışlardır. Ü stelik yine de son derece tem kinli ve faz­ laca düşünerek konuşmayı yeğlem ektedirler. Orta Asya’daki Anav uygarlığının, bilinen eski çağ uygarlıklarıyla çağdaş, hatta çok daha eski bir uygarlık olduğunu kabul etm ekle birlikte, henüz bu uygar­ lığ ı yaratan toplum un kim olduğunu tespit edem ediklerini söyle­ m ektedirler; fakat gün gibi açıktır ki, Turan Ovası, geniş Orta Asya

coğrafyası T ürklerin anavatanıdır. Bu apaçık gerçeğe karşın T ürkleri ilkel, geri, göçebe görmeyi alışkanlık haline getiren Batı m erkezli tarih görüşü, ileri Anav uygarlığını yaratanların Ön Türkler olduğu­ nu açıklam aktan ısrarla çekinm ektedir. Ayrıca H ititler, Süm erler, Akadlar gibi esk i ileri uygarlıkların kökenleriyle ilgili farklı teoriler üreten Batılı bilim insanları nedense MÖ.öOOO’lerde yaşayan Anav

uygarlığıyla Sümerlerin kökeni arasındaki ilişki konusunda suskun kalmaktadırlar. Batı merkezli tarihin yılmaz savunucusu olan bilim 73

Köksoy, a.g.e., s.433.


342 • Sİ NAN ME Y DA N

insanları, bugün “kökeni bilinmiyor” denilen Sümerlerin, Anav uy­ garlığım yaratan insanlarca kurulmuş olabileceğine ilişikin tek keli­ me bile etm em ektedirler. Batı m erkezli tarihin güdüm ündeki bilim insanları n e kadar suskun kalırsa kalsın tüm bulgular insanlığın en eski uygarlık yuva­ larından birin in

Orta Asya, dünyanın en ileri uygarlıklarından Türk olduğunu gösterm ektedir.

biri­

ni yaratan halkın da

3. Ceytun Kültürü Anav’a kom şu ileri Orta Asya uygarlıklannda'n biri de

uygarlığıdır. Ceytun ve Anav uygarlıkları çağdaş

Ceytun

uygarlıklardır ve bü-

)m k b ir ihtimalle h er iki uygarlık aynı halk tarafından yaratılmıştır.

MÖ. 6000 yıllarında (N eolitik Çağda) kurulm uş Ceytun uygar­ lığına ait olan konutlar “düzensiz köy planlandır”. Bu köyler, bir odalı diktörtgen konutlardan oluşmuştur. Her odada bir ocak var­ dır. Bu odaların duvarları saman katılmış balçıktan üretilen tuğlalar­ la yapılmış ve kil ile sıvanmıştır. Ceytun uygarlığının en belirgin özellikleim den biri Orta Asya yerleşik kültürünün öncüleri olm alarıdır:

. .K uzey ve Doğu Türk­

m enistan’da hayvan yetiştirm e yavaş olmakla birlikte çok erk en de­ virlerden itibaren gelişm iştir. G üney Türkm enistan’da ise bu besin m addesi tem in yöntem i tarım ile m üzdeviç olarak inkişaf etmiş olupçiftçiler, yerleşik düzenin öncüleri olmuşlar(hr. Bunun en önde m üm essili (tem silcisi) Ceytun kültürüdür. (MÖ.SOOO’ler). K üçük çakm ak taşı endüstrisi, geom etrik aletler, kerpiçten tek hücreli ev­ ler, altı düz gü v eçler... bu insanlardan bize kalan hatıralar arasmdadır. Şagili Tepe’de d e H ardeum disticum (iki şırak arpa), Triticum vulgarae ve Triticum com paction (buğday) taneleri ele geçm iştir. Bazı ilkel sulama sistem leri d e bahis konusudur.. .”74 Ceytun uygarlığını kuranlar, Yakın Doğu ile de sıkı ilişkiler kurm uşlardır.75 74

Oğuz, a.g.e.

75

A.g.e.,

s. 2 3 1

s . 231


343 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N SAKI . I T AR İ Hİ

Ceytun uygarlığına ait olan anıtların arasında G öktepe çevresin­ de yerleşm iş Pessecikdepe adı ile tanınm ış anıtlar çok ilginçtir. Bu­ rada konutların yanı sıra tapmakların da üstü açılm ıştır. Tapınakla­ rın içindeki duvarın yüzü avcılıkla ilgili resimlerle süslenm iştir. Bu

resimler “dünyanın en eski betimleme sanatı ürünleri”dir.76

4. Guti (Kut) Kültürü G utiler (Kutiler) Süm erlerle hem en hem en çağdaş bir kavimdir. M ezopotamya ve civarında yaşayan G utilerin kökeni de tıpkı Sü m erlerin kökeni gibi tam olarak açığa çıkarılam am ıştır. Bu nedenle zam an içinde Batı m erkezli tarih ve kendine kök arayan bazı toplu­ luklar G utilere sahip çıkam ak istem işlerdir.77 Örneğin Kürtçü ide­

oloji, elinde hiçb ir kanıt olm adan Gutileri kendine mal etmeye ça­ lışm ıştır. O ysaki T ü rk Tarih T ezi’ne göre G utiler (Kutiler) tarihteki

ilk Türk topluluklarından biridir. Son arkeolojik bulgular da bu te­ zi doğrulam aktadır. Bu konudaki en önem li araştırm alardan birini kalem e alan Prof.Dr. A. Haluk Çay’a göre Kutiler Türk’tür.

“H er şeyden önce Önasya ’n m Sümer, Elam ve Hurri gibi m ede­ ni kadim lerinin belli bir etn ik grubu tem sil etm ediğini vurgulamak gerekiyor. Önasya 'nm bu toplulukları, aynı çağda ortaya çıkan Hin­ distan’daki M Ö.2000’liyıllarda U zakdoğu’d a görülen büyük devletler ve m edeniyetler kuran kavim ler gibi, bir diğeri üzerine gelerek karış­ m ış, teselliip etm iş konglom eralardan ibaret oldukları düşüncesi ka­ naatim izce yerindedir. Antropolojik buluntular Süm er ve Kut dilin­ den kalan örnekler, Süm er, Kut, Elam, H u n i gib i adlarla anılan bu topluluklarm bünyesinde brakisefal Ural-Altay kadimlerinin, bilhassa ath göçebe Türk unsurlarm karışmış olduğunu gösterm ektedir ”78 A rk eo lo jik bu lgu lar. K ut ilerin ilk y u rtların ın

7^

M a m m e d M a m m e d o f,

Türkmen Medeniyeti Jurnali,

s .1 2 - 1 4 .N a k le d e n G e rc y , 77

A .H a lu k Ç a y , d er,

78

Ç ay,

a.g.e.,

s .4 7 ; Ö n d e r,

a.g.e.

A şk a b a t/ 1 , 1 9 9 3 ,

s. 1 2 2 .

Her Yönüyle Kürt Dosyası,

Türkiye'nin Etnik Yapısı, a.g.e.,

Hazar denizinin

4 . b s . 1 9 9 6 , s . 4 7 ; A li T a y y a r Ö n ­

2 5 . b s . A n k a r a 1 9 9 7 , s. 7 9 s .7 9 ,8 0


344 • S İ NAN ME Y D A N

güneydoğusu ile Amuderya/Ceyhun nehri arasındaki bölgede, yani Batı Türkistan’da otu rd u k larını gösterm ek ted ir. M Ö .2 5 0 0 , 2 4 0 0 yıllarında K utiler batıya doğru yön elerek Zağros (İran -Irak sın ırı) d ağlık b ö lg e sin in kuzeyd oğusuna yerleşm işlerd ir.

(Kuzey

Mezopotomya) “E ski A kad (MÖ.2340-2159) zam anından başlayarak Kutlar­ dan kalan az sayıdaki belgede ve onlarla çağdaş olanlarda eski Babil,

(MÖ. 1894-1600) çağının g eç zam anlarına kadar h er devirden yazı­ lı kaynaklarda geçen kişi, y er ve nesne adları toplanm ıştır. Bu mal­ zem enin değerlendirilm esi sonrasında B. Landsberger, ‘tarihte Türk­ lerle en yakın m ünasebetleri olan, hatta belki de Türklerle ayniyet gösteren kabile K utlar/G utüefdir. ‘dem ektedir.”79

Gutilerin ve Sümerlerin T ü rk kökenli Messoud Fany de dile getirmiştir. 80

topluluklar olduklarını

Kuti (G uti)lerin Türk olduğunu kanıtlarıyla ortaya koyan Selahi Diker, Kuti kral adlarının Türkçe olduğunu şöyle ifade etmiştir:

Kuti (Guti)

^

Türkçe

1.

Sarlagab

Sar-lakab(ı)

2.

lnimbakeş

lni-m beg-eş “ k a r d e ş i m

3.

larlagap

Yarlıg-kap

4.

ibate,

Im?-at-ı “ i ş a r e t ,

5.

larlagaş

Yaralı-kaş

6.

Kurum

Korum “k a y a "

7.

Ibranum

öbür An-ım “ö b ü r

8.

Puzur-Sin

Beze-r Sin “( o n u )

A y -T a n r ıs ı ( S in ) s ü s le r ”

9.

larlagan

Yır-lı-kûn “ş a r k ı l ı

g ü n (d e d o ğ m u ş ) ”

10.

tarlaganda

Yır-lı-kün-de “ ş a r k ı l ı

11.

Trigan

Ta(n)n-kûn

Çav, a.g.e. s.49,51 Önder, a.g.e. s.81 Diker, a.g.e., s. 341

“S e r ( r e i s ) , o n u n l a k a b ı k r a lla r a e ş ”

“y a r l ı ğ ı , k u m a n d a y ı e l i n e g e ç i r ” p a r o la , o n u n a d ı”

ta n r ın ı"

gü n d e d o ğ m u ş"

“ t a n r ı - g ü n e ş ”81


3 4 5 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Sümerceyle Türkçe Arasındaki İlişki ve Sümerlerin Kökeni Süm erler konusundaki en önem li tartışm alardan biri dil kon u ­

Sami kökenli bir

sunda yaşanmıştır. Ö nceleri

dil kullandıkları dü­

şünülen Süm erlerin zamanla çok başka bir dil kullandıkları anlaşıl­ mıştır. Bu konuyu araştıran

Oppert, Süm er

d ilinin bir Sami dili o l­

m adığını iddia etm ekle birlikte bu dilin k ök en i hakkında en ufak bir fikre sah ip değildir.82 Sü m erlerin “Sami k öken li” bir dil kon u ş­ tukları tezinin en hararetli savunucusu yazdığı

“Asur Grameri” adlı

Fransız Delitzsch

1 8 9 9 ’da

eserinde O ppert’in tezine şiddetle itiraz

etm iştir; fakat geçen zaman içinde ortaya çık an yeni belgeler Delitzsch’in fikrini değiştirm esine neden olacaktı. Delitzsch, 1 9 1 4 yı­ lında

“Asur Grameri” adlı eserinin ikinci baskısında oîmadıkhnm itiraf etm iştir.83

Süm erlerin Sa­

m i k ök en li

Ünlü Sümerolog S.N.Kramer

de Süm erlerin Hmt-Avrupalı ve

Sami kökenli b ir halk olm adığını, onların

doğu kökenli, Asyenik bir

halk olduğunu belirtm iştir.8*

"Sözcüklereya da öğelere dönüşen hecesel değerlerin hiçbir Sa­ m i karşıhğı yoktu. Bundan yola çıkarak H incks, çivi yazısı dizgesi­ nin Mezopotamya’da Sam ilerden ön ce bulunan, Sam i olmayan bir ulus tarafından icat edildiğinden kuşkulanmaya başladı."85

S.N.Kramer: “Süm erler, büyük bir olasılıkla ÎÖ .dördüncü binyılda ya da daha ön ce doğudan M ezopotamya’ya gelm iş Sami ya da Hint-Avrupa kökenli olmayan bir halktı." diyerek,8687 Süm erce’nin, T ürkçe’nin de içinde yer aldığı

“bitişindi” diller ailesine dahil

old u­

ğunu ileri sürm üştür: “Süm erce n e Sami, n e d e Hint-Avrupa köken­

li bir dildir. TÜRKÇE, Macarca v e Fin ce’n in ö rn ek oluşturduğu bitişimli diller denilen dil ailesine aittirler."37 Uhlig, a.g.e., s. 62. 8^

A-g.e., s. 6 3.

85

A.g.e. 2 8 .

86

A.g.e, s.29.

87

A.g.e.,

S .N o a h .K r a n ı e r ,

s .52.

Sümer Mitolojisi,

s .2 9 .


346 » Sİ NAN

MEYDAN

Süm erlerin dili garm er bakım ından bükünlü (iltisaki) dil gru­ buna girm ektedir. Bu dil grubununa, Ural-Altay dilleri adı veril­ m ektedir. Bugün birçok bilim insanı bu gramer karakterinden ve

sözcük benzerliklerinden hareket ederek Süm ercenin proto Türk dillerinden biri olduğunu ileri sürm ektedir.88

B.

Landsberger, Süm er dilinin özelliğini karşılaştırm alı olarak

incelem iştir. Bilindiği gibi Sami dilleri “k u rsif’ şekildedir. Oysaki Türkçe bununla taban tabana zıt bir karakterde olup “k o m p le x if yapıdadır. Landsberger, bu karşılaştırm ayı yaptıktan sonra Sümer dilinin yalnız fenomenolojik bakım dan değil, aynı zamanda tarihi bakım dan bütün Asya boyunca uzayarak dağlık havalide konuşulan geniş bir dil grubuna dahil olup bu grubun bugün de varlığını sür­ düren Türk dilleri olduğunu kabul etm ektedir.89 1 8 8 3 ’ten sonra Francois Lenormant ve 1 9 5 0 ’lerin sonlarında

Oppert, Süm ercenin Ural-Altay dilleri ile akraba olduğunu göster­ mişlerdir. Ö zellikle Lenorm ant eserlerinde kelim e ve gramer karşı­ laştırmalarıyla Süm ercenin bir Ural-Altay dili olduğunu kanıtlam ış­ tır. Lenorm ant’ın haklı olduğunu düşünen Hommel de Süm ercenin gerçekten de bir Ural-Altay dili olabileceğini ileri sürm üştür:

“( ...) Ancak karşılaştırmalar Ural-Altay dil grubunun Altay dili ile Süm er dili arasmdaki doğrudan veya yakm akrabalığın inkar edilm eyecek sonuçalarm ı ortaya çıkarmıştır. ( ...) En azından bazı kelim elerin m üm kün olduğu kadar belirli anlamlarım ve diğer yün­ lerini karşılaştırdığımızda Süm er ve Altay dilleri arasında benim ile­ ri sürdüğüm akrabalık hakkında en iyi ve en açık tablo ortaya çık­ maktadır. MÖ. 3 0 0 0 yılma ait olan dil (Süm erce) ile MS. 700 yılın­ dan itibaren tanınmış Altay dilleri arasında çok sayıda kökü bir olan kelim enin m evcut olması, tem elde onlann arasmdaki akrabalığı in­ kar edilem ez dereced e açıklamakla beraber, daha çok yakm lıklannm olduğunu da gösterm ektedir."90

9 (-)

G erey ,

a.g.e,,

s. 2 2

Ö n d er,

a.g.e.

s .8 0

H o m m e l,

a.g.e.,

s. 1 6 - 2 2 ; G e re y ,

a.g.e.,

s. 1 4 4 .


' 3 4 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Fr. Hommel, Süm erleri, MÖ. 5 0 0 0 ’lerde Orta Asya’dan Önasya’ya göç eden bir T ü rk kavmi olarak görm ektedir. Hommel, Sümer dilindeki 3 5 0 kelimenin Türkçe olduğunu gösterm iştir. V. Christi­

an ve Benno Landsberger de daha ihtiyatlı davranm akla birlikte Sü­ m ercenin Ural-Altay dil grubuna m ensup olduğunu belirtm işlerdir.

Homel, Süm erlerle Türkler arasındaki ilişkinin sadece dil ala­ nıyla sınırlı olm adığını, daha birçok alanda Süm erlerle Eski Türkler arasında benzerlikler olduğunu düşünm ektedir:

‘ G ünüm üze kadar (anınmış en eski dil olan Süm er dili ile UralAltay dil grubunun Akay dalı arasmdaki yakm ilişki sadece filoloji ile sınırlı değildir; etn oloji açısından da büyük ben zerlikler vardır.

Bundan başka m itoloji ve hayranlar dünyasında eld e edilm iş son u ç­ lar da d il incelem elerinden alm an n eticeleri tamamlar n itelikte­ dir .”91 Hom m el, Süm ercenin eski Türkçeyle aynı kökten geldiğine yü ­ rekten inanıyordu. Ahmet Caferoğlu, H om m el’in bu inancını şöyle ifade etm ektedir:

“N eticede H om m el, Süm er-A kkad dillerinin Ural-Altay diller m anzum esinin bir dalı olan Türk-Tatar dilinin en eski gelişm iş dev­ resinden biri olduğu kanatine saplanm ış kalm ıştır."92 Süm ercenin aslında Ö n Türkçe olduğunu iddia eden Fritz

Hommel’in açıklam alarından etkilenen Atatürk, 3 0 ’lu yıllarda d ün­ yaca ü n lü arkeologlardan B.Landesberger’i bu konuda araştırmalar yapması için Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’nde görevlendirm işti.93* Daha 1 9 3 6 yılında Türk Dil Kurum u kongresinde Fransız Süm erolog Hiler Barenton ve bir ço k yabancı bilim insanı Süm er diliyle T ürkçe arasmdaki benzerlikleri Süm erlerin Türklüğüne kanıt olarak gösterm işlerdi.9^ 1 9 3 7 yılındaki Türk Tarih Kongresi’nde dünyaca ünlü Süm ero-

H o m m e l, 92 93

94

a.g.e.,.

s. 2 2 ; G e r e y ,

A h m e t C a f e r o ğ lu , l 'ü r k d o ğ a n , C e v iz o g lu ,

a.g.e.,

Türk Dili Tarihi,

s. 1 4 4 -1 4 5 .

İs ta n b u l, 1 9 8 4 , s . 1 6

Kemalist Sistem ve Sosyolojik Yapısı,

a.g.e.,

s .2 3 0 .

s .3 7 7 .


3 4 8 - Sİ NAN

loğlardan

ME YDAN

Benno Lendsberger “ön Asya Kadim Tarihinin Esas M e­

seleleri’ adlı bildirisinde: "Süm er dili, yalnız fenom enolojik balam­ dan değil, aym zamanda tarihi bakımdan da bütün Asya boyunca uzanan dağlık havalide konuşulan geniş bir dil grubuna ait bulunu­ yor. Bu neviden olup, bugün yaşamakta olan biricik dil ailesi Türk dilleridir.” dem işti.95 Süm er diliyle Türkçe arasındaki benzerlikleri deşifre eden ya­

Andreyas Zakar ‘dır. Zakar, “Sü­ mer Diline Dair” ve “Sümer Ural Altay Yakınlıkları" adlı incelem ele­ bancı bilim insanlarından biri de

rinde Süm erce’nin Türkçeye benzediğini ortaya koym uştur.96 A. Za- kar, Süm erce ve T ürkçe arasındaki akrabalık konusunda şunları yazmıştır:

"Süm er dili ile eski Macar ve Türk dilleri arasında genetik ilişki olma ihtimali yıllardan beri incelene gelm ektedir. Ö rneğin Varga (1 9 4 2 ) Süm er dilinin Ural-Altay dilleri ile ilişkisini gram er bakm an­ dan ortaya koymaktadır. Goszoni (1 9 5 9 ) ise Süm er dilinin gram eri­ ni 5 8 noktada nitelendirm enin m üm kün olduğunu açıklamıştır. ( ...) Bunlardan 29 ’u Türk dillerine aittir. H eim es’in araşOrmaJanndan faydalanarak ben d e 1 0 0 sözcüğü gösterdim ve bu kelim e tab­ losu vasıtası ile Ural-Altay dilleri arasmdaki benzerliklerin tem el yönlerini ortaya koydum ."97 H. Zübeyir Koşay’da Süm erceyle T ürkçenin “akraba” olduğunu ileri sürenlerdendir:

.. Elam dih ile m eşgul olurken bu kavmin dil

hâzinesinde Türkçe ile şek il ve mana bakm andan benzerlikten çok ayniyetler tespit ettim. ’98 Koşay, bu konuda çok sayıda da örnek vermiştir.

95

B e n n o I .a n d e s b e r g e r ,

Türk Tarih Kongresi Zabıtları,

T T K Y a y ın la r ı, C .l ,

1 9 7 9 , s .3 3 5 . 96

A n d re a s Z a k a r,

Sûmerian-Ural- Altaic Affinities, Current Antropologhy,

N o: 1 2 , 1 9 7 1 , s .2 2 6 - 2 3 6 . 9^

A n d re y a s Z a k a r,

C u r r e n t A m r o p o l o g i e " , A . W o r l d J o u r n a l o f d ie S c e i n -

c e s o f M a n ”, F e b r u a r y , 1 9 7 1 , s . 2 1 5 ; G e r e y , 98

B k : . H . Z ü b y ir K o ş a y ,

a.g.e.,

s. 1 4 5 .

Türk Dili İle ilgili Prehistorik İzler, in Etnografya,

Folklor, Dil, Tarih v.d. Konularda Makaleler ve İncelemeler,

A n k ara 1 9 7 4


349 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N SAKI - I T A R İ H İ

Süm erler hakkındaki en önem li eserlerden biri olan, on beş di­ le çevrilm iş ve “bestseller” olm uş “Tarih Sümer’de Başlar” (1969) ad­ lı eserin yazarı dünyaca ün lü Süm erolog S. N. Kramer, 28 Eylül

1990 tarihinde yine dünyaca ünlü Türk Süm erolog Muazzez ilmiye Çığ’a gönderm iş olduğu bir m ektupta Sümer diliyle Türkçe arasın­ daki benzerliğe dikkat çekerek, Sümerlerin Türk olduklarım şöyle itiraf etmiştir:

“ (T arih S ü m er’d e Başlar) adh kitap, S ü m erliler üzerin e, T ü rk ­ çey ’ e ben zey en ve onun gib i eklem li olan b ir dil k o nuşm uş olm ala­ rı, sa d ece im kan sınırlan için d e kalm ayıp, aym zam anda pekala m u h tem el d e olan ve zam anım ızdan alü-yedi bin y ıl kadar ö n ce O r­ ta A sya’daki b ir y erlerd en çıkıp, M ezopotam ya’y a gelm iş olduklan olanaklı b ir kavim üzerin e kalem e alınm ıştır

Sözcük ve Gramer Yapısındaki Benzerlik Süm erceyle Türkçe arasındaki ilişkiyi kanıtlam ak için ikinci ve üçüncü dil kaynaklarına başvurulm alıdır. İki dil arasındaki köken

birliğim anlam ak için ise bu iki dilin sözcük ve gramer yapılarında­ ki benzerlikleri dikkate almak gerekir. Batı merkezli tarihin zincirlerini kırmayı başarabilen bazı bilim insanları, örneğin, Hommel, Poppe, Zakar, Landsberger, Selahi Di­

ker, Kazım Mirşan ve Osman Nedim Tuna Süm er dilinin doğrudan doğruya Türk dilinin akrabası veya onun kökü olduğunu ileri sür­ m üşlerdir. Ö rneğin Hommel bu konuda şunları yazmıştır:

“ ( . . . ) Şim di biz Süm erlerin yaşam şanlarım ö ğren m ek le b ereb er tek ra r onlann uzun zam an kutsal sayılm ış dilin e dönüyoruz. B undan sonraki iddialarım ızda bu dilin Ural-Altay dileri ve daha ç o k uzaktan İndo-G erm en dilleri ile akraba o ld u ğu n u k u şk u su z ifa­ d e etm em izin yarn sıra çeşid i k a id elere uygun sö zcü k ler v e onlann k en d i aralanndaki ilişkilerini dikkate alarak, o n u n tem elini oluştu­ ra n sö z dizim inin k u zey d illeri v e başka deyim le Turan dilleri ile aym olm uştur da diyebiliriz. 99

Kramer, a.g.e., s 295.


350 • Sİ NAN ME Y D A N

S ü m erîerd e Sam i (M eri için ço k yabancı olan, Bilin cüm lenin sonunda gelm esi, ed a th n n y erin e hal ek lerin in kullanılm ası v e b u ­ na b en z er d il özellikleri b izi b u d il ile başka d iller arasm da akraba­ lık ilişkileri aramaya sevk etm ek ted ir. Sıfatın, ism in ardm dan v e ilgi d u ru m u n d a , bağım lı sö zcü ğü n , baş sö zcü ğü n ardm dan gelm esi g i­ bi esk i S ü m erce m etin lerd e g en iş çapta kullanılm ış olan unsurlarda Sam i dillerinin etkisi açıkça gö rü lü r. Bu konuda T ü rk leh çelerin d en olan v e bü n y esin e Sam i d illerin d en ve İbra n ice k elim eler d e girm iş bulunan Karaim T ürklerinin d ilin d e ço k ilgin ç ben zerlik ler var­ d ır."100

Osman Nedim Tuna, Selahi Diker ve son zamanlarda da B.Gerey Süm erce ve Türkceyi gram er özellikleri bakım ından ayrıntılı olarak karşılaştırm ışlar ve çok önem li sonuçlara ulaşmışlardır.

İsimlerin kullanılışı, çokluk durumu, ismin halleri, tamlayan durumu, yönelme durumu, yükleme durumu, bulunma hali, verme durumu, birliktelik durumu, çıkma durumu, benzetme sözcüğü, soru belirteci, olumsuzluk ön ekleri, sayı sözcükleri, edatlar, sıfat­ lar, fuller, kök eylemler, birleşik eylemler, uzamış eylemler, türemiş eylemler, eylemin ad biçiminde kullanılması, eylemin belirsiz görü­ nüşü, ortaçlar, sözdizimleri, özne, kural dışı cümleler, zamir ekleri ve çoğul durumlar Sümercede ve Türkçede neredeyse aynı dil ku­ rallarına sahiptirler.101 Süm erce ve Türkçe gramerleri arasındaki bu “benzerlik” hatta “aynılık”, iki dilin ortak kökene sahip olduğunun en açık kanıtlarından b irid ir.102

1. Ses Denklikleri ve Ses Değişimleri O sm an Nedim Tuna, “Sümerce-Türkçe Ses Denklikleri’’ başlığı altında iki dil arasındaki değişen harfleri (sesleri) ço k sayıdaki ö m ek ' l 'J I iomınel İTitz, Etmologie and Geographic des Alten Orient”, München 1925, s .16-22; Gerey, a.g.e, s.142-143. ^

Gerey, a.g.e., s. 156-179. Osman Nedim Tuna, Sümer ve Türk Dilerinin Tarihi ilgisi ile Türk Dili'nin Yaşı Meselesi, Ankara, 1997, s.5-25


351 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

sözcükle açıklam ıştır. T una’nın bulgularına göre Süm erce d Türkçe

,d, y, n, t; Sümerce m, Türkçe k; Süm erce ş, Türkçe ç; Süm erce v, Türkçe z; Sümerce ae, T ürkçe an v.b. biçim inde değişikliğe uğra­ m ıştır.103* Benzer bir aniliz yapan Selahi Diker de T ürkçe-Süm erce ses denklikleri ve ses değişim i hakkında şu önem li sonuçlara ulaşm ış­ tır.

1.

Süm erce T Türkçe

ü’ veya *u’ biçim inde

kullanılır.

Süm erce gin” (Güneş) Türkçe “kün” “gün”, Süm erce “ki-mach” Türkçe “Kömük” (M ezarlık), Süm erce “gig”, Türkçe “gök” (G ök yüzü), Süm erce “ittidu” Türkçe "öttü” (Kuş), 2.

Süm erce “d” Türkçe de “t” biçimimde kullanılır. Süm erce “Dingir” Türkçe Ting-ri’ (Tanrı) Süm erce “Dumu”, Türkçe “Tum-u” (Tohum u)

3.

Süm ercede

“zi,izi, z” Türkçede “d” biçim inde

kullanılır, (z di­

yalekti.) Süm erce

“ızık/Azık” ,

Türkçe

Tduk” (Kutlu)

Süm erce “Ziggurat” (Izık-kır-at), Türkçe iduk-kır-at” (Kutsal tepeler) Süm erce “Ziusudra” (lzi-su-ta(n)n, Türkçe “îdi-sub-tengri” (Su tanrısı, N u h )10-1

Osman Nedim Tuna ve B. Gerey, Sümercecleki ünsüz d ve hece yapısının Türkçedeki ünsüz değişimi ve hece yapısına b en ­ zediğini örneklerle açıklam ışlardır. Örneğin hem Süm ercede hem de Türkçede çift ünsüz ses kelim enin başınd a ya da sonunda kullanılamaz. Ö rneğin her iki dilde de “traş” sözcüğü “taraş”; “vraç” söz­ cüğü “varaç” biçim inde kullanılırken,105 Süm erce “uş” sözcüğü, A.g.e., s.49 Diker, a.g.e., s.246 Gerey, a.g.e., s. 153.


352 • S İ NAN ME Y D A N

T ürkçe “us”; Süm erce “umun” T ürkçe “kümün”; Süm erce “ün” T ürkçe “kün”; Süm erce “umuş” T ürkçe “yumuş”; Süm erce “udi” T ürkçe “udi” biçim inde kullanılm aktadır.106

Zamirler de benzerdir. Örneğin Süm ercedeki birinci tekil şahıs “me”, Türkçe “men” ya da “ben” biçim indedir. Süm ercedeki ikinci tekil şah ıs “ze”, Türkçede “sen” biçim in d ed ir.107 Süm ercede ve Türkçede kişiler ve durumlar ismin veya zam ir­ lerin ardından gelen ekler aracılığıyla gösterilirken, lndo-G erm en dillerinde bu durum bağım sız edatlar ile gösterilir. Yani lndo-G erm ence Süm er dilinden çok farklı bir yapıya sah ipken.108 Türkçe ise Süm erceyle ortak yapıya sah iptir.109

2 Fiilden Sıfat ve İsim Yapan Son Ek: k, g, ık, uk. Türkçede “k ,g ,ık ,u k ” son ekleriyle oluşan sözcükler aktif ve pa­ sif olmak üzere ikiye ayrılır. Ö rneğin, buyrug “buyruk”, em ir, (pasif hal), “em reden kişi” (aktif hal). Süm ercede “Agrig” (baş kum andan, vali), “Egir-ig”, sevk edici, yöneten kimse (aktif). Türkçe fiil “eğir”,

“eğirmek”, çevirm ek, kuşatm ak, asker sevk etm ek.Süm erce “Lu-Agrig”, vali yönetici, T ürkçe “Ula (n)-egi-rig”, sevk eden, yöneten adam. Süm erce “Bal-bat-ki”, eski Süm er imparatorluğu, T ü rkçe “Bal-

bat-ık”, Mem leket ki orada.110

3.Fiilden Sıfat ve İsim Yapmaya Yarayan Üçüncü Tekil Şahıs Geçmiş Zaman Ekleri Türkçede üçüncü tekil geçm iş zam an eklerinin fiil kökünden isim ve sıfat yaptığı bilinm ektedir. Ö rneğin, “Tapdu” (Taptı), tapan 106 Tuna, a.g.e., s.39

I®7 Gerey, a.g.e., s. 153. 108 A.g.e., s .153-156. 109 Tuna, a.g.e.s. 35-52 HO Diker, a.g.e. s.235


353 • AT>AT Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

kim se; “Togtı” (Doğdu), doğan kim se; “Kün-togdı” (Gün doğdu),

“Köl-basü” şeklinde oluşan sözcükler Süm ercede de vardır.Örneğin Süm erce “îtti-du” (kuş), Türkçe “ö t-d i” ( öten kuş); Süm erce “Tuğ­

du” (doğum , bağ), Türkçe “Tüg-dü” (düğüm lem ek, bağlam ak.)111

4. Çoğul Ekleri Süm erlerin çoğul eklerini M/5 biçim inde yazdıklarını ileri süren Diker’e göre bu ekler Türkçede M/T veya G öktürkçede olduğu gibi

N/Y biçim inde kullanılan iki sesli tek bir işarettir. Burada “m ” Sami çoğul ekini, “t ” ise Türkçe çoğul ekini temsil etm ektedir. Diker bu çoğul ekinin Süm erceyle akraba olan Elamlılar, Hattiler, Hititler, Hurriler ve Urartular tarafından da kullanıldığını ifade etm iştir.112

Sümerce - Türkçe Ortak Sözcükler Saks, Sarten, Dorant, Hommel, Kramer, Osman Nedim Tuna, Kazım Mirşan ve Salah! Diker gibi tarihçiler, bilim insanları ve araş­ tırm acılar Süm er ve Elam dillerinin Ural-Altay dil grubuna girdiğini ileri sürm üşlerdir.113 Sü m ercenin Ural- Altay dilleriyle akraba olduğunu ileri süren

HommeTin bu benzerliği kanıtlam ak amacıyla verdiği örneklerden bazıları şunlardır:

-abba (Greiss) Moğolca -ebu (Gen) -umma (Greissin) Moğolca -eme (Gen) -agar (Acker) Eski Türkçe -ekin -agarin Eski Türkçe -kann, (Türkmence -garin) -ai (Mondgoft) Eski Türkçe -ay (Mond) - anşe (Esel) Türkçe -eşek, Moğolca -esli, -gen Ag.e., s.243 112 A.g.e„ ;.245.246 Gerey, a.g.e., s.145.


354 »Sİ NAN

MEYDAN

-apin (Pflug) Eski Türkçe -abıl (Feldhacke) -dag (Stein) Eski Türkçe -taş, (Türkmence -daş) -din, til (Leben) Eski Türkçe -tirig, (Türkmence -diri) -dingir (Goft) Eski Türkçe -tangn, tengri -dug, dub, div (Knie) Türkçe -topuk, (Türkmence -diyz, diz) -gal, val (Sein) Eski Türkçe -bolmak, Türkçe -olmak -gal, val (Gross) Eski Türkçe -ulu (g), (Türkmence -uk,galin)1H Osman Nedim Tuna, 4 0 yıl süren karşılaştırm alı dil analizleri sonucunda bu konuda çok önem li sonuçlara ulaşm ıştır. Tuna’nm fi­ lolojik bulguları “Sümerler Türk’tür” tezinin bugün en güçlü kanıt­ larından biridir. Araştırmalarına 1947 yılında bir T ürkoloji öğrencisiyken başla­ yan O sm an Nedim Tuna, aynı yıl “Uk Düzenli Ses Denklik Kanunu” bu lm u ştu r.*115 1 9 6 2 yılında A merika’da Üniversity of Washing-

torida Prof. Nicholas N .Poppe yönetim inde T ürkoloji, m ongolistik, atlatistik ve lengüistik dersleri alan Tuna, burada doktarasım ta­ m am lam ış ve bu sırada “İkinci Denklik Kuramım” geliştirm iştir. Ç a­ lışm alarını A merika’da sürdüren Tuna, Süm erce Türkçe benzer sö z­ cü kler konusundaki ilk konferansını 4 Şu bat 1 9 7 0 ’de Princeton,

Rutgers, Delavare, Columbia üniversitelerinden, üyelerinin çoğun­ luğu filoloji, antropoloji ve lengüistik profesörlerinden oluşan Phi­

ladelphia Oriental Club’da verm iştir. 1 9 7 1 ’de ise Harverd Üniversitesi’nde 97 sayfalık b ir bildiri sunm uştur. Bu sırada tezini dahada derinleştiren Tuna, 9 Nisan 1 9 7 4 ’te Oniversty of Panasylvania’da, üniversitenin Yakın, O rta ve Uzak Doğu dilleri uzm anları, ikisi Hind-Avrupa (George Cardona, Henry H oenigsw ald), biri karşılaş­ tırm alı Kızılderili dilleri (J°h n Faught), biri Süm erolog (Ake Sjöberg), biri Asurolog (Earl Leichty) olm ak üzere iki çivi yazısı uzm a­ nı, toplam 22 kişilik bir akademisyen grubuyla konuyu enine boyun tartışm ıştır. Tuna, bu tartışmalar hakkında şu bilgileri verm ektedir: Honımel, a.g.e., s.16-22; Gerey, a.g.e., s. 144. 115 Tuna, a.g.e.s. 1


3 5 5 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

"Bu toplantılardan hiçbirinde 2 0 0 ’den fazla karşılaştırm a için d e (sipad hariç) h iç b ir kelim eye itirazada bulunulm adı Tebliğim in so ­ nunda Sinor, m etnin b ir an ön ce yayınlanm asını istedi. H epsinde denediğim m etod beyenildi ve sonuncusunda im peccable ‘ku su r af­ fedilm ez’ olarak adlandırıldı. Son sözü söyleyen lenguistlerden ikisi (Cardona ve Faught) değerlendirm elerinde davayı ispatlamış kabu l ettiklerini, birisi (H oenigsw ald) tim e depth ‘zaman derin liği’ m ese­ lesi dolayısıyla ‘ufak bir rezervasyonla’ ispat edilm iş saydığım açık­ ladılar .1,116 Görüldüğü gibi Osman Nedim Tuna, 4 0 yıl süren araştırmaları sonucunda geliştirdiği tezi (Sümerce Türkçe benzer kelimeler) 1 9 7 0 ’lerde uluslarası bilim çevrelerine da kabul ettirm eyi de başar­ mıştır. Tuna, Sümerce- Türkçe Ses Denklikleri kuram ını 1 9 8 2 ’de ta­ mamlam ıştır. Prof. Tuna, 4 0 yıl devam eden araştırmaları sonu cun­ da günüm üzden 5 5 0 0 yıl önce Türk dilinin varlığını kanıtlandığını ileri sürm üştür.116117 Süm erlerle Türkler arasında dil bakım ından tari­ hi bir ilişki olduğunu, her iki dilde ortak olan 1 6 8 kelimeye daya­ narak açıklam ıştır. Tuna’ya göre: "Yaşayan dünya dilleriarasm da en esk i yazılı belgelere sah ip olan dil, Türk dilidir. ' 118 ve “T ürk dili, çi­ vi yazdı Süm erce tabletlerdeki alm ti kelim elerden oluşur.”119 Süm erceyle T ürkçe arasında 168 benzer kelime tespit eden T u­ na, bu kadar benzerliğin m atem atiksel açıdan “tesad üf’ olam ayaca­ ğını belirtm ektedir.

"Birbiriyle h iç ügisi olm ayan dünya dillerin de tesadüû kelim e uygunlukları bir m ucize kabilin dedir. örn ekleri, bir elin beş parm a­ ğım g eçm ez ... D iğer yandan ik i d il arasm da tarihi b ir m ünasebeti 116 A..g.e.s.2,3 A.g.e.s. 49 118 A.g.e,s. 49. Tuna'ntn 40 yıllık araştırmaları sonunda vardığı bu yargı Ata­ türk'ü hatırlatmakta ve onun öncülüğünde ileri sürülen Güneş Dil Teori­ sinin doğru olabileceğini göstermekledir

119 A.g.e., s. 49.


356 • S İ N A N M E Y D A N

ispatlam aya y etecek en az sayıdaki ben zer çiftin kaç olm ası husu­ sunda belirtilen sayı oldu kça düşüktür. B enzerlik sınırlarım tayin eden şartların g ev şeklik veya sıkılığı yaln ız ikid en y ed iye kadar çift tarihi bir m ünasebeti ispatlam aya kafid ir.”120 Prof. O sm an Nedim Tuna, “Sümerce-Türkçe Ses Denklikleri

KuramT'mn bugün çürütülmeğinin imkansız olduğunu ve bu k on u ­ da her kim olursa olsun tartışabileceğini şöyle ifade etmektedir:

“M uhtem el m u an zkn m m , özellikle Süm erologlann, ken din in k iler için göstereceğin den em in olam am . Eğer itirazda bulunacak­ larsa -g erçek başka şekild e ortaya konulam ayacağından- verdiğim kelim elerin bütününü ele alm alan gerekir. Yanlış varsa, bu şahsi otorite ile değil benim Türk Dili asılh kelim eler için b ile yaptığım g i­ bi, yazdı bir kaynakla aynı d il ve şekille tevsik edilm elidir.K alan bü­ tün hususlarda, vardığım son u çlan m üdafaa edebilirim ; soru kim ­ den ve nereden gelirse gelsin.”121 Osman Nedim Tuna’nın belirlediği Süm erce ve Türkçe ortak kelim elerden bazıları şunlardır:*12

Sümerce

Türkçe

1.

Adaktır

Adak

2.

Agor

Ağır

3.

Alim

Elik

4.

Azgu

Asgu

5.

Dar

Yar

6.

Di

Ti

7.

Dib

Tıp

8.

Dir

Yır

9.

Giş

Yış

10.

Gud

ud

11.

Kabkagak

Kapkacak

12.

Kad

Kada

120 A.g.e. s. 38 12 i A.g.e.s. 51,52


3 5 7 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

13.

Kaş

Kaşan

14.

Kid

Kün Ko

15.

Ku

16.

Kur

Kuru

17.

Maş

Kaş

18.

Sag

19.

Sahar

Çag Sağır

Silig

Hig

20.

'

21.

Sum

Sun

22.

Şurim

Yanm

23.

Taga

Yağı

24.

Tab

Tag

25.

Tibira

Temir

26.

Tuğdu

Tûgün

27.

Zal

Yal122

Osman Nedim Tuna, Süm erceyle Türkçe arasındaki ilişkiyi şöyle özetlem ektedir: “S ü m erlerle T ü rk ler arasında d il bakunm dan tarihi b ir ilgi bu lu n d u ğu h u su su 1 6 8 k elim e v e g erek li açıklam alar­ la ispat edilm iştir ”123 Süm erologlar, Sümer tabletlerinde 160 ile 1000 arasında T ü rk ­ çe kelim eye rastlam ışlardır.'-24

Sümer sayılan da Türkçe kökenlidir. Örneğin, Süm erce -eş, Türkçe -üç; Süm erce -u, Türkçe -on; Süm erce -uşu (-eşu, yani üç-

on) Türkçe -otuz)125 Anton Deimel, Amo Poebel, İnim Kiengi, Fredrich Delitzsch, Adam Falkenstein, N.Poppe, Fritz Hommel, A. Zakar, Osman Ne­ dim Tuna, Sendör Csöke, Hermann Vamdery, lmanuel Geisis, Mu­ azzez İlmiye Çığ, Kaşgarlı Mahmut, W.Radloff, M.Y.Hamzaef, Jeorge Rawlinson, A.Vanbery, K, Grönbeck gibi bilim insanlarının çalış]22 A.g.e.s. 27-30 ' 2^ A.g.e.s.49 ^2^ Cevizoglu, a.g.e„ s.40. I 25 Gerey, a.g.e., s. 115.


358 • S İ N A N M E Y D A N

m alarını inceleyen B.Gerey, Süm er cede k öken i T ürkçe olan 200’e

yakın kelim e belirlem iştir. Bu kelim elerden bazıları şunlardır:126 Sümerce 1 . A: klar, Açık, duru

Türkçe (Türkmence) A k Açık

2. AB: ev

ö y , Ab, Ev

3 . AB-BA: evler

Oba, Abberk, evler

4. AD, AD-DA

Ata, Ada

5. AD-AD: atanın atası, büyük ata

Atanın Atası

6. AD-AD-AD. Büyük babanın babası

Atanın Atasının Atası

7. AD-AMA: baba

Enam Atası

8. AG: emir vermek

A ga: hüküm vermek

9. AGA

Arka

10. AGA-AGU: buyurmak

A: ğa: ağa

11. AĞAR:

Ekin

12. AĞAR: çöl, zorluk

Ağır, ığır

13. AĞARIN: oğlan yatağı i

Gann: rahim, döl yatağı

14. AĞIL: ağıl

Ağıl

15. A-GIM: aynı gibi

Ağm

16. AL ay tannsı

Ay

17. A:KAR: coşkun sel

Akar, Akar su

18. AKKU: bitki, ekmek

Ekmek, ekin

19. AİAM: heykel

Alan: tepecik

20. AMAN, EMEN: erkek adam, kişi,

Aman: erkek adı

21. AN: gök, yukan yüksek

An: uzak, yüksek

22. ANA göğe

Ana: ona

23. AN-DA

Onda, Onna

24. ANŞE: eşek

Eşek

25. AR: grur, şöhret

A:r: namus

26. ARA yol

Ara: iki şeyin arası

27 AR parlak

An, parlak,arınmış

28. ARA-ZU: ibadet, kurban

Arzu: arzu etmek, dua etmek

29. AKATU: arkada

Arkada

126 Ag.e., s.187-227.


359 »ATATÜRK

VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

30. A§: açmak, yaymak

Açmak

31. ASİ: aslana

Aslan

32. AZA, AZU:Ayı

Ayı

33. A.ZAG; yasak

Yasak, Azgu

34.

Ozan (Ozanlar şamaimzm

AZU-UZU: büyücü, cadı

döneminde cadılık ta yaparmış)

35: BAĞA: bir ad

Bağa, Bağa: ad (Bağa Tarkan)

36. BAL: bölmek,

Bölmek, kesmek

37. BAL: balta

Balta

38. BAR yaşamak, yer, yurt

Barınak,ev (Barınmak)

39. BAR: varlık, var olmak

Barlık

40. BAR görmek

B: allamak, yoklamak

41. BAR: varmak, gitmek

Bar-mak

42. BA-RA-E: varmak

Bar-mak

43. BE: erkek adam, ağa, bey

Beg, Bek

44. Bl: haber vermek

Bil-Dinnek, Bilik

45. Bt bu

Bi, bu

46. Bl-DA: ile ve

Bile

47. BİR böbrek

Böwrek

48. BULUĞ: ağacı bölmek

Bölmek, Bölük

49. BULUĞ: işaret, belgi

Bellik, Belgü

50. BULUH: acele, tez

Howluk-mak

51. BULUG:düşünce

Bilgi

52. BUR yuvarlak, oyuk

Buruk, bûrûm

53. DA: uzak, dış

Daş

54. DAG, DAN: ışık, temiz5678901

Dang, Dan, Tan, Tang: aydınlık, temiz

55. DAG: dağıtmak

Dağ (ıtmak)

56. DE: dökmek

Dökmek

57. DI: çağırmak, demek

Di.mek, demek

58. DİMER demir

Demir

59. DINGIR, DIGIR: tanrı

Tengri

60. DİRİ, DIRIG: iri

İri

61. DIRIG, DIR: yardım etmek

Direğ, destek


360 • Sİ NAN M EY DA N

62. DU: ezmek, dövmek

D övüşm ek

63. DU: dövüş, kavga

Dö-wüş

64. DU-GU: demek, söylemek

Di-mek, demek

65. DU: dolu

Do-h, Doldurmak

66. DU: saklamak

Dur, tutmak

67. DUG: dökmek

Dök, Dökmek

68. DUG-DU: bina yapmak

Dikmek, inşa etmek

64. DU-GA: denilen, söylenti

Dua, tanrıya denilen

65. DUGU: doğmak

Doğum

66. DUG, DIV, diz

Diz

67. DUKUT, tokat

Tukat

68. DUL: örtmek

Dol-amak, örtmek

69. DUL: derin

Dal-mak

70. DUMU: oğul

Doğma, oğul

71. DOMUZİ: Ürün ve bereket tanrısı

Tomuz, Temmuz; yaz mevsim

7 1 DUN: domuz

Domuz

73. DUR: oturmak, yurt

Dur, Durmak

74. DURU: Durağan, kaba

Duru, Durgun

75. EGAL köşk, saray

Ukev: saray

76. E-DİNGIR: tapınak

Ev-Tengri; tanrının evi

77. ED,UD: zaman, çağ7890123456

ö d ; zaman, dünya; Öt-mek; zam am geçmesi

78. EME, AMA: anne

Ene, Emme

79. EN: iye, sahip

Eye

80. EN-LÎL: elli sayısı, tann enlil

Elk

8 1 . ENNU: korucu, korumak

lndev: aramak, yoklamak

82. ER: erkek

Erkek

83. EREN: savaşçı, eren

Eren

84. EŞ: denk

85.

Eşm ek

EŞ-EŞ

86. ESAG: çocuk, oğlan

Uşag, uşak, oğlan

87. ESIK: güçlü

Esrik, güçlü

88. EZEN:

Esen, sağlam, emniyetli

89. GA: kapak

Ga-pak, Kapak, Gap, Kap


3 6 1 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

90GAL:

Gal'tnak,Gal-dırmak; Kalmak, Kaldırmak

91.

GAB: kuşatmak

Gab-amak, kapamak

9 2 . GAB-GABA: ön, göyOs kafesi

Gabırga, Kaburga

93. GADA: keten

Geden, Keten

94. GAG: kazık

Gazık, Kazık

95. GAL:

Galmak, gelmek

96. GAL:

Gal-dumak

97. GULA, GILU: ulu, büyük

Galin, kalın

98. GANU: kanal

Ganal. kanal

99. GAZ: toz haline getirmek

Gaz-mak, kazmak

100. GL kır

Gır, kır

101. GIGU: kamış

Gamış, kamış

102. GID: gitmek

Gid, Gitmek

103. GIGIR; teker

Tigir,

104. GİGRU: kırk

Gırk, Kırk

105. GIMI:

Gibi

106. GIR: gir

Gir

107. GİRGİN: girmek

Gir-mek

108. GIŞ: kişi

Gişi, Kişi

109: GIŞ: ağaç, orman

Yış, (ö tü k en Yış)

110. GIŞ: kuş

Guş, kuş

111. GIŞ-GE: gölge (ağaç karanlığı)

Göşik, Gölge

112. GIŞIG: kapı, eşik

Eşig, eşik

113. GUG: gök

Gög

114. GULA: ulu

G-ulu, ulu

115. GUM: kum

Gum, kum

116. GUR: koşmak

Gur-durmak: dört nala koşmak

117. GURUŞ . güçlü

Güreş

118. GUTUL hastalanmak

Gutuhnak, kurtulmak

119. HUM: büyük küp

Hum

120. HULLA:

Hoşlanmak

121. IKKARU: ekin

Ekin

122 .ITU: ay, otuz gün

Otuz


362 • S İ N A N M E Y D A N

1 2 3 .12J: ısı

Isı

124. KA: kapı

Ka-pı

125. KAL:

Kalın

126. KAPKAGAK

Kapkagak

126. KAŞ

Koş

126. KIA:

Kıyı

127. KI

Kılmak

128. KUM:

Gum, kum

129. KUR: dağlık yer, dağ

Kur-gan: yapay dağ, mezar.

130. KUR:

K ör, gör.

131. KURGİ

Karga

132. KURUM:

Korumak

133. LIL: rüzgar, hava

Yel

134. LU- ŞAMAN-LAL:

gezici adam, derviş Şaman; din adamı

135. LUM: kanal

Oluk

136. MAR: yapmak, yerine getirmek

Mek, mak; yapma, etme eki.

136. MAŞ: baş

Baş

137.

MEN: ben

Ben, Azerice Men

137.

MU: yıl sene

M ü-çe: 12 Hayvanlı takvim.

138. MUŞ UŞAN: Uçan kuş

Kuş uçan

139. NIG, NI MU:

N e?

140 . UL: yıldız

Uldız, yıldız

141. PAR din adamı

Papa, baba

142. PAR: parlak

Parlak

143. SA:

Saz

144. SAG:

Sağ

145. SAR: sarmak

Sar-mak

146. SIG: sık

Sık, sıg

147. SIG: alçak

Sığ

148. SİL:.

Silemk

149. SUD:

Sürgün

150. SUUB

Süpürmek

151. TAG:

Tag-mak, takmak


3 6 3 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

152. T AR: bilirinden ayırmak

Tar-a-mak

153. İRMEN:

Temel

154. TİN: diri

Diri

155. TIBIRA: metal

Temur, demir

156. TUG

Tuğ

157.TUKU

Tukumak, dokumak.

158. TUŞ: düşmek

Düşmek

159. UD:

Od

160. UDU

Uyku

161. UDUN

Odun

162. UG

Ok

163. UL: büyük

Ulu

164. UMUŞ

Yumuş

165. UR: biçmek

Or-ak; biçme aleti

166.URAŞ: anıştırmak, bakmak

Araş-ûrmak

167. URTA: orta boşluğu

Orta

168. URU: soy

Uruğ

169. UŞ: iş

İ5 Us

170. UŞ:dûşünce 171. UŞU: otuz

Otuz

172. ZAG: sağ

Sag, sağ

173. ZIBIN, haşare

Çıbın; sivrisinek * * *

O sm a n N ed im T u n a Landsberger’in, Süm er dilindeki “Türkçe

alıntı kelim eler” fikrini kabul ederek Süm erlerle Türkler arasında dil bakım ından tarih i b ir ilişki olduğu sonucuna varm ışken (Tuna, s. 4 9 ) ve buradan hareketle yabancı Süm erologlar gibi asıl Süm er dili ile Türk dilini birbirinden tam am en ayırm ışken, Selahi D iker, Süm erce-Türkçe sözcük analizleriyle, Süm ercedeki Türkçe sözcükle­ rin “alıntı kem leler” olm adığını, “hak ik i S ü m erce” olarak kabul edi­ len sözcüklerin ve birçok kral adlarının ve ayrıca Süm er gram erinin de genelde Türkçe olduğunu örneklerle kanıtlam ıştır.127 127 Diker, a.g.e., s.228


364 - s İ n a n

meydan

D iker’in analizlerine şöyle birkaç örnek verilebilir:

1.

Eannatum:

Yaklaşık olarak MÖ. 2 5 0 0 ’de yaşayan bir Süm er

Lagaş kralı. Diker, Sümerce “an” ve “dingir” sözcüklerinin her ikisinin de “tann” anlamına geldiğini, dolayısıyla “an” yerine “dingir”in kullanılabilece­ ğini ifade etmekledir. Sümerce “atu”, “utu/ota” ise “Güneş Tanrısı” an­ lamına gelmekledir. Buradan hareketle Sümerce “E-an-n-atu-mM sözcü­ ğü Türkçe “E-dingir-e-utum” veya “E-dingir-e-ne-kün” şeklinde yazılacagaından “Tann-evi-ne güneş tanrı(m)” şeklinde tercüme edilir. Bura­

“ne kfln” ifadesi kullanılacak “Güneş Tanrısı = Ne-kün” olur.128

da geçen “Güneş tanrım” yerine ise sa, sözcüğün Türkçe anlamı

olur­

2. Marduk: Babil tanrısı, bütün tanrıların b a b a sı... Selahi D i­ “Mar-duk” sözcüğünün T ürkçe b ir sö zcü k olduğunu ve Ogurca “Mur-dag” şeklinde okunduğunu belirtm iştir. Ogurca “Mur-dag” Ana T ürkçe “Bud-tag”, T ürkçe “Muz-tag” biçim indedir. Buradaki Ogurca “muı/bur” , T ürkçe “muz/buz” ve “tag/dağ” değişim lerinin “aşikar” olduğunu belirten Diker, Ana Türkçe “bud/budmak” (don­ m ak) fiilinin O rta Türkçede de m evcut olduğunu belirterek “Murduk/Murdag” sözcüğünü “z” diyalektiyle: ker,

“Tufan’dan sonraki Kiş çağının” 11.Sümer kralı Maşda “Muzta(g)”admda buluyoruz.129*"Bugün Orta Asya'da Kunlun Sıradağla­ rı üzerinde Muz-tag adı verilen iki yü ksek zirve bulunur. Biri Pamirlerin hem en doğusundaki Ulug Muz-tag (7724 m), diğeri ise Hocan şehrinin güneyindeki Muz-tag (7232 m ) dır..’’uo “d Âhura- Mazda" ve “d Uramazda”, T ürkçe “Dingir-Un-Mazda” (Tengri-Un Muz-Da (ğ), “Tanrı erkek Muzdağ” şeklinde olduğunu belirtm iştir. Diker ayrıca Marduk adının MS. lOOOTere kadar Meru-Dağ biçim in ­ Diker, M arduk (M ar-dag) adının Farsçası

Elam ca

de korunduğunu Biriuni’den öğrendiğim izi de eklem iştir.131 128 A.g.e.,s .232 129 A.g.e., s.224 1

A.g.e., aynı yer.

181 A .g.e,,s.242


3 6 5 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

3. Ku-Babbar: “Ku”: Ku(n), T ürkçe “Kün" “G üneş” anlam ında­ dır. Süm erce sözcükte “n ” sessizdir veya sonuna gelen “b ” sesiyle

“Babbar”, (m uhtem elen Ogurca bir keli­ Babar, vavar, babaz, beyaz ve nihayet Türkçe “bevaz”. . .D i­

kaynaşmıştır. Dolayısıyla m edir.)

ker, Arapça olan “beyaz” sözcüğünün Ö n Türkçede “beyad”, “bayad”şeklinde bulunm uş olabileceğini belirtm ektedir. Bu verilerden sonra D iker, Süm erce KU BABBAR sözcüğünü şöyle tercüm e etm iş­ tir.

KU BABBAR, T ürkçe “KÜN BABBAR”, “KÜN BEYAZ” şeklinde­ “gümüş” kelim esi­ kökeni de m uhtem elen “KÜN-EŞ" “Güneşe eş, güneş gibi” ola­

dir. “G üneş beyazı: güm üş” N itekim Türkçedeki nin b ilir ^

Selahi D iker, uzun sdren araştırma ve incelem eler sonunda kai­

“Türk Dili’nin Beş Bin Yılı, Anadolu’da On Bin Yıl” adlı Sümerce- Türkçe ve Sümerce-Babilce-Türkçe sözlüğe yer verm iş ve pek ço k kelim enin aslen Türkçe olduğu­

me aldığı

eserinde tam 13 sayfa bir

nu etim olojik tahlilerle kanıtlam ıştır.132133 Diker, daha da ileri güderek Bazı

“Sümerce cümlelerin” Türkçe

tercüm esini yapm ıştır. İşte birk aç örnek:

1.

DUMU EDUBRA UULAM MEŞE ÎDUDEN: Kram er’in:

“O kul

talebesi ilk günden beri nereye gittin?” diye tercüm e ettiği bu m etni Selahi Diker önce:

“TUHM-U EV-TABI, OĞUL-IM, BAŞ-AİT-TÎN”

biçim inde Türkçeleştirm iş, daha sonra da anlam ını şöyle açıklam ış­ tır: “(Ey) oğlum, okulun (yazı evinin) tohumu (meyvesi), sen sını­ fında kendini) başa ittin, (birinci oldun.)134

2. UULENGAR-RA Kram er bu

m etni: “Eski günlerde (bir) çift­

çi” diye tercüme ederken, Diker aynı m etni Türkçeye:

E KER-RE “biçim inde çevirm iş ve eker’e; oğul ziraat sahibine, çiftçi 132 A.g.e., s.23i, 232 133 A.g.e„ s.248-269, 282- 286 134 A.g.e., s.231

“OĞUL ENefendi-

anlam ının da: “O ğul

oğul-a”olduğunu belirtm iştir.:


3 6 6 • S İ NA N M E Y D A N

en/ene “efendi, sahip”, ek, “ekm ek, çiftçilik yapm ak,” engar/eneeker “efendi, (o ki) e k er)135

3. LULU NAMMAH DÎNGÎRRE: Kram er’in:

“Tanrıların yüceltti­

ği in san ” şeklind e tercüm e ettiği bu m etni Diker:

(-1) DÎNGÎR- (-R) E” biçim inde

“ULA ULA NAM

tercüme etm iştir.A nlam m ı ise şöyle

açıklam ıştır: “Türkçe oğlanlar, nam ı tengri-ye, “İnsanlar k i adı (sa­

“Adlarım (şanım) Tann’dan (alan) yiğit­ ler.” Burada “lulu” erkek, sözcüğünün çoğulu Türkçe “ulan/ ogla(n)”, genç adam, yiğit biçim inded ir.136 nı) Tanrı’ya (ulaşır).” Yani:

v Nammu Kanunlan’m Türkçe Okumak Sam uel Noah Kram er,

Sümer Kralı Ur-Nammu’ya

ait (MÖ.

2 1 0 0 ) çivi yazısıyla yazılmış üç m addelik Nam m u K a n u n ların ı şöy­ le okum uştur:

1. Tukum bi (lu-lu-ra giş.. .-ta).. .-a-xıi girin -kud 10-gin-ku-babbar i-la-e. 2.

Tukum-bi lu-lu-ra giş-tukul-ta gir-pad-dual 1-ma-ri-ni in-zi-irma-na-ku-babbar i-la-e.

3.

Tukum-bi lu-lu-ra geşpu-ta ka-.. .-in-kud 2/3 -ma-na-ku-babbar i-la-e.137

1.

Eğer, (bir adam diğer bir adama bir alet ile...) onun.. .ayağını kesti (ise), 10 gümüş şekel ödeyecektir.

2.

Eğer bir adam diğer bir adama bir aletle onun.. .kemiklerini ko­ pardı. (ise) , bir gümüş mina ödeyecektir.

3.

Eğer, bir adam diğer bir adama bir geşpu aletiyle burnunu (?) kesti (ise), 2/3 gümüş mina ödeyecektir.

Kram er, bu okunuşu şöyle tercüm e etmiştir:

Selahi Diker, Kram er’in Sümer "Nammu Kanunlan”m çözüm le­ “Nammu Kanunları”

m esinden yola çıkarak yaptığı analiz sonunda A.g.e., s.aynı yer, 1:>6 A.g.e., aym yer. I 37 Diker, a.g.e., s.228


367 . A T A T Ü R K VE T Ü R K I . E R İ N S A K L I T A R İ H İ

nm aslen

Türkçe olduğunu

kanıtlam ıştır. Diker, birbirine yakın üç

farklı transkripsiyon yapmıştır.

1. Çözümleme: 1. Tukum-bu Gu-lu-ra giş.. .-ta).. ,-a-mgır-m kud 10 kün kubabbar ü-la e. . 2.

Tukum-bu lu-lu-ra guş tukul-ta gırpad-du al-ma-ra-m in-zi-ir 1 ma-na ku-babbar ü-la-e

3.

Tukum-bu lu-lu-ra geşpu-ta ka-.. .-m kud 2/3 ma-na ku-bab­ bar ü.la-e. 2. Çözümleme:

1. Tokum-bu (ulanlar-ra ıgaş-,. ,-tı) ...-a-m gın/hara (k)-m kıd 10 kün kü (n)-babar ü-le-ye. 2.

Tokum-bu ulanlar-ra ıgaş tokıl-tı gır pad-dı ol mu-ra-m in-d-ir 1 mi-na kü (n)-babar ü-le-ye.

3. Tokum-bu ulanlar-la ıgaş pu-ta ka (pu)-...-m kıd 2/3 mi-na kü(n) -babar ü-le-ye. 3. Çözümleme: 1. Tokum-bu (ulanlar-ra ıgaç tokıl-dı).. .-a-m (ng) ara (k) -m kıd 10 kün kü (n)-babax üleye. 2.

Tokum-bu ulanlar-ra ıgaç tokıl-dı kırbat-tı ol mu-ra-m in-ci(t)ir 1 mina kü (n)- babar Üleye.

3. Tokum-bu ulanlar-ra ıgaç bata kapu-.. .-m kıd 2/3 mina kü (n)babar üleye. Diker, birbirine

çok yakın bu üç farklı transkripi, orta T ürkçe,

m odern T ürkçe ve açık anlam larıyla şöyle deşifre etmiştir: 1.

O rta Türkçe:

L Tokum bu (oğlanlara: ığaç tokıldı),...-a-m (ng) aya (k)-ın kıy/kır, 10 kün kü (n) -beyaz üleye. 2. Tokum bu oğlanlara: ığaç tokddı, kır battı, ol muram in-ci (t)ir, 1 mina kü (n) -beyaz üleye. 3.

Tokum bu oğlanlara: ığaç buta , kapu-...-m kıy/kır, 2/3 mina kü (n) -beyaz üleye.


3 6 8 • Sİ NAN

MEYDAN

2 . M odern Türkçe

1. Yasam bu (insanlara: ağaç vuruldu (ve yıkıldı) (biri)nin ayağm(ı) kır, 10 gümüş (kûn-beyaz) kün ödeye. 2. Yasam bu insanlara: ağaç vuruldu (ve yıkıldı), su bendi (germeç) battı, o ırmağı inci (t) ir, 1 gümüş mina (60 kün) ödeye, 3. Ysam bu insanlara: ağaç buda, kapı (kanatlar)-ım kır, 2/3 gü­ müş mina (40 kün) ödeye. 3. Açık Anlamıyla:

1. Yasa-m bu (bütün) insanlara: (eğer biri) ağaç keser, (bi-ri?)-nin ayağın (ı) kırarsa, 10 gümüş kün ödesin. 2.

Yasa-m bu (bütün) insanlara: (eğer biri) ağaç keser ve su bendi (germeç) batar ve ırmağa (Fırat’a) zarar verirse, 1 gümüş mina (60 kün) ödesin.

3. Yasa-m bu (bütün), insanlara: (eğer biri) ağaç buda (r), kapı (kanatlar) -mı kırarsa, 2/3 gümüş mina (40 kün) ödesin 138 D iker’in, Süm er "N am m u Kanunları” nı Türkçe anlam landırm a çalışm ası, dikkatle incelenecek olursa hem ses ve sözcük hem de an­ lam ve içerik bakım larından Süm erceyle T ürkçe arasındaki şaşırtıcı “b enzerlik ” hatta “aynılık” kolayca görülebilecektir. Ö rneğin, Süm er ^

“tukum-bi” sözcüğü “tokum-bu” şeklinde; Süm erce m etindeki her üç cüm lenin de sonunda yer alan “i-la-e” sözcüğü, T ürkçe “ü-lae” ya da “ü-le-ye” olarak geçm ektedir.Bu ses benzerliği, anlam ve m etninde her üç cüm lenin de başınd a geçen Türkçe

“tukum-bu” ya

da

içerikte de karşımıza çıkm aktadır. Ö rneğin, Süm erce m etindeki “Ü-

la-e” sözüğü ve T ürkçe “ü-la-e” ya lamı da “ödeye” (öd em ek)’tir.

da

“ü-le-ye” yazılmaktadır

ve an­

Yandaki Büyük Benzerlik Sümer çivi yazışırım ilk sem bol ve işaretlerine Orta.Asya’da Altmtepe’de rastlanm aktadır. Her iki yazıdaki pek çok sem bol şaşırtı­ cı derecede birbirine benzem ekledir. Bu durum ik i yazının ortak bir 138

A.g.e.,

s 2 2 8 -2 3 0


3 6 9 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S AKL I T A R İ H İ

kaynağa dayandığını

kanıtlam aktadır.

Altmtepe ön Türk yazısı Sü-

m erlerin T ü rk kökenli bir uygarlık olduğunun en açık kanıtlarından biridir. Altmtepe uygarlığını yaratan Ö n Türklerin kullandıkları kendi­ lerine özgü yazının Sümer çivi yansına şaşırtıcı derecede benzediği­ ne dikkat çeken Masson, Altm tepe yazısında, Süm er çivi yazısında olduğu gibi “yıldız işaretinin” gökteki b ir tanrıçayı, “çiçeklenm iş bir ağaç budağınm ”da buğdayın koruyucu tanrısı AŞNAN’ı ifade ettiği, ni belirtm ekted ir.139 Ayrıca O rta Asya’daki Altm tepe uygarlığının Mezopotam ya’daki Süm er uygarlığından çok daha eski olduğu dikate alınacak olursa (M Ö . 600 0 -4 0 0 0 ) Süm er çivi yazısının Altmtepe çivi yazısından sonra ortaya çıktığı anlaşılacaktır (M Ö . 3500- 3000) k i bu durum yazının ilk olarak

ce bulunduğunu

Orta Asya’daki Altmtepe Türklerin-

kanıtlayacaktır.

Kazım Mirşan’a

göre de Süm er yazısında

18

tane

ön Türkçe

“damga” vard ır.140 Mir şan, H alep’te bulunan

“Halep Sırlı Taşı” adlı petroglif üze­

rindeki yazıyı T ürkçe: “Uçulan yer, Tanrı Bil’i göğü heyhatT diye okum uştur.

Lyon Termo Nükleer Laboratuarında

yapılan karbon

14 testi sonucunda taşın tarihi 93 0 0 / 8 7 0 0 olarak tespit edilm iştir141

Sümerleri Türklere Bağlayan Bir İşaret Tl: OK Süm er yazısının sırrı ancak 1 9 5 7 -1 9 5 8 yıllarındaki kazılar sıra­ sında ele geçirilen tabletler sayesinde çözüldü. Ele geçirilen b ir y a­ zıt, Süm erologların işini kolaylaştırm ıştı Bilm ecenin çözüm ünü sağ­ layan bu yazıt sadece üç heceden oluşuyordu. İlk iki heceden

lil- bildik

bir isim meydana geliyordu.

Enlil.

-enve

Süm erlere ait bir tanrı

adının yazıtta yer alması o dilin Süm erce olduğunu kanıtlam aya ye­ terli değildi. Bu belki de daha erken bir dilde ve aynı işaretlerle an-

v .M .M a sso n , re y , I**®

a.g.e.,

Das Land der tausend Stadte,

M ü n ch en , 1 9 8 7 , s .3 8 -4 0 ; G e-

s. 1 2 7 .

T a r c a n , H a lu k T a r c a n , ö n

141 Archeologie, n o :

Türk Tarihi,

P a r is 2 0 0 4 , s . 3 3 7 .

3 3 2 / 1 9 9 7 . N a k le d e n T a r c a n ,

a.g.e.,

s .3 3 7


3 7 0 . S İ n 'a 'n

m e y d a n

latılm ış olan bir adın sözcüksel çevirisi olabilridi; ama üçüncü bir işaret olarak var olan

‘ok*1 işareti (ti)

çivi yazısı araştırmacılarını i z ^

sürm eye sevk etti. O nlara göre bulunan tablette öyle bir dil söz ko­ nusu olm alıydı ki, ok işareti

Enlil adıyla

bağlantılı bir anlam oluş-

turmalıydı.

ok, ‘ti’ dem ekti. Ama, ‘ti’ sadece silah anlam ına “yaşam” anlam ına da geliyordu ve böylece gizem çözül­ Enlil-ti Süm erceydi ve Enlil yaşam dır ya da serbest bir çevi­

Süm er dilinde gelmiyordu, m üştü.

riyle: 'Tann yaşam armağan ed er.’ anlam ına gelm ekteydi.142 Bu m etinde geçen değildir. Süm erler için

ok, sadece silah olarak ok yaşamın sim gesidir.

kulanılan b ir sem bol O k, Süm er sem bolik

anlayışının en önem li işaretlerinden biridir. “T i (O k ) hecesinde belki de ilk göçlerle ilgili b ir bilgi saklıdır. Belki de ti-ok- sözcüğünün asıl anlam ı ilk önce bu göçler sırasında yaşam için genel bir terime dönüştürülm üştür. Çünkü, 'Yaşam,

uçan bir oktur.' form ülü Süm er düşünce tarzı ve m antalitesine uy­ gundu; m edeniyetin pek çok alanında ilerlemiş bir halkın aktivitesini tam anlam ıyla yansıtabilirdi.”143

«-*

Pere Scheil ve Samuel N. Kramer, bu ok sözcüğünün Süm er dikaburga anlam ına geldiğini ve Musa’nın I. Kita­

linde aynı zamanda

bında geçen Tanrı’nın kadını erkeğin kaburgasından yaratma efsa­ nesinin kökeni olduğunu açıklam ışlardır.144 Süm ercenin kökeni konusundaki tartışm aları biraz olsun yatış­ tıran “ti” (ok) sözcüğü -Süm erologların hiç dikkate almamalarına karşın- aynı zamanda Süm erlerin kökenine de ışık tutabilecek bir işarettir. N itekim Uhlig: "Ti (ok) hecesinde belki de ilk göçlerle ilgili bir

bilgi saklıdır. Belki de ti-ok- sözcüğünün asıl anlamı ilk önce bu gö çler sırasında yaşam için gen el b ir terim e dönüştürülm üştür.’’ di­ yerek, bu sözcüğün Süm erlerin kökenleri hakkında bir işaret olabiUhlig, I ^

a . g .e ., s . 7 3 .

4-5 A .g .e ., s .

73.

A .g .e ., s . 7 3 - 7 4 .

,


371 • A T A T Ü R K V E ' T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

u leceğini anlam aya çalışm ıştır. Uhlig düşüncesinde haklıdır; çünkü kanım ca bu -ti- sözcüğü, hem şekil hem Asya’ya ve Türklere işaret etm ektedir.

de anlam yönünden O rta

Eski Türkler, hem Süm erce -ti- sözcüğünü, -ok- sözcüğünü kullanıyorlardı.145

hem de onun ifade

ettiği

“Ti”. Sözcüğü

Eski Türklerde Süm erdeki orijinal haliyle

çim inde kullanılıyordu.

“Ti” sözcüğü

“ti” b i­

önce U zak Asya’da Ç in’de o r­

Şang sülalesi d öne­ Gök tanrısına ibadet ed iliyord u.146* “T i” söz­ cüğü oradan Proto-Türk kabul edilen Çulara geçm işti. Burada asıl üzerinde durulm ası gereken, Çulann sadece ti sözcüğünü k u llan ­ m aları değil, aynı zam anda tıpkı Süm erlerdeki gibi “gök-yer” diye taya çıkm ıştı. Bugünkü Kuzey Ç in’e hakim olan m inde

“ti” adı

verilen

adlandırılan Türk kozm olojisinin tem elini atmalarıdır.

' Kainatın bütün tezahürlerini ‘g ö k v e y ir’ tem sil ettiği birbiri­ n e zıt, fakat birbirini tamamlayan iki evrensel ne fes'ten oluşm uş ola­ rak kabul edilen sistem, proto Türk v e Türklerin e n eski, belki de öz kozmolojisiydi. Eberhard’m çoğunluğunu proto Türk saydığı Ç ukrdanir/ (M Ö .1 0 5 9 -2 4 9 ) önce bugünkü Kuzey Ç in’e hakim olan Şang sülalesi dönem inde Ti denilen gök tanrısına, doğa güçle­ rine ve atalara ibadet ediliyordu. Fakat Şanglann dağınık inançlar­ dan ibaretti.148* Böylece kainatın çeşitli tezahürlerini, m ekan ve za­ man içinde tüm evreni kapsayan bir düzen olarak açıklama girişim i, proto Türk sanılan Çulara atfedilm ektedir. Çular, bu kozmoljiyi anavatanları olan îç Asya’dan getirm işlerdi. Evrensel olma iddiasm da bulunduğundan zamanımız araştırmacıları Çu kozm olojisine ev ­ rensellik veya evrencilik dem ektedirler. Ç u kozmolojisi, gö k v ey e145 T i

S iim e r c e d e

“din-knmek"

Tîn-dirilik, Tin-lenmek mek"

“Din-len-

b i ç i m i n d e k u ll a n ı l m a k t a d ı r . S ü m e r c e d e k i - t i . s ö z c ü ğ ü T ü r k ç e ’d e

d i’y e d ö n ü ş m ü ş t ü r . G e r e y ,

14b

E m e l E s in ,

1^ 7

W . E b erh a rd ,

148

a n l a m ı n a g e le n b u s ö z c ü k , E s k i T ü r k ç e d e

; g ü n ü m ü z T ü r k iy e T ü r k ç e s i n d e is e

a.g.e.,

Türk Kozmolojisine Giriş, Ç inT arihi,

T su n g T u n g -C h a n g ,

İmsdvriften,

-

s .2 1 8 . İ s t a n b u l 2 0 0 1 , s. 1 9 .

A n k a ra 1 9 4 7 , s . 1 9 .

Der Kült der Shang Dynastie im Spiegel der Orake-

W ie s b a d e n ' 1 9 7 0 , s . 2 5 9 .


372 • S İ NAN ME Y D A N

rin tem sil ettiği iki ilkeye dayandığı için d e dikotom i (İki ilkeli sis­ tem ) adım almaktadır ”Hg Bu, “iki ilkeli Sistem e” dayanan

(gök-yer) Türk

kozm olojisinin

aynısı Süm erlerde de vardır.

Enlil-ü biçim inde geçm ektedir. “An” gök’ü (eril), “Ki” ise (dişil) yeri tem ­ sil etm ektedir. O nların birleşm elerinden hava tannsı Enlil doğm uş­ tur. Yani G ök T anrısı An, Enlil’in babası, Ki ise annesidir.150 Süm erce tabletteki - t i - sözcüğü

Süm er kozm olojisine göre

Daha sonra hava tanrısı Enlil yerden göğü ayırmış ve babası An göğü, annesi Ki ise yeri alm ıştır.151

"Süm er düşünürlerinin gözünde evren iki ana unsurdan oluşur; gökyüzü ve yeryüzü. Göğü, altından ve üstünden k em er biçim inde katı bir yüzeyle kuşatılmış çukur bir uzam olarak düşünüyorlardı Gök tannlan burada yaşardı. Yeryüzü y erin yüzeyinden, ölüm ve cehennem ilahlarının oturduğu altmdan düz U r yuvarlaktı Gökyü­ zü ve yeryüzü arasmda bulunan ve onları birbirinden ayıran nefes benzen öz, lil’dir. hava’, ‘rüzgar’, ‘r u h’ (bizim atm osferim iz) Ay, g ü ­ neş, gezegenler ve yıldızlar onlara havayla aym m addeden yapılmış gibi geliyordu, yalnız parlaklık nitelikleri vardı."152

P

“hava”, “rüzgar” gibi anlamlara gelen -lil-yel- diye ifade edilm esi Süm erlerle Türkler

Bu arada Süm erlerde sözcüğünün Türklerde

arasındaki dil benzerliğinin göstergelerinden sadece birdir. Görüldüğü g ib i.Sü m er tanrısı

Enlil’in,

gökle-yeri birbirinden

-ti söz­ (Enlil-ti) hiçinde geçm ektedir. İşte tam da bu noktada Süm erin “gök-yer” evren m odeline birebir benzeyen Türk evren modeline geçtiğim izde ve -ti nin Ö n Türklerde (Çularda) “Gök Tann” anlam ına geldiğini hatırladığım ızda Süm er tabletin­ deki E nlil-ti’nin “Gök Tann Enlil” anlam ına geldiği ortaya çıkacakayırdığı düşünülm ektedir ve ele geçirilen Sümer tabletinde

cüğü Enlil’in hem en yanında

E s in ,

a.g.e.,

s. 1 9 .

S. N o ah K ram er,

A.g.e.,

152 A.g.e.,

s . 9 , 8.3 s.

12-13

Sümer Mitolojisi,

İs ta n b u l

2001,

s. 9 .


3 7 3 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

tır. G erçekten de yukarıda da görüldüğü gibi Enlil, va)

Sûmer Gök (h a­

tanrısıdır Süm er tabletlerinde geçen

diği söylenm ektedir.

Ok,

“ti” sözcüğünün “ok” anlam ına

gel­

herkes tarafından da bilindiği gibi Eski

Türklerin en önem li savaş aletlerinden biridir. At sırtındaki T ürk sa­ vaşçılarının en etkili silahı oktur. O rta Asya’da yapılan arkeolojik kazılarda, açılan kurganlarda çok sayıda ok ucu kalıntısı bulunm uş­ tur, ayrıca değişik mağaralardaki Ö n T ü rk resim lerinde de çok sayı­

Benkü Kaya Yazıtında, Si­ Kurban Ayini Kayası’nda, ok işaretleri ve sem bolleri vard ır.153 A ynca Şivet Ulan’da geyik tasvirli dikilitaştaş154, Uybat’ta bulunan ve at üstünde arkaya doğru dönerek ok atan T ü rk savaşçısının resm edildiği y ıldızlı bakır kabartma155 ve Sulek bölgesinde kaya üzerine kazınm ış zırhlı okçu resmi156 Türkler da ok işareti ve ok figürüne rastlanmıştır. birya’da Kanabas Dağı’ndaki

için ok ’un ne anlama geldiğini açıkça ortaya koym aktadır.

Uhlig,

-ti n in sadece silah anlam ına ok’la aslında bir yaşam etm iştir. O na göre ‘Yaşam, uçan

Süm er tabletlerinde geçen

gelen ok dem ek olm adığını, burada geçen

felsefesinden bahsedildiğini

ifade

bir oktur.’ form ülü Süm er düşünce tarzı ve m antalitesine uygundur; “ Yaşamı “uçan bir o k ” olarak tanımlamak uygarlığın p e k ço k alanın­

da ilerlemiş bir halkın aktivitesini tam anlamıyla yansıtabilirdi,”157 Uhlig bu yorum unda hiç de haksız değildir. Sü m eıier gerçekten de “ok” sözcüğüyle sadece bir savaş aletini değil bir yaşam felsefesini anlatm ışlardır; fakat U hlig’in düşündüğü gibi Süm erler,“Yaşamı uçan bir oka benzeterek” hep gelişen ileri uygarlıklarını anlatmış olabilecekleri gibi, pekala adeta uçan bir ok kadar dinam ik ve hızlı yaşadıklarını da anlatm ak istemiş olabilirlerdi. Kanım ca Süm erlerin yaşamı uçan bir oka benzetm eleri, onlara uzak atalarından (belki at­ lı göçebe) miras kalmış bir düşünceye benzem ektedir. Bence, Uh153 Esin, a.g.e., s. 100-101. 164

E s in ,

Tûrklerde Maddi Kültürün Oluşumu,

15J A.g.e., 156 A.g.e., 157

U h lig ,

r e s im , R 3 4 1 . re s im , R 3 4 2 .

a.g.e.,

.s . 7 3 .

İs ta n b u l 2 0 0 6 , re s im , R 2 5 3 .


374 • Sİ NAN ME Y D A N

lig’in düşüncesinin aksine, yaşamı uçan bir oka benzetm ek, bilim ve kültür alanında dünyanın en önemli uygarlık eserlerini veren, b ü ­ yük bir kültür yaratan M ezopotam yalı Süm erlerin M Ö .3 0 0 0 ’lerde kuracağı b ir benzerlik değildir; çü nkü Süm erlerin “hayatı uçan bir

oka benzetmeleri için hayatlarının m erkezinde som uta anlam da

ok’un

olm ası, başka bir ifadeyle Sü m erlerin okla özdeşleştirilebile­

cek savaşçı bir yaşam tarzına sahip olm aları gerekirdi. O ysaki o dö­ nem de Süm erlerin hayatı özdeşleştirebilecekleri ço k sayıda

öğesi vardı.

kültür

Ü stelik eldeki bilgiler Süm erlerin, öyle at koşturan, ok

atan çok savaşçı bir topluluk olm adığını gösterm ektedir. Dolayısıy­ la Süm erlerin “yaşamı uçan bir oka benzetm eleri” ancak M ezopo­ tamya’ya göç etm eden ö n cek i atalarının yaşam biçim leriyle açıkla­ nabilir. larında

“Yaşam ve uçan ok ilişkisi", Sümerlerin atalarının eski yurt­ “ok” kullanan, savaşçı bir halk olduğunu gösterm ektedir. Bu

tanım a uyan halkların başında h iç şüpesiz Ö n Türkler gelmektedir. Kabul etmek gerekir ki: “ Yaşamı uçan bir oka benzetm e k”, O r­ ta Asya’da ço k esk i çağlarda sonsuz bozkırda özgürce at koşturan, sürekli savaşm ak zorunda kalan ve ok başta olm ak üzere hafif silah­ lar kullanan

ön Türlderin kolayca

kurabilecekleri bir özdeşliktir.

“Ok",“ti* sözcüğü, Ö n Türklerde “Gök Tann” dışında b ir de ba­ boylan nitelem ek için kullnılm ıştır.158 “Batı G öktürk bo y lan , ’O n-Boy’ Türklerinden m eydana gelmiş­

lerdi. Türklüğün en soylu ve en ileri kitleleri olan b u boylar, doğu ve batıda beşer tane olm ak üzere ikiye bölünm üşlerdi. T ü rk yazıtla­ rı ise bu boylara

On-Ok adını veriyorlardı. Boylar için,

böyle bir

ok

değim inin niçin kullanıldığı önem lidir. Bunu bize, yine en iyi ola­ rak, Ç in tarihleri anlatıyorlar. Onlara göre, 5 5 2 senesinde G öktürk devleti kurulurken ordu on bölüm e ayrılm ış ve bu k ıtalan n her b i­ rine de

ok adı

verilm işti. Zamanla b u ask eri kıtalar gelişmişler ve

sonradan birer bo y haline gelmişlerdi. Bu açıklam anın içinde gerçek payı çoktur. Bu görüş, G öktürkleri bizden daha iyi tanıyan Çinlile­ rin güzel ve iyi b ir sezişleri idi.O rdunun bölüm leri zam anla birer bo y haline gelm işlerdi; fakat ço k eski G öktürk efsaneleri T ü rk adlı 158 Esin, Türk Kozmolijistne Giriş, s. 162.


3 7 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

bir ata ile onun on oğlundan da söz açıyorlardı. T ürklerin inancına göre ‘O n -O k ’lar bu on çocu k tan türem iş idiler.”159

Şaşırtan Benzerlikler Bir çok Süm erolog, uzun yıllar süren araştırmaları sonunda Sü­ merlerle Türkler arasında “şaşırtan” ve “düşündüren” benzerlikler olduğunu tespit etm işlerdir. Bu şaşırtan benzerlikler, “Sümerlerin

Türklüğü” tezinin en güçlü kam tlarm dandır. Özellikle sözcük ben­ zerlikleri, “Süm erlerin Türklüğü” tezine burun kıvıran, “ulusal

omurgası kırık aydınları ve bilim insanlarını” çok fazla rahatsız ede­ cek türdendir. İşte Süm erce -Türkçe benzer

(aynı) sözcüklerden

Sümerce

lAddama 2. Tukum 3. Kftnine 4. E 5.Eni 6. Abzu 7. Adda 8. Agga 9. Agrig 10. Ağar ll..Akşak 12. Akuıgal (Sümer kralı) 13. Ama 14. Tibira 15. Azgu 16. Bi B a h a e d d in Ö g e l, s. 1 1 0 .

bazıları:

Türkçe

Atama Tokum Güneşine Ev Evini Absu (deniz evi) Dede (Ata) Ağa Egirig (kumandan) Ağır Aksek Akurkal (temiz oğlan) Ana Temûr (demir) Asku Bu

Türk Kültürünün Gelişme Çağlan,

C .I I , İ s t a n b u l , 1 9 7 1 ,


376 • S İ N A N M E Y D A N

17. Dar 18. Dib 19. Diriğ 20. Du 21. Dun 22. Ekar 23. Enbilulu 24. Enlil 25. Lü 26. Ensi (S ü m e r k ralı) 2 7 . Enten (K ış tan rısı) 28. Gana 29. Ganun 30. Garuş 31.Gaz (Parçalamak) 32. Giş 33. Gişig 34. Gungunum 35. Gutag 36. Gaş 37. Iarla 38. îarlagaş 39. Dagan 40. îtirda 41. Kaş 42. Kişim 43. Ku 44. Lu (E rk e k ) 4 5 . Maş (S ın ır) 46. Men 47. Nammu 48. Manga 49. Nigin (T o p la m )

Yar Yıp Yirik-Yank Tu (D o ld u rm a k ) Tün (K aran lık tan rısı) Evkar (d a ğ ev i) Enbilgılû Anyel (y el-fırtın a tan rısı) Yel (rü zgar) Anisi (G ö ğ ü n sah ibi) Anton (B u z tan rısı) Güne Günün Kanş Ez (E z m e k , p arçalam ak) Yış (o rm an ) E$ig Künkünüm(G ü n e ş le r g ü n eşim ) Gütüg (G ü d en k im se) Kaş Yaralı Yaralı kuş Doğan Otırdı Kaç Kesim Ko (K o y m ak ) U1 (O ğ lan ) Baş (B aşlam ak ) Ben Neme (N e, hangisi?) Yangak (Y an ak ) Yığın


377 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

50. Oae 51. înziir 52. Irra 53. Tuğdu 54. Tuğum 55. Umaş 56. Ur (temizle) 5 7 . Uri (Şeh ir) 58. Uş 5 9 . Uttu (D o k u m a) 60. Zag 61. Tinuru 62. Butuuttum

Üleye (ö d ey e) İncitir İri Tügdü (d ü ğ ü m lem ek ) Tûgûro/Dûgttm Yumuş (iş) Kür (Küreme, temizleme) Ur (şeh ir-Ü rg en ç g ibi) Us (akıl) Û tü (K u m aş d ü zeltm e, ütü lem e)

Sağ160 Tandır161 Butum (Ç ile k )162*

ıa, Dumuzi, Aşrtan, Ganş, Kapkagak Süm erce- Türkçe bu benzer sözcüklerden bazılarının Türkçeyle birebir aynı olm ası, Süm erce ve T ürkçenin ortak kökenli diller ol­ duklarını kanıtlam aktadır. Ö rneğin Süm erce “ADA” veya “ADDA” sözcüğünün Türkçe de de tıpkı Süm ercedeki gibi “ATA” veya “D ED E” biçim inde olm ası; yi­ ne Süm erce “HANA” veya “AMA” sözcüğünün T ürkçe ANA b içi­ m inde olm ası g ib i.... Aynca Süm ercedeki “DUM UZt” ve sonra Babil dönem inde “TA MUZ” sözcüğünün, T ürkçe’deki TEMMUZ ve T ürkm en dilindeki TOMUS sözcüğüyle hem görünüş ve hem de anlam ca birebir aynı olm ası... D om uzi ve Tem m uz her iki dilde de yaz m evsim i için k u l­ lanılmıştır.

160 Diker, a.g.e. s.248-269 161 Oğuz, a.g.e., s. 355 162 Ö.A.Aksoy, Atasözleri ve Deyimler, İÜ, madde: Melengiş, Ankara 1965; H .E r t e m , Boğazköy Metinlerine Göre Hititler Devri Anadolusunun Flora­ sı, Ankara 1974,s.71.


378 - Sİ NAN ME Y DAN

Süm erlerde

“tahıl tanrıçası”na “AŞNAN” adı

veriliyordu. G öre­

vi, tohum ve sebzeleri k oru m aktır.163 “Süm er tahıl tanrıçası” AŞ­ NAN adındaki

AŞ sözcüğü

bugün Türkçede aynen kullanılm akta­

dır. T ürkçe de “ekm ek” başta olm ak üzere temel yiyecek m addele­ rine

“AŞ” denm ektedir.

Süm erce

“NAN” sözcüğü

ise Türkçe

“NÎNE”

anlam ına gelm ektedir. Bu eşitlikten hareket eden Diker, Süm erce

AŞNAN adının T ürkçe AŞ-NÎNE biçim inde ifade edilm esi gerektiği­ ni belirterek, anlam ının da (Yiyecek yapan nine, yani yiyecek tanrı­ çası) olduğunu ileri sü rm üştü r.164 Altıntepe uygarlığını yaratan Ö n T ürklerin kullandıkları kendi­ lerine özgü yazının Sümer çivi yazısıyla şaşırtıcı benzerlikleri oldv ğuna dikkat çeken Mason, Altıntepe yazısında, tıpkı Süm er çivi ya­ zısında olduğu gibi yıldız işaretinin gökteki bir tannçayı, çiçeklen­ miş bir ağacın budağının da buğdayın koruyucu tanrısı AŞNAN’ı ifade ettiğini belirtm ekted ir.165

“MEN”, T ürkçe “BEN”; Süm erce “LÎL”, Türkçe “TUKUM” Türkçe “TOKUM”; Süm erce “AGGA”, Türkçe “AĞA”; Süm erce “AĞAR”, Türkçe “AĞIR"; Süm erce “GA_RUŞ” Türkçe “KARIŞ”; Sümerce “GAŞ" Türkçe “KAŞ”; “Süm erce / “KÎSÎM” Türkçe “KESİM”, Süm erce KAPKAGAK, T ü rkçe “KAPKACAK ve Süm erce “AĞARK1” Türkçe “AĞARTI" biçim inde olm ası, kanım ca Sümerlerin Türk kökenli olduklarının en açık kanıtıdır. Ayrıca, Süm erce

“YEL”;

Süm erce

Sümerler Kendilerine "KÎNGÎR” Derlerdi M ö .3 0 0 0 îe rd e M ezopotam ya’da T ü rkçe’nin gramer yapısına uygun

büldüınlü

bir dil kullanan Sümerlere bu adı veren 1 8 5 1 -

Asurolog Jules Oppert’ti Oysaki Süm erler kendilerine, yazıtlarında geçen ifadeyle KîENGİ veya KtNGİR adını vermişlerdi. 1 8 5 5 yıllan arasında yapılan kazılara katılan

Sümer Mitolojisi, s. 16. a.g.e., s.248 V.M.Masson, Das Land der tausend Stadte, München, rey, a.g.e., s. 127. Kramer,

16^ Diker, 165

1987, s.3 8 -4 0; Ge-


3 7 9 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Burada geçen KtN GÎR, Eski T ürkçe, K î, G İR, yer, y u n , anlam ı­ na gelmektedir. Süm erlerin yaşadıkları yerlere Kır (G ır) yani “uygar­ lık yurdu” dedikleri dikkate alınacak olursa K İN G İR’in Ö n Türkçe olm a ihtimali yüksek bir ihtimaldir. Ayrıca Türkm en-Sahra’da (Ku­ zey Iran) yerleşen eski Türkm en obalarından birinin adı KÜNGÜR’dür.

“Birleşik sözcük olan KÎN-GİR iki basit sözcükten, KİN ve GİR sözcüklerinden oluşmuştur. KİN sözcüğü Sümer dilinde birkaç an­ lamda kullanılmıştır ve bir anlamı da iş demektir. Bu sözcük Türk­ men dilinde müşkil ve zahmetli anlamına gelen KİN sözcüğü ile yan­ sıma bakımından bir, anlam bakımından ise ço k yakındır. İkinci ba­ sit sözcük, GİR(Kİ) ise Sümer dilinde ‘belli bir y er’anlamına gelm ek­ tedir. Bu sözcük Türkmen dilindeki GİR (KİR) sözcüğüyle hem yan­ sıma hem d e anlam bakımından tahminen birdir. N edeni GİR sözcü­ ğü Türkmen dilinde Irmakların çöküntüsünden oluşmuş, bazı yerle­ ri kuru ve çoğunluğu tepelerden ibaret y er anlamındadır. Sümerlerin yurdu da iki ırmağın arasındaki GIR (KIR)’dan ibarettir. Bunlan gözönünde bulundurarak zahmetli KIR diye düşünmek mümkündür. Bilim adamlarının Mezopotamya’n ın ku rak toprağının ço k zahmet is­ temesi konusundaki açıklamaları da bu düşünceye destek veriyor. Türkmenistan'da da eskiden kalm ış harabelerin arasında KA­ LALI GİR, KAPLANIL GİR gibi adlar vardır. Sümerolog Felkenstein bu sözcüğü KENGER ve KENER şeklinde yazıyor.166 Azerbay­ can’ın Tebriz kenti yakınında bir köyün adı da KENGER’dir. Bizim bu y er adının nereden gelip çıktığı konusunda elim izde bilgi y ok; ancak m eselenin ilginç yanı, Felkenstein’in LU-KEN-GER-RA sözü­ nü Sümerli (Mann von Sümer, Sümerce) diye adlandırmıştır.167 Yu­ karıda adı geçen Azerbaycan’daki köyün veya kentin bazı sakinleri kendileri için KENGERLU (Kengerli) soyadını kullanıyorlar. LUKEN-GER-RA sözcüğü ile KENGERLlğ sözcüğü arasındaki benzer­ lik ço k anlamlıdır. Özellikle (LU) ek i her iki dilde de Bir yurda m ensup adam’ anlamma geliyor.* 1^6 Falkenstein,

*67 A.g.e., s. 15.

AdamDas SOmerische, Leiden, 19

•>. s 14.


380 • Sİ NAN ME Y DAN

Bazı bilim adamları b u sözcüğü Kl-EN -G Îşeklinde yazıp, birin­ ci hecesindeki Kİ sözcüğü yer-yurt anlamında veriyorlar. Sümerlerde çoğunlukla adın sıfattan ön ce gelmesini göz önüne alırsak bu şe­ kilde yazılmasının daha doğru olması mümkündür. A ncak hangi şe­ kilde yazılırsa yazılsın bu sözcüğün terkibindeki Kİ sözcüğü yer, yurt veya kıı/gir anlamındadır."168 “ Türkistan’a ait eski adlarda da KENGÜ, yurt adı,, KAGİR ÇA­

YI ve KAN GAR etnik adı bulunması da dikkate şayandır.169 O rhun Yazıtlarında da KENGERE ve KENGÜ sözcükleirnin yurt veya kavim adı olarak zikir edilmesi de ço k anlamlıdır."170

Tann’m n Adı Aynı: Süm erlerde “DÎNGÎR”, “T ürklerde TENGRI”. Süm erlerin gün ışığına çıkarılm asını sağlayan arkeologlardan Fritz H om m el, D iem el, Pöbel, Falkenstein’in okuduğu ilk sözcükle­ rin arasında hem yansım a olarak hem de anlam bakım ından Türkçenin, özellikle de Türkm encenin yapısına uygun kelim elerin olm a­ sı son derece anlam lı ve düşündürücüdür. Ö rneğin, Süm ercede tan­ rı anlam ına gelen “DÎNGÎR”, Eski T ürkçe’de “TENGRΔ şeklinde karşım ıza çık m ak tad ır. Sü m erce DÎN G ÎR sözcüğüyle T ü rkçe TENGRÎ sözcüğü arasındaki “şaşırtan” ses ve anlam benzerliği ço k önem lidir. Dahası, Süm erlerin binlerce yıl önce kullandıkları bu sözcük, günüm üz Türkçesinde çok az bir değişiklikle “TANRI” b içi­ m inde kullanılm aktadır. S ü m e r uygarlığı k eşfed ild iğ in d en b e ri Sü m er d ilin in k ö k e ­ n in i ara ştıra n b ilim in san ları bu d ilin H in t-A vru p a k ök en li ya da Sam i k ök en li b ir d il o lm ad ığ ın ı sö y lem ek le b irlik te ve Sü m ercen in U ral-A ltay dil g u ru b u n d an old u ğ u n u b ild ik leri h ald e b u k o ­ nuda n e d en se ço k d e rin araştırm alar y ap m aktan ısrarla k a ç ın ­ m ışlard ır. B atı m erk ez li tarih in g ü d ü m ü n d en ku rtu lam ay an BaGerey, a.g.e., s.44-45.

Türksoy jurnali. Sayı: 8. Ocak 2003, s. 15-16. Gerey, a.g.a., s. 45.


3 8 1 . A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T AR İ Hİ

till filologlar ve ark eo lo g lar b u g ü n h ala S ü rn erce’n in H int-A vru pa k ö k e n li b ir d il old u ğ u n u g österecek b ir k a n ıt aram aktad ırlar. O y sak i on lar b u kad ar çab ayı Sü m erce ile U ral-A ltay d illerini k arşılaştırm ak için h arcasalard ı b u g ü n b ü y ü k bir ih tim alle Sü m erlerin k ö k en iy le ilgili pek ç o k so ru n u n yanıtı verilm iş o la ca k ­ tı.

Yer Yurt Adlarındaki Benzerlik Toplum sal köken araştırm alannda yer-yurt adlarının da önem ­ li bir yeri vardır. Uygarlıklar arasındaki etkileşim i ya da köken b ir­ liğini belirlem ek isteyen tarihçilerin ve antropologların sıkça baş­ vurdukları yöntem lerden biri-de yer-yurt adlarına bakm aktır. Eğer farklı coğrafyalarda aynı ya da farklı zam anlarda yaşayan iki ayrı uy­ garlık aynı ya da benzer yer-yurt adları kullanm ışlarsa o iki uygar­ lık arasında bir ilişki var dem ektir. Bu ilişkinin boyutunu anlam ak için bu iki uygarlık arasındaki diğer benzerliklere bakm ak gereke­ cektir. , M ezopotam ya’daki bazı yer-yurt adlarının Süm er dilinde h er­ hangi bir karşılığı bulunam am ıştır. Bunun üzerine bilim insanları

Mezopotamya’da Sümerierden önce başka bir halkın yaşadığım ve Sümerlerin başka bir yerden göç edip buraya geldiğini düşünmeye başlamışlardır. Buradan hareket eden bazı bilim inasanları, Süm er­ lerin konuştukları dilin Ural-Altay k öken li bir dil olduğunu da d ik­ kate alarak Orta Asya’daki, yer-yurt adlarıyla Süm erlerin yer-yurt adlarını karşılaştırm ayı denem işlerdir. Ortaya çıkan sonu ç gerçek­ ten şaşırtıcıdır; çünkü özellikle Türkmenistan’daki bazı yer-yurt ad­ lanılın, hatta insan adlarının Süm erlerin kullandıkları adlara birerbır benzedikleri ortaya çıkm ıştır.

Begmyrat Gerey,

Süm erlerin ve Türklerin kullandıkları benzer

yer-yurt adlarının birkaçını şöyle sıralamıştır: 1. Süm erlerde

Aratta (Kent

adı), Türklerde

Aratta,

(Güney Azer­

baycan’da yer adı). 2. Süm erlerde

Kingir,

Kinki (Süm er yurdunun adı), Türklerde


38 2 * S İ N A N M E Y D A N

Küngür Künür, (Kuzey

İran’a yerleşen eski bir Türkm en obası-

n m adı). 3. Süm erlerde

Anü,

(G ö k Tanrısı), Türklerde

Anau, Anew (Aşka­

bat’ın 14 k m doğusundaki kent harabeleri.) 4.

__„

Ur, Uruk (Sü­

Süm erlerde yerleşim birim i, kent anlam ına gelen

Urgenç,

m er kentleri), Türklerde kistan’da k en t),

(Türkm enistan’da ve Ö zbe­

Urmiye (Azerbaycan’da kent adı).

Ayrıca günü­

Uruğ (Uruk) , “tura”, “kura”, “bura”

m üzde Türkm ence’de hanedan, b o y anlam ında sözcüğü kullanılm aktadır.

Ur, Türkçede

, diye kullanılan ve “şehir”, “ahali”, “yer”, “bina” anlam ına gelen kelim elerin kısaltılm ış varyantıdır. Süm er kenti Ur’ a çok uzak olm ayan ve benzeri b ir ad taşıyan başka b ir Süm er kenti de

Uruk’tu. U r-uk, yani U r-ok, “Udun oku” anlam ındadır k i bu da “Ur’un oğlu” dem ektir. Tatarlarda, sahili kurum uş nehirlere, derin hendeklere ve yerleşim birim leri çevresinde çit yerine

“ur” denilmektedir.

“Ur-bu”, “Bu uram - s o ­ k ak , urta -orta, urtak-ortak, birlikte kelim elerindeki ‘ur’ doğru­ dan doğruya ‘şehir’, ‘yerleşim birim iyle’ alakalıdır. ‘Ur-ta’, şeh­ rin m erkez m e y d a n ı, ‘Ur-tak’ bir şehirde yaşayanlara ait toprak kullanılan kanala

Tatarcada

şehir” anlam ına gelm ektedir.171 “Tatar lehçesinde

dem ektir.”172 5. Süm erlerde

Nusi, Nuzi,

(Süm er k en ti), Türklerde

Nusay,

(Aş­

kabat’ın 16 k m güneybatısında eski kent harabesi) ve T ürki­ ye’de

Nusaybin (M ardin’in

6. M ezopotam ya’da

Fara

ilçesi)

(Kent adı), Türklerde

Parab (Farab)

(K ent adı) 7. Süm erlerde

Mada

(Yurt, uygarlık yurdu), Türklerde

Madau

(Türkm enistan’da eski yurt adı.) 8.

Süm er dilinde lerde

Durun

Dur, Duru, Durun (Yerleşm ek, yaşam ak),

durup yerleşm ek) *17 171 Fattah, a.g.e., s.248. 17^ A.g.e., s.249.

T ürk­

(Türkm enistan’da yer adı ve durm ak anlamında

v


383 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

9. 10.

Süm erlerde Gaur (Tepe adı), Türklerde Gavur (Tepe adı) Süm erlerde Agal, Aka] (G ü çlü), Türklerde Alıal (Türkm enis­ tan’da bir il)

11. Süm erlerde

Am

(Yaban öküzü), Türklerde

Amı,

Amuderya

(Ö küz'ırm ağı) 12. Sümerlerde M ari (K en t), Türklerde

Marguş (4 0 . yüz yıllık T ü rk ­

m en antik k e n ti)173 Süm erlerin Türk kökenli olduğunu iddia edenlerden biri de ünlü Macar tarihçisi Rasoney’dir. Rasoney: “Yazılı tarihlerden bin­

lerce yıl önce Çin’de Hindistan’da M ezopotamya’da, Anadolu’da ve Orta Asya’da öyle kültür unsurlarına rastlanır ki, bunların hareket noktasını Stepe (Bozkır) kültürlerinde aramak gerekir.Ancak bu za­ manlarda onlara Türk denmiyordu.'’ diyerek, açıkça Süm erlerin Türk k ök en li olduğunu ileri sürerken, başka bir Macar tarihçisi

van Fodor,

fet­

Süm erlerin Macar Türkleriyle akraba olduklarını düşü­

nüyordu. Fod or, bu düşüncesini: “Sümerler ve Macarlar, Yahut Ural

Halklarının Birbirleriyle Yakın Akrabalıkları Var mıdır?" adlı bir m a­ kalede dile getirm işti.174 Süm erlerin Türklüğüne yönelik bu nca yabancı çalışm aya kar­ şın yakın zamanlara kadar Türkiye’de Süm erlerin Türklerle ilişkisi­ ni dil bakım ından inceleyen sadece iki önem li araştırma yapılm ış ol­ m ası üzücüdür.175 Bu durum , Atatürk’ün “Süm erler T ü rk ’tür” diyen tarih tezini görm ezlikten gelen “ulusal omurgası kırık” ve “genel ka­ bulleri sorgulamaktan kaçman” tarih anlayışının doğurduğu bir so­ nu ç olsa gerekir. 17 3 Gerey, a.g.e., s.40-49. 1^4 Istvan Fodor, Are The Sumerians and The Hungarians or The Uralic People Related? Current Anthrophology , No: 12, 1 9 7 1 , s. 2 1 5 -2 2 5 . 175 b u çalışmalar şunlardır: Mebrure Tosun, Sflmer Dili ile Türk Dili Arasın­

da Karşılaştırma, Atatürk, Konferanslar IV, Ankara 1973, s. 147-168; Os­ man Nedim Tuna, Sümer Türk Dillerinin Tarih İlgisi ve Türk Dilinin Ya­

şı Meselesi, TTK Yayınlan, Ankara 1997.


384 • Sİ NAN ME Y DA N

Sanat Benzerliği “ÖKÜZ BAŞI” ■ Süm erlerle T ürkler arasındaki k ök en birliğinin açık kanıtların­ dan biri de

“öküz başı” figürüdür.

Alüntepe’de ele Mezopotamya’yı Orta

O rta Asya’daki

geçirilen M Ö .4 0 0 0 ’lere ait öküz başı heykeli,

Asya’ya bağlamaktadır. Bu

"öküz başı” heykelinin

gözlerinin ve kulaklanm n biçim i,

yontu biçim i ve boynuzların kıvırmt ve boyutları ve hatta, ölçüleri Süm er öküz başıyla özdeşleşm ekte, A ltıntepe’de bulunan öküz başı heykelleri Süm er m ezarlarından çıkan öküz başı heykellerine bire­ bir benzem ekted ir.176 Altıntepe öküz başıyla Sümer öküz başım yan yana geitirince her ikisinin de aynı sanat anlayışının ürünü olduğukolayca görülecektir.Burada anlamlı olan sadece öküz başı heykelle­ rin in benzerliği değildir, asıl anlamlı olan Süm er öküz b aşının M Ö .2 5 0 0 ’lerde, T ürkm enistan’daki (A ltıntepe) öküz başının ise çok daha önce, M Ö . 4 0 0 0 ’lerde yapılmış olm asıd ır.*177 Bu durum

Sümer

öküz başının Orta Asya kaynaklı olduğunu kanıtlam aktadır.

Ayrıca

Orta Asya’da ve M ezopotam ya’da yapılan arkeolojik kazılarda çok sayıda öküz başına rastlanm ası Süm erler ve Türkler için “öküzün” kutsal kabul edildiğini de gösterm ektedir.178 Süm er öküz başıyla T ürk öküz başı arasındaki şaşırtan sanatsal benzerlik dışında başka bir şaşırtan b en zerlık de Süm ercede öküze

GUD, Türkçede

ise

UD denilm esidir.179

Atasözlerindeki Benzerlik İlk edebi ürünler Süm erlere aittir. Destanlar, m itoloji, kaside, ağıt ve öğütler olgun bir ifadeyle kil tabletlere yazılmış ve bu kil tab­ letlerin birçoğu günüm üze kadar ulaşm ıştır. Bu tabletlerdeki edebi 17,7 Masson, a.g.e., s. 4 1 -4 3 ; Gerey, a.g.e., s.128. 177 Jean Claude Margueron, Die Gressen Kültür der W ell, München, 1989, s. 148; Gerey, a.g.e., s. 121. 17® Margueron, a.g.e., s .190; Gerey, a.g.e., s.121. 1711 Turan, a.g.e.s. 1


3 8 5 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

ürünler arasında atasözleri çok dikkat çekicidir. O ndan daha dikkat çekici olan ise bu Süm er atasözlerinin aynen ya da ço k az değişik­ likle bugün bile A nadolu T ürkleri arasında kullanılıyor olm asıdır .. işte, 4 0 0 0 yıl önceki bazı Süm er atasözleri ve bugün Anado­ lu ’da kullanılan Türk atasözleri arasındaki düşündüren benzerlik:

Sümerce d e “Tilkiyi görm eden taşınasım yapm ak ”. Türkçe’de, “Dereyi görmeden paçaları sıvamak

“H içbirşeyi olmayan rahat u y u r”. Türkçe’d e “Malm var mı der­ din var. ” İy i giyen kimsenin önünde herkes eğilir. ” Türkçe’d e “Ye kür­ küm ye. ” “El ele adamın evi yapılır/ Mide m ideye adaman evi yıkılır ” Türkçe’de “Ç ok e l işte, az el aşta. ”

“Çiftleşmeden gebe kalınmaz, yem eden şişmanlanmaz. ’’ Türkç e d e “Ateş olmayan yerden duman çıkmaz.*

“Düşmana saldırırsan düşman da sana saldırır. ” Türkçe’d e “Sa­ na yapılmasını istemediğini başkasına yapma.”

"Boynu kesilm iş olanm boynunu sen de kesm e. ’’ Türkçe’de “Düşme bir de sen vurma. ” “ölü m Tanrıçası’na beni yaşat deme. ” Türkçe’d e “Olmayacak duaya amin deme. ” “Bela Tanrılardandır. ” Türkçe’d e “Hayır ve şer Allah’tandır. ” “Köpeği olmayan şehirde, tilki müfettiş olur. ” Türkçe’d e "Koyu­ nun olmadığı yerde keçiye Abdurrahman çelebi derler. ” “Bugün gideyim diyor, yann gideyim diyor, boş vakit geçiri­ yor. ” Türkçe’d e “Bugünün işini yarma bırakm a”180 J ü r k ç e ’de bugün aynen kullanılanlar

“A çık Ağza sin ek girer, ” “B algibi adam .” “Ay gibi güzel” 180 Çıg, Ortadoğu Uygarlık Mirası, s 71-74.


38 6 « S İ N A N M E Y D A N

“Aslan gibi saldırm ak." “Yağ gibi erim ek. ” 'Ayağını yere sıkı bas. ” “Tatlı dilyılam deliğinden çıkarır."181 Aradan 5 5 0 0 yıl gibi çok uzun bir zam an geçm esine karşın, Sü­ m er atasözleri ve deyim lerinin benzerlerinin ya da aynılarının b u ­ gün A nadolu'daki T ürkler tarafından kullanılm ası, Süm erlerle T ürkler arasındaki ilişkinin “yaşayan” kanıtıdır. Süm erlerle Türkler arasındaki etnografik benzerlikler ise mü­ zik, falolık-büyücülük ve özellikle din gibi sosyal ve kültürel alan­ larda

yoğu nlaşm ıştır.

Sümer ve Türk Kozmolojileri Arasındaki Benzerlikler Süm er dini ve Süm er kozm olojisi Eski T ürk dini ve Türk k oz­ m olojisinin birerbir kopyasıdır. Süm erlerle T ü rkler rasındaki

birliğinin en

güçü kanıtlarından biri bu

köken

din benzerliğidir.

1. Gök Tann İnana Süm erlerde tanrıların

gök yüzünde olduklarına ve “doku” deni­

len bir yerde toplandıklarına inanılırdı. Süm er kralları yer yüzünde

tanrıların vekili sayılırdı.182 Türklerde de önceleri ço k tanrıların sonra da tek Tanrı’nın gök­ yüzünde yaşadığına inanılırdı, Türkler bu inançlarından dolayı din­ lerine

“Gök-Tann Dini”

adını verm işlerdi.Türklerde de hakanın

G ök- Tanrı tarafından ülkesini yönetm ekle görevlendirildiğine ina­ nılırdı. (Kut inancı) Hakan kendisini Tanrı’n ın yer yüzündeki vek i­

Hsiung-Nulann hakanı, göğün oğlu, ya­ Asya Hunlarının h ü ­ “Tengri Kut” adı veriliyordu.183 “Afete Çin hakanlan-

li olarak görürdü. Ö rneğin,

ni “Tengri K u tu la d ım almıştı. M Ö.3.yüzyılda küm darlarına

381 A.g.e., s. 71-74. 18^ A.g.e., s.62. 183 Muzaffer Sencer, Dinin Türk Toplumuna Etkileri, İstanbul 1974, s.31-33.


3 8 7 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

na gönderdiği mektuplarda kendisini g ök ile yerin doğurup ve gün ile aym tahta çıkardığı Hunkrm ‘Büyük Taun Kutu’ diye tanıtıyor­ du .”184 Eski Türklerde hüküm darın tanrısal bir güç sahibi olm ası, ya da tanrıların yeryüzündeki gölgesi olarak kabul edilm esi anlayışı Mezopotam ya’da Süm erlerde de vardı. “Mezopotamya’da krallar, kral, din adamı (En) yerinde, tannknn yeryüzündeki en üst derece­ deki vekili ve temsilcisidir ’185

2. Gök-Yer Evren Modeli Süm er kozm olojisiyle Türk k ozm olojisinin evren algısı nere­ deyse aynıdır. Süm erlerde

modeli,

gök-yer

olarak sem bolize edilen

Eski Türkelerde tamı tam ına

gök-yer olarak

evren

ifade edilm ek­

tedir. Birçok Süm er tabletini çözen Kram er’e göre Süm er evren m o­ deli kısaca şöyledir:

“Sümer düşünürlerinin gözünde evren iki ana unsurdan oluşur; gökyüzü ve yeryüzü. Göğü alandan ve üstünden kem er biçim inde kan bir yüzeyle kuşatılmış çukur bir uzam olarak düşünüyorlardı, g ö k tanrıları burada yaşardı. Yeryüzü, yerin yüzeyinden, ölüm ve cehennem ilahlarının oturduğu alandan oluşan düz bir yuvarlaktı. Gökyüzü ve yeryüzü arasmda bulunan ve onları birbirinden ayıran nefes benzeri öz ‘lil’ dir. Hava, rüzgar, ruh, Ay, Güneş, gezegenler ve yıldızlar onlara havayla aym m addeden yapılm ış gibi geliyordu, yal­ nız parlaklık nitelikleri vardı"186 Evrenin Süm erce karşılığı, sözcüğü sözcüğüne mına gelen

“an-ki” dir.

düzenlenm iştir. G ök, yukarıdaki uzayı kapsar ve

l ı

“gök-yer” anla­

Evren, gök ve yere ait alt bölüm ler halinde

gök tanıdan bura­

A.g.e., s. 53-54. tmanuel Geiss, Epochen utıd Strukturen Grunchüge einer Untversalgeschichte türdie Oberstufe am Main 1994, s.16; Gerey, a.g.e., s. 65. Kramer, Sümer Mitolojisi, s. 12-13.


388 • Sİ NAN ME Y D A N

da oturur. Yer ise, aşağıyı, yeraltını kapsar ve

ıdan (yer tanıdan) burada

ölüler dünyasının tan­

oturur.”187

Süm er tabletlerinden elde edilen bilgilere göre, Süm erlerin ev­ renin yaratılışı hak k ın d ak i düşünceleri şöyle özetlenebilir: 1.

1. Başlangıçta ilksel deniz vardı; k öken i ve doğuşu konusunda b ir şey söylenm em ektedir. Kramer buradan hareketle Süm erlerin onu her zam an varm ış gibi düşünm üş olabileceklerine in an ­ m aktadır.

2.

ilksel deniz, gök

ile yerin birliğinden oluşan

kozmik dağı m ey­

dana getirdi. 3.

insan biçiminde kişileştirilm iştir. Gök tann Eril “An” yer tanrısı dişil “Ki” birleşti ve onların birleşim inden “ENLÎL” doğdu.

Tanrılar ve

4.

Hava Tarısı (G ök T anrı) Erdü yerden göğü ayırdı ve babası An göğü ele geçirirken anası

Ki yeri

ele geçirdi. Ve daha sonra En-

lil ile annesi Ki’n in birleşm esinden evrenin düzenlenm esi, insa­ n ın yaratılışı ve uygarlığın kuruluşu başlad ı.188 Sümer kozmolojisine göre Evren’in biçimlendirilmesinde pek çok tanrının görev almasına karşın, bu konuda en önem li iş

hava tanrısı

olarak bilinen Enlü’e düşmüştür. Enlil, Evren’in en önemli varlığı olan insanın tüm ihtiyaçlarını

su tanrısı Enki’yle

birlikte karşılamıştır.

“1'yi günlerin gelm esini sağlayarun hava tanrısı Enlil olduğunu öğreniyoruz Topraktan tohum çıkarmayı, ve ülkeye hegah, yani bolluk, bereket ve mutluluk getirmeyi akim a koyan Enlil’dir. İnsan tarafından kullanılan tanm aletlerinin ilk örnekleri olan kazm aya ve belki sabana da ilk biçim veren yine bu aym Enlil’dir: Çiftçi tann Enten’i sadık ve güvenilir rençberi olarak atayan odur. Diğer yandan bitki tannçası Uttu’y a yaşam veren su tanrısı Enki'diı. Dahası, ger­ çekte yeryüzünü, özellikle Sümer ve onu çevreleyen kom şuhnnm bulunduğu bölgeyi düzenleyen Enki’dir. Sümer, Ur ve M eluhha’run yazgılarım o belirler ve belirli işler için ikinci derecede ilahlar atar. 187 A-g.e., s.86. 188 A-g.e., s.83.


389 - A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Sığırakmı ve tohumlarım çoğaltmak için sığır tannsı Lahar'ı ve tahıl tanrıçası Aşnan't gökyüzünden yeryüzüne Enlil ve Enki, hava tanrı­ sı ve su tannsı birlikte gönderm işlerdir. ”189 Süm erlerin dini

çok tanrılıdır

Süm er tanrıları önem lerine göre

belirli b r hiyerarşik düzen içindedirler. En büyük tanrı doğanın dört gücüne egem en olan G ök tanrısı A lad ır.O n d an sonra hava ve yel tanrısı EN -LlL gelir ve daha sonra da yer-su tanrısı E N -K l kendini gösterir. Son olarak da yerin ulu tanrısı NÎNHURSAK öne çıkar. Bu dörtlü Süm er tanrılar dünyasının en üst katında otururlar. Dünya­ daki tüm güçleri ve varlıkları planlayıp yaratanlar bunlardır. Fakat zam anla bu dört tanrının işlevi ve önem inde değişikler olm uştur. M Ö. 4 0 0 0 ’lerden sonra AN bir süre en büyük tanrı olamaya devam ederken, M Ö .2 5 0 0 ’lerde EN-LİL onun yerini almıştır. Sonraları E N U L ’in NÎN-LtL adlı bir genç kız tanrıçaya hürm etsizlik ettiği için d i­ ğer tanrılar tarafından yeraltına sürgün edilm esiyle birlikte tanrıla­ rın önderliği E N -K l’ye geçm iştir.190 E N -K l’nin kızı ÎN-ÂNNA Süm erlerde güzellik sem bolüdür. Yu­

nanlıların aşk ve güzellik tanrıçası Afrodit (Rom a’da Venüs) înanna, örnek alınarak yaratılm ıştır.(Kram er, 1 9 7 2 , s. 1 0 2 - 1 0 5 ) 191 Süm er kozm olojisiyle Türk kozm olojisi arasındaki benzerlikle­ re evren modelleriyle başlam ak yerinde olacaktır. Yukarıda ifade edildiği gibi Süm er evren m odeli yer-gök unsuruna dayalıdır. “Yerg ö k ” unsuruna dayalı evren m odelinin E sk i Türklerde de görülm e­ si gerçekten düşündürücüdür.

“Yer-gök” evren m odeli Eski T ürklerin öz kozm olojisidir: “Ka­ inatın bütün tezahürlerini gö k ve yiı/su tem sil ettiği birbirine zıt, fa­ kat birbirini tamamlayan iki evrensel nefesten oluşm uş olarak kabul ed en sistem, proto Türk v e Türklerin en eski, belki d e öz kozm olojisiy d i”192 1®9 A.g.e., s.87. A.g.e., 66-142.

191 Emin Bilgiç, Sümerler Maddesi, Türk Ansiklopedisi, C.XXX, s.122. 192 Esin, Türk Kozmolojisine Giriş, s. 19.


390 • S İ NAN ME Y D A N

Eski Türklerde de Süm erlerdeki gibi gök ve yerden sorumlu tanrılar vardı. T ürkler G ök Tanrısını aynı zamanda bir hüküm dar olarak düşünürlerdi ve ona “Tengri kan” (tanrı han) derlerdi. 193 T ü rk kozm olojisinde G ök tanrıdan so n ra gelen en büyük tanrı “Yîr tengri han” (Yer tanrı han) dır. Türk kozm olojsinde “yir tengri ka­ nı” da “gök tengri kanı” gibi zaman kavram ının bir yönüydü ve yergök zaman çarkın ın dolanım ı içinde buluşuyordu. “K ök Türk döne­ m i m ezarlarındaki sanat eserlerinde, m adeni levhalarda ve Tonyok u k ’un tapınağında duvara asılm ış toprak m askelerde görülen baş­ lar, bazen gök, bazen de yer tanrısı olarak yorum lanm ıştır.”194 Eski T ürklerin tanrıları da tıpkı Süm er tanrıları gibi çoğunlukla gökyü­ zünde yaşarlardı. Türklerde

yer ve göğün birbirini tamam ladığına inanılırdı. Eski Bahaadin ögel, Türklerdeki ‘Yer-gök” dü­

Türk kültürü uzam anı

şüncesi hakkında şu değerlendirmeyi yapm aktadır: "Yer ile g ö k h er

ikisi d e birbirine bağlı, kutsal birer varlık idiler. Yer d e gök insanla­ ra özellikle d e TürH ere iyilik getirirlerdi G erek Göktürk ve gerekse sonraki çağlardaki Türkler yardım isteyecekleri zaman hem gökten hem de yerden, h er ikisinden birden yardım dilenirlerdi Ant ve y e ­ m i içerlerken de gökle beraber y e r üzerine de yem in ed erlerd i 'Gök ve y er’ şeklinde söyleyen eski Türkler, göyü öne getirm ek yolu ile ona daha fazla önem veriyorlardı. Sonradan biz ise Y er ve G ök şeklinde söylem eye başladık. Bu söyleyiş tarzımızda eski önasya kültürleri ile Iran’m da tesirleri vardı."195 Süm er dini ile eski T ürk dini arasındaki en önem li benzerlikler­ den biri de her iki dinde de

gök ve yer tanrılarının diğer

tanrılara

oranla çok daha önem li olm alarıdır.

“Sümerlere ait en eski metinler, kötü tanrıların kahrından k o ­ runmak için din adamları tarafından ifade edilmiş forryi'dlerden iba­ 193 N.Orkun, Eski Türk Yazıdan, 1, İstanbul 1936-41, s. 130; Esin, Türk Kozmolojisine Giriş, s.59 194 Esin, a.g.e., s. 75. 1 9 5 .Ögel, a.g.e., C .ll s .163-164.


391 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

rettir.Bu dualar devamlı olarak g ö k ve y er tanrılarının adlarıyla iliş­ kidedir. Onlar diğer tanrıların üstünde en güçlü tanrılar olarak m ey­ dana geliyor. Babil’in en esaslı panteonlarının arasında Sümerlerin en ulu üç tanrısı daha görkem li görünmektedir. Bunlar ANU (G ök tannsı), EN-LİL (Hava tanrısı, y el tanrısı), EN-KÎ (yer tanrısı) re bu­ nun gibi d e EA (E, Stimerce ev dem ektir.) yani yer ile g ö k aralığını dolduran hava hacm ine sadece yardımcı olarak girmiş Ay durağan­ dır. Aynı inancı biz günüm üze d ek Şamanizm! koruyagehniş Şa­ malılarda da görüyoruz. Burada da, yukarıda görüldüğü gibi, g ö k ve y er tanrıları en esas rol oynamaktadırlar. En eski Türk yazıtlarında da ilkel kozm olojideki mavi g ökte “G ök Tann” ve kara y erd e ise Ya­ ğız Yer’ başladığını öğreniyoruz. Bu ikisinin aralığında ise ‘ İnsan dünyası’yerleşiyor. Gök, hem kudret, hem de cöm ertlik yapıcı (be­ reket verici) ve hayır sembolüdür. Onun adı devamlı olarak yalnız tek başına veya y er ile birlikte geçm ektedir."196197

B.Gerey, an

çok tanrılı dini inan­ Türkmenistan olduğunu ileri sürm ekte­

Gök T a n n ’nın özel bir yeri olan

ilk ortaya çıktığı yerin

dir. O rta Asya’da “G ök T a n ıı’n ın ” egem en olduğu ço k tanrılı inan­ cın ortaya çıkm ası

Anau (Anav) uygarlığının yaşadığı

dönem e denk

gelmektedir. (Türklerdeki çok tanrılılık konusunda ileride bilgi ve­

Gerey, Anav’dan göç eden Türklerin berberleinde bu inancı da Mezopotamya’ya götürdüklerini düşünmektedir. Anav'dan göç eden Süm erlerin gök tanrılarının adının AN-U olm a­ sı da bu düşünceyi güçlendirmekLedir. ANU sözcüğü Türkm ence ANEV sözcüğü ile aynı anlama gelmektedir. rilecektir.)

Ayrıca burada gözden kaçırılm am ası gereken en önem li nokta

DlNGlR (tanrı), adını verirken, TÎNGRİ adını verm eleri ve Süm erlerin yel, yer ve diğer tanrılarına ise EN (iye, sahip, pir) takma adını koym alarıdır.107 Sümerlerin kendi gök tanrılarına

T ürklerin

"Arkeologların günüm üze kadar Türkm en topraklarından orta­ ya çıkardığı çeşitli tanrıçaların hem d e kutsal öküzlerin ço k sayıda196 Friız Honnnel, Etnologie und Geographic Des Alien Orients, München 1925, s.21-22: Gerey, a.g.e., s.62. 197 Gerey, a.g.e., s. 81

#


39 2 • S İ N A N M E Y D A N

İd heykelleri d e bu fikre tem el oluşturmaktadır. Ç ünkü onlarm h ep ­ si Mezopotamya’da tekrar oluyor. Eski Türkmenistan ile eski M ezo­ potamya arasındaki birbirine denk gelen yer-yurt ve insan adlarım da buna eklem ek m üm kündür. Bu fikri daha güçlü destekleyen başka bir delil d e Am erika’m n ünlü bilim adamı Durant’m dünyanm e n eski uygarlık beşiklerinin başında A nev (Anau)’ün gelm esi, hem de uygarhğm çeşidi görünüş­ leri yönünden ‘tek tannahk’ inancının ilk k ez Türkistan’da (Orta Asya’da) ortaya çıktığı konusundaki bilimsel açıklamalardır.”198 Süm er diniyle Türk dininin ortak k öken li olduğunu gösteren'

“yıldız” resmidir. AN yani GÖK sözcüğünü sim gelem ektedir. Kra­ ayrıca DlNGÎR, yani TANRI sözcüğünü simgele-,

en önem li kanıtlardan biri Süm er çiv i yazısındaki Bu yıldız, Süm erce

mer,

aynı işaretin

m ek için de kullanıldığını ile ri sürm ektedir.199 Süm erce AN “g ök”

“gök” gök ve tannrun özdeşleş­

için kullanılan sim genin (yıldız) “tanrı” için de kullanılm ası, ve

‘tanrının” aynı

sem bolle ifade edilm esi,

tirilm esi, akla eski T ürklerin

GÖK TANRPsını

getirmektedir.

gök-yer evren modeli ve bu modeli şekillendiren ve yöneten gök ve yer tan­ rıları vardır. Ayrıca buna ek olarak Türklerde de Süm erlerdeki gibi “yer tannsı” yalnız değildir, onunla birlikte olan, yer tanrısına eşlik eden ve onu tamamladığı düşünülen bir de “su tannsı” vardır. Bu n e­ Görüldüğü gibi Türklerde de Süm erlerde olduğu gibi

denle Türk kozm olojisinde de tıpkı Süm er kozm olojisinde k i gibi yer ve su birbirini tamamlayan iki unsur olarak düşünülm ekte ve bu düşünce her iki kozm olojide

“yer-su” biçim inde

ifade edilmektedir.

3.Yaratılış Mitlerindeki Benzerlik Eski Türkçede

“yer-su” yeryüzü dem ektir.

O ysaki sadece “yer”

kelim esi belirli bir yere karşılık olarak kullanılm aktadır.200 N itekim *9® Will Durant, Kulturgeschicte der Mensdhheit, Köln 1985, s .109-116; Gerey, a.g.e., s.81. 199 Kramer, Sümer Mitolojisi, s 190. G. Doerfer, II. madde 888 , G.Clauson, An Etymological Dictionary of


3 9 3 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Süm erlerde de Gök tanrı AN, ın yanında

yer-su tanrısı EN-Kl yer al­

m aktadır. Türk kozm olojisinde de tıpkı Süm erlerde olduğu g ibi yer ve g ök kadar hatta onlardan daha fazla “su”yun yeri vardır.

"Süm er düşüncesine göre ezelden ebed e kadar kalan varlık su­ dur. H er şeyin kaynağı ve mayası sudur. Bilim , evren kendi gök kubbesi ile, yeryüzü, y er ile g ö k arasım dolduran atm osferde ışık saçmakta olan sayısız yıldızlar, ay, gün , yaradılış ve yaşayış, bu cüm ­ leden olarak insanın yaradılışı ve uygarlığı gelişm e ortamı, bunların hepsi o sudandır."201 Süm erlerin

suya

yükledikleri derin anlam eski Türklerde de

karşımıza çıkm aktadır.

Türk kozmolojisinde yeryüzü Ç in’de

olduğu

gibi denizler içinde yüzen dört köşeli bir düzlük olarak algılanıyor­ du. Eski Türkçede buna:

“Tört taluy ügüz içinteki yer ” deniliyor­

du.202 Bir sırukun (sırık, şutun,destek) sular üstündeki yeryüzünü desteklediği düşünülüyordu.203

Wilhelm Radolf, (1 8 3 7 -1 9 1 8 )

çok eski çağlara ait T ürklerin ya­

ratılış destanına göre -tıpkı Süm erlerde olduğu gibi-

yaratıldığına inanıldığını

her şeyin sudan

ileri sürm ektedir:

“Su uçsuz bucaksız su ....Y a ln ız su yaratılmıştı. Zaman ve y er daha yaratılmamıştı. Sudan başka h enü z hiçbir şey yoktu. Evren uç­ suz bucaksız sularla kaphydı. Yer, gö k yaratılmadan ön ce h e r şeyin su olduğu bu yokluk içinde bir Tanrı Kara Han vardı, bir de su.”204 % Türkler) yeryüzündeki kutsallıklara ’Yer v e su ’lar derlerdi. ( ...) Türkler Yağız y er derler iken yerin sonsuz derinliklerini ve ka­ ranlıklarım da düşünürlerdi. Bu düşünce onlara korku ile karışık bir Pre-Thirteenıh Century Turkish", "yer"' Nakleden Esin, Türk Kozmolo­ jinse Giriş, s .19. Kramer, Mezopotamien, Hamburg, 1971, s.98. Nakleden Gerey, a.g.e., s. 57. 202 F.W.K.Muller, "Zwei Pfahlinschriften aus den Turfan Funden “, s. 36. Nakleden Esin,a.g.e., s. 40. 203 Esin, a.g.e., s.41. 2(34 Seyit Kemal Karalıoğlu, Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1973, s.47.


394 • SİNAN MEYDAN

ürperti verirdi. ( ...) Türklerin üzerinde yaşadıkları y er ve sular, ay­ nı zamanda Türklerin koruyucusu idiler. G öktürk yazıtlarının de­ dikleri gibi, ‘ Türk y er ve sulan Türk bodunu y o k olmasm diye bu­ dun olsun diye’ onlara yardım etm işlerdi Tıpkı Türk tanrısı gib i bir de T ü rk y er sulan’ vardı ( .. .) Yazıtlarda T ü rk tanrısı ile kutsal Türk y er sulan şöyle dem iş’şeklinde cüm lelere d e rastlanıyordu."205 D ünyanın yaratılışı konusunda Süm erler ve eski Türkler benzer

Sümer ve Eski Türk yaradılış mitleri arasındaki benzerlikler şöyle sıralanabilir:

m itlere sahiptirler. belli başlı

1.

Her iki m ite göre de başlangıçta sadece

2.

Tanrılar ile dev ya d a şeytanlar arasında devamlı bir m ücadele­

su vardı.

n in olm ası ve sonuçta tanrıların kazanm ası 3.

Yaratılanların benzer nedenlerle cennetten kovulmaları: Yaratıl­ m ışların gururu yüzünden tanrılarla yarışm ak istemeleri.

4.

H er iki varyanta da tanrılar henüz insanlardan çok farklılaşma­ m ışlar, insana benzer, ancak insan üstü niteliklere sahiptir-

ölü Gömme Geleneğindeki Benzerlik Süm er diniyle Türk dini arasındaki benzerliklerden biri de "ölü göm m e geleneği”nde karşım ıza çıkm aktadır. Süm erler ve Türkler

eşyalarıyla birlikte gö­ Mezarın hazırlanış biçimi ve ölünün yanma konulan eş­ yalar şaşırtıcı derecede birbirine benziyordu. Süm er mezarlarından ölülerini birbirine tıpatıp benzeyen mezarlara

müyorlardı.

çık a n eşyaların niteliğinin eski T ü rk kültüründe çok önem li anlam ­ lar taşım ası, Süm erlerle Türkler arasındaki

köken birliğinin

çok

güçlü kanıtlarından biridir. Süm er kazılarını yürüten

Woolley, 1 9 2 7 - 1 9 2 8 Maşkalamdug adlı

evinin prensi olduğu düşünülen

kışında krallık bir erkeğin ce­

sedinin yeraldığı tam am en sağlam kalm ış bir mezara rastlam ıştır. 205 Ögel, a.g.e., C.ll, s .164-165. 2®6 Gerey, a.g.e., s. 71


395 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

Mezarın açıldığı kazıyı izleyen Woolley gördüklerini dakikası daki­ kasına şöyle kaydetm iştir:

“O en büyük kral mezarlarından birinin kıyısına göm ülm üştü ve donatım zenginliğiyle diğer mezarlardan ayrılıyordu. Dik olarak toprağa saplanmış b ir mızrağm varlığı orada b ir sürprizle karşılaşa­ cağımızın ilk göstergesi gibiydi Mızrağı takip ettiğim izde, ucunun altm b ir deftere sabitlenmiş olduğunu gördük. Onun alanda ise, mezarm köşesine uzanan ve çukuru kaplayan ahşabm çürüm esiyle belirgin hale gelen bir delik bulunuyordu Alçak bir zem ini olan m ezar alışılandan biraz daha büyük olmasına rağm en, norm al bir görünüm deydi. İçindeki tahta tabutun ü ç yarımda kurban için y ete­ rince boşluk vardı Baş taraf boyunca, uçları aşağıya doğru saplan­ m ış mızraklar vardı ve aralarına kaymaktaşıyla kil kaplar konulm uş olduğunu gördük. Tabutun yarımda m uhtem elen kabartmalarla be­ zenm iş b ir kalkan kalmüsmm üsütnde, ikisi altınla kaph olan bakır hançer ve keskilerin yam sır, çoğu yivli olan 5 0 ’den fazla bakır ve güm üşten kap, küp ve tabaklar, aynca taş ve kilden kaplar bulun­ du. Mezarm yaka ucunda ise yin e mızraklarla birlikte, çakmak taşı, keski ucu, form unda b ir takım oklar vardı Ancak en büyük sürprizle tabutun üstündeki toprağı kaldırdı­ ğım ızda karşılaştık. Ceset, h er zamanki gib i sağ tarafta duruyordu. Bedenin etrafında, altm b ir ha nçer ve halkayla sabitlenm iş lapis ta­ şından yapılma bir bileği taşırım asıh olduğu çürüm üş bir kem er bu­ lunuyordu. Gövdenin önünde lapis, altm ve incilerden oluşan kati bir kütle duruyordu. Ellerin arasına ağır bir altm kase yerleştirilm iş­ ti. Bunun hem en yamnda yine alandan yapılma büyükçe ve oval bir kase daha vardı Başm arka tarafında m idye şeklinde altm bir lam­ bayla, b ir kase konulm uştu. Sağ omuza bir çift balta dayanmıştı ve sol om uzun yarımda da yine norm al formda bir balta vardı Cesedin hem en arkasına bilezikler, inciler, muskalar, yatım ay şeklinde kü­ p eler ve altm telden yapılm ış helezon yüzükler yığılm ıştı. K em ikler öylesine çürüm üşlerdi ki, iskelederin o bildik kor­ kunç görüntüsünden eser kalmamıştı. Ancak birkaç parça ufalanmış toprak ölünün konum unun tespit edilm esine yardım a oldu. Ç ürü­ m üş kafatasım örten m iğfer özellikle göz kam aştm oydı. İşlenm iş al­


396 • S İ N A N M E Y D A N

andan yapılm ış olan m iğfer, yanaklara kadar inerek yüzü koruyan ek parçalara da sahipti. Peruk şeklinde yapılmıştı ve kabarık bukle­ leri oluşturan saçlar ince çizgilerle tek tek gösteriknişti.O rtadan ay­ rılm ış yassı, dalgalı buklelerle sarmalanan m iğferin etrafına bir bant dolanm ışa. Arkasında ise örgülerinden oluşan kü çü k b ir topuz var­ dı. Aim bandm ın altmdan g eçen bukleler, kulaklarm yanından aşa­ ğı doğru sarkıyordu. Yanaklara kadar inen bukleler sakallan yansı­ tıyordu. Metal m iğferin kanatlarında, onu başa sabitleyen ip delik­ leri sıralamyordu. Bu m iğfer, altm işçiliği olarak mezarlıkta buldu­ ğum uz en güzel parçadır. O, altm ha nçer ve boğa başlarından daha ince işlenm iştir.C..)

îki altm kase ve îanbanın üzerinde 'Meşkalamdug, güzel ülkenin kahram anı’ metni tekrarlamyordu. Bu isim iki altm hançerle birlikte taş kubbenin üzerinde bulunan ve bir kraliçeye vakfedilmiş olan si­ lindir mühürdeki isim le aynıdır. Ama taş ku bbed e bulunan mühürün sahibi kral olarak tanımlanırken, mezarda bulduğumuz nesnele­ rin üzerinde böyle bir krallık sıfatı bulunmamaktadır. ‘Güzel ülkenin kahram anı’deyimi ve mezarın olağanüstü zenginliği, tahta çıkma sa­ lahiyeti olmasa da Meşkalamdug 'u krallık sarayının bir prensi olarak görmemizi sağlar. Bu teorimizi doğrulayan başka nedenler de vardı. Örneğin bu mezar esas itibariyle kişisel bir mezar tipini taşımakla birlikte, zenğnliğiyle diğer mezarlardan anılmaktadır."207 Süm erolog

Woolley’in 1 9 2 7 -1 9 2 8 kazıları, sırasında bulduğu “ölü gömme geleneği” hakkında son dere­

bu Süm er m ezarı, Süm er

ce önem li bilgiler verm ektedir. Buradan ve diğer Sümer kazıların­ dan çıkan mezar bulgularının Orta Asya’da yapılan kazılar sonunda açılan Ö n T ürk m ezarlarından (kurgan) çıkan bulgulara benzem esi, Süm erlerle Türkler arasındaki etnografik benzerliğin en açık göster­ gesidir. W oolley’in bulduğu

Sümer mezarındaki bulgular tek

tek sırala­

nıp T ürk kültürü nd eki yeri ortaya konulduğunda, Süm erlerin Orta Asya’dan M ezopotam ya’ya göç eden T u rani bir halk olduğu tezi çok daha güçlenecektir. 207 Uhlig, a.g.e., s. 127-129.


3 9 7 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

Woolley’in kayıtlarına göre Süm er m ezarından çıkarılan bulgu­ lar şunlardır: Çeşitli mızraklar, cesedin konulduğu yeri kapatm ak için kullanılan ahşap, kil kaplar, kabartm alarla bezenm iş kalkan, ikisi altınla kaplı bakır hançer ve keskiler, çoğu yivli olan bakır ve

gümüşten kap, küp ve tabaklar, taş ve kilden kaplar, değişik oklar, altın b ir hançer, lapis taşından bir bileği taşı, bir kemer, ağır iki al­ tın kase, altın bir lamba, yine işlenmiş altından yapılmış miğfer, dal­ galı saç, üç adet balta, bilezikler, küpeler, inciler ve muskalar yer al­ m aktadır. W oolley’in m ezer bulgularındaki notlarında dikkat çeken üç önemli nokta vardır. Bunlardan birin cisi, W oo lley ’in ifadesiyle: ‘Ce­

sedin her zamanki gibi sağ tarafa konulması’; İkincisi, mezarda eski Türkler için çok önemli bir sem bol olan “baltalann” bulunm ası; üçüncüsü ise yine W oolley’in iafadesiyle mezarda, cesedin hem en arkasına “yanm ay”şeklinde küpelerin yığılmasıdır. Bu Süm er m ezarından çıkarılan bulgular h em m iktar olarak hem de bulguların niteliği bakım ından eski T ürk m ezarlarını (ku r­ gan) hatırlatm aktadır. Eski Türkler özellikle hüküm dar (Kağan) m e­ zarlarına ço k sayıda ve çok değerli eşyalar koyarlardı. E ski Türkler ölen kişinin, m ezarına konulan eşyaları gittiği yerde kullanacağını düşünürlerdi. Orta Asya’da yapılan kazılarda özellikle hükümdar ai­

lesine ait mezarlardan, ço k çeşitli silahlar, oklar, m ız r aklar, kalkan­ lar, değişik boylarda altın ve gümüş kaplar, kil yiyecek ve su kapla­ rı, inciler, küpeler, gerdanlıklar ve yüzükler, hatta at isklederi çık a­ rılm ıştır. Bazı Türk mezarlarından kemer ve kılıçlar çıkarılmıştır; çünkü bazı T ürk boylarında, “ö len kim se m ezar çukuruna kem er

ve kılıcı belinde elinde bir kargı olarak göm ülürdü.”208 Ö len kişinin erkek ve kadın akrabaları, “alem ve güm üş eşyalar, kokuluk, çm dan

ağacı”209 gibi arm ağanlar getirirlerdi ve bu arm ağanlar mezara k o ­ nulurdu. Kırgızlar, Oğuzlar ve Hazarlarda ise “ Cesedi tabut içinde

bir ağaç dalma asmak, belinde k u r ve kılıç, elinde kadehle otağ şekEsin, Türk Kozmolojisine Giriş, s. 165.

209 Esin, a.g.e., s .165


398 • S İ NAN ME Y DA N

İm deki ku b b eli m ezara atıyla beraber g öm m ek'210 yaygın bir gele­ nekti. H üküm dar m ezarlarına daha ço k altın eşyaların konulm ası, hırsızların dikkatini çekm iş ve Türklerin kutsal saydığı m ezarlar b ir­ ço k defa mezar soyguncularınca soyulm uştur. Hatta Batı H n Hü­ küm darı Atilla bir keresinde bu mezar soygunları yüzünden sefere çıkm ıştır. “Ö lü gömme geleneği” ve “mezar kültü” bir toplum un yaşam biçim ini anlam ak bakım ından vaz geçilm ez kaynaklardandır. Çün­ kü, toplum lar, kendileri için değerli ve kutsal olan şeyleri m ezarla­ ra koym a eğilim indedirler. Mezarlara konulan eşyalar toplum ların inancını, gelenek ve göreneğini, sanat anlayışını, kısacası yaşam tar­ zını gösteren birer ayna gibidir. Bu çerçevede W oolley’n Süm er m e­ zarından çıkardığı eşyalara, (mızrak, ok, kalkan, yarım ay biçimin­

deki küpe, değişik kaplar, baltalar, kemer, miğfer ve altın takılara) bakınca, bu m ezan yapan toplum un hayatında bir zamanlar -o an ya da geçm işin her hangi bir kesitinde- bu eşyaların bir anlam ifade etdiği anlaşılacaktır. MÖ. 3 0 0 0 ’lerde M ezopotam ya’da dünyanın en ileri uygarlığını yaratan Süm erlerin o altın çağlarında “ok , yay, m ız­ rak, kalkan ve balta”ya ço k fazla bir anlam yüklem edikleri, onların daha ço k “yazı, edebiyat ve sanat g ibi” yerleşik kültür öğelerine önem verdikleri dikkate alınacak olursa, Süm er m ezarlarından çı­ k a n bu eşyaların başka b ir anlam taşıdığı görülecektir. Kanımca

Wooiley’in Sümer mezarında bulduğu bu eşyalar (ok, yay, kalkan, balta gibi) Sümerlere uzak atalarından miras kalan bir gelenektir ve Sümerler kendilerine atalarından miras kalan bu “ölü gömme gele­ neğini” M Ö .3000’lerde devam ettirmektedirler. Yukarıdaki örnek ­ lerden de anlaşılacağı gibi “bu gelenek” O rta Asya kaynaklı bir Ö n Türk geleneğidir. W ooiley’in bulduğu Süm er m ezarındaki bazı ritüeller ve eşya­ lar Süm erlerle Türkler arasındaki kültürel ilişkiyi daha da güçlen­ d irm ed ed ir. Bunlar, “Ölüyü ‘sağ tarafa’ yatırma, mezardaki ‘baltalar’

ve "yarım ay* şeklindeki küpeler.” olarak sıralanabilir. l.Sağ tarafın kutsallığı: Eski Türkler “sağ tarafı” üstün ve kutsal - 1 ° Esin, a.g.e, s. 167


399 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

kabul ederlerdi. Bu eski gelenek bugün bile bazı Türk toplulukların­ da devam etm ektedir. Ö rneğin Tatarlarda sağ taraf üstün kabu l edil­ diğinden tüm hareketler sağ elle yapılm aktadır. Dağlı Altaylar da iç­ kilerini sağ taraftan içerlerdi. “Onun (ev sahibinin) sağ tarafındaki

erkekler kısm ına erkekler, sol tarafındaki kadınlar kısm ına da ka ­ dınlar oturmuştu. Sonra bu yuvarlak kaseyi tekrar doldurarak sa­ ğında oturan kom şusuna sundu.’’211 Ayrıca Türklerde ülkenin k u t­ sal kabul edilen sağ tarafını b ü y ü k kardeş yönetirdi.212213 "B atıdaki ‘sağ bilg elike’ gelin ce orası daha başka idi. Sağ taraf yani doğu, Me­ te’n in akrabaları ile soylu Hun prenslerinin y eri idi."215 Eski Türk­ lerde iki hüküm darın aynı anda ülkeyi yönettiği zam anlarda (ikili teşkilat) batıdaki kağan doğudaki yani sağdaki kağana bağlı olur ve son kararlan doğudaki kağan verirdi.214 “ Türkler, ölülerinin başlan

ûe evlerinin kapılarını da doğuya (sağa) doğru çevirirlerdi."215 ,

2. Kutsal baltalar: Balta, eski Türkler için kutsal eşyalardan b i­

ridir. Eski T ürkler tanrıları eğlendirm ek için destanları temsil eden danslar ediyorlardı. Dansçıların elinde baltalar vardı.

"Oyuncular rütbelerine gö re ellerinde kalkan ve BALTA” eşli­ ğinde dans ediyorlardı.”216 Ö n T ürk boylarından Çularrn ayinlerin­ deki kutsal sem bollerden biri de baltaydı. “Yaz ve kışgündönüm ün-

deki ayinlerden sonraki şölenlerde rütneler ve onların nişanesi olan hediyeler, davul, ok, yay ve BALTA” gibi işareder dağıtdıyordu217 “Balta” sözcüğünün Süm er dilindeki karşıtğm m “Bal” olması, Sü­ m erlerle Türkler arasmdaki ilişkinin bir başka kam adır. Poppe, “Bir Eski K ültür Sözcüğü: Balta’ adh m akalesinde Türk dilindeki ‘balta’

2 ü

P o ta p o v

I..P.

D r e y n iy a b ıç a y , a t r a ja y a ş iy p c r v o b i m o o b ş ç i n m y k o ç e v n i -

k o v , M . L 1 9 5 1 , s ,1 6 7 'd e n

F a tta h ,

age. s.1 6 1 ;

s .3 2 1 . 212

M eydan,

213

Ö g e l,

a.g.e.,

a.g.e.,

214 A.g.e.,

s. 321.

C .I I . s . 8 4 .

s .8 5 .

215 A.g.e., s. 166. 215 tisin, Türk Kozmolojisine Giriş, s.96. 217

E s in ,

a.g.e.,

s. 1 2 4 .

M eydan,

Son Truvalılar,


400 - Sİ NAN ME Y DAN

sözcüğünün doğrudan doğruya Akkad dilindeki ‘p alm ’ sözcüğün­ d en alınm ış olduğunu ve bu sözcüğün Sü m er dilinde "bal’ olduğu konusunda açıklamalaryaparken onun başka bir Hint-Avrupa dilin­ den alınmış olmasının m üm kün olmadığım bilim sel tem ellere daya­ narak kanıtlar"218 3. Yarım ay: Ay, eski Türklerde hüküm darlık işareti olan bir astrolojik simgeydi. Bu astrolojik simgeye T ürkçede ‘Kün-ay” veya

“Künli-aylı” denm ekteydi.219 “ Çu dönem i Ç in’de olduğu gib i Türk­ lerde de Kün-ay denen astrolojik sim ge, yeni hilal gününün ve .ba­ harın ilk ayırım ilk gün ün ün işaretiydi Kün-ay simgesi Farsça m ihr ü-m ah (güneş ve ay) adı altında Selçuklulara ve daha sonra Osman­ lIlara geçip Osmanh bayraklarında Zûlâkar ile beraber resm edilecekti. Bugünkü Türk bayrağı da bu eski gelen eğe bağlanmakta­ dır.’’220 Eski Türkler hü küm dan n “G üneş’l e birlikte “Ay”dan da k u t al­ dıklarına inanırdı. Kısaca Ay, Güneşle birlikte eski T ürklerin kutsal sem bollerinden biriydi.

(

Dinsel Adlardaki Benzerlik Süm er diniyle Türk dini arasındaki benzerliğin çarpıcı kanıtla­ rından biri de dinsel adlardır. Süm er dini adlarının Türk dilinde de karşılıkları vardır. 1.

Dingir: Süm ercede Tanrı anlam ına gelen bu sözcük Türkçede

Tengri, olarak kullanılm akta ve T anrı anlam ına gelmektedir. 2. An: Sü m erce gök ve tanrı anlam larına gelen An sö zcü ğ ü ­ n ü n T ü rk m en ce karşılığı A s-m an’dır. A sm an, uzak ve yukarı an ­ lam larınd adır. Y ukarı ve uzakla gök y ü zü nü n ifade ed ilm ek isten ­ diği açıktır. A yrıca, T ü rk çe’de A n’la başlayan birçok sözcük var­ dır. Ö rn eğ in, Süm erce Ana, eski T ü rkçe A na, T ü rkm en ce ise ona

Nikoleas Poppe, “Ein altes Kulturwort in den Altaischen Spıachen, Hel­ sinki, 1953, s.23-24; Gerey, a.g.e., s.145.

^ Esin, Türk Kozmolojisine Giriş, s.68

220 A .g.e., s.69.


401 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

d em ek k en , Sü m erce Anda, eski T ü rk çe anne, T ü rk m en ce ise An­

da dem ektir. Sü m erce Anta, T ü rkçe Anta, T ü rk m en ce Onda de­ m ektir. 3. A n u Süm erlerin en büyük tanrıları olan Anu sözcüğünün T ürkm enistandaki Anu’yla özdeş olduğu açıktır. 4 . İnanna: Bazen büyük tanrı Anu’nun kızı, bazen de onun h a­ nım ı olarak görülür. Anna adından türeyen pek çok ad bugün T ü rk ­ m ence de kullanılm aktdır. 5. Külli-Anna: Beraber oturm ak anlam ındadır. Türkm ence An-

nakulı, Ânnaguli sözcüğü, tanrının yakını anlam ında kullanılm akta­ dır.

ö.Enlil: Süm er hava tanrısıdır En-lil deki lil sözü, “yel, hava, rüzar” anlam larına gelm ektedir ki bugün Türkçede kullanılan YEL sözcüğü de aynı anlamlarda kullanılm aktadır. 8. Erdd: Süm er yer tanrısıdır. Bu sözcüğün ikinci hecesindeki

Ki sözcüğü Süm erce GIR şeklinde de kullanılm aktadır. Bu sözcüki yer-yurt anlam ındadır. T ürkçed eki KIR, GIR, YER, KİYÎ sözcükle­ riyle özdeştir. 9. Uras: Yerin ana tanrıçası dem ektir. Diğer adları Ki ve EnKi’dir. Bu sözcüğün T ü rkm en adı ORAZ ile aynı kökten olması m üm kündür.

10. Ada-Pa: İlk adam , adem baba dem ektir. Ata sözcüğü Sümer dilinde Ada, günüm üz T ürk lehçelerinde ise ATA sözcüğü ile aynı­ dır.

11. Arunas: Tanrılaşan denizin adı. Bu sözcük günümüzde T ürkm en istan’da ARNA, ırm ak anlam ına gelmektedir. 12. Domuzi: Süm erlerin üretim ve bereket tanrısıdır. Ayrıca Haziran ve Temmuz aylarının adıdır. Bu sözcük, eski Türkçe de

TOMUZ, günüm üz Türkçesinde de Tem m uz biçim inde kullanıl­ maktadır. 13. Barak: Hızlı koşan ve cennet hayvanı olan köpek. Eski Türk Şam anlarında köpeğe binerek göğe çıktıklarına inanılırdı. Oğuz D estam ’nda It-barak kavm inden bahsedilm ektedir. Onların totem ­


402 • Sİ NAN ME Y DAN

leri de kuştan türem iş bir köpektir.221 Bu sözcüğün kökünün T ürkçede “var”, “varm ak” anlam ına gelen

BAR sözcüğü

ile bir olm ası

güçlü bir olasılıktır. 14. Egal: Mabet veya saray anlam ına gelir. Kelim enin birinci hescesindeki E, Trkçedeki Ev ile aynı anlam dadır. İkinci hece GAL ise ulu, büyük anlam larındadır. E-GAL ise ulu ev anlam ındadır. T ürkm ence de yukarı, GAL, galmak, kalmak gala, kele gibi kelim ­ elerle özdeştir. 15. E-Kur: Süm er tapınağı. Bu sözcük Süm erce E ve EB sözcük­ lerinden türem iştir.Türkçedeki EB ve AB, yani EV , Türkm encedeki O Y’la aynı köktendir. İkinci Süm er sözcüğü KUR ise eski Tiirkçedeki KUR ve KURGAN, Türkm encedeki GOR-GAN ile aynı kökten olup tepe ve yüksek yer anlam ındadır. Süm er tapınağı Ekur’un da yüksek bir tepede olduğu dikkate alınaınca E kur’un Ora Asya kay­ naklı bir sözcük olduğu anlaşılacaktır.222

Geleneksel Kültür Benzerlikleri M ezopotamya'da yapılan arkeolojik kazılar sonucunda, Süm erlerin harp, lir, flüt, kaval, dümbelek, davul gibi m üzik aletleri kul­ landıkları anlaşılm ıştır. Eski Tabletlerde de ses tonunu ifade eden

nota biçim inde işaretlere rastlanm ıştır.Bunlara dayanılarak çıkarılan bir melodi bugün Türk klasik müziğinde varlığını korum aktadır.223 Toplum lar arasındaki ilişkileri anlam ak bakım ından geleneksel kültür öğeleri çok önem lidir. Toplum sal gelenek ve görenekler b in ­ lerce yıl bozulm adan, değişm eden, ya da çok az değişikliğe uğraya­ rak varlığını koruduğu için antropologlar ve tarihçiler için vazgeçil­ mez kaynaklardandır. Geleneksel kültür öğelerinin en önem lilerin­ den biri de bayramlardır. Toplum lar öteden beri kendileri için an­ lam ifade eden günleri ve ayları bayram olarak adlandırıp, her yıl düzenli olarak belirli törenlerle kutlam ışlardır. Bayramlar, toplum -

221 Valiyev, a.g.e., s.22. 222 Gerey, a.g.e., s.90-95. 2 2 3 Çıg, Ortadoğu Uygarlık Mirası., s. Ş8.


4 0 3 * A ' T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

ların uzak geçm işine ait izler taşıyan birer işaret gibidir. Bu nedenle toplum sal etkileşim ya da köken birliği araştırm alarında m utlaka dikkate alınm ası gereken etnografik m alzem enin başında bayramlar gelmektedir. Süm erlerin dini inançları gibi bayramları da Türklerin'bayram ­ larına benzem ektedir. Süm erlerde ve Türklerde en önem li bayram

“bahar bayramıdır”. Her iki toplum da da bah ar bayramı “yemden doğuş” felsefesine dayanmaktadır. Her iki toplum için de bahar ye­ ni bir başlangıç yeni bir hareket ve yeni bir başlangıç olarak görül­ müştür. Süm erlerde b a h a r bayram ın

kozmolojik b ir

anlam ı vardı. Bu

aynı zamanda yeni y ıl bayram ı olarak da adlandırılırdı. Buna

TlL-Dl diyorlardı.

Burada geçen

TÎL sözcüğü,

A-KÎ-

“yaşam ak”, “yeniden

doğm ak” anlam ındadır. Bu Süm er bayram ı A kkadlarda da görülü­ yordu ve Akkadlar bu bayrama Türkçede

TÎL sözcüğünün

AKİTU adını veriyorlardı.224 Eski KIR sözcüğüyle aynı anla­

Türk dilinde

m a geldiği225 hatırlanacak olursa, Süm er bahar bayram ının Orta As­ ya kökenli bir eski Türk geleneği olduğu anlaşılacaktır. Süm erlerin, yeniden doğuşu ifade eden bahar bayram ı hakkın­ da ünlü Süm erolog

Kramer şu

bilgileri verm ektedir:

“Mezopotamya’nın büyük kentlerinde hem en hem en hergûn tanrılara kurban sunm a töreni yapıkyordu. Et, tarım ürünleri, su, şarap, v.b ziyafeti veriliyordu. Ç eşidi kokular kullanmıyordu. Bu tö­ ren ler sadece ruhaniler tarafmdan yönetiliyordu, ancak gün delik tö­ renlere sade insanlar ya katılamıyor, ya da ço k az katılabiliyordu. Ancak bunun aksine h er yıl ya da beUi aylarda kutlanan bayramla­ ra tüm sade insanlar da büyük coşku ile ile katılarak dini törenleri­ ni d e yapıyorlardı.Bu bayramîann en önem lisi ise ilkbaharm başın­ da kutlanan bahar bayramı idi. Şenlikler gü n boyunca devam ediyordu.O nun en önem li ve ilginç fırsatları kutsal düğün idi. Bu dü224 Nevruz 1995, "Türk Kültüründe Nevruz Uluslar arası Sempozyumu Bil­ dirisi", Ankara 1995, s.31.

225 Gerey, a.g.e., s.82.


4 0 4 »Sİ NAN

ME YDAN

ğtln Kitaba M ukaddes’te TEMMUZ diye adı geçen Uruk kentinin hakanlarından olan D om uzi’n in rolünü oynayan Hakan ile ÎN-ANN A’n m rolünü yerine getiren yü ce ruhani kadının beraberce ortaya çıkmasıyla sahneleştirihyor. Gerçekte bu düğün töreninde yani DO­ MUZ l ile Uruk kentinin koruyucu tanrısı ÎN-ANNA’n m kutsal dü­ ğünlerinin yıllık tekrarında iki tem enni vardı.Birincisi, yurtta bolluk ve bereketin tem in olunmasından, İkincisi ise kentin hakanına tannçanm kocası makamında uzun öm ür verilm esinden em in olmakÛ . ” 226

M ezopotam ya’da yapılan kazılar sonrasında ele geçirilen bir Sü­ m er tabletinde Süm er bahar bayram ı hakkında ço k önem li bilgilere ulaşılm ıştır. Bu tablette

Ludingina adlı bir Sümer şair ve öğretmeni

bu bayram lardan biri hakkında şunları yazmıştır:

Çocukluğum a ait ilk anımsadığım olay korkunç bir kalabalık ile tapmağa koştuğum uz. H erkes büyük bir sevinç içinde Tannçam ız ile Tanrımız evlenecek diye birbirini kutluyordu. Bunun n e d e­ m ek olduğunu bir türlü anlayamıyordum ( ...) N eler göreceğim i merakla bekliyordum . Nihayet büyük bir alana geldik. Karşıda, g ö ­ ğ e kavuşacakmış gibi yükselen ziggurati ile yeni yapılmış, p ın l pırıl parlayan E-KUR tapmağı görüldü. Yaptığım araştırmaya göre bu bayramın başlangıcı biz Süm erlere dayamyormuş. Öyküsü şöyle: ‘Sevgili tanrıçamız Inanm bilbad (Venüs) yıldızından gelm iş veya onunla bir ilişkisi varmış. Biz o yıldızı çok çok sıcak olarak bi­ liyoruz. İnancımıza, yıldızın Tanrıçamıza büyük b ir ateşlilik ve cin­ sel g ü ç veriyormuş. Bu yüzden ona aşk tanrıçası adı verilmiş.”227 Ludingirra, Süm er bahar bayram ının kökeni hakkında bilgi vermeye devam eder: “Tanançamız, günlerden bir g ü n y er altı kra­

liçesi olan kız kardeşi Ereşkigal’i görm ek için y er alana gitm eye kal­ kar; Galiba asıl amacı yeraltı kraliçeliğini ele geçirm ektir. O yeraltı­ na gidenin b ir daha çıkamayacağım biliyor ama kendisi bir tanrıça, kardeşi d e oranın kraliçesi oîaduğuna göre çıkabileceğini um ut edi­ Kramer, Mesopotamien, s. 113. Muazzez İlmiye Çığ, Sûmerli Ludingirra, İstanbul 1996. s.19-22.


4 0 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

yordu; fakat yine d e veziri tanrıça N inşubur’a ‘E ğer üç gün içinde yeraltından çıkmazsam T annhnm m n toplantısına git ve beni kurtannahn için rica et!’ diyor. Kardeşi onu görünce büyük bir kızgınlıkla, 'Niçin geldin bura­ ya? Bilmiyor m usun buraya gelen b ir daha çıkam az’ diye acı bir ba­ kışla bakar bakmaz Tanrıçamız çiviye asılı bir ceset gibi kaskatı olu­ veriyor. Aradan üç gün üç g ece geçiyor; veziri bekleye dursun, ne gelen var, n e giden? O hem en Tanrılar M eclisine koşar. Tanrılara bi­ e r birer yalvarır, ama hiçbiri aldırış etm ez. Hatta babamız Enlil, onun büyükbabası olduğu halde, ‘Gitmese idi, ne işi vardı ora­ da?’der, yardım etm eye hiç yanaşmaz.îyi ki bizim bilgelik tanrımız Enki var. O hem en KURGARRA ve KALATURA adh iki cini yaratır, ellerine yaşam suyunu, yaşam yiyeceğini vererek yeraltına gönderir. Onlar Tannçarun üzerine ellerindekini serper serpm ez, Tanrıça di­ rilir ve yeraltından çıkm ak için davranır. “D ur hele, buradan böyle kolay çıkılmaz, yerine birini bırakman g erek ” der oradakiler. H e­ m en kim i bırakacak Tanrıça! ‘A ncak yeryüzüne gidince birini gö n ­ derebilirim .’ der. Tanrıça yamnda korkunç görünüşlü y er altı cinle­ riyle yeryüzüne çıkar ve yerine gönderilecek birini aramak için kent kent dolaşmaya başlar. H er gttiği kentte Tannlan, Tannçalarm yokoluşuna üzülmüş, çuval giysiler içinde bulur ve hiçbirini verm eye kıymaz. En sonunda kocası D um uzi’n in oturduğu KULLAB kentine g e ­ lir. Bir d e n e görsün, kocası en g ü zel ve görkem li elbiselerini, giy­ miş, başına tacım koym uş, tahtına kurulm uş oturuyor. Umurunda değil kansızım yok oluşu. Tannçamız onu öyle görünce o kadar kı­ zar ve sinirlenir ki hırsm dan ‘A hn bunu benim yerine yeraltına g ö ­ türün’der. Onlar da D um uzi’y i yaka paça sürükleyerek yeraltına g ö ­ türürler. Buna çok üzülen D um uzi’n in kız kardeşi Tannçam ız Geştinanna Tanrılar M eclisime başvurarak, ‘N e olur kardeşim in yerine beni gönderin yeraltma’diye yakarmış. Fakat Tannçamız İnanna kocası­ na yaptığı s&ygısızhğm ve acımasızkğm cezasız kalmasma gönlü ra­ zı olamdığmdan hem en ona karşı çıkm ış, onun üzerine Giştininna, ‘Öyle ise yılm yansım ben yeraltmda geçireyim , diğer yansım da


406 • Sİ N A N ME Y DA N

kardeşin geçirsin’ dem iş. Çok kızgın olmasına karşın kocasının bü­ tün b ir yıl boyunca yeraltında kalmasını istem eyen Tanrıçamız bu öneriyi uygun görüp Tanrılar M eclisine kabul ettirmiş. O olaydan sonra Tanrım ız Dum uzi kış aylarını yeraltında geçirdikten sonra yaz başlangıcmda yeryüzüne çıkıp sevgili kansı ile birleşiyor. Biz bu bir­ leşm enin yeryüzüne bolluk ve bereket getireceğine inanıyoruz. Bu­ nun için Tanrımız yerine kralımız , Tanrıçamız yerine b ir baş rahi­ be yılda bir kere beraber olurlar. Onların beraber olduklan bu g ü n ­ lerde, aşıklar, ozanlar, heyecan verici, ateşli aşk şarkıları söyler ve çalarlar. "228 A rkeolojik ve antropolojik araştırmalar Süm er bahar bayram ı­ nın ço k benzer b ir versiyonunun eski Türklerde de görüldüğünü or­ taya koym aktadır.

Hun Türklerinde

2 4 bo y u n başbuğunun katıldığı ve y ılın be­

atalara, Gök Tann’ya, yer-su ruhlarına k u rban sunulm aktadır. Hakan her sabah ça­ dırından çıkarak, gündüz güneşe, gece ise aya ibadet etmektedir.229 Ayrıca, Ayzıt Bayramı, Oğuzhan Günü, Göktürk Bahar Bayramı, ve tıpkı Süm erlerde olduğu gibi yeniden doğuşu anlatan Uygur Bahar Bayramı (İlk yaz, Buku Kağan, Köken ve yeniden doğuş) ve T ü rk ­ m en m itolojisinde yeniden doğuşu anlatan Akpanak masalında an­ şinci ayında L u ng Çeng şehrinde toplanm akta ve

latılanlar, Süm er bahar bayram ına ve bayram ın doğuş m itine benze­ m ekted ir.230 Çin kaynaklarında

ön Türklerin beşin ci

ayda tanrılara kurban­

lar sunarak bahar bayram ını kutladıkları ifade edilm ektedir:

“Onlar tannian ve ruhlan sayarlar ve kadın ile erkek kamlara inanırlar.”231 Çığ, Sûmerli Ludinglna. s.19-24.

229 Sencer, a.g.e., s. 53. ^

Bkz, Gerey, a.g.e., s.85-89.

231 Liu Mau-Tsai, Die Chinesischen, Nachrichten zur Geschiclue der Ost Turken, Westbaden, 1-068 s.42. Nakleden Esin, Türk Kozmolojisine Gi­ riş. s.98


407 »ATATÜRK

VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

“Büyük ayin, beşinci aym ikinci yansında (yaz gndönüm ü) gök tannya ve kara tannya kurban sunmakla başlar. ’ - 32 “Baharın gelişi Türkler için en önem li olaylardan biriydi. Eski Türklerin yılbaşüan da baharla birlikte başlardı Baharm gelişini se­ nenin ilk gök gürlem eleri haber verirdi. Bu ilk g ö k gürlem eleri ile bahar da başlamış olurdu. ( ...) Çin tarihlerine göre H unlar ile Göktürkler senenin beşinci ayında büyük bir bayram yapıyorlardı. Çin takviminin beşinci ayı aşağı yukan bizim Mayıs ayımızı karşılardı. Bu da bize nazaran baharm daha g e ç geldiği Orta Asya için “bahar bayramı’sayılırdı. Bahar bayramlanıun en önem h olayları hiç şüphe yok ki kurban törenleri id i H em H unlar ve hem de Göktürklerin bahar bayranûannm m üşterek tarafları h e r ikisinde de at yarışlarınm yapılması ve şarkıkrm söylenm esi id i.(...) Aynca G öktürkler bu bayramlarda çok kırm ız içer v e eğlenirlerdi ”232233 Görüldüğü gibi Süm erler ve Türkler için baharın gelişi benzer anlam lar taşım akta ve her iki toplum da da yeniden doğuş olarak gö­ rülen bu m utlu olay bayram larla kutlanm aktadır.

Sümerler rüyaların Tanrısal bildiri olduğuna inanırlardı. N ite­ Türkler de tıpkı

kim rüyaya yatm ak (istihare) Sü m er’de başlam ıştır.

Süm erler gibi rüyaların gelecek hakkında bilgi verdiğine inanırlardı. “Rüyaya yatma in an cı” bugün bile Anadolu Türkler i arasında varlı­ ğını korum aktadır.

Fal geleneğinin

de Süm erler’de başladığı anlaşılm ıştır.234 Sümer

falcılar, çok çeşitli fallara bakarlardı. Türklerde de tıpkı Süm erler de olduğu gibi

yıldız falı, su falı, el falı, taş falı, ağaç falı gibi fallara ba­

kan falcılar vardı. Fal ve büyü geleneği de bu gü n Anadolu Türkleri arasında devam etm ektedir. Eski Şaman Türklerinde olduğu gibi yü yapanlar vardır.

Süm erler de de

sihir ve bü­

“Sûmerlerde iki tür sihirdlik vardı: Kara ahir, insanları ağır durum232 Eberhnrd, Çtn’in Şimal Komşuları, Ankara 1942, s.87. 23:1 Ögel, a.g.e., C.1I, s. 150-152.

234

Çığ. Ortadoğu Uygarlık Mirası, s.57.


408 • Sİ NAN ME Y DAN

/ara sokarak kötülükler getiriyordu. (Tûrkmencede kargış lanet dem ek­ tir.) Ak (beyaz) sihir ise devlen, kötü iyeleri insanm çevresinden kovmak ve çnlan ağır günlerden, olumsuzluklardan kurtarmak için kullanılırdı.Kara emlerin alhş-dualara karşı girişim için gösterdiği çabalar konu­ sunda da geniş ölçüde söz ediliyor. Biz burada Sümerlerin nasıl devam­ lı zarar verici sihirlerin korkunç olduğuna inanarak endişeli yaşadıklannı görüyoruz. Sümerler kötü “uduglarm varhğma karşın “iyi uduğlann’ (devlerin) varhğma da inanmışlardır. Sümerlerin diğer devleri, Dimme, ve yel-dev LlL’dir. Onlarm bir çoğunluğu da ölenlerin ruhu GİDİM’dir. (Gid sözcüğü Sümer dilinde uzaklaşmaktır. Türkçede -git.) Bunlarm hepsi yedi yamanlaf (yedi kötüler) lakabı ile birleşiyorlar. Yel km KÎŞKİL-LİLLA ve çocuklara zarar veren DÎMMEnin karşısına çıkmak için (onlardan korunmak için) özel dualar veya sihir sözleri vardır ”235 Süm erler tabletlerinde karşımıza çıkan sihir ve büyü, Eski Türk kültürünün de ço k önemli bir parçasıdır.

“Kam”, ya

da

“Şaman” adı

verilen eski T ürk büyücüleri hakkında Çin kaynaklarında bir hayli bilgi vardır. Türklerde sihir ve büyü geleneğinin izlerini günüm üz­ de de görm ek m üm kündür. Süm er sözlü edebiyatında mersiyelerin ve ağıtların da önem li bir yeri vardır. Sümerler başlarına gelen çok kötü olaylardan, büyük acılardan sonra “ağıt” yakarlardı."Ur kentinin yok edilişine ağıt ya­

kan döt yüzden fazla dizesi olan uzun bir şiir orijinal haline getiril­ m iş ve yayımlanmıştır ”236 Ağıt geleneği binlerce yıldır Türler ara­ sında da devam etmektedir. T ürk insanı binlerce yıldır acılarını, kavgalarını ve hayal kırıklıklarını ağıtlar yakarak ifade etm iş, bu ağıtlar Türk ozanlarının dilinde ölümsüz ezgilere dönüşmüştür.

Homeros, Sümerler ve Türkler Süm erlerin Türk kökenli olduklarının en önem li kanıtlarından biri Sümer destan geleneğiyle eski Türk destan geleneği arasındaki şaşırtıcı ilişki ve benzerliklerdir.

^

N V .V o n

Soden,

E in f ü h r u n g

s .1 8 9 - 1 9 0 ; G e r e y , K ra m e r,

a.g.e.,

in

s .6 3

Sümer Mitolojisi,

s. 4 0 .

d ie

A lt o r ie n t a lis t ik ,

D a rm sta d t,

1985.


4 0 9 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S AKL I T A R İ H İ

Orta Asya kaynaklı eski Türk destan geleneği önce Mezopotam­ ya’ya oradan da Anadolu’ya ulaşmıştır. Son bulgular, A ntikçağın ün­ lü Anadolu ozanı H om eros’un “îlyadâ ve Odessa” destanının kökle­ rin in Mezopotam ya’da Süm erlere ve oradan da Orta Asya’da ö n

Türklere kadar uzandığını gösterm ektedir. Eski Türk söylenceleri, binlerce yıl içinde önce Sümerler aracı­ lığıyla Mezopotamya’ya inmiş, oradan da ticaret ve göçler sayesinde Anadolu’ya ulaşmıştır. Antik dönem in tanınm ış ozanı H om eros ise bu söylenceleri yeniden biçim len d irm iştir. H om eros, yaşadığı Antik Çağda yerel tatları evrensel boyutta dile getirmeyi bilen sayılı sanatçılardandır.Cevat Şakir’in ifadesiyle: "Bakışı doğuya, sesi badya yönelikti o n u n . İki ayağı lim anın ik i ya ­ kasında ka bu l ed ilen R odos F en eri g ib i H o m ero s’un da b ir ayağı M ezopotam ya'da ö tek i d e batıda, K üçük A sya’da idi. “237 Ya da M evlana’ın elleri açık sem a yapan figürü gibi H om eros da Ege’de durm uş bir eliyle Anadolu’dan, M ezopotam ya’dan hatta Asya’dan aldıklarını öteki eliyle batıya, yani Yunanistan’a veriyordu. Belki de bu nedenle “Asya” sözünü ilk kullanan o olm uştu:

“ Ve tüylü k uşlar soyundan p e k ço ğ u ; yaban kazları ya da Cuma­ la r ya da uzun bo yunlu kuğular, K aystros dolaylarm da; A sya’n m çayırlarm da oraya buraya d o ğru kanat açarlar." (Ayada II, 4 61) H om eros’un yaşadığı lyonya’nın, Doğu ülkeleriyle -Süm er, Hi­ tit, Babil, Asur, M ısır- sıkı ilişkileri vardı, lyonya, Batı Anadolu’da doğudan gelen ticaret yollarının bitiş noktasında olduğu için kültür etkileşim ine açıktı. Tüm doğu kültürleri eninde sonunda îyonya’ya

akardı. Ayrıca İyonlar da bu ülkelere yönelik politikalar geliştirm iş­ lerdi. Ö rneğin Miletoslu İyonlar A kdeniz’de ve Karadeniz’de seksen­ den fazla koloni kurm uşlardı. Ticari ve siyasal ilişkilerin bu kadar yoğun olduğu bir bölgede kültürel etkileşim in de ço k fazla olması son derece doğaldı. îyonyalı denizcilerin Doğu Akdeniz kıyılarında

Sümer Gılgamış Destanı’nı dinlemiş olm aları ya da îyonya’ya gelen Asurlu tüccarların Mezopotamya'nın sözlü edebiyat geleneğini îyon­ ya’ya taşımış olmalan mantık dışı tah m inler olmasa gerekir. Bu or237 Brandeu, a.g.e., s.49.


410 » S İ NA N MEYDAN

tamda H om eros’un Süm er ya da herhangi bir Doğu kültüründen esinlenm iş olm ası m üm kün görülmektedir. H om eros’un bir şekilde doğuyla ilgisi vardı, llyada ve Odessa Destam ’nın satır aralarında bu ilginin izlerini görm ek m ümkündür. H om eros’un köklerini Antik Yunanistan dışında arama cesaretini gösterebilen sayılı bilim insanlarından biri olan Halikamas Balıkçı­

sı, Hom eros’un llyada ve Odessa’yı yaratırken doğuda, M ezopotam ­ ya’dan, uygarlığın temellerini atan Süm er destan geleneğinden etki­ lendiğini kanıtlam aya çalışm ıştır238. H alikam as Balıkçısı’na göre M.Ö 3 0 0 0 ’lerde yaratılan Sümer destanı Gügamış, Hom eros’u derinden etkilem işti. Ona göre H om e­ ros’un yarattığı antik tanrılar (Olym poslu tanrılar) Süm er kökenliy­ di: ”Süm erin E geli- İzm irli H om er(os)a etk isin e gelin ce, bütün O lym pos tann ve tannçalanrun yalnız adlan değiştirilerek S ü ­ m er'd en alınm ış olduklan g en el olarak ka bu l ed ilen b ir g erçek ­ tir"2^9 Süm er dini inancından esinlenen Hom eros, tıpkı Süm erlerin

dağlann doruklarında yaşayan tannian gibi, doruklarda yaşayan tanrılar yaratmıştı.

“ 38

H a lik a m a s B a lık ç ıs ı t a k m a a d ıy la ü n le n e n C e v a t Ş a k i r ’in a n t ik tarih ve A n a d o lu k o n u s u n d a y a p tığ ı ç a lış m a la r , ü z ü le r e k s ö y le m e k g e re k ir k i, b i ­ lim ç e v r e le r in d e n h a k e ttiğ i itib a rı g ö r m e m iş t ir . O y s a k i H a lik a m a s B a lık ­ ç ıs ı, A n a d o lu u y g a r lığ ın ın d e r in liğ in i v e d ü n y a u y g a r lığ ın a y a p tığ ı k a t k ıy ı il k fa rk e d e n le r d e n d i. O n u n 6 0 ’li ve 7 0 'li y ılla r d a s a v u n d u ğ u te z le r t e m e l­ d e ik i n e d e n d e n d o la y ı fazla it ib a r g ö r m e m iş t i; b ir i n c is i, ç a lış m a la r ın d a k a y n a k , d ip n o t y a d a b ib liy o g r a fy a g ö s te r m e m e s i; İk in c is i, ü lk e m iz in ü n ­ lü a r k e o lo g la r ın ın ç o ğ u n lık la A lm a n ve F r a n s ız e k o lü y le y e t iş m e le r in d e n d o la y ı, b ir t ü r lü B a tı m e r k e z li t a r ih g ö r ü ş ü n ü n d ış ın a ç ık a m a m a la r ı v e k l a ­ s ik te z le re ş ü p h e y le y a k la ş a n a lt e r n a t if g ö r ü ş le r i ö n e m s e m e t n e le r iy d i. H a lik a r n a s B a lık ç ıs ı n ın te m e l t e z i, h e r ş e y i Y u n a n a m a l e d e n Batı m e r k e z li t a r ih g ö r ü ş ü n ü e le ş tir ip , a s lın d a a n t ik Y u n a n k ü lt ü r ü d iy e e z lx x le iile n ile ­ r i k ü lt ü r ü n k a y n a ğ ın ın A n a d o lu v e M e z o p o t a m y a o ld u ğ u n u ile r i s ü r m e s iy d i. O n a g ö re Y u n a n is t a n n e re d e y s e t ü m u y g a r lık d e ğ e r le r in i A n a d o ­ lu ’d a n a lm ış t ı. D o la y ıs ıy la B a tı, e ğ e r b ir ile r in e m in n e ı d u y a c a k s a , Y u n a n is ­ tan'a d e ğ il, Y u n a n is t a n ’ı d a b e sle y e n e s k i A n a d o lu ’y a m in n e t d u y m a lıd ır .

239

H a l ik a m a s B a lık ç ıs ı,

Alımcı K ıt a Akdeniz, s.21 7.


411 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

Sûm erler Mezopotamya’ya yerleşm eden önce “gö k tanrılara ” ta­ pıyorlardı Yeryüzünün göğe en yakın yerleri de dağ tepelendir. Sü­ m er’de değdi dağ, tepe bile olmadığı için Sûm erler tannhrm a kat kat toprak yığarak dağ yapıyorlardı. Bu insan yapısı dağlar da ormanla örtülü doğal dağlara benzesinler diye üst üste kondurulan taraçalaza ağaç dikiyorlardı (Babil’in Asma Bahçeleri gibi.) Tanrılar tapınağı en üst katta idi. Ona ‘Egelmah Sarayı' deniyordu.”240 İşte bu yüksek Zıggû radarda (yapay Olimposlar) yaşayan Sümer tanrılarını alan Horneros*onları Olimpos D ağının doruklarına yerleştirmişti!

Halikamas Balıkçısı, Homeros’un Süm er Gılganrış Destam’ndan et­ kilendiğini gösterebilmek için Oyada ve Odessa ile Gılgamış arasındaki

benzerlikleri sıralamış, Gılgamış’taki, kişiler ve tannlan llyada’daki ki­ şiler ve tanrılarla özdeşleştirmeye çalışmıştır. Örneğin Gılgamış’m anne­ si Ninsun’u Akhilleus’un (Aşil) annesi Thetis’le özdeşleştirmiştir.

“Süm erli kahraman Gûgamış’m anası, ölüm süz güzel Ninsun m ükem m el aynasızım önünde özenle tuvaletini yapar, sonra adım adım zigguratlann tepesine çıkar. En görkem li tanrıya, güneşe (Şa­ m as) gider. O ve tanrı, ziggumtm doruğunda yalnızdır. H om eros’un Eyada’sırım kahramanlarmdan A khiüeus’un anası, ölüm süz tanrıça Thetis, şafak vakti denizin dalgalan arasından fırlar, çıkar gökyüzü­ nü n enginliğine tırmanır. Oîympos’a doğru çıkar; Zeus’a, en büyük tannya başvurur. O ve carın, yalçm O lympos’un doruğunda yapa­ yalnızdırlar. îki tannçam n oğullan için tanrılara yalvarmaları aynı­ dır. Bu iki başyapıt arasmdaki benzerliği kanıtlamaya yeter. H om eros’unki sanat yapıtı olarak olağanüstü üstünlüktedir. Ancak, Gûgam ış Destam’n m îlyada’dan iki bin yıl önce yazıldığını hesaba kat­ m ak gerekir.Eyada'da Gılgamış‘la bunun gib i daha nice benzerlikler gösterir. Bunlann rastlantı sonucu olduğunu kabul etm ek zordur. Bir an için rastlantı olduğunu kabul edelim Odessa’da K irke episodu ve Odysseus’un (ölüler ülkesi) H ades’te uzun gezileri ile ilgili olaylar dizisi, teorik bir benzetm e olamaz. Bu verilere göre H om eros’un Gılgamış epik destanım bildiği tartışma götürm ez”2'*1*241 2 4 ® H a l ik a m a s B a lık ç ıs ı,

241 A.g.e„

.s .3 7 - 3 8 .

a.g.e., s.215.


412 • Sİ NAN MEYDAN

lstar, Odessa’da, Kirke’ye dönüşm üştü.

Gılgamış D estanındaki tanrıça kadaşlarını hayvana çeviren

Odyssus’un ar­

“Gılgamış, Odysseus’un K irke’y i aşağıladığı gibi îştar’ı aşağıla­ maktadır. Bu noktada îştar, K irke gibi, güneşin kızı olan tanrıça Siduri ile y e r değiştirm iştir. Siduri Gdgamış’a geçm işle ilgili bilgiyi sim geleyen N oe’y e ulaşmak için Okyanusya da ölüm sularına doğ­ ru izlemesi gereken yol hakkında bilgi verir. Aym şekilde K irke de O dysseus’a okyanusu nasıl geçip geçm işle ilgih bilgi olan Tyresiasi bulm ak üzere Hademe ulaşabileceğini gösterm ektedir. Siduri G igam ış’a, K irke’n in O dysseus’a öğrettiği yaşam felsefesinin aynısmı öğ­ retir. “Yiyiniz, içiniz, neşeli olnuz! Çünkü bu insanlarm yazgısıdır. Olaylarm akışıyla bu iki kahramanın yolculuklannda yadsınamaz benzerlikler vardır."1*1

Afrodit de İnanna zam anla M ezopotam ­ îştar adını aldı. Babil ve Asurlular lştar’a Astroreth adını ver­ D aha sonra da bu tanrıçaya Astrate demeye başladılar. Tanrı­

Halikarnas B alıkçısı’na göre llyada’daki aşk tanrıçası Süm er kökenliydi. Sümer anatanrıçası ya’da diler.

ça Astrate Batıya, Akdeniz’ e doğru gelince aşk ve güzellik tanrıçası

'"Afrodit’e d önü ştü.242243 H om eros’u n llyada ve O dessa’yı yaratırken Mezopotam ya Sü-^ mer destan geleneğinden etkilendiğini ileri süren Halikarnas Balık­

Sümer Destanı Gılgamışla Üyada ve Odessa arasında şa­ şırtıcı benzerlikler vardır. Bu benzerlikleri şöyle sıralam ak m üm ­

çısın a göre kündür: 1.

Süm er destanında kahram an Gılgam ış’ın annesi Tanrıça Ninsun’un Tanrı Şam aşa yalvarışı Gılgamış Destam ’m n başındadır. Akalı kahram an Akhilleus’u n annesi T hetis’in T anrı Zeus’a yal­ varışı da llyada Destam ’n m başındadır.

2.

Kahram an Gılgam ış’ın annesi tanrıça babası ise tanrı değil, ölümlü insan Lugulbanda’dır. Akalı kahram an Akhilleus’un anası ve babası da tanrı değil, ölümlü insan Peleus’tur,

242 A.g.e., s 38. 243 A.g.e., s.42 -4 3


4 1 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

3.

Gılgam ış’ın annesi Tanrıça N insun Tanrı Şam aş’a yalvarmak için Egelm ah Sarayı’nın tepesine çıkm ıştır; A khilleus’un annesi Tanrıça T hetis de T an n Zeus’a yalvarm ak için O lim pos D ağın ın tepesine çıkm ıştır.244

4.

Süm er’de bira tanrıçası Siduri, H om eros’u n Odessa’sında tanrı­ ça K irke (C irce) ye dönüşm üştür.

5.

Gılgamış Destam’ndaki tanrıça İstar, Odessa’da, O dyssus’un ar­ kadaşlarını hayvana çeviren K irke’ye dönüşm üştür.. “Gılgam ış’ın Iştar’ı aşağıladığı gibi Odysseus’ta Kirke’yi aşağılam akta­ dır. Bu noktada Iştar, Kirke gibi, güneşin kızı olan tanrıça Sidu­ ri ile yer değiştirm iştir.245

6.

Gılgamış’ın Siduri’den aynlm ası gibi Odysseus da K irke’den ay­ rılmıştır.

7.

Gılgamış’ın Siduri’den ayrılacağı zam an U tnapiştım ’e varmak için ölüm denizini aşm ak üzere Siduri’den yardım istediği gibi, Odysseus da İthake’ye varabilm ek için okyanusu aşm ak ve Hedes’te kahin Tresiyas’ı görm ek konusunda K irke’den yardım is­ tem iştir.246247 Halikarnas Balıkçısı’na göre H om eros’u n tlyada ve O dessa Des-

tanı’yla Süm erlerin Gılgamış Destanı arasındaki bu benzerlikler,

“benzerlikten çok üphlıklar” H om eros’un söz konusu ün lü destan­ larını yaratırken Süm er destan geleneğinden özellikle de Gılgamış epiğinden fazlaca etkilendiğini kesin olarak kanıtlam aktadır. Hatta o bu nd an o kadar em inidir k i şöyle der: “Yazı ve şiir hakkında az

buçuk duygu v e bilgisi olan kim se bile bu iki epiğin yüzdeki benzerliğinden derin b ir iç, bir ru h birhğinin farkına varır."2*1 Bu n o k ­ tada belki şöyle bir soru akla gelebilir: “İki destan arasındaki ben ­

zerlikler Gılgam ış D estanını yaratan Siim erler H om eros’un llyada ve O dessa’sm dan etkilen m iş olam azlar m ı?” Fakat tarihe ve m itolo­ 244 Ag.e., s.214-215 245 A g .e, s.221 246 A g .e, s.222. 247 A g .e, s.215.


414 • Sİ NAN ME Y DA N

jiye m eraklı olanları kolayca bilecekleri gibi Gılgamış Destanı _H o­ m eros’u n destanından en az 2 0 0 0 yıl önce yaratılmıştır. Yani Gılgam ış Destanı’n ın dilden dile dolaştığı yıllarda H om eros’un doğm ası­ na daha 2 0 0 0 yıl vardır. Dolayısıyla destanlar arasında eğer bir ben­ zerlik ya da etkileşim varsa -ki böyle bir etkileşim vardır- kesin ola­ rak H om eros Süm erlerden etkilenm iştir. Süm er kültürünün Anadolu Ege ve Yunan kültürlerini derin­ den etkilediğini kanıtlayacak pek ço k arkeolojik ve antropolojik bulgu vardır. Dinden sanata kadar bir ço k alanda Sümer kültürü

Anadolu ve Ege’yi etkilemiştir.Örneğin eski Anadolu toplum ları Sü ­ m er çivi yazısını kullanıyorlar, Süm er h u k u k sistem inden esinlene­ rek k e n d i h u k u k sistem lerini biçim lendiriyorlar, en önem lisi de G ılgamış D estam ’ndan pasajlar okuyorlardı Süm erlerden Anadolu’ya ve Ege’ye uzanan kültür damarları o kadar güçlüydü ki Süm erlerde güzellik tanrıçası olan “E n -k i”nin kızı “In-anna”, Anadolu ve Ege’de O lim poslu güzellik tanrıçası Afrodit’e dönüşm üştü.248 İleri Süm er kültürünün tüm K üçük Asya’yı beslediği yıllarda İzm ir’de doğup büyüyen bir ozanının Süm er destan geleneğinin en ünlü ürünü Gılgamış'ı duymam ası im kansızdı. Hele bu ozan, doğudan gelen tica­ ret yollarının bittiği İzm ir gibi bir kentte yaşıyorsa ve üstüne üstlük bir de elinde sazı köşe bu cak geziyorsa m utlaka Süm er söylencele­ rin i duym uş olmalıydı.

Homeros’un Sümerlerden etkilendiğini kabul edip ip uçlarım takip ettiğimizde bu ip uçlan bizi hiç de tahmin edemeyeceğimiz bir yere sürükleyecektir. Bu yer, Sümerlerin Mezopotamya’ya gelmeden önceki ilk yurtlan olarak düşünülen Orta Asya’dır. Bu nedenle Hom eros’u etkileyen Sü m er d estan geleneğinin asıl kaynağına ulaşmak için Orta Asya destan geleneğine göz atm ak gerekecektir. H om e­ ro s’u n llyada ve O dessa Destanlarını O rta Asya kökenli destanlarla karşılaştırdığımızda ortaya çıkacak sonuç bu bakım dan son derece önem li olacaktır; çü nkü, bu sonucun olu m lu çıkm ası, Orta As­

ya’dan Mezopotamya’ya, Mezopotamya’dan da Anadolu’ya uzanan bir “kültür köprüsünün ” varlığını kanıtlayacaktır. Böyle bir olasılık, 248

S a m u e l N o a h , K ra m e r,

Mesopotamia!,

H a m b u r g 1 9 7 1 , s .1 0 2 - 1 0 5 .


4 1 5 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

bilinen Türk tarihini değiştireceği gibi tüm olumlu tarihsel birikim ­ leri H elenleştirerek onlara sahip çık an (Pil H elenizim -Yunan severlik) Batı m erkezli tarihe de bü yük d arbe vuracaktır.

1.Homeros ve Hitider Homeros’un llyada’yı yazarken Anadolu’nun ilk bü yük uygarlı­ ğını kuran H ititlerden etkilenm iş olabileceğini ileri sürenler vardır. So n arkeolojik bulguların

Truva-Hitit ilişkilerim ç o k

açık b ir şekil­

de ortaya kaym ası bu tezi daha anlam lı kılm aktadır . Yalnızca ilk di­ zesi günüm üze ulaşan

Hitit destam Wilusiada’da zaferle

sonu çlan­

m ış bir savaştan söz edilm ektedir. Bu savaşın Hom eros’un anlattığı Truva Savaşı’na benzediğini ileri süren kimi bilim insanları, H om e­ ros’un W ilusiada’daki bu savaştan esinlenerek Truva Savaşı’nı des­ tanlaştırdığını belirtm işlerdir. H itit belgelerinde geçen W ilusa’m n Truva’yla özdeşliğinin kanıtlanm ası bu tezi biraz daha sağlam laştır­ mıştır. Çünkü W ilusa ile W ilusiada arasında çok büyük bir şekil benzerliği vardır.

“H om eros bu Luvice W ilusiada’y i biliyor m uydu? Başka Hitit m etinlerini okum uş ya da duym uş m uydu? Hatta efsanevi Amazon­ lar da böylesi bir kaynaktan doğup sağlam bir tem ele dayamyor ola­ bilirdi, zira eski Hitit m etinlerinden birinde açıkça bir kadm okçu­ dan söz edilm ektedir."2*9 Hom eros’un llyada’da anlattığı Truva kültürü ile Hitit kültürü arasında önem li benzerlikler vardır. Ö rneğin H om eros, Akaların halk m eclisine karşılık Truvalıların soylulardan oluşan bir m eclis topladıklarını ileri sürm ektedir. Truvalıların yönetim indeki bu soy­ lu m eclisi, tıpkı H itit yönetim indeki soylulardan oluşan Pankuş M eclisi’ne benzem ektedir.

Frank Satre de

aynı görüştedir.O na göre

H om eros llyada’yı H itit m erkezli Anadolu kültürlerinden yararlana­ rak oluşturm uştur. Brandau’ya göre de H om eros, Hitit öykülerin­ den esinlenerek llyada’yı yaratmıştır:

B ir g iı B r a n d a u , s .363.

Troia, Bir Kent ve Mitleri, Yeni Kesifler,

A n k a ra 2 0 0 2 ,


416 • Sİ NAN ME Y DA N

"îlyada, edebiyatta. H o m ero s da, tıpkı d iğ er ozanlar gib i, tarih­ sel olayları e le alıp bunları edebiyata uyarlam ış olm alıdır v e b u şe­ k ild e W ilusa hakkm daki bütün öyküleri duym uş, b ir araya getirm iş ve devasa b ir olaya -A nadolu'ya ilişkin u sn su rla n da banndıran ( . . . ) (b ir desatana çev irm iştir.)'250 Kanım ca Hom eros, M ezopotam ya’da olgunlaşan ve sonra da özellikle ticari etkinliklerle Anadolu’ya akan Süm er kültürünün b e s­ lediği Hitit k ültürü nd en etkilenm iştir. Tarihsel bulgular, “Mezopotamyalı Süm erlelerin”, “Anadolulu H ititleri” b irço k bakım dan etk i­ lediğini kanıtlam aktadır. Ö rneğin Hititler, çivi yazısını, bazı Süm er tanrılarını ve Gılgamış Destam ’m Süm erlerden öğrenm işlerdir. Me­ zopotamya ile Anadolu arasında m ek ik dokuyan Asurlu tüccarlar Süm er k ültürü nü Anadolu’ya taşımışlardır.

2. Homeros ve Türkler: Gılgamış Destanı nın S im T arih bilim inin en önem li özelliklerinden biri neden - sonuç ilişkileri kurarak olayları ve olguları birbirine bağlam aktır. T arihçi diyalektik b ir yaklaşım la, m antıksal çıkarım lar yaparak, uygun h al­ kaları uç uca ekler ve bir “olay” ya da “olgu” zinciri oluşturur. Bu “zincir”, doğru tarihsel halkalarla tam am lanacak olursa tarih aydın­ lanır. Biz de H om eros hakkm daki gerçeklere ulaşm ak için bu yön­ tem i kullanacağız. Elim izdeki iki halkayı; (Homeros’un Sümerler­

den ve Hititlerden etkilendiği) uçuca ekledikten sonra şim di de bunlara üçüncü bir halka eklem eye çalışacağız ve Hom eros’un baş­ ka hangi kültürlerden etkilendiğini bulm aya çalışacağız; doğru h a l­ kayı bulduğum uzda, Hitit ve Sümer kültürlerinin köklerinin nereye

uzandığım da anlamış olacağız. Ü çüncü halkayı Orta Asya’da arayacağız. H om eros’un îlyada Odessa Destanlarıyla Orta Asya kökenli

destanları karşılaştıran Nurihan Fattah ço k şaşırtıcı sonuçlara ulaş­ mıştır. Fattah’m bulguları, Homeros’un bir şekilde Oğuz Türklerine

ait destanlarından etkilendiğini göstermektedir. 250 A.g.e., s.363.


4 1 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K I . E R İ N S A K L I T A R İ H İ

O dessa’da Thessalia’nin efsanevi kralı Salm oneus ve bazı yakın­ larından bahsedilir. (Odessa, X I, 2 3 5 - 2 3 7 ) Salm oneus’un kızı Tyro (T iro) Aiolos’u n oğlu Kretheaus’la evlenm işti. Deniz tanrısı Poseidon’dan Pelias’ı doğurmuştu. Pelias ise Truva Savaşı’nda Akaların yanında yer alan Nestor’un babasıydı (Odessa, X I, 2 5 8 - 2 5 9 ) İşte O dessa Destanı’ndaki bu Salmoneus adı şekil itibariyle Orta Asya’da Tatarlar’da karşımıza çıkm aktadır. Tatarlar bu adı biraz değişmiş b i­ çim d e, “Sannanayev” olarak kullanm aktadırlar. A yrıca Tatarlarda H om eros’taki ‘os’ gibi sonunda ’neus’ takısı olm ayan “Selman” şahıs adı da kullanılm aktadır251 .’’Selman.” ya da “Salman” adı bugün Tür­

kiye’de de kullanılm aktadır. O dessa’da, Salm oneus’un k ız ı o lan Tyro (Tiro) yine Tatarcadak i “tire" ye benzem ektedir.252 Ayrıca Kretheus, T atarcadaki “G arifi”ye; Aison (E so n )’da

“Esen”e benzem ekted ir.253 O dessa’da adı geçen kötü kalpli kral Ekhetos (Ehet) ise şekil b a ­ kım ından Tatarlardaki “Ehet”i çağrıştırm aktadır. O dessa’da güçsüz ve ayyaş ihtiyar Amaios’un lakabı “îr”di:

“...am a İro s diy e çağırırdı o n u bü tü n delikanlılar, g ö n d erd iği y ere h a b erci İris gib i koşardı da o n d a n ” (O dessa, XVIII, 6 ,7 ) Bu ad T a­ ramada da vardır. O dessa’da haberci tanrı Hermes’in lakabı Ermi-

oneda ya da İrida’dır. Tatarca ‘t mi’ benim irim dem ektir. “İr* T a­ tarca okuyuşa göre “tann habercisi kadnı” anlam ına gelir.254 O des­ sa’da h ab erci tanrıya îr ’le başlayan bir lakabın verilm esi bu bakım ­ dan anlam lıdır. H om eros’un O dessa’sında geçen “Helike”, Tatarcada “Gölekey" biçim inine dönüşm üştür. Anlamı, “adı tann” dem ektir.255 N urihan Fattah, Hom eros’un ikinici destanı Odessa’nın Orta

251

N u r ih a n F a t ıa lı,

252

A.g.e,,

” 53

A.g.e.,.s . 1 6 2 .

s . 162.

254 Ag.e.,5.163. 255 A g.e.,5164.

Tanrıların ve Firavunların Dili,

s .1 6 2 .


418 » S İ NA N MEYDAN

Asya Kıpçak ve Oğuz halklarının ço k iyi bildikleri Alpamış Destam’na benzediğini ileri sü rm üştür.256 Fattah, Alpamış’m en geniş tü­ rü olan Özbek-Kongrat versiyonunu ve Kazan Tatarlarında görülen hikaye türündeki nesir pasajlarını H om eros’u n Odessa’sı ile karşı­ laştırm ış ve şaşırtıcı benzerlikler tespit etmiştir.

V.M. Jirmunsky, Alpamış-Odessa

benzerliğini şöyle ifade et­

mişti:

.. .Odessa ile Alpam ış’m özellikle Kongrat versiyonu arasında­ ki yakınlık o kadar dikkat çekicidir ki, m otiflerin bkbiriyle örtüşm esinin basit bir tesadüf olduğunu söylem ek oldukça zor görünüyor. Alpamış ve Odessa, eski bir masal konusunun ana batlarıyla ‘doğu’ varyantı görün üm ün de... (dir)"257

Alpamış’ın Ö zbek-K ongrat versiyonu, H om eros’un Odessa’sı ile kıyaslandığında ortaya çıkan belli başlı benzerlikler şunlardır: 1.

Alpamış Destanı’nda Kongrat ilinde halka önderlik eden Bayböri ve Baysan adlı iki kardeşten Bayböri’nin öm rünün sonların­ da bir oğlu ve bir k ızı dünyaya gelir. Baysarı’n ın ise sadece bir kızı olur. B ayböri’nin oğluna Hakim (Alpam ış), kızına Kalgırgaç-ayem ; Baysarı’n ın k ızm a ise Barçin-ay adı verilir. Bir gün iki kardeş kavga eder, Baysan kendi halkın ı ve sürülerini alıp Kongrat İlinden göç edip, K alm ık İline yerleşir. Bayböri’nin oğlu Alpamış ile Baysan’m n k ızı Barçin-ay nişanla­

nırlar. Alpamış ergenlik çağm a geldiğinde nişanlısını aramaya gider; fakat evleneceği k ız ı ararken yolda başına çeşitli olaylar ve felaketler gelir, bir ara yedi yıl esir olarak kalır; ama sonunda bü tün zorluk­ lardan kurtulm ayı başarır.

Odessa’da ise

Truva Savaşı sona erdikten sonra Odysseus evine

doğru yola çıkar, onun da başına tıpkı Alpamış’ın başına gelenler tü-

256

' A lp a t n ş a '’. T a ta r c a d a , k u ll a n ı lır . F a t ıa h ,

277

J ir m u n s k y , V . M , tah ,

a.g.e.,

s. 1 6 4

"dev anası”, “dev”, "eliağır", “çevik” a n la m la r ın d a

a.g.e.,

s. 1 6 4 ..

Thurkskiy geroiçeskiy, L . ,

1 9 7 4 , s. 3 3 3 . N a k le d e n F a ı-


4 1 9 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

ründen “kötü olaylar” gelir; fakat o da tıpkı Alpamış gibi tüm güç­ lükleri yener ve evine çok sevgili eşi Penelopeia’ya kavuşur.253

2. Alpamış ok ve yay kullanır. F ak at on u n yayının çapı Odysseus’un yayından daha geniştir. Alpamış daha 7 yaşındayken d e­ desine ait yayı germeyi öğrenm iş ve ilk ok’unu atmak için bir dağ tepesine tırm anm ıştır.

Odysseusun da

bir

yayı vardır

ama bu yay onun dedesine ait

değildir.Yay evde, yani İthake’deki uzak bir bodrum da durm akta­ dır. Bu yay Odysseus’a hediye olarak verilm iştir.*259 Yayın her iki kahramana hediye olarak verilm esi Odysseus ve Alpam ış’ın benzer nitelikleklerinden biridir. A ynca Odysseus da yayı Alpamış gibi çok ustaca kullanır. Nurihan Fattah,

Alpamış’la Odysseus arasındaki benzerlikleri

sıralarken farklara da değinm iştir.260 O rtak kaynağa sahip oldukla­ rı iddia edilen iki destan arasında bölgesel farklılıkların olm ası son derece doğal karşılanm alıdır; çü nkü bin lerce y ıl içind e dilden dile dolaşan, üstelik farklı coğrafyalarda yaşayan farklı insanların kafa­ sında yeniden şekillenen bir destandaki farklılıklar bazen benzerlik­ lerden daha fazla olabilir. İnsanların b ir zamanlar Orta Asya’da d il­ den dile dolaşan bir destana bakışı ve zam an içinde o destana yük­ lediği anlam ile, başka bir zamanda Küçük Asyada’ki insanların ay­ nı destana bakışı ve o destana yüklediği anlam tabiki her bakım dan aynı olm ayacaktır.

Homeros’un O dessa’sının 9 .şarkısında anlatılanlar da Tatar ma­ salı “Şüreli” veya “§ürali”de anlatılanlara benzem ektedir. “Odessa” ile “Şureli” arasında Nurihan Fattah'm belirlediği benzerlikler şun­ lardır: Odessa’da, d estanın başk ah ram an ı O d ysseu s’u n geri dönüş tepegözlerin adasına düşmesi hikaye edilir. Sahile y ak ın b ir m ağarada te k gözlü, güçlü bir dev Polyphemos yaşa­ yolcu lu ğunda

25® Fatıah, a.g.e., s. 165.

259 A.g.e., s.167. 260 A.g.e., s. 165-166-167.


420 » S İ N A N ME Y DA N

m aktadır. G ündü zleri k oy u n gütm ekte, akşam ları' on ları sürüp m ağaraya getirm ektedir. P oly p h em os’u n m ağarada olm adığı bir sırada O d ysseu s ve arkadaşları m ağaraya girerler. A kşam k aran lı­ ğı çö k ü n ce tepegöz k oy u n ve k eçilerin i sü rerek mağaraya gelir. K arşısında y a b a n cı insanlar g örü n ce, onlara k im old u k ların ı ve nered en g eldiklerini sorar, ark asınd an da fazlaca d üşü nm eden iç­ lerind en ik isin i yakalayıp aç m id esine ind irir. Sab ahley in de k o ­ yun ve k eçilerin i otlatm aya g ötü rm ed en ön ce ik i A kalıyı d ah a yer ve m ağara girişini d ışard an b ü y ü k b ir kaya ile k apatarak sürüyü m eraya doğru sürer. Truva savaşlarının kahram anları bu zor durum karşısında karkuya kapılırlar. Sadece Odysseus soğukkanlılığım korur. Tepegö­ zün m andıralardan birine dayadığı uzun sopayı alarak uç kısm ım sivriltip gübrenin içine diker. Akşam m ağarasına dönen tepegöz iki Akalıyı daha m idesine indirir. Bu sırada Odysseus tepegöze yaklaşıp onunla konuşur, ona şarap sunar, tepegöz şarabı içer ve Odysseus’la konuşur: “. ..d ah a ver n e olur, hem adını söyle çabuk. Seni sevin direcek bir ko n u k lu k armağanı veririm sana. “ (O d essa, IX , 3 5 5 - 3 5 6 )

Odysseus, tepegöze şöyle yanıt verir: “P eki, diyeyim sana tepegöz, bana verilen adı. am a sen d e tut sözünü, ver bana armağanı, Benim adım Kimse, beni böyle çağırır anam. Babam ve bütün arkadaşlarım ” (O d essa, IX , 3 6 4 - 3 6 7 )

Tepegöz, şarabın etkisiyle h em en uykuya dalar. Bunu fırsat bi­ len Odysseus ve diğer arkadaşları b ir köşede gübrenin içinde dikili duran kazığı alarak sivri tarafını ateşe tutup iyice kızdırdıktan son­ ra yavaşça koca kazığın sivri ucunu devin tek gözüne sokarlar. Peki ya sonra? O dysseus dan dinleyelim sonrasını: " Vahşice bir çığlık attı insan yiyen,

mağara titredi onun çığlığından " (Odessa, 1, 395)


421 - A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

"Duydular sesini ve koşu p g eldiler d ö n bir yandan, dikilip, mağaranın çevresine, sordu lar başına geleni, "Ne oldu sana böy le P olyphem os, n e bağırırsın acı acı, m ü barek gecenin ortasında, böyle, uykusuz korsun bizi, ölüm süzlerden biri sürünü mü kaçırdı ne?' Yoksa seni biri m i tepeliyor, düzenle ya d a zorla? Güçlü P olyphem os karşılık verdi mağaranın içinden: “Beni kim se tepeliyor, dostlar zorla değil, düzenle. Onlar d a kanallı sözlerle karşılık verdiler ona: ‘Sana karşı kim se z o r kullanm az ve yalnızsan, Büyük Z eus’tan çaresiz bir dert gelm iş olacak başına , ama baban Poseidon'a yalvar y akar sen g e n e .’ Böyle ded iler ve g ittiler " (O d essa, IX, 401-413)

Tatar masüı Şüreli’de

anlatılanlar da

Odessa’da

anlatılanlara

benzem ektedir. Şüreli’de ormana giden köylü bir yiğidin hikayesi anlatılır. Delikanlı odun keserken

Şüreli denilen orman devi çıkar

birden bire karşısına. Şüreli, delikanlıyla konuşm aya başlar ve ona oyun oynamayı teklif eder. Yiğit ona şu karşılığı verir:

“G el ön ce şu kütüğü kaldırıp arabanın üzerine koyalım . “ Şüreli, teklifi kabul eder ve kütüğün diğer ucuna geçer; ama kütüğün içinde çivi çakılı b ir yarık vardır. Delikanlı baltasıyla vu­ runca çivi fırlayıp gider ve Şürali’nin eli yarığın içine sıkışır. Can acı­ sıyla bağıran dev, çığlıklarıyla orm anı inletir. Bu arada delikanlı, de­ vi orada bırakıp gitm ek için hazırlanm aya başlar. Şüreli ise delikan­ lıya yalvarır.

“Bari adını söyler misin?" Delikanlı adm ının

Bılür

(geçen sene) olduğunu söyler. De\ln

feryat ve çığlıklarını duyan diğer arkadaşaları ona yardım etm ek için koşup gelirler ve sorarlar:

“Elini kim sıkıştırdı böyle?" Şürali yanıt verir:

“B ıltıf


42 2 • S İ N A N M E Y D A N

Arkadaşları hiç düşünm eden karşılık verirler:

“M adem k i elini B ikir sıkıştırdı neden bıyıl (buyıl) bağınyorsun?”261

“dev ortak Odessa’da “dev Polyphemos" O desseus’la konuşurken, Şürdi’de ise

Tatar Masalı Şüreli ile H om eros’u n Odessa’sındaki

teması” farklı olaylarda

rol almışlardır.

yanlışlıkla mağaralarına giren

“dev Şüreli” orm anda

odun kesen delikanlıyla konuşur. Burada d ik­

her iki devin de destan kahramanlarıy­ la konuşmalarıdır. Her iki destanda da devler destan kahramanları­ na ısrarla ad sormuşlar ve arkadaşlarından yardım istemişlerdir. Takat edilm esi gereken nokta;

tar m asalı Şüreli’de sadece T ü rklere özgü bir kelim e oyunu dikkat çeker.

“Bıldır (Geçen yıl), Bıyıl (Bu yıl)...

Buna benzer bir kelim e

oyununu H om eros da Odessa’da yapm ak istem iş ve bu nedenle Odysseus kend isine adını soran deve adının

“Kimse'’ olduğunu

söy­

lem iştir; fakat H om eros’u n kelim e oyunu zayıf kalırken, Şüreli’deki kelim e oyunu tam yerinde kullanılm ıştır. “ Tatar m asalında h e r şey açık, sa d e v e m anükh. K lasik b ir k elim e o y u n u ! N e var k i burada oyun Tatar T ü rk çesin e dayalı o ld u ğu h a ld e, O dysseus’daki oyunla h içb ir şey eld e ed ilem ez. Yunanlı kahram anlarla, tepegözün so ru ve cevaplan saçm a ve karm aşık Yunanca k elim e 'k im se’ veya "ben k e n ­ dim 'anlamıyla Tatar leh çesin d ek i h ila r' ve h ıy ıl’m y erin i tutamaz. Yunanlı ozan 262263 bu n u iyi bildiği v e o anlam ı yansıtacak k elim eleri bulam adığı için m eseleyi u zu n anlarımla h alletm eye çalışm ış. ”263 H om eros’un O dessa’sındaki

“Polyphemos” adlı

tek gözlü devin

b ir benzeri hatta aynısı T ürklerin tem el anlatısı olan k u f ’taki

“Tepegöz"

“Dedem Kor-

hikayesinde karşımıza çıkar. Hatta ' tek gö zlü

d eY imgesi o kadar birbirine benzer ki, bu şaşırtıcı benzerliği gören

Homeros’un Polyphemos adlı tek gözlü devini Dedem Korkut’taki Tepegöz’den esinlenerek yarattığını ileri sür-

bazı bilim insanları,

261 A.g.e., s. 169-170. 2^2 Nurihan Fattah’ın Homerosu "Yuanlı ozan" diye tanımlaması büyük bir yanılgıdır. Daha önce de vurguladığımız gibi Homeros Anadolu'da İz­ mir'de doğmuş öz be öz bir “Anadolu ozanTdır. 263 Pattah, a.g.e., s. 170.


4 2 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S AKL I T AR İ Hİ

müştûr. Ö rneğin, Alman bilim insanı Von Diez, “Denkwtirdigkeiten von Asierı’’ adlı eserinde Dedem Korkuştaki “Tepegöz” hikayesini “Demeuendeckte Oughhuzische Cyldop” başlığıyla yayınlamış ve “Tepegöz” tipiyle “Polyphemos” tipini karşılaştırm ıştı. Von Diez so­ nuçta, Homeros’un “Tepegöz" söylencesini Doğu’dan aldığı kanısı­ na varmıştır 264 Dedem Korkut’taki Tepegöz hikayesi ile Odessa’daki Polyphe­ mos söylencesindeki bellibaşlı benzerlikler şunlardır: 1.

Her iki devin tepesinde de tek b ir göz vardır.

2.

Tepegöz, bir pınar perisiyle b ir çoban ın birleşm esinden doğ­

3.

Tepegöz hergün ik i insan ve beşyüz koyun yer; Polyphem os ise

m uştur. Polyphem os ise Deniz T anrısı Poseidon'un oğludur.

koyun sütüyle beslenir ve O dysseus’un arkadaşlarım yer. 4.

Tepegöz yiğit Basat’ı yakaladıktan sonra uykuya dalar ve Basat, ateşte k o r haline getirdiği m ızrağı devin te k gözüne batırarak onu k ör eder. O dysseus da ateşte kızdırdığı bir kazığı Polyphem os’u n gözüne batırarak onu k ö r eder.

5.

Gözü kör olan Tepegöz m ağaranın ağzını tutar, koyunları birer birer yoklayarak dışarı çıkarır. Basat, Tepegözün en iri koçu olan Sakar koçu k eserek k oçu n derisine bürünür. Bu kurııazığlıyla devin bacakları arasından geçerek kurtulur. Polyphem os da gözü kör olduktan sonra mağaranın ağzında durup, koyun-» ları sayarak dışarı salar, Odysseus, Polyphem os’u n en büyük k oçu nu n altına saklanarak mağaradan çıkar.264265

“Odessa” v e “Dedem Korkut” s ö y le n c e le r in d e k i “Tepegöz” k a ra k ­ te rin in ş a ş ır tıc ı d e r e c e d e b ir b ir in e b e n z e m e s i iki d e s ta n a ra s ın d a b ir et­ k ile ş im o ld u ğ u b iç im in d e y o r u m la n a b ile c e ğ i g ib i, d e ğ iş ik to p lu m d a k i o r ta k d u y g u la rın b e n z e r lik le r g ö s te rd ik le r i b iç im in d e de y o r u m la n a b i­ lir; fa k a t k a n ım c a b ir b ir in d e n ç o k u z a k y e rle rd e y aşay an to p lu m la rın s ö y le n c e le r in d e k i b u ş a ş ır tıc ı " b e n z e r lik le r ”, h a tta “a y n ılık la r ”, ik i to p ­ lu m a ra s ın d a k i “e t k ile ş im in ” ya d a

“aynılığın” g ö ste rg esid ir.

264 Adnan Binyazar, Halk Anlatılan, İstanbul 2003, s. 194.

26ö A.g.e., s. 194-195.


424 • S İ NAN ME Y DA N

Fattah, Homeros’un Odessa’suun Tatar masalı Oniç (On üç)’e de benzediğini ileri sürm üştür .Tatar masalı O n iç’te de bir dev var­ dır. Kahram an O niç b ir devin sarayında m ahsur kalır. Devin sara­

Oniç devden kurtulmak için keçinin altı­ na yatar ve tüylerine sıkıca yapışır. Dev, keçiyi eline geçirir ve can

yında bir de keçisi vardır.

acısıyla dışarı fırlatır. Böylece kurnaz delikanlı da canını kurtarm ış olur.”266 Odessa’da da O n iç’in devden kurtulm a sahnesine benzer şöyle bir sahne vardır: “İyi bükülm üş saplar aldım , sezdirm eden usulcana, üstünde tepegöz canavarın yattığı hasırdan, bağladım onlarla koçları, üçer üçer. Ben d e en güçlü koçu seçtim koyunlar arasında, Sırtından yakaladım onu, karnının altına asıldım, Kıvır, kıvır dolgun yapağıya tutundum ellerim le..." (O d essa; IX , 4 2 7 , 4 2 8 - 4 3 1 ,4 3 5 )

^

O dessa’da Akalar da tek gözlü devden kurtulm ak için kızdırıl­

mış dem ir çubuk yerine ağaç sırık, esaretten kurtulm ak için de ke­ çi yerine koçları kullanırlar.

Alpamış”, “Şürali” ve “Oniç” gibi başka bir Tatar masalı “Yüzmi”de de Odessa’ya benzeyen bölümler vardır. Uzun zam an çocukları olm ayan yaşlı bir çiftin sonunda tam yüz çocukları olur. En küçüğüne

“Yüzmi” ad ını

verirler. Burada geçen

‘m i’ oğul anlam aındadır. Yüzm i, “yüzüncü oğul” anlam ına gelm ek­ tedir. Ç ocuklar evlenm e çağm a gelince kendilerine eş aram ak için dört bir yana dağılırlar, yüz kardeşten yalnızca Yüzmi tüm tehlike­ lerin üstesinden gelerek yirm i yıl ön ce evde bıraktığ karısına kavuş­ m ak amacıyla mutlu bir şekilde )oırduna döner. O yokken bir oğlu dünyaya gelmiştir ve

yermi yaşına

basm ıştır. 267*26

266 Tatar halik icatı, Kazan, 1977, s.3 6 8 -3 7 0 ..Nakleden Fattah, 172. 2 6 7 Fattah,

a.g.e., s. 172.

a.g.e., s.l 71 -


425 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S AKL I T A R İ H İ

Homeros’un Odysseus’u da

yirmi yıl önce gurbete çıkar, tıpkı

Yüzm i gibi. Yurdu İthake’ye döndükten sonra sevgili karısı Penelo-

yirmi yaşına basm ıştır. Ay­ yirmi silah arkadaşıyla gi­

peia’yla ikinci defa evlenir.O nun da oğlu rıca O dysseus, tepegözün mağarasına re r.268 Bana göre

Homeros, llyada

Odessa’yı biçim lendirirken yararlan­

dığı Asya kökenli Türk söylencelerini Sümerler ve Hititler aracılığıy­ la öğrenm işti; çünkü Türk söylenceleri, Orta Asya’dan önce Sûmerlere ordan da göçler ve ticari etkinlikler yoluyla Hititlere geçmişti. Süm erlerin Gılgamış Destam’yla, T ürklerin Akpamık, Dedekorkut, Oğuzhan, Köroğlu destanları arasındaki büyük benzerlik, Sü­ mer destanlarının Asya kökenli olduğunu kanıtlam aktadır.

Gılgamış Destanıyla, Akpamık ve Dede Korkut destanınlanmn “dirilik ilacım” bulm ak için gösterilen olağa­ nüstü çabadır. Akpamık Destam’nda dirilik ilacı bulunarak yeniden dirilme gerçekleşir, Gılgamış Destam’nda ise Gılgamış dirilik ilacını ortak temalarından biri

bu lur, ama kullanam az. Gılgamış ile E nkidu’nun birleşerek, “Hum bab a” adlı b ir devi öldürm esi, Akpam ığın 7 kardeşinin kara devi ö l­ dürm eleri ile aynıdır. Ayrıca bu sahne,

Dede Korkut Destanımdaki

“Besed” in Tepegöz’ü öldürm esine benzem ekted ir.269

Gılgamış’ın dostu

Enkidu ile birlikte, tanrıların onların karşısı­

na gökten gönderdikleri boğa ile savaşarak onu öldürm esi,

Korkut Destanı*mn, “Boğaç

Dede

ve Dirsehan O ğlunun Boyat” bölüm ün­

de, Boğaçhan’ın kendi adını bir boğa ile savaşarak onu öldürm ekle alm asını hatırlatıyor.270

Gılgamış zam an

zam an başka insanlara acım asızca davranıyor,

halk üzerinde baskıya dayalı b ir hakim iyet kuruyordu; insanları çok çalıştırıyor, ağır vergiler alıyordu.

Dumrul karakteri bu

Dede Korkut Destanımdaki Deli

yönüyle Gılgam ış’a benzem ektedir. Deli Dum-

rul da Gılgamış gibi zam an zam an zor kullanarak insanlar üzerinde 268 A.g.e., s. 172,173. 2(^9 Gerey, a.g.e., s. 104.. 22o> Mali Köse, Korkut Ata, Aşkabat, 1990, s.26-40.


426 • S İ N A N M E Y D A N baskı kuruyordu. Bir kuru ırm ağın üzerine yaptırdığı köprüden ge­ çenlerden 3 0 , geçem eyenlerden 4 0 akçe para alıyordu.271

Gılgamış Destanı

da

Dede Korkut Destanı

gibi 12 bölüm den

oluşuyordu. Gılgamış’m tanrılara boyun eğm eyerek onlarla m üca­ dele etm esi Dede Korkut D estam ’nda Azrail ile savaşan “Dirsehan”ı hatırlatm aktadır.272

Gılgamış’ın arkadaşı Enkidu

orm anda hayvanlarla yaşar ve son­

ra bir kadın aracılığıyla k ente getirilir.

Dede Korkut

da Oruz Go-

ca’n m oğlu Beset de orm anlarda aslanlar ile yaşar ve Dede Korkut’un öğüdü ile Oğuzların arasına gelir.273 Süm er kahram anı Gılgamış’ın annesi “Nin han’ın annesi “Ayhan” da bir tanrıça sayılırdı.274

S u n ” gibi

Oğuz-

Gılgamış Destanı’yla T ü rk destanları arasındaki benzerlikler

Gılgamış’ın 120 yıl yaşa­ Köroğlu’nu hatırlatm aktadır. Gılgamış’ın yer altındaki “ölüler

adeta bititp tükenm ek b ilm ez....Ö rn eğ in , m ası

dünyası” ile ilgilenm esi ve ölen arkadaşı Enkidu’n u n ruhu ile görü­ şerek, ondan yer altındaki dünya hakkında bilgi alması

Köroğlu’nun

T ürkm en varyantına fazlaca benzem ektedir. Köroğlu da Gılgamış ^Hdİ yer altıyla ilgilenm iştir, hatta Köroğlu’nu n kıratı da 4 0 gün yer altında kalm ıştır.275

Görüldüğü gibi Sümer destanı Gılgamış’m bazı bölümleri ade­ ta Türk destanlarının “kopyası” gibidir. Bu şaşırtıcı benzerlik, Gılgamış Destam’nm Orta Asya kökenli bir Türk destanı olduğunu dü­ şündürmektedir GILBÎLGA-MEŞ’ten geldiğini ile­ Gılgamış Destanı diye bilinen bu Süm er

Çok daha önem lisi, ünlü Süm erolog Muazzez İlmiye Çığ,

GAMIŞ adının

aslen bir Türk adı olan

ri sürm üştür.276 Dolayısıyla Gerey, a.g.e., s.105.

272 Seyit Kemal Karalıoğlu, Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1973, s.25-26. 27^ Gerey, a.g.e., s. 105. 27^ Kamil Veliev, Elin Yaddaşv, Dilin Yaddaşı, Baku 1988, s. 39 277> Gerey, a.g.e., s. 106. 276 Muazzez İlmiye Çığ, HabertürkTv, 2 Nisan 2007, (tekrar yayını)


4 2 7 « A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

BÎLGAMEŞ DESTA­ “Bilga”, “Bilge” sözcüğü Türkçedir ve bu söz­ BÎLGE-HAN gibi adlar eski Türklerde yaygın ola­

destanı aslında bir T ürk destanıdır ve asıl adı

NIDIR.

Burada geçen

cü kten türetilen

rak kullanılm ıştır. Gılgamış adının aslen Türkçe olduğunu düşünen Selahi Diker, bu kon ud a daha farklı b ir analiz yaparak, Gılgamış adının Türkçe

“GÖLGE-MÎŞ” (Kölige- (ı) m iş) ten geldiğini ve anlam ının da “Gölge-im iş,” veya “Büyük gölge im iş”, olduğunu ileri sürm üştür. “H aki­

katen Süm er ep ik şiirlerinin birçoklarında Gılgam ış baklan da y ap ı­ lanlar bizim bıı tercüm em izi d estekler m ahiyettedir. Ulu tanrılar onu şu fiziki ölçü lerde yarattılar. Boyu altı m etreden uzun, göysünün genişliği ik i m etre olu p ç o k büyük cüsseli bir adam dı1 Bu bü ­ y ü k arz üzerinde b ir boğayı andırıyordu.”277 Dolayısıyla, bü yük adam Gılgam ış’m gölgesi de b ü y ü k olacak ve D iker’in tercüm esinde olduğu gibi ona, “Büyük gölge” anlam ın­ da

“Gölge-üniş” denilmesi

olası görülm ektedir.

Bu bilgilerden sonra bazı Türk edebiyat bilim cilerinin Gılgamış Destam ’na sahip çıkarak T ürk Edebiyatı’n ı Süm er Edebiyatı ile baş­ latm aları ço k daha fazla anlam kazanm aktadır. Ö rneğin Seyit Kemal Karalıoğlu “T ürk Edebiyatı” adlı eserine haklı olarak Gılgamış Des­ tanı ile başlam ıştır. 278

. 3. Olimpos Dağı’nın Asya’daki Kökleri İzm irli ozan H om eros'un doğudan etkilendiğinin, llyada ve O dessa’n m iskeletini doğu söylenceleri (Eski T ü rk ve Süm er söylen­ celeri) üzerine kurduğunun en önem li kanıtlarından biri de “ Olim­

p o s D ağı"ve bu dağın doruklarında yaşayan “m itolojik tanrılardır H alikam as Balıkçısı’na göre H om eros’un yarattığı antik tanrılar (O lym poslu tanrılar) Süm er kökenlidir: "Sümerin Egeli- İzm irli H o-

m er(os)a etkisin e gelin ce, bütün O lym pos tanrı ve tannçakrm m yaln ız adlan değiştirilerek Süm er’den alınm ış oldu klan g en el olarak ^77 Diker, a.g.e., s.242 Se>1t Kemal Karalıoğlu, Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1973.


428 - S İ NAN ME Y DA N

kabul edilen bir g erçek tir”279 Hom eros, Süm erlerın dağların doruk­ larında yaşayan tanrılarını alıp Batı Anadolu’daki ve Ege’deki dağla­ rın doruklarına yerleştirm eyi denem iş ve bunda da başarılı olm uş­ tur.

“gök tanrılara” ta­ dağ tepeleridir. Fa­

Süm erler M ezopotam ya’ya yerleşm eden önce pıyorlardı. Yeryüzünün göğe en yakın yerleri de

kat Süm erlerin yaşadıkları coğrafyada zirveleri karlı dağlar olmadığı için Süm erler tanrılarına kat kat toprak yığarak dağ yapıyorlardı. Bu insan yapısı dağlar da orm anla örtülü doğal dağlara.benzesinler di­ ye üst üste kondurulan taraçalara ağaç dikiyorlardı. Örneğin

Asma Bahçeleri böyle

Babil’in

inşa edilm işti. Süm erlerin göğe doğru yükse­

len bu yapay dağlarına

“Ziggurat” adı

veriliyordu. Tanrılar, Zigura-

tm en üst katındaydı.280 İşte bu yüksek Zıgguratlarda

poslar) yaşadığına inanılan Süm er tanrılarını alan “Olimpos Dağt”m n doruklarına yerleştirm işti.

(yapay Olim-

H om eros, onları

“H om eros ve H esiodos bu tamdan yoktan var etm ediler. Bun­ lar Oîimposlu olarak adlandırılırlar. Gök tanrılardır; çünkü dağların doruklan göğe en yakm noktalardır. Olimpos, M inoen Giritçesinden bir sözcüktür, ‘dağ’ anlamına gelir. K üçük Asya’da yirm iden fazla, Teselya’da b ir ve Kıbrıs’ta da bir Olimpos vardır. Ancak H o­ m eros Olimpia dağı için bir y e r belirtm em ektedir.’Bir çok doruğu olan, bulutların alanda, tannlarm havayı soluduklan bir d a ğ de­ m ektedir. H om eros.”281 H alıkam as Balıkçısı ve A ntik tarihle ilgilenen bir çok bilim in­

Grek kö­ “Asya kökenli”

san ı, Yunan m itolojisindeki A ntik tanrıların ve tanrıçaların

kenli olmadıklarım,

Anadolu, Mezopotamya, hatta

olduklarını ileri sürm ektedirler. H alıkam as Balıkçısı, daha 7 0 ’lı yıl­

Yunan tanrıları diye bilinen tannlarm aslen Küçük Asyah ya da Mezopotamyalı olduklarını ileri sürm üştü.282 Ö rneğin Apollon, Ar-

larda

2 7 ^ Halıkamas Balıkçısı, Alım a Kıta Akdeniz, 4,bs.Ankara 1 9 9 8 ,s.2 1 7 . 28 0 A.g.e., s.215. 2 8 ^ A.g.e., s.37. 2 8 2 Halikamas Balıkçısı, Anadolu Tanrıları, Ankara 2005.


429 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

temis

ve Leto Anadolu kökenli tanrılardır, “Bu üç tanrı Yunanis­ tan’da sonraları tanınm ış oldular; am a üçünün d e kaynaklan Ana­ dolu ’dur."-^ Hatta bazı bilim insanlarına göre bu tanrılar AsyalIdır­

lar.

W.K.K Guthrie, A pollon’un Asyak olduğunu

şöyle açıklam ak­

tadır:

A pollon ’un Asya kayn aklı olduğu Yunanistan am karasam daki tapım m erkezlerinden hem en hep sin d e oraya sonradan g elm e bir tann olarak göründüğünden anlaşılır. D elphoî’d e böy le olduğunu G rekler ken dileri kabu l ediyordu....Bayram dan v e törenleri tüm Yu­ nanistan’d a orantûı olarak az olduğu h a ld e K ü çü k Asya’da daha faz­ la v e daha sıktır. En öerrûi kutsal yerlerinden kim ileri Asya toprağm dadır. Tann’n m başlıca e k adlan da buralardan gelm edir. Patera bu m erkezlerden biridir ve Lykia’dadır ”284 , Platon un yorum cusuna göre bile Antik tanrıların birçoğu

doğu

kökenlidir: "Hera, A pollon, L eto, H ephaistos, A thena v e A res isim ­

lerimin bilim sel etim olojisin i yapm ak zordur; çünkü bu kelim eler Yunaklardan ön ceki E ski Balkan v e K üçük Asya’da yaşayan etn ik gruplara ait sözcü klerdir .”285 Antik tanrıların adlarını analiz eden

Nurihan Fattah, söz k on u ­ “Orta Asya kökenli”

su tanrıların Anadolu ve Mezopotam ya’dan öte

Fattah, kelim e analizleri sonucunda An­ Athena, Gaie, Dionysos, Pan ve hatla baştanrı Zeus’un köklerinin Orta Asya’da olduğunu belirtm iştir.286 Fattah’a gö­ olduklarını ileri sürm üştür.

tik tanrılardan

re sa d e ce 'A n tik tanrılar' değil bu tanrıların yaşadığına inanılan

“Olimpos” sözcüğü de Asya kökenlidir. Ona göre Olim pos sözcüğü “Uh-im-pa” sözcüğünden bozmadır. Burada “ulı”, yüksek, ulu anla­ mında sıfat ısını; “im”, erkeklik organı; “pa’kla oğul anlam ına gel^

Halikarnas Balıkçısı, Düşün Yazılan, 5.1 j S. , Ankara 1993, s. 151 A.g.e.,. s.220. PUuon. Sayineniya v trex lomax. M.. 1968, s.610, dn 40'a. Nakleden Fattah, a.g.e., s.142

286 Patmh a.g.e., s.142-144.


430 » S İ N A N MEYDAN

m ektedir. Ayrıca O lim pos sözcüğü hem şekil yönünden hem de an­ lamca Tatarcadaki “Olimen” sözcüğüne benzem ektedir. (Ulı-im-en)

“Büyük meşe ağacı” anlam ına gelm ektedir.287

x

En ilginci Antik tanrıların babası, baş tann Zeus’un da Asya kö­ kenli olma ihtim ali vardır. Bazı bilim insanları Zeus’un oğlu Hefest’in aslında kutsal kaynaklarda adı geçen Nuh’un oğlu Yefes oldu­ ğunu ileri sürm üşlerdir; Zeus’un sürekli ikam etgahı Olim pos dağıdır. Zeus’u n Hera’dan doğan oğullarından birin in adı Hefest’tir. Zeus’un oğlunun adının sonundaki ‘f oğul anlam ında fazladan kullanılm aktadır. Bu neden­ le Zeus ve Hefes (t) aslında aynı kelim edir. Fon etik bakım dan Hefest’in b ir diğer varyantı Ifest olabilir. Bu adm orjinalinin Cebes ve­ ya Cefes olduğu görülm ektedir.288*Cefes ise dinsel m itolojide T ürklerin babası olarak k abu l edilen Yefes’in ta kendisidir.

''Tufandan kurtulduktan sonra N uh’un (İn d l’e göre Noah) oğullarından birine Yefes (Incil’de Yapet) adını verirler. Kıpçaklar, Oğuzlar ve diğer Türk halkları Yefes’in torunları kabul edilirler. Yu­ nanlıların en büyük tanrısı Zeus ile Yefes veya Cefes (ceb ’es-'tm n ip i’) aynı kişidir."139 Atatürk de T ürklerin Yafes’in torunları olduğuna inanamyordu. 1 Kasım 1 9 2 2 ’de TBM M ’de yaptığı uzun konuşm ada aynen şöyle demişti:

"Türk m illetinin ceddi ilası olan Türk namındaki insan; ikinci ebü lbeşerN uh Alyhisselamm oğlu Yafes’in oğlu olan zattır."290 Süm erlerin ve H ititlerin T ü rk kökenli “olmadığım” iddia eden­ lerin sıkça kullandıkları, "Türklerin Süm erler ve H iüûer gibi çok

tanıdı bir toplum olmadıkları ” bilgisini artık sorgulam ak gerekm ek­ tedir. Erken dönem K ök-Türklerin G ök Tanrı dışında başka tanrıla­ 287

A g.e., s. 144.

288

A g.e., s. 143 Ag.e.,

290

s. 1 4 5 .

“S a lt a n a t ın Y ı k ı h d ı ğ m a D a ir V e r i l e n K a r a r M ü n a s e b e t iy le , 1 K a s ım 1 9 2 2 ”,

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,

C . 11, s . 2 8 8 .


431 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

rı da vardır. Gerey, Ö n Türklerin de ilk dönem lerde

çok tannlı ol­

duklarını şöyle ifade etm ektedir:

“ T ürkkrde de Süm erlerde olduğu gibi taunlara ve yan taunla­ ra, tanrıçalara inanılmıştır. Onlar bu tanrılara 'Han'lakabını verm iş­ lerdir. Seyit Kemal Karakoğhı da şu bügükeri verm ektedir: T ürk ler mavi gökyüzünün ve Kara yerin arasındaki yeryüzünün tanrısına Kara Han derler. Tann Kara Han, bu ülkeleri kendisi yönetm ez; ay­ dınlık ülkelerin yönetim ini de Erlik H an’a bırakır. (Burada geçen ERLİK adı, Süm er tannhrm dan ENLİL ve EN K tyi çağnştirmaktadırJBayülken Han iyilikleri kutlayan Hayır tanrısıdır: Yeryüzünü yöneten tanrılarla perilere Yersuklaı denir. Toprak, su, ateş, dem ir ve ağaç Türklerce kutsal sayılır. Büyük törenlerde Bayülken H an’a beyaz, Erlik H an’a yağız atlar kurban edilir. Eski Türkler kötü ru h ­ lara cin derler, dünyanın kötü ve iyi ruhlarla dolu olduğuna inanır­ lar.”29' Erken dönem lerde

jisine göre eski Türk dağlarda yaşarlardı:

Türkler de çok tanrılıydı ve Türk kozmolo­ yüksek

tanrıları da tıpkı O lim pos tanrıları gibi

“Eski Türklerde d e Süm erlerde de ço k tannlı inanç sistem i var­ dı. Süm erler doğanın dört tem el görüntüsü ile ilgili dört ulu tann ve tannçalara inanmışlardır B uyan tanrılar genellikle Türklerin inan­ dığı İye, Pir, Peri ve A l gibi insan üstü güçleriyle farkh değildir­ ler.”291292

Kök Türklerde en 291

S .K . K a r a lı o ğ lu ,

büyük tanrıya

Türk Edebiyatı Tarihi,

“Gök Tengri” adı

verilirdi293.

A n k a ra 1 9 7 3 , s .2 3 ; G e re y ,

a.g.e.,

s .6 1 - 6 2 . 292

W o lffr a m

Von

Soden,

Einföhrung in die Altorientalistik,

D a rsm ta d t,

1 9 8 5 , s. 1 6 6 . 293

T ü r k l e r d e k i ' G ö k " v e '“Y e r ” t a n r ıla r ı S ü m e r le r d e d e v a r d ır . “G a b ilin e n e s a s l ı p a n t e o n la r ı n ın a r a s ı n d a S ü m e r l e r i n e n u lu ü ç t a n r ı s ı d a h a g ö r k e m ­ li g ö r ü n m e k t e d i r . B u n l a r A n u 'G ö k t a n r ı s ı ’ , F :tı-lil 'H a v a t a n r ı s ı , Y e l t a n ­ rıs ı”, E n -k i Y e r ta n r ıs ı’ v e b u n u n g ib i d e E a ' E S ü m e rc e

ev

d e m e k t ir .Y e r

ile g ö k a r a lı ğ ı n ı d o ld u r a n h a v a h a c m i n e s a d e c e y a r d ım c ı o l a r a k g ir m iş a y d u r a ğ ı d ı r . A y n ı in a n c ı b i z g ü n ü m ü z e d e k Ş a m a n iz m i k o r u y a g e lm iş Ş a -


432 • S İ N A N ME Y D A N

Atlaşgan (atılan) adlı bir savaş tanrısı vardı294. Ayrıca bir “Yaz tanrısı”, bir “Kış tanrısı”295 Gök Tengri’den sonra gelen Yer Tengri"296, Yer altı ve ölüm ta n rıs ı ' Erküg-Kan”297, taht tanrısı “Böd Tengri”298 ve “Kara Tann”299 gibi daha bir çok tanrı vardı. Üstelik Türklerde

bu tanrılar arasında tıpkı dünyevilerin ilişikisine benzer bir ilişki vardı. Bu yönüyle erken dönem Kök-Türk tanrıları Antik dönem Anadolu tanrılarına benziyordu:

“Kutadgu- B iîiğde ( ...) ö d leg ile Ajun beği A lp E r Tonga’m n m ücadelesi, alpm veya hüküm darın zaman ve ölüm tanrısıyla sava­ şım anlatan daha da eski destanlara bağlanabilmektedir. Güneş ve ayı yutan kozm ik büyük yılam okla vuran Yı; veya zaman ile su sim ­ gesi, ay ve güneşi yutan at; veya teke başh ejder Ahi Budhanya "yı iki­ y e kesen tanrılar India efsaneleri gib i Alp E r Tonga Destanında, ö d ­ leg, Ajun b eğ ’ini öldürm ekle, zaman tarınsımn ölüm tannsı Erklig kan yüzünü gösterm iş olmaktaydı. Böylece ö d leg, Türk kozm oloji­ sinde Gök Tannsmdan hem en sonra gelen bir tann olan Yir Tengri kan’ma (hanına) yaklaşmaktaydı. ( ...) K ök Türk dönem i m ezarlık­ larındaki sanat eserlerinde m adeni levhalarda ve Toyokukun tapıtfağmda duvara asılmış toprak m askelerde görülen başlar bazen Gök bazen de y er tannsı olarak yorum lanm ışta;.”500 Üstelik Türkler bu tanrıların, ya da kutsal ruhların -tıpkı Hom a n la r d a d a g ö r ü y o r u z . B u r a d a d a y u k a r ı d a g ö r ü ld ü ğ ü g ib i g ö k v e y e r t a n n l a r ı e n e s a s r o l o y n a m a k t a d ır . E n E s k i T ü r k y a z ı ıla n n d a d a ilk e l k o z m o p o l o ji d e k i m a v i g ö k t e ‘G ö k t a n n ' v e k a r a y e r d e is e 'Y a ğ ı z y e r ’ ile b a ş ­ la n d ı ğ ı n ı ö ğ r e n i y o r u z . B u i k i s i n i n a r a lığ ın d a is e 'i n s a n d ü n y a s ı y e r l e ş i ­

I

y o r ." '

lo m m e l

F r it z ,

Ethnologie u n d Geographic Des Alien Orients,

M ü n c h e n 1 9 2 5 , s .2 1 - 2 2 ; G e re y , 294

E s in ,

T ürk Kozm olojisine Giriş,

- 4 , A.g.e.,

s .6 7 .

296 A.g.e.,

s .7 5 .

29~ A.g.e., a y n ı 29^ A.g.e., 299 jü

a Ag.e.,

y er.

s .7 S . a y n ı y er.

O A_g_e-> s. 7 5 .

a.g.e., s. 6.3

s .6 2


4 3 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

m eros’u n Truva Savaşı’nda olduğu gibi- zam an zam an birbiriyle sa­ vaştıklarına inanırlardı. Hatta Türklerde iki kent arasında yapılacak olan b ir savaştan önce o k entin kutsal ruhlarının savaştığına inanı­ lırdı:

“ Türklerde vilayetler arasında savaş olacaksa değişik vilayetle­ rin ruhlarının g e ce birbiriyle çatıştığına ve hangi tarafgalip gelirse o vilayetin hüküm darının da ertesi günü çatışmadan galip çıkacağına inanılmaktaydı. Türkler Cıvı’îarm (tann, ru h ) birbirine attiğ oklar­ dan sakınmak için geceleri dışarı çıkm azdı.’’301

Belki de Homeros’ bu eski Türk inancım bir şekilde öğrenmiş, birbiriyle savaşan ruhlardan ve tanrılardan esinlenip Truva Savaşı’nın “ölümlü” kahramanlarının araşma, onlarla birlikte savaşan “ölümsüz” tanrılar ve tanrıçalar yerleştirmişti.302 önemli Kök-Türk tanrılarının tıpkı A n­ dağların (Olimposlann) doruklarında yaşamaları ve K ök-Türklerin dağların doruklarını kutsal saymalarıdır. Türkler, önem li kutsal ayinleri dağ­ ların zirvelerinde yaparlar ve bazı kutsal sem bolleri dağların zirvele­ Asıl düşündürücü olan,

tik dönem Anadolu, Mezopotam ya ve Yunan tanrıları gibi

rin e koyarlardı. Ö rneğin, “ö tü k en ’deki H siung Devleti 8 5 ’de yıkı-

lm ca Kansu’da kalan H siung-nu beylikleri gök ibadederini o bölge­ deki bir gö k dağında sürdürm ekteydiler. Hsiung-nularm g ö k ayin­ lerinde y er alan v e gö k cisim lerini ve göksel ataları anlatan ejder pullu insan şeklindeki 12 madeni heykel Kansu’daki bir dağda bu­ lunuyordu.”303 Türklerde kusal sayılan başlıca iki zirveden biri do­ ğuda

“ötüken Yış” (O rm anlı

Ö tüken Dağı) diğeri ise Işık G öl civa­

rındaki bir dağdı, “Vladimiltsov ve daha sonra Pelliot da bunlardan

ötüken-yış hakim inin, 11 ö tük en kutı adh kağanlara kut veren bir tannça olduğunu samyorlardı "303 Burada, Türklerın kutsal saydık­ ları dağlardan biri olan ’’ötük en

Türk Kozmolojisine Giriş,

301

E s in ,

302

M eydan,

3 ®*3

E s in , a

304 A.g.e.,

Son Truvalılar,

g.e s. s .7 8 .

112.

s. 1 0 0 .

Yış”ın “Ormanlı bir dağ” olması

s .8 7 -8 8 .


434*SİN A N m e y d a n

Mezopotamya’nın ünlü

ziguratı, “Bakilin Asam Bahçelerim" akla ge­

tirm ektedir.305 H alikarnas Balıkçısı’na göre tanrılarının “orm anlı dağların d o­ ruklarında” yaşadığına inanan Mezopotam yalılar, yaşadıkları bölge­ de doğal yükseltiler olm adığından yapay bir dağ inşa etm işler ve bu yapay dağın eteklerini ormana benzetm ek için ağaçlandırm alardı: Böylece bir tapınak

(Ziggurat) olan “Babilin Asma

Bahçeleri” adlı ha­

rika eser ortaya çıkm ıştı:

"Süm erler gö k taunlarına tapıyorlardı. Dağlık b ir bölgeden göç etmiş olduklarından, tanrılarım dağlarm doruklarında varsaymaya alışmışlardı. Mezopotamya ’run ovalarında dağ gibi yüksek tapmak­ lar (Zigguradar) yapay olimposlar kurdular. En yüksek ve Oplü zig­ gurat Babil Kulesi adım taşıyordu. Bab kapı, el tanrı, çoğunlukla da tannça anlamına gelir. Babil’in Asma Bahçeleri, dağlara benzetm ek için zigguradara dikilen ağaçlardan başka bir şey değildir'."506 Özet­

le, Sümer ziguradan Asya kökenli bir inancın Mezopotam ya’ya ta­ şınm asıyla ortaya çıkm ıştı. Süm erler O rta Asya’nın

cım” Ziguratlar yaparak

“kutsal dağ inan­

yaşatmışlardı. Ayrıca K ök-Türkler de Zigu-

ratlar inşa etm işlerdi. Süm erleri derinden etkilediğini düşünen Orta Asya A ltıntepe’de (Sü m er çivi yazısının ilk tamgaları Altıntepe k ö­ kenlidir.) Türk ziguratları vardır. “...A ltm tepe Ziguratmm inşası

için, yarım m ilyon kerpiçin imali ve inşa için geçen zaman dikkate almdığmda, geniş bir işgücü gerek m iştir...”507 N itekim

“Ziggurat” “Izık-

sözcüğü de aslen T ürkçedir. Selahi Diker, Süm erce Ziggurat =

^

T ü r k l e r i ç in k u t s a l o la n s a d e c e o r m a n lı d a ğ la r d e ğ ild i, Ç in k a y n a k l a n 'k ü r k le r in

zirveleri çıplak dağlarda

d a d in s e l tö re n le r d ü z e n le d ik le rin i b e ­

l i r t m e k t e d ir le r . B ir Ç in k a y n a ğ ın d a b u k o n u d a ş u n la r y a z ı lıd ır : " Ö ı ü k e n Y ış 't a n d ö r t y ü z b e ş y ü z li (1 Li 5 7 6 m ) b a t ı d a ,b ü t ü n ç e v r e y i k a p la y a n ç o k y ü k s e k d a ğ la r v a r d ır . B u d a ğ la r d a n e o t n e d e a ğ a ç y e t iş ir . B u d a ğ la r a y e r t a n r ı s ı a n la m ın d a ( Ç i n c e d e ğ iş t ir ilm iş ş e k l iy le P o - t e n g - n i n g - l i , b ö d te n g ri, t a lıl t a n r ıs ı d e n i r ." G ö k T a n r ı y a o r m a n l ı d a ğ la r d a t a p m a n le r Y e r T a n r ı s ı n a ç ıp l a k d a ğ la r d a t a p ı y o r l a r d ı .E s i n , H a lik a r n a s B a l ı k ç ıs ı , 307

O ğuz,

a.g.e.,

s. 2 .3 2

Düşün Yazılan,

s .3 7 .

a.g.e.,

K ö k -T ü rk -

s. 1 6 8 - 1 6 9


4 3 5 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

kır-at”,sözcüğünün T ürkçe “Iduk-kır-at” biçim inde yazılabileceğini ve anlam ının da “Kutsal Tepeler” olduğunu ileri sürm üştür.308309İşte bu Ö n Türk inancı Yunanlar Olimpos dağlarının doı u k lan nı kutsal sayarak devam ettirm işlerdir.

Orta Asya’da ve Mezopotamya’da “dağların doruklanma kutsal sayılması” inancının varlığı, iki bölge arasında “köken birliği” ya da eh azından “kültür etkileşimi” olduğunu kanıtlam aktadır. Homero s’u n tanrılarının neden O lim pos Dağı’nın zirvelerinde yaşadığı şimdi daha iyi anlaşılm aktadır sanırım!

Semih Tufan Gülaltay, Olim pos D ağ in ın antik tanrılarının ö n ­ Orta Asya'nın “kutsal dağlarında” yaşadıklarım ileri sürm ekte­

celeri dir:

“Çin kaynaklan Türklüğün ortaya çıktığı yerin ‘Po teng-ning-li' olduğunu belirtm ektedir. ( ...) Orta Asya g ö çeb e kabillerinde tarm adına kesilen kutsal dağ kidesine Çin yıllıklarında Bod tengri (Po tengli-li), yani ‘Bod tengrinin ili’ adı verilmişti. Tur kabillerinde bir tann unsuru olan dağlar (D ağhan), Bod (b ed en )y a n i Po’dur. ( ...) Po kök kelim esi Altay Türkçesinde ‘kide” anlamına gelm ektedir. Altay Türklerinde D ağ tann inana, dağlarm ruhu, töresi olarak Po kök kelim esi ile ifade edilm ekteydi Truva SavaşTm anlatan H om erokun îlyada destanında Asya Türklerinden dağ tann sıfatı olan Po kök ke­ lim esinden sıfatlandırılmış dağ gibi savaşçıların isim leri vardır. H ippokoo, Hippodamas, H ippodam os, H ippom akhos gib i (Hypo, su dem ektir.) D enizci kabile Hellaslann en büyük kide olarak tannsallaştirdıklan deniz tannlarmm adı Poseidon’dur."2,09

Sümerlerin Gılgamış Destanı’nda, Tatarların Alpamış, Şürali, Oniç veYüzmi masallarında îlyada ve Odessa destanlarına benzeyen bölümlerin varlığı, Homeros’un bir şekilde Mezopotamya’dan veya Orta Asya’dan “esinlendiğini” göstermektedir. Anlaşılan Hom eros bir şekilde bu destanları duymuş ve oturup yaşadığı toplum un geç­

308

D ik e r ,

309

V eysel

a.g.e.,

s .2 4 6

B a tm a z ,

“T r u v a

ve

www.IV-KiTwet Medya, com

T tir k le rin

A n ay u rd u

A tla n tis " ,

h ttp /


436 » S İ N A N MEYDAN

mişine ait tarihsel birikim leri bu destanlardan aldığı imgelerle yeni­ den anlam landırm ış ve geçm işi daha masalsı öğelerle yeniden ete. kemiğe büründürm üştü. Peki ama bu etkileşim n asıl olmuştu? Bü­ yük bir olasılıkla M ezopotamya ve Orta Asya sözlü geleneği, göçler, savaşlar ya da ticari etkinlikler sonucunda, Hom eros öncesinde, Ba!\ Anadolu’ya taşınmıştı. Ya da belki H om eros’un içinde yaşadığı İyon toplum u veya Anadolu’da yaşayan İyonlara kom şu başka bir toplum M ezopotam ya, ya da Orta Asya kökenliydi. Belki de lyoınlardan önce Ege’de, ya da A nadolu’nun başka bir yerinde doğu kö­

kenli bir halk yaşıyordu. (Ö rneğin Luviler) Söz konusu halk zaman içinde y ok olup gittiği halde destanları dilden dile geçerek varlığını korum uş ve Hom eros yüzlerce yıl sonra t> “kayıp h alk a” ait destan kırıntılarını toplayıp biçim lendirm iş, böylece llyada ve Odessa orta­ ya çıkm ıştı.

Homeros’un llyada ve Odessa’m n oluşumunu sağlayan destan öğelerinin Orta Asya’dan Mezopotamya’ya, Mezopotamya’dan da Anadolu’ya geçmiş olması, “Sümerlerin Orta Asya kökenli Tur ani bir halk olduğu” tezinin güçlü kanıtlarından biridir] Anlaşıldığı ka.fkrrıylâ, O rta Asya’daki Alpamış D es tam Mezopotamya’daki Gılga-

mış Destam’na, o da Hom eros’un katkılarıyla Anadolu’daki Ayada ve Odessa Destam’na dönüşm üştür. Kısacası zengin ö n Türk kültü­ rü, Sümerler üzerinden Küçük Asya’ya yani Anadolu’ya ve Ege’ye akmıştır. Anadolu, M ezopotamya ve O rta Asya destan geleneği ara­ sındaki güçlü bağlantılar ve devamlılıklar, sadece Sümerlerin Asya

kökenli olduklarım değil, aynı zamanda eski Türk kültürünün Ana­ dolu’ya kadar yayıldığım gösterm ektedir.

Bu bölüm de, eski T ürk kültürünün M Ö .2 0 0 0 ’lerde Anado­ lu’daki izlerini arayacağız ve “Hititler Türk müdür?” sorusuna yanıt bulmaya çalışacağız.

HİTÎTLERÎN TÜRKLÜĞÜNE YÖNELİK KANITLAR Türkiye’de 1 9 5 0 ’lere kadar okullarda Malazgirt Savaşı’ndan ö n ­ ce de T ürklerin Anadolu’da yaşadıkları öğretiliyordu, 1 9 5 0 ’leren


4 3 7 » A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

sonra, A tatürk’ün Türk Tarih Tezi doğrultusunda yazdırdığı kitap­ ların değiştirilmesiyle birlikte okullarım ızda, Türklerin Anadolu’ya Malazgirt Savaşı’yla geldikleri öğretilmeye başlandı. Böylece 1071 Malazgirt Savaşı öncesinde Anadolu’da yaşayan ilk çağ uygarlıkla­ rıyla Türkler arasındaki -Atatürk tarafından tespit edilen- “bağ” ko­ parılm ış oldu ve bu bağın en güçlü halkası “Hitiderin Türklüğü” te­ zi unutulm aya terk edildi. 1 9 3 o ’dan 1 9 5 0 ’lere kadar “Türk” diye bilinen, okullarda “Türk” diye öğretilen Hitider, gerçekten Türk müydü? Atatürk’ten sonra yapılan araştırmalarda Hititlerin Türklüğüne ilişkin ■herhangi bir belgeye ve bulguya ulaşıldı mı? Yoksa bu tez, çoğu kez iddia edildi­ ği gibi, A tatürk’ün siyasi ve ideolojik gerekçelerle ileri sürdüğü “k u r­ m aca” ve “kon jektü rel”, hatta Toktamış Ateş’in ifadesiyle “saçma sa­

pan ” bir tez miydi? İşte bu bölüm de, ilk kez ortaya koyduğum uz bazı kanıtlar ve değerlendirm elerle bu soruların yanıtlarını vermeye çalışacağız.

M Ö. 2000lerd e Anadolu’da Türk Var mıydı? H ititlerin Türklüğü’nii tartışm adan önce, "MÖ.2000’l erde Ana­ d olu ’da Türk var mıydı?” sorusuna yanıt verm ek gerekir. Hitiderin

Türklüğünü tartışmak ancak bu soruya verilecek “evet” yanıtından sonra m üm kündür.

MÖ. 235 0 -2 1 5 0 tarihleri arasında Mezopotamya’da ço k büyük bir im paratorluk kurm uş olan Akad hüküm darlarından Naramsin,

“Şartamhari Metni” olarak bilinen ve “Mücadelenin Kralı” anlam ına gelen yazılı kaynakta, MÖ. 2 0 0 0 ’lerde A nadolu’da Türklerin yaşa­ dıklarını belirtm iştir. Adı geçen belge üç kopya halinde ele geçiril­ m iştir: Ilkı, Mezopotamya Babil’de, ikinciâi M ısır Tel üçüncüsü de Anadolu Hattuşaş’ta

e le

Hattuşaş arşivinde ‘KBO-III, 13’ s ı r a y a z ıl ı b e lg e H i t i t ç i v i y a z ıs ıy la ( M Ö . 1 7 5 0 d e n k o p y a e d ile r e k ta şa y a z ılm ış t ır .

el

Amam a’da,

geçirilm iştir. n u m a r a s ıy la

b e lir t ile n

bu

1 2 0 0 ) A k a d c a o r jıııa lm -

H.G. Gütterbock t a r a f ı n d a n

çö­

z ü m le n e n b u b e lg e d e A k a d K r a l ı N a r a m s m 'e k a r ş ı 1 7 A n a d o l u k r a ­ lın ın

g ü ç le r in i b ir le ş t ir e r e k

h a re k e te

g e ç t ik le r i a n a c a k

y e n ild ik le r i


438 • Sİ NAN MEY DAN

anlatılmaktadır. Burada bizim için önem li olan bu 17 kraldan biri­ nin TURK! kralı Îlşu-Nail adlı kral olmasıdır.

Şartamhari M etninin 15. satırında yer alan “TURKlkralı” ifade­ si çok a çık bir şekilde Anadolu’da M Ö .2000lerde adıyla sanıyla Türklerin yaşadıklarını göstermektedir. 310 Ayrıca Fırat kıyısında Mari bölgesinde ele geçirilen tabletlerin

(MÖ.4000 -2 0 0 0 ) 13 tanesinde TURUKKU adlı bir kavimden söz edilm ektedir. Sadi Bayram, bu tabletlerin Türkçe tercümelerini ya­ yınlam ıştır.311

Antik Çağda İç Anadolu’da, Kilikya ve Kapadokya bölgesi civa­ rında kullanılan bazı kral, tann ve yer yurt adlarının, Çin kaynakla­ rında görülen, “Türk” adının türevlerine fazlaca benzerlik gösterme­ si, “M Ö .2000’lerde Anadolu’da Türklerin yaşadığı” tezini güçlendir­ m ed ed ir. J.G.Frazer bir yazısında bu konuda şu düşüncelere yer vermiştir:

“Bütün dağlık Batı Kilikyası’n m , sonraları G rdderce Zeııs diye sayılıp kabul edilen, eyrli bir tanrıyı kişiliğinde sim geleyen papaz krallar tarafından yönetildiğini biliyoruz. Bu kralların çoğunun adı ya Ajaks ya da TEUKEROS idi. Bu adlar Küikyalı adların Grekçeye çevrilmiş biçim len idi. Teukeros sözcüğü Kilikya krallarında sık sık rastlanan IR A K TROK, TURKU ve TROKA adlarının G rek söyleyişine uydurulmasmdan ileri gelm işe benziyor. Unutulmamalıdır ki, Korikos mağarasında -Kilikya ’da- Zeus’un papazlarının adlan arasmda sık sık Tarkuvaris, Tarkumbiyos, Tarkim os, Trokoarbasis ve Trukum bigrem is gib i adlarm arasmda G rekçe Teukuros adı görülür. Hitit tanrısı Teşüp’ün bir admm da Torkom olduğu unutulmamalıdır,”312 Kilikya ve Kapadokya krallarında sıkça rsatlandığı söylenen bu adlar çok tanıdıktır. Türk adının zaman içindeki ses değişimi izlenJ İ - C' A .Ç a y ,

a.g.e.s.

5 2 ; Ö n d er,

^

A.g.e.s.

^ 2

H a l i k a m a s B a l ı k ç ıs ı ,

5 3 , Ö n d er,

a.g.e.

a.g.e. s.

78

78

Sonsuzluk Sessiz Büyür,

s .1 4 0 .


4 3 9 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

diğinde geçm işte T ürklere,

“Irak”, “Türü”, “Töre”, “Türük” gibi

ad­

lar verildiği görülecektir.

Dolayısyla Kilikya krallarına verilen

“Trak”, “Trok”, “Turku" gibi

adların geçm işte Türklere verilen adla­

Kilikya ve Kapadokya bölgesinde “Türk kökenli” olabileceğini düşündürm ekledir.*313

ra birebir benzem esi, ilk çağ da yaşayan halkın

Nitekim Selahi Diker, “Kapadokya” adının da Türkçe olabilece­ ğim ileri sürm üştür. Kapadokya adının Akamen Elam casıyla: “Kaut-ba-du-ka” biçim inde yazıldığını ve Türkçe “Kt-batuk-ya” yani (Het-batuk-ya) biçim inde yazılması gerektiğini ileri süren Diker, bu sözcüğün anlam ının ise: “Hatti halfanın battığı ülke" olm ası gerek­ tiğini belirtm iştir. Diker,

Hatti-Hitit ve Türkçe Battı-Batık szöcükle“Her n e kadar adını Galata sı­

ri arasındaki ilişkiye dikkat çekerek:

mamdaki Kappadoks ırm ağından aldığı söyleniyorsa da (Strabon, s.2 9 1 ) bu bizim yorum um uzu değiştirm ez. Zira, bu ırm ak adı da hem en hem en aym etimolojiye sahiptir: Kappadoks - Kappadok-s Türkçe Kt-patuk -s u "Hanilerin battığı ırm ak.. . " biçim inde bir de­ ğerlendirm e yapm ıştır.314 Ayrıca Doğu Anadolu’n u n eski uygarlıklarından Huniler ve Urartularm da Asya kökenli olm aları, Türkçeye benzer “sondan ek­ lemdi” (bitişken) bir dil kullanm aları, M Ö .2 0 0 0 ’lerde hatta ço k da­ ha önceleri Türklerin A nadolu’da yaşadıklarını ortaya koym akta­ d ır.315 A ynca daha da önem lisi, yakın zam anlarda D. A andolu’da b u ­ lunan ve Orta Asya T ürk sanatıyla birebir uygunluk gösteren

kari Taşlan”, T ürklerin M Ö .

“Hak­

2 0 0 0 ’lerde Anadolu’da yaşadıkları tezi­

ni fazlaca güçlendirm ektedir.316

M eydan,

a.g.e.,

s .3 2 5 .

31^ Diker, a.g.e., s.411 313 Hunilerin

T ü r k k ö k e n li o la b ile c e k le r i h a k k ın d a , b k z .

Anadolu Uygarlığı,

İ s t a n b u l 1 9 9 1 , s . 6 2 ; S a la h i D ik e r ,

Yıl,Türk DilTnin Beş Bin Yılı,

1.

Z e k i F y ü b o ğ lu ,

Anadolu’da On Bin

İ s t a n b u l 2 0 0 0 , s. 2 1 1 - 2 1 8 . ( B u k o n u d a i le ­

r i d e k ı s a c a b a z ı b i l g i l e r v e r i l e c e k t i r .) 316

İ le r id e

Hakkari Taşlan

k o n u s u n d a a y r ın t ı lı b i l g i v e r ile c e k t ir .


441 • A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A K L I T A R İ H İ

"Yazıt, tamga ve mağara resim lerindeki bu ayniyet ve yakın benzerlik ‘en azından’ Orta Asya Türk yurdu ile Anadolu insanı ara­ sındaki bağın açık göstergeleridir."320

Selahi Diker, 35 yıllık araştırmalar sonunda kaleme aldığı “Ana­ dolu’da On Bin Yıl, Türk Dili’nin Beş Bin Yılı” adlı çalışm asında, Anadolu’nu n çok eski çağlardan beri “Türklerin anayurdu” olduğuou ileri sürm ektedir: “...(A na dolu ) Türk kültür tarihini on bin yıl

öncesine götürebiliriz. ( ....) Türkler bundan 8 3 0 0 yıl öncesinde Anadolu'da yaşamıştır."321

Hitiderin Hk Yurtlan H ititler A nadolu’ya M .Ö iki b in li yılların başların d a göç et­ m işlerdi.

Kafkaslardan

O rta K aradeniz B ölgesi’n d en K ızılırm ak

V ad isi’ni izleyerek İç A nad olu’ya gelm işlerdi. Bu n ed en le H ititlerin K afkas k ök en li old uğu yaygın bir görüştür. S o n yıllarda Kafkaslarda yapılan kazılarda H itit izlerine rastlanm ıştır. Ö rn eğ in

Gürcistan’ın Trialeti bölgesinde ele geçirilen bazı k abartm alı m a­ deni kaplar üzerinde Hatti kökenli olarak bilin en , sivri uçlan yu­ karı kalkık pabuçlar ele g eçirilm iştir.322 G erçi Batı m erk ezli tarih ve dil tezlerine göre K afkas h alk ların ın k on u ştu kları d ilin HintAvrupa dil gru bun a girdiği, dolayısıyla Kafkas k ök en li H ititlerin Batıyla bir şekilde akraba olduğu ileri sürülse de, Batı m erkezli tezlerin dışına çık a n b ilim insanları, K afkasların, O rta A sya’dan batıya yapılan T ürk g öçlerin in topland ığı bölge olduğunu d ik k a ­ te alarak, H ititlerin

Asya kökenli b ir

T ü rk topluluğu olab ileceğ i­

ni ileri sürm üşlerdir.

“Göğün Güneş Tanrısı Efendim , insanoğlunun çobam yukarıya geldin sen.G öğûn Güneş Tanrısı denizden geldin ve şim di göklere çıkıyorsun". Ö n d er, D ik e r ,

a.g.e.s.74 a.g.e.,

A li D i n ç ö .

s. 4

Arkeo Atlas,

“l - lit iıle r ”, S a . 3 , 2 0 0 4 , s. 2 6 .


442 • S İ NAN ME Y D A N

Bazı H ititologlar için bu dua başlangıcı H ititlerin İç A nado­ lu’ya n ered en , ya da hangi yolla geldiklerine ilişkin tek ipucudur. Bu H itit duasın ı y orum layan uzam anlar H ititlerin b ir zam anlar

bir denizin batısından geçerek A nad olu’ya geldikleri sonu cu n a varm ışlardır. Hititlerin yaşadıklan İç Anadolu ve çevresinde bu kuramı doğru­ layacak iki deniz vardır: Karadeniz ve Hazar Denizi. “Buna gö re H itiderin anayurdu aşağı Tuna bölgesi ya da Kafkaslarda aranabilir."323 Aslında H itider ilk keşfedildiğinde tarafsız bazı Batılı bilim in ­ sanları bu uygarlığın Türk kökenli olduğunu ileri sürm üşlerdi. Con-

der, Sayce, Clark, Taylor, Lenonmont, Hommel gibi bilim insanları Hidden Orta Asya’dan gelen Turani Türklerin yaramManm açıkla­ m ışlardı. Hatta hastalığına ve ilerlem iş yaşma rağm en Pittard, İsviç­ re’den kalkm ış II. T ürk Tarih Kurultayı’na katılm ak için Türkiye’ye gelmiş ve H ititlerin T ü rk olduğu tezini hararetle savunm uştu.324 N i­ tekim , H itit yerleşm elerinden Alaca ve Horoztepe gibi merkezlerde gün ışığına çıkarılan Hitit eserlerini Hint-Avrupalı olarak adlandır­ m ak m üm kün değildir.325 Fakat, diğer taraftan emperyalist am açlarına ulaşmak için “tari­ h i” bir silah olarak kullanm ak isteyen Batı, kara kara düşünmeye başlam ıştır... “A n a d o lu ’n u n M Ö . 2 0 0 0 y ılla rın d a n b ile daha g erilere g id e n E sk i Ç ağı b ilin en cey e d e ğ in A v ru p a b ü tü n A n adolu uyga rlığını Y u n a n , daha so n ra da Latin ü rü n ü olarak g ö rü y o rd u . H itit ö n c e ­ si v e H itit uygarlığı so m u t ü rü n leriy le to p rak a la n d a n çılanca b ir sü re duraladılar, ses çıkarm adılar. Bu sessizlik , bu d u rk m a , b u ­ lu n a n e s k i ç a ğ uygarlıklarına b ir ad , A n a d olu d ışın d a b k yaratıcı bu lm a k için d i. Ç o k g e ç m e d e n o da b u lu n d u : ‘E sk i Ç a ğ A n a d olu

323

Birg.it B r a n d a n ,

Hitider, Bilinmeyen Bil Dünya imparatorluğu,

2 b s. A n ­

k a ra 2 0 0 4 . s . 2 0 ^ 2 4 T t ir k d o ğ a n ,

Kemalist Sistem,

s .] 18

3 2 5 A l i D in ç o l, “H i t i ı l e r ” , A n a d o lu s. 1 1 0

U y g a r lık la r ı A n s i k lo p e d i s i, C . l ,

1982,


4 4 3 * A T A T Ü R K VE T Ü R K L E R İ N S A KL I T A R İ H İ

uygarlığını yaratanlar K u z ey A v ru p a ’d a n g ö ç e n îm a n la rd ır. İn d o G erm en lerd ir. “326 Hitit kazılan ilerledikçe bu gizemli uygarlığın Kafkas kökenli, hatta Asya kökenli bir uygarlık olduğuna ilişkin işaretler ortaya çıkı­ yordu. Üzülerek ifade etm ek gerekir ki Batı m erkezli tarihin güdü­ m ündeki bilim insanlan bir şekilde Hitiûeri asıl ait oldukları coğraf­

yadan kopanp BaCı’mn bir parçası yapmak istiyordu. Güdümlü tarih­ çiler, tüm incelem eleri bu amaçla yapıyorlar ve Hitit belgelerindeki bulgulan Avrupa tarihine hizmet edecek biçim de yorumluyorlardı. H ititlerin bulunuşuyla şaşkına d önen Batı, kısa b ir süre sonra bu ileri Anadolu uygarlığına sahip çıkm anın yollarını aramaya baş­ ladı ve bird en bire H ititlerin Hint-Avrupa kökenli bir uygarlık oldu­ ğunu seslendirmeye başladı: Bugün bir çok Batılı tarihçi Hititlerin Avrupalı bir topluluk olduğu düşünmekte ve bu tezin sorgulanmasına bile tahamrriül edememekte­ dir. Örneğin Hitit tarihi hakkında kapsamlı bir çalışma yapan B. Bran-

dau, Hitilerin kökeni hakkında şu değerlendirmeyi yapmaktadır:

“Eski Doğu’y a ait dünya görüşü temelinden sarsılmıştı. Kim derdi ki, MÖ. 2.binyılda Orta Anadolu’da bir imparatorluk olacak, hükümdarı Mısır firavununa d en k görülecek ve Latince ile Eski yü ksek Almanca karışımı bir dil konuşacak; olacak iş değildi. Anacak Hrozny’nin 191T d e L eipzig d e yayımlanan ‘Die Sprach e d er Hethiter (Hititlerin Dili) adlı kitabında sunduğu kanıtlar ola­ ğanüstüydü. Sözcüklerin ortak k ökleri bu kanıtların sadece bir kıs­ mını oluşturuyordu. Örneğin yüklem sözcüklerinin çekim i y a da isimlerin ekli hali Yunanca ve Latince’dekine ço k benziyordu ve g e­ rek ortaçlar gerekse birçok başka gram er özellikleri h ep aynı sonu­ ca işaret ediyordu. Hititler bir Hint-Avrupa dili konuşuyorlardı. A li

D in ç o l,

“H it it le r " ,

Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Die Welt der Heithelther, 1 9 6 1 . s .

s . 1 1 0 M . R e ie m s c h n e id e r ,

C .l,

1982,

9 -2 2 . Y azar

b u y a p ıt ta H itit k a d ın la n m a g iy s ile r in i B ir it a n y a k a d ın la n n k ile r i y le b ir ö r n e k o la r a k g