Page 1


1. Bask覺 O c a k 2 0 0 5 5. Bask覺 Nisan 2 0 0 9


İsmet Bozdağ

BILINMEYEN ATATÜRK CELAL

BAYAR

ANLATIYOR


İSMET BOZDAĞ Araştırmacı-Yazar. Daha çok yakın tarihle ilgili araştırmalarıyla tanınmıştır. 1916 yılında Bursa'da doğdu, ilk ve orta öğ­ renimini burada tamamladıktan sonra İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi, Gazetecilik Ensti­ tüsünü bitirdi. Vatan, Tasvir, Son Posta, Hürriyet, Günay­ dın, Milliyet, Güneş ve Tercüman gazetelerinde yazılar yazdı. Yakın tarihle ilgili elliye yakın ese­ ri bulunmaktadır. Truva'da Yayımlanan Eserleri: Harem Penceresinden İkinci Abdülhamit Kürt İsyanları Darağacında Bir Başbakan, Menderes Menderes Bilinmeyen Atatürk, Celal Bayar Anlatıyor Soykırım mı Hodri Meydan Tarih Yarındır Atatürk'ün Türkiyesi Atatürk'ün Sofrası Soykırım Yalanı


İÇİNDEKİLER

ATATÜRK/9 Celal Bayar Atatürk ile Nasıl Tanıştığını Anlatıyor / 9 "Anzavur'u Def Ediniz!" / 10 Atatürk'le İlk Karşılaşma / 12 Köylü Milletin Efendisidir / 20 Atatürk İstanbul Meclisi Başkanı Olmak İstiyor / 23 "Ben inayetten nefret ederim" / 25 Devlet Kurucusu Atatürk / 27 Çürüksulu Mahmut Paşa'nın Öğütleri / 29 Top Sesleri Arasında Köy Ekonomisi / 55 Köylü Milletin Efendisidir / 57 Bir Bayrağın Altında Ölmek / 58

ATATÜRK'ÜN SON BAŞBAKANI CELAL BAYAR / 91 "Başvekilsiniz Celal Bey!" / 91 "Düşündüğüm Gibi İse Durum Vahimdir" / 93


Tam İstirahat, İçki ve Sigara Yok / 95 Nöbet Başvekilde / 96 Atatürk'ün Okuyamadığı Son Nutuk / 97 "Ankara'ya Gideceğim" / 99 "Ne Yapacaksan Çabuk Yap, Ben Hastayım" / 105 "Bu İşin Komutanı Benim, Bana Yardım Edeceksiniz!" / 106 "Hatay'ı Alacağız!" / 108 "Doktorlar Doğruyu Söylemiyorlar" / 109 Derin Komadaki Atatürk'ün Baş Ucunda Yapılan Son Kabine Toplantısı / 118 Anayasaya Göre / 118 Atatürk'ün Baş Ucunda Kabine Toplantısı / 119 Mareşal Fevzi Çakmak "Emrinizdeyim!" diyor / 120 Şükrü Kaya: "Karanmzdan Dolayı Elinizi Öpeceğim" diyor / 121 "Saat Kaç?" / 123

CELAL BAYAR CUMHURBAŞKANI / 1 2 4 "Kale Atatürk" Yok! / 128

BAYAR'IN İLK YILLARI / 139 Bayar Anlatıyor / 155 Şaştığım şeyler - I / 179 Şaştığım şeyler - II / 183


Ölümle Göz Göze / 187 Laf Arası Gülümsemeler / 224

POLEMİK / 227 On Ay Sonra Gelen Cevap / 229 Gerekçe Bekleyen Bir Hüküm / 232 Bayar Böyle Dedi / 238 Bayar'a Göre / 241


ATATÜRK

26.8.1979 Çiftehavuzlar Celal Bayar Atatürk ile Nasıl Tanıştığını Anlatıyor Yüreğime eğiliyorum, acı taze; dün olmuş gibi. Yılları sayıyorum, uzun bir zaman parçası; kırk bir yıl geçmiş. O gün doğan­ lar bugün milletvekili, mühendis, doktor, atom bil­ gini... Gençler görmediler onu... Sesini duymadılar. O ulu insana, büyük Devlet Adamı'na, eşsiz komu­ tana değmediler... Ama hepsinin yüreğinde bir güneş var: ATA­ TÜRK GÜNEŞİ. Fikir olarak yaşıyorlar, ideal olarak yaşıyorlar, vatan ve millet sevgisi olarak yaşıyorlar Atatürk'ü... Her 10 Kasım'da bizim gibi onların da yürekleri kanıyor! Yaşarken, büyük olmuş, büyük işler başarmış pek çok insan vardır. Fakat öldükten sonra, Atatürk


10 • İ S M E T B O Z D A Ğ

gibi her gün biraz daha büyüyen, güçlenen, yasala­ şan adam seyrektir. Siz bana: "Atatürk'ün özelliklerini belirleyen bir kaç hatıranızı anlatır mısınız?" diyorsunuz. Bir kaç hatıra ile Atatürk'ü anlatmak mümkün mü? Bu, koca bir denizi bir bardağa doldurmak gibi bir iş! Ben, olsa olsa, size bu okyanustan bir kaç damla su­ nacağım. Size önce, onu nasıl tanıdığımı anlatayım.

"Anzavur'u Def Ediniz" Mustafa Kemal adının memleket ufkunda bir ümit yıldızı gibi parlaması, Birinci Dünya Savaşı'n da İngilizlerin Çanakkale'yi zorladığı günlere rast­ lar. Son Osmanlı Ülkesi, Anafartalar'ın bu genç kahramanında bir süredir ters dönen bahtının gülümsediğini hissetti. Hani, birdenbire seviliveren, yayılıveren, yü­ rekleri

dolduruveren

şarkılar vardır;

Anafartalar

kahramanı Mustafa Kemal de -yediden yetmişebütün ülkenin insanları tarafından dilden düşürülmez oldu. Ben de Mustafa Kemal Paşa'ya büyük bir asker olarak, o yıllarda inandım ve hayran oldum. Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıktık. İstan­ bul Osmanlı Mebusan Meclisi, İtilaf Devletleri tara­ fından kapatılıp dağıtıldı. Ankara'da birinci Büyük


11 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Millet Meclisi kuruluyordu. Çalışmalarımı sürdür­ mek için oraya giderken, Bursa'daki ailemi ziyaret etmek istedim. Deniz yolundan Bursa'ya gitmek tehlikelerle dolu idi. Çünkü Saray ve işgal kuvvetle­ ri tarafından tutuklanmak için aranıyordum. İzmit üzerinden de geçemezdim; İngilizlerin işgali altında idi. Çok zahmetli bir yolculuktan sonra, Bilecik üzerinden Bursa'ya geldim. Çekirge'deki evimize ineli on dakika olmamış­ tı ki, kapı çalındı. Gidip açtım. Kapı aralığından bir el uzandı ve avucuma bir kağıt bırakıp kayboldu!. Gelen adamın yüzünü bile göremedim. Bu bir Ankara telgrafı idi. "Servis" derlerdi adına postahaneler! Açtım, imzasına baktım: "Heyet-i Temsiliye namına Mustafa Kemal." Donakaldım. Mustafa Kemal Paşa, beni Bursa'daki evimde nasıl bulmuştu! Beni, işgal kuvvetleri tutuklamak, Malta'ya sürmek için arıyorlar, bulamıyorlardı. Saray, bütün zabıta kuvvetleriyle peşimde idi, ele geçiremiyordu. Ankara'da oturan Mustafa Kemal Paşa, hem de telgrafla, beni Çekirge'deki evimde buluyor ve bana ilk emirlerini veriyordu! Saat gibi işleyen bir "Haberleşme servisi" ku­ rulmadıkça, devlet kuvvetleri tarafından ele geçirile-


12 • İ S M E T B O Z D A Ğ

meyen bir insanı telgrafla bulmak mümkün değildir. Bu sefer hayretime hayranlığım da eklendi. Telgrafı okuduğum zaman, MUSTAFA KEMAL'in, ne demek olduğunu anladım! Bana diyordu ki: "Karacabey, Kirmastı (M. Kemal Paşa) istikametinden Bursa üzerine yürü­ mekte olan Anzavur'un, mahalli Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti ile iş birliği yaparak savletini def ediniz." Mustafa Kemal Paşa bu idi! Ankara'da, bir avuç insanın ortasında oturu­ yor; askersiz, parasız, topsuz, tüfeksiz savaş yapı­ yordu: "Anzavur'u defediniz!" Bu, Heyet-i Temsiliye Başkanı Mustafa Kemal Paşa ile ilk temasımdır.

Atatürk'le İlk Karşılaşma İlk yüz yüze gelişimiz, Ankara'da, Büyük Millet Meclisi'nin Başkanlık odasında oldu. Meclis'e Milletvekili olarak katılmak için Bursa'dan gel­ miştim. Kendimi tanıtmak ve çalışmalara başlamak için ziyaretine gitmiştim. Odasına girdim. Kalaba­ lıktı. Mustafa Kemal Paşa, büyücek bir masanın ar­ kasında vakur ve sakindi. Odanın kenarlarına sıra­ lanmış iskemlelerde milletvekilleri oturuyorlardı. Odanın ortasında sivil bir genç, emrindeki birliğin nasıl bir savaş düzeni içinde bulunduğunu anlatı­ yordu.


13 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Pek de uygun olmayan bir sırada içeri girdi­ ğimi farkettim. Fakat duraksamadan Mustafa Kemal Paşa'ya doğru yürüdüm ve tanıttım kendimi. "Hoş geldiniz" dedi, eliyle yer gösterdi. Yanı­ na oturdum. O, ayakta, açıklamalar yapan genci dikkatle dinliyordu. Ben, ilk defa gördüğüm bu genç kumandanı, bu genç Devlet Adamı'nı seyredi­ yordum. Sakin yüzünden insanlara güç ve güven duygusu yayılıyordu. Ara sıra odadaki milletvekillerine bakıyor, sonra yine ayakta açıklamalar yapan genci dinleme­ ye devam ediyordu. Bu genç, sivil giyinmişti ama, besbelli bir komutandı. Bir yerde Mustafa Kemal, gencin sözünü kesti: "Kâfi, buyurunuz." Genç odadan çıktıktan sonra bize döndü. Hepimizin dinlediklerini bir kaç cümle ile değerlen­ dirdi. Sonra: "Bu gördüğünüz efendi, dedi, seksen yüz kişi­ lik bir gönüllü birliğinin komutanı... Söylediğine gö­ re, bir tepeyi tutan irtica kuvvetleriyle karşılaşmış, kuvvetini sağ ve sol cenaha ayırmış. Bir kısmı ile kendisi merkezde bulunmuş ve hücuma kalkmış. Ordu muharebesini andıran bir taktik... Hü­ cumun neticesi ne olmuş?. Bunu söylemiyor.. Ben öyle zannediyorum ki, bu genç adam, o söylediği kuvvetlerle karşı karşıya bile gelmemiştir!" İşte bir Kumandan ki, yüzbinleri yönetmiş­ tir... İşte bir General ki, dünyanın en güçlü ordula-


14 • İ S M E T B O Z D A Ğ

rına karşı zaferler kazanmıştır. İşte bir Devlet Ada­ mı ki, Türkiye'de hesaba alınması gereken ne kadar insan varsa, nerede ve ne yaptıklarını bilmekte, be­ ni Bursa'dakı evimde telgraf ile bulmaktadır. Bu insan, bir gönüllü birliğinin verip verme­ diği şüpheli bir savaşın teferruatı için, Milletvekille­ ri ile dolu bir odada, bütün öteki işlerini bir kenara iterek meşgul oluyor, onu realist bir görüşle değer­ lendiriyor, hükme bağlayıp tasnif ediyor. Hiçbir şe­ ye "Küçük iş" diye sırtını çevirmeyen bu adam, bes­ belli ki, Devlet Adamı olarak yaratılmıştı.

-


21.5.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

İsmet BOZDAĞ, Mükerrem SAROL ve Haluk ŞAMAN ile birlikte illî Mücadele günlerinde kurulan "Yeşil Ordu" ile "Türk Komünist Partisi"ni bir­ birine karıştırmak yanlıştır. Ben, Yeşil Ordu'ya da, Komünist Partisi'ne de girmedim. Her ikisi de "Anti emperyalist" idi. Yeşil Ordu, bir çeşit antiemperyalist silahlı ve silahsız güçlerden meydana geliyordu. 1920'lerde vatanın kurtuluşunu istemekle, Yeşil Ordu'yu desteklemek arasında bir fark yoktu. Fakir ve yanmış yıkılmış Anadolu'da "bölüşülecek bir şey" olmadığı için, komünizmin doktrin yanı iş­ lemiyordu. Köydeki ağa ile çobanın arasındaki fark, donunda ve pantolonundaki yamaların sayısından ibaretti. Ağa, belki ekmekle zeytinin yanına pekmez de koyabiliyor, çoban zeytinle yetiniyordu.


16 • İ S M E T B O Z D A Ğ

İşe yarar at, araba ne varsa, zaten ya milisler tarafından, ya hükümet tarafından toplanmıştı. "Pa­ rası var" bilinenler, milisleri ve orduyu beslemek zorunda bırakılıyordu. Ben Yeşil Ordu'dan yana olanlarla beraber değildim ama, düşüncelerini paylaşıyordum. Tutumum vatanseverlikten yanaydı. Yeşil

Ordu'nun

sözcülüğünü,

Eskişehir'de

Arif Oruç'un çıkardığı bir gazete yapıyordu. Eskişe­ hir'de Ordu adına Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, milis kuvvetler adına da Çerkez Etem vardı. Fakat, Çer­ kez Etem, ne Yeşil Ordu'ya akıl erdirmiş, ne fikir sa­ hibi olmuştum. Bir ara Atatürk, Bakanlar Kurulu'nda, "Eski­ şehir'de çıkmakta olan Arif Oruç'un gazetesini An­ kara'ya getirmesini" ileri sürdü. Gerekçe de müca­ dele merkezinin Ankara oluşu ve propagandanın buradan yapılması idi. Bize uygun geldi. Hatırladığıma göre, Arif Oruç, istihbarat için Eskişehir'in Ankara'dan daha elverişli olduğunu ile­ ri sürerek Ankara'ya gelmeye taraftar olmadığıdır. Mustafa Kemal Paşa, bu noktada ısrar etmiş, hem Ali Fuat Paşaya, hem Çerkez Etem'e telgraf çekerek ga­ zetenin gönderilmesini istemişti; nitekim Arif Oruç bir süre sonra Ankara'ya gazetesiyle birlikte geldi. "Yeni Gün" hikâyesi, benim bildiğim boyutları ile budur.


17 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Bu sırada Behiç Bey, Nâzım Bey (Maslup), Baytar Rasim Ankara'da bir komünist partisi kur­ mak teşebbüsüne geçtiler. Bu arada Behiç Bey bana da geldi. Ben "Ba­ kanlar Kurulu'nda olduğum için bu çeşit teşebbüs­ lerin içinde olmanın yararlı olmayacağını, bazı sa­ kıncaları da bulunduğunu söyleyerek özür diledim. Bir gün Bakanlar Kurulu'nda Mustafa Kemal Paşa bu partiden söz ederek, bunun önemli bir te­ şebbüs olduğunu, bu nedenle yakın arkadaşlarının bu partiyi kontrol edebilecek noktalara gelmesinin yararlı olacağını söyledikten sonra: - Mesela Celal Bey gibi bir arkadaşımızın bu teşebbüste bulunması gerekir. Kendileri ne düşü­ nür bilmiyorum ama, başka arkadaşların da partiyi yalnız bırakmamalarını tavsiye ederim, dedi. Ben cevap vermedim. Girmeyi sakıncalı bul­ duğum için veya benim görüşlerime aykırı olduğu için değil, işimin ağırlığı yüzünde, buna zaman ayıramayacağımı düşündüğüm için, bu teklifi geciktir­ dim. Mustafa Kemal Paşa da bana doğrudan doğru­ ya böyle bir teklifte bulunmamıştı. Sadece "Celal Bey gibi arkadaşların" demekle yetindi. Fakat bu partiyi teşkil edenlerin hemen hepsi, eski ve yeni ar­ kadaşlarım olduğu için, Ulus'taki "Uyuz Hayvan Hastahanesi" bir avludan ibaretti ve kenarlarında han odaları vardı. Komünist Partisi de bu odalardan


18 • İ S M E T B O Z D A Ğ

birinde çalışıyordu, parti merkezine zaman zaman uğruyordum. Bir akşam geç vakit işten çıkıp buraya uğradığım zaman, kapının mühürlenmiş olduğunu, Nâzım Bey'in kapının önünde sinirli sinirli gezindi­ ğini ördüm. Nazım Bey'e: - Nedir? dedim. - Ne olacak, partimizi kapattılar! Böyle şey olur mu? Mustafa Kemal Paşa'nın böyle bir şey yap­ maya ne hakkı var? - Mustafa Kemal Paşa yapmışsa, bir sebebi vardır, dedim. - Sebebi, dedi, biz ihtilal hazırlıyormuşuz, hükümeti alaşağı edecekmişiz! - Yeterli sebep değil mi?.. - Ya bizim istediğimiz gibi hükümet kurulur, ya da onu elbette alaşağı ederiz! Parti ne demek?.. Arkadaşlar zılgıtı yiyince, partiyi feshetmişler. Be­ nim haberim bile olmadı. - Haberin olsaydı ne yapardın? - Kapatmazdım! Gelsinler, kendileri kapat­ sınlar! Hiçbir şey söylemeden geri döndüm. Ertesi gün Bakanlar Kurulu toplandı. Mustafa Kemal Paşa, Ankara'daki Sovyet temsilcisinden bir ihbar aldığını ve Türk Komünist Partisinin hükümeti devirmek için Sovyetlerden yardım istediğim söylediğini ha­ ber verdi. Paşa, bunun üzerine Genel Sekreter Behiç


19 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Bey'i çağırarak partisini kapatmasını tavsiye etmiş, onlar da acele bir toplantı ile kapatma kararı almış­ lar. Mustafa Kemal Paşa: "Onlar kapatmasaydı, ben kapatacaktım" dedi. "Ne Yeşil Ordu, ne Komünist Partisi! Türkiye Büyük Millet Meclisi'nden başka kuvvet kaynağı olmamalıdır."


16.5.1980 Haluk ŞAMAN ile

Köylü Milletin Efendisidir ize Atatürk'ün "Köylü Milletin Efendisidir" sözünü Büyük Millet Meclisi'ndeki nutkuna ne suretle aldığını hikâye edeyim. Çünkü bu söz üzerinde yerli yersiz çok du­ rulmuş, övülmüş, tenkit edilmiş, çeşitli yorumlara uğratılmıştır. Aslında, Büyük Atatürk'ün en büyük emellerinden biri bu sözde yatar. Hemen hemen ya­ rı yüzyılın arkasında kalan bu olayı anlatarak hem ruhunu taziz, hem hatırasını tazelemiş oluruz. Milli Mücadele günleriydi. O yılların Ankarasını anlatmak kolay değildir. Elektriksiz, yolsuz, medeni vasıtalardan yoksun bir şehir!. Caddelerin­ de deve katarları dolaşır, kahvelerinde gazlambası, pek pek, lüks lambası yakılırdı. Şimdi her biri muazzım blok hâlinde yükse­ len "Bakanlıklar", birer orta hâili odadan ibaretti. İş-


21 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

te böyle bir odada ben de "Umuru İktisadiye Veka­ leti" Vekili olarak çalışıyordum. Çalışma sabahla başlar, aralıksız geceyarısma, hatta daha sonralarına kadar sürerdi. İşten, imkân­ sızlıklardan, yorulurduk, bezerdik. O zaman bizim için tek hayat penceresi Çankaya idi. Kendimizi Atatürk'ün yanında bulurduk. Kötü haberlerin birbirleriyle yarıştığı günler­ di bu günler. Her gün yeni bir söylenti çıkar, her gün yeni bir haber kulaktan kulağa, ağızdan ağıza gezerdi. "Yunan ordusu taarruz edecekmiş". "Asiler filan yerde isyan çıkarmışlar." "Saray taraftarı çeteler Ankara yakınlarına ka­ dar sokulmuş." Bunlarla başa çıkacak gereken güçte olmadı­ ğımızı bilirdik. Her şeyin başı, paraya ihtiyacımız vardı ve hazine tamtakırdı. Ama bir tek dayanağı­ mız var: Mustafa Kemal Paşa... "O çaresini bulur, o işin içinden çıkar" diyor­ duk. Böyle olunca da gücümüzü yenilemek, nefesi­ mizi tazelemek için Atatürk'ün yanına koşuyorduk. Millî Mücadele günlerinde Atatürk'ün ne za­ man uyuduğunu, ne zaman uyandığını hâlâ bile­ mem. Çünkü, ne zaman arasak, onu ayakta bulur­ duk. Geceyarısından iki üç saat sonra, sabaha karşı Çankaya'nın çalışma odasında ışık sönmezdi. Biz de ışığa koşan yorgun pervaneler gibi oraya koşardık.


22

• İ S M E T

B O Z D A Ğ

Atatürk, günlük olayları, ihtiyaçları, tehlike­ leri, hiçbir şey saklamadan, değerini küçültmeden konuşur, durumu tahlil eder, dayandığımız millet kuvvetinin nelere muktedir olduğunu örnekler ve­ rerek ruhlarımızı tazelerdi. Birden, bezginliklerimi­ zi, kuşkularımızı silkinir, yeni bir iman ve yaratıcı güçle Çankaya'dan şehre inerken, güneşin doğuşu­ nu seyrederdik. İçimizi, Mustafa Kemal Paşa'nın güneşi ısıtır, dışımızı doğan güneş aydınlatırdı.


7.12.1977/Çiftehavuzlar Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

Atatürk İstanbul Meclisi Başkanı Olmak İstiyor ayar bugün bir münasebetle şöyle konuş­ tu: "Atatürk, İstanbul'da açılacak Meclisi Mebusan'a Rauf Bey gibi arkadaşlarının gitmemesi için önce çok ısrar etmiş, fakat Rauf Bey ve Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy gibi dava ar­ kadaşları 'Şevketmeab'ın arzusu böyledir.' diye dire­ nince, Meclis'in hiç değilse İstanbul dışında bir vi­ layette kurulmasını, çünkü İstanbul, resmen işgal edilmemiş olsa bile, fiilen işgal edilmiş sayıldığını ileri sürmüş, ama yine de onları fikirlerinden vaz geçirememişti." "Atütürk'ün bu çalışmaları Nutuk'tan da bili­ niyor. Ancak, şimdi söyleyeceğim teşebbüse, bir yerde raslamadım. Bunu Mazhar Müfit'ten dinle­ dim. Biliyorsunuz, Mazhar Müfit Atatürk'ün yakın arkadaşlarındandır. O sıralar Ankara'da Atatürk'le beraber bulunuyordu. Atatürk kendisini bir gün ça­ ğırmış ve şöyle demiş:


24 • İ S M E T B O Z D A Ğ

- Arkadaşları İstanbul Meclisi'ne gitmemeye ikna edemedim. Gidecekler! Şimdi sana bir vazife veriyorum; gittiğiniz zaman "Felah-ı Vatan" grubu­ na ve İstanbul Meclisi Başkanlığı'na beni getirmele­ rini teklif et ve bunu sağlamaya çalış!" "Mazhar Müfit kabul etmiş ve İstanbul'a gel­ diği zaman, "Felah-ı Vatan" grubuna, Mustafa Ke­ mal Paşanın bu arzusunu bildirmiş... Mazhar Müfit diyor ki: - Arkadaşlar âdeta şoke oldular. Mustafa Ke­ mal'in ihtirasına yordular bu isteğini; müzakere et­ meye bile gerek görmediler. Ben de durumu oldu­ ğu gibi kendisine bildirdim." Celal Bayar bunları anlattıktan sonra şöyle devam etti: - Mustafa Kemal Paşa'nın İstanbul Meclis Başkanlığı'nı istemesi, ileriyi doğru görüşünden başka bir şey değil! Benim kanaatime göre eğer kendisini Meclis Başkanı seçmiş olsalardı, Başkanlık etmek için İs­ tanbul'a gitmeyeceğinden eminim. Fakat Meclis da­ ğıldığı zaman, Başkan sıfatı ile meclisi Ankara'da toplantıya çağıracak ve Meclisin meşruiyeti üzerin­ de açılan münakaşalar, kendiliğinden, ortadan kal­ kacaktı. Mustafa Kemal Paşa'yı iyi tanımak lazımdır! Mustafa Kemal Paşa ihtiras sahibi değildir, demek istemiyorum, hayır. Paşa'nın elbette iktidar ihtirası vardı; fakat bu ihtiras, bir keman virtiözünün kemanını istemesi gibidir! Ondan bir kompo­ zisyon çıkarmak için!.. Atatürk'ün elinde iktidar, bir virtiözün elindeki keman gibiydi...


22.6.1980

-

Çiftehavuzlar

Celal Bayar'ın

evi

Atatürk diyor ki: "Ben cinayetten nefret ederim." ayar anlatıyor: Topçu İhsan'ın Rıza adlı bir arkadaşı, İs­ tanbul'a gelmiş, Damat Ferit Paşa'ya su­ ikast hazırlarken yakalanıp asılmıştı. Mustafa Kemal Paşa bunu üzüntü ile öğrendi. Topçu İhsan, aslında İttihat ve Terakki'nin fedailerindendi. Yüzbaşı iken olaylara karışmış, tabancasını sık sık kurcalayan in­ sanlardandı. Ben kendisini Bursa'dan tanırdım. Be­ nim Bursa'da İttihat-Terakki'nin temsilcisi olduğum günlerde Bursa'ya müfettiş olarak gelmişti ve böyle­ ce tanışmıştık. Aradan yıllar geçti. Ankara'ya geldi­ ğim zaman, kendisini Büyük Millet Meclisi'nde bul­ dum. Rıza ve Ahmet adlı iki asker arkadaşı vardı. Bunlar Meclıs'te değildiler, ama, topçu İhsanla bera­ ber gezerlerdi. Herhalde İhsan, bu arkadaşlarıyla görüşürken, memleketin kurtulması için Damat Fe-


26 • İ S M E T

BOZDAĞ

rit Paşa'nın öldürülmesinin her işi düzelteceğine inanmış olacak ki, Rıza'yı bu maksatla İstanbul'a göndermişler, Rıza da verilen görevi yüzüne gözüne bulaştırmış ve yakalanıp asılmıştı. Atatürk, benim de bulunduğum bir mecliste, bu olaydan ötürü Topçu İhsan'ı iyice azarladıktan sonra, aynen şöyle söylediğini hatırlıyorum. "Suikast ve cinayetlerle hiçbir yere gidilemez. Münferit suikastlar, memleketin hayrına değil, zararınadır. Size birini öldürürsünüz, ikisi üçü onun ye­ rini alır. Marifet namussuzu öldürmek değil, na­ mussuzluğu itibardan düşürmektir. Savaşta binleri, on binleri ölüme göndermiş bir adam sıfatıyla size söylüyorum ki, makbul ve meşru hedefi olmayan her suikast, sadece cinayettir. Ben cinayetten nefret ederim..."


Devlet Kurucusu Atatürk üşünüyordum, Mondros Mütarekesi ile bir Osmanlı İmparatorluğu çökmüş. İmpara­ torluğu değil, "Vatan"ını kurtarmaya irade­ sini koymuş bir millet var. Bütün Yurt'ta silahlı, silahsız, düşmana karşı bir direnme mevcut. Doğuda Ermenilere, batıda Yunanlılara karşı savaş veriyoruz. Millî Kurtuluş için kurulmuş sayısız dernekler bin bir çareye baş vurarak Yurt'u korumaya çabalı­ yorlar. Aralarında, "Kurtulma isteğinden gayrî hiçbir anlaşma yok. Ortaya bir Mustafa Kemal Paşa çıkıyor. Savaş meydanlarından şanla, zaferle gelmiş bir adam. Orduyu eline alacak ve düşmanla savaşacak diyorsu­ nuz. Yenecek, yenilecek ve vazifesini böylece yapacak diyorsunuz... Hayır, böyle yapmıyor. Ne Saray'ın, ne de başka bir kuvvetin birleştirmeye muvaffak olduğu


28 • İ S M E T

BOZDAĞ

bölünmüş Türk Milletini bir bütün hâline getirme­ ye çalışıyor.

Önce Müdafaa-yı Hukuk Erzurum

Kongresi, sonra Sivas Kongresi, sonra Ankara'da bir Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti... Yeni bir Devlet kuruyor Mustafa Kemal Pa­ şa!.. Yeni bir ordudan önce, YENİ BİR DEVLET... 6 5 0 yıl önce kurulan Osmanlı Devleti, Mondros Mütarekesine koyduğu imza ile son sahifesini kapamış, Mustafa Kemal Paşa, Erzurum Kongresi'yle, yeni Türk Devleti'nin ilk sahifesini aç­ mıştır. Şu benim karşımda oturan insan, her davra­ nışı ile, yeni Devlet'in temeline bir taş daha koyu­ yor! Bir anda içim, ulu bir saygı ve ulu bir hayran­ lıkla doldu!.. Aradan yıllar geçti. Bugün de kanaatim bu­ dur. Atatürk'ün dehası, parçalara bölünmüş millî iradeyi, bir BÜTÜN hâline getirmesinde parlar. Mustafa Kemal gibi bir kumandan, bir ordu düzen­ leyebilir, düşmanı denize dökebilir, şerefli bir barış sağlayabilirdi. Padişah da iner, yerine başkası otu­ rurdu. Fakat biz, bu devrimlerin yoğurduğu De­ mokratik güçlü Türkiye'ye erişemezdik! Mustafa Kemal Paşa, bir savaş Tanrısı idi. Fa­ kat ATATÜRK, büyük bir devlet adamı ve devlet kurucusudur. MİNNETİMİZİN KUCAĞINDA NUR İÇİNDE YAT ATATÜRK'üm. Celal BAYAR


Çürüksulu Mahmut Paşa'nın Öğütleri üyük Millet Meclisi'nde Hükümet adına yaptığım konuşma, İstanbul Hükûmeti'ni telaşa düşürmüştü. Nitekim o günlerde Vakit gazetesi adına Ahmet Emin Yalman, Sadra­ zam Tevfik Paşa ile bir görüşme yapmış ve İstanbul Hükûmeti'nin Londra Konferansı hakkındaki görü­ şünü destekleyerek açıklamıştı. Bu haber gelir gelmez, böyle bir tedbir alma­ ya salahiyetim olmadığı hâlde, İstanbul gazeteleri­ nin Anadolu'ya sokulmasını yasakladım ve bir şifre ile durumu cephede bulunan Atatürk'e bildirdim. İstanbul Hükûmeti'ni tedirgin eden konuş­ manın Ankara'daki yankıları da büyüktü. Güveno­ yu sırasında beni destekleyen milletvekilleri arasın­ da bile, böyle bir görüşme açılmasını uygun bulma­ yan, hiç değilse vakitsiz sayanlar vardı. Hele beni düşürmeye çalışan -hatırımda kaldığına göre- 60 kadar milletvekili, her tarafta benim için ateş püskürüyordu.


30 • İ S M E T B O Z D A Ğ

İşte o günlerin birinde, Dışişlerindeki odam­ da geç vakit çalışıyordum. Yatsı ezanlarının okun­ duğu sıralarda idi. Kapı vuruldu ve içeriye tanıma­ dığım biri girdi. Uzun boylu, iyi giyinmiş, iyi intiba veren bir insandı.

Masamın yanındaki iskemleye oturdu.

Kendisini, "Çürüksulu Mahmut Paşa" olarak tanıttı. Kendisini gıyaben biliyordum. Gazetelerde de resimlerini görmüştüm. Fakat karşı karşıya hiç gelmemiştik. Önce, beni işimden alıkoyacağı için özür diledi. Sonra konuya geçerek anlatmaya başladı. Gelişinin sebebi, benim Meclis'te yaptığım konuşma idi. Bana "Padişahlık" ile, "Halife ve Sulta­ nı" birbirine karıştırmamak gerektiğini, anlatıyor­ du. Özet olarak diyordu ki: "Bugünkü halifenin ve padişahın Ankara Hükûmeti'ne karşı tutumu yanlış olabilir. Dünya meselelerini ve memleket me­ selelerini yanlış değerlendirmiş olabilir. İnsandır, hata yapar. Yerine daha ehliyetlisini getiririz, işler yine yürür. Şahısların hatalarını belirlerken, mües­ seselere dokunmamak gerektir. Saltanat vazgeçe­ meyeceğimiz müesseselerdir. Ancak bunlarla beka­ mızı sağlayabiliriz. Devlet çarkının dönmesi için, Saltanat ve Hilafet gibi, herkesin ulaşamayacağı bir mevkiin bulunması zorunludur. Bu sebeple de bü­ yük bir dikkatle bu konulara dokunmaktan ve hele, bunları hırpalamaktan sakınmak lazımdır."


31 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Kendisini sonuna kadar sabırla dinledim. Bu dikkatli dinleyişimi, fikirlerine katıldığım anlamına aldığından, daha da rahat konuşuyordu. Bitirdiği zaman kendisine sordum: - Başka bir diyeceğiniz var mı?.. - Hayır, dedi.. - Öyle ise size verilecek cevabım yoktur! Başımı önüme eğdim ve kartondaki evrakı okumaya başladım. Kalktı gitti... Anlaşılıyordu ki, Meclis'teki konuşmadan kocunanlar, kendisini bana göndermişlerdi!.. Ertesi günü, cephedeki Atatürk'ten bir şifre aldım. Şifre, iki maddeden ibaretti. Birinci madde­ sinde, Anadolu Ajansı bültenlerinde yapılan yayın­ ları görüp görmediğimi soruyor, ikinci maddesinde, Çürüksulu'ya ne çeşit bir muamele uygulamak iste­ diğim öğrenmek isteniyordu.. Anadolu Ajansı bültenlerini görmemiştim... O günlerde o kadar çok iş ve bakanlıkta o ka­ dar az adam vardı ki, geceyarılarına kadar, bazen sa­ baha kadar çalışmak zorunda kalıyordum. Bu sebep­ le ajans bültenlerine bakmaya vaktim olmamıştı. Bültenleri getirttim.

Gerçekten Anadolu

Ajansı, Hükümet kararıyla Büyük Milet Meclisi'nde yaptığım konuşmama aykırı haberler ve yorumlar yayımlıyordu!.. Atatürk'e hemen cevap verdim. Bu şifre cevabımda, Anadolu Ajansı ile temas edeceği-


32 • İ S M E T B O Z D A Ğ

mi, Çürüksulu için, şimdilik Ankara'dan uzaklaştır­ masının yeterli olacağını bildirdim. O zamanlar Anadolu Ajansı'ın Ağaoğlu Ah­ met idare ediyordu. Kendisini Bakanlığa çağırdım. Kıymet verdiğim bir insandı. Bilgi ve düşüncelerine saygı duyuyordum. Dedim ki: - Benden büyük, benden tecrübelisiniz!.. Bil­ ginize, fikirlerinize saygım vardır. Fakat idare ettiği­ niz Anadolu Ajansı'nda, Hükümet kararı ile Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yaptığım konuşmaların dı­ şında ve hatta konuşmaya aykırı yayın yapıyorsu­ nuz!.. Bunları, Hükümet kararı doğrultusunda dü­ zeltmezseniz, maalesef işinize son vermek zorunda kalacağım... Hiçbir açıklamada bulunmadı, fakat ertesi günden itibaren haber ve yorumların havası değişti ve Hükümet kararı doğrultusunda yapılmaya başlan­ dı. "İcra Vekilleri Reisi" Fevzi Paşa da cephedeki Atatürk'ten bir şifre almıştı. Atatürk bu şifresinde Çürüksulu'nun Hilafet ve Saltanat lehinde propaganda­ lar yaptığını bildiriyor ve hemen uzaklaştırılmasını is­ tiyordu. Çürüksulu Mahmut Paşa'nın Ankara'da pek çok dostları, arkadaşları vardı. Sevilen bir şahsiyetti. Kendisine ne suretle telkin edildiğini bilmiyorum, fa­ kat bir kaç gün sonra Ankara'dan ayrıldı ve bir daha ortalıkta görünmedi.


33 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Atatürk, belki Türkiye'de Cumhuriyeti ilk düşünen insan değildi. Fakat en büyük Cumhuri­ yetçi idi. Bunları söylemekten maksadım, bazılarının sandığı gibi, Cumhuriyet, bir gece evvel düşünülüp ertesi günü bir kaç maddelik Anayasa tadili ile ger­ çekleştirilen bir siyasi devrim değildir. Daha Erzu­ rum Kongresi'nde "Hâkimiyet kayıtsız şartsız mille­ tindir" formülünü koyduğu an, rejimin kendi kafa­ sındaki adı CUMHURİYET idi. Bunu gerçekleştirmek için, hiçbir fırsatı kaçırmadı ve bunlardan faydalanmasını bildi. Serbest Fırka denemesi de Cumhuriyeti, Demokratik kişili­ ğine kavuşturmak çabasından başka bir şey değil­ dir! Nur içinde yatsın...


18.4.1979/Çiftehavuzlar Celal

Beyefendiden ile

Haluk

birlikte

Şaman

dinlenmiştir.

tatürk'le bir gün Çankaya'da konuşuyor­ duk. Söz döndü dolaştı, İsmet Paşa üstüne geldi. Ben genellikle İsmet Paşa konusuna değinmek istemezdim ve sözün bu konuya gelmesin­ den de memnun olmadım. Bu konuda bir şey sorar­ sa, cevap vermek zorundaydım. Atatürk'e düşündüklerimi açıkça söylemeye alışmışım, söyleyeceğim bir söz İsmet Paşa'nın aley­ hinde olursa, kulağına gidebilir, kendisini Atatürk'le çakıştırdığımı sanır. Oysa ben özellikle bu iki arkadaş arasına, hiçbir suretle girmemeye özel bir dikkat har­ camışımdır!.. O günlerde Parti seçime gidiyordu; adaylar tespit edilmiş, fakat daha açıklanmamıştı. Atatürk de bu konu üstünde çalışıyordu. Bana dedi ki: - Sırrı Benli'yi bilirsin, (bir ara İktisat Vekilli­ ği yapmıştı) güzel konuşur, konuşmasına daima fi­ kir kaymasını bilir; hırslıdır ama, yeteneklidir de...


35 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Ben, bu vasıflarından ötürü adını listeye yazdım; Milletvekili çıksın diye... Fakat ne oldu bilir misin? İsmet Paşa ile Recep Peker, dün geldiler ve bana "Sırrı Belli'yi listeden çıkar." dediler... Biri Parti'min Genel Sekreteri, biri Başvekil'im. Bir adamı istemiyorlar ve Meclisten uzak tut­ makta birleşiyorlar! Sordum: "Niçin Milletvekili olmasını istemiyorsunuz?" Birbirlerinin yüzüne baktılar, sonra İsmet Pa­ şa: "Çok konuşuyor." dedi. Şaştım kaldım. Sırrı Belli, çok konuşuyorsa, saçma sapan ko­ nuşmuyor elbette... Aklı başında sözler ediyor. Ne istiyor benim Başvekil'im, Genelsekreter'im? Meclis'te sessizlik mi? İki en önemli noktada bulunan bu arkadaşla­ rım, Sırrı Belli'nin konuşmalarına cevap mı veremi­ yorlar ki, milletvekili listesinden çıkarmam için be­ ni sıkıştırıyorlar? Akıl erdiremedim ve hele ortak kanaate var­ malarına da hiçbir mana veremedim. Ama tartışma çıkarılacak konu değildi, Başvekil'imi, Genel Sekreter'imi bir milletvekili adayı için kıramazdım; çıkar­ dım Sırrı Bellinin adını adaylar arasından... Ama sen söyle Celal Bey, Bu bana yapılır mı?


22.10.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

ltıntaş Muharebesi'nin kaybedildiği gün­ lerde olayı Atatürk'ün ağzından dinle­ dim. Atatürk hem anlatıyor, hem de ara­ da sırada taklidini yapıyordu: - Sabaha kadar arkadaşlarla cephe haberleri­ ni değerlendirdikten, sabahleyin, son kahveyi de iç­ tikten sonra: "Bu iş bitti, İsmet muharebeyi kaybet­ ti." dedim ve cepheye hareket ettim. Benim cephe­ ye geldiğmi duyunca İsmet Paşa büyük bir telaşa kapılmış, benim kendisini kurşuna dizdirmek için gelmekte olduğumu sanmış!.. Karargâha girdiğim zaman, hakikaten acına­ cak hâlde idi. İki gün iki gece uyumamış, dinlenme­ mişti. Üstelik kendisini yenik sayıyor ve akıbetini düşünüyordu. Gerçekten de büyük bir hata yapmış, düşmanla müsavi kuvvetlerle dövüştüğü hâlde, kı­ talarını zamanında savaşa sokamamıştı! Bu yüzden de ordu perişandı. Askerler çözülmüşlerdi.


37 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

İsmetin bu hâlini görünce, moralim kurtar­ mak için: - Tebrik ederim, zaferi kazandın! dedim. İsmet Paşa, iki eliyle kendisini gösteriyor, "Ben mi, ben mi?" derken gözleri yaşarıyordu. - Evet, sen dedim. Muzaffer bir kumandan­ sın! Git çadırına istirahat et. Biraz uyu, sonra olup biteni seninle konuşuruz. Söylediklerimin doğru olup olmadığını anla­ mak için yüzümü araştırıyordu. Ne diyeceğini şaşır­ mıştı. Yaverime: "Paşayı yatırmasını, her türlü istira­ hatını temin etmesini" söyledim. Çıkıp gittim. Hemen öteki komutanları topladım, durumu gözden geçirdim. Orduyu bu mevzilerden geriye çekmek ve bozgundan kurtarmak lazımdı. Böylece, gereken emirleri verip bozgunun önüne geçebil­ dim. Topçu İhsan bana geldi. "Verin İsmet Paşa'yı bana, İstiklal mahkemesinde muhakeme edeyim" dedi. Atatürk'ün bu anlattıklarına ekleyecek bir müşahedem daha var. Altıntaş muharebelerinin kaybedildiğini duy­ duğum gün, Bakanlık'ta çalışıyordum. Hemen du­ rumu anlamak için o zamanki Ziraat Mektebi'ndeki bir odada çalışmakta olan Millî Savunma Vekili Fevzi (Çakmak) Paşanın odasına gittim. Kapıyı vurdum, duymadı.


38 • İ S M E T B O Z D A Ğ

İçeri girdim. Fevzi Paşa başını iki eli arasına almış düşünüyordu. Selamsız sabahsız: "Paşam, ne oluyor?" deyince, birden başını kaldırdı. Bana: - Daha ne olsun, dedi. Gül gibi hazırlayıp emrine verdiğim kıtaları savaşa sokamadı, ordumu­ zu perişan etti. Fevzi Paşa bu fikrini bir daha hiçbir yerde söylememiştir. Çünkü Atatürk bunun duyulmasını istememiş ve İsmet Paşa'nın adını lekelemeyi, ci­ vanmertliğine yedirememişti.


22.9.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

erek İktisad Vekili olarak ve gerekse Baş­ vekil olarak Avrupa'ya her gittiğimde, şu­ rada, burada Osmanlı Hanedanı mensup­ larına rastlıyordum. Bu, Türkçe konuşan komşu masalar, beni çok ilgilendirirdi. Yanımda bulunan Sefaret mensuplarımız açıklarlardı: - Hanedandan, efendim... Ben, yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin güçlülü­ ğüne inanıyordum. Bir avuç Hanedan mensubunun onun için bir tehlike olabilmesi mümkün değildi. Oysa bu insanlar, yurda sokulmadıkça, yabancı memleketlerde bazıları sefalet içinde, bazıları yaşa­ ma güçlükleri içinde bırakıldıkça, olayı dışarıdan değerlendirenler, yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin bir avuç insandan korktuğu sonucuna varabilirdi. Başvekil olduğum günlerden birinde durumu Atatürk'e açtım. Gerek yüz elliliklerin ve gerekse Hanedan'ın affı sırası geldiğine inandığımı işaret ettim.


40 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Başını önüne eğerek uzun, uzun düşündü. Sonra çok samimi bir sesle: - Yap bunu çocuk, dedi. Devrinin şerefi olur! Ben, Başvekillik devrimin şerefini, ününü dü­ şünmemiştim. Benim için önemli olan, yurdun bir davasının çözümlenmesi idi. Çalışmalara ve temaslara geçtim. Bir yandan da Adalet Bakanlığı'na tasarının hazırlanmasını söy­ ledim. Büyük bir reaksiyon koptu. Meclis'te bazı ar­ kadaşlar, bunun zamansız bir karar olduğunu iddia ediyorlardı ve yaptıkları hata ve işledikleri günahın mürekkebi kurumadan bu insanları bağışlamaya yanaşmayacaklarını söylüyorlardı. Başyazar milletvekillerinden bazıları daha da ileri gittiler ve beni makamımda ziyaret ederek işi tehdide kadar götürdüler. Aka Gündüz ve Yunus Nadi bunların arasında idi. - Eğer böyle bir karar çıkarmak için direnirseniz, sizin şahsınızın aleyhinde yazı yazarız. Ben kendilerine: - İstediğinizi yazın, istediğinizi konuşun, fakat oylarınızı bana verin, dedim. Grupta karar aldıktan sonra, karar ne ise, ona herkes boyun eğecek... İşi çok ciddi tuttuğum hâlde, küçük bir taviz vermek zorunda kaldım. Hanedandan yalnız kadın olanların yurda girmelerini, erkeklerin yurt dışında kalmalarının uygun olacağı görüşünü kabul ettim. Böylece kanun çıktı...


22.9.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

ir gün, Dahiliye Vekili Şükrü Kaya ile gö­ rüşüyorduk. Bana yarı şaka: - Beyefendi, Avrupa'da günlerinizi nasıl geçirdiniz?.. Sultan hanımlar ne diyorlar?.. diye so­ runca, şaşıp kaldım. Gerçekten Zürih'de rastladığım Hanedan'dan bir hanım beni görmek istemiş, ben de kendisini kabul etmiştim. Fakat Şükrü Kaya'nın bundan nasıl haberi olmuştu?. Sordum: - Refi Cevad Ulunay'ı aralarında istihbarat göreviyle kullanıyorum. Sizin görüşmenizi de rapo­ runa yazmayı ihmal etmemiş, dedi.


19 Eylül 1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

umhurbaşkanı olduğum ilk yıllarda idi. Bir gün Cemal Kutay, Çankaya'da ziyare­ time geldi. Masaya bir tabanca koydu: - Bu tabancayı size Kuşçubaşı Eşref Bey hedi­ ye ediyor. Ve lütfen kabul buyurmanızı istirham et­ mekte... Anlamamıştım! Eşref Bey'le bir tanışmamız yoktu. Bu tabancayı bana niçin gönderiyordu. Cemal Kutay anlattı: - Demokrat Parti'nin muvaffak olmasını, Eş­ ref Bey Türk Milleti adına büyük bir başarı sayıyor. Bundan son derece memnundur. Bütün tarih bo­ yunca ilk defa sivil bir politikacı Devlet Başkanı se­ çilmiştir. İlk defa millî irade işlemiştir. Böyle bir ne­ tice, çok yakın bir kaç yıl önceye kadar rüya idi. Bu­ gün bu gerçekleşmiştir. Bu sebeple Eşref Bey mem­ nun. Size bu tabancayı, gerekince hayatınızı ve ma­ kamınızı korumak için gönderiyor.


43 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Eşref Bey'in ne demek istediğini anlamıştım. Güldüm. - Teşekkür ederim, dedim, inşaallah kullan­ maya lüzum kalmaz. Pek yazık ki tabancayı kullanmam gerekti, ama kullanamadım. Şimdi Umurbey Müzesi'ndedir.


5.3.1982 Bayar'ın

evinde Nilüfer ve Ahmet

Gürsoy'la

smet Paşa, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras'la birlikte Rusya'ya gitmişti. Tevfik Rüş­ tü, sosyalist olduğunu söylemezdi ama, so­ rulunca da saklamazdı. Onun kanaati bu idi. Bu ge­ zide İsmet Paşa'ya sosyalizmi sevdirmeye çalıştığını sanıyorum. Nitekim bu gezi sırasında Stalın'le de görüştüler ve Sovyet Rusya'da geniş bir inceleme yaptılar. İsmet Paşa, "Kuvvetli Devlet" fikrinden yana­ dır. Marksizme meyil gösterdiğini sanmıyorum. Fakat Rusya'da ekonomik güçlerin devlet elinde toplanmasını kendi açısından beğendiğini düşünü­ yorum. Çünkü ekonomik güçler, ne kadar hükü­ metin elinde olursa, milleti idare etmek de o kadar kolaylaşır. İsmet Paşa geziden bu espri ile döndü. O zamana kadar izlenen ekonomik politika


45 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

ile hemen hiçbir şey yapılamamıştı. Bir kere de bu yolu denemek istiyordu. Liberal Ekonomi'den yana olan İktisat Vekili Şeref Bey, İsmet Paşa'nın baskısı ile, birdenbire, birbiri ardına, "devletçi kanunları" Meclis'e getirdi ve kanunlaştırdı. Ben İktisat Vekili olarak işe başladığım za­ man, elimde, oldukça katı olan bu kanunlar vardı. Ben, bu kanunları elden geldiğince yumuşatarak uyguladım ve Halk ile Devlet'i, ortak bir ekonomi­ ye doğru götürdüm. Atatürk de bu uygulamamı beğenmiş ve bana arka çıkmıştır.


8.10.1983/Celal Dr.

Mükerrem

Sarol,

Bayar'ın evi Haluk Şamanla

birlikte

dinlenildi.

ayar, eski günlerin olaylarına değinen ba­ zı konuşmalardan sonra, özellikle İkinci Dünya Savaşı sırasında İsmet İnönü'nün yürüttüğü iç ve dış politika üstündeki, -genellikle bilinen- düşüncelerini ve müşahedelerini anlattık­ tan sonra, Demokrat Parti'nin kurulmasına atlaya­ rak şöyle devam etti: - Şükrü Saraçoğlu benim eski dostumdur. Onu da, onun İçişleri Bakanı Hilmi Uran'ı da, İstan­ bul Meclisi Mebusanı'ndan tanırım.. Şükrü Saraçoğlu, Avrupa'da okumuş, bilgili bir Ege çocuğudur. Ben, Babası Saraç Ahmet Efendi'yi de bilirdim. İzmir'de Yunan kuvvetine karşı bir direnme gücü yaratmayı düşündüğüm sıralarda şe­ hirde işbirliğine çağırdığım insanlar arasında, Sara­ çoğlu da vardı. Benim gibi, bir maceraya katılmayı uygun görmedi; İzmir'de kaldı. Ben Galip Hoca ma­ cerasına giriştim. Sonra Balıkesir Kongresi'nde Ak­ hisar cephesi komutanlığına getirildiğim günlerde


47 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

idi, Şükrü Saraçoğlu'ndan bir telgraf aldım. Telgraf­ ta, "Bana katılmak için Demirci Efe'nin karargâhına geldiğini", bildiriyordu. Saraçoğlu'nun bana telgraf çekmesi sebepsiz olamazdı. Eğer efeler kendisini iyi karşılamış olsa­ lardı, niçin bana telgraf çeksindi... Beni bekler, be­ nimle istediği gibi konuşurdu. Demek Demirci Efe ve kızanları bundan kuşkuya düşmüşler, sıkıştır­ mışlardı ki, Saraçoğlu benim dostum olduğunu on­ lara ispat etmek ihtiyacını duyuyordu. Hemen ken­ disine "muvaffakiyetler dileyen, bir telgraf çektim ve ardından hemen yola çıkıp Demirci'nin karargâ­ hına ulaştım. Durum, düşündüğüm gibi idi. Efe, Saraçoğ­ lu'ndan, "Karşı taraf casusu" olabileceği düşüncesi ile kuşkulanmıştı; gözaltında tutuyorlar, kendisine hiç de iyi muamele etmiyorlardı. Derhal Efe'yi ve kızanları tatmin edici sözler söyledim. Babası Saraç Mehmet Efendi'yi bilenler vardı... Ben de Saraçoğlu için "Bizdendir" diye şefaat edince, işi yoluna koy­ duk... Gel zaman, git zaman, İstanbul Meclisi Mebusanı açılınca, İstanbul'a gelmiştim. Benim ardım­ dan Şükrü Saraçoğlu da mebus olarak İstanbul'a geldi, Fındıklı'da buluştuk. İstanbul Meclisinde bü­ yük akisler yapan konuşmamı yaptığım günün erte­ si idi. Bazı tanınmış İttihatçılar, beni Fındıklı'da Meclis Mebusan salonunda buldular ve bana, İtal-


48 • İ S M E T B O Z D A Ğ

yanlardan haber sızdırdıklarını; İngilizlerin, Meclisi Mebusanı dağıtma kararı aldıklarını, bazı ittihatçıla­ rı da yakalayıp hapsedeceklerini bildirdiler; ve de­ diler ki: "Sen, arananların başında geliyorsun, seni saklayacağız." Tekliflerini kabul ettim. Aynı arkadaşlar, Rauf Bey'e de durumu haber vermişler, saklanmasını hatırlatmışlar; fakat Rauf Orbay: "benim saklanacak bir suçum yok... Eğer tutuklayacaklarsa, gelsinler, tutuklasınlar, işte hurda­ yım... Onların beni tutuklamaları, medeni âlemde büyük yankı yapar, kendileri zarar ederler!" de­ miş!.. Nitekim dediğini yaptı, tutuklandı, Malta'ya sürüldü... Fakat onun "Âlem-i Medeniyet" dediği Batı'da bu tutuklanma olayı, bir tek satır yazının ya­ zılmasına bile, sebep olmadı... Sonra biliyorsunuz, Atatürk'ün yardımı ile kurtulup Anadolu mücadele­ sine katılmıştır. Mebuslar içinde Rauf Bey gibi düşünenler çoktu. Nitekim ben de bazı arkadaşlara durumu ha­ ber verdim ve benimle beraber Anadolu'ya geçme­ lerini teklif ettim; maalesef herkes bir başka hava çalıyordu. Birlikte Anadolu'ya geçme teklifi yaptık­ larımın arasında Şükrü Saraçoğlu ile Hilmi Uran da vardı... Hiç unutmam, dış kapıya yakın bir yerde ayakta duruyorlar, kendi aralarında konuşuyorlar­ dı. Beni görünce, teveccüh ettiler, ben, kendilerine durumu kısaca anlattım. Her ikisi de teklifimi, gü-


49 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

lümseyerek geçiştirdiler ve bana "iyi yolculuklar" dilediler! Size şimdi, belki de bilmedğiniz bir şey söy­ leyeyim, ne Şükrü Saraçoğlu, ne de Hilmi Uran, Kurtuluş Savaşı'na katıldı. İkisi de yurt içinde ol­ dukları hâlde, bir köşede sonuçları beklemeyi, kur­ tuluş hengamesine katılmaktan daha akıllıca buldu­ lar. İkisi de başka başka yönleri ile memlekete hiz­ met verebilecek vasıfta oldukları için, bu yanlarına hiçbir zaman dokunmamışımdır. Hatta Demokrat Parti'nin ilk yıllarında aramızda çetin müzakerelerin geçtiği sıralarda bile, bu zaaflarından yararlanmayı bir an olsun düşünmedim... Gel zaman, git zaman, Kurtuluş Savaşı bitti. Birinci B.M.Meclisi kendi kendisini fesh etti. İkinci Büyük Millet Meclisi için seçim hazırlıklarına girişildiği günlerdi. Atatürk bana, İzmir ve yöresini gezip halkın nabzını dinlemek ve çevrenin tutabileceği mil­ letvekillerinin adlarını tesbit etmek vazifesini verdi. Ben seyahata çıkmak hazırlıklarını sürdürür­ ken, rahmetli Millî Eğitim Bakanı Necati Bey'in be­ nim görevimde gözü olduğu ve Atatürk'e Kâzım Özalp aracılığı ile başvurup, kendisinin gönderil­ mesini sağlamaya çalıştığını öğrendim. Necati Bey, benim İttihatçı olduğumu, İzmir'de de sözünden çı­ kamayacağım İttihatçılar bulunduğunu ileri sürü­ yor ve benim gönderilmemin mahzurları olduğunu söylüyormuş!..


50 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Ben bir süre, teşebbüsün ne netice vereceğini bekledikten sonra, kendi kendime kararı verdim: Eğer Atatürk görevi benden alırsa, milletvekili ol­ mayı da reddedecek ve parlamento dışında kalacak­ tım... Fakat Atatürk'ten hiçbir tepki gelmedi. Bu­ nun üzerine kendisini ziyaret ettim ve emirleri gere­ ğini yerine getirmek için, İzmir'e gideceğimi söyle­ dim. Ne zaman hareket edeceğimi öğrenmek istedi ve iyi yolculuklar diledi. Bunun üzerine kendisine şunları söyledim: - Biliyorsunuz Paşam, dedim. İzmir, İttihat ve Terakki'nin İstanbul'dan sonra ikinci merkezi sayı­ lır. Ben orada Kâtib-i mesullük vazifesinde bulun­ dum. Bir çok ittihatçı ile dostum ve kendilerini, bü­ tün değerleri ve kusurları ile yakından tanırım. Bunların içinde, davamıza hizmet edecek insanlar bulunabilir... Ben, size raporumu verirken, davamı­ za hizmet edeceğine inandığım arkadaşlar olursa, bunları tereddütsüz size tavsiye edeceğim. Duru­ mun böylece bilinmesini isterim.. Atatürk, benim bu konuşmayı neden yaptığı­ mı hemen anlamıştı... Güldü... Bir süre yüzüme baktıktan sonra: - Yalnız sen mi İttihatçısın?.. -dedi- Ben de İttihatçıyım!.. Vazife gezisine böyle başladım. Dönüşte Ata­ türk'e sunduğum isimler arasında bazı ittihatçılar da vardı ve bunlardan biri de, Kurtuluş Savaşı'na


51 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

katılmayı her nedense uygun görmemiş Şükrü Sara­ çoğlu'dur... Saraçoğlu, böylece İkinci Büyük Millet Meclısi'ne milletvekili olarak katılmış ve bildiğiniz hizmet grafiğini çizmek fırsatını bulmuştur. Şimdi size, General Rafet Bele'den öğrendiğim bir gerçeği nakledeceğim... Demokrat Partinin ku­ rulduğu ilk yılların birinde, herhalde 1946 ya da 1947 yılında İsmet Paşa Çankaya'da bir toplantı dü­ zenlemiş ve toplantıya, eski general arkadaşlarını, bu arada Rafet Bele'yi de davet etmiş... Toplantıda bulu­ nanlar arasında Şükrü Saraçoğlu, Recep Peker, Nihat Erim, Hilmi Uran ile, zamanın bazı kabine üyeleri ve Milletvekili olmuş emekli generaller varmış... İsmet Paşa, herhalde daha önce müzakare et­ miş ve karara varmış olacak ki sözü, Başbakanlık­ t a n yeni çekilen Şükrü Saraçoğlu'na vermiş... Sara­ çoğlu, küçük bir mukaddimeden sonra, benim ve Mareşal'in (Celal Bayar-Fevzi Çakmak) komünist olduğumuzu, netekim komünist olduğu bilinen ba­ zı ünlü komünistlerle temas hâlinde bulunduğumu­ zu, ortak teşebbüslere giriştiğimizi, benim dokunul­ mazlığımın kaldırılması ile Mareşalle birlikte ko­ münist olmaktan mahkemeye verilmemizin uygun olacağını söylemiş... İsmet Paşa konuşmuyor, müzakereleri dik­ katle takip ediyormuş... Herkesin gözü, bu icraatın kendisinden beklendiği Recep Peker'e dikilmiş... Peker, tereddütsüz konuşmuş:


52 • İ S M E T B O Z D A G

- Sizden belgeleriniz nedir, diye bir şey sor­ muyorum. Çünkü bu iki insanı burada bulunan herkes gibi ben de yakından tanırım ve bunların komünizm ile hiçbir ilişkileri olmadığını ve olama­ yacağını bilirim. Eğer benden böyle bir iş yapmam istenecekse, peşinen söylüyorum, ben böyle bir şeyyapmam, yapamam!.. İsmet Paşa hemen sözü değiştirmiş ve konu kapanmış.. Bu olay bana anlatıldığı zaman bile, Saraçoğ­ lu'nun parlamentoya girmesine vesile olduğum için pişmanlık duygusu duymadım. Çünkü bana karşı tutumu ve düşüncesi ne olursa olsun, bazı hizmet mevkilerinde memlekete yararlı olmuştur ve ben kendisini Atatürk'e tavsiye etmekle, iyi bir iş gördü­ ğüme hâlâ inanırım...


30.9.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

ana bunu Kuşçubaşı Eşref anlattı. Söyle­ dikleri aşağı yukarı şu: Enver Paşa, Balkan Harbi'nden sonra or­ duda büyük bir tasfiye hareketine girişmişti. Bu tas­ fiye hareketi bir bakıma çok yerinde olmuştur. Fa­ kat bu arada bazı hatalar da yapılmıştır. İşte bu günlerin birinde, Binbaşı İsmet Bey'in de (İsmet İnönü) ordu dışı edilmek üzere olduğunu öğrendim. Binbaşı İsmet ile özel bir dostluğum yok­ tu ama, uzaktan çalışmalarını takip ediyordum. Ba­ na makul bir insan olarak görünürdü. O günlerde bana Binbaşı Kâzım (Kâzım Orbay) geldi. Enver Paşa'nın bu küçük kardeşi dostumdu. Oradan buradan konuşurken, İsmet'in tas­ fiye edilecekler arasında olduğunu ve buna üzüldü­ ğümü söyledim. Beraberce bir çare aradık ve sonun­ da, birbirimizden habersizmişçesine Enver Paşaya


54.

İSMET

BOZDAĞ

gitmeyi ve tasfiye edileceklerin imzalanması sırasın­ da İsmet'i kurtarmayı kararlaştırdık. Dediğimiz gibi yaptık. Ben ayrı, Kâzım ayrı olarak Enver'in makamına gittik. Personel şubesi de ayarlanmıştı. Biz orada iken liste kendisine getirile­ cekti. Nitekim geldi. Enver Paşa, listeyi imzalarken ben, Binbaşı İsmet Paşa'nın da tasfiye edilecekler arasında olduğunu işittiğimi ve buna inanmadığımı söyledim. Enver Paşa, "Doğrudur, işte evrakı da önümde" dedi. Bir taraftan ben, bir taraftan Kâzım, yazık olacağını, kıymetli bir arkadaş olduğunu, memlekete hizmet edebileceğini, uzun uzun anlat­ tık ve bağışlanması için israr ettik. Enver Paşa: - Madem bu kadar ısrar ediyorsunuz, pekâlâ kalsın, dedi. Böylece Binbaşı İsmet tasfiyeden kurtulmuş oldu ve en sonra İsmet Paşa olarak Cumhurbaşkanlığı'na kadar yükseldi.


Top Sesleri Arasında Köy Ekonomisi şte birkaç cümle ile belirlediğim bu Anka­ ra'da Ben, "Umuru İktisadiye Vekili" ola­ rak, "Havza-i Fahmiye" Zonguldak Maden Ocaklarında çalışan işçilerin hayat şartlarını düzel­ tecek kanun tasarısını, Köy Ekonomisi'nin düzen­ lenmesi için el sanatlarının teşvik ve geliştirilmesi kanun tasarılarını hazırlıyordum. Benim işim bu idi. Savaş kıyamete kadar sürecek değildi. Bunla­ rı uygulayacak zamanlar önümüzde idi. İşte Ata­ türk'e gece yarısı yaptığımız ziyaretler sırasında bunlardan kendisini haberdar ederdim. Ne kadar sevinerek, zevk duyarak dinlerdi. Bunların hemen kanunlaşmasını, hemen uy­ gulamaya geçirilmesini isterdi. İktisadın, Devlet Ha­ yatındaki büyük yerini çok iyi biliyordu. Bir gün, Bakanlar Kurulu toplantısını idare ederken arkadaşlara:


56 • İ S M E T

B O Z D A Ğ

"Beyler, dedi. Her vekil işinden mesuldür. Fakat bazı işler vardır ki, her şey, o işin düzgün git­ mesine bağlı olur. Böyle olunca, hepimiz o işin ge­ reği gibi yürümesini sağlamak zorundayız. İktisat bunlardan biridir. Celal Bey'in hazırladığı bazı tasa­ rılar var. Bunların bir an önce kanunlaşuması lazım­ dır. Hepinizin kendisine yardımcı olmanızı rica edi­ yorum." Bu söylediğim günler, Ankara'da top sesleri dinlediğimiz günlerdi.


Köylü Milletin Efendisidir en vekâletten ayrıldım. Yerime başka bir arkadaş geldi, o tarihlerde Mustafa Kemal Paşa, Büyük Millet Meclisi Başkanı ola­ rak, hükümetin bir yıllık çalışmaları ve gelecek ça­ lışmaları üzerinde bir nutuk verirdi. Bu nutkun do­ kümanları vekâletler tarafından Meclis Başkanı'na verilir, Meclis Başkanı da bunları toplayarak özetler, temennilerini ekler, yapılanlarla, yapılması gere­ kenleri Büyük Millet Meclisi'ne bilgi olarak sunardı. İşte Mustafa Kemal Paşa da bu nutkunu ha­ zırlarken, Umuru Iktisadiye'den gelen notları yeter­ li bulmamış, beni çağırtmış.. Gittim. Yanında Recep Peker ve şimdi kim olduğunu hatırlamadığım başka bir arkadaş vardı. Bana: - Yıllık konuşmamı hazırlıyorum. İktisada ait Çalışmalarımız bana yeterli görünmedi. Sen bana ba­ zı tasarılardan bahsetmiştin. Bazı çalışmalar yapıl­ mıştı. Onları yaz getir, dedi. Emirlerini aldım ve o gece hazırladığım muh­ tırayı ertesi günü kendisine takdim ettim. Bana:


58 • İ S M E T B O Z D A Ğ

"Okuyunuz" dedi. Okumaya başladım. Çok ilgilen­ diğini anlıyordum. Çünkü önemli gördüğü konula­ rı dinlerken, "Hııı" diye bir ses çıkarır, böylece fikri benimsediği belli olurdu. Sonuna kadar dinledi. Bittiği zaman: "Ben bunları yaptık diye nutkuma ge­ çireceğim" dedi. Ben, bir süre durakladım. Sonra: "Paşam dedim, savaş günleri yaşıyoruz. Bütün gücümüz gayretimiz vatanın düşmandan kurtulmasına bağ­ lanmıştır. İktisat devlet hayatında hangi değeri ih­ tiva ederse etsin, savaşın gölgesinde ve ardında ka­ lıyor. Bu arz ettiklerim düşünülmüş, tasarlanmış, tasarı hâline getirilmiştir. Ancak kanun hâline gel­ memiş ve uygulanmamıştır. Bu itibarla, hazırlık hâlinde olduğunu belirtmek daha gerçek olur sa­ nıyorum." dedi. Recep Peker de oturduğu yerden "Celal Bey'in hakkı var" diye beni destekleyince, Atatürk: "Peki öyle yapalım. Ama köylüyü Milletin Efendisi yapmak savaşta da barışta da hedefimiz olmalıdır" dedi.

Bir Bayrağın Altmda Ölmek Demin de söylediğim o çalkantılı karanlık günlerde idi. Çoluk çocuğumuzu düşman işgali al­ tındaki topraklarımızda bırakmıştık. Mektuplaşamıyorduk, haberleşemiyorduk, dertlerine erişemiyorduk. Memleket büyük bir çalkantı içinde idi. İhanet yangınlarıyla sarılmıştık. İşte böyle günler-


59 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

den birinde Bakanlar Kurulu toplantısında Ata­ türk'ün şunları söylediğini bugün gibi hatırlıyorum: - Arkadaşlar, hiçbir zaman keder (boyun eğ­ mek, yılgınlık anlamına) etmeyeceğiz, sonuna ka­ dar tuttuğumuz yolda yürüyeceğiz, hakkın yere düşmesine razı olmayacağız. Yerli ve yabancı düş­ man karşısında hakkımızı müdafaa edeceğiz. Son vardığımız hudutta da eğer yenme ümidimiz kal­ mamışsa, o zaman bir Türk Bayrağı'nın altına sığı­ narak İstiklal uğrunda canımızı vereceğiz! Bunları dramatik bir hava içinde konuşmu­ yordu. Sakindi ve her zaman olduğu gibi, güven ve­ rici idi. "Akşam yemeğini istasyonda yiyelim" der gibi, tabii idi. Yalnız mavi gözlerinde o karar şimşe­ ğinin elifi vardı. Hepimiz, aynı düşüncenin etrafında birleşti­ ğimizi söyleyerek dağıldık. İçimde, ulu saatlerin he­ yecanı vardı. Biliyordum ki Mustafa Kemal Paşa, za­ ferden hiçbir kuşku duymuyor, fakat kader arka­ daşlarına, içine girdiğimiz dönülmez yolu gösteri­ yordu.


17.9.1972 Sayın

Bayar'dan

evinde

dinlenmiştir. ozan Barışı'nın Büyük Millet Meclisi'nde müzakeresi yapılacaktı. Atatürk, bir gün önce CHP Meclis Grubu'nu topladı ve Meclis müzakerelerinde söz alacakların isimlerini tespit etmeye başladı. Atatürk, bu önemli konu üzerinde yapılacak müzakerelerin seviyeli geçmesini istiyordu. Onun için, oturduğu Başkanlık yerinden, kimlerin müza­ kereler sırasında söz alacağını, önündeki bir kağıda dikkatle kayıt ediyordu. Nihayet gözleri benim üzerimde durdu: - Celal Bey, siz de konuşun! Ben Lozan Konferansı'nda "İktisat Müşaviri" olarak bulunmuştum. Fakat Konferans'ın sonuçları beni tatmin etmemişti. Bu sebeple söz almak istemi­ yordum. Fakat Gazi, "Konuş" deyince, "Peki" de­ dim.


61 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Atatürk, konuşacakların isimlerini bir kâğıda yazıyor ve yanıbaşlarına da Barış Antlaşmasının le­ hinde mi, yoksa aleyhinde mi konuşacaklarını da ayrıca işaret ediyordu. Bana sordu: - Lehinde mi konuşacaksın, aleyhinde mi?.. - Aleyhinde, efendim!. Durakladı. Demek, benden "aleyhte bir ko­ nuşma" beklemiyordu. Sonra bana: - Nasıl olur -dedi- Siz konferansa görevli ka­ tılmış bir insansınız... Aleyhinde konuşmanız uy­ gun olmaz!. - Öyleyse, müsaade ediniz de söz almaya­ yım... Atatürk, müsamahalı bir adamdı; makûl kar­ şıladı ve "peki" dedi. Salonda bazı milletvekili arkadaşlar ellerini kaldırarak söz almaya çalışıyorlar, Atatürk bazıları­ nı görmezden geliyor, bazılarının adlarını yazıyor­ du. Bu parmak kaldırıp yüksek sesle söz isteyenle­ rin en hararetli heveslilerinden biri de Balıkesir Mil­ letvekili Süreyya Örgeevren'di. Durmadan: "Ben de konuşmak istiyorum." diye parmağını havada tutu­ yordu. Nihayet Atatürk sordu: - Konuşmak mı istiyorsunuz? - Evet, efendim. Madem ki Celal bey konuş­ mak istemiyor, ben onun yerine konuşayım.


62 • İ S M E T B O Z D A Ğ

- Celal Bey, aleyhinde konuşacaktı. Siz, le­ hinde mi aleyhinde mi konuşacaksınız? - Lehinde de konuşurum efendim, aleyhinde de!.. Atatürk'ün yüzü karıştı. Hiçbir şey söylemedi ama; ne düşündüğü yüzünden okunuyordu: - Mademki Celal Bey'in yerine konuşmak is­ tiyorsunuz, bari aleyhte konuşun da hak yerini bul­ sun! - Teşekkür ederim efendim, aleyhte konuşa­ cağım!, dedi. Dediği gibi yaptı; düşünemeyeceğim kadar ağır konuştu Lozan Antlaşması için...


4.12.1981 Çiftehavuzlar

2

4 Aralık 1920... Bu günü unutmuyorum; çün­ kü bu tarih, yalnız benim hayatım bakımın­ dan önemli olmakla kalmaz, Kurtuluş Savaşı-

mız'da Çerkez Ethem bölümünün önemli günlerin­ den biridir. İktisat Vekili idim ve yanan Milli Eğitim Ba­

kanlığı binasında tek bir odayı, Nafıa Vekili Paşa ile paylaşıyordum.

Gündüzleri Paşanın dostları ve

milletvekilleri gelip gittikleri için, doğru dürüst iş göremiyordum. Bu yüzden Paşa evine gittikten son­ ra, geceyarısına kadar mum ışığında çalışmak zo­ rundaydım. Yine öyle bir gece yarısından sonra sokağa çıktığım zaman, Mustafa Kemal Paşanın yanından gelen bazı arkadaşlar beni yoldan çevirdiler ve "Se­ ni arayıp duruyoruz, dairede çalıştığın aklımıza gel­ medi. Haydi çabuk paltonu al da, istasyona gidelim; Eskişehir treni kaçmak üzere..." dediler.


64 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Arkadaşların ayaküstü kısaca verdiği bilgi şu: Çerkez Ethem meselesi had safhada... İsmet Paşa ile silahlı çatışma ha başladı, ha başlayacak... Paşa çok üzgün... Olayı -her iki tarafı kırmadanbir yoluna koymak istiyor. Onun için beni, Kılıç Ali Bey'i, Balıkesir Mebusu Vehbi (Bolak) Bey'i, Eyüp Sabri Bey'i ve Ethem'in kardeşi Reşit Bey'i, görev­ lendirmiş, Ethem'le konuşup olayları yoluna koya­ cağız!.." Heyete alınanlar, aşağı yukarı, Ethem'in, şa­ hıslarına saygı beslediği ve sözlerine kıymet verdiği kişilerdi, denilebilir. Ben de aralarındaydım. Aralık ayının ayazı yüzümüzü ısırırken, benim paltosuz olmam, garipti. Eve gidersek, treni kaçıra­ caktık. Oradaki arkadaşlardan biri, sırtındaki gocuğu çıkarıp bana verdi, öylece istasyona gittik. Eskişehir'e kadar tren, oradan, oto-drezin (küçük tren) ile Kütahya'yı tuttuk: Garp Cephesi Ko­ mutanı İsmet Paşa ile Ethem gerçekten savaşacak hâ­ le gelmişlerdi. Ethem, bizimle konuşmamak için, Kütah­ ya'yı terk etmişti. Tevfik ve Reşit beylerle, bir de Et­ hem'in kurmayları arasında olan yetkililerle tartışı­ yorduk! Faydasız, ara bulmak değil, yatıştırmak bile mümkün görünmüyordu. Nitekim bütün teklifleri­ mizi reddettiler ve bizi -rehine olarak kullanmak düşüncesiyle olacak- bir odaya kapadılar!


65 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Artık mahpustuk... Bu durumda insanı uyku tutmaz, sabaha ka­ dar sürekli yağan yağmur ile yollardan geçen asker ve askerî malzemelerin seslerini dinledik. Besbelliy­ di ki, Ethem'in kuvvetleri geri çekiliyorlardı. Nihayet sabah oldu. Kahvaltı getiren yok. Dı­ şarı çıkacak olduk, önlediler. Bulunduğumuz yer küçük bir oda idi. İçine iki karyola ile, bir masa ve sandalye ancak sığabilmişti. Ethem'in kardeşi Reşit bizimle beraber olmadığı için, dört kişi, iki yatakta yatmak zorundaydık. Bir gün bir geceyi, böyle tedirgin, böyle aç ve korkulu geçirdikten sonra (su veriyorlardı), öğleye doğru, şiddetli bir tekme, odanın tahta kapısında patladı ve elinde filintası ile Parti Pelvan kapının çerçevesinde belirdi. İçkiliydi. Silahının mekanizmasıyla oynuyordu... Homurdandığından belli ki, niyeti iyi değildi: - Bizden ne istiyor bu İsmet Bey? Biz, kardeşi kardeşe kırdırmayalım diye geri, geri çekiliyoruz; O, üstümüze, üstümüze geliyor... Siz bizim eski arkadaşımız olacaksınız... Şimdi dön­ dünüz de onu savunmak için mi buraya geldiniz.. Yazıklar olsun size!.. Uzun boyu, iri gövdesiyle vahşi bir görünüşü vardı! Sanki elindeki filinta ile dördümüzü de hak­ layacak, sonra, intikam almanın doygunluğu içinde basıp gidecekti!


66 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Arkadaşlar, ateşten geçmiş, tecrübeli, gözüpek insanlardı. Parti Pelvan gibi bir adama tavuk gi­ bi yakalanmazlardı ama, bir kere kapışırsak, sonun­ da birimizden birimiz burada kalabilirdi! Parti Pelvan'ı iyi tanıyordum. Savaşta iken kız kardeşinin ırzına geçmişler, o da bu alçaklığı yapa­ nı gelip vurmuştu. Bir süre dağda gezdi, sonra ben kendisini düze indirip küçük bir ceza ile kurtarmış­ tım! Hatta Ethem'in atlıları arasına katılmasını öğütleyen de bendim. O n u n için konuşurken, benden yana bakma­ maya çalışıyor, âdeta, ilk kurşunu kime çalacağını kestirmek niyetiyle, gözlerini üç arkadaşın üstünde dolaştırıyordu. - B a n a bak, Parti Pelvan, -dedim- Sen beni bilmez misin?.. - B i l m e m mi? - Nasıl söylersin öyleyse "Siz hepiniz buraya İsmet Bey'i savunmak için geldiniz." sözlerini bi­ ze?.. Biz şimdiye kadar Ethem'i kendi kardeşimiz gibi b i l m e d i k , kendi canımız gibi esirgemedik mi?.. Ya seni Parti Pelvan... Ya seni dağlarda perişan ol­ maktan, hapishanelerde çürümekten çekip almadık mı?.. Ben s e n i n dostun değil miyim Parti Pelvan, şu arkadaşlarım senin ağan değil mi?.. Eline bir tüfek geçirdin d e , elinde çakısı bile olmayan bize mi efeleniyorsun!.. Hadi de!.. Senin bildiğin yiğitlik buy­ sa, daha ne duruyorsun!.. Çeksene tetiği!..


67 • BİLİNMEYEN

ATATÜRK

Anlaşılan bu temiz yürekli Anadolu çocuğu, olup bitenlere içlenmiş, içlenmiş; sonunda içkiye vurup kurmaya başlamış; "işler tıkırında giderken madem bu beyler gelip tekerleğe değnek uzattılar, gidip hesaplarını göreyim" demiş olacak ki, filinta­ sını kaptığı gibi bizi temizlemeye gelmiş! Ben sandalyede oturuyordum. Kılıç Ali Bey, ayaktaydı. Eyüp Sabri Bey'le, Vehbi Bey de yatakla­ ra ilişmişlerdi. Ben: "Daha ne duruyorsun, çeksene tetiği!" deyince, Vehbi Bey'le Eyüp Sabri Bey ayağa fırladılar; "Hadi çek tetiğini de yiğitliğinin ne oldu­ ğunu öğrenelim!" deyince, Parti Pelvan o koca göv­ desiyle âdeta çöktü. - Gördünüz mü, beni yine yanlış bellediniz! Sizin gibi beylere silah çekmek, hele vurmaya kalk­ mak, benim ne ağzıma! Ethem kardeşimizi ezilmiş gördük de, biraz içimizi boşaltalım, olup biteni an­ layalım diye geldik buraya... -Tüfeği bana doğru uzattı- Al istersen siz beni vurun!. Tövbe, tövbe... Bu günlere mi kalacaktık! Baktım neredeyse ağlayacak. Ben yatıştırmaya Çalışarak: - Biz buraya sizi kurtarmaya geldik. Bu Ethem-İsmet meselesi değil, Büyük Millet Meclisi me­ selesi!.. Göreceksin, sonu iyiye çıkacak! Parti Pelvan, daha sonra Ethem gibi Yunan sı­ nırından geçmedi. Bir süre başına buyruk gezindik­ ten sonra, silahlarıyla gelip teslim oldu. Kurtuluş Savaşımızın gazilerindendir!


aptığım Açık

Oturum

konuşmasından

sonra Büyük Millet Meclisi'ndeki hava, gözle fark edilecek kadar sertleşmişti. He­ le: "kapalı oturum" istemem, konuşmanın daha da ağırlaşacağım gösterdiği için, milletvekillerinin ba­ zılarında büyük tedirginlik vardı. Başkanlık divanını işgal eden Gümüşhane Milletvekili Fehmi Bey, kapalı oturum isteğimi oya koydu ve kabul edildi. Az sonra tekrar kürsüde idim. Mecliste rahatsız edici bir sessizlik vardı. Ba­ zı milletvekilleri, iki oturum arası sıradan sıraya geçmişler, görüşmeler yapmışlar, yorumlara giriş­ mişlerdi. Atatürk olup bitenleri dikkatle takip ediyor­ du. Böyle elektrikli bir hava içinde konuşmaya başladım. Konuşmanın anahatları, açık oturumda


69 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

yaptığım görüşmenin çizgileri içinde idi. Fakat, hem daha teferruatlı bilgiler veriyor ve gizli yazış­ maları açıklıyor, hem de Saray'a karşı giriştiğim hü­ cumlarda Padişah Vahdettin'i

hedef alıyordum.

Kullandığım kelimeler de sertleşmişti. Nihayet İstanbul'daki Sultanı, "vatana iha­ netle" suçlayınca, Meclis'te çok önemli bir etki-tepki havası yarattı; bu suçlama ilk olduğu için. Ben de az sonra konuşmamı bitirip kürsüden indim.* Bakanlıkta çalışıyorum, bir süre sonra telefon çaldı. Açtım, Kılıç Ali Bey... "Celal Bey, Meclise gel, iş büyüyor" diyordu. O zamanlar Dışişleri Bakanlığı, şimdiki Mer­ kez Bankası'nın bulunduğu yerde, küçük bir bina­ da idi. Meclise çok yakındım. Hemen bir solukta Meclise geldim. Kapıdan girerken, Eskişehir Millet­ vekili Hacı Veli Bayraktarla karşılaştık. Abdest al­ maya gidiyordu, kollarını sıvamıştı. Karşılaşınca: Beni uyarmak istediği belli idi. Kendisine gü­ lümseyerek Meclis'e girdim. Milletvekilleri oy veriyorlardı, kimisinin elin­ de beyaz, kimisinin elinde kırmızı oylar vardı. Baş­ kanlık Divanı'ndan söz istedim. Fakat Hasan Fehmi Bey, Başkanlık Divanı'ndan, "Sırası değil" anlamına gelen bir işaret yaptı. Neticeyi beklemeye başladım. Meğer ben konuşmamı bitirip çıktıktan sonra, lehte aleyhte ateşli konuşmalar yapılmış. En sonra "Gensoru" Güvenoyuna vardırılmıştı. Birinci Büyük


70 • İ S M E T

BOZDAĞ

Millet Meclisi'nde bakanlar teker, teker Meclis'e kar­ şı sorumlu olduklarından, Meclis istediği bakanı tek başına düşürebiliyordu. Konuşmamı beğenmeyenler birleşmişler, beni Bakanlıktan düşürmeye karar ver­ mişlerdi. Oylama bitti. Oylar sayıldı. 60 kırmızı oya rağmen Meclis ekseriyeti, benimle beraber olduğu­ nu göstermişti. Bakanlıktaki çalışmalarıma tekrar dönmek için, Meclisten çıkmak üzere idim. Milletvekili ola­ rak bir asker dostumla karşılaştık. Cepheden geli­ yordu, epey zamandır görüşmemiştik. "Hoş geldin" demek için yanına yaklaştım. Beni çok soğuk bir ta­ vırla karşıladı. Sonra: "Biz, sizin gibi düşünmüyoruz, Celal Bey" dedi. Hiçbir şey söylemeden yanından ayrıldım ve Bakanlığa döndüm. Fakat bu arkadaşlarımdan böyle bir söz bek­ lemediğim muhakkaktı. Kendisini, fikirlerimize ya­ kın bir arkadaş biliyorduk. Nitekim, yıllar sonra herkes Cumhuriyetçi olup, Cumhuriyetçilikteki kı­ demi ile övündüğü günlerde, benim de bulundu­ ğum bir toplantıda "Biz daha düşmana ilk kurşunu sıkarken Cumhuriyetçi idik" diye konuşacak ve "Celal Bey de bilir" diye beni şahit gösterecekti! Cumhuriyet, bazılarının sandığı gibi, bir gün­ de karar verilip ilan edilmiş bir rejim değildir. Çok uzun ve çetin bir köprüden geçilmiştir. Çeşitli mer-


71 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

halelerde yapılan mücadeleler başarıya bağlanmasaydı, Cumhuriyet bir günde ilan edilebilir miydi? Daha Kolağası günlerinde samimi bir Cum­ huriyetçi olan Atatürk, Türkiye Büyük Millet Mech­ si'nde, Halk İdaresi demek olan Cumhuriyete ilk kapıyı böyle açmıştı. İşte bu dönemde, İstanbul Hükûmeti'nin, bir barış iskandili yapmak için Batı'ya gideceğini öğren­ dim. Önemlisi, Türk süngüsü istila ordusunu de­ nize dökmeden ciddi bir barış yapmak mümkünmüş gibi İstanbul Hükümeti, Yusuf Kemal Bey'den önce davranıp Paris ve Londra'da temaslara giriş­ mek için yola çıkmak üzere idi. Ne tarafından bak­ sanız bu davranış doğru olmayan bir hareketti. Kalemi elime aldım, şifrenin cevabını yazı­ yordum ki, Atatürk içeriye girdi, haberi merak et­ miş, yemeği bırakıp gemişti. "Nedir?" diye sordu, aldığım şifreyi kendisine uzattım. Okudu, başını kaldırıp sordu: "Ne düşünüyorsunuz. Cevap verdi­ niz mı?.." Hazırladığım telgraf müsveddesini uzat­ tım, okudu, "Tamam" dedi. "Çekildi mi?.." "Hayır" dedim, "Siz içeriye girdiğiniz zaman henüz bitmek üzere idi.", "İmza et, hemen çeksinler.." Telgrafın metni mealen şu idi: "Paris ve Londra'da temaslar yapmak üzere hareket edeceğinizi öğrenmiş bulunuyoruz. İşlen-


72 • İ S M E T B O Z D A Ğ

mize karışmayın. Seyahate çıkmayımz. Düşüncemi­ zin bu olduğunu bilmenizi dilerim." Ben telgrafı imza ederken: "Bunu İzzet Paşa'ya nasıl ulaştırabileceklerini düşündünüz mü?.. Yarın gidiyorlarmış..." diye sor­ du. "Evet, dedim, İstanbul temsilcimiz yarın sabah Sirkeci garına gider, İzzet Paşa'ya telgrafı eliyle ve­ rir. Talimatı böyle yazacağım." Uygun buldu ve dediklerimi yaptıktan sonra birlikte çıktık. Ertesi sabah İstanbul temsilcimiz er­ kenden gara gitmiş ve telgrafı İzzet Paşa'ya vermiş­ ti. İzzet Paşa telgrafı okuduktan sonra, başıyla "Ne yapayım" anlamına gelen bir işaret yapmış, sonra telgrafı katlayıp cebine koymuş. Anadolu ajansı benim bu konuşmamı şöyle özet­ lemişti: Ertesi günü Bakanlar kurulu Meclise noksansız gel­ mişti. Başkanlık Divanında Gümüşhane Milletvekili Fehmi Bey'den söz istedim ve kürsüye çıktım. Genellikle Meclis beni rahat dinlemiştir. Yine rahat dinlemeye başladı. Damat Ferit kabinesinden başlayarak güne kadar İstanbul hükü­ metlerinin ve sarayın güttüğü politika üzerinde durdum. Bu açık oturumda yaptığım konuşmanın özetini, 7 Mart 338 ta­ rihli Anadolu Ajansı şöyle yayınlamıştı. Ankara 7 Mart - Büyük Millet Meclisi'nin dünkü içtimaında Hariciye Vekili Yusuf Kemal Bey'in İstanbul yolu ile seyahati ve orada yaptığı temasları hakkında veri-


73 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K len istizah takrirleri üzerine, Hariciye Vekaleti Vekili Celal Bey, mühim beyanatta bulunmuşlardır. Celal Bey beyana­ tında memleket menfaatlerine aykırı fiil ve hareketlerde bulunan Damat Ferit Kabinesi'nin düşmesinden sonra, Tevfik Paşa Hükûmeti'nin iktidara geldiğini, kuvvetli bir iman, doğru bir fikir ve sağlam bir zihniyet sahibi olmadı­ ğı görülen ve yaygın şöhretine dayanarak memleketin ha­ yat ve istiklali namına bir rol oynamaktan ve arkadaşları ile birlikte düşmanların emel ve maksatlannı arkalayıp ko­ laylayarak, memleket içinde ülkü bakımından bir ayrılık doğuran, Sevr Muahedesi hükümlerine karşı açtığımız mukaddes mücadeleyi zayıflatmaya ve parçalamaya yönel­ miş çalışmalardan uzak kalmayan İzzet Paşa'nın, Sevr Muahedesi'ni bize kabul ettirmek maksadı ile Anadoluya gel­ dim ve burada sözlü ve yazılı görüşmelerde Sevr Muahedesi'nin sonradan değiştirilmesine imkân bulunmadığını söylemek ve Anadolu'yu da kendi düşüncelerine çekmek istediğini tafsilat ile açıklamıştır. Ardından, İzzet Paşa heyetinin Ankara'da yapılan müzakereler sonunda siyasi tutumumuzu haklı buldukları­ nı, kendilerinin yanlış düşündüklerini kabul ve itiraf ile bi­ zimle fikir beraberliği içinde dostları, arkadaşları vardı. Sevi­ len bir şahsiyetti. Kendisine ne suretle telkin edildiğini bil­ miyorum. Fakat bir kaç gün sonra Ankara'dan ayrıldı ve bir daha ortalıkta görünmedi. İşte size "Büyük Nutkun" bir tek cümlesinin arkasın­ da kalan bazı gerçekleri anlattım. Atatürk belki Türkiye'de Cumhuriyeti ilk düşünen insan değildi. Fakat en büyük


74. İ S M E T

BOZDAĞ

Cumhuriyetçi idi. Halk idaresine ve halk iradesine inanmış­ tı. Daha Erzurum Kongresi'nde, esas fikirlerini çok sevdiği milletine bildirmişti. Bunu gerçekleştirmek için hiçbir fırsa­ tı kaçırmadı, tersine bunlardan faydalanmasını bildi. Atatürk millî iradenin pürüzsüz ve ortaksız olmasını isterdi. Nur içinde yatsın!


9.11.1969 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

üyük Taarruza yaklaşılmakta olduğu gün­ lerde Meclis dalgalıydı. Mustafa Kemal Paşa'dan kuşku duyan bazı milletvekilleri bir taraftan elinde bulundurduğu geniş salahiyetleri kısıtlamaya çalışıyor, bir taraftan şeriatı bütün işler­ de hâkim kılmaya çalışıyordu. Kabinede, Şeriye Vekâleti vardı. Bazı sarıklı Konya ve Eskişehir mebusları birleşerek bütün ka­ nunların Şeriye Komisyonu'ndan geçtikten sonra kanunlaşması için Meclise bir takrir vermişlerdi. Meclis'in ilerici kanadı, o gece Çankaya'da toplandı. Hayli kalabalıktık. Fakat buna rağmen, böyle bir konuda Meclisin oy çoğunluğunu elimiz­ de tutamıyorduk. O gece Mustafa Kemal Paşa konuşmadı, daha çok bizi dinledi. Biz ne olursa olsun kanaatlerimizi Meclis'te savunmaya ve takririn aleyhinde konuş-


76 • İ S M E T B O Z D A Ğ

maya kararlıydık. Atatürk de bizi hem haklı bulu­ yor, hem fikirleriyle destekliyordu. Sabaha karşı Çankaya'dan Ankara'ya inerken, Hamdullah Suphi ile Meclis'te birlikte çalışmaya ka­ rar verdik. Meclis toplandı, takrir okundu. Eskişehir Mebusu ve Şeriye Vekili Abdullah Azmi Efendi, uzun bir konuşma yaptı. Devri saadetten, Hazreti Ömer adaletinden, şeriatın bütün ahkâmı ihtiva et­ tiğinden bahsetti ve bütün kanunların mecliste mü­ zakere edilmeden Şeriye Komisyonu'nda şeriat ba­ kımından incelenmesini istedi. Bizim gibi ilerici bir mebus bilinen Edirne Milletvekili Şeref Bey söz aldı. Biz kendisinden Ab­ dullah Azmi Efendi'ye cevap vermesini beklerken, Abdullah Azmi Efendi'yi aynı hararetle desteklemez mi!.. Şaştık kaldık. Hamdullah Suphi dayanamadı ve oturduğu yerden laf attı. Arkadaşı Şeref bey kürsüden kendi­ sine cevap verdi: "Kabahat bende mi?.. Yanlış belle­ mişsin! Ben her şeyden önce Müslüman'ım." Hele bu son sözler, Meclis'i iyice coşturdu. Son ümidimiz Mustafa Kemal Paşa idi. Söz aldı ve konuşmaya başladı. Fakat şaşılacak şey!. Şeref Bey nasıl bizim için bir sürpriz olmuş­ sa, Mustafa Kemal Paşa daha da büyük bir sürpriz oldu. Çünkü takriri destekliyor, İslamiyet'in kudsi-


77 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

yetinden, devr-i saadet günlerim tekrar yaşayacağı­ mızdan bahsediyordu. Biz İlericiler, perişan olmuş­ tuk. Son güvendiğimiz insan Meclis'te son ve en bü­ yük kozumuz olan Mustafa Kemal Paşa, kuvvet kar­ şısında bizi terk ediyor ve gericilere yanaşıyordu. Atatürk takririn kabul olunmasını tavsiye et­ tikten sonra, bu maksatla bir komisyon kurulması­ nı ve en yetkili ulemanın kuracağı bu komisyonun hemen çalışmaya başlayarak uygulamayı hazırlama­ sını istedi. Oylar toplandı, takrir kabul ve komisyon teş­ kil olundu. Takririn en hızlı taraftarları, komisyon üyesi seçilmiştik. Atatürk'ün teklifi ile Komisyon üç kişilik seçildi. İlerici grup perişan olmuş, bütün ümitlerini kaybetme noktasına gelmişti. Artık biz de Çanka­ ya'ya gitmiyor, Atatürk'le karşılaşmak istemiyor­ duk. Çünkü bizi sattığına hükmediyorduk. Atatürk,

taktısyen gücünü bundan sonra

gösterdi. Komisyonun çalışması için, üç kişinin bir araya gelmesi gerekliydi. Konya'daki kolorduya bir şifre göndererek kendisine, Ordu'da dinî akidele­ rin gevşemekte olduğuna dair bir telgraf çekilme­ sini istedi. Telgraf gelir gelmez, Komisyon başkanı­ nı davet etti ve alınan kararın ne kadar isabetli ol­ du ğunu, Yeşil Ordu çalışmaları ile dini duyguların sarsılmış olduğunu ve Ordu'da ciddi çalışmalar ge­ rektiğini anlatarak Komisyon Başkanı'ndan hemen


78 • İSMET

BOZDAĞ

Konya'ya hareket etmesini ve Ordu'yu irşat buyur­ masını rica etti. Hoca büyük bir memnuniyet içinde, cübbesini savurarak Konya'nın yolunu tuttu. Tabii ko­ misyon çalışamıyordu. Konya'ya gönderdiği ko­ misyon üyesinin dönmesine yakın, Batı Cephesi kumandanı İsmet Paşa'ya bir şifre göndererek bir telgraf çekmesini istedi. O telgraf da gelince ko­ misyonun ikinci üyesini Batı Cephesi'ne gönderdi. Böylece oyalayarak zaman kazanıyor ve büyük ta­ arruzu hazırlıyordu. Nitekim Büyük Taarruz'dan sonra komisyon üyeleri Meclis'te toplanmıştı ama, artık teşebbüsü Mustafa Kemal Paşa eline geçirmiş bulunuyordu.


12 Ekim 1972 Bayar'dan, Dr. Baha

Akşit'le

İsmet

Bozdağ,

birlikte dinlenmiştir.

tatürk Mersin'de, eşi Lâtife hanımla bir­ likte, gecikmiş bir "Balayı" yaşıyordu. Portakal bahçeleri ortasında kurulmuş beyaz bir köşk, nefis bir güney baharı ve güzel bir eş yetmiyordu Atatürk'e... Arkadaşlarını arıyordu. Bu sebeple bir kaç arkadaşını davet etmişti. Çağrı­ lanların arasında ben de vardım. Mersin Limanı işini ele almıştı. Bu yüzden, Bayındırlık Bakanlığı'ndan bir heyet de çalışmalar yapmaktaydı. Birkaç gün sonra ayrılmama izin ver­ mesini rica ettiğim zaman; - Birkaç gün daha kal da sonra gidersin... Yoksa, acele bir işin mi var?.. diye sordu. "Hayır" deyince, bırakmadı, kaldım. Atatürk, evliliğinin bu döneminde, çok dü­ zenli bir hayat sürüyordu. Lâtife Hanımla da ilişki­ leri çok iyi idi. Az içiyor, sofrada az kalıyordu.


80 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Bir gün, Siirt Mebusu Mahmut (Yaydan) Bey geldi. O akşam sofrada şimdi adlarını hatırlamadı­ ğım bazı kimseler de vardı. Yenildi, içildi, konuşuldu, bu yüzden de sof­ rada biraz fazlaca kalındı. Tahmin ettiğime göre, va­ kit geceyarısını az geçe tavandan bir takım sesler gelmeye başladı. Sanki üstümüzdeki salonda bir insan, tepmi­ yordu... Avize sallanmaya başladı, herkesin başı tava­ na çevrilince, Atatürk konuşmasını, kesti; dinledi, sonra hiçbir şey olmamış gibi konuşmasına devam etmeye başladı... Fakat konuşmaya başlamasıyla bu sefer daha şiddetli gürültüler gelmeye başladı!.. Neredeyse ta­ vanın sıvaları dökülecek... Atatürk konuşmasını tekrar kesti,

tavana

doğru baktı; kızdığı zamanlar yaptığı gibi, dudakla­ rını oynatarak "hımmm" dedi. Sonra, sanki böyle bir gürültüyü duymuyormuş gibi yaparak konuş­ masını sürdürdü. Az sonra da sofra sona erdi. Sonradan öğrendim ki, o gürültüyü Latife ha­ nım yapıyormuş!.. Kendisinin bulunmadığı sofrada Atatürk'ün arkadaşlarıyla eğlenmesini kıskandığı için yapıyor­ muş bütün bunları... Bu olaya o zaman şaşmıştım! Bu gün de kav­ rayıp hazmedebildiğimi söyleyemem... Belki niyeti


81 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

iyi idi ama, bu niyetin açıklanma biçimi iyi değildi. Yanlış zarfa konulmuş bir mektup gibi... İşte bugünlerde Atatürk Ankara'dan bir şifre aldı. Şifrede, Rum Patriği'nin İstanbul'dan sürül­ mesinin dünyada ve özellikle Yunanistan'da büyük yankılar yaptığı belirtiliyor, Yunan Hükûmeti'nin, Türkiye'ye savaş açmak için, kabine toplantıları yapmakta olduğu haber veriliyordu... Şifrenin gelmesi ile, bütün konuşmaların mihrakı Türk-Yunan münasebetleri oldu. Atatürk, fikir açıklamıyor, daha çok söylenenleri dinliyor, bazılarını eleştiriyordu. O gün trenle Ankara'ya hareket ettik. Yol b o ­ yunca konu, yine Yunanistan'ın savaş açıp açmaya­ cağı idi. Atatürk, çevresindekileri dinlemeye devam ediyor bazen dalıp gidiyor, sonra yine konuşmaları izlemeye başlıyordu. Bir ara vagonun penceresin­ den baktığını, ancak yanında oturanın duyabileceği kadar yavaş bir sesle "hı, hı" diyerek düşüncesini geliştirdiğini gördüm. Öğle yemeği için masaya oturuldu. Latife Ha­ nım da baştaydı. Ben, sofranın Atatürk'ten uzakça bir yerine oturmuştum. Garson, yemekte ne içeceğimi sordu, boş bulunup: "Bir bardak şarap" dedim. Be­ nim şarap ısmarladığımı, o kadar uzaktan duymuş! Bana seslendi:


82 • İ S M E T

BOZDAĞ

- Olmaz, içemezsiniz!.. Zevk-u safa bitmiş­ tir... Şimdi işin içindeyiz! Ne şarap, ne başka içki, içemezsiniz, efendim! Hayatımda Atatürk'ten duyduğum ilk ve son azarlanma! Neye uğradığımı şaşırmışım: "Peki Paşam, öyle olsun Paşam" demişim! Atatürk, kaşlarının altından bana bakmakla yetindi, ben de tabağıma eğildim, olay kapandı. Atatürk'ün çalışırken ağzına bir damla alkol koymadığını bilirdim. Fakat başkalarının içmeleri­ ne karışmazdı. Anlaşılan, benimle çalışmaya kararlı olduğu için, içmemi de engellemişti. Gecenin geç saatlerine kadar, haritalar üze­ rinde çalışıldı, istasyonlara gelen şifreler çözüldü ve yatma zamanı gelince, herkes kompartımanlarına çekildi, beni bırakmadığı için kaldım. Yine düşün­ celiydi. Bir takım hesaplar yapmakla meşguldü. Bir­ den: - Tamam! -dedi- isterse Yunanlılar savaş aç­ sın! Yenilecekler!.. Yüzüne, soran ve hayran gözlerle baktım; merak ettiğimi yüzümden okuyunca: - Merak mı ettin, Çocuk!.. Çekerim Yunan'ı Çatalca'ya kadar; orada kuşatır, ışını bitiririm! Atatürk'ün o gün için bir zafer formülü olan bu sözlerini bugün açıklamakta bir beis görmüyo-


83 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

rum; çünkü silahlar çok gelişmiş, yeni şatlar ortaya çıkmıştır. Bu iki komşunun çatışmasında, yalnız kendi­ lerine yarar yoktur!.. Fakat bütünleşmesinde, Balkanlar için, hatta dünya barışı için yarar olduğuna Atatürk de Venızelos da inanmıştı! Nitekim bana, Balkan Paktı'nın temelini ha­ zırlamak için, Yunanistan ile ekonomik bir anlaşma imzalama görevini verdiği zaman, söylediklerini hiç unutmayacağım: - Dünyanın karışması uzak değildir! Savaşı Balkanlardan ve dolayısı ile Türkiye'den uzak tut­ manın çaresi, bir Balkan Paktı kurmaktır. Önce Pakt'ın ekonomik zemini hazırlansın, sonra askerî zemini kolay bulunur. Senin vazifen, bu ekonomik zemini hazırlamaktır.


22.11.1981

Pazar

Doktor Mükerrem Sarol ile birlikte Celal Bayar'da idik. Bayar, benim bir sorum üzerine ekono­ mi ile nasıl ilgilendiğini anlatırken, şöyle konuştu: - Memuriyete Ziraat Bankası'nda başlamam ve Doyçe Oriyant Banka devam etmem sebebiyle, ekonomi ile ilgilenmem tabiidir. Çünkü ekonomik olaylar içinde yaşıyordum. Ancak beni politikacı olarak ekonomi ile ilgilenmeme götüren bir başka sebep daha var: İttihat ve Terakki Cemiyetindeki çalışmalarım sırasında, Kara Kemal diye bilinen, ar­ kadaşlarınca "Küçük Efendi" diye tanınan Kemal Bey, İstanbul'da bazı şirketler kuruyor, halka ucuz gıda ve malzeme sağlayan mağazalar açıyor ve Parti'ye ayrıca ekonomi bakımından da yardımcı olu­ yordu. Onun bu çalışmalarından ilham alarak ben de Bursa'da bazı teşebbüslere girdim. Mudanya ile İstanbul arasında çok hurda va-


85 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

purlar çalışıyordu. Halk gidip gelirken büyük bir sı­ kıntı çekmekteydi. İttihat ve Terakki'nin Bursa Baş­ kanı olarak bununla ilgilendim ve "halkı para topla­ yarak Bursa adına bir vapur almaları" için ikna et­ tim. O yıllarda Bursa'da Ticaret Mahkemesi'nin bir hâkimi vardı: Mustafa Bey. Onu ikna ettim ve hâkimlikten istifa etti. Bursa'nın ileri gelenlerini toplayarak "Hüdavendigâr" adlı bir şirket kurduk. Topladığımız para ile bir varup alındı ve adı­ nı "Başlangıç" koyduk. Mustafa Bey de bu şirketin müdürü idi. Niyetim, vapurun kazancı ile yeni vapurlar almak ve böylece devletin ulaşım politikasına yar­ dım etmekti. Ben İzmir'e Kâtibi Mesul olarak gittikten son­ ra, şirkette ihtilaf çıkmış, daha sonra da kapandığı­ nı işittim. İlk ekonomik girişimim, bu vapurculuk şirketi olmuştur


16.7.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

ayın Celal Bayar'a, Falih Rıfkı'nın ÇANKA­ YA kitabında İş Bankasının alacağını tahsil edebilmesi için bazı kimselere milyonluk komisyonlar aldırdığını yazdığını hatırlattım ve bu­ nun iç yüzünü sordum. Bana aynen şunları anlattı: - Çok yanlıştır. İş Bankası olarak biz kimseye komisyon sağlamadık. Buna imkânımız da yoktu. Olay şudur: Çolak İbrahim adlı bir eski arka­ daşımız Orman Sanayii kurmak hevesine düştü. Kendisinin tapulu bir ormanı vardı. Burada bir fab­ rika kurmak istiyordu. Biz Banka olarak memleket­ te sanayinin uyanmasına büyük bir ehemmiyet ve­ riyorduk. İbrahim Bey bize müracaat etti. İşini tet­ kik ettirdik. Müspet rapor aldıktan sonra, kendisine bir miktar kredi açtık. Bu açtığımız miktar 2 0 0 . 0 0 0 lira civarında idi. Fabrika kuruldu. Çalışmaya başladı. Fakat türlü şanssızlıklar, işletme hataları yüzünden fabri-


87 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

ka zarar etti. Biz Banka olarak işe el koyduk. İbra­ him Bey bana geldi. Fabrikayı satmak istediğimizi işittiğini söyledi ve borcunu ödemek imkânı oldu­ ğunu da açıklayarak satmaktan vazgeçmemizi iste­ di. Biz kimsenin işini batırmak istemiyorduk. Kendisine borcunu nasıl ödeyeceğini sordum. Bana: - Belçika'da bir fabrikanın adına devlet ihale­ sine girdiğini ve kazandığını, işini bitirdiği zaman, devletten para alırken, kendisine bir milyon tutarın­ da komisyonunu da ödemeyeceğini, Banka olarak bu komisyona el koymamızı söyledi. Evrakı tetkik ettim, gerçekten Fabrika İbra­ him Bey'e bir milyon tutarında bir komisyon ver­ meyi kabul ediyordu. Hemen Maliye Bakanlığı'na durumu bildirdim ve şirkete para ödenirken bizi haberdar etmelerini istedim. Biz de vadesinde para­ yı tahsil ederek Banka'yı zarardan kurtardık. Olay budur.


2.8.1980 TRT yapımcısı

Olcay Göker'le

birlikte

dinlenilmiştir.

urhal Şeker Fabrikası'nı yapıyorduk. Mem­ leketin şekere ihtiyacı vardı. Fakat gazete­ lere kadar yansıyan bir muhalefetle karşılaşmıştım. En büyük muhalefet Bakanlar Kurulundan ve Başbakan İsmet İnönü'den geliyordu! Atatürk, yapılmasını arkalıyor, İnönü, nedense, girişimi en­ gellemeye çalışıyordu. Ben, konuşulanlara cevap vermeden, işi yürütmeye bakıyordum. Bu sırada, Bakanlar Kurulu'nun birinde konu gündeme getirildi. Maliye Bakanı Abdülhalik Renda ve Tekel ve Gümrükler Bakanı Ali Râna Tarhan açıkça muhalefete geçtiler. Maliye Bakanı ile Güm­ rükler Bakanı aynı noktada ittifak etmişlerdi: - Türkiye'de yapılacak fabrikanın şeker mali­ yeti, bizim dışarıdan ithal edeceğimiz şekerden da­ ha yüksek olacak. Bu durumda, makinelerin sipari-


89 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

şı için hem dışarıya döviz vereceğiz, hem dışarıdan gelen şekerden aldığımız gümrük resminden zarar edeceğiz; hem daha pahalı şeker yapmak için, ucuz şeker almamak gafletine düşeceğiz!.. Bundan vaz­ geçmek lazımdır... Abdülhalik Renda ile Ali Râna Tarhan'ın gün­ deme getirdikleri bu konuyu, İsmet İnönü de açık­ tan bir şey söylemekle beraber, genel davranışı ile destekler görünüyor ve benim teşebbüsten vazgeç­ memi bekliyordu. Ekonomiden bu kadar habersiz bir tartışmanın içine girmek mümkün değildi. Biz fabrikanın maki­ nelerini sipariş etmiş, binasını yapmış, hatta, çevrede­ ki müstahsille pancar mukaveleleri imzalamıştık. İnönü'nün benim yüzüme bakarak cevap beklediğini görünce, elimdeki kalemi masaya fırlattım ve: - Bu seviyede bir konuşmanın tartışmasına girmekte mazurum, dedim. Büyük bir sessizlik oldu. İnönü başka konu­ ya geçerek bahsi kapattı. Aradan bir süre geçti. Bir gün İnönü, Bakanlığıma geldi. Kendisini karşıla­ dım. Yapılan işler hakkında kendisine bilgi verir­ ken, şeker fabrikası işine de temas ettim. İnönü, sanki bunu bekliyormuş gibi, yumuşak bir yüzle bana baktı ve yumuşacık bir sesle sordu: - Bu işten vazgeçemez misin? Kestirip attım:


90 • İ S M E T B O Z D A Ğ

- Böyle bir sorumluluğun altına giremem, emrederseniz, ayrılayım! Telaşla mukabele etti: - Yok, yok!.. Ben sadece düşünceni öğrenmek istedim. Turhal Şeker Fabrikası, işte böyle kuruldu.


ATATÜRK'ÜN SON BAŞBAKANI

Dr. Mükerrem SAROL ile birlikte Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir. 17.9.1972

"Başvekilsiniz Celal Bey" ize Atatürk'ün Başvekâleti nasıl tevdi etti­ ğini anlatır mısınız, Beyefendi? - Başvekâleti mi?. Siz beni 10 Kasımda politika üzerinde mi konuşturmak istiyorsunuz? Polemiğe pek elvermez. Zaten hiçbir özelliği yok­ tur. Diyebilirim ki, Başvekil olduğumu galiba en son ben öğrendim! Ama istiyorsanız, anlatayım size... 1937 Eylülünde Dolmabahçe'de Dil Kurulta­ yı vardı. Kurultay münasebeti ile İstanbul'a gelmiş­ tim. Sabahleyin, davet saatinden beş on dakika ön­ ce Dolmabahçe'ye gittim. Hiçbir şeyden haberim yoktu. Fakat Ata­ türk'ün İstanbul'a geldiğini bildiğim için, kendisine bir "Hoş geldiniz" demek istiyordum. Bazı Kurultay üyeleri ile selamlaşıp görüşerek Atatürk'ün dairesı-


92 • İ S M E T B O Z D A Ğ

ne doğru yürümekte idim. Ali Çetinkaya ile karşı­ laştım. Ali Çetinkaya arkadaşımdı. Beni görünce bi­ raz telaş ve heyecanla koluma gidi. Benim bir şey­ den haberli olmadığımı, hemen fark etti. Gayet sa­ mimi bir şekilde bana dedi ki: - Celal Bey, hemen Atatürk'ün yanına gidin, bekliyorlar. Size bir şey teklif edecek. Sakın reddet­ meyin. Memleketin hayrınadır. Ben, ne "teklif edilecek şeyi" sordum, ne "ka­ bul edip etmeme" üzerinde herhangi bir beyanda bulundum. Elini sıktım ve yürüdüm. Atatürk'ün bulunduğu salona geldiğim zaman, kapı açıktı, içeri girdim. İçerde, Atatürk'ün her za­ manki yakın arkadaşları vardı. Yüksek sesle bir şeyler konuşmakta idiler. Ben salonun ortasında ayakta durdum. Birden sessizlik oldu. Atatürk arkadaşlarına yüksek sesle: - İşte kendisi de geldi, dedi. Vazifeyi tevdi edelim, alıp yürütsün... Sonra bana döndü: - Başvekilsiniz Celal Bey, tebrik ederim, başa­ rılar dilerim.. O gün milletvekili ve Kurultay üyesi olarak girdiğim salondan, Başvekil olarak çıkıyordum. Bu olayın, benim yönümden işleyen realist hikâyesi budur!


93 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Atatürk'ün özelliğine değmeyen konuları bu­ rada size anlatmak istemem. Başvekil olarak hasta­ lığından ne suretle haberdar olduğumu anlataca­ ğım.

"Düşündüğüm Gibi ise

Durum Vahimdir" Ankara'da Balkan Konferansı toplanmıştı. Kabul resminde, o zaman Yugoslavya Başvekili olan Doktor Stoyadinviç'le konuşuyordum. Yanıma İçiş­ leri Bakanı Şükrü Kaya yaklaştı. Yüzü kederli, âde­ ta mosmordu. - Hayrolsun, dedim. - Sıhhiye müsteşarı Doktor Asım'ı gördüm, dedi. Atatürk'ün sağlığı etrafında çok endişe verici şeyler söylüyor. Üzüldüm. Siz de bir görüşseniz. Şükrü Kaya'ya misafir Başvekil'le meşgul ol­ masını rica ettim. Stoyadinoviç'ten de bir kaç daki­ ka için özür diledikten sonra Doktor Asım'ı bul­ dum. - Atatürk'ü istasyonda gördüm, dedi. Doktor olarak durumunu beğenmedim. Arkadaşları da bur­ nunun kanadığını söylediler. Ben kanamanın burun­ dan olduğunu sanmıyorum. Bir ciğer kanaması ol­ ması, görünen ahvale göre, akla daha yakın. Eğer böyle ise, durum vahimdir, diye fikrini özetledi. Dünya başıma yıkıldı sandım. Geceyi güç ge­ çirdim.


94 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Sabahleyin erkenden Çankaya'ya

gittim.

Başyaver, henüz uyandığını söyledi. Kendilerin­ den, beni giymemeden kabul etmelerini rica ettiği­ mi bildirdim. Maksadım, dinlenmelerine engel ol­ mamaktı. Çünkü biliyordum ki, Atatürk, derin ne­ zaketi olan bir insandır. Bütün münasebetlerinde ölçülüdür. Çok yakın arkadaşlannı bile giyinme­ den, tıraş olmadan karşılamaz. Nitekim ricamı ka­ bul etmişler, giyinmemişlerdi ama, yine de yatak­ tan kalkmış, şezlonga geçmiş, mümkün mertebe derli toplu görünmeye dikkat etmişti. Odaya girince bana gülümseyerek baktı ve: - Hayrolsun, ne var? diye sordu. - Hastalığınızı merak ediyorum, dedim. Yo­ rulmanızdan endişe ediyorum. Bana iki yabancı uz­ manı salık verdiler. Çok yetkili kimselermiş. Eğer izin verirseniz, kendilerini Türkiye'ye davet etmek ve sizi görmelerini sağlamak istiyorum. Bunu ricaya gelmiştim. Kaşlarını hafifçe çattı, biraz düşündü. Böyle bir davetin politik akislerini hesapladığı belli idi. - Ortalıkta Hatay meselesi var. Hastalığım, dışarda duyulursa iyi olmaz. Bu noktayı değer­ lendirmek lazımdır. Sen, Neşet Ömer'le konuş. Burda zaten Tıp Kongresi yapılıyor. Gelip bir muayene etsinler, gerekli ise bir konsültasyon yapsınlar. Bakalım onlar ne diyecek? Sonra düşü­ nürüz.


95 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Sevgili Atatürk!.. Söz konusu olan canı oldu­ ğu hâlde, memleket davalarına uzaktan yakından bir zarar gelmemesini düşünüyor, yabancı doktor­ ların çağrılmasını sakıncalı buluyordu.

Tam İstirahat, İçki ve Sigara Yok Doktorlar geldi. Atatürk'ü dikkatle muayene ettiler. Konsültasyon yapıldı. Ben, varılacak sonucu bekliyordum. Neşet Ömer Bey'e sordum: - Vardığınız netice nedir? - Kritiktir, karşılığını verdiler. Yapılacak ilk iş, tam istirahat sağlanması, derhal içki ve sigarayı bırakması ve ilaçlarını düzenli alması gerekir. Atatürk'ün, her çeşit engellemeleri reddeden bir tabiatı vardı. Bir anda içki ve sigarayı bırakması, morali üzerinde büyük bir sarsıntı yapabilirdi. Kay­ gılı ve ricakâr bir sesle doktorlara: - Sizi anlıyorum dedim. Fakat Atatürk'ün ru­ hi hâlini de göz önünde bulundurmanızı rica ede­ rim. Bu zaruret kesin de olsa, bunu kademeli olarak uygulayamaz mıyız? Mesela içki için bir süre koya­ biliriz... İki ay, üç ay... Sonra uzatırız... Sigarayı da azaltarak maksada yürümek mümkün değil midir?.. Moralini ayakta tutmanın hastalığı bakımından siz­ ce bir önemi varsa, böyle davranmanızı tavsiye ede­ rim... Doktorlar, anlayış gösterdiler ve ittifakla, en büyük faktörün moral olduğunu, bu sebeple de ka-


96 • İ S M E T B O Z D A Ğ

demeli engelleme yolunun uygun olacağını kabul ettiler. Odasına girdik. Doktorlar müşahedelerini açıklıyorlar, takip edilecek tedaviyi anlatıyorlar ve perhizi tarif ediyorlardı. İçki ve sigaraya gelince, Atatürk birden başını kaldırdı: - Ne demek?.. Yani bütün ömrümce mi içme­ yeceğim?. Atatürk'ün mavi, kocaman gözleri parlıyor, bu tavsiyenin altında yatan gerçeği anlamaya çalışıyor­ du. Yüreğime bir ateş dolduğnu hissettim. Utanma­ sam ağlayacağım. Öylesine güçlü, öylesine diri, öyle­ sine hayat ve yaşama şevki dolu bir insanın, yatağa mıhlanmasını ve her şeyden vazgeçmesini istemek... Doktorlar: - Hayır dediler... Sadece üç ay için.. Belki bu müddet daha da kısalabilir. Atatürk, geniş bir nefes aldı ve yüzüne rahat­ lamanın pembeliği geldi: - O bir şey değil.. Kabul ettim! Hepimiz ferahlamıştık...

Nöbet Başvekil'de Doktorlar, reçetelerini yazdılar ve gittiler. Onların nöbeti bitmiş, benim nöbetim başlamıştı; ve benimkisi taşınmayacak kadar ağırdı. Cumhurbaşkanı'nın sığlığını korumak, Baş­ vekil olarak bana bir yasa emri idi. Sonra bu Cum-


97 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

hurbaşkanı Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu, ko­ ruyucusu, yücelticisi, fikir ve ilham kaynağı ATATÜRK'tü. Hiçbir şey için karşısına çıkmama imkân ol­ mayan bu büyük adamın karşısına, sağlığı nedeniy­ le çıkmam gerekebilirdi. Hayran olduğum, emrinde olmakla iftihar ettiğim, hudutsuz sevdiğim bir in­ sandı bu... Görevimi, Başvekil olarak güç de olsa yapabilirdim. Ama bunca sevdiğim insan olarak na­ sıl yapacaktım?.. Bir şimşeği elimde tutmak, Ata­ türk'ü tutmaktan kolaydı.

Atatürk'ün Okuyamadığı Son Nutuk Atütürk'ün hastalığı, bahar gökleri gibi, bir, günlük güneşlik oluyor, hepimiz sevinip bayram ediyoruz; bir, kararıp şimşekleniyor, kederlere karı­ lıyoruz, böyle sürüp gidiyordu. Sağlığının günlük güneşlik günlerinden biri idi. Savarona'dan Dolmabahçe'ye geçtiği ilk haftalardı. Ziyaretine gitmiştim. Görüşme sırasında birdenbire: - Bana Meclis'i açış nutkumun materyalini hazırlayın, dedi. - Emredersiniz, takdim ederim, diye karşılık verdim. Büyük Millet Meclisi anayasa gereğince ekimde açılır ve Cumhurbaşkanı ilk celsede geçen bir yıl içinde yapılmış işleri değerlendirir, gelecek yıl yapılmasını temenni ettiklerini de Hükümet ça-


98 • İSMET

BOZDAĞ

lışmalarına ışık tutmak için belirtirdi. Atatürk bu nutuklarını daima büyük bir dikkat ve ehemmiyet­ le hazırlamıştır. Fakat nutkun söylenmesine çok zaman vardı. Daha ağustosta idik. Önümüzde bir, birbuçuk aylık zaman vardı. Anlıyordum ki, Cumhuriyet'in on beşinci Bayramında ve Meclis'in açılışında yapacağı konuş­ maya büyük bir önem veriyordu. Gereken hazırlıkları yaptım. Bakanlıklardan notları topladım. Bu günlerde yine kendisini bir zi­ yaretim sırasında yeniden aynı konuya döndü: - Benim nutkun materyali ne oldu?. (Bakan­ lıkların hazırladıkları çalışma raporlarına Atatürk "MateryaPder, nutkun son paragrafına da "final" demeyi severdi.) - Hazır, dedim. Fakat bir kere de ben gözden geçirmek, ayırıp tasnif etmek istiyorum. Ondan sonra takdim ederim. Durdu, yüzüme baktı, gülümsedi: - Peki, dedi, siz bildiğiniz gibi hazırlayın. Ben nasıl olsa Ankara'ya gideceğim. Orda ayrıca elden geçirir, kendi üslubuma çevirip kaleme alırım. Faz­ la yorulmamak için kısa tutarım Celal Bey, merak etme! Nutuk üzerindeki çalışmaları yoğunlaştır­ dım. Notlardan nutkuna aktaracağını tahmin etti­ ğim parçaları da üslubuna yakın bir dille yazıp, faz­ la yorulmamasını sağlamaya çalışıyorduk.


99 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

"Ankara'ya Gideceğim!" Hastalığı sebebiyle İstanbul'da kalması la­ zımdı, fakat Atatürk ikide birde Ankara'ya gitme­ ye kalkıyordu. O zaman, bir taraftan doktorlar, bir taraftan yakın arkadaşları, bir taraftan ben onu İs­ tanbul'da kalmaya ikna etmek için elimizden gele­ ni yapardık. Bir gün yine bu konuyu doktorlarla tartışırken, Başyaver, benim Ankara'dan İstanbul'a gelmekte olduğumu haber vermiş... Atatürk he­ men: - Gördünüz mü, demiş. İşte Celal Bey geli­ yor. Ya beni Ankara'ya götürmek için geliyorsa? Ya benim Ankara'da bulunmamı istiyorlarsa?.. Atatürk o günlerde hastalığının günlük gü­ neşlik süresini geçiriyordu, onun için "Gidebilir mi, gidemez mı?" diye konuşulduğu olurdu. Ben doğru Dolmabahçe'ye gittim ve kendilerini ziyaret ettim. Hemen nutuk çalışmalarını sordu: - Ne oldu?.. - Hazır efendim, dedim. Emirlerinizi bekliyo­ rum. - Güzel... Göreyim öyle ise... Notlara bakarak, nutuka girmesini uygun bulduklarımı özetledim. Hükümetin gelecek yıl için tasavvurlarını da kısaca arz ettim. - Tamam, olmuş, dedi, sonra özellikle gele­ cek yıl yapmayı düşündüğümüz işler üzeinde dura­ rak, bunları meclise "vesaya maddeleri" hâline ko-


100 • İ S M E T B O Z D A Ğ

yan kalem çalışmaları yaptı. Nutuk, esas itibarıyla artık hazırlanmış demekti. Bana: - O hâlde bunu Genel Sekreterliğe verelim, orada bulunsun, dedi. Sonra Ankara'ya gitmek konu­ su üzerinde konuşmaya başladı. Cumhuriyet Bayramı'nda yapılacak geçit resminde bulunmak için, Dev­ let Başkanı yerine merdivenle çıkıldığından, yorul­ mamak için bir asansör yapılmasını istedi, Meclis'te nutkunu okurken, hem oturmasını, hem de ayakta duruyormuş gibi görünmesini sağlayacak uygun bir kürsü yapılmasını ısmarlamayı da unutmadı. Besbelli idi ki, Ankara'ya gideceği günleri ip­ le çekiyordu. Oysa daha ekimin başlarında idik. Ben Ankara'ya döner dönmez, hem asansör işini, hem kürsü işini tamamlamıştım. Ama bu sıra Ata­ türk'ün sağlık gökleri yine kararıp şimşeklenmişti. Artık Ankara'ya gitmekten söz etmiyordu. Ekimin son haftasında yine yanında idim. Sordu: - Nutuk bizde, Hasan Rıza'da değil mi? - Evet Efendim. Işıkları puslanmış gözleriyle bir ara daldı, sonra dudaklarını bükerek: - Bu hâlimle Ankara'ya gitmekte bir fayda görmüyorum. Ankara'ya gittikten sonra, hiç değilse, trenden otomobilime kadar, kimsenin yardımına muhtaç olmadan yürüyebilmeliyım, arkadaşlarımla sohbet edebilmeliyim.. Bunu yapamayacak olduk­ tan sonra değmez.


101 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Sonra bir süre daha durup düşündükten sonra: - Ankara'ya gitmeyeceğim. Nutka son şekli­ ni veriniz, göreyim, dedi. Emirlerini yerine getir­ dim. Ancak hastalığı her gün biraz daha ağırlaşıyordu. Doktorlar beş dakikadan fazla konuşması­ na izin vermiyorlardı. Uygun bir zaman arıyordum. Fakat Ulu Hasta, vazifesini unutmamıştı. Bir gün haber verdiler: - Atatürk sizi istiyor. Nutkunu ve Ordu'ya mesajını da beraber getireceksiniz! Cumhuriyetin

Onuncu

Yıldönümü'nde

Türk milletine mesaj yayımladığı hâlde, 15. yıldö­ nümünde Ordu'ya mesaj yayımlamak istemişti. Genelkurmay Başkanı Sayın Fevzi Çakmak mesa­ jın taslağını hazırlamış bulunuyordu. Hemen iste­ diklerini alıp odasına girdim. Yatağın içinde uzanmıştı. İnce bir yorgan göğsüne kadar çekilmiş, arkasındaki hafif meyilli yastıklara yaslanmış duruyordu.

Eliyle, yanına

yaklaşmamı istedi. Sandalyeyi yatağa bitiştirerek oturdum. - Nutuk ne oldu? - Hazır efendim, dedim ve yavaş yavaş özetle­ meye başladım. Doktorlar, yalnız beş dakika yanın­ da kalmama izin vermişlerdi. Oysa bir Devlet Başka­ nı, en önemli görevini yapacaktı. Buna rağmen beş dakika içinde nutku ana çizgileri ile arz ettim.


102 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Büyük bir sükûnet ve dikkatle dinledi. Sonra birdenbire: - Okumayacak mısın? dedi. Çaresiz nutku okumaya ve mümkün olabil­ diği kadar hızlı okumaya başladım. Büyük bir dik­ katle

ve

ayrıntıları

değerlendirerek

dinliyordu.

Okuma biter bitmez, onun konuşmasına fırsat ver­ meden: - Eksik olan finaldir, dedim. Yüzüme baktı. Yorgun gözleriyle gülümsüyordu. - Şimdi tamamlarız! dedi. - Ben söyleyeceklerini yazmak için kalemi eli­ me aldım. Bekliyordum. - Yaz, dedi. BÜYÜK KAMUTAY, ŞİMDİYE KADAR OLDUĞU GİBİ, BUNDAN BÖYLE DE, BÜ­ TÜN İŞLERİNİZDE BAŞARILAR DİLERİM. Bu cümle ile nutuk bitmişti. Ayağa kalktım, veda etmek için hazırlanıyordum. Bırakmadı. - Peki, dedi, bu nutku benim yerime nasıl okuyacaksın? Atatürk Meclis nutuklarını, Meclis Başkan kürsüsünden okur. Ben onun yerine okuyacağıma göre, nereden okumayı düşündüğümü soruyordu. - Başkan celseyi açacak, bana söz verecek. Teşkilatı Esasiye Kanunu'nun 36. maddesine göre, Cumhurbaşkanının senelik nutuklarını Başvekille­ rine okutmak salahiyeti vardı. Ben de "Emirleri üze­ rine nutuklarını okuyorum" diyeceğim.


103 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Atatürk memnun oldu. Gülümsedi. - Tamam oldu, dedi. Çıkmak için küçük bir hareket yaptım. Bu sefer, Meclis'te ve Parti grubun­ da tüzük gereği yenilenmesi gereken Başkan seçim­ leri için ne düşündüğümü sordu. Geleneğe uygun davranılacağını söyledim. Değişikliği gerektiren bir hâl yoktu. - Öyle yapınız, dedi. Sonra ekledi. ARKA­ DAŞLARIMA BENİM SELAM VE MUHABBETLERİ­ Mİ SÖYLEMEYİ UNUTMA! Kapıda ayak sesleri duyulmaya başladı. Bana verilen süreyi çok aşmıştım. Veda için elimi uzatır­ ken bu sefer: - Bilançoyu zengin buldum, dedi. Memleket için hayırlı, muvaffakiyetli işler başarıldığını gör­ düm. Seni ve vekil arkadaşlarını tebrik ederim. Sağ eli yorganın dışında duruyordu. O dün­ yanın en güzel ve hastalıktan büsbütün incelmiş el­ lerini, bu EN BÜYÜK TÜRK un elini iki elimle kuş okşar gibi tuttum, yeryüzününün en büyük tazim ve sevgi duyguları ile öptüm ve yanağımı yasladım. Ağlıyordum. Ben Başvekilliğimi, O, Cumhurbaşkanlığını unutmuş gibiydik. Konuşmuyorduk. Artık kelime­ lerin bir değeri kalmamıştı. Gözlerimle, gözlerinden veda işaretini alarak ayrıldım.


27.10.1972 Dr. Ahmet ve Nilüfer Gürsoy ile iç kimse yaşamasının ve hareketlerinin sınırlandırılmasından hoşlanmaz. Fakat Atatürk nefret ederdi. Doktorların yap tıkları tavsiyeden, gururu incinmiş gibi bir hâli vardı. Bir kaç gün içmedi ama, salık verildiği biçimde sırtüstü de yatmadı, devlet işleriyle yakın ilgisini kesmeden oturduğu yerde çalışmaya devam etti. Ben ve yakın arkadaşları iyice görüyorduk ki, bu şartlar içinde hastalığın geçmesine imkân yoktu. Doktorlarımız, gereken ihtimamı fazlasıyla yaptık­ ları, ilaç ve perhiz üzerinde pek haklı olarak titiz­ lendikleri hâlde, sevilen, tapılan bir hastaya duyu­ lan şefkat, gereken otoriteyi kurmalarına imkân bı­ rakmıyordu. Sadece bu sebeple, bir yabancı doktoru, Ata­ türk'ü tıbbi otoritesine alarak tedavisini sağlaması için memleketimize davet etmeye karar verdim. Başka bir çare göremiyordum.


105 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

"Ne Yapacaksan Çabuk Yap, Ben Hastayım" Bir gün bu maksatla odasına girdim. Oturu­ yordu. Rengi uçuktu. Gözlerinin şimşekli maviliği buğulanmış, bulutlanmıştı. Yine de sağlam ve neşeli görünmeye çalışıyordu. Mümkün olabildiği ölçüde yumuşak ve ikna edici bir sesle kendisine: - Yabancı doktorların gelmesini ve sizi mu­ ayene etmesini rica ettiğim zaman, reddetmiş ve böyle bir çağrının Hatay Davası üzerine tesir edece­ ğini ileri sürmüştünüz. Politik yankıları bakımın­ dan haklı olduğunuzu kabul ederim. Ancak bu mahzur çok sınırlıdır. Kaldı ki bugün bizim için en büyük dava, sizin sağlığınızdır. Türk milletinin sağlığınızdan öte bir kaygısı olmadığını arz etme vazifemdir. Lütfen izin verin de bir yabancı uzman getirelim, konulan teşhisi bir kere daha kontrol et­ miş ve tedavi şeklini gözden geçirmiş olsun. İnce parmaklı sanatkâr elleri koltuğun iki ya­ nında, başı hafif öne eğik, sükûnetle dinledi. Bir müddet sustu. Sonra başını kaldırarak gözlerimin içine baktı: - Çocuk!.. Ne yapacaksan çabuk yap, anlıyo­ rum, ben hastayım!.. Beni hem yaralayan, hem sevindiren bir söz­ dü bu... Hiçbir kuvvetin karşısında teslim olmayan Atatürk, kendisini tıbba teslim etmeye razı oluyor­ du. Dışımdaki Başvekil Celal Bayar, Cumhurbaşka­ nının karşısında saygı ile susuyor, içimdeki dost


106 • İ S M E T

BOZDAĞ

Celal Bayar, hasta şefinin güzel ellerini iki avucu içinde tutarak gözyaşları ile ıslatıyordu.

"Bu İşin Komutanı Benim, Bana Yardım Edeceksiniz!" Durumu Bakanlar Kurulu'nda konuştuk ve Doktor Fizenje yi davet etmeye karar verdik. Çağır­ dık, geldi. Atatürk'ü ince bir muayeneden geçirdi. Dr. Fizenje'nin mesleğini iyi bilmekten gelen bir gü­ veni ve rahatlığı vardı. Muayene bittikten sonra, bir Devlet Başkanı ile değil, bir hasta ile konuşur gibi hemen, şunları söyledi: - Hastasınız! Ben sizi iyi edeceğim. Fakat benden önce, siz kendi kendinizi iyi edeceksiniz! Siz büyük bir kumandan olabilirsiniz, büyük zafer­ ler kazanmış olabilirsiniz... Fakat bu işin kumanda­ nı benim. Yardımınızı istiyorum, bana yardım edecesiniz!.. Atatürk Fizenje'yi tetikte ve dikkatle dinli­ yordu. Bilgisinden emin, açık ve güvenli konuşma­ sı Atatürk'ü etkilemişti. Son cümleleri dinlerken, bundan hoşlandığını fark ettim. O da tıpkı bir sa­ vaşta kendisinden yardım bekleyen bir komutana yardım vadeder gibi sağlam bir tonla: - Yaparım! dedi. Hastayı kazanmanın, tedavinin yarısı olduğu­ nu yine doktorlardan işitmiştim. Fizenje bunu ba­ şarmıştı. Atatürk'e teşekkür etti ve şöyle devam etti:


107 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

- Benim tayin edeceğim zamana kadar alkol yok! Fazla kıpırdamadan şezlongda sırtüstü yata­ caksınız. Bu durumunuzu hiçbir suretle bozmaya­ caksınız. Yemek içmek üzerindeki tavsiyelerimi de tutacaksınız!.. Doktorun dediklerini de gerçekten harfi har­ fine tuttu. Ağzına bir damla içki koymadı, sigara iç­ medi ve iki gün sırtüstü kıpırdamadan yattı. Bu kadarcık itina, hemen kendisini gösterdi. Kuvvetli bünye, iyileşmek iradesinin de yardımı ile toparla­ nıyordu. Bütün bu süre içinde dışardan görünüşü sa­ kindi. Fakat içinden kaynadığını hissediyordum. Sık sık yaptığım ziyaretlerde, Devlet işlerinin dışın­ da haberlerle kendisini oyalamaya çalıştığım hâlde, o bana ısrarla Devlet işleri üzerinde sorular soruyor, hele Hatay konusunda en küçük ayrıntıyı bile öğ­ renmeye büyük önem veriyordu. Bir süre sonra, şezlongda kıpırdamadan sır­ tüstü yatmaktan sıkıldı. Doğrulup oturmaya, daha daha, odasında yer değiştirmeye başladı. Bir yaralı aslan tedirginliği içinde olduğunu görüyordum. Bu­ nunla beraber, bu kısa perhiz ve dinlenme sağlığına çok iyi gelmişti. Bir süre sonra, yüzüne tatlı bir pem­ belik, mavi gözlerine o eski şimşekli ışıltı oturdu. Bir gün "iyiyim" dedi, ayağa kalktı. Eskiden olduğu gibi devlet işleriyle ilgilen­ meye, hele Hatay konusunda titizlenmeye başladı.


108 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Akşamları yine sofrasını kurduruyor, arka­ daşlarını etrafına topluyor, onlarla sohbet ederek geç vakitlere kadar oturuyordu. Ben ve yakın dostları içmemesini, bu müm­ kün olmazsa, az içmesini sağlamaya çalışıyorduk. Fakat bu da bir sınıra kadar mümkün olabilmekte idi.

"Hatay'ı Alacağız" Bir kaç gün sonra, hiç hasta olmamış gibi ha­ reket etmeye başladı. Hükümetin kesif şekilde çalış­ tığı Hatay Davası'nı, en ince teferruatına kadar elin­ de tutuyor, Beni daha enerjik olmaya zorluyor, Mersin'e giderek davayı yakından izlemek istiyor­ du. Doktorlarla görüştüm. Yeniden muayene ettiler ve "gidebilir" dediler. Gitti. Sırtüstü yatması, dinlenmesi ve hiç yorulma­ ması lazımken, otomobille Mersin'i yer yer dolaştı. Bir büyük geçit töreni tertip ettirdi. Bir buçuk saat bu töreni ayakta seyretti. Bütün bu hareketler, mem­ lekette ve dünyada büyük yankılar koparıyordu. Gelen haberlerden sağlığı bakımından mem­ nun oluyorduk. Çünkü kilo aldığını bildiriyorlardı. Demek hastalığını yenmiş, bunca zahmetli harekete rağmen kilo almaya başlamıştı. Sevinilecek bir şey gibi göründü bize. Oysa karaciğer su toplamaya başlamış. Kilonun artması bundanmış... Bu da hiç hayır alameti değildi.


109 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Bu kilo almanın sebebini, ancak Atatürk İs­ tanbul'a döndüğü zaman öğrenebildik.

Kendisi,

hiçbir şeyi olmadığını söylüyor, Savarona'da bir kaç gün dinlenirse, dipdiri olacağını umuyordu. Yazık ki, bu umduğu çıkmadı. Hastalığı her gün biraz da­ ha ilerliyordu. Dolmabahçe Sarayı'na geçirildiği za­ man, iyice güçten düşmüştü.

"Doktorlar Doğruyu Söylemiyorlar" Dolmabahçe'de bir koma atlattı. Uzun za­ man kendine gelemedi. Doktorlar ümidi kestiler! Telaşa düştük. Hemen İstanbul'a hareket ettim. Ben gelene kadar bir mucize olmuş ve komayı at­ latmıştı. Kendisine geldiği zaman, Ülkü'yü ve beni görmek istemiş. Besbelli ki doktorlardan hiçbir şey öğrenemediği için Ülkü'nün ağzından laf kapmak, benden bir haber sızdırmak istemişti. Ülkü'yü sıkı sıkı tenbihledik. Sevgili Atatürk Ülkü'nün ağzını arayınca, Ülkü yüzüne bakıp ağlamaya başlamış. Ülkü'den sonra ben girdim. Bana ilk sözü: - Sen cuma günü gelecektin, ne oldu. Neden daha önce geldin. Yoksa sağlığımda üzülecek bir şey mi var?.. Merak mı ettin sen de?.. - Vahim bir şey yok... Fakat uykunuz her za­ mankinden biraz fazla sürmüş onu merak ettik. Doktorlar uykunuzda bir düzensizlik farketmişler.. - Neymiş bu uykudaki düzensizlik?.. - Derin ve uzun uyumuşsunuz.


110 • İ S M E T B O Z D A Ğ

- Yani?.. Kaç saat uyumuşum? - On iki saat kadar... Oysa koma, yirmi saatten fazla sürmüştü, saklamaya çalışıyordum. Fakat o sırada elini çenesi­ ne atıp sakallarının uzunluğunu fark etseydi, kendi­ sine doğru söylemediğimi anlayacatı. Çünkü Ata­ türk bütün hayatı boyunca olduğu gibi, hasta iken de her gün muntazam tıraş olurdu. Komaya girdiği için tıraş olamamış ve yüzünü fırça gibi sert ve be­ yaz kıllar kaplamıştı. İki yana başını salladı. Sonra: - Doktorlar doğruyu söylemiyorlar... dedi.


17.8.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

tatürk'ün komaya girdiği günlerde, bütün kabineyi Dolmabahçe'de bir toplantıya ça­ ğırmıştım. O toplantıdan çıkarken, Millî Savunma Bakanı Kâzım Özalp'e, İsmet Paşa'nın yakın arkadaşı olduğunu bildiğim için: - Görüyorsunuz... Durum kesindir. İsmet Pa­ şa acaba neden bir ziyarette bulunmak istemez. Kendisine bir söylesen... Kâzım Özalp: - Atatürk acaba kendisini kabul eder mi?.. Siz kabul ettirebilir misiniz? - Ben, kabul edeceğinden eminim. Şahsen de rica edebilirim. - Öyle ise, Paşa'ya haber vereyim.. Ankara'ya döner dönmez İsmet Paşa'ya duru­ mu bildirdi. İsmet Paşa: - Celal Beyin şahsi fikri ne?.. demiş.


112 • İ S M E T B O Z D A Ğ

- Kendisi bu teklifi yaptığına göre, bu görüş­ meyi arzu ediyor demektir. İsmet Paşa bir süre düşündükten sonra: - Giderim, fakat trene istasyondan binmem, Orman Çiftliği'nden binerim. Hemen bavulumu ha­ zırlasınlar. Ve çiflik istasyonuna götürsünler. Paşanın bavulu hazırlandı ve emrindeki mu­ hafız polis tarafından Orman Çifliği'ne götürüldü. İsmet Paşa bir ara: - Bir de Refik Saydam m fikrini alalım, der ve Refik Saydam'ı köşke çağırırlar. Refik Saydam: - İmkânı yok gidemezsiniz Paşam, diye heye­ canla cevap verir. Bunlar sizi bu komplo ile Saraya çekecekler ve orada yok edecekler. Razı değilim! Eğer siz o trene binerseniz, lokomotifin önüne yata­ rım, beni çiğnemeden İstanbul'a gidemezsiniz!. der. İsmet Paşa gitmekten vazgeçer ve bavulunu geri aldırır.* Sayın Celal Bayar; şöyle konuşuyor: Atatürk'ü ziyaret için gitmiştim. Nisbeten iyi görü­ nüyordu. Odada şu anda hatırlamadığım başkaları da vardı. Nasıl oldu, bilmiyorum birden söz seçimlere atladı. Atatürk: - Seçimler için ne düşünüyorsun Celal Bey? dedi. Seçimler, gerçekten yaklaşmaktaydı. Ancak, Ata­ türk'ün bu hastalığı sırasında seçimlerle kendisini yormak istemiyordum:


113 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K - Daha biraz vaktimiz var, dedim fakat siz ne emre­ derseniz, o olur. - Yapabilir misin?.. - Muktedirim! Atatürk biraz durdu, düşündü, sonra: - Dursun, ilerde düşünürüz... dedi." *** Bu konuşmada bir çok ipucu var: Önce Celal Bayar gibi hafızası sağlam bir devlet adamı, Atatürk'ün yanında, Seçim gibi son derece önemli bir konu konuşulurken oda­ da kimlerin olduğunu unutacak soydan bir kişi değildir. Demek kimlerin bulunduğunu söylemek istemiyor. Niçin söylemek istemesin?. Eğer söylenmesinde sa­ kınca olmayan kişiler olmasaydı, saklamazdı. Söylenmesi sakıncalı kişiler kimler olabilir?.. Ata­ türk'ün yatak odasına girebilen bu kişiler kimler olabilir ve söylendiği takdirde, ya orada bulunduklarından ötürü, ya da konuyu aydınlatacaklarından, birtakım yorumlara yol açacaklarından ötürü adları saklanmış bulunsun!.. Konu seçim olduğuna göre, bu kimselerin Parti ile, Seçimle ilgili kimseler olması gerek. Demek en azından milletvekili, bakan. Atatürk'ün yatağı başında bulunduklarına göre, Atatürk'ün yakın çev­ resinden olmaları gerekli... Peki, hem milletvekili ya da bakan, hem Atatürk'ün yakın çevresinden kimler var?.. Salih Bozok, Kılıç Ali, Ha­ san Rıza Soyak, Şükrü Kaya, Tevfik Rüştü Aras...


114 • İ S M E T B O Z D A Ğ Peki, siyasi kuliste bu kişilerden kurulu bir Ata­ türkçü gruptan söz edilmiyor mu?. Ediliyor. Bu grubun, ye­ ni bir seçim yapılarak İsmet İnönü'nün Meclis dışı edilmesi hazırlıkları içinde oldukları, İsmet Paşa grubu tarafından ileri sürülmüyor mu?.. Sürülüyor. Öyle ise Bayar'ın bulunduğu o toplantıda bu grup fi­ kirlerini Atatürk'e açmışlar, "İsmet Paşa'sız bir Meclis" fikri­ ni kabul ettirmişler, Atatürk de bunun üzerine orada hazır bulunan Bayar'a sözü edilen bu seçimi sormuştur. Nitekim Bayar'ın cevabı anlamlıdır: "Daha biraz vak­ timiz var, ama siz ne derseniz o olur." Fakat anlaşılan Atatürk'ün "diyeceğinin olacağına" fazla güveni yoktur; sorar: "Yapabilir misin?.." Bu ikinci so­ rudan da seçimin normal bir seçim olmadığı iyice anlaşılı­ yor." İsmet Paşa taraftarlarına rağmen, bu adamlarla bera­ ber, İsmet Paşa ve yakın adamlarını dışlayarak bir seçim ya­ pabilir misin?" sorusunun sorulduğu meydana çıkıyor. Ba­ yar buna "muktedirim" diye karşılık veriyor ama, Atatürk o kanıda değildir: "Dursun, ilerde düşünürüz" diyor, demek üzerinde bolca düşünülmesi gerekli bir seçimdir bu... Atatürk'ün son günlerinde İsmet Pasa için bazı ter­ tiplerin yapılması gerektiğine inandığına dair deliller, belir­ tiler vardır. Falih Rıfkı Atay ÇANKAYA'sında şunları yazıyor: "Atatürk'ün kendisini de bir 'halef vârisine meylettir­ mek isteyenler olmuştur, kendileri hesabına. Atatürk, kendi­ sinden sonrasına kendisinin hâkim olamayacağını bilirdi."


115 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K Atay'ın bu sözlerinin, Kılıç Ali Bey'in ölümünden bir kaç ay önce kendisini ziyarete gittiğim zaman gösterdiği 'Atatürk'ün Vasiyeti" diye kırmızı yazı ile yazılmış bir zarfın bulunmasıyla gerçekliği pekişmiş oluyor. Gerçi Kılıç Ali, ha­ yattayken bu konuyu bütün ısrarlara rağmen saklamış ve gerçeğin anlaşılmasını, ölümünden sonraya bırakmıştır ama, bu siyasi vasiyetin ne olabilirliğine ip uçları bırakmış­ tır. Bu noktada şu sorunun karşılığını arayalım: İsmet İnönü, Cumhurbaşkanı olduktan sonra kimlerin siyasi ha­ yattan, hatta Ankara'dan uzaklaştırılmasını istemiştir? Şük­ rü Kaya, Tevfik Rüştü Aras, Kılıç Ali, (bir süre yüzlerine gü­ lüp ellerindeki mektupları aldıktan sonra) Salih Bozok, Ha­ san Rıza Soyak. Bunların arasında Celal Bayar yok... Çünkü vasiyet oyununa girişenlerin içinde de yoktu! Adlarını say­ dığımız bu kişiler, ellerini kollarını bağlayarak İsmet Pa­ şa'nın iktidara gelmesini bekleyemezdi. Çünkü, Şükrü Kaya ile; Başbakanlıktan ayrıldıktan sonra kendisini polisle takip ettirdiği için; Tevfik Rüştü Aras ile; Niyon Konferansı'nda sözünü dinlemediği, kendisini Atatürk ve Meclisle çatışmada bırak­ tığı için... Kılıç Ali ile; Salih Bozok ile; Başbakanlıktan düştükten sonra Hipodrom'da kendisine halkın gösteri yapması vesilesiyle meclise verdiği bir takrirle, kendisini uzun açıklamalara çektiği için...


116 • İ S M E T B O Z D A Ğ Hasan Rıza Soyak ile; Atatürk Orman Çifliği'ndeki Bira Fabrikası ihtilafiyle kendisi ile Atatürk'ün arasını açtığı ve Çankaya'da Hasan Rıza'yı Kara Tahsin'e bezetmesinden ötürü... Bu saydığımız kişiler, Atatürk'ün en çok sevdiği, üzerlerine titrediği kişilerdir. Bunlar kendisine gelmiş ve "Atatürk'e bir hâl olursa, kendilerinin de intihar etmekten başka çareleri kalmayacağını" söylemişlerse; ayrıca İsmet Paşa'nın kindarlığı üzerinde durmuşlar, memlekete bu yüzden hayrı dokunmayacağı gibi, ödlekliğinden ve du­ raksamalarından ötürü milletin çok zahmet çekeceğini de anlatmışlarsa; Atatürk'ün hem bu kimseleri korumak, hem memleketi bir buhrandan kurtarmak için İsmet Paşa'nın -eski bir arkadaşı olmasına rağmen- ülke dışına çıkarılma­ sına razı olması ihtimali büyüktür. Bunu, bir yandan erken seçimle temin etmek, yani İsmet Paşa'yı Meclis dışında bırakmak, diğer yandan siyasi bir vasiyetle güçlendirmek akla yakın bir ihtimaldir. Bu ihtimalin kuvvetli olduğunu perkiten bir başka de­ lil, Atatürk'ün Vasiyetnamesi'nde İsmet Paşa'nın çocukları­ na aylık bağlamasıdır. Eğer İsmet Paşa, kendisinin yerine Cumhurbaşkanı olacaksa, çocuklarına aylık bağlamanın an­ lamı yoktur. Elbette Paşa, kendi çocuklarının eğitilmesi için gerekli paraya her zaman sahip olacaktır. Fakat tasarlandığı gibi, bir seçimle Meclis dışında bı­ rakılacak olursa, kendisine dışarıda bir vazife verilse bile, paşanın gitmek istememesi ihtimali vardır. Bu takdirde el-


117 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K bette sıkıntıya düşecektir. Bu durumda hiç değilse çocukla­ rı bundan zarar görmemelidirler... Şimdi vardığımız yerden olaylara bakılınca, Ata­ türk'ün İsmet Paşa'nın çocukları için aylık tahsis etmesi ga­ rabeti aydınlanmış olur. Ancak siyasi vasiyetin muhtevası, yine karanlıktadır. Hayatta iki kez bu gerçeği çözebilecek pozisyonda bulun­ dum; fakat maalesef, ikisinde de duraksamalarım yüzünden bu sırrı çözemedim. Birincisi, Kılıç Ali'nin evindeki; üzerin­ de ATATÜRK'ÜN VASİYETİ yazılı sarı zarftı. Üç yerinden kırmızı balmumu ile mühürlenmiş olan bu zarfın, ölümü hâ­ linde bana teslim edilmesini karısına benim yanımda vasiyet ettiği hâlde, Altemur Kılıç'ın babasının cenazesi toprağa ve­ rilmeden eve girerek babasına ait ne varsa hepsini toplayıp götürmesi yüzünden bu vasiyet yerine getirilememiştir. Altemur, önce bu zarfı inkâr etmiş, daha sonra da, 'Evde bir sürü eski Türkçe evrak var, babamdan kalma, ama ben eski harfleri bilmediğim için bunların ne olduğunu bil­ miyorum" demek suretiyle vasiyet zarfının hâlâ kendisinde olabileceği intibaını vermiştir.


H. Köymen ile birlikte

dinlendi.

Derin Komadaki Atatürk'ün Baş Ucunda Yapılan Son Kabine Toplantısı apılacak bir şey kalmamış. Tıp ilmi, Ata­ türk'ün yaşamasından ümidini kesmişti. Aldı­ ğımız bütün bilgiler bunu teyit ediyordu. Başvekildim. Hükümet olarak Büyük Millet Meclisi'ne kar­ şı sorumlu idim. Her hafta cuma günleri İstanbul'a gidiyor, Atatürk'ü ziyaret ediyor, yakın bilgi sahibi olduktan sonra pazar günleri dönüyordum. Bu ziyaretlerim bütün hastalığı süresince devam etti. Eğer hafta ara­ sında umulmadık bir gelişme olursa, ziyaret günle­ rinin değiştiği oluyordu. Gittiğim çoğu günlerde kendisini, rahatsız edilmeyecek kadar hasta buldu­ ğum için, hükümet işleri üzerinde gerekli bazı isti­ şareleri yapamıyor, onun imzasını gerektiren gün­ lük işleri yürütmekte güçlük çekiyordum. Anayasaya Göre Anayasanın 33. maddesine göre, Cumhur­ başkanı işleri göremeyecek kadar hastalandığı za-


119 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

man, yerine Meclis Başkanı'nın vekâlet etmesi ge­ rekti. Gerçekte Atatürk, komaya girip çıkan ağır bir hasta idi. Ancak Atatürk gibi bir insanın sağlığında yerine Meclis Başkanı da olsa vekil olarak vazifeye başlaması, memleket içinde ve dışında büyük yan­ kılar yapabilirdi. Ayrıca Atatürk'ün komadan kur­ tulması hâlinde yerine vekilin işe başladığını duy­ ması, hastalığını daha da şiddetlendirir ve bu onun ölümüne sebebiyet verebilirdi. Oysa bu ağır hasta­ lıkta tek ümit, "moral gücü" idi. Telefonla Ata'nın yeni bir komaya girdiğini bildirdiler, hemen İstanbul'a gittim. Durum bu de­ fa büsbütün vahim görünüyordu. Sorumluluğu bir başıma taşımamak ve duru­ mu Bakanlar Kurulu kararına bağlamak üzere, Meclis Reisi'nin ve bakanların İstanbul'a gelmelerini rica et­ tim. Maksadım, Atatürk'ün durumunu kendilerine göstermek ve bu konuda bir karar vermelerini iste­ mekti. Geldiler.

Atatürk'ün Baş Ucunda Kabine Toplantısı Meclis Başkanı Abdülhalik Renda ve bakan arkadaşlarım Dolmabahçe Sarayı'nın Başyaver oda­ sında toplandık. Toplanma sebebini anlattım. Ana­ yasanın emirlerini, Vekilin vazifeye başlamasının muhtemel mahzurlarını saydım. Ve kendilerine bir teklifte bulundum, dedim ki: - Bu anlattığım sebeplerle Abdülhalik Bey'in vekil olarak vazifeye başlaması bazı mahzurları ihti-


120 • İ S M E T B O Z D A Ğ

va ediyor. Hükümet olarak biz de bazı günlük işle­ ri yürütmekte ve derin çalışmalar için istişare et­ mekte güçlük çekiyoruz. Bunları telif etmek müm­ kün değil... Bugüne kadar işleri, şahsi sorumlulu­ ğum altında yürüttüm. Bugün birlikte bir karar ala­ rak bundan sonraki işlerin ortak sorumluluğumuz altında yürümesini istiyorum. Teklifim şudur: Eğer uygun bulursanız, bugüne kadar idare ettiğimiz gi­ bi, bundan böyle de işleri Vekilsiz yürütelim. Ben Başvekil olarak hiçbir büyük icraata girişmeyeceği­ me size söz veririm. Cumhurbaşkanının imzasına ihtiyaç gösteren acele işleri, imzalanmış gibi yürüt­ meye devam edelim. Böylece bu konuda alınmış müşterek bir kararımız olsun. Bunun yazılmasına lüzum görmem. Muvafakatinizi bildirmeniz benim için kâfidir. Karar ittifakla alındı. Böylece komadaki Ata­ türk'ün yanıbaşında son Bakanlar Kurulu toplantı­ mızı yapmış, nefes alıp verdiği sürece kendisine Ve­ kil göstermeyi şanına yakıştıramadığımızı karara bağlamıştık.

Mareşal Fevzi Çakmak "Emrinizdeyim" diyor Doktorlarla son bir defa daha görüştükten sonra Ankara'ya döndüm. Ancak, Atatürk'ün duru­ mu vahim ve ümitsizdi. Artık ölümün ayak sesleri duyulmaya başlamıştı. Yeni bir Atatürk bulmanın imkânı olmadığını biliyordum. Ama yeni bir Cum-


121

•BİLİNMEYEN

ATATÜRK

hurbaşkanı bulmamız ve bu Cumhurbaşkanının hiçbir sosyal ve politik sallantıya yer vermeden va­ zifesine başlamasını sağlamamız lazımdı. Atatürk'ün değer verip saygı gösterdiği insan­ lardan biri, o zamanki Genelkurmay Başkanı Mare­ şal Fevzi Çakmak'tı. Kendisiyle bu konuda istişare etmeye karar verdim. Mareşal Sayın Fevzi Çakmak'ı makamıma da­ vet ettim. O da benim gibi Atatürk'ün hastalığını yakından takip ediyordu. Son durumu da kendisi­ ne anlattım. Dolmabahçe Sarayı'nda Atatürk'ün yanıbaşında yapılan Bakanlar Kurulu toplantısını ve orada alınan kararı açıkladım. Sonra: - Bu konuda siz ne düşünüyorsunuz? dedim. Kimin Cumhurbaşkanı olmasını uygun görürsü­ nüz? Duraksamadan hemen cevap verdi: - Emrinizdeyim! Böylece Atatürk Ordusu'nun başında bulu­ nan zatın fikrini yoklamıştım. Hükümet ve Meclis'in emrinde idi. Bu muhterem askere veda ederek ayrıldım.

Şükrü Kaya: "Kararınızdan Dolayı Elinizi Öpeceğim" diyor Atatürk'ün Vekili olarak Cumhuriyet Halk Partisi'nin Genel Başkanı idim. Eğilimlerini, bu sıfa­ tımla yakından biliyordum. Bu itibarla siyasi parti


122 • İ S M E T B O Z D A Ğ

olarak böyle nazik bir konuyu istişare etmeye lü­ zum görmedim. Ancak, İçişleri Bakanlığı memleke­ tin en büyük idare teşkilatını temsil ediyordu. Ge­ niş bir istihbaratı vardı. Ayrıca iç huzurun başlıca sorumlusu idi. Onun da bir ara fikrini yoklamakta fayda gördüm. Hemen o günlerin birinde İçişleri Bakanı ar­ kadaşım Şükrü Kaya'ya durumu açtım. - Siz de son kabine toplantısı sırasında gözle­ rinizle gördünüz; Atatürk'ün durumu -maalesefümitsizdir. Devletin sorumlu insanları olarak yoklu­ ğunu hazırlanmalıyız. Bu itibarla, Atatürk'ün Anaya­ sa gereğince işgal ettiği devlet makamına, yine Ana­ yasa gereğince bir Cumhurbaşkanı seçmemiz gerek­ li... Bu makam için Büyük Millet Meclisi'nce İsmet İnönü'nün düşünüldüğünü görüyorum. Bizim vazi­ femiz, Millî İradenin serbestçe tecellisini sağlamak­ tır. Şu hâlde İsmet İnönü Cumhurbaşkanı olacaktır. Siz nasıl karşılıyorsunuz?.. Benim bu sözlerim üzerine, esas fikrimi ve İnönü hakkında müsaadekâr davranışımı gören Şük­ rü Kaya, hâlâ unutamadığım büyük bir heyecan gös­ terdi. Gözleri yaşardı. Ayağa fırlayarak: "Bu kararı­ nızdan dolayı, verin, elinizi öpeceğim" dedi ve bütün uğraşmalarıma rağmen elimi öpmeden beni bırak­ madı; o kadar sevinmiş, o kadar ferahlamıştı! Ben zaten kararımı çoktan vermiştim. Ordu­ nun ve idarenin başında bulunan arkadaşlarımla da


123 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

bu istişareyi yaptıktan sonra tam bir huzura kavuş­ tum. Bu suretle Atatürk'e son hizmetimi yapıyor­ dum. Çünkü Atatürk, Millî Bütünlüğe ve Millî hu­ zura daima en yüksek kıymeti vermiştir. Ölümü dolayısı ile kopacak en küçük huzursuzluk, eminim ki, ruhunu kıyamete kadar tazip edecekti.

"Saat Kaç?" Büyük ve aziz Atatürk bir gün komadan çık­ tı ve odadakilere dönüp: "Saat kaç?.." dedi. Bu, onun ağzından duyduğumuz son sözdür. 10 Kasım 1938 günü saat dokuzu beş geçe, gözleri­ ni hayata yumduğu zaman, bizim için dünyanın bü­ tün saatleri durmuştu. Bugün Anıtkabir'de Türk milletinin sinesinde uyuyor. Fakat, Atatürk Vatan­ severliği, Atatürk Devrimciliği bütün gücü ile ayak­ tadır. O, Türk milletinin sinesinde kıyamete kadar uyuyacak, fikirleri ve idealleri Türk milletinin ru­ hunda kıyamete kadar yaşayacatır. Sevgili Atatürk! Bu 10 Kasım'da da gözlerim­ de yaşlar, yüreğimde ideallerinle yine huzurundayım!


124 • İ S M E T B O Z D A Ğ

CELAL BAYAR CUMHURBAŞKANI

14.8.1978 Bayar'ın

evinde

başbaşa

tatürk ölmüş, İsmet İnönü Cumhurbaş­ kanı olmuş, fakat daha Çankaya'ya taşınmamıştı. Ben Başvekildim. Aradan ya on gün geçmişti, ya da on beş gün. Bir gün devlet işlerini görüşmek için İsmet Paşanın evine gittim. Doğruca çalışma odasına gir­ dim. Bir de baktım ki, o günlerin İş Bankası Genel Müdürü ve benim akrabam Muammer Eriş ile İnö­ nü bazı hesapların üzerine eğilmiş çalışıyorlar! Ben içeri girince, ikisi de bozuldu. Muammer Eriş'in orada ne maksatla olabilece­ ğini bir an için düşündüm, fakat aklıma kötü bir şey gelmedi. Safiyetle: - Bir konu mu var, hayrola diye yaklaştım. İs­ met Paşa eliyle bir yer gösterdi ve biraz beklememi işaret etti. Oturdum ve bulunduğum yerden önle­ rindeki evraka bakınca, bunların, benim İş Bankası Genel Müdürü olduğum sıralardaki evrak olduğu­ nu hayretle gördüm!


125 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

Bu evrak ve şimdiki Genel Müdür, Cumhur­ başkanının yanında ne arıyordu?. Tam bu sırada hesabı bitirmiş olacaklar ki, akrabam Muammer Eriş, sıkıntıdan ter basmış İnö­ nü'ye yazdırıyor: - 4 . 5 0 0 lira borç bakiyesi var, dedi. Meğer İsmet Paşa, Cumhurbaşkanı olur ol­ maz, bir yandan beni Başvekil yapmış, bir yandan da İş Bankası Genel Müdürü Muammer Eriş'i maka­ mına çağırtarak, benim genel müdürlüğüm sırasın­ daki önemli evrakı hemen getirmesini ve bir yolsuz­ luk olup olmadığının araştırılacağını söylemiş! Muammer Eriş'i, ben, İş Bankası Genel Müdürlüğü'ne getirmiştim. Karımın akrabası idi. Benim hakkımda araştırma yapılmasına karşı değildim ama, bana bunu dostane bir şekilde haber verebilirdi. Hayretler içinde bakıyordum. Araştırma günlerce sürdükten sonra, ben hesabın bağlandığı güne rastlamışım! Geldiğim sırada da, yaptırdığım ev için bankadan aldığım paranın hesabını gözden geçiriyorlarmış...

Borcumu

ödemiştim. Bakiye

4.500 lira kalmıştı. Eriş bu neticeyi benim yanımda İsmet Paşa'ya söylüyordu. İsmet Paşa bana dönüp Muammer Eriş'e: - Kuvvetli adam, dedi.. Kurduğu ve bu hale getirdiği bankaya 4 . 5 0 0 lira borcu var!.. Tebrik ede­ rim Celal Bey!


24.8.1972 Sayın

Bayar'dan, Celal birlikte

Haluk Şaman, Yardımcı ile dinlenmiştir.

tatürk ölmüş, Meclis toplanmış, İsmet Paşa Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Kendi­ sini ilk tebrik eden ben oldum. Son dere­ ce duygulandı. Elimi uzun müddet bırakmadı... İti­ na ile tebrikime teşekkür etti ve protokol dışı oldu­ ğu hâlde, kendisini beklememi rica etti... Bekle­ dim... Tebrik merasimi bittikten sonra Büyük Millet Meclisi'ndeki Cumhurbaşkanı odasına götürdü be­ ni ve itina ile yer gösterdi, ben kanapenin soluna oturacağıma sağına oturduğumu fark edince, yer değiştirmek istedim, iki eliyle omuzlarıma bastıra­ rak: - Olmaz Celal Bey, çok rica ederim... Teklif mi var.. Kaç yılın dostuyuz... diye beni yerimden


127 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

oynatmadı. Burada da Atatürk'ün hastalığı sırasında Başvekil olarak gösterdiğim dirayeti öven sözler söyledikten sonra: - Yeni Kabinenizi kurunuz, Celal Bey! dedi. itiraz ettim. "Çok yoruldum", dedim. "Kesif olaylar yaşadık, bunların ağırlığından henüz kurtulamadım." dedim; fakat ne dedimse ikna edemedim. Ka­ bineyi benim kurmamda ısrar ediyordu. Nihayet, beni tatmin etmiş olmak için: - Size hiçbir telkinde bulunmayacağım; kabi­ nenizi istediğiniz gibi ve istediğiniz kimselerle ku­ runuz, rica ederim! deyince, daha fazla direnmenin hem yakışık almayacağını, hem, memleket hesabına yararlı olmayacağını düşündüm. Çünkü yeni Cum­ hurbaşkanı gelir gelmez yeni bir Kabine kurması, İs­ met Paşa ile benim aramızın açık olmasını isteyen­ ler için, bulunmaz nimet olacaktı! Kabul ettim: - İtimadınıza teşekkür ederim! Yeni Kabine, eski Kabinenin aynıydı. Bir ka­ ğıda yazıp kendisine götürdüm. Şöyle bir baktı, isimlerini okumadan kimleri aldığımı bildirmiş gibi gözlerim bana kaldırdı: - Çok güzel Celal Bey, dedi. Vefalı bir insan­ sınız... Fakat müsaade eder misiniz, böyle olsun.. Ve elindeki kalemle, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ile Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras'ın adla­ rını çizdi...


5.5.1978 Sayın Bayar'ın evinde dinlenmiştir.

"Kale Atatürk" Yok tatürk ölmüş, İsmet Paşa Cumhurbaşka­ nı seçilmişti. Kutlamak için ziyaretine gitmiştim. Bana, yeni kabineyi kurma görevini verdi. Yanından çıkıyordum. Yolda Kâzım Özalp'le karşılaştık. Samimi bir hareketle koluma girdi ve benimle birlikte yürürken hem Başvekilliği­ mi kutladı, hem de dostane bir tavırla: - Bak Celal Bey, dedi, artık "Kale Atatürk" yok!. (Atatürk dedi ki, yok...) dedi. Gözgöze geldik. Hiçbir karşılık vermedim. O da!.. Sustuk!.. Bir kaç gün sonra idi. Yeni kabinenin progra­ mını İsmet Paşaya gösterıyordum. Çözümlenmesi gereken bir nokta vardı ve uygun bir formül bulamıyorduk. Bu sırada İsmet Paşa'ya:


129 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

- Atatürk'ün bu konuda bir formülü vardı, dedim. Birden telaşlandı. İki elini havaya kaldırarak: - Onu bırak, dedi, sonra "kendileri bir fikir bulamıyorlar da Atatürk'ün fikirlerini kullanıyorlar" derler!..


2 6 . 8. 1974 Bayar'ın

evinde

kendisinden

dinlenmiştir. isenhover (ABD Başkanı) Türkiye'ye gel­ mişti. Görüşüyorduk. Afganistan'ın açık­ ta kaldığını hatırlattım. Yüzüme baktı, el­ lerini iki yana açarak," bunu da siz sağlayamaz mı­ sınız" dedi. Çalışacağımızı vadettim. Afganistan Kralı Türkiye'ye gelmiş ve kendisi­ ni iyi bir şekilde ağırlamaya dikkat etmiştim. Mem­ nun ayrıldığını sanırım. Beni de bilmukabele Afga­ nistan'a davet etmişti. Özellikle CENTO'ya dâhil edebilmek ümidiyle Afganistan'a gittim. Beni çok iyi karşıladılar. Kral büyük bir ilgi gösterdi. Bana, asker­ lerini göstermek istediğini ve özellikle benim için bir geçit resmi düzenleyeceğini söyledi. Kabul ettim. Beni, bir tanka çıkardılar. Protokol gereği, ya­ nımda ya Kral, ya Başvekil, ya da Dışişleri Bakanı'nın bulunması gerekirdi. Kimse yoktu. Garip bir şeydi bu.. Baktım, sol tarafımda bir subay var. Dikkat et­ tim, bu bir Rus Subayı idi. Önce hiçbir mana vereme­ dim. İşaretlerinden anlamadığım için rütbesini çıka­ ramadım. Konuşmaya başladı.


131 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Burjuva emperyalizminden bahsediyor, barış­ çı sosyalist dünyadan bahsediyor, Türk-Rus dostlu­ ğunun Kurtuluş Savaşımızla kurulduğunu söylüyor, Rusların Afganistan'a barışı yaşatmak için yardım et­ tiğini anlatıyor ve bütün sosyalistlerin basmakalıp konuşmalarından birini yapıyordu.

En sonunda:

"Kuvvetli bir ordu iyi şeydir. Fakat mütecaviz olma­ mak şartı ile" diye sözlerini bağladı. Elimle, şöyle sırtına vurdum. "Bunları, niçin bana söylüyorsunuz, dedim, Kremlin'e söyleyin.. Eğer Kremlin sizin sözünüzü dinlerse, dünya da ra­ hat eder, siz de!" Hemen kayboldu. O akşam şerefime bir yemek verilmişti. Ye­ mekte bana, Kral'ın karşısında bir yer ayırmışlardı ve sağ yanımda Amerikan Sefirinin hanımı vardı. Kra­ lın sağ başında da Rus Sefirinin hanımı oturuyordu. Bana protokol böylece, milletlerin dünyadaki yerleri­ ni anlatmaya çalışıyordu. Biz Amerikalılarla beraber­ dik, onlar da Ruslarla birlikteler. Ertesi gün Kral bana bir fabrika kurduklarını, bu fabrikayı gezip kendisine düşüncelerimi söyle­ memi i s t e d i . Ben Kral Türkiye'ye geldiği zaman, bazı fabrikaları kendim gezdirmiş ve izahat vermiş­ tim. Anlaşılan beni fabrika uzmanı sanıyordu. Rica­ sını kırmadım ve ertesi günü fabrikayı gezdim. Bu bir tekstil fabrikası idi ve Almanlar tara­ fından kurulmuştu. Memleketimizde örnekleri ol­ duğu için iyi kurulmuş olduğunu fark etmekte ge-


132 • İ S M E T B O Z D A Ğ

cikmedim. Ayrıca Almanlar, Afganistan pazarını ele geçirmek için özen göstermişlerdi. Beğendim. Akşama Kral'la buluştuğumuz zaman, Fabrika'nın güzel bir kuruluş olduğunu, işletmeye açılın ca iyi sonuçlar vermesi gerektiğini söylemekte iken, yanıma Dışişleri Bakam geldi. Benim, fabrikadan ko­ nuştuğumu fark edince, nazik sayılmayacak biçimde fabrikanın aleyhinde konuşmaya başladı. Anladım ki Ruslar, Almanların fabrika kurmalarından kuşku­ lanmışlar ve sempatizanlarını bu fabrika aleyhinde konuşmaya memur etmişlerdi. Dışişleri Bakanı, Sov­ yetlerle iş birliğinden yana olduğu için, Almanların kurdukları fabrikayı kötülüyordu. Yemekten sonra Kral'la baş başa kaldık. Üz­ gün ve sıkıntılı idi. Hiçbir açıklama yapmamış olduğum hâlde, benim oraya niçin geldiğimi biliyordu. Mazeret gös­ terir gibi, Anayasalarının, dış ilişkilerde büyük aşi­ retlerin fikirlerim almayı şart koştuğunu ve aşiret reislerinin Sovyetlerden yana bir politika izlemek kararında olduklarını bildiğini söyledi. Ben Kral'a: "Siz, intihar etmeye karar vermiş­ siniz" dedim. Hiçbir cevap vermeden, boynunu bükmekle iktifa etti. Acaba, başına gelenlerle yüzyüze kaldığı zaman, sözümü hatırladı mı? Hatırlamaya zamanı oldu mu?..


28.1.1974 Celal

Bayar'dan Bu Dr.

dinlenmiştir. konuşmada

Mükerrem Sarol ve

Samet Ağaoğlu

vardı.

dnan Menderes iki yerde gevşeklik etme­ seydi, ihtilale gitmeyecektik. Bunlardan biri 9 Eylül olayı, yani dokuz subay'ın bir ihtilal örgütü kurdukları yolunda Samet Kuşçunun ihbarı üzerine hükümetin tutumudur. Başvekil, Çankaya'ya benimle görüşmeye gel­ mişti, durumu kendisiyle konuştuk. Ben, olayın üzerinde önemle durulmasını ve tahkikatın derin­ leştirilmesini söyledim. Bu tahkikattan bir sonuç alı­ namamış olsa bile, ordunun ne istediğini öğrenmiş olacaktık. Hâlbuki Başvekil, hem tahkikatın örtbas edilmek istendiğini biliyor, hem de bu davranışı âdeta arkalıyordu. Onun korktuğu şey, ordunun Demokrat Parti'ye karşı olduğu gibi bir tevatürün


134 • İ S M E T B O Z D A Ğ

ortaya çıkması idi. Bunun için tahkikatı derinleştir­ mek şöyle dursun, küllenmesınden memnun bir hâ­ li vardı, katıldığım bir Bakanlar Kurulunda mesele­ yi ayrıca ele aldım. Ordunun önemi üstünde dur­ dum. Cumhuriyet ordusundan bir ihtilal beklene­ meyeceğini, ancak, bir huzursuzluk varsa, bunun hükümet bakımından bilinmesinde fayda olduğunu anlattım ve konunun üzerinde durulmasını tavsiye ettim. Bunlardan bir netice çıkmadı. Mahkeme do­ kuz subayı beraat ettirdi. Muhbiri de cezalandırdı. Genelkurmay Başkanını Çankaya'ya çağır­ dım. Kendisine mahkemenin nihai âmiri olduğunu, alınan kararın tatminkâr olmadığını söyledim. Rüş­ tü Erdelhun, ellerini iki yana açarak boynunu bük­ tü. "Ne yapalım, mahkemenin kararı böyledir" de­ mekle yetindi. Benim için yapacak bir şey kalmamıştı. Ama ordu üstünde uyanıktım. Bu sebeple, Millî Savun­ ma Bakanlığı'na Şemi Ergin'den sonra, Ethem Men­ deres'in getirilmesini hoş karşılamadım. Başvekile durumu açtım. Adnan Bey'e "Bu Ethem Bey'e ge­ rektiğinden fazla önem veriyorsunuz. O bakanlık­ tan o bakanlığa durmadan taşımaktasınız! Bence, önem verdiğiniz ölçüde bir siyasi seviye değildir. Meclis'te bu işi daha liyakatla yapacak arkadaşları­ nız vardır." dedim. Adnan Bey: "Kendisine güve­ nim vardır. Bu sebeple Kabine'de bulundurmak is­ tiyorum. Millî Savunma için de bu nedenle seçtim.


135 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Çalışmalarda kendisini izleyeceğim ve destekleye­ ceğim" dedi. Benim için kararnameyi imzalamak­ tan başka yapacak bir şey kalmamıştı; imzaladım. Çünkü Başvekil olarak benim de Adnan Mende­ res'e güvenim vardı ve kalmasını istiyordum. Benim son güne kadar olan kanaatim, İsmet Paşanın ihtilalden yana olmayacağı merkezindeydi. Fakat Lütfü Kırdar'ın bu uyarısından sonra, ciddi olarak kuşkuya düştüm. Durumu Başvekile anlat­ tım. Adnan Menderes kendi intibalarının da bu merkezde olduğunu söyledi. Ancak Başvekil, Halk Partisi'nin bunu başarabileceğine ihtimal vermiyor­ du. Gençlerin nümayişlerini, "Bu mu ihtilal?" diye küçümsemesinin sebebi budur. Bana, gerekli ted­ birleri alacağını söyledi. Ayrıldık. Olaylar büyüyordu. Ankara'ya sıçradı. Kızı­ lay'da akşam nümayişleri başladı. İstanbul'da NA­ TO toplantısı yapılacaktı. Gençler, bu toplantıyı sa­ bote etme hazırlığı içindeydiler. Başvekâlete gittim. Adnan Bey'le görüşmek is­ tiyordum. Adnan Bey, "İçeride Bakanlar Kurulu top­ lantısı var. Buyurmaz mısınız?" dedi. Durumu, Ba­ kanlar Kurulu hâlinde görüşmek elbette daha fayda­ lı idi, kabul ettim. Beni toplantı salonuna getirdi ve kendisi çıkıp gitti. Bakanlar Kurulu, Şemi Ergin'in başkanlığın­ da müzakere ediyordu. Ticaret Vekili Ahmet Aker de sekreter olarak not tutuyordu. Şöyle bir göz at­ tım, Bakanlar, perişandılar. Bunların böyle bir ko-


136 • İ S M E T B O Z D A Ğ

nuyu selametle müzakere edebileceklerine ihtimal yoktu. Tedbirleri görüşeceğim yerde, kendilerine moral vermeye çalıştım. "Bunlar önemli şeyler de­ ğildir, sinirlerinizi bozmasın" dedim. Olayları hafif­ leterek özetledim ve "Tahrik olduğuna kaniim. Tah­ rikin kaynaklarına eğilmek lazımdır" dedim. Bakanlar Kurulu'ndan ümidimi kesince, Mec­ lise gittim. Meclis, Bakanlar Kurulu'ndan da daha te­ laşlıydı. Herkeste bir nefsini koruma kaygusu başla­ mıştı. Birbirini tutmayan tedbirler öneriyorlardı. Mo­ ral sıfıra düşmüş gibiydi. Meclis Başkanı Refik Koraltan, durmadan milletvekillerinin çeşitli şikâyetlerini konuşuyor, fakat tek bir tedbir ortaya atmıyordu. Burada da gerekenlerle moral yükseltici konuşmalar yapmakla yetindim ve Çankaya'ya döndüm. İlk işim, Genelkurmay Başkanı Rüştü Erdelhun'u çağırtmak oldu. Geldi. Ordunun durumunu sordum. "Hükümetin emrinde" olduğunu söyledi. İs­ tanbul'da nümayiş yapan gençlerin, Beyazıt Meydanı'nda cemselere doldurulduğunu, fakat Davutpaşa kışlasına varmadan yollarda bunların subaylar tarafın­ dan salıverildiğini söyledim. Şaşırdı. Tahkik ettirece­ ğini ve ihmali olanları cezalandıracağını söyledi. Bunun üzerine kendisine, İstanbul'da NATO toplantısının yapılacağını, bu toplantı sırasında dış dünya temsilcilerine hükümeti küçük düşürücü nümayişlere hazırlık yapıldığını anlattım ve bunla­ rın behemehal önlenmesini istedim. Sıkıyönetim komutanlıkları daha dikkatli bir çalışma içinde ol­ malıydılar. Sonra şunu ekledim: "Sizden bizzat İs-


137 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

tanbul'a giderek durumu yerinde incelemenizi rica ediyorum" dedim. Gitti. Helikopterle İstanbul üze­ rinde uçtu ve telsizle gerekenlere emir verdi. Bari­ katlar kurdurdu. NATO toplantısı sabote edileme­ mişti ama, şehir yine de tedirgindi. Bu olayları takip ettiğim sırada, Millî Savun­ ma Vekili Ethem Menderes'in beni görmek istediği­ ni söylediler. Kabul ettim. Bana, Genelkurmay Başkanı'nın İstanbul üzerinde helikopterle uçmasının ve gerekenlere şahsen emir vermesinin orduda iyi karşılanmadığını, Generallerin, "Hükümetin bize güveni yok mudur ki, Genelkurmay Başkanı işi ele alıyor?" dediklerini anlattı ve Genelkurmay Başkanı'nı Ankara'ya çağırmak için benden izin istedi. Kendisini tersledim. Orduların Başkumandanı olarak işi ele alma­ sının generalleri neden kuşkuya düşüreceğini sor­ dum. O görevini yapıyor, siz de görevinizi yapınız dedim. Gitti. Özellikle o günlerde Millî Savunma Vekilli­ ğinde Ethem Menderes'in bulunması gerçekten bir talihsizlik olmuştur. Bu günlerde nümayişler iyice tavsamıştı. An­ cak militanların gayretiyle ayakta durabiliyordu. İs­ tanbul'dan Ankara'daki bazı kimselere telefonlarla haberler gönderiliyor ve "Artık tükendik, ne yapa­ caksanız, çabuk yapın" deniliyordu. Bunları haber alıyordum. Bu sırada Harbiye talebelerinin yürüyü­ şü oldu. Bu yürüyüş, ihtilale zorlayanlara büyük bir


138 • İ S M E T B O Z D A Ğ

moral aşısı oldu. Canlandılar. Durumun kritik nok­ taya gelmekte olduğunu görüyorlardı. Başvekili ve Genelkurmay Başkanı'nı Çanka­ ya'ya çağırdım. Üçümüz, durumu inceden inceye görüştük. Ateşi söndürmek lazımdı. Rüştü Erdelhun, bütün kuvvetlerin kendisine bağlı olduğunu ve her tedbiri almaya muktedir olduğunu söyledi. Ancak bu tedbirleri alabilmek için Hükümetin ken­ disine yetki vermesi gerektiğini ileri sürdü. Adnan Menderes "Size istediğiniz yetkiyi veriyorum" dedi. Erdelhun "Yazılı yetki isterim" diye direndi. Başve­ kil "Yazıp size yollarım" dedi. Dağıldık. Adnan Bey bu yetkiyi yazıp göndermedi. Er­ delhun da yetkiyi almadıkça harekete geçmedi. Hü­ kümet varken, teşebbüsü elime alamıyordum. Ge­ ciktiğimizin de farkında idim. Bu sırada Başvekil, Es­ kişehir'e gideceğini söyledi. "Gidiniz, iyi olur" de­ dim. Maksadım, onun Ankara'da bulunmasından ya­ rarlanıp teşebbüsü ele almaktı. Fakat geç kalmıştık.." Bayar bunları anlattıktan sonra sözlerine şun­ ları ekledi: "Bizim en büyük hatamız, istihbarata değer vermemiş olmamızdır. Millî Emniyet Teşkilatı ile gereği gibi meşgul olmadık. Bu teşkilatın başına ge­ tirdiğimiz kimseler, belki efendi insanlardı ama, bu işin adamı değildiler. Celal Karasaban, Hariciye'den yetişmiş bir elemandı; bunu tutup istihbarat örgü­ tünün başına geçirdik. Hatadır. Hem de cezası yal­ nız bize değil, millete ödettirilmiş bir hatadır."


BAYAR'IN İLK YILLARI

5.3.1982 Celal

Bayar'ın evinde

Nilüfer ve Ahmet

Gürsoy'la

abam, din adamı idi, sofu idi. Beş vakit namaz kıldığı gibi, nafile namazları da kı­ lardı. Her gün ikindi namazından akşam namazına kadar geçen zaman içinde Kur'an'dan bir cüz okur ve sürekli hatim indirirdi. Bu hatimleri sı­ ra ile, annesi, babası ve Devleti için yapardı. Onun gözünde Devletin bakası, kendi hayatından daha önemli idi. Cephe gerisini yaşadığı 93 Savaşı'nın fa­ cialarını hiç unutmaz, düşman içinde kalmanın dehşetini bize sürekli olarak anlatırdı. Bu, kendisini aşan devlet sevgisi, beni çok tesir altında bırakmış­ tır. Babam bana da daha küçük yaşta iken Kuran okumasını öğretti, namaz kıldırdı. Camiye gitmek benim için çok zevkli bir işti. Bazan minareye çıkar ezan okur, bazan da cami içinde müezzinlik eder­ dim. Köyün büyükleri, benim bu gayretli Müslü-


140 • İ S M E T B O Z D A Ğ

manlığımı pek beğenirler, babamı kutlarlar, beni okşayan sözler söylerlerdi. Oruç da tutardım. Fakat bazan şeytana uyup orucu bozduğum da olmuştur; bazı namazları eksik kıldığım gibi... Sağlam bir İslam terbiyesi ile büyü­ düğüm bir gerçektir. Yatsı namazı kılındıktan sonra yatar, sabah ezanı okunmazdan önce kalkardık. İlk işimiz abdest almaktı. Cami vakti gelinceye kadar Kuran okur, dua ederdik. Sonra babamla birlikte sabah namazı için camiye giderdik.


14.5.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

ayar çocukluğu ve ilk gençliğine dair ha­ yat hikâyesini şöyle anlattı: Babam, Plevne göçmenlerindendir. İstanbul'a gelmiş, önce Medresede, sonra da Darümuallim'de okuyarak öğretmen olmuş. Umurbey'e vermişler, gelmiş öğretmenlik yapmış. Medre­ seden de geçtiği için, zaman zaman Gemlik Müftüsü'ne vekâlet ederdi. Fıkıh bilgisine çok itibar eder­ lerdi. Ben Umurbey'de doğmuşum. İlkokulu

babamın

mektebinde

okudum.

Rüşdiyenin son sınıfına geldiğim zaman, babamın Abdullah adında bir arkadaşı köye geldi. Bu arkada­ şı "Serkofçalı Abdullah" namı ile tanınırdı. Serkofçalı Abdullah, Fransızca biliyordu. Bana Fransızca dersleri vermeye başladı. Babamdan da Arapça ve Farsça dersleri alıyordum.


142 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Bu sırada dayım Umurbey'e çıkageldi. İstanbul'da Ali Suavi olaylarına karışmış ve yakalancağını anlayınca, bir süre köyde saklanmayı uygun görmüştü. İstanbul'da gelirken bana -hiç unutmamServet-i Fûnun dergisinin bir yıllık abone makbu­ zunu hediye olarak getirmişti. Açık fikirli, idealist bir insandı. Abdülhamit'ten ve onun jurnalcilerinden nefret ediyordu. Bunları bana o yaşlarımda o kadar heyecanla anlat­ mıştı ki, ben bütün hayatım boyunca Abdülhamit'ten ve her türlü jurnalcilerden nefret ettim. Devlet işlerinde en zayıf yanım istihbarattı. Cumhurbaşkanı iken bile, Millî Emniyetle ilgilen­ mek istemedim. Bunun bir devlet adamı için kusur olduğunu biliyorum. Fakat başka türlü yapmak elimden gelmiyor. Dayım Bana Ali Suavi üzerinde uzun bilgiler verdi. Sultan Murad'ın meziyetlerini saymakla biti­ remezdi. Ben de onunla beraber Sultan Murat'ı se­ viyor, Abdülhamit'ten nefret ediyordum. Dayım, Ali Suavi'nin arkadaşları ile mektuplaşıyordu. Bu mektuplar ve Servet-i Fûnun mec­ muası, Gemlik'te Bakkal Nuri Bey vasıtası ile geliyordu. Onun için ben sık sık Gemlık'e iniyor, da­ yım namına gelen mektupları ve kitapları alarak köye dönüyordum.


143 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Bu gidiş gelişler sırasında Gemlik'te bakkallık yapan Nuri Bey'le ahbap oldum. Nuri Bey, Mülkiye'de okumuş, fakat nedense okulu bitirememişti. İşittiklerime göre, bazı gizli hareketlere katılmış, ce­ miyetlere girmiş, sonra da kaçıp Gemlik'e yerleş­ mişti. Bana, Namık Kemal'in kitaplarını ve bazı ta­ rih kitaplarını okumam için veriyordu. Bunları da­ yımla birlikte okuyorduk. Hiç unutmam, Taberî ta­ rihini bize bu Nuri Bey vermiş ve satır satır dayım­ la birlikte okumuştuk. O yıllardaki bu çevre, beni ister istemez poli­ tik olaylara doğru sürükledi. Kafa formasyonum, Ali Suavi'nin fikirleriyle oluşuyordu. Mithat Paşa'yı ve onun memlekete yaptığı hizmetleri de bütün ay­ rıntıları ile dayımdan dinlemiştim. Bir süre sonra dayım İstanbul'a döndü. Ben okumayı sürdürmek istiyordum. Fakat babam, be­ ni yanından ayırmak istemiyordu. Bu yüzden 1dadi'ye devam edemedim. 15 yaşında iken, Bursa Ziraat Bankası, bir memur alacaktı, müsabaka imtihanı açıldı. Katıldım ve birincilikle kazandım. Bana haber vediler. Gittim, banka müdürü­ nün karşısına çıktım. Müdür beni baştan aşağıya süzdükten sonra: - Aferin, dedi. İmtihanı birincilikle kazanmış­ sın... Seni şimdi memur almam lazım. Ama bir ke-


144 • İ S M E T B O Z D A Ğ

re yaşın küçük. Sonra Allah'ın bildiğini senden ne saklayayım. Burada odacı olarak aldığımız biri var, onu bu yere almak için bu müsabaka imtihanını aç­ tık, onun için seni alamıyorum. Ama söz veriyo­ rum. İlk açılacak yere seni tayin edeceğim. Adam kayırmanın kötülüğünü o yaşta bu olayla tanıdım. Durmadım üstünde, köye döndüm. Fakat müdür sözünde durdu ve bir vezne­ darlık açılınca beni vazifeye çağırdı. 15 yaşınday­ dım. Kozahanı'ndaki iki odadan ibaret bankada ça­ lışmaya başladım. Tahtakale'de küçük bir oda tutmuştum. Ge­ celeri burada 5 numara şişeli gaz lambası ışığı altın­ da tarih kitapları ve romanlar okuyordum. Namık Kemal'in, Ziya Paşanın, Şinasi'nin şiir ve romanları­ nı hep o devrede okumuşumdur. Okumaya ve öğ­ renmeye karşı içimde büyük bir açlık vardı. O zamanlar Bursa'da cizvit papazlarının yö­ nettiği bir okul vardı. Hoca Ali Zade Mektebi'nin ar­ kasında bir kilise ve onun bitişiğindeki binada ders­ ler veriliyordu. Papazlar, gündüz sınıf hâlinde okut­ tukları gibi, akşamları geç saatlerde ve sabahları er­ ken saatlerde de hususi dersler vermekte idiler. Ben sabah derslerine yazıldım. Sabahleyin kalkar kalk­ maz cizvitlere gidiyor, oradan Ziraat Bankasındaki işime yetişiyordum.


145 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Bankadan çıktıktan sonra, kadifeli Kahvenin yanındaki Filibeli Ahmet Efendi'nin bir berber dük­ kânı vardı. Oraya giderdim. Buranın müdavimleri arasında o yıllarda Bursa'da sürgün olarak bulunan ve Mektupçuluk yapan Süleyman Nafiz Bey, Sandıkemini, Emin Efendi, Maiyet memuru Hamza, gibi tanınmış insanlar vardı. Maiyet memuru Hamza, Mizancı Murad'ın kardeşi idi ve o da Bursa'da sürgündü. Kısa bir za­ manda kendisiyle dost olduk. Bir gün bana "İttihat ve Terakki Cemiyeti"ne girmek isteyip istemediğimi sordu. O tarihlerde İttihat Terakki gizli örgüttü. İhti­ lalci metotlarla yeraltında çalışıyordu. Abdülhamid'ı devirmek ve Meşrutiyeti ilan etmek gayesindeydi. Fi­ kir olarak böyle bir cemiyete girmeye hazırdım. Te­ reddüt etmeden "evet" diye cevap verdim ve girdim. Babam, uzaktan da olsa durumumu izliyordu. Padişah düşmanı sayılan kimselerle düşüp kalkmamdan memnun değildi. Bursa'ya geldi ve ba­ na Hamza ile arkadaşlık etmememi, çünkü Hamza'nın Padişah düşmanı olduğunu söyledi. Hiç ce­ vap vermedim. Yine de arkadaşlığıma devam ettim. Çünkü ben de Padişah düşmanı idim! Bankadaki ilk müşahedelerim beni kötümser yaptı. Mithat Paşanın himmeti ile kurulmuş ilk Türk Bankası olduğu hâlde, kredilerden "ekalliyet" istifa ediyor, fakat Türkler, hemen hiç faydalanamıyorlardı. Köylüye verilen krediler pek değersiz bir


146 • İ S M E T B O Z D A Ğ

miktarda idi. Hele koza yetiştirenlere verdikleri kre­ diyi, kozaların satışı sırasında köylüden, vadesi gel­ meden almaya kalkışmaları ve almaları; bende isyan duyguları yaratmakta idi. Bu hareketleri, bankada memur olduğum hâlde açıkça tenkit ediyor ve ban­ kacılığa yakıştıramıyordum. Bu sırada Bursa'da Doyçe Oryant Bank kurul­ du. Başında Hacı Saffet Bey vardı. Hacı Saffet Bey Müdürdü. Kaldor adlı bir Macar da ikinci müdürlü­ ğünü yapıyordu. Beni bu Bankaya Kaldor'dan sonra gelen yetki ile ve imza salahiyeti ile aldılar. Bankaya Maten gazetesi geliyordu. Kaldor, Fransızca bildiği gibi Türkçe de biliyordu ve Maten'i beraberce okuyorduk. Jöntürklerin çalışmaları ve Makedonya'daki hareketler hakkında sürekli bil­ gi alıyordum. O kadar sıkılıyordum, hürriyetsizlik­ ten o derece sıkılıyordum ki, kendimi âdeta bir ku­ yuda hissediyordum.! Ziraat Bankası'nda iken edindiğim Ali Efendi diye bir dostum vardı. Annesi, beni evladı gibi se­ verdi. İlle de beni evlendirmek istiyordu. Bir gün bana bir resim gösterdi. "Bu kızı ben münasip gör­ düm. Sen de beğeniyorsan bu iş olsun" dedi. "Peki" dedim, evlendim. Karımın ailesi de -benim gibi— Tunaboylu idi. 1908 İnkılabı olunca, Mizancı Murad'ın kar­ deşi Hamza İstanbul'a gitti; onun yerine ben görevi aldım. Bursa'da İttihat ve Terakki Cemiyeti'nın Baş­ kanı olduğum zaman sadece 19 yaşında idim.


5.3.1982 Celal

Bayar'ın

evinde

Kızı ve Damadı ile murbey'de babamın bir yardımcı öğret­ meni vardı, onun da adı Abdullah. Garip bir raslantı, o da Berkofçalı idi. Berkofçalı Abdullah, Fransızca bilirdi. Fransızcasının ne öl­ çüde olduğunu bugün kestiremem ama, bana Fransızcanın gramerini öğretiyor, kelimeler ezberletiyor­ du. Babamın verdiği Farsça ve Arapça derslerinden arta kalan zamanımı, Fransızca öğrenmeye ayırıyor­ dum. Fakat bu çalışmalar bütün zamanımı doldur­ mazdı. Yine de çocuklarla köy meydanında oyunlar oynamaya vaktim kalırdı. Kapalı havalarda daha çok aşık oynardık. Bu oyunda becerikli idim. Aşık oyununda, "çuk" oturtmak diye bir hüner vardı. Bi­ leği ve parmakları iyi kullanma melekesine dayanır­ dı. Bunu becerirdim. Bu yüzden bir koca torba do­ lusu aşık kemiğim birikmişti.


148 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Hava açık olduğu zaman, çelik-çomak, bir­ dirbir, Bico gibi oyunlar oynardık. Bakıyorum, bu­ günkü çocuklar da birdirbir, çelik-çomak oynuyor­ lar. Onun için size bunun tarifim yapmayacağım. Ama sanırım bicoyu siz de bilmezsiniz. Bu oyun şöyle oynanırdı: Oyuna girecek çocuklar toplaşırdık. Aramız­ dan iki kişi, Reis veya Kaptan olurdu. Kaptanlar, sı­ ra ile kendi takımlarını seçerlerdi. Seçme işi bittik­ ten sonra ayak ölçüsü oyunu ile, "ebe" olacak takım belirlenirdi. Yani, kaçanlar kimler olacak, kovala­ yanlar kimler olacak? Bir çeşit, hırsız-polis oyunu.. Kaptanlar, takımlarını hazırlarlar, oyun baş­ lar ve kaçanlar, köyün dört yanına dağılırlar. Kaçan takımın kaptanı, daha önce planını arkadaşlarına açıklar, kimin nereye saklanacağını, kimin şaşırtma­ ca vereceğim, kimin sıkışınca takımı için kendisini feda edeceğini söyler. Kovalayanların kaptanı da aynı işi yapar. Oyun başlar. Bütün köyü dolduran bir oyundur bu... Bazan saatler sürebilir. Kaçanlar, kimseye yakalanma­ dan çınarın dibine geldikçe, meydanda seyirciler kendisini "Bico" diye alkışlarlar.. Övünmek gibi ol­ masın ama, ben bu oyunlarda hep kaptan seçilir­ dim. Çoğu zaman da bizim takım oyunu kazanırdı.


5. 3. 1980 Bayar'ın Ahmet

evinde Nilüfer ve Gürsoyla

birlikte

abam, ağabeyim Behzat'ı, Edirne Askerî İdadisine, küçük ağabeyim Asım'ı da Bahriye okuluna yazdırmıştı. Sürekli kay­ bedilen savaşlar, bozgunlar, babamda güçlü bir "or­ du hasreti" yaratmıştı. Bu tutkusu yüzünden de iki oğlunu birden askerî okullara yerleştirmiş bulunu­ yordu. Fakat kısa aralıklarla iki ağabeyim, verem il­ letine yakalandıkları için, köye döndüler! Ben o zaman küçüktüm ama, her şeyi bütün teferruatına kadar hatırlıyorum. Halk arasında adı "İnce Hastalık" olan veremin o yıllarda tedavisi çok güçtü. Çevrede iyi doktor yoktu. Babamın aldığı ay­ da beş altın, köyde ferahlıkla yaşamamızı sağlıyor­ du ama, mütehassıs doktor bulmaya ve ilaç almaya yetecek kadar değildi.


150 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Yine de Bursa'da doktorlara baş vuruldu, ilaç­ lar alındı, kocakan ilaçları yapıldı, yiyeceklerine özel itina gösterildi ama, ağabeylerimin kurtarılması mümkün olmadı. Birbiri ardından ikisini de kaybet­ tik. Bu facia babamı temelinden sarstı ama, anne­ mi yıktı, diyebilirim! Benim İstanbul'a okumaya gönderilmeyişimde, annemin bu üzüntüsünün tesi­ ri olmuştur. Olay, benim üzerimde iki türlü tesir yarattı. Ağabeylerimi seviyordum ve onları kaybetmek be­ nim için bir üzüntü idi. Fakat ondan başka, her iki kardeşimin veremden ölmesi beni korkutmuştu. "Acaba ben de mi veremden öleceğim?" diye çok endişe ettim. Bir uzun süre, bu tesir altında yaşadık­ tan sonra, İslami bir tevekkülle bunu aklımdan çı­ kardım.


2.3.1982 Bayar'ın evinde Nilüfer ve Ahmet Gürsoy'la 1 yaşımda iken, Rüştiye'yi bitirmiştim. Özel dersler alarak tahsilimi ilerletiyordum. Dayı­ mın köye gelmesi bu sıralara rastlar. Dayım Mustafa Şevket, "Sarıklı İhtilalci" Ali Suavi'nin arkadaşı idi ve kendisi ile birlikte bazı ey­ lemlere katılmıştı. Ortada görünmemek için köye geldiği zaman, bana "Servet-i Fünun" mecmuasının bir yıllık abonesini hediye olarak getirmişti. - Dayımla birlikte uzun günboyu köyü dola­ şıyor, konuşuyorduk. Padişahların nasıl birer müs­ tebit olduğunu anlatıyor ve içimde düşmanlık çu­ kurları açıyordu. O zamana kadar ailemden ve çevremden edindiğim fikirlere göre, Padişahlık çok muhterem bir makamdı. Orada oturanlar, adaletle iş görürler, devleti ve tebayı adaletle yönetirlerdi. Osmanlı Dev-


152 • İ S M E T

BOZDAĞ

leti "Ebed-müddet" yani, sonsuza kadar sürecek bir devletti. Bir ferdin vazifesi, Devletine ve ülkesine faydalı olmak; gerekirse, Devleti ve ülkesi için haya­ tını feda etmekti. Fakat çok sevdiğim dayım, Padişahın böyle olmadığını söylüyordu. Özellikle, hafiye teşkilatına düşman olmuştum. Hafiyelik yapanları kullanan padişahı da sevmiyor, ona da yavaş yavaş düşman kesiliyordum! Ancak bu duygularımı saklamak gerektiğini de bilmekte idim. Özellikle babamın bu düşüncemi öğrenmesi, felaket olurdu! Dayım bir süre sonra köyden ayrıldı ve Kerbela'nın bir kasabasında Kadılık görevi aldı. Fakat bu zaman zarfında, Gemlik'te bakkallık yapan Nuri Bey'le tanışmıştım. Nuri Bey, Mülkiye mektebim bitirememiş, Gemlik'e gelip bakkallık yapmaya başlamıştı. Bütün Jontürk neşriyatını takip ediyordu. Bana özellikle, Namık Kemal'in bütün şiirlerini, piyeslerini, ro­ manlarını Nuri Bey vermiştir. Ben bunları gizlice içer gibi okudum. Namık Kemal'in vatan sevgisi içi­ mi coşturuyor, ben de köyün dar sınırlarından kur­ tulup okumak, adam olmak ve vatana, Namık Ke­ mal gibi hizmetler yapmak istiyordum. İstanbul'da "Galatasaray Sultanisi" adlı bir okulun olduğunu ve bu okulda derslerin bile Fran-


153 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

sızca okunduğunu duymuştum. Bu okula girebilsem, hem tahsilimi ilerletebilirim, hem de Fransızcayı tam olarak öğrenebilirdim. Düşündüm, taşındım ve sonunda İstanbul'a kaçmaya karar verdim! İstanbul'da teyzem vardı, onun evinde kalabilirdim. Merak etmemeleri için eve ulaşacak bir haber bırakıp İstanbul'a gittim. Teyzemin evinde kalıyordum ama, onlara da yük olduğumu fark ediyordum. Geçimleri, benim masraflarımı da karşılayacak ölçüde değildi. Hemen her gün, Şehzadebaşı'ndan Galatasaray'a kadar yü­ rüyor ve öğrencilerin okula giriş ve çıkışlarını gıpta ile seyrediyordum: "Ne olur, ben de bu mesut in­ sanların arasına karışabilsem!" Okul ücretli idi, babamın maaşı, masraflarımı karşılayamayacaktı. Zaten babamın da Galatasaray'a gitmeme gönlü yatmıyordu. İster istemez köye dön­ düm. Fakat bütün

bunlara

rağmen

okumaktan

ümidimi kesmemiştim. Kendi kendime çareler arı­ yordum. Sonunda babama düşüncemi kabul ettire­ bilmek için bir plan kurdum. Bir gün konuşurken ansızın: - Siz beni sevmiyorsnuz, dedim. Babam hayretle yüzüme baktı... - Bunu nerden çıkarıyorsun?.. - Şurdan çıkarıyorum. Her baba, oğlunun


154 • İ S M E T

BOZDAĞ

okuması için elinden gelen fedakârlığı yapıyor, fa­ kat siz benim okumam için bir fedakârlık yapmaya yanaşmıyorsunuz?.. Babam, beni gözleri ile uzun, uzun süzdük­ ten sonra: - Fakat, dedi sen de benim istediğim yerde okumak istemiyorsun? O zaman ayaklarım suya erdi. Babam, kendi­ si gibi, benim de Medrese'de okumamı istiyordu ve bunu bana bir kaç kere teklif etmişti. Ben, çağdaş okullarda okumak istediğim için direnmiştim. Şim­ di babam, bunu ima ediyordu? Hiç sesimi çıkarma­ dan önüme baktım. Medreseye gitmeye gönlüm yoktu!..


6.6.1980 günü

Bayarin

Çiftehavuzlar'daki

Evi

Bayar Anlatıyor ursa'da, Alman Bankası'nda çalışıyordum. Tıraş olduğum berber dükkânının müda­ vimlerinden,

Vilayet

maiyet

memuru

Hamza Bey vardı. Zamanla, ahbap olduk. Bir gün bana, tttihat ve Terakki Derneği'ne girmek isteyip istemediğimi sordu. Bu gizli dernek­ ten haberim vardı. Çünkü çalıştığım bankaya çeşit­ li Avrupa gazeteleri ve bu arada bol Türkiye haber­ leri yayımlayan Fransızca Maten gazetesi geliyordu. Bu gazetelerden, Paris'te Ahmet Rıza Bey adlı bir Türk'ün gazete çıkardığını ve Abdülhamid idaresine karşı muhalefet yaptığını biliyordum. İttihat ve Terakki Cemiyeti de kurulduktan sonra Ahmet Rıza Bey'i içine almıştı. Hamza Bey'e; "Sevinerek katılmak isterim" dedim. Bana bir cevap vermedi, bir kaç gün sonra fikrimi değiştirmediysem, adresini verdiği eve gitmemi söyledi. Gittim.


156 • İ S M E T B O Z D A Ğ

İki katlı, ahşap, küçük bir evdi. Alt kattaki odada beni bir hayli beklettikten sonra, yukarıya çağırdılar. Merdivenleri çıktım ve önüme gelen bir kapı­ yı açtım. Yüreğim, göğsüme sığmıyormuş gibi çar­ pıyordu. Oda karanlıktı. Bir mum yanıyordu. Önünde bir masa vardı. Masanın üzerindeki tabanca gözüme çarptı. Biraz dikkat edince, yanında Kur'an-ı Kerim'in de durduğunun farkına vardım. Masanın gerisinde, yalnız gözleri görünen si­ yah kukuletalı üç adam vardı. Üçü de iri yarı idiler. Oturdukları hâlde, benim boyuma yakın görünü­ yorlardı. 22-23 yaşlarında idim. Gizli bir derneğe gir­ menin heyecanı bütün vücudumu sarmıştı. Karşım­ daki kukuletalı üç kişiden ortadaki ağır bir sesle ko­ nuştu: - Cemiyetimize girmek istiyormuşsun, doğru mu?.. - Evet efendim. - Cemiyetimizin gizli olduğunu, bütün çalışmalarının gizli sürdürülmesi gerektiğini biliyor mu­ sun? - Evet Efendim... - Bak, genç bir adamsın!.. İyi bir pozisyonun var!.. Memlekete, cemiyetimiz yolu ile hizmet etme-


157 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

ye çalışırken, işini, aileni, huzurunu kaybedebilir­ sin!.. Hayatın da gidebilir... Bir gün kendini darağacının altında bulabilir­ sin!.. Bunları iyice düşünüp taşındın da mı Cemiyet'imize girmek istiyorsun?.. - Evet efendim. - Öyleyse, sağ elim Kurana, sol elini taban­ canın üstüne koy ve benim söyleyeceklerimi tekrar­ layarak yemin et! Sağ elimi Kur'an'a, sol elimi tabancanın üstü­ ne koydum ve söylenenleri tekrarlayarak yemin et­ tim. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin azası olmuştum artık... Bursa'da topu topu beş kişi idik. Beş kişilik bir yeraltı hücresi olarak yuvalanmıştık. Başkanı­ mız, beni Cemiyet'e davet eden Vilayet Maiyet Me­ muru idi. 1908'de Meşrutiyet ilan edilince, cemiyet yü­ ze çıkmadı, yeraltında kaldı. Yalnız, Genel Başkan­ lıktan gelen bir yazıda dernekten bir kişinin delege seçilmesi ve yüze çıkarak Cemiyet adına hükümet ve mahalli idare yetkilileriyle temasları yürütmesi isteniyordu. Beni seçtiler. Ben zaten, Bursa'dan ayrılan Başkan Hamza'nın yerine başkanlık yapmaktaydım. Bankada kişiliğimi açıkladığım zaman, çevremdeki insanlarda büyük hayret ve sevinç gördüm. Banka-


158 • İ S M E T B O Z D A Ğ

nın özellikle yabancı personeli, memleketi için çalı­ şan insanları hayranlıkla karşılıyordu. Ben de böy­ lece Bursa'da Cemiyet'in mümessili olarak çalışma­ ya başladım. Talat Paşa, Kara Kemal, Mithat Şükrü gibi İt­ tihat ve Terakki'nin birinci derecedeki insanları, bi­ rer vesile ile Bursa'ya geldiler ve ben kendileriyle görüştüm. Talat Paşa (o zaman bey) Bursa teşkilatı hak­ kında Hakkı Baha Bey'den bilgi almak istemiş. Hak­ kı Baha Bey, Selanik'te İttihat Terakki Kurucuları arasında bulunmuş bir Bursalıdır. Beni ve Bursa teş­ kilatını yakından tanırdı. Sonradan bana söylediği­ ne göre Hakkı Baha, Talat Paşaya: "Mahmut Celal'in dediklerine bak, gerisini hiç dinleme" demiş... Bu yüzden olacak, Talat Paşanın beni uzaktan, fa­ kat dikkatle izlediğini daha sonra öğrenebildim. Kara Kemal, İstanbul teşkilatının yöneticisi idi. "Küçük efendi" diye adı çıkmıştır. Bu Talat Paşa'dan sonra ağırlığı olan kişi anlamına gelir. Onun­ la, İstanbul'a talimat almak, seçimlere katılmak için, gidip gelirken tanışmıştık. Bana özel bir muhabbeti olduğunu fark edi­ yordum. Genel Merkez'deki itibarımı sağlayan güç­ lerden biri de sanırım bu idi... Bir ara "Cemiyetin Katib-i Umumisi" (Genel Sekreter) Mithat Şükrü bey Bursa'ya geldi. Çekirge'de Servinaz otelinde kalıyordu. Kendisine ziyare-


159 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

te gittim. Gördüm ki bahçede yemek yiyor. Rahat­ sız etmemek ve kendisini ziyarete geldiğimden ha­ berdar edebilmek için, garsonla kartımı gönderdim. "Buyursun" demiş, gittim, karşısına oturup Bursa teşkilatı hakkında kendisine bilgi verdim. Beni dik­ katle dinledi. Daha sonra yazdığı hatıralarda benim için çok övücü sözler kullanmıştır. Kartvizit

kullanmak,

dikkatini

çekmişti.

Çünkü o yıllarda kartvizit kullanmak yaygın değil­ di. Bir gün, Genel Başkanlıktan bir telgraf al­ dım, merkeze gelmem isteniyordu. Benim Bursa'dan ayrılmam, o tarihte çok güçtü. Çünkü bankada üç imza sahibi memur var­ dı. Ben bunlardan biri idim. Arkadaşlardan biri İs­ tanbul'a gidince, biz iki imza yetkili memur kaldık. Direksiyonun Türkçe muhaberatını ben imzalıyor ve mesuliyetini benimsiyordum, Almanca muhabe­ ratı Mr. Handell sorumluluğunu benimseyerek im­ zalıyor, Fransızca muhaberatı da ortak imzalıyor­ duk. Ben, Bursa'dan ayrılacak olsam, imzanın biri gitmiş olacak ve bu yüzden bankanın her işi dur­ muş olacaktı. O zamanlar hafta tatili cuma günleri yapılırdı. Biz banka olarak perşembe günü öğleden sonra bankayı kapatırdık. Genel Başkanlıktan gelen telgraf üzerine perşembe günü Mudanya'dan Va­ purla İstanbul'a gitmeyi, cuma günü görüşmeyi ve


160 • İ S M E T B O Z D A Ğ

yine cuma günü akşamı Bursa'ya dönmeyi tasarla­ dım. İstanbul'a gittim, beni Mithat Şükrü Bey karşı­ ladı ve Talat Paşa ile Kara Kemal Bey'in yanına götür­ dü. Talat Paşa bana; - Seni İzmir Katib-i Mesullüğüne tayin etmek istiyoruz, ne dersin? Tereddüt etmeden cevap verdim: - Emredersiniz... Kara Kemal atıldı: - Emretmek yok!. Bu, bir hizmet teklifidir. Kabul edersin, reddedersin... Bu senin bileceğin bir şey! - Can-ü minnetle, dedim. - Allah muvaffak etsin! Hazırlanıp hemen ha­ reket edersin! Çıktım. Başım uğulduyordu!. Düşünemeyeceğim kadar büyük bir hizmet teklif edilmişti. İzmir, o yıllarda bir bakıma, İstan­ bul'dan daha önemli idi.


17.8.1972 Haluk Celal

ŞAMAN'la

Bayar'dan

birlikte

dinlenmiştir.

elal Bayar İzmir'de İttihat ve Terakki'nin Katib-i Mesulü olarak Vagon yolsuzlukları üzerinde durduktan ve İttihat Tarakki'nin Merkez Heyeti azası Doktor Nâzım'ın akrabası olan İstasyon müdürünün yolsuzluk sırasında suçüstü yakalayıp hapsettirdikten sonra, İstanbul'a davet edilir. O zaman, Fırka'nın Genel Sekreteri olan Mit­ hat Şükrü, Bayar'ı yanına alıp Nafıa Vekilı'ne götü­ rür. Önde Mithat Şükrü arkadan Bayar, Vekil'in odasına girerler. Vekil'in karşısındaki iskemlelerin en ucuna Mithat Şükrü oturur. Celal Bayar'ın ya Mithat Şük­ rünün sağına geçip oturması, ya da ayakta kalması gereklidir. Esasen Mithat Şükrü de bunun için en uçtaki sandalyeye oturmuştur!


162 • İ S M E T

BOZDAĞ

Bayar, burada yapacağı konuşmanın, takına­ cağı tavrın siyasi hayatını tayin edeceğini anlar. Te­ reddüt etmeden iskemleleri dolaşıp Mithat Şük­ rümün sağına oturur. Nafıa Vekili, daha önceleri Bursa'da Valilik yaptığı için Bayar'ı tanımamaktadır. Hatırını sorar. Sonra: - Anlat bakalım, der. - Bayar,

Vagon yolsuzluklarını anlatmaya

başlar. Bitirir. Bakan gülerek: - Celal Bey, der, bu anlattığın insanların ağız­ ları yok mu? Bayar, sözün nereye getirileceğini bile, bile cevap verir: - Var, efendim. - Öyle ise yiyecekler!. Vekil ve Mithat Şükrü gülerler. Bayar gülmez. Bakana: - Öyle ise benim sizden ayrı bir ricam olacak, diye konuşmaya başlar. Mademki ağızları olan in­ sanların rüşvet alacaklarını tabii görüyorsunuz. O zaman lütfen bir kanun çıkarın. Rüşvet ve iltimas ceza tehdidi altında değildir, diye; biz de kurtula­ lım, sız de rahatlayın! Buz gibi bir hava dalgalanır. Vekil, önüne ba­ kar; Mithat Şükrü ayağa kalkıp veda eder; birlikte


163 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

çıkarlar. Parti'ye kadar birlikte yürüdükleri hâlde Mithat Şükrü, Bayar'a, bir tek kelime bile söylemez. Merkez-i Umumi'ye geldikleri zaman Bayar sadece: - Allaha ısmarladık, demekle yetinir. Fakat olay Merkezi Umumi'de müzakere edildiği zaman, çoğunluk Bayar'la birlikte olur.


18.1.1978 Celal Bayar'ın evinde Sayın

Tayfur

Sökmenden

ve

günü

huzurunda dinlenmiştir.

ttihat ve Terakki'nin önemli kişilerinden bi­ ri olan Ferit Tek. Abdülhamit aleyhine bazı hareketlere girdiği ve yakalandığı için, Fizan'a sürülmüştü. Bana bir gün bu sürgün hikâyesi­ ni uzun uzun anlattı. Trablusgarp'a sürüldükten sonra bir süre ora­ da kalmış ve bölgenin komutanı Recep Paşa'nın göz yummasından yararlanarak kaçmış, Fransa'ya gel­ miş. Bundan sonrasını Ferit Tek şöyle anlam: - Paris'le Siyan Politik tahsili yapıyordum, Prof

çok değerli bir ilim adamıydı, dersle­

rinde başarılı olduğum için de benimle yakından ilgileniyor, ilerlemem için kitaplar salık veriyor, yar­ dım ediyordu. 1 [akkımda bildiği tek şey "Osmanlı" olduğumdu, ama ne dinimi, ne de milliyetimi bil­ miyordu, o güne kadar bunu sormamıştı da... Bir gün:


165 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

- Peki ne yapıyorsunuz Fransa'da?.. dedi. Jöntürklerden olduğumu,

memleketimdeki

istibdat idaresini yıkmak için çalıştığımı, ülkeme hürriyet ve parlamenter rejim götürmek istediğimi heyecanla anlattım. Sözümü kesmeden beni dikkat­ le dinledi ve konuşmam sona erince de: - Sen kendini vatansever mı görüyorsun? de­ di. "Elbette" deyince karmakarışık üzüntülü bir yüzle konuştu: - Sen vatansever değil, vatan hainisin! Neye uğradığımı bilemedim ve kendimi sa­ vunmaya çalıştım, o yine dikkatle beni dinliyordu. Sözümü bitirince: - Fransa da bu dönemlerden geçmiştir, dedi. Vatanseverlikle, Vatan hainliği bazan birbirine karı­ şır. İyi niyetli olmak, vatansever olmak için yeterli değildir, hareketiyle vatanına yarat sağlamak lazım­ dır. Siz ülkeniz için özgürlük ve parlamenter re­ jim isterken kendinizi düşünüyorsunuz, ülkenizi değil!.. Sizin ülkeniz, bir çok milletlerden ve dinler­ den kurulu bir imparatorluk. Nitekim, Osmanlı İm­ paratorluğu diyorsunuz. Bu, yekpare bir imparator­ luktur. Eğer, özgürlükçü parlamenter rejimi mem­ leketinizde uygularsanız, başka dinden, başka mil­ letten olan milletvekilleri, Türklerden çok daha faz-


166

İSMET

B O Z D A Ğ

la olur ve bundan Türkler değil, öteki milletler ya­ rarlanırlar. Parlamenter rejimi siz değil, onlar iste­ yecekler, siz vermemeye çalışacaksınız! Çünkü Parlamenter rejim, sizi eninde sonun­ da Anadolu'nun bir parçası içine kapatır, bütün öte­ ki milletler sizden ayrılırlar. Eğer hedefiniz bu ise, çalışmanız doğrudur. Yok, Osmanlı İmparatorluğu'nun canlı ve güçlü olmasını istiyorsanız, kendi aley­ hinize çalışıyorsunuz, o zaman da size vatan haini dediğim için kızmamanız lazım... Ben, Parlamenter rejimde Türk milletvekille­ rinin diğer milletvekillerinden sayı bakımından üs­ tün olacaklarını, böylece bu mahzuru kaldıracağı­ mızı söyledim. Güldü. Eğer kendiniz için istediğiniz hürriyeti, öteki dinden ve milletten olanlar için iste­ miyorsanız, buna hürriyetçilik denilmez. Batırırsı­ nız ülkenizi... Ben Hoca'nın laflarından iyice giyindim. Bir daha bu konu açılmadı. Fakat 1 9 0 8 Devrimi başarı­ ya ulaşınca ve imparatorluğun yaprak dökümü baş­ layınca, Hocamın ne kadar haklı olduğunu gördüm ama, çok geç... Biz, "Genç Türkler" değil, "Toy Türklermişiz."


Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir. 17.9.1972

emirci Efe'nin yanında çalışıyordum. Düş­ manın kuvvetli bir kol hâlinde Salihli'ye doğru ilerlediğini haber aldık. Demirci Efe, zeybeklerini topladı ve uygun yerlerde pusulanarak düşmanın yaklaşmasını bekledik. Kurşun menziline girince bizim taraftan ateş başladı. Neye uğradıkla­ rını anlayamadılar, önce oldukları yerde direnmeyi denediler, sonra geri çekilerek mevzilendiler. Şimdi karşılıklı bir savaş başlamıştı. Düşman, geriden yeni kuvvetlerle güçlendi. Sağdan, soldan dağı çevirerek kuvvetler harekete geçti! Bizim kuvvetimiz sayılıydı. Düşmanla başa çıkamazdık. Ancak, en çok zarar verecek noktaya kadar dayanmak, sonra düzenle geri çekilmek ge­ rekti. Demirci Efe, havayı beğenmedi ve komutayı Hacı Şükrü'ye bırakarak çekildi. Hacı Şükrü, yiğit


168 • İ S M E T

BOZDAĞ

bir efeydi. Dayanıyordu. Fakat bizim hattan silah seslerinin gittikçe azaldığını fark ettim. Olup biteni anlamak için yamaçtan dolaşıp öteki mevzilerımizi görmek istedim. Bir de baktım ki, sol kanat mevzilerindeki zeybekler, süslü elbiseleriyle atlarına bin­ mişler, içerilere gidiyorlardı. Beş, altı kişiydiler. Ön­ lerine çıktım: "Arkadaşlarınızı düşman karşısında bırakıp nereye gidiyorsunuz; dönün geriye!" dedim. İçlerinden biri hemen filintasına davrandı ve, bana çevirip ateş etti. Bir kurşun, kulağımın dibin­ den vızıldadı. Arkadaşları, hemen ateş eden zeybe­ ğin silahına sarıldılar ve ateşi tekrarlamasına engel oldular. Ateş eden Zeybek beni tanımıyordu. Arka­ daşlarına "Kim ülen bu" dedi. Arkadaşları kurye olarak Demirci'nin yanına gelip gittikleri için, beni görmüşlerdi; anlattılar. Zeybek kurnaz bir dönüş yaptı "Bağışla Hoca Efendi. Bilemedik, seni gâvur­ dan yana sandık biz!" - Şimdi öğrendin mi? - Öğrendik. - Dön öyleyse geri! Duraladılar. Anladım ki dönmeye niyetleri yoktu. Biraz daha diretsem, elbirliği edip beni vuracaklardı. Çünkü kaçtıklarını Demirci'ye söyleyebi­ lirdim. İçlerinden biri:


169 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

- Biz düşmana yüzgeri etmedik. Hoca Efendi, dedi. Tepeyi dolanıp ardından saldıracağız!. Dediklerini kabul etmekten başka çare yok­ tu. Düpedüz kaçıyorlardı ama, hiç değilse bir baha­ ne icat etmişlerdi. "Peki öyleyse" deyip yürüdüm. Hemen Hacı Şükrü'yü durumdan haberdar ettim. Aradan bir süre geçti. Balıkesir Kongresi'nde Akhisar Cephesi Komutanlığı'na tayin edilmiştim. Ankara Büyük Millet Meclisi'nde de mebustum. Ankara'ya gitmem gere­ kiyordu. Akhisar Cephesi Komutanlığı'na Hafız'ı vekil bıraktım. Geceyi Yarbay Hüsameddin'in evinde geçir­ dim. Eski Teşkilat-ı Mahsusa'dan Ahmet Ağa da, be­ nimle birlikte konuktu. Yarbay, benim Bursa'ya gideceğimi, oradan Ankara'ya geçeceğimi duyunca kaygılandı. Anzavur, almış yürümüştü. Kuvayımilliyecileri ve İtti­ hatçıları kasıp kavuruyordu. Ben de, aradığının iki­ si de vardı. Ahmet Ağa da benimle birlikte Bursa'ya gelmek istedi. Yarbayın kendisine bu fikri verdiğini anlamıştım. Bu Yaman Teşkilat-ı Mahsusacı, Bur­ sa'ya kadar yanımda olarak beni korumaya çalışa­ caktı. Sabahleyin bir yaylı araba ile yola çıktık. Hüsameddin Bey, bize ayrıca beş silahlı atlıyı da, koruyucu olarak vermişti. Atlıların üçü önden, ikisi geriden geliyordu. Ben arabanın arkasına,


170 • İ S M E T

BOZDAĞ

Ahmet Ağa da arabacının yanına silahlarımızla mevzilenmiştik. Balıkesir'i, Bandırma'yı geçtik. Kirmastı'ya girmek üzereydik. Silahlı koruyucular tarafından korunan bir yaylı araba, herkesin yol boyu dikkati­ ni çekiyordu. Kirmastı'ya (M. Kemal Paşa) geldiğimiz za­ man, atlılara teşekkür ettim. Görevlerinin bittiğini ve kıtalarına dönebileceklerini söyledim. Saygılı bi­ rer selam verip atlarının başlarını döndürdüler ve gözden kayboldular. Sonradan öğrendim ki bu beş atlı, bizden ay­ rılır ayrılmaz, Anzavur'a katılmışlar ve onun askeri olmuşlar! Beni pekâlâ tutuklayabilirler ve Anzavur'a teslim edebilirlerdi. Bir kez de hayatımı böylece kurtarmış oldum. Kirmastıya girdik, otele indim. Ahmet Ağa, biraz sonra kasabaya çıkıp dolaşmak istedi. Ben otelde kaldım. Kaymakam ve halk benim kim oldu­ ğumu öğrenmek istiyormuş. Ahmet Ağa, milletve­ kili olduğumu söyleyince, biraz yatışmışlar ama, yi­ ne de kasabada kalırsam, başlarına dert açabilece­ ğim düşüncesiyle tedirginlikleri gevşememiş... Ertesi sabah Bursa'ya hareket ettik; Bursa'da Yeniyol'un (İnönü Caddesi) başında Nuriye Oteli'ne indim. Nuriye Oteli'nin sahibi Nuri Bey eski günlerden dostumdu. Bana: "Hoş geldin" dedi ama, eski içtenliği yoktu!..


171 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Durumu anlamak için caddeye çıktım. Tanı­ dıklar, beni görünce kaldırım değiştiriyorlar, selam vermemeye çalışıyorlardı. İttihatçı eski akadaşları aradım, bulamadım. Yeniyol'un alt başında İttihatçı hancılar vardı; onlara gittim. Birini buldum. Durumu anlamak için "Ne var ne yok?" dedim. "Anzavur geliyor," dedi, "Sağ yanında kelam-ı kadim, boynunda mavzer, nur yüzlü, sakallı, şeriat­ tan ayrılmayan bir adam! Padişah efendimizi koru­ mak için yola düşmüş! Hepimiz onun etrafındayız." Durumu anlamıştım. Otele geldim, hesabı gördüm, bir yaylı araba ile Çekirge'deki evime hareket ettim. Gazeteciler, "Şeyhülislam'ın fetvasını yazıyor, Kuva-yı Milliyeciler asidir, öldürülmeleri sevap" diye çiğniyorlardı. Akşam karanlığında eve geldim. Karım ve çocuklarımla henüz konuşmaya başlamıştık ki, kapı çalındı. Açtım. Yarı karanlıkta bir adam elime bir kağıt tutuşturup uzaklaştı. Lam­ banın ışığında kâğıdı açtım: Bu bir servis telgrafı idi ve Mustafa Kemal Paşa'dan geliyordu. Benden he­ men Bursa'da teşkilât kurmamı ve Anzavur'u dur­ durmamı istiyordu. Karım, hayatında ilk defa konuştu: "Eee, bu kadarı da fazla!" Daha on dakika oturup konuşma­ dan yeni bir göreve başlamak, kadın ve anne olarak ona ağır gelmişti!


30.9.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

ş Bankası Genel müdürü idim. Tarsus'tan, bir banka müşterimizden bir mektup aldım. Bu müşterimiz bana, İş Bankası'na tahsil için 6.000 liralı bir senet verdiğini, ödenmediği tak­ dirde protesto edilmesini de talimat olarak bildirdi­ ğini yazıyor ve Mersin şubesinin, bu senedin muha­ tabını protesto etmediği için alacağının tahsiline hukuki imkân kalmadığını da ilave ederek sızlanı­ yordu. Hemen durumu incelettim. Gerçekten hata şubemizde idi. Şubede çalışan elemanlar gerçekten değerli kişiler olmakla beraber, bir dikkatsizlik yapmışlar ve müşteriyi zarara sokmuşlardı! Hemen şubeye talimat verdim. Protestosuz senedi müşteriden aldırdım ve bedeli olan 6.000 li­ rayı da ödettim. Çünkü kanaatim odur ki, banka, muhatabına veya müşterisine karşı hata yapamaz.


173 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Yaparsa, zararına banka katlanır. Banka için imza ve taahhüt o derece önemlidir. Hemen şunu da belirteyim, bu hareketimden sonra bu müşteri, bütün işlerini bizim banka ile yapmaya başladı ve kendisinden yılda 15-20 bin li­ ra kazanmaya başladık. Senedi de gecikerek tahsil edilebildi. Şimdi size başka bir olay anlatayım. Yıl 1957... Cumhurbaşkanıyım. İş Bankası'nın o zamanki Genel Müdürü Ah­ met Dallı bir gün beni ziyaret etti ve hatıralarımı yaz­ makta olduğumu haber aldığını, İş Bankası'nın bir yayın kolu bulunduğunu, bu hatıralarımı banka ola­ rak basmak istediklerini söyledi. Ben tereddüt ettim. Kendisine: "Siz bu hatıraları basarsınız ama, ortaya bir sürü dedikodu dökülür. Banka Celal Bayar'a şu kadar para vermiş, bu kadar para vermiş diye hayali reklamlar icat ederler. Bu sebeple bundan vazgeçin. Başımız ağrımasın" dedim. Ahmet Dallı ısrar etti. "Kim ne söylerse, söy­ lesin. Siz İş Bankası'nın kurucususunuz. Bizim ya­ yın kolumuz dururken hatıralarınızı başka yerde bastırmanızdan müteessir oluruz. Nihayet bir "söz­ leşme" yapılacaktır. Merak eden gelir görür" dedi. Israr üzerine kabul ettim. Bir mukavele yap­ tık. Hatıralardan bir kâr doğarsa, bunu yarı yarıya paylaşacaktık. Bu kân da ben almayacaktım. Göster­ diğim bir hayır kurumuna banka eliyle verilecekti.


174 • İ S M E T

BOZDAĞ

O günlerde Umurbey'de bir Kütüphane ve Müze tesis etmeyi düşünüyordum. Kitabın gelirinin bana ait kısmını da buraya adayacaktım. Kitabın birinci cildi bitmişti. Yazıları, dokü­ manları Banka'ya teslim ettim. Onlar gereken kâğıdı ısmarladılar ve stok ettiler. Kitap dizildi. Tashihleri yapıldı. Bu sırada 27 Mayıs geldi çattı. Yassıada'ya gittik. Kayseri Hapishanesi'nden çıktıktan sonra Banka'dan kitabı sordum. Cevap bile çıkmadı. Yazı ile sordum. Aramızdaki mukaveleyi ha­ tırlattım. Nihayet araya aracılar koydular ve bu işi lüt­ fen kurcalamamamı istediler. Millî Birlik Komitesi, işin üzerinde durmuş. Kitap basıldığı hâlde ortadan kaldırmış. Stok kağıt­ ları da Millî Birlik Komitesinin çıkardığı bir kitaba vermişler. Artık bu işi yapmak istemiyorlarmış. Elimde mukavele vardı. Mahkemeye gidebi­ lir, zarar, ziyan isteğinde bulunabilirdim. Fakat te­ şebbüs etmedim. Benim için önemli olan kitabın onlar tarafın­ dan çıkarılması değil, benim emek verip kurduğum ve bugünkü hâline getirdiğim İş Bankası'nın; değil sözünden, imzasından caymasıydı. O İş Bankası ki, benim yönetimimde iken, görevin aksamasından doğan zararı bile göze alıyorken, yıllar sonra, kurucusu olan bir kimseye imza ile taahhüt ettiği bir işten cayıyordu!..


30.9.1972 Celal

Bayar'dan

dinlenmiştir.

mpaks meselesi şudur: İş Bankası'ndan ayrılan bazı memurlar, bir­ leşerek bir şirket kurdular ve ticaret yapmaya başladılar. Bunlar, Devlet kuruluşlarının ilan edi­ len ihtiyaçlarını dünya piyasasından araştırıyorlar ve bu fabrikaların aracılığını yapıyorlardı. Bundan bir komisyon almaları da tabii idi. Denizbank gemi sipariş edecekti. Bu şirket, hem İngiltere'ye hem de Almanya'ya baş vurarak tek­ lifler aldı. Denizbank bu tekliflerden birini seçti. Seç­ tiği, Almanya'nın teklifi idi. Almanlar aynı şartlarla daha uzun kredi ve daha ucuz fiyat teklif ediyorlardı. Sipariş Almanya'ya verilince, İngilizler öfke­ lendiler. Hemen bu türlü ihalelerde olduğu gibi şi­ kâyetlere başladılar. İngiltere hariciyesi, Türk hari­ ciyesini bu dedikodulardan haberdar etti. İsmet İnönü'nün emri ile bir tahkikat açıldı ve dava mahkemeye gitti.


176 . İ S M E T

BOZDAĞ

Mahkeme önce şirket mensuplarını tutukla­ dı. Fakat sonunda dava beraatle sonuçlandı. Bu şirketin kurucularının İş Bankası memur­ ları olması vesilesiyle olay, benim aleyhimde kulla­ nılmak istenmiştir. Oğlum Turgut, İsviçre'de Yüksek Ticaret Okulunu bitirip yurda dönmüştü. Her vatandaş gi­ bi şubeye başvurdu. Yedeksubay okuluna girdi. Çe­ kilen kurada Doğubeyazıt düştü ve hemen görevi­ nin başına gitti. Bugünlerde, bazı Generaller, bana duydukla­ rı yakınlık dolayısı ile kendisini yaver almak istediler.Turgut bu teklifleri reddetti. Ve bana: - Beni senin oğlun olduğum için yaver almak istiyorlar. Ben reddettim. Her vatandaş gibi askerli­ ğimi yapıp bitireceğim, dedi. Bugünlerde Ben Başbakanlıktan çekilmiştim. Kenarda yaşıyordum. Her devirde olduğu gibi, bu devirde de bazı kimseler, iktidarın gözüne girmek için şuna buna kara bulaştırmaya çalışıyorlardı. Bu arada, Doğubeyazıt'ta görev yapan Bursa­ lı Baytar Rasim adında bir yarbay İsmet İnönü'ye bir mektup yazmış. Mektubunda: Benim oğlumun, kıtasıyle birlikte Doğubeyazıt'tan Azerbaycan'a geç­ meye hazırlandığını ve burada toplayacağı kuvvet­ lerle Türkiye'ye girip iktidarı devirmeyi tasarladığı­ nı yazmış!


177 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

İsmet İnönü mektubu, o zaman orduların ba­ şında bulunan Mareşale göndereceği yerede, Orge­ neral Kâzım Orbay'a göndermiş. Enver Paşa'nın kardeşi de olan bu General, hemen bir şifre ile 3. Ordu Komutanına bildirmiş. "Acele netice" istemiş. Turgut'u tutuklamışlar.

İfadesini almışlar.

Durumu Ankara'ya bildirmişler. Ankara, evrakın, Doğubeyazıt'taki Süvari Tü­ meni Komutanına gönderilmesini ve mütaleasının alınmasını istemiş! Evrak, Tümen komutanının eline geçince, hiçbir aslı, faslı olması mümkün olmayan evrakın üstüne "Çirkin bir iftiradır. Esastan uzaktır. Turgut Bayar, vatansever ve görevine düşkün bir ordu mensubudur.

Tahkikat, muhbirin ahlaki duru­

munu ortaya koymaktadır" diye yazmış ve sonra Turgut'u çağırarak: - Bak, oğlum. Babana kızanlar, hınçlarını senden çıkarmak istiyorlar. Yazışmaları Ankara'ya böylece gönderiyorum. Babana da bunu böylece söyle, demiş. Bana intikal eden durumu ben Mareşale an­ lattım. Çok üzüldü. Gerekeni yapacağını söyledi. Ve Muhbir Albay Rasim'i, tekaüde sevketmiş. Be­ nim bundan haberim yoktu. Bir gün İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanlığı yaveri Celal, bana uğradı. Elinde bir mektup vardı. Bir süre orada buradan konuştuktan sonra, "Cumhurbaşkan'ımıza bir mektup gelmiş, onu Ma-


178 • İ S M E T

BOZDAĞ

reşale götürüyorum" diyerek mektubu bana uzattı. Okudum. İmza yine Albay Rasim'indi. Mektupta, kendisinin İsmet Paşaya hizmet ve bağlılık göster­ mek için o mektubu yazdığını, fakat şimdi kendisi­ nin tekaüde sevk olunduğunu, böylece mağdur ol­ duğunu, hizmet yolunda gadre uğramasına izin ve­ rilmemesini İsmet Paşa'dan istiyordu. Ben Yaver Celale; olup bitenleri anlattıktan sonra; - Eğer İsmet Paşa'nın bir meselesi varsa, işte burada oturuyorum. Gelsin benimle uğraşssın. Ama çoluk çocuğumla uğraşmaktan lütfet vazgeçsin! de­ dim. Ve yavere, bunu böylece kendisine bildirmesi­ ni de rica ettim. Bir kaç gün sonra yaver tekrar bana uğradı. Sözlerimi Cumhurbaşkanı'na arz ettiğini ve İsmet Paşa'nın bana söylenmek üzere aynen şunları söyle­ diğini anlattı: "Git, Celal Bey'e benim tarafımdan söyle. Katiyen böyle bir şey söz konusu değildir. Vicdanımdan emin olsun!"


25.7.1978 Bayar'ın

Çiftehavuzlar'daki

evi, balkonda.

Şaştığım Şeyler -1 arihî fıkralar, romanlar yazan Ziya Şakir'i, Bursa'da iken tanırdım. İttihat ve Tarakki'nin ilk yılları idi. Bursa'da "Alemdar" adı ile bir gazete çıkarıyorduk, Ziya Şakir de bu gazete­ ye yazılar yazardı, tanışırdık. Bu sırada Balkan Savaşı patladı. Görevli as­ kerden başka, bu savaşa katılan genç gönüllüler de vardı, Ziya Şakir de bu gönüllüler arasına yazılmış ve Balkan savaşına katılmıştı. Savaştan, dokuz kur­ şun yarası ile çıkmıştı Zıya Şakır! Bursa'ya geldi, o günlerin kargaşalığı içinde, bacaklarındaki beş kurşun çıkarılmadan taburcu edilmişti ve yaralan da öylece kaldı. Cesur bir insandı Ziya Şakir; daha sonra da bu kurşunlan çıkartmamış ve o savaşın hatırası ola­ rak vücudunda bırakmıştı.


180• İ S M E T B O Z D A Ğ

Gel zaman, git zaman Ziya Şakir yaşlandı. Bacaklarındaki kurşun yaraları kendisini rahatsız et­ meye başlamış, üstelik vücudunu da zehirliyormuş... Başvekil olduğum günlerde ( 1 9 3 8 ) beni ziya­ rete geldi ve bu kurşunların kendisini çok rahatsız ettiğini, doktorların, kanını da zehirlediğini söyle­ diklerini anlattı. "Niçin aldırmıyorsun?" dedim. Boynunu büktü, "ameliyat için param yok, biliyor­ sun, günlük yaşıyoruz" dedi. Düşündüm ki, bu insan, bir vatanseverlik ör­ neği vererek Balkan Harbi'ne gönüllü katılmıştır; dokuz yara almıştır; hayatını zor kurtarmıştır!. Şim­ di o savaşta aldığı yaraların içindeki kurşunlar, ken­ disini rahatsız etmekte ve işini yapmayı güçleştir­ mektedir. Yarasını tedavi etmek ve kurşunlarını al­ mak, devletin görevidir. O gün yapılmamışsa, bu­ gün yapılır, bu görev devletindir. Kendisine: "Meraklanma, Ben sana para bulurum." de­ dim. Emir verdim, örtülü ödenekten Ziya Şakir'e ha­ tırımda kaldığına göre 3-4 yüz lira kadar yardımda bulundum. Ziya Şakir, bu para ile ameliyat oldu ve kurşunlardan kurtuldu. Gel zaman, git zaman, aradan yıllar ve yıllar geçti... Ziya Şakir öldü, ben Cumhurbaşkanı ol­ dum, 27 Mayıs olayı patladı ve beni Yassıada'ya gö­ türdüler. Bir gün, "soruşturmadan istediklerini" söyle­ diler, giyinip gittim.


181 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Masanın başında yüzünü tanıdığım ve fakat adını hatırlamadığım bir Maliye Müfettişi vardı. Onların lokallerine arasıra gittiğim ve kendileriyle sohbet ettiğim sırada, en çok benimle ilgilenen ve gözüme girmeye çalışan bir adamdı. Karşısında durdum, oturmak için yer göstermediğini görünce, bir sandalyeye oturdum. Bana: - Yazar Ziya Şakir'i tanır mısınız? dedi. - Evet, dedim. - Kendinizi methettirmek için bu yazara, Baş­ vekilken örtülü ödenekten para vermişsiniz, dedi olayı anlatın. Şaştım, kaldım! Düşmanlık, kin hâline dönüşünce, ne rezil mertebelere erebiliyordu... Olayı olduğu gibi anlattım, ifadem yazıldı, imzaladım. Sonra müfettiş beye döndüm: - Bir şey sorabilir miyim?.. dedim. - Sor, dedi. - Görüyorum ki, dedim. Benim bütün devlet hayatımı didik didik etmişsiniz. 22 yıl önce bir Türk yazarının sağlığını kurtarmak için yaptığım bir devlet hizmetinin hesabını benden soruyorsu­ nuz. Şikâyetçi değil, hatta memnunum. Fakat ör­ tülü ödenek hesabında paranın niçin verildiği ya­ zılmaz, sadece ödenen miktar belirtilir ve kimin emriyle verildiği kaydedilir, siz, bu parayı Ziya Şa-


182 • İ S M E T B O Z D A Ğ

kir'e, kendimi methettirmek için verdiğimi nere­ den çıkardınız? Benim yerimde siz olsaydınız, bu hizmeti yapmaz mıydınız ve yaptığınız zaman, 22 yıl sonra size, bana sorduğunuz suali sorsalar, aca­ ba ne düşünürdünüz?.. Yüzünün karıştığını farkettim ama, mahcup olduğuna dair bir işaret görmedim.


25.7.1978

Bayar'ın

balkonda,

vişnesuyu

Çıftehavuzlar'daki içerek yapılan (Yılın

evi, sohbet

en sıcak günü)

Şaştığım Şeyler - II assıadada'ydım, kıştı, sorgudan istendiği­ mi haber verdiler. Hazırlandım, pardesümü ve şapkamı da giyerek muhafızların önünde yürümeye başladım. Sorgular, yukarıda bir salonda yapılıyor­ du. Uzun zaman, odadan çıkmadığım için yürürken yoruluyordum. Belki bu idmansızlığın üstüne, yu­ karıda hangi münasebetsiz soru ile karşı karşıya ge­ leceğimin düşüncesi de tesir ediyordu. Salonun kapısına gelince, muhafızlar durdu­ lar, ben şapkamı, pardesümü asacak bir portmanto göremediğim için, kapının önündeki sandalyenin üstüne bıraktım ve odaya girdim. Masanın başına bir Hâkim Yüzbaşı vardı. Ze­ ki görünüşlü bir yüzü vardı, saygılı davrandı ve ba­ na karşısında yer gösterdi. Oturdum.


184 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Masanın solunda küçük bir daktilo masası vardı ve genç bir hanım zaptı tutmak için bekliyor­ du. Yüzbaşı, insanca ilgi gösterdi, hatırımı sordu, bulunduğum yerde üşüyüp üşümediğimi öğrenmek istedi, uygun karşılıklar verdim. Sıra soruşturmaya geldi. Yüzbaşı, elinde bir kâğıdı tutarak konuşmaya başladı: - Siz, Cumhurbaşkanı olduğunuz sırada, El­ malılı Hamdi Efendi, sizin aleyhinizde bulunmuş! Siz, kendisim Çankaya'ya davet etmişsiniz ve bir çay ikram etmişsiniz. Fakat ikram ettiğiniz çayın içine öyle bir madde koydurmuşsunuz ki, bu mad­ de, insanı ağır ağır zehirleyerek öldürürmüş! Netekim Elmalılı Hamdi Efendi de bu yüzden ölmüş... Ne dersiniz?.. - Allah, derim!.. dedim. Elmalılı Hamdi Efen­ diyi, gıyaben tanırdım. Muhterem bir din adamı idi. Değerli bir Kur'an tercümesi ve tefsiri yaptığını bilirdim. Fakat ne konuşmuştuk, ne de benim Cumhurbaşkanı olduğum günlerde Çankaya'ya adı­ mını atmıştı. Durumu anlattım. Suçlamanın bu mertebesi karşısında donup kalmıştım. Bu suçlama değil, insanlığı aşan bir iftira idi. Fakat kendi içim­ den yine de şükrettim: Bunca kin ve düşmanlık içinde yaşayan bu insanların, ya bir de muhayyile­ leri olsa da, iftirayı yakıştırabilseler, nelerle karşıla­ şacaktım!


185 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

Hâkim yüzbaşıya: - Bir şey sorabilir miyim?.. dedim. - Buyurun, sorabilirsiniz?.. diye karşılık ver­ di. - Bu olaya siz inandınız da mı bunu bana so­ ruyorsunuz, yoksa inanmadın mı?. Güldü: - Hayır, inanmadım, dedi. Fakat bir ihbardır, dosyayı sonuçlandırmamız gereklidir, usulen sor­ dum. - Teşekkür ederim, dedim. Zabıt yazdırıldı, imzaladım. Konuşmaya başladık. Bu genç asker, hukukçu, benim Çankaya'daki bütün evrakımı incelemiş ve tek, tek gözden ge­ çirmiş. Bana bunları anlattıktan sonra dedi ki: - Orada gördüm, bir eser hazırlıyormuşsunuz, vesikalar toplamışsınız, vesikaların üzerinde paraflarınız, notlarınız var. Kanaatimce çok değerli­ dir. Bu eseri, sizden başkası yazamaz. Bana bir yazı­ lı müracaatınız olursa, bu vesikaları buraya getirme­ ye ve sizin, eserinizi burada tamamlamanıza yardım etmeye çalışırım. Beni asmaya niyetleri olduğunu, yüzbaşı da biliyordu. Nasılsa ölecek, eser yazılamayacak, barı burada hem oyalanır, hem de eser ortaya çıkar diye düşündüğü belli idi. İyi niyetle konuştuğuna inan­ dığım için cevap verdim:


186 • İ S M E T B O Z D A Ğ

- Görüyorsunuz, dedim, bana burada neler sorulmakta... Bu sorgudan sonra hücreme dönüp sağlam fikirle kitap yazabilir miyim? Önüne baktı. Daktilo hanım, dinlediklerinin etkisi ile yü­ züme, merhamet ve hayranlık karışımı bir duygu içinde bakıyordu. Ne de olsa kadınlar daha insancıldırlar. Bu sı­ rada Yüzbaşı davrandı, çay söyledi ve benden Ata­ türk'e ait bir hatıra anlatmamı rica etti. Halet-i ruhiyem, hiç elverişli olmamasına rağmen, bu iki iyi ni­ yetli ve Atatürkçü genci kırmadım ve bir iki hatıra­ mı anlattım. Şimdi, ne anlattığımı maalesef hatırla­ mıyorum, fakat o kadar yüreklerini açarak dinle­ mişlerdi ki, ben de ferahladım. Kendilerinden müsade istediğim zaman, ikisi birden ayağa kalktı, beni kapıya kadar geçirdiler ve yüzbaşı, girerken sandalyenin üstüne bıraktığım pardesümü ve şapkamı aldı, pardesümü giymem için tuttu ve şapkamı saygı ile eğilerek bana uzattı: - Teşekkür ederiz, efendim. - Ben teşekkür ederim, dedim ve yürüdüm. Nerede ise, gözlerim buğulanacaktı. "Demek Hâkimin böylesi de bulunuyor, memleket için ümittir", diye düşündüm. Ertesi gün, Yassıada Komutanı Tarık Güryay hücreme geldi. Kendisinde yadırganmayan sesile: - Dün seni sorguda yine terletmişler... dedi, cevap vermedim.


7.12.1977

Çiftehavuzlar

Ölümle Göz Göze ayatımda bir çok defalar ölümle göz göze geldim. Hatırıma gelen bir kaçını anlata­ yım. Demirci Efe'yle Ege'de, Yunan ordusu ile bir çatışmadan yeni çıkmıştık. Bu Demirci ile son be­ raber savaşımızdır. Düşman kuvvetleri çoktu, yük­ sek ateş gücü karşısında dayanamadık, bozulduk. Efe'den ayrılmaya karar verdim. Demirci'ye veda ettim, çevresindekilere Allahaısmarladık de­ dim ve yürüdüm. Benim atım yoktu. Bana arkadaşlık eden Jan­ darma Teğmeninin atına birlikte biniyorduk. Bak­ tım, Teğmen atı çeşmede suluyor, ben yürümeye başladım. O nasılsa yolda bana yetişecek ve ben de ata binecektim!..


188 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Bir müddet yürüdüm ki, kulağımın dibinden bir kurşun vızıldadı ve çok yakınımda bir tüfeğin pat­ ladığını duydum!.. Döndüm, Efe'nin kızanlarından biri idi, kaş­ larının altından beni süzüyordu. Hiçbir şey olmamış gibi yoluma devam et­ tim... Az sonra Teğmen bana yetişti, ata bindim. Hikâyenin gerisini Teğmen'den dinledim: Ben yürüyünce, kızanlardan biri, "Bu adam ne­ yin nesi; hocayım diyor, elinde tesbih geziniyor ama, belki de casustur!" demiş ve Teğmenin müdahalesine vakit kalmadan tüfeği doğrultup arkamdan ateş etmiş! Teğmen müdahele ettiği için, ateşi kesmiş.... O gün ölüm, kulağımın dibinden sıyırıp geçmişti. Ben aylarca bu insanların arasında yaşamış­ tım. Bu zeybekler için bir adamın hayatı, bir tavuğunkinden daha ucuzdu. Bir gün Demirci Efe'ye bunu söylediğim za­ man, güldü: "Tavuğun yumurtası var, boğazladın mı yu­ murtadan olursun, insanın nesi var ki..." diye karşı­ lık verdi. Bu kadar çabuk kuşkulanan, bu kadar kısa düşünen insanların arasında aylarca yaşamak ve sağ salım çıkmak, Allah'ın bir hikmeti olmalı... İkinci ölümle yüzyüze gelişim, Milis kuvvet­ leri Manisa Cephesi Kumandanlığını bırakıp İstan-


189 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

bul Meclisi'ne gideceğim sıralarda başımdan geçti. Manisa'dan Akhisar'a, oradan da Bandırma'ya geç­ miştim. Yanımda İttihatçı arkadaşlarımın tavsiye et­ tiği Ahmet Ağa adında bir arkadaşım vardı. Bu Ah­ met Ağa, Teşkilat-ı Mahsusa'da çalışmış, gözü pek, terbiyeli ve sadık bir insandı. Arkadaşlarım da beni muhafaza etsin diye onu yanımda bulundurmamı istemişlerdi, Bandırma'ya geldik. O sıralar, bu çevrede Anzavur kuvvetleri var­ dı. Edremit kaymakamı iken, sonradan Bandırma civarında Kuvayı Milliye çekirdeğini kurmuş bir genç, yanımdaki Ahmet Ağa'nın akrabası olduğu için bizi karşıladı. O zamanki adı Kirmastı olan Mustafa Kemal Paşa'ya gideceğimizi, oradan da Bur­ sa'ya geçeceğimizi öğrenince; - Buraları çok karışık, Anzavur'un adamları ile dolu. Bizi görürlerse, hayırlı olmaz. Onun için ben sizin yanınıza bir muhafız müfrezesi vereyim, Mustafa Kemal Paşa'ya kadar selametle gidin, dedi ve kendi kuvvetlerinden dokuz kişiyi bize kattı. Bir araba ile gidiyorduk. Muhafızların üçü önde, üçü arkada gidiyorlar, üçü de yanımızda do­ laşıyorlardı. Biz de silahlarımızı kucağımızda tutu­ yorduk. Yolda hiçbir olağanüstü olayla karşılaşma­ dan Mustafa Kemal Paşa'nın yakınlarına gelince, böyle muhafızlarla kasabaya girmemek için, arabayı durdurdum ve muhafızlara teşekkür ederek biraz da para verdim. O zamanlar böyle yardımlarda ve-


190 • İ S M E T

BOZDAĞ

rilen paraya "arpalık" derlerdi. "Atlarınıza biraz ar­ pa alırsınız" diye verilirdi bu para... Yeri gelmişken söyleyelim: Ben Manisa cep­ hesi kumandanı idim ve bir aylığım vardı ama, hiçbir zaman, ne Demirci'nin yanında iken, ne cep­ he kumandanı olarak, bir kuruş bile kabul ettim. Bu mücadelede profesyonel olmak istemiyordum. Pa­ ram yoktu ama, paraya da ihtiyacım yoktu. Sigarayı bırakmıştım. "Galip Hoca" olarak içki içmem tabii düşünülemezdi; yemeğe gelince, nerde olursa onu buluyor ve bulduğumuzla yetiniyorduk. Bu sebep­ ten hiç param yoktu. Akhisar'da İttihatçı ve benim gibi kuva-yı milliyeci bir arkadaşımdan 2 0 0 lira ödünç almıştım. Benimle gelen atlılara bu 2 0 0 lira­ nın 20 lirasını vermiştim. Birbirimize veda ettik, onlar Bandırma'ya döndüler, biz Mustafa Kemal Paşa'ya doğru yolu­ muza devam ediyoruz. Ahmet Ağa, elindeki silahla yolun ilersini gözlüyor, ben de yolun gerisini gözlüyordum. Muhafızlar da ilerideki dönemeçte nerede ise kaybolacaklardı. Birdenbire, muhafızlardan birinin atını çevir­ diğini ve silahını

arabaya doğrulttuğunu gördüm,

elverdiğince hedefi küçültmek için sindim; Ahmet Ağa'yı da ikaz ettim. Bir kaç kurşun çevremizden gelip geçti. Bereket; arkası gelmediği için, dönemeç­ te kayboldular.


191 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

Meğer Bandırma'dan muhafız olarak yanımı­ za aldığımız bu dokuz kişi, bizden ayrıldıktan son­ ra Anzavur'un kuvvetlerine katılmış... Beni de yakalayıp Anzavur'a teslim edebilir­ lerdi, ya da attıkları kurşunla ölebilirdim; fakat yine sağ salim kurtuldum. Buna da Allah'ın inayeti de­ mekten başka bir şey aklıma gelmiyor.


ir gün, konuşurken Sayın Bayar'a: "Hiç otomobil kazası geçirdiniz mi?" dedim. Garip bir şey sormuşum gibi yüzüme baktı; sonra durdu, gözü ile geçmişi araştırıyormuş gibi yere bakarak uzun bir süre düşündü ve sonun­ da başını salladı: - Hayır, hatırlayabileceğim kadar, ciddi bir ka­ za geçilmedim!.. Verdiği bu cevap kendisim de şaşırtmış gibi bir hayli güldükten sonra: "Bunu sormak, nereden aklına geldi? dedi. Ben bile seksen şu kadar yaşım­ da hiç kaza geçirmemiş olduğumu bilmiyordum!" Uzun uzun gülüştük, konu kapandı... Sayın Bayar, aslında hiçbir şeyi yarım bırak­ maz ve hiçbir sorunun neden sorulduğunu düşü­ nüp bulmadan rahat etmez. Nitekim ertesi buluş­ mamızda bana sordu: - Sen, "Hiç otomobil kazası geçirdin mi?" derken, "Siz hiç ölümle yüzyüze geldiniz mi?" ma­ nasına mı sormuştun sorunu?..


193 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Ben aslında soruyu da cevabını da unutmuş­ tum. Hele sorunun hiçbir özel maksadı yoktu! Öy­ le aklıma esmişti, öylece sormuştum. Cevap ver­ dim: - Hayır, hiçbir kasdım yoktu. Herkesin kü­ çük büyük geçirdiği yolculuk kazaları olur; siz, çok gezen bir Devlet adamısınız... Acaba kaç tehlike at­ lattınız, diye merak etmiştim, hepsi bu... - Anladım, dedi, ben de az çok öyle sezinlemiştim. Sonra anlatmaya başladı: - Biliyor musunuz, ben ölümü kendime dert etmemişimdir. Ölüm olduğu zaman, ben olmayaca­ ğım; ben olduğum zaman da ölüm olmayacak!.. Ondan niye korkayım, onu niye düşüneyim! Fakat gariptir, hayatımda pek uğraşmadığım ölüm fikrini ilk duyduğum an, şimdi benden 60-65 yıl öncesi bir geceydi. Size isterseniz bunu anlatayım! Ve anlattı: Çok gençtim. Bursa'da bir berber dükkânın­ da bana, "İttihat ve Terakki Cemiyeti"ne girip gir­ meyeceğim soruldu; "evet" dedim ve bir gece ken­ dimi, bir tahta masanın önünde, gözlerim bağlı, bir elim tabanca, bir elim Türk bayrağı üzerine kon­ muş, yemin ederken buldum! Görmediğim bir adam: - Kendinizi darağacında bulabilirsiniz.. Bunu da göze alarak mı cemiyete girmek istiyorsunuz? di­ yordu.


194 • İ S M E T

BOZDAĞ

Ben de "evet" dedim! Dedim ama, iri bir ter damlasının belkemiğimden yuvarlandığını da fark ettim. Bu ter damla­ sının sıkıntıdan mı, korkudan mı olduğunu bugün bile kestiremiyorum. Bundan sonra, bir çok defa gerçek ölüm karşısında kaldım; her seferinde sükû­ netle karşıladığımı, hiç telaşa düşmediğimi hatırlı­ yorum. Şimdi size, Birinci Dünya Savaşı arifesinde karşılaştığım bir ölüm tehlikesini anlatayım: İttihat ve Terakkinin Bursa Katib-i Mesulü idim, beni İs­ tanbul'dan çağırdılar. Gittim. İzmir Katibi mesullüğüne tayinim düşünülü­ yormuş, kabul ettim. Yeni görevime hareket etmek için Bursa'ya dö­ nüyordum. Özel bir sebepten ötürü Haydarpaşa'dan Bileciğe geçmem ve buradan Bursa'ya ulaşmam gere­ kiyordu. Geceyarısından sonra Bilecik'e geldim. Bu­ rada, bankanın bir Rum müşterisi vardı. Onu bul­ dum ve bana bir araba sağlamasını istedim. Bu sırada bizim İttihatçı arkadaşlar gelişimi öğrenmişler, onlar­ la biraz hoşbeş ettikten sonra yaylı ile yola çıktım. Yaylıyı süren arabacı, ara sıra bana bakıyor, sonra kendi kendine bir şeyler mırıldanıyordu. Be­ nimle Bilecik'te konuşanları tanıdığından, benim de bir İttihatçı ve Jöntürk olduğumu anlamış olacak ki, bir süre sonra bana sordu:


195 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

- Con musun?.. Bu "Jöntürk" müsün, demekti. "Evet" dedim. Arabacı, bir kere daha yüzümü iyice süzdükten sonra konuştu: - Ben de 31 Mart'ta Hamdi Çavuş'un taburundaydım!. Selanik'ten con askerler geldi. (Hare­ ket Ordusu'nu anlatmak istiyordu) Bizi yakaladılar, Manastır'a götürüp yollarda taş kırdırdılar! Yanım­ da bir tırnak çakısı bile yoktu. Arabacının davranı­ şı 31 Mart isyancılarından olduğunu saklamaması, beni garip gözlerle süzmesi hayra alamet değildi. Bununla beraber, sağlam durmaktan başka silahım yoktu! Korktuğumu sanmaması için: "Eeee..." de­ dim, dönüp bir daha yüzüme baktı: - Ee'si, bu.. Baktım perişan olacağım; bir ge­ ce nöbetçiyi vurup kaçtım! Meğer ne güzel bir araba ve arabacı seçmi­ şim! Kılık kıyafetime, tek başına araba tuttuğuma bakıp, yanımda çok para olduğunu sanabilirdi! Karanlıkta pek de belli olmayan iri kesimin­ den, her çeşit işe koşulacak soydan biri olduğunu düşünüyordum! Bu sırada bir derbende, bir meskûn yere gel­ dik. Arabayı durdurdu; yere atladı, karanlığa doğru bir kaç adım atıp seslendi: - Ahmet Çavuş!.. Ahmet Çavuş!.. Karanlıktan bir ses karşılık verdi; konuşu-


196 • İ S M E T B O Z D A Ğ

yorlardı ve konuştuklarını ben rahatça duyuyor­ dum. Benim arabacı bir aralık, "Ahmet Çavuş" de­ diğine: - Benim arabada bir Con var; istersen git de bir bak!. - Con mu?.. Deme!. - Bilecik'ten aldım, Bursa'ya gidecekmiş!.. Ses kesildi. Ayak sesleri duydum. Sonra elin­ de bir fenerle bir adam, yaylının kapısına yanaştı: - Selamünaleyküm! - Aleykümselam! Göz göze geldik. Bir kaç saniye birbirimizi süzdükten sonra adam, arabanın içine uzattığı fene­ ri çekti: - Yolunuz uzun! Allah hayırlı yolculuk ver­ sin!.. Feneri tekrar arabanın içine uzattı. Fenerin aydınlığında dişleri parlıyordu; iştahlı bir kurdun, hırslı dişleri... Derime, ha deydi, ha değecek!.. Bir­ den, yine Banka müşterilerimiz arasında adına sık­ ça rastladığım "Hüseyin Ağa"yı hatırladım; belki onun adı, benim için bir şefaat olabilirdi: - Sen Hüseyin Ağa'nın dilinden düşürmediği, Ahmet Çavuş olmayasın?.. Adam hemen toparlandı, edepleşti: - Bizim ne ağzımıza! Ağamız, iyiliğinden de­ miştir!. Hüseyin Ağa'nın sigortası, beni rahatça Bur­ sa'ya ulaştırdı...


197 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

"İttihatçı" olarak İzmir'de tutuklanmam için, İstanbul Hükümeti "tebliğ" çıkarmıştı; yakalasalar, İstanbul'a götürecekler, "Bekirağa" bölüğünde yar­ gılayacaklar, belki de asacaklardı. Bunu, "Ölümle yüz yüze gelmek" saymıyorum!..

* Dürri Efendi'nin fetvasıyla İstanbul Hüküme­ ti; başta Atatürk olmak üzere hepimizi -yargılama­ dan- idama mahkum etmişti; bunu da "ölümle yüzyüze gelmek" saymıyorum. Doğu ülkelerinde politikacının kaderi budur: Onun istikbalinde, iktidar sandalyası ile, darağacı, birbirinin içinde, sarmaş dolaş görünür... Ben bun­ lara alışmış bir insanım!.. Fakat daha Yassıada duruşmaları başlama­ dan, -hem de ceza hukukunu tahrip etmek pahası­ na- "Makabline şamil" bir kanun çıkarılması ve be­ nim asılmamı temin etmek için -ölüm cezası açısın­ dan- bütün dünya hukukuna yerleşmiş yaş sınırının Millî Birlik Komitesi'nce kaldırılması, "Ölümle yüzyüze gelmek" ten de, bin beter şeydi! Bu kanunu çıkaran Komitacılar, tıpkı elinde bıçakla tavuk kümesine giden biri gibi, benim ü s tüme geliyor ve çıkardığı yasa ile, boğazlanmaya ha­ zır olmamı haber veriyordu! Fakat sizi temin ederim; bu kanun karşısında kılım bile kapırdamış değildi!


198 • İ S M E T

BOZDAĞ

İnsan bir kere doğar, bir kere ölür!.. Mesele, ne doğmakta, ne de ölmektedir. Mesele, doğumla ölüm arasındaki "hayat" de­ diğimiz mesafeyi iyi değerlendirmekte, onu, beyhu­ de harcmamaktadır! Beni öldürebilirler ama, hayatımı hiç kimse ortadan kaldıramaz! Eğer bir insan, hayatıyla "kalmayı" hak etmiş­ se, öldürülebilir, öldürenler de bir gün ölebilirler ama, o kişi, toplumun hafızasında ve hayatında ya­ şamaya devam eder! Beni mahkemeye bile çıkarmadan "asmaya" karar veren ve "yasa" çıkaranlar, belki benim haya­ tımı ters yüz etmeyi başaracaklar; fakat "yok etme­ ye" muvaffak olamayacaklardır! Öyleyse insan, ölümden niye korksun! Asıl korkacak olanlar, meşruiyetin dışına düşmüş ve bu kararları almak zorunda kalmış olan kimselerdir! Çünkü onların işi, yaşarken de, öldük­ ten sonra da kötüdür!. Yahya Kemal: "Müşkül budur ki, ölmeden evvel ölür kişi! "diyor ya, işte bu yokoluş'u, bu bey­ hude yaşamışlığı anlatıyor, zannımca. İnsanın kor­ kacağı, budur! Yassıada'da bizim için yemekhane diye kulla­ nılan bir salon vardı. Bütün mahpusları içine alama­ dığı için, bir kaç vardiyada yemek yerdik. İnsana iti­ na etmeyenlerin, yemeklere, yemek servisine, masa­ lara, kaşıklara itina edecekleri beklenmez.


199

•BİLİNMEYEN

ATATÜRK

Fakat bir gün yemeğe indiğim zaman, salo­ nun, bütün masaları beyaz örtülerle kaplanmış, porselen tabaklar çıkarılmış, yeni çatal kaşıklar konulmuş buldum. Bütün ışıklar yanıyordu. Ayrıca salonun çeşitli yerlerine yerleştirilmiş reflektörler, insana, İstanbul'un iyi bir lokantasına girilmiş inti­ baını veriyordu. Doğrusunu söyleyeyim; memnun oldum. Az sonra hemen fark ettim ki, benim biraz ilerimde bir sinema kamerası bana çevrilmiş duru­ yor; ve reflektörler, bulunduğum yeri aydınlatmak için bende birleşiyorlardı. Anladım ki filmimizi çekecekler ve sonra in­ sanlara, bize ne kadar iyi baktıklarını, bize seviyeli bir hayat yaşattıklarını anlatmış olacaklar. Bu, ken­ dilerinin bileceği bir iştir, ilgilenmedim! Fakat, bu şidetli ışıkların altında yemek yemekten de hoşlan­ madığımı saklayacak değilim. Kamera, çalışmaya başladı; sesini duyuyor­ dum. Her ne olduysa, rejisör gibi davranan kişi "stop" dedi, kamera durdu, ışıklar karardı. Ben ye­ meğe devam ediyordum. Derken yanıma rütbesini fark edemediğim bir yetkili yaklaştı ve bana yüksek sesle: - Görmüyor musun, "stop" dediler! Hâlâ tıkınıyorsun! Bekle de ışıklar yanınca yemeğini ye! Bu garip müdaheleyi duymamış gibi davran­ dım ve yemeğe devam ettim. Bu sefer daha şiddetli


200 • İ S M E T

BOZDAĞ

bir müdahele ile karşılaştım. Çarem yoktu; ya orda yaka yakaya gelecek, ya da dediklerini yapacaktım. Gözlerimi kapadım ve elimdeki çatalı bıraktım! Bu, ışıkların yanması, ışıkların sönmesi, ye­ meğe başlamam, yemeği bırakmam sürdü gitti. Kaç kere tekrarlandığını hatırlamıyorum; fakat odama çıktığım zaman, yüzümü yastığa gömdüm. Burada Bayar, boğazında bir şey varmış da yutamıyormuş gibi, duraksadı; umutsuz gözlerle yüzüme baktı ve söylemek istemediği kelimeyi ağ­ zından güçlükle çıkardı: - ... Ve ağladım!.. Bu, dramatik sahnenin etkisiyle yaşaran göz­ lerimi göstermemek için, başka taraflara bakmaya çalışıyordum ama, eminim ki fark etti -ve hiç farketmemiş gibi davranarak- bir süre sonra konuşma­ sını sürdürdü: - İsmet Bey; insan, bir gözünü kaybederse, öteki gözü ile görür. Bir ayağını kaybederse, topal yaşar... Ama insanın HAYSİYETİ TEK'tir; onu kay­ betti mi bir daha bulamaz! Yedeği yoktur çünkü!.. Yassıada'da beni figüran gibi kullananlar, bende TEK olan şeyi, haysiyetimi elimden alıyorlardı!.. Ben, hayatımda her şeyi, o almak istedikleri şeyi, yani haysiyetimi korumak için yaptım. Şimdi onu benden almak istiyorlardı. Ben haysiyetsiz ya­ şayamam!..


201 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

İşte o zaman, samimiyetle ölmeyi düşündüm! Size bir şey daha söyleyeyim: ÖLMEK benim için acı bir düşünce değildi. Tersine, böyle bir karar aldığım için, inanınız, seviniyordum! Nasıl kendimi asacağımı tasarladığım zaman, içim içime sığmıyor­ du, inanın!. Sayın Bayar'ı, bütün insanların yalnız kaldık­ ları bir yerde, dışarıdaki nöbetçiye sezdirmeden, nasıl belkemerini boğazına dolayıp, ucunu bir çivi­ ye taktığını; nasıl, ayaklarını kısarak boğulmasına yardım ettiğini; sonra nöbetçinin fark edip kendisi­ ni nasıl kurtardıklarını; hayır, Sayın Bayar'ı bunları anlatması için zorlamadım!. Çünkü -en azındanbende dinleyecek takat yoktu! Bayar, konuşmasını sürdürdü: 1 9 0 8 İnkilabı olunca, Bursa'da yer yerinden oynadı. Daha önceki dönemde söz sahibi olan kim­ selerin çoğu, itibardan düştü; Yenişehir'de Hafiye Fehim Paşa halk tarafından linç edildi. Vali güç du­ rumda kaldı, Belediye Meclisi hayecanlı ve hararet­ li toplantılar yaparak hürriyet devrine uygun bazı tedbirler aldı; hatta müftünün bile mahalli gazeteye beyanatta bulunarak "İslam dininin Hürriyet dini" olduğunu ve bütün Müslümanların bu devri "izharı şadumani" ile karşılamalarını tavsiye ettiğini hatır­ lıyorum. Daha Hareket Ordusunun İstanbul'a yak­ laşmakta olduğunu haber aldığımız günden başla-


202 • İ S M E T B O Z D A Ğ

yarak,

rejimin,

Bursa'da

görmediği bazı kimseler,

oturmalarını münasip valizlerini

toplamaya

başlamışlardı. Bursa'da "Mektupçu" olarak vazife veren Süleyman Nazif ile bizim rehberimiz olan (İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Başkanlarına "Rehber" denirdi) Bursa Maiyet memuru Hamza, bunların başında geliyordu. Nitekim Vilayete ge­ len bir telgraf ile yeni Padişahın seçildiği bildirilin­ ce, hemen yola çıktılar ve istanbula gittiler. Rehberimiz Bursa'dan ayrılacağı için, yerine bir Rehber seçilmesi gerekiyordu. Hamza Efendi, yerine benim geçmemi uygun görüyordu ama, ar­ kadaşlar arasında seçim yapılması lazımdı. Ben is­ tekli değildim ve adaylığımı koymamıştım! Beni Hamza efendi ile, Hacı Rüstem kendilerinin adayı olarak gösterdiler. Rehberliğin asıl heveslisi Hacı Hasan'dı... Ha­ cı denilmesinin sebebi, hicaza gidip Hacı olmasın­ dan ötürü değil; babasının, adını "Hacı" koymasın­ dan ötürü idi! Ağzı bozuk, eli bıçağına yakın biri idi. Çevresini bu vasıflarıyla ürkütmüştü, diyebili­ rim. Öğleden sonra Mudanya'dan İstanbul'a va­ pur vardı, bu yüzden sabah toplanıp seçimi yapma­ yı kararlaştırmıştık; çünkü Hamza Bey İstanbul'a gi­ decekti. O gece, geç vakte kadar cemiyette kaldım ve bazı hazırlıklarda bulundum.


203 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

O zamanki tabirle, yatsıdan epey sonra soka­ ğa çıktığım zaman, her taraf zifiri karanlıktı. Tek tük yanan sokak lambalarının bir bölümünde gaz bittiği için, ya sönmüş, ya can çekişiyordu. Evimizin bulunduğu Reyhan Mahallesi'ne geçmek için, Tuzpazarı Boğazı'na girdiğim zaman, karanlığın içinden uzanan bir elin yakama yapışmasıyla çekmesi bir oldu; gözümün önünde bir Bursa kaması dehşet verici ışıltılarla prlıyordu! Bıçağını hemen saplamadığına göre, bana söyleyecek bir şeyi olduğu anlaşılıyordu; yakamı kurtarmak için hiçbir mukavemette bulunmadım. Sadece: - Ne istiyorsun?.. dedim. Cevap vermeden önce beni tek eliyle bir sıkı silkeledi ve böylece gücünü gösterdikten sonra: - Rehberliği!.. dedi. O zaman benim yakama yapışıp karanlığa çekenin kim olduğunu anladım: Bu, Hacı Hasan'dı!. Silkinip yakamı elinden kurtardım, ya da o bıraktı: - Bu işin yeri burası mı, Hacı Hasan Efendi.. - Burası!. Bana bir kurusıkı görünüp Rehberliğe geç­ mek ve sonra Bursa'da aklına eseni yapmak niyetin­ de olduğunu anlamakta gecikmedim. Karşımdaki adam, "eli bıçağında" bir adamdı; kafasının fazla iş­ lediği de söylenemez. Adam vurmayı, yiğitliğin şar­ tı sayan budalalardandır. Fakat ben de gençtim!


204 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Gençlik, hayatın başka türlüsü! Gözüpek, korkusuz, hatta hesapsız kitapsız! - Bana bak, Hacı Hasan Efendi; dedim, ben Rehberliğe namzet değilim! Söz veriyorum, yarın oyumu da sana vereceğim! Fakat şunu da iyi bil ki, yine yarın sabah ilk yapacağım iş, kara tahtaya ken­ di adımı yazıp "Rehber namzedi" olmaktır!.. Hacı Hasan, herşeyi bekliyormuş ama, bu sözleri beklemiyormuş!.. Şaşırdı... Diyecek bir şey bulamadı.. Bıçağını ağır ağır kınına koyarken, sö­ nük bir sesle konuşmaya çalıştı: - Mahmut Celal Efendi Kardeşim; bak sen be­ nim yarım yaştasın!.. Bülbülün çektiği dili belasıdır; boş bulunup eşe-dosta Rehber olacağımı söylemiş bulundum. Sen Bursa'yı bilmez misin?.. Adamı tefe koyup çalarlar! Beni Rehber seçtir de bütün işleri yi­ ne sen yap, ben senin her istediğini yerine getire­ yim!.. Oldu mu?.. - Olmadı Hacı Hasan Efendi, olmadı.. Olma­ yacak da!. Tuzpazarı karanlığına yürüyüverdim!.. Öylece kalakaldı.. Ertesi sabah, dediğimi yaptım ve oyumu da Hacı Hasan'a verdim. Sekiz oyun ancak ikisini al­ mıştı; biri benim, biri kendisinin!.. Size şimdi bir şey söyleyeyim: Bu Hacı Ha­ san; İzmir İttihat ve Terakki Katib-i mesullüğüne ta­ yin edildiğim zaman, beraberimde götürdüğüm üç Bursalıdan biri ve en güvendiğim kişi oldu!


205 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Ben, Demirci Efeye katıldıktan sonra, o da bir yolunu bulup zeybekler arasına girdi ve Hacı Şükrü'nün sağ kolu hâline geldi. Salihli baskınında şehit oldu: Allah rahmet eylesin! Ege'de Yunan ordusu ağır, fakat temkinli iler­ liyordu. Sürekli olarak asker ve mühimmat bakı­ mından "ikmal" aldığından, sadece güçlenmekle, yayılmakla kalmıyor, yerli Rumlarla da takviye gör­ düğü için, tehlikeli olmaya başlıyordu. Bu kuvveti, Demirci'nin zeybekleri artık durduramazdı. Nite­ kim son denemede başarısız kalmış, biraz tetik dav­ ranmasak, çok kayıp vermiş olacaktık. Demirci'nin kurmaylarıyla "Salihli Baskını" sonuçlarını tartışmıştık. Hemen herkes, derme çat­ ma kuvvetlerle, düzenli ordu karşısında uzun süre­ cek bir başarı kazanılamayacağı noktasında birleş­ tik; fakat sıra "çare"ye gelince, her biri bir başka ha­ va çalıyordu. Fikirleri, "çare" noktasında birleştirmeye çok çalıştım; yazık ki olamadı. Cephenin karşısında, cepheden; düzenli askerin karşısında düzenli asker­ den başka çare yoktu. Vurkaç oyunları, belki işgal kuvvetlerinin ilerlemesini geciktirir ama, önleye­ mezdi. Ben, elimizdeki bir kaç yüz kişi ile cephe tu­ tulmasından yanaydım. İşte bu yüzdendir ki, De­ mirci Efe'den ayrıldıktan sonra, Balıkesir Kongresi'ne katılmadığım hâlde, gıyabımda "Akhisar Cep­ hesi Komutanlığı"na Kongrece tayin edilmiştim!


206 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Tartışmalar, zeybekler tarafından da heye­ canla izleniyor, Demirci'ye hizmet edenlerin, girip çıkma sırasında duydukları küçük bir sözden mana çıkarıyorlar, tefsirler yapıyorlardı. Bu sebeple, be­ nim Demirci'nin fikirlerine aykırı konuştuğum da dışarıya sızmış olmalı ki, biraz sonra anlatacağım olay gerçekleşebilsin! Demirci Efe'nin: "Tamam ağalar, anlaşıldı" demesi üzerine, ortalık dağıldı. Ben de Efe'ye veda ettim. Çünkü bir gün önce, daha fazla yanında ka­ lamayacağımı, çocukları yoklamak için Bursa'ya git­ mek zorunda olduğumu, belki oradan da bir Anka­ ra'ya kadar uzanıp, oralarda olup biteni yakından görmeye çalışacağımı söyleyerek iznini istemiştim. Efe, bu ayrılışa biraz burulmuştu ama, kendisine mahsus tavırlarla tabii karşılamış göründü. "Ne za­ man gelsen, yerin burası" diyerek başının üstünü gösteriyordu. Onun için toplantı dağılınca Efe'ye veda etmek uzun sürmemişti. Genellikle Cer hocalarının yaptığı gibi, çanta falan taşımıyordum. Atım da yoktu. Jandarma mü­ lâzımının (Teğmen) bir atı vardı; ona, birlikte bini­ yorduk... Efe'den ayrılıp avluya çıktığım zaman, bak­ tım, Mülazım atını suluyordu. Kendisine elimle yü­ rüdüğümü işaret ederek yola düştüm. Nasılsa ar­ kamdan atla yetişecek ben de terkiye yerleşecektim. Dalgın ve ağır gidiyor, bundan sonra yapa-


207 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

caklarımı zihnimden geçiriyordum. Bu sırada ge­ rimde bir tüfek patladı ve bir kurşun havada ıslık çalarak yanıbaşımdan geçti. Önemsemedim. Çün­ kü Zeybekler, birbirileri ile silah şakası yaparlar, laf olsun diye kurşun yakarlardı... Fakat ikinci si­ lah sesiyle birlikte bir kurşun nerdeyse sarığımı sıyırtıp geçince, dönüp baktım ve bakmam ile do­ nup kalmam bir oldu: Jandarma arkadaşım, bir zeybeğin üstüne atılmış, elindeki silahı almak is­ tiyor, zeybek direniyor, arkadaşları da, kapışmayı önlemek için kavgayı durdurmaya çalışıyorlardı. Dönüp olay yerine yürümeye başladım. Sila­ hını kullanan zeybek, dağı, taşı dolaşan iri sesiyle: - Bu herif hoca-moca değil, Martaloz! Yemin sana Martaloz! Kulağımla duydum az önce Efe'ye diklendiğini. (Tutanların elinden sıyrılmak için bir iki silkindi) Vuramadık, (..) yazıklar olsun bize! Duyduklarıma inanamıyor, âdeta kulakları­ mın yanlış duyduğunu sanıyordum. Bu zeybeklerin çoğu böyle atak, böyle kısa-akıllı olurlardı ama, böylesine rastlamak oldukça güçtü ve üstelik bana denk düşmüştü. Mülâzım arkadaşım bana gelmememi işaret edince, geri döndüm ve yola koyuldum. Az sonra atla bana yetişti: - Geçmiş olsun, hem de büyük geçmiş olsun Celal Bey; seni casus sanmış budala... Kıyıcı bir herif de... Senin Demirci Efe ile tartıştığını görünce, onu-


208 • İ S M E T

BOZDAĞ

runa dokunmuş. "Bu nasıl bir hoca olmalı ki, Efe'nin akıllarını beğenmesin!.. Her hâl martalozdur" deyip çıkmış işin içinden... Ben senin yola düştüğünü gör­ düm. Hayvanı suladım, tam bineceğim; bir de bak­ tım ki bu zeybek, silahını doğrultmuş, senin gittiğin tarafta bir yere nişan alıyor. Köşeye dönünce silah patladı ve bir de baktım ki adam, düpedüz seni ni­ şanlamakta... Birinciyi değdiremediği için, ikinciyi gizlemeye koyuldu, atladım üstüne, dirseğine do­ kundum; silah da patladı... Eğer koluna vurmasam, bir yanın delinmişti Celal Bey!.. Gülüştük. Başka ne yapabilirdik ki... İzmir'den ümidi kesip, Yunanlılar karşı mu­ kavemetin daha gerilerden yapılması gerektiğine inandıktan sonra, düşünüyordum: İstanbul Hükümeti tarafından aranmaktayım. Ege çevresi beni tanır. Kaldı ki dağlara çıkmak, zey­ beklerin arasına karışmak gerekecek. Şehir kılığı ile buralara gitmek bile mümkün değil!. Gitmek müm­ kün olsa bile, o saat beni tanırlar, ele geçerdim... Çare; kıyafet değiştirmek, hüviyet değiştir­ mekti. Hüviyet değiştirmek kolay; nüfus kâğıtların­ da resim olmadığı için, istenildiği gibi bir nüfus kâ­ ğıdı bulunur ve benimsenirdi. Fakat kılık kıyafet değiştirmek daha mühimdi; çünkü iktisap ettiğiniz şahsiyetle, giydiğiniz kılığın birbirini tutması, tamamlaması gerekirdi. Olduğunuz gibi görünmiyorsanız, göründüğünüz gibi olmalıydınız.


209 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

Benim için iki kılık düşünülebilirdi: Birincisi "Kızan" kılığı... Dağlarda zeybeklerin arsında gezi­ neceğimize göre, Efelerin kızanları gibi giyinmek iyi olurdu ve kuşkulanmak kimsenin aklından geç­ mezdi... İkincisi, "Köy Hocası" kılığı... Her iki kılı­ ğa da bürünmeye elverişli bir yapım, bir kültürüm vardı. Ama doğrusu gözüm, kızanlıktaydı! Filintayı çaprazlama boynuna geçireceksin, altına atı çeke­ ceksin, git gidebildiğin yere... Filinta bulundu, bir elbise uyduruldu, her şey tamamlandı, lakin bu kılıkla sokağa çıkmanın mümkünü yok. Çünkü çorapla çakşır arasındaki dizkapağı, bende kağıt gibi bembeyaz... Gören, da­ ha ilk bakışta acemi çaylak olduğumu fark edecek!.. Toprak boyasıyla boyamaya kalktık, olmadı, güneş­ te yakmayı düşündük, bunun için aylar lazım; so­ nunda ister istemez hocalığa razı oldum! Hocalık için bir eksiğim yoktu. Namaz sure­ lerini bildiğim gibi, bunun dışında da Kur'andan "Yasin" gibi uzunca, "Tekvir" gibi, "İnfitar" gibi, "İş­ tikak" gibi kısa sureleri ezberden biliyordum; Alla­ hın izni ile bu konuda müftülerle tartışabilirdim. Sonunda lata geldi, fes üstüne sarık sarıldı, mesler ayağa giyildi, ele tesbih alınıp bir de sakal koyuverilince, bana, İttihat ve Terakki Fırkası'nın İzmir Katib-i mesulü Mahmut Celal demek için bin şahit getirmek lazımdı...


210 • İ S M E T B O Z D A Ğ

İşte bu hazırlıklardan sonra, önce Gökçe Efe'nin, daha sonra da Demirci Efe'nin Hocası, mü­ şaviri oldum. Efe, bir şeye karar vermeden önce, ba­ na açıyor, fikrimi aldıktan sonra kendi bildiğini ya­ pıyordu. İşte size anlatacağım hadise, Demirci Efe'nin yanında çalıştığım günlere denk düşer.. Demirci Efe'nin karargâhına, Yunan kuvvetle­ rinin kuvvetli bir kol hâlinde Salihli'ye doğru sarktı­ ğı haberi geldi... Kızanlar gittiler, geldiler, haber topladılar ve sonunda bu düşman kuvvetinin avla­ nabileceğine gözümüz kesti. Efe, zeybeklerini topla­ dı, uygun yerlere pusuladı ve düşmanın gelmesini beklemeye başladık; göründüler... İhtiyatla ilerliyorlardı. Demirci Efe de iyice sokulmalarını bekliyordu. O kadar sokuldular ki, öncüler, nerdeyse aramıza girecekler... Ateş başladı. İlk hamlede öncü kuvvet yok edilmiş, tabur, neye uğradığını şaşırıp darmadağın olmuştu. Buna rağ­ men, ölümden yakasını kurtaranlar, gerilerde birik­ meye ve yeni bir düzen tutturmaya çalışıyordu. Az sonra, kurşun menzilinden uzaklaştıktan sonra niye yeni bir hamle yapmadıkları anlaşıldı; çünkü takvi­ ye alıyorlardı. Yeni kuvvetlerle güçlendikten sonra, bu sefer, bizi kuşatacak biçimde, sağdan soldan hü­ cuma geçtiler. Bizim kuvvetimiz sayılıydı ve arkadan yetişe­ cek güç de yoktu. Yapabileceğimiz iş, düşmana ve­ rebildiğimiz kadar zarar vermek, sonra da düzenli biçimde geri çekilmekti.


211 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

Demirci Efe, savaşın döndüğünü fark etmiş olacak ki, komutayı Hacı Şükrü'ye devretti. Hacı Şükrü, düşmana bir sıkı göründükten sonra usulca çekilmek niyetindeydi. Ben Hacı Şükrü'nün hemen yanıbaşında idim. Silah seslerinin bizim tarafta azaldığını, seyrekleştiğini fark eder gibi oldum. Sebebini öğren­ mek, durumu anlamak için, yamaçtan dolaşıp öteki mevzilerimizi görmek istedim. Bir de baktım ki, sol kanat mevzilerindeki zeybekler, süslü elbiseleriyle atlarına binmişler, içerlere çekiliyorlar. Oysa daha çekilme emri verilmemişti. 5-6 kişiydiler... Önleri­ ne çıktım: "Arkadaşlarınızı

düşman

karşısında bırkıp

nereye gidiyorsunuz, dönün geriye!." dedim. İçlerinden biri, hemen filintasına davrandı ve gözle kaş arasında doğrultup üstüme ateş etti. Kula­ ğımın dibinde kurşunun ıslığını duydum. İkinci kurşunun tetiğini çekmeden, arkadaşları silahına sarıldılar; kurtuldum. Ateş eden Zeybek beni tanımıyordu. Arka­ daşlarına hışımla bakıp: - Kim ülen bu?.. diye bağırdı. Arkadaşları, kurye olarak Demirci'nin yanına gidip geldikleri için beni tanıyorlardı, anlattılar... Zeybek, kurnaz bir dönüş yaptı: - Bağışla Hoca efendi, bilemedik! Seni, gâvur­ dan yana sandık biz!


212 • İ S M E T B O Z D A Ğ

- Şimdi öğrendin mi? - Öğrendik çok şükür. - Dön öyleyse geri! Duraladılar. Anladım ki, dönmeye niyetleri yoktu. Biraz daha diretsem, sıkılasam, el birliği edip beni vuracaklar! Çünkü kaçtıklarını Demirci'ye söy­ leyebilirdim. İçlerinden biri: - Biz düşman gavuruna yüz geri etmedik Ho­ ca efendi, dedi, tepeyi dolanıp ardından saldıraca­ ğız! Dediklerini kabul etmekten başka çare yok­ tu. Düpedüz kaçıyorlardı ama, hiç değilse, benim de sığınabileceğim bir bahane icat etmişlerdi. - O zaman ne eğleniyorsunuz buralarda, ça­ buk davranın! Tozu dumana beleyip gözden kayboldular. Ben durumu Hacı Şükrü'ye anlattım. Güldü: - Yiğitliğin az birazı kaçmaktadır Hoca, sen bunu bilmiyor musun? Balıkesir Kongresi'nde beni "Akhisar Cephesi Komutanlığı"na tayin etmişlerdi. Fakat Ankara'da da Büyük Meclis açılmak üzereydi ve Atatürk'ten al­ dığımız bir davet üzerine, Ankara'da toplanıyorduk. Cepheden ayrılmam lazımdı; yerime Hafız'ı vekil bırakıp Akhisar'a indim. Geceyi, Albay Hüsamettin Bey'in evinde ge­ çirdim. Hüsamettin beyin evinde benim gibi misafir olan bir arkadaş daha vardı: Ahmet Ağa.. Ahmet


213 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Ağa, "Teşkilat-ı Mahsusa"da pişmiş, yaman bir İtti­ hatçıydı. Benim, Bandırma üzerinden Bursaya geçe­ ceğimi öğrenince, "Sizinle ben de geleceğim" dedi. Geçeceğim yolların ne kadar tehlikelerle dolu oldu­ ğunu bildiği için, bu Teşkilât-ı Mahsusa fedaisi, be­ ni korumak maksadıyla birlikte yola çıkmayı göze alıyordu. Bu yiğitliğine hayran, davranışına müte­ şekkir kaldım. Bandırmada bizi, Ahmet Ağa'nın bir yeğeni karşıladı: Mülâzım (Teğmen) Ali Rıza.. alıp evine götürdü. Bizim Kirmastı (M. Kemal Paşa) üzerinden Bursaya gideceğimizi öğrendiği zaman, önce seya­ hatimizi önlemeye çalıştı, başaramayınca; - Böyle iki kişi, gidemezsiniz, dedi, ikiniz de İttihatçı olarak tanınmış kimselersiniz! Oysa Ban­ dırma ile Kirmastı arasında Anzavur'un adamları ci­ rit atıyorlar.. Bir ellerine geçerseniz, bu, hayatınızın sonu olur.. İyisi mi, ben size kendi bölüğümden beş kişilik bir muhafız kıtası vereyim; onları görürlerse, Anzavur'un adamları da yanaşmazlar! Kabul ettik ve dediğini yaptık. Ertesi sabah, bir yaylı araba bulundu. Önde arabacının yanına Ahmet Ağa -silahı koçağında- oturdu; ben de elim silahımın kabzasında içeriye yerleştim. Üç atlı ön­ den, iki atlı arkadan geliyordu. Böylece, âdeta bir savaş kıtası manzarası içinde yola koyulduk. Teğmen Ali Rıza, bize kattığı muhafızlara, bi­ zi Bursa'ya kadar götürmelerini tenbih etmişti. Fa-


214 • İ S M E T

BOZDAĞ

kat böyle, bir cenk havası içinde Kırmastı'ya kadar yolboyu rastladığımız yolcular, bizi âdeta dehşetle süzüyorlardı. Ben, bu muhafızlardan rahatsız olmaya başla­ dım. Çünkü onların varlığı, bütün dikkatlerin üzeri­ mizde toplanmasına sebep oluyordu. Yollar da ol­ dukça tenha idi. Anzavur'un adamlarına hiçbir yerde rastlamamıştık. Ahmet Ağa ile konuşup anlaştıktan sonra, muhafızları geri göndermeye karar verdik. Yanımda çok sınırlı ölçüde para vardı. Akhi­ sar Cephe Komutanı'ydım ama, bu görevden ötürü para kabul etmiyordum; profesyonel savaşçı olmak işime geliyordu. Albay Hüsamettin Bey'den, 25 lira ödünç almıştım. Bunun 10 lirasını, bizi Kırmastı kavşağına kadar getiren muhafızlarımıza "Arpalık" olarak verdim. Vedalaştık! Muhafızlar itiraz etmediler ama, pek de hoş­ nut olmadıkları yüzlerinden belli oluyordu. Her neyse, biz ayrıldık, onlarda atların başla­ rını bize çevirmişler uzaklaşmamızı bekliyorlardı. Ben de kendilerine el sallıyordum. Fakat baktım, bunlardan biri, birdenbire sila­ hına davrandı ve bir kurşun yaylının tentesini yırta­ rak, öndeki Ahmet Ağa'nın külahını sıyırdı. Şaka mı, ciddi mi anlamaya vakit kalmadan, ikisi daha si­ lahlarını doğrulttular ve ateşlediler.. Besbelli bizi vurmak istiyorlardı.


215 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

Arabacı, atları kırbaçlarken, biz de içeri çeki­ lip silahlarımızı doğrulttuk: Kardeş kardeşe vuruşu­ yorduk. Neyse ki, araba biraz daha uzaklaşınca, on­ larda atlarını çevirip Bandırma'ya doğru tırısa kalk­ tılar, bu çirkin olay kapandı. Sonradan merak edip öğrendim: Bize ateş eden neferler Bandırma'ya kıta­ larına dönmemişler, Anzavur kuvvetlerine katılmış­ lar! Meğer biz Anzavur askerlerinden korunalım di­ ye düşünürken, Anzavur askerlerinin göbeğine düş­ müşüz. Bu gençlerin bize ateş etmek için neden bu son dakikayı beklediklerini bugün bile çözmüş de­ ğilim. Herhalde Bursa'ya kadar uzun bir yol olduğu­ nu düşünerek baskını daha elverişli bir yerde yap­ mayı düşünmüşler, fakat bizim kendilerini savma­ mız üzerine oracıkta harekete geçmişlerdi! Aramız­ daki mesafe, 20 metre var-yoktu. Bu kadar yerden adam vurmak için nişancı olmaya bile ihtiyaç du­ yulmaz. Böylece Kirmastı'ya girdik. Kırmastı, Anzavur askerleriyle kaynıyordu. Belediye Reisi, dostumdu. Arabadan iner inmez uğ­ radım. Beni görünce yüzü kağıt gibi bembeyaz ke­ sildi. Durumu anladım. Yanında poturlu biri oturu­ yordu, ona beni "eski arkadaşım" diye tanıttı ama, adımı söylemedi. Ben kuşkulanmasın diye "Fazıl" deyiverdim.


216 • İ S M E T

BOZDAĞ

Bu poturlu misafirin Anzavur'un adamların­ dan biri olduğu anlaşılıyordu. İzin isteyip ayrıldım ve hemen yorgun argın Bursa'nın yolunu tuttuk.. Geceye kalmıştık.. Ahmet Ağa yolboyu hikâ­ ye anlattı, şarkı söyledi, ben dinledim. Bursa'nın ışıkları uzaktan göründüğü zaman Ahmet Ağa: - Bey, dedi, bir de burda sığınacak yer bula­ madık mı, artık kelime-i şehadet getirmenin sırası.. Gülüştük. Gülüştük ama, eskilerin "zehr-i hend" dedik­ leri soydan: acı bir gülümseme!..


am kadro hücumbottaydık... Bir eksiği­ miz, Adnan Menderes'ti. O sıralar, neden bizimle beraber olmadığını bilmiyorduk; çünkü bu konuda bize hiçbir şey sızdırılmamıştı. Nereye gittiğimizi bilmiyorduk ama; "niçin gittiğimizi" biliyorduk!.. Asacaklardı!.. İçimden, "insan bir kere ölür!." diyordum ama, bir kere doğduğunu da biliyordum. Fakat "ölüm" konusunda ben pek zararlı sa­ yılmazdım; çünkü Yassıada'da bunu istemiş, dene­ miş, başaramamıştım. Şimdi, bu işin ehli kişiler, usulü ve erkânı ile yapacaklardı! Size anlatırken sözlerime biraz kara mizah, bi­ raz ironi karışıyor ama, doğrusu, gemide giderken bu kadar şakacı olduğumu söyleyecek değilim. Çün­ kü, nihayet asılmaya gidiyorduk!.. Ve herkesin son saatinde, düşüneceği, yapmayı isteyeceği işleri olabi­ lir, bu yüzden de kendi sessizliğine gömülmüş olma­ sı şaşılacak bir şey değildir.


218 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Fakat madem Demokrat Parti iktidarının me­ sulleri olarak ölecektik!.. Hiç değilse Demokrat Parti insan yapısının ne ölçüde vatansever olduğunu göstermek bizim vazifemizdi. Onun için sessizliği bozup Dışişleri Ba­ kanımız Fatin Rüştü Zorlu'ya yüksek sesle sordum: - Ortak Pazar'a girme teşebbüsümüz, hangi noktada kalmıştı, Fatin Bey?.. Rahmetli, yiğit arkadaşım Fatin Rüştü, hiçbir duraksama yapmadan, sanki Bakanlar Kurulu'nda izahat veriyormuş gibi, ciddi ve sakin bir sesle ko­ nuşmaya başladı. Hücumbotun mürettebatı taş kesilmiş, şaşkın gözlerle bizi seyretmeye başlamıştı. Havsalaları al­ mıyordu: Bizi nereye götürüyorlar, biz neler konu­ şuyorduk?.. Bu ciddi konuşma Yassıada'ya kadar sürdü. Bu süre içinde, beşeri sebeplerle çökmüş arkadaşla­ rımız varsa, onlar da toparlandılar. Adaya ayak bas­ tığımız zaman, kaderini şerefle bağrına basmaya ha­ zır bir kafile hâline gelmiştik. Adada bizi teker teker bir sıra hücreye tıktı­ lar. Fakat ondan önce, adaya kadar önden kelep­ çeli olan kollarımızı, arkadan çevirip kelepçelediler. Bu, bağlı kalmanın en güç pozisyonlarından biri idi! Hele yaşı ilerlemiş insanlar ve özellikle şiş­ man ve kolları kısa olanlar için eziyetli ve meşakkat-


219 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

liydi. Aramızda bizimle asılacak olan Agâh Erozan şişman, Emin Kalafat kolları doğuştan kısa idi. Bu durumun onlar için, nasıl ölümden beter olduğunu az sonra anlayacaktık. Bizi tıktıkları hücrelerde, üzerine ot bir yatak atılmış kerevetlerden başka bir şey yoktu. Kolları­ mız arkadan kelepçelendikten sonra, her birimizi, bu ot yataklar üzerine -koyun gibi- yıkıverdiler; sı­ ramız geldikçe tutup götürecekler, asacaklardı! Vicdanımın içinde hayatımla hesaplaşmıştım. Buna çok vaktim oldu: Suçsuzdum. Suçsuz­ luk, masumiyet, çok büyük bir güçtür! Bir masumu bilerek öldürenler, eninde sonunda iflah etmez, vic­ dan azabı içinde boğulurlar. Ben 78 yaşımın en az 55 yılını devletime, milletime hizmet etmekle geçir­ miştim. Milletime karşı işlenmiş bir suçum yoktu! Vicdanen müsterih, asılacağım anı bekliyordum. Bir de kollarım arkadan bağlı olmasa, başka şikâyetim yoktu diyebilirim! Hücrelerden gelen bir besmele sesiyle ürper­ dim. Benim gibi az sonra ipe çekileceklerden biri, Agâh Erozan, yanık bir sesle Kur'an okumaya başla­ dı. Bu sırada kulağıma, beni iliklerime kadar ür­ perten, vicdanımı hançerleyen bir feryat geldi: ke­ lepçe, bileklerini kan içinde bıraktığı için acıya da­ yanamayan arkadaşımız Emin Kalafat: "Ne olur, önce beni asın!" diye yalvarıyordu.


220 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Öleceğimi, asılacağımı unuttum; tek bu arka­ daşa yardım edebilsem, acılarını biraz olsun hafifletebilsem, canımı cellatlarıma seve seve bir kere da­ ha, bir kere daha verebilirim!.. Birden, yanık bir Kur'an sesi, bu cehennemi dehşeti yaşayan hücrelerimizi doldurdu! Sanki bu ses, hücumbotları da, Yassıada cehennemini de, İmralı Adası'nın çileli hayatını da bastırdı, ezdi, hâkim oldu! Kemiklerine

kadar

bilekleri

parçalanmış

Emin Kalafat'ın bile sesi kesildi! Az sonra gireceğimiz öteki dünya, bizi ebedi huzuruna doğru çekiyordu...

Daha ölmemiştik

ama, başka bir âleme intikal etmiş gibiydik!. Hücrelerinden alıp götürülenlerin seslerini, konuşmalarını, rüyada imişiz gibi duyuyorduk. Birbiri ardından, sevgili arkadaşlarımız Fatin Rüştü Zorlu ile Hasan Polatkan'ı astılar!.. "Yaş sıra­ sına da bakmıyorlar" diye aklımdan geçti sanıyo­ rum. Hemen herkesin gözü kapıda, içeri girecek gö­ revlileri beklerken, bir duraksama oldu; sonra he­ men aynı zamanda bütün hücrelere görevliler girdi­ ler ve bileklerimizi kesen kelepçelerin azabına son verip, bizi bir salonda topladılar: Aşılmayacaktık! Ölüm cezamız, sözde müebbede çevrilmişti... Arkadaşlar haklı olarak sevindiler, birbirleri-


221•

BİLİNMEYEN

ATATÜRK

nin boyunlarına sarıldılar. Birbirlerini kutladılar, adaklar adadılar!.. Bu olayın üstünden şu kadar yıl geçti; fakat size duygumu anlatacak bir benzetme yapmak isti­ yorum. Benim için, sanki bütün olay -arkasında ahiret olan- bir buzlu camın üstünde yaşanmıştı. Sonra bir taş gelip camı kırmış, bizim için yaşamak yeniden başlamıştı! Bu duygular içindeyken, yanıma Ada Komu­ tanı yanaştı. Yüzünde yılışık bir tebessüm, daha doğrusu sırıtma!.. Eliyle omuzumu tutarak: - Eee, dedi. Kefeni yırttın yine, hadi geçmiş olsun!.. Hayatımda bu kadar öfkelendiğimi çok az hatırlıyorum; omzumu silkeleyerek elinin ağırlığın­ dan kurtulurken: - Bakın Kumandan Bey, ben ölümden kork­ mam ama, laubalilikten nefret ederim!.. dedim. Hayretten açılmış gözleriyle, çizgileri gevşe­ miş yüzü, görülecek şeydi!..


9 8 1 yılının 22 Ekiminde, Dostum Dr. Mükerrem Sarol ile sayın Bayar'ı ziyarete gitmiştik. Sayın bayar konuşma sırasında beş kilo kadar zayıfladığını söyledi. Sarol: - Sizin için iyidir Beyefendi, kalbinizi beyhu­ de yükten kurtarır, dedi. Sohbet bu konu üzerinde yoğunlaştı. Bayar, s a ğ l ı ğ ı n ı n iyi olduğunu, tansiyonunun normal, kalbinin rahat olduğunu, bağırsaklarının da iyi ça­ lıştığını anlattı. Sonra: - Midem bile benimle iyi geçiniyor da, bu id­ rardan şikâyetçiyim! Bundan rahatsız oluyorum. Bilhassa ayakta isem, bu böyle... Fakat oturduğum zaman, idrar beni sıkıştırmıyor! Sarol, doktorca bazı açıklamalar yaptı. Pros­ tat ameliyatı olduğunu hatırlattı; idrar kesesinin elastiki bir torba olduğunu söyleyerek, gençlikte bu torbanın ihtiyacı kadar genişleyerek daha fazla id­ rarı muhafaza edebildiğini, fakat yaşlandıkça, elas-


223 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

tikiyetini de kaybettiği için, daha sık boşaltma ihti­ yacını ortaya çıkardığını anlattı. Bayar, Sarol'u dikkatle dinledikten sonra, bü­ yük bir ciddiyetle konuştu: - Öyleyse doktor, bu idrar kesesi haksızlık ediyor! *** Aynı gün konuşmaların konusu sağlık üstün­ de döndüğü için, Sarol, Bayar'ı rahatlatmak, sağlığı­ na olan güvenini pekiştirmek istiyordu. Bu yüzden, kendisinden bir örnek vererek Bayar'ı ferahlatmak istedi: - Benim başımda da bu dert var, Beyefendi, dedi. Bazen o kadar sıkışıyorum ki, tuvalete gidene kadar, bir kaç damlayı kiloduma kaçırdığım oluyor! Bayar, kendisini geriye çekerek bir müddet doktorun yüzüne baktıktan sonra, sağ elinin şehadet parmağını dudaklarına bastırdı: - Aman Doktor, dedi, bu sırrı iyi sakla!..


13.8.1978 Celal

Bey'in

evinde

dinlenmiştir.

Laf Arası Gülümsemeler 9 4 8 yılında Demokrat Parti Genel İdare Kuru­ lu Bayar'ın başkanlığında İnönü'nün Cumhur­ başkanı olarak yayımladığı 12 Temmuz Beyannamesini görüşüyordu. Bayar, Menderes, Köprülü, Samet Ağaoğlu Beyannamenin kabulünden yana idiler. Buna karşı Ahmet TahtaKılıç'la, Ahmet Oğuz ve bazıları 12 Temmuz Beyannamesi'ni İsmet Paşa'nın bir aldatmacası olarak görüyorlar ve bunun muhalefet olarak reddedilmesini istiyorlardı. Bu fik­ rin en heyecanlı savunucularından biri, Ahmet Tahtakılıç'tı. Tahtakılıç bir ara Bayar'a: - Size saygımız var beyefendi, konuyu sizinle tartışmak istemiyorum, dedi. Bayar gülümseyerek cevap verdi: - Tartış Ahmet Bey, tartış!. Ben politikayı se­ nin babanla da tartışmıştım, şimdi seninle tartışı-


225 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

yorum; umarım ki bu gidişle oğlunla da tartışaca­ ğım!

*** Bayar'ın 9 0 . doğumyıldönümü günlerinde idi. Hazırcevap Sokak'taki evinin bahçesinde otur­ muş konuşuyorduk. Ben bir kişinin, Bayar gibi bir hayat çizgisi çizdikten sonra 9 0 . yılına bu sağlık şartları içinde erişmesinin mutluluk olduğunu anla­ tıyordum. Bayar, gözlerini uzakta bir yere takmış, düşünceli bir sesle bana sordu: - İsmet Bey, doksanın yarısı kaç?.. - 45 beyefendi.. - Koy bakalım bu kırk beşi doksanın üstüne, ne ediyor?.. - Yüz otuz beş beyefendi... Gülümseyerek yüzüme baktı: - Eh, demek yüz otuz beşe kadar yolu var bu­ nun.. Gülüştük. Ben hemen ekledim: - Aman beyefendi, gelin şunu yuvarlak raka­ ma bağlayalım, 150 olsun.. Bayar, güvensiz bir yüzle bana baktı: - Azıcık, mübalağa etmiş olmaz mıyız?.. *** 1 9 7 8 yılında tatlı bir bahar günü idi. Bayar'ın Çiftehavuzlar'daki evinde Atatürk Metodolojisi üze­ rinde çalışıyorduk. Atatürk'ün 1922 yılında yaptığı bir konuşmanın üzerinde duruyorduk. O günler gözümün önünden geçti, ben daha okula bile gitmiyordum, Atatürk ancak bugün kavrayabildiğim bu


226 • İ S M E T B O Z D A Ğ

önemli konuşmaları yapmaktaydı. Bunun hayranlı­ ğı içinde olacak: - Ben o zaman daha altı yaşındaydım, demiş bulundum. Bayar, gözlerini kaldırıp yüzüme baktı, sözle­ rimi anlamamış gibi sordu: - Ne dediniz İsmet Bey?.. - Ben Atatürk'ün bu konuşmayı yaptığı gün­ lerde daha altı yaşında bir çocuktum, dedim efen­ dim... - Peki, şimdi sen kaç yaşındasın?. - Altmış iki... Hayal kırıklığına uğramış gibi yüzünü ekşitti: - Bir gün çoluk çocukla arkadaşlık edeceğimi hiç aklıma getirmemiştim!

*** 1 9 7 8 yılında Bayar'ın evindeydik. Bir Alman sosyal antropoloji uzmanı Bayar'a Almanya'da yapı­ lan Kürt yayınlarını toparlamış getirmişti. - Bunlar sizde kalsın, kullanın, sonra işi bitin­ ce ben gelip alırım, dedi. Bayar: - Öyleyse, hemen çalışmalara başlayayım, si­ zi bekletmeyeyim, deyince Alman: - Acelesi yok beyefendi, hatta gerekirse 100. doğum gününüze kadar bekleyebilirim. - Kimden ümitsizsiniz anlayamadım, benden mi, kendinizden mi; ben sizi 125. doğum günüme kadar bekleyebilirim.


POLEMİK

I elal Bayar, 1 9 2 4 Anayasasına, ATATÜRK ANAYASASI demekten hoşlanırdı... Millî Mücadele, bu anayasa ile yapılmış; Cum­ huriyet, bu anayasanın avuçlarında doğmuştu! Mil­ li Mücadele de,

Cumhuriyet de, Atatürk'ün büyük

katkıları ile ortaya çıkmış eserler olduğu için, Bayar, 1 9 2 4 Anayasası'na

"Atatürk Anayasası" demekten

zevk alıyordu! 1961 Anayasası yürürlüğe girmiş, Celal Ba­ yar, cezaevi günlerini geride bırakmış, Çiftehavuzlar'daki evinde çalışıyordu; birlikte "Başvekilim Ad­ nan Menderes" adlı kitabı hazırlıyorduk. O sıralar­ da, 1961 Anayasasını öven yazılar basında sık sık görülüyordu. Prof. Mümtaz Sosyal'ın "Anayasa Di­ namiği" adlı kitabı yayımlanmıştı; 1961 Anayasa­ s ı n ı savunuyordu. Ben de Bayar da bu kitabı oku­ muştuk; karşılıklı eleştirisini yaparken, gördük ki, 1 9 2 4 Anayasası, demokraside varılacak gayeyi tem­ sil ediyor; 1961 Anayasası, bu gayeye ulaşmak için bir

"geçit anayasası" idi


228 • İ S M E T B O Z D A Ğ

Bu düşünce,

"Başvekilim Adnan Menderes"

kitabının ön sözünde şöyle dile getiriliyor: " 1 9 6 1 Anayasası, 1 9 2 4 Atatürk anayasasın­ dan, hangi noktalarda ayrılır?.. Kanaatimce, en önemli ayrılık, Ulusal egemenliğin kimin tarafından ve nasıl kullanılacağı noktasındaki ayrılıktır. Atatürk Anayasası'na göre; "Hâkimiyet, kayıt­ sız, şartsız milletindir. Türkiye Büyük Millet Mecli­ si, milletin yegâne ve hakiki mümessili olup, millet namına, hakkı hâkimiyeti istimal eder.'" 1961 Anayasasında da "Hakimiyet, kayıtsız, şartsız millete' bırakılmıştır; ama 'kullanış biçimi' değiştirilmiştir. Bu Anayasaya göre; 'Millet egemen­ liğini, anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili or­ ganlar eliyle kullanır.'" Demek oluyor ki, 1961 Anayasası, ulusal ege­ menliğin

kullanılışına, yeni

ortaklar getirmektedir.

Vatandaş oyunun kullanılacağı Millet Meclisi'nin bu egemenliği, iyi kullanabileceği noktasında kuşku vardır. Bu ulusal egemenliğin kullanılışını güvenle yerine getirmek için "müesseseler" ihdas edilmiştir: Senato, Anayasa Mahkemesi, Millî Güvnelik Kurulu, Muhtar Üniversite, Muhtar TRT, Planlama vb... Düğümün çözüleceği yer burasıdır. İnce araştırmalara girmeden kabaca söyle­ mek gerekirse, Ulusal Egemenliğin "Kanun yapma gücü" Senato, Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaş­ kanlığının Anayasa muhafızlığı görevi ile daraltıl-


229 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

makta, frenlenmekte, barajlanmaktadır... Bu daralt­ ma, frenleme ve barajlama, vatandaş oyuna karşı duyulan güvensizliği gösterir! Ben, burada bu fikrin doğruluğu, ya da yan­ lışlığı üzerinde duracak değilim. Millî şuuru, okur­ yazar sayısına bağlayan insanlar ve teoriler olduğu gibi, millî şuurun bölünmezliğini savunan; bir par­ çasında var sayılan bir şeyin, öteki parçasında yok farz edilmesinin yanlışlığını ispatlayan, insanlar ve teoriler de vardır... Esasen, önemli olan da bu değildir! Önemli olan, devletin gerçek sahibi olan Millet'in yanına ge­ tirilen,

yeni

ortaklardır!..

Anayasanın karakterine bakarak bu yeni or­ takları ORDU ve AYDIN diye niteleyebiliriz. Ordu; Millî Güvenlik Kurulu ile; Aydın; Anayasa Mahke­ mesi, Üniversite, TRT, Planlama, hatta SENATO'nun seçim dışı gelen üyeleriyle, devlet ortaklığı­ na girmektedir..."

On Ay Sonra Gelen Cevap Bayar, son derece nazik bir dille, açıkça meydan okuyor, Demokrasi açısından 1961 Ana­ yasasının 1 9 2 4 Atatürk Anayasasından daha geri olduğunu, ancak bir "geçici anayasa" değeri taşıdı­ ğını ileri sürüyordu. 27 Mayıs'ta Ankara'ya koşan "fetvacı profe­ sörlerin, -hele o günlerin 27 Mayıs sarhoşluğu


230 • İ S M E T

BOZDAĞ

içinde- hemen kaleme sarılacaklarını sanıyorduk. Fakat hayret! Bir iki köşe yazarının -konunun esasına gir­ meden- o günlerin alışkanlıkları içinde 'Yine mi sen!" gibisinden yazdıkları dışında, hiç ses gelme­ di.. Artık umut kesmiştik ki, on ay sonra Ord. Prof. Sıddık Sami Onar, "Fasit daire" diye bir yazı yayım­ ladı. Bu yazıda, bizim "Başvekilim Adnan Menderes' kitabının Önsöz'ünde ileri sürdüğümüz fikre, do­ laylı olarak cevap veriyordu. Sayın Bayar'la görüştük ve 1961 Anayasası üzerinde, Sıddık Sami Onar'ı muhatap tutarak bir tartışma açmaya karar verdik. İlk yazı hazırlandı. Karşımızda bir hukuk oto­ ritesi vardı. Bu yüzden, dikkatli davranmaya çalışı­ yorduk, bizim fikir sermayemiz, Atatürk'ün anayasa yorumları, Demokrasi'nin, HALK İDARESİ olduğu felsefesiydi. Atatürk'ün de bir çok defalar işaret etti­ ği gibi, Cumhuriyet, belli sürelerle seçimi yenilenen "Süreli Hükümdar" rejimi idi. Başka bir deyimle,

"meşruiyet", müstebidin

elinden alınmış, halkın eline devredilmişti! Halkın, hükümdardan daha akıllı olacağı varsayımına daya­ nıyordu. Bu nedenle çoğunluk, azınlıktan daha akıllıy­ dı. Yönetim, çoğunluğun elinde olacak, azınlık onu eleştirecekti.


231 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Yasalar karşısında bütün vatandaşlar eşitti. Böyle bir anayasanın - 1 9 2 4 Anayasası böyle bir anayasa idi- tek kusuru, halk istibdadına açık olmasıydı. Ama halktan gelecek istibdat, istibdat ol­ maz, olamazdı! Bu tartışmayı başlatmak için:

"Gerekçe bekle­

yen bir Hüküm" başlığı altında bir yazı kaleme alın­ dı. Fakat Bayar, Demokrat Partili siyasilerin sosyal haklarının iadesinin söz konusu olduğu o haftalar­ da, bu tartışmanın açılmasını zamansız buldu ve ya­ zı yayımlanmadı. Biz bugün, tarih olmuş bu yazıyı olduğu gibi yayımlıyoruz.


II Gerekçe Bekleyen Bir Hüküm 9 5 0 - 9 6 0 yıllar süresince Cumhuriyet Halk Par­ tisi ile Demokrat Parti arasında cereyan eden mücadelenin hangi fikir kaynaklarından beslendiği konusunda açıkladığım fikirlerime, ancak 10 ay sonra, Sayın Ord. Prof. Sıddık Sami Onar'ın "Fasit Daire" başlıklı yazısı ile dolaylı bir karşılık al­ mış buluyorum. Şu raslantıya bakın ki bu karşılık, tam mem­ leketin Anayasa düzeninde bir buhran geçirmekte olduğu iddialarının Basın'da, Kamuoyu'nda yaygın olduğu bir döneme çattı. Bu bakımdan, gerek Sıd­ dık Sami Onar'ın fikirlerine ve gerekse, memleketin içine düştüğü çalkantının sebeplerine temas et­ meksizin, bu konudaki

düşüncelerimi yeniden

açıklamak ihtiyacını duydum. Önce, şu sorunun karşılığını vermek lazım­ dır: Bugün memleketin içine düştüğü çalkantı ve


233 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

bunalım, bir tek "Anayasa" kaynağından, bir tek "Ekonomik kaynak'tan, bir tek "Yeniden biçimle­ nen dünya düşüncesi" kaynağından mı gelmekte­ dir; yoksa, bunların her birinden payını alarak or­ taya çıkan yeni bir, "Tekevvün", yani, yeni bir "oluş" mudur?.. Bence, yeni bir "01uş"un karşısındayız. Bu "Oluş"un kaynakları, "Teknik"in, "llim"i aşması neticesinde doğan, yeni bir "Dünya" ve "Ya­ şama" anlayışı olduğu kadar, gelişmekte olan Türki­ ye'mizin yeni ekonomik problemler ortaya çıkarma­ sı ve bunların 1961 Anayasası içinde -memleketin ihtiyaçlarına uygun olarak- biçimlenememesidir. Anayasa

üzerinde yapılacak

düzeltmeler,

memleketin bugünkü problemlerine tek başına bir cevap olmamakla beraber, öteki faktörlerin yarattığı problemlerimizi halledebilmek için, idare şeklimizin temel prensiplerini, "Millî Geleneklerimizin ve yat­ kınlıklarımızın aydınlığında yeniden gözden geçir­ memiz, kaçınılmaz bir sonuçtur. Anayasalar, kitaptan çıkmaz, hayattan çıkar. İster bizden ileri, ister bizden geri olsun, başka bir memleketin Anayasa Felsefesi, Türkiye'mizin Ana­ yasa temeli olamaz! Anayasa, uygulanacağı sosyal bünye, geliştirdiği Devlet ve idare biçimi ile sıkı sı­ kıya ilgilidir.


234 • İ S M E T

BOZDAĞ

Sayın Sıddık Sami Onar'ın şimdiye kadar ya­ yımladığı yazılardan çıkardığım sonuçlara göre, sanı­ yorum ki, anayasaların, o milletin idari geleneklerine dayanması gerektiği konusunda fikir birliğimiz var­ dır. İhtilafımız, bu noktadan sonra çıkıyor. Sayın Ord. Profesörün Osmanlı Devlet yapısına bakışı ile benim bakışım arasında hangi farklann olduğunu ve bunların nereden geldiğini burada tartışmayacağım. Anayasaların, sadece Vatandaş Haklarını ve Hürriyetlerini teminat altına alması düşüncesi, 1789'da, Fransız İhtilalinin Reaksiyoner düşünce­ sinde kalmıştır. Anayasaların bazı sosyal kalıplamalar yapması elbette gereklidir. Bu noktada da Sayın Onar ile bera­ beriz. Ama, Orman Suçlarının affedilemeyeceğini, fi­ lan

insanların

siyasi

haklarını

kullanamayacaklarını

anayasa Nas'ları hâline getiren düşünce biçimi, sadece -Sayın Onar'ın ideologluğunu yaptığı- 1961 Anayasa­ mız içinde kalıplanmıştır! Hem hayat ve toplum dev adımlar ile yürüye­ cek, hem Anayasanın içine, orman suçlarına varın­ caya kadar günlük işler yerleştirilecek; hem de bu anayasa, kıyamete kadar değiştirilmeyecek!.. Bunu, selametli bir düşünce ile anlamaya im­ kân yoktur! Memleketin Hukuk Otoritesi olan Sayın Onar ile Anayasa felsefesi bakımından uyuşmama-


235 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

mızın, şahsımız için hiçbir önemi yoktur. Elde ede­ bildiğimiz bilgilerin yetersizliği yüzünden de böyle bir noktaya gelmiş bulunabiliriz. Ancak, aynı memleketin bir politika adamı ile, bir ilim adamının, bir hukuk otoritesinin Ana­ yasa gibi temel yönetim politikasında anlaşamama­ larının ehemmiyeti büyüktür, Devlet ve Millet zararınadır! Hele, memleketin çalkantılar ve bunalımlar içine düştüğü şu günlerde, vatandaşlar ve çeşitli zümreler arasında samimi bir diyalogun kurulabil­ mesi için, Politikacı ile Bilginin mutlaka bir diyalo­ ğa girmesi, mutlaka fikirlerini kamuoyunda, bütün şahsi endişelerinden, bütün menfaat ve kaygıların­ dan sıyrılmış olarak samimiyetle ortaya dökmesi şarttır. Ben buna hazırım! Ancak, böyle bir söyleşmeye girmeden önce, Sayın Onar'ın imzasını taşıyan bir hükmün, hukuki gerekçesini öğrenmem, bundan sonra yapacağımız konuşmaların güven kaynağı olacaktır. 27 Mayıs 1 9 6 0 tarihinde Millî Birlik Komite­ sinin daveti üzerine, İstanbul Üniversitesi'nden 7 kişilik bir hukuk kurulu Ankara'ya gelmiş ve Sayın Onar'ın başkanlığında toplanarak Ünversite ve Bi­ lim adına bir DURUM RAPORU hazırlamıştır. Ra­ porun tamamı üzerindeki düşüncelerimi burada belirtmeyi, enfüsî hükümler üzerinde tartışmaya girmeyi yersiz bulurum. Ancak, "BAŞVEKİLİM AD-


236 • İ S M E T

BOZDAĞ

NAN MANDERES" adlı kitabın ön sözünde ele aldı­ ğım bir "Hukuk Hükmü"nün gerekçesini söylemek­ le yetineceğim. Bu sözünü ettiğim kitabın ön sözünde demiş­ tim ki: "Rapor, DP İktidarı'nın meşruiyeti konusunda şunları söylemektedir: "Bir hükümetin meşruiyeti, sadece menşeinde, yani iktidara gelişinde değil, ikti­ darda, kendisini bu mevkie getiren anayasaya riayeti ve millet efkârı, ordu, kaza ve ilim müesseseleri gibi müesseselerle iş birliği yaparak hukuk nizamı içinde yaşaması ile ve devamı ile mümkündür". 1 9 2 4 Anayasasının temel fikirlerine göre, Hükümet Meşruiyetini, Anayasa ve Halk İradesi ile sınırlamak elbette doğrudur. Fakat, "Ordu, Kaza ve İlim müesseseleriyle işbirliği" yolu ile ortaklaşa Devlet Yönetiminin 1 9 2 4 Atatürk Anayasasının hangi maddelerinde yazılı olduğunu bilmeye imkân yoktur!. Bu, apaçık şunu göstermektedr: Üniversite, anayasada yazılı olsun, olmasın, kendisini devletin ortağı saymakta ve hükümetin meşruiyetini bu or­ taklığın tanınmasına bağlamaktadır. Bir başka deyimle hükümet ve iktidar, anaya­ sada yazılı ödev ve görevlerini yapmadığı için değil, Anayasada yazılı olmayan, fakat varsayılmış birta­ kım ödev ve görevlerini yapmadığı için suçlanmak­ tadır!."


237 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

Şimdi sayın Onar, lütfen 1 9 2 4 Anayasası maddeleri içinde; İktidar ve Hükümetin "Ordu, Ka­ za

ve İlim

Müesseseleriyle iş

birliği yapmak zorun­

luluğunu getiren hükümleri bana göstersin! Bunları bilmek ihtiyacındayım; çünkü, koskoca bir parla­ mento, bu hükme dayanılarak fevkalade mahkeme­ lere çekilmiş, vekiller, başvekiller asılmış, devlet başkanları,

vekiller,

milletvekilleri

genelkurmay

başkanları münferit taş hücrelerde çilelerini doldur­ muşlardır. Dünya tarihinde ilk defa cezalandırılan bir parlamentonun, cezalandırma gerekçesi bu hü­ kümdür. Eğer Sayın ONAR'ın "Fasit Daire" başlıklı ya­ zısında belirttiği gibi; "Gerçek Millî İrade, halkın ih­ tiyacını, ıztırabını gösteren kişisel iradelerle, bunla­ ra çare arayan ve DEMAGOJİYE BAŞ VURMAYAN, TAVİZ VERMEYEN teknik ve bilimsel, dinamik, sosyal müesseselerin iradelerinin bileşkisi" ise, asga­ ri bu sözlerine katılabilmemiz için, 27 Mayıs 1960 günü HUKUK ve BİLİM adına başkanlıkları altında hazırlanan durum raporundaki şu küçücük tek cümlelerini,

1 9 2 4 Atatürk Anayasası maddeleri

içinde aydınlatmak zorundadırlar. Buyurun Sayın Onar, sizi samimiyetle dinliyorum.* *

Bayar, hazırladığı bu yazısını yayımlamadı.


Bayar Böyle Dedi nönü'nün birinci ölüm yıldönümü idi. Bir kaç gün önce sayın Bayar'a: -Ölüm yıldönümünde İsmet Paşa için yumuşak bir beyanat vermeyi düşünür müsünüz? de­ dim. Dönüp yüzüme uzun uzun baktı ve hiçbir şey söylemeden, duymamış görünerek, başka konuya atladı. Aradan bir kaç gün geçtikten sonra, yine be­ raberdik; birdenbire bana: - İnönü için benim yumuşak beyanat verme­ mi o gün benden niçin istediniz? diye soruverdi. Bi­ raz sıkıntıya düştüm, sonra açıkça anlattım: - Beyefendi, ben sizin -Allah geçinden versinbir emr-i hak vukubulunca Anıtkabir'e gömülmeni­ zi isterim. Biliyorsunuz, bu, bir Kamuoyu meselesi­ dir. Birçok defalar konuştuk ve sizinle mutabık kal­ dık ki, Türkiye'de kamuoyu, aydınlarımızın -tama­ mı değil- bir bölümünün elinden, dilinden oluşur. Bunların çoğu da İsmet Paşacıdır. Çünkü İsmet Pa-


239 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

şa, Türkiye'de Devletçi düzeni kurmaya çalışan bir Başvekildir. Fethi Bey'in Liberalizmi karşısında -is­ ter istemez- devletçiliğe sarılmış ve bu yüzden Marksistlerin itibarına mazhar olmuştur. Bir de, Marksist fikriyata mihraklık eden "Kadro" dergisini arkalamış oluşu, onu Marksistlerin gözünde çok yüceltmiştir. Siz, bu bölümü okşayacak bir beyanat verirseniz, aradaki buzlar erir, yarın biz "Anıtkabir" meselesini attığımız zaman, yumuşak bir mukave­ metle karşılanmış oluruz", diye düşünüyorum. Bayar, muhabbetle yüzüme baktı. Elimi avucuna aldı. Duygulandığı kimselere böyle davrandı­ ğını bilirim: - İsmet Bey, dedi, sizi düşüncenizde haksız bulmam. Beni düşünerek bu teklifi yaptığınıza ina­ nıyorum. Açık söyleyeyim: Muhteşem bir abide ol­ duğu için değil, Atatürk yattığı için Anıtkabir'de gö­ mülmeyi ben de isterim. Ona yakın olmak, benim için, hayatta da, ölümde de kıl kadar fark etmez. Fakat bunu temin etmek için benden bir hareket beklemeyiniz!. Çünkü ben, bütün hayatımda hiçbir şey istemedim ve özendiğim hiçbir şeye istekli ol­ madım! Bana hep "gel şu işi yap" dediler, ben o işin üstesinden gelmeye çalıştım. İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne girişim öyledir, İzmir Katib-i mesullüğüm öyledir, Ankara'da TBMMeclisi'ne gidişim öyledir, Bakan oluşum öyledir, Başvekil oluşum öyledir, De-


240 • İ S M E T B O Z D A Ğ

mokrat Parti'yi kuruşum, Cumhurbaşkanı oluşum öyledir.. Ben bunların hiçbirine talip olmadım ve hiçbiri için özel bir gayret göstermedim. Bu belki bir kusurdur ama, benim böyle vaz geçemediğim bir kusurum var.. Öldüğüm zaman beni nereye gömecekler? Bir saniye bile aklımı işgal etmez. Bu millete aralık­ sız 85 sene hizmet etmiş bir insanım. Bazı şeyleri is­ temek benim hakkım olabilir!. Ama hayır, benim itiyadımı bozmayınız İsmet Bey... Günümüze hük­ medemiyoruz; bir de geleceğe hükmetmeye kalk­ mayalım! İşte Sayın Bayar'ın bana söyledikleri... Aklım­ da kaldığı gibi yazdım. Benim görevim de bundan ibaret!. Naaşı henüz toprağa verilmediği için Rah­ met dilemiyorum ama, huzur diliyorum. Allah se­ venlerine sabır ihsan etsin!


Bayar'a Göre ihail Gorbaçov, Sovyetler Birliği'ni yeni bir modele götürüyor: Prestroyka. Bu konuda yazılmış bir de kitabı var. Gerek kitabın incelenmesinden ve gerekse Gorbaçov'un son Parti Konferansı'nda yaptığı konuşmalardan an­ laşılan şu: "Yeniden yapılanma" Sovyetler Birliği'nin, sa­ dece üst-yapısında gerçekleştirilecek: seçimle oluş­ turulmuş bir Meclis, bu Meclis'in seçeceği yetkili bir Başkan! Yâni, 1923 Türkiyesi..


0 Ağustos 1986 Çarşamba! Gökyüzünün mavi örtüsü taş kesilmiş, İstan­ bul cayır cayır yanıyor. Her şey, âdeta buharlaşmış kadar sıcak, ya da uçacak kadar buharlaşmış! Çiftehavuzlar'da Sayın Bayar'ın evi, unutul­ maz bir gün yaşıyor. Köşkün en serin odasında ya­ tan Bayar, bu amansız sıcakla boğuşmakta!.. Sevgili kızı Nilüfer Gürsoy ve gerçekten -eşi kolay, kolay bulunmaz- Damadı Ahmet Gürsoy, bütün sevgileri, bütün dikkatleriyle başucundalar! Bayar, dışarı çıkamadığı, gazete okuyamadığı ve ara sıra kabul edebildiği yakın dostlarından baş­ ka kimseyle de görüşmediği için, dünya ile haber ilintisini ev halkı sağlıyor. O gün de hoş bir olay ol­ muş; telefon çalmış, Anadoludan bir meraklı soru­ yor: - Celal Beyefendi'nin hastalığı hakkında gaze­ tede bir haber gördük, sağlığı nasıl?.. Gerekli bilgi veriliyor. Telefondaki zat:


243 • B İ L İ N M E Y E N A T A T Ü R K

- Ben, Hacı İlyas Sami Muş'un zevcesi adına telefon ediyorum; Kendisi hasta, telefona gelemedi, fakat Beyefendinin sağlığını çok merak etti. Ayrıca şunu da öğrenmek istiyor: Celal Beyefendi'nin eski arkadaşı olan kocası Hacı İlyas Sami Muş'u acaba hâlâ hatırlıyorlar mı? diyor. O akşam Nilüfer Gürsoy ve Ahmet Gürsoy ba­ balarının baş ucundadırlar... Celal Beyefendi'nin göğ­ sü sıkışıyor ve göğsünü boşaltmakta büyük güçlük çekiyor ama, yine de konuşmaktan ve dinlemekten vazgeçmemiştir. Kızı Nilüfer Hanım, kendisine o günkü telefonu naklediyor. Bayar, dikkatle dinlemiş­ tir. Bir an, kaşlarını hafifçe çatarak düşünüyor, sonra yüzünün çizgileri açılarak konuşmaya başlıyor: -Hatırladım... İyi tanırım kendisini! "Muş" soyadını da ona Atatürk vermişti. Hoşsohbet, vatan­ perver, kendisine has bir adamdır. İyi Arapça bilir, Farsça bilir. Biz ona "Şarkiyatçı" derdik... Ölmüş mü?.. Allah rahmet eylesin! Karısı benim hatırımı soruyor demek! Teşekkür ederim! Hafıza mükemmel... İhata mükemmel... Muha­ keme mükemmel... İdrak ve intikal sürati, mükem­ mel!.. Yalnız, güçlükle nefes alıyor... Öksürüyor, fa­ kat boşaltamıyor göğsünü... O menhus hastalık, bu­ güne dek, eşi görülmemiş biçimde ve şiddette bas­ tırmış!.. "SOL KALP YETMEZLİĞİ" denilen bu illet, ilk olarak, Kayseri Cezaevi'nde kendisini göstermiş­ ti. O gün-bugün, Bayar, bütün fonksiyonlarıyla sağ-


244 • İ S M E T B O Z D A Ğ

lamdır, bütün azalar tam ve noksansızdır; bütün kan ve idrar tahlilleri müsbet çıkar; tansiyonu hiçbir zaman 16'yı geçmemiştir de, toplumunun so­ lu gibi, kalbinin de solundan sıkıntıdadır! 20 Ağustos 1986 Çarşamba günü, yani, şu ay­ rıntılarını açıkladığımız gün, 104. yılının, 114. günü­ nü yaşamaktadır! Akşam, saat 21... Kalbin sol yanı, ihanete hazır... Temizlenmek için ciğerlere giden kan, vücuda pompalanamadığı için, ciğerleri dolduruyor, oksijen eksikliği mor leke­ lerle kendisini aşikâr ediyor! Müdavi doktoru Prof. Dr. Koptagel İlgün, yanında asistanı doçent Emin ile saat 21'de hastanın baş ucundadır. Hastalık bilindiği için, oksijen tüpü gelmiştir; hatta aspiratör gelmiştir; gerekli bütün müdaheleler için her şey hazırdır! Bayar, yeniden muayene edildi ve gerekli önlemler alındı. Ancak gerçek çare, aspi­ ratör cihazına alınmaktadır; bunun için hastanın ba­ yılması gerek! Bu bayılmaya kalbin dayanması gerek! Bu işin en iyi biçimde yapılabilmesi için, has­ tanın hastahaneye nakledilmesi gerek! Bunlar, son gerekler... Doktorlar istiyor ki, bunlara gerek kalmadan, daha küçük önlemlerle kalp biraz yardım etsin, ciğer biraz ferahlasın ve vü­ cudun öteki azalarının taşıdığı sağlamlık, Bayar'ı, bu dar geçitten çekip çıkarsın!


245 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

Saat 10'da, doktorlar ayrılıyorlar! Eğer bir fev­ kaladelik olursa, bir telefon, hemen yetişecekler! Böy­ lece kapıdan çıkan doktorlardan biri, az sonra, geri dönüyor; Asistan Dr. Emin: - Ben diyor, hastanın yanında kalacağım! Aile, çok duygulanıyor bu ilgiye.. Teşekkür ediyorlar ve doktora, Bayar'ın yattığı odanın bitişi­ ğinde bir yatak hazırlamaya girişiyorlar. Bunu fark eden doktor: - Hayır, diyor ben, hastanın baş ucundaki koltukta bekleyeceğim! Ve öyle yapıyor.. Bayar'ın damadı Dr. Ahmet Gürsoy da beraber, hastanın baş ucunda bekliyorlar ve gelişmeleri gözlüyorlar. Hastalık hafifleyeceğine, artmakta gibidir... Hasta ızdırap çekiyor. Asistan, durumu hocasına bildiriyor; az sonra, Sosyal Sigortalar Göztepe hastahanesinin İç Hastalıkları uzmanı Prof. Koptagel İlgün, hastanın başucundadır. Hastayı dikkatle muayeneden geçiren Dr. Koptagel İlgün, artık küçük tedbirlerin yetmediğini, hastanın "Aspiratör cihazına" bağlanması gerektiği­ ni, bunun en iyi, hastahanede yapılabileceğini söy­ lüyor; sonra da: "Bu bir kalp hastalığıdır; hastayı ta­ nıyan Dr. Siyami Ersek'in bir kere görmesinde yarar var" diyor. Telefon ediyorlar; tam on dakika sonra Siya­ mi Ersek Bayar'ın baş ucundadır. Kısa bir muayene


246 • İ S M E T

BOZDAĞ

ve fikrini söylüyor: Meslektaşı

Koptagel İlgün'ün

hakkı var, sayın Bayar hastahaneye kaldırılmalı... Artık "karar" ailenin!.. Kızı ve damadı baş başa verip birbirlerile isti­ şare ettikten sonra, durumu Bayar'a iletmeyi uygun görüyorlar. Ahmet Gürsoy, doktorların düşünce ve kararını açıklıyor... Bayar'ın bütün şuur ve melekele­ ri yerinde... Biraz düşünüp, "Siz bilirsiniz." anlamına ellerini iki yana açarak, gözlerini kızının ve damadı­ nın yüzünde gezdiriyor. Sonra bir eliyle kızının bile­ ğini, bir elile damadının bileğini tutarak, avuçlarını, avuçlarına yapıştrıyor; ve yer yüzünde fanilerin du­ yacağı son sözünü söylüyor: PEKİ, GİDELİM!.. Bu son kelimeleri ağzından çıkarırken, hasta­ haneye gideceğini elbette biliyordu; fakat acaba, ölümle

kucaklaşmaya

gittiğini hissetmiş miydi!.

Kimbilir, belki de!.. O haliyle davrandı, yatağında doğruldu; elbise­ lerini giymek, kendi arabasına binmek ve öylece hasta­ haneye gitmek düşüncesindeydi. Doktorlar, gereksiz buldular bu etiketi. Am­ bulans zaten gelmişti. Sedyeye alınıp hastahaneye yorulmadan götürüldü. Kendisine durum bildirildi; artık, denilenleri direnmeden yapıyor, kendisini tıbbın hazakatine teslim etmiş bulunuyordu. Sedyeye alındı, ambulansa konuldu, Sağlık Bakanlığı Haydarpaşa Göğüs Hastalıkları hastahanesine götürülüp, doğruca "yoğun bakım" bölümü-


247 • B İ L İ N M E Y E N

ATATÜRK

ne yerleştirildi. Bir kaç dakika içinde kola serum ta­ kılmış, ciğerleri harekete geçirecek aspiratör hazır­ lanmıştı. Serumun içinde, belli miktarda uyutucu bulunduğundan, Bayar, herhalde odanın giderek sislendiğini, sevdiği kızı ve damadının yüzlerinin bir sisli huni içinde uzaklaşarak küçüldüğünü fark etti ki, son bir hamle ile kızının elini tuttu. Bayar'ın dünyada bilerek yaptığı son hareket de, bu şefkat işareti ve hayata sarılış oldu... Artık uyu­ muştu! Aspiratöre bağlanabilmek için

"uyumuş ol­

mak" şarttı! Büyük devlet adamı Sayın Celal Bayar, 104 yıl, 114 gün, şuurla, vakarla, şeref ve faziletle yaşa­ dıktan sonra, 16 saat süren son büyük uykusunu uyudu ve 22 Ağustos Cuma günü saat 21:15'te ara­ mızdan ayrıldı. Allah rahmet eylesin!


[ismet bozdağ] bilinmeyen atatürk