Issuu on Google+

СІЗ не дейсіз? Мол су – ауылдыѕ ырыздыєы Облыстық табиғи ресурстар жəне табиғат пайдалануды реттеу басқармасының бастамасы бойынша 2009 жылдан бастап Шідерті өзеніне Қаныш Сəтбаев атындағы арнадан босатылатын су көлемі арта бастады. Ал Шідерті өзеніне, Ақкөл жайылмасына, Шұға, Басқамыс ауылдарына су келсе, халық қуанады. Бір жылдары сусыз қалған күндер де болды. Ертіс – Қарағанды каналы суды жоғары жібере бастағанда, Шідерті өзені бойымен төменге жайылатын су арнасына бөгет қойылды. Кеңес өкіметі кезінде табиғи жайылма үнемі сумен толтырылып отырды. Каналды қиып тастағаннан кейін ауылдар қаңсып, мал-жан ауа қармап қалғандай еді. Су тапшылығы салдарынан сол маңайда отырған екі бірдей ауданның халқы қиындық көрді. Ауылдар тарап кете жаздады. Жайылым құрғап, мал тоқтамайтын ахуал қалыптасты. Үкімет шұғыл шара жасады. Су келгенде, қарттар көздеріне жас алды. 2004 жылы жайылмаға 30 миллион текше метр су жіберілді. Қазір жағдай қандай?

№138 (28077) 31 МАМЫР ЖҰМА 2013 ЖЫЛ

 Сенсация!

Таєы бір «Алтын адам» табылды! Ол «Їржар ханшайымы» аталып отыр

Павлодар облысы.

Үржар ауданын көктеп өтетін Таскескен-Бақты тас жолының бойындағы Лайбұлақ жəне Жаңа тілек ауылдарының орта тұсынан алтын адамның сүйегі табылды. Есік қорғанынан табылған алтын адамдікіндей басындағы сəукелесі мен үстіндегі киімі əжептəуір, сүйегі сол қалпы жақсы сақ талған. Бəрі де алтын зерлі. Құлағындағы алтын сырғасына, басындағы алтын сəукелесіне, мүйіз тектес өрнектеріне қарап, Семей педагогикалық

институтының профессоры, тарих ғылымдарының кандидаты, осындағы қазба жұмысын жүргізген студенттердің жетекшісі Амантай Исин: «Мұны III-V ғасырлардағы қола дəуірге, тіпті ғұн-сарматтар заманына жатқызуға болады», дейді. Жарма қылып қазған бейіттің жан-жағын, төбесін, енін қа лыңдығы 10-15 сантиметрдей жалпақ тастармен жауып, қоршапты. Мүрденің төбесі ба тысқа қарағанымен, басын солтүстікке бұрып жерлеген. Аяқ жағында қойдың сүйектері мен қыштан, ағаштан жасалған ыдысаяқтар, бас жағында алақандай домалақ жалпақ тас жатыр. Экспедиция жетекшісі Темір

 Жағымды жаңалық

«Егемен Қазақстан».

Бекітілген күн тəртібіне сəйкес отырыста алты мəселе қаралды. Соның ішінде жергілікті өзін өзі басқаруды дамыту мəселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі бірінші оқылымда қаралған заң жобасы қызу пікірталас тудырды. Енді ше... Осынау заң жобасының Парламент те қаралғанына он жылға таяу уақыт өтіпті. Бірақ əлі күнге мəселе оңынан шешілмей келеді. Сенатор С.Жалмағамбетованың айтуына қарағанда, бұл мəселені шешу «тасбақаның жүрісіндей болып өнбей келеді». «2003-2004 жылдары-ақ жаңа бюджет, салық кодекстерін қарағанда-ақ ауылдық

Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Бұған дейін елімізде болатын ақылы жолдар туралы Көлік жəне коммуникациялар министрлігі Жол комитетінің төрағасы Зəмір Сағыновпен болған сұхбатымызда жазған едік.

онлайн режімінде кґрсетіле бастады Қазақстан Парламенті Мəжілісі өзінің күнделікті отырысын онлайн-трансляция арқылы көрсетуге көшті. Бұл туралы Tengrinews тілшісі хабарлады. «Осыдан бастап Мəжіліс отырыстары Парламенттің ресми сайтындағы интернетте онлайн режімінде жүргізілетін болады. Былайша айтқанда, барлық тілек білдірушілер осы арқылы əлдеқандай бір заңдар жобаларын талқылау барысындағы жұмыстарды, Парламент тегі барлық фракциялар

Мамыр айының орта шенінде елімізде «Өзіңнен баста!» акциясы басталған болатын. Мұндағы басты мақсат мемлекеттік орган жетекшілерінің белгілі бір уақыт аралығында алатын, табатын табысының мөлшеріне жариялылық беру еді. Осы арқылы тұрғындардың үлкенді-кішілі басшыларға қатысты айтылып қалатын «ішіп қойыпты, жеп қойыпты» делінетін əртүрлі алыпқашпа сөздеріне тосқауыл қою ниеті де көзделгені жасырын емес. Иə, сенім орнықпаған жерде кім-кімді де сезік билейтіні

Берікхан ТАЙЖІГІТ. Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы.

депутаттарының пікірталастарын, маңызы бұлардан бір де төмен емес заң жобасын жасаушылардың депутаттар сұрақтарына жауап бере отырып, өз позицияларын қалай қорғайтындарын көре алады», деді төменгі палатаның пленарлық отырысы басталар алдында оның Төрағасы Нұрлан Нығматулин. Төраға сонымен бірге, мұндай пішін Мəжіліс жұмысын барынша қолжетімді, ашық та транспарентті ете түсетінін атап өтті. «Егемен-ақпарат».

Онда ақылы жолдардың пайдасы мен тиімді тұстары толық тəптіштелген-ді. Енді сол күн де келіп жетті. Кеше комитет төрағасымен байланысқа шығып, автомагистральдегі ақылы жүйенің жөн-жорығын сұрап білдік. (Соңы 3-бетте).

айтпаса да белгілі емес пе. Аталған акция талабына орай «Нұр Отан» ХДП Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесі өңірдегі мемлекеттік орган басшыларына өздерінің табыстарын жергілікті баспасөз беттерінде жариялауы жөніндегі ұсыныс-тілектерін жолдады. Бұған олардың бəрі де қарсы келген жоқ деп хабарлады газет тілшісіне филиал төрағасының орынбасары Аққали Əубекеров. Осы арада оған алғашқы болып үн қатқандардың бірі Батыс Қазақстан облысының əкімі Нұрлан Ноғаев екенін де айта кеткен жөн. Облыстық газеттерде жарияланған деректерге көз салсақ, ол ай сайын отбасына

Батыс Қазақстан облысы.

(Соңы 2-бетте).

Кеше Парламент Мəжілісінің Төрағасы Нұрлан Нығматулиннің жетекшілігімен палатаның кезекті жалпы отырысы болып өтті. Онда алдын ала бекітілген күн тəртібіне сəйкес бірқатар заң жобалары қаралды. Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Палата депутаттары жалпы отырыста алдымен Үкімет пен Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2012 жылғы рес публикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін тыңдады. Сонымен, 2012 жылғы республикалық бюджеттің шығыстары 99,3 пайызға немесе 5795,7 миллиард теңгеге атқарылған. Ал қаржыны ең көп игермегендер қатарында Қоршаған ортаны қорғау, Төтенше жағдайлар, Қаржы, Ауыл шаруашылығы, Ішкі істер министрліктері бар. Есеп комитеті орталық мемлекеттік органдардың бюджеттің 41,8 миллиард теңгесін пайдаланбағанын алға тартты. Ведомство төрағасы Аслан Мусиннің мəліметіне қарағанда, жергілікті атқарушы органдар 50,5 миллиард теңгені

игермегендіктен, 24 миллиарды бюджетке кері қайтарылған. Сондай-ақ, квазимемлекеттік сектор субъектілері 21,8 миллиард теңгені игермепті. Осылайша есепті кезең ішінде 114,1 миллиард теңге сомасындағы бюджет қаражаты пайдаланылмай қалған. Қаржы министрі Болат Жəмішев республикалық бюджеттің игерілмеген қаражатының 17,2 миллиард теңгесі Үкімет резервтерінің үнемдеуінен қалған қалдықтың үлесіне тиетінін мəлімдеді. Сонымен қатар, борыштық қызметтер бойынша үнемдеу 6,2 миллиард теңгені құраса, ал өкілдік ету шығындарынан үнемдеу 500 миллион теңгені, сатып алулар бойынша еңбекақы төлеу қорының үнемі 2,3 миллиард теңге болған. Министрдің түсіндіруінше, игерілмеген соманың басым бөлігі үнемдеуден тұратын шығындар. (Соңы 2-бетте).

 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін жəне ашаршылық құрбандарын еске алу күні

Тарихтан таєылым – ґткенге таєзым Елімізде Саяси қуғынсүргін жəне ашаршылық құрбандарын еске алу күніне байланысты бірқатар шаралар ұйымдастырылды. Солардың бірі елордадағы Ұлттық академиялық кітапханада өтті. Шара «Тарихтан тағылым – өткенге тағзым» деп аталды. «Егемен Қазақстан».

табыс ретінде 461 мың теңге кіргізеді екен. Сондай-ақ, өңір басшысы қызметтік үйде тұратынын мəлімдеген. Ал облыстық басқармалар мен департаменттер арасында жолаушылар көлігі жəне автомобиль жолдары мен энергетика жəне тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармаларының басшылары Нұрлан Бекқайыр мен Мерген Магутов өз табыстарын жариялаған. Оған көз салсақ, Н.Бекқайырдың Орал қаласында жеке үйі бар. Басқа жылжитын немесе жылжымайтын мүлкі жоқ. Ал, М.Магутовтың 2013 жылдың бес айында алған салықсыз таза жалақысы 747 мың 572 теңге құрайды.

округ əкімдерінің жеке бюджеті туралы мəселе көтерілген еді. Бірақ арада он жыл өтсе де «баяғы жартас – бір жартас» дегендей, мəселе сол бір орнынан жылжыған жоқ. Əрбір жаңадан келген Үкімет бұл мəселені жаңадан бастайды. Қаншама дөңгелек үстелдер, кездесулер, талқылаулар болды десеңізші. Соның бəрінен еш нəтиже шықпай, қазір қайтадан мəселенің дəл басталар жеріне келіп отырмыз. Оның да екінші кезеңі белгісіз мерзімге кейінге қалдырылып отыр», дей келіп, С.Жалмағамбетова заң жоба сындағы жергілікті өзін өзі басқару бюджетіне түсім əкелетін көздерді жергілікті əкімнің өзі табуы керектігі туралы айтылған бапқа қатты шүйілді.

Ќаржы жўмсаудаєы ќырсыздыќтар

Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ,

«Ґзіѕнен баста!» «Егемен Қазақстан».

саяси орталықтың болғанын айғақтайды дейді. Шынында да, өткен жылы Үржар ауданына жұмыс сапарымен келіп кеткен осы өңірдің тумасы, бүгінгі Мəдениет жəне ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед: «Бұл өңір шекаралық аймақ болғандықтан, зерттелмей жатыр. Алла қаласа, бізді алда үлкен олжалар күтіп тұр», деген еді. Сүйінші, қазақ елі! «Үржар ханшайымы» аталып отырған бұл олжа арғы бабаларымыздың сырлы өмірін əлемге əйгілейтін болады.

Алєашќы аќылы автобан

 Бəрекелді!

Темір ҚҰСАЙЫН,

Смағұловтың жорамалы бойынша, бұл – «құрбандық тасы» деп аталады. Яғни, мəйіт жерленген соң тастың үстіне май шам қойылуы мүмкін. Бұдан өзге солтүстік-шығыс жағындағы іргесіндегі бөлек зираттан тағы бір мəйіт шыққан. Оның басы, қолы кесіліп тасталған. Ғалымдардың пайымдауынша, бұл ханшайымның құлы, бəлкім, күңі болуы мүмкін. Сақ заманының билеушісінің қызы болуы мүмкін деген бұл алтын адамды зерттеуші ғалымдар «Үржар ханшайымы» деп отыр. Амантай Исаұлы, қазақ ғылымы мен мəдениетіне үлкен жаңалық əкелетін бұл құнды жəдігер Тарбағатайдың күнгейінде де

 Мəселенің мəнісі

Мəжілістіѕ пленарлыќ отырысы

Кеше Парламент Сенатының Төрағасы Қайрат Мəмидің төрағалық етуімен палатаның кезекті жалпы отырысы болды. Жақсыбай САМРАТ,

«Егемен Қазақстанның» Павлодар облысындағы тілшісі Фарида Бықай Екібастұз қаласы əкімінің ауыл шаруашылығы мəселелері жөніндегі орынбасары Айнагүл Құрмановға:

– Сіз бұған не дейсіз? – Екібастұз қаласы аумағына қарасты ауылдардың қорасы малға толы. Өйткені, тіл-көз тасқа, қазір су мол. Мал өсіру үшін жемшөп қоры, оны дайындайтын жасыл шабындық қажет. Үкіметтің 2009 жылдан бастап жыл сайын арнадан 100 миллион текше метр су жіберу туралы шешіміне ауылдар қуанышты. Тіпті, былтырғы жемшөп қорына деген қажеттіліктерді ескере отырып, алдағы уақытта 120 миллион текше метр су босату туралы да ұсыныс түсіпті. Бұл мəселе алдағы жылы су ресурстары комитетінде қаралмақшы. Экологиялық жағдай жақсарды. Жайылымдарға баратын су көлемінің жыл сайын көбейгені – ауылдың ырысы. Комсомол, Сарықамыс ауылдарына су барып, ШідертіӨлеңті аумағы, Əулиекөл, Шығанақ, Шиқылдақ жəне басқа да шағын қоймалар суға толды. Өткен жылдардың қорытындысы бойынша су жайылған шабындықтарда шөп өнімділігі орташа есеппен гектарына 4 центнерден 19 центнерге дейін артып, мал азығы мол жиналды. Ал биыл арнадан №112 су босату қақпасы арқылы екі мəрте су жіберіп үлгерілді. Былтырғы жылы 14 680 гектар көлтабандағы шабындықтан жиналған шөп пішен қорының 50 пайызын құрады. Бұл – 1 гектар жерден 20-22 центнер өнім алынды деген сөз. Ақкөл-Жайылма ауылдық аумағына қарайтын Жақсат ауылына жер астынан су тартатын КБМ кешені орнатылды. Ақкөл-Жайылма ауылдық аумағы малға бай. Дастарқандары сүт өнімдерінен қайысып тұрады. Əр үйдің қорасында 8-9 қара мал, 20-30ға жуық қой, 2-3 жылқыдан бар. Ауылдар қаланы да ет-сүтпен қамтамасыз етуде. Атына сай Жақсатта былтыр жаңа мектеп ашылды, су келді, қаламен арадағы жол да жөнделді.

Салмаќты мəселелер сараланєан отырыс

Мұнда келушілер назарына «АЛЖИР» саяси қуғынсүр гін жəне тоталитаризм құрбандарының мұрағат-мемориалды кешенінің мамандары АЛЖИР тұт қындары туралы құжаттар мен фотосуреттерді, тіпті олар пай даланған жеке заттарды да ұсынды. Сондай-ақ, сөрелерде сол бір қасіретті жылдарды зерттеуге арналған кітаптар ересектер мен балалардың аянышты тағдырларын ашып көр се туге арналғандығы сыртқы мұқабаларынан-ақ байқалып тұрды. Ал аталған іс-шараға Ұлттық мұрағат директоры Марат Əбсеметов, филология ғылымдарының докторы, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ профессоры Рақымжан Тұрысбек, филология ғылымдарының кандидаты, доцент, Түркі академиясының

ғылыми қызметкері Қайырбек Кемеңгер қатысып, өз зерттеулері мен естеліктерін ортаға салды. Кешке ұлттың өткеніне бейжай қарай алмайтын саналы жас қауым өкілдері де келсе, шараны белгілі ақын, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты Дəулеткерей Кəпұлы жүргізіп отырды. Ұлттық мұрағат директоры, белгілі мір жақыптанушы Марат Оралбайұлы сол тұста өмір сүрген қазақ зиялыларына қатысты бірқатар жəйттерді тілге тиек етті. Ал Р.Тұрысбек қазақ даласында 300-ге тарта ұлт-азаттық көтерілісі болғанын, олардың астарында қазақтық идея жат қанын ерекше атады. «Алаш» қозғалысының белді мүшелерінің бірі Қошке Кемеңгерұлының тікелей ұрпағы Қ.Кемеңгер өз сөзінде Ресейдің Омбы жерінде өніп-өскен отбасының тəуелсіз Қазақстанға қоныс аударуы на елдік рухтың себепші болғандығымен бөлісті. Осылайша зерттеуші ғалымдар өздерінің білгендерін ортаға салды. Бұл өз кезегінде өс ке лең ұрпақтың тəуелсіздікті қастерлеуіне игі ықпалын тигізетін шара болды. Өйткені, тарихтан тағылымның – өткенге тағзым, болашаққа бағдар екені анық. -------------------------------Суретті түсірген Сұлтан СЕЙІТОВ.


2

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

Салмаќты мəселелер сараланєан отырыс (Соңы. Басы 1-бетте).

«Ол түсімдер мемлекеттік мүлікті жалға бергеннен, сыртқы жарнамаларды ілуге рұқсат беруден, жеке адамдар мен заңды тұлғалардан түсетін ерікті жарналардан тұрады делініпті. Біздің жергілікті жерлерімізде мектеп үйінен басқа қандай мемлекеттік меншік бар? Сыртқы жарнама дегенді ауылды жерге айтудың өзі артық емес пе?» Осылай деген сенатор мұның да қағаз бетінде ғана қалатын бос сөздер екенін ашына айтты. Светлана Жақияқызы заң жобасындағы бұдан басқа да бір «қызықтарды» жайып салды. Мəселен, ауылдық округ əкімін аудандық мəслихат бекітеді екен. Ендеше, əкім мəслихаттың алдында жауапты болуы керек қой. Бірақ біздегі əкімдер өзін тағайындаған органның алдында емес, заң жобасы бойынша тұрғындардың алдында жауапты екен. «Бұл – нонсенс», деді сенатор. Ауылдық округтің əкімдерін халықтың сайлауынан қорқуымызды мен түсінбеймін, деді ол. Жалпы, заң жобасы бойынша бірнеше сенатор сөйледі.

Соның ішінде С.Еңсегенов заң жобасы «ештен – кеш жақсы» дегендей, алдымызға тартылып тұрғаны қуанышты жəйт. Бірақ бір қайнауы ішінде кетіп бара жатқаны шындық, деді. Бізде осы «бір қайнауы ішіндені» мүлде жібермеске болмайтын сияқты көрінді сенатордың сөзінен... Сенатор Ж.Төрегелдинов осы мəселені зерттеп, Үкімет мүшелері он жылда барлық əлемді шарлап шықты. Бірақ мына заң жобасында, асығыстықтан болуы керек, ешкімнің тəжірибесі ескерілмеген, деді. Сонымен, заң жобасы сұрақтар беру, талқылау барысында айтылған мəселелерді ескеріп, екінші оқылымға ширап келер деген үмітпен бірінші оқылымда мақұлданды. Отырыста «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік басқару органдары арасындағы өкілеттіктердің ара-жігін ажырату мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы да бірінші оқылымда мақұлданды. Бұл заң жобасы мемлекеттік органдардың міндет терін заңнамалық тұрғыда

бекітуді реттеуге, мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің қайталануына жол бермеу жəне жергілікті атқарушы органдарды нығайтуға, сондай-ақ мемлекеттік басқару дың тиімді жүйесін құру мақсатында орталық жəне жергілікті атқарушы органдар арасындағы мемлекеттік басқарудың мейлінше оңтайлы деңгейін анықтауға бағытталған. Бұл заң жобасын да сенаторлар қызу талқыға салды. Соның ішінде сенатор Қ.Айтаханов заң жобасы Елбасы Н.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясында Парламентке басымды тəртіппен қабылдауды тапсырған орталық жəне өңірлерді мемлекеттік басқару органдары арасындағы өкілеттіктердің ара-жігін ажырату арқылы билікті халыққа барынша жақындатуға бағытталған заң жобасын талқылап отырғандарын еске сала келіп, жалпы заң жобасын қолдаумен қатар, бірқатар ұсыныстарын айтты. Соның ішінде заң жобасында агротехникалық-мелиорациялық іс-шаралар туралы айтыла келіп,

Ќаржы жўмсаудаєы ќырсыздыќтар (Соңы. Басы 1-бетте). Есеп комитетінің мəліметіне қарағанда, 2011 жылмен салыстырғанда 2012 жылы салықтық түсімдер сомасы 25,6 миллиард теңгеге немесе 0,9 пайызға төмендеген. Сөйтіп, бюджетке 63 миллиард теңге түспеген. Сондайақ бюджеттің кіріс бөлігі салықтық түсімдер бойынша 269,4 миллиард теңгеге немесе 8,4 пайызға азайған. 2012 жылы дебиторлық берешек 94,8 миллиард теңгені, ал кредиторлық берешек 36 миллиард теңгені құраған. Есепті жылы кредиторлық берешек 2011 жылмен салыстырғанда 135,3 пайызға немесе 10 миллиард теңгеге ұлғайыпты. Осы орайда депутаттар дебиторлық жəне кредиторлық берешектің жыл сайын өсіп келе жатқанына назар аударды. Берешекті қалыптастырып отырған министрліктер: Қорғаныс – 34,1 миллиард жəне 18,4 миллиард теңге, Көлік жəне коммуникация – 22,5 миллиард жəне 14,3 миллиард теңге, сондай-ақ Ұлттық қауіпсіздік комитеті 17,4

миллиард жəне 2 миллиард теңге. Дебиторлық берешектің себептерін талдау республикалық бюджетті əкімшілендіру сапасының жеткіліксіздігін көрсетіп отыр. 2012 жылы квазимемлекеттік сектор субъектілеріне республикалық бюджеттен 361,1 миллиард теңге бөлініпті. Есеп комитетінің деректеріне сəйкес, 2012 жылды 21 АҚ пен ЖШС немесе олардың 31 пайызы шығынмен аяқтаған. Шығынның жалпы сомасы – 3,4 миллиард теңге. 10 РМК мен 31 РМҚК өздерінің қаржышаруашылық қызметін 227,5 миллион жəне 1,3 миллиард теңге шығынмен қорытындылағаны да мəлім болды. Оның басты себептерінің бірі ретінде бюджет қаражатының ұтымсыз пайдаланылуы мен мемлекет активтерінің тиімсіз басқарылғаны аталды. Сонымен қатар, қаржылық бұзушылықтарға жол берілген. Қаржы министрлігінің Қаржылық бақылау комитеті республикалық бюджеттен қаржыландырылатын 497 мемлекеттік мекемеге ішкі бақылауды жүзеге асыру

 Дінің тұрсын дін аман

Бейбарыс баба мешітінде

Бас мүфти Ержан қажы Малғажыұлы Мысырға жасаған ресми сапарында Каирдегі Сұлтан Бейбарыс бабамыздың мешітіне зиярат етті. Діни басқарма делегациясы тарихи ғимараттың қайта жөндеу жұмыстарымен танысты, деп хабарлады ҚМДБ-ның баспасөз қызметі. Делегация зəулім нысанды аралау барысында жергілікті жұмысшылардың бабамыз салдырған мешітті қайта жөндеп жатқанын көрді. Бас мүфти құлшылық үйінің тарихын, Бейбарыс бабамыздың Ислам дінінің дамуына қосқан сүбелі үлесі жайлы əңгімелеп берді. «Мысырға құл болып келіп, сұлтандық дəрежеге дейін көтерілген бабамыз мешіттер мен медреселердің бой көтеруіне, білім мен ғылымның қанат жаюына көп үлес қосты. Ол Мысырдың əміршісі болған тұста мұнда тұрақтылық орнады. Ол халыққа жақын болып, алымсалықты азайтты жəне түрмедегі тұтқындардың біразын босатты. Каирдегі əл-Азһар мешітін қайта қалпына келтіріп, іргелі оқу

ордасына айналдырды. Мысыр мен Шам елінде көптеген медреселер салды. Соның бірі «Заһири медресесі» атты оқу орны Каирде əлі күнге дейін бар. Медреселердің ішінде мол кітап қоры бар кітапханалар да жұмыс істеді. Қалада Заһир Бейбарыс Жəми деп аталатын үлкен мешіт салдырған. Осы құлшылық үйі орналасқан аумақ əлі күнге дейін аз-Заһирия деп аталады. Бейбарыс заманында салынған ғимараттар əлі күнге дейін Каир қаласының сəнін келтіріп тұр», – деді Ержан қажы Малғажыұлы. Əйгілі əмірші Сұлтан Бейбарыс мешіт тұрғызу барысында құлшылық үйінің маңдайшасына қазақы оюды (суретте) өрнектеп салуды ұмытпапты.

барысында бұзушылықтардың жалпы сомасы 83 294,6 миллион теңгені құрағандығын анықтаған. Ал квазимемлекеттік сектордың 194 объектісіне жүргізілген ішкі бақылау нəтижесінде 37 127,1 миллион теңгенің бұзушылықтары орын алғандығы белгілі болған. Жалпы, республикалық бюджет қаражатын пайдалану барысындағы бұзушылықтар сомасы 167,3 миллиард теңгені құрап отыр. Депутаттар Үкімет мүшелеріне бір сағат бойы көптеген сұрақтар қойып, өз ойларын ортаға салды. Талқылауды қорытындылай келе, Төраға заң талабы – мемлекеттік қаржыларды тиімді пайдалану дегенді баса айтты. – Үкімет пен Есеп комитетінің есептерін қарау тарихына көз жүгіртсек, жылдан жылға бір Үкіметтен екінші Үкіметке ауысып келе жатқан өте өзекті жағдайдың қалыптасқанын байқау қиын емес. Бұл жерде заңның өзі мемлекет қаржыларының тиімді пайдаланылуын талап етеді, – деді Төраға. Спикер сондай-ақ

жерді тегістеу жəне жердің сорын шаю деген сөздер қалып кеткенін қынжыла жеткізді. Өйткені, суармалы жер шаруашылығын дамытуда жерді тегістеу мен оның сорын шаю шешуші рөл атқарады. Егер осы мəселені біз қалдырып кетсек, онда агротехникада көптеген олқылықтарға жол беріп қоямыз, деді сенатор. Депутат Ə.Ахметов заң жобасы бойынша баяндама жасаған Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрі Е.Досаевтың өз сөздерінде «ойлаймын, ойлаймын» деген сөзді жиі қолданғанына назар аударды. «Сіздің ойлауыңыз емес, депутаттарға түрлі сараптама, қорытындылардың негізінде дəйекті жауап беруіңіз керек еді. Ал «ойлаймын» деген сөз ол болжам ғана», деп өте əділетті сын айтты. Сонымен қатар, сенатор «қойшы көп болса қой арам өледі» деген мақалды келтіре отырып, Білім жəне ғылым, Денсаулық сақтау жəне т.б. министрліктердегі артық, бақылаушы құрылымдарды жою қажеттігін көлденең тартты. Осы орайда ол Президенттің мұғалімнің білім беруіне, дəрігердің ем жасауына кедергі келтіретін тексерулерді доғару туралы талабын еске салды. Сондай-ақ, отырыста басқа мəселелер бойынша да шешімдер қабылданды. мемлекеттік қызметкерге де ерекше талап қойылып отырғандығына баса назар аударды. Əсіресе, мемлекеттік қаржыларды – халқымыздың өмір сапасын жақсартуға бағытталған кез келген сала бойынша мемлекеттік салалық бағдарламалардың орында луы жолында пайдаланудың жауапкершілігі тіпті зор. Сондай-ақ, Н.Нығматулин бұрын көрсетілген қателіктерді болдырмауға қатысты белгілі деңгейде ілгерілеушіліктің бар екенін де мəлім етті. – Жүйелі қателіктерге келетін болсақ, біздің депутаттық корпус Үкіметпен бірлесе отырып, ұсыныстар дайындап, Елбасымыз жүктеп отырған тапсырмалардың нақты орындалуына қол жеткізуі керек. Алдымызда «Қазақстан-2050» Стратегиясы аясында ауқымды мақсаттарды жүзеге асыру міндеті тұр, – деді ол. Нəтижесінде палатада қаралған бюджеттің атқарылуы туралы есебі жан-жақты талқыланып, Сенатқа жолданды. Сондай-ақ «2013-2015 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» Заңға өзгерістер мен толықтыруларды қарастыратын заң жобасы да мақұлданды. Оты рыста күн тəртібі бойынша қаралған басқа мəселелерге қа тысты да тиісті шешімдер қабылданды.

Ќўстыѕ да ґз ўясы болады Маралтай РАЙЫМБЕКҰЛЫ,

ақын, Қазақстан Жазушылар одағы басқарма төрағасының орынбасары, Президент жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңестің мүшесі.

Президент жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңестің төрағасы Ғабидулла Əбдрахымовтың жетекшілігімен өтетін кеңестің əрбір отырысы əдебиет пен мəдениет, ғылым мен білім, саясат пен кəсіпкерлік секілді сан салалы, сан алуан тармақты жастар өмірінің өзекті мəселелерін талқылау, күрделі мəселелердің ішінара шешімін табу, себебін анықтау, салдарын тану, сол арқылы жастардың қоғамдағы белсенділігін арттыру, орнын айшықтауды мақсат тұтып келеді. Мысалы, жақында Шымкент қаласындағы М.Əуезов атындағы университеттің бас ғимаратында кеңестің ХV көшпелі отырысы болды. Осы жиында кеңес мүшелері жастар өміріне тікелей қатысты мемлекеттік маңызы бар мəселелерді көтерді. Мəселен, өз басым кеңес мүшесі ретінде төрт мəселені ортаға салдым. Оның бірі: Астана жəне Алматы секілді республикалық мəртебесі бар қалалар мен облыс орталықтарында əдебиет пен өнер, саясат пен ғылым, спорт саласында жүрген жастардың баспанамен қамтамасыз етілуі. Құстың да өз ұясы болады ғой. Екінші мəселе: елімізде шығармашылық жастарға арналған «Шабыт» секілді бір ғана халықаралық фестиваль бар. Енді республикалық деңгейде болса да жастардың дарынын ұштап, қарымын арттыратын, қанатын қатайтып, томағасын сыпыратын əрі дəстүрлі түрде жылда өтіп отыратын фестиваль болса, нұр үстіне нұр болар еді. «Шабыт» елордамызда өтсе, мұны мəдениетіміздің алтын қазығы – Алматыда өткізуге болады. Үшінші мəселе: Елбасының əдебиет пен өнерге деген үлкен ықыласының нəтижесінде қазақ əдебиетінде есімі алтынмен жазылған арда қаламгерлеріміздің атындағы «Абай оқулары», «Оралхан Бөкей оқулары», «Мұқағали оқулары» секілді оқулар өткізіліп келеді. Мектеп қабырғасында жүрген жастарды қанаттандыру мақсатында осы оқулардың əрқайсысына бес гранттан бөлінсе. Бұл – ұлттық идеологиямыздың іргетасы саналатын əдебиетке деген махаббат пен құрметті күшейтер еді. Төртінші мəселе: көркем аударма. Музыка мен спорт тілі – əлемге ортақ. Үдемелі индустрияны жолға қойған, инновациялық жобалармен қарыштап дамып жатқан экономикалық қуатты мемлекеттің, ол мемлекетті құраушы ұлттың шын болмысын, рухани бетбейнесін əлемге алып шығар, дүниеге танытар құрал – əдебиет. Жас қаламгерлердің шығармашылығының əлем халықтары тілдеріне, тым болмаса ТМД аумағындағы елдер тілдеріне аударылуы – уақыт талабы. Əсіресе, үш тұғырдың бірі – ағылшын тілі – əлемге ашылған терезе. Жас қаламгерлердің шығармашылығын ағылшын тіліне аудару – жас мемлекетіміздің жаңа рухани кеңістікке шығуын қамтамасыз етер еді. Оңтүстік Қазақстан облысы.

байланыстырған белсенді азаматтардың қатысып отырғанын жеткізді. – Ақтөбеліктер қай кезде де ел экономикасының дамуына еселі еңбегімен елеулі үлес қосып жүр. Өңір экономикасы қарқынды дамып келеді. Басқасын былай қойғанда, өткен жылы аймақта облыс əкімі Архимед Мұхамбетовтің бастамасымен «Көркейе бер, туған жер» акциясы жүзеге асырылып, кең қолдауға ие болғанын білеміз. Туған жерге деген перзенттік парыздарын түсінген азаматтық көзқарасы жоғары жерлестеріміздің күшімен 4,5 миллиард теңгеге əлеуметтік нысандар салынды, жөнделді. Күні кеше Астанада «Біз – бір халықпыз, бір тағдырлы елміз» ұранымен өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының ХХ сессиясында сөйлеген сөзінде Елбасы Нұрсұлтан

Облыстыќ форуммен ќорытындыланды «Назарбаев орталығы» мемлекеттік мекемесінің бастамасымен ел азаматтарының тағ дырлары арқылы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың кемел басшылығымен тəуелсіз мемлекетіміздің бүгінге дейін қол жеткізген табыстарын көрсетуге бағытталған «Елімнің тағдыры – менің тағдырым» атты республикалық форум біздің өңірде де кең қолдауға ие болды. Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Ақтөбе қаласы мен аудандарда ұйымдастырылған форумдарға 8 мыңнан астам еңбек ардагері, зиялы қауым өкілдері, мəслихат депутаттары, мемлекеттік қызметшілер мен білім беру, денсаулық сақтау салаларының қызметкерлері қатысты. Өңірде асқан ұйымшылдықпен өткен бұл мəдени-көпшілік шаралар Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Назарбаев атындағы мəдениет жəне демалыс саябағында өткен «Елімнің тағдыры – менің тағдырым» атты облыстық форуммен қорытындыланды. Бұл жолғы облыстық форумға қатысушылар қатарында мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық бірлестіктердің, жастар ұйымдарының, этно-мəдени бірлестіктердің өкілдері, негізінен жастар болды. Форумның мақсаты ел тəуелсіздігін алғаннан кейінгі кезеңде қол жеткен жетістіктерді кеңінен жариялап, төзімділік, рухани бірлік пен келісім қағидаттарын насихаттау, жастардың Отанға деген сүйіспеншілігін қалыптастыру, ортақ істерге үлес қосуына ықпал ету болып табылады. Бұл, тұтастай алғанда, егемен еліміздің қалыптасуы мен ілкімді дамуына елеулі үлес қосқан қарапайым халықтың ерен еңбегін өзгелерге үлгі ету, сол арқылы əр қазақстандықтың бойында ел тағдырының бір бөлшегі екенін сезіндіру. Облыстық форумның салтанатты ашылуында сөз алған облыс əкімінің орынбасары Сара Нұрқатова Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында «Қазақстандық патриотизмнің іргетасы барлық азаматтардың тең құқығы жəне олардың Отан алдындағы жалпы жауапкершілігі» деп атап өткенін тілге тиек ете келіп, қазақстандықтардың Отанға, туған елге деген мақтаныш сезімі мен құрметін арттыруды, белсенді азаматтық ұстанымын қалыптастыруды көздейтін осы форумға өз тағдырын ел тағдырымен

Назарбаев еліміздің ынтымағы мен бірлігін нығайтуға, егемен еліміздің көк байрағы астында бір кісідей жұмылып еңбек етуге шақырды. Ортақ міндеттерді орындау біздің бірлігіміз бен ынтымағымыз арқылы жүзеге асатыны сөзсіз.Сондықтан еліміздің бəсекеге қабілетті отыз елдің қатарына енуіне атсалысуға шақырамын, – деді Сара Қайыржанқызы. Ол шараға қатысушыларға сəттілік тіледі. Еліміздің өркендеуі жолында лайықты еңбек етіп, өз тағдырын ел тағдырымен етене байланыстырған бір топ ақтөбеліктерге облыс əкімінің Алғыс хаттары мен бағалы сыйлықтары тапсырылды. Олардың қа та рын да «Қа зақстан Республикасы Қарулы Күштері ардагерлері» қоғамдық бірлестігі облыстық филиалының төрағасы, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалінің иегері Қажымұқан Сəтенов, Ырғыз ауданы «Наурыз-СИМ» ЖШС директоры, республикалық «Парыз» сыйлығының жүлдегері Ибрагим Сəрсенбаев, Ақтөбе техникалық колледжінің директоры Людмила Ким, медициналық жедел жəрдем ауруханасы нейрохирургия бөлімінің меңгерушісі Мақсұт Оразжанов, Хромтау тау-кен техникалық колледжінің мұғалімі Евгений Дадаров, Қандыағаш қаласындағы балалар жəне жасөспірімдер спорт мектебінің пауэрлифтинг бөлімінің меңгерушісі, екі дүркін Азия чемпионы Ольга Черемисина бар. – Мен өзімді тəуелсіздіктің арқасында жаңа саланың – кəсіпкерліктің ізашарларының қатарында болғанымды мақтаныш тұтамын. Бастапқыда небəрі жеті адам еңбек ететін серіктестікте 12 ірі қара, 70 қой-ешкі болса, қазір 70 адам жұмыс істейтін шаруашылықта 3 мыңның үстінде қой, 200-ден астам ірі қара, 300-ге жуық жылқы бағылуда. Серіктестік бұдан басқа, бау-бақша өсіруді де жыл сайын кеңейтіп келеді, – деді «Наурыз-СИМ» ЖШС директоры Ибрагим Сəрсенбаев. Ақтөбе техникалық колледжінің директоры Людмила Ким өзінің Бөгетсай ауылында қалың қазақ арасында туып-өскенін, еңбегінің арқасында ғылым кандидаты болғанын, қазір ұжым басқарып отырғанын мақтанышпен жеткізді. Ал Евгений Дадаров пен Людмила Черемисина болса, таза қазақ тілінде мүдірмей сөйлеп, форумға қатысушы жастардың бойындағы патриоттық рухты көтере түсті. Өңірде өткен бұл форумдарда ядролық қаруға сынақ жүргізуге толық тыйым салатын жəне ядролық қаруды жоятын жаһандық қоғамдық қолдауға қол жеткізу мақсатында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен жарияланған «АТОМ» жобасын облыс тұрғындары бірауыздан қолдап, петицияға қол қойды. Ақтөбе облысы.

Ардагермен кездесу – жас буынєа таєылым «Назарбаев орталығында» Ұлы Отан соғысының ардагері Темірғали Əділбековпен кездесу өтті. Темірғали Əділбеков Ұлы Отан соғысының ардагері, еңбек жəне партия ардагері, Курск даласы шайқасының қатысушысы. Биыл зейнеттегі подполковник қатарынан екі мерейтойлық датаны атап өтті: 1 мамырда жасы 90-ға келсе, 5 мамыр күні Курск шайқасына 70 жыл толды. Жиналғандарға ақсақал əскери ауыр жылдар жайлы естеліктер айтып, жастарға алға қойған мақсаттарына қалай жету керектігі жайлы əңгімелеп берді. Іс-шараны дайындау мен өткізуге Астана қаласы №27 мектепгимназиясының орыс тілі мен əдебиеті пəндерінің мұғалімі Баянша Садықова жəне 8 «В» сынып оқушылары белсене атсалысты. Курск шайқасы (5 шілде – 23 тамыз, 1943 жыл) көлемі жағынан, қолданылған күші мен құралдары, қысымы, нəтижесі мен

əскери-саяси салдары тұрғысынан Екінші дүниежүзілік соғыстың ең бір шешуші майданы саналады. Бұл тарихтағы аса ауқымды танктердің шайқасы, мұнда алты мыңдай танк, төрт мыңдай ұшақ қолданылып, екі миллионға жуық

адам қатысты. Курск шайқасынан кейін кеңестік əскерилер 1945 жылғы 9 мамырдағы Берлинді алғанға дейінгі барлық майданға қатысты. «Егемен-ақпарат».

Патриоттардыѕ алдыѕєы легінде Жеке үлгісімен жəне бағындырған биіктерімен Отанға деген сүйіспеншіліктері мен шын берілгендігін паш еткен Жамбыл облысы тұрғындарының қатарына Қарулы Күштердің офицері – «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы əскери бөлімдері бірінің командирі полковник Алексей Қалижанов енді. Бұл Тараз қаласында өткен «Елімнің тағдыры –менің тағдырым!» атты патриоттар форумының шеңберінде жарияланды.

Түрлі номинацияларда дəрігер лер мен мұғалімдер, спортшылар мен жұмысшылар, кəсіпкерлер наградталды. Қарулы Күш тердің өкілі «Сүйем сені, менің Қазақстаным» атты номинацияда лайықтылардың қа тарына қосылды. Полковник А.Қалижанов взвод командирлігінен

Қазақстан Қа рулы Күштерінің ең үздік бригадасының командиріне дейінгі жолды жүріп өтті. Наградаларды табыс ету рəсімінде осы офицердің басқаруымен оған сеніп тапсырылған жеке құрам «Өзара іс-қимыл-2009», «Бейбіт миссия-2010» командалық-штабтық

оқу-жаттығуларында өздерін үздік танытып, қазіргі уақытта Ота нымыздың игілігі үшін өз жауынгерлік əзірліктерін нығайтуды жалғастыруда екені атап өтілді. Номинантқа сыйлық табыс еткен запастағы генерал-майор Əлихан Жарболов барша іс-шараның Елбасымыздың Қазақстанды қуатты əрі гүлденген ел ету тек нағыз патриоттың қолынан келеді деген сөздерімен үйлесім тапқанын атап көрсетті. «Егемен-ақпарат».


ҮКІМЕТ

ҮКІМЕТ

Алєашќы аќылы автобан

(Соңы. Басы 1-бетте). Елбасының бастамасымен жүзеге асқан бұл жобаның игілігі мол. Жолмен жүріп өту ақысын енгізерде халықаралық тəжірибе зерттелді. Қазіргі кезде əлемдегі 30-дан астам елде ақылы жолдар бар. Оның ішінде Ресей, Белоруссия, Германия, Түркия, Малайзия жəне басқа елдерде енгізілген. Жоғары жылдамдықты магистральдерді күтіп-ұстауға шығын көп кететіндігін ескерсек, ақы төлеуді енгізу республикалық бюджетке түсетін салмақты азайтып, одан түскен қаражатты басқа жолдарды жөндеуге жұмсайды. Мысалы, ақылы жолдың шақырымға шаққандағы құны оңтүстіктегі көрші Өзбекстаннан – 20, солтүстіктегі қоңсымыз Ресейден 5 есеге арзан. Бұл Қазақстандағы тұңғыш ақылы жол. Астанадан Бурабайға дейін жеңіл автокөлікпен жүріп

3

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

өту ақысы 200 теңге, яғни 1 километріне 1 теңгеден түседі. Ал автобуспен жүріп өту оның отыратын орын санына байланысты. Нақтыласақ, 1 шақырымға 5-10 теңгеден келеді. Жүк машиналарына олардың жүк көтерімділігіне қарай 5-20 теңге аралығында болады екен. Мотоциклдерге жол тегін. Құтқару қызметі мен жедел жəрдем, сондай-ақ полицейлердің көліктері жəне жол бойында жұмыс жүргізетін техникалар да ақы төлеуден босатылады. Жол бойындағы елді мекендерде тіркелген автокөліктерге 50 пайыздық жеңілдік ескерілген. Мұнымен бірге өз аудандары аумағында тегін жүреді, деді Зəмір Сағындықұлы. Қазақстанда жолмен жүріп өту ақысы барлық елдердегіден төмен. Оның басты себебі, тарифті есептегенде магистральді салу шығыны емес, тек оның

жыл сайынғы күтіп-ұсталуы мен жөнделу шығыны ғана ескерілген. Автомагистраль 5 аймаққа бөлінген. Олардың ұзындығы жол бойындағы аудандардың аумақтық шекараларына байланысты белгіленген. Оларда көліктің қозғалысын тіркейтін арнайы аркалар бар. Жолмен жүріп өтудің төлемақысы əрбір өткен аймақ тарифінен құралады. Ақы төлеу механизмінде жүргізушілерге қолайлы жағдай жасау мақсатында ақы алудың аралас жүйесі енгізілген. Автокөлік иелері трассадан шыққан кезде терминал арқылы қолма-қол ақша (купюра жəне монета), банк карталары немесе арнайы транспондерлер арқылы төлей алады. Автокөлік иелеріне қолайлы болу үшін төлем терминалдарында қайтарым ақшаларын беретін түрлі номиналдары бар кассеталар орнатылған. Көлік аудандар арасында жүріп өткен жағдайда, төлем бақылау аркаларында есептеледі. Жүріп өту төлемін көлік құралы тіркелген мекенге жіберілген есепшот арқылы немесе транспондер арқылы дистанциялық тəсілмен де төлеуге болады. Жүріп өту төлемін өтеу бекет терінде кезек кептелісін болдырмау үшін бастапқы кезде кеңесшілер жұмыс жасайды. Олар жүргізушілерге терминалды қолдануға көмектесіп отырады. Жалпы, Астана – Бурабай автомагистралі іске қосылғаннан бері жол-көлік апаттарының саны 4,5 есеге азайды. Ал, адам өлімі 22 есеге қысқарды, деп атап өтті комитет төрағасы.

Жўмыстаєы жаѕа баєыттар Раушан НҰҒМАНБЕКОВА.

Семейде үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасына орай қайта өңдеу саласы мен ауыл шаруашылығында екі ірі жоба жүзеге асырылып жатыр. Нəтижесінде қаладағы ірі кəсіпорындар технологиялық жағынан жаңғыртылып, екінші тыныстары ашылғаны өз алдына, тағы бірнеше кəсіпорындар мемлекеттің қолдауына орай қайтадан жөндеуден өтуге өтініштерін беруде. Қалалық ауылшаруашылық бөлімінің мəліметінше, индустрияландыру картасының бағытын толық қолдап отырғандардың бірі – «Тамаша» ЖШС. 2010 жылы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі оны үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасына кіргізген. Қысқа кесілетін макарондарды шығару жобасы 171 миллион теңгеге бағаланып, өндірістің жартысын «Қазагроқаржы» АҚ несиелендірген. Сонымен екі-үш жыл өткен кезде «Тамаша» ЖШС тəулігіне 17,5 тонна өнім өндіретін болды. Жеңілдікпен берілетін несиеге орай кəсіпорын жоғары сапалы италиялық құралжабдық орнатып, 35 адамға жұмыс тауып берді. Мемлекет есебінен инженерлік жүйелер орнатылды. Бүгінде индустрияландыру картасы бойынша зауытқа ұзындығы 700 метр болатын кірмежол құрылысын бастау үшін облыстық бюджеттен қаржы сұрастырылуда. Бұған шамамен 5 млн. теңге қажет екен. Тəулігіне 60 тонна ұн өндіретін диірмен кешенінің құрылысын салу да жоспарда бар. Қалалық əкімдік жаңа макарон зауыты үшін 1,47 га жер беріп отыр. Жəне мемлекеттік қаржы есебінен кешеннің жобалау-сметалық құжаты дайындалуда. Бұл жоба Түркияның инвесторларымен бірге жоспарлануда. Сол жақтан қажетті құрал-жабдық сатылып алынбақ. Содан соң түрік ағайындар жаңа кəсіпорынның жартылай құрылтайшылары болады деп жобалануда.

Жақында Астанадағы С.Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университетінде Қазақстандағы агроөнеркəсіптік кешеннің инновациялық дамуының жаңа жүйелерін қалыптастыру міндеттеріне бағытталған «Инновация – АӨК-тің жаңа даму

қолдаудың тетіктері жетілдіріліп, ғылыми ізденістерді бюджеттік қаржыландыру біраз көбейді. Мысалы, тек біздің университеттің өзінде былтыр ғылыми зерттеулерді қаржыландыру үш есеге артты. Мұнан басқа Білім жəне ғылым министрлігі тарапынан

технологияларға деген сұраныс зор. Шетелдерден əкелініп жатқан құрал-жабдықтар мен техникалар сияқты көптеген ғылыми зерттеулерді оп-оңай сатып əкеле алмаймыз. Осы мəселені түсінуіміз керек. Аграрлық ғылымның өнімін

инновациялық үлгідегі мүлдем жаңа жоғары оқу орнын қалыптастыру мақсатында жүйелі шаралар атқарылып жатыр. Осы тұрғыда білім алушылар мен оқытушылардың академиялық ұтқырлығына ерекше көңіл бөлініп, көп тілді білім беру тəжірибеге кеңінен енгізіліп, оқу үрдісіне шетелдік профессорларды тарту белсенді жүргізіле бастады. Мемлекет тарапынан көрсетіліп отырған мұндай қолдау Қазақстандағы жоғары білім жүйесін дамытуға үлкен мүмкіндік береді. Жаңадан құрылып жатқан өндіріс орындарында қазірдің өзінде инновациялар мен озық

мысалға алайық. Атап айтатын болсақ, ауылшаруашылық өсімдіктерінің сұрыптары, мал тұқым дары, агротехнология лар белгілі бір топырақтық-климаттық аймақтарға бейімделіп шыға ры лады. Ал, басқа ортада селекциялық əзірлемелер көздел ген нəтиже бермейді жəне уа қыт өте келе керісінше тоза бастайды. Бұл жай теория емес, көп жылдық тəжірибемен дəлелденген ақиқат. Сондықтан, басқа елдерден ғылыми зерттеулер əкелетін болсақ, онда оны ең алдымен өзіміздің елдің жағдайларына бейімдеуіміз керек. Бұл селекциялық жұмыстар мен үлкен ғылыми ізденістерді қажет етеді. Біз аграрлық ғылымның даму көшінен қаншалықты кейін қалып отырғанын түсіну үшін өсімдік шаруашылығындағы селекцияның даму деңгейімен қарастырып көрейік. АҚШ пен Канадада өндірісте пайдаланылатын ауылшаруашылық дақылдарының сұрыптары əр екі-үш жылда жаңартылып, тұқымның сапасы үнемі жақсартылып отырады. Ал осы сұрыптар əр экологиялық аймақтың ерекшеліктері ескерілген мақсатты селекция арқылы жеделдетілген биотехнологиялық

Аграрлыќ сала алєа бассын десек Ақылбек КҮРІШБАЕВ,

С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің ректоры, профессор.

кезеңіне жол» атты халықаралық ғылыми-тəжірибелік конференция өтті. Осы білім ордасының негізін қалаған экономика ғылымдарының докторы, профессор М.Гендельманның 100 жылдығына орай ұйымдастырылған бұл шарада мерейтой иесі мен оның атқар ған қызметі еске алынып қана қоймай, бүгінгі білім-ғылым саласының проблемалық түйіндерін қалай тарқатамыз деген тақырыпта келелі ой өрбіді. Иə, тың игеру кезінде еліміздің солтүстік аймақтарындағы ауыл шаруашылығы құрылымдарына мамандар дайындау мақсатында құрылған бұл білім ордасының іргетасын қалаған кездегідей білім мен ғылымды жəне өндірісті бір біріне кіріктіру, осы жүйені заман талабына сай дамыту, жетілдіру мəселелері қазір де өткір тұр. Бұл мəселені шешпей Қазақстанның аграрлық саласы заман талабына сай дами алмайтындығы анық. Қазір елімізде «Ғылым туралы» жаңа заң қабылданды. Ғылымды

Ќос ќала – дос ќала

Индустрияландыру картасының аясында Семейде тамақ өнеркəсібі саласы бойынша тағы бір тың жоба қолға алынған. Бұл Қазақстандағы ең ірі құс фабрикасы «Семей құс»-ты жаңа бағытқа көшіру. Нəтижесінде «Восток-бройлер» ЖШС құрылып, кəсіпорын жұмыртқа өңдеуден құс етін өсіруге маманданды. Осылайша ашылғаннан бастап 700 тонна құс етін өндірді. Биыл құс фабрикасына жаңадан қазіргі заман талабына сай қасапхана мен тоңазытқыштар қойылмақ. Барлық қуатына енген соң «Восток-бройлер» жылына 20 мың тонна құс етін өндірмек. Бұл Қазақстанды толық қамтуға мүмкіндік береді. Алдағы уақытта кəсіпорын Ресей мен өзге елдерге экспортқа шықпақ. Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасына келер жылы бірнеше ірі кəсіпорындар да қосылмақ. Оның бірі – «Прииртышская бройлер фабрикасы» ЖШС-ні жаңғырту. Бұл жерде де қасапхана мен тоңазытқыштар қойылмақ. 340 миллион теңге тұратын бұл жобаға кəсіпорынның болашағын ақтамақ. «Ақтөбе-Ертіс» ЖШС ұсынып отырған, жұмыртқа өндіретін жоба 160 миллионға бағаланып, бүгінде жоба Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінің қарауында жатыр. Семейдегі екі көкөніс өсіретін кəсіпорын «Приречное» агрофирмасы мен «Мұздыбай-1» шаруа қожалығы өздерінің қоймаларын кеңейтуді жоспарлап отыр. 2011 жылы Приречныйда 8 мың тонна көкөніс, картоп сақтайтын қойма пайдалануға берілген еді. Осы қойма тұрақтандыру қорының көп мөлшердегі өнімін сапалы сақтауға мүмкіндік берді. Енді бұл жерде де тоңазытқыш қою қажет. Бұған Германиядан əріптестер де табылды. Ал «Мұздыбай -1» шаруа қожалығында 2013 жылы төрт мың тоннаға арналған көкөніс қоймасы салынбақ.

Өткен жылдың күз айларының бірінде өзара ынтымақ жарастыра отырып, бір-бірінен үйрену жəне бір-біріне қолдау көрсету мақсатында Маңғыстау облысындағы қос қала – Ақтау мен Жаңаөзен жаңа қадам жасаған болатын. Барлық салада тəжірибе алмасып, озық істерін үлгі еткен екіжақты шара барысында облыс орталығының қонақтарын алдымен мұнайлы қала күткен еді. Енді Ақтау қаласының жарты ғасырлық мерейтойы қарсаңында мұнда жаңаөзендіктер атбасын тіреді. Алдымен мəдени-іскерлік қарым-қатынасты нығайту жөнінде екіжақты келісімге қол қойылды. Мəдениет саласында Жаңаөзен өнерпаздары өнерлерін паш етсе, спорт саласында екі қаланың спортшылары волейболдан, футболдан жолдастық кездесу өткізді, сондай-ақ кəсібі өрге басқан кəсіпкерлер тəжірибелерін бөлісті. Облыстық балалар үйінің тəрбиеленушілеріне қайырымдылық акциясын ұйымдастырып, жаңаөзендік ұстаздар тас, темір материалдарынан бұйым жасаудан шеберлік сабағын өткізді. М.Мақатаев шығармашылығына арналған «Поэзия, менімен егіз бе едің?» поэзия кешінде Жаңаөзеннің жыр сүйер тұрғындары Мұқағалидың өлеңдерін екпіндете оқыды. «Жырла, ақыным, достықты» деп аталған ақындар айтысында екі қаладан шыққан үш жұп сөз сайыстырып, ой өрелестіріп, шеберлік салыстырған болатын. Мұнайлы қаланың жігіттері ақтаулықтарға волейболда кеткен есені осы айтыста қайтарды. – Əлеуметтік жəне кəсіпкерлік саласында Ақтау мен Жаңаөзен қаласының əріптестік қарым-қатынасы нығая бермек. Мұндай байланыс екі қаланың қатар қанат жая түсуіне ықпал ететін болады, – дейді Ақтау қаласының əкімі Е.Жаңбыршин.

СЕМЕЙ.

Маңғыстау облысы.

Кентаулыќ жеткіншектер кїнде сїт ішеді Биыл Кентау қаласында «Мектептегі сүт» жобасы қолға алынды. Əлемнің 80 мемлекетінде қолданып отырған жоба Қазақстанда тек Астана мен Алматы қалаларында ғана бар екен. Бұл игі іске жалпыға міндетті білім беру қоры есебінен 22 млн. теңге бөлінген. Облыста алғаш қолданысқа еніп отырған жобаның аясында 1, 2-сынып оқушылары күніне бір мезгіл 200 грамм сүт ішеді. Қаладағы Б.Момышұлы атындағы №12 жалпы орта мектептің 1-2-сыныбында 140 оқушы білім алуда. Олардың барлығы да күніне бір мезгіл 200 грамм сүт ішіп жатыр. Жарияланған тендердің жеңімпазы атанған мердігер компания Алматы қаласынан арнайы «Адал» фирмасының сүтін тасымалдауда. Майлылығы 3,2 пайыз, сақтау мерзімі 4 айға арналған. Осылайша сертификатын үнемі тексеріп отырамыз. Күндегісін күнде аламыз. Таңертең оқитын балаларға сағат 9:50-де, түстен кейін сағат 16:00-де береміз. Сапасы да, дəмі де өте жақсы. Өсіп келе жатқан балаға міндетті түрде кальций керек. Ал сүттегі кальций баланың өсуіне жағдай жасайды. Бұрындары ұйқысын қимай сабаққа келмей қалатын балалар, сүт бергелі бері сабақтан қалмайды, дейді мектеп директоры Гүлжариха Жұмагелдиева. Қала əкімі Бахытбек Шорабайұлының бастамасымен қолға алынған «Мектептегі сүт» жобасы бүгінгі күні барлық білім беру мекемелерінде жүзеге асырылуда. Қайрат ЗАЙНИШЕВ.

Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Есіл аудандық ауруханасына бизнестегі əлеуметтік жауапкершілік аясында қолдау көрсетушілер кө��ейе түсуде. Жуырда жеке кəсіпкер Сосо Габаян ауруханаға сырқат адамдарды алып жүруге ыңғайлы креслоны тарту етті. Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Медициналық қызмет кер лердің пікірі бойынша, кə сіпкердің осы бір қайырымды ісі дəрігерлердің жұмысын

Кəсіпкерлер кґмегі жеңілдетумен қатар, ауыр халдегі сырқаттардың қозғалуына, жүріптұруына үлкен септігін тигізеді.

– Қайырымдылық жасау жақсы іс, азаматтық парыз, – дей ді іскер азамат. – Мынау кресло айта қаларлықтай үлкен көмек болмаса да, осында жұмыс істейтін медбикелердің қызметіне септігін тигізеді деп ойлаймын. Алдағы уақытта да ауруханаға көмек көрсетуден аянбаймын. Былтыр жергілікті кəсіпкерлердің үлкен қолдауының арқасында аудандық аурухананың сырқаттарды қабылдайтын орны, əйелдер мен балалар кеңесі бөліміне қайта құру жұмыстары жүргізіліп, перзентхананың екі лифті күрделі жөндеуден өткізілген болатын. Ақмола облысы, Есіл ауданы.

əдістермен жасалады. Осылай, америкалық жəне канадалық бидайдың бəсекеге қабілеттілігі ғылым дамуының деңгейімен алдын ала айқын басымдыққа ие болып отырады. Бізде дақыл сұрыптарының көбі өндірісте 10-20 жыл, тіпті кейбір түрлері 50 жылдан астам қолданылады. Одан басқа, көптеген жаңа сұрыптар қазір гі заманғы биотехнология əдістерінсіз, классикалық жолмен, «соқыр тəуекелмен» жасалынады. Бұл оның сапасына кері əсерін тигізіп қана қоймай, оны жасап шығару мерзімін екі-үш есеге ұзартып жібереді. Соның салдарынан өнімділік жағынан ұтылған ауылшаруашылық тауарларын өндірушілер де шығынға батады. Қазірдің өзінде біздің климатқа бейімделген құрғақшылыққа төзімді зəйтүн, ірі бұршақты, жар малық жəне малазықтық да қыл дардың түрлері мүлдем жетіспейді. Аталған жағдай егін шаруашылығының өзекті мəселелерінің бірі – егіс алқабының құрылымын əртараптандыруға кедергі келтіріп отыр. Мұндай мысалдар ауылшаруашылық кешенін ғылыммен қамтудың барлық бағыттарында кездеседі. Бұл ғалымдардың кінəсі емес, олардың қайғысы болып отыр. Осының барлығы ғылымның кезінде, əсіресе, өтпелі кезеңде толыққанды қаржыландырылмауы салдарынан туындаған олқылықтар. Енді мұндай жағдайда не істеуге болады, бұл мəселелерді қалай шеше аламыз? Біріншіден, өзгерісті аграрлық саладағы ең басты күрделі мəселе – мамандар даярлау мəселесінен бастауымыз керек. Мұндағы қа лыптасып отырған келеңсіз жағдайдың басты бір себебі, қа зір айтылып жүргендегідей, аграрлық ғылымды ұйымдастыру мен басқару жүйесінің жетілдірілмеуіне ғана қатысты емес. Мұндағы ең басты олқылық бізде аграрлық жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу инсти тут тары арасында дұрыс жə не жүйелі байланыстардың қалыптаспауынан туындап отыр. Ғылыми-зерттеу мекемелерінің ғалымдары негізінен тек ғылыми жұмыспен айналысса, ал жоғары (Соңы 4-бетте).

«ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ-2020» БАҒДАРЛАМАСЫН

ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ БАРЫСЫ ТУРАЛЫ АҚПАРАТ

БАҒДАРЛАМАҒА ҚАТЫСУҒА ТІЛЕК БІЛДІРУШІЛЕРМЕН

180

КЕЛІСІМШАРТҚА ҚОЛ ҚОЙЫЛДЫ.

2009-2010 ЖЖ. – ӨҢІРЛІК ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ ЖƏНЕ КАДРЛАРДЫ ҚАЙТА ДАЯРЛАУ СТРАТЕГИЯСЫ (ЖОЛ КАРТАСЫ).

2011-2013

ЖЖ. – «ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ-2020» БАҒДАРЛАМАСЫ

БАҒДАРЛАМА МАҚСАТЫ:

ТҰРАҚТЫ ЖƏНЕ ӨНІМДІ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУҒА ЫҚПАЛ ЕТУ ЖОЛЫМЕН ХАЛЫҚТЫҢ ТАБЫСЫН АРТТЫРУ.

4 БАҒЫТ: ОҚЫТУ ЖƏНЕ ЖҰМЫСҚА ОРНАЛАСУҒА ЫҚПАЛ ЖАСАУ, ЕҢБЕКАҚЫНЫ СУБСИДИЯЛАУ АРҚЫЛЫ ЖҰМЫСҚА ҚАБЫЛДАУДЫ ЫНТАЛАНДЫРУ;

СЕЛО ТҰРҒЫНДАРЫНЫҢ НЕСИЕЛІК РЕСУРСТАРҒА ҚОЛЖЕТІМДІЛІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ АРҚЫЛЫ СЕЛОДА КƏСІПКЕРЛІКТІ ДАМЫТУҒА ЫҚПАЛ ЖАСАУ; ЕҢБЕК РЕСУРСТАРЫНЫҢ ЖҰМЫЛҒЫШТЫҒЫН АРТТЫРУ;

ИНФРАҚҰРЫЛЫМДАРДЫ ДАМЫТУ АРҚЫЛЫ АУЫЛДЫҚ ЕЛДІ МЕКЕНДЕРДІ ДАМЫТУ.

ҚР ЕҢБЕК ЖƏНЕ ХАЛЫҚТЫ ƏЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ МИНИСТРЛІГІ

1


4

www.egemen.kz

Қазір ақпараттық технологияның дамыған ғасыры. Бұл саланың дамуы бүгінде бүкіл дүние жүзінде қарқын алып отыр. «Көзді ашып-жұмғанша жылдам» жұмыс жасауға мүмкіндік беретін IT-технология қолданысын кеңейту, əрине, заман талабы. Ал оның əлемдегі жедел дамумен ілесіп, озық үлгілерін уақытында игеру, қолданысқа енгізу еліміз үшін де аса маңызды. Бұл саланың басты жетістіктерінің бірегейі «бұлтты технология» жайында өткен сандарымыздың бірінде жазған болатынбыз. Тақырыпты осы саланың маманы, «Documents. kz» ЖШС атқарушы директоры Сергей ВОЛКОВПЕН əңгімелесе отырып, жалғастыруды жөн көрдік.

IT-технология ќайтсе дамиды? – «Бұлтты технология» жайында қазір көпшілік құлағдар болғанымен, оның нақты қолданысы елімізде əлі де бəсеңдеу сыңайлы. Сіз қалай ойлайсыз, оның кең қолданыс табуына қандай кедергілер бар? – Негізінен «бұлтты технологияның» Қазақстанда қолданыла бастағанына көп бола қойған жоқ. Кейбір елдермен салыстырғанда бұл технология бізге кеш жетті. Соңғы 2-3 жылдың көлемінде ғана елімізде бұлтты-сервистер пайда болып, оны электронды құжат айналымы бағытында қолдана бастадық. Өткен жылдың жазынан бастап «Қазақтелеком» АҚ-тан Microsoft Hosted Exchange жəне Microsoft Hosted SharePoint бұлтты сервистері қолжетімді болды. Сондай-ақ, MyCloud жобасының бірнеше сервистері бар. Ал əлемдік IT рыногынан осы саланың алыбы «Microsoft»-тың Office-365 «бұлтты» сервисін, Ресейден Мегаплан, 1С сервистерін атап өтуге болады. Отандық «бұлтты» өнімдер мен сервистердің бізде əлі де болса кенжелеп дамуының өзіндік бірнеше себебі бар. Атап айтар болсақ, біріншіден, мұндай сервисті жасаудың өзіндік құны жоғары. Екіншіден, ішкі рыноктағы ауқымы тар. Сондайақ, соңғы қолданушылардың ауыз бірлігінің аздығы жəне біліктіліктің жеткіліксіздігі, ITбастамашыларының дамуына оң əсерін тигізетін, венчурлық қаржыландырулардың жоқтығы да «бұлтты сервистің» кең құлаш жаюына кері əсерін тигізіп отыр. Мұнымен қоса, кейбір бизнес ортадағы тұтынушылар мен тапсырыс берушілер «бұлттардың» бизнес үшін пайдалылығы, тиімділігі жөнінде айтарлықтай хабардар емес. Сəйкесінше қозғалыстар болу үшін ұжымдық талпыныс, қаражат жəне лайықты құралдар қажет. Бизнес саласындағылар «бұлттардың» барлық құндылығын түсініп, сезінген кезде ғана «бұлтты» IT-бастамашылары мен сервистердің саны өсуі мүмкін. – Сонда қазір «бұлттық» сервистерге сұраныс аз дейсіз ғой. Ал сол сұранысты көбейтудің қандай амалдары бар? – «Бұлтты» шешімдер мен сервистерді жасау жəне оларға деген сұранысты тежейтін бірнеше елеулі жəне объективті себептерді атауға болады. Біріншіден, бүгінде бізге жоғары білімі бар, сəйкесінше бағдарламалар өндірісін дамыта алатын білікті мамандар қажет. Ол үшін білім беру жүйесін айтарлықтай күшейтіп, оның ақпараттық технологиядағы сапасын көтеру

керек. Онымен қоса, тағы бір өзекті мəселе – IT жасаушылар үшін салық салу жүйесін түбегейлі өзгерту керек. Мəселен, əлемнің басқа елдерін айтпағанда, біздің тікелей бəсекелестеріміз – Кеден одағы елдеріндегі көршілерімізде бұл мəселе бұрыннан оң шешімін тапқан. Мысалы, Ресейде IT жасаушы компаниялар 2008 жылдың 1 қаңтарынан 18% мөлшеріндегі қосымша құн салығынан тү гелдей босатылды, ал бізде ондай жоқ. РФ-да IT жасаушылар үшін сақтандыру жарналары бірнеше жылдан бері 2017 жылға дейін заңнама бойынша 14% мөлшерінде бекітілген, біздікімен салыстырғанда 7% төмен. Кеден одағы бойынша біздің одақ тасымыз – Белоруссияда «Минск» жоғары технологиялар паркі резиденттері 18% мөлшерінде пайдаға салынатын салықтан түгелдей, ал қосымша құн салығынан 20%-ға босатылған, біздің «Алатау» ақпараттық технологиялар паркімен салыстырғанда «Минск» жоғары технологиялар паркінің құқықтық тəртібі Беларусь Республикасының барлық аумағында күші бар. Олар кеңселері қай елді мекенде орналасқанына қарамайды. Ал 2013 жылдың 1 қаңтарынан бастап Украина да IT-компанияларда қосымша құн салығын төлеуді 20%-ға қысқартты жəне пайдаға салынатын салық та 21%-дан 5%-ға дейін төмендеді. Осындай себептерге байланысты интеллектуалды инновациялық IT-өнімдер шығаратын жетекші елдер, IT-технологиялары озық дамығандар бұл салаға қосымша құн салығы жоқ елдер болып табылады. Мəселен, АҚШ, Жапония мемлекеттерін осы қатарда дей аламыз. «Бұлттардың» дамуына тапсырыс берушілердің сенбеушілігі де кері əсерін беруде. Ондай сен беу шіліктер бұл жайында аз хабардар болуынан жəне барлық ақпаратты жоғалтып алу

Аќтґбе ажарын ашатын нысандар Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Облыс əкімі Архимед Мұхамбетов Ақтөбе қаласында салынып жатқан ірі құрылыстарды аралап, олардағы жұмыс барысымен танысты. Өңір басшысы алдымен «Батыс-2» шағын ауданында салынып жатқан жүзу бассейніне атбасын бұрды. Іргетасы өткен жылы шілдеде қаланған үлкен бассейн халықтың игілігіне қызмет етумен бірге, қала көркін де аша түсетін ғимарат болғалы тұр. Жалпы сметалық құны – 1574741210 теңге, құрылыс монтаж жұмыстарының құны 1404375000 теңге болатын жүзу бассейнінің бас жобалаушысы – «Ремстройпроект» ЖШС. Бұл жерде синхронды жүзу, су добы, кəсіби спортшылардың жаттығуы үшін барлық жағдай жасалатын болады. Мəселен, бассейн синхронды жүзу бойынша бір мезгілде 400 көрермен куə бола алатын республикалық жарыстар өткізуге арналған əмбебап оқу-жаттығу нысаны ретінде де қарастырылған. Спорттық жүзу бассейнінің ұзындығы –50 метр, ені – 25 метр, тереңдігі – 3 метр. Бассейнде бір сағат бойы 250 адам емін-еркін суда жүзумен айналыса алады. Ғимараттың екі қабатының

бірінде бассейн орналасатын болса, екіншісінде жаттығу залдары, əкімшілік корпусқа арналған бөлмелер болады екен. Қазір кəріз жүйесі, су құбыры, жылу жүйесі жəне желдеткіш орнату сияқты ішкі инженерлік жұмыстар жасалуда. Облыс əкімі Əкімжанов көшесінен Əз Наурыз көшесіне дейін салынып жатқан көпірдің құрылысында да болды. Өткен жылы тамызда басталған көпірдің құрылысымен айналысып жатқан «№25 көпір құрылысы отряды» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі бұл жұмысты биыл қыркүйекте аяқтап, көпірді автокөліктердің ағынына 50 жыл төзетіндей сапалы етіп тапсыруды көздеп отыр. Сметалық құны 3976 миллион теңге болатын мұндай үлкен

31 мамыр 2013 жыл

ҮКІМЕТ қорқынышынан туындап отыр. Сол себепті, «бұлттық» сервистермен жабдықтаушылардың серверлері қорғалған датаорталықтарда орналасуы қажет, сол кезде ақпаратты ұрлау жəне жоғалтып алу қаупі жойылады. Болашақта «бұлттар» қымбатқа түседі деген пікірлер де бар. Бірақ IT-құрылымына кететін шығындарды есептейтін болсақ, жабдықтар жəне оның амортизациясы, бағдарламалық қамтамасыздандыру жəне оны жаңартудың құны, қызметкерлер жұмысының құны, өңдеулер, қызмет көрсету, электр энергиясы жəне тағы басқалар шығынынан артық түспейді. Ал «бұлттарды» қолдану бұл жағдайда əлдеқайда арзан. – Сіздің ойыңызша, халықаралық рынокта қазақстандық «бұлтты» өнімдер үшін орын бар ма? – Бүкілəлемдік IT саласы қазіргі таңда серпінді дамуда. Күннен-күнге жаңа шешімдер, технологиялар, құралдар мен сервистер жасалуда. Əлем IT саласына жұмысты автоматтандыратын, болашағы зор инновациялық бағыт ретінде қарайды жəне сол арқылы елдер мен мемлекеттердің дамуына айтарлықтай ықпалын тигізеді деп санайды. Бүгінде біздің мемлекетіміз де əлемдік IT- трендтерден тысқары қалған жоқ. Мысалы, электронды үкіметтің даму индексі бойынша əлемдік рейтингте 38-орынды алып отыр. Болашақта біздің отандық «бұлтты» өнімдер əлемдік ры нокта бəсекелестікке жарамды болуы əбден мүмкін. Бірақ қазірше Қазақстанда «бұлтты» шешімдер өз дамуының бастапқы сатысында тұр. Менің ойымша, егер біздің елде салық заңнамасы жағынан бəсекелестермен бір дей деңгейге келетіндей жағдай жасалған болса, ITөнімді жеткізетін барлық елдердегі сияқты қосымша құн салығы жойылса, онда жақындағы 3-4 жыл ішінде Қазақстан инновациялық дамуы жағынан айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізе алады. Яғни бүкіл əлемге құны жағынан бəсекелестікке түсе алатын, əлемдік стандарттар мен трендтерге сəйкес келетін, оның ішінде «бұлтты» шешімдер де бар, «Made in Kazakhstan» маркалы IT-өнімді ұсына алады деген сенімдемін. Жаһанда бағдарламалық өнімдер мен қызметтерге деген сұраныс өте жоғары, өз елімізде IT-жасаушыларына сəйкесінше қолайлы жағдайлар жасайтын болсақ, интернет арқылы əлемнің кез келген тұтынушысына қолжетімді етіп, «бұлтты» шешімдер мен сервистерді жасауға инвестициялар санын өсіріп, IT-өнімнің бəсекелестік құнын арттыруды қамтамасыз ете аламыз. Əңгімелескен Динара БІТІКОВА, «Егемен Қазақстан».

көпір Ақтөбеде бірінші рет салынуда. Оның ұзындығы –568,98 метр, ені – 21,4 метр. Құрылыста жұмыс істеп жатқан 150 адамның 80-ге жуығы ақтөбеліктер екенін айтты. – Ақтөбе Қазақстандағы агломерация орталығы болады деп күтілген бес қаланың бірі болғандықтан, көшелерді кеңейту, аулаларды көріктендіру, көгалдандыру, тазалау жұмыстарына ерекше назар аударуымыз керек. Соңғы жылдары қоғамдық, экономикалық, əлеуметтік маңызы жоғары нысандарды көптеп салуға мүмкіндік туды. Біз көрген жүзу бассейнінің жəне көпірдің құрылыс жұмыстары осы қарқынмен жүретін болса, белгіленген мерзімде аяқталуы тиіс деп ойлаймын, – деді А.Мұхамбетов бұқаралық ақпарат құралдары өкілдерімен болған əңгімеде. Ақтөбе облысы.

ҮКІМЕТ

Аграрлыќ сала алєа бассын десек (Соңы. Басы 3-бетте). оқу орындарының ғалымдары көбіне-көп оқыту шылық қызметпен айналысады. Əрқайсысы өз алдына жұмыс істейді. Ал бұл дағды сонау кеңес тік дəуірден қалыптасып қалған. Дамыған елдердің тəжірибесінен байқайтынымыз, оларда білім мен ғылым ажырамас біртұтас жүйе. Мұнымен қоса, ғылыми-зерттеу институттары мен тəжірибелік-эксперименталдық кəсіпорындар университеттердің міндетті құрылымдық элементтері болып табылады. Бұл сапалы мамандар даярлауға, ғылым мен инновациялық жүйенің тиімді де тұрақты жұмыс істеуіне қолайлы жағдай туғызады. Мəселен, АҚШ, Канада мен Англияда ғылыми жұмыстардың бəрі университеттерде шоғырланған жəне əрбір ғалым оқу ісіне тартылады. Сонымен қоса, студенттер мен магистранттар тəжірибе мен ғылыми білімді ғылыми-зерттеу институттарының ғылыми зертханаларының базаларында алады. Бүгінгі аграрлық ғылым мен білімдегі шынайы жағдай қандай? Қазір аграрлық ғылыми-зерттеу институттарында 175 доктор жəне 484 ғылым кандидаты, ал үш аграрлық жоғары оқу орнында 216 доктор жəне 693 ғылым кандидаты бар. Сонымен қоса, аграрлық ғылымизерттеу институттарындағы ғылым докторларының орташа жасы – 61

жасты, ал жоғары оқу орындарында 54 жасты құрайды. Осыдан көрініп тұрғанындай, біз əлі де ғылыми күшті толық пайдалана алмай отырмыз. Аграрлық ғылыми-зерттеу институттарында ғылыми мамандар мүлдем жетіспейді, ал жоғары оқу орындарының ғалымдары ғылымға жеткілікті деңгейде жұмылдырылмаған. Егер біз осы сарынмен əрі қарай кете беретін болсақ, жақын болашақта қолда бар мүмкіндіктердің бəрінен айырылып қаламыз. Екі жыл бойы аграрлық ҒЗИ мен ЖОО-ның қатысуымен ірі аймақтық ғылыми-білім беру кешендерін ашу туралы еліміздің алдыңғы қатарлы ғалымдарының ұсыныстары шешімін таппай келеді. Бұл мəселе артық қаржыландыруды қажет етпейді жəне осы арқылы мамандарды даярлау мен ғылым дамуында айтарлықтай жетістіктерге жете аламыз. Осыған орай, аграрлық ғылым мен білімнің байланысын арттыру қажеттілігін ескере отыра жəне осы мəселелерді шешу мақса тында Ауыл шаруашылығы министрлігіне А.Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми өндірістік орталығын, иə болмаса Қарағанды өсімдік шаруашылығы жəне селекциясы ғылыми-зерттеу институтын С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетіне қосу арқылы осы мəселені іске асыруға мүмкіндік беру туралы ұсыныс жасалды.

Мен бұл ұсынылған жүйенің тиімділігіне сенімдімін жəне біз оны дəлелдейміз. Елбасы елордада білім мен ғылымды жəне инновацияны ортақ кластерге жиған Назарбаев Университетін құру арқылы елімізді ғылыммен қамтамасыз етудің жүйесін қалай құру керектігін көрсетті. Біз АӨК-те ғылымибілім кешендерін құру арқылы осы тəжірибені қайталауымыз қажет. Екіншіден, біз аграрлық ғылымды өз күшімізбен дамыған елдердің əлемдік деңгейіне енді шығара алмайтынымызды мойындауымыз қажет. Осындай жағдайды кезінде басқа да елдер өткерген. Өткен ғасырдың 4050 жылдарындағы Мексикадағы бұдан да нашар жағдай анық мысал бола алады. Елде аграрлық ғылым тіпті болмай, импорттық өнімдерге толық тəуелді болған. Соңында бұл мəселені шешуге үлкен қаражат бөлініп, елдің ғалымдарының біріктірілуіне жəне шетелден ең үздік ғалымдар тартуға жұмсалған. Мексикада, кейін Нобель сыйлығының лау реаты атанған, əлемге əйгілі ғалым, доктор Н.Барлауганың жетекшілігімен ғылыми-білім орталықтары ұйымдастырылып, ол жерге үздік ғалымдар шақырылып, олардың жемісті жұмыс жасауларына барлық жағдай жасалған. Соңында олар ғылымды жаңа деңгейге көтерді. Бір жағынан өндіріске қажетті ғылыми əзірлемелер пайда

болса, екінші жағынан отандық ғылыми мектеп қалыптастырылды. Осындай ғылыми орталықтарды салу арқылы халықаралық ғылым кеңістігіне кіріп, жаңа технологиялар мен инновациялардан хабардар болар едік. Үшіншіден, отандық əзірлемелерді рынокқа шығарып, АӨК жұмысына шетелдік үздік технологияларды трансферттеу жүйесін жетілдіруіміз қажет. Бұл мəселені трансферт жəне коммерциялау орталықтарын құру арқылы шеше алмаймыз. Тəжірибе көрсеткендей, өткен 3 жылдың ішінде аталмыш орталықтар аграрлық өнеркəсіптің шаруашылығына ешқандай нақты өзгерістер əкелген жоқ. Осыған орай, бізге мемлекеттік қолдау мүм кіндіктерін қолданып жəне жеке инвестиция мен шетелдік инвестицияларды тарта отырып, бизнес-инкубаторлар, ғылыми-технологиялық парктер, венчурлік қорлар ретінде АӨК-тегі инновациялық инфрақұрылымдар элементтерінің толық жүйесін құруымыз қажет. Міне, осы жерде бізге бірігіп жұмыс жасап, жоғары оқу орындары мамандармен қамтамасыздандыру көзі ретінде, ал ғылыми-зерттеу институттары ғылыми əзірлемелер көздері ретінде қызмет істеулері қажет. Тек осы жағдайда ғана біз отандық аграрлық ғылымды жаңа деңгейге көтеріп, Елбасының саланы инновациялық дамыту жөніндегі тапсырмасын іске асыра аламыз.

Жылыжай еѕбекке баулиды Əбдірахман ҚЫДЫРБЕК, «Егемен Қазақстан».

Баланы жастайынан еңбекке баулып, оның барлық жағынан да тең жетілуі үшін жасалып жатқан жұмыстардың қатарында бүгінде еліміздің бірқатар жерлерінде орта мектептер жанынан бой көтерген жылыжайлар тұрғаны белгілі. Жасыратыны жоқ, кезінде бұл салаға ілуде бір ерекше қызыққан жандар болмаса, жалпы жұрттың ынтасы бола қоймайтын. Ал бүгінде еліміздің оңтүстігі мен солтүстігін жайлаған халықтың біраз бөлігі бұл саланы əжептеуір меңгеріп алған сыңайлы. Оған дəлел аулаларындағы аздаған жерлерін жылыжайға айналдырып отырған бағбандар мен орта мектептер жанынан оқушыларды біліммен қоса еңбекке тəрбиелеуде ��рын тепкен шағын жылыжайлар. Олардың қатарында саладағы жұмысын өрге домалатып отырған Ақмола облысы, Аршалы ауданы, Арнасай ауылында орналасқан Вячеслав орта мектебі де бар. Оқушылардың сапалы білім алуын басты назарда ұстаған мектеп ұжымы сонымен қатар еңбекке баулу пəні негізінде оқушыларды

еңбекке де үйретуде екен. Мектептің қасынан жалпы аумағы үш жүздей шаршы метрді алып жатқан екі жылыжайдың жұмысы бүгінде қарқынды жүріп жатыр десек те болғандай. Оған мектептегі еріктілер тобының да қосып жатқан үлестері молынан екен. Ілияс Рамазанов пен Владислав Шукурметов сынды оқушыларды ұстаздары, мектептің еңбек пəнінің мұғалімі

Сергей Риммермен бірге қызу еңбектері барысында осы жылыжайда жолықтырдық. Теория мен практиканы қатар үйретіп жүрген Сергей Андреевичтің кеңестерін ықыласпен тыңдаймыз дейді оқушылары. Жылыжай ішіне қызанақ, қияр сынды бақша өнімдерінен бөлек өзге де өсімдіктер əдемі рең беріп тұр. С.Риммер де еріктілердің жұмыстарына

дəн риза екендігін жасырмайды. Олар маған біріншіден, қолғанат болса, екіншіден, өздері де ертең жаңа өмірге қадам басқанда қиналмайтын болады, деп күлімсірейді ол. Мектебіміздің жалпы аумағы жарты гектарға жуық десек, оның үш жүз шаршы метрдейі өзіңіз көріп отырған жылыжай. Одан бөлек маусымдық кезеңде мектеп ауласына картоп, сəбіз сынды өзге де бақша дақылдарын егіп, күзгі салым бұйырған өнімді жинап аламыз. Сөйтіп оның артылғандарын қысқа сақтаймыз. Бұған мектеп оқушылары еңбектерінің молынан екенін айтқан абзал. Жылыжайдың едəуір бөлігін қызанақ құраған десек, оның əр түбінен шамамен 10-15 келіден өнім аламыз. Əрине, бұл ретте қызанақ тұқымының «етті» түрі егілгенін ескерген жөн, дейді мектеп директоры Татьяна Немцан. Сондай-ақ, ол жылдан-жылға тəжірибе жинаудың арқасында жылыжай өнімдерінің арта түскендігін айтады. «Білім мен еңбек, бəрін де жеңбек» деген қағиданы берік ұстанған мектеп ұжымы тайлы тұяғы қалмай бір үйдің баласындай, бір қолдың саласындай жұмыстар жасап жатқаны кімді болсын қызықтырмай қоймайтындай. Ынтымағы жарасқан ұядай ұжымдағы берекелі жұмыстар бізге осыны аңғартты. Ақмола облысы.

Орталыќ мемлекеттік органдардыѕ интернет-сайттары:

2

Қазақстан Республикасының Үкіметі Ішкі істер министрлігі Қорғаныс министрлігі Қоршаған ортаны қорғау министрлігі Білім және ғылым министрлігі Сыртқы істер министрлігі Денсаулық сақтау министрлігі Көлік және коммуникация министрлігі

www.government.kz www.mvd.kz www.mod.kz www.eco.gov.kz www.edu.gov.kz www.mfa.kz www.mz.gov.kz www.mtk.gov.kz

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Қаржы министрлігі Әділет министрлігі Төтенше жағдайлар министрлігі Мәдениет және ақпарат министрлігі Ауыл шаруашылығы министрлігі Экономикалық даму және сауда министрлігі

www.enbek.gov.kz www.minfin.kz www.minjust.kz www.emer.kz www.mk.gov.kz www.minagri.kz www.minplan.kz

Мұнай және газ министрлігі Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі Статистика агенттігі Спорт және дене шынықтыру істері агенттігі

www.memr.gov.kz

wwww.mit.kz www.stat.kz www.mts.gov.kz


5

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

Мемлекеттік мəселе Тəуелсіз Қазақстан ырғақты да тұрақты даму үстіндегі ел. Ал ғылым саласындағы өзгерістер – мемлекеттік саясат пен басқару, адам капиталы, қаржыландыру мен заңнамалық бекемдеу, материалдық-техникалық жабдықтау – эволюциялық сипаттан гөрі революциялық сілкіністерге көп ұқсас. Ғылыми ақыл-ойдың кенішіндей Ұлттық ғылым академиясына қоғамдық бірлестік мəртебесін алудың өзі неге тұрады. Тарих ғылымы үшін де азаттық алғаннан бергі дəуірдің бергені, болмыс-бітімі, орны мен маңызы айрықша əрі бұрынғыдан мүлде бөлек. Жаһанданудың, тəуелсіздіктің, шығармашылық еркіндіктің артықшылықтары мен жасампаз əлеуетіне сүйенген ғалымдар қысқа мерзімде тоталитарлық ойлау жəне жазу дағдысы аясынан шығып қана қоймай, өткеннің тағылымы мен тəжірибесін ғылыми танудың əлемдік озық үлгілеріне сай еңбек етуге қабілетті екенін дəйектеді. Бұл орайда, зерттеушілердің қиялы мен қаламына қанат бітірген бірнеше ішкі жəне сыртқы факторды баса көрсеткен лəзім.

ҚР Жоғарғы Кеңесінің 90-шы жылдар басында құрылған арнайы комиссиясы күштеп ұжымдастыру мен ашаршылық жайлы көлемді зерттеу жүргізіп, ұйымдастыру факторына өз үлесін қосқанын бекер деуге болмайды. Сол тұста мəселенің қаншалықты күрделі болғанын академик М.Қозыбаевтың тарихи сананы қалыптастыру тұжырымдамасын талқылаған Президент жанындағы Мемлекеттік саясат комиссиясында айтқан мына сөздерінен бай қау қиын емес: «Тəуелсіздік алған сəтте халықтың рухы жоғары болуы керек. Халық өзінің əлемдік өркениеттегі орнын білуі керек. Бұзылған халық санасына жаңа сипат беру

тарихын зерттеген тарихшылардың бірнеше буыны сол «елестің» теориясы мен практикасын дəйектеуге жегіліп, өздерін бекерге əуреге салғанын, қоғамдық сананы аз шатастырмағанын өкінішті болса да мойындауымыз керек. Ақиқаттың бетпердесін басқаша ашуға жол салған Ə.Марғұлан, Е.Бекмаханов, О. Ысмағұлов, В.П. Юдин сынды ғалымдардың тағдыры қылыштың жүзінде қылпылдады: сотталды, жұмыстан қуылды, кітаптары өртелді, аяусыз сыналды. Оңай көрінгенмен, ондаған жылдар бойы елес қуған ресми тарих ғылымының теориялық-методологиялық ұстанымдары бой бермей, ұлттық бояуы

ғалымдары, КСРО Ғылым академиясы Қазақ филиалының, МарксЭнгельс-Ленин институты Қазақ филиалының ғалымдары – ұзынырғасы 23 адам жазған еді. Бүгінгі нұсқаны қарап, Е.Бекмаханов қана жазған ба деп қаласыз. «Жаңа» басылымға 1943 жылғы кітапта бар ІІІ бөлім «Казахстан социалистический» кірмей қалыпты. 230 бет күресінге лақтырылған. ІІІ бөлімді жазғандар халқымыздың біртуар ұлдары еді ғой. Оларды менсінбейтін «мықтылар» қайдан шықты? Əр нəрсенің бастауы қиын. Тыңнан түрен салу тіптен қиын. Тəжірибе аз, мүмкіндігі шектеулі уақыт пен кеңістік үшін осылай

С

ыртқы фактордың маңдайалдысы – Кеңестер Одағының ыдырауымен шекарадағы темір тор ысырылып, Қазақстан – əлемнің, əлем – Қазақстанның интеллектуалдық əлеуетімен кешенді, таптық-идеологиялық жіктелусіз танысу мүмкіндігінің ашылуы. Бұл орайда Қазақстан Республикасының БҰҰ-ға мүшелікке қабылданғанының мəні ерекше. Шешім 1992 жылғы 2 наурызда дауыс берусіз, бірауыздан мақұлдау негізінде қабылданды. Мəжілісте сөз сөйлеген Қазақстанның өкілетті өкілі ұлттар қоғамдастығына мүше барлық мемлекеттерге осы шешім үшін ризашылық білдірді. Республика Ұйым Жарғысы бойынша өзіне қабылдаған міндеттемелерді мүлтіксіз орындайтыны жəне оның мақсаттары мен принциптеріне сəйкес Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметіне лайықты үлес қосу үшін бар мүмкіндікті жасайтыны мəлімделді. Мəжілістен кейін БҰҰ штаб пəтерінің алдында Қазақстанның туын көтерудің салтанатты рəсімі болды. Сол жылдың 25 қарашасында беделді халықаралық ұйым ЮНЕСКОның бас директоры Федерико Майорға Абайдың туғанына 150 жыл толуын ЮНЕСКО шеңберінде той лау мəселесіне байланысты Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назар баевтың жеке хаты табыс етілді. Федерико Майор Абайдың 150 жылдық мерейтойына тікелей қолдау көрсететініне сендірді. Бұл мəселенің Елбасының тікелей араласуымен ғана шешілетін жөні де бар еді: ЮНЕСКО тəртібі бойынша əлемдік ауқымда ұлы тұлғалардың тек ғасырлық мүшел тойлары ғана аталып өтеді. Ереже талаптарының тілімен айтсақ, «датаның кемінде екі нөлмен бітуі», мысалы, 100, 200, 500, 1000 деген сияқты болып келуі шарт. 1993 жылдың мамырында Қазақстан БҰҰ-ның Білім, ғылым жəне мəдениет мəселелері жөніндегі ЮНЕСКО құрамына 164-ші мемлекет болып кірді. Маңызды сыртқы фактор қатарына тарихшы ғалымдарымыздың Еуропа мен Америкадағы, Азия мен Африкадағы кон ферен цияларға, конгрестерге, симпозиумдарға, тағы басқа форумдарға еркін əрі белсенді қатыса бастауын жатқызсақ болады. Шетелдік əріптестер де Қазақстанға көптеп келетін күн туды. Кітаптармен, идеялармен, жұмыс тəжірибелерімен алмасу, бірлескен ғылыми жобаларды жүзеге асыру – бəрі Отандық тарих ғылымын кешенді байытқаны күмəнсіз. Дегенмен, Қазақстанның тарих ғылымын, халықтың тарихи ой-санасын сапалы жаңа белеске көтерген фактор елдің ішінде пісіп-жетілді. Тарих ғылымындағы ілгерілеу мен ізденістің өрлеуіне президенттік фактор соны серпін берді. Əңгіме Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ұлт тарихына ерекше ілтипаты туралы болып отыр. Елбасы қашанда тарих тағылымын алға тарта сөйлеуді дəстүрге айналдырған. Тəуелсіздігіміз жарияланған күннің ертеңінде: «Тарих көші ұзақ. Асықсақ та, аптықпайық. Қазақстанның көпұлтты халқының жұлдызы жоғары болатынына, туған елімізде дəулетті де сəулетті өмір орнайтынына кəміл сенемін. Сенімнен айырылмайық, бауырларым!» деген еді. Елбасының Жарлығымен 1997 жыл Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жарияланса, 1998 жыл Ұлт тарихы жылы аталып өткені белгілі. Мұның сыртында Президент қаламынан туған «Тарих толқынында», «Ғасыр лар тоғысында», «Еуразия жүре гінде», «Қазақстан жолы» кітаптары халықтың тарихи санасын қалыптастыруға игі əсер етті əрі тарихи зерттеулердің заманауи методологиясын түзуге септесті. Бұларда қатпары қалың деректерді талдаудың, пікір алуандығын сыйлаудың, ұлт тарихы мен руханиятын дəуірлеудің, əлем тарихы мен Отан тарихындағы ықпалдастықты таразылаудың, астаналар мен идеялардың тарихтағы орнын бағалаудың инновациялық тұжырымдары бар. Тұтастай алғанда, Елбасы еңбектеріне тəн дəстүр, жаңашылдық, методология деңгейіне көтерілу – бүгінгі тарихшы ғалымдар алдында тұрған міндеттердің өзекжардысы. Президенттік фактордың мейлінше жарқырай көрінген саласы – «Мəдени мұра» мемлекеттік

Отан тарихы жəне єылым таєдыры Ханкелді ƏБЖАНОВ,

Ш. Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтының директоры, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі.

бағдарламасы. 2004-2011 жылдар аралығында жүзеге асқан осынау бағдарламаның тарих ғылымына салған олжасы ұлан-ғайыр. Ежелгі дəуірден ХХІ ғасыр басына дейінгі тарихи үдерісті бедерлеген деректер, жəдігерлер, құнды ақпараттар дүниенің төрт бұрышынан ағылды. Зерттеушілердің əлеуметтік-кəсіби есеюі көз алдымызда жүріп жатты. Бес ғасырдан астам тарихы бар Қазақ мемлекетінің шежіресінде бұрынсоңды мұндай ауқымды, нəтижелі, мақсатты рухани-практикалық жəне ғылыми-танымдық ізденіс орын алмағаны күмəнсіз ақиқат. «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының жүзеге асуы – тəуелсіз Қазақстанның ұрпақтан ұрпаққа жалғасар мақтанышы. ЮНЕСКО тарапынан да бұл дүниеде сирек кездесетін жоба, басқа елдерге де өнеге болатын құжат деп белгіленді. Ең бастысы – азаттықтың жасампаз əлеуеті шексіз екені тағы бір қырынан көрінді. «Мəдени мұраның» өзектілігі жайлы Н.Ə.Назарбаев: «Біз келер ұрпақтарымыз ұдайы жалғастыруға тиісті ұлы істі бастап бердік. Алыс жол алғашқы адымнан. Ол тоқтамайды да», деді. Қазақстан тарихын зерттеуге ықпалдасқан келесі фактор – ұйымдастыру факторы. Оның екі құрамдас бөлігін айрықша атап өтуге болады: бірі – жаңадан ғылыми-зерттеу институттарының (Ə. Марғұлан атындағы Археология институты, Р.Сүлейменов атындағы Шығыстану институты, Мемлекет тарихы институты), факультеттер мен мамандықтардың ашылуы. Мəселен, 1992 жылы əл-Фараби атындағы Қазақ мем ле кеттік университетіндегі та рих факультетінің құрамында халықаралық қатынастар бөлімшесі ашылғанда «Егеменді Қазақстан»: «Жаңа бөлімшенің беделі жоғары. Мұнда түсуге ниет білдіргендердің көп болуы таңғаларлық емес. Бірақ таңдау қатаң түрде жүргізіледі. Оған түсетіндерге шет тілі мен қоғамдық пəндерді терең білу талабы қойылған. Əзірге қабылдау онша көп емес. Алайда, сірə, белгілі бір уақыттан кейін бөлімше негізінде халықаралық қатынастар институтын құру туралы мəселе де қойылуы мүмкін», деп жазған екен. Екіншісі – Ш.Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтында даярланып, 1995 жылы қабылданған халықтың тарихи санасын қалыптастыру тұжырымдамасы, 2000-жылдар басында дүниеге келген Қазақстан тарихшыларының қауым дастығы, 2011 жылы 16 қыркүйекте шақырылған Қазақстан тарихшыларының бірінші конгресі.

керек. Жаңа буынның санасын, тарихи сапасын қалыптастыру керек. Тəуелсіз елдің мүддесін əлемдік қорғау үшін өткенді біліп, бүгінгіні талдап, болашақты болжау керек. Бір сөзбен айтсам: тарихи сананы қалыптастыру өмір мүддесінен, тəуелсіз мемлекет мүддесінен туындайды». 2011 жылы құрылған «Тарихшылардың ұлттық конгресі» қоғамдық бірлестігі де осынау үдерістен тыс қалмайтынын көрсетіп отыр. Қазіргі ұйымдастыру факторының, яғни ғылымға мемлекеттік басшылықтың табиғаты кеңестік жылдардағы «дерттен» – саясиидеологиялық өктемдіктен, ғылыми ұжымның ішкі істеріне өрескел араласудан, əкімшілік ресурстарды жойдасыз қолданудан ада екенін айтқан жөн. Отандық тарих ғылымының əлеуетін арттыруда, қоғамға ықпалын еселеуде адам факторының алар орны зор. Азаттықтың 20 жылы ішінде тарихшы ғалымдардың айтулы шоғыры республикамыздың барлық өңірінде қалыптасты. 200ге жуық ізденуші түрлі мамандық бойынша тарих ғылымдарының докторы, 1000-ға тарта адам тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дəрежесін алуға диссертациялар қорғады. Кезінде ғылым докторын облыс орталықтарындағы жоо-дан көру қиын болатын. Бүгінгі ахуал көш ілгері. Бұған диссертациялық кеңестер жүйесінің кеңейгені де оң ықпал еткені рас. Кеңестік жылдарда мұндай мүмкіншілік Алматы қаласында ғана бар еді. 1992 жылы қазақстандық жоғары аттеста циялық комиссия құрылумен диссертациялық кеңестер Астана, Қостанай, Орал, Семей, Өскемен, Қарағанды қалаларында ұйымдастырылып, жыл сайын орта есеппен 50-60 ізденуші тарих салалары бойынша ғылыми атақ ала бастады. КОКП билеген Қазақстанда тарихи зерттеулердің басым бөлігі (80-90%) партия тарихына, кеңестік дəуір тақырыптарына арналатын. Кадрлық, қаржылық басымдық соларға берілетін. Азаттық арқасында саяси-идеологиялық ахуал да, саясат та түбегейлі өзгеріп, археология мен этнографиядан, тарихнама мен деректанудан, халықаралық қатынастар мен сыртқы саясаттан, шығыстану мен жалпы тарихтан, ғылым мен техника, мəдениет пен өнер, əскери тарихтан жазары да, айтары да мол ғалымдар, жас ізденушілер қатары өсті. Əрине, отандық тарих ғылымының жаңа мазмұн мен тұрпатта есеюі қиындықсыз, жаңсақ басусыз бола қалған жоқ. Кезінде К.Маркс пен Ф.Энгельс коммунизмді Еуропаны кезіп жүрген елес деп сипаттаған еді. Рас екен. Жаңа дəуірдегі жəне кеңестік жылдардағы Қазақстан

қанық, танымдық қарымы жоғары, əлемдік озық ақыл-ой əрекетімен үйлесімді зерттеу əдіс-тəсілдерімен арпалысуы ұзаққа созылды. Бұл пролетариат көсемдерінің ескерткіш терін тұғырдан тайдырудан, маңдайшадағы жазуларды ауыстырудан, ономастиканы модернизациялаудан əлдеқайда ауыр үдеріс екен. Нарықтық экономикаға көшу, мемлекеттік басқарудың жаңа моделін түзу, əлеуметтік сала мен адам капиталын заманауи талапқа икемдеу – бəрі өтпелі кезең қиыншылықтарымен күрделеніп, тарих ғылымының ілгерілеуіне бөгесін жасады. Ғылым докторының (кандидаты ның) дипломын алумен ел таныған ғалымға айналамын деп ұққан адамдар тобы пайда болды. Олар мемлекеттік қызметшілер қатарынан да, жоо оқытушылары арасынан да шықты. Бұлар əдетте таптаурын тақырыпқа диссертация жазатын немесе бөтеннің жұмысын көшірумен қорғауға шығатын еді. Адам қызметінің ерекше саласы – ғылымдағы кереғарлыққа алдымен жауаптылар – атақ-дəрежесі биік ғылыми интеллигенция өкілдері, дəлірек айтсақ, диссертациялық кеңестер төрағалары мен ықпалды мүшелері болатын. Ғылымның диалектикасы мен автономиясына жат берекесіздік бекер кетпеді. Шығармашылық əлеуеті мардымсыз, кездейсоқ ізденушілердің ғылымға еніп кетуінен нəрсіз, өресіз диссертациялар, кітаптар туындап, қоғамдық пікірде ғалымдардың беделі түсті. Ғалымдардың бірнеше буыны айналымға енгізген деректерді игерместен, тіпті іргелі зерттеулер мен соңғы жарияланымдарды оқымастан Шыңғыс ханның қазақ болғанын, Абылайдың хан атағына лайық еместігін, Ұлы Отан соғысы Қазақстан тарихына енбеуі керектігін «дəлелдеген» зерттеу жазғандар бар. К.Ақышев, Р.Сүлейменов, Д.Дулатова, М.Мұқанов, Х.Арғынбаев, М.Қозыбаев, К.Нұрпейіс, Ж.Қасымбаев сынды əйгілі ғалымдар дүниеден озған соң, өздерін «бүгінгі классик» санайтын тарихшылар шықты. Біреуі ұлттық деректанудың негізін қалаушы екен, екіншісі Қожаберген жыраудың тарихта болғанын бекерлейді. «Əлем таныған тарихшы-ғалыммын» деген сөздерді айтушыны көзіміз көріп, құлағымыз еститін болды. Интеллектуалдық құқық пен кəсіби этика сақтала бермеді. Мəселен, «Болатхан Тайжан қоры» М.Əбдіқалықов пен А.М.Панкратованың редакциясымен 1943 жылы жарық көрген «История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней» кітабын басқа атаумен 2011 жылы қайта басып шығарыпты. Кезінде бұл еңбекті КСРО Ғылым академиясы Тарих институтының Алматыға эвакуациямен келген

болуы керек те шығар. Азат тығымыздың 20-шы жылында ахуал күрт өзгерді. 2011 жылы «Ғылым туралы» Заң қабылданды, ғылым кадрларын даярлаудың ескі жүйесі тоқтап, ғалымдар қатарына PhD түлектері келе бастады. Доцент, профессор ғылыми дə ре желері импакт-факторға ие мақаласы бар ларға ғана берілетін болды. Зерттеу жұмыстарына, жобаларға сұрыптаудың, сараптаудың жаңа нұсқасы енгізіліп, қаржыландыру көлемі айтарлықтай ұл ғайды. Бұлардың бəрі ұлттық тарих ғылымына тікелей əсер еткені сөзсіз. Қазақстан тарихын ғылыми танудың өтпелі кезеңі аяқталып, сапалық жаңа сатыға көтерілгенін айшықтаған екі бетбұрысты сəтті ерекше айтатын уақыт келді. Бірі – Елбасы Н.Назарбаевтың «Қазақстанның əлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек қоғамына қарай 20 қадам» мақаласы, екіншісі – 2012 жылғы 14 желтоқсанда жариялаған «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мем лекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауы. Бағдарламалық мақалада тарих оқулықтарын ең биік талаптарға лайықтап жазуға тапсырма берілсе, Жолдау инновациялық зерттеулерді дамытудың жаңа саясатын паш етті, ұлттың тарихи санасын қалыптастыруды, бүкілқазақстандық бірегейлікті халқымыздың тарихи санасының өзегіне айналдыруды жаңа патриотизмнің алғышарты ретінде айрықша атап өтті. Осылардың əрқайсысында ұлттық интеллигенцияның рөлі жоғары екені қаперге салынды. «Интеллигенция, – деді Елбасымыз, – қалыптасқан мемлекет кезеңінде жаңа жалпыұлттық құндылықтар жасауда алдыңғы қатарлы күш болуы керек. Олар заманға сай жəне болашаққа құлшынысты болуға тиіс». Сонымен, Қазақстанның қалыптасқан мемлекет екені əлемге жарияланды. Де мек, тарих ғылы мы да өтпелі дəуір ді артта қалдырды. Маркстік-лениндік ілімнен біржолата қол үзген оның теориялық-мето до логиялық басым дықтары мен ұста нымдары бірізділіктен саналуандыққа көшті. «Ақтаңдақтарды» жою əлі толық аяқталып бітпесе де, бүркемеленіп келген күрмеуі күрделі тақырыптар игерілді. Бірен-саранын айтсақ, Кенесары қозғалысының, Алаштың, ашаршылық пен саяси қуғынсүргіннің ақиқаты жарыққа шықты. Басқа да бағыттар мен тақырыптар бойынша ізденістер ұлттық, мемлекеттік мүддеге бағышталғаны айдай ақиқат. Осының өзі ғылыми танымның сүбелі табысы, кеңестік саяси-идеологиялық өктемдіктен шығармашылық еркіндікке, таптық, партиялық елес қуудан ғылыми ақиқатқа түпкілікті қадам басқанды бейнелейтін құбылыс.

Бірақ, табысқа тоқмейілсуге болмайды. Тарихшы ғалымдар инновациялық дамуға бет түзеген Қазақстан халқының рухани-интеллектуалдық кемелденуі мен сұранысына жауап беретін биіктен көрінуге міндетті. Ол үшін білімпаз дардың басын біріктіретін, ізденістерін ортақ арнаға тоғыстыратын, интеллектуалдық ұлт қалыптастыруға септесетін бірегей ғылыми жоба қажет. Тап бүгін бұл жауапкершілік жүгін пəнаралық бағдарлама «Ғылыми қазына» аясында 10 томнан тұратын «Отан тарихы» академиялық басылымын даярлау арқалап тұр. Қазақстан тарихы əр жылдары 1 том, 2 том, 5 том көлемінде жарық көргенін көзі қарақты оқырӨман жақсы біледі. Дайындалу үстіндегі «Отан тарихының» олардан бір неше ерекшелігі бар. Біріншіден, Қазақстанның, таяу-алыс шетелдердің ғалымдары тартылып отыр. Қазірдің өзінде америкалық қыпшақтанушы Питер Голден, Түркиядан Ахмет Ташағыл, Мəскеуден, Новосібірден, Уфадан тарихшы-авторлар шақырылып, тапсырыс бойынша жазғандарын бере бастады. Екіншіден, бұрынғы басылымдарда ашылмаған тақырыптар зерделенуде. Мəселен, байырғы түркі өркениеті, қазақ антропологиясы, Абылай ханның миссиясы, қазақ диаспорасы, Қазақ АКСР құрамында болған Қарақалпақстан тарихы, астаналар тарихы үстірт баяндалды немесе мүлде айтылмады. Басқа-басқа, 2010 жылы екінші рет жарияланған бес томдық «Қазақстан тарихы» академиялық басылымының бірінші томында палеолит дəуірінен соңғы орта ғасырларға дейінгі кезең талданғанмен, Қорқыт Ата мүлде ауызға алынбағанын, əл-Фарабидің бірде-бір еңбегі аталмағанын қалай түсінуге болады? Үшіншіден, ұлт тарихына бүгінгі Қазақстан шекарасы аумағында қарау тоқтатылады. Жаңа басылымда Отан тарихы əлемдік тарихтың ажырағысыз əрі құрамдас бөлігі тұрғысынан зерттелмек. Өйткені, Қазақстан ежелден алыс-жақын аймақтармен, құрлықтармен ықпалдастықта тірлік кешкендіктен бəсекеге қабілеттігін шыңдай алды. Біздің халықтың жасампаз əлеуеті мен интеллектуалдық қарымы отарлаудың да, тоталитаризмнің де қыспағына төтеп берді, тəуелсіздіктің ақ таңын жақындатты, бүгінгі дамудың Қазақстан жолын дүниеге əкелді. Елбасымыз Н.Назарбаевтың: «Біздің ұлы бабаларымыз Алтайдан Ақ теңізге дейінгі Ұлы далада өз билігін жүргізді. Бізге өшпес қаһармандық эпос жəне мол рухани қазына қалдырды. Тұңғыш рет əлемге өнеге болған ортақ шаңырақ – киіз үйді, темірді, шалбарды, жебені, етікті жəне өкшені, үзеңгіні ойлап тапты. Осындай батырлық эпосты дүниеге танытудың кезі келді деп ойлаймын», деген пайым-толғанысында бұлтартпас ақиқат жатыр. Төртіншіден, ғылыми танымның өлшемі – ақиқат. Отан тарихының ақи қаты ғылымға салынған карикатурадай теориясымақтарда емес. Оны таптық, партиялық заңдылықтарды ұлықтаумен де таппаймыз. Ақиқаттың кілті, біздің ойымызша, ұлы даладағы этникалық үдерістер қатпарында, мемлекеттер тағдырында, қазақ этногенезін мемлекетін биік өремен зерттеуде жатыр. Басқаша айтқанда, этнос жəне мемлекет мүдделерінен тыс ой толғау, мемлекетқұраушы халықтың тарихы, мəдениеті, тілі, еңбекшіл өмір салты алда тұрмаған тұжырым көптомдыққа жарамсыз. Бесіншіден, көптомдық «Отан тарихы» болашаққа көз тігіп, тəуелсіз елімізді «Мəңгілік Ел» етуді мұрат қылған жұлдызды сəтте жазылмақ. Осынысымен-ақ, діттеген межеден шығуға толық мүмкіндік бар. Қазірдің өзінде кітаптың атауы төңіре гін де қызу пікірталас жүріп жатыр. «Қазақия тарихы», «Қазақстан тарихы», «Қазақ елі тарихы», «Қазақтар мен Қазақстан тарихы» атаулары ұсы ныл ды. Əрине, пікірталассыз ғылым тұл. Дегенмен, пікірталас соңына түсіп, көз де ген нысанадан айырылып қалмаған абзал. Көптомдық тарихын жазып жатқан ел жалғыз Қазақстан емес. Əзербайжандар, татарлар 7 томдық төл тарихын жариялады. Ресей тарихшылары 20 томдық тарихты жазуға кірісті. Үкімет оған 250 млн. рубль бөліп отыр. Армяндар 8 том тарихының алғашқы кітаптарын алды. Қысқасы, Отан тарихының көптомдығы əлемдік ғылыми ақыл-ой жетістік теріне арқа сүйей даярланып, Қазақ да ласындағы тари хи үдеріс заңдылықтары мен ерекшеліктерін, ұлан-ғайыр деректерді ми қазанында биік методологиямен қорыту арқылы ашқан, Қазақстанның кешегісі мен бүгінін арасынан қыл өтпестей сабақтастық пен жалғастықта зерделеген, ұлттық идеясы, мақсаты, міндеттері кемел һəм діттеген нəтижесіне жеткен ұлық зерттеу болғанын қалаймыз. Жүзеге асырылып жатқан басқа да жобалар баршылық. Шығыстанушылар, археологтар, этнографтар, ұлттық университеттердегі

тарихшы профессор-оқытушылар болашағы зор тақырыптарды зерттеуде. Уақыты келгенде, солардың нəтижелерін монография, кітап түрінде жариялауды қамтамасыз етудің маңызы ерекше. Ғылым ғылым үшін дамитын заман артта қалды. Бүгінгі ғылым прагматизм ге толы. Оған мол қаржы жұмсау мəселенің ең оңай жағы ғана. Түптеп келгенде, ғылымды лайықты қаржыландыра отырып, мемлекеттің, халықтың бəсекеге қабілеттілігін арттыруға қол жеткізу, жұмсалған шығынның орнын толтырумен шектелмей, одан кем дегенде 4-5 есе көп қайтарыммен пайда табу əлемдік тəжірибеде əбден дəлелденген факт. Мұнсыз дамудың келесі міндеттері шешілмейді. Пайда алу мен прагматизмнен қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар, оның белді саласы тарих ғылымдары да тыс қала алмайды. «Абай жайын зерттеушілерге» деген мақаласында ұлы Мұхтар Əуезов былай жазған екен: «Абай сөзі деген сөз бір-ақ сөз болса да, Абайша шықса, жарасады. Абайдың Абайлығы да сонда шығар. Осы Абай өлеңдерінің санын көбейтейік деп өзеурегенше, бар сөзінің кенеуін кетірмейік деп ойланайық. Абай сөзін көбейтеміз деп, көбік етіп алмайық». Отан тарихын да көбікке айналдырып алмағанымыз абзал. Өткеннің қыры мен сырына үңілген əрбір еңбек бай деректік негізімен, теориялық өресімен, толерантты мазмұнымен оқырманның танымын тереңдетіп, тəрбиесін түзегеніне қоса, қоғамымыздың бірлігі мен татулығын нығайта алады. Осылар берісі – сұранысқа ие болып, əрісі – экономикалық прагматизмге дөп келгенде ғана «жазғандарым көбік те болса, көп болсын» дейтіндердің, рулық-тайпа лық санадан аспай қалғандардың сандырақтауы мен далақтауы құр мақтаншақтыққа, бекер мал шашпаққа айналады. Нарық заманында тарихты білмей немесе қасақана тыйым салынған арнаға бұрғысы келетіндерді тезге салудың екі-ақ жолы бар: бірі – Конституция баптарына, тиісті заңдарға сүйену, екіншісі – кінəліні теңгемен жазалау. Қалыптасқан мемлекетіміздің стратегиялық бағытына нұқсан келтіретін тарихи еңбектерге цензура ұйымдастыруды, қуғын-сүргінге салуды аңсап отырған жоқпыз. Алай да, «қотыртайдай» шектен шыққан зерттеусымақ авторы мен жариялаушысына қомақты айыппұл салуды өркениеттік негізде реттей алсақ, жауапкершілік деңгейі əлдеқайда өсетініне кəміл сенемін. Демек, «Қазақстан-2050» Стратегиясында Елбасымыз тиянақтаған: «Авторлық құқықтар мен патенттер мəселелерін реттейтін заңнаманы қайта қарау. Үкімет 2014 жылдың соңына дейін бұған дейін берілген барлық патенттер мен тіркелген авторлық құқықтарды олардың ком мер циялануының ықтималдығы жөнінен талдаудан өткізуі қажет», деген тап сыр ма тарихшыларға тікелей қатысты. Ғалымның моральдық жандүниесі кіршіксіз таза болғанда ғана оның қаламынан зияны жоқ, сауабы, «пайдалы əсер коэффициенті» зор еңбек шығады. Ендеше, біздер, аға ұрпақ, ғылымға келген əрбір жастың адами-имандық қасиеттеріне де мəн бергеніміз жөн. Қазір мемлекеттік қызметшілер үшін ар-ождан кодексі түзілген жоқ па! Ғалымдарға да арождан кодексі керек-ақ. Қазақстанда Отан тарихының сан-салалы – тіл, əдебиет, өнер, экономика, философия, саясаттану, дінтану, археология – мəселелерімен айналысатын қоғамдық-гума нитарлық ғылыми-зерттеу институттары (ҒЗИ) көп емес, онға да жетпейді. Кейбіреулерінде 40-50 ғана зерттеуші жұмыс істеуде. Мұншалықты шағын күшпен іргелі нəтижеге қол жеткізу оңай емес. Жас ғалымдардың еңбекақысы да əлі мардымсыз. Соған қарамастан ғылымдағы зиялы қауымның елге, оқырмандарына бергені де, берері де мол. Міне, осынау құштарлықты ұштай түсу үшін бірқатар жооларға берілген «ұлттық» мəртебені қоғамдық-гуманитарлық ҒЗИ-ларға да қолданса артықтық етпес еді. Ғылыми атақ-дəрежесі бар тарих шы лар дың басым бөлігі жоо-ларда шоғырланған. Алайда, облыстардағы профессор-оқытушылардың ғылыми жобаларға араласуы мардымсыз. Жағдайды түзеу үшін жоо-лар мен ҒЗИ-лар бірлескен шығармашылық зертханаларды уақытша ашса, білім мен ғылым кіріге түсер еді. Ал тарихтан РһD мамандар даярлайтын университеттер педагогикалық жүктеменің 15-20 пайызын ҒЗИ ғалымдарымен бөліскеннен еш ұтылмайды. «Əдебиет – ардың ісі» деген академик Зейнолла Қабдолов. Уақыт артқан міндет үдесінен шығу баршамыз үшін əрі абырой, əрі жауапкершілігі аса зор тағдыранықтағыш сəт. Отан тарихын елестен арылтып, ақиқат тұжырымдарымен көмкере білген ғалымдарымыздың жүзі қашанда жарқын. Ұлт тарихын жазу – ердің ісі. АЛМАТЫ.


6

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін жəне ашаршылық құрбандарын еске алу күні

Кґзі ашыќ, кґкірегі ояу

Замана запыраны Қызылжардың жата ған үйлерi көңiл жабырқатқан жұпыны көшесi. Ана бұрышқа көз салсаң iсiп-кеуiп, қарны қабақтай боп өлi-тiрiсi белгiсiз жатқан бала-шаға, мына бұрышқа қарасаң, жалбыр тұмағы мен жыртық шəлiсiн жайып қойып қайыр сұрап отырған кемпiр-шал. Соларға жалтақ-жалтақ қарап, төбе құйқасы шымырлап, үлкенi төрт жаста, кiшiсi екiден ендi асқан екi немересiн жетектеп, iшiнен иманын үйiрiп, өң жоқ, түс жоқ, көзi шүңiрейiп iшiне кiрiп кеткен, аппақ қудай бозарып Тəкiжан ана келедi. Қабағы қатулы, алабы ашулы қатыбас қалаға екi бiрдей сарауыз балапанын шұбыртып, ту-ту Егiндiағаштан не жарылқанамын деп келгенiн өзi де бiлмейдi. Ауылға аштық кiрiп, жұрт шетiнен шетiней бастаған соң қала iшi кең ғой, талғажау бiрдеңе табылар деп кiм-көрiнгеннiң көлiгiне iлесiп, жаяулап-жалпылап көптен көрмеген жамағайынын сағалап келген бетi осы едi. Арып-ашып əрең жетсе, күнкөрiс қамымен олар да iш жаққа көшiп кетiптi. Отағасы Айтжан ақ пен қызылдың қырқысы кезiнде маңдайға басқан жалғыз атын қорғаймын деп орыс солдатының оғына ұшқан. Жалғыз ұлы Қайырбек пен келiнi Биби де кенеттен келген бiр кеселден мынау кiшкентай ұлы жастан жаңа ғана асқанда ойламаған жерде бiрiнен соң бiрi опат боп кеттi. Солардан қалған қос тұяқ – Қалымбек пен Мəсiғұтты қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай, мына алапаттан қайтсем аман алып қаламын деп жарғақ құлағы жастыққа тимей, жан ұшырып жүрген

90-нан асќан əже ашаршылыќ туралы айтады Сүлеймен МƏМЕТ,

«Егемен Қазақстан».

Сексен жылдан соѕ... Сарбас АҚТАЕВ, жазушы.

түрi осы əз əженiң. Жасы əлi елуге жетпесе де ерте егделенген, қос шырағы – баласы мен келiнiнiң айналасы қырық күннiң iшiнде кенеттен көз жұмуы тiптi күйретiп, қартайтып жiберген ана ұрпағы үшiн қайғыдан қайрат шыңдап, белiн бекем буып-ақ едi, аштық атты тажалдың аранын ашып кесе-көлденең тұра қалғанын көрмейсiң бе. Айналадағы жүрек айнытар көрiнiстен тұла бойы түршiгiп дағдарып қалған Тəкiжан кемпiрдiң есiне көшiп кеткен жамағайынының бағана бiр көршiсi айтқан сөз есiне түсе кеттi. Осы қалада аш-арық панасыз сəбилердi қабылдайтын балалар үйi бар деген едi. Соны қайдан iздеп табарын, кiмнен сұрарын бiлмей ақыл алтау, ой жетеу болып iлбiп келе жатқанда қарсы алдынан басында дулыға сынды сұр шұғадан тiгiлген шошақ бөркi бар əскери киiмдi бiр қазақ жiгiтi кездесе кеттi. – Шешей, бұл қаланың кiсiсi емес сияқтысыз ғой. Қай жақтан келiп едiң iз? Мына кiшкентайларыңыз тəлтiректеп жүре алмай келедi, аш-ау шамасы? – деп ол аяғын əрең алып келе жатқан кейуанаға жылы ұшырай қарады. – Рас, бұл жердiкi емеспiн, Айыртау жақтан келдiм. Мынау екеуi немерелерiм, əке-шешесi былтыр аяқ астынан қайтыс болып кеттi. Ауылда аштық басталып, өлiмнiң шетi шыққан соң боқ басында бұларды өлтiрiп алмайын деп, осындағы бiр алыс ағайындарды iздеп келiп едiм, олар да босып кетiптi, орнын сипап қалдым. Осы қалада панасыз жетiм балаларды қабылдайтын орын бар деп естiп едiм. Түсiң игi мұсылман баласы екенсiң, мыналарды соған орналастыруға көмектес, шырағым, – деп жылап қоя бердi кейуана. – Ондай орын бар деп естiгенмiн, шешей. Бiрақ балаларыңыз тым жас, кiшкентай екен. Көптiң арасында көндiге алмай, босқа өлiп қалып жүрмесе жарайды ғой. Өздерi де көздерi жаудыраған алтын асықтай балалар көрiнедi. Үйленгенiме үш-төрт жыл болса да, нəресте сүйген жоқ едiм. Осы екеуiн де маған берсеңiз қайтедi, екеуiн де бауырыма салып, бала ғып алайын, – дейді əлгi əскери жiгiт көз жасын ендi тыйған Тəкiжанға қарап. – Қайдан бiлейiн, қарағым. Орыс басқарған үкiмет орнына тапсырғалы тұрған құлындарымды қазақ баласына қимаймын ба? Асырай алсаң, төрiмнен көрiм жуық мен сорлыда не қарсылық болсын. Алты қырдың астында жүрсе де, аман болып, артымда қалсын тек. – Кемпiр ауыр күрсiндi. – Иə, сен маған бала боласың ба? – деп əжесiнiң тарамыс қолын тас қып ұстап алған төрт жасар ұлдың басынан сипап едi. – Жоқ, əжемсiз ешқайда бармаймын, – деп бұрқ еттi Қалымбек. Жiгiт жүресiнен отыра қалып: – Ал, сен ше? – деп кiшкентайдың боталаған көзiне қарағанда ол: – Мен бая боламын, – деп оның мойнынан құшақтай алды. – Онда келiстiк. Əуелi асханаға кiрiп, тамақтанып алайық. Қалған əңгiменi кейiн айтармыз, – деп əскери азамат үшеуiн де əуелi асханадан ауқаттандырып, естерiн жинаған соң: – Кiшкентай үшiн қам жемеңiз, шешей. Мен милицияда қызмет iстеймiн. Жалақым бiр отбасын асырауға жетедi. Ал анау үлкен ұлды қайтпексiз? Өзiңiзден өзге ет жақын туыстары бар ма едi? – деп сұрады. – Көкшетау жақта нағашылары бар да. Жол-жөнекей сұлап қалмай аман жетсем, соларға аманат етiп тапсырамын ғой. Сол тапсырған күнi өлiп кетсем де арманым жоқ, – деп кейуана тағы да жолға шығар сыңай танытты. Милиционер жiгiт олардың жолына азынаулақ азық-түлiк сатып əперiп, қалтасындағы тиын-тебенiн жəне берiп Көкшетау жаққа баратын бiреулерге iлестiрiп кiшкентай ұлды бауырына басып көтерген бойы сəт-сапар тiлеп қала бердi. Шынында да, балалар нағашыдан кенде емес-тi. Шұңғыршалардың арасындағы аз үй уақтан шыққан Бибидiң əкесi Өмiштiң қызынан басқа Рақымжан, Райымжан, Əбiлжан атты үш бiрдей ұлы бар-тын. Бiрақ азамат соғысының

аласапыраны, ұжымдастырудың өрескелдiгi бəрiн де атақонысқа байыздатпай, əр тарапқа таратып жiбердi. Олардың ортаншысы сол алас-күлес ұрыс-керiс тұсында опат болды. Ал Əбiлжан Көшiмбайдың Жазитi деген бiр жақсы адамның арқасында қызметке қол жеткiзiп, Көкшетау ауданында тұрады деген. Тəкiжан ана қалаға келiсiмен сол құдасының үйiн тауып алды. Əбiлжанның əйелi Люба заты орыс болғанмен, бауырмал, ақжарқын жан екен. Арыпашып, азып-тозып келген əже мен баланы жуындырып-шайындырып таза төсекке жатқызып, бəйек қағып күттi. Мəн-жайды сұрап, əбден қаныққан соң: – Құдағи, баламды танымайтын-бiлмейтiн бiреуге берiп кеттiм деп көп күйзелмеңiз, – дедi Əбiлжан. – Дүние дөңгелек деген, тiрi болса түбi бiр табылар. Айтуыңызға қарағанда, ақкөңiл қазақ азаматы көрiнедi ғой кiшкентайды алып қалған. Ал мынау Қалымбектi мен тəрбиелейiн. Жалғыз апамнан қалған жұрағатым ғой, өз қаным, өз жаным. Осы үйде өссе ештеңеден кемдiк, қорлық көре қоймас. Бiздiң де басқа жарып отырғанымыз шамалы. Сөйтiп, Қалымбек төрт жасынан бастап нағашысы, Көкше өңiрiнiң көрнектi қайраткерi, аупартком хатшысы, ауатком төрағасы болған айтулы азамат, Социалистiк Еңбек Ерi Əбiлжан Өмiшевтiң отбасында алаңсыз өмiр кешiп, ержеттi. Сегiз жасында мектеп табалдырығын аттап, бастауыш сыныптарда тəп-тəуiр оқығанмен, бiлiмнiң жоғары сатысына көшкенде соғыс басталып, алакөңiл болған басқа құрбы-құрдастары сияқты бұл да сабаққа салғырт қарап, нағашысының ел аралағанда мiнетiн қос сəйгүлiгiн баптауға көшiп, тiптi атқосшысына айналды, одан хатшының жеңiл машинасымен əуестенiп, техникаға құмарлық танытты. Кəмелетке жасы толысымен-ақ Қалымбекке нағашысы таңдап жүрiп бiздiң ауылдың Қымбат атты бiр қызын алып бердi. Қыз əкесi ұжымшар басқарып, одан ауылдық кеңеске төраға болған, майданға өзi тiленiп кетiп, туған жерге қайтып оралмаған тектi азамат Төлеген Кел ти манов едi. «Күйеу қайын атаның топырағынан жаралады» деген болжам дұрыс болса керек, Қалымбек атасы сияқты жүзiнен күлкi арылмайтын ақжарқын жiгiт болып шықты. Үйленген соң көп ұзамай мiндеттi əскери борышын өтеуге аттанып, үш жылдан соң елге техника тiлiн бес саусағындай бiлетiн сыныпты шофер болып оралды. Ер жiгiттi кiндiк қаны тамған туған жер тартпай қоюшы ма едi, əскерден оралысымен ол Егiндiағашына көшiп барып, мал бордақылайтын ұжымшардың бiр деген беделдi шоферi болды. Еселi еңбегi еленiп, екi мəрте Еңбек Қызыл Ту, бiр рет «Құрмет Белгiсi» ордендерiмен марапатталып, омырауына оншақты медаль тақты. Көз қуанышы, көңiл жұбанышы үш қызы мен жалғыз ұлы осы өзi туған ауылда өмiр есiгiн ашты. Шаңырақ иесi – Темiржаны да өзiне ұқсап техника тiлiн жетiк бiлетiн бесаспап механизатор болды.

Бiздiң ауылдың күйеу баласы болған соң аңқылдақ, əзiлқой Қалымбекпен жезде деп бұрын да жиi қал жыңдаса берушi едiк, бертiн немере iнiм журналист суретшi Дулат Сапиханов оның балдызы Жаңылсынға үйленiп, қылаусыз көңiл жекжаттықпен жалғасып, жақындаса түскен. Ол аз дегендей, оның жалғыз ұлы Темiржан менiң iнiм Төлеубектiң тұңғышы Анармен бас қосып, үй iшiнен үй тiккендей жан жылуымен жақындығымызды үдетiп жiбердi. Олардан өрбiген екi ұл мен үш қыз алыста жүрсек те аталап, апалап, қонаққа барғанда құрақ ұшып, жаны-құты қалмайды. Кешегi М.Гор бачевтің ию-қию қайта құруларының кесепат желi Одақты ғана ыдыратып қоймай, ауыл-селоның да астан-кестенiн шығарған жоқ па. Егiндiағаш қарайтын ұжымшардың да шаңырағы ортасына түсiп, қазынамүлкi ұстағанның қолында, тiстегеннiң аузында кетiп, өз жерiне ие бола алмай, ауыл азыптозуға айналды. Маңдайалды механизаторға маусымдық жұмыстан басқа қарекет болмай, ақар-шақар отбасын жалғыз мал сүмесiмен асырау қиындай бастаған соң ата-анасының ақылымен, жар-жол да сының мақұлы мен Темiржан алды жоғары оқу орнына түсiп, кейiн гiлерi жоғары сыныпта оқитын бес баланың болашағын ойлап, Көкшетау қаласының түбiндегi Красный Яр кентiнен үй ��атып алып, үш жыл бұрын жартылай көшiп келiп, өзi соған таяу маңдағы Алтынтау кен байыту комбинатына жұмысқа орналасқан едi. Барлығы да – танысу да, қауышу да, табысу да осы комбинаттың қабырғасында басталды. Кенiш бiр қиырдағы орыс елдi мекенi – Васильковтың атымен аталса да, шын мəнiнде Дөңгiлағаш, Қонысбай деген екi қазақ ауылының ортасында болатын. Екi жағына да артық-кемi жоқ бес шақырым қашықтықта. Сондықтан жұмысшыларының денi де осы екi ауылдан. Тау-кен iсiне ден қойып кеншi атануға құлшынған жастар бiр-бiрiмен таныспай, бiлiспей тоң-торыс жүрер ме?! Кенiште төрт бiрдей Қайырбеков жұмыс iстейдi екен. Төртеуi де бiр-бiрiнен айнымайтын, əрi айырылмайтын ағалы-iнiлi өндiрлер Дөңгiлағаш ауылының тумалары. Солардың үлкенi Серiк жұмысқа жаңадан келген. Темiржанмен егiз тамшы сияқты ұқсас екен. Көрген жан екеуiмен де «сендер егiз емессiңдер ме: екеуiңнiң де тегiң Қайырбеков болуы тегiн емес» деп сұрайтын көрiнедi. Əкесiнiң ара-тұра «менiң Мəсiғұтым iзсiзтүзсiз кеттi-ау, ашаршылық кезiнде Қызылжар көшесiнен кездескен бiр қазақ бала қылам деп алып қалып едi» дейтiнi есiне түсiп, бiрде Серiктен: – Сендер осы Дөңгiлағашта көптен тұрасыңдар ма? Қай атаға жатасыңдар? – деп сұрады. – Егiндiағашта бiздiң ата жағынан туыстарымыз жоқ, бұл нағашы жұртымыз. Баяғыда тың игеруге байланысты 111-шi жылқы зауыты тарағанда əкем қайын жұрты Нұралиндермен бiрге осында көшiп келiптi. Соған қарағанда,

Заманхат

Жүрегім неге шаншулы, Жігерім неге жаншулы. Ұрандап атқа қонатын, Ұлдарым неге таусылды. Айбынды рухты Алаштың, Толағай тұрпат тау сынды, Жүрегі түкті жігіттер, Естимісің даусымды.

Əлсіздерге əл беріп, Əлихандардың жылуы, Таныды əлем бүгінде, Күннен бір туған Ғұн ұлын. Темірбектердің туымы, Мұхаметжанның ілімі. Мəдениетімнің мəйегі, Тамыры терең түбінің.

Байлаған оққа ғұмырын, Жандарын тербеп ұлы ұғым, Міржақып, Нəзір, Халелдің, Алтыннан соқса тұғырын.

Тұрардың жүрек түгімін, Бейімбет болса білімім. Түркістан болып толғаған, Мұстафалардың үнімін.

Шəкəрімдердің мұңымын, Жүсіпбектердің тұнығын, Шамшырақ қылар күн туды, Ахметтердің ғылымын. Мағжанның асқақ жырымын, Мағжан мен Қазақ бір ұғым, Сыр сандығын Сəкеннің, Сындырмай ашып құлыбын.

Мақсатыменен мұңы бір, Қараңғы түнек түні бір. Өрмелеп өрден төгілсе, Сұлтанмахмұттың күні бұл. Алтын сапты қылыштың, Тот баспайтын қынымын.

Жонымнан таспа тілініп, Жұлынса да жұлыным. Махамбет менің мəрттігім, Тастамас асыл сынығын. Бəстессе басын тігетін, Намыстың ғана құлымын. Əлімсақтан сақталған, Ғұннан əдет ғұрыбым. Көк түріктің көксеген, Көктен түскен нұрымын. Мен қазақпын, азатпын, Құлдықтың кимес құрығын. Туы астында бірліктің, Хан көтерген ұлығын. Алты құрлық ішінде, Бірі емеспін, ірімін, Мың өлсем де тірімін. Тілегі мен түбі бір, Көтеретін жүгі бір, Мəңгілік Қазақ елінің, Алтын арай нұр шашқан, Көк байрақты туымын. Бақытбек СМАҒҰЛ, Парламент Мəжілісінің депутаты.

етжақын туыстары болмаса керек. Анығын бiлгiң келсе, ауылға жүр. Əкемнiң өзiнен сұра. Қазiр жасы сексенге қарады, бiрақ ақыл-есiнен танған жоқ, тек шешемнiң қайтыс болғаны қатты жүдетiп кеттi, – дедi Серiк. – Дөңгiлағашта сексен екiге шыққан əкем бар менiң де. Амандық болса Қонысбайға көшiрiп əкелгелi жүрмiн. Қария дегенiң бiр қазына ғой. Олармен əңгiмелескеннiң өзi бiр ғибрат. Сенiң əкең де көптi көрiп, көптi түйген сондай қазына қарт шығар. Барып сəлем берейiн. Серiктiң əкесiн алғаш көргенде Темiржан өз көзiне өзi сенерiн де, сенбесiн де бiлмей сiлейiп тұрып қалды. Алғашында ол айтпай осында əкесi келiп қалған екен деп ойлады. Төрде қалың бөстектiң үстiнде отырған қария Қалымбектен аумайды. Атжақты, аққұба өңi, жазық маңдайы, күдiссiз кесек мұрыны, мейiрiм шашып күлiмдеп тұратын көзi, астыңғы ернiн жымқыра жымиятыны титтей айныса ше!? Тек бойы ғана сəл шарлау тəрiздi ме, қалай?! – Айналайын, бiздiң балалардан аумайды екенсiң. Əкең бар ма? – деп сұрады сəлем алған соң қария. – Бар. Ол да дəл өзiңiз сияқты, – дедi Темiржан iшi-бауыры елжiреп. Сосын əкесiнiң сонау ашаршылық жылдары Қызылжарда екi жасар iнiсінен көз жазып қалғанын, соны ойласа, күнi бүгiнге дейiн көкiрегi қарс айырылатынын, сонда да күдерiн бiр үзбейтiнiн айтты. – Қызылжар қаласы дейсiң бе? – деп қария елең ете қалды. – Иə, облыс орталығы – Қызылжар. Елде ашаршылық белең алған соң, ұлы əжемiз əкешешеден ерте айырылған екi жетiм немересiн аштықтан өлтiрмеймiн деп балалар үйiне тапсырғалы қалаға барса керек. – Апырай-ə, менi де əкем Қызылжарда милиция қызметкерi болып жүргенде бiр кемпiрден асырап алып, бауырына салды деушi едi. Түбi шұңғырша, осы Ақан, Баратай жақтың тумасы болса керек. Өз аты – Қайырбек, əкесiнiң атын бiлмеймiн. Мырзағали Қайырбеков деп менi өз атына жаздырыпты. Марқұм маңдайымнан шертпей он екi жасқа дейiн еркелетiп, еркiн өсiрдi, оқытып, бастауыш мектептi бiтiрттi. Соғыс басталғанда майданға аттанатын болып, менi жылқы зауытының Трофимов бөлiмшесiнде тұратын туған ағасы ма, əлде жамағайыны ма – əйтеуiр бiр жақыны Сəменнiң Жəнiбегi деген кiсiнiң қолына əкеліп тапсырды. Соғыс қайнап жатқанда оқу қайда, он үш жасымнан атқорада жұмыс iстедiм, жазда ат құлағында ойнап жылқы бақтым. Жас өспей ме, жарлы байымай ма дегендей, бала ғып бауырына салған əкем соғыстан оралмаса да, айнала ағайындардың арасында алаңсыз ержеттiм, үйленiп, отау құрдым. Жылқы зауыты жабылып, жұрт жан-жаққа тарап жатқанда, құшақ жаяр ет жақыны жоқ мен бейбақ қайын жұртымнан қалмай, солардың осы атақонысына келiп iрге тептiм. – Ата-ау, əкемнiң ғұмыр бойы күдер үзбей iздеп жүрген бауыры өзiңiз болдыңыз ғой, – деп бағанадан берi əрең шыдап отырған Темiржан Мырзағали қарияны құшақтай алып, бетiнен оңды-солды сүйдi. – Бұған ешқандай куəнiң де, ешқандай ДНК-ның да керегi жоқ. Сiз сойып қаптап қойғандай əкемнен аумайсыз, мен сiздiң балаларыңызға егiздiң сыңарындай ұқсаймын. Өшкен жанды, өлген тiрiлдi деген осы. Ертеңақ сүйiншi сұрап əке-шешемдi алып келемiн. Ертеңiне Дөңгiлағашқа жарты Егiндiағаш көшiп келгендей болды. Қайнысын аңырай келiп құшағына басқан Қымбат апайының қуаныштың көз жасымен жуылған дауысы жиналғандардың сан-сүйегiн сырқыратты. Ағалы-iнiлi Қайырбековтер тiл-аузы байланғандай кемсеңдеп, бiр-бiрiне қарай бердi. Не керек, қауышу-табысуға, табысу той-думанға ұласты. Сөйтiп, осыдан сексен жыл бұрын кейiстi кейуана Қызылжар көшесiнде қайда апарарын бiлмей жетелеп жүрген екi баладан өрбiген Қайырбековтер əулетi əп-сəтте сексенге жуық жаны бар ақар-шақар бiр ауыл болып шыға келдi. Ақмола облысы.

Шынында, өткенсіз бүгін болмайды. Өткенді еске ала отырып, болашаққа қадам басу – бəріміздің борышымыз. Алдыңғы толқынды ардақтауды, олардың елге, жерге, ұлтқа жасаған еңбегін ескеру мен естен шығармауды кейінгі жастың санасына сіңіріп, көңіліне қорғасындай құю, сөйтіп, ұрпақ сабақтастығын жалғастыру – өсер жұрттың өрісін кеңейтер ұлы іс. Алдыңғыны аттап кетіп, өзі тірі жүргенде беделімді көтеріп алайын, соның арқасында жұртқа танылайын, кейінгіні көре жатармыз деу ағаттық. Бұл тұрғыдан келгенде, нағыз ұлт зиялыларынан, ағалардан, əспеттеп жүретін асыл азаматтардан, аяулы аналардан ардақты бауырлардан үйренеріміз аз болмаса керек. Біз бұл ойды қозғағанда 90нан асып, жүзге қадам басқан Мəрия Жұматқызының өнегесін өз санамызға ғана сіңіріп қана қоймай, сіңірдей мықты етіп кейінгілердің де жүрек түкпіріне ұялатсақ артық болмас дегендік еді. Он жасқа келгенде аштық апатын көрген анамыз ол туралы əңгіме қозғала қалса, қатты толқып, жанарына жас үйіріле қалады. «Қалқам, зұлмат заман есіме түссе, бірінші ойыма оралатын Зейнеп жеңгем. Жеті жасымда біздің елге келін болып түсіп еді, аштық деген пəле ешнəрсеге қаратпайды екен. Небір қасіреттерді мына екі көз көрді ғой. Зейнеп жеңгем аштықтың апандай аузында ажалмен арпалысып жатыр еді. Мен оны төңіректеп жүргенмін. Пештің үстінде бір уыс талқанның тұрғанын айтып, «Маған соны алып берші», деді. Қанша талпындым, өзімше қарекет қылған болдым, бойым жетпеді. «Əттең-ай, əттең-ай!» деп əлсіз үн қатқан жеңгем иегін бір қағып, үзіліп кете барды. Мен алғашында ұйықтап кеткен шығар деп, үмітімді үзбей, бір уыс талқанды қалай алсам екен, бір ұрттам суға шаймалап, кеберсіген ерніне, құрғаған тіліне тамызсам деп арыбері жүгіріп жүргем. Бір кезде Зейнеп жеңгеме көзім түсіп кетті. Жүзі сұп-сұр, танауы тартылып кетіпті. Осы көрініс өмірі көз алдымнан кеткен емес. Бақилық болғандарға құран бағыштасам, алдымен Зейнеп жеңгеме тие берсін деймін. Қазақ тарыдай көп шашылды ғой. Тіріміз əлі күнге дейін табысып жатамыз. Өткен жылы бір азаматты көргенде көз алдыма Зейнеп жеңгем келгендей болды. «Əй, сен кімнің баласысың?» деймін. «Əліден тараған ұрпақпын дегенде, əкем-ау, Нұржанның Əлісі ме?» дедім. «Иə», дейді. «Сенің Зейнеп Əліқызы дегенді естуің бар ма?» «Иə, біздің əпкеміз ғой», дейді. «Міне, көрдіңіз бе, мен Зейнеп жеңгемнің бауырымның баласымен сексен жылдан кейін осылайша жүздестім», деген Мəрия анамыз сол ашаршылықта ұлтымыздың көрген қым-қиғаш қасіретін еске алып қана қоймай, есіңде жүрсін, Алла енді ондайды көрсетпесін дегенді ой-санаңа сіңіреді. «Осындай əңгімелерімді бір жолы қазақтың ардақты ұлдарының бірегейі Мырзатай Жолдасбековпен дастарқандас болғанда айтқаным бар. Сонда ол үлкеннің жанын бір түсінсе, өзің түсінер деп сені айтып еді. Енді менің ағынан жарылып айтқандарымды кейінгіге жеткіз», деген аққұба ана сəл ойланып алып, «Аштық жылдары əйелдер шамасы жетсе кең көйлек киюші еді. Мұнысы қалай деп жүрсем, аштық алапаты соған апарыпты. Масақ теріп жүріп, азын-аулақ қойын-қонышына жасырғандарын «ұры қалталарына» салып, оны арқасына жасырып, қырағы көздерге сездірмес үшін жас балаларын көтеріп алып үйіне əкеліп, талғажау етеді екен. Тоқтық не дегізбейді, аштық не жегізбейді. Анам Əлиман марқұм масақтап терген дəндерін қуырып, алдымызға шашып тастайтын еді. Біз соны теріп жейтінбіз. Мынандай да жағдай болған. Əкешешелеріміз үйге жеті шақырым жерден көтергенінше қап-қап құм тасушы еді. Сөйтсек, əлгі құмның ішінде дəн болады екен. Қаға беріске төгеді, біз арасындағы дəнді тереміз. Соны жинастырып, қуырады. Қуырады дағы, жəшікке жасырады. Содан көже жасап үлестіреді. Сондай өлместің күнін көріп жүріп, біраз ағайын аман қалды. Өлгендер де аз болмады. Қай жерде бір тал дəн бар десе, соны іздеп босып кетті ғой көп жұрт. Атаусыз кеткендер де көп. Қаншама үйдің шаңырағы ортасына түсті, олардан ұрпақ жоқ. Мен

осындай азапты бастан өткерген халқымның ауыр тағдырын еске алғанда, бір қуырым бидай үшін бір қап құм арқалап қабырғасы қайысқан ата-аналарымның өңтүстері, тұңғиықтан тіл қатқан көздері, кейіп-келбеті қарсы алдымда тұрып алатыны бар. Сонда мына шат өмірге шүкір деп, артымдағы қаулап келе жатқан ұрпаққа аспаңдар-таспаңдар, тəубелеріңнен жаңылмаңдар, барға мастанып, орынсыз қылық жасамаңдар. Қазақтың бұл бір кемелді шағы, осыны түсініңдер, түйсініңдер, ұғыңдар, біліңдер. Тəңірім берген тəлейлі күнді сыйлаңдар! Ата-бабаң қанын төгіп, аштықта жанын беріп, шөлдепшөліркеп, бірақ жете алмай кеткен азаттықтың құнын төбелеріңе көтер, кейінгі ұрпағыңа ел бүтіндігін, жер тұтастығын шып-шырғасын шығармай, тұнық күйінде тапсыр дегенді, екі адамның басы қосылған жерден бастап, алқалы жиындарда айтып келемін», дейді Мəрия Жұматқызы анамыз. Өмірден алған сабағы мол, көзі ашық анамыз аштықтан кейінгі жылдары мектепте білім алып, мұғалімдер даярлайтын техникумды бітіріп, ұстаздық

етіпті. Ашаршылықтың алапатынан құтылып, ес жиып келе жатқанда сұрапыл соғыс басталып, тағы да жанталас басталыпты. Қыз-келіншектермен бірге тылда күндіз-түні еңбек етіпті. Майданда жүрген азаматтарға қажет дүниелерді жіберіп тұрыпты. Сұрапыл соғыс біткеннен кейін, майданнан оралған Нүкіш деген жігітпен бас құрапты. «Бұрын көрмек түгіл атын да естімеген болашақ жарым бір күні алып қашпасы бар ма? Танымаймын, білмеймін. Үйіне алып барды. Қазақ қызы ер адамды құрмет тұтқан ғой. Бұлқындым, бірақ кірген үйдің табалдырығынан кері аттауға батылым жетпеді. Тəуекел, бағым болса да, сорым болса да көрейін деп қалдым. Жаман өмір сүрмедік, жақсының тұқымы екен, жеті бала өсірдік», деген ол қарғадайынан рухани құндылыққа зейін қойғанын, кітап оқуды серік еткенін, оған жары қолұшын бергенін тамылжыта айтты. «Данышпан Абайдың Лермонтовтан аударған бір өлеңі бар ғой: «Қол жазуды ермек ет, жатпа бекер. Бұл көңілсіз дүниеден көп жыл өтер. Өзі қысқа, өзі асау, тентек өмір, Арттағыға бір белгі қалса нетер», деп келетін. Менде қарғадайымнан қолыма қалам алдым, ойымды қағазға түртіп жүрдім. Ондағы мақсатым, кейінгі жасқа иненің жасуындай болса да бірауыз жақсы сөз қалдыру еді», деген анамыз өзінің өлеңдері мен өнегелі сөздері топтастырылған кітабындағы шығармаларымен таныстырды. Əрине, көркемдігі бəлендей мықты болмағанмен, алар тағылым молынан. Əсіресе, Мəрия анамыздың иман жолындағы ізгі ісі кез келген адамның қолынан келе бермесі анық. Құран хадистеріндегі адамдық пен адалдықты айтатын, өзге де діни кітаптардағы тазалықты насихаттайтын қағидаттарды өзі ғана біліп қоймай, өзгелерге де жеткізуді мақсат етіп келеді екен. Тіпті, құлаққа қанша жерден құйғанмен, ағып кетпесін деген ниетінен шығар, имандылық туралы айтылған сөздерді қолымен көшіріп, білгісі келген ибалыларға ұсынуы жанкешті еңбек десе болғандай. Өткен ғасырдың жақсылығын да, алапатын да көрген тұлпардың тұяғындай, қыранның қияғындай Мəрия ана бүкіл бір дəуірдің көзі тірі куəсі іспетті. Тарихқа айналып бара жатқан кезеңдерді көкірегінің саралығымен, көзінің ашықтығымен бүгінге жаңылмай жеткізіп отырған ардақты ана, аяулы əже өз ұл-қыздарынан тараған 18 немере, 22 шөбересінің ортасында тау шыңындай асқақ көрінеді. Ақша бұлттай ажарлы. Өнегелі ісімен үлгі. Көненің көзі, жақсының өзі сөйлер сөзі осындайақ болар.


2012 жылдың 22 қарашасы еліміз жəне Халықаралық көрмелер бюросы (ХКБ) үшін жаңа уақыт бастауының өзіндік нүктесіне айналды. Бұл күні осы Ұйымға мүше елдердің басым көпшілігі Ұйымның Бас Ассамблеясында ЭКСПО-2017 өткізетін орын ретінде Астанаға дауыс берді. Осылайша, халықаралық көрме қозғалысы үшін мүлдем жаңа географиялық аймақ болып табылатын Қазақстан астанасына таңдау жасалды. Ал бұған дейін əмбебап жəне мамандандырылған ЭКСПО-ның бұрындары негізінен дамыған немесе экономикасы ірі елдерде өткізіліп келгені белгілі. Сол тұста ресми сапармен Парижде жүрген еліміздің Президенті осынау тарихи дауыс берудің қорытындысы бойынша Қазақстан халқына жасаған мəлімдемесінде былай деп атап көрсетті: «Біріншіден, бұл астанамыздың дүниежүзілік дəрежедегі оқиғаларды лайықты қабылдай алатын орталық ретінде мойындалуы. Екіншіден, Астанаға таңдау жасалуы еліміздің қол жеткізген табыстарының жоғары бағаланып отырғанын жəне оның бүкіл Еуразия өңірінде даму перспективаларын көрсетеді. Үшіншіден, біз ұсынған «Болашақтың қуат көзі» деген тақырыптың өзектілігі де жеңісімізге септесті. Ақыр аяғында, бұл барлық қазақстандықтардың күш-жігерінің жемісі». Шынында да, ЭКСПО өткізудің кезекті мандатына ие болу еліміздің, халқымыздың ірі жеңісі, Елбасының дəйекті саясатының, оның халықаралық жоғары беделінің нəтижесі. Осы арада мына жайтты да ерекше ескеру керек, елдердің бізге қолдау көрсетіп, сенім білдіруі Қазақстанның халықаралық аренадағы салмағының өсе түскенін көрсететін жарқын көрсеткіш. Жоғарыдағы хабарды естіген сəттегі алғашқы жүрекжарды қуаныштан кейін іле-шала əркім өзіне-өзі Астанада ЭКСПО өткізу еліміз үшін қаншалықты маңызды, бұл бізге не береді, оның тиімділігі қай дəрежеде, мұндай тəуекелге бел бууымыз тым қымбатқа түспес пе екен деген сияқты табиғи тұрғыда туындайтын сауалдар қоя бастады. Ал, мұндай сұрақтарға жауап беру үшін, ең алдымен ЭКСПО-ның бүкіл даму тарихына жəне осы қозғалысқа Францияның қатысу тəжірибесіне көз жүгірткеннің артықтығы жоқ қой деп ойлаймыз.

Кґрме ќозєалысыныѕ пайда болуы

7

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

Əртүрлі елдерде ойлап табылған жаңалықтарды, өнертабыстарды, машиналарды белгілі бір жерге, белгілі бір уақытқа жинақтау, өнеркəсіптік прогрестің барған сайын қарқын ала түскен мүмкіндіктерін паш ету, яғни, халықаралық өнеркəсіп көрмесін ұйымдастыру идеясы осыдан екі ғасырға жуық уақыт бұрын, атап айтқанда 1833 жылы Францияда пайда болды. Бірақ ол идея 18 жылдан кейін Ла-Манштың қарсы бетіндегі Ұлыбританияда жүзеге асырылып, алғашқы Дүниежүзілік көрмені ұйымдастыруды принц Альберт бастап берді. Сол кездері оның зайыбы королева Виктория құрылтайшылар тізімінің басында тұрған еді. ХІХ ғасырдың орта шеніндегі өнеркəсіптік революция кезеңіне тұспа-тұс келген Лондондағы Дүниежүзілік көрмеге өнеркəсіп тауарларының, ғылыми əзірлемелердің жəне өнер туын дыларының кең ауқымын ұсынған 36-дан астам ел қатысты. Көрмеге 6 миллионға жуық адам келді. Бұл Ұлыбритания халқының үштен бірі-тін. Көрме оны ұйымдастырушыларға қомақты табыс əкелді. Сөйтіп, ол Британия империясының көшбасшылық келбетін паш етті. Алайда дүниежүзілік көрме өткізу бастамасын бұдан кейін француздар іліп əкетіп, ағылшындардың «қыр көрсетуіне» жауап ретінде 1855 жылы үлкен экспозиция ұйымдастырды. Бұл əлемдегі екінші, ал Парижде тұңғыш рет өткізіліп отырған көрме болды. Ол принц Наполеонның қолдауымен жүзеге асты. Осы кезден бастап Дүниежүзілік халықаралық көрмелерді ұйымдастырудың саны жөнінен Франция Еуропа елдері арасында көшбасшы болып келеді. Өткен уақыт аралығында мұнда 5 дүниежүзілік жəне 2 мамандандырылған (1855, 1867, 1878, 1889, 1900, 1937, 1951) экспозиция ұйымдастырылды. Олардың барлығының ХІХ ғасырдың орта шенінен бастап ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін, яғни халықаралық көрме қозғалысының алғашқы 100 жылдығында ұйымдастырылғанын аңғару қиын емес. Сөз орайында Францияның бұл бағыттағы осыншама белсенділігінің кездейсоқ еместігін де айта кеткеніміз жөн. Бүгінгі құлпырған, əсем Парижді көркем күйге бөлеген əйгілі нысандар мен ғажайып сəулет ескерткіштері нақ осы кезеңде бой көтере бастаған болатын. Атап айтқанда, кіреберіс арка ретінде қызмет ететін Эйфель мұнарасы, қазіргі кезде ірі көрме залдарына айналған Үлкен жəне Кіші сарайлар, атақты АлександрІІІ көпірі, Орлеан вокзалы мен Орсэ мұражайы, келбеті келісті Көркемөнер жəне «Трокадеро» сарайлары, сондайақ Сəулет жəне мəдени мұра ғимараты, міне, сол кездердегі дүниежүзілік жəне халықаралық көрмелер үшін салынған еді. Айтпақшы, Еуропаның осы бағыттағы жəне бір белсенді елі Бельгия болып табылады. Бұл мемлекет 4 дүниежүзілік жəне 3 мамандандырылған көрмелер ұйымдастырды. ЭКСПО-2017 бойынша бізбен бəсекеге түскен Бельгияның Льеж қаласы сол көрмелердің кейбіреуі өткізілген орын болатын. Азиялық мемлекеттерде халықаралық экспозициялар ХХ ғасырдың екінші жартысында ғана өткізіле бастады. Олар – Жапония (1970, 1975, 1985, 2005), Оңтүстік Корея (1993, 2012), Қытай (2010). Ал тұтастай алғанда экспозициялар ұйымдастырудағы бірінші орынды 11 рет əлемдік көрме өткізген АҚШ иеленеді. Жоғарыдағы біз сөз етіп отырған көрме қозғалысының тарихына Франция сондай-ақ 1928 жылы Дүниежүзілік экспозицияны ұйымдастыру мəселелерін

реттейтін Париж конвенциясының қабылдануына байланысты да енген ел. Осы құжатқа сəйкес, 1932 жылы Халықаралық көрме бюросы құрылды. Оның жоғары органы – Бас Ассамблея – басты үйлестіруші орган болып табылады. Бұл қозғалыс ғылыми-техникалық үрдіспен үнемі қоян-қолтық адымдауда. Ол кейде адамзаттың өнеркəсіптік жəне мəдени-білім беру прогресінің қозғаушы күші де болуда. Оған алғашқы көрмелердің: «Өнеркəсіптік тауарлардың дүниежүзілік көрмесі» (Лондон, 1851 ж.), «Өнеркəсіптік, ауылшаруашылық жəне

міндет болып отырғанын көрсетеді. Сонымен бірге, əлемге дамудың жаңа жолдары – «жасыл» экономика мен өсіпөркендеудің экологиялық қауіпсіздігі қажет. Біздің еліміз энергия ресурстарына бай. Бірақ соған қарамастан, басқа мемлекеттермен адамзатқа қажет ортақ мүддені жəне алға ұмтылыстарды терең түсінеді жəне өркениетті тұрғыда бөлісуге əзір. Себебі, қай жерде де энергияның

мемлекетіміз Ұйымға қатысушы елдердің дауысы үшін батыл түрде күресті. Жұмыс барлық деңгейлерде жанжақты жүргізілді. Бұл ретте барлық іске Президенттің өзі мұрындық болып отырды, мемлекеттер басшыларымен келіссөздер жүргізу барысында Астананың кандидатурасына қолдау көрсету мəселесі үнемі күн тəртібінде тұрды. Көптеген мемлекеттердің көшбасшыларына Елбасы өзі тікелей жолдау жасады. Біздің қолға алған ісіміз ді ілгері жылжытуға Үкіметтің, Сырт қы істер министрлігінің жəне

нəтижелеріне ұқыпты қарай білуге, сөйтіп, жаңаша ойлау машығына көшіп, еңбек мəдениетін арттыруға тиіспіз. Осылай еткен жағдайда ғана бұған жұмсалған барлық күш-жігеріміздің өтеуі толық аяқталады. Осылай еткенде ғана ЭКСПО-ны ұйымдастырудың қайтарымы ұзақ мерзімді сипатты иеленеді. Ал егер елдің бұл бағыттағы еткен еңбегі мен жұмсалған қаржылық шығынның тиімділігіне талдау жасаған кезде ЭКСПО-ның нəтижесін оған келушілердің саны бойынша ғана қарастырсақ (əрине бұл фактордың да маңыздылығын да жоққа шығаруға болмайды), айтарлықтай толық бағалау болмайды ғой деп ойлаймыз. Неге десеңіздер, істелген жұмыс, сондай-ақ салынған нысандар, павильондар жəне оларды кейіннен пайдалану бойынша бағаланбауға тиіс. Яғни, мұнда ЭКСПОСитидегі озық жəне мүлдем жаңа технологиялар негізінде даму үрдісі көрініс беретін жаңа бір нəрсені салу ғана маңызды емес. Шынтуайтына келгенде, ол іске асыруға болатын нəрсе. Алайда елдің барлық өңірлерінде бүкіл экономиканы дамытуға көзқарасты өзгерту, оны орнықты дамудың жаңа жолына салуға қуатты серпін беру одан да маңызды, күрделі міндет. Мұның мəнісі экономикадағы барлық жаңа жобалар қоршаған ортаны қорғауға толық жау-

ЭКСПО-2017: ынтымаќтастыќ кґкжиектері Нұрлан ДƏНЕНОВ,

Қазақстан Республикасының Француз Республикасындағы Төтенше жəне өкілетті елшісі.

көркемөнер еңбектерінің дүниежүзілік көрмесі» (Париж, 1855), «Мəдениет жəне білім беру» (Вена, 1873) деген атаулары мен тақырыптары куə. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы ЭКСПО үрдіске жəне дамуға байланысты тақырыптың аясын кеңейтіп, те реңдете түсті. Мысалы: «Прогресс пен үйлесімділік адамзат қызметінде» (Осака, Жапония, 1970); «Адам тұрмысын жақсартуға арналған ғылым мен технологияны дамыту» (Цукуба, Жапо ния,1985); «Дамудың жаңа жолын таңдау» (Тэджон, Оңтүстік Корея, 1993) атаулары міне, оны анық айғақтайды. ХХІ ғасырдың алғашқы кезеңінен бастап ЭКСПО қоршаған ортаны қорғау мəселесіне баса назар аударды. Оны: «Табиғат даналығы» (Аичи-Нагоя, Жапония, 2005); «Жанды мұхит жəне жағалау аймағы: ресурстардың сан алуандығы мен оларды ұтымды пайдалану» (Ёсу, Оңтүстік Корея, 2012). «Жақсы қала – жақсы өмір» (Шанхай, Қытай, 2010) атты көрмелерден толық байқауға болады. Салыстырмалы түрде алғанда 3 айдан 6 айға дейінгі уақытты ғана қамти тын қысқа мерзімді іс-шара үлгісі – ЭКСПО-ның қалалық жəне өңірлік дамуға айтарлықтай əсер ететінін жəне оның осындай ерекшелігімен та рихта қалатынын оқырмандарға атап көрсетіп айтқан жөн. Сондықтан да өткен ғасырдағы белгілі француз сəулет шісі Шарль-Эдуард Ле Корбюзье бұл жөнінде: «Адам арманының іске асу мүмкіндігін шыңдай түсетін жер», деп жазды. ЭКСПО өткізудің қазіргі замандағы маңыздылығын Францияның 2025 жылы Дүнижүзілік көрме өткізуге Париждің кандидатурасын ұсынуға ниеттеніп отырғанынан да анық көруге болады.

ЭКСПО-2017 – жаѕа сынаќ жəне дамудыѕ жаѕа сатысына ґту мїмкіндігі

Астанада Халықаралық көрме өткізу бастамасын Мемлекет басшысы жаз айларындағы ауа райының айтарлықтай ыс тықтығы мен құрғақтығы жөнінен біздің елордамен аздаған ұқсастығы бар Испанияның Сарагоса қаласында болып өткен мамандандырылған ЭКСПО-ға келген кезде көтерген-ді. Сарагосалықтарды қуанышқа бөлеген қазіргі заманғы ғимараттар, павильондар, кірме жолдар, гүлзарлар бар қаланың жаңа ауданы сол іс-шара кезінде игеріліп, абаттандырылған еді. Ал сондағы дайындап апарған біздің экспозициямыз, оның əдеттен тыс көріністері, хабардар ету жағынан тартымдылығымен ерекшеленетін ақпараттық хабарламалар қонақтар мен жергілікті жұрттың қызығушылығын туғызды жəне халық ең көп келетін орынға айналды. Еліміздің 2011 жылы ЭКСПО-2017 өткізуге Астананың кандидатурасын ұсыну туралы ХКБ-ға ресми өтінім берген кезден бастап ол дауысқа салынған – 2012 жылғы 22 қараша аралығында өз жобамызды ілгері жылжыту бойынша кең ауқымды да қызықты науқан белсенді түрде жүргізілді. Бұл бағытта тəжірибесі мол бельгиялықтарға қарағанда салыстырмалы түрде алғанда біздің жас

бас қа да ведомстволардың, елорда басшылығы мен ЭКСПО-АСТАНА-2017 ұйымдастыру комитетінің өкілдері білек сыбана кірісті. Сөз орайында сондайақ əріптестеріміз – елшілердің өздері тіркелген елдерде үлкен жұмыстар жүргізгенін атап өту керек. Осы науқан барысында өзіміздің дипломатиялық тəжірибемізді, бұл бағытта осыған дейін үйренгенімізді байыта түсумен бірге жаңа əріптестер тапқанымызды қанағаттанғандықпен айта аламыз. Бір жарым жыл бойы Парижде ХКБ делегацияларымен елшілер, аға дипломаттар жəне қатардағы делегаттар деңгейінде кездесулер ұйымдастырылды. Ұйымның регламентіне сəйкес ХКБ мүшелері үшін беделді іс-шаралар, ресми қабылдаулар өткізілді. Сондай-ақ, Астанада көшпелі симпозиум ұйымдастырылды. Бұл шара делегаттардың біздің елордамыздың қазіргі заманның сəулеткерлік идеяларын іске асырудағы тəжірибесіне іс жүзінде көз жеткізуіне жəне оның қо нақжай тұрғындарымен жақын таны суына мүмкіндік туғызды. Аталған іс-шаралар түптеп келгенде қазақстандық кандидатураның əлеуеті мен артықшылықтарын көрсетуге бағытталған еді. Еңбегіміздің ақталғанын уақыт дəлелдеді. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаев атап көрсеткен факторларды ескере отырып жүр гізілген бұл ұжымдық ортақ жұмыстың қорытындысында Астана ұйым тарихында дауыс берудің 103 деген рекордтық көрсеткішімен Халықаралық мамандандырылған көрме өткізу орны болып таңдалды. Ал оның бəсекелесі бельгиялық Льеж қаласы 44 дауысты қанағат тұтты. Осы жерде дауыс үшін күрестегі басымдыққа ие болуға Қазақстан тарапынан ұсынылған тақырыптың маңызды рөл атқарғанын ерекше атап өткен жөн. «Болашақтың қуат көзі» тақырыбы – энергетикалық ресурстарды ұтымды пайдалану проблемасы адамзат үшін неғұрлым өзекті екенін, ал оны шешу əлемнің көптеген елдеріне стратегиялық

дəстүрлі көздерінің сарқылу тəуекелі басым, сондықтан оларды шамадан тыс пайдаланудың салдары қоршаған орта мен болашақ ұрпақ үшін қауіпті. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан хал қына Жолдауында ерекше атап көрсетілген. Астанада өткізілгелі отырған ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесі шеңберінде ұжымдық ойласу үшін əлемдік қоғамдастықты жинау ниетіміз де нақ осыдан туындайды. Мемлекет басшысы былай деген болатын: ЭКСПО-2017-ні үшінші индустриялық революцияға өту орталығына айналдыру маңызды, ол баламалы экономиканы, тиісті жоғары технологиялық материалдар, жаңартылған энергия көздерін жасауды қамтиды». Демек, Астанадағы өтетін көрме елдің, өңірдің жəне бүкіл планетаның дамуына жаңа серпін беруге мүмкіндік туғызады. Осы арада атап айтатын жайт, негізгі жəне аса жауапты, күрделі де қызықты жұмыс енді басталады. Мемлекет басшысы бұл іс-шараға жауапты адамдарды айқындады, Үкіметтің жəне елорданың алдында тұрған міндеттер мен мақсаттарды іске асырудың қажетті тетіктері мен аспаптары жасалды. Енді тек іске кірісу керек. Алдымен, 2017 жылға дейін ең жоғары технологияларды пайдалана отырып, осы ЭКСПО-ға болашақтағы келіп қатысушы елдер үшін барлық қажетті жағдайлар жасау міндеті тұр. Жəне оны астанамыздың бұдан да тартымды, халқымыздың заңды мақтанышы болатындай, ��өйтіп Қазақстанның халықаралық көрме қозғалысы тарихына өз парағын жазатындай деңгейде жасау керек. Сөз орайында қолға алған жұмысымыздың тағы бір маңызды тұсын атап өтсем деймін. Дайындық жұмысы кезеңінде қоршаған ортаға жаңаша көзқарас қалыптастыруымызға, табиғи ресурстарға, энергия көздеріне қатысты көп нəрсені өзгертуге, өз еңбегіміздің

ап беретін, энергия үнемдеумен тығыз байланысты жаңа көзқараспен жүзеге асырылуға тиіс. Осы арқылы еліміз энергияны пайдалану мен үнемдеудегі инновацияны іске асыруда биік асуларды бағындыруы керек. Əңгіме экономиканың əртүрлі салалары: өнеркəсіпте, көлік пен байланыста, құрылыста, ауыл шаруашылығында, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықта жəне тағы басқа жүйелерде электр энергиясын өндіруде, сондай-ақ оны пайдалану саясатында терең өзгерістер жасау туралы болып отыр. Бұл жөнінде тың идеялар мен нақты ұсыныстар бар. Алайда бүгінгі күні елімізде арнайы декларациямен қабылданған «Жасыл көпір» бастамасы туралы білетіндер онша көп емес. Өңірдегі жəне жергілікті басшылардың көпшілігі бұл бағытта не істеу қажет екенін нақты білмейді деген ойдамын. Бұқаралық ақпарат құралдары да бұл тақырыпқа тереңдеп бара қойған жоқ. Жəне оған олар кінəлі де емес. Өйткені, бұл мəселелер өмірімізде, мем лекеттік басқарудың əртүрлі органдарының қызметінде, бизнесқоғамдастықта жəне тағы басқаларында басты тақырыпқа айналып отырған жоқ. ЭКСПО-2017-ге дайындық барысында осындай кемшіліктер ескеріледі, Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауына сəйкес, елді орнықты дамытудың жаңа үрдісіне жол ашылады деп үміттенеміз.

Стратегиялыќ əріптестермен ынтымаќтастыќтаєы жаѕа тренд баєыты

Əлем өте тез, артқа қарап бұрылуға мұрсат бермес шапшаңдықпен өзгеруде. Осындай екпінмен жаһандану тамыртаныстықты да, бəсекені тежейтін нарықтық емес тетіктерді де барған сайын ығыстыра түсуде. Дамудың аса маңызды шартының бірі – «жасыл» экономика десек, ол өз еліне артықшылық беру, экономиканың, бүкіл

қоғамның осыған дайын болуы. Əңгіме əлемдік өндірісте, еңбекті тұтынуда жəне құндылықтарды тиісінше бөлуде түбегейлі, құрылымдық өзгерістер туралы болып отыр. Осының негізінде Батыс қана емес, экономикасы өтпелі көптеген елдер өздерінің бұл саладағы бəсекелестік артықшылықтарын жедел қарқынмен нығайтуда. ЭЫДҰ-ның Бас хатшысы А.Гуррианың айтуы бойынша, дамыған елдер соңғы елу жылда байқалып отырған тіршілік деңгейіндегі прогрестің тоқтамайтынына сенімді. Сондықтан олар өндіру мен тұтынудың жаңа жолдарын іздестіре отырып, біздің түсінігіміздегі прогреске жəне оның өлшемдеріне жаңа анықтама бергілері келеді. ЭЫДҰ барлық азаматтарды осы үрдіске тартуға, атап айтқанда адамдарды құрылымдық өзгерістерден кейін туындайтын жұмысқа қамтылудан пайда табуға мүмкіндік беретін талап етілетін дағдыларға дайын болуға шақырады. Қазақстанда «жасыл» экономиканы ілгері жылжыту, «болашақтың қуат көзін» дамыту бағыты, ең алдымен, азаматтарымызға қамқорлық жасаудан, əсіресе, кейінгі ұрпақты жұмыспен қамтуда алдағы ықтимал жағдайларға қоғамның дайын болуы қажеттігінен туындайды. Бұдан басқа, «жасыл» саладағы жеткіліксіз қадамдарды əлемдік қоғамдастық артта қалудың белгілері ретінде қарастырады. Осыдан кейін озық технологиялар мен жалпы жаһандық трендтен шеттелу қаупі туындайды. Екінші жағынан, бастапқы кезеңде шығынды «жасыл» экономика ұзақ мерзімді перспективада еліміздің қаржылық жəне минералды ресурстарын болашақ ұрпақ үшін үнемдеуге едəуір мүмкіндік береді. Мəселен, ЭЫДҰ сарапшыларының бағалауы бойынша, төмен деңгейдегі көмір сутегі энергия жүйесін инвестициялау есебінен осы ұйымға мүше елдерге арналған отынды үнемдеу құны 2020-2050 жылдар аралығында 112 трлн. доллардан астамды құрайды. Демек, отын ресурстарын өндіруге жəне пайдалануға одан əрі тəуелді болу Қазақстан сияқты елдер үшін болашақта айтарлықтай тиімді емес. Көшбасшы «жасыл» елдерді əзірше көп деп айтуға болмайды. Олардың арасында Францияның рөлі ерекше, бұл ел қайта жаңартылатын энергия көздерін зерттеуге жəне өмірге енгізуге алғашқылардың бірі болып кірісті. Нəтижесінде, Францияның энергия сыйымдылығы жөніндегі көрсеткіші ІЖӨ-нің 1 долларына шаққанда мұнай баламасымен 140 грамға дейінгі (Германия мен Жапония деңгейінде) көрсеткішті құрайды. Бұл ретте Франция АҚШ-тан (190 грамм), Қытайдан (200 грамм), Австралиядан (190 грамм) алда келеді. Салыстыру үшін айтсақ, Қазақстан мұнай баламасымен 430 грамм шығындайды. Қазіргі кезде Франция экономикасының «жасыл» секторындағы айналымның бір өзі ғана 33 млрд. еуроға жетті, оған 220 мың адам қамтылған. Мұнда энергияның тұтыну барысына бақылау жасалады, қайта қалпына келетін энергия көздері (ҚҚЭК) əзірленеді жəне енгізіледі, тұрғын үй салу мен қалаларды жоспарлау, мамандарды оқыту жəне қайта даярлау жəне басқа да көптеген шаралар жүзеге асырылады. Екінші жағынан, Франция бүкіл Еуроодақтың «жасыл» стратегиясын алға жылжытуда өзекті рөл атқарады, оған мүше елдер 2020 жылға қарай бастапқы энергия тұтынуды 20%-ға төмендетуді, жалпы энергия өндірудегі ҚҚЭК-тің үлесін 20%-ға дейін арттыруды көздеп отыр. Францияда қайта қалпына келетін энергия көздері арасында гидроэнергияны тұтыну – 91%, жел энергиясын тұтыну – 3,5%, күн энергиясын тұтыну – 2,5%, ағаш отынын пайдалану – 2,3%. Француз үкіметінің өз технологиясы мен тəжірибесін Қазақстанға беруге даяр екендігі айтарлықтай маңызды. Бұл ел ЭКСПО-2017 көрмесін өткізуге Астана кандидатурасын қолдады, Қазақстан үшін пайдалы бірқатар жобалар бойынша – біздің металл кремнийінен фотоэлектр элементтерін өндіруді енгізу, шоғырландырғыш күн батареяларын жинау, жылу электр стансаларында энергия тиімділігін арттыру, гидроэлектр стансаларын күн энергиясына бейімдеу жəне осы көздерді жүйеге икемдеу бойынша белсенді жұмыс істейді. Френел айнасы негізінде термодинамикалық электр стансасын салу жөнінде ұсыныс бар. Қазақстан өңірлеріндегі көмір қабаттарынан сапалы метан алу жөнінде бірлескен зерттеулер жүргізілуде. Франция энергетикада ғана емес, сонымен бірге, «жасыл» экономи каның бүкіл технологиялық спектріндегі өзінің əзірлемелерін, жаңа бəсеке лестіктегі артықшылықтарын – су ре сурстарын тазарту, тұщыту жəне басқарудағы артықшылықтарын, экожүйені жүргізудегі жəне «ақылды қалалар» салудағы, елдің барлық көлік инфрақұрылымы үшін зиянды қалдықтар тастауды азайту жүйесін енгізудегі жаңа көзқарастарын көрсетуге мүдделі. Біздің еліміздің «ЭКСПО-2017»-ге дайындық шеңберіндегі күш-жігері, осынау маңызды сатыдағы Франция сияқты елдермен тығыз ынтымақтастығы Қазақстанның 2050 жылға дейінгі мемлекетіміздің Даму стратегиясында белгіленген əлемнің дамыған 30 мемлекетінің қатарына қосылу жөніндегі мақсатқа қарай алға басуына жаңа серпін беретініне сенімдімін. ФРАНЦИЯ, ПАРИЖ. ------------------------------

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.


8

www.egemen.kz

 Дүние жəне дағдарыс

31 мамыр 2013 жыл

 Көкейкесті

Телетəуелділік

Аќпараттыќ мəдениет мəнінде екенін ўќпасаќ, ўрпаќты аздырып аларымыз аныќ

Еуропаныѕ їкілі їміті аќталар емес

«Оңаша бұзаудан ортақ өгіз артық» екендігін дəлелдемек болған Еуроодақ интеграциялық ынтымақтастықтың ерен үлгісін көрсетіп, кəрі құрлықтың дамыған елдерін бір валютаға телміртіп, еуроаймаққа кіргізді. Интеграциялық бірігудің игілігін көруге ынталанған Еуропа елдерінің үкілі үмітін ортақ валюта – еуро ақтай алар емес. Еуроға тəуелді болып қалған Еуропа экономикасы тығырыққа тұншықты. Осы орайда, жаһандық қаржы жүйесін реформалау туралы идеяның пісіп-жетілгеніне тағы да тəнті боламыз. Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Соңғы бірнеше жыл қатарынан қарыз дағдарысына белшесінен батқан Грекия, Испания, Италия сияқты кəрі құрлықтың мүйізі қарағайдай елдері дағдарыс тұңғиығына белшесінен батып, жаппай жұмыссыздық кеселінен айыға алар емес. Үстіміздегі жылдың мамыр айында еуроаймақтың өнеркəсіптік жəне қызмет көрсету белсенділігін айқындайтын сатып алу жөніндегі PMI индексі 46,9 пункттен 47,7 пунктке ғана өскен. Іскерлік белсенділігінің өсімін көрсететін 50-ші пунктке бұл индекатор соңғы 16 айдан бері бірде-бір рет көтеріліп көрген жоқ. Өнеркəсіптегі құлдырау соңғы 2 жыл бойы жалғасып келеді. Еурокомиссияның баяндамасы бойынша, биылғы жылдың 1-ші тоқсанындағы рецессия күткендегіден де тереңдеп кеткен. Сонымен бірге, жұмыссыздық кеселі де төмендер емес. Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Эдмунд Фелпстің айтуынша, Еуропалық одаққа кіргісі келетін мемлекеттердің үкіметі бұл экономикалық блокқа кіргеннен кейін болатын тəуекелдерді əлі де толық сезініп болған жоқ. Соңғы кезде көптеген мемлекеттер Еуропалық одаққа кіріп, еуро аймағына қосылудың тиімділігіне барынша күмəн келтіре бастады. Мəселен, Исландия жалпыұлттық референдум өткізгенге дейін Еуропалық одақ құрамына кіру жөніндегі келіссөздерді тоқтату туралы шешім қабылдады. Соңғы жылдары барынша айқын көрініп отырғанындай, Ұлыбритания осы экономикалық блоктың құрамына кіруді «ұзын арқан, кең тұсауға» салып, еуроаймағына қосылу мəселесін барынша сөзбұйдалыққа салып келеді. Еуроодақтың ең байырғы мүшелерінің бірінен саналатын Дания мемлекеті де бұл одақ құрамында аса белсенділік танытып жүрген жоқ. Даниялықтар сонау 1992 жылдың өзінде ортақ валюта – еуро аймағына кіруден бас тартты. Соңғы кезде жүргізілген сұрау салулардың өзі əлі күнге дейін көптеген даниялықтардың өздерінің төл валютасы – кронаға басымдық беретіндігін байқатады. Колумбия университетінің профессоры, экономика бойынша 2006 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты Эдмунд Фелпс жақында «Блумберг» телеарнасына берген сұхбатында еуроның ертеңіне, жалпы, Еуропалық одақтың болашағына сенімсіздігін ашық айтты. «Біз Еуропалық эксперименттің жағдайын жан-жақты бақылап келеміз. Менің ойымша, оның болашағы баянды болатындығы неғайбіл. Қазірдің өзінде Еуропалық одақтың ыды рамайтындығына ешкім кепілдік бере алмайды. Соңғы жылдары кəрі құрлықты құрсаулаған қаржылық қарыз дағдарысы еуроаймақтың үлкен құрылымдық қателіктерін айқын көрсетіп берді. Іс жүзінде Еуропалық одақ құрамындағы барлық мемлекеттер дерлік капиталдарын сыртқа шығарып əкетуге дайын. Біз бүгінде еуроаймақ елдеріндегі банк депозиттерінің бір елден екінші елге жиі «қоныс аударып» отыратындығын байқап келеміз. Нақ осындай ахуал қалыптасқан кезде, дəл қазір Еуропалық одаққа жəне еуроаймаққа кіруге ынталы мемлекеттерді табудың өзі оңай емес. Бұл – «Қандай əдемі үй екенін қараңыздаршы! Өкінішке орай, ол қазір өртеніп жатыр. Алайда, біз оны бəрібір сатып аламыз», деген асығыс даурықпамен пара-пар», деп атап көрсетті өзінің сұхбатында Эдмунд Фелпс. Қалай болғанда да, дүние жүзінің өркениетті ақыл-ойы бүгінде Еуропаны дағдарыстан шығарудың тиімді жолдарын қарастыруда. Бұл ретте дуалы ауыз сарапшылардың пікірі кəрі құрлықты дағдарыс тұзағынан құтқарудың тиімді жолы экономикалық дамудың жаңа бағыттарын белгілеп, еңбек өнімділігін

арттыруға барынша бетбұрыс жасау қажеттігіне саяды. Еуропа «шөміштен қысу» саясатынан құтылып, өндірістік даму жолына түсуі керек. Англияның премьер-министрі Дэвид Кэмеронның пікірінше, Еуропалық мемлекеттер экономикалық жағынан жылдам дамып бара жатқан мемлекеттермен əріптестік қатынастар жасап, өзара тиімді келісімдерге жол беруі керек. Еуропаның экономикалық ахуалын терең зерделеген сарапшылардың да, саясатшы лардың да бірауыздан мойындап отырғанындай, бұл құрлықта белең алған экономикалық дағдарыстан шығудың тиімді жолдарының бірі қордаланған инвестициялық бағдарламаларға серпін беріп, еңбек өнімділігін барынша арттыру болып табылады. Əлем экономикасын, оның ішінде Еуроодақты тұралатқан дағдарыстан шығудың тиімді жолдарын іздеу мəселесі күні кеше өткен VI Астана экономикалық форумы мен Елбасының бастамасымен тұңғыш рет өткізілген Бүкілəлемдік дағдарысқа қарсы конференцияда (БДҚК) да кеңінен талқыланды. БҰҰның қолдауымен өтіп отырған БДҚКның ашылу салтанатында сөйлеген сөзінде Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев соңғы жылдары Еуропа елдері ірі экономикалық, банктік, фискальдық жəне саяси дағдарысты бастан өткеріп жатқандығына тоқтала келіп, биылғы жылы Еуропадағы жұмыссыздар саны 26 миллион адамға жетіп, осыдан 5 жыл бұрынғы көрсеткішпен салыстырғанда 1,5 есеге өскендігін атап көрсетті. Ал, Халықаралық валюта қорының бұрынғы басшысы Доминик СтроссКан БДҚК отырысында сөйлеген сөзінде Еуропалық одақтың құрылымын қатты сынға алып, кəрі құрлықтың ұзаққа созылған қаржы дағдарысынан шығу жолдарын белгілеуге байланысты өзінің нақты пікірлерін ортаға салды. «Еуропа мемлекеттері жұмыссыздықпен күрес саясатын ұстанып отыр. Бірақ, соған қарамастан жұмыс орындары ашылған инфрақұрылымдық жобаларды қысқартып жатқандарын ойлап та отырған жоқ», деп атап көрсетті ол. Бүкілəлемдік дағдарысқа қарсы конференция қорытындысында арнайы декларация қабылданды. «Дағдарысқа қарсы бұл конференция дер кезінде өткізіліп отырған конференция. Шара барысындағы біздің ұсыныстарымыз дағдарысқа қарсы көптеген мəселелердің жауабын табатыны даусыз. Бұл конференция жаһандық дағдарыстан құтылуда өзінің ықпалын тигізетіні анық. Бүгін қабылданып отырған декларация шынымен де өте маңызды. Осы Астана декларациясы «мыңжылдық мақсаттарын» жүзеге асыруға серпін береді. Менің ойымша, Астана экономикалық форумы «ғаламдық шешімдер» қабылдайтын алаң екенін тағы бір мəрте дəлелдеді», – деді декларацияға қол қою рəсімінде БҰҰ Бас хатшысының экономикалық жəне əлеуметтік мəселелер жөніндегі орынбасары У Хунбо. Əлемге белгілі сарапшылар мен мамандардың пікірінше, VI Астана экономикалық форумының жаһандық экономиканы дағдарыс құрсауынан шығару жолдарын іздеудегі пайдасы аса зор. Форумға қатысушылардың бірауызды пікірі бойынша, дағдарыстан құтылудың бірінші кезектегі тиімді жолы əлемдік қаржы жүйесін реформалау, қаржылық бақылау жəне реттеу шараларын күшейту, жаңа технологияларға инвестиция салуды барынша ынталандыру болып табылады. Сонымен бірге, дағдарысқа қарсы күрестің бірінші кезегіндегі əлемдік қоғамдастық жұмыссыздықты жоюдың барлық мүмкін болған шараларын іс жүзіне асыруы керек. Озық ойлы адамзат жаһандық азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, əлемдік əлеуметтік əділеттілікті орнықтыру жолында қолдан келгеннің бəрін жасауға тиіс.

Жақында Астанада өткен ХІ Еуразия медиа-форумында сөйлеген сөзінде Еуразия медиа-форумын ұйымдастыру комитетінің төрайымы, Мəжіліс депутаты Дариға Назарбаева «Қазіргі өскелең ұрпаққа медиасауаттылық курстары аса қажет. Қатыгездікті насихаттау мен медиалық арбауға тек білім арқылы ғана қарсы тұруға болады», деген болатын. Ол, сонымен қатар, өз сөзінде бірқатар скандинавиялық елдердің мектептерінде медиасауаттылыққа оқытатын курстардың бар екендігін де атап өтті. «Мұндай курстар барлық жерде болуы керек. Заман талабына сай адам геометрия, химия, алгебрадан хабардар болғаны сияқты ақпараттық кеңістікті де игере білуі тиіс», деді Д.Назарбаева. Сондай-ақ, ол «медиакеңістікті игеру» сынды курстар енгізуді балалар бақшасынан бастау қажет, өйткені, қазіргі балалар айфон пайдалануды тілі толыққанды шықпай

фототехниканы, сюжет таңдау, композиция, суреттер шығаруға машықтанады. Ал «Газет» курсында оқушылар мұғалімдермен бірлесіп мектепішілік газет шығаруды меңгереді. Мектеп газеті жергілікті басылымға ұқсас етіп шығарылады. Бар айырмашылығы – таралымы шектеулі, ақпараттық тұрғыдан гөрі астарлы сипаты басым. Теледидар курсы мазмұнындағы шаралардың нəтижесінде оқушылар телебағдарламаларға баға беру əдісін меңгереді, яғни бағалауға, сын көзбен қарауға баулынады. Кейбір сыныптарда қысқа сюжеттер түсіру үшін видеоаппаратуралар да пайдаланылады.

шаралар атқарылады. Мысалы, 1980-90-жылдары орта мектептердің жоғары сынып оқушылары ойынсауыққа арналған өзіндік жобалар жасаған. Жобаның басты мақсаты – əртүрлі көңіл көтеруге арналған бағдар ламаларды мұғалімдер мен оқушылар көріп, оларға талдау жасайды. Осы жобаның аясында мұғалімдер мен оқушылар телебағдарламалар, фильмдер, арнайы балаларға арналған əдеби жəне музыкалық шығармаларға пікір білдіреді. Нəтижесінде, теледидардан берілетін бағдарламалардың қаншалықты жасөспірімдердің қажет тіліктерін қанағаттандырып отырғандығы туралы мəліметтер жинақталып, жасалған қорытындылар мен ұсыныстар теледидар ұжымына тапсырылады. Бұл шаралар балаларға арналған бағдарламалардың санын арттыруға, сондай-ақ өзге де бағдарламаларды беруде үлкен талғамдық талаптар қоюына өзіндік үлес қосқан. Жастарды медиасауаттылыққа тəрбиелеуге байланысты мəселені қарастырғанда, Францияның медиабілім берудегі озық тəжірибесін де атап өткен абзал. Өйткені, Франциядағы медиабілім дəстүрі баспасөз, кино өнері жəне теледидар материалдарына негізделген. Кино өнері мен журналистика бойынша курстар университеттердің басым бөлігінде оқытылады. Ал мектептегі медиабілім факультативтік сабақ

Фин педагогтары да басқа елдердің тəжірибесіне сүйене отырып, жалпы білім беретін мектептерде бұқаралық ақпарат құралдарын оқып-білу мақсатында көңілге қонымды жұмыстар ұйымдастырады. Мысалы, оқу шыларды бұқаралық ақпарат құрал дарының мазмұнын мейлінше тереңірек талдауға дайындау үшін бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалана білуге үйрету қажеттігі ескеріледі. Соған сəйкес балаларды ақпаратты қабылдаумен бірге бос уақытты тиімді өткізуге де əзірлейді; əртүрлі ақпарат құралдарының тілін, оның эстетикалық сапасы мен маңызын түсінуге үйретеді; ақпаратты сыни тұрғыдан талдауға баулиды. Ол үшін оқушыларға төмендегі мəселелерді оқытады: өз қажеттіліктерін жетекшілікке ала отырып ақпарат құралдары хабарларына талғаммен жəне түсіністікпен қарауға; алған ақпаратты тексеріп жəне толықтырып отыруға; бұқаралық ақпаратты жəне оның нақты өмірмен байланысын талдауға; бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамдағы орны жəне олардың əлеуметтік-саяси байланысын түсінуге; ақпараттың өзімен, оны беруші жəне баяндалуы арасындағы шекараны анықтай білуге. Сондай-ақ, бұл мектептерде балаларға бұқаралық ақпарат құралдарынан берілетін хабарларға өзінің жеке пікі рінің қалыптасуына қажеттісін алуға, олар ұсынған фак��ілерді бөліп қарауға; шындыққа жақынын ажырата білуге үйретеді. Алайда, Финляндия мектептерінде де бұқаралық ақпарат құралдарын оқыту арнайы пəн болып табылмайды, демек, жеке пəн ретінде оқылмайды. Дегенмен, ұлттық жалпыға білім беру комиссиясының ұйымдастыруымен біршама маңызды

ретінде жүргізіледі. 1960-жылдардың ортасында Францияның 200 бастауыш жəне 100-ден астам орта мектебінде алғаш рет медианы оқыту оқу жоспарына енгізілді. 1979 жылдан бастап Франциядағы медиабілімді бірден бірнеше министрлік қолдайды: «Белсенді жас телекөрермен» жобасы (Білім министрлігі) қоғамының басым бөлігін қамтиды. Жоба шеңберінде жастар өміріндегі теледидар рөлі түсіндіріледі. «Коммуникация мен медиаға кіріспе» жобасы оқушылар тарапынан əртүрлі ақпарат құралдарын зерттеуді (баспасөз, жарнама, оқу əдебиеті, т.б.) шығармашылық тапсырмалар орындауды қамтиды. 1982 жылы Парижде Франция Білім министрлігінің қолдауымен білім жəне ақпарат құралдары байланыс орталығы ашылады. Орталықтың басты мақсаты – жастардың ақпарат құралдарына қатысты сыни көзқарасты дамыту болып табылады. Орталық жұмысының негізгі бағыттары: медиабілім проблемаларын қарастыратын газет-журналдар, кітаптар шығару; медиамəдениет жəне медиапедагогика проблемалары бойынша құжатнамалық ресурстар базасын жинақтау сияқты мəселелер қарастырылады. Бұл мəселені жолға қою мақсатында арнайы лабораториялар зерттеулер жүргізуде, əсіресе, мұндай ауқымды іс-шараларды жүзеге асыруда Ресей тəжірибесі де негізге аларлықтай. Ресейде бұл мəселенің бір шешімі ретінде болашақ мұғалімдерге медиабілім беруді қарастырады. Сондай-ақ, олар бүгінгі күні бұқаралық ақпарат құралдарының рөлін терең сезініп, олардың теріс əрекетінен жастар мен жасөспірімдерді қорғау жəне керісінше,

Перизат СЕЙІТҚАЗЫ,

педагогика ғылымдарының докторы, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры.

Бүгінде сырттан келетін ақпаратқа тосқауыл қою өте күрделі, оны шектеудің өзіндік қиындықтары да бар. Əрі сырттан келетін ақпаратқа тыйым салу арқылы проблеманы шешу мүм кін емес. Жаһандану заманында бір жағынан ақпаратты кедергісіз алатын қоғамның орнауы заңдылық деп табылса, екінші жағынан, жеткіншектерді ақпарат тасқынының кері ықпалынан сақтандыру да өзекті мəселе болып табылады. Қазіргідей ақпарат заманында əр баланың өзіндік ақпараттық əлемі пайда болды деуге болады. Ал мұндай жағ дайдың оларды нақты өмірдегі шынайы жағдайлардан тыс қалдыру қаупі бар. Демек, қоғамда қалыптасқан жағдайға орай жасөспірімдер иллюзиялық ақпараттық кеңістікте өмір сүруге бейімделуде. Бұл оларды өмірдің нақты проблемаларына мəн бермеуге итермелейді. Көргенінің, оқығанының бəрі шындық, оның қай-қайсысы да пайдалы деп қабылдайтын балалар үшін бұқаралық ақпарат құралдары өнімдерінің ақ-қарасын ажырату қиынға соғады. Психолог мамандардың пікіріне қарағанда, жағымсыз бағдарламаларды көру балалардың психикасына үлкен салмақ түсіреді. Əсіресе, телетəуелділік, сондай-ақ, кейінгі кезде интернетке үңілу балалардың денсаулығына кері əсер етіп, кей жағдайда олар тіпті психологтың көмегіне жүгінуге тура келеді. Жас ұрпаққа кері əсер ететін фильмдердің қаптап кеткені тағы белгілі. Осыны көріп өскен балалар мейрімділіктен гөрі қатыгездікке бейім тұратыны алаңдатады. Батыстың, сондай-ақ, Ресейдің де толассыз шығарылып жатқан қатыгездікке толы фильмдері, мағынасы түсініксіз мультфильмдері, айқай-шуға толы əуендер жеткіншектер санасына, денсаулығына, тəрбиесіне теріс əсер ететіні сөзсіз. Қоғамдағы түйінді мəселені шешудің негізгі жолы, жоғарыда айтып кеткеніміздей, өскелең ұрпақты меди а сауаттылыққа тəрбиелеу. Демек, медиабілім беруді тиісті жолға қою болмақшы. Жалпы, медиабілімнің басты мақсаты медиамен шектен тыс əуестенудің жағымсыз жақта рын жұмсартуға (бұл, əсіресе, балалар мен жастар аудиториясына қатысты) бағытталады. Бұл жердегі ең бастысы, педагогтар оқушыларға шындық пен мəтін арасындағы айырма шы лықты, бұқаралық ақпарат құралдарының жағымсыз ықпалын (мəсе лен, теледидардың кейбір бағдарламаларының) аудиторияның түсінуі үшін нақты мысалдармен ашып көрсетіп, көмектеседі. Медиасауаттылық мəселесіне қатысты шетелдік тəжірибеге тоқталатын болсақ, мысалы, Норвегияда мұғалімдер арасында əртүрлі курстар ұйымдастырылады. Сонымен қатар, бұқаралық ақпарат құралдарын игеру норвегиялық білім беру саласының барлық деңгейінде дерлік жүргізіледі. Əсіресе, 12 жас пен 18 жас аралығындағыларға айрықша көңіл бөлінеді. Осы санаттағы оқушыларға екі оқу курсы ұсынылады: интеграцияланған міндетті оқыту, одан соң арнайы курстар. Интеграциялық оқыту барысында барлық пəндерді қамтитын интеграция принципі материалды берудің тереңдігі мен тұтастығын қамтамасыз етеді. Оқытылатын тақырыптардың аясы «Коммуникация жəне бұқаралық ақпарат құралдары», «Бұқаралық ақпараттың ықпалы» сияқты мəселелерді қамтиды. Интеграциялық оқытуда негізінен бастауыш сыныптар (3 сыныптан 6 сыныпқа дейін) қамтылады. Ал арнайы курстар 4 сыныптан басталып, мектепті бітіргенге дейінгі оқушылар құрамын қамтып, олардың бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты əртүрлі курстарды таңдауларына мүмкіндіктер беріледі. Сабақ аптасына екі рет (жылына орташа есеппен 60 сағат) өтеді. Егер медиабілім беруде бұқаралық ақпарат құралдарының ішінде теледидар, газет, радиоға көп көңіл бөлінсе, олардың қатарында техникалық жақтарды ескеру мəселесі де болу заңды. Сондықтан Норвегия мектептеріндегі кең тараған курстың бірі фотографияға қатысты курс тар. Мұнда оқушылар

жатып меңгереді деген еді. Шынында да, көптеген елдерде медианың ықпалынан сақтандыруда үлгі аларлықтай тəжірибе қалыптасқан. Дамыған мемлекеттерде ақпараттың сапасы мен оның мазмұнына қатаң жəне жүйелі түрде бақылау жасалады. Дегенмен, код жəне парольдер қою адам үшін қауіпті ақпараттың толығымен жабық болуын қамтамасыз ете алмайды, алайда, кері əсер етудің күшін мейлінше азайтады. Осылайша, өскелең ұрпақты бұқаралық ақпарат құралдарының кері əсерінен сақтандыруға тырысады. Бүгінгі күні АҚШ, Ұлыбритания, Франция, т.б. елдерде осындай тəжірибе қалыптасқан. Ол бір жағынан балалардың дамуына кері əсер етуі мүмкін материалдарды алуына жол бермейді, ал екінші жағынан, тұлғаның тəрбиесі мен дамуына ықпал ететін ақпарат таратушылармен бірлесе əрекет етуге мүмкіндік береді. оның ықпалын мүмкіндігінше тиімді пайдалануды жүзеге асыруға байланысты зерттеу жұмыстарын жүйелі түрде жүргізуде. Олардың нəтижелері тəжірибеде кеңінен пайдаланылуда. Кейінгі кездері біздің елімізде де медиабілімге көңіл бөліне бастады. Оның бір дəлелі отандық басты телеарналарда отаншылдыққа, имандылыққа, мейірімділікке, қайырымдылыққа бағытталған дүниелердің пайда бола бастағанынан байқалады. Бірақ оған қазіргі кезде мəн беретін балалар аз. Өйткені, оларға дұрыс бағыт-бағдар беретін тəрбиелік шаралар ұйымдастырлмай отыр. Тəрбие мəселесіне келгенде, біз, ең алдымен оны жүзеге асыратын ата-аналарды, мұғалімдерді, тəрбиешілерді айтамыз. Алайда, бүгінгідей ақпараттық заманда оның рөлі өте жоғары болып отыр. Осы орайда елімізде балалар мен жасөспірімдерге арналған арналардың ашылғаны қуантарлық жағдай. Атап айтқанда, «Білім» арнасының ашылуы білім, тəрбие мəселесінде айтарлықтай өз үлесін қосып отыр. Барлық бағдарламалар білімді тереңдетуге жəне оның сапасын көтеруге бағытталатынын көруге болады. Ал, кішкентай көрермендерімізге арналған «Балапан» арнасынан беріліп жүрген дүниелер бүгінгі күні бүлдіршіндердің ықыласпен көретін бағдарламаға айналды. «Балапан» арнасының алға қойған мақсаты да осы келешек ұрпағымыздың тамырына рухани нəр беріп, білім мен ғылымның шыңына шығар азамат болуына ықпал жасау жəне дені сау, рухани ойлау дəрежесі биік, мəдениетті, парасатты, іскер, бойында басқа да игі қасиеттер қалыптасқан ұрпақ тəрбиелеу. Олай болса, қоғам болашағы балалардың қалыптасып, дамуында үлкен рөл атқаратын шаралар жасау, яғни оқушылар медианың ұсынатын өніміне қашанда мəн беру, оларды тиімді пайдалана білуге үйрету, жасөспірімдер мен мектепке дейінгі балалардың медиамəдениетін қалыптастыру біздің кəсіби, əрі азаматтық парызымыз болуы тиіс. Ал ол үшін тəрбие берудегі басты тұлға болашақ мұғалімдерді қоғамның қазіргі талаптарына сəйкес медианың мүмкіндіктерін тиімді пайдалана білуге үйрету қажет. Аталған мəселеге Қазақстанның жоғары оқу орындарында кейінгі кезде көңіл бөліне бастады. Мысалы, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде бірнеше жылдан бері педагогикалық бағыттағы болашақ мамандардың оқу жоспарына «Медиабілім ақпараттық мəдениет негізі», «Медиабілім», «Медиамəдениет жəне медиақұзыреттілік» сияқты элективті курстар ендірілді. Бұл курстар болашақ мамандарға бүгінгі күні массмедианың қоғамдағы жəне білім беру саласындағы маңыздылығына мəн беруге мүмкіндік жасайды. Сонымен қатар, еліміздің білім беру жүйесінде медиабілім стратегиясы мен технологияларын пайдалану жайынан ақпарат береді жəне медиабілімді жүзеге асыруды əлеуметтік-психологиялық тұрғы дан негіздеуімен ерекшеленеді. Аталған курстардың мазмұны болашақ мамандардың бойында ақпараттық мəдениетті, медиақұзыреттілікті қалыптастыруда жəне бұқаралық ақпарат құралдарының білім берушілік, тəрбиелік, əлеуметтендірушілік, мəдени-ағартушылық функцияларын пайдалана білу əдістемесін меңгертуге бағытталған. Қорыта айтқанда, медиапедагог ғалымдардың (Я.Н.Засурский, Е.Л.Вартанова) «Медиабілім – БАҚты талдай білуге дайындау, БАҚ-тың мəні мен функцияларын түсіну жəне медиамəдениетті дамытуға саналы түрде қатысу» деген анықтамасы бүгінгі күні медиабілім берудің қаншалықты маңызды болып отырғандығын толықтай дəлелдеді. Бұл өз кезегінде өскелең ұрпақтың бойында медиасауаттылықты қалыптастыру үшін мұғалімдердің бұқаралық ақпарат құралдарымен жұмыс жүргізе алуға жан-жақты дайындығы болуы тиіс деген тұжырым жасауға қалайды. Олай болса, біздің елімізде де аталған мəселеге немқұрайдылық танытпай, оны шешудің жолдарын қарастыру маңызды. Бүгінгі күні бұл мəселені болашақ мұғалімдерді оқу орындарында арнайы дайындау, ал мектеп мұғалімдерінің медиабілімін біліктілікті жететілдіру институттарының көмегіне жүгіну арқылы шешуге болады.


Толғауы тоқсан тіршілік

Ќазаќ болып ґмір сїру бір ќызыќ Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

1. Ќалыѕ дəптер Біздің үйде бір дəптер бар. Көптен бері сақталып келе жатқандықтан оның бас жағындағы парақтары мыжылып, кейбірі жыртыла бастаған. Ағайын, туыс, жекжаттармен арадағы алыс-берісті айғақтап отыратын бұл кітапша мен үйленіп, үлкен тойымыз өтетін күні арналған болатын. Ішін ашып қалсаңыз, оқитыныңыз мынау: «Ақаб нағашы – 1 жылқы, Шəріпбай жезде – 1 тана, Садырбай құда – 10 мың теңге, бір қой...». Осылай кете береді. Ең соңы ауылдағы ағайындардың кейбірі бір ешкі атап кеткені де айдақ-сайдақ болып жазылған. Иə, біздің шаңырақта өткен тойға түскен дүниелердің бəрі осының ішінде жазулы, хаттаулы тұр. Былайша айтқанда, бұл дəптер біздің үйдің той мəселесіндегі «барометрі». Бір қарағанда, бұл құжат өзіміздің несие кітапшамыз да сияқты. Ішіндегісін кезегімен, кезеңімен қайтарып отырасың. Қазір не көп, той көп. Кім шақырса да, бірінші дəптерді парақтаймыз. «Та-ак, ол біздің тойға не əкеліп еді?» деп... Əрине, айғырын мініп кеп, автобуспен қайтқан, танасын жетектеп кеп, талға байлап кеткен Ақаб нағашым мен Шəріпбай жездеміздің тойына не апару керек екенін дəптерді ашпай-ақ бірден білеміз. Менен кейін арада бірнеше жыл өткенде үш інім бірінен кейін бірі үйленді. Бəріне бөлек-бөлек үлкен той жасап бердік. Əлгі дəптердің сия түскен беттері көбейе берді. Əкеміз ертерек қайтыс болып кетіп, інілерімнің тойында өзім бас болып жүргендіктен шығар, қалың дəптер кейінгі жылдары менің үйімде тұрды. Сонда ауылдағы шешеміз: «Балам, пəленше тойға шақырыпты, дəптерді қарап жіберші...» деп, Таразға жиі телефон шалып тұратын. Сонымен егер тойға шақырушы бізге 10 мың теңге əкелген болса, ауылдағылар ең кемі сол ақшаның үстіне 2 немесе 5 мың теңге қосып апарады. Былайша айтқанда, екі тойдың арасындағы уақыттың алшақтығына қарай ақшасы да көбейе береді. Инфляция дегенді ауылдағылар да жақсы біледі. Жəне тойға апарған ақша да дəптерге түседі. Той істеудің де машақаты көп. Тойға деп қарызға алған ақшаңды бір уайымдайсың, шақырған қонақтарың келмей қала ма деп тағы уайымдайсың. Сонда, құдайдың құдіреті, əжеміз дəптерді парақтап отырып, «шамамен тойға мынанша ақша түседі» деп жорамалдайтын. Шынында айтқаны тура келеді. Биыл жасы тоқсанға келген əжеміз содан шығар үнемі: «Мүмкін болса, шақырған тойдан қалмаңдар. Тойға апарған ақшаларың ертең өздеріңе қайтып келеді», деп отырады. Басқа-басқа қазір Шымкентте той істеудің механизмдері өте қатты жеңілдеген. Соғым сатушылар етті екі апта, бір айға дейін қарызға береді. Ал, енді мықты танысың

болса, бір фирмалар арақ-шарап, сусындарды қарызға бергеннен бөлек, ертеңіне тығыны ашылмағандарын қайтып алып, есептемейді. Əрине, құдай өзі тойдан айырмасын. Оңтүстікте тойдың көбейіп кетуінің бір себебі осында ма деп қаласың. Мұндай дəптер бір бізде ғана емес, Оңтүстіктегі көп үйлерде бар. Соған сенсе де, жоқ, қарыз берушілерге де сенсе де, қазір Шымкентте той өте көп. Жақында ақпарат құралдары бетінен бір мəлімет оқыдым. Шымкент қаласындағы Абай аудандық салық басқармасы тойханаларға тексеру жүргізген ғой. Сөйтсе, облыс орталығындағы соңғы үлгіде салынған, зəулім сарайдай кең əрі əсем «Алтын жұлдыз» тойханасының қожайындары құжатта небəрі 8-ақ жалдамалы жұмысшы бар деп көрсетіпті. Сонда 8 адаммен аста-төк тойды қалай өткізіп жүр? Сол секілді «Гауһар сарай» тойханасында – 15, «Шымқалада» – 3, «Мұса» тойханасында 2 жалдамалы жұмысшы бар көрінеді. Ең қызығы, «Гауһар сарай» тойханасының бір жылдық табыс мөлшері 3 миллион теңге екен. Сіз осыған сенесіз бе? Сəні мен салтанаты жағынан Оңтүстіктегі тойханалардың ортасынан ойып тұрып орын алатын «Гауһар сарай», құдай біледі, 3 миллион дегенді бір айда табатын шығар-ау. Шындығын айтқанда, бұл тойханалардың да біздің үйдегі сияқты қалың дəптері бары анық қой. Тіпті оларда біреу емес, бірнешеу. Тек оны тығып ұстайды. Шын мəліметтің бəрі, шынайы табысының бəрі соның ішінде сайрап жатыр. Бір ғана Абай ауданының өзінде 57 тойхана тіркеліпті. Сонда қаншама ақша, қаншама салық «көлеңкеге» кетіп жатыр десеңізші? Қалай ойлайсыз, қалың дəптердің құпиясы ашылуы мүмкін бе?

Тойхананың иесі де тегін адам емес. Əлде, той көбейген сайын олардың да пейілі тарыла бере ме?

2. Халал колбаса... Қайрат деген досымның мінезі қызық. Көктемнің күні сияқты. Бірде ашық, бірде жауын-шашын дегендей... Көңілі көтеріңкі кезінде əңгімені жақсы айтады. Өткенде ауылына барыпты. «Əдет болып қалған ғой, ауылға кірген соң, орталықтағы дүкен жаққа бір көз салып өттім, – дейді ол. – Қарасам, бір кластасым біреулермен дүкеннің шетінде арақ ішіп отыр екен. Көлігімді таниды, тоқтауға тура келді. Өзі əжептеуір қызу. Тəлтіректеп, қайта-қайта сүрініп қала береді. «О, Қайрат бауырым, қош келдің...» деп əдеттегідей құшақтасып амандасып, жалпы жағдайды сұраған соң, ол мені дүкен жаққа сүйреді. «Жүрші, Қайрат, бұл жолы сені мен «күтемін», бүгін қонақ боласың» деп қояды. Дүкенге кірді де, сатушы тəтейге: «Апай, білесіз ғой, менің күн сайын ішпейтінімді... Шымкенттен досым келіп қалды, қарызға бірнəрсе бересіз бе?» деді. Апайы жақтырмаса да, менен ұялды ма, жоқ, əлде шынында досым талай рет қарыз алып, қайтарып жүр ме, əйтеуір: «Мейлі, не керек еді?» деп шағын калькуляторын қолына алды. Досым аяғынан əрең тұрса да, не алатынын тез-тез айта жөнелді. «Бізге екі шиша арақ, бір «Кола»... Сосын халал колбаса беріңіз». Соңғысын айтқан кезде апайымыз басын көтерді. – Халал колбаса жоқ, басқасын-ақ ала бермейсіңдер ме?

Тағзым – Жоқ. Қызықсыз өзіңіз... Мұсылманның баласымыз ғой, халалын беріңіз... Досымның осы сөзіне сол жерде бір ішексілем қатып күліп алдым». Қайраттың əлгі əңгімесінен кейін ойланып қалдым. Шынында үйге қонақ шақырып, ағыл-тегіл арақ құйып, дастарқанға халал колбаса қойып қоятынымыз бар ғой. Сонда бұл қай тəлпіштігіміз?

Шекарашыларєа ескерткіш орнатылды Үшаралдағы Ауған соғысы ардагерлеріне арналған саябақта «Арқанкерген» шекара бекетінде құрбан болған шекарашылардың құрметіне ескерткіш орнатылып, митинг өткізілді.

3. Ќонаќ пен орындыќ Қайбір жылы жақын досым пəтерлі болып, сол жаңа шаңырағында қоныс той жасады. Екі бөлмелі пəтер. Жас отбасы, жаңа үй. Жарқырап тұрған жиһазы да жоқ. Əйтеуір, жерге дастарқан жайып, көрпе төсеп, жастық тастап, құрақ ұшып қарсы алды. Содан қонақ деген бірінен кейін бірі келіп жатыр. Досым ақкөңіл. Телефон шалып, құттықтағандардың бəрін үйіне шақырады. «Жігіттер, тағы да қонақтар келіп қалды, қане, сығылысып, сыйдырып жіберейік». У-ду болып, көңілді отырған жастар ысырылып, лезде орын босата қояды. Одан тағы да жаңа қонақтар... Төрдегілердің кейбірі жастықты шынтақтап, дастарқанға тек бір иығын ғана беріп отыр. Бірақ, ренжіп жатқан ешкім жоқ. Бəрі көңілді. Қонақтар кеп жатыр, кеп жатыр... Құдай біледі, сол күні ұзына бойы жайылған шағын дастарқанның басында 40-50 адамды күттік-ау деймін. Жерге жайылған қазақы дастарқанның бір құдіреті осы ғой. Дəм бұйырып, арада бірнеше жыл өткенде сол досымның сол пəтерінде мен де отбасыммен тұрдым. Ол басқа жаңа пəтер сатып алды. Бұл кезде үй əжептеуір жиһазға толы. Қонақтарға арналған сопақ стол, диван, кереует, шкаф. Біз де қонақ шақырдық. Бірақ қиналдық. Келетін қонақтың қарасы көп еді, əлгі сопақ столға сиюы мүмкін емес. Жерге дастарқан жаяйық десек, жиһаздарды былай-былай жылжыту мүмкін емес, жылжытқан күнде де бəрібір орын алып тұрады. Уақытша сыртқа шығарып тастайық десек, ауыр жəне жоғарғы қабаттан түсіру де оңай емес. Содан келіншегім көршілерден стол сұрап алып, оны бірбіріне жалғап, əрең дегенде 25 орындыққа жеткіздік. Ал, содан уайым. Шынын айту керек, жаңағыдай жағдайдан кейін өзіміз де қонақтарды шертіп-шертіп шақырдық. Бірақ көп болып кетіп, сыймай, масқара болып қаламыз ба? Қазақ үшін ең жаманы сол ғой. «Пейіл сыйса, бəрі сияды ғой» деп, баяғы досымның жағдайын еске аламын. Əйтсе де біз есейіп кеттік пе, жоқ, əлде, қоғам, пейіл қатты өзгеріп кетті ме, əйтеуір, қазіргі қонақтарға «сəл ысырылып, мыналарды сыйдырып жібересіз бе?» деп айтқанша қара жерге кіріп кеткен жақсы сияқты. ��оқ, бəрі ойдағыдай болды. Бірақ, содан кейін столдан қорқатын болдым. Қазір барлық үйде бір-бір қонақ шақыратын стол, орындық бар. Бəрі адамға байланысты ғой. Бірақ, кей кездері осы столдар өзі биік болғанымен пейілімізді аласартып тастайтын сияқты. Содан болар, қонақты да үйдегі отыратын орындықтың санына қарай шақырып жүргеніміз жасырын емес қой.

Қапияда көз жұмған сарбаздардың ата-аналары қатысқан осы жиында ҰҚК Шекара қызметінің директоры, полковник Назым Мұздыбаев тебірене сөз сөйледі: «Бүгін біз «Арқанкерген» шекара бекетінде қызметтік борышын өтеу кезінде қаза болғандардың құрметіне ескерткіш тақта орнаттық. Олардың Отанына берер игілікті жемісі əлі де мол еді. Осы ұландарымыздың есімін мəңгі есте сақтай отырып, өнегелі тəрбие берген ата-аналарына алғыс айтамыз», деді ол. «Арқанкерген» шекрашыларына арналған ескерткіштің

Асаумидин Əбдiхалықов ауылда тұрады. Түлкiбас ауданындағы агробизнес жəне туризм колледжiнде оқытушы болып жұмыс iстейтiн азамат жаңалық атаулыға жаны құмар. «Қазақстан-2050» Стратегиясына сəйкес бiлiм саласындағы мемлекеттiк саясат жоғары жəне орта арнаулы оқу орындарында отандық ғылымның жаңа үлгiсiн құрып, интеллектуалды ұлт қалыптастыру мiндетiн жүктеп отыр.

Оқу жүйесiндегi мұндай жаңғыр тулар жоғары кəсiби жəне жан-жақты деңгейдегi мамандар даярлау арқылы еңбек рыногындағы қажеттiлiктi толық қанағаттандыруға жол ашатыны даусыз. Ендiгi ғасыр ғылымдар ғасы ры болмақ. Сондықтан жаңа техника мен озық технологияға арналған жобаларды жүзеге асыру, ол үшiн халықты ғылыми жаңа лықтарды ашуға қызықтыру, ынта ландыру, интеллектуалды серпiлiс жасау бəсекеге түсе алатын эррудициялық адамдарды қажет ететiнi белгiлi. 40 жылдан астам уақыт өскелең ұрпаққа сапалы бiлiм, саналы тəрбие берумен айналысып келе жатқан ұстаздың өмiрлiк ұстанымы осындай. Шəкiрттердi осы қасиеттерге баулып қана қоймай, өзi де ұдайы iзденiс үстiнде жүредi. Жергiлiктi баспасөз беттерiнен озық технологиялар мен өнертапқыштық жөнiндегi мақалаларды қадағалап оқиды. Ғаламторды жиi шарлайды. Негiзгi оқулықтармен қатар, қосымша əдебиеттердi көп пайдаланады. Техника саласындағы соңғы жаңалықтармен танысқанша тағат таппайды. Керегiн қойын дəптерiне түртiп алып, газеттердiң қиындысын сақтап жүредi. Ойды ой қозғап, өзi де инновациялық жобалар бойынша жұмыс жүргiзуден жалықпайды. Орта арнаулы бiлiм беру мекемесiнiң директоры Ғабит Нысанов шығармашылықпен жұ мыс iстейтiн оқытушыға

жобаны, бiрiншiден, электр қуатын өндiру үшiн қолдануға болады. Екiншiден, бөлмелерде микроклимат жасауға өте қолайлы. Атап айтқанда, үйдi жылыту, керiсiнше, бөлменi салқындатуға жəне ылғалдандыруға да мүмкiндiк мол. Қоймаларда ауылшаруашылық өнiмдердi кептiруге, сақтауға қолдана

12 патентi бар азамат инновациялыќ жаѕалыќтарєа ќўмар үнемi қолдау көрсетiп, жағдай туғызып келедi. Асаумидиннің жаңалықтарымен алғаш танысатын да сол кiсi. Асекең өзi жасаған 12 жобаға патент алған. Солардың бiрi əрi маңыздысы «Сығылған ауаны алудың күн қондырғысы» деп аталады. Жоба дəстүрлi емес балама қуат көздерiн пайдалану саласына жатады. Оның аналогы бар, инновациялық патент алынған, iс-əрекет жасайтын макеттерде тəжiрибеден өткен. Бұл жоба былтыр 17-27 қыркүйекте Астанада өткен республикалық «NIFS50K» конкурста ақтық сынға шығу дипломымен марапатталған. – Қазiргi кезде барлық елдерде үй шатырының үстiнде күн сəулесiмен жұмыс iстейтiн «Күн коллекторы» қондырғылары пайдаланылады, – дейдi Асаумидин Əбдiхалықов. – Ал мен ұсынып отырған қондырғы жаңа конструкция, отандық озық технология болғандықтан оның жұмысы өзгеше. Басқа елдерде кездеспейдi. Жобаның артықшылығы сонда, қондырғымен күн сəулесi немесе сыртқы ауаның температурасы арқылы экологиялық таза сығылған ауа алынады жəне сығылған ауа қолданысқа түседi. Техникалық нəтижесi төмендегiдей. Жаңа

аламыз. Мəселен, жылыжай мен көшетжайды жылыту үшiн таптырмас қондырғы. Бөлмелердi желдетудi осы жоба жүзеге асырады. Сонымен қатар, суды белгiлi бiр биiктiкке көтередi жəне тасымалдай алады. Мұның өзi энергетикалық дағдарыстан шығуға, баламалы қуат көзi арқылы оны үнемдеуге мүмкiндiк бередi. Осы жобалық идеяны ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесіне ұсынып, өз үлесiмдi қосуға ниет етiп отырмын. Əрине, жоба қағаз күйiнде қалып қоймау үшiн оны қаржыландыру қажет. Iс-əрекет ететiн үлгiсiн зауытта дайындап, оны тəжiрибеден өткiзу, сөйтiп, өндiрiске енгiзу қиын да қызықты үдерiс. Ашқан жаңалықты толық дəлелдеп шығу үшiн бар күш-жiгерiмдi сарқа жұмсауға əзiрмiн, – дейдi автор. Қондырғыға қажеттi элементтерi де қарапайым. Күн коллекторынан, буландырғыш жəне конденсаторлардан, камералар мен сильфондардан, мұздатқыштардан, ресиверлерден, ауа турбинасынан тұрады. Сондай-ақ, жылыту, салқындату жəне ылғалдандыру жүйелерiнен құрастырылады. Суды белгiлi бiр биiктiкке көтеру жүйесi де орналастырылады. Тез əрi төменгi температурада қайнайтын сұйық фреон қолданылады. Ол техникада көп

ауыл шаруа шылығында өзiнiң тиiмдiлiгiн байқатуда. Қазiр егiншiлiкте полиэтилендi пленка қолданысқа кеңiнен енгiзiлгенi белгiлi. Қытайлықтардың бұл əдiсiн Асаумидин ағамыз одан əрi жетiлдiрiп, толықтыра түседi. Пленканың астынан топырақ «жамыл ғысын» жасап, оны құрылғының көмегiмен жерге төсейдi. Ал топырақ «пленкасын» жасау үшiн шнек-пресс жəне прокаттау бiлiктерi қолданылады. Шнек престен өткен табиғи құнарлы топырақ деформацияланады: ол тығыздалады, сығымдалады. Арнау лы «потрубкадан» өткенде топырақ жамылғысы пайда болады. Оны пайдаланудың тиiмдiлiгi қандай деген сауалға жауап iздесек, бiрiншiден, жердiң құнарлылығын арттырады. Екiншiден, топырақ бетiнiң тозуынан сақтайды. Үшiншiден, алынатын өнiм молаяды. Мəселен, полиэтилен пленканы пайдалану арқылы дақылдың түсiм дiлiгi екi есеге дейiн артса, топырақ жамылғысын төсегендер əдеттегiден анағұрлым өнiмдi көп жинайды. Төртiншiден, арамшөптердiң өсуiн тежейдi. Одан басқа, агро техникалық жұ мыс тарды жүр гiзу шығынын қысқартады. Жердегi ылғалды сақтау арқылы су ды үнемдейдi. Өсiмдiктердi

суықтан, түрлi зиянкестерден қорғайды. Экологиялық таза өнiм жинауға мүмкiндiк бередi. Облыс жəне аудандар мен қалалар орталықтарындағы тұрғындар тынығатын саябақтарды, гүлзарларды, көше лер дiң жиектерiн осындай топырақ «жамыл ғысымен» көмкеруге қолайлы. «Қазақстан-2050» Стратегиясында бiлiм мен ғылымды жəне инновацияны ұтымды ұштастыру арқылы бəсекеге қабiлеттi, экспортқа бағытталған, əлемдiк стандартқа сəйкес отандық тауарлар шығару, озық технологияларды өндiрiске енгiзу арқылы елiмiздiң өркендеуiне, дамуына əрбiр қазақстандықтың белсене атсалысуы жайында айтылған-ды. Мұны алдымызға қойылған мiндет деп түсiнгенiмiз лəзiм. Осы та лаптар тұрғысынан алғанда, Асаумидин сияқты жаңашылдар ауылда əлi танылмай жүр. Оларды қолдап, қолтығынан демеп жiберу аза маттық əрi абыройлы борышымыз. Əрине, бiр мақалада түлкiбастық Асаумидин Əбдiхалықов ашқан жаңалық-жобалардың əрқайсысына жеке-жеке тоқталып, сипаттама берiп шығу мүмкiн емес. Бiз оның екеуiн ғана сөз еттiк. Жаңашыл ұстаздың «Құрылыс керамикалық материалдарды өте жоғары жиiлiктi пештерде кептiру жəне күйдiру», «Ауаны мембраналық сығуға арналған көпфункциялы қондырғы», «Өте жоғары жиiлiктi сəулемен топырақты өңдеу», «Күнмен жылыту жүйесi», «Екi жақты əрекет ететiн ауаны мембранды сығатын қондырғы», «Күнмен жұмыс iстейтiн су көтергiш», «Екi жақты əрекет жасайтын шнек», «Күнмен кондициялау жүйесi» сияқты өзге де патент алған жобалары өндiрiсте өзiнiң қолдауын күтiп жатыр... Оңтүстік Қазақстан облысы.

Данияр ТҮЙМЕБАЙ. АЛМАТЫ.

Осы жўрт Нўрлыбек аќынды біле ме екен?.. Өткен жылдың соңында бесқарағайлықтар айтыс өнерінің дүлдүлі Нұрлыбек Баймұратовтың 125 жылдығын қал-қадерінше атап өтті. Ал оның табанының ізі қалған Семей де, Алматы да үнсіз қалды. Айтыскер ақынның осы айтулы мерейтойына орай түрлі деңгейдегі басылымдардан да ештеңе көре қоймадық. Сонда кешегі кемеңгер Əуезовтің ыстық ілтипатына бөленген Нұрлыбек ақын өз жерлестерінен басқаға керек болмағаны ма! Əуезов демекші, сол Мұхаң сұрапыл соғыс аяқталысымен-ақ өзі бас болып Алматыда айтыскер ақындардың аламан сайысын өткізген. Өйткені, айтысты – сөз барымтасы деп бағалаған ғұлама ғалым, халқымыздың бұл асыл қазынасы аяқасты болып ұмытылып қалып қоя ма деп алаңдаған. Мұхаңның бұл игі талабы сол тұстағы Ғылым академиясының алғашқы президенті Қаныш Сəтбаевтың тарапынан да қызу қолдау тапқан. Осы игілікті шараның бір жағында Қазақстан Жазушылар

Оңтүстік Қазақстан облысы.

кездеседi əрi арзан. Ал салқындату үшiн мұз, тұз, хлорлы кальций, аммоний сульфаты, су, селитра, дəрi-дəрмектердi салқындататын басқа да сұйықтықтар пайдаланылады. Бұл жоба барлық салада қолдануымен құнды. А.Əбдiхалықовтың топырақ құнарын арттыратын құрылғысы

биіктігі – 1,7 метр, тұғыры 1,8 метр. Оның бетіне: «Əскери міндетін өтеу барысында қаза болған шекарашылардың құрметіне арналады» деген сөз жазылған. Шекарашылар бір минут үнсіз еске алынғаннан кейін марқұмдардың аруағына құран бағышталды. Олардың ата-аналары «Арқанкерген» шекара бекетінде болып, əскери өмірдің тыныс-тіршілігімен танысты.

Ойласу

Замандас

Серiкқали ЖЕКСЕНБАЕВ.

9

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

одағының басшысы Ғабит Мүсірепов те жүрген. Міне, халық ақындарының сол аламан айтысына Бесқарағайдан Нұрлыбек Баймұратов та шақырылып, жыр додасының төрінде отырған, құрметке бөленіп қайтқан. Сол жолы ішінде Нұрлыбек те бар, бір топ халық ақыны кемеңгер жазушының үйінде қонақ болады. Сонда олардың Мұхаңның өмірге енді келген сəбиіне арнап жырдан шашу шашатындығын – абайлық жазушы Кəмен ағамыз майын тамызып жазып кеткен болатын. Бұдан кейінгі жерде Нұрлыбек ақын туралы естеліктерді Тəңірберген Əміренов, журна лист əріптесіміз Қалихан Алтынбаев сынды белгілі айтыскер ақындар дан əлсін əлі естіп қалып жататынбыз. Өкінішке қарай, соларды тиянақтап жазып алма ға нымызды қайтерсіз! Қалай болғанда да бұлардың Нұрлыбекпен бірге кешегі Тө леу Көбдіков, Сапарғали Əлімбетовтердің есімдерін аса бір құрметпен еске алып, олардың кəусар жырларын ерекше бағалап отыратыны есте қалып қойыпты. Бұлар, оның ішінде Тəңірберген мен Қалиханның өзі де бар, айтыс өнерінің қас дүлдүлдері еді ғой. Тағы да өкінішке қарай деп сөзімізді жалғастыратын

болсақ, сөйткен Тəңірберген Əміреновтің де жүз жылдығы ана бір жылы атаусыз қалды. Сонда бізге кешегі айтулы айтыскер ақындар керексіз болып қалғаны ма! Осындайда бүгінгі күні оларды еске алып, ескермейтіндігіне қарның ашады. Немесе, Семей мен Өскемендегі жоғары оқу орындарының, олардағы түрлі ғылыми-зерттеу орталықтарының осындай айтыскер ақындардың шығармашылығын зерттеумен айналыспайтындығы қалай? Сонымен, Нұрлыбек ақынның мерейтойы Бесқарағай ауданының əкімі Қалихан Байқоны совтың тікелей мұрындық болуымен аудан көлемінде дүркіреп өтті. Тегі осындайда ауызды құрғақ шөппен сүрте берген де дұрыс болмас. Оны айтып жатқаным сол, ақынның туған жері Баскөл ауылдық округіне қарасты Ново-Николаевкадағы орта мектеп, міне бірнеше жылдан бері ақын есімін иеленіп келеді. Ақын мұражайы да осы аталған мектепте. Ақын мерейтойы өзінің атындағы мектепте өтті. Той қонақтары ең алдымен мұра жай ды, одан кейін осы мерекеге арналған кітап, сурет көрмелерін, қабырға газетін тамашалап, Нұрлыбек оқулары өз мəнінде өтіп, ауданның жер-жерінен жиналған талапкер оқушылар өзара сайысқа түсіп, той қонақтарын риза етіпті. Жас талапкерлерді ынталандыру шарасы да ескеріліп, ақын туралы естеліктер де молынан айтылыпты. Осы орайда, бесқарағайлықтар ақын өмірі мен шығармашылығын үзбей зерттеу ісімен айналысып келе жатқан жергілікті қаламгер, ауданның құрметті азаматы Уəлихан Түкісов ақсақалға дəн риза. Əр жерде əркімнің осындай жоқтаушылары да керек-ақ. Болашақта Ново-Николаевканың атын Нұрлыбек ақынның есімімен өзгертуді ойластырудамыз, дейді Қалихан Байқозыұлы. Бұл да оңды талап. Ал енді іргедегі Семей қаласы мен ондағы оқу жəне мəдениет орындары ештен кеш жақсы деп ақын мерейтойын жалғастырып əкетіп жатса, кəнеки! Халқымыздың əдеби-мəдени өмірінде өзіндік орны бар Нұрлыбек сынды тұлғалардың да атаулы мерейтойлары жер-жерде атаусыз қалмаса екен дейміз. Осы жұрт Нұрлыбекті біле ме екен деп жатқанымыз да сондықтан! Дəулет СЕЙСЕНҰЛЫ. Шығыс Қазақстан облысы, Бесқарағай ауданы.


10

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

 Сақтансаң – сақтайды

Мылтыќ əйтеуір бір атылады Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Таяуда Бас прокуратурада Заңдылықты, құқықтық тəртіпті жəне қылмысқа қарсы күресті қамтамасыз ету жөніндегі үйлестіру кеңесінің кезекті отырысы болып, онда атыс қаруларының, оқ-дəрілердің жəне жарылғаш заттардың заңсыз айналымына қарсы күрес жəне оларға тосқауыл қоюдың тиімділігін арттыру мəселелері қаралды. Бас Прокурор атап өткендей, құқық қорғау органдары басшыларының заңсыз қару айналымы мəселесін талқылауының өзектілігі, ең алдымен, қоғамдық қауіпсіздікті жəне құқықтық тəртіпті қамтамасыз ету қажеттілігімен, сондай-ақ ұйымдасқан қылмыстың өсу үрдісінен туындап отыр. Қабылданған шараларға қарамастан, қару айналымы саласындағы жағдай күрделі күйде қалып тұр. Атыс қаруын қолданумен байланысты қылмыстар санының артуы алаңдатушылық туғызады. Соңғы бес

жылда атыс қаруын қолданумен байланысты тіркелген 2 328 қылмыстың 93 пайызы заңсыз айналымда жүрген қарумен жасалған. Травматикалық қаруды қолданып жасалатын қылмыстардың саны 8 есеге – 2008 жылғы 46-дан 2012 жылы 375-ке дейін өскен. Биылғы жылдың басынан бері 139 осындай қылмыс жасалған, бұл қару қолданумен байланысты барлық тіркелген қылмыстардың 60 пайыздан астамын құрап отыр. Осының барлығы қоғамдық қауіпсіздікті арттыруға, яғни травма тикалық қаруды бақылаусыз пайдалануды болдырмау үшін қару иелеріне заңнамалық шектеулер жөніндегі бастама көтеру қажет тілігіне алып келді. Ішкі істер министрлігі дайындаған заң жобасы травматикалық қаруды азаматт ық айналымнан алып тастап, оны қызметтік топқа ауыстыруды көздейді. Талқылау қорытындысы бойынша Үйлестіру кеңесінің мүшелері қарудың заңсыз таралуына тосқауыл

қою, қару айналымына бақылауды күшейту, оның тиісті есепке алынуын жəне сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған кешенді шаралар ұсынды. Осы мақсатта өңірлік ішкі істер органдарының əскери-тергеу бөлімшелерімен өзара іс-қимылын күшейту, заңсыз сақталған атыс қарулар мен оқ-дəрілерді алу, олардың сатып алу көздерін табу, заңсыз жеткізу арналарын анықтау бойынша бірлескен жұмыстардың белсенділігін арттыру ұсынылды. Травматикалық қаруды заңсыз сатып алу, сату, сақтау, тасымалдау жəне алып жүру үшін қылмыстық жауапкершілік белгілеу ұсынылды. Сондай-ақ, уəкілетті органдарға азаматтық жəне қызметтік қару айналымы саласындағы шаруашылық субъектілерінің қызметіне бақылауды күшейту, жарылғыш заттарды сақтау мен есепке алудың талаптарын қайта қарау, оларға рұқсаты бар тұлғалардың автоматтандырылған мəліметтер базасын жасау мүмкіндігін зерделеу тапсырылды.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Қызылорда мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 19 маусымда Қызылорда облысы бойынша қазынашылық департаментінің теңгеріміндегі республикалық мүлік нысанын 3 жыл мерзімге мүліктік жалға (жалдауға) беру жөнінде тендер өткізеді Тендер мына мекенжайда болады: Қызылорда қаласы, И. Журба көшесі, 29, бірінші қабат. Тендер 19 маусым күні сағат 10.00-де өткізіледі. Тендерге ұсынылады: 1. Тұрғын үй емес жай, алаңы 30,0 ш.м., 1980 жылы салынған, мекенжайы: Қызылорда облысы, Қазалы ауданы Əйтеке би кенті, Əйтеке би көшесі, №95. Техникалық жағдайы жақсы. Теңгерім ұстаушы – Қызылорда облысы бойынша қазынашылық департаменті. Нысаналы мақсаты – нысанды почта байланысы қызметі үшін пайдалану. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 9347,41 теңге. Кепілді жарна – 5842,13 теңге. Мүлікті жалдау (жалға алу) ақысына коммуналдық қызметтер үшін төлемдер, ағымдағы жəне күрделі жөндеуге есептеулер, нысанға қызмет көрсету үшін төлемдер енгізілмейді. Бұл төлемдерді жалдаушы тікелей ведомоствалық күзетке, пайдалану, коммуналдық, санитарлық жəне басқа да қызметтерге төлейді немесе теңгерім ұстаушымен жасалған келісімшартқа сəйкес жүргізеді. Мүлікті жалға беру шартын жасасу мерзімі теңгерім ұстаушының келісімі бойынша одан əрі ұзарту мүмкіндігімен 3 жыл. Тендер шарты: - нысанды почта байланысы қызметі үшін пайдалану: - нысанды техникалық жарамды жағдайда ұстау. Тендер өткізу жөніндегі комиссияның шешімі бойынша нысан үшін ең жоғары жалдау ақысын ұсынған жəне көрсетілген барлық шарттарға сай келетін тендерге қатысушы тендер жеңімпазы деп танылады. Егер өтініштерді қабылдау мерзімінің аяқтау сəтінде бір ғана өтініш тіркелген болса (екінші жəне келесі тендерлерді қоспағанда) тендер өтпеді деп танылады. Тендер жеңімпазын таңдау өлшемі Тендер комиссиясының шешімі

бойынша нысан үшін жалдау ақысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сай келетін тендерге қатысушы тендер жеңімпазы деп танылады. Тендер өткізу ережесі Тендер өтетін күні отырыста тендер комиссиясы тендерге қатысушылардың ұсыныстары бар ішкі конверттерді ашады жəне олардың ұсыныстарын жариялайды. Конверттерді ашу алдында комиссия олардың бүтіндігін тексереді, бұл ішкі конверттерді ашу хаттамасына тіркеледі. Конверттерді ашу жəне ұсыныстарды жариялау кезінде тендерге қатысушылар немесе олардың уəкілетті өкілдері қатыса алады. Тендерге қатысушы ретінде тіркелу үшін мына құжаттарды тапсыру қажет: 1) үміткердің тендерге қатысуға келісімін жəне оның тендер шарттарын орындау мен шарт жасасу жөніндегі міндеттемелерін қамтитын тендерге қатысуға өтініші; 2) желімделген конвертте тендердің шарттары бойынша ұсыныстарды; 3) заңды тұлғалар үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғы) жəне салық төлеуші куəлігінің көшірмелерін не көрсетілген құжаттардың жəне нотариалды куəландырылған көшірмелерін; жеке тұлғалар үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, салық төлеуші куəлігінің жəне үй кітапшасының көшірмелерін немесе құжаттардың нотариалды куəландырылған көшір��елерін; 4) акционерлік қоғамдар үшін – бағалы

қағаздарды ұстаушылардың тізілімінен үзінді-көшірмені; жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін – серіктестікке қатысушылар тізілімінен үзінді-көшірмені (серіктестікке қатысушылардың тізілімі жүргізілген жағдайда); 5) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдерінде нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарын; 6) кепілді жарнаның аударылғанын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесін; 7) өтініш беру сəтінде салықтық берешегі жоқ екені туралы салық органының анықтамасын беруі қажет Тендерге қатысу үшін тілек білдіргендерден өтініштерді қабылдау жəне оларды тіркеу құжаттардың толық жинағы бар болған жағдайда ғана жүргізіледі. Өтінімдер қабылдау, тендер өткізу шартымен жəне тендер құжаттамасымен танысу ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткізілгенге дейін бір жұмыс күні бұрын 2013 жылдың 18 маусым күні сағат 10.00-де аяқталады. Кепілді жарна «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті Қызылорда мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің мына депозиттік шотына төленеді: ИИК KZ 690705012170173006, БСН 120240012084, БИК KKMFKZ2A, КБЕ11, КНП 171, «ҚР Қаржы министрлігі Қазынашылық комитетінің Қызылорда облысы бойынша қазынашылық департаменті» ММ, ММ коды 2170173. Өтінімдер мына мекенжайда қабылданады: Қызылорда қаласы, И. Журба көшесі, 29, бірінші қабат. Анықтама алу телефондары: 30-11-64, 30-11-66.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Жамбыл мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 19 маусымда республикалық мемлекеттік мекемелердің жəне кəсіпорындардың балансында тұрған нысандарды кейіннен сатып алу құқығынсыз бір жыл мерзімге мүліктік жалдауға (жалға) беру жөнінде тендер өткізеді Тендер мына мекенжайда болады: Тараз қ., Əл-Фараби к-сі, № 11, 5-шағын ауданы, Жамбыл мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің ғимаратында. Тендер өткізу уақыты: сағат 10.00. Тендерге ұсынылады: 1. «Халыққа қызмет көрсету орталығы» РМК Жамбыл облысы бойынша филиалының теңгеріміндегі ғимараттағы алаңы 13,75 ш.м. тұрғын емес тұрақжай, орналасқан мекенжайы: Тараз қ., Қойгелді к-сі, 158 а. Техникалық жағдайы қанағаттанарлық. Кепілді жарна – 5 951 теңге. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі – айына 14 876 теңге. 2. «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитеті Жамбыл облысы бойынша салық департаменті» ММнің теңгеріміндегі ғимаратындағы алаңы 6,0 ш.м. тұрғын емес тұрақжай, орналасқан мекенжайы: Меркі ауданы, Меркі а., М. Мəметова к-сі, 2. Техникалық жағдайы қанағаттанарлық. Кепілді жарна – 1 299 теңге. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі – айына 2 597 теңге. Тендер шарты 1. Мемлекеттік емес заңды тұлғалар берілетін алаңдарды халыққа банктік операцияларды жүзеге асыру үшін («Қазпочта» АҚ, банктердің есеп айырысу-кассалық орталықтары) пайдалана алады. 2. Нысанды тиісті тəртіпте ұстау, нысанды немесе онда орналасқан инженерлік коммуникацияларды зақымдауға əкеліп соғатын əрекеттер жасамау; 3. Нысанды дұрыс жағдайда ұстау, өз есебінен ағымдағы жөндеуді жүргізу жəне мүлікті ұстау бойынша шығындарды мойнына алу, сондай-ақ тараптардың келісімімен мерзімде күрделі жөндеуді жүргізу; 4. Нысанның жекелеген элементтері, инженерлік жабдық жалға алушының кінəсінен, сондай-ақ табиғи тозуына байланысты істен шыққан жағдайда, жөндеу жұмыстарын өз есебінен жүргізу; 5. Шарт бойынша өз құқығын кепілге

бермеу, шаруашылық серіктестіктерінің, акционерлік қоғамдардың жарғылық капиталына салым немесе шаруашылық кооперативіне жарна ретінде салмау. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна жалға алушының барлық қызметтерін жəне ұйымдық-құқықтық нысанын ескеріп, коэффициенттерін есепке алусыз есептелген, мүліктік жалдауға (жалға) берілетін нысан үшін жалдау ақысының айлық мөлшерінде белгіленеді. Тендер өткізу ережесі Тендер комиссиясының шешімі бойынша нысан үшін жалдау ақысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сай келетін тендер қатысушысы тендер жеңімпазы болып танылады. Тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күнінен бастап он күнтізбелік күнінен кешіктірілмей жасалады. Егер өтініштерді қабылдаудың мерзімі аяқталған сəтте бір өтініш қана тіркелсе, онда тендер болмады деп танылады (бұған екінші жəне одан кейінгі тендерлерді қоспағанда). Болмаған тендер туралы шешім тиісті хаттамамен ресімделеді. Тендерге қатысу үшін үміткер мыналарды тапсыруы қажет: 1) тендерге қатысуға өтініш, онда үміткердің тендерге қатысуға келісімі жəне тендер шартын орындау бойынша оның міндеттемесі мен тиісті шартты жасауға қамтылады; 2) жапсырылған конвертке салынған тендер шарты бойынша ұсыныс; 3) заңды тұлғалар үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғы) жəне БСН куəлігінің көшірмелерін, не көрсетілген құжаттардың жəне нотариалды куəландырылған көшірмелерін; 4) акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды ұстаушылардың тізілімінен үзінді-көшірмені; жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін – серіктестікке қатысушылар

АКЦИЯ ҰСТАУШЫЛАРДЫҢ НАЗАРЫНА «Көкшетаугидрогеология» акционерлік қоғамы (Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, Чайкино кенті, Парковая көшесі, №2 үй) 2012 жылдың акциялары бойынша, əр акцияға – 311.00 теңге есеппен дивидендтер төлейтінін хабарлайды. Төлем акционерлік қоғамның кассасы арқылы жүргізіледі. Өздеріңізбен бірге жеке куəлікті, салық төлеуші куəлігін ала келу керек. Анықтама телефондары: 8(716-2) 4100-04, 41-00-06, 41-00-12.

К СВЕДЕНИЮ АКЦИОНЕРОВ Акционерное общество «Кокшетаугидрогеология», Акмолинская область, город Кокшетау, поселок Чайкино, улица Парковая, дом 2, БИН 931240000347 извещает о выплате дивидендов по акциям за 2012 год, размер дивиденда в расчете на одну акцию – 311.00 тенге. Выплата производится через кассу Общества, при себе иметь удостоверения личности, свидетельство налогоплательщика. Телефон для справок: 8 «716-2) 41-0004, 41-00-06, 41-00-12.

тізілімінен үзінді-көшірмені (серіктестікке қа тысушылардың тізілімі жүргізілген жағдайда); 5) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарын; 6) кепілді жарнаның аударылғанын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесін; 7) өтініш беру сəтіне салықтық берешегі жоқ екені туралы салық органының анықтамасын беруі қажет. Өтініш тендерлік құжаттамада айқындалған талаптарға жəне шартқа сəйкес жасалады жəне қосарланған конверттерде қабылданады. Сыртқы конвертке жоғарыда аталған құжаттар қамтылуы тиіс. Ішкі конвертте үміткердің ұсынысы қамтылуы тиіс. Ішкі конверт өтініш беру сəтінде жабық болуы жəне оны үміткер мөрлеуі тиіс. Өтініштер қабылдау Жамбыл мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мекенжайына тігілген түрінде, беттері нөмірленген жəне соңғы бетіне қол қойылып жəне мөр басылуы тиіс (жеке тұлға үшін, егер мұндай болса). Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Жамбыл мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ депозиттік шотына аударылады: ИИК KZ740705012170170006, БИК-KKMFKZ2A, Астана қ. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитетінде, ММ коды 2170170, бенефициар – Жамбыл мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті, БСН 120340007071, Кбе 11, КНП 171 (кепілді жарналарды енгізу үшін). Бір кепілді жарна тендердегі бір нысанға қатысуға мүмкіндік береді. Өтініш мына мекенжайда қабылданады: Тараз қ., ƏлФараби к-сі, 11, (5-шағын ауданы) 4-бөлме. Тендерге қатысушыларды тіркеу тендер өткізу туралы хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне 2013 жылғы 18 маусымда сағат 10.00-де аяқталады. Анықтама алу телефондары: 8 (7262) 34-34-90, 34-94-04. ТОО «Жаркын-СК» уведомляет участников, что 15 июня 2013 года в 11 часов с. Светлое состоится общее собрание участников ТОО с повесткой дня: Получение ТОО «Жаркын-СК» в АО «НК СПК «Солтустік» гарантии.

ХАБАРЛАМА Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Əйтеке би кентінің нотариусы Пшимов Днислам Кендемуратович 05.11.2003 жылы қайтыс болған Қайпов Каналбайдың мұрагерлеріне мұра ашылғандығын хабарлаймын.

Ашық тендер туралы хабарландыру «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС «Жұмыскерлерді еңбек (қызметтік) міндеттерін атқару кезінде жазатайым жағдайлардан міндетті сақтандыру» қызметтерін сатып алу бойынша ашық тендер өткізу туралы хабарлайды Аталған қызметтер бойынша сатып алуды жүзеге асыру үшін серіктестік бөлген сома 19 129 951 теңге құрайды. Сатып алынатын материалдық, қаржылық ресурстардың жəне қызметтердің толық тізбесі, олардың саны мен егжей-тегжейлі ерекшелігі тендерлік құжаттамада көрсетілген. Материалдық, қаржылық ресурстар Шымкент қ., Энергетиктер к-сі, 1 мекенжайына жеткізілуі тиіс. Тауарларды, жұмыстарды жəне қызметтерді жеткізудің талап етілетін мерзімі 30.06.2014 жылға дейін. Тендерге тауарларды, жұмыстарды жəне қызметтерді табиғи монополия субъектілері сатып алу Ережесінің 2-тарауында көрсетілген бі��іктілік талаптарына сай келетін барлық əлеуетті жеткізушілер жіберіледі, оларға шығындар Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 5 желтоқсандағы №1467 қаулысымен бекітілген реттелетін қызметтерге тарифтерді немесе олардың шекті деңгейлері мен тарифтік сметаларын бекіту кезінде ескерілетін болады. Тендерлік құжаттама топтамасын 06.06.2013 ж. қоса есептегенге дейінгі мерзімде мына мекенжайдан алуға болады: Шымкент қ., Энергетиктер к-сі, 1, жабдықтау бөлімі, сағат 9.00-ден 17.30ға дейін, əлеуетті жеткізуші тендерлік құжаттамаға төлем туралы құжатты тапсырғаннан кейін. Тендерлік құжаттама топтамасының құны 1000 (бір мың) теңге құрайды жəне мына шотқа енгізіледі KZ939 98STB 00000 97421, TSESKZKA, СТН 582100249565, «ЦеснаБанк» АҚ-тың Шымкент қаласындағы ОҚФ немесе «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС кассасына. Қазақстан Республикасы мүгедектерінің қоғамдық бірлестіктері құратын тауарлар, жұмыстар жəне қызметтер өндіретін кіші кəсіпкерлік пен ұйымдардың субъектілеріне тендерлік құжаттама тегін беріледі. Əлеуетті жеткізушілер тендерге қатысуға тендерлік өтінімдерін жапсырылған конверттерге салып «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС-ға мына мекенжай бойынша тапсырады (жібереді): Шымкент қ., Энергетиктер к-сі, 1, 2-қабат, ЦСМТС бөлімі. Тендерлік өтінімдер тапсырудың түпкілікті мерзімі 07.06.2013 ж. сағат 13.00-ге дейін. Тендерлік өтінімдер салынған конверттерді тендерлік комиссия 07.06.2013 ж. сағат 15.00-де мына мекенжай бойынша ашады: Шымкент қ., Энергетиктер к-сі, 1, техникалық директордың бөлмесі. Əлеуетті жеткізушілер тендерлік өтінімдер салынған конверттерді ашу кезінде қатыса алады. Табиғи монополия субъектісінің қызметтерін, тауарларын жəне жұмыстарын тұтынушылар тауарларды, жұмыстарды жəне қызметтерді сатып алу бойынша «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС өткізетін тендерге байқаушылар ретінде қатысуға құқылы. Қосымша ақпарат пен анықтаманы мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7252) 50-58-31. Толтыруға міндетті сауалнамаларды жəне ұсыныстарды мына e-mail-ға жіберу керек: urzadaojt@mail.ru

Объявление об открытом тендере ТОО «Оңтүстік Жарық Транзит» объявляет о проведении открытого тендера по закупке услуги «Обязательное страхование работников от несчастных случаев при исполнении ими трудовых (служебных) обязанностей» Сумма, выделенная товариществом для осуществления закупки по данной услуге составляет 19 129 951 тенге. Полный перечень закупаемых материальных, финансовых ресурсов и услуг, их количество и подробная спецификация указаны в тендерной документации. Материальные, финансовые ресурсы должны быть доставлены по адресу: г. Шымкент, ул. Энергетиков,1. Требуемый срок поставки товаров, работ и услуг до 30.06.2014 г. К тендеру допускаются все потенциальные поставщики, отвечающие квалификационным требованиям, указанным в главе 2 Правил закупок субъектами естественных монополий товаров, работ и услуг, затраты на которые учитываются при утверждении тарифов или их предельных уровней и тарифных смет на регулируемые услуги, утвержденные постановлением Правительства Республики Казахстан от 5 декабря 2011 года № 1467. Пакет тендерной документации можно получить в срок до 06.06.2013 г. включительно, по адресу: г. Шымкент, ул. Энергетиков, 1, отдел снабжения, с 9.00 до 17.30 часов, после представления потенциальным поставщиком документа об оплате тендерной документации. Стоимость пакета тендерной документации составляет 1000 (одна тысяча) тенге и вносится на счет KZ939 98STB 00000 97421, TSESKZKA, РНН 582100249565, ЮКФ АО «ЦеснаБанк» г. Шымкент или в кассу ТОО «Оңтүстік Жарық Транзит». Субъектам малого предпринимательства и организациям, производящим товары, работы и услуги, создаваемые общественными объединениями инвалидов Республики Казахстан, тендерная документация предоставляется бесплатно. Тендерные заявки на участие в тендере, запечатанные в конверты, представляются (направляются) потенциальными поставщиками в ТОО «Оңтүстік Жарық Транзит» по адресу: г. Шымкент, ул. Энергетиков, 1, 2-этаж отдел ЦСМТС. Окончательный срок представления тендерных заявок до 13.00 час., 07.06.2013 г. Конверты с тендерными заявками будут вскрываться тендерной комиссией в 15.00 час. 07.06.2013 г. по следующему адресу: г. Шымкент, ул. Энергетиков, 1, кабинет технического директора. Потенциальные поставщики могут присутствовать при вскрытии конвертов с тендерными заявками. Потребители услуг, товаров и работ субъекта естественной монополии вправе участвовать в качестве наблюдателей в проводимом в ТОО «Оңтүстік Жарық Транзит» тендере по закупке товаров работ и услуг. Дополнительную информацию и справки можно получить по телефону: 8(7252) 50-58-31. Анкеты, обязательные для заполнения и предложения высылать на e-mail: urzadaojt@mail.ru

«РЕСЕЙ ЖИНАҚ БАНКІ» АКЦИОНЕРЛІК ҚОҒАМЫ ЕНШІЛЕС БАНКІ («ЖИНАҚ БАНКІ» АҚ ЕБ)

Осы арқылы, Алматы қ., Гоголь/Қалдаяқов к-сі, 30/26 мекенжайында орналасқан жəне өз қызметін 2013 жылғы 18 қаңтарда бағалы қағаздар нарығында банктік жəне басқа да операциялар мен қызметті атқаруға берілген №1.2.199/93/31 лицензиясының негізінде жүзеге асыратын «Жинақ банкі» АҚ ЕБ, 2013 жылғы 13 маусымда Екінші облигациялық бағдарламаның аясында шығарылған атаулы купондық облигацияларының екінші (ҰСН- KZP01Y07Е018, мемлекеттік тіркелген күні 13.12.2011ж.) шығарылымын ұйымдастырылған нарықта орналастыру басталғандығы туралы хабарлайды. Аталған облигацияларды орналастыру «Қазақстан қор биржасы» АҚ сату жүйесінде арнайы сауда-саттық жүргізу арқылы жүзеге асырылады. 1. 2.

3. 4.

5. 6. 7.

«АТФБанк» АКЦИОНЕРЛІК ҚОҒАМЫ АКЦИОНЕРЛЕРІНІҢ НАЗАРЫНА! «АТФБанк» АҚ Директорлар кеңесі 2013 жылғы 01 шілдеде «АТФБанк» акционерлік қоғамы акционерлерінің кезектен тыс жалпы жиналысы (бұдан əрі «АКЖЖ») өтетіні туралы хабарлайды. Акционерлік қоғамның толық атауы: «АТФБанк» акционерлік қоғамы. Қоғамның атқарушы органының орналасқан жері: Қазақстан Республикасы, 050000, Алматы қ., Фурманов к-сі, 100. АКЖЖ өткізілетін күн: 2013 жылғы 01 шілде АКЖЖ басталу уақыты: 11 сағат 00 минут (Алматы уақыты бойынша). АКЖЖ өткізілетін жер: Қазақстан Республикасы, 050000, Алматы қ, Фурманов к-сі, 100Б. АКЖЖ-ға қатысушыларды тіркеуді бастау уақыты: 2013 жылғы 01 шілдеде, 10 сағат 00 минут (Алматы уақыты бойынша). АКЖЖ-ға қатысушыларды тіркеуді аяқтау уақыты: 2013 жылғы 01 шілдеде, 10 сағат 45 минут (Алматы уақыты бойынша). Кворум болмаған жағдайда, АКЖЖ қайталап 2013 жылғы 02 шілдеде, 11 сағат 00 минутта (Алматы уақыты бойынша) мына мекенжайда өтеді: Қазақстан Республикасы, 050000, Алматы қ., Фурманов к-сі, 100. Қайталап өткізілетін АКЖЖ-ға қатысушыларды тіркеуді бастау уақыты: 2013 жылғы 02 шілдеде, 10 сағат 00 минут (Алматы уақыты бойынша). Қайталап өткізілетін АКЖЖға қатысушыларды тіркеуді аяқтау уақыты: 2013 жылғы 02 шілдеде, 10 сағат 45 минут (Алматы уақыты бойынша). АКЖЖ-ға қатысуға құқылы «АТФБанк» АҚ акционерлерінің тізімін жасау күні: 2013 жылғы 17 маусымда, 00 сағат 00 минуттағы жағдай бойынша (Алматы уақыты бойынша). Күн тəртібі: «АТФБанк» АҚ акционерлерінің кезектен тыс жалпы отырысы күн тəртібін бекіту. «АТФБанк» АҚ Директорлар кеңесі туралы Ережені жаңа редакцияда бекіту. «АТФБанк» АҚ жарияланған акциялар санының артуы туралы. «АТФБанк» АҚ аффилирленген тұлғаларымен мəмілелерді бекіту туралы. «АТФБанк» АҚ айрықша қарым-қатынаспен байланысты тұлғалармен мəмілелерді бекіту туралы. Акционерлер АКЖЖ күн тəртібіндегі мəселелері бойынша материалдармен 2013 жылғы 20 маусымнан бастап 2013 жылғы 30 маусым аралығында, 09 сағат 00 минуттан 18 сағат 0 минутқа (Алматы уақыты бойынша) дейін, түскі ас үзілісі 13 сағат 00 минуттан 14 сағат 00 минутқа дейін (Алматы уақыты бойынша) Директорлар кеңесінің Аппаратында төмендегі мекенжай бойынша таныса алады: Қазақстан Республикасы, 050000, Алматы қ., Фурманов к-сі, 100, «АТФБанк» АҚ. Анықтамалық ақпаратты мына телефондар бойынша алуға болады: (+7727)2583000, іш.тел. 1926 немесе 1666. «АТФБанк» АҚ Директорлар кеңесі.

«Коммерциялық Телевизиялық Арна» АҚ акционерлердің жылдық жалпы жиналысын шақыру туралы барлық акционерлерге хабардар етеді. Акционерлердің жылдық жалпы жиналысының күн тəртібіне мынадай мəселелер енгізілді: 1) жылдық қаржылық есептілікті бекіту; 2) есепті қаржылық жылдағы Қоғамның таза табысын бөлу тəртібі; 3) жай жəне артықшылықты акциялар бойынша дивидендтер төлеу туралы шешім қабылдау жəне Қоғамның бір жай акциясына жəне артықшылықты акциясына есептегенде жыл қорытындысы бойынша дивидендтерді бекіту; 4) Қоғамның жəне оның лауазымды тұлғаларының іс-əрекетіне акционерлердің өтініштері туралы мəселелерді қарау жəне оны қараудың қорытындылары; 5) Директорлар кеңесі туралы ережені бекіту; 6) Қоғамның аудитін жүзеге асырушы жаңа аудиторлық ұйымды анықтау. Акционерлердің жылдық жалпы жиналысы 2013 жылғы 10 шілдеде сағат 11.00-де мына мекенжайда болады: Алматы қ., Республика алаңы, 13, 315-бөлме. Жиналым болмау жағдайында жиналыс өткізілмесе, қайталама жиналыс 2013 жылғы 11 шілдеде сағат 11.00-де сол мекенжайда өткізіледі.

АО «Коммерческий Телевизионный Канал» уведомляет всех акционеров о созыве годового общего собрания акционеров. На повестку дня годового общего собрания акционеров вынесены следующие вопросы: утверждение годовой финансовой отчетности; порядок распределения чистого дохода Общества за отчетный финансовый год; принятие решения о выплате дивидендов по простым и привилегированным акциям и утверждение дивидендов по итогам года в расчете на одну простую и привилегированную акцию Общества; рассмотрение вопросов об обращении акционеров на действия Общества и его должностных лиц и итогах их рассмотрения; утверждение Положения о Совете директоров; определение новой аудиторской организации, осуществляющей аудит Общества. Годовое общее собрание акционеров будет проводиться 10 июля 2013 года в 11.00 часов, по адресу: г. Алматы, площадь Республики 13, каб. 315. В случае не проведения собрания ввиду отсутствия кворума, повторное собрание будет проводиться 11 июля 2013 года в 11.00 часов по тому же адресу.

«AsiaCredit Bank (АзияКредит Банк)» АҚ Мəліметтерді өңдеу орталығын жəне Электр қуат көзі жүйесін құрастыру бойынша жабық жариялау тендерінің жүргізілуі туралы хабарлайды. Тендерлік құжаттамаға www. asiacreditbank.kz сайтында қол жеткізуге болады. Конверттерге салынып, мөрмен бекітілген тендерлік ұсыныстарды ұсынудың соңғы мерзімі 2013 жылдың 26 маусымы 18.00 сағатқа дейін. Мекенжайы: 050004, Алматы қ., Гоголь к-сі, 95/70-үй. Тендерді жүргізу күні – 2013 жылдың 02 шілдесі, мекенжайы: 050004, Қазақстан, Алматы қ., Гоголь к-сі, 95/70-үй.

АО «AsiaCredit Bank (АзияКредит Банк)» сообщает о проведении закрытого публичного тендера по монтажу Центра обработки данных и Системы электропитания. Тендерная документация доступна на сайте www.asiacreditbank.kz. Окончательный срок представления тендерных предложении в запечатанных конвертах, скрепленных печатью, до 18:00 часов 26 июня 2013 года по адресу: 050004, г.Алматы, ул.Гоголя, д.95/70. Дата проведения тендера - 02 июля 2013 года по адресу: 050004, Казахстан, г. Алматы, ул. Гоголя, д.95/70.

8.

9.

10.

11.

Облигациялар түрі: Шығарылатын облигациялар саны Облигация шығарылымының жалпы көлемі: Бір облигацияның номиналды құны: Сыйақы мөлшерлемесі:

Қамсыздандырылмаған атаулы купондар 20 000 000 000,0 (жиырма миллиард) дана 20 000 000 000,0 (жиырма миллиард) теңге

1,0 (бір) теңге

Белгіленген сыйақы мөлшерлемесі (купон) облигациялардың номиналды құнының жылдық 6,25 % (алты бүтін жүзден жиырма бес пайыз) мөлшерінде белгіленген. Айналым Айналым басталған күн – облигациялар шығарылымы басталған күн: мемлекеттік тіркелген күннен бастап 10 күнтізбелік күн өткен соң. Айналым Облигациялардың айналым мерзімі – айналым мерзімі: басталған күннен бастап 5 (бес) жыл. Сыйақы төлеу Сыйақы төлеу жылына екі рет, тиісінше жыл сайынғы тəртібі жəне та- өтеу мерзіміне дейін айналым басталған күннен бастап лаптары: əр алты ай сайын жүргізіледі. Купондық сыйақы төлеу облигация ұстаушыларының ағымдағы шоттарына ақшаны аудару арқылы, купондық сыйақыны төлеу үшін тізілімді тіркеу күнінен кейінгі күннен бастап 10 күнтізбелік күннің ішінде теңгеде жүргізіледі. Төлем жасалатын кезеңнің соңғы күнгі жағдайы бойынша облигация ұстаушыларының тізіліміне тіркелген тұлғалар купондық сыйақы алуға құқылы. Егер облигация ұстаушылары Қазақстан Республикасының бейрезиденті болса, купондық сыйақы төлеу Қазақстан Республикасының аумағында банктік шоты болған жағдайда теңгеде жүргізіледі. Теңгені басқа валютаға айырбастау инвестордан тиісті сұраным алған кезде, Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі белгілеген бағам бойынша жүргізілуі мүмкін. Теңгені басқа валютаға айырбастау инвестордың есебінен жүргізіледі. Облигациялар Облигациялар айналым мерзімінің ішінде «Қазақстан қор биржасы» АҚ-да Қазақстан Республикасының орналастыру қолданыстағы заңнамасына жəне «Қазақстан қор бирмерзімі жəне жасы» АҚ ішкі құжаттарына сəйкес аукцион немесе артəртібі: найы сауда-саттық өткізу жолымен орналастырылады. Облигациялар ақшамен төленеді. Облигацияларды Облигацияларды төлеу сауда-саттық ұйымдастырушы төлеу талаптары мен «Орталық бағалы қағаздар депозитарийі» АҚ ішкі ережелеріне сəйкес жүзеге асырылады. Облигациялар жəне тəртібі: ақшамен ғана төленеді. Рейтингтің болу Fitch Ratings облигациялар шығарылымына күтілгендей ұлттық валютада ‘BBВ-’ ұзақ мерзімді рейтинг жəне ‘AA (kaz)’ Ұлттық ұзақ мерзімді рейтинг табыс етті (рейтинг 2013 жылғы 25 қаңтарда берілді). 5,5-8% Орналастыру бағасы (орналасқан күнге жоспарланған кіріс (в%))

Жоғарыда аталған облигацияларды орналастыруға байланысты сұрақтарыңыз болса «Жинақ банкі» АҚ ЕБ-ге хабарласуларыңызды сұраймыз, байланысушы тұлға – Қазынашылық департаментінің директоры Дмитрий Александрович Антиповпен, тел. 2(727) 250-00-87, dmitry.antipov@sberbank.kz.

ХАБАРЛАНДЫРУ «Қазақ онкология жəне радиология ғылыми зерттеу институты» ШЖҚ РМК мына мамандықтар бойынша резидентураға қабылдау жөнінде конкурс жариялайды: «Онкология, оның ішінде балалар онкологиясы» «Сəулелік диагностика» «Сəулелік терапия» Құжаттарды қабылдау мерзімі 2013 ж. 20 маусымнан 20 шілдеге дейін мына мекенжай бойынша: 050022, Алматы қ., Абай д-лы, 91, институттың ғылыми хатшысына, тел. 292-99-20 (ішкі 127). Түсу емтихандары жəне конкурстық іріктеу 2013 ж. 1 тамыздан 20 тамызға дейін жүргізілетін болады.

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті жəне «Қазақстан Республикасы ҰҚК органдарының ардагерлері» республикалық қоғамдық бірлестігі ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті академиясының бастығы, генералмайор Қосбасар Болатбекұлы Нұрбековке əкесі Болатбек Нұрдəулетұлы ҚОЙБАҒАРОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты ауыр қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті академиясының ұжымы академия бастығы Қосбасар Болатбекұлы Нұрбековке жəне жақын туыстарына əкелері Болатбек Нұрдəулетұлы ҚОЙБАҒАРОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Ақмола облысының əкімдігі Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті академиясының бастығы, генерал-майор Қосбасар Болатбекұлы Нұрбековке əкесі Болатбек НҰРДƏУЛЕТҰЛЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті академиясының ұжымы Əділ Шаяхметұлы Шаяхметовқа жəне жақын туыстарына бауырлары Еділ Шаяхметұлы ГАЙНАНОВТЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті география жəне табиғатты пайдалану факультетінің ұжымы картография жəне геоинформатика кафедрасының доценті, география ғылымдарының кандидаты Нұржан Нұрбергенұлы Керімбайға жəне осы ұжымның география, жерге орналастыру жəне кадастр кафедрасының аға оқытушысы Клара Керімбайқызы Мақашқа əпкелері Қаншайым Керімбайқызы МАҚАШТЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының төралқасы М.Ə.Айтқожин атындағы Молекулярлық биология жəне биохимия институтының бас директоры, ҚР ҰҒА академигі Нағима Əбенқызы Айтқожинаға ағасы, белгілі ғалым, Ресей Федерациясы Ақпараттандыру академиясының академигі, №1 арнайы конструкторлық бюросының бас конструкторы, техника ғылымдарының докторы Нариман Əбенұлы АЙТҚОЖИННІҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып шын ниеттен көңіл айтады. «Парасат» ұлттық ғылыми-технологиялық холдингі» АҚ «М.Ə.Айтқожин атындағы Молекулярлық биология жəне биохимия институты» РМК бас директоры Нағима Əбенқызы Айтқожинаға ағасы, Ресей Федерациясы Ақпараттандыру академиясының академигі, № 1 арнайы конструкторлық бюросының бас конструкторы, техника ғылымдарының докторы Нариман Əбенұлы АЙТҚОЖИННІҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


Дґѕгеленген дїние їйіѕізде Дүйсенбі, 3 маусым 7.00 8.00 9.30 9.40 10.45 11.25 12.30 12.45 13.05 13.40 14.00 14.55 15.30 15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.20 23.55 02.15 02.30 03.25 03.55 7.00 9.00 10.00 11.00 11.15 12.00 13.00 13.10 13.40 14.00 14.15 15.10 16.30 17.00 17.15 17.45 18.00 18.15 19.10 20.00 20.50 21.00 21.30 22.20 23.00 23.30 24.00 00.45 01.15 02.0003.00

6.00 7.00 10.00 10.05 10.15 11.15 12.05 13.05 14.00 15.00 15.30 16.35 17.30 18.30 19.00 19.05 20.05 21.15 22.25 22.30 23.20 23.55 02.00

«Таңшолпан». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Апта.Kz» «Айтуға оңай...» «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар. «Арнайы репортаж». «Дауа». «Жан жылуы». «Кешір мені». Телехикая. «Ақсауыт». «Ғажайып мəдениет». Деректі фильм. «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. «Менің Қазақстаным». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Қылмыс пен жаза». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай...». «Көк тарландары». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Аламо» Кино. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Кітапхана». Аңдатпа, əнұран. «Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. «Жеті күн». «Жеті күн». «Балаларға өмір сыйлаңыз». «Экология тазалығы үшін». Деректі фильм. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». Арнайы «Хабар». Жаңалықтар. «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі фильм. «Секреты в раю». Кино. «Айбын». Жаңалықтар. «Топжарған». «Жаңа қоғам». Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Профессионал». Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. «След». Телесериал. Футбол. Жаңалықтар «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі фильм. Жаңалықтар. «Сенімді болашақ». Деректі фильм. Жаңалықтар.

«Пляжная компания». Телесериал. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Күт мені». «Мент в законе - 2». Телесериал. «Катина любовь». Сериал. «Сауда орталығы». Телесериал. «Кеш жарық, Қазақстан!». Жаңалықтар. «Давай поженимся!». «Судебные истории». «Профиль убийцы». Телесериал. Жаңалықтар. Ауа райы. «Мент в законе - 2». Телесериал. «Сваты-6». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Шаман». Кино. «Уақыт». «Защита свидетелей». Кино. «Риэлтор». Кино.

11

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

Сейсенбі, 4 маусым 7.00 9.30 9.45 10.30 10.40 11.25 12.30 12.45

13.05 13.55 14.50 15.10 15.40

15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 19.00 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.20 23.55 01.45 02.35 02.50 03.10 03.40 7.00 9.00 9.10 10.00 10.10 11.00 11.10 11.15 12.00 13.00 13.10 13.40 14.00 14.15 15.10 16.15 16.45 17.00 17.15 17.35 17.55 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.00 23.30 00.15 01.00 01.3003.00

6.00 6.30 7.00 10.00 10.05 10.15 11.10 12.05 13.05 14.00 15.00 15.30 16.35 17.35 18.30 19.00 19.05 20.05 21.15 22.25 22.30 23.20 23.55 02.00

«Таңшолпан». Жаңалықтар «Көк тарландары». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Айтуға оңай...». «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рəміздері». Арнайы тележоба. (2012 ж.). «Алаң» ток шоуы. «Кешір мені». Телехикая. «Өнер шежіресі». «Көк тудың желбірегені». Арнайы тележоба. (2012 ж.). «Жаңа мүмкіндіктер заманы. Қазақстан, Ресей, Беларусьтің Кеден одағы». Арнайы тележоба. (2012 ж.). «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Жаныңда жүр жақсы адам». Деректі фильм. «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай…». «Көк тарландары». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Ортақ дос». Кино. «Əке серті». Телехикая. «Өзекжарды». «Қылмыс пен жаза». «Əлі есімде». Аңдатпа, əнұран. «Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «След». Телесериал. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». Арнайы «Хабар». Жаңалықтар. «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі фильм. «Секреты в раю». Кино. Футбол. «Халықтық сарапшы». Жаңалықтар. «Менің жерім». Туристік журнал. «Вектор развития». «Профессионал». Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Бюро расследований». Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. «След». Телесериал. Жаңалықтар. «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі фильм. Жаңалықтар. «Адамзаттың ұлы жетістіктері». Деректі сериал. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Риэлтор». Кино. «Мент в законе - 2». Телесериал. «Катина любовь». Сериал. «Сауда орталығы». Телесериал. «Модный приговор». Жаңалықтар. «Давай поженимся». «Судебные истории». «Профиль убийцы». Телесериал. Жаңалықтар. Ауа райы. «Мент в законе - 2». Телесериал. «Сваты-6». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Шаман». Кино. «Уақыт». «Защита свидетелей». Телесериал. «Риэлтор». Кино.

Сəрсенбі, 5 маусым 7.00 9.30 9.45 10.30 10.40 11.25 12.30 12.45 13.10 13.30 13.40 13.50 14.45 15.15 15.40

15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 19.10 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.20 23.50 01.40 02.30 02.45 03.00 03.40 7.00 9.00 09.10 10.00 10.10 11.00 11.10 11.15 12.00 13.00 13.15 13.35 14.00 14.15 15.10 16.00 16.40 17.00 17.15 17.35 18.00 18.15 19.15 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.00 23.30 00.30 00.45 01.3003.00

6.00 6.30 7.00 10.00 10.05 10.15 11.10 12.05 13.05 14.00 15.00 15.30 16.35 17.30 18.30 19.00 19.05 20.05 21.15 22.25 22.30 23.20 23.55 02.00

«Таңшолпан». Жаңалықтар. «Көк тарландары». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Айтуға оңай...». «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар. «Иман айнасы». «Ұлттық өнім». «Ғажайыпстанға саяхат». «Қазақтың қолөнері». «Кешір мені». Телехикая. «Жаныңда жүр жақсы адам». Деректі фильм. «Ғажайып мəдениет». «Жаңа мүмкіндік тарихы. Кеден одағының ұлттық экономика мен отандық кəсіпкерлерге берген мүмкіншіліктері». Арнайы тележоба. «Мұзды жарып шыққан гүл». Телесериал. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Елорда». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай…». «Көк тарландары». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Ортақ дос». Кино. «Əке серті». Телехикая. «Өзекжарды». «Елорда». «Өркениет». Аңдатпа, əнұран. «Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «След». Телесериал. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». «Көпке ортақ жаңа технологиялар». Деректі сериал. Жаңалықтар. «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі сериал. «Секреты в раю». Телесериал. «Бармысың, бауырым?». «Халықтық сарапшы». Жаңалықтар. «Менің жерім». Туристік журнал. «Призвание». Деректі сериал. Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Патриот». Бағдарлама. Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. «След». Телесериал. Жаңалықтар. «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі сериал. Жаңалықтар. «Адамзаттың ұлы жетістіктері». Деректі сериал. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Риэлтор». Кино. «Мент в законе - 2». Телесериал. «Катина любовь». Сериал. «Сауда орталығы». Телесериал. «Модный приговор». Жаңалықтар. «Давай поженимся». «Судебные истории». «Профиль убийцы». Телесериал. Жаңалықтар. Ауа райы. «Мент в законе - 2». Телесериал. «Сваты-6». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Шаман». Телесериал. «Уақыт». «Защита свидетелей». Телесериал. «Риэлтор». Телесериал.

Бейсенбі, 6 маусым 7.00 8.00 9.30 9.45 10.30 10.40 11.25 12.30 12.45 13.35 13.50 14.50 15.25 15.50 15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.20 23.55 01.45 02.35 02.50 03.15 7.00 9.00 9.10 10.00 10.10 11.00 11.10 11.15 12.00 13.00 13.15 13.35 14.00 14.15 15.10 16.05 16.30 17.00 17.15 17.35 18.00 18.15 19.15 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.00 23.45 00.15 01.3003.00

6.00 6.30 7.00 10.00 10.05 10.15 11.10 12.05 13.05 14.00 15.00 15.30 16.35 17.30 18.30 19.00 19.05 20.05 21.15 22.25 22.30 23.20 23.55 02.00

«Таңшолпан». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Көк тарландары». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Айтуға оңай...». «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар. «Толағай». Отбасылар сайысы. «Ғажайыпстанға саяхат». «Кешір мені». Телехикая. «Сыр сұхбат». «Ғажайып мəдениет». Деректі фильм. «Ала қоңыз». Мультфильм. «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Жаңа Қазақстан-2050». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай...» «Көк тарландары». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Ортақ дос». Кино. «Əке серті». Телехикая. «Өзекжарды». «Жаңа Қазақстан-2050». Аңдатпа. Əнұран. «Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «След». Сериал. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». «Патриот». Жаңалықтар. «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі сериал. «Секреты в раю». Кино. «Азық-түлік мəселесі». «Ұлт саулығы». Жаңалықтар. «Жаңа қоғам». «Адамзаттың ұлы жетістіктері». Деректі сериал. Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Бюро расследований». Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. «След». Телесериал. Жаңалықтар «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі сериал. Жаңалықтар. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Риэлтор». Кино. «Мент в законе - 2». Телесериал. «Катина любовь». Телесериал. «Сауда орталығы». Телесериал. «Модный приговор». Жаңалықтар. «Давай поженимся». «Судебные истории». «Профиль убийцы». Телесериал. Жаңалықтар. Ауа райы. «Мент в законе - 2». Телесериал. «Сваты-6». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Шаман». Телесериал. «Уақыт». «Защита свидетелей». Телесериал. «Риэлтор». Кино.

Жұма, 7 маусым 7.00 8.00 9.30 9.45 10.30 10.40 11.25 12.30 12.45 13.20 13.40 13.55 14.55 15.25 15.55 17.00 17.30 17.50 18.05 18.20 18.45 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.15 22.30 23.15 23.50 02.20 02.35 02.55 03.15 03.45

«Таңшолпан». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Көк тарландары». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Айтуға оңай...» «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар. «Менің Қазақстаным». «Нар тұлға». Арнайы тележоба. «Өнер шежіресі». «Кешір мені». Телехикая. «Келбет». «Кенесары». Деректі фильм. «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Тағылым». «Жиһанкез». Телесаясат. «Парламент». «Иман айнасы». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай...» «Жайдарман». Үздік əзілдер. «Жұлдызды сəт». Күнделік. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Тарихта қалған ойын». Кино. «Өзекжарды» «Парламент». «Иман айнасы». «Ғасырлар пернесі». Аңдатпа, əнұран.

ТОЛЫ ДЇНИЕ

Сенбі, 8 маусым 7.00 07.50

8.20 10.00 10.30 12.05 12.50 14.20 14.35 14.50 15.15 15.50 16.00 16.30 17.05 17.30 17.50 19.35 20.05 20.30 21.05 22.40 23.55 00.25 00.45 02.25 04.05 7.00

8.15 7.00 9.00 9.10 10.00 10.15 11.00 11.10 11.15 12.00 13.00 13.15 13.35 14.00 14.15 15.10 16.10 16.40 17.00 17.15 17.25 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 00.30 01.00 01.3004.00

6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.15 11.10 12.05 13.05 14.00 15.00 15.30 17.25 18.30 19.00 19.05 20.10 21.05 22.25 22.30 23.25 00.00 01.05 02.05 02.15

«Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Деректі фильм. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «След». Телесериал. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». «Бюро расследований». Жаңалықтар. «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі сериал. «Секреты в раю». Телесериал. «Дела армейские». «Ас арқау». Жаңалықтар. «Вектор развития». «Адамзаттың ұлы жетістіктері». Деректі фильм. Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. Арнайы «Хабар». Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. «Орталық «Хабар». Сараптамалық бағдарлама. Жаңалықтар. «Мұны əркім білуге тиіс». Деректі сериал. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Риэлтор». Кино. «Мент в законе - 2». Телесериал. «Жить здорово». «Я подаю на развод». «Модный приговор». Жаңалықтар. «Месть – искусство». Кино. «Күт мені». Жаңалықтар. Ауа райы. «Мент в законе - 2». Телесериал. «Сват��-6». Телесериал. «Таңғажайыптар алаңы». Ауа райы. «Екі жұлдыз». «Уақыт». «Екі жұлдыз». Жалғасы. «Адам жəне заң». «Сапа бақылауда». «Пляжная компания». Телесериал.

9.20 9.55 10.00 10.10 10.30 11.00 11.10 11.40 12.00 12.30 13.00 13.10 14.00 14.15 16.35 17.00 17.15 18.00 18.15 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.50 01.4503.00

Жексенбі, 9 маусым

«Умизуми командасы». Мультхикая. «Алдар көсенің басынан кешкен хикаялары». Мультфильм. «Келін». Телехикая. «Жиһанкез». «Айгөлек». Балалар байқауы. «Телқоңыр». «Көк тарландары». Телесериал. «Жұлдызды сəт». Күнделік. «Қазақтың қолөнері». «Ұлттық өнім». «Ас мəзірі». «Тағылым». «Дауа». «Жүзден жүйрік». «Жан жылуы». Жаңалықтар. «Дениз». Телехикая. «Келбет». «Арнайы репортаж». Жаңалықтар. «Жұлдызды сəт». Думанды жоба. «Бақытты əйел». Концерт. Жаңалықтар. «Жайдарман». «Сезім тəрбиесі». Кино. «Дениз». Телехикая. Əнұран, аңдатпа. «Ғашық болған бояушы туралы ертегі». Балаларға базарлық. «Толя Клюквинның басынан кешкендері». Балаларға базарлық. Мультфильм. «Балаларға өмір сыйлаңыз». Жаңалықтар. «Халықтық сарапшы». Ұлт саулығы. Жаңалықтар. «Ас мəзірі». «Азық-түлік мəселесі». «Контуры на карте». «25-й километр». Телехикая. Жаңалықтар. Орталық «Хабар». Сараптамалық бағдарлама. Жаңалықтар. «Кездесуге кел». Ринат Зайытовтың кеші. Эстрада əуендері. Жаңалықтар. «Бармысың, бауырым!». Жаңалықтар. «Курьер». Кино. Жаңалықтар. «Менің жерім». Туристік журнал. Жаңалықтар. «Хабар stars». Музыкалық бағдарлама. «Жігіт сұлтаны». Реалити-шоу. «Последняя афера». Кино. Жаңалықтар.

7.00 7.50

8.20 10.00 10.30 11.20 11.50 12.25 12.45 14.15 15.50 16.35 17.10 17.30 17.50 18.45 20.30 21.35

23.10 00.00 01.30 02.15 03.05

7.00

«Чук пен Гек». Балаларға базарлық. 8.15 «Сол баяғы Мюнхаузен». Балаларға базарлық. 9.55 «Балаларға өмір сыйлаңыз». 10.00 «Айбын». 10.30 «Топжарған». 11.00 «Халықтық сарапшы». 11.15 «Менің жерім». Туристік журнал. 11.40 «Дела армейские». 12.00 «Ас арқау». 12.30 «Ширли-мырли». Балалар фильмі. 14.40 «Махаббат жыры». 15.30 «ТВ Бинго». 16.30 «Хабар stars». Музыкалық бағдарлама. 17.40 «Жігіт сұлтаны». Реалити-шоу. 19.10 «Дикая Аравия». Деректі фильм. 20.00 «Жеті күн». 21.00 «Жеті күн». 22.00 «Бюро расследований». 22.30 «Три дня на побег». Кино. 00.40- «Хуанг Шидың 03.00 балалары». Кино.

6.00 7.20 8.10

6.00 6.25 7.25 8.15 8.30 9.00 9.10 9.50 11.40 12.05 12.10 13.00 16.25 17.30 18.00 18.40 22.45 23.10 00.50 01.55 02.55

«Понять. Простить». «Жизнь на Марсе». Телесериал. «Пляжная компания». Телесериал. «Смешарики. Новые приключения». Мультхикая. Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Татым». «Холодное солнце». Кино. «Фабрика грез». Ауа райы. «Ду қол шоколад». «Красавчик». Кино. «Папенькины дочки». Кино. «Аялаған Астана». «Əуенді тап». «Любовь не делится на два». Кино. «Уақыт». «Бүгін кешкісін». «Не? Қайда? Қашан?». «Жизнь на Марсе». Телесериал. «Пляжная компания». Телесериал.

«Умизуми командасы». Мультхикая. «Алдар көсенің басынан кешкен хикаялары». Мультфильм. «Келін». Телехикая. «Ас мəзірі». «Толағай». Отбасылар сайысы. «Ақсауыт». «Сыр-сұхбат». «Жаңа Қазақстан-2050». «Көк тарландары». Телехикая. «Жұлдызды сəт». Думанды жоба. «Көкпар». Ұлттық ойын. «Санжар мен Қайсар». Балалар телехикаясы. «Елорда». «Өнер шежіресі». «Дениз». Телехикая. «Аққуды əнмен қайырған». Концерт. «Апта.kz.» «Қазақстан КВН Одағы». Премьерлига. Ширек финал. 1-күн. Астана. «Алаң». Ток-шоу. «Абай əндері». Кино. «Телқоңыр». «Дениз». Телесериал. Аңдатпа, əнұран.

8.25 9.00 9.10 10.10 10.55 12.00 12.05 12.40 13.10 14.10 15.20 19.00 20.00 21.00 23.45 01.50 02.15 03.10

«Жизнь на Марсе». Телесериал. «Пляжная компания». Телесериал. «Смешарики. Пинкод». «Сайра, сүйікті сырнай!». Жаңалықтар. «Денсаулық». «Қазлото». Тікелей көрсетілім. «Среда обитания». «Продукты бывшего СССР». Ауа райы. «Сваты у плиты». «Ханым». Бағдарлама. «Идеальный ремонт». «Куб». «Три товарища». Кино. «Кеш жарық, Қазақстан!». «Аналитика». «Вышка». Кино. «Никита». Кино. «Ханым». «Жизнь на Марсе». Телесериал. «Пляжная компания». Телесериал.

Өңір өмірі

Аќын ауылында «Боз далам, күрең далам, жасыл далам, Кісі емес саған келіп бас ұрмаған», деп жырлаған Хантəңірінің мұзбалағы Мұқағали Мақатаевтың өмір жолы, өскен елі кімді де болса қызықтыратыны белгілі. Алматы қаласындағы ақын атындағы №140 мектеп-гимназия ұжымы мен оқушылары ақынның кіндік қаны тамған жеріне тағзым етіп баруды көптен бері ойластырып жүретін еді. Жақында соның сəті түсті. Білім ордасының директоры Сəния Өскенбайқызы бастаған жүзден аса оқушылар мен ұстаздар ақбас шыңдар баурайындағы, Елшенбүйрек тауының етегіндегі, жамырай аққан қарасуды бойлай орналасқан Қарасаз ауылына барған едік. Көктеммен бірге құлпырған Табиғат-ананың керемет көріністері көз тұндырды. Жасыл желек көмкерген қырлар мен сайсаладан аққан бұлақ, күнгей мен беткейдегі құлпырған гүлдер, су

жағасындағы бозқараған, қайың, тал, сап ауа, саумал самал – бəрі де керемет əсерге бөлеп, осындай жерде ұлы ақынның өмірге келгені заңды екен-ау деп ұқтық. Осынау киелі мекенді көргенде оқушылар Мұқағали өлеңдерін жатқа айтып жатты. Соның бірі мынау еді: «Мен бақыттымын, Бақытты жерде туылдым, Айналайын Қарасаз, Қасиетінен суыңның! Сенің əрбір бұлағың, Менің əрбір қан тамырым емес пе? Қасиетті тұрағым. Қасиетінен суыңның!..» Екінші оқушы: «Қарасаз, кіндік қаным саған тамған, Жолдасым бірге келген сенде қалған. Шыбықты ат қып мініп, балық аулап, Өзен мен орманында асыр салғам», деп жампоз жырды төкпелей жөнелді. Дара дарындардың шарапаты кіндік қаны тамған жерге тиетінін біз осы жолы білдік. Ақынның осыдан екі жыл бұрын дүркіреп өткен 80 жылдық тойында Қарасаз ауылы қайта түлепті. Тұрғындар ұлт

ұлына айналған ардақтысына риза екендерін шетінен жарыса айтады. Асфальт төселген көшелер, орталық мəдениет үйі, ақын музейі, өзге де мекемелер сəн-салтанатымен көз

ДҮБІРГЕ

тартады. Музей алдындағы жыр дүлдүлінің ескерткіші оның бүкіл болмысын көрсетіп тұрғандай. Екі қабат музей ішіндегі əрбір жəдігер оқу шы лардың қызығушылығын

туғызып қана қоймай, олар ақын суреттері арқылы белгілі заттарды танып, тамсанды. Ең бастысы, ақын атындағы мектептің оқушылары музейге үлкен ілтипаттарын білдіріп қана қоймай, өздері құрған «Мұқағали» театрының қойылымдарын ауыл жұрт шы лығына таныстырды. Өнерлі жастар əн əуелетіп, күй тартып, би биледі. Бір байқағанымыз, ақын ру хының мықтылығынан ба, əлде аруағының күштілігінен бе оқушылар ерекше шабыттанып, əр қырынан табылды. Сөйтіп, біз ақынын тал бесікке бөлеген Қарасаздан жыр бесігінде тербеліп қайттық. Алдағы уақытта ақын туған ауылымен, əсіресе, оның бүкіл өмірінің куəсі іспеттес музеймен қарым-қатынас жасай отырып, өзіміздің білім ордамыздағы шағын мұражайымызды кеңіту ниетін жалғастыра берсек дейміз. Ажар АХМЕТҚҰЛОВА, М.Мақатаев атындағы мектеп-гимназияның мұғалімі. АЛМАТЫ.

Соєысты ќаруландырумен тоќтату ќиын Мамадияр ЖАҚЫП, «Егемен Қазақстан».

Соңғы күндері Сириядағы жағдай тағы да жұрт назарын көбірек аудара бастады. Брюссельде Еуроодақ елдері сыртқы істер министрлерінің басқосуында бұл мəселенің аса тартысты талқыланғаны да көп жайды аңғартады.

Сірə, Брюссельдегі талқылаудан Париждегі Ресей сыртқы істер министрі Сергей Лавров пен АҚШ мемлекеттік хатшысы Джон Керридің кездесуінің мəні де кем соқпаса керек. Бұл екі оқиға да бірбірімен тығыз байланысты. Екеуінің де тақырыбы бір болғандықтан ғана емес, олар бір-бірінің пікірлерін ескермей тұра алмайды. Ескермесе, одан нəтиже де шықпайды. Еуропаның 27 министрі көп дауласқанмен, бір тоқтамға келді: осыдан екі жыл бұрын Сирияға қару беруге жарияланған эмбарго тоқтатылып, ал экономикалық санкциялар жалғаса бермек. Экономикалық санкциялар жөнінде пікір дау тудырмағанмен, қару беру мəселесіндегі шешім екіұшты ойға қалдырады. Эмбарго одан ары созылмайды, бірақ Башар Асадтың билігіне қарсы көтерілісшілерге қару беру жөнінде шешім де жоқ. Ал талқылау кезінде оны жақтаушылар аз болмаған. Əсіресе, Ұлыбритания мен Франция эмбаргоны толық алып тастап, оппозицияны қару берумен қолдау қажеттігіне баса назар аударды. Сонда ғана Башар Асадқа қысым жасалып, ол мəселенің саяси жолмен шешілуіне амалсыз барады, дейді олар. Бірақ біршама елдер оппозицияны қаруландыру жақсылыққа апармайды деген пікірде. Бұл пікірді Германия мен Австрия өкілдері белсенді қорғады. Басты аргумент – сол қару көтерілісшілердің қатарына еніп кеткен радикалды исламистердің қолына түсуі əбден мүмкін. Қалай дегенде де, Еуропа сыртқы істер министрлері əзірге Сирия оппозициясына қару беруге асықпауға тоқтады. Əліптің

аяғын бақпақ. Еуроодақтың сыртқы істер жөніндегі жоғарғы өкілі Кэтрин Эштон АҚШ пен Ресей бастамашысы болып отырған алда өтпек Женева конференциясының шешімдерін ескере отырып, бұл мəселе тамыз айына дейін қайта талқыланатынын мəлімдеді. Онда басқаша шешімге келулері əбден мүмкін. Енді сол алда болатын Сирия мəселесі жөніндегі Женева конференциясына келсек, оның əлі ауы мен бауы түгенделген жоқ: болатын күні де белгісіз, кімдердің қатысатыны да анықталмаған. Əйтеуір, оны өткізуге екі жетекші елдің бастамашылығы барынша құптарлық. Бірақ сөйтсе де сол конференциядан АҚШ пен Ресейдің өз күтетіні бар. Өз мүдделерін көздейді. Сол мүдделер оларды ортақ шешімге жеткізе ме, жоқ па, оны дөп басып айту қиын. Ресейдің Башар Асадтың билігін қолдайтыны ешқандай да жасырын емес. Бұл елде Мəскеудің экономикалық, əскери, саяси мүдделері бар. Бүгінге дейін оны барлық жағынан қолдап келді. Алдағы Женева конференциясы да Сирияны «құтқарудың» бір жолы. Бұл жол Мəскеудің дегеніне жеткізе ме, ол екінші мəселе. Керісінше, осы жерде олар мықтап ұтылуы да мүмкін. Соңғы кезде Башар Асадтың билігінің қимылы бұрынғыға қарағанда айтарлықтай ширақ. Ешкім де бұрынғыдай Асадтың күндері санаулы деп айта алмайды. Бұған, ең алдымен оппозицияның ішіндегі алауыздық кінəлі десек, екіншіден, Дамаскіге сыртқы қолдау да айтарлықтай пəрменді. Мəскеудікі белгілі, жақында ғана Иран 4 миллиард доллардың несиесін берсе, Ливандағы «Хезболланың» Сирияны қолдаған ашық əрекеті де үлкен демеу. Осының бəріне Асадтың қарсыластары бейжай қарамайтыны жəне шындық. Олардың қандай əрекетке баратыны сол Женева конференциясының қорытындысына байланысты болмақ.

Тоќсанында тоќырамаєан Киссинджер АҚШ-тай алып елдің қазіргі тарихы туралы сөз болғанда, кейде оның президенттерінен бұрын мемлекеттік хатшы болған Генри Киссинджердің аты аталып кетуі де мүмкін. Оған қазіргі дипломатияның атасы деген де анықтама беріледі.

Оны дипломатиялық жұмысқа тым кешігіп келді деуге де болар еді. АҚШ президенті Ричард Никсон 1968 жылы оны өзіне ұлттық қауіпсіздік жөніндегі көмекші қызметіне шақырғанда, ол 45 жаста еді. Кеш келсе де, д ипло м а т ия лы қ ж ұ м ы с т а е ң ұзақ болған адамдардың да бірі – Киссинджер. Жасы, міне, 90ға келсе де, ол дипломатиялық жұмыста – халықаралық Kissinger Associates консалтингтік компанияны басқарады. Ол ғана емес-ау, аса бір мəнді шетін дипломатиялық мəселені шешу қажеттігі туған жағдайда жұрттың оның беделіне қолқа салатыны бар. Расында да, кейде мемлекет басшыларының араласуымен шешілмей жатқан мəселелерді дипломаттардың шешіп тастайтыны кездеседі. Бұл ретте əркез Киссинджердің аты аталады. Көзі қарақты жұрт бір-бірін бітіспес жауға санаған кешегі КСРО мен АҚШ арасында өткен ғасырдың жетпісінші жылдары басында бір жылылық пайда болғанын біледі. Тіпті қып-қызыл Қытай мен АҚШ қарым-қатынасына жан кірген. Соның бəрі Генри Киссинджер қызметіне байланысты еді. Қаншама жылға созылған Вьетнамдағы соғысты тоқтатқан да Киссинджер дейді. Əрине, соңғы шешім мемлекет басшыларының атымен айтылады, мəлім деледі. Бірақ жұрт оған кімнің себепші болғанын біледі, ресми де мойындалады. 1973 жылы Киссинджер мен Вьетнам саясат кері Ле Дук Тхоға Нобель бейбітшілік сыйлығы

берілді. Бұл əлемдік мойындау еді. Сол жылы ол АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы қызметіне тағайындалып, онда 1977 жылы билік басына демократтар келгенше болды. Сол жылдарда əлемдік қарым-қатынаста айтарлықтай түсіністікке қол жетті. Осынау айтулы дипломат үлкен аренаға қалай шықты, қайдан келді деген де көкейде тұрады. Оны заман жасады десе де болғандай. Германияда еврей отбасында туған. Нəсілдік кемсітуді жөргегінде көрген. Ол 15 жасқа толғанда оның отбасы АҚШ-қа қоныс аударуға мəжбүр болады. Ақыры бұл оның тағдырына айналды. АҚШ азаматтығын алған ол фашизмге қарсы соғысқа да қатысады. Əсіресе, ол соғыстан кейін ғылымға мықтап бет бұрып, Гарвард университетінде 30 жасында ғылым докторы атағын қорғайды. Тақырыбы – еуропалық дипломатия. Дипломатияға солай келген. Теорияны практикамен ұштастырды. Бəлкім, ол өзінің сол дипломатиялық қызметімен əлемнің жетекші елдерінің əскерлері жасай алмайтынды жасаған да шығар. Біле білсек, ол əлемдік ахуалды са уықтыру арқылы бүкіл əлем халықтарына үлкен игілік жасады деп тұжырымдасақ та артықтығы жоқтай. Сондықтан да, оны тек америкалықтар ғана емес, əлем жұртшылығы бағалап жатса, орынды-ақ. Осы жерде немістердің жақсы бір бастамасы жоғары бағаға лайық. Ұлы дипломаттың еңбегіне баға ретінде ГФР қор ғаныс министрі Томас де Мезь ер Бонн университетінің халықаралық қарым-қатынас кафедрасына Киссинджердің есімін беріп, оны қаржыландыруды өз мойындарына алмақ болып отыр. Рас, олар кафедраны қаржыландыруды ГФР сыртқы істер министрлігімен кезектесіп атқармақ. Қалай болғанда да, бұл өнеге тұтарлық бастама, əлем таныған дипломаттың еңбегін жоғары бағалағандық.


12

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

 Атамекен

Ќўм мінезі Тїркі дїниесін тїгендеуге арналды Əбдірахман ҚЫДЫРБЕК, «Егемен Қазақстан».

Астанада Түркі жазбалары мен мəдениеті күндері аясында «Еуразия қыпшақтары: тарих, тіл жəне жазба ескерткіштері» атты халықаралық ғылыми конференция өтті. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінде болған бұл шараға Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Тіл комитетінің төрағасы Мақсат Сқақов, өзге де азаматтар, бірқатар ғалымдар қатысты. Түркі халықтарының тарихы мен мəдениетінде орта ғасырлардағы қыпшақ дəуірінің алатын орны ерекше. Ертістен Дунайға дейінгі Еуразияның апайтөс ұлы даласын мекендеген қыпшақтар өзіндік орнын айқындаған халық. Бүгінде қыпшақтану деп

аталатын түркология ғылымының басты саласы əрісі Еуропа мен Азия халықтарының тарихы мен мəдениетіне үлкен ықпал еткен, сонымен қатар жалпытүркілік, берісі қыпшақ тілдес ха лықтардың тарихы мен материалдық мəдениетін, тілі мен əдебиетін, болмысы мен бітімін зерттейтін ілімге айналып отыр, деді жиынды кіріспе сөзбен ашқан Еуразия ұлттық университетінің ректоры Ерлан Сыдықов. Бұл салада отандық жəне шетелдік ғалымдардың еңбектері мен атқарған жұмыстарының молы нан екенін айтқан ол, ғылым мен білімнің шарықтап дамыған дəуірінде қыпшақтанудың өзекті мəселелерін зерделеп, ортақ ғылыми байлам жасайтын кез келгенін де назардан тыс қалдырмады. Қыпшақтану еуразиялық деңгейдегі

 Ойпыр-ай!

ғылыми бағыт болып табылады. Еуразия далаларында ықпалдастық үдерістің атаулы құбылысы бірыңғай ертетүрік тарихи- мəдени кешен дамуының қорытындылау кезеңі ретінде ХІ-ХІІ Ұлы дала аумағында Ертістен Қара теңізге дейін Қып шақ хандығының құрылуы қыпшақ дəуірінің қалыптасуына алып келген екен. Халықаралық жиынның негізгі мақсаты қыпшақтанудағы жаңа жетістіктерді ортаға салып пікір алмасу, сонымен бірге, орта ғасыр жазба ескерткіштері, оның ішінде қыпшақ мəдени мұрасын зерттеу. Ғылыми ізденістер, біріккен жобалар, қыпшақтанудың келешегі талқыланды. Басқосу қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде өрбіді. Конференция соңы түркі əуендеріне ұласты.

Еліміздегі ең лас қалалардың көшін қазіргі таңда Алматы мен Өскемен бастап келеді. Бұл ретте соңғы кездері біздің оңтүстік астанамыз Шығыс Қазақстанның орталығын да артқа қалдырып отыр.

Алматы Ґскеменді басып озды... Прокурорлар таяуда Шығыс Қазақстан өңірінің экологиялық ахуалын зерттей келіп, онда оң өзгерістің ешқандай сипаты байқалмайтынын атап көрсетті. Алтай тауының етегіндегі қаланың алып өнеркəсіп орындары бұрынғы қуатында жұмыс істеп, еңістегі елді Менделеев кестесіндегі барлық дерлік элементтермен улауды тоқтатар емес. Экологтар соның ішінде сілті ангидридінің, көміртегі мен азот қышқылының бəрінен де көп екенін анықтады. Бұлар жылына ауаға 62 тонна көлемінде улы қалдық болып жайылады екен. Прокурорлар қазір осыған байланысты қаланың ірі кəсіпорындарын тексеруге кірісті. Осыған орай тəртіп бұзушыларды өте ірі көлемде айыппұлдар

 Айтайын дегенім...

 Толғауы тоқсан тіршілік

Бір ќорап темекі

Тазалыќ па, əлде тоєышарлыќ па? Жақында бір телеарнаның жауын-шашын тыйылып, күн ашылғаннан кейін жол полициясы қызметкерлері қалалардағы автокөліктердің тазалығын тексеруге кірісті деген сыңайда ақпарат таратып жатқанын естідім. Бұл, əрине, бір қарағанда, көңіл қуантарлық-ақ хабар болатын. Əсіресе, сен тұратын қа лада тəртіп пен тазалық орнатамыз деп жатса оған қалай қуанбассың? Дегенмен, егер мəселеге тереңірек үңіліп қарайтын болсақ, осындай жақсы хабардың артында түйткілді түйіндер де бар сияқты. Ол нендей түйткіл?

жүруіне тыйым салудан бастаған жөн шығар. Бұл ретте ондай көліктер иелеріне техникаңның сырт бейнесін əдемілеп, ауаға зиянды зат шы ғармайтындай жағдайға келтір деген талап қойса жетіп жатыр. Ал, екінші мəселе осы автомашиналарды жуатын орындарға қатысты туындайды. Бүгінде Қазақстанның кез келген қаласында не көп, автомобиль жуатын орындар көп. Айта берсек, мұның өзі бизнестің ең бір жеңіл түріне айналып кетті. Бір автокөлікті жуғаны үшін (олардың мемлекетке қанша салық төлейтінін ешкім біліп те жатқан жоқ) 1 мың немесе одан жоғары теңге сұрайтын авто-

Біріншіден, автокөліктерді жуып, əр уақытта таза ұстау қажеттігін түсіне жəне ондай талаппен келісе отырып, о жер, бұ жерлерінен қара май аққан, кузовтарының кей тұстары майысқан, бояуы кеткен, тіпті керек болса, шіріген авто мобильдердің көшелерімізде толып жүргенін қайда қоямыз? Зауыттан шыққанына 15-20 жыл болған мұндай автокөліктер қаланың сəнін кетіріп қана қоймай, сонымен бірге онсыз да түтінге тұншығып тұрған шаһарларымыздың экологиясына да айтарлықтай нұқсан келтіруде. Осыны ескере келгенде, тазалықты тым ескі машиналардың көшелерде емін-еркін

мобиль жуушылар суды қайдан алып жатыр? Соңғы жылдары əлемде ауыз су тапшылығының тым шиеленісіп бара жатқанын айтып дүние жүзі ғалымдары дабыл қағуда. Ал біздің еліміздің ауыз суға бай емес екені ежелден белгілі. Демек, онсыз да алтынға бергісіз тапшы суды, автомашиналарды жуу арқылы (тəулік бойы жұмыс істейтін автомобиль жуу орындары суды тонналап шығындайды), босқа рəсуалап жатқан болуымыз да əбден мүмкін. Олай болса, көз алдайтын тазал��қтың тасасында табиғатқа нұқсан келтіру, оның ішінде суды ысыраптау сияқты тоғышарлық жатқан жоқ па деген де ой келеді...

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

күтіп тұр. Дегенмен, жақында енгізілген Салық кодексіндегі өзгерістерге байланысты мұны жасау да біраз қиындық туғызатын сияқты. «Мысалы, Ресей Федерациясының Салық кодексінде ауаны ластаушы 225 түрлі заттан өтемақы алынады. Украинада да дəл осылай. Ал біздегі ондай заттардың саны бар болғаны 16 ғана. Демек, табиғатты пайдаланушылар тек осы 16 зат бойынша ғана салық төлейді. Осының өзі олардан бюджетке түсетін құйылымның едəуір кем болуына апарып соқтырып отыр», деді Шығыс Қазақстан облысының табиғатты қорғау арнайы прокуроры Бақытжан Ізғұттинов. Құрыш НҰРЫМБЕТ.

келесі жылы 93 пайызєа ќымбаттайды Ересек қазақстандықтардың 26,5 пайызы қазір темекіге тəуелді болып отыр. Бұдан бөлек, жұрттың 62,2 пайызы оқта-текте болса да аузына темекі салады. Ал күн сайын шылым шегетіндердің шамасы 20,3 пайызды құрайды. Сонымен бірге, шегушілердің 25,9 пайызы темекіні қоя алмай жүр. Бұл туралы Алматы қалалық саламатты өмір салтын қалыптастыру орталығының директоры Гүлсара Сүлейменованың дерегіне сілтеме жасаған BNews.kz хабарлады.

 Қылмыс

Жаутаѕдап жалєыз ўлы ќалды... Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Бірде ажырасып, бірде қосылып жүрген ерлі-зайыптылар арасындағы ұрыс-керістің аяғы олардың ажалына əкеп соқтырды. Петропавл қаласындағы банктердің бірінде істейтін жігіт түстен кейін жұмысқа келмей қалды. Мұның алдында əйелінің оның қызмет кабинетіне кіріп, кері шықпағанын қызметтестері байқаса керек. Содан көңілдерінде

күдік ұялап, кабинетке кірсе, бірнеше жерден пышақталған əлгі əйелдің денесі жатыр. Дереу облыстық ішкі істер департаментінің тергеу-жедел тобы ғайып болған менеджерді іздестіріп, оны орманда асылып қалған жерінен табады. Арттарында 6 жастағы ұлы қалды. Амал не, арадағы арамза жанжалдың салдарынан арттарында жаутаңдатып, 6 жасар жалғыз ұлды қалдырып кетті. Солтүстік Қазақстан облысы.

Бүгінгі таңда темекінің зардабынан əлемде күн сайын орта есеппен 14 адам қайтыс болады. Бүкілəлемдік денсаулық сақтау ұйымының дерегі осындай. Дəрігерлер темекіні ХХІ ғасырдың басты проблемаларының бірі санап отыр. Соңғы жарты жылдың көлемінде республикада темекімен күресті күшейту мақсатында оның акциздері бағасын кезеңкезеңімен көтеру шарасы жүргізілуде. Осы тəртіппен келесі жылы бір қорап темекінің бағасы екі есеге дейін өсуі мүмкін. Атап айтқанда, 2014 жылы оның құнын 93 пайызға көтеру межеленіп отыр. Қазақстанда денсаулық сақтау саласы бойынша заңнамаларды жақсартуда айтарлықтай ілгері жылжушылықтар болғанымен, темекінің бағасын көтеру жөнінде шешілмеген өзекті мəселелер əлі де бар. «Біздің елімізде темекінің бағасы орта есеппен 66 центті құрайды. Бұл – əлем бойынша орта бағадан едəуір төмен. Біз мұндай бағаның тұрғындардың басым бөлігі үшін, əсіресе, жастарға қолжетімді екенін жақсы түсінеміз», дейді Саламатты өмір салтын қалыптастыру проблемалары жөніндегі ұлттық орталықтың директоры Жəмила Баттақова. Оның сөзіне қарағанда, Үкімет министрлік өкілдерінің қатысуымен отырыс өткізіп, онда темекі өнімдерінің бағасын біртіндеп көтеру мəселесі талқыланған көрінеді. Шенеуніктердің ойынша, 2020 жылға қарай Қазақстанда темекі шегушілердің саны айтарлықтай азаюға тиіс. «Темекі қорабының сыртына оның зияндылығын атап көрсететін графикалық бейнелер енгізу жөніндегі Үкімет қаулысы

Хабарландыру

1 маусым күні Президенттің Іс басқармасының Медицина орталығына қарасты Орталық клиникалық ауруханасында (Алматы қ.) Ашық есік күні болып, онда аурухананың əлеуметтік бағдарланған саясаты аясында клиниканың үздік профессорлары мен дəрігерлері барлық тілек білдірушілер үшін тегін консультация өткізеді. Байланыс телефондары: 8-778-217-09-28 (Əйгерім), 8-701-866-58-10 (Əсел).

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

2011 жылы қабылданды. Осыған орай никотин өнімдерін өндірушілерге өз өндірістерін қайта құруға 18 ай мерзім берілді. Сөйтіп, қорқынышты суреттер бейнеленген өнімдер алдағы шілде айынан бастап сауда сөрелеріне шығарылуға тиіс болатын. Дегенмен, көптеген темекі компаниялары бұған қатысты өндірістерін сəуір айынан бастап кетті», деп мəлімдеді Алматыда бүкілəлемдік темекі тартпау күніне арналған баспасөз мəслихатында Ж.Баттақова. Оның айтуы бойынша, мұндай темекі өнімдері импорт пен экспортқа шығарылатын тауарлардың барлығында да қолданылады. Соның ішінде адамға барынша қатты əсер ететіндері ретінде Таиланд пен Бразилияда қолданылған 12 қорқынышты сурет таңдап алынды. Қазіргі таңда еліміздегі темекі шегумен күресте түрлі айыппұлдар салу жүйесі жүзеге асырылуда. Алматы қаласында үстіміздегі жылдың алғашқы 4 айында 1301 кəмелетке толмаған жас қоғамдық орындарда темекі шеккендері үшін əкімшілік жауапкершілікке тартылды. Алматы қаласы əкімшілік полициясы басқарма бастығының орынбасары Бірлік Молдабаевтың айтуы бойынша, қаладағы сауда нүктелеріне жасалған рейдтердің барысында 44 тəртіп бұзушылық фактісі анықталды. «Рейд барысында сондай-ақ ойынсауық мекемесінің директоры əкімшілік жазаға тартылды. Сонымен қатар, жастары кəмелетке толмағандарды түнгі мезгілде ойын-сауық орындарына жіберген 20 адамға қатысты арнайы шаралар қолданылды», деп түйіндеді сөзін Б.Молдабаев. Мұрат АЙТҚОЖА.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» КМК баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 11 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №69 ek


13

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ

2

Аумақтық органның қызметкері

3 Іс-əрекеттің Өтінішті тіркеуді атауы жəне оның жүргізеді, сипаттамасы ХҚКО-ның жинақтаушы бөлімінің инспекторы құжаттарды аумақтық органға жібереді 4 Аяқтау нысаны (дерек, құжат, ұйымдастыруөкімдік шешім) 5 Орындау уақыты 6 Келесі іс-əрекеттің нөмірі

Қызметті алуға өтінішті жəне құжаттарды қабылдау 20 минут 1

Аумақтық органның басшысы немесе оның орынбасары Аумақтық органның бөлім бастығына бұрыштама қояды

Аумақтық органның қызметкері алған құжаттарға тіркеуді жүргізеді жəне аумақтық органның басшысына немесе оның орынбасарына береді Сұрау салуды Сұраудың бағыты тіркеу өтініштің нөмірін тіркеумен 20 минут 2

1 күн 3

4

5

Аумақтық органның бөлім бастығы

Аумақтық органның бөлім қызметкері

Өтініштің қойылатын талаптарға сəйкестігін қарайды жəне аумақтық органның бөлім қызметкеріне бұрыштама қояды

Бес жұмыс күн ішінде ХҚКО ұсынған өтінішті қарауды жүзеге асырады жəне көрсетілген мемлекеттік қызметтің нəтижесін ХҚКО-на жібереді

Сұраудың бағыты Рұқсатты қалыптастыру немесе дəлелді бас тарту 1 күн 5 күн 4 5

2-кесте. Қолдану нұсқалары. Негізгі үдерісі. (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарынан шығатын жерлер мен жүктерді тиеуге жəне түсіруге арналған алаңдар орнатуға рұқсат беру) Аумақтық органның қызметкері Алған құжаттардың тіркелуін жүргізеді жəне аумақтық органның басшысына немесе оның орынбасарына береді.

Аумақтық органның басшысы Аумақтық органның бөлім бастығына бұрыштама қояды

Аумақтық органның бөлім бастығы Өтінішті қойылған талаптарға сəйкестігін қарап жəне аумақтық органның бөлім қызметкеріне бұрыштама қояды

Аумақтық органның бөлім қызметкері Бес жұмыс күн ішінде ХҚКО ұсынған өтінішті қарауды жүзеге асырады жəне көрсетілген мемлекеттік қызметтің нəтижесін ХҚКО-на жібереді

Техникалық шартты беру

3-кесте. Қолдану нұсқалары. Балама үдерісі. (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарынан шығатын жерлер мен жүктерді тиеуге жəне түсіруге арналған алаңдар орнатуға рұқсат беру) Балама үдерісі немесе кеңейту Аумақтық органның Аумақтық органның қызметкері басшысы немесе оның орынбасарлары 1 2 3 1. Өтінішті қабылдау жəне Өтінішті қабылдау жəне Халықаралық жəне республикалық маңызы техникалық шартты алуға техникалық шартты бар автомобиль қажетті құжаттардың тізімі; берудегі қажетті жолдарынан шығатын тіркеу журналында өтінішті құжаттардың тізімін тіркеу журналында жерлер мен жүктерді тиетіркеу; аумақтық органға тіркейді уге жəне түсіруге өтінішті жəне толық арналған алаңдар құжаттардың тізімін жіберу; орнатуға техникалық шартты алу туралы өтінішті қарау 5 4 3 Егер құжаттардың тізімін Халықаралық жəне Халықаралық жəне толық ұсынбау құжаттардың республикалық маңызы бар республикалық маңызы қайтарылуына мемлекеттік автомобиль бар автомобиль қызметті ұсынудан бас тарту жолдарынан шығатын жолдарынан шығатын туралы дəлелді жауап беру жерлер мен жүктерді тиеуге жерлер мен жүктерді тиеболып табылады. жəне түсіруге уге жəне түсіруге арналған алаңдар орнатуға арналған алаңдар Халықаралық жəне техникалық шартты алудан орнатуға республикалық маңызы бар бас тарту туралы жазбаша техникалық шартты автомобиль қорытындыны ХҚКО-на алудан бас тарту туралы жолдарынан шығатын жерлер бағыттайды жазбаша қорытындыға мен жүктерді тиеуге жəне қол қою түсіруге ХҚКО-на техникалық арналған алаңдар орнатуға шартты беру Халықаралық жəне техникалық шартты алудан бас республикалық маңызы тарту туралы жазбаша бар автомобиль қорытындыны мемлекеттік жолдарынан шығатын қызметті алушыға береді жерлер мен жүктерді тиеуге жəне түсіруге арналған алаңдар орнатудың техникалық шартына қол қою ХҚКО инспекторы

Аумақтық органның бөлім бастығы 4 Ұсынылған құжаттардың тізімінің қойылатын талаптарға сəйкестігін қарау

Аумақтық органның бөлім қызметкері 5 Өтініштің келіп түскен күннен бастап қызметкер бес жұмыс күн ішінде келіп түскен өтінішті қарайды

2

1

3. Мемлекеттік қызметті көрсету үдерісінде іс-əрекеттердің (өзара іс-əрекеттің) сипаттамасы 15. Мемлекеттік қызметті көрсету үдерісіне қатысатын ҚҚБ: аумақтық органда: аумақтық органның қызметкері; аумақтық органның бөлім қызметкері; аумақтық органның бөлім бастығы; аумақтық органның басшысы немесе оның орынбасары. ХҚКО-на жүгінген кезде: 1) ХҚКО-ның инспекторы; 2) ХҚКО-ның жинақтаушы бөлімінің инспекторы; 3) аумақтық органның бөлім қызметкері; 4) аумақтық органның бөлім бастығы; 5) аумақтық органның басшысы немесе оның орынбасарлары. 16. Əрбір іс-əрекеттің орындалу уақыты көрсетілген əрбір ҚҚБ-нің жай іс-əрекетінің жүйелігінің мəтіндік кестелік сипаттамасы (рəсімдері, функциялары, операциялары) осы регламентке 1-қосымшада көрсетілген. 17. Іс-əрекеттің логикалық жүйелігінің арасындағы өзара байланысты көрсететін диаграмма (мемлекеттік қызметті көрсету үдерісінде) жəне ҚҚБ осы регламентке 2-қосымшада көрсетілген. 18. Еркін нысандағы бланкілер күту залының арнайы бағанында немесе ХҚКО қызметкерінің жанында, сондай-ақ ХҚКО интернет-ресурсында: www.con.gov.kz жəне Қазақстан Республикасы Көлік жəне коммуникация министрлігінің: www.mtc.gov.kz орналастырылады.

«Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарынан шығатын жерлер мен жүктерді тиеуге жəне түсіруге арналған алаңдар орнатуға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет регламентіне 2-қосымша Өзара əрекет етудің функционалдық диаграммасы (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарынан шығатын жерлер мен жүктерді тиеуге жəне түсіруге арналған алаңдар орнатуға рұқсат беру) 1 Аумақтық органның қызметкері

Мемлекеттік қызметті көрсетудің үдерісі 2 3 Аумақтық Аумақтық органның органның бөлім бастығы басшысы немесе оның орынбасарлары

2

3

4 Аумақтық органның бөлім қызметкері

4

5 6

1 ХҚКО инспекторы

Іс-əрекеттің Өтінішті тіркеуді атауы жəне оның жүргізеді, сипаттамасы ХҚКО-ның жинақтаушы бөлімінің инспекторы құжаттарды аумақтық органға жібереді Аяқтау нысаны (дерек, құжат, ұйымдастыруөкімдік шешім) Орындау уақыты Келесі іс-əрекеттің нөмірі

Қызметті алуға өтінішті жəне құжаттарды қабылдау 20 минут 1

Негізгі үдерістің іс-əрекеттері 2 3 Аумақтық органның қызметкері

Аумақтық органның басшысы немесе оның орынбасары Аумақтық органның бөлім бастығына бұрыштама қояды

Аумақтық органның қызметкері алған құжаттарға тіркеуді жүргізеді жəне аумақтық органның басшысына немесе оның орынбасарына береді Сұрау салуды Сұраудың бағыты тіркеу өтініштің нөмірін тіркеумен 20 минут 2

1 күн 3

4

5

Аумақтық органның бөлім бастығы

Аумақтық органның бөлім қызметкері

Өтініштің қойылатын талаптарға сəйкестігін қарайды жəне аумақтық органның бөлім қызметкеріне бұрыштама қояды

Бес жұмыс күн ішінде ХҚКО ұсынған өтінішті қарауды жүзеге асырады жəне көрсетілген мемлекеттік қызметтің нəтижесін ХҚКО-на жібереді

2012 жылғы 2 қазан

№294

Өзара əрекет етудің функционалдық диаграммасы (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарынан шығатын жерлер мен жүктерді тиеуге жəне түсіруге арналған алаңдар орнатуға рұқсат беру) 1 ХҚКО инспекторы

Мемлекеттік қызметті көрсетудің үдерісі 2 3 4 Аумақтық Аумақтық Аумақтық органның органның органның бөлім қызметкері басшысы немесе бастығы оның орынбасарлары

5 Аумақтық органның бөлім қызметкері

4 Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге техникалық шартты алудан бас тарту туралы жазбаша қорытындыны ХҚКО-на бағыттайды

Ақпарат. орта

Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне ХҚКО-на техникалық жəне төмендетілуіне шартты беру немесе қосымша жол төсеуге техникалық шартты алудан бас тарту туралы жазбаша қорытындыны мемлекеттік қызметті алушыға береді

2

1

2 үдеріс

3 үдеріс

2 шарт

4 үдеріс

Ақпарат. орта

7

-

10-15 жұмыс күні -

Егер ЭЦҚ-да қате болса – 8; егер ЭЦҚ қатесіз болса -9

Жеке тұлғаларға көрсетілетін электрондық мемлекеттік қызметке сұрау салу мен жауапты толтырудың экрандық нысандары

3 шарт

9 үдеріс

7 үдеріс

11 үдеріс

10 үдеріс

«Елиценз.» МДҚ АЖ

МДҚ ЗТ/ МҚД ЖТ

ЭҮШ

2 үдеріс 2

1 шарт

3 үдеріс

5 үдеріс

ЭҮШ

«Елиценз.» МДҚ АЖ

6 үдеріс

7 үдеріс

2 шарт

Үдеріс 9

«Ойын автоматтары залы қызметімен айналысу үшін лицензия беру, қайта ресімдеу, лицензияның телнұсқасын беру» электрондық мемлекеттік қызмет регламентіне 4-қосымша ХҚО АЖ

4 үдеріс

8 үдеріс

«Ойын автоматтары залы қызметімен айналысу үшін лицензия беру, қайта ресімдеу, лицензияның телнұсқасын беру» электрондық мемлекеттік қызметінің «сапа» жəне «қолжетімділік» көрсеткіштерін анықтауға арналған сауалнама нысаны 1. Сіз электрондық мемлекеттік қызмет көрсету үдерісінің сапасына жəне нəтижесіне қанағаттанасыз ба? 1) қанағаттанбаймын; 2) ішінара қанағаттанамын; 3) қанағаттанамын. 2. Сіз электрондық мемлекеттік қызмет көрсету тəртібі туралы ақпараттың сапасына қанағаттанасыз ба? 1) қанағаттанбаймын; 2) ішінара қанағаттанамын; 3) қанағаттанамын.

Шартты белгілер:

Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігі төрағасының міндетін атқарушының 2012 жылғы 2 қазандағы № 294 бұйрығына 3-қосымша

Бастапқы хабарлама

«Букмекер кеңсесі қызметімен айналысу үшін лицензия беру, қайта ресімдеу, лицензияның телнұсқасын беру» электрондық мемлекеттік қызмет регламенті

Қорытынды хабарлама Аралық хабарлама Кəдімгі аяқтаушы əрекет

Үдеріс

Шарт

Басқарушы ағын Хабарламалар ағыны Түпкілікті тұтынушыға берілетін электрондық құжат

«Ойын автоматтары залы қызметімен айналысу үшін лицензия беру, қайта ресімдеу, лицензияның телнұсқасын беру» электрондық мемлекеттік қызмет регламентіне 2-қосымша 1-кесте. ЭҮП арқылы ҚФБ іс-əрекеттерінің сипаттамасы 1

2

əрекет № 1 2 (жұмыс барысы, ағыны) ҚФБ атауы Тұтынушы ЭҮП

3

Іс-əрекеттің (үдерістің, рəсімнің, операцияның) атауы жəне оның сипаттамасы

4

Аяқтау нысаны (деректер, құжат ұйымдық – өкімдік шешім) Орындау мерзімі Келесі іс-əрекеттің нөмірі

«Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру» мемлекеттік қызмет регламенті

2. Мемлекеттік қызметті көрсетудің талапта��ы 6. Мемлекеттік қызметті Қазақстан Республикасы Көлік жəне коммуникация министрлігі Авто-

6 үдеріс

8 үдеріс

Ақпараттық жүйе

4 Аумақтық органның бөлім қызметкері

30 сек – 5 мин 10-15 сек

6

ХҚО арқылы қызмет көрсету кезіндегі функционалдық өзара іс-қимылының № 1 диаграммасы

Қазақстан Республикасы Көлік жəне коммуникация министрінің м.а. 2012 жылғы «23» қазандағы № 718 бұйрығына 7-қосымша

1. Жалпы ережелер 1. Осы регламент «Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру» (бұдан əрі – регламент) «Əкімшілік рəсімдер туралы» Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 27 қарашадағы Заңының 9-1-бабының 4-тармағына, сондай-ақ «Жол шаруашылығын құқықтық қамтамасыз етуді жетілдіру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 жылғы 5 қыркүйектегі № 845 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының аумағында автомобиль жолдарын пайдалану ережесінің 12-тармағы 2) тармақшасына жəне Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 16 қазандағы № 1315 қаулысымен бекітілген «Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандартына (бұдан əрі – стандарт) сəйкес əзірленді. 2. Мемлекеттік қызмет регламентінде мынадай ұғымдар қолданылады: 1) мемлекеттік қызметті алушы - мемлекеттік қызмет көрсетілетін жеке жəне заңды тұлға. 2) халыққа қызмет көрсету орталығы (бұдан əрі – ХҚКО) - жеке жəне (немесе) заңды тұлғалардың өтініштерін қабылдау мен «бір терезе» принципі бойынша құжаттарды беру бойынша мемлекеттік қызметті ұсынуды ұйымдастыруды жүзеге асыратын республикалық мемлекеттік кəсіпорын; 3) мемлекеттік қызметті көрсету үдерісіне қатысатын құрылымдық-қызметтік бірліктер (бұдан əрі – ҚҚБ) - ол мүдделі органдардың жауапты адамдары, олардың ішкі жүйелері үшін ақпараттық жүйелер. 3. Көрсетілетін мемлекеттік қызметтің нысаны: автоматтандырылмаған. 4. Мемлекеттік қызметтің аяқталу нəтижесі халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге техникалық шарт беру (бұдан əрі – техникалық шарт) немесе қағаз тасығышта мемлекеттік қызметті ұсынудан бас тарту туралы дəлелді жауап беру болып табылады. 5. Мемлекеттік қызмет тегін көрсетіледі.

3 шарт

5 үдеріс

ЭҮШ

Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеудің техникалық шартына қол қою

Мемлекеттік қызметті көрсетудің үдерісі 2 3 Аумақтық органның Аумақтық органның басшысы немесе оның бөлім бастығы орынбасарлары

30 сек

Орталық операторы

«Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру» мемлекеттік қызмет регламентіне 2-қосымша

1 Аумақтық органның қызметкері

1,5 мин

Егер деректерде бұзушылықтар болса – 4; бұзушылықтар болмаса – 5;

Дара кəсіпкерлерге көрсетілетін электрондық мемлекеттік қызметке сұрау салу мен жауапты толтырудың экрандық нысандары 1 үдеріс

Қателік

Өзара əрекет етудің функционалдық диаграммасы (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру)

30 сек

3

Электрондық құжат (электрондық лицензия)

«Елиценз.» МДҚ АЖ

ЭҮТШ

ЭҮП

Бес жұмыс күн ішінде ХҚКО ұсынған өтінішті қарауды жүзеге асырады жəне көрсетілген мемлекеттік қызметтің нəтижесін ХҚКО-на жібереді

3 Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге техникалық шартты алудан бас тарту туралы жазбаша қорытындыға қол қою

30 сек

Тұтынушының құжаттарында бұзушылықтардың болуына байланысты бас тарту туралы хабарлама жасайды

ЭҮП арқылы қызмет көрсету кезіндегі функционалдық өзара іс-қимылының № 1 диаграммасы

3-кесте. Қолдану нұсқалары. Балама үдерісі. (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру)

1 1. Өтінішті қабылдау жəне техникалық шартты алуға қажетті құжаттардың тізімі; тіркеу журналында өтінішті тіркеу; аумақтық органға өтінішті жəне толық құжаттардың тізімін жіберу; 5 Егер құжаттардың тізімін толық ұсынбау құжаттардың қайтарылуына мемлекеттік қызметті ұсынудан бас тарту туралы дəлелді жауап беру болып табылады.

30 сек – 1 мин. 2

Электрондық құжатты (тұтынушының сауалын) тіркейді жəне сауалды өңдейді

«Ойын автоматтары залы қызметімен айналысу үшін лицензия беру, қайта ресімдеу, лицензияның телнұсқасын беру» электрондық мемлекеттік қызмет регламентіне 1-қосымша

Аумақтық органның бөлім қызметкері

Аумақтық органның бөлім қызметкері 5 Өтініштің келіп түскен күннен бастап қызметкер бес жұмыс күн ішінде келіп түскен өтінішті қарайды

ЭЦҚ куəландырылған (қол қойылған) электрондық құжатты (тұтынушының сауалын) жолдайды

(Жалғасы. Басы өткен 131-нөмірде). 9. Сауалды өңдегеннен кейін тұтынушыға төмендегіше сауалды өңдеудің нəтижелерін қарау мүмкіндігі ұсынылады: «ашу» деген түймешені басқаннан кейін – сауал нəтижесі дисплейдің экранына шығады; «сақтау» деген түймешені басқаннан кейін - сауал нəтижесі тұтынушының қойған магнитті тасығышында Adobe Acrobat форматында сақталады. 10. Қызмет көрсету бойынша қажетті ақпарат пен консультацияны call-орталықтың мына телефоны бойынша алуға болады: (1414). 11. Қызмет көрсету үдерісіне қатысатын құрамдық-функционалдық бірліктер (бұдан əрі – ҚФБ): Қызмет беруші; Орталықтың операторы. 12. Іс-əрекеттің мəтіндік əрі кестелік тізбегінің (ресімдер, функциялар, операциялар) сипаттамасы əрбір іс-əрекеттің орындау мерзімі көрсетіле отырып, осы Регламентке 2-қосымшада келтірілген. 13. Іс-əрекеттің (электрондық мемлекеттік қызмет көрсету үдерісіндегі) олардың сипаттамасына сəйкес логикалық тізбегі арасындағы өзара байланысты көрсететін диаграмма, олардың сипаттамаларына сəйкес, осы Регламентке 1-қосымшада келтірілген. 14. Тұтынушыға көрсетілетін электрондық мемлекеттік қызметке сұрау салу мен жауапты толтырудың экрандық нысандары осы Регламентке 3-қосымшада көрсетілген. 15. Тұтынушыларға көрсетілген қызметтің нəтижелері осы Регламентке 4-қосымшаға сəйкес электрондық мемлекеттік қызметінің «сапа» жəне «қолжетімділік» көрсеткіштерін анықтауға арналған сауалнама нысаны көрсеткіштерімен өлшенеді. 16. Тұтынушыларға көрсетілетін қызмет үдерісіне қойылатын талаптар: 1) құпиялылығы (ақпаратты рұқсатсыз алудан қорғау); 2) тұтастығы (ақпаратты рұқсатсыз өзгертуден қорғау); 3) қолжетімділігі (ақпараттар мен ресурстарды рұқсатсыз ұстаудан қорғау). 17. Көрсетілетін қызметтің техникалық шарттары: 1) Интернетке шығу; 2) қызмет көрсетілетін тұлғада БСН-нің болуы; 3) ЭҮП-те, ХҚО АЖ-да авторизациялау; 4) пайдаланушының ЭЦҚ болуы.

Сұраудың бағыты Рұқсатты қалыптастыру немесе дəлелді бас тарту 1 күн 5 күн 4 5

Аумақтық органның бөлім бастығы 4 Ұсынылған құжаттардың тізімінің қойылатын талаптарға сəйкестігін қарау

Сауалдың нысанын құжаттардың қағаз нысанда болуы туралы белгі бөлігінде толтырады, құжаттарды сканерлейді, оларды сауалдың нысанына тіркейді

Астана қаласы

Орталықтың операторы

Балама үдерісі немесе кеңейту Аумақтық органның Аумақтық органның қызметкері басшысы немесе оның орынбасарлары 2 3 Өтінішті қабылдау жəне Халықаралық жəне техникалық шартты республикалық маңызы бар берудегі қажетті автомобиль жолдарымен құжаттардың тізімін қиылысатын жерде темір тіркеу журналында жолдардың көтерілуіне тіркейді жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге техникалық шартты алу туралы өтінішті қарау

Тұтынушының құжаттарында бұзушылықтардың болуына байланысты бас тарту туралы хабарламаны қалыптастырады

Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігі көрсететін электрондық мемлекеттік қызметтер регламенттерін бекіту туралы

Техникалық шартты беру

ХҚКО инспекторы

Тұтынушының деректері туралы, сонымен қатар тұтынушының өкілінің деректері туралы сауалды жолдайды

Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің бұйрығы

Сауал

Аумақтық органның бөлім бастығы Өтінішті қойылған талаптарға сəйкестігін қарап жəне аумақтық органның бөлім қызметкеріне бұрыштама қояды

Қызметті таңдайды жəне сауалдың деректерін қалыптастырады

Заңды тұлғаларға көрсетілетін электрондық мемлекеттік қызметке сұрау салу мен жауапты толтырудың экрандық нысандары

2-кесте. Қолдану нұсқалары. Негізгі үдерісі. (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру) Аумақтық органның қызметкері Аумақтық органның басшысы Аумақтық органның бөлім бастығына бұрыштама қояды

Келесі іс-əрек��ттің нөмірі

ХҚО АЖ-да логин жəне пароль арқылы авторизацияланады

«Ойын автоматтары залы қызметімен айналысу үшін лицензия беру, қайта ресімдеу, лицензияның телнұсқасын беру» электрондық мемлекеттік қызмет регламентіне 3-қосымша

1 үдеріс

Алған құжаттардың тіркелуін жүргізеді жəне аумақтық органның басшысына немесе оның орынбасарына береді.

Аяқталу нысаны (деректер, құжат ұйымдық – өкімдік шешім) Орындау мерзімі

5

1-кесте. ҚҚБ іс-əрекетіне сипаттама (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру) Іс-əрекет № (жұмыс барысы) ҚҚБ, АЖ атауы

4

6

«Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру» мемлекеттік қызмет регламентіне 1-қосымша

1

Іс-əрекеттің (үдерістің, рəсімнің, операцияның) атауы жəне оның сипаттамасы

Бас тарту

1 Іс-əрекет № 1 (жұмыс барысы) 2 ҚҚБ, АЖ ХҚКО атауы инспекторы

Негізгі үдерістің əрекеттері 3

3

5 Аумақтық органның бөлім қызметкері

Бас тарту

1-кесте. ҚҚБ іс-əрекетіне сипаттама (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарынан шығатын жерлер мен жүктерді тиеуге жəне түсіруге арналған алаңдар орнатуға рұқсат беру)

Мемлекеттік қызметті көрсетудің үдерісі 2 3 4 Аумақтық органның Аумақтық органның басшысы Аумақтық қызметкері немесе оның орынбасарлары органның бөлім бастығы

1 ХҚКО инспекторы

Бас тарту

(Жалғасы. Басы өткен 131, 133-нөмірде). «Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарынан шығатын жерлер мен жүктерді тиеуге жəне түсіруге арналған алаңдар орнатуға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет регламентіне 1-қосымша

Өзара əрекет етудің функционалдық диаграммасы (Халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге рұқсат беру)

Бас тарту

Автомобиль жолдары саласындағы мемлекеттік қызметтердің регламенттерін бекіту туралы

мобиль жолдары комитетінің облыстық департаменттері (бұдан əрі – аумақтық орган), сондай-ақ ХҚКО арқылы көрсетеді, мекенжайлары мен жұмыс кестелері осы стандартқа 1 жəне 2-қосымшаларда көрсетілген. 7. Мемлекеттік қызметті көрсетудің мерзімдері стандарттың 7-тармағында көрсетілген. 8. Мемлекеттік қызметті алушының өтініш берген сəттен бастап оған мемлекеттік қызметтің нəтижесін бергенге дейін мемлекеттік қызмет көрсету үдерісі: аумақтық органға жүгінген кезде: аумақтық органның басшысы немесе оның орынбасарлары халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге техникалық шарт беру туралы өтінішті жеті жұмыс күні ішінде қарайды. Аумақтық органның бөлім бастығы, ол болмаған кезде бөлім қызметкері ұсынылған құжаттардың тізімін қойылатын талаптарға сəйкестігін қарайды. Аумақтық органның бөлім қызметкері халықаралық жəне республикалық маңызы бар автомобиль жолдарымен қиылысатын жерде темір жолдардың көтерілуіне жəне төмендетілуіне немесе қосымша жол төсеуге техникалық шартты беру үшін қажетті құжаттарды дайындайды, есеп журналына жəне техникалық шартты беру журналына тіркейді. ХҚКО-на жүгінген кезде: 1) мемлекеттік қызметті алушы өтінішті ХҚКО-на еркін нысанда ұсынады; 2) ХҚКО-ның инспекторы өтінішті тіркеуді жүргізеді, ХҚКО-ның жинақтаушы бөлімінің инспекторы құжаттарды аумақтық органға береді. ХҚКО-нан құжаттар топтамасын аумақтық органға жіберу фактісі, мемлекеттік қызметті көрсету барысында құжаттардың қозғалысын қадағалауға болатын штрих код сканерімен белгіленеді; 3) аумақтық органның қызметкері алған құжаттардың тіркеуін жүргізеді жəне аумақтық органның басшысына немесе оның орынбасарына қарауға береді; 4) аумақтық органның басшысы немесе оның орынбасары қарап болғаннан кейін, аумақтық органның бөлім бастығына қарауға береді; 5) аумақтық органның бөлім бастығы өтінішті қойылған талаптарға сəйкестігін қарап, аумақтық органның бөлім маманына орындауға береді; 6) аумақтық органның бөлім қызметкері ХҚКО-ның ұсынған өтінішін жеті жұмыс күні ішінде қарауды жүзеге асырады жəне көрсетілетін мемлекеттік қызметтің нəтижесін ХҚКО-на жібереді. Аумақтық органның мемлекеттік қызметінің дайын нəтижесін қабылдаған кезде, ХҚКО-да штрих-код сканерінің көмегімен келіп түскен құжаттарды белгілейді; 7) ХҚКО-ның инспекторы мемлекеттік қызметті алушыға техникалық шарт немесе жазбаша дəлелді бас тарту береді. 9. Мемлекеттік қызметті көрсету мəселелері бойынша ақпаратты, сондай-ақ мемлекеттік қызметті осы стандартқа 1 жəне 2-қосымшаларда көрсетілген мекенжайлары бойынша ХҚКО жəне аумақтық органнан алуға болады. 10. Мемлекеттік қызмет: 1) аумақтық органға жүгінген кезде: аумақтық органның белгіленген жұмыс кестесіне сəйкес, түскі үзілісі бар, демалыс жəне мереке күндерін қоспағанда, күн сайын дүйсенбіден жұма аралығында көрсетіледі. Қабылдау кезек тəртібімен, алдын ала жазылусыз жəне жедел қызмет көрсетусіз жүзеге асырылады. 2) ХҚКО-на жүгінген кезде: ХҚКО-ның белгіленген жұмыс кестесіне сəйкес, түскі үзіліссіз сағат 09.00-ден 20.00-ге дейін, демалыс жəне мереке күндерін қоспағанда, күн сайын дүйсенбіден сенбі аралығында көрсетіледі. Қабылдау «электрондық» кезек тəртібімен, алдын ала жазылусыз жəне жедел қызмет көрсетусіз жүзеге асырылады. 11. ХҚКО-да құжаттарды қабылдау ХҚКО инспекторының тегі, аты, əкесінің аты жəне лауазымы көрсетілген «терезе» арқылы жүзеге асырылады. Аумақтық органда өтініш жеке жəне заңды тұлғалардың өтініштері журналында тіркеледі. 12. Мемлекеттік қызметті алу үшін мемлекеттік қызметті алушылар стандарттың 11-тармағында көрсетілген құжаттарды ұсынады. 13. Мемлекеттік қызметті ұсынудан бас тарту туралы негіздеме стандарттың 16-тармағында көрсетілген. 14. Ақпарат қауіпсіздігіне қойылатын талаптар: 1) құпиялылық (рұқсат етілмеген ақпаратты алудан қорғау); 2) тұтастық (рұқсат етілмеген ақпаратты өзгертуден қорғау); 3) қолжетімділік (рұқсат етілмеген ақпаратты жəне ресурстарды ұстаудан қорғау).

Бас тарту

Астана қаласы

«Электрондық үкіметтің» порталы

№ 718

Сауал

2012 жылғы 23 қазан

Бас тарту

Қазақстан Республикасы Көлік жəне коммуникация министрлігінің бұйрығы

5 6

3

4

5

6

Тұтынушы ЭҮТШ ЭҮП

Тұтынушы Сауалды куəландыру (қол қою) үшін ЭЦҚ таңдайды

7

8

9

10

ЭҮП

Тұтынушы ЭЦҚ арқылы сауалды куəландырады (қол қояды)

«Е-лицензиялау» АЖ Электрондық құжатты (тұтынушының сауалын) тіркейді жəне сауалды өңдейді

«Е-лицензиялау» АЖ Тұтынушының деректерінде бұзушылықтардың болуына байланысты бас тарту туралы хабарлама жасайды

10-15 сек

-

Тұтынушының компьютерінің интернетбраузеріне ЭЦҚ тіркеу куəлігін тіркейді

Тұтынушының деректерінде бұзушылықтардың болуына байланысты бас тарту туралы хабарлама жасайды

Қызметті таңдайды жəне қажетті құжаттарды электрондық нұсқада тіркей отырып сауалдың деректерін қалыптастырады

Қызметке төлем жасау

10–15 сек

20 сек

1,5 мин

1,5 мин 10–15 сек

10–15 сек

10–15 сек

4

Егер төлем жасамаса – 5, егер төлем жасалса - 6

7

ЭЦҚ-да қате болса – 8, ЭЦҚ қатесіз болса - 9

Тұтыну– шының деректерінде бұзушылықтар болған жағдайда - 2; авториза-ция ойдағы-дай өткен жағдайда - 3

Төлемнің болмауына байланысты бас тарту туралы хабарлама жасайды

Тұтынушының ЭЦҚ түпнұсқалығының расталмауына байланысты бас тарту туралы хабарлама жасайды

1,5 мин

ЭЦҚ-да қате болса – 10, егер ЭЦҚ қатесіз болса - 11

11

ЭҮП Электрондық құжат (электрондық лицензия)

10-15 жұмыс күні -

2-кесте. Орталық арқылы ҚФБ іс-əрекеттерінің сипаттамасы 1 2

Іс-əрекет № (жұмыс барысы, ағыны) ҚФБ атауы

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Орталық операторы

Орталық операторы

Орталық операторы

ЖТ МДҚ/ЗТ МДҚ

Орталық операторы

Орталық операторы

«Е-лицензиялау» АЖ

«Е-лицензиялау» АЖ

ЭҮП

1. Жалпы ережелер 1. Электрондық мемлекеттік қызметті (бұдан əрі - қызмет) Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігі (бұдан əрі – қызмет беруші) халыққа қызмет көрсету орталықтары (бұдан əрі – Орталық) арқылы, сонымен қатар тұтынушыда электронды цифрлық қолтаңба болған жағдайда «электрондық үкіметтің» www.e.gov.kz веб-порталы немесе «Е-лицензиялау» www.elicense. kz веб-порталы (бұдан əрі - ЭҮП) арқылы көрсетеді. 2. Электрондық мемлекеттік қызмет «Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігі, дене шынықтыру жəне спорт саласындағы жергілікті атқарушы органдар көрсететін мемлекеттік қызмет стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 27 шілдедегі № 981 қаулысымен бекітілген «Букмекер кеңсесі қызметімен айналысу үшін лицензия беру, қайта ресімдеу, лицензияның телнұсқаларын беру» мемлекеттік қызмет стандарты» (бұдан əрі Стандарт) негізінде көрсетіледі. 3. Қызметтің автоматтандырылу дəрежесi: iшiнара автоматтандырылған. 4. Қызмет көрсету түрi: транзакциялық. 5. Осы Регламентте пайдаланылатын ұғымдар: 1) ақпараттық жүйе – ақпараттық-бағдарламалық кешенді қолдана отырып, ақпаратты сақтау, өңдеу, іздеу, тарату, беру жəне ұсынуға арналған жүйе (бұдан əрі – АЖ); 2) бизнес-сəйкестендіру нөмірі - заңды тұлға (филиал жəне өкілдік) үшін жəне бірлескен кəсіпкерлік түріндегі қызметті жүзеге асыратын дара кəсіпкер үшін қалыптастырылатын бірегей нөмір (бұдан əрі – БСН); 3) букмекер кеңсесi - ойын бизнесін ұйымдастырушы мен қатысушылар арасында ерікті түрде бəс тігу жасалатын ойын мекемесі; 4) «Е-лицензиялау» веб-порталы – берілген, қайта ресімделген, тоқтатылған, қайта басталған жəне қолданысын тоқтатқан лицензиялар, сонымен қатар қызметтің лицензияланатын түрін (кіші түрін) жүзеге асыратын лицензиаттың филиалдары, өкілдіктері (объектілері, пункттері, учаскелері) туралы мəліметтерден тұратын, лицензиар беретін лицензиялардың сəйкестендіру нөмірін орталықтан қалыптастыратын ақпараттық жүйе; 5) «Жеке тұлғалар» мемлекеттік дерекқоры - ақпаратты автоматты түрде жинау, сақтау жəне өңдеуге, Қазақстан Республикасындағы жеке тұлғаларды бірыңғай біріздендіру мақсатында жеке сəйкестендіру нөмірлерінің Ұлттық тізілімін жасауға жəне Қазақстан Республикасының заңнамасына сəйкес жəне олардың өкілеттігі шегінде олар туралы мемлекеттік басқару органдарына жəне басқа субъектілерге өзекті жəне сенімді мəліметтер ұсынуға арналған ақпараттық жүйе (бұдан əрі – ЗТ МДҚ); 6) жеке сəйкестендіру нөмірі - жеке тұлға үшін, соның ішінде жеке кəсіпкерлік түріндегі қызметті жүзеге асыратын дара кəсіпкер үшін қалыптастырылатын бірегей нөмір (бұдан əрі – ЖСН); 7) «Заңды тұлғалар» мемлекеттік дерекқоры – ақпаратты автоматты түрде жинау, сақтау жəне өңдеуге, Қазақстан Республикасындағы заңды тұлғаларды бірыңғай біріздендіру мақсатында бизнес сəйкестендіру нөмірлерінің Ұлттық тізілімін жасауға жəне Қазақстан Республикасының заңнамасына сəйкес жəне олардың өкілеттігі шегінде олар туралы мемлекеттік басқару органдарына жəне басқа субъектілерге өзекті жəне сенімді мəліметтер ұсынуға арналған ақпараттық жүйе (бұдан əрі – ЖТ МДҚ); 8) пайдаланушы – өзіне қажетті электрондық ресурстарды алу үшін электрондық ақпараттық жүйеге жүгінетін жəне оны пайдаланатын субъекті (алушы, қызмет беруші); 9) транзакциялық қызмет – пайдаланушыларға электрондық цифрлық қолтаңбаны қолдану арқылы өзара алмасуды талап ететін электрондық ақпараттық ресурстарды ұсыну жөніндегі қызмет; 10) тұтынушы – электрондық мемлекеттік қызмет көрсетілетін жеке немесе заңды тұлға; 11) электрондық құжат – ақпарат электронды-цифрлық нысанда ұсынылған жəне ЭЦҚ арқылы куəландырылған құжат; 12) электрондық лицензия – ақпараттық технологияларды пайдалану арқылы ресімделетін жəне берілетін, қағаз тасығыштағы лицензияға тең, электрондық құжат нысанындағы лицензия; 13) электрондық мемлекеттік қызмет – ақпараттық технологияларды қолдану арқылы электрондық нысанда көрсетілетін мемлекеттік қызмет; 14) «электрондық үкіметтің» веб-порталы - нормативтік базаны қоса алғанда, бүкіл топтастырылған үкіметтік ақпаратқа жəне электрондық мемлекеттік қызметтерге қолжетімді бірыңғай терезе болып табылатын ақпараттық жүйе; 15) «электрондық үкіметтің» төлем шлюзі –жеке жəне заңды тұлғаларға төлемдерді жүзеге асыру кезінде екінші деңгейдегі банктер, банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар жəне «электрондық үкіметтің» ақпараттық жүйелері арасында өзара іс-əрекетті қамтамасыз етуге арналған автоматтандырылған ақпараттық жүйе (бұдан əрі - ЭҮТШ); 16) «электрондық үкіметтің» шлюзі – электрондық қызметті іске асыру шеңберінде «электрондық үкіметтің» ақпарттық жүйесін біріктіруге арналған ақпараттық жүйе (бұдан əрі – ЭҮШ); 17) электрондық цифрлық қолтаңба - электрондық цифрлық қолтаңба құралдары арқылы жəне электрондық құжаттың сенімділігін, оның мазмұнының өзгермейтіндігі мен соған тиесілі екендігін растайтын электрондық цифрлық белгілер жиынтығы (бұдан əрі – ЭЦҚ). 2. Электрондық мемлекеттік қызмет көрсету бойынша қызмет беруші іс-əрекетінің тəртібі 6. ЭҮП арқылы қадамдық əрекет жəне қызмет берушiнiң шешiмi (қызмет көрсету кезіндегі функционалдық өзара iс-қимылдың № 1-диаграммасы) осы Регламентке 2-қосымшада келтiрiлген: 1) тұтынушы өзінің компьютерінің интернет-браузерінде сақталатын ЭЦҚ тіркеу куəлігінің көмегімен ЭҮП-те тіркелуді жүзеге асырады (ЭҮП-те тіркелмеген тұтынушылар үшін жүзеге асырылады); 2) 1-үдеріс - тұтынушының компьютерінің интернет-браузерінде ЭЦҚ тіркеу куəлігін тіркеу жəне тұтынушының ЭҮП-те қызметті алу үшін пароль енгізуі (авторизациялау үдерісі); 3) 1-шарт – ЖСН/БСН мен пароль арқылы тіркелген тұтынушы туралы деректердің шынайлығын ЭҮП-те тексеру; 4) 2-үдеріс – тұтынушының деректеріндегі ауытқушылықтарға байланысты авторизациялаудан бас тарту туралы ЭҮП хабарламасын жасау;

(Жалғасы бар).


14

www.egemen.kz

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 24 қазан

№1355

Астана, Үкімет Үйі

Электр қондырғыларын орнату қағидаларын бекіту туралы (Жалғасы. Басы өткен 108, 124, 128, 133, 136-нөмірлерде). 977. Майдың салмағы 60 кг-нан астам бактік майлы ажыратқыштар жеке жарылыс камераларында орнатылады, олардың есіктері сыртқа немесе жарылыс дəліздеріне шығарылады. Майдың салмағы 25-60 кг тең бактік май ажыратқыштары жарылыс камераларында да, ашық камераларында да орнатылуы мүмкін. Бактік ажыратқыштарды ашық камераларда немесе жарылыс дəлізіне шығар есігі бар камерада орнатқанда, оның номиналды ажырату тогы бойынша 20% қоры болуы тиіс. Майдың салмағы 25 кг-ге дейін бактік май ажыратқыштарын, аз көлемді май ажыратқыштарын жəне майсыз ажыратқыштарын ашық камераларда орнату қажет. Бір фазадағы майдың салмағы 60 кг-ға тең немесе одан жоғары, аз көлемді май ажыратқыштарын орнатқан кезде əрбір камерада майдың толық көлемін ұстап қалуға орнатылған босағасы қарастырылуы тиіс. Ашық камераларда орнатылған ажыратқыштар бір-бірінен бөлектелген жанбайтын арақабырғалары осы Қағидалардың 891-тармағының талаптарына сəйкес орындалуы тиіс. Сондай-ақ арақабырғаларына немесе қалқандардан ажыратқыштар жетегі бөлек болуы тиіс. Арақабырғаларынан жəне қалқандардан жоғарғы жиегі еденнен кемінде 1,9 м-дей биіктікте болуы қажет. Қорғаныш қалқаншасын орнату туралы талап əуе ажыратқыштарын орнатуда қолданылмайды. 978. Жарылыс дəліздерінде ашық токөткізуші ажыратқыштары бар жабдық орнатылуы тиіс. Жарылыс дəліздерінде осы Қағидалардың 967-тармағының талаптарына сəйкес орындалған шығыстары болуы керек. 979. Жабық жеке тұрған, салынған, кіріктірілген жəне өндіріс бөлмелерінің ішіне қосалқы станцияларда дəліз камераларында, майлы ажыратқыштарында жəне т.б. бір бактегі майдың салмағы 600 кг дейін, май толтырылған аппараттарда, камералар есіктері сыртқа шығатын камераларды бірінші қабатта орналастырған жағдайда майды жинақтау құрылғылары орындалмайды. Бір бакте майдың салмағы 600 кг астам болса, трансформатордың немесе аппарат майының 20 %-ын ұстап қалуға есептелген, жанбайтын материалдан жасалған камера есігінің тесігінде немесе желдеткіш каналының тесігінде пандус немесе табалдырық орнатылуы тиіс. Сондай-ақ, кəбілдік құрылыстар арқылы майдың ағып кетпеуіне шаралар көзделуі тиіс. 980. Камераларды жертөле үстінде, екінші немесе одан да жоғары қабаттарда орнатқанда жəне де камерадан шығатын есікті трансформаторлардың, майлы ажыратқыштардың жəне т.б. маймен толтырылған аппараттар үстінде орналастырылған жағдайда май қабылдағыштар мына əдістердің бірі бойынша орындалуы тиіс. 1) Бір бактегі майдың салмағы 60-тан 600 кг болған кезде: майдың толық көлеміне есептелген шұңқыр түрінде; майдың толық көлемін ұстап қалуға есептелген босағасы немесе пандусын орнату арқылы; 2) Бір бактегі майдың салмағы 600 кг астам болған кезде: трансформатор немесе аппарат майының толық көлемінің 20%-ын сыйғызатын май қабылдағышы түрінде. Трансформатор астында май қабылдағыштардан келетін май ағызушы құбырларың диаметрі 10 см-ден кем болмауы тиіс. Май қабылдағыштар жағынан май ағызушы құбырлар тормен қорғалуы тиіс. май қабылдағышы түрінде, майды дренаждық жүйеге құрмайды. Бұл жағдайда май қабылдағышы қалыңдығы 25 см қиыршықтас қабаты бар тормен жабылып, майдың толық көлеміне есептелуі тиіс. Майдың деңгейі тордан 5 см-ден төмен болуы тиіс. Трансформатор астында орналасатын май қабылдағыштағы қиыршықтастың жоғарғы деңгейі əуе желдеткіш каналының саңылауынан 7,5 смден төмен болуы тиіс. Май қабылдағыштың табаны қабылдау жағына қарай 2° көлбеу болуы тиіс. Май қабылдағыштың ауданы трансформатор немесе аппарат негізінің ауданынан үлкендеу болуы тиіс. 981. Трансформатор немесе аппараттағы майдың салмағы 60 кг дейін болғанда майдың толық көлемін ұстап қалуға арналған босағасы немесе пандусы болуы тиіс. Трансформатор жəне реакторлар бөлмесінің вентиляциясы, оның номиналды жүктелуі жəне қоршаған ортаның максималды есептік температурасы бөлінетін жылу шығарылуын трансформаторлар мен реакторлардың максималды мүмкін қызудан аспауын қамтамасыз етуі тиіс. Трансформаторлар мен реакторлар бөлмесінің желдеткіш бөлмеден шығатын жəне оған кіретін ауа температураларының айырмасы трансформаторлар үшін 15°С, 1000 А дейінгі ток ректорлары үшін 30°С, 1000А астам, ток реакторлары үшін 20°С-дан аспауы тиіс. Табиғи вентиляциямен мен жылу айналымын қамтамасыз ету мүмкін болмаса, онда еріксіз жылу айналымы жасалуы тиіс жəне де оның жұмысы белгі беру аппараттар көмегімен бақыланып отыруы тиіс. 982. Май немесе компаунд құйыл жарылыс дəліздері жəне де ашық камераларды немесе ҚТҚ-ны қызмет ету дəліздері сырттан қосылатын жəне басқа да вентиляциялық құрылғылармен байланысы жок апаттық сору вентиляциясымен жабдықталуы тиіс. Апаттық вентиляция сағатына бес еселік ауа алмасуына есептелуі тиіс. Қысқы температуралары төмен орындарға жіберу жəне сорып алу вентиляциялық саңылаулар сырттан ашылатын, жылытылған клапандармен жабдықталуы тиіс. 983. Кезекші персонал 6 немесе одан да көп сағат болатын бөлмелерде +18°С-тан төмен жəне +28°С жоғары емес температурамен қамтамасыз етілуі тиіс. Кезекшінің тікелей жұмыс орнында жылытушы қондырғыларды орнатуға рұқсат етіледі. Кезекші персоналы жоқ кезде басқару қалқаншалары жəне ЖТҚ-лары бөлмелерінде осы бөлмелерде орнатылатын аппаратураның зауыт өндірушісінің талаптарына сай температура қамтамасыз етілуі тиіс. 984. Қабатаралық қалқалардағы, қабырғалардағы, бөлгіштердегі есік ойықтары өртке қарсы беріктік деңгейі 0,75 сағатқа тең, жанбайтын материалдармен жабылуы тиіс. Сыртқы қабырғалардағы басқа саңылаулар жануарлар мен құстар кірмес үшін ұяшығы 1х1 см тең тормен жабылады; торлар жерден 0,5 м биіктікте орналасады. Кəбілдер өтетін саңылаулардан өртке қарсы беріктік деңгейінде 0,75 сағатқа тең қалыңдатылған орындары болуы тиіс. 985. Кəбільдік каналдардың жəне екі жақты едендердің жабындылары бөлменің таза еденімен деңгейлес, жанбайтын материалдардан жасалған алмалы материалдармен жасалуы тиіс. Жеке плитаның салмағы 50 кг-нан артық болмауы қажет. 986. Аппараттар жəне трансформаторлар камераларының басқа мақсаттағы кəбільдермен қиылысуына тыйым салынады, дегенмен, ерекше жағдайларда оларды құбырларда орындауға болады. Жарық, басқару жəне өлшеу тізбектерінің электр сымдарына қысқа бөліктерде ғана жəне де тек жалғауды орындауға қажетті мөлшерде ғана (мысалы, өлшеу трансформаторларына дейін) рұқсат етіледі. 987. ТҚ бөлмелерінде өздеріне қатысты құбырларды (жылу) жүргізу вентиль, фланецтарды қолданусыз бүтін пісірмелі құбырларды пайдалану жағдайында ғана рұқсат етіледі, ал вентиляциялық пісіру қораптарын – люк, жылжымалы есіктері мен фланец жəне т.б. осы сияқты құрылғыларды қолданусыз жүргізуге рұқсат етіледі. Сонымен қатар, құбырлар мен қораптардың транзиттік жүргізілуі əрбір құбыр (ыдыс) бүтін су өтпейтін сыртқапқа салынған жағдайда ғана рұқсат етіледі. 4. Цех ішілік трансформаторлық қосалқы станциялар 988. Осы Қағидалардың 987-1001-тармақтарында келтірілген талаптар кернеуі 35 кВ дейінгі цехшілік қосалқы станцияларға таралады, түрлендіруші қосалқы станциялар мен электр термиялық қондырғыларына таралмайды. 989. Цехшілік ҚС-лар өндіріс орындарының бірінші жəне екінші қабаттарында, негізгі жəне қосалқы бөлмелерінде орналасады, олар ашық та, жеке бөлмелерде өртке қарсы беріктігі I жəне II дəрежелі, Г жəне Д катергориялы өртке қарсы талаптарына жатады. Жарылысқа қауіпті жəне өртке қауіпті аймақтары бар бөлмелерде цехшілік ҚС-орнатуға осы Қағидалардың 24 жəне 25-таурыларындағы талаптарға сай орындауға рұқсат етіледі. Шаң жəне химиялық активті ортасы бар бөлмелерде цехшілік ҚС орнату электр жабдықтарының сенімді жұмысы қамтамасыз етілетін шараларды қабылдағанда ғана рұқсат етіледі. 990. Өндіріс орындарында трансформаторлар мен ТҚ ашық камераларда да, жеке бөлмелерде де орнатылуы мүмкін. Ашық орнатылғанда трансформаторлардың токөткізуші бөліктері жабық, ал ТҚ қорғалған немесе жабық түрде орындалған шкафтарда орналасады. 991. Цехшілік ҚС-да ЖҚС немесе трансформаторлардың орнатылуы мынадай талаптарды сақтай отырып орнатылуы тиіс: əрбір ашық орнатылған цехшілік ҚС-да қосылған қуаты 3,2 МВ·А дейін майлы трансформаторлар қолданылуы мүмкін. Түрлі ЖҚС майлы трансформаторлары жəне майлы трансформаторлардың қоршалған камералары арасындағы ара қашықтық 10 м-ден кем емес болуы тиіс. 2) цехшілік ҚС-ның бір бөлмесінде қосылған қуаты 6,5 МВ·А аспайтын майлы трансформаторлары бар тек бір ЖҚС орнатуға болады. (үш артық орнатуға болмайды). Майлы трансформаторларды жабық камерасы цехшілік орналастыру жағдайында майдың салмағы 6,5 т-дан аспауға тиіс. Түрлі ЖҚС жеке бөлмелері немесе өндіріс ғимараты ішінде орналасқан майлы трансформаторлардың жабық камералары ондағы ара қашықтық мөлшерленбейді. Май салмағы 60 кг дейін жəне одан жоғары майлы трансформаторлары бар ЖҚС орнатылатын цехшілік ҚС бөлмелерінің жəне майлы трансформаторлар мен аппартаттарының жабық камераларының қоршау конструкциялары, өртке қарсы беріктігі 0,75 сағатқа тең жанбайтын материалдардан жасау тиіс. Екінші пункттің талаптары майлы трансформаторларды ғимарат ішіне айдап шығаруға мүмкіндігі бар жанастырылып салынған жəне ішінен салынған қосалқы станцияларына да таралады. 3) Екінші қабатта орналасатын цехшілік қосалқы станциялардың майлы трансформаторларының қосылған қуаты 1 МВ·А аспауы тиіс. Майлы трансформаторлары бар ЖҚС мен майлы трансформаторларды екінші қабаттан жоғары орнатуға болмайды. 4) Құрғақ трансформаторлы немесе жанбайтын сұйық (қатты) диэлектрикті цехшілік ҚС үшін олардың қуаты, мөлшері олардың арасындағы ара қашықтығы жəне олардың орнату қабаты шектелмейді. 992. Май салмағы 60 кг жəне одан жоғары əрбір майлы трансформаторлар мен аппарат астында май салмағы 600 кг трансформаторлармен аппараттары үшін сияқты, осы Қағидалардың 978-тармағының 2-тармақшасының талаптарына сəйкес май қабылдағышы орнатылуы тиіс. 993. Цехшілік қосалқы станцияларында орнатылған ажыратқыштар майсыз немесе аз көлемді майлы болуы тиіс. Бактің майлы ажыратқыштарды келесі шарттар орындалғанда жабық камераларда ғана орнатылады: 1) ажыратқыштар сан 3-тен аспайды; 2) əрбір ажыратқыштағы майдың салмағы 60 кг-нан аспайды. 994. Қалыпты ортасы бар өндіріс бөлмелерінде орналастырылатын қосалқы станциялардағы трансформатор камераларының вентиляциясын орнатқанда, ауаны тікелей цехтан алуға рұқсат етіледі. Құрамында шаңы бар немесе токөткізгіш немесе сілтілі қоспалары бар ауалы бөлмелерде орнатылатын трансформаторлар камераларын вентиляциялау үшін ауа сырттан алынуы немесе сүзгілермен тазартылып отыруы тиіс. Жанбайтын жабыны бар ғимараттарда трансформатор камераларындағы ауаны тікелей цехқа шығаруға болады. Жабындары ауыр жанатын ғимараттарда трансформатор камераларынан ауа ғимарат төбесінен 1 м-ден кем емес биіктікке шығарылған жəне осы Қағидалардың 1119-тармағына сəйкес орындалған шахталар арқылы орындалуы тиіс. 995. Трансформатор камераларына жасанды вентиляцияны қолданғанда вентиляциялық құрылғы трансформаторлармен бірге автоматты түрле сөндірілуі қарастырылмайды. 996. СЖТҚ жеке бөлмелерде орнатқанда трансформатор вентиляциясы осы Қағидалардың 979-тармағының талаптарына сай келуі тиіс. 997. Қосалқы станцияларының едендері цех едендеріне деңгейлес болуы тиіс; ЖТҚ мен СЖТҚ бөлмелерінің едендер арбашалары əрлі-берлі жылжытуға, беті жырылмайтыны ескеріліп жасалуы тиіс. 998. Маймен толтырылған күштік трансформаторлар мен бактік ажыратқыштар камераларының есіктері өртке қарсы беріктігі 0,6 сағатқа тең болуы тиіс. 999. Қосалқы станциялары цехшілік көлік немесе крандық жолдар, көтеру-көліктендіру механизмдері жолдарына өте жақын орналасқан жағдайда, қосалқы станцияларында кездейсоқ зақымданулардан қорғау шаралары қарастырылуы тиіс. Негізінде ЖТҚ жəне ЖҚС осы тетіктердің «өлі аймағында» орналастырылуы қажет. Зауыт ішілік көліктің қарқынды қозғалысы байқалатын цехтарда жəне қондырғылармен жəне дайын бұйымдармен толтырылған цехтарда ЖТҚ мен ЖҚС қоршалуға тиіс. Жəне де қоршау ішінде өту жолдары осы Қағидалардың 999 тармағында келтірілген енде жасалуы тиіс. 1000. Есіктері немесе вентиляциялық саңылаулары бар ЖТҚ мен ЖҚС басындағы өту жолдарының ендері 1 м-ден кем емес болуы тиіс; сонымен қатар, трансформаторлар мен аппараттарды сыртқа шығару мүмкіндігі қамтамасыз етілуі тиіс. 1001. Шығарылу типі ЖТҚ мен ЖҚС басқару немесе жөндеу жолдарының ені жабдықты қызмет ету, ауыстырып жылжыту, айналдырып жылжыту жəне жөндеуге ыңғайлығын қамтамасыз етуі тиіс. ЖТҚ мен ЖҚС жеке бөлмелерде орналасқанда өту жолының ені келесі шарттардан анықталуы тиіс: 1) бірқатарлық орындалу үшін – ЖТҚ арбашасының ұзындығы +0,6-ден метрден кем емес; 2) екіқатарлық орындалу үшін – ЖТҚ арбашасының ұзындығы +0,8-ден метрден кем емес; Барлық жағдайларда өту жолының ені осы Қағидалардың 963-тармағында берілген мəндерден кем емес жəне арба диагоналі бойынша өлшемнен кем емес болуы тиіс. ЖТҚ мен ЖҚС артқы жағынан қарауға арналған жол ені 0,8 метрден кем емес; кейбір жерлерде 0,2 м-ден артық емес тарылуларға жол беріледі. Өндіріс ғимаматтарында ЖТҚ мен ЖҚС ашық орнатқанда бос жүру жолының ені өндірістік жабдықтың орналасуымен, ЖТҚ мен ЖҚС ірі элементтерін көліктендіру мүмкіндігі қамтамасыз етілуімен анықталып, 1 м-ден кем емес болуы тиіс. 1002. Үй-жайдың биіктігі ЖТҚ мен ЖҚС биіктігінен кем емес, шкафтардың шығып тұрған бөліктерін есептегенде төбеге дейін 0,8 м жəне бөлімдерге дейін 0,3 м қосындысын есептей отырып кем болмауы тиіс. Егер бұл ретте ыңғайлылық, жабдықтарды ауыстыру, жөндеу жəне баптау шарттары сақталса, үй-жай биіктігінің төмен болуына рұқсат етіледі. 1003. ЖТҚ (СЖТҚ) көліктендіру жолы бойынша бөлме жабындысының есептік жүктемелері құрылғының ең ауыр бөлігінің салмағы есепке алына отырып, есік саңылаулары көліктендірілетін бөліктердің өлшеміне сəйкес қабылдануы тиіс. 5. Бағандық (мачталық) трансформаторлық қосалқы станциялар 1004. Осы Қағидалардың 1133-1141-тармақтарында келтірілген қуаты 0,4 МВ·А артық емес, кернеуі 35 КВ дейінгі бағандық қосалқы станцияларына таратылады. 1005. Трансформаторды жоғарғы кернеу тораптарына қосу жерден басқарылатын сақтандыру пен айырғыш көмегімен жүзеге асырылады. Айыру жетегі құлыпталуы тиіс. Айырғыш ƏЖ соңғы тірегіне орнатылады. 1006. Трансформатор жерден токөткізуші бөліктерге дейін есептегенде 4,5 м-ден кем емес биіктікте орнатылуы тиіс. Биіктігі 3 м-ден кем емес қосалқы станцияларға қызмет көрсету үшін таянышы бар алаң орнатылуы тиіс. Алаңға қөтерілу үшін блокталған айырғышы жəне айырғыш қосылып тұрған кезде саты бойынша көтерілуге тыйым салатын құрылғысы бар сатылар қолданылады. Бір жақты бағандарда орналасатын қосалқы станциялар үшін алаңдар мен сатыларды орнату міндетті емес. 1007. Айырғыш ажыратылғанда кернеу астында қалатын бөліктер 10 кВ қосалқы станциялар үшін қызмет ету алаң деңгейіне 2,5 м-ден кем емес биіктікте жəне 35 кВ қосалқы станциялар үшін 3,1 м кем емес орналасуы тиіс. Айырғыштың трансформатор жағынан жерге тұйықтаушы пышақтары болуы тиіс. 1008. Қосалқы станциялар төменгі кернеу қалқаншасы шкафта орналасуы тиіс. Төмен кернеу жағынан трансформаторды ажырату үшін үзілген жерді қамтамасыз ететін аппарат орнатылуы мүмкін. 1009. Трансформатор мен қалқанша аралығы электр сымы жəне де қалқанша мен төменгі кернеу ƏЖ аралығы электр сымы механикалық зақымданудан қорғалуы тиіс жəне осы Қағидалардың 11-тарауында келтірілген талаптарға сəйкес орнатылуы тиіс. 1010. Жерден 1 кВ дейін ƏЖ шығысының оқшауламасына дейінгі ара қашықтық 4 метрден кем болмауы тиіс. 1011. Өрт қауіпсіздігі шарттары бойынша қосалқы станциялары өртке қарсы төзімділігі I, II жəне III дəрежелі ғимараттардан 3 метрден кем емес ара қашықтықта IV жəне V дəрежелі ғимараттардан 5 метрден кем емес ара қашықтықта орналасуы тиіс. 1012. ƏЖ тіректері ретінде қолданылатын бағандық қосалқы станцияларының конструкциялары анкерлік немесе жиілік болуы тиіс. Бұл талап біртіректі қосалқы станцияларына таралмайды. 1013. Көлік соқтығысуы мүмкін жерлерде баған қосалқы станциялары шойын тумбаларымен қорғалуы тиіс. 6. Күннің күркіреуінен болатын шамадан тыс кернеуден қорғау 1014. Кернеуі 20-500 кВ ашық таратушы құрылғылары жəне ашық қосалқы станциялар күннің күркіреуінен қорғалуы тиіс. Бірліктік қуаты 1,6 МВ·А тең жəне одан кем трансформаторлары бар 20

31 мамыр 2013 жыл

жəне 35 кВ қосалқы станциялар үшін найзағайлы сағат санына тəуелсіз жылдық күннің күркіреуінен қорғаныс қажеті жоқ, сонымен қатар, найзағайлы сағат саны 20-дан аспайтын барлық АТҚ жəне 20 мен 35 кВ қосалқы станциялары үшін жəне де АТҚ мен 220 кВ қосалқы станциялары үшін найзағайлы мезгілде жердің өзіндік эквивалентті кедергісі 2000 Ом·м тең, найзағайлы сағат саны 20дан аспайтын алаңдарда найзағайдан қорғаныс қажет емес. АТҚ жəне жабық қосалқы станциялары ғимараттарын найзағайлы сағат саны 20-дан астам аудандарда найзағайдан қорғаныс жасау қажет. Металдық жабындысы бар немесе жабындының темірбетондық конструкциялары бар АТҚ жəне жабық қосалқы станциялардың қорғанысын осы жабдықтарды жерге тұйықтау жолымен орындау қажет. Металдық немесе т.б. жабындысы жоқ АТҚ жəне жабық қосалқы станциялары ғимараттарын қорғау үшін өзекті жайтартқыштарды немесе жайқабылдағыш торларды орнату қажет. Қосалқы станция аумағында орналасатын трансформаторлық мұнара, май шаруашылығы, электролиздік, синхронды компенсаторлар, ғимараттардың жанармай сұйықтықтары немесе газдары бар резервуарларды жəне сутек сақтау орындарын найзағайдан жəне оның екінші рет пайда болуынан қорғалуы тиіс. 1015. Кернеуі 220 кВ жəне одан жоғары АТҚ найзағайдан қорғау өзекті жайтартқыштармен орындалуы тиіс. Сонымен қатар, жоғары объектінің қорғанысың əсерін де қолдану қажет. Трансформаторлар немесе шунттаушы реакторлар жанында орналасқан порталдарда жайтартқыштарды орнату осы Қағидалардың 1014-тармағының талаптарына сəйкес орнатылады. 110 кВ ЖЗҚ конструкцияларындағы өзекті тартқыштар найзағайлы мезгілдің меншікті жердің кедергісі теңдес жағдайында мына мəндерде орнатылуы мүмкін: қосалқы станцияларының жерге тұйықтаушы контуры ауданына тəуелсіз 1000 метрге дейін, қосалқы станцияларының жерге қосылушы контур ауданы 10000 м² жəне одан астам жағдайы үшін – 1000-нан 2000 Ом·м-ден астам. Жайтартқыштары бар, кернеуі 110 кВ ЖЗҚ конструкцияларының тіректеріне найзағай тағы жерге қосылу магистралдары бойынша 2-3 бағытта ағылуы қамтамасыз етілуі тиіс. Сонымен қатар, жайтартқыш тірегінен бастап электрод ұзындығынан кем емес ара қашықтықта ұзындығы 3-5 м 2-3тік электродты орнатуға болады. 35 кВ АТҚ конструкцияларында найзағай тартқыштарын орнату: 1) қосалқы станцияның тұйықтау контуры аумағынан тəуелсіз кезде 500 Ом×м дейін; 2) қосалқы станцияның тұйықтау контурының аумағы 10 000 м2 жəне одан жағары кезде 500 жоғары жəне 750 Ом×м дейін рұқсат етіледі. 35 кВ АТҚ конструкцияларынының тіреуіштерінен найзағай тартқыштармен жерге тұйықтаулардың магистральдары бойынша үш-төрт тарапта найзағай тогының жайылуы қамтамасыз етілуі тиіс. Бұған қоса, найзағай тарқышы бар тіреуішінен электродтың ұзындығынан қысқа емес қашықтықта ұзындығы 3-5 м екі-үш электрод орнатылуы тиіс. Тросты немесе өзекті найзағай тартқыштары бар, кернеуі 35 кВ АТҚ порталдарында аспалы оқшаулама гирляндалары, сондай-ақ кернеуі 35 кВ жиектік тіректерде, ƏЖ арқаны қосалқы станцияға кірмеген жағдайда атмосферасы I дəрежелі ластанған ауданда жұмыс істеуге арналған 35 кВ АТҚ-ға талап етілгеннен екі оқшаулағышқа артық болуы тиіс. Əуе бойынша найзағай тартқыштары орнатылған АТҚ конструкцияларынан токөткізгіш бөліктеріне дейінгі ара қашықтық гирлянда ұзындығынан кем емес болуы тиіс. 1016. Трансформаторлық порталдарда, шунттаушы реакторлардың порталдарында жəне трансформаторлар немесе реакторлардан жерге тұйықтау магистральдары мына бойынша 15 метрге алыс орналасқан АТҚ конструкцияларында жай тартқыштқа жай түсу мезгіліндегі жердің өзіндік кедергісі 350 Ом·м аспағанда жəне мына шарттар орындалғанда, орнатылуы мүмкін: 1) трансформаторлардың 3-35 кВ орамаларының барлық шығыстарында немесе олардан 5 м ара қашықтықта вентильді ажыратқыштар орнатылуы тиіс; 2) найзағай тогының найзағай тартқыш конструкция бағанынан 3-4 жерге тұйықтау магистральдары бойынша таралуы қамтамасыз етілуі тиіс; 3) жерге қосылу магистральдарында жайтартқыш бағанынан 3-5 м аралықта ұзындығы 5 м 2-3тік электрод орнатылуы тиіс; 4) ең жоғарғы кернеуі 20 жəне 35 кВ қосалқы станцияларында трансформаторлық порталда жайтартқышты орнатқанда жерге тұйықтаушы құрылғының кедергісі 4 Ом аспауы тиіс; 5) вентильді ажыратқыштар мен трансформаторлардың жерге тұйықтаушы өткізгіштерін қосалқы станцияның жерге тұйықтаушы құрылғысына біріне бірін жақын орналастыра жалғау немесе вентильді ажыратқышты жерге тұйықтаушы құрылғыға жалғау орны порталдың жерге тұйықтаушы өткізгіштерін жайтартқыш пен трансформатор қосылған нүктелері арасына жалғау ұсынылады. 1017. Конструкцияларында жайтартқыштарды орнатуға рұқсат етілмейтін немесе конструктивті ойлар бойынша тиімсіз болатын ашық таратушы құрылғыларды найзағай түсуінен қорғанысты кедергісі 80 Ом аспайтын, жеке жерге тұйықтау нүктелері бар, жеке тұрған жайтартқыш бойынша орындау қажет. Найзағай тартқыштың жеке тұрған жерге тұйықтау нүктесімен АТҚ жерге тұйықтау құрылғысы арасындағы S3 ара қашықтығы, м тең болуы тиіс (3 м-ден кем емес) S3 ≥ 0,2 R3, мұндағы, R3 – жеке тұрған жай тартқыш жерге қосылуының кедедергісі, ол 40 Ом аспауы тиіс. Жəне де жай трос сызықтың порталға шығарылмай бірінші өтпелі жеке тұрған жайтартқышпен қорғалуы тиіс. Əуе бойынша жеке тұрған жайтартқыштан токөткізуші бөліктерге дейін ара қашықтығы тең болуы тиіс. (5 м кем емес) Sв0 > 0,12 R3+0,1 H, мұндағы, Н – жайтартқыштың жер деңгейінен биіктігі, м. 1018. Ашық таратушы құрылғылардағы жеке тұрған жай тартқыштардың жерге қосқыштары ашық таратушы құрылғылардың (қосалқы станциялардың) жерге қосқыштарына осы Қағидалардың 1013-тармағындағы шарттар орындалғанда мүмкін. Жеке тұрған жай тартқыштардың жерге қосқыштарының қосалқы станциялардың жерге тұйықтаушы құрылғысына жалғау орны жерге тұйықтаушы магистральдар бойынша трансформатордың (реактордың) осы жай тартқышқа жалғанған орнынан 15 м қашықтықта орналасуы тиіс. Жеке тұрған жай тартқыштардың жерге қосқыштарының кернеуі 35-110 кВ тең ашық таратушы құрылғылардың (АТҚ) жерге тұйықтаушы құрылғысына жалғау орнында жерге тұйықтау магистральдары бойынша екі-үш бағытта орындалуы тиіс. Прожекторлық мачталарда орнатылған жеке тұрған жайтартқыштардың жерге қосқыштары қосалқы станциялардың жерге тұйықтаушы құрылғыларына жалғануы тиіс. Жəне бұл жағдайда жеке тұрған жайтартқыштардың жерге тұйықтаушы құрылғыларын жалғау осы Қағиданың 1013-тармағында көрсетілген жалпы талаптарға қосымша мына талаптар да орындалуы тиіс: 1) найзағай тартқыштардан 5 м ара қашықтығында ұзындығы 3-5 м үш-төрт тік (вертикаль) электродтарын орнату қажет; 2) жеке тұрған жайтартқыштардың жерге қосқыштарының қосалқы станциялардың жерге тұйықтаушы құрылғысына жалғау орны жерге тұйықтаушы магистральдар бойынша трансформатордың (реактордың) осы жай тартқышқа жалғанған орнынан қашықтықтығы 15 метрден асса, бірақ 40 метрден кем болса, онда трансформатордың кернеуі 35 кВ тең орамаларының шықпалары маңында тік ажыратқыштар орнатылуы тиіс. Жерге қосқыштары ашық таратушы құрылғылардың (қосалқы станциялардың) жерге тұйықтаушы құрылғыларымен жалғанған ауа бойынша жеке тұрған жай тартқыштардан токөткізуші бөліктеріне дейінгі арақашықтық мынаны құрауы тиіс: Sв.с. > 0,1 Н + т, мұндағы Н – токөткізуші бөліктердің жер деңгейі үстіндегі биіктігі, м; т – оқшаулағыш гирляндаларының ұзындығы, м. 1018. Ашық таратушы құрылғыларға жалғауға рұқсат етілген, кернеуі 35 кВ тең əуе желісінің маңындағы тростық жайтартқыштары ашық таратушы құрылғыларға жақын орналасқан бағанмен аяқталуы тиіс. Тростық жай тартқыштары жалғанған, кернеуі 110 жəне 150 кВ тең ашық таратушы құрылғылар конструкцияларының тіректерінен жерге тұйықтау магистралінің екі – үш бағыты жасалуы тиіс. Ашық таратушы құрылғысынан бірінші троссыз жай тартқыш қосалқы станцияларда, əуе желісінің бағандарында немесе əуе желісінің маңдарында орнатылатын өзекті жайтартқыштарымен қорғалуға тиіс. Кернеуі 35 кВ тең əуе желісінің маңдарын қорғайтын тростық жайтартқыштары найзағайлы мезгілде жердің өзіндік кедергісі эквивалентті болған жағдайда мына мөлшерде ашық таратушы құрылғылардың жерге тұйықтаушы құрылғыларымен жалғауға рұқсат етіледі: қосалқы станцияның жерге тұйықтаушы контурының ауданына тəуелсіз – 750 Ом·м дейін; қосалқы станцияның жерге тұйықтаушы контурының ауданы 10 000 м2 тең жəне одан жоғары болғанда – 750 Ом·м-ден астам жəне 1000 Ом·м-ға дейін. Тростық жайтартқыштары жалғанған кернеуі 35 кВ тең ашық таратушы құрылғылар (АТҚ) конструкцияларының бағандарынан жерге тұйықтау магистральдары бойынша екі-үш бағытта орындалуы тиіс. Сонымен қатар, жай тартқыштар қосылған бағанынан электрод ұзындығынан кем емес ара қашықтықта, ұзындығы 3-5 м екі-үштік электродтарын орнату қажет. Ашық таратушы құрылғыларға жақын орналасқан, кернеуі 35 кВ тең əуе желісінің бағанасының жерге тұйықтаушы құрылғысының кедергісі 10 Ом-нан аспауы тиіс. 1019. Өзекті немесе тростық жайтартқыштары бар конструкцияның қосалқы станцияның жерге тұйықтаушы контурына жалғану орны осы жай тартқышқа трансформатордың (реактордың) жалғанған орнынан жерге тұйықтау магистралі бойынша 15 м-ден кем емес қашықтықта орналасуы тиіс. 1020. Ашық таратушы құрылғыларға жəне қосалқы станцияларға жақын орналасқан, əуе желісідең маңының құрылысы мен қорғанысы осы Қағидалардың 1016, 1021-1026, 1027-1040-тармақтарында келтірілген талаптарға сай болуы тиіс. Вентильдік жəне құбырлы ажыратқыштар орнына барлық жағдайларда аса кернеуліктерді шектегіштерді орнату ұсынылады. 1021. Иілгіш байланыстармен немесе ашық шиналық сымдармен айналмалы машиналар жалғанған, трансформаторлардан; егер оларға айналмалы машиналар жалғанған болса, онда ашық шиналық сымдардан жəне иілгіш байланыс бағандарынан 15 м-ден кем емес қашықтықта орналасатын ашық таратушы құрылғылар конструкцияларында жайтартқыштарын орнатуға жол берілмейді. Иілгіш байланыстармен немесе ашық шиналық сымдармен айналмалы машиналар жалғанған трансформаторлардың порталдары жеке тұрған қорғаныс аймақтарына немесе басқа конструкцияларда орнатылған найзағай тартқыштарын қорғау аймақтарына кіруі тиіс. 1022. Прожекторлық мачталарда жайтартқыштар ретінде пайдаланғанда кəбілдік ғимараттан шығу нүктесінен прожекторлық мачталарға дейін жəне одан əрі бөлігінде прожекторларға электр қорегін тарту металдан жасалған қабықшасы бар кəбілдермен немесе металдан жасалған қабықшасы жоқ кəбілдермен, құбырларда орындалуы тиіс. Жайтартқыш маңында бұл кəбілдер 10 м-ден кем емес бөлікте жердің ішінде жүргізілуі тиіс. Кəбілдердің кəбілдік ғимаратына енгізілетін орнында кəбілдердің металдан қабықшасы, сырты жəне жасалған металдық құбыры қосалқы станциялардың жерге тұйықтаушы құрылғыларына жалғануы тиіс. 1023. Таратушы құрылғыларға (қосалқы станцияларға) жақын орналасқан, кернеуі 35 кВ жəне одан жоғары əуе желілерін найзағайдың тікелей соғуынан қорғау тростық жайтартқыштармен орындалады. Қорғаныстық деңгейі жоғары, маңы тростармен қорғалатын бөліктің ұзындығы, бағандардың жерге тұйықтау кедергісі, тростық жайтартқыштар саны мен қорғаныс бұрыштары осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 134-кестеде берілген талаптарға сəйкес болуы тиіс. Жақын орналасқан бөліктің əрбір бағанны жерге тұйықтаушы құрылғыларына жалғануы тиіс. Найзағайы аз қарқынды аудандарда осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 134-кестеде берілген мəндерді қосалқы станцияларға жақын орналасқан, кернеуі 35-220 кВ тең əуе желісінің маңындағы жерге тұйықтаушы бағандар құрылысын бір жыл ішінде найзағай соғуының сағаттар саны 20-дан кем болса – 1,5 есе, 10-нан кем болса – 3 есе ұлғайтып алуға болады. Егер талап етілетін жерге қосушы кедергілері бар жерге тұйықтаушы құрылғыларын орындау мүмкін болмаса, онда жерге тұйықтағыштар – кері салмақтағыштарды қолдану ұсынылады. Ерекше мұзды аймақтарда немесе жердің эквиваленттік өзіндік кедергісі 1000 Ом·м астам аймақтарда жерге қосушы құрылғылардың кедергісі Мөлшерленбейтін, əуе желілерінің таратушы құрылғыларға енетін маңын қорғау үшін жеке тұрған өзекті жай тартқыштарын пайдалануға болады. 1024. Бір жыл ішіндегі найзағай соғуының сағаттар саны 60 тең аудандарда кернеуі 35 кВ тең əуе желілерінің əрқайсысының қуаты 1,6 МВ·А дейін екі трансформаторы бар немесе қуаты 1,6 МВ·А дейін бір трансформаторы бар жəне төменгі кернеу жағынан жүктеменің резервті қоректенуі бар, кернеуі 35-220 кВ қосалқы станцияларға енетін жері маңындағы бөліктерді троспен қорғамауға болады. Жəне де қосалқы станцияларға жақын орналасқан, əуе желілерінің бағандарын 0,5 км ұзындығында кедергі мəні осы Қағидаларға 5-қосымшаның 134-кестесін берілген мəндерге тең жерге тұйықтаушы құрылғылары болуы тиіс. Əуе желілерінің бағандары ағаш болса, оқшаулама бекіткіштерін баған жерге қосқыштарына жалғап, əуе желісі жағынан жақындағанда бірінші бағанға құбырлы ажыратқыштарын орнату қарастырылады. Қуаты 1,6 МВ·А дейін бір трансформаторы бар қосалқы станцияларын резервті қоректендіру қарастырылмаған жағдайда кернеуі 35 кВ қосалқы станцияларға енетін жері маңындағы бөліктерді троспен қорғайды жəне де оның ұзындығы 0,5 км-ге тең болады. 1025. Кернеуі 35-220 кВ қосалқы станцияларға енетін жері маңындағы бірінші бағанда мына жағдайларда құбырлы ажыратқыштар кешені (ҚРК1) орнатылады: 1) желі енетін жері маңын есептегенде ағаш бағандарында тұрғызылған жағдайда; 2) желі - ағаш бағандарында, ал желі енетін жері маңы – металды немесе темірбетонды бағандарда тұрғызылған жағдайда; 3) қорғанысы осы Қағидалардың 1022-тармағына сəйкес қарапайым орындалатын, кернеуі 35 кВ қосалқы станцияларға енетін жері маңы ағаш бағандарында тұрғызылған жағдайда; Бар ұзындығында металдан жасалған немесе темірбетондық конструкцияларда тұрғызылған əуе желілерінің маңының басына құбырлы ажыратқыштар кешенін орнату қажет емес. Құбырлы ажыратқыштары (ҚР1) бар бағандардың жерге тұйықтаушы құрылғыларының кедергісі жердің өзіндік кедергісі 1000 Ом·м жағдайында 10 Ом жəне жердің өзіндік кедергісі 1000 Ом·м жоғары болған жағдайда - 15 Ом аспайды. Құбырлы ажыратқыштар кешенінен жерге қосушы түсімдер ағаш бағандарында барлық тіреуіштерде орындалады. Троспен қорғынысы барлық ұзындығында емес жəне найзағайлы мерзімде ұзақ уақыт бір жағынан ажыратылуы мүмкін кернеуі 35-110 кВ тең əуе желілерінде кіріс порталдарында жəне ажыратылуы мүмкін əуе желісінің жиегіндегі қосалқы станцияға жақын бірінші бағанында құбырлы ажыратқыштар кешені (ҚРК2) орнатылады. Ажыратылуы мүмкін əуе желісінің жиегінде кернеу трансформаторлары болса, онда құбырлы ажыратқыштар кешенінің (ҚРК2) орнына вентильді ажыратқыштар орнатылады. Құбырлы ажыратқыштар кешенінен (ҚРК2) ажыратылған аппаратқа дейінгі ара қашықтық 110 кВ əуе желісі үшін 60 м-ден көп емес жəне де 35 кВ əуе желісі үшін 40 м аспауы тиіс. 1026. Оқшаулама класына байланысты төменгі деңгейлі кернеуде жұмыс істейтін əуе желі жағынан есептегенде бірінші бағанда желінің жұмыстық кернеуіне сəйкес келетін кернеулі құбырлы ажыратқыштар орнатылуы тиіс. Құбырлы ажыратқыштар жоқ болған жағдайда қажет етілетін кернеу кластарына немесе ҚТ токтарының мəндеріне қорғаныстық аралықтарды орнатуға болады немесе бір-екі көршілес бағандардағы гирляндалардың оқшауламаларының жартысын шунттауға болады. Ауа атмосферасы ластанған шарты бойынша күшейтілген оқшауламалы əуе желісіндегі бірінші бағанда əуе желісінің жұмыстық кернеуіне сəйкес келетін құбырлы ажыратқыштар кешені орнатылуы тиіс. Қажет етілетін кернеу кластарына немесе ҚТ токтары мəндеріне сəйкес келетін құбырлы ажыратқыштар кешені болмаған жағдайда қорғаныстық аралықтарды орнатуға болады. 1027. Құбырлы ажыратқыштар ҚТ токтары бойынша келесі талаптарға əйкес таңдалып алынуы тиіс: 1) Кернеуі 35 кВ дейін тораптары үшін құбырлы ажыратқыштармен ажыратылатын токтың жоғарғы шегі үш фазалы қысқа тұйықталудың ең үлкен мүмкін болатын тогынан кем емес, ал төменгі шегі - ең кіші мүмкін болатын тогынан аспауы тиіс; 2) Кернеуі 110 кВ жəне одан жоғары тораптар үшін құбырлы ажыратқыштарын бірфазалы немесе үш фазалы қысқа тұйықталудың мүмкін болатын тогы немесе екі фазалы тұйықтау тогы бойынша таңдайды. Қысқа тұйықталу токтарының талап етілетін мəндеріне құбырлы ажыратқыштар жоқ болған жағдайда, оларды негізгі қорғаныстық аралықтарды қолдануға болады. Ағаш бағанды 220 кВ əуе желісі үшін құбырлы ажыратқыштар жоқ болған жағдайда гирляндалар бір-екі бағандарда жерге қосылуы тиіс жəне де оқшаулағыштар саны металдан жасалған бағандар сияқты болады. Негізгі қорғаныстық аралықтардың ұсынылатын өлшемдері осы Қағидалардың 5 қосымшасындағы 135 кестеде берілген. 1028. Ағаш бағандарда орнатылатын, кернеуі 35 кВ дейін əуе желілерінде қосымша қорғаныстық аралықтарды жерден 2,5 м биіктікте орнату қажет. Қосымша қорғаныстық аралықтардың ұсынылатын өлшемдері осы Қағидаларға 5-қосымшаның 135-кестесінде берілген. 1029. Əуе желілері жалғанған кернеуі 35 кВ жəне одан жоғары таратушы құрылғыларында вентильді ажыратқыштар (аса кернеуліктердің шектегіштері) орнатылуы тиіс. Вентильді ажыратқыштарды (аса кернеуліктердің шектегіштерін), олардың қорғаныстық сипаттамалары қорғалатын жабдықтың оқшауламасы мен координациясы жəне тораптың бір фазасы орнату орнында жерге тұйықталу кезіндегі кернеуге ажыратқышты сөндіру кернеуінің сəйкестігі ескеріліп отырып таңдалады. Орнатылатын ажыратқыштар санын азайту мақсатында қорғалатын жабдық пен ажыратқыштар арасында ара қашықтықтар ұлғайғанда вентильдік ажыратқыштар қолданылады,

олардың сипаттамалары оқшаулама координация шарттары бойынша талап етілетіндерден жоғары болуы тиіс. Ажыратқыштардан трансформаторлар мен аппараттарға дейін тармақтарды қоса есептегенде шиналар бойынша ара қашықтықтар осы Қағидаларға 5-қосымшаның 136-кестесінде берілген мəндерден аспауы тиіс. Вентильдік ажыратқыштар мен қорғалатын жабдық арасындағы ең үлкен рұқсат етілетін ара қашықтықтарды анықтауды таратушы құрылғының (қосалқы станцияның) қалыпты жұмыс режимінде қосылып тұрған желілер санына жəне вентильді ажыратқыштар (аса кернеуліктерді шектегіштерді) санына байланысты таңдайды. Вентильді ажыратқыштарды (аса кернеуліктерді шектегіштерді) орнату орны мен санын есептік кезеңдегі электрлік байланыстар сұлбаларынан, əуе желісінің мен трансформаторлар санынан анықтап, таңдалып алынады. Жəне де қорғалатын жабдық пен вентильді ажыратқыштар (аса кернеуліктерді шектегіштерді) арасындағы ара қашықтықтарды іске қосушы кезеңде де рұқсат етілетін шектерде болып, аралықтық кезеңдерінде нажағайлы мезгілге тең немесе одан астам болуы мүмкін. Апаттық жəне жөндеу жұмыс режимдері бұл жағдайда ескерілмейді. 1030. Вентильді ажыратқыштар (аса кернеуліктерді шектегіштер) ажыратқыштар мен трансформаторлар (автотрансформаторлар, шунттаушы реактор) арасындағы тізбекте коммутациялық аппаратсыз мына жағдайларды қорғағанда орнатылуы мүмкін: 1) автотрансформаторлық байланысы бар күштік трансформаторларының барлық кернеулерінің орамаларын; 2) трансформаторлардың 220 жəне 500 кВ орамаларын; 3) оқшаулама деңгейі бар трансформаторлардың 110 жəне 220 кВ орамаларын. 110-500 кВ шунттаушы реакторларын жəне 35 кВ дейінгі коммутациялаушы вакуумдық ажыратқыштарының тізбектерін қорғау үшін аса кернеуліктерді шектегіштер қолданылады. Вентильді ажыратқыштар (аса кернеуліктерді шектегіштер) ажыратқыштар мен трансформаторлар (автотрансформаторлар, шунттаушы реактор) жəне аппараттар арасындағы ара қашықтықтары осы Қағидаларға 5-қосымшаның 136-137-кестелерінде берілген мəндерден аспауы тиіс. Асып кеткен жағдайда шиналарда қосымша ажыратқыштар орнатылуы тиіс. 1031. Трансформатор таратушы құрылғыға 110 кВ кəбілдік желісімен жалғанғанда кəбілдің таратушы құрылғының шиналарына қосылу орнында ұбырлы ажыратқыштар кешені (ҚРК2) орнатылуы тиіс. Ажыратқыштың жерге тұйықтаушы қысқышы кəбілдің металдық қабықшаларына жалғануы мүмкін. Таратушы құрылғының шиналарына трансформаторлармен тікелей жалғанған бірнеше кəбіл жалғанса, таратушы құрылғының шиналарына құбырлы ажыратқыштар кешенінің біреуі орнатылады. Ажыратқышты орнату орнын кəбілдерді жалғау орнына жақын жерден таңдау қажет. 1032. Күштік трансформаторлар (автотрансформаторлар) төменгі жəне ортаңғы кернеу орамалары жұлдызшаға немесе үшбұрышқа жинақталады да əрбір фазаның жерге жалғанатын жері арасына қосылған вентильді ажыратқыштармен қорғалады. Магниттік сымнан бірінші болып орналасатын, қолданылмайтын төменгі кернеу орамаларынынң қорғанысы үшбұрыштың бір бұрышын, жұлдызшаның бір ұшын жерге тұйықтау арқылы орындалады. Егер оларға тұрақты түрді ұзындығы 30 м кəбілдік желі жалғанса, онда қолданылмайтын орамаларының қорғанысы керек емес. 1033. Күштік трансформаторлардың 110-220 кВ орамаларының бейтараптарын қорғау үшін вентильді ажыратқыштарды (аса кернеуліктерді шектегіштерін) орнату қажет. Оқшауламасы жерге қосылуын ажыратуды қажет етпейтін трансформаторлар бейтараптарында ажыратқыштарды орнатуға болмайды. 1034. 500 кВ шунттаушы реакторлар найзағайлы жəне ішкі аса кернеуліктерден реакторлардың жалғанған жерлерінде орнатылатын аса кернеуліктерді шектегіштермен қорғалады. 1035. Əуе желілері жалғанған, 20 кВ дейінгі таратушы құрылғылар вентильді шиналар мен трансформаторлардың жанында орнатылған ажыратқыштармен қорғалуы тиіс. 10 кВ дейінгі ТҚ трансформаторлардың шиналармен байланысын орындағанда вентильді ажыратқыштардан (аса жүктелуді тежеуіш) трансформаторларға дейін ара қашықтықтар шектелмейді (осы Қағиданың 1014-тармағында көрсетілген жағдайлардан бөлек). Трансформаторлардың 10 кВ дейінгі таратушы құрылғылардың шиналарымен əуе байланысын пайдаланғанда вентильді ажыратқыштардан трансформаторларға (аппараттарға) дейін ара қашықтықтары ағаш бағандарда орнатылған əуе желілері үшін 60 м-ден жəне металмен темір бетонды бағандарда орнатылған əуе желілері үшін 90 м-ден аспауға тиіс. 20 кВ дейінгі əуе желілерінің қосалқы станцияларға өтпе жолдарын жайтартқыштармен қорғау қажет емес. Ағаш бағандарда орнатылған 20 кВ дейінгі əуе желісінің қосалқы станцияларына өтпе жолдарында қосалқы станциядан 200-300 м ара қашықтықта құбырлы ажыратқыштар кешені (ҚРК1) орнатылуы тиіс. Найзағайлы мезгілде бір жағынан ажыратылуы мүмкін, кернеуі 20 кВ əуе желілерінде ұзақ уақыт ажыратылып тұруы мүмкін ƏЖ арғы ұшының жиекті тіреуішінде құбырлы ажыратқыштар кешені (ҚРК2) орнатылуы тиіс. ƏЖ сөндірілген ұшында кернеу трансформаторлары болған жағдайда (ҚРК2) вентильді ажыратқыштар (аса жүктелуді тежеуіштер) орнатылуы тиіс. Ажыратқыштардан ажыратылған аппаратқа дейінгі ара қашықтығы 15 м-ден көп емес. ҚРК1-ҚРК2 жерге тұйықтауларының кедергісі жердің меншікті кедергісі 100 Ом×м асқанда 10 Ом–ды жəне меншікті кедергісі одан да жоғары болған кезде 15 Ом – нан аспауы тиіс. Металды жəне темірбетонды тіреуіштері бар 20 кВ дейінгі қосалқы станцияларға жете берісінде түтікті ажыратқыштарды (ҚРК1-ҚРК2) орнату міндетті емес. 20 кВ дейінгі ƏЖ жалғанған, төменгі кернеуі 1 кВ дейінгі 20 кВ дейінгі қосалқы станцияны қорғау қосалқы станцияның жоғарғы жəне төменгі жақтарынан орнатылатын вентильдік ажыратқыштармен орындалуы тиіс. Трансформатордың қуаты 0,63 МВ·А деінгі жағдайда ағаш тіреуіші бар 20 кВ дейінгі ƏЖ-не жетеберісінде түтікті ажыратқыштарды орнатпаса болады. Вентильді ажыратқышты кернеу трансформаторымен бірге орнатқанда ажыратқышты сақтандырғышқа дейін қосу тиіс. 1036. Ұзындығы 1,5 км 35-220 кВ кəбілдік енгізілімдер екі жағынан құбырлы немесе вентильдік ажыратқыштармен қорғалуы тиіс. 35-110 кВ кəбілдері РВС типті вентильді ажыратқыштармен (аса кернеуліктерді шектегіштермен) қорғалуға тиіс. Кəбіл ұзындығы 1,5 км жəне одан асса, ажыратқыштар кəбіл жиектерінде орнатылмайды. 20 кВ дейінгі əуе желісін қосалқы станцияға ұзындығы 50 м дейінгі кəбілдік енгізілім көмегімен қосу жағдайында кəбілді əуе желісіне жалғану орнында құбырлы ажыратқыштар кешені орнатылуы тиіс. Егер əуе желісінің ағаш бағандарда орнатылса, кəбіл жиегінен 200-300 м аралығында құбырлы ажыратқыштар кешенінің екіншісін орнату керек. Ажыратқыштар қысқаша жолмен жерге тұйықтау құрылғысымен жəне кəбілдің металдық қабықшасымен жалғануы тиіс. Ұзындығы 50 м аса кəбілдік енгізілімді қолданған жағдайда кəбілді ƏЖ қосатын жерінде вентильдік ажыратқыштардың комплекті (аса жүктелуді тежеуіштер) орнатылады. Ажыратқыштар, кəбілдің металды қабықшалармен қысқа жол бойынша жалғануы тиіс жəне жерге тұйықтауышқа жалғануы тиіс. Жерге тұйықтауыштың кедергісі осы Қағидалардың 1033-тармағында келтірілгеннен жоғары болмау керек. 1037. Металды немесе троссыз темірбетонды тіреуіштермен, Қуаты 40 МВ·А дейінгі трансформаторлары бар 35-110 кВ қосалқы станциялардың қорға��ысын (осы Қағидаларға 5-қосымшада келтірілген 134 жəне 136-кестелер) қарапайым схема бойынша (16-сурет) орындау қажет, оның ішіне мыналар кіруі тиіс: 1) күштік трансформатордан 10 м аспайтын ара қашықтықта қосалқы станцияларда орнатылатын вентильдік ажыратқыштар; 2) барлық тармақталу ұзындығында қосалқы станцияларға жақындау тростық жай тартқыштары; тармақталу ұзындығы 150 м кем болса, тростық немесе өзекті жай тарқыштармен қорғау қажет; 3) ағаш бағандарында орнатылатын РТ1 жəне РТ2 кешендері, əр кешеннің жерге тұйықтау кедергісі 10 Ом-нан аспайды: РТ2 - ауа желілері жағынан троспен бірінші тіректе немесе нажағай тарту өзегімен қорғалатын аумақ шекарасында; РТ1-РТ2-ден 150-200 м қашықтықтағы ауа желілерінің қорғалмаған аумағында; 500 м-ден астам ара қашықтық кезінде РТ1 орнату қажет етілмейді. Вентильді ажыратқыштармен (аса кернеуліктерді шектегіштермен) трансформаторлар арасындағы ара қашықтықғы 10 м асатын қосалқы станцияларының қорғанысы осы Қағидалардың 1021, 1027-тармақтарындағы талаптарға сай орындалады. Жоғарыда аталған талаптарға сəйкес қосалқы станциялардың қарапайым қорғанысын қосалқы станцияны қазір жұмыс істеп тұрған əуе желісіні қосу арқылы орындау керек (17-сурет). Жəне бұл жағдайда трансформаторлар РВМГ типті вентильді ажыратқыштармен қорғау қажет. Жаңадан салынып жатқан əуе желілеріне қосалқы станцияларының найзағайлы қорғанысын орындау қарапайым сұлбалармен жасалмайды. 1038. Жердің өзіндік кедергісі 1000 Ом*м жəне одан астам аудандарда тармақтарында жұмыс істеп тұрған əуе желілеріне қосылатын қосалқы станцияларды қорғау үшін орнатылатын РТ1 жəне РТ2 жерге тұйықтау құрылғыларының кедергілері 10-нан астам болуы мүмкін, бірақ 30 Ом-нан аспауы тиіс. Жəне де РТ2-нің жерге қосушы контуры қосалқы станцияның жерге тұйықтаушы контурымен тартылмалы жерге тұйықтау құрылғысымен жалғануы мүмкін. 1039. Кернеуі 110 кВ əуе желісінің бағандарында орнатылатын, қорғанысы барлық ұзындығымен жүрмейтін айырғыштар құбырлы ажыратқыштармен қорғалуы тиіс. Егер айырғыш ұзақ уақыт ажыратылып тұратын болса, онда құбырлы ажыратқыштар кернеу астында тұрған əрбір жағында дƏЖ сол бағанда орнатылады. Айырғыштарды 25 м дейін ара қашықтықта ауа желілерінің бойымен желіге қосылу орнынан ҚС жəне таратушы бөлімге айырғыштарды тірекке орнату қажет етілмейді. Темірбетон жəне металдан жасалған бағандары бар, 20 кВ дейінгі əуе желілерінде айырғыштарды қорғауға арналған ажыратқыштар орнатылады. Осы Қағидалардың 1035, 1043-тармақтарында жəне 5-қосымшаның 136-кестесінде көрсетілген ауа желілерінің троспен қорғалатын шектерде троспен қорғалатын шектерде айырғыштарды орнату, желі жағынан есептегенде бірінші бағанда, сондай-ақ ескертпе ретінде сол бағандағы оқшауладан төмен емес оқшауламасы бар айырғыштардың қолдану талабына сай басқа бағандарда рұқсат етіледі. 1040. Осы Қағидалардың 1037-тармағында көрсеілген құбырлы ажыратқыштарды жерге тұйықтау кедергісі осы Қағидалардың 8-тарауында берілген талаптарға сəйкес болуы тиіс. 1041. Егер жауапты электр қондырғыларды қоректендірілетін жəне барлық ұзындығы бойынша троспен қорғалған ауа желілеріне қосылған болса, темірбетон жəне металдан жасалған бағандары бар əуе желілерінің тармақтары барлық ұзындығы бойынша троспен қорғалуы тиіс. Ағаш бағандарында тармақтарды орындағанда оны желіге қосу жерінде құбырлы ажыратқыштар кешені орнатылуы тиіс. 1042. 3-10 кВ ауыстырғыш пункттерін қорғау үшін құбырлы ажыратқыштар ағаш бағандары бар əрбір қоректендіруші əуе желісінің жиектік бағанында бір-бір кешенмен орнатылады. Жəне де ажыратқыштарды ауыстырғыш пунктінің жерге тұйықтаушы құрылғысына жалғау қажет. 7. Айналмалы электр машиналарын найзағайлы аса кернеуліктерінен қорғау 1043. Металдан жəне темірбетоннан жасалған бағандары бар ауа желілерін қуаты 50 МВт (50 МВ·1 дейін) генераторларға (синхронды компенсаторларға) жалғауға рұқсат етіледі. Ағаштан жасалған бағандары бар ауа желілерін қуаты 25 МВт (25 МВ·1 дейін) генераторларға (синхронды компенсаторларға) жалғауға рұқсат етіледі. Əуе желілерін қуаты 50 МВт (50 МВ·1 дейін) генераторларға (синхронды компенсаторларға) жалғау тек бөлуші трансформаторлар арқылы жұргізіледі. 1044. Генераторлар мен синхронды компенсаторларды, сонымен қатар желілеріне жалғанатын, қуаты 3 МВт электр қозғалтқыштарын қорғау үшін 1 топтық вентильді ажыратқыштары жəне де бір фазаға шаққанда 0,5 мкФ-тан кем емес сыйымдылықтар қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, найзағайға қарсы беріктік деңгейі 50 кА тең электр станцияларына (қосалқы станцияларға) желілері жолының қорғалуы орындалуы тиіс. Вентильді ажыратқыштарын мына құрылғыларды қорғау үшін орнатады: қуаты 15 МВт астам (15 МВ·1-тан астам) генераторларын (синхронды компенсаторларын) əрбір генераторлардың (синхронды компенсаторлардың) жалғағышында; қуаты 15 МВт жəне одан кем (15 МВ·1 жəне одан кем) генераторларын (синхронды компенсаторларын) - генераторлық кернеу шиналарында (шиналар секциясында); қуаты 3 МВт-тан астам электр қозғалтқыштарын - таратушы құрылғылардың шиналарында. Қуаты 20 МВт астам (20 МВ·1-тан астам), орауыштық оқшауламасы жоқ, бейтарабы шығарылған генераторларын (синхронды компенсаторларын) қорғау барысында бір фазаға шаққанда 0,5 мкФ кем емес сыйымдылықтар орнына машинаның номиналды кернеуіне арналған, қолданылуы мүмкін генераторлардың (синхронды компенсаторлардың) бейтарабындағы вентильді ажыратқыш қолданылуы мүмкін. Егер генераторларға (синхронды компенсаторларға) жалғанған, ұзындығы 100 м астам кəбілдер бөліктерінің қосылған сыйымдылығы бір фазаға шаққанда 0,5 мкФ-ты құраса, онда қорғаныстық сиымдылықтарды орнатудың қажеті жоқ. 1045. Егер айналмалы машиналар мен желілері электр станцияларының (қосалқы станциялардың) жалпы шиналарына жалғанған болса, онда осы əуе желілерінің өту жолдары келесі талаптар орындалып найзағай əсерлерінен қорғалуы тиіс: 1) темірбетоннан жасалған бағандары бар желілерінің өту жолдары 300 м кем емес ара қашықтықта троспен қорғалуы тиіс; өту жолдарының басында құбырлы ажыратқыштар кешені орнатылуы тиіс (18, 1-сурет). Троспен қорғалған желілерінің өту жолдарының бағандары ағаш бойынша оқшаулағыштардың гирляндалары ілінген нүктеден бастап баған тірегіне дейін ара қашықтығы 1 м-ден кем емес, ағаш траверстері болуы тиіс. Əуе сымдарын 35 кВ кернеу класына жататын оқшаулағыш гирляндаларында ілу қажет. Құбырлы ажыратқыштардың жерге тұйықтау кедергісі 5 Ом, ал тростық бағандардың жерге тұйықтау кедергісі 10 Ом-нан аспауы тиіс. Өту жолдарының басында құбырлы ажыратқыштардың орнына IV тобының вентильді ажыратқыштары орнатылуы мүмкін. Ағаштан жасалған бағандары бар желілерінің өту жолдарын темірбетоннан жасалған бағандары бар желілерінің өту жолдарында қолданылатын қорғау құралдарына қосымша тростық өту жолының басынан желі жағына қарай 150 м ара қашықтығында құбырлы ажыратқыштарын орнату қажет. Ажыратқыштардың жерге тұйықтау кедергісі 5 Ом-нан аспауы тиіс. 2) Электр станцияларына (қосалқы станцияларға) ұзындығы 0,5 км дейін кəбілдік енгізілімдермен жалғанатын желілерінде өту жолдарының қорғанысы кəбілдік енгізілімсіз желілерінде өту жолдарының қорғанысы сияқты орындау қажет жəне де қосымша желісінің кəбілге жалғанатын жеріне IV тобының вентильді ажыратқыштары орнатылуы мүмкін. Ажыратқышты қысқа жолмен бронясына, кəбілдің металдық қабықшасына жəне жерге қосушы құрылғысына жалғау қажет. Ажыратқыштардың жерге тұйықтау кедергісі 5 Ом-нан аспауы тиіс. 3) Егер əуе желілерінің өту жолдары 300 м-ден артық ара қашықтығында найзағай соққыларынан ғимараттармен, ағаштармен жəне т.б. биік заттармен қорғалып тұрса, онда əуе желілерінің өту жолдарындағы тросты ілудің қажеті жоқ. Жəне де желі жағынан əуе желілерінің өту жолдарының қорғалған бөлігінің басында IV тобының вентильді ажыратқыштары орнатылуы тиіс, ажыратқыштардың жерге тұйықтау кедергісі 3 Ом-нан аспауы тиіс. 4) Əуе желісінің жалғануындағы реактордың бар болуы əуе желілерінің өту жолдары 100-150 м ара қашықтығында найзағай соққыларынан тростық жайтартқышымен қорғалуы тиіс (18, 2-сурет). Тростық жай тартқышымен қорғалған əуе желілерінің өту жолдарының қорғалған бөлігінің басында құбырлы ажыратқыштар кешені, ал реакторлар маңында IV тобының вентильді ажыратқыштар кешені орнатылуы тиіс. Құбырлы ажыратқыштардың жерге тұйықтау кедергісі 10 Ом-нан аспауы тиіс. 5) Айналмалы машиналары бар таратушы құрылғылар шиналарына əуе желілерін реактор арқылы жəне ұзындығы 50 м-ге тең кəбілдік енгізілім арқылы жалғағанда əуе желілерінің өту жолдарының басында қорғаудың қажеті жоқ. Əуе желілерінің кəбілге жалғанатын орнында жерге тұйықтау кедергісі 5 Ом-нан аспайтын құбырлы ажыратқыштар кешені, ал реакторлар алдында IV тобының вентильді ажыратқыштар кешені орнатылуы тиіс (18, 3- сурет). 6) Өту жолдары 0,5 км-ге дейін ара қашықтықта металдан жəне темірбетоннан жасалған бағандары бар, жерге тұйықтау кедергісі 50 Ом-нан аспайтын, қуаты 3 МВт астам (3 МВ·1-тан астам), айналмалы машиналары бар электр станцияларының (қосалқы станцияларының) шиналарына жалғанатын əуе желілерінде электр станцияларынан (қосалқы станцияларынан) 150 м қашықтықта IV тобының вентильді ажыратқ��штар кешені орнатылуы тиіс. Ажыратқыштардың жерге тұйықтау кедергісі 3 Ом-нан аспауы тиіс. Жəне де əуе желілерінің өту жолдарын қорғау үшін тростың қажеті жоқ. 1046. Генераторларды (синхронды компенсаторларды) трансформаторлармен жалғау үшін ашық токсымдарын (ашық шиналық көпірлерді жəне аспалы иілгіш токсымдарын) қолданғанда токсымдар электр станцияларының (қосалқы станцияларының) жай тартқыш жəне ғимараттар аймақтарына кіруі тиіс. Жайтартқыштың электр станцияларының (қосалқы станцияларының) жерге тұйықтаушы құрылғысына жалғану орны жерге қосу жолақтары бойынша есептегенде оған жалғанатын токсымдары элементтерін қосу орнынан 20 м-ден кем емес қашықтықта болуы тиіс. Егер ашық токөткізгіштер найзағай тарату АТҚ қорғау зонасына кірмесе, онда олар найзағайдың тура соққыларынан бөлек тұрған найзағай тарату бағандарымен немесе 20ºС-тан артық емес қорғау бұрышында бөлек тіректерге ілінген тростармен қорғалуы тиіс. Жеке тұрған найзағай тарату бағандарының жəне тростық тіректердің жерге тұйықтауы 20 м-ден кем емес ара қашықтықта токөткізгіштің жерге тұйықтау элементтерінің оған қосылу жерінен алшақтатылған нүктелерде ҚТ найзағай тарату қондырғысына қосылу жолымен немесе токөткізгіш найзағай тарату тіректермен қосылуы жоқ оңашаланған найзағай тарату бағандарымен орындалуы тиіс. Жеке тұрған жай тартқыштардан (тростық бағандардан) токсымдарының жерге қосылған элементтеріне дейін ауа бойынша ара қашықтықтары 5 м-ден кем болмауы тиіс. Жердегі жеке жатқан жерге тұйықтаушы құрылғыдан жəне жай тартқыштың жерасты бөлігінен ара қашықтығы 5 м-ден кем болмауы тиіс.

1047. Егер өндірістік кəсіпорынның қосалқы станциясы ашық сымдармен қуаты 120 МВт дейін генераторлары бар ЖЭЦ (ТЭЦ) генераторлық кернеудегі таратушы құрылғысына жалғанған болса, онда токсымдарын найзағайдың тікелей соққыларынан қорғаныс ТҚ жерге тұйықтағыштарын қорғау аймақтарына кірмейтін токсымдары үшін 1174-тармағында берілгендей орындалуы тиіс. Ашық токсымының реактор арқылы генераторлық кернеудегі таратушы құрылғысына жалғанған жағдайда реактор алдына IV тобының вентильді ажыратқыштар кешені орнатылуы тиіс. Генераторларды токсымы бойынша келетін найзағайлы аса кернеуліктер жəне де индукцияланған аса кернеуліктер толқындарынан қорғау үшін I тобының вентильді ажыратқыштар кешені мен қорғаныстық конденсаторлар орнатылуы тиіс. Олардың сыйымдылығы генераторлардың номиналды кернеуі жағдайында мына шамадан кем болуы тиіс: 6 кВ жағдайында – 0,8 мкФ, 10 кВ жағдайында – 0,5 мкФ жəне 13,8-20 кВ жағдайында – 0,4 мкФ болуы тиіс. Егер генераторлық кернеу шиналарындағы генераторлардың жəне кəбілдік тораптарының қосылған сыйымдылығы қажетті мəнге ие болса, онда қорғаныстық конденсаторларын орнатпайды. Бұл жағдайда кəбілдік жүйенің сиымдылығын анықтағанда 750 м дейін ұзындықта кəбілдердің бөліктері ескерілуі тиіс. 1048. Сенімді қорға алынуы қарастырылған, қуаты 3 МВт-қа дейін электр қозғалтқыштарына əуе желілерін жалғау, желінің өту жолдарының найзағай соққыларынан қорғанысы жоқ жағдайында рұқсат етіледі. Жəне де əуе желілерінің өту жолдарының басында қосалқы станциялары шиналарынан 150 жəне 250 м қашықтықта екі құбырлы ажыратқыштар кешені орнатылуы тиіс (19, 1-сурет). Ажыратқыштардың жерге тұйықтау кедергісі 5 Ом-нан аспауы тиіс. Егер 250 м-ден кем емес қашықтықта əуе желілерінің өту жолдарын жерге қосу кедергісі 10 Омнан аспайтын болса, онда металдан жəне темірбетоннан жасалған бағандары бар, əуе желілерінің өту жолдарына құбырлы ажыратқыштар кешенін орнатудың қажеті жоқ. Кез келген ұзындықты кəбілдік енгізілімі бар жағдайда тікелей кəбілдің алдына V тобының вентильді ажыратқышы орнатылуы тиіс. Ажыратқыштың жерге тұйықтаушы қысқышы қысқа жолмен кəбілдің металдық қабықшасына жəне жерге тұйықтау құрылғысына жалғануы тиіс (19, 2-сурет). Электр қозғалтқышы алдына бір фазаға шаққанда 0,5 мкФ кем емес сыйымдылықтар орнатылуы мүмкін. 8. Ішкі аса кернеуліктерден қорғау 1049. Бір фазалы жерге тұйықтау токтарының сыйымдылықтары компенсациялауды қажет ететін, кернеуі 6-35 кВ электр тораптарында торап сыйымдылықтарын жоғары жиілікті байланыс конденсаторлары мен желі фазаларын желілердің түрлі фазаларына тастау жолымен жерге байланысты теңестірілуі орындалуы тиіс. Жерге байланысты фазалар бойынша сиымдылықтардың симметриясыздық дəрежесі 0,75%-дан аспауы тиіс. Доға сөндіргіш жерге тұйықтаушы реакторлар орнатылатын орындар торап конфигурациясы, тораптың бөліктерге мүмкін болатын бөлінулері, мүмкін орын алатын апаттық жағдайлар, темір жолдарының автоблоктау тізбегіне жəне байланыс желілеріне əсерлері ескеріліп таңдалуы мүмкін. Доға сөндіруші жерге тұйықтаушы реакторларын мына трансформаторларға жалғауға болмайды: 1) Сақтандырғыштар арқылы шиналарға жалғанған трансформаторларға; 2)Сыйымдылықтық тогы тек бір желімен компенсацияланатын тораппен байланысы бар трансформаторларға. Доға сөндіргіш жерге тұйықтаушы реакторлардың қуаты тораптың жерге тұйықталуы толық сыйымдылық тогының мəні бойынша таңдалуы жəне де дамуы келешек 10 жылға ескеріліп есептелініп алынуы тиіс. 1050. Жерге тұйықтаушы бейтараппен жұмыс істейтін, оқшауламасы бар жəне күштік трансформаторлардың (автотрансформаторларының) 110 жəне 220 кВ орамаларының оқшаулама деңгейі жоғарылатылған, кернеуі 110-220 кВ тең тораптарда ішкі аса кернеуліктерден қорғау үшін арнайы шараларды қолданудың қажеті жоқ. Күштік трансформаторларының (автотрансформаторларының) оқшаулама деңгейі 110 В жəне 220 кВ орамалары жəне трансформаторлардың (автотрансформаторлардың) 500 кВ орамалары ішкі аса кернеуліктерден осы Қағидалардың 1028-тармағының талаптарына сай орнатылатын аса кернеуліктердің шектегіштерімен қорғалуы тиіс. 1051. Бір фазалы жерге тұйықтау токтарының сыйымдылықтары компенсациялауды қажет етпейтін, кернеуі 35 кВ дейін жəне генераторлары мен статор орамаларын су арқылы суыту жүйесі қарастырылған синхронды компенсаторлары жоқ электр тораптарында жəне доға сөндіргіш жерге қосушы реакторлардан жəне автоматты ажыратулар мен жедел ауыстырулар кезінде аталған генераторлар мен синхронды компенсаторлардан бөлінуі мүмкін, кернеуі 35 кВ дейін электр сұлбаларына бейтараптың өз еркінше ауысуларын болдырмау үшін 4 А токтың ұзақ уақыт өтуін қамтамасыз ететін, 25 Ом-ға тең кедергісі бар резистор қосылуы тиіс. Жерге тұйықтау токтарының сыйымдылықтары компенсациялауды қажет ететін, электр тораптарынан жəне генераторлар мен статор орамаларын су арқылы суыту жүйесі қарастырылған синхронды компенсаторлардан, оқшаулама бақылауы үшін қолданылатын кернеу трансформаторының екінші реттік орамасының ашық үшбұрышына жалғанған тізбекке бөліне алатын, кернеуі 35 кВ дейін электр сұлбаларында оның ажыратылуын қамтамасыз ететін 25 Ом-ға тең кедергісі бар резистор қосылуы тиіс. Сонымен қатар, генератор-трансформатор жəне синхронды компенсатор – трансформатор блоктарының сұлбаларында осындай екінші резистор қарастырылуы тиіс, ол феррорезонанстық үдеріс туындағанда тұрақты қосылып тұрған резисторды автоматты түрде шунттап тастайды. Жерге байланысты (оқшаулама бақылауы) жəне нөлдік тізбекті кернеуге байланысты фазалық кернеулерді өлшеу талап етілмейтін, кернеуі 35 кВ дейін электр тораптары мен сұлбаларында бірінші реттік орамалары жермен байланысы жоқ кернеу трансформаторларын пайдалану ұсынылады. Статор орамаларын су арқылы суыту жүйесі қарастырылған генераторлары (синхронды компенсаторлары) немесе доға сөндіргіш реакторлары бар, кернеуі 35 кВ дейін электр тораптары мен сұлбаларында бейтараптың өз еркінше ауысуларын болдырмау үшін арнайы қорғаныстың қажеті жоқ. 1052. Желі ұзындығына жəне санына, торап сұлбаларына, ажыратқыштар типіне, трансформаторлар қуатына жəне т.б. параметрлерге байланысты кернеуі 500 кВ тораптарында кернеулердің ұзақ уақыт көтерілуін жəне коммутациялық аса кернеуліктерін шектеу қажеттілігі, қорғаныс құралдарына қойылатын талаптар жəне оларды дұрыс таңдауды бағалау қажеттілігі аса кернеуліктерді есептеу негізінде жүргізіледі. 500 кВ жабдығы үшін рұқсат етілген кернеулердің көтерулері олардың əсер ету ұзақтығына байланысты орнатылуы тиіс. 1053. Кернеуі 500 кВ тең коммутациялық аса кернеуліктер есептік еселікке дейін азайтылып, сəйкесінше 2,7-ге жəне 2,5-ге тең болуы тиіс. Жабдық үшін қауіпті коммутациялық аса кернеуліктерді шектеу мақсатында əуе желілерінде аралас вентильдік ажыратқыштарын, кернеудің электрмагниттік трансформаторларын жəне т.б. құралдарды жəне де ұзақ мерзімді аса кернеуліктерді шектеу шараларын қатар қолдану қажет. Кернеуі 500 кВ тең жабдықтарды аса кернеуліктерден қорғау құралдарын электр берілісіндегі ішкі аса кернеуліктерді ескере отырып есептеулерден таңдайды. 1054. Сыйымдылық кернеу бөлгіштері бар ажыратқышты, кернеуі 500 кВ тең таратушы құрылғылар үшін кернеу трансформаторлары мен ажыратқыштардың кернеулерін сыйымдылық бөлгіштерін тізбектеп қосудан пайда болған феррорезонанстық аса кернеуліктерді жою шаралары қарастырылуы тиіс. 9. Пневматикалық шаруашылық 1055. Электр станциялары мен қосалқы станциялардың электр аппараттарын (ажыратқыштарын, майлы ажыратқыштарға жəне айырғыштарға берілетін пневматикалық жетектерді) ауамен жабдықтау үшін стационарлық компрессорлық жабдықтан жəне ауа таратушы тораптан тұратын қысылған ауа жабдығы қарастырылуы тиіс. Қысылған ауа жабдығының кез-келген элементінің істен шығуы немесе жөнделуі жабдықтың қалыпты жұмысын бұзбауы тиіс. 1056. Аппараттарға келіп түсетін ауа механикалық қоспалардан тазартылып, құрғатылуы тиіс. Құрғатылған ауаның салыстырмалы ылғалдылығы аппараттар конструкциясының талаптарына сəйкес болуы тиіс. 1057 Компрессорлық жабдықта құрғатылған ауаны алу үшін екі қысым сатысы қарастырылады: 1) компрессорлық (жоғарылатылған) – компрессорлар мен ауа жинақтағыштары - құрғатылған ауаның аккумуляторлары үшін, оны таратушы құрылғының электр аппаратурасына қажетті салыстырмалы ылғалдылықты қамтамасыз ету шартынан таңдалады; 2) жұмыстық (номиналды) - таратушы құрылғының электр аппаратурасының номиналды ауа қысымына байланысты ауа таратушы торап үшін. Компрессорлық жəне жұмыстық қысымдар жүйелері өзара бірін-біріне жіберетін клапандармен байланысуы тиіс. 1058. Жұмыстық компрессорлардың өнімділігі мына шарттарды қамтамасыз ететіндей таңдалуы тиіс: 1. Қысымы 5 МПа-ға дейін компрессорлары бар жабдықтар үшін: 1) 0,5 сағат үздіксіз жұмысы мен арасында екі сағаттық үзілісімен; 2) компрессорлық қысым ауа жинақтағыштарында ажыратқыштарын желдету жəне барлық жүйенің ағыны есебінен төмендетілген қысымды қалпына келтіру – 2 сағат ішінде, компрессорлар жұмыс істемей тұрғанда – 0,5 сағат ішінде; 2. Қысымы 23 МПа-ға дейін компрессорлары бар жабдықтар үшін: 1) 1,5 сағат үздіксіз жұмысы мен арасында екі сағаттық үзілісімен; 2) қысым ауа жинақтағыштарында ажыратқыштарын желдету жəне барлық жүйенің ағыны есебінен төмендетілген қысымды қалпына келтіру – 1,5 сағат ішінде, жұмыс істемей тұрғанда – 0,5 сағат ішінде; Жұмыстық компрессорлардың саны түрліше болғанда бір компрессор қорда тұруы тиіс. Қосалқы станциялар мен өндірістік кəсіпорындарын ауамен қоректендіру үшін осы тарау талаптары қамтамасыз етілу жағдайында зауыттың пневматикалық жабдығын пайдалануға рұқсат етіледі. Пневможетегі бар, бір майлы ажыратқышты қосалқы станцияларында бір компрессор орнатылуы тиіс (қорсыз). 1059. Жұмыстық жəне аппаттық жұмыс жағдайларында резервуарларды ауамен толықтыру компрессорлық қысым ауа жинақтағыштарында ауа қоры есебінен орындалуы тиіс. Ауа жинақтағыштарының сыйымдылығы ауаның қосылғандағы шығынын өтеуі тиіс (компрессор жұмыс істемей тұрғанда): жұмыс режимінде - ажыратқыштарын желдету жəне барлық жүйенің ағыны есебінен төмендетілген қысымды қалпына келтіру - 2 сағат ішінде, компрессорлар жұмыс істемей тұрғанда. Жəне де ауа жинақтағыштарында қалған қысым электр аппараттарындағы ауаның қажетті құрғатуын қамтамасыз етуі тиіс. апаттық режимде – ажыратқыштары ревервуарларындағы төмендетілген қысымды қалпына келтіру. Жəне де ауа жинақтағыштарындағы қысылған ауаның ең аз қысымы аппараттардағы қысылған ауаның ең үлкен номиналды қысымынан жоғары болуы тиіс: 25-30% - қысымы 5 МПа-ға дейін компрессорлары бар жабдықтар үшін; 80% - қысымы 23 МПа-ға дейін компрессорлары бар жабдықтар үшін. 1060. Есептеулерде ажыратқыштардың жаппай бірдей ажыратылуы компрессорлық жабдықтың іске қосылуымен тұспа-тұс келуі (яғни ауа жинақтағыштарындағы қысым компрессордың іске қосушы қысымына дейін төмендегенде) ескеріліп отыруы тиіс. 1061. Қысымы 5 МПа-ға дейін ауа жинақтағыштары мыналармен жабдықталуы тиіс: құралдармен серпімелі типті сақтандырушы клапанмен; манометр жəне үшжүрісті кранмен; іске қосушы вентилімен; гидравликалық зерттеулер кезінде ауа жіберудің тығынды саңылауымен; люгі бар (қарап шығу мен тазарту үшін) желілерін фланецтармен жалғау штуцерлерімен. Ауа жинақтағыштарының мұз еру уақытында конденсат іске қосылар алдында қолмен қосылатын іске қосушы вентилінің электрлік жылытылуы қарастырылуы тиіс. Қысылған ауаның жоғары дəрежедегі құрғатылуын қамтамасыз ету үшін үшеуден кем емес ауа жинақтағыштары қарастырылуы тиіс. 1062. Қысымы 23 МПа тең ауа қабылдағыштары үш баллонды топқа үшкірісті кранды манометр, сақтандырғыш клапан мен автоматты үрлемелі конденсатты жинақтағышы болуы тиіс. Ауа жинақтағышының төменгі бөлігі автоматты электр жылытылуы бар арнайы жылу оқшаулатқыш камерада орналасады. 1063. Компрессорлық жабдықтағы су майлы айырғыш жəне ауа жинақтағыш арасында кері клапандар орнатылуы тиіс. 1064. Қайта іске қосушы клапандар əуе желілік таратушы торапта жəне əуе ажыратқыштары резервуарларында номиналды ажыратушылық қабілеті бар жəне АПВ-ның сəтсіз режимінде ажыратқыштардың сенімді жұмысын қамтамасыз ететін зауыттарда берілген шамаларда қысымды ұстап тұруы тиіс. Таратушы тораптың қайта іске қосушы клапандарының жəне таратушы тораптардың ауа құбырларының өткізу қабілеті АПВ-ның сəтсіз кезеңінде бірдей өшірілуі мүмкін ажыратқыштардың резервуарларында 3 минут ішінде ауа қысымын қалпына келтіруі тиіс. Қайта іске қосушы клапан қалыпты жұмыс режимінде ауаның кішкене мөлшерінің үздіксіз қайта іске қосылуын жəне клапаннан кейін жүйедегі желдету жəне барлық жүйенің ағыны есебінен төмендетілген қысымды жабу үшін үздіксіз қайта іске қосуды қамтамасыз етуі тиіс. 1065. Таратушы құрылғының электр аппараттарының номиналды қысымының əрбір мəні үшін компрессорлық жабдықтың екі қайта іске қосушы клапандармен қоректенетін өзінің ауа таратушы торабы орындалуы тиіс. 1066. Қайта іске қосушы клапандар электр магниттік басқарумен орындалуы тиіс. Қайта іске қосушы клапандардың қосылуын жəне ажыратылуын автоматикамен басқару компрессорлардың жұмыс режиміне тəуелсіз орындалуы қажет. Қайта іске қосушы клапандардың электромагниттік жетектерін басқару компрессорлық жабдыққа ауа бағыты бойынша жақын орналасқан ажыратқыш маңындағы сыртта орнатылатын манометрлер шкафында орналасатын түйіспелі манометрлермен орындалуы тиіс. 1067. Компрессорлық жабдық персоналдың əрдайым кезегінсіз жұмыс істеп, толығымен автоматтандырылуы тиіс. Компрессорлық жабдық ауа жинақтағыштарындағы жəне ажыратқыштар резервуарларында қысымды тұрақты бір мөлшерде сақтап тұратын автоматтандырылған басқарумен жабдықталуы тиіс. Компрессорлық жабдықтың автоматты басқару сұлбасы жұмыстық жəне ревервуарлық компрессорлардың автоматты түрде қосылуы мен ажыратылуын, су мен май ажыратқыш құрылғысының автоматты үрленуін (ылғал мен майдың ағылып кетуін), қайта іске қосушы клапандардың автоматты басқарылуын жəне зақымдану мен ақаулар жағдайында компрессорлық агрегаттардың қорғалуын қарастырып отыруы тиіс. Сығылған ауа жабдығының қалыпты жұмысы бұзылғанда іске қосылатын белгі беруші жабдықпен жабдықталуы тиіс. 1068. Ауа жинақтағыштары компрессорлық бөлменің қабырғасынан 0,7-1 м ара қашықтығында орналасатын ашық ауа астында, реті келсе көлеңкеде орнатылуы тиіс. Оның үстіне арнайы жабын (күн көзінен қорғау үшін) қажет емес. Кез келген ауа жинақтағышты, қалғандарының қалыпты пайдалануына кедергі келтірмейтін, монтаждау жəне қайта монтаждау мүмкіндігі қарастырылуы тиіс. Ауа жинақтағыштарын əуе ажыратқыштары бар ЖТҚ орналасатын жеке бөлмеде орналастыруға рұқсат етіледі. 1069. Компрессорлық бөлменің ауаны тартуы (сорып алуы) компрессорда орналасатын сүзгілермен орындалады. 1070. Компрессордың су жəне май бөлгіштерінің төмен түсіруші клапандары осы үшін арнайы қарастырылған жерде сыртқа шығарылатын дренаж жүйесіне қосылады. Барлық түсіруші клапандарының бір уақытта жұмыс істегендегі дренаж құбыры оның ластану мүмкіндігін жою жəне компрессордың су жəне май бөлгіштерінің қысымын арттыру үшін қажетті еңіс жəне диаметр болуы қажет. 1071. Компрессорлық жабдық бөлмесінде монтаждық жəне жөндеу жұмыстарын өткізуге арналған жөндеу алаңы мен жүк көтергіш құрылғысы қарастырылуы тиіс. 1072. Компрессорлық жабдық бөлмесінде қысқы мезгілде +100С-дан төмен емес, жазғы мезгілде - +350С-дан жоғары емес температура тұрақты сақталуы тиіс. Компрессорлық жабдық бөлмесі электрмен жылытылуы жəне сорып алынатын механикалық вентиляциямен жабдықталуы тиіс. Компрессорлардың суытылуы əрбір сығу сатысынан кейін суытылып отыруы тиіс. 1073. Компрессорлық агрегат ғимарат қабырғаларымен байланыспаған фундаменттерде орнатылуы тиіс. 1074. Компрессорлық жабдық бөлмесіндегі еден метлах плиткасымен немесе оған теңбағалы материалмен жабылуы тиіс; қабырғалары сыланып, еденнен есептегенде 1,5 м биіктікке дейін майлы бояумен боялған панельдері болуы тиіс. 1075. Компрессорлық жабдық бөлмесінің есіктері сыртқа ашылуы тиіс; есіктердің құлыптары өздігінен жабылатын, ал есіктері кілтсіз, тұтқа көмегімен ішінен ашылуы тиіс; терезелері сыртқа ашылып, фрагмугалармен жабдықталуы тиіс. 1076. Əуе желілік таратушы торабы сақина тəріздес болып, құлыптаушы вентильдер көмегімен бөліктерге бөлініп тұруы тиіс. Əуе желілік таратушы торабы компрессорлық жабдықтан тартылған екі магистраль арқылы қоректенеді. 1077. Тарату желілерін қорғау үшін желіде қысым номиналдының 1,1 дейін жоғарлағанда іске қосылатын сақтандырғыш клапандары орнатылуы қажет. Осы Қағидалардың 1064-тармағында көрсетілген сақтандырғыш клапандары манометр шкафының жанында ауа тарату желісінің қоректендіру тораптарының екі тізбегіне де орнатылады.

(Жалғасы 15-бетте).


(Жалғасы. Басы 14-бетте). 1078. Сызықтық су бөлгіштер ауа тарату желісінің қоректендіру тораптарының екі тізбегінде компрессор қондырғылар бөлмелерінен тыс орнатылады. Сызықтық су бөлгіште ауа құбыржолдарының жеткізу жəне шығаруларын қосып жіберу үшін түсіруші вентиль жəне ернемегі бар штуцер болуы қажет. 1079. Таратушы тораптың арматурасы мен əуе сымдары қызмет етуге қолжетімді болуы тиіс. 1080. Таратушы тораптың əуе сымдарын конструкциясы бойынша ашық, кəбілдік туннельдерде, басқа кəбілдермен бірге желілер мен лотоктарда, ал жабық бөлмелерде орнатылғанда – бөлменің қабырғалары мен төбесі бойынша тартуға болады. 1081. Əуе сымдарын 0,3% көлбеулігімен жəне де торапты үрлеуге арналған іске қосушы вентильдерін төменгі нүктелерінде орнату қарастырылуы тиіс. Аппараттарға жолақтар көлбеулігі 0,3% көлбеулігімен бас магистраль бағытында орнатылады. 1082. Температуралық өзгерістерді компенсациялау үшін əуе желілік таратушы торабында магистральды əуе өткізгіші орындалатын диаметрдегі, құбырлардан жүргізілетін компенсаторлар қарастырылуы тиіс. 1083. Компрессорлық жабдықтың, таратушы тораптың əуе өткізгішін, басқару шкафтарына тармақталуларды болатты құбырлардан жəне де 23 МПа қысымына – қараймайтын болаттан, басқару шкафтарынан əуе ажыратқыштарына əуе сымдарын – мыс құбырларынан жасайды. Шкафтар мен ажыратқыштардың пневматикалық жетектері арасындағы əуе өткізгішін – болат құбырларынан жасайды. Болаттан жасалған əуе сымдарының майысу радиусы құбырдың сыртқы диаметрінің төрт еселік өлшемінен кем болмауы тиіс. Компрессорлық жабдық бөлмесінен тыс, ауа жинақтағыштарына дейін жəне өздері өтетін қабырға шегінде орналасқан компрессорлық қысымды əуе сымдары жылулық оқшауламамен жабылуы тиіс. 1084. Болат əуе сымдары дəнекерленіп жалғанса, арматурамен жалғанған орны – фланецті болуы тиіс. Ішкі диаметрі 6-8 мм тең құбырлар үшін фланецті байланыс пен ниппельдер көмегімен байланыс қарастырылуы тиіс. 1085. Ажыратқыштардың сүзгілерінен кейін орнатылатын құлыптаушы вентильдердің, кері жəне сақтандырушы клапандардың ішкі бөлшектері коррозия əсеріне төзімді болуы тиіс. 1086. Ауа жинақтағыштарының жəне сызықтық су бөлгіштерінің ішкі беттері тот пен балшықтан тазартылып, коррозияға қарсы жабынмен жабылуы тиіс. 1087. Ауа жинақтағыштарының жəне ашық ауа астында орнатылатын сызықтық су бөлгіштерінің сыртқы беттері ашық түсті тұрақты бояумен боялуы тиіс. 1088. Əуе ажыратқыштарына кеткен тармақтардағы құлыптаушы вентиль, сүзгі, кері клапан мен манометр арнайы таратушы шкафында орналасып, электрмен жылытылуы тиіс. 1089. Қысылған ауа жабдығының барлық элементтері шашыратып-жинауға жəне жөндеуге ыңғайлы да қолжетімді болуы тиіс. 10. Май шаруашылығы 1090. Қосалқы станциялардың май толтырылған жабдықтарына қызмет көрсету үшін энергожүйенің тораптық аудандарының кəсіпорындарында орталықтандырылған май шаруашылықтары қарастырылуы тиіс, олар майды сақтау жəне өңдеу резервуарларымен, сорғылармен, майларды тазартып, қайта өндіру жабдықтарымен, ауыспалы май тазалағыш жəне газсыздандырғыш жабдықтармен, майды жеткізіп отыру сыйымдылықтарымен жабдықталуы тиіс. Орталықтандырылған май шаруашылықтарының орналасатын орны мен көлемі энергожүйені пайдаланушы ұйымның жобасымен анықталады. 1091. Орнатылған трансформаторлардың қуатына тəуелсіз электр станцияларында, қосалқы станцияларда жəне алыс немесе жетуге қиын аудандарда орналасқан, қуаты 200 МВ·А тең жəне одан жоғары трансформаторлармен жабдықталған қосалқы станцияларда майды өңдейтін жабдықтармен жабдықталған май шаруашылықтарын қарастыру қажет. Мұндай май шаруашылықтарының қоймаларында мыналар болуы тиіс: 1) жылу электр станцияларында – турбиналық жəне оқшауламалық майлардан 4 резервуардан; 2) гидроэлектр станцияларында – турбиналық жəне оқшауламалық майлардан 3 резервуардан; 3) қосалқы станцияларда - оқшауламалық майлардан 3 резервуардан. Əрбір резервеурдың көлемі мынадан кем болмауы тиіс: 4) турбина майы үшін – бір агрегаттың май жүйесінің көлемі жəне жылу электр станциялары үшін барлық агрегаттар қажеттілігінің 45 күнге жететін мөлшерде майды құю жəне су электр станциясының агрегаттың 10 % көлемі; 5) оқшаулағыш май үшін – 10 % қоры бар бір ірілеу трансформатор көлемі. Энергожүйені ауыстырылмалы майды өңдеу жабдықтарымен жабдықталуына жəне қосалқы станциялар мен орталық май шаруашылығының маймен қамтамасыз етілуіне байланысты май шаруашылығының шеберханасы майды өңдеудің стационарлық жабдықтарының барлық түрлерімен жабдықталмауы да мүмкін немесе тіпті жабдықталмауы да мүмкін. Соңғы жағдайда оқшауламалық майларды ауыспалы майөңдегіш жабдықтарды қосып алуға коллекторы бар май шаруашылығының аппараттық бөлімі қарастырылуы тиіс. 1092. 110 кВ жəне одан жоғары бактік майлы ажыратқыштары бар қосалқы станцияларда оқшауламалық майлардың екі стационарлық резервуарынан тұратын ашық қойма тұрғызылуы тиіс. Əрбір резервуардың көлемі ең үлкен ажыратқыштың үш багінің көлемінен кем емес жəне қосалқы станцияның аппараттары мен трансформаторларына құйылған май көлемінің 1% қорға үстемелеп құюға қалдырылуы тиіс. Май қоймаларын мына жағдайларда тұрғызбауға болады: 1) энергожүйенің қосалқы станциялары мен орталық май шаруашылығы арасында жақсы көлік байланысы орнатылған болса; 2) қосалқы станциялардағы майлы ажыратқыштар саны екеуден аспаса; 3) қала аумағында орналасқан қосалқы станциялар болса. 1093. Синхронды компенсаторлары бар қосалқы станцияларда оқшауламалық майлар резервуарының көлеміне жəне санына тəуелсіз турбиналық майлардың екі стационарлық резервуары тұрғызылуы тиіс. Əрбір резервуардың көлемі осы қосалқы станцияларда орнатылған ең үлкен компенсатордың май жүйесі көлемінің 110%-на тең болуы тиіс. 1094. Осы Қағидалардың 1089 жəне 1090-тармақтарында айтылғандардан басқа қосалқы станцияларда май шаруашылықтары мен май қоймалары тұрғызылмауы тиіс. Құрғақ майдың энергожүйенің орталық май шаруашылықтарынан жеткізілуі жылжымалы резервуарлармен немесе автоцистерналармен орындалады. 1095. Барлық кернеудегі майлы ажыратқыштар мен трансформаторларға стационарлық майсымдары тартылмайды. Майдың құйылуы мен ағызылуы инвентарлық майсымдарын немесе резервуарларды (автоцистерналарды) пайдалану арқылы жүргізіледі. Кернеуі 330 жəне 500 кВ электрстанциялары мен қосалқы станцияларына стационарлық майсымдарын шеберханадан немесе май шаруашылығының аппараттық бөлігінен трансформаторларды жөндеу бөліміне жəне май қоймалары мен майды цистерналардан ағызып алу орындарына жүргізілуі тиіс. Стационарлық майсымдары пісіріліп жалғанатын болат құбырларынан жасалуы тиіс. 1096. Майды сақтау резервуарлары ауаны құрғату сүзгілерімен, май деңгейінің көрсеткіштерімен, ағызып алу патрубогындағы іске қосушы кранмен жабдықталуы тиіс. 1097. Ашық май қоймаларының резервуарлар қабырғаларынан арақашықтығы мынадан кем болмауы тиіс: 1) электр станциялары мен қосалқы станциялардың ғимараттары мен құрылыс объектілеріне (сонымен қатар трансформаторлық шеберханаға) дейін: жалпы көлемі 100 т май қоймасы үшін – 12 м; жалпы көлемі 100 т–дан астам май қоймасы үшін – 18 м; 2) тұрғын жəне қоғамдық ғимараттарға дейін – «а» пунктінде көрсетілген ара қашықтықтан 25%-ға артық; 3) май шаруашылығының аппараттық бөлігіне дейін – 8 м; 4) сутек баллондарының қоймаларына дейін – 20 м. 11. Қуат трансформаторлардың орнатылуы 1098. Осы Қағидаларлың 1097 – 1138-тармақтарының талаптары ашық ауа астында орнатылатын, қуат жəне реттеуші трансформаторларға (автотрансформаторларға) жəне жоғары кернеуі 3 кВ тең жəне одан жоғары майлы реакторларға (соның ішінде доғасөндіргіш жерге тұйықтағыш) таралады жəне арнайы мақсаттағы электр жабдықтарына таралмайды. Осы параграфта аталған трансформаторлар мен реакторлар осы Қағидалардың 1097 – 1138-тармақтарында «трансформаторлар» деген терминмен аталған. Трансформаторлардың қосалқы жабдықтарының (суыту жүйесінің, бақылаушы-өлшегіш аппаратураның, басқару құрылғыларының, электр қозғалтқыштарының) орнатылуы осы Қағидалардың тиісті тарауларының талаптарына сай болуы тиіс. Осы Қағидалардың 1107, 1112 жəне 1113-тармақтарының талаптары жоғары кернеуі 3 кВ тең жəне одан төмен КТҚС (КТП) құрамына кіретін трансформаторларды орнатуға жатпайды. 1099. Ауа-райы суық макроклиматтық аудандарда ашық ауа астында орнатылу үшін арнайы орындалған трансформаторлар (ХЛ) таңдалуы тиіс. 1100. Трансформаторлар параметрлерін таңдау олардың жұмыс режиміне байланысты орындалуы тиіс. Бұл ретте таңдау барысында ұзақ мерзімді жүктемелік режимдер, қысқа мерзімді жүктемелер, пайдалану барысында туындайтын ұзақ мерзімді ықтимал жүктемелер ескеріліп отыруы тиіс. Бұл талап көпорамды трансформаторлардың барлық орамдарына қатысты. 1101. Трансформаторлар кернеуді алып тастамай, май көрсеткіштеріндегі майдың деңгейін бақылауға ыңғайлы да қауіпсіз жұмыс шарттары орындалатындай етіп орнатылуы тиіс. Егер жалпы жарықтану жеткіліксіз болса, онда май көрсеткіштеріндегі май деңгейін қараңғ�� мезгілде бақылау үшін май көрсеткіштеріндегі жарықтану қолданылады. 1102. Трансформаторлардың газдық релелеріне кернеуді алып тастамай, газ сынамасын алу жəне бақылау үшін қауіпсіз жолы қамтамасыз етілуі тиіс. Ол үшін рельс басының деңгейінен бак қақпақшасына дейінгі 3 м жəне одан жоғары биіктігі бар трансформаторлар стационарлық басқыштармен жабдықталуы тиіс. 1103. Трансформаторлардың қақпақшалары мен бактарында трансформаторлардың қақпақшаларында орнатылатын ажыратқыштарға арналған талаптарға сай кернеуі 35 кВ-ден жоғары емес вентильді ажыратқыштарды орнатуға жол беріледі. 1104. Орауыштары бар трансформаторлар үшін іргетастарында бағыттағыштары қарастырылуы тиіс. Трансформаторларды бағыттағыштарда бекіту үшін трансформатордың екі жағынан орнатылатын тіреуіштер қарастырылуы тиіс. Орауыштармен жабдықталмаған, салмағы 2 т-ға дейін трансформаторларды тікелей іргетасқа орнату қажет. Үлкен салмақты трансформаторларды жоғары сейсмологиялық жағдайлары бар аудандарда даярлаушы зауытпен келісе отырып, тікелей іргетасқа орнату қажет. Қажет болған жағдайда трансформаторлардың іргетастарында трансформаторлардың көлбеулігін құру үшін қолданылатын домкраттарды орнату орындары қарастырылуы тиіс. 1105. Газдың газды релеге түсуін қамтамасыз етуге қажетті майлы трансформатордың көлбеулігі орауыштар астына төсеніштерді қою арқылы құрылуы тиіс. 1106. Жеке конструкцияда кеңейткіштерді орнату барысында ол трансформатордың іргетастан шығарылуына кедергі келтірмейтіндей орналастырылуы тиіс. Бұл жағдайда газдық реле трансформатордың жанында, стационар сатысымен жайлы жəне қауіпсіз қызмет көрсету аймағында орналасуы қажет. Кеңейткішті орнату үшін трансформатор ұяшығының порталы қолданылуы мүмкін. 1107. Трансформаторлар газ шығару қақпақшасы жақын орналасқан жабдыққа бағытталып тұрмауы тиіс. Бұл талапты орындау үшін газ шығару қақпақшасының алдын жауып тұратын қалқанша орнатылуы тиіс. 1108. Домалатып жылжыту жолы бойында жəне салмағы 20 т-дан астам трансформаторлардың іргетастары жанында оларға шығырларды (лебедкаларды), бағыттағаш блоктарын, полиспасттарды бекітуге мүмкіндік беретін анкерлер қарастырылуы тиіс. Бұл құрылғылар трансформаторларды екі бағытта да көздерінің орағыштарында жылжытылуы үшін қолданылып отырады. Жылжыту бағыты өзгеретін орындарда домкраттарды орнататын алаңдар қарастырылуы тиіс. 1109 .Ашық орнатылған трансформаторлар арасындағы ара қашықтық 1,25 м-ден кем болмауы тиіс. Көрсетілген арақашықтық жер бетінен 1,9 м биіктікте орналасатын трансформаторлардың сыртына аса шығып тұратын бөліктеріне дейін алынады. Егер трансформаторлар арасындағы арақашықтық бос тұрған трансформаторлар үшін 15 м-ден кем жəне қабырғадан 40 м-ден кем аралықта электр станциялары ғимараттарының сыртқы қабырғалары жанында орнатылған трансформаторлар үшін 25 м-ден кем болса, онда ашық орнатылған, кернеуі 110 кВ тең жəне одан жоғары трансформаторлардың (үш фазалы да жəне бір фазалы да) бірліктік қуаты 63 МВ.А тең аталмыш трансформаторлардың арасындағы немесе олармен кез келген қуатты трансформаторлар (реттеуші, өзіндік қажеттілік трансформаторларын жəне т.б. қоса есептегенде) арасына бөлгіш қабырғалар орнатылуы тиіс. Бөлгіш қабырғалардың өртке қарсы беріктік деңгейі 1,5 сағат, ені – майқабылдағыш жабдығының (қиыршық тас төселген) енінен кем емес жəне биіктігі – жоғарғы кернеу шықпаларының биіктігінен кем болмауы тиіс. Бөлгіштер май қабылдағыштардың сыртында орнатылуы тиіс. Трансформатор мен арасындағы арақашықтық 1,5 м кем болмауы тиіс. Егер өзіндік қажеттілік трансформаторлары немесе реттеуші трансформаторлары автоматты стационарлық өрт сөндіру құрылғысымен жабдықталған күштік трансформаторлармен орнатылған жəне күштік трансформаторлардың ішкі зақымданулардан қорғау əсері аймағында жалғанған болса, онда арасына бөлгіш қабырғалар орнына өзіндік қажеттілік трансформаторларының немесе реттеуші трансформаторларының автоматты стационарлық өрт сөндіру құрылғысын күштік трансформатордың автоматты стационарлық өрт сөндіру құрылғысымен біріктіре пайдалануға болады. 1110. Тізбектік реттеуші трансформаторлары реттеуші трансформаторлардың жанына тікелей орнатылуы тиіс. Оларды бір жолдың бойымен жылжыту мүмкіндігі де қарастырылуы тиіс. 1111. 500 кВ трансформаторлар қуатына тəуелсіз жəне 220 кВ қуаты 200 МВ.А тең жəне одан жоғары трансформаторлар автоматты стационарлық өрт сөндіру құрылғысымен жабдықталуы тиіс. Бірінші кезекте өртті азотпен сөндіру жабдықтарын қарастыру қажет. Олар трансформатор багіне азотты қарқынды түрде үрлеп құюға негізделген. Сонымен қатар сумен сөндіру жүйелері де қарастырылуы тиіс. Жаңадан орнатылатын трансформаторлар үшін автоматты стационарлық өрт сөндіру құрылғысын өртті жəне жарылысты болдырмау жүйесімен бірге пайдалану ұсынылады. 1112. Өрт сөндіру жабдығының автоматты түрде іске қосылуы мен сөндірілуі қолмен қосу əдісімен қатар басқару қалқаншасынан қашықтықтағы пультынан қосу əдісімен ауыстырылып қолданылуы тиіс. Қолмен іске қосу құрылғылары от жалыны тимейтін жерлерде орналастырылуы тиіс. Үш фазалы трансформаторлар тобының автоматты стационарлық өрт сөндіру құрылғысы тек зақымдалған фазаларға ғана іске қосылуы тиіс. 1113. Бөлмелер ішінде орналастырылған əрбір май трансформаторы бірінші қабаттағы жəне ғимараттың басқа бөлмелерінен оқшауланған жеке камерада орнатылуы тиіс. Егер трансформаторларды сыртқа тасымалдау жəне осы Қағидалардың 978-тармағының 2) тармақшасында келтірілген талаптарға сəйкес апаттық жағдайларда майды жою мүмкіндігі шарттарында майлы трансформаторларды екінші қабатта жəне бірінші қабаттағы еден деңгейінен 1 м төмен, май массасы 600 кг-ден ал трансформаторлар үшін сумен толтырылмайтын бөлігінде орналастыруға болады. Трансформаторларды екінші қабатта жəне бірінші қабаттағы еденнің деңгейінен 1 м төмен орнату қажеттілігі туындаған жағдайларда олар қоршаған ортаның шарттарына қарай жəне өндіріс технологиясы шарттарына қарай жанбайтын сұйықтықпен толтырылуы тиіс немесе құрғақ болуы тиіс. Трансформаторларды үй-жай ішінде орналастыру кезінде осы Қағидалардың 957-тармағы басшылыққа алынуы тиіс. Бір камерада жалпы бір мақсаты, басқарылуы мен қорғалу əдісі бар, бір агрегат есебінде қарастырылатын, əрқайсысының қуаты 1 МВ.А астам, екі майлы трансформаторларды орнатуға болады. Егер жөндеу барысында қолданғанда қиыншылықтар туындайтын болса, онда құрғақ трансформаторларды немесе жанбайтын сұйықтық толтырылған трансформаторларды бір камерада 6 данаға дейін орнатуға болады. 1114. Бөлмелер ішінде жер бетінен 1,9 м биіктікте орналастырылатын трансформаторлардың сыртына аса шығып тұратын бөліктерінен келесі бөліктерге дейінгі арақашықтық мына шамалардан кем болмауы тиіс: 1) артқы жəне жанындағы қабырғаларға дейін: қуаты 0,4 МВ.А дейін трансформаторлар үшін – 0,3 м жəне де үлкен қуатты трансформаторлар үшін - 0,6 м; 2) кіре беріс жағынан: есікке дейін немесе қабырғаның сыртына аса шығып тұратын бөліктеріне дейін – қуаты 0,4 МВ.А дейін трансформаторлары үшін - 0,6 м, қуаты 0,4 МВ.А астам жəне 1,6 МВ.А дейін трансформаторлары үшін - 0,8 м, қуаты 0,6 МВ.А астам трансформаторлары үшін – 1 м. 1115. Майлы трансформаторлар орнатылған камералардың едені май қабылдағыш жағына қарай 2% көлбеу болуы тиіс. 1116. Майлы трансформаторлар орнатылған камералардың есіктері (қоршау есіктері) 1100-тармақ талаптарына сəйкес орындалуы тиіс. Камера есігінің дəл артында 1,2 м биіктікте тосқауыл (есіктен, камераға кірмей трансформаторларды қарау үшін) орнату қажет. 1117. Трансформаторлар орнатылған камераларда оларға қатысты айырғыштар, жүктеме сақтандырғыштары мен ажыратқыштары, сонымен қатар ажыратқыштар мен доғасөндіргіш жерге қосушы реакторлар, жəне де суыту жүйесінің жабдықтары орнатылуы мүмкін. 1118. Майлы трансформаторлардың əрбір камерасының сыртқа шығатын немесе едені,

15

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

қабырғалары, жабыны жанбайтын, ішінде өртке қауіпті жəне жарылысқа қауіпті заттары, аппараттары жəне өндірістері жоқ көршілес бөлмеге шығатын есігі болуы тиіс. Трансформаторлар цехқа домалатып шығарылатын камералар осы Қағидалардың 982, 990, 992 жəне 997-тармақтарында келтірілген талаптарға сəйкес келуі тиіс. 1119. Іштей қосылған немесе жанына құрылған қосалқы станцияның трансформаторлық камерасы есігінің ойығынан бөлме ішіндегі ең жақын орналасқан терезе немесе есігіне дейінгі көлденеңінен алынған арақашықтығы 1 м-ден кем болмауы тиіс. Қуаты 0,1 МВ.А астам трансформаторларды камералардан ені 5 м-ден кем емес ғимараттар арасындағы өту жолдарына домалатып шығаруға рұқсат етілмейді. Бұл талап өндірістік үй-жайлар ішіндегі өту жолдарына жəне адамдар жүретін жолдарға шығатын камераларға таралмайды. 1120. Трансформаторлар орнатылған камералардың желдету жүйесі трансформаторлар бөліп шығарған жылуды сыртқа шығару жолдарын қамтамасыз етіп, басқа желдету жүйелермен байланыспауы тиіс. Желдету каналдары мен шахталардың қабырғалары жанбайтын материалдан орындалуы жəне кемінде 0,75 с. отқа төзімділік шегіне ие болуы тиіс. Желдету шахталары мен ойықтар оларда ылғал түзілген немесе түскен жағдайда трансформаторларға ағып кетпейтіндей орналасуы тиіс немесе трасформаторды шахтадан ылғалдың түспеуі үшін қорғау шаралары қолданылуы тиіс. Желдету ойықтарының ұяшығы өлшемі 1х1 см тең торлармен жабылып, қар немесе жаңбыр түсуден қорғалуы тиіс. 1121. Ғимараттарға жанбайтын қабырғалармен жанастырылып салынған, алайда жанатын материалдан жасалған жабындысы бар трансформатор камераларының сорушы шахталары ғимарат қабырғаларынан кемінде 1,5 м ара қашықтыққа жылжытылып немесе жанбайтын материалдардан жасалған төбенің жабындысы биіктігі кемінде 0,6 м жанбайтын материалдардан жасалған парапетпен қоршалуы тиіс. Сорушы шахталардың саңылаулары ғимараттардың терезе ойықтарына қарсы орналаспауы тиіс. Шығыс вентиляциялық саңылаулары камераның қабырғасында тікелей орнатылған жағдайда олар жанатын материалдан жасалған жабындысы бар төбенің аса шығып тұратын элементтері астында немесе камераға жанастырылып салынған ғимараттың қабырғасындағы ойықтар астында орналаспауы тиіс. Егер есік үстінде немесе трансформатор камерасының шығыс желдету саңылауы үстінде терезе болса, онда терезенің астына жанбайтын материалдан жасалған күнқағар орнатылып, оның ұзындығы 0,7 м-ден кем болмауы тиіс. Күнқағар ұзындығы терезе енінен əрбір жағына кемінде 0,8 м-ден ұзындыққа үлкендеу болуы тиіс. 1122. Жасанды түрде суытылатын трансформаторлар суыту жүйесінің құрылғысын автоматты түрде іске қосу жəне тоқтату құрылғыларымен жабдықталуы тиіс. Автоматты түрде іске қосу майдың жоғарғы қабаттарының температурасына немесе орама температурасына байланысты жасалып, оған тəуелсіз трансформатор жүктемесінің тогы бойынша орындалуы тиіс. 1123. Сыртқа шығарылатын суыту құрылғыларын немесе ДЦ суыту жүйесі қолданғанда, олар трансформатордың іргетастан домалатып шығарылуына кедергі етпейтіндей жəне жұмыс істеп тұрған трансформаторда оларға жөндеу жұмыстарын жүргізе беруге ыңғайлы етіп орналастырылуы тиіс. Үрлеу вентиляторларынан ауа ағыны трансформатор багіне қарай бағытталмауы тиіс. 1124. Суыту құрылғысы қақпақшаларының орналасуы оларға ыңғайлы жету жолын, трансформаторды суыту жүйесінен ажырату мүмкіндігін немесе жеке суытқышты жүйеден ажырату мүмкіндігін жəне де трансформаторды суытқыштан майды ағызбай шығаруды қамтамасыз етуі тиіс. 1125. Ц суыту жүйесіндегі суыту колонкалары мен басқа да жабдықтар температурасы +50С-тан төмен түспейтін бөлмелерде орналасуы тиіс. Қажет болған жағдайларда жылыту қарастырылуы тиіс. 1126. ДЦ жəне Ц суыту жүйелерінің сыртқы май құбырлары тот баспайтын материалдардан немесе коррозияға тұрақты материалдардан жасалуы тиіс. 1127. Трансформатор жанына май құбырларының орналасуы трансформатордың жəне суытқыштардың қызмет етуіне кедергі келтірмеуі жəне трансформаторды шығарған кезде минималды жұмысты қамтамасыз етуі тиіс. Қажет болған жағдайда үрлеу желдеткіштеріне жəне қақпақшаларға ыңғайлы жолды қамтамасыз ететін алаңдар мен басқыштар қарастырылуы тиіс. 1128. ДЦ жəне Ц суыту жүйелерінің май сорғыларын жəне су сорғыларын бақылау үшін əрбір сорғыда манометр болуы тиіс. Торлы сүзгілері бар болған жағдайда манометрлер майдың сүзгіге кіретін жерінде жəне шығатын жерінде орнатылуы тиіс. 1129. Жеке суытқыштардан тұратын сыртқа шығарылатын суыту жүйесінде бір қатарға орналастырылатын барлық жеке немесе қосарланған суытқыштар ортақ іргетасқа орнатылуы тиіс. Топтық суытушы жабдықтары осы құрылғыларды өздерінің орауыштарында сыртқа шығару мүмкіндігі қарастырылса, тікелей іргетаста немесе іргетасқа жатқызылған рельстер үстіне орналастырылуы тиіс. 1130. ДЦ, Д жəне Ц суыту жүйелеріндегі электр қозғалтқышты басқару шкафтары май қабылдағыш сыртына орнатылуы тиіс. Егер шкаф пен онда орнатылатын жабдық трансформатордан туындайтын тербеліс шарттарындағы жұмысқа есептелген болса, онда басқару шкафын трансформатор багіне ілуге жол беріледі. 1131. Жасанды түрде суытылатын трансформаторлар май, суытушы су циркуляциясының тоқтағаны туралы немесе үрлеу желдеткіштерінің тоқтағаны туралы, сондай-ақ резервтік суытқыш немесе резервтік қоректендіру көзінің автоматты түрде іске қосылғаны туралы сигнализациямен жабдықталуы тиіс. 1132. Жүктеме астындағы кернеуді реттеу құрылғылары жетектерінің шкафтары үшін автоматты түрде басқарылатын электрлік жылыту қарастырылуы тиіс. 1133. Трансформаторлардағы майды тазартуға арналған жəне Ц суыту жүйесінде орнатылатын адсорбенттер үй-жайда орналастырылуы тиіс, бұл ретте адсорбенттерді сол жерде ауыстыру мүмкіндігі қамтамасыз етілуі тиіс. 1134. Трансформатор майын азоттық қорғаудың созылмалы резервуарлары күннің күлгін сəулеленуінен жəне -350С-тан төмен температура əсерінен қорғалуы тиіс. 1135. Сыртқап салмағы немесе алмалы-салмалы бөлігінің салмағы 25 т-дан артық емес, кернеуі 220 кВ дейін трансформаторлардың белсенді бөлігін бөлшектемей жөндеу үшін біріктірілген порталдар қарастырылуы тиіс не сыртқапты трансформатордың белсенді бөлігін жылжымалы крандармен немесе инвентарлы құрылғылармен көтеру мүмкіндігі қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл ретте сыртқапты немесе белсенді бөлігін алып кету жəне белсенді бөлігін жабу үшін инвентарлық құрылғыны (шатырды) орнату мүмкіндігі қамтамасыз етілуі тиіс. 1136. Белсенді бөлігін бөлшектемей трансформаторларды жөндеуге арналған стационарлық құрылғылар (көпірлік крандармен жабдықталған мұнаралар) мыналарда: 1) трансформаторларды жөндеу зауыттарына жіберуге ыңғайсыз, жетуге қиын аудандарда немесе шалғай аудандарда орналасқан, қуаты 200 МВ.А жəне одан жоғары трансформаторлары бар 500 кВ қосалқы станциялар мен 220 кВ қосалқы станцияларда; 2) егер трансформаторларды гидроэлектрстанцияларының монтаждау алаңдарына немесе жылу электр станцияларының машина залының жөндеу алаңына жеткізу мүмкін болмаса, онда электр станцияларының ашық таратушы құрылғыларына оларға трансформаторларды орнатқанда қарастырылуы тиіс. 1137. 220 кВ қосалқы станцияларда алынатын сыртқабы жоқ, алмалы-салмалы белсенді бөлігінің салмағы 25 т-дан астам трансформаторлар бар болса, оларды жөндеу үшін тарнсформатордың іргетасымен темір жол арқылы жалғанатын стационарлық немесе инвентарлық жүктергіш құрылғылар қарастырылуы тиіс. 1138. Трансформаторларды электр станцияларының машина залы бойында орналастырғанда трансформаторларды бөлшектемей, кіріс сымдарын алмай жəне ток сымдарының, порталдардың, шиналық көпірлердің жəне т.б. сүйеуші конструкцияларын бөлшектемей, жөндеу орнына оны жеткізу мүмкіндігі қамтамасыз етілуі тиіс. 1139. Трансформаторлардың жəне суыту жүйелерінің түйіндерін монтаждау жəне қайта монтаждау үшін тиісті жүк көтергіштігі жəне бағыттағышының ұзындығы сай автокранның кіруі қамтамасыз етілуі тиіс немесе трансформатор орнатылып тұрған жерде монтаждау жұмыстарын механизациялаудың басқа да тəсілдері қарастырылуы тиіс. 1140. Трансформаторлық мұнарадағы кранның жүк көтергіштігі трансформатор сыртқабының салмағына есептелуі тиіс. 18. Түрлендіруші қосалқы станциялар мен жабдықтар 1. Жалпы ережелер 1141.Өндірістік тұтынушыларды қоректендіруге арналған түрлендіргіш қосалқы станциялар мен қондырғыларда жартылай өткізгіш түрлендіргіштер қолданылуы тиіс. 1142.Техникалық-экономикалық есеппен анықталатын түрлендіргіш қосалқы станциялар мен қондырғыларда реактивті қуат көлемін өтеу құрылғысы қарастырылады. Қайта түрлендіргіш қосалқы станциялар мен құрылғылардын өзіндік қажеттіліктерін қоректендіру резервтік деңгейдің түрлендіргіш агрегаттарды қоректендіру деңгейіне сəйкес келуі қажет. Түрлендіргіш қосалқы станциялар мен қондырғылар телефон байланысымен, сондай-ақ өртке қарсы сигнализациясымен жəне олардың жұмыс шарттары бойынша қажетті сигнализация түрлерімен жабдықталуы тиіс. 1143.Түрлендіргіш қосалқы станциялар мен қондырғылар жылжымалы компрессордан немесе қысылған ауа торабынан алынатын электр қондырғылары құрғақ, тозаңнан тазартылған жəне майдан бос, қысымы 0,2 МПа-дан астам емес қысылған ауамен тазартып үрлеу құрылғыларымен, сондай-ақ өнеркəсіптік жылжымалы шаңсорғыштарымен жабдықталуы тиіс. Түрлендіргіштерді жəне басқа да қондырғыларды монтаждау, бөлшектеу жəне жинақтау үшін түгендеу көтергіш-көлік құрылғылары (тұрақты қолданылатын немесе жылжымалы) қарастырылады. Түрлендіруші қосалқы станциялар мен жабдықтарда жылжымалы электр құралдарына, үйжайларды тазалау машиналарына, жылжымалы жарықшамдарға қуат беру пункттері қарастырылуы тиіс. Ашық жылжымалы жарықшамдарға қуат беру үшін айнымалы токтың 25 В-ге тең немесе тұрақты токтың 60 В-ге тең кернеуін пайдалану қажет. 2. Түрлендіргіш агрегаттарды қорғау 1144. Типтік қуатына жəне бастапқы кернеуге байланысты түрлендіргіш агрегаттың трансформаторы мынадай қорғау құрылғыларымен жабдықталуы тиіс: 1) трансформатор орамалары мен кірмелеріндегі көп фазалы тұйықталудан, мүмкін болған жағдайда, түрлендіргішті ажырату арқылы қысқа тұйықталған кезде əрекет ететін максималды ток қорғауымен. Жүктелмеген трансформаторды қосу барысында қорғаныс магниттелу ток соққысынан жəне ықтимал жүктеме ток соққысынан іске қосылу тогы бойынша құралуы қажет, қорғаныс түзетілген кернеу жағынан автоматты айырғыштарға жəне жартылай өткізгіш түрлендіргіштің сақтандырғыштарына қатысты таңдалмалы түрде болуы тиіс. Трансформация коэффициентінің ықтимал мəні трансформатордың барлық алдын ала қарастырылған екінші реттік кернеу мəндерінде қорғау құрылғыларының іске қосылуы қамтамасыз етілуі тиіс. Бастапқы кернеуі 1 кВ жоғары қондырғылар үшін ең жоғары ток қорғанысы үш релелі орындаудағы екі фазалы түрде орындалуы тиіс. Бастапқы кернеуі 1 кВ-қа дейінгі қондырғыларда трансформатордың қорғанысы оқшаулы бейтараптандыруда екі фазада жəне бастапқы кернеу тарабының тұйық жерге қосылған бейтараптандыруында үш фазада ең жоғары ток айырғыштары бар автоматты ажыратқыш арқылы орындалады; 2) трансформатордың ішкі ақауларынан жəне май деңгейінің төмендеуінен газдық қорғаумен. Газдық қорғау қуаты 1 МВ∙А жəне одан жоғары трансформаторларда, ал ішкі цехтық түрлендіргіш қосалқы станцияларында жəне қондырғыларында - қуаты 0,4 МВ∙А жəне одан жоғары трансформаторларда орнатылуы тиіс. Газдық қорғаныс газдың пайда болуы төмен жағдайда, май деңгейінің төмендеуіне байланысты жəне қарқынды газ пайда болған жағдайда ажырату үшін сигналға іске қосылуы тиіс. Сигнал соққан соң, персоналдың болуына немесе олардың келу мезгіліне байланысты, сондайақ газдық реленің конструкциясына байланысты май деңгейі əрі қарай төмендеген жағдайда ажыратуға қорғаныстың іске қосылуы қарастырылуы мүмкін. Май денгейінің төмендеуінен қорғау үшін трансформатордың кеңейткішінде бөлек деңгей релесі қолданылуы мүмкін; 3) қуаты 0,63 КВ∙А дейін трансформаторлар үшін сигналға қолданылатын жəне қуаты 0,63 КВ.А жоғары трансформаторлар үшін ажыратуға қолданылатын герметикалық трансформаторлардың қысымның жоғарылауынан қорғау (қысым релесі); 4) түзетілген кернеуі 600 В жəне одан жоғары трансформаторларының екінші реттік кернеуі жағынан кернеудің жоғарылауынан қорғау; 5) екінші реттік кернеуі 1 кВ дейін болғанда трансформатордың төмен кернеу жағынан бейтарапта немесе фазада орнатылған тесіп өтуші сақтандырғышпен. Ажыратуға қолданылатын қорғау құрылғылары трансформатордың бастапқы кернеу жағында орнатылған айырғышқа əсер етуі тиіс, қажет болған жағдайда, түрлендіргіш агрегат түзетілген ток жағында орнатылған автоматты айырғышқа əсер етуі тиіс. 1145. Осы Қағидалардың 1142-тармағы бойынша қарастырылған қорғауға қосымша жартылай өткізгіш түрлендіргіші қуатына, түзетілген кернеу мəніне, типіне, мақсатына жəне жұмыс режиміне байланысты мыналармен жабдықталуы тиіс: 1) бөлек немесе бірнеше тізбектеліп жалғанған вентильдерді қорғау үшін əрбір параллель тармақтарда жылдам əрекет ететін сақтандырғыштарымен. Екі немесе одан да көп сақтандырғыш жанып кеткен жағдайда, түрлендіргіш агрегаты автоматты түрде ажыратылуы қажет. Сақтандырғыштар жанып кеткенде əрекет ететін сигнализация көзделеді; 2) түрлендіргіштің артында полюсаралық тұйықталудан қорғау үшін түзетілген кернеу жағының бір полюсінде жылдам əрекет ететін полярлы емес автоматты айырғышты орналастырған жөн жəне блок - түрлендіргіш – тұтынушы сұлбасы бойынша жұмыс орындалатын жағдайда реверсивті түрлендіргіш агрегаттарын инвертордың ауысу үрдісінен бұдан басқа қорғаумен жабдықталуы тиіс. Түрлендіргішті қорғауға қажетті автоматты айырғыштар саны, сонымен қатар түрлендіргіш пен тұтынушы күш тізбегінің сұлбасымен анықталады; 3) басқару импульстерін түсіру қорғанысымен немесе аса токты болдырмау үшін басқару импульсін тиристорлық түрлендіргіштің реттеу бұрышын ұлғайту жағына жылжыту қорғаныспен; 4) бір немесе параллельді жұмыс жасайтын бірнеше жартылай өткізгіш түрлендіргіштердің жалпы жинақталған шиналарға жұмыс істегенде бір полюстегі жылдам əрекет ететін полярлық емес автоматты айырғышпен; 5) ішкі жəне сыртқы аса кернеуден қорғаныспен. 1146. Түрлендіргіш агрегаты мынадай қалыпты емес жұмыс режимдерінде əрекет ететін қорғау, бақылау жəне сигнализация құрылғыларымен жабдықталуы тиіс: 1) трансформатор майының немесе жанғыш емес сұйықтықтың рұқсат етілген температурасының көтерілуі; 2) жартылай өткізгіш түрлендіргішті суытатын су температурасының рұқсат етілген температурасының көтерілуі; 3) жартылай өткізгіш вентильдің күш тізбегіндегі сақтандырғыштың жанып кетуі; 4) əуе немесе сумен суыту əсерінің жоғалуы; 5) түрлендіргіш агрегаттың ұзақ жүктелуі; 6) басқарушы импульстарының болмауы; 7) қондырғы оқшауламасының бұзылуы (деңгейінің төмендеуі); 8) түрлендіргіш агрегаттың қалыпты жұмысына кедергі жасайтын өзіндік қажеттіліктердің басқа құрылғыларында жұмыстың бұзылуы. 1147. Персоналы кезекшілік ететін немесе олардың жұмысын диспетчер бақылайтын түрлендіргіш қосалқы станцияларда (қондырғыларда) осы Қағидалардың 1144-тармағының 1) – 5), 7) жəне 8) тармақшаларында көрсетілген қорғау, бақылау жəне сигнализация құрылғылары сигналға əрекет етуі тиіс, ал осы Қағидалардың 1144-тармағының 6) тармақшасында көрсетілген түрлендіргіш агрегатты ажырауға əрекет етуі тиіс. Персоналдың кезекшілік жоқ жəне диспетчерлік пунктіне сигналдауды жеткізбейтін түрлендіргіш қосалқы станцияларында (қондырғыларда) осы Қағидалардың 1144-тармағында аталған қорғау, бақылау жəне сигнализация құрылғылары түрлендіргіш агрегатты ажыратуға əрекет етуі тиіс. Жекелеген жағдайларда жергілікті жағдайларға байланысты, осы Қағидалардың 1144-тармағының 1) тармақшасында көрсетілген құрылғылардың сигналға əрекет етуіне рұқсат етіледі. 3. Жабдықтарды орналастыру, қорғаныс іс-шаралары 1148. Бір түрлендіргіш агрегатына жататын трансформатор, реттеуші автотрансформатор, теңестіруші реакторлар, анодты бөлгіштер мен сүзекті реакторлар бір ортақ камерада орналастырылады. Май толтырылған жабдықты орнату осы Қағидалардың 19-тарауының талаптарына сəйкес жүргізілуі тиіс. Осы Қағидалардың 988, 989-тармақтарында көрсетілген талаптар жиынтықталған түрлендіргіш қосалқы станциялары мен қондырғыларына да қолданылады. 1149. Жартылай өткізгішті түрлендіргіштерге қоршаған ортаның əсері тимесе (күшті магнитті өрістер, температура, ылғалдылық, тозаңдану жəне т.б.), оларды басқа да электртехникалық немесе өндірістік үй-жайлардың жабдықтарымен бірге орнатуға рұқсат етіледі. Жартылай өткізгішті түрлендіргіштерді өндірістік үй-жайларда шкафтарға орнатылады. Шкафтарды орнату орнына тəуелсіз (электр техникалық немесе өндірістік үй-жай) түзетілген кернеуі 1 кВ-дан жоғары болған жағдайда, шкаф есігі ашық қалған кезде түрлендіргішті іске қосуға мүмкіндік бермейтін жəне айнымалы ток жағынан да, түзетілген ток жағынан да түрлендіргішті ажырататын блоктау құрылғысымен жабдықталуы тиіс. Электр үй-жайларынан тыс жерде орнатылатын түрлендіргіш шкафтарының есігі арнайы кілттермен ашылатын ішкі құлыппен жабдықталуы тиіс.

1150 Жанасуға қолжетімді кернеудегі бөліктерден тұратын ашық жартылай өткізгішті түрлендіргіштер электр үй-жайларында ғана орнатылады. Бұл ретте 1 кВ-дың жоғары түрлендіргіштер 1,9 м-ден төмен болмайтын бірыңғай немесе торлы қоршаумен қоршалуы керек. Қоршау торының ұяшықтары 25х25 мм-ден аспауы керек. Қоршаудың есіктерінде блоктауы болуы тиіс, ол есіктерді ашқан кезде олар түрлендіргішті айнымалы ток жағынан да, түзетілген ток жағынан да тез арада ажыратады. 1151. 1 кВ дейінгі ашық түрлендіргіштер мыналарда орнатылады: 1) жерден оқшауландырылған еден учаскелерінде. Бұл ретте түрлендіргіштің тұрған жері жəне түрлендіргіш проекциясының 1,5 м-ден кем емес аумағы оқшаулағыш қабатымен жабылуы қажет. Оқшаулағыштың қабаты механикалық жағынан жеткілікті берік болуы жəне түзетілген токтың 10 еселенген жұмыс кернеуіне есептелген болуы тиіс. Түрлендіргіштің проекциясынан көлденең бойымен 1,5 м кем арақашықтықта орналастырылған қабырғалармен жерге тұйықталған заттар кемінде 1,9 м биіктігіне оқшауламаның дəл сондай қабатымен жабылуы тиіс немесе жерден оқшауланған қоршаумен қорғалуы қажет. Түрлендіргіш оқшаулама бағандарындағы оқшаулама материалдан жасалған оқшауланған тіреулермен немесе баумен қоршалған болуы тиіс. Түрлендіргіштен жерден оқшауландырылған қоршауларға, қабырғалар мен басқа заттарға дейінгі жарықтықтағы өту ені кемінде 1 м болуы керек; 2) оқшауланбаған еденде. Бұл ретте түрлендіргіштер биіктігі 1,9 м кем емес тұтас немесе торлы дербес қоршалған болуы тиіс. Қоршаудың есіктерінде осы Қағидалардың 1147-тармағында көрсетілген шкаф блоктаушысына ұқсас блоктаушысы болуы тиіс немесе құлыппен жабылуы тиіс. Соңғы жағдайда қоршаудың есігінің үстінде немесе қабырғасында айнымалы кернеу жағынан да, түзетілген кернеу жағынан да түрлендіргіштің ажыратылғаны жөнінде сигнализациямен жабдықталуы тиіс. 1152. Түрлендіргіш корпусында орнатылған өлшеуіш аспаптары, қызмет көрсететін персонал түрлендіргіштің қоршау ішіне кірмей, осы аспаптардың көрсеткіштерін қадағалауға ыңғайлы жерде орналасуы тиіс. Бір түрлендіргіш агрегатқа жататын бірнеше ашық түрлендіргіштерді жалпы бір қоршауда орналастыруға жол беріледі. 1153. Электр үй-жайларының оқшауланбаған еденінде 1 кВ дейінгі ашық түрлендіргішті орнатқан кезде көлденеңі бойынша қашықтығы мыналардан кем болмауы тиіс: 1) ке��неудегі түрлендіргіштің бөліктерінен жерге тұйықталған қоршауларға, қабырғаларға жəне т.б. дейін қызмет көрсетуге қажеттілігі жоқ басқа да жағынан 50 мм; 2) қызмет көрсету жағынан кернеудегі бір түрлендіргіштің бөліктерінен келесі түрлендіргіштің жерге тұйықталған бөліктеріне, жерге тұйықталған қоршауларға, қабырғаларға жəне т.б. дейін 1,5 м; 3) түрлі түрлендіргіштердің жерге тұйықталған бөліктерінің арасында, сондай-ақ түрлендіргіштің жерге тұйықталған бөліктерінен жерге тұйықталған қоршауларға, қабырғаларға жəне т.б. дейін, қызмет көрсету жағынан 0,8 м; 4) кернеудегі түрлі түрлендіргіштер бөліктерінің арасында қызмет көрсету жағынан 2,0 м. Осы тармақтың 2) – 4) тармақшаларында көрсетілген қашықтықтар түрлендіргіштерден кернеуді алмай қоршаудың ішіне қызмет көрсетуші персоналдың кіруін қамтамасыз ету шартымен белгіленген. 1154. Электр үй-жайларында 1 кВ жоғары ашық түрлендіргіштерді онатқан кезде көлденеңі бойынша қашықтығы мыналардан кем болмауы тиіс: 1) кернеудегі түрлендіргіш оқшауланған бөліктерінен түрлендіргішке қызмет көрсетудің қажеті жоқ жағынан қоршауларға, қабырғаларға жəне т.б. дейін: кернеуі 3 кВ – 165 мм, кернеуі 6 кВ – 190 мм, кернеуі 10 кВ -220 мм; 2) түрлі түрлендіргіштердің жерге тұйықталған бөліктерінің арасындағы, сондай-ақ түрлендіргіштің жерге тұйықталған бөліктерінен қызмет көрсету жағынан қоршауларға, қабырғаларға дейін, 0,8 м; бұл қашықтық кернеуі жоқ болған жағдайда түрлендіргішке қызмет көрсетуді қамтамасыз ету шартымен белгіленген. 1155. Түрлендіргіш агрегаты екі жəне одан да көп түрлендіргіштен тұратын қондырғыларда, бұдан басқа қалғандарда кернеу болмағанда түрлендіргіштердің бір бөлігінің жұмысы талап етіледі, жеке элементтердің электрлік жалғанулары айнымалы кернеуі жағынан да, түзетілген кернеуі жағынан да ажыратуға мүмкіндік болатындай орындалуы керек. 1156. Түрлендіргіш агрегаттардың электр жабдықтары бар шкафтарын бір қатарға орнатқанда, есіктері немесе алынбалы қабырғалары жағынан өту жолының ені 1 м-ден кем болмауы тиіс; шкафтың есігі 90 0 ашылған жағдайда, өту жолының 0,6 м-ден дейін таралуына рұқсат етіледі. Шкафтарды қатарға орналастырғанда, шкафтардың арасындағы қызмет көрсетуге арналған өту жолының ені 1,2 м кем болмауы тиіс; қарама-қарсы тұрған шкафтардың есігі 90о ашылғанда, есіктер арасында ені 0,6 м кем болмайтын өтетін жол қалу керек. Электр жабдықтары жылжымалы арбадағы шкафтарда орналастырылған жағдайда, өту жолы ені мыналардан кем болмауы тиіс: 1) шкафтарды бір қатарға орналастырған кезде – арба ұзындығы плюс 0,6 м; 2) шкафтарды екі қатарға орналастырған кезде – арба ұзындығы плюс 0,8 м. Барлық жағдайларда өту жолының ені арбаның қиғаш көлемінен кем болмауы тиіс. 1157. Түрлендіргіштің анодтары мен олардың салқындатқыштары түрлендіргіштің басқа бөліктеріне қарағанда ашық түске боялуы керек. 1158. Түрлендіргіштің корпусында түрлендіргіштің бос жүрісіндегі кернеуі көрсетілген ескерту белгісі болуы керек. 1159. Жартылай өткізгіш түрлендіргіштері бар қондырғыларда түрлендіргіш трансформаторларының вентильді орамаларымен байланысқан тізбектерінің оқшауламасы, басқару тізбегі мен «торлы» қорғанысының, сондай-ақ оқшаулама тесілген кезде тізбектің вентильді орамасының əлеуетінде болуы мүмкін тізбектердің оқшауламасы 1 мин ішінде 50 Гц жиіліктегі айнымалы токтың мынадай сынамалы кернеуіне төтеп беруі қажет: Тізбектің номиналды кернеуі, В Сынау кернеуі, кВ

60 дейін 1

220 1,5

500 2

500 жоғары 2,5 Ud0 + 1, бірақ 3 ток кем болмауы қажет

Ud0 - бос жүрістегі түзетілген кернеу Оқшауламасының номиналды кернеуі ретінде тексерілетін тізбектің оқшауламасына əсер ететін номиналды кернеудің ең жоғарғы мəні (қолданыстағы мəні) алынады. 1160. Түзетілген токтың бірінші реттік тізбектері олардың жұмыс кернеуіне сəйкес келетін оқшауламасына ие болуы тиіс. 4. Түрлендіргіштердің салқындатылуы 1161. Дайындаушы зауыттың талап ететін түрлендіргіштердің температуралық режимін қамтамасыз ету үшін оларды салқындату үшін құрылғылар қарастырылуы тиіс. Салқындату əдістерін, салқындатушы судың немесе ауаның температурасын жəне олардың шығынын дайындаушы зауыт белгіленеді. 1162. Түрлендіргіштерді ауамен суыту кезінде ауадағы тозаңның болуы 0,7 мг/м3 аспауы тиіс. Ауадағы тозаңның концентрациясы одан көп болған жағдайда ауаны тазартуды қарастыру керек. 1163. Түрлендіргіштерді ауамен суытқан кезде, əрбір түрлендіргіштің ауа құбырларының жапқышы (шибері) болуы тиіс, олар басқа түрлендіргіштерге ауаның жеткізілуіне байланыссыз ауаның түрлендіргішке келуін тоқтатуды қамтамасыз етеді. 1164. Түрлендіргіштерді сумен суыту кезінде тұйықталған циркуляциялық жүйе қолданылады. Су өзінің химиялық жəне физикалық қасиеттері бойынша (химиялық құрамы, электр өткізгіштігі, тұздылығы, механикалық қоспаларының болуы) дайындаушы зауыттың талаптарына сəйкес болуы тиіс. 1165. Түрлендіргіштерді сумен суыту кезінде суытатын суды келтіріп, алып кететін ағынды жəне циркуляциялық су құбырлары түрлендіргіш əлеуеті бар суыту жүйесінен оқшаулануы қажет. Оқшаулама түрлендіргіш жəне жылу ауысу жүйесі (циркуляциялық жүйе) арасында немесе (ағынды жүйеде) түрлендіргіш пен су құбыры арасында оқшауланған құбырлар немесе шланг түрінде орындалады. Оқшауланған құбырлар мен шлангілердің ұзындығы түрлендіргіштерді дайындаушы зауыт белгілегеннен кем болмауы тиіс. Суытудың ағынды жүйесінде түрлендіргіш пен ағынды құбыр арасындағы оқшауламаны қабылдағыш шұңқырға судың ағысымен орындауға болады. 1166. Суыту сұйықтығы ретінде жоғары өткізгіштігі бар коррозияға қарсы ерітіндісін қолданған жағдайда түрлендіргіш корпусының əлеуеті бар суыту қондырғысының жабдықтары (жылуды алмастырғыш, сорғы, жылытқыштар) оқшаулағыштарда орнатылады, ал түрлендіргіш жұмыс істеп тұрған кезде жанасу үшін қолжетімді болған жағдайда оқшаулағыш құбырлардан немесе шлангілерден орындалады. Суытатын су жылу оқшаулағыш қондырма (шланг немесе құбыр) арқылы жылуды алмастырғышқа беріледі. Егер суыту қондырғысы түрлендіргіш қоршауынан тыс жерде орналастырса, осы Қағидалардың 1149-тармағының 2) тармақшасының талаптарына сай келетін торлы немесе тұтас қоршауы болуы тиіс, бұл ретте есік ашылғанда қоршау есігінің блокталуы сорғы мен жылу алмастырғыштың жылытқышын ажыратуды қамтамасыз етуі тиіс. 1167. Суытатын су мөлшерін реттеу вентильдері қызмет көрсетуге қауіпсіз жəне ыңғайлы жерде орнатылуы тиіс. Орналасқан жеріне қарай олар жерден оқшаулануы немесе жерге тұйықталуы тиіс. 1168. Түрлендіргіш қосалқы станцияларын (қондырғыларды) су қорымен қамтамасыз ету деңгейі оның электр энергиясы қорымен резервтеу деңгейіне сəйкес келуі тиіс. 1169. Суыту құрылғыларының жұмысын бақылау үшін бақылау-өлшеу аспаптар мен аппаратурасының (термометрлер, манометрлер, қысым жəне ағу релесі, шағын өлшеуіштер жəне т.с.с) жеткілікті саны орнатылады. 19. Аккумуляторлық қондырғылар 1. Электрлік бөлімі 1170. Жарылысқа қауіптілерге жататын аккумуляторлық батареялардың негізгі жəне қосалқы үйжайларына электр қыздырғыш құрылғыларын, жарық шамдарын, желдетудің электр қозғалтқыштарын жəне электр өткізгіш сымдарды таңдау, сондай-ақ көрсетілген жабдықтарды орнату жəне монтаждау осы Қағидалардың 24-тарауында келтірілген талаптарға сəйкес орындалуы тиіс. 1171. Зарядтық құрылғылар аккумуляторлық батареясы алдын ала 30 минутқа разрядталған соң, 8 сағаттан аспайтын зарядталу уақытында номиналды сыйымдылығы 90% зарядтауға жететін қуаты мен кернеуі болуы тиіс. 1172. Аккумуляторлық қондырғы кернеу мен токты өлшейтін жəне бақылайтын құрылғылармен жабдықталуы тиіс. 1173. Зарядтау жəне қайта зарядтау қозғалтқыш-генераторларын кері ток пайда болған жағдайда ажырататын құрылғылар қарастырылуы тиіс. 1174. Аккумуляторлық батарея тізбегінде тораптың қорғау аппараттарына қатысты таңдамалы түрде жұмыс істейтін автоматты ажыратқыш орнатылады. 1175. Қайта зарядтау құрылғысы батарея шиналарында кернеуді бір қалыпты ±2% шекте ұстап тұруды қамтамасыз етуі тиіс. 1176. Элементтері 2,3 В артық емес кернеумен батареяны зарядтау режимі қолданылатын аккумуляторлық қондырғылардың элементке деңгейі 2,3 В жоғары кернеудің өздігімен жоғарылауына жол бермейтін құрылғысы болуы тиіс. 1177. Аккумуляторлық батареяларды зарядтау жəне қайта зарядтау үшін қолданылатын түзету құрылғылары бөлгіш трансформатор арқылы айнымалы ток жағынан жалғануы тиіс. 1178. Тұрақты ток шиналары оқшауламаны əрдайым бақылайтын құрылғылармен жабдықталуы тиіс, олар оқшаулама кедергісінің мəнін бағалауға жəне де полюстердің бірінің оқшаулама кедергісі 220 В торабында 20 кОм-ға дейін, 110 В торабында 10 кОм-ға дейін, 48 В торабында 5 кОм-ға дейін жəне 24 В торабында 3 кОм-ға дейін төмендегенде сигнализация арқылы əсер етеді. 1179. Аккумуляторлық батареялар үшін ажыратылған желдетуде батареяның элементі 2,3 В жоғары кернеумен зарядталуға мүмкіндік бермейтін блоктау қарастырылған жөн. 1180. Аккумуляторлық батарея үй-жайында бір жарық шамы авариялық жарық беру желісіне жалғануы тиіс. 1181. Аккумуляторлар стеллаждарда немесе шкаф сөрелерінде орнатылуы тиіс. Стеллаждар немесе шкаф сөрелері арасындағы тігінен арақашықтық аккумуляторлық батареяға қызмет көрсетуге ыңғайлы болуы тиіс. Бір жақты қызмет көрсету кезінде аккумуляторлар бір қатарға орнатылуы тиіс, ал екі жақты қызмет көрсетілген кезде аккумуляторлар екі қатарға орнатылады. Қосарланған шыны ыдыстарын қолданған жағдайда, олар бір аккумулятор ретінде қарастырылады. 1182. Аккумуляторлар орнату үшін стеллаждар техникалық шарттар талаптарына сəйкес орындалып, сынаудан өткізілуі жəне таңбалануы қажет; олар электролит əсерінен тұрақты жабындымен қорғалуы тиіс. 1183. Аккумуляторлар стеллаждардан оқшаулануы қажет, ал стеллаждар – электролиттің əсеріне жəне оның буына берік оқшаулама төсеніштер арқылы жерден оқшаулануы қажет. Кернеуі 48 В жоғары емес аккумуляторлық батареялар үшін стеллаждар оқшаулама төсенішсіз орнатылады. 1184 .Жарықта аккумуляторлар екі қатарда орналасса, аккумулятор батареяларына қызмет көрсету үшін аккумулятор арасындағы өту жолының ені 1 м-ден кем болмауы тиіс, ал аккумуляторлар бір қатарда орналасқан жағдайда, ара қашықтық ені 0,8 м-ден кем болмауы тиіс. Электрлік аккумуляторлардың стационарлық қондырылуы үшін аккумуляторлық батареялардың стеллажда орналасуы талаптарына сəйкес орындалуы тиіс. 1185. Аккумулятор мен жылыту аспаптарының ара қашықтығы 750 мм-ден кем болмауы тиіс. Жылыту экраны жанбайтын материалдан орнатылып, аккумулятордың жергілікті қыздыруына əкелмейтін шарты орындалса, аталған арақашықтықты азайтуға болады. 1186. Қалыпты жұмыс жасау кезеңінде (1 заряды емес) кернеуі 65 В – 250 В-қа дейінгі жағдайда аккумулятордың ток өткізгіш бөліктерінің ара қашықтығы 0,8 м-ден кем болмауы тиіс, ал кернеуі 250 В жоғары болса – ара қашықтығы 1 м-ден кем болмауы қажет. Қалыпты жұмыс істеу кезеңінде (заряд емес) аккумуляторларды екі қатарға орналастырып, қызмет көрсетуге өту жолы болмаса, əр қатардағы көрші орналасқан аккумулятордың ток өткізгіш бөліктерінің кернеуі 65 В-ден аспауы тиіс. Электр жабдықтары, сондай-ақ шиналар мен кəбілдердің қосылған жерлері герметикалық емес аккумулятордан 1 м қашықтықта жəне төбенің ең төмен нүктесінен 0,3 м-ден кем емес орналастырылуы тиіс. 1187. Аккумуляторлық батареялардың шиналануы оқшауланбаған мыс немесе алюминий шиналарымен немесе қышқылға төзімді оқшауламасы бар бір талсымды кəбілдерімен орындалуы тиіс. Мыс шиналары мен кəбілдерінің жалғануы мен тармақталуы пісіру немесе дəнекерлеу арқылы, ал алюминийден жасалғандары – тек пісіру арқылы орындалуы тиіс. Шиналардың сыртқа шығарылған кірме плитасының өтпелі өзектермен жалғануы пісіру арқылы орындалады. Шина мен кəбілдердің аккумуляторларға жалғанған орындарына қызмет көрсету қажет. Аккумулятор батареяларының үй-жайларынан сыртқа шығарылған кірме плитасынан коммутациялық аппараттарға жəне тұрақты ток тарату қалқанына дейінгі электрлік жалғануы бір талсымды кəбілдермен немесе оқшауланбаған шиналармен орындалуы тиіс. 1188. Шиналардың қосылған, аккумуляторларға жалғанған жерлерін жəне басқа қосылыстарын қоспағанда, оқшауланбаған өткізгіштер барлық ұзындығы бойынша спирті жоқ қышқылға төзімді бояумен екі рет боялуы тиіс, боялмаған жерлері техникалық вазелинмен майлануы тиіс. 1189. Оқшауланбаған көршілес шиналардың ара қашықтығы динамикалық төзімділік есебі арқылы анықталады. Жарықта көрсетілген ара қашықтық, сондай-ақ шиналардан ғимараттың бөлігіне дейінгі жəне басқа да жерге тұйықталған бөліктеріне дейінгі ара қашықтығы 50 мм-ден кем болмауы тиіс. 1190. Шиналар оқшауламаларында төселуі қажет жəне оларда шина ұстағыш арқылы бекітілуі қажет. Шиналардың тірек нүктелерінің арасындағы аралығы динамикалық беріктігіне есептеу арқылы (осы Қағидалардың 1149-тармағын есепке алумен) анықталуы тиіс, бірақ 2 м-ден артық болмауы керек. Оқшауламалар, олардың арматурасы, шиналарды бекіту бөлшектері жəне сүйеу конструкциялары электролит буының ұзақ əсеріне электрлік жəне механикалық берік болуы тиіс. Тіреу конструкцияларын жерге тұйықтаудың қажеті жоқ. 1191. Аккумуляторлық батарея үй-жайынан сыртқа шыққан кірме плитасы электролит буының əсеріне берік болуы тиіс. Парафин сіңірілген асбесцементтен, эбониттен жəне басқа да материалдардан жасалған плиталарды қолданған жөн. Мəрмəрден, сонымен қатар фанерадан жəне тағы да басқа қабат-қабат болатын құрылымды материалдардан жасалған плиталар қолдануға тыйым салынады. Плиталарды жабуға орнату барысында, плитаның жазықтығы оның үстінен 100 мм-ден артық шығып тұрмауы қажет. 1192. Аккумуляторлық батареяны таңдау жəне есептеу барысында аккумуляторлық батареясының бөлме температурасы +150 С-тан төмен болған жағдайда оның сыйымдылығы азаятынын естен шығармау қажет.

жағдайда аккумуляторлық батареясы бөлмесінің ауасындағы күкірт қышқылының концентрациясы «Өндірістік кəсіпорынның жобалау санитарлық нормалары» СН 245-71-де көрсетілген мəннен жоғары болмауы тиіс. Сонымен қатар аккумуляторлық батарея бөлмесінің вентиляциясы үшін сағатына кемінде бір рет ауа тазаруының табиғи түрі қамтамасыз етілуі тиіс. Егер табиғи вентиляция қажетті түрде орындалмаса, онда мəжбүр етілетін ауа тартқыш вентиляциясы қолданылуы тиіс. Бөлек орнатылған герметикалық қызмет етілмейтін аккумуляторлық батареяларының үй-жайы сағатына бір рет ауаның тазаруын қамтамасыз ететін табиғи желдету қарастырылады. 1194. Вентиляциялық жүйе аккумуляторлық батареясының жəне қышқылды үй-жайларға қызмет көрсету керек. Газдың шығарылуы ғимараттың төбесінен кемінде 1,5 м жоғарылау орналасқан шахта арқылы орындалуы қажет. Шахта атмосфераның тұнбаларынан қорғалған жөн. Желдеткішті түтіндікке немесе жалпы желдету жүйесіне жалғауға тыйым салынады. 1195. Мəжбүр етілетін ауа тартқыш желдету құрылғысында желдеткіш жарылысқа қауіпсіз болуы тиіс. 1196. Газдың сорылуы ғимараттың жоғарысынан да, төменінен де таза ауаның ағынына қарамақарсы жағынан орындалуы тиіс. Егер ғимараттың төбесінен жоғарылау орналасқан конструкциясы немесе көлбеу болса, онда ауаның сорылуы əрбір бөліктен сəйкесінше немесе төбенің астындағы кеңістігінен орындалған жөн. Жоғарғы желдеткіш саңылаудың жоғарғы жиегі мен төбе арасындағы қашықтық 100 мм-ден аспауы тиіс, ал төменгі саңылаудың төменгі жиегі мен еден арасындағы қашықтық 300 мм-ден аспауы тиіс. Желдету каналынан келетін ауа ағыны тікелей аккумулятор электролитінің бетіне бағытталмауы қажет. Металл желдету қораптары ашық аккумуляторларда орналастырылмауы тиіс. Аккумулятор батареясының үй-жайында инвентарлық желдету қораптарын қолдануға тыйым салынады. 1197. Салқын мезгілде аккумулятор батареясы үй-жайындағы аккумуляторлар орналасқан деңгейдегі температурасы +100С-тан төмен болмауы тиіс. Кезекшілікте персоналы қарастырылмаған қосалқы станцияларда, егер аккумулятор батареясы ажыратқышты қосып, ажырату есебінен таңдалса, онда 00С-тан төмен емес көрсетілген температураны қабылдаған жөн. 1198. Аккумулятор батареясының үй-жайын жылыту жылы ауаны вентиляциялық канал арқылы беретін, осы бөлмеден тыс жерде орналасқан калориферлік құрылғының көмегімен орындалуы тиіс. Бөлмені электрмен жылыту барысында канал арқылы ұшқынның түсуіне қарсы шаралар қолданылуы тиіс. Аккумулятор батареясының үй-жайын бумен немесе сумен жылыту барысында тегіс құбырды пісіріп жалғау арқылы орындалады. Вентильдерді фланецтік жалғау мен орнатуға тыйым салынады. 1199 Су құбырымен жабдықталған электр станцияларында, сонымен қатар қосалқы станцияларда аккумуляторлық батареялары үй-жайларының маңында су жүргізетін кран мен бақалшық орнатылуы тиіс. Раковина үстінде «Қышқыл мен электролитті төкпеңіз» деген жазу болуы тиіс. 4. Электр күштік қондырғылар 20. Электромашиналық бөлмелер 1. Жалпы ережелер 1200. Электр машинасы үй-жайларының өндірісі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 6 қаңтардағы № 14 қаулысымен бекітілген «Өрт қауісіздігіне қойылатын жалпы талаптар» атты техникалық регламенті бойынша өндірістердің Г санатына жатқызылады. 1201. Электр машинасы үй-жайлары жұмыс шарттарына қажет телефон байланысымен, өртке қарсы сигнализация жəне басқа да байланыс түрлерімен жабдықталуы тиіс. 1202. Электр машинасы бөлмелерінде осы ЭМБ-де орнатылған электр қозғалтқыштарымен байланысқан тетіктердің редукторлары мен шестеренкалы торларын орналастыру қажет. 1203. Электр машинасы үй-жайларында орнатылған жабдықтардың қолжетімді биіктікте орналасатын айналмалы бөліктері қолданыстағы қауіпсіздік талаптарына сəйкес кездейсоқ тиіп кетулерден қоршалып тұруы тиіс. 1204. Электр машинасы үй-жайларында пісіру трансформаторларын, ауыспалы жарықшамдарын жəне электр құралдарын қоректендіруге жəне бөлмелерді жинауға арналған машиналарын қосуға қоректендіру тораптары болуы тиіс. Ашық ауыстырмалы шамдарды қоректендіру үшін айнымалы токтың 25 В-ден жоғары емес немесе тұрақты токтың 60 В кернеуі қолданылуы тиіс. 1205. Электр машинасы үй-жайларында электр жабдықтарын жылжымалы компрессордан немесе қысылған ауа тораптарынан тартылған, қысымы 0,2 МПа-дан артық емес таза, құрғақ, қысылған ауамен үрлеу құрылғыларымен жабдықталуы тиіс. Электр машинасы бөлмелері шаңды жинауға арналған өндірістік жылжымалы шаңсорғышпен жабдықталуы тиіс. 1206.Электр машиналарын, түрлендіргіштерді тасымалдау жəне монта��дау, шашу жəне жинау, сонымен қатар, басқа да жұмыстарды өткізу үшін инвентарлы (стационарлы немесе ауыспалы) көтергіш жəне тасымалдаушы құрылғылар қарастырылуы тиіс. 2. Электр жабдығын орналастыру жəне орнату 1207. Барлық белгілеулердегі электр машиналық үй-жайларының компановкасы жабдықтың ыңғайлы тасымалдануын жəне монтаждалуын қарастыруы тиіс. Ұзындығы 100 м-ден астам жағдайда электр машиналық үй-жайларының жертөлесінде электрокарлар немесе тасымалдаушы арбашалардың жылжуы үшін арнайы жолдар қарастырылуы тиіс. Жабдықтың тасымалдаушы бөліктері арасындағы арақашықтық тігінен 0,3 жəне көлденеңінен 0,5 м-ді құрауы тиіс. 1208. Машиналардың корпустары немесе фундаменттер арасындағы, машиналар жəне ғимарат бөліктері немесе жабдық бөліктері арасындағы өту жолдарының ені жарықта 1 м-ден кем болмауы тиіс; машиналардың сыртқа аса шығып тұрған бөліктері жəне құрылыс контрукциялары арасындағы өту жолдарының ені кейбір жерлерде 0,6 м-ге жəне ұзындығы 0,5 м-ден кем емес болғанда, тарланып кетуіне рұқсат етіледі. 1209. Машина корпусы мен ғимарат қабырғасы арасындағы немесе корпустар арасындағы жəне де көршілес тұрған машиналар арасындағы ара қашықтық машиналардың басқа жағынан өту жолы болған жəне машиналардың биіктігі еден деңгейінен 1 м-ден кем болса, 0,3 м-ден кем емес жəне машиналардың биіктігі еден деңгейінен 1 м-ден артық болса – 0,6 м-ден кем болмауы тиіс. Басқару пульті немесе басқару қалқаншасы қасбеті мен машиналар арасындағы қызмет ету жолының ені 2 м-ден кем болмауы тиіс. Қалқаншаларды шкафта орналастырғанда, бұл ара қашықтық машинадан жабық есікке дейін немесе шкафтың қабырғасына дейін таңдап алынады. Аталған талаптар жетектердің жергілікті басқару посттарына қолданылмайды. Машина корпусы мен басқару пульті қалқаншасы жəне басқару пульті арасындағы өту жолының ені 1 м-ден астам болуы тиіс. 1210. Электр жабдығы бар шкафтар мен ғимарат бөліктері немесе жабдықтар бөліктері арасындағы қызмет көрсету үшін өту жолының ені 1 м-ден кем емес, ал шкафтың есігі ашық болса – 0,6 м-ден кем емес болуы тиіс; шкафтар екі қатарда орналасса, олардың арасындағы өту жолы жарықта – 1,2 м-ден, қарама-қарсы орналасқан шкафтардың есіктері ашық болса – 0,6 м-ден кем емес болуы тиіс. Қуаты 10 кВт-қа дейін жəне аз өлшемді жабдықтарды таратушы қалқаншалар, стеллаждар, пульттер жəне кернеуі 1 кВ-ге дейін осыған ұқсас таратушы құрылғылардың элементтері артында орнатуға рұқсат етіледі жəне де машина корпусынан немесе аппарат корпусынан қалқаншаның токөткізуші бөліктеріне дейінгі арақашықтық осы Қағидалардың 884-тармағының 2) тармақшасында көрсетілген мəннен кем болмауы тиіс. Қызмет ету жолдарының өлшемдері таратушы құрылғылар, қалқаншалар жəне басқа да жабдықтар үшін арасындағы өту жолының өлшемі осы Қағидалардың 884-885 жəне 963-тармақтарында келтірілген талаптарға сай болуы тиіс. ЭМБ жертөле қабатында 350-ден астам қуат жəне бақылау кəбілдерін немесе 150-ден астам қуат кəбілдерін жертөленің кəбілдер неғұрлым көп қимасында ашық төсей отырып, кəбіл қабатын немесе кəбіл туннелін орындау көзделеді. Кəбілдік ғимараттардың өту жолының ені осы Қағидалардың 472 жəне 474-тармақтарына сəйкес қабылдануы қажет. Кəбілдермен кəбілді құрылым қатарлары осы ғимараттарда ұзындығы 7 м-ден асатын тұйықтар түзілмеуі қажет. Тұйықтар түзілуін болдырмау үшін кəбілді құрылым қатарларын еденнен 1,5 м биіктікте жібереді. Осындай өту жолдарында сөрелер арасы кəбілді демантождау мүмкіндігін қамтамасыз ететіндей, бірақ 100 мм-ден аспайтын аралық рұқсат етіледі. 1211.ЭМБ өзінде ашық орнатуға жол беріледі: 1) май салмағы 600 кг дейін болатын 1 кВ жəне одан астам электр машиналары (автотрансформаторлар, реакторлар, реостаттар жəне т.б.) үшін май толтырылған іске қосу жəне іске қосуды реттейтін құрылғылар; 2) салмағы 2 т болатын, бак жəне тұмшалануы аса берік болатын, май ағызылуы жойылған, сондай-ақ дабылға жұмыс істейтін газды қорғаныс немесе қысым релесі бар (трансформаторлар жəне автотрансформаторлар үшін) қуаты 1,6 MB.А дейінгі трансформаторлар, автотрансформаторлар, өлшеу трансформаторлары жəне басқа да аппараттар. Құрамында екіден астам емес көрсетілген трансформаторлар (аппараттар), жекелеген топтардың арасы жарықта 10 м кем емес болғанда топты біріктіріп орнатуға жол беріледі; 3) қуатты жəне санның шектеуінсіз құрғақ немесе жанғыш сұйықтықпен толтырылған трансформаторлар; 4) метал ЖТҚ, 1 кВ жəне одан астам қосалқы станциялар, конденсаторлар батареялары немесе жекелеген конденсаторлар; 5) тарту құрылғысы немесе арнайы бөлмелер немесе шкафтарда зарядтау құрылғылары шарттарында жабық типті аккумулятор батареялары; 6) жартылай өткізгіш түрлендіргіштер; 7) беткі немесе артқы жағында ашық тоқ өту бөліктері бар басқару, қорғаныс, өлшеу, дабыл қалқандары, сондай-ақ орнатылған аппараттары бар блок жəне басқару станция қалқандары; 8) 1 кВ жəне одан астам оқшауланбаған тоқ жолдары; 9) электр машиналарын суыту жабдықтары. 1212. ЭМБ-де жабық камераларда май толтырылған электр жабдықтарын орналастырғанда бір камерада орналастырылған майдың көлемі 6,5 т-дан, ал екі камера немесе бір топ камера арасындағы ара қашықтық 50 м-ден кем емес болуы тиіс. Егер бұл қашықтық бір камерада немесе 6,5 т. аспайтын аралас камералар тобында сақталатын болса, онда май толтырылған электр жабдығы, осы мақсат үшін арнайы дайындалған сыртқа немесе дəлізге шығатын камераларда немесе Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 16 қаңтардағы № 14 қаулысымен бекітілген «Өрт қауіпсіздігіне қойылатын жалпы талаптар» техникалық регламенті бойынша Г немесе Д санаты өндірісімен өнеркəсіптік орынжайда орналастырылуы тиіс. 1213. Механикалық жабдықпен байланысқан айналмалы машиналардың фундаметтік плиталарының жоғарғы бетінің белгісі таза еден белгісінен 50 мм – ден кем болмауы тиіс. Механикалық жабдықпен байланыспаған айналмалы машиналардың іргетас плиталарының жоғарғы бетінің белгісі қондырғысына қойылатын талаптармен анықталуы тиіс. 1214. Құрамында жарылғыш газы, жанғыш немесе оңай тұтанатын сұйықтықтары бар құбыржолдардың ЭМБ арқылы тесіп өткен өткелге жол берілмейді. Оларда орнатылған жабдықтарға жататын ЭМБ ғана құбыржолдарын салуға жол беріледі. Суық құбыржолдардың буланудан қорғанысы болуы қажет. Қызметкерлер немесе жабдықтың қорғанысы үшін қажетті орындарда ыстық құбыржолдар жылулық жанбайтын оқшауламалары болуы қажет. Құбыржолдар айрықша бояумен боялуға тиіс. 1215. Машинаның іргетастық плитасының жоғарғы белгісі ЭМБ еденіндегі белгіден 400 м-ден артық жоғары немесе төмен орналасса, онда машинаның айналасына ені 600 мм жанбайтын алаң қарастырылуы тиіс. Еден деңгейінен 2 м-ге дейін биіктікте орналасқан қызмет ету алаңдары таяныштармен, 2 м-ден астам биіктікте – сүйеніштермен жəне жиектік тосқауылдармен жабдықталуы тиіс. Алаңдарға басқыштар арқылы шығуға болады. 1216. Жалпы мақсаттағы теміржолмен байланысқан кəсіпорында теміржол болса жəне теміржолмен салмағы ауыр жабдықтарды жеткізгенде, қалыпты теміржол бұтағы қарастырылып, оның бір тармағы ЭМБ жағына қарай бұрылуы тиіс. Тұйықталған теміржол тармағының ұзындығы ЭМБ жүккөтергіш крандарымен ашық платформадан жабдықты түсіріп алу мүмкіндігі қарастырылуы тиіс. Жабдықтың жеткізілуі автокөлік арқылы жүргізілген жағдайда, автокөліктің ЭМБ, жүк көтеруші құрылғылар əрекеттерінің аймағына кіру мүмкіндігі қарастырылады. 1217. Электр машиналары, фундаменттің, машинаның өзінің немесе ғимарат бөліктерінің орнатылған мөлшерден жоғары шу мен тербелісін туындатпайтындай етіп орнатылуы тиіс. 1218. Монтаждау жəне жөндеу жұмыстарын орындау үшін ЭМБ-де ең ауыр, нақты түрде мүмкін болатын жабдық жүктемесіне есептелген арнайы алаңдар немесе бос алаңдар қарастырылуы тиіс. Монтаждау алаңы еденінің сыртқы контурлары еденнің басқа бөлігінен ерекшеленіп тұратындай бояумен немесе метлах плиткамен белгіленіп тұруы тиіс. Жабдықтар жеткізілетін ЭМБ учаскелері жеткізілетін жабдықтардың жүктемесі үшін есептелуі қажет. Осы учаскелердің сұлбасы бояумен немесе тақта арқылы таңбаланады. Монтаждау алаңдарының өлшемдері өздерін орналастыруға арналған ең үлкен бөліктің өлшемінен анықталады жəне де сыртына шығарылатын жиегі 1 м-ге тең болуы тиіс. Монтаждау алаңдарында электр машиналарының зəкірлерін орналастыру үшін бағандарды орнату орындары, осы зəкірлер мен бағандардың салмағы жүктемесіне есептелуі жəне ерекше боялу түсіне ие болуы тиіс. Монтаж алаңдарында ең ірі рұқсат берілетін жүктеменің мағынасы көрсетілген жазба жазылуы тиіс. 1219. Электр шамдары ЭМБ-да таратушы құрылғыларды ашық шиналары жəне ашық токсымдары үстінде орнатуға болмайды. Еденнен қызмет етілетін шырақтарды айналмалы машиналар үстінде орналастыруға болмайды. 3. Электр машиналары подшипниктерінің майлануы 1220. Қолданылатын майдың сорты барлық жабдық үшін де жарайтын болса жəне егер технологиялық тетіктері металдық шаңдармен, сумен немесе басқа да зиянды қоспалармен майларды ластау көзі болмаса, электр машиналары мен технологиялық тетіктердің циркуляциялық майлау жүйелерін біріктіру ұсынылады. 1221 .Орталықтандырылған майлау жүйелерінің жабдықтарын ЭМБ-ден тыс жерлерде орнат�� ұсынылады. 1222. Қуаты 1 МВт-тан астам электр машиналарын майлау жүйелері май деңгейін көрсететін көрсеткіштермен жəне май температурасын бақылау құралдарымен, ал циркуляциялық май бар болса, онда майдың ағып кетуін бақылау құралдарымен жабдықталуы тиіс. 1223. Май жəне су құбырлары подшипниктерге ашық күйде немесе жанбайтын материалдардан жасалған алмалы-салмалы жабындысы бар каналдарда жүргізіледі. Қажет жағдайда жерде немесе бетонда құбыржолдарды жасырын төсеуге рұқсат беріледі. 1224. Арматурасы бар құбырлар фланецтер көмегімен жалғанады. Диафрагмалар мен вентильдер электр машиналарының подшипниктеріне майды жағу орындарына орнатылуы тиіс. Майды подшипниктерге жеткізіп тұратын құбырлар подшипниктерден жəне машиналардың басқа да бөліктерінен электрлі түрде оқшауланып тұруы тиіс. Əрбір құбыр кем дегенде екі оқшаулау аралықтарынан немесе ұзындығы 0,1 м кем емес оқшауланған ендірмеден тұруы тиіс. 1225. Қажет болған жағдайда ЭМБ май толтырылған жабдықтардан лас майларды ағызуға арналған резервуарлармен жəне құбырлармен жабдықталуы тиіс. 21. Генераторлар мен синхронды компенсаторлар

V =0,07 Iзарn,

1. Жалпы ережелер 1226. Ашық ауа астында орнатылатын генераторлар, синхронды компенсаторлар мен олардың қосалқы жабдықтары арнайы түрде орындалуы тиіс. 1227. Генераторлар мен синхронды компенсаторлардың конструкциясы тозатын бұйымдардың, зақымдалатын бөлшектердің жəне түйіндердің ауыстырылу мүмкіндігі қарастырыла отырып, олардың 20-25 жыл ішінде қалыпты қолданылуын қамтамасыз етуі тиіс. Гидрогенератор мен оны сумен қамтамасыз ету жүйесінің конструкцияларымен ішінен суды толығымен жою мүмкіндігі мен кез келген уақыт мезгілінде жөндеу барысында тұрып қалу аймақтарын жою мүмкіндігі қарастырылуы тиіс. 1228. Генераторлар мен синхронды компенсаторлар осы Қағидалардың 6-тарауына сəйкес бақылау-өлшеу аспаптарымен, осы Қағидалардың 630-646 жəне 668-686-тармақтарына сəйкес басқару, белгі беру, қорғау құрылғыларымен, осы Қағидалардың 778-819-тармақтарына сəйкес АГК құрылғыларымен, шамадан тыс кернеуден қорғау құрылғыларымен, АРҚ (АҚҚ) құрылғыларымен жəне агрегатты автоматты түрде іске қосу, жұмыс істеу жəне тоқтатудың автоматикасы құрылғыларымен жабдықталуы тиіс. Сонымен қатар, қуаты 100 МВт турбогенераторлар мен сутекті суыту жүйесі бар синхронды компенсаторлар подшипниктердің тербелістерін қашықтан бақылау құрылғыларымен жабдықталуы тиіс. Қуаты 300 МВт жəне одан астам турбогенераторлар мен сутекті суыту жүйесі бар синхронды компенсаторлар апаталды үдерістерін жазу осциллографтарымен жабдықталуы тиіс. 1229. Гидрогенераторды басқару, релелік қорғау, автоматика, қоздыру жəне тікелей сумен суыту панельдері оның тікелей жанында орналасуы тиіс. 1230. Қуатты турбо жəне гидрогенераторлардың электрлік жəне механикалық параметрлері

мұндағы Iзар – ең үлкен зарядтық ток, А; n – аккумуляторлық батареясының элементтер саны; бұл

(Жалғасы 16-бетте).

2. Санитарлық-техникалық бөлік 1193. Аккумулятордың элементтері 2,3 В-ден жоғары кернеумен зарядталатын аккумуляторлық батареясының бөлмесі стационарлық мəжбүр етілетін құймалы ауа тартқыш желдеткішпен жабдықталуы тиіс. Элементтері 2,3 В дейінгі кернеумен тұрақты зарядталатын жəне қайта зарядталатын аккумуляторлық батареясының үй-жайлары үшін стационарлық немесе батареяларды қалыпқа келтіру жəне бақылау қайта зарядтау мезгілінде инвентарлық мəжбүр етілетін құймалы–ауа тартқыш вентиляция құрылғысын қолданған жөн. Қажетті таза ауа көлемі V, м3/сағ, мына формула бойынша анықталады:


16

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 14-15-беттерде). жүктемелік қабілеті жағынан тиімді етіп қабылдануы тиіс. Қажет болған жағдайда тұрақты жұмысын қамтамасыз ету үшін генераторлардың параметрлері жүктемелік қабілеті жағынан тиімділерден бөлек, техника-экономикалық есептеулермен дəлелденіп қабылдануы тиіс. 1231. Генераторлардың кернеуі техникалық экономикалық есептеулер негізінде дайындаушы зауыттан келіп, қабылдануы тиіс. 1232. Гидрогенераторларды синхронды компенсаторлар ретінде қолдану үшін қосымша жабдықтарды орнату техника-экономикалық есептеулермен дəлелденіп жасалады. 1233. Генераторлар, синхронды компенсаторларды жəне олардың қосалқы жабдықтарын монтаждау, ашу жəне жинау үшін стационарлық, жылжымалы немесе инвентарлық көтергіштасымалдаушы жабдықтар мен тетіктер қолданылады. 1234. Гидроэлектр станцияларының сыртқы жүккөтергіш крандарын пайдалану барысында ұзақ мерзім бойы бөлмелерді жəне монтаждау алаңдарын ашып жөндегенде қар мен жаңбыр əсерін жою үшін қарапайым шаралар қарастыруы тиіс. 1235. Электр станциялары статор орамаларының өзектерін сақтайтын үй-жайларда қарастырылуы тиіс. Бөлмелер құрғақ, жылы, температурасы +50С-дан төмен емес жəне де арнайы стеллаждармен жабдықталуы тиіс. 2. Суытылуы мен майлануы 1236. Теңіз суымен немесе агрессивті əсер ететін тұзсыз сумен қоректенгенде газсуытқыштары, жылу алмасу құрылғылары жəне маймен суытқыштар, құбырлар мен оларға арналған арматура коррозия əсеріне төзімді материалдардан жасалуы тиіс. 1237. Суыту жүйесі ашық генераторлар мен синхронды компенсаторлар жəне жылыту үшін ауаны жартылай жинақтап отыратын, қуаты 1 МВт-қа тең жəне одан жоғары гидрогенераторлар ішіне сырттан кіретін ауаны тазартуға арналған сүзгілермен жəне генератор немесе синхронды компенсатор жанған жағдайда оның түсуін жылдам тоқтататын құрылғымен жабдықталуы тиіс. 1238. Ауамен суыту жүйесі жабық генераторлар мен синхронды компенсаторлар үшін мына шараларды орындауы тиіс: 1) суық жəне ыстық ауа камераларында тығыз жабылатын əйнектелген қарау люктері болуы тиіс; 2) суық жəне ыстық ауа камераларының есіктері тығыз жабылатын, сыртқа ашылатын жəне болаттан жасалған болуы тиіс жəне де камераның ішкі жағынан кілтсіз ашылатын, өздігінен жабылып қалатын құлыптары болуы тиіс; 3) суық жəне ыстық ауа камераларының ішінде ажыратқыштары сыртқа шығарылған жарықтану қамтамасыз етілуі тиіс; 4) ыстық су қораптары жəне де конденсаторлар мен бу турбиналарының су құбырлары, егер олар суыту камераларында орналасса, суық ауаны жылытпау жəне құбырлар бетіндегі ылғалды конденсациялау үшін жылу оқшауламасымен жабылуы тиіс; 5) cуық ауаның камераларында конденсацияланған суды аулақтату үшін ауа суытқыштарында кювет болуы қажет. Турбогенераторлар үшін кəріз арнасында суды шығарушы құбырдың бір шеті гидравликалық бекітпемен жабдықталуы тиіс, бұл ретте ағу құбырында судың пайда болуына əрекет ететін дабыл қағушы құрылғы орнатылады; 6) ауа тартылуының алдын алу үшін вентиляцияның тұйық жүйесінің тұрқы, түйістері, ауа өткізгіші жəне басқа да телімдері ұқыпты тығыздалып қатайтылуы қажет. Турбогенераторлардың жəне синхронды компенсаторлардың суық ауа камераларының есігінде бəсеңдету аумағында бекітілетін фильтр арқылы ауаны тартушы сорғыш болуы тиіс; 7) камералар мен ауа қораптарының қабырғалары тығыз болуы тиіс жəне ақшыл түсті отқа төзімді бояумен боялып, отқа төзімді пластикалық жабынмен немесе глазурь жалатылған тақталармен қапталуы керек. Камералардың едендері мен іргетаста шаңның болуына жол бермейтін төсеме болуы тиіс. 1239. Сутекпен салқындатылатын турбогенератор мен синхронды компенсаторлар мыналармен жабдықталуы тиіс: 1) газ баллондарын тиеу жəне түсіру сутегіні, генератор жəне синхронды компенсатор газқұбыржолдарын газбен қоректендіру жəне газ параметрлерімен (қысым, тазалық жəне т.б.) бақылау аспаптарымен орталықтандырылған қамтамасыз ету қондырғылары. Газ құбырларынан сутегіні машина залына беру үшін бір магистраль қарастырылады (қажет болса екі магистраль жүргізілуі мүмкін). Газ құбырларының сұлбасы сақиналы секцияланған болып орындалады. Синхронды компенсатор үшін бір магистраль орындалады. Сутекті желілерінде жəне ауа беретін желілер жарылыс қаупі бар газ қоспаларының пайда болуына жол бермеу үшін турбогенератор мен синхронды компенсаторлардың алдында көрінетін үзілген жерлерін құру мүмкіндігін қарастыру керек; 2) ток құбырларында жəне генератордың тіреуіш ернемектерінде турбинаның басты май багында өртті сөндіру жəне үрлеу үшін генератордан (синхронды компрессордан) немесе сутегіні ығыстырып шығару үшін газ баллонды тиеп-түсіру механикаландырылған инертті газбен (азотпен немесе көмірқышқыл газбен) қамтамасыз етілетін орталықтандырылған қондырғылары; 3) негізгі, қордағы, ал турбогенераторлар, сонымен қатар, турбина вакуумын бұза отырып генератордың апатты тоқтауына, қуаты 60 мВт жəне одан жоғары турбогенераторлар үшін қажет апаттық маймен жабдықтау көздерімен, белгілі уақыт ішінде маймен шетжақ нығыздағышы апаттық көздерімен жабдықталуы тиіс. Қордағы жəне апатты маймен жабдықтау көздері маймен жабдықтау көзі ажыратылғанда, сондай-ақ майдың қысымы төмендегенде автоматты түрде іске қосылуы тиіс. 4) турбогенератордың сутекті қалыңдатқышы майдың қосылуын автоматты реттегіш. Маймен қамтамасыз ету сұлбасында реттегіштің айналмалы вентильдері қолмен реттеуден автоматты реттеуге немесе керісінше өткенде майдың шашырауын болдырмау үшін тығынның орнына реттегіштердің болуы; 5) генератордағы немесе синхронды компенсатордағы сутегі қозғалысының сұлбасына енгізілген құрғататын құрылғы; 6) берілген мəндерден параметрлердің (қысым, сутегі жиілігі, май- сутегі қысымының айырмасы) ауытқуы мен газмай жүйесінде сутегі салқындауы бұзылған кездегі əрекет ететін ескертпелі дабыл; 7) сутекті салқындатудың газмай жүйесін басқарып, бақылау үшін бақылау-өлшеу аспаптары жəне автоматика релесі. Бұл жағдайда газ жəне электр аспаптары бір қорғаныс панелінде орналастырылмайды; 8) басты май багында, ағызатын май камерасында газ жиналатын жерлерде желдеткіш қондырғыларын қою. Турбогенератор пен синхронды компенсаторлардың іргетастарында сутегі жиналып қалмас үшін тұйықталған кеңістіктер болмауы тиіс. Сутегі жиналатын жерлерде құрылыс конструкцияларымен қоршалған көлем болса, онда осы көлем сутегі жоғарыға еркін шығаратын жол; 9) корпустан май мен суды ағызатын дренажды құрылғы. Дренаж жүйесі ыстық газдың салқын газға ағып өтіп кетпеуін қадағалайды; 10) турбоөндіргіштің корпусында сұйықтықтың пайда болғанын көрсететін көрсеткіш; 11) ауа құрғатқышы жəне сүзгісі бар қысымы кемінде 0,2 МПа кем емес ауа сығу көзі. 1240. Орамаларды сумен салқындататын синхронды компенсаторлар мен өндіргіштер; 1). тот баспайтын материалдан жасалған дистилят беретін жəне ағызатын құбыр жүйелерімен; 2) дистиляттың негізгі жəне қосымша сорғыларымен; 3) дистиляттың механикалық, магниттік жəне иондық сүзгілерімен жəне дистилятты газ қоспаларын тазалайтын құрылғымен. Дистилятта тұз бен газ қоспалары болмауы керек; 4) дистилятты сыртқы ортадан қорғайтын кеңейтілген бакпен; 5) дистилятты салқындату үшін негізгі жəне қосымша жылу ауыстырғыштармен. Жылу ауыстырғыштардағы бірінші реттік салқын су ретінде: су өндіргіші мен синхронды компенсатор үшін - техникалық су, турбоөндіргіштер үшін – конденсатты сорғылардағы конденсат, қосымша ретінде - өндіргіштің газсуыту сорғыларынан техникалық су пайдаланылады; 6) сумен салқындату жүйесінің жұмыс режимі ауытқығанда ескерту дабылымен жəне қоғамыспен; 7) сумен салқындату жүйесін басқару жəне бақылау үшін бақылау – өлшеу аспаптарымен жəне автоматика релелерімен; 8) статор орамасындағы сумен салқындату бөлігінде сутегінің ағып кеткен жерлерін табатын құрылғымен; 9) дистилят толтырып жатқан кезде статор орамасының сумен салқындату жүйесінен ауаны сору үшін дистилятордағы ағызу жəне толтыру коллекторы краны бар бақылау түтікшелерімен жабдықталуы тиіс. 1241. Суды газсуалтқышқа, майсалқындатқыш пен жылу ауыстырғыш пен жылу ауыстырғышқа апаратын əр құбырларда сүзгілер орнату, сонымен бірге генераторлар мен синхронды компенсатордың жұмысын бұзбай, оларды тазалайтын ету керек. 1242. Газ салқындатқыш пен жылу шығарғыштың əр секциясында ағызатын жəне толтыратын коллектордан ажырататын жəне жеке секцияларға суды толтыру үшін жабатын есігі болуы тиіс. Əр өндіргіштің салқындатқыш торындағы барлық секциялардан суды шығаратын жалпы құбырда салқындатқыш секцияларындағы су шығынын реттейтін жабатын есігі орнатылуы тиіс. Турбоөндіргіштер үшін турбожетегін машина залының еденіне қою қажет. 1243. Газ салқындатқыштар мен жылу ауыстырғыштардың əр секциясының жоғары жағында ауа шығаратын крандар болуы қажет. 1244. Турбогенераторлар мен синхронды компенсатордың немесе ауаны салқындату жүйесінде қайта циркуляциялық құрылғының көмегімен салқындатылатын су температурасын реттеу қарастырылуы тиіс. 1245. Салқындатылған суды беру сұлбасында жұмыс істейтін жұмыс істемегенде, сондай-ақ салқындатылған судың қысымы азайғанда резервті сорғының автоматтандырылған қосылуы қарастырылуы қажет. Синхронды компенсаторларда салқындатылған судың (техникалық судың жүйесі, бактар жəне т.б.) тұрақты жұмыс істейтін сенімді көзінен резервті қорек қарастырылуы қажет. 1246. Генераторларды техникалық сумен қамтамасыз ету құбырларында шығын есептегіш орнатылады. 1247. Су немесе сутегі салқындатқышы бар турбогенератормен жалғанған турбина алаңдарында ағын күші коллектордағы салқын су қысымын, турбоөндірігіштегі сутегі қысымын, өндіргішке баратын газ құбырларындағы көміртегі газ қысымын көрсететін манометрлер, толтыру коллекторларындағы су қысымының төмендігін көрсететін дабыл құрылғысы, газды басқару орны, газ-май жəне су шаруашылығын басқару торабы орнатылуы тиіс. 1248. Газ бен май салқындатқыштардың, жылу ауыстырғыштардың сорғыларын орнататын жерлерде толтыру коллекторы мен сорғыларда манометр орнатылуы керек. 1249. Газ бен майсалқындатқыштардың, жылу ауыстырғыштардың ағызу жəне толтыру құбырларында сынапты термометрлер үшін гильза бекітіледі. 1250. Ашық ауа астында орнатылған синхронды компенсаторлар үшін агрегат тоқтап қалған кезде салқындатқыштан суды ағызу мүмкіндігі көзделуі тиіс. 1251. Газ жүйесі сутекті салқындатқышты дұрыс пайдалану жəне салқындатқыш ортаны ауыстыру талаптарын қанағаттандыруы тиіс. 1252. Газ торабы толық тартылған арматурасы бар құбырлардан орындалуы тиіс. Газ құбырлары тексеруге, жөндеуге ыңғайлы жəне механикалық зақымданулардан қорғалған болуы тиіс. 1253. Сутегі салқындауы бар турбина генераторлары жəне синхронды компенсаторлар майлау жəне сутегі тұмшалану айналма жүйесінің құбыржолдары бүтін тартылған құбырлар. 1254. Қуаты 3 МВт болатын турбоөндіргіштерде екі жағында подшипниктері, қоздырғыш подшипнигі жəне сутекті тығыздықтар қаңқасы мен май жүретін жолдары оқшауланған болуы керек. Оқшауланған подшипник құрылымы мен сутекті нығыздағыштар агрегаттың жұмыс уақыты кезінде олардың оқшаулануына кезеңді бақылаудың жүргізілуін қамтамасыз етуі тиіс. Синхронды компенсаторлардағы подшипниктер қаңқасы мен май жүретін жолдардан оқшауланған болуы тиіс. Синхронды компенсаторда қоздырғышпен жалғанса онда тек бір подшипникті ғана оқшаулайды. Су өндіргіштерінде табаншалары мен подшипниктері ротор үстінде орнатылса, қаңқадан оқшауланады. 1255. Көлденең су өндіргіштердің, синхронды компенсаторлардың жəне турбоөндіргіштердің май жүретін жолындағы оқшауланған подшипниктері тізбектеліп орнатылады. 1256. Турбогенераторлардың, синхронды компенсаторлар мен олардың қоздырғыштарының подшипниктері, сутекті тығыздықтар, май ванналары су өндіргіштерінің табаншалары майлары шашырамайтындай жəне орамаларға май бармайтындай етіп орындалады. Сутекті тығыздықтары мен циркуляциялы майланған подшипниктердің ағызу құбырларында ағып жатқан майды бақылап тұратын терезесі болуы тиіс. Терезені жарықтандыру үшін авариялық жарыққа жалғанған шамдар қолданылады. 1257. Мойынтірек жəне жабық ток құбыржолдарында орамдардың сутегі салқындауы бар турбина генераторлары үшін автоматтандырылған сутегінің бар болуын бақылау газ анализаторлары орнатылуы қажет. 1258. Өндіргіштер мен синхронды компенсаторлардың біріктірілген салқындату жүйесі осы Қағидалардың 1207-1209-тармақтарының талаптарына сəйкес келуі тиіс. 3. Қоздыру жүйесі 1259. Осы Қағидалардың 1258-1275-тармақтарында келтірілген талаптар турбо жəне суөндіргіштерде жəне синхронды компенсаторларда қоздыру жүйесін орнатуды қарастырады. 1260 Қоздыру жүйесі дегеніміз техникалық шарттарда қарастырылған қалыпты жəне авариялық режимдердегі өндіргіштер мен синхронды компенсаторлардың қажетті қоздыруын қамтамасыз ететін, тиісінше тізбектерді біріктіретін жабдықтардың, аппараттардың жəне құрылғылардың жиынтығы. Генератордың қоздыру жүйесі: қоздырғыш (тұрақты ток генераторы, айнымалы ток генераторы немесе түрлендіргіші бар трансформатор), автоматты қоздыру реттегіші, коммутациялық аппаратуралар, өлшеуіш аспаптар, асқын кернеуден роторды қорғау құралдары жəне зақымданудан қоздыру жүйесінің жабдықтарын қорғау. 1261 Синхронды өндіргіштер мен компенсаторлардағы электр жабдықтары мен қоздыру жүйесінің аппараттары талаптарға сəйкес келуі тиіс. 1262. Қоздыру жүйелері, қолданыстағы мағынасы пайдаланушы кернеу немесе созылмалы ток кернеуінің ұлғаюы. 1263. Пайдалану кернеуі немесе ұзақ асқын кернеу əрекетіндегі қоздыру жүйесі кернеуі 1 кВ-ден жоғары электр қондырғыларына қойылған талап осы Қағидалардың талаптарына сəйкес орындалуы тиіс. Вентильді қоздыру жүйесі үшін асқын кернеуді анықтау кезінде коммутациялық асқын кернеу де ескеріледі. 1264. Қоздыру жүйелері басқару құрылғыларымен, қорғау, дабыл жəне бақылау-өлшеу аспаптарымен жабдықтауы тиіс. Электр станциялары мен қосалқы станцияларда кезекші мамансыз өндіргіштер мен синхронды компенсаторларды өздігінен тоқтату қондырғыларымен жабдықталуы тиіс. 1265. Басқару пульттері мен панельдері салқындату жүйесінде бақылау аспаптары мен дабыл соғу аппаратуралары, сонымен қатар тристордың немесе басқа да жартылай өткізгіш қоздырғыштарды күштік түрлендіргіштері бір-біріне жақын орналасуы қажет. Жылу ауыстырғыштарын басқа бөлмеге орнатуға болады, бірақ жылу ауыстырғыш басқару панелінің қасына орнатылады. Қоздырғышпен орнатылатын пульт қоздыруды бақылайтын аспаппен жабдықталады. 1266. Өндіргіштер мен синхронды компенсаторлардың қоздыру жүйесіндегі түзеткіш қондырғылары салқын ортаның температурасы көтерілгенін көрсететін жəне қорғайтын дабыл жəне қорғаныспен жабдықталады, сонымен қатар қондырғының ток күші мен салқындату ортасының температурасын бақылау үшін аспаптар орнатылған. Егер түзеткіш қондырғысында бірнеше түзеткіштер тобы болса, онда əр топтың ток күші бақыланады. 1267. Қоздыру жүйесі жұмыс үдерісінде оқшаулаудың өлшеуін жүзеге асыратын, сондай-ақ оқшаулаудың кедергісінің нормадан төмен төмендегені туралы дабыл қағатын оқшаулау бақылауының құралдарымен жабдықталуы қажет. Қоздырудың щеткасыз жүйесі үшін мұндай дабылдарды орындамауға жол беріледі. 1268. Түзету қондырғыларының анод жəне катодымен байланысы қоздыру жүйесінің тізбегі анод жəне катод тізбектерінің сынау кернеуіне сəйкес оқшаулау дəрежесімен орындалуы қажет. Түзеткіштің анодты тізбектің, жекелеген топтардың катод тізбектердің, сондай-ақ басқа тізбектердің компенсацияланбаған пульсацияланатын немесе айнымалы токтары бар басқа тізбектердің байланыстары металл қабықсыз орындалуы қажет. Өлшеу жəне АГК құрылғыларын қосу үшін генератор немесе синхрон компенсаторының қоздыру орамының кернеу тізбегі қысқыштың қарапайым жолақ арқылы кірмесіз оқшаулаудың жоғарлатылған дəрежесі бар жеке кəбілімен орындалуы қажет. Қоздыру орамына қосылу ажыратқыш арқылы жүргізілуі қажет. 1269. Ротор тізбегінен ажыратылған АГК құрылғысын, пайдаланылған, ротор орамасының түрлендіргіші бар қоздырғышты қолданғанда көп əрекетті разрядтаушымен қозғалады. Бір мəрте əрекет ететін разрядтаушыны қолдануға рұқсат беріледі. Разрядтаушы номиналды 110 % тең қозғау кернеуімен режимде разрядтаушының сынамасы кезінде ұзақ жұмысқа есептелген белсенді қарсылық арқылы роторға параллельді қосылуы тиіс. 1270 Осы Қағидалардың 1267-тармағында көрсетілген разрядталушылардың іске қосу дабылы болуы тиіс. 1271. Генераторлар мен синхронды компенсатордың қоздыру орамасы былай орнатылады: 1) АҚҚ тізбектеріндегі кез келген коммутациялық аппараттарын ажырату жəне қосу, тоқтату жəне генератордың бос жүрісі кезінде қоздырғышты басқару; 2) АҚҚ тізбектерінде құйынды ток кернеуінің жоғалуы жəне өндіргішпен синхронды компенсатордың жұмысын бұзбайтындай етіп қоздырғышпен басқару; 3) турбогенератордың қосымша қоздырғышымен жұмыс кезінде түзеткіштер жəне олардың қосымша құрылғыларында жөндеу жұмыстарын жүргізе алады;

31 мамыр 2013 жыл

4) ротор мен оның түйіспелері сақиналарында қысқа тұйықталу кезінде қоздыру жүйесінде зақымдану болмайды. Егер статикалық түрлендіргішті қолданса, онда оны автоматты ажыратқыштармен немесе балқымалы сақтандырғыштармен қорғайды. 1272. Тиристорлық қоздыру жүйелері генераторлар мен синхронды компенсаторлардың өрістерін түрлендіргішті инверторлы режимге ауыстырып сөндіруді көзделуі тиіс. Өздігінен қоздыру сызбасы бойынша орындалған статикалық түрлендіргіштердің қоздыру жүйелерінде, сондай-ақ электр машиналық қоздыру жүйелерінде АГК құрылғысы қолданылуы тиіс. 1273. Барлық қоздыру жүйелері (негізгі жəне резервтік) АГК қосылғанына қарамастан, өрісті сөндіру үшін импульс бергенде генератор мен синхронды компенсаторлардың қоздырылуын толық басуды (өрісті сөндіруді) қамтамасыз ететін құрылғылар болуы керек. 1274. Қыздырғыштың сумен салқындату жүйесі судың жүйеден толық ағуын, жүйені сумен толтырғанда ауа шығаруды, жылу ауыстырғыштарды кезекпен тазалап тұруды қамтамасыз ету керек. Қоздырғыштардың бірінде салқындату жүйесіндегі ысырмалары жабу немесе басқа қоздырғыштағы салқындату режимнің өзгеруіне əкелмеуі керек. 1275. Сумен салқындатылатын түзеткіш қондырғылары орнатылған үй-жайлардың едені, су ағып кеткенде оның ток сымдарына, ЖТҚ-на жəне салқындату жүйесінен төмен орнатылған басқа электр жабдықтарына бармайтындай етіп орнатылады. 1276. Тұрақты токтағы электр машинасы қоздырғышының (АҚҚ-сіз жұмыс істегенде негізгі жəне резервтік) қоздырудың форсировкасы болуы тиіс. 1277. Турбогенераторлар генераторды желіден ажыратпай жұмыс қоздыруынан резервті қоздыруға немесе керісінше қоздыруын қамтамасыз ететін схемасы болуы тиіс. Қуаты 12 мВт жəне одан кем турбогенераторлар үшін резервті қоздырғыштың қажеттілігін энергожүйесінің бас инженері белгілейді. Су электр станцияларында резервті қоздырғыштар орнатылмайды. 1278. Ротор орамаларының тікелей салқындатылуы бар турбина генераторларында жұмыс қоздырғышынан резервтіге жəне керісінше ауыстыру қашықтан орындалуы қажет. 1279. Гидрогенератордың қыздыру жүйесі гидроэлектрстанциясының өзіндік мұқтаж жүйесіндегі айнымалы ток болмаған жағдайда бастапқы қоздыру мүмкіндігін қамтамасыз ету керек. 1280. Тапсырыс берушінің талабы бойынша қоздыру жүйесі синхронды генератор мен компенсаторларды тоқтатқанда немесе қосу кезінде автоматты басқаруға есептелуі тиіс. 1281. Барлық қоздыру жүйелері АҚҚ істен шыққанда синхронды машинаның өрісін сөндіруді, толық сөндіруді, толық қоздыру жəне бір қоздыруды басуды қамтамасыз етуі тиіс. 4. Генераторлар мен синхронды компенсаторларды орналастыру жəне орнату 1282. Генераторлар мен синхронды компенсаторлар мен ғимараттың қабырғаларының, сондай-ақ олардың арасындағы қашықтықтар технологиялық шарттар бойынша айқындалуы тиіс, дегенмен олар осы Қағидалардың 1205-1207-тармақтарында келтірілгендерден кем болмауы тиіс. Машина залының көлемі мыналарды ескерумен таңдалады: 1) жұмыс істеп тұрған агрегаттарды тоқтатпай, агрегаттарды монтаждау жəне қайта монтаждау мүмкіндігі; 2) кран жүрісін барынша пайдалануға мүмкіндік беретін арнайы, негізінен іліп алғыш қатты құрылғылары бар крандарды пайдалану; 3) агрегататтың жеке ұзын, бірақ біршама жеңіл бөлшектерін көтерудің жəне түсіруден бас тарту, оларды штанганың тартқыштың арнаулы көтеру құралдаыр мен монтаждау арқылы; 4) агрегатты монтаждау жəне жөндеу кезінде тетіктері мен бөлшектерін орналастыру мүмкіндігі. 1283.Генераторлар мен синхронды компенсаторлардың іргетасы мен құрылымы жабдық жұмыс істеп тұрғанда, жабдықтың, іргетастың жəне ғимараттың дірілі нормалармен белгіленген мəндерден аспайтындай орындалуы керек. 1284. Гидрогенераторлардың қасына қысылған ауа жинағыш орнатуға болады. 1285. Ауамен салқындатылатын турбогенераторлар мен синхронды компенсаторларда жəне гидрогенераторларда өртті сумен сөндіретін құрылғысы болуы тиіс. Басқа да құрылғыларды қолдануға жол беріледі. 1286. Автоматтандырылған су станцияларының гидрогенераторларында, сондай-ақ персоналдың тұрақты кезекшілігі жоқ қосалқы станцияларда орнатылған ауамен салқындатылатын синхронды компенсаторларда автоматты өрт сөндіру болуы тиіс. Машинаға су енгізу тығын құрылғыларын іске қосу тікелей дифференциалды қорғаныспен немесе дифференциалды қорғаныс пен арнайы өрт сөндіру датчиктері бір мезгілде іске қосылған кезде жүзеге асырылады. Суды жеткізу пайдалану жағдайында судың генераторға жəне синхронды компенсаторға өту мүмкіндігін толық болдырмайтындай етіп орындалуы тиіс. 1287 .Гидрогенераторлардың өрт сөндіру жүйесі қолданылған суды құрғату жүйесіне жіберуді қарастырады. 1288. Турбогенераторларда жəне жанама сутекті салқындатылатын синхронды компенсаторларда өртті сөндіру үшін машина ауада жұмыс істегенде (реттеу кезеңі) осы Қағидалардың 1237-тармағының 2) тармақшасының талаптарына сай орындалған көмірқышқылды (азот) қондырғыларды қолдануға болады. 22. Электр қозғалтқыштары жəне олардың коммутациялық аппараттары 1. Жалпы ережелер 1289. Қоректендіру сенімділігін қамтамасыз ету бойынша шаралар электр қабылдағыштарының жауапкершілік санатына байланысты осы Қағидалардың 2-тарауындағы талаптарға сəйкес таңдалады. Бұл шаралар жеке электр қозғалтқыштарға қолданылмайды, оларды қоректендіретін трансформаторлар жəне түрлендіргіш қосалқы станцияларына, тарату құрылғыларына жəне бекеттерге қолданылады. Электрмен жабдықтау сенімділігінің санатына байланыссыз электр қозғалтқышын тікелей қоректендіретін желіні резервтеу қажет етілмейді. 1290. Электр қозғалтқышын тікелей қоректендіретін желіні резервтеу электрмен жабдықтау сенімділігінің санатына байланыссыз қажет етілмейді. Электр қозғалтқышы оның коммутациялық аппараты немесе электр қозғалтқышты қоректендіретін желі істен шыққанда технологиялық процестің үзіліссіздігін қамтамасыз ету қажет болғанда резервтеу технологиялық агрегатты орнату немесе басқа тəсілдірмен жүзеге асырылады. 1291. Электр қозғалтқыштары мен олардың коммутациялық аппараттары жұмыс істеп тұрғанда температурасы шамадан асып кетпейтіндей салқындату жүйесімен қамтамасыз етілетіндей орындалуы керек. 1292. Электр қозғалтқыштары мен аппараттарды оларды тексеру жəне ауыстыруға қолжетімді, сондай-ақ орнатқан жерінде жөндеу мүмкіндігіне қолжетімді болып орнатылуы тиіс. Егер электр қондырғыдағы электр қозғылтқыштары немесе салмағы 100 кг жəне одан жоғары аппараттар болса, онда оларды тасымалдайтын құралдар қарастырылуы тиіс. 1293. Электр қозғалтқышының айналатын бөліктері жəне электр қозғалтқышын тетіктермен муфталар, шкивтер бөліктері кездейсоқ жанасудан қоршалған болуы тиіс. 1294. Электр қозғалтқыштары мен олардың коммутациялық аппараттары осы Қағидалардың 7-тарауының талаптарына сəйкес жерге тұйықталған немесе нөлденген болуы тиіс. 1295. Электр қозғалтқышының орындалуы қоршаған орта жағдайларына сəйкес болуы тиіс. 2. Электр қозғалтқыштарын та��дау 1296.Электр қозғалтқыштарының электрлік жəне механикалық параметрлері (атаулы қуат, кернеу, айналу жиілігі, жұмыс кезеңінің салыстырмалы ұзақтығы, іске қосу, ең кіші, ең ұзақ сəттері, айналу жиілігін реттеу шектері жəне т.б.) осы қондырғыдағы барлық режимдегі жұмыстарда келтірілген параметрлерге сəйкес болуы тиіс. 1297. Қысқа уақытқа қоректендіруден ажыратылған немесе ҚТ ажыратудан пайда болған кернеудің төмендеуі, АҚҚ немесе РАҚ əрекетін сақтайтын тетіктер үшін технологиялық шарттар жəне техникалық қауіпсіздік шарттары бойынша жол берілетін болған жағдайда электр қозғалтқыштарының өздігінен қосылуы қамтамасыз етілуі қажет. Қалыпты ұзақ уақыт жұмысына қажетті электр қозғалтқыштарының жəне жоғары қуатты трансформаторларының өздігінен қосылуы бар механизмедерін қолдану қажет етілмейді. 1298. Айналу жиілігін реттеуді қажет етпейтін тетіктер жетектері үшін олардың қуаттылығына қарамастан, қысқа тұйықталған роторы бар бейсинхронды немесе синхронды электр қозғалтқыштары қолданылады. Іске қосудың қиын шарттары бар немесе айналу жиілігін өзгертуді қажет ететін тетіктердің жетектері үшін қарапайым жəне үнемді іске қосылатын əдістері бар айналу жиілігі жеңіл реттелетін электр қозғалтқышты қолдану қажет. 1299. Синхронды электр қозғалтқыштарында компаундтау немесе қоздырғыштарды реттеп отыру құрылғылары болуы тиіс. 1300. Синхронды электр қозғалтқыштар өздерінің қуаттарымен кернеуді немесе реактивті қуаттың режимін реттеуді қамтамасыз ететін жағдайда, осы Қағидалардың 767-тармағына сəйкес РАҚ болуы тиіс. 1301. Тұрақты токтағы электр қозғалтқыштарын егер айнымалы токтағы электр қозғалтқыштары тетіктің қажетті сипатталарын қамтамасыз ете алмаса немесе үнемді болмаса ғана қолдануға болады. 1302. Қалыпты ортадағы үй-жайларда орнатылған электр қозғалтқыштары IP00 жəне IP20 етіп орындалуы тиіс. 1303. Ашық ауада орнатылған электр қозғалтқыштары IP44 кем емес етіп орындалады немесе олардың жұмыс шарттарына (ашық химиялық қондырғылар үшін, аса төмен температуралар үшін жəне т.с.с.) сəйкес арнаулы етіп орындалады. 1304. Ормаларда табиғи салқындауды бұзатын шаң-тозаң жəне басқа да заттар тұнуы мүмкін орынжайларда орнатылатын электр қозғалтқыштары ІР44 кем емес жəне таза ауаның жеткізілуімен желдетілетін орындауға ие болуы тиіс. Желдетілетін электр қозғалтқышының корпусы, ауа өткізгіштер жəне барлық түйісулер желдету жүйесіне ауаны сорудың алдын алу үшін мұқият нығыздалуы тиіс. Электр қозғалтқыштарын тоқтату кезінде қоршаған ауаның тартылуын болдырмау үшін электр қозғалтқыштарын желдетілген қолдану кезінде ысырма қарастырылады. Қоршаған (суық) ауаны жылыту талап етілмейді. 1305. Ылғалды немесе өте ылғалды жерлерде орнатылған электр қозғалтқыштары IP43 кем емес етіп орындалады жəне ылғал мен тозаңның əсерін ескере отырып оқшауланады (арнайы майланған, ылғылға төзімді жəне т.с.с.). 1306. Химиялық активті булы жəне газды орындарда орнатылатын электр қозғалтқыштар IP44 кем емес етіп жəне таза ауа əкелетін, осы Қағидалардың 1302-тармағында келтірілген талаптарды сақтау арқылы орындалуы тиіс. Сонымен қатар IP33 кем емес етіп орындалған, бірақ химиялық төзімді оқшауламасы бар жəне ашық, оқшауланбаған токөткізгіш бөліктері қалпақшалармен жабылған электр қозғалтқыштарын қолданады. 1307. Температурасы плюс 40 0С-дан жоғары үй-жайларда орнатылған электр қозғалтқыштары үшін рұқсат етілмейтін қызып кетуін болдырмайтын шаралар (суытатын ауа жеткізу арқылы мəжбүрлі желдету, сырттан үрлеу жəне т.б.) орындалуы тиіс. 1308. Электр қозғалтқыштағы желдеткіш жүйесі тұйықталған кезде ауа мен салқын су температурасын бақылап тұратын аспаптар қойылады. 1309. Орамада немесе магнит өткізгіште жылу индикаторымен жабдықталған электр қозғалтқыштары кезекті өлшеу жұмыстарын атқару ыңғайлылығын қамтамасыз ететін арнайы қалқаншалармен жабдықталуы тиіс. Бұл жағдайда қалқанды өлшеу аспаптарының көзделмейді. 3. Электр қозғалтқыштарын орнату 1310. Электр қозғалтқыштары олардың орамалары мен ток өткізу құрылғыларына судың, майдың, эмульсияның жəне т.б. түсу мүмкіндігін болдырмайтындай етіп таңдалады жəне орнатылады, ал жабдықтардың, іргетастардың жəне ғимарат бөліктерінің дірілі рұқсат етілген мəндерден аспауы тиіс. 1311. Электр қозғалтқышынан жəне онымен бірге іске қосылатын тетіктен шыққан шу санитариялық нормаларда белгіленген деңгейден аспауы тиіс. 1312. Электр қозғалтқышының корпустары мен іргетастары арасындағы электр қозғалтқышы мен ғимарат бөлігі немесе жабдықтар арасындағы қызмет көрсету жолы осы Қағидалардың 20-тарауында көрсетілгендерден кем болмауы тиіс. 1313. Кем дегенде IP 44 қорғаныс деңгейі барларды қоспағанда, электр қозғалтқыштары мен аппараттар барлық резистор мен реостаттар жанғыш материалдардан жасалған ғимараттардан 1 м қашықтықта орнатылады. 1314. Қуаты 1 мВт жəне одан жоғары болатын синхронды электр машиналары жəне қуаты 1 мВт жəне одан жоғары тұрақты ток машиналары білік жəне мойынтіректер арқылы өтетін токтың тұйықталған тізбегін болдырмау үшін іргетас плитасынан мойынтіректердің біреуінде электрлік оқшауламасы болуы керек. Бұл ретте синхронды машиналарда қоздырғыш жағындағы мойынтірек пен қозғалтқыштың барлық мойынтіректері оқшаулануы тиіс. Мұндай электр машиналардың май өткізгіштері олардың мойынтіректерінің корпустарынан оқшаулануы тиіс. 1315. Кернеуі 1кВ жоғары электр қозғалтқыштары тікелей өндіріс үй-жайларында мынадай шарттарды сақтай отырып орнатылады: 1. Статор астында шықпасы бар немесе салқындатуға арнайы құрылғыны талап ететін электр қозғалтқыштар камерасы бар іргетаста орнатылады. 2. Электр қозғалтқышындағы іргетасты шұнқыры 1 кВ-ден жоғары ЖТҚ камераларына қойылатын талаптарды қанағаттандыруы тиіс. 3. Іргетасты шұңқырдың көлемі жартылай өткізгішті кəбілді туннель үшін жол берілетін көлемнен кем болмауы тиіс. 1316. Вибро оқшауланған негіздерде орнатылған, негіздеменің қозғалмалы жəне қозғалмайтын бөліктері арасында орнатылған электр қозғалтқышына жалғанған кəбілдер мен сымдардың иілмелі мыстан жасалған талшықтары болуы тиіс. 4. Коммутациялық аппараттар 1317. Бірынғай технологиялық процестерді жүзеге асыратын бір машинаның немесе бірнеше машиналардың жетектеріне қызмет көрсететін топтасқан электр қозғалтқыштары үшін пайдалануда қауіпсіздігі немесе ыңғайлылығы талаптарына сəйкес болса, ортақ аппарат немесе коммутациялық аппараттардың жиынтығын пайдалануға болады. Басқа жағдайларда əрбір электр қозғалтқыштың жеке коммутациялық аппараттары болуы тиіс. Электр қозғалтқышы тізбегіндігі коммутациялық аппараттар кернеу астында тұрған барлық өткізгіштері бірдей бір уақытта тораптардан ажыратуы тиіс. Жеке электр қозғалтқыштар тізбегінде егер осындай электр қозғалтқыштардың ортақ тізбегінде барлық өткізгіштерді ажырататын аппарат орнатылса, өткізгіштердің бəрін ажыратпайтын аппараттың болуына рұқсат етіледі. 1318. Белгілі бір тетіктің электр қозғалтқышын қашықтан немесе автоматты басқаратын болса, онда соңғының қасында авариялық ажырату аппаратын орнату қажет. Ол осы аппараты бастапқы күйге мəжбүрлі əкелгенге дейін электр қозғалтқышты қашықтықтан немесе автоматты іске қосу мүмкіндігін болдырмайды. Апатты ажырату аппараттарын мынадай тетіктерге орнатуға болмайды: 1) басқару жерінен көзге көрінетін жерде орналасқан; 2) тек білікті қызмет көрсететін маманға ғана рұқсат берілетін (төбеде орнатылған желдеткіштер, жекелеген орынжайларда орнатылатын желдеткіштер мен сорғылары жəне т.б.); 3) конструкциялық орындалуы жылжымалы жəне айналмалы бөліктеріне кездейсоқ тиіп кету мүмкіндігін жоққа шығаратын; осы тетіктер жанында қашықтан немесе автоматты қосылатынын ескертетін плакаттарды ілу қарастырылған; 4) ажыратуға бұйрық беретін жергілікті басқарылатын аппараттың болуы. Қашықтан немесе автоматты басқарылатын тетіктер қасына жергілікті басқарылатын іске қосатын, тоқтататын аппараттарды орнату орындылығы берілген қондырғыны басқаруды ұйымдастыру, техника қауіпсіздігі жəне технология талаптарына қарай жобалау кезінде айқындалуы тиіс. 1319. Электр қозғалтқышы басқару тізбегін басты тізбектен, егер техникалық қажеттілік туындаса, онда басқа да электроэнергия көздерінен қоректендіруге болады. Басты тізбектердегі кернеуді қалпына келтіру кезінде электр қозғалтқыш кездейсоқ қосылып кетпеу үшін кернеу жоғалып кеткен барлық жағдайларда басты тізбекті автоматты түрде ажырататын блоктаушы байланыс қарастырылуы қажет. 1320. Басқару апараттарының корпустарында жəне айырғыш аппараттарда оның басқару тұтқасының қосылғанын жəне ажырағанын тез білуге мүмкіндік беретін анық белгілері болуы тиіс. Оператор басқару аппаратының жай-күйі бойынша электр қозғалтқыштың басты тізбегінің қосылғанын немесе ажырағанын анықтай алмайтын жағдайда жарық дабылы қарастырылады. 1321. Коммутациялық аппараттар олар басқаратын электр қозғалтқышының қалыпты жұмыс режимдерінің ең үлкен токтарын іске қосатын, тежеу, реверс, жұмыс зақымсыз жəне қалыпсыз тозусыз келтіруі керек. Егер реверс пен тежеу қалыпты режимде болмаса, бірақ дұрыс емес операциялар кезінде мүмкін болса, онда басты тізбект��гі коммутациялық аппараттар осы операцияларды бұзбай реттелуі тиіс. 1322. Коммутациялық аппараттар қысқа тұйықталудың есептік токтарына төзімді болуы тиіс. 1323. Электрлік жəне механикалық параметрлері бойынша коммутациялық аппараттар қондырғының барлық жұмыс режимінде келтірілген тетік сипаттамаларына сəйкес болуы тиіс. Жылжымалы электр қозғалтқышы басқару үшін түйіспелі байланыстарды қуаты 1 кВт электр қозғалтқыштар қолдануға рұқсат етіледі. Енгізілетін қуаты 1 кВт жоғары жылжымалы электр қозғалтқышын қосу үшін қолданылатын түйіспелі байланыстар электр қозғалтқышының басты (күштік) тізбегіндегі қосу аппаратын тек ажыратылған қалпында ажыратуға жəне қосуға болатындай етіп блоктайды. 1324. Жерге тұйықталған бейтараптамасы бар 1 кВ дейінгі тораптағы магнитті өткізгіштің,

түйіспелердің жəне автоматты ажыратқыштардың орамаларын қосқанда фазалық немесе фазааралық кернеу пайда болуы мүмкін. Жоғарыда аталған аппараттардың орамаларын фазалық кернеуге қосқанда автоматты ажыратқышпен электрқозғалтқышына баратын барлық үш фазаның тармақтарын бір уақытта ажырату қарастырылуы тиіс, ал сақтандырғышпен қорғалғанда - сақтандырғыштың бір немесе кез келген екі фазасы күйіп кеткенде өткізгіш пен түйіспені ажырататын арнаулы ажыратқышпен ажыратылады. Орамаларды фазалық кернеуге қосқанда оның нөлдік шықпасы желісінің қорек желісінің нөлдік сымына жалғануы тиіс немесе тораптың нөлдік нүктесіне жалғанған оқшауланған жеке сымына жалғануы қажет. 1325. Трансформатор – электр қозғалтқышы сұлбасы бойынша қоректендіретін электр қозғалтқышының коммутациялық аппараттары электр қозғалтқышының кірмесіне орнатпай, торап кірісіне орнатылады. 1326. Қашықтықтан немесе автоматты басқару тетіктері болса, онда оны қосу алдында алдын ала дабыл қағу немесе дыбыспен хабарлау қосылатын ескертпесі болуы тиіс. Мұндай дабыл қағу немесе хабарлау қасында авариялық ажырату аппаратын орнатуды қажет етпейтін тетіктерге қажет емес. 1327. Фазалы роторы бар бейсинхронды қозғалтқышты қосу реостатымен жалғайтын сымдар мен кəбілдер ұзаққа рұқсат етілген ток бойынша мынадай шарттар үшін таңдалады: 1) электр қозғалтқыштың сақиналарын қысқа тұйықтау жұмысы: тетіктің статикалық қосылған кезде электр қозғалтқышының нақты мезгілінен 50%-дан аспайтын (жеңіл іске қосу), - 35% ротордың нақты тогы, қалған жағдайларда ротордың нақты тоғының 50%; 2) электр қозғалтқыштың сақиналарын қысқа тұйықтамағанда - ротордың 100% нақты тогынан. 1328. Қысқа тұйықталған роторы бар бейсинхронды қозғалтқыштарды жəне синхронды электр қозғалтқыштарын тікелей торапқа қосады (тікелей қосу). Тікелей қосу мүмкіндігі болмаған жағдайда реактор, трансформатор немесе автотрансформатор арқылы қосу қолданылады. Ерекше жағдайларда тораптағы жиілікті нөлден бастап көтеріп қосады. 5. Кернеуі 1 кВ жоғары бейсинхронды жəне синхронды электр қозғалтқыштарын қорғау 1329. Электр қозғалтқыш көпфазалы тұйықталудан қорғалады жəне төменде айтылған жағдайларда бір фазалы жерге тұйықтаумен қорғалады, шамадан тыс жүктеме тогынан жəне төмен кернеуден қорғалады. Синхронды электр қозғалтқышында шамадан тыс жүктеме тогынан қорғаумен қосылған бейсинхронды режимнен қорғау көзделеді: Айналу жиілігі өзгертілетін электр қозғалтқыштарында дабылға əсер ететін жəне электр қозғалтқышы корпусының температурасы жоғарылап кеткенде ажырататын қорғаныс орнатылады. Қуаты төмен қозғалтқыштарда осы қорғаныс түрімен шамадан тыс жүктеме тогының қорғанысымен біріктіруге болады. Мойынтіректерін мəжбүрлі майлайтын электр қозғалтқыштарында температура көтерілгенде немесе майлауы біткенде электр қозғалтқышты ажырататын жəне дабыл қағатын қорғаныс түрі орнатылуы тиіс. Мəжбүрлі желдеткіші бар электр қозғалтқыштарында температура көтерілгенде немесе желдетілмей қалғанда электр қозғалтқышын ажырататын жəне дабыл қағатын қорғаныс орнатылады. 1330. Сумен салқындылатын орамамен электр қозғағыш жəне активті болатпен статор, сондай-ақ қойылған сумен салқындатылатын ауа салқындатқыш, су ағымы берілген шамадан азайған кезде істейтін жəне ол электр қозғағыш тоқтаған кезде сөнетін қорғағыш дабыл болуы тиіс. Бұдан басқа, электр қозғағыш корпусында су пайда болған кезде жұмыс істейтін дабыл қарастырылуы керек. 1331. Сақтандырғыш қолданылмайтын жағдайларда көпфазалы тұйықталудан электр қозғалтқышын қорғау үшін мыналар қарастырылады: 1) қуаты 2 МВт-дан төмен электр қозғалтқыштары үшін екі фазаның ток айырмасына қосылған тікелей немесе жанама əрекет ету релесінен шығарылған іске қосу құрылғыларында іске қосу токтарынан құрылған уақыт ұстанбайтын токты бір релелік қимасы; 2) қуаты 2 МВт-дан жəне одан жоғары, бір фазалы жерге тұйықталудан ажыратып қорғайтын электр қозғалтқыштары үшін − асыра қосылатын құрылғыларда қосу тогынан алынып тасталған, тура немесе жанама əрекеттегі релелері бар, үзіліс уақыты жоқ, екі релелі ток қимасы, сондай-ақ қуаты 2 МВт-дан төмен қозғалтқыштар үшін – осы тармақтың 1) тармақшасы бойынша қорғау сезімталдық талаптарын қанағаттандыра алмаса немесе екі релелі қима жинақталған қорғанысты орындағанда немесе тура əрекеттегі релесі бар жетек қолданылғанда орынды болып табылса. Бір фазалы жерге тұйықталудан қорғанысы болмаса, қуаты 2 МВт жəне одан жоғары электр қозғалқышының ток қимасы үш ток трансформаторы бар үш релелі етіп жасалуы тиіс. Нөлдік кезектілік жəне ток релесі трансформаторының көмегімен орындалған, жерге қосарлы тұйықталулардың қорғанысымен толықтырылған қос фазалы қорғауға жол беріледі; 3) қуаты 5 МВт жəне одан жоғары, сондай-ақ 5 МВт төмен электр қозғалтқыштары үшін, егер ток қимасы осы тармақтың 1) жəне 2) тармақшасы бойынша сезімталдық талаптардың орындалуын қамтамасыз ете алмаса, жерге тұйықтайтын қорғанысы бар екі фазалы болады, бұл қорғаныс болмаса – үш ток трансформаторы бар үш фазалы қорғаныс қолданылады. Кейде нөлдік тізбектегі ток трансформаторының көмегімен орындалған жерге екі рет тұйықталған екі фазалы етіп орындалған қорғаныс қолданылады. Қуаты 5 МВт жəне одан жоғары электр қозғалтқыштары үшін статор орамасының алты шықпасы жоқ ток қимасы қолданылады. 1332. Трансформатор (автотрансформатор) блоктары үшін электр қозғалтқышта көпфазалы тұйықталудан жалпы қорғау қарастырылады: 1) қуаты 2 МВт дейінгі электр қозғалтқыштары үшін асыра қосылатын құрылғыларда қосу тогы алынып тасталған, үзіліс уақыты жоқ ток қимасы қолданылады. Трансформатор орамаларын жұлдызша, үшбұрыш сұлбасы бойынша жалғаса, онда қима үш ток релесін, яғни екеуі фазалық токқа жалғанған, біреуі осы токтардың қоспасында жалғанған реле етіп орындалады. Егер үш реле қондырғысын жалғау мүмкіндігі болмаса тікелей əрекет ететін реле ғана шектелген болса, онда үш ток трансформаторы үшбұрыштап жалғанған екінші реттік орамаға екі реле сұлбасы бойынша жалғанады; 2) қуаты 2 МВт жоғары жəне егер қорғау осы тармақтың 1) тармақшасы бойынша, фазалық қысқа тұйықталу сезімталдық талаптарын қанағаттандырмаса, онда қуаты 2 МВт төмен электр қозғалтқыштары үшін трансформатордың магниттеу тогынан шеттелген, екі релелі əртараптандырылған қима қолданылады; 3) қуаты 5 МВт жоғары, сондай-ақ егер қиманы орнату осы тармақтың 1) жəне 2) тармақшалары бойынша қима сезімталдық талаптарын қанағаттандырмаса, онда қуаты 5 МВт жəне одан төмен электр қозғалтқыштары үшін – бойына жинап алатын аралық ток трансформаторы бар релелі тігінен əртараптандырылған ток қорғанысы. Сезімталдықты бағалау осы Қағидалардың 615 жəне 616-тармақтарына сəйкес электр қозғалтқыштың шықпаларында қысқа тұйықталу болғанда орындалуы тиіс. Қорғаныс блок ажыратқышының ажыратылуына əрекет жасайды, ал синхронды электр қозғалтқыштарында АГК құрылғысы болса, соған əрекет жасайды. Қуаты 20 МВт жəне одан жоғары электр қозғалтқыштарының блогы үшін электр қозғалтқышындағы статор орамасының 85 % қамтитын жəне үзіліс уақыты бар дабылды қорғайтын жерге тұйықталудан қорғайтын қорғаныс қарастылуы тиіс. Жеке жұмыс істеуде трансформаторлар (автотрансформаторлар) жəне электр қозғалтқыштар басқа қорғаныс түрін орындау бойынша нұсқаулар нақты болады, егер олар бір трансформатор (автотрансформатор) – электр қозғалтқышы блокка біріктірілген болса. 1333. Қуаты 2 МВт дейінгі электр қозғалтқыштарын бір фазалы жерге тұйықталудан қорғау, егер компенсация болмаса 10 А жəне жоғары жерге тұйықталу токтары, ал компенсациясы болса, онда қалыпты жағдайда қалдық ток өз мəнінен асып кетсе қорғаныс қарастырылады. Қуаты 2 МВт-ден жоғары электр қозғалтқыштары үшін осындай қорғаныс 5 А жəне одан жоғары ток кезінде қарастырылады. Электр қозғалтқыштарын жерге тұйықталудан қорғайтын іске қосу тогы қуаты 2 МВт үшін – 10 А жəне қуаты 2 МВт жоғары электр қозғалтқыштары үшін – 5 А. Қорғаныс уақыт үзбей (өтпелі процестердің ажырау шарты бойынша қорғанысты баяулату талап етілетін электр қозғалқыштарын қоспағанда) тарату құрылғысында орнатылған нөлдік тізбектегі ток трансформаторын пайдалану арқылы орындалады. Егер нөлдік тізбектегі ток трансформаторын тарату құрылғысына қоюға болмайтын болса немесе қорғаныстың үзіліс уақыты асып кетсе, онда оларды электр қ��зғалтқыштың шықпаларында іргетас ойығына орнатуға болады. Егер қорғаныста өтпелі процестерден кейін қайта құрылысы бойынша уақыт үзілісі болса, онда əртүрлі нүктеде екі жақты жерге тұйықталуды тез ажырату үшін бірінші реттік іске қосу тогы 50-100 А болатын қосымша ток релесі орнатылуы тиіс. Қорғаныс электр қозғалтқышын ажыратуға, ал синхронды электр қозғалтқыштарында, егер ол көзделген болса, АГК құрылғысына əсер етуі тиіс. 1334. Шамадан тыс жүктемеден қорғау технологиялық себептер бойынша шамадан тыс жүктеме бола алатын электр қорғалтқыштарында жəне іске қосу мен өздігінен қосылудың аса қиын шарттары бар электр қозғалтқыштарында (тікелей желіден тура іске қосылу ұзақтығы 200 жəне одан көп) көзделуі тиіс, олардан шамадан тыс жүктемесі желідегі кернеу төмендегеннен іске қосу кезеңі аса ұзақ болып кеткенде мүмкін. Бір фазадағы уақыт өтуінен тоққа тəуелді немесе тəуелсіз аса жүктемеден қорғаныс қалыпты жағдайдағы электр қозғалтқышының іске қосу ұзақтығы жəне РАӨ мен АҚҚ əрекетінен кейін іске қосылу қарастырылады. Қоздыру форсировкасы ұзақ созылғанда синхронды электр қозғалтқыштар жүктемесінің аса көп жүктемесінде қорғаныс уақытының ұсталуы электр қозғалтқыштың жылу сипаттамалары бойынша жол берілетін үлкен шамасына жақын болуы қажет. Технологиялық себептерге байланысты шамадан тыс жүктеме бола алатын электр қозғалтқыштарында қорғаныс тетіктегі жүктемені автоматты түсіру жəне дабыл беру əрекеттері арқылы орындалады. Электр қозғалтқыштарының ажыратылуынан қорғауға мынадай жағдайларда жол беріледі: тоқтатпай жүктемені түсіру мүмкіндігі жоқ тетіктер электр қозғалтқыштарына немесе персоналдың тұрақты кезекшілігінсіз жұмыс істейтін электр қозғалтқыштарында; қиын қосылатын немесе өздігінен қосылатын тетіктердің электр қозғалтқыштарында. Қысқа тұйықталудан сақтандырғышпен қорғалатын, олардың күйіп кетуі туралы дабыл қағатын қосымша түйіспелері жоқ электр қозғалтқыштарында екі фазадағы шамадан тыс жүктемеден қорғау қарастырылуы тиіс. 1335.Бейсинхронды режимнен синхронды электр қозғалтқыштарын қорғауды статор орамасындағы токтың өсуіне ықпал ететін реле арқылы жүзеге асыруға болады; ол уақыт бойынша іске қосу режимінен жəне қоздыру форсировкасы ықпал еткенде токтан шығып қалуы тиіс. Қорғаныс токқа тəуелді емес уақыт үзілісінің сипаттамасымен орындалады. Токқа тəуелді сипаттамасы бар қорғаныс қысқа тұйықталу тогы 1-ден астам электр қозғалтқыштарында пайдалануға болады. Қорғаныс сұлбасын орындауда асинхронды режим кезінде ток соғуынан қорғаныстың істемей қалуының алдын алу шараларын қабылдайды. Бейсинхронды режим пайда болғанда сенімді қорғанысты жасайтын басқа да қорғаныс түрлерін қолдануға болады. 1336. Синхронды электр қозғалтқыштарын асинхронды режимнен қорғау үшін сұлбалардың біріне уақыт үзілісі арқылы қорғау былай қарастырылады: 1) қайта синхрондау; 2) электр қозғалтқышын синхронды (технологиялық процестің шарттары бойынша қысқа мерзімді жүктемені түсіру рұқсат етілгенде) тарту қамтамасыз етілетіндей етіп тетіктегі жүктемені автоматты түрде қысқа уақытқа түсіре отырып қайта синхрондау; 3) электр қозғалтқышын ажырату жəне автоматты түрде қайта қосу; 4) электр қозғалтқышын ажырату (оның жүктемесін түсіре алмағанда немесе автоматты түрде қайта қоса алмағандағы қайта синхрондау жəне технологиялық процестердің шарттары бойынша қайта синхрондау қажет болмағанда). 1337. Қысқа тұйықталуды ажыратқаннан кейін кернеуді қайта қалпына келтіру жағдайларын жеңілдету жəне жауапты тетіктердегі электр қозғалтқыштардың өздігінен қосылуын қамтамасыз ету үшін жауапты емес тетіктегі электр қозғалтқыштарын ең төмен кернеумен қоректендіру көзінің жəне өздігінен іске қосуды қамтамасыз ету желісінің мүмкіндіктерімен айқындалатын қорғап ажырату қарастырылады. Ең төмен кернеуді қорғаудың үзіліс уақыты 0,5-1,5 с аралығында, яғни көпфазалы қысқа тұйықталудан тез əрекетті қорғанысқа көп уақыт беру, ал кернеу бойынша қалпына келтіру нақты кернеуден 70%-дан аспауы керек. Синхронды электр қозғалтқыштар болса, егер олардың ажыратылған секцияларында кернеу баяу өшсе, РАҚ мен АҚҚ əрекетін тездету мақсатында жауапты тетіктердегі синхронды электр қозғалтқыштарының өрістерін төмен жиілікпен сөндіру үшін қолданылады. Дəл осы құралдар жауапты емес синхронды электр қозғалтқыштарын да ажырату үшін, сондайақ егер ажырату тогы шамадан тыс асып жатса, ажыратылған қозғалтқыштарды синхронды емес, яғни əр уақытта қосылып кетуін болдырмау үшін қолданылады. Өнеркəсіптік кəсіпорындардың, егер электр қондырғыларында жауапты тетіктерің барлық электр қозғалтқыштарын бірдей бір уақытта өздігінен қосуды жүзеге асыру мүмкіндігі болмаса, онда жауапты тетіктердің бір бөлігін ажыратып жəне электр қозғалтқыштардың алдыңғы тобын қосып болған соң қайта өздігінен қосу керек. Кейіннен қосылатын топтың қосылуы, тогы, кернеуі немесе уақыты бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. 1338. Ең төменгі кернеуді 10 с көп емес уақыт бойы қорғау жəне одан аз кернеу тағайындамасы 50%-дан жоғары емес өзге жағдайларда номиналды кернеу осы Қағидалардың 1335-тармағында келтірілген электр қозғалтқыштарында жауапты тетіктердің, өздігінен қосылуы тоқтағаннан кейін технологиялық процесс шарттары немесе қауіпсіздік талаптары бойынша мүмкін болмаса жəне одан басқа жауапты тетіктердің барлық электр қозғалтқыштарын іске қосу қамтамасыз етіле алмағанда орнатылады. Көрсетілген жағдайлардан басқа осы қорғанысты сондай-ақ өзара резервке салынатын тетіктер электрқозғалтқыштың РАҚ-ты қосу сенімділігін қамтамасыз ету үшін пайдаланады. Жауапты тетіктерінің өзгертілетін айналу жиілігі электр қозғалтқыштарында өзгертілетін өздігінен іске қосылуға рұқсат етілетін жəне мақсатына сəйкес болғанда, ең төменгі кернеуді қорғау үшін төменгі айналу жиілігіне автоматты түрде ауыстырылып қосылуы тиіс. 1339. Синхронды электр қозғалтқыштарында өрісті автоматты сөндіру қарастырылады. Қуаты 2 МВт жəне одан жоғары электр қозғалтқыштары үшін өрісті автоматты сөндіру (ӨАС) қоздыру орамасының тізбегіне кедергіні енгізу арқылы орындалады. Қуаты 2 МВт төмен электр қозғалтқыштары үшін ӨАС қоздырғыштың қоздыру орамасының тізбегіне кедергіні енгізу арқылы жүзеге асыруға болады. Қуаты 0,5 МВт төмен синхронды электр қозғалтқыштары үшін ӨАС талап етілмейді. Жартылай өткізгішті басқарылатын элементтерден жасалған қоздыру жүйесімен қамтамасыз етілген синхронды электр қозғалтқыштарында, қозғалтқыштың қуатына қарамастан, ӨАС қоректендіру схемасымен қамтамасыз етілсе, түгендеу арқылы жүзеге асырылады. Керісінше жағдайда ӨАС қоздыру орамасының тізбегіне кедергі енгізу арқылы жүзеге асырылуы тиіс. 6. Кернеуі 1 кВ-ге дейінгі электр қозғалтқыштарын (асинхронды, синхронды жəне тұрақты токтағы) қорғау 1340. Айнымалы токтағы электр қозғалтқыштары үшін көп фазалы тұйықталудан қорғауы, терең жерге тұйықталған бейтараптамасы бар тораптарда – сондай-ақ бір фазалы тұйықталудан, ол осы Қағидалардың 1340 жəне 1341-тармақтарында көзделген жағдайларда - токты шамадан тыс жүктемеден жəне ең төмен кернеуден қорғау қарастырылады. Синхронды электр қозғалтқыштарында синхрондауға толық жүктемелеп тарту мүмкін емес болғанда осы Қағидалардын, 1342-тармағына сəйкес қосымша асинхронды режимнен қорғау қарастырылған. Тұрақты токтағы электр қозғалтқыштары үшін қысқа тұйықталудан қорғау орнатылады. Қажеттілігіне қарай шамадан тыс жүктемеден жəне айналу жиілігінің шамадан тыс көтерілуінен қорғау орнатылады. 1341. Электр қозғалтқыштарды қысқа тұйықталудан қорғау үшін сақтандырғыштар мен автоматты ажыратқыштар қолданылады. Сақтандырғыштардың балқымалы бөлігінің жəне автоматты ажыратқыштардағы тізбек ағытқыштарының нақты токтары электр қозғалқыштардың қыстырғыштарындағы қысқа тұйықталуды сенімді ажыратуды қамтамасыз ететін, сонымен бірге осы электр қондырғысы үшін қалыпты итерме тогы (технологиялық жүктеменің шыңдарында, іске қосу токтарында, өздігінен қосу токтарында жəне т.с.с.) осы қорғаудың əсерінен сөніп қалмауы тиіс. Осы мақсатпен жеңіл қосылатын электр қозғалтқыштары үшін балқымалы бекітпенің нақты тогынан қосу тогы 2,5-тен аспауы керек, ал қиын қосылатын электр қозғалтқыштар үшін (қызу ұзақтығы көп, желі іске қосылу жəне т.с.с) осы қатынас 2,0-1,6 тең болуы тиіс. Жауапты тетіктердегі электр қозғалқыштары үшін сақтандырғышты ток итергіштерінен аса сенімді сақтау мақсатында осы қатынасты электр қозғалтқышының қосу шартына қарамай, егер ҚТ тогының қысқалығы осы Қағидалардың 586-тармағында көрсетілген мəннен төмен болмаса 1,6 тең деп алынады. Егер қорғаныс іске қосу аппараттарының термиялық төзімділігі қамтамасыз ете алса жəне қорғаныс аппараттарын шамадан тыс жүктемеден қорғай алса, онда бір топ электр қозғалтқыштарын қысқа тұйықталудан бір ортақ аппаратпен қорғауды жүзеге асыруға рұқсат беріледі. Негізгі технологиялық процеске байланысты өзіндік мұқтаждағы элекр қозғалтқыштарын қысқа тұйықталудан қорғау үшін электр станцияларында автоматты ажыратқыштар қолданылуы керек. Электр станцияларындағы өзіндік мұқтаждықтар жүйесінде автоматты ажыра��қыштардың электромагнитті ағытқыштарының сезімталдығы жеткіліксіз болғанда, ажыратқыштың ағытқышына тəуелді емес берік ток релесі қолданылады. Электр станциясының өзіндік мұқтаждықтарының қоректендіру торабының селективтілігін электр қозғалтқыштарын қысқа тұйықталудан қорғау ретінде сенімді қамтамасыз ету үшін

электромагнитті ағытқыш-қималар қолданылады. 1342. Электр қозғалтқыштардың шамадан тыс жүктемеден қорғау технологиялық себептер бойынша тетiктiң артық жүктемесі болуы мүмкін жағдайлар белгіленуі тиіс, сондай-ақ аса қиын іске қосу немесе өздігінен іске қосу жағдайларында төмендетiлген кернеу мен іске қосу ұзақтығын шектеу қажет болғанда орнатылуы тиіс. Қорғау уақыт үзілісімен орындалуы қажет жəне жылу релесі немесе басқа құрылғылар көмегімен жүзеге асырыла алады. Шамадан тыс жүктемеден қорғау ажыратуға, сигналға немесе жүктемеден босату мүмкін болса, тетіктің жүктемесін түсіруге əсер етуі ықтимал. Шамадан тыс жүктемелерден қорғаныстың қайтадан қолданылуы – қысқа мерзiмдi жұмыс режимi бар электр қозғалтқыштары үшiн талап етiлмейдi. 1343.Ең төменгi кернеудi қорғау мынадай жағдайларда: 1) желiге тiкелей қосуға жiбермейтiн тұрақты токты электр қозғалтқыштары үшiн; 2) тоқтатылғаннан кейін өздiгiнен iске қосылуы технологиялық үдерiс шарттары немесе қауiпсiздiк шарттары бойынша мүмкін болмайтын тетiктердiң электр қозғалтқыштары үшiн; 3) осы Қағидалардың 1335-тармағында келтiрiлген талаптарға сəйкес басқа электр қозғалтқыштардың бөлiктер үшiн орнатылуы тиіс. Олардың қосылуы түйіспелердің жəне ұстау орамасы бар іске қосқыштар көмегімен жүргізілсе олардың өздігінен іске қосылуы қажет жауапты электр қозғалтқыштары үшін берілген уақыт ішінде кернеуі қалпына келтірілгенде электр қозғалтқышты қосуды қамтамасыз ететiн уақыт ұстамдарының механикалық немесе электр құрылғыларын басқару тiзбегi қолданылуы тиiс. Мұндай электр қозғалтқыштар үшін, технологиялық үдерісі талаптары мен қауіпсіздік талаптарымен рұқсат етілген жағдайда басқару батырмаларының орнына, ұстайтын ораманың тізбегі іске қосушының көмекші байланыстарынан өзге тұйық болып қалатындай жəне осымен қоректің үзілісі уақытына қарамастан кернеуді қалпына келтіру кезінде автоматты кері қосу қалпына келтірілетіндей ажыратқыштарды қолдануға болады. 1344. Синхронды электр қозғалтқыштары үшін бейсинхронды режимді қорғау статордың тогы бойымен шамадан тыс жүктелулерден қорғау көмегiмен жүзеге асырылуы тиіс. 1345. Айнымалы жəне тұрақты токты электр қозғалтқыштардағы ҚТ қорғауда мыналар ескерiлуi керек: 1) бейтарап жерге тұйықтауы бар электр қондырғыларында - барлық фазаларда немесе полюстерде; 2) оқшауланған бейтараптылығы бар электр қондырғыларында: сақтандырғыштармен қорғау кезінде - барлық фазаларда немесе полюстерде; автоматты ажыратқышпен қорғау кезінде – кем дегенде екi фазада немесе бiр полюсте, бұл ретте электр қондырғының шегінде қорғау дəл сол фазаларда немесе полюстерде жүзеге асырылады. Айнымалы токтағы электр қозғалтқыштарын шамадан тыс жүктемеден қорғау мыналарда орындалуы тиіс: ҚТ-дан электр қозғалтқыштарын сақтандырғыштармен қорғау кезінде екi фазада; автоматты ажыратқыштармен ҚТ-дан электр қозғалтқыштарын қорғаған кезде бiр фазада. Тұрақты токты электр қозғалтқыштарын шамадан тыс жүктемеден қорғау бiр полюсте орындауы керек. 1346. Электр қозғалтқыштарды қорғау аппараттары осы Қағидалардың 12-тарауының талаптарын қанағаттандыруы тиіс. ҚТ-дан шамадан тыс жүктемеден, ең төменгi кернеуден электр қозғалтқыштарды қорғаудың барлық түрлерiн бiр аппарат iшiне салған тиiстi бөлгiштермен жүзеге асыруға рұқсат етiледi. 1347. Екi фазадағы жұмыстан қорғаудың арнайы түрлерiн шамадан тыс жүктелуден қорғау көзделмеген, электр қозғалтқыштың ауыр зардаптармен істен шығуына алып келетін бір фазаны жоғалту ықтималдығы жоғары электр қозғалтқыштарда ерекшелiк ретiнде қолдануға жол беріледі. 23. Конденсаторлық қондырғылар 1. Электр қосылыстарының сұлбасы, жабдықтарды таңдау 1348. Конденсаторлық қондырғылар торапқа тек конденсаторларды қосуға жəне ажыратуға арналған жеке аппарат арқылы немесе басқа электр қабылдағыш: қуат трансформаторы, бейсинхронды электрқозғалтқышы жəне т.с.с. бар ортақ аппарат арқылы қосылады. Бұл сұлбалар конденсатор қондырғының кез келген кернеуінде қолданылуы мүмкін. 1349. 10 кВ жоғары кернеудегі конденсаторлық батареялар, оларды қосарлы-кезекті қосу арқылы бірфазалы конденсаторлардан жиналады. Конденсаторлардың кезекті қатарының саны қалыпты жұмыс режимінде конденсаторға ток жүктемесі нақты көрсеткіштен аспайтындай етіп таңдалуы тиіс. Қатардағы конденсатордың саны, сақтандырғыштың күйіп кетуіне байланысты олардың біреуі ажыраған кезде қатардың қалған конденсаторларының кернеуі нақтыдан 110%-дан аспайтындай болуы тиіс. 1350.10 кВ жəне одан төмен кернеудегі конденсаторлық батареялар желінің нақты кернеуіне тең нақты кернеуі бар конденсаторлардан жинақталуы тиіс. Бұл ретте конденсатордың тиісті түріне сəйкес ТУ талаптарына сəйкес, нақтыдан 110%-дан кем емес кернеудегі бірлі жарым конденсатордың ұзақ жұмыс істеуіне жол беріледі. 1351. Үш фазалы батареяларда бірфазалы конденсаторлар үшбұрышқа немесе жұлдызшаға жалғанады. Үш фазалы батареялардың əрбір фазасындағы бірфазалы конденсаторларда кезекті немесе қосарлы-кезекті қосылысы қолданылуы мүмкін. 1352. Конденсаторлық батареяның ажыратқышын таңдауда параллельді қосылған конденсаторлық батареялардың болуы ескерілуі тиіс. Қажет болған жағдайда батареяны қосу кезінде токтың секіруін азайтатын құрылғылар қосылуы тиіс. 1353. Конденсаторлық батареяның ажыратқышы өз ажыратқышымен қоршалған, батарея жағынан жерге тұйықтайтын шаппасы болуы тиіс. Конденсаторлық батареяның ажыратқыштары батарея айырғышымен блокталуы керек. 1354. Конденсаторлардың разрядты құрылғылары болуы тиіс. Конденсаторлық батареяларға арналған бірлі жарым конденсаторларды бірге қосылған разрядты резистормен бірге қолдануға болады. Егер бірлі-жарым конденсатордың сыртқы өткізгіші немесе конденсатордың кезекті қатарына ішкі разрядты құрылғы тұрақты қосылған болса, бірге қосылмаған разрядты резисторсыз конденсатор қондырғысын пайдалануға жол беріледі. Егер олар тікелей қосылған болса, разрядты құрылғылар қосу тізбегінде коммутациялық аппараттарсыз жəне сақтандырғышсыз: конденсаторлық қондырғылар жəне 1 кВ-ден жоғары батареялар үшін - активтік-индуктивтік кедергісі бар құрылғылар немесе кернеу трансформаторлары; конденсаторлық қондырғылар жəне 1 кВ дейінгі батареялар үшін - активтік-индуктивтік немесе активтік кедергісі бар құрылғылар қолданылуы мүмкін. 1355. Реактивтік жүктеменің ауыспалы кестесіне байланысты жұмыс істейтін барлық деңгейдегі электр желілік компаниялар, тұтынушылар жəне пайдаланушылармен келісілген электр торабының үнемді режиміне қол жеткізу үшін жалпы оның өзін немесе оның жекелеген бөліктерін қосу жəне ажырату арқылы конденсаторлық қондырғы қуатын автоматты реттеуді пайдалану қажет. Жалпы коммутациялық аппарат арқылы электр энергиясының жеке қабылдағышқа компенсациялайтын құрылғыны қосу кезінде конденсаторлық қондырғы немесе автоматты емес реттелетін батарея қолданылуы мүмкін, бұл ретте оны қуаты бойынша таңдау компенсацияның келісімді деңгейін қамтамасыз етуі тиіс. 1356. Конденсаторлық батарея тізбегіндегі аппараттар мен ток жүретін бөліктері батареяның нақты тогының 130%-ын құрайтын токтың ұзақ жүруіне жол беруі тиіс. 2. Қорғау 1357. Жалпы конденсаторлық қондырғылар ұзақ уақытсыз ажыратылатын қысқа тұйықталу токтарынан қорғалуы тиіс. Қондырғыны қосу тогынан жəне шамадан тыс кернеулердегі токтың ауытқуынан қорғау керек. 1358. Жалпы конденсаторлық қондырғыны шамадан тыс кернеудің артуынан қолданыстағы кернеу мəні рұқсат етілетіннен жоғары көтеріліп кеткенде батареяларды ажырататын қорғау қажет. Қондырғыны 3-5 минут уақыт ұстап өшіру қажет. Конденсаторлық қондырғыны оны өшіргеннен кейін 5 минуттан кейін тораптағы кернеуді нақты деңгейге дейін азайтқаннан кейін қайта қосуға болады. Егер батарея тізбектегі кернеудің мүмкін болатын жоғары шамасымен таңдалған болса, яғни кернеу көтерілгенде жалғыз конденсаторларға нақтыдан 110% артық кернеу ұзақ уақыт қолданыла алмаса, қорғау қажет етілмейді. Жоғары гармоникалардың токтарымен конденсаторларды шамадан тыс жүктеу жағдайында нақтыдан 130 %-дан асатын жалғыз конденсаторларға қажетті токтың шамасындағы ұсталған уақытпен конденсаторлық қондырғыны ажырататын релелік қорғау қарастырылады. 1359. Екі немесе одан да көп параллель тармақтары бар конденсаторлық батареялар үшін тармақтар токтарының тепе-теңдігі бұзылған кезде іске қосылатын қорғауды қолдану ұсынылады. 1360. Конденсаторлары кезекті-параллельді қосылған батареяларда əрбір 1,05 кВ-ден жоғары конденсаторлар конденсатордың ақауы кезінде іске қосылатын сыртқы сақтандырғыштармен қорғалады. 1,05 кВ жəне одан төмен конденсаторлар корпусының ішіне орнатылған, секцияның ақауы кезінде іске қосылатын əрбір секцияға біреуден балқымалы сақтандырғыштары болуы тиіс. 1361. Бірнеше батареялармен электрлік қосылыстардың сұлбасы бойынша жи��ақталған конденсаторлық қондырғыда жалпы конденсаторлық қондырғыны қорғауға қарамастан, қысқаша тұйықталу токтарынан əрбір батарея қорғалуы тиіс. Егер əрбір жалғыз конденсатор жеке ішкі жəне бірге орнатылған сақтандырғышпен қорғалған болса, батареяны қорғаудың қажеті жоқ. 1362. Конденсаторлық батареялардың электрлік қосылыстарының сұлбасы жəне сақтандырғыштар, жекелеген конденсаторларды оқшаулағыштың бүлінуі олардың корпусының құруына, конденсатордың қалған жұмысына қажетті кернеуден кернеудің асуына жəне жалпы батареяның ажырауына жол бермейтіндей етіп анықталуы тиіс. 1 кВ-ден жоғары конденсаторларды қорғау үшін қысқа тұйықталу тогының шамасын шектейтін сақтандырғыштар қолданылуы тиіс. Конденсаторлардың сыртқы сақтандырғыштарында олардың жанып кету (іске қосылу) белгілері болуы қажет. 1363. Конденсаторлардың сыртқы сақтандырғыштарында олардың күйіп кету (іске қосылу) көрсеткіштері болуы тиіс. Найзағайлық шамадан тыс кернеулерден конденсаторлық қондырғыны қорғау осы Қағидалардың 17-тарауында көзделген жағдайларда жəне сондай құралдармен көзделуі тиіс. 3. Электрлік өлшеу 1364. Конденсаторлық қондырғының фазаларының сыйымдылығы əрбір фазадағы токты өлшейтін стационарлық құрылғылармен бақыланады. 400 кварға дейінгі қуаты бар конденсаторлық қондырғылар үшін токты бір фазада өлшеуге рұқсат етіледі. 1365. Торапқа конденсаторлардың беретін реактивтік энергиясы осы Қағидалардың 5-тарауының талаптарына сəйкес есепке алынуы тиіс.

тиіс.

4. Конденсаторларды орнату 1366. Конденсаторлық қондырғының құрылымы қоршаған ортаның жағдайларына сəйкес болуы

1367. Əрқайсысында 600 кг асатын жалпы майдың салмағы бар конденсаторлық қондырғылар жалпы үй-жай немесе сыртқа шығу жолымен осы Қағидалардың 954-тармағында келтірілген отқа төзімділік талаптарына жауап беретін жеке үй-жайларда орнатылуы тиіс. Əрқайсысында 600 кг дейінгі жалпы майдың салмағы бар конденсаторлық қондырғылар, сондай-ақ жанбайтын сұйықтығы бар немесе жанбайтын қатты толтырмасы бар конденсаторлардың немесе толтырмасы жоқ конденсаторлардан тұратын қондырғылар 1 кВ дейінгі жəне жоғары ҚНжҚ бойынша Г жəне Д санаттарына жатқызылатын өндірістік негізгі жəне қосалқы үй-жайларында орналастырылады. 1368. Үй-жайлардың ішіне жалпы майдың салмағы 600 кг асатын 1 кВ жоғары конденсаторлық қондырғыларды орнату кезінде барлық конденсаторларда жалпы майдың салмағының 20% есепке алынған жəне осы Қағидалардың 978-тармағында аталған талаптарға сəйкес орындалған майқабылдағыш орнатылуы тиіс. Сыртқа орнатылған жағдайда конденсаторлардың астына майқабылдағышты орнату талап етілмейді 1369. Жалпы үй-жайларда орнатылған конденсаторлық қондырғылардың торлы қоршаулары немесе қорғау қаптары болуы тиіс. Конденсатор корпусының бүтіндігі бұзылғанда кəбілдік арналар жəне үй-жай едендеріне синтетикалық сұйықтықтың ағуын болдырмайтын жəне үй-жайдан сұйықтықтың буын жоюды қамтамасыз ететін құрылғылар да орнатылуы тиіс. 1370. Жалғыз кондесаторлардың арасындағы арақашықтық конденсаторларды жеткілікті салқындату жəне конденсаторлық қондырғылардың немесе конденсатордың тиісті типіне ТШ (паспортына) сəйкес оқшаулық арақашықтығын қамтамасыз ету шарттары бойынша таңдауы тиіс. 1371. Конденсатордың сыртқы сақтандырғыштарының күйіп кетуінің көрсеткіштері батареялармен жұмыс істеу кезінде тексеруге қолжетімді болуы тиіс. 1372. Конденсаторды қоршаған ауаның температурасы тиісті типтегі конденсаторларға техникалық талаптармен белгіленген жоғары жəне төменгі шектен шықпауы тиіс. Конденсаторлық қондырғылардың үй-жайы мен шкафтардың табиғи желдетуі болуы тиіс; егер ол үй-жайдағы ауа температурасын неғұрлым рұқсат етілетін деңгейге дейін салқындатпайтын болса, жасанды желдеткішті қолдану керек. 1373. Ашық ауада орнатылған конденсаторлар үшін күннің сəулеленуі бар болуын есепке алу тиіс. Ашық ауада конденсаторлар оған күн радиациясының теріс əсері барынша аз тиетіндей етіп орнатылуы тиіс. 1374. Конденсатордың шықпалары бірге қосу жəне оларды шиналарға жалғау конденсатордың шықпаларының механикалық бүлінуін болдырмайтын иілмелі ұстатқышпен орындалуы тиіс. 1375. Конденсаторлар орнатылған құрылымдар жанбайтын материалдардан жасалуы тиіс. Конденсаторларды бекіту тəсілін таңдау кезінде конденсатордың корпусының жылумен кеңеюін есепке алу қажет. 1376. Сыртқа орнатылғанда май толтырылған конденсаторлардан басқа жабдыққа дейінгі арақашықтық, сондай-ақ олардан ғимараттар мен құрылыстарға дейінгі өртке қарсы арақашықтықтар осы Қағидалардың 945 жəне 946-тармақтары бойынша қабылдануы тиіс. 1377. Сыртқы қондырғы май толтырылған конденсаторлардың əрқайсысы 30 МВт аспайтын қуаты бар топтардың өртке қарсы талаптарына сəйкес орнатылуы тиіс. Бір конденсаторлық қондырғы топтарының арасындағы арақашықтық 4 м кем болмауы, əртүрлі конденсаторлық қондырғының топтарының арасындағы ара қашықтығы 6 м кем болмауы тиіс. 1378. Конденсаторлармен бірге бір үй-жайларда оларға жататын разрядтық резисторларды, айырғыштарды, жүктемелі ажыратқыштарды, шағын көлемді ажыратқыштарды жəне өлшеу трансформаторларын орнатуға рұқсат етіледі. 1379. Конденсаторлық батареяны бөлікке бөлу кезінде олардың қосылған қалған бөліктерінің жұмыстың қауіпсіздігі қамтамасыз етілетіндей орналастырылады. 1380. Конденсаторлық қондырғыдағы қондырғының жұмысы кезінде кернеуде орналасқан жылжымалы металл құрылымдарының жерге тұйықтау құрылғылары көзделуі тиіс. 5. Арнайы қондырғылардың электр жабдықтары 24. Жарылыс қаупі бар аймақтардағы электр қондырғылары 1. Жарылыс қаупі бар аймақтардың жіктелуі 1381. Жарылыс қаупі бар аймақтардың жіктелуі осы Қағидалардың 1-тармағының 130)-135) тармақшаларында келтірілген. Электр жабдығы іріктелуіне негіз болатын жарылыс қаупі бар аймақтың класын технологтар жобалау немесе пайдалану мекемесінің электриктерімен бірге анықтайды. 1382. Жарылыс қаупі бар аймақтарды белгілеу кезінде мыналар ескеріледі: 1) үй-жайлардағы жарылу қаупі бар аймақ, егер жарылу қаупі бар қоспа көлемі үй-жайлардың бос көлемінің 5%-нан асса үй-жайлардың барлық көлемін алады; 2) жарылыс қаупі бар қоспа көлемі үй-жайдың 5 % бос көлемін немесе одан аз жерді қамтыса, жанғыш газдар немесе ЖС буларының шығуы мүмкін технологиялық аппараттан көлденең жəне тігінен 5 м-ге дейінгі шектегі үй-жайдың аймағы жарылыс қаупі бар аймақ болып табылады. Жарылыс қаупі бар аймақтан тыс жердегі үй-жай жарылыс қаупі бар аймақ болып есептелмейді, егер жарылыс қаупін қоздырмайтын өзге факторлар болмаса; 3) сыртқы жарылыс қаупі бар қондырғылардың жарылыс қаупі бар аймағы осы Қағидалардың 1382-тармағында айқындалған мөлшерлерімен шектеледі. 1383. Сыртқы жарылыс қаупі бар қондырғылар үшін В-Iг класының жарылыс қаупі бар аймағы мынадай шектерге дейін есептеледі: 1) В-I, В-Iа, В-II кластарының жарылыс қаупі бар аймақтарымен үй-жайлардың сыртқы қоршалған құрылымдарынан кейінгі ойықтарынан көлденең жəне тігінен 0,5 м; 2) жанғыш газдар немесе ЖС-ы бар жабық технологиялық аппаратынан құрамында болатын көлденең жəне тігінен 3 м; кез келген кластағы жарылыс қаупі бар аймақтармен үй-жайларға қызмет ететін жəне сыртқы жерде (көшеде) орнатылған тарту желдеткішінен; 3) жанғыш газдар жəне ЖС-ы бар сыйымдылықтар мен технологиялық аппараттардың сақтандырғыш жəне тыныс алу клапандарынан шығаруға арналған құрылғыларынан, ғимараттардың қоршайтын құрылымдарында орналасқан кез келген кластағы жарылыс қаупі бар аймақтармен үйжайлардың тарту желдету жүйелерінен ауаны шығару құрылғыларының көлденең жəне тігінен 5 м;

(Жалғасы 17-бетте).


(Жалғасы. Басы 14-16-беттерде). 4) жанғыш газдар немесе ЖС-ы бар резервуарлардан көлденең жəне тігінен 8 м (газгольдерлері); топырақты үйіп қоршау бар болса – барлық алаң шегіндегі топырақты ішіне үйіп қоршау; 5) ЖС ашық ағызу жəне құйылу эстакадаларының ашық ағызу жəне құйылу орнынан тігінен жəне көлденең болатын 20 м. Жабық ағызу жəне құйылу құрылғылары бар эстакадалар, жанғыш газдар жəне ЖС-ға арналған құбыржолдардың эстакадалары мен тіреулері жарылыс қаупі барларға жатпайды, құбыржолдардың тиектік арматурасы мен фланецтік қосылымдарынан көлденең жəне тігінен 3 м-ге дейін шек аймақтарынан басқа бұл жерде электр жабдығы жарылыс қаупі бар қоспаның тиісті санаттары мен топтары жарылыстан қорғалуы мүмкін. 1384. Үй-жайлардағы аймақтар жəне жарылу қаупі бар қоспалары бар немесе туындауы мүмкін, бірақ технологиялық процесс ашық отты, қыздырылған бөліктерді қолдану мен жүргізілетін немесе жанғыш газдардың, ЖС булардың, жанғыш тозаңдардың немесе талшықтардың өзінен өзі жанатын температураға дейін қызған беттері бар технологиялық аппараттар, олардың жарылғыш қаупі бар электр жабдықтарының бөліктеріне жатпайтын аппараттардан көлденең жəне тігінен 5 м дейінгі шамадағы сыртқы қондығылар аймағы. Үй-жайлардағы ортаның немесе көрсетілген 5 метрлік аймақтан тыс сыртқы қондырғылар ортасының жіктемесі осы ортада қолданылатын технологиялық процеске байланысты айқындалады. Үй-жайлардағы аймақтар мен қатты сұйық жəне газ тəріздес жанғыш заттары отын ретінде жағылатын немесе жағу арқылы кəдеге жаратылатын сыртқы қондырғы аймақта��ы олардың жарылғыш қаупі бар электр жабдықтарының бөліктеріне жатпайды. 1385. Тұтану температурасы 61 °С жəне одан төмен, газ тəрізді жəне сұйық отында жұмыс істейтін, ғимарат ішіне салынған жылу қазандықтары үй-жайларда қазандық қондырғысында жұмыс жасау алдында қосылатын жарылыстан қорғалған шамдар минимумы көзделіп талап етелуі тиіс. Шамдардың ажыратқыштары қазандық үй-жайлардан тыс жерде орнатылады. Қазандық қондырғысында жұмыс жасау алдында қосылатын желдеткіштердің электр қозғалтқыштары, жəне олардың іске қосу жүргізгіштері мен ажыратқыштары жəне т.б., қазандық қондырғысы ішкі үй-жайларда орналасса, онда олар жарылудан қорғалып, жарылыс қаупі бар қоспа санаты мен тобына сəйкес болуы тиіс. Желдету электр жабдығы мен шамдардағы сымдар жүйесі жарылыс қаупі бар аймақ класына сəйкес келуі тиіс. 1386 .Жарылыс қаупі бар қоспаларды жасай алуы мүмкін материалдарды бояу үшін іске асыру кезінде бояйтын жəне кептірілетін камералары өндірісті жалпы технологиялық ағында орналасу талаптары сақталса, егер үй-жайлардың жалпы ауданы 2000 м2-ден 200 м2 дейін болса, үй-жайлардың жалпы ауданы 2000 м2 немесе камералардың жалпы ауданы 10%-дан көп болса, камералардың ашық ойықтары көлденең жəне тігінен 5 м дейнгі шегі жарылыс қаупі бар аймаққа жатады. Камераның бояу бұйымдары жалпы технологиялық ағыны ашық алаңдардағы талаптары сақталған жағдайда, үй-жайлардың жалпы ауданы 2000 м2-ден 200 м2-ге дейін болса, онда үйжайлардын жалпы ауданы 2000 м2-ден немесе аудан торлары 10%-дан көп болса, шеткі торлары мен боялған бұйымдары көлденең жəне тігінен 5 м дейінгі шегі жарылыс қаупі бар аймаққа жатады. Егер жалпы боялған ауданы немесе кептіру камералары үй-жайлардың жалпы ауданы 2000 м2ден 200 м2-ге дейін болса, үй-жайлардың жалпы ауданы 2000 м2-ден немесе торлары 10%-дан көп болса, тəуелділік көлемі жарылыс қаупі бар қоспасы жарылыс қаупі бар аймақтың өлшемі жағынан осы Қағидалардың 1380-тармағына сəйкес айқындалады. Жарылыс қаупі бар аймақ класы осы Қағидалардың 1-тармағының 130) – 132) тармақшаларына сəйкес айқындалады. Үй-жайлардағы жарылыс қаупі бар шекті аймақ жарылыс қаупін қоздырмайтын басқа факторлар жоқ болса, онда жарылыс қаупі жоқ болып есептеледі. Боялатын жəне кептірілетін камералардың ішіндегі аймақтарды орналасқан аймағын ішкі технологиялық аппаратарды теңестіру тиіс. Осы параграфтың талаптары бұл аймақтарға қолданылмайды. 1387. Кез келген кластағы жарылыс қаупі бар тарату желдеткіштерінің үй-жайларындағы аймақтар олар қызмет көрсететін аймақтар секілді дəл сол жарылыс қаупі бар аймақтарға жатады. В-I, В-Iа, В-II кластарының жарылыс қаупі бар аймақтарына қызмет көрсететін, сыртқы қоршалған құрылымдарынан кейін орнатылған желдеткіштер үшін электрқозғалтқыштары В-Iб жəне В-Iа кластары жарылыс қаупі бар аймақтарына қызмет көрсететін желдеткіштер үшін В-Iг класының жарылысу қаупі бар аймағындағыдай қолданылды, осы Қағидалардың 5-қосымшасының 150-кестесіне сəйкес. 1388. Егер ағып келу ауажолдары ауа берілісінің тоқтауында ағып келу желдеткіштерінің үйжайларына жарылысқа қауіпті қоспалардың түсуіне жол бермейтін өздігінен жабылатын кері клапандарымен жабдықталған жағдайда қай класстағы жарылысқа қауіпті аймақтарға қызмет көрсететін ағып келу желдеткіштерінің үй-жайларының аймақтары жарылысқа қауіпті қатарына жатпайды. Кері клапандары жоқ болған кезде ауа ағыны желдеткіштерінің үй-жайлары олар қызмет көрсететін аймақтардағы жарылысқа қауіпті класстарына ие болады. 1389. Жеңіл сұйытылмаған жанғыш газдар немесе ЖС-ы бар жарылыс қаупі бар аймақтар, В-I класы белгілері болса, мына төмендегі іс-шаралар орындалса, В-Iа класына жатқызылуы мүмкін: 1) бірнеше желдету агрегаттары орнатылып, желдету жүйесі болса. Біреуі авария болып тоқтаса, қалғандары желдету жүйесі өнімділігін, жерқабат, арналар, олардың айналмаларын қоса үй-жайлардың барлық көлемі бойынша желдету əрекетінің бірқалыптылығын толық қамтамасыз етуі тиіс; 2) кез келген үй-жайларда жанғыш газдар немесе ЖС-ның тұтануының төменгі шоғырландыру шегі 20 %-дан аспайтын, зиянды жарылыс қаупі бар газдар үшін сондай-ақ шекті шоғырлануға жақындаса əрекет ететін автоматты дабыл беретін құрылғылар рұқсат етілуі тиіс. Дабыл беретін аспаптар саны, оларлың орналасуы, резервтеу жүйесі, сондай-ақ дабыл беру əрекетінің токтаусыз жұмыс істеуін қамтамасыз етуі тиіс. 1390. Іргелес жатқан үй-жайлардың бөлінген қабырғаларымен (ойықтары немесе оларсыз) жарылыс қаупі бар аймақ класы өндірістік үй-жайлардағы жарылыс қаупі бар аймақ класы осы Қағидалардың 5-қосымшасының 149-кестесінде айқындалған аймақ көлемі есік ойықтары көлденең жəне тігінен 5 м дейін болады. Үй-жайлардың жарылыс қаупі бар аймақтармен үй-жайларда орнатылатын осы Қағидалардың 5-қосымшасы 149-кестесінің көрсетілімдері қолданылмайды. «Тарату құрылғылары мен трансформаторлық түрлендіргіш қосалқы станциялар» бөлігіне сəйкес көзделіп іргелес жатқан үйжайлардағы жарылыс қаупі бар аймақтарға жəне үй-жайлардағы сыртқы жарылыс қаупі бар аймақтарына БӨҚ жəне А немесе ТҚ, ТҚС, ТҚС қондырғылар орнатылады. 2. Жарылыс қаупі бар аймақтарға электр жабдығын іріктеу 1391. Электр жабдығы, əсіресе, қалыпты жұмыс кезінде ұшқындайтын бөліктері бар жабдықтар шығарылады, егер бұл пайдалану кезінде қиыншылықтарға жəне ақталмаған шығындарға əкелмесе. Жарылу қаупі бар аймақтардан тыс жерге электр жабдығы жарылу қаупі бар аймақ шегінде орналастырылса, онда осы тарау талаптарын қанағаттандыруы тиіс. 1392. Жарылу қаупі бар аймақтарда тасымалды электр қабылдағыштарын (машиналарды, аппараттарды, шамдарды жəне т.б.) пайдалануға тек қалыпты пайдалануға қажетті жағдайларда ғана рұқсат етіледі. 1393. Жарылудан қорғалған химиялық тұрғыдан белсенді, ылғалды жəне тозаңды ортада қолданылатын электр жабдығы тиісінше химиялық тұрғыдан белсенді ортадан, дымқылдан жəне тозаңнан да қорғалуы тиіс. 1394. Жарылудан қорғалған, сыртқы қондырғыларда қолданылатын электр жабдығы ашық ауада жұмыс істеуге жарамды болып, сондай-ақ атмосфералық əсерлерден (жаңбыр, қар, күннің сəулесі, т.с.с.) қорғану құрылғысы болуы тиіс. 1395. «Е» түріндегі қорғанысы бар электр машиналарын тек шамадан тыс жүктемелерге, жиі іске қосылуларға, реверстерге ұшырамайтын тетіктерге ғана орнатуға рұқсат етіледі. Бұл машиналар іске қосылу уақыты tе уақытынан астам емес шамадан тыс жүктемелерден қорғанысы болуы тиіс. Осы жерде tе – электр машиналарының номиналды жүктеме кезіндегі ұзақ жұмысы барысындағы температурадан осы Қағидалардың 5-қосымшасының 147-кестесіне сəйкес шекті температураға дейін қосу тогымен қыздырылатын уақыты. 1396. IIС санатындағы жарылу қаупі бар қоспалар ортасындағы «жарылыс өтпейтін қабықша» түріндегі электр машиналары мен аппараттардың жарылыс өтпейтін фланецтік саңылаулары кез келген бетке жақындамай, кем дегенде арақашыңдығы 50 мм жерде орнатылуы тиіс. 1397. Жанғыш газдар немесе ЖС буларының ауамен жарылу қаупі бар қоспа кезінде жұмыс жасау үшін жасалған жарылыстан қорғалған электр жабдығы оның жарылыстан қорғалуы жасалған санаттар мен топтардағы жарылу қаупі бар қоспа ортасында болса немесе осы Қағидалардың 5-қосымшасының 141, 142-кестелеріне сəйкес онша қауіпсіз санаттар жəне топтарға жатқызылған жарылыс қаупі бар қоспа ортасында болса өз ерекшеліктерін сақтайды. 1398. «Қабықшаны асқын қысыммен толтыру немесе үрлеу» түріндегі жарылыстан қорғалу электр жабдығын орнату кезінде желдеткіш жүйесі мен асқын қысымды, температураны бақылау жəне басқа параметрлер орындалуы тиіс. Бұған қоса, мына талаптар орындалуы керек: 1) іргетас орлары мен қорғану газының газ құбырлары құралымында жанғыш газдар немесе ЖС булары бар жел соқпайтын аймақтар (қаптар) болмауға тиіс; 2) электр жабдығын қорғалу газымен қамтамасыз ететін желдеткіштерге тартылған кірме газ құбырлары жарылыс қаупі бар аймақтардан тыс жерде жүргізілуі тиіс; 3) қорғалу газының газ құбырларына жанғыш сұйықтықтардың құйылуын болдырмайтын шаралар қабылданған болса, қорғалу газының газ құбырлары оның ішінде жарылу қаупі бар аймақтары мен қоса бөлмелер едендерінің астынан өткізіледі; 4) блоктау, бақылау жəне дабыл беруді жүзеге асыру үшін желдеткіш жүйелерінде машинаны аппаратты монтаждау мен пайдалану нұсқаулығында көрсетілген аппараттар, аспаптар, өзге құрылғылар пайдалануы тиіс. Машина, аппарат шығарушы зауытпен келіспей оларды өзге бұйымдарға ауыстыруға, орнату орындарын өзгертуге рұқсат етілмейді. 1399. Токөткізгіш бөліктерімен жасалған қабықшасы маймен толтырылған электр аппараттарын соққылар жоқ немесе майдың аппараттан шайқап төгілуіне қарсы шаралар қабылданған жердегі тетіктерде қолдануға рұқсат етіледі. 1400. В-II жəне В-IIа кластарының жарылыс қаупі бар аймақтарында жанғыш шаңдар жəне тал жіптердің ауамен қоспаларынан жасалған жарылыс қаупі бар аймақтарға арналған электр жабдығын қолданылады. Мұндай электр жабдығы болмаған жағдайда, В-IIа класының жарылыс қаупі бар аймақтарында газдар мен булардың ауамен қоспаларынан жасалған жарылыс қаупі бар аймақтарға арналған жарылыстан қорғалған электр жабдығын, ал В-IIа аймақтарында қабықшасы шаңның кіруінен қорғалған жалпы мақсаттағы (жарылыстан қорғалу�� жоқ) электр жабдығын қолдануға рұқсат етіледі. Газдар мен булардың ауамен қоспаларынан жасалған жарылыс қаупі бар аймақтарға арналған жарылыстан қорғалған электр жабдығы мен қабықшасы шаңның кіруінен қорғалған жалпы мақсаттағы электр жабдығын қолдану жанғыш шаңдар жəне тал жіптер орнатылатын электр жабдығы бетінің температурасы бықситын шаңдарға арналған шаң бықсуы температурасынан 50°С-дан кем емес градусқа төмен немесе бықсымайтын шаңдарға арналған өздігінен жану температурасының үштен екі бөлігінен аспайтын болса, рұқсат етіледі (электр жабдығы жұмысы номиналды жүктемемен жəне шаң түспей жүргізілсе). 1401. Жарылыс қаупі бар электр жабдығы сыртқы аммиакты компрессорлы қондырғы, дəл сондай таңдалатын аммиакты компрессорлық қондырғы үй-жайларда орналастырылған. Электр жабдығы атмосфералық əсерінен қорғаныста болуы тиіс. 1402. Жарылыс қаупі бар аймақтарында жұмыс жасауға арналған электр жабдығын таңдау осы Қағидалардың 5-қосымшасының 150 - 152-кестелері бойынша жүргізілуі тиіс. Қажет жағдайларда кестелерде көрсетілген электр жабдығын жарылыстан қорғау деңгейін жəне қабықшасының қорғалуын жоғарылау электр жабдығына ауыстыруға рұқсат етіледі. «Жарылысқа қарсы аса сенімділік» деңгейіндегі электр жабдығының орнына «жарылыс қаупі жоқ» немесе «ерекше жарылыс қаупі жоқ» деңгейіндегі электр жабдығы орнатылуы мүмкін. Жарылыс қаупі бар тұтану температурасы 61 °С-дан жоғары жанатын сұйықтықтармен белгіленетін аймақтарда зат бетінің қызу температурасы осы зат өздігінен жануы температурасынан аспайтын кез келген санаттар мен топқа арналған кез келген жарылыстан қорғалған электр жабдығы қолданылуы мүмкін. 3. Электр машиналары 1403. Кез келген класты жарылыс қаупі бар аймақтарда, жарылыстан қорғалуы немесе қабықша қорғалуы дəрежесі осы Қағидалардың 5-қосымшасының 150-кестесіне сəйкес немесе одан жоғары болса, кернеуі 10 кВ дейінгі класты электр машиналары қолданылуы мүмкін. Егер машинаның жекелеген бөліктері жарылыстан қорғалу немесе қабықшалардың қорғалу дəрежесі түрлі деңгейлерге ие болса олардың барлығы осы Қағидалардың 5-қосымшасының 150-кестесінде көрсетілгеннен төмен болмауы тиіс. 1404. В-I, В-Iа жəне В-II кластарындағы жарылыс қаупі бар аймақтарында орнатылған тетіктер үшін жарылыстан қорғалу құралдарынсыз электр қозғалтқыштарын пайдалану рұқсат етіледі. Бұл үшін төмендегі жағдайлар сақталуы тиіс: 1) электр қозғалтқыштары жарылыс қаупі бар аймақтардан тыс жерде орнатылуы тиіс. Электр қозғалтқыштар орнатылатын үй-жай жарылыс қаупі бар аймақтан ойықтары жоқ отқа төзімділігінің шегі 0,75 сағаттан кем емес жанбайтын қабырға мен жанбайтын жабынмен бөлініп, онда эвакуациялық есік болып, сағатына бес рет ауасын ауыстыратын желдеткішпен қамтамасыз етілуі тиіс; 2) тетік жетегі қабырғадан өткізілген білік арқылы жасалып, онда сальниктік тығыздау орнатумен жүзеге асырылуы тиіс. 4.Электр аппараттары мен аспаптары 1405. Жарылыс қаупі бар аймақтарда жарылыстан қорғалу деңгейі немесе қабықша қорғалу дəрежесі осы Қағидалардың 5-қосымшасының 151-кестесіне сəйкес немесе одан жоғары болған жағдайда, электр аппараттары мен аспаптары қолданылуы мүмкін. 1406 .Кез келген класты жарылыс қаупі бар аймақтарда, қалыпты жұмыс барысында ұшқындайтын аппараттарға арналған осы Қағидалардың 5-қосымшасы 151-кестесінің талаптарын қанағаттандырса, электр қосылымдары қолданылуы мүмкін. В-Iб жəне В-IIа кластарындағы жарылыс қаупі бар аймақтарда, үзілуі жабық розеткалар ішінде болса, IР54 қорғаныс дəрежесімен қабықшалардағы қосылымдарды қолданылуға рұқсат етіледі. Қосылымдарды орнату кезең-кезеңімен жұмыс істейтін электр қабылдағыштарын (мəселен, тасымалды шамдарын) қосу үшін ғана рұқсат етіледі. Қосылымдар саны қажетті минимуммен шектелуі тиіс, олар жарылыс қаупі бар қоспалар пайда болуы мейлінше аз жерде орналасуы керек. Ұшқын қаупі жоқ тізбектер жалпы мақсаттағы қосылымдарға ауысуы мүмкін. 1407. 14 Қыспақтар жинамалары жарылыс қаупі бар аймақтардан тыс жерге шығарылады. Техникалық қажеттілікке байланысты жинамаларды жарылыс қаупі бар аймаққа орнату керек болса, олар жұмыс барысында ұшқындамайтын стационарлық аппараттарға арналған осы Қағидалардың 5-қосымшасы 151-кестесінің талаптарын қанағаттандыруы тиіс. 1408. Жарықтандыру тізбектерінің сақтандырғыштары мен ажыратқыштары жарылыс қаупі бар аймақтардан тыс жерге орнатылады. 1409. «Ұшқын қаупі жоқ электр тізбегі» жарылыстан қорғану түріндегі аппараттар мен аспаптар қолданылуы кезінде мыналарды басшылыққа алу керек: 1) ұшқын қаупі жоқ тізбектерінің, оның ішінде жалғаулық кəбілдерінің, индуктивтігі мен сыйымдылығы (индуктивтігі мен сыйымдылығы сипаттамалар, есептеулер немесе өлшеумен анықталады) техникалық құжаттамада бұл мақсаттарға ескерілген ең жоғары шамалардан аспауы тиіс. Құжаттамада кəбілдің (сымның) нақты типі мен мейлінше үлкен ұзындығы ұсынылса, олардың өзгеруі сынау ұйымының қорытындысы бар болғанда ғана жүзеге асуы мүмкін; 2) ұшқын қаупі жоқ тізбектерге жүйенің техникалық құжаттарында ескерілген жəне «Жиынтықта...» деген таңбалауы бар бұйымдар енгізілуі мүмкін. Бұл тізбектерге жеке ток көзі, индуктивтігі мен сыйымдылығы жоқ жəне осы тармақтың 4) тармақшасын қанағаттандыратын сериялық шығарылатын датчиктер енгізілуіне рұқсат етіледі. Бұндай датчиктерге қорғаныс қабықшаларына енгізілген сериялық шығарылатын жалпы мақсаттағы кедергі термометрлер, термопаралар, терморезисторлар, светодиодтар жəне қорғаныш қабықшаларына кіріктірілген соларға ұқсас бұйымдар жатады; 3) термопара мен гальванометрден (милливольтметрден) тұратын сериялық шығарылатын жалпы мақсаттағы тізбек, гальванометр құрамында өзге электр тізбектері, оның ішінде шəкілдің көмескі жарығы болмаса, кез келген жарылыс қаупі бар орта үшін ұшқын қаупі жоқ болып табылады; 4) ұшқын қаупі жоқ тізбектерге сериялық шығарылатын жалпы мақсаттағы ауыстырып қосқыштар, кілттер, қыспақтар жинамалары жəне т.с.с. енгізілуі мүмкін. Бұл үшін төмендегі талаптар орындалуы тиіс: оларға басқа ұшқын қаупі бар тізбектер қосылмаса; олар қақпақпен жабылып, пломбаланған; олардың оқшаулануы ұшқын қаупі жоқ тізбегінің 500 В кем емес үш мəрте номиналды кернеуіне есептелсе. 5. Электр жүк көтергіш механизмдері 1410. Кез келген класты жарылыс қаупі бар аймақтарда орналасқан, технологиялық процеске қатысушы крандар, тальдер, лифттер жəне т.с.с. электр жабдығы жылжымалы қондырғыларға арналған осы Қағидалардың 5-қосымшасы 150, 151-кестелерінің талаптарын қанағаттандыруы тиіс. 1411. Жарылыс қаупі бар аймақтарда орналасқан, тікелей технологиялық процеспен байланысты емес крандар, тальдер, лифттер, т.с.с. (монтаждау крандары мен тальдер жəне т.с.с.) электр жабдығында мыналар болуы тиіс: 1) В-I жəне В-II кластарындағы жарылыс қаупі бар аймақтарда – жарылыс қаупі бар

17

www.egemen.kz

31 мамыр 2013 жыл

қоспалардың тиісті санаттары мен топтарына арналған кез келген жарылыстан қорғану деңгейі; 2) В-Iа жəне В-Iб кластарындағы жарылыс қаупі бар аймақтарда – қабықшаның қорғану дəрежесі IР33-тен кем емес; 3) В-Iiа жəне В-Iг кластарындағы жарылыс қаупі бар аймақтарында – қабықшаның қорғану дəрежесі IР44-тен кем емес. Бұл электр жабдығының қолданылуы кран жұмысы кезінде жарылыс қаупі бар шоғырланулар болмаған жағдайда ғана рұқсат етіледі. 1412. Кез келген санаттағы жарылыс қаупі бар аймақтардағы крандар, тальдерге ток жеткізілуі жануды таратпайтын, резеңкеден жасалған оқшауламасы бар, резеңкеден жасалған майбензинге төзімді қабықшасы бар, мыстан жасалған тамырларымен тасымалданатын икемді кəбіл арқылы жасалады. 6. Электр шамдары 1413. Жарылыс қаупі бар аймақтарда, жарылыстан қорғалу деңгейі немесе қорғалу дəрежесі осы Қағидалардың 5-қосымшасының 152-кестесіне сəйкес немесе одан жоғары болса, электр шамдары қолданылуы мүмкін. 1414. Жарылыстан қорғанудың қажетті деңгейіндегі шамдары жоқ кез келген санаттағы жарылыс қаупі бар аймақтардың үй-жайларында жарықтандыруды, төмендегі əдістердің бірін қолданып, жалпы мақсаттағы шамдар арқылы жасауға болады (жарылыстан қорғанудың құралдарынсыз): 1) фрамугалары мен желдеткіштері жоқ ашылмайтын терезелер арқылы, ғимарат сыртында терезеде бір əйнек болған кезде шамдардың қорғайтын əйнектері немесе əйнектен жасалған қаптамалары болуы керек; 2) сырттан ауа келетін, қос əйнегі жəне желдеткіші бар қабырға ішінде арнайы жасалған қуыстар арқылы; 3) сырттан ауа келетін, қос əйнегі жəне желдеткіші бар, төбеде орнатылған шамдары бар арнайы түрдегі шамдар арқылы; 4) асқын қысыммен таза ауа соғатын қорапшаларында. Əйнектер сынуы мүмкін жерлерде қорапшаларға əйнек салу үшін сынбайтын əйнек қолдану керек; 5) жарықты жарық өткізгіштері бар жарықтандыру құрылғылары арқылы. 7. Тарату құрылғылары, трансформаторлық жəне қайта өңдеу қосалқы станциялары 1415. Жалпы мақсаттағы электр жабдығы бар 1 кВ жəне одан жоғары ТҚ, ТҚС мен ТҚС (жарылыстан қорғану құралдарынсыз) тікелей кез келген санаттағы жарылыс қаупі бар аймақтарында салуға тыйым салынады. Олар осы Қағидалардың 1415-1422-тармақтарының талаптарына сəйкес жеке үй-жайларда орналасуы керек, немесе осы жарылысқа қауiптi аймақтардан тыс жерде орналасуы керек. Жеке бағандар жə��е басқару шкафтары аппараттары бар электр қозғағышы жəне құралмен атқару мақсатында осы Қағидалардың 5-қосымшаның 151-кестесінде ескерiлген кез келген класты жарылыс қауiп бар аймақтар орнатуға рұқсат етiледi. Мұндай бағандар мен шкафтардың санын шектеу қажет. Жарылысқа қауіпті аймақтарынан тыс орналасқан жекелеген аппараттар, жеке бағаналар жəне басқару шкафтары жарылыстан қорғаныс құралдарынсыз қолданылады. 1416. Трансформаторлардың қосалқы станцияның iшiнде, сондай-ақ қосалқы станция орналасқан ғимараттың сыртында да орнатылады. 1417. ТҚ, ТҚ (оның iшiнде КТҚ да) жəне ТҚС В-Iа, В-Iб iшкi бап жеңiл жанғыш газдармен жəне класстарды ТЖС жарылысқа қауiптi аймақтарға тұстасқан екi немесе үш қабырғалармен жəне В-II жəне В-I кластардың жарылыс қауп бар аймақтарға орындауға рұқсат етiледi. В-I сыныптың жарылысқа қауiптi аймағына, сонымен бiрге В-Iа жəне В-Iб ауыр немесе сұйытылған жанғыш газдармен жарылыс қаупті бар аймақтарға олардың қабысуына тыйым салынады. 1418. ТҚ, ТҚС жəне ТҚС кез келген сыныптың жарылысқа қаупі бар аймақтар үй-жайларының тiкелей үстiнде жəне астында орналастыруға тыйым салынады. 1419. ТҚ, ТҚ жəне ТҚС жарылысқа қаупi бар аймақ тұстасқан терезелерiн жуандығы 10 см аспайтын шыны блоктарынан орындауға ұсынылады. 1420. Жарылыс қаупi бар аймаққа бiр қабырғамен тұстасқан ТҚ, ТҚС (оның ішінде КТП да) жəне ТҚС жарылысқа В-I, В-Iа мен В-Iб жеңiл жанғыш газдармен жəне В-II мен В-Iа класты жарылғыш аймақтар болған жағдайда орындалады. 1421. Ауыр немесе сұйытылған жанғыш газдарды қоректендіретін ТҚ, ТҚС жəне ТҚС, əдеттегiдей, В-I жəне В-Iа кластарындағы жарылыс қаупi бар аймақтар мен сыртқы жарылғыш қондырғыларымен көршілес үй-жайлар қабырғаларынан қашықтықта, бөлек тұрғызылуы керек. ТҚ, ТҚС жəне ТҚС үшiн бөлек тұрған ғимараттарды салу техникалық-экономикалық тиімсіз болса, РП, ТҚС жəне ТҚС бiр қабырғасы жарылысқа қаупi бар аймаққа тұстасуына рұқсат етiледi. ТҚ, ТҚС жəне ТҚС-ның едені, сонымен бiрге кəбіл арнасы жəне шұңқырлары жарылысқа қауiптi аймағы бар жапсарлас бөлме мен қоршаған жер бетiнiң етегiнен кемiнде 0, 15 м биiк болуы керек. Бұл талаптар трансформаторларының май жинағыш шұңқырларына таралмайды. Сонымен бiрге осы Қағидалардың 1420-тармағының талаптары орындалуы керек. 1422. Жарылыс қаупi бар аймаққа бір жəне одан көп қабырғалармен тұстасқан ТҚ, ТҚС (оның ішінде КТҚ) жəне ТҚС келесi талаптарды қанағаттандыруы тиiс: 1) ТҚ, ТҚС жəне ТҚС-ның меншiктi, құйылу-тарту желдету жүйесi болуы тиіс жарылыс қаупі бар аймақтар үй-жайларына. ТҚ, ТҚС жəне ТҚС-ның желдету саңылауларына жарылыс қаупі бар қоспалардың кірмейтіндей болып жасалуы тиіс; 2) В-I класты жарылыс қаупi бар аймаққа жəне В-Iа жəне В-Iб ауыр немесе сұйытылған жанғыш газдармен жарылыс қаупi бар аймақтарға бiр қабырға мен тұстасқан ТҚ, ТҚС жəне ТҚС-нда оларға аз ғана болдырмайтын, жарылыс қаупі бар қоспалардың қолжетімділігін шығаратын сағатына бес есе ауа өзгертетін механикалық ниетiпен құйылатын желдету көзделуі тиіс. Сыртқы ауа үшiн қабылдау құрылымдары жарылыс қаупi бар қоспалардың пайда болуын болдырмайтын орындарда орналасуы тиіс; 3) ТҚ, ТҚС жəне ТҚС-ның жарылысқа қаупi бар аймақтарға тұтасатын қабырғалары жанбайтын материалдан жəне кемiнде 0,75 сағат отқа төзiмдiлiк шегi болуы керек, шаң газ өтпейтiн болуы керек, есiктер жəне терезелері болмауы керек. 4) ТҚ, ТҚС жəне ТҚС-ның В-II жəне В-IIа класты жарылыс қаупi бар аймаққа жəне В-Iа мен В-Iб жеңіл жанғыш газдарымен жарылыс қаупi бар аймаққа тұстасқан қабырғаларында кəбілдер жəне электр өткiзгiш құбырлары үшiн саңылауды тесуге рұқсат етiледi. Енгiзу саңылаулары жанбайтын материалдармен жақсы жабылуы тиіс. В-I сыныптың жарылысқа қаупі бар аймақтар мен В-Iа жəне В-Iб класты ауыр немесе сұйытылған жанғыш газдарымен жарылыс қаупi бар аймақтардан ТҚ, ТҚС жəне ТҚС-ға кəбілдер жəне электр өткiзгiштiктiң құбырларын енгізу сыртқы қабырғалар арқылы немесе үй-жайлардың жапсарлас қабырғалары арқылы жарылысқа қаупi бар аймақтарсыз орындалуы керек. 1423. Жарылыс қаупi бар аймаққа бір жəне көп қабырғасы тұстасқан ТҚС жəне ТҚС-нда, жанғыш емес сұйықтықты суытумен трансформаторлар қолданылады. Май суытатын трансформаторлар жекелеген камераларда жайласуы керек. Камералардың есiктерi кемiнде 0, 6 сағ. отқа төзiмдiлiк шек болуы керек, камералардың есiктерiнің механикалық ниетті желдетуі болып, жабылуын тығыздау керек; трансформаторлардың тек қана сыртқа шығарылуы ескерілуi керек. Үдету багiмен, кеңейткiшсiз, жабулы енгiзулер жəне шығаратын құрылғыларымен жанғыштық сұйықтықпен жəне майдың сууымен тығыз бекiтiлген герметикалық трансформаторларды, трансформаторларды қалқалармен тарату құрылғысынан бөлмей 1 кВ жəне одан жоғары тарату құрылғысы бар үй-жайда орналастыруға рұқсат етiледi. Трансформаторларды КТП жəне КПП үй-жайларынан сыртқа немесе жапсарлас үй-жайға шығару көзделуі тиіс. 1424. Сыртқы жарылғыш қондырғылар жəне барлық класты жарылысқа қаупi бар аймақтар мен тұтасатын үй-жайлар қабырғаларының бөлек тұрған ТҚ, ТҚС мен ТҚС-ға дейінгі қашықтықтары, В-Iб мен В-Iiа класстарын қоспағанда, осы Қағидалардың 5-қосымшасының 153-кестесі бойынша қабылдануы керек. В-Iб мен В-Iiа кластары жарылысқа қауiптi аймақтары тұтасатын бөлмелердiң қабырғаларынан бөлек тұрған ТҚ, ТҚС мен ТҚС-ға дейінгі қашықтықтары ғимарат жəне ғимараттардың отқа төзiмдiлiк дəрежелерiне байланысты қабылдануы керек. 1425. Ауыр немесе сұйытылған жанғыш газдармен электр қондырғыларын қоректендіретін жəне осы Қағидалардың 5-қосымшасының 153-кестесінде көрcетiлген қашықтықтардың сыртында орналасқан, бөлек тұрған ТҚ, ТпП жəне ТҚС-нда жұлып көтерудi орындау керек болмайды жəне механикалық ниетпен құйылатын желдетуді ескерудің қажеті жоқ. 1426. Егер бөлек тұрған ТҚ, ТҚС жəне ТҚС үшiн осы Қағидалардың 1419 жəне 1420-тармақтарының талабы орындалған болса (ауыр немесе сұйытылған жанғыш газдар болса) немесе 1421-тармағының 6) тармақшасының талабы орындалған болса (жеңіл жанғыш газдар мен ЖС болса) мұндай ТҚ, ТҚС жəне ТҚС жарылғыш қоюлардан кез келген қашықтықта орналастыруға рұқсат етiледi. 1427. ТҚ, ТҚС жəне ТҚС арқылы өрт жəне жəне жарылғыш, сонымен бiрге зиянды жəне зəрлi заттармен құбырлар салуға тыйым салынады. 1428. Жарылыс қаупi бар аймаққа бiр жəне көп қабырғаларымен тұстасқан БӨҚжА басқаруының қалқандары мен пульттары үй-жайларына немесе жеке тұрғандарына осылай орналасқан ТҚ бөлмелеріне қойылатын талаптарындай талаптар қойылады. 8. Электр өткiзгiштер, ток өткiзгiштер жəне кəбіл желiлері 1429. Кез келген сыныпты жарылыс қаупi бар аймақтарда оқшауланбаған өткiзгiш, соның iшiнде крандарға, тальдерге жəне т.с.с. қолдануға тыйым салынады. 1430. В-I мен В-Iа кластардың жарылысқа қаупi бар аймақтар мыс желiлерi бар өткiзгiш жəне кəбілдер қолданылуы керек. В-Iб, В-Iг, В-II мен В-Iiа класстардың жарылыс қаупi бар аймақтар алюминий желiлерi бар өткiзгiш жəне кəбілдер қолданылуына рұқсат етiледi. 1431. В-I, В-Iа, В-II мен В-Iiа кластардың жарылыс қаупi бар аймақтардағы 1 кВ дейiн желiдегi күш беретiн, жарық берушi жəне екiншi тізбектерінің өткiзгiштерi шамадан тыс жүктеулерден жəне қысқаша тұйықталудан қорғалуы керек, ал олардың қимасы осы Қағидалардың 12-тарауына сəйкес таңдалуы керек, бiрақ есептi ток бойынша қабылданған қимадан кем болмауы керек. В-Iб жəне В-Iг класстардың жарылыс қаупi бар аймақтар өткiзгiштер мен кəбілдердi қорғау жəне қималарды таңдау жарылыс қаупi жоқ қоюлар үшiн сияқты жүргізілуі тиіс. 1432. Кез келген класты жарылыс қаупi бар аймақтар салынатын 1 кв жоғары желiдегi өткiзгiштер мен кəбілдер қысқаша тұйықталу тогының қызуы бойынша тексерілуi керек. 1433. Қоректендіру желелері мен оларға қосылған 1 кВ жоғары электр қабылдағыштарды қорғау осы Қағидалардың 13 жəне 22-тарауларының талаптарын қанағаттандыруы керек. Шамадан тыс жүктеулерден қорғау электрқабылдағыштың қуатынан тəуелсiз барлық жағдайларда орындалуы керек. Көп фазалы қысқа тұйықталулар жəне шамадан тыс жүктеуден қорғау осы Қағидалардың 1330 жəне 1333-талаптарына қарағанда қос релелік болып ескерiлуi керек. 1434. 1 кВ дейiн қысқа тұйық роторы бар электр қозғағыштарына тармақтардың өткiзгiштерi шамадан тыс жүктеулердегi (В-Iб жəне B-I4 кластарындағы жарылыс қаупі бар аймақтардағылардан басқасы) барлық жағдайлар қорғалған болуы керек, олар қима электр қозғағышының кемiнде 125 % номиналды тогының ұзақ жүктемесiн жiберуi керек. 1435. В 1 класты жарылыс қаупi бар аймақтардағы электр жарығы үшiн қос өткiзгiштi топтық желілер қолданылуы керек. 1436. Нөлдiк жұмыс өткiзгiшi бар қос өткiзгiштi желілерде В 1 класты жарылыс қаупi бар аймақтардағы қысқаша тұйықталутоктарының фазалық жəне нөлдiк жұмыс өткiзгiштерi болуы керек. Фазалық жəне нөлдiк жұмысын бір уақытта ажырату үшін қос полюстi ажыратқыштар қолданылуы керек. 1437. Нөлдiк жұмыс жəне нөлдiк қорғаныштық өткiзгiштердің фазалық өткiзгiш оқшаулауға тең бағалы оқшаулау болуы керек. 1438. Кез келген класты жарылыс қаупi бар аймақтардағы 1 кВ дейiн солқылдақ ток өткiзгiш резеңке оқшаулау, резеңкелі май бензинді қабықты бағаны жануды, таратпайтын мыс желілері бар тасымал солқылдақ кəбілі орындалады. 1439. Кез келген кластағы жарылысқа қауiптi аймақтарда мыналар қолданылады: 1) резеңке жəне поливинилхлорид оқшаулығышы бар өткiзгiш; 2) резеңке, поливинилхлорид жəне металдық қабықшалардағы резеңке, поливинилхлорид жəне қағаз оқшаулағышы бар кəбілдер. В-I жəне В-Іа класты жарылысқа қауiптi аймақтарында алюминий қабықшасы бар кəбілдерді қолдануға тыйым салынады. Өткiзгiштерді жəне полиэтилен оқшаулағышы немесе қабықшасы бар кəбілдерді қолдануға барлық кластағы жарылысқа қауiптi аймақтарда тыйым салынады. 1440. Электр өткiзгiштер үшiн жалғағыш, тармақтағыш жəне өткізу қораптарында: 1) В-I класты жарылысқа қауiптi аймақта – «жарылыс қаупi жоқ электр жабдығы» деңгейi болып, жарылу қауіпі бар санатына жəне тобына сəйкес келуге; 2) В-II класты жарылысқа қауiптi аймақта – жанар тозаңдарының қоспаларымен немесе ауасы бар талшықтармен жарылысқа қауiптi аймақтарына арналған болуы тиіс. Кез келген санаттар мен топтардың газ бу-əуе қоспаларына арналған «Жарылыс өткiзбейтiн қабықша» қолайлы жарылыстан қорғау түрімен «жарылыс қаупi жоқ электр жабдықтың» деңгейi бар қораптарының қолданылуына рұқсат етiледi; 3) В-Іа жəне В-Іг кластардың жарылысқа қауiптi аймақтарында - жарылысқа қауiптi қоспалардың тиісті санаттары мен топтары үшiн жарылыстан қорғалған болу керек. Жарық берушi желiлер үшiн IP65 қорғаныс дөрежесi бар қабықшалардағы қораптарды қабығындағы рұқсат етiледi. 4) В-Іб жəне В-ІІа кластардың жарылысқа қауiптi аймақтарында – ІР54 қорғаныс дəрежесi бар қабықша болуы тиіс. IP54-шi қабықшаның қорғаныс дөрежесi бар қораптарының өнеркəсiпте игерулерi үшін қабықшаның IP44 қорғаныс дөрежесi бар қорабы қолданыла алады. 1441. Құбырларға салынған өткiзгiштердi машиналарға, аппараттарға, шамдарға жəне т.б. енгiзу құбырмен бiрге орындалуы керек, бұл ретте машиналар, аппараттар немесе шамдардың кірме құрылғысында мұндай тығыздау болмаса, құбыр кірмесінде бөлгiш тығыздау орнатылуы керек. 1442. Электр өткізгіш құбырлары В-І немесе В-Іа класты жарылыс қауiпi бар аймағы бар үйжайдан қалыпты ортасы бар үй-жайға немесе жарылысқа қауіпті қоспаның басқа санаты немесе тобы бар басқа класты жарылыс қауіпі бар аймаққа немесе сыртқа ауысқанда, қабырға арқылы өту орындарында өткізгіштері бар құбырдың сол үшін арналған қорапшада бөлгіш тығыздауы болуы тиіс. В-Iб, В-IІ жəне В-ІІа класты жарылыс қауiпі бар аймақтарда бөлгіш тығыздауларды қою талап етілмейді. Бөлгiш тығыздаулар: 1) жарылысқа қауiптi аймаққа құбырдың кiру орнына тiкелей жақындықта; 2) басқа сыныптың бiр сыныптың жарылысқа қауiптi аймағыдан жарылысқа қауiптi аймаққа тұрбалары өткелде - биiгiрек сыныптың жарылысқа қауiптi аймағы баспанаға; 3) құбыр бiр кластың жарылысқа қауiптi аймағынан басқа кластың жарылысқа қауіпті аймағына өткенде – жоғарырақ класты жарылысқа қауіпті аймақтың үй-жайында орнатылады. Егер жарылысқа қауiптi аймақта бөлгiш тығыздауларды қою мүмкiн емес болса, жарылыс қауіпi жоқ аймақ жағынан немесе сырттан бөлгiш тығыздауларын қоюға рұқсат етiледi. 1443. Бөлгiш тығыздауларды орындау үшiн жалғағыш жəне тармақтағыш қораптарды қолдануға рұқсат етiлмейдi. 1444. Электр өткiзгiштері құбырларында орнатылған бөлгiш тығыздаулар 3 мин бойы 250 КПа (шамамен 2,5 ат) ауасының артық қысымымен сыналуы керек. Бұл ретте қысымның 200 КПа-ға дейін (шамамен 2 ат) төмендеуіне рұқсат етiледi. 1445. Кез келген класты жарылысқа қауiптi аймақтарда ашық салынатын кəбілдердің (конструкциялар, қабырғалар, каналдар, туннельдер жəне т.с.с.) жанатын материалдардан жасалған сыртқы жамылғылары мен жабындылары болмауы керек (жұт, битум, мақта-мата шырмау жəне т.с.с.). 1446. Кез келген класты жарылысқа қауiптi аймақтарда салынатын 1 кВ-тан жоғары кəбілдердiң ұзындығын шектеу керек. 1447. Ауыр немесе сұйылтылған жанғыш газдармен В-І жəне В-Іа кластардың барлық жарылысқа қауiптi аймақтарында кəбілдi каналдарды орнатуға жол бермеу керек. Каналдарды құру қажет болғанда, олар құммен үйілу керек. Құм үйілген кəбілдерге рұқсат етілетін ұзақ кəбілдер жұмыс істеп тұрған кəбілдердің түзету коэффициенттерін есепке алумен ауада тартылған кəбілдер сияқты осы Қағидалардың 3-тарауының тиісті кестелері бойынша қабылдануы керек. 1448. Кез келген класты жарылысқа қауiптi аймақтарында ұшқын қауiпi жоқ тізбектерді қоспағанда, жалғау жəне тармақты кəбілдiк муфталар орнатуға тыйым салынады. 1449. Электр машиналары жəне аппараттарына кəбілдердің кірмелері енгiзу құрылғыларының көмегiмен орындалуы керек. Енгiзу орындары тығыздалуы керек. Кəбілдер үшiн ғана кірмелері бар машиналар мен аппараттарға құбырлы электр өткізгіштерді енгізуге тыйым салынады. В-Іа жəне В-ІІа класты жарылыс қауiптi аймақтарында орналасқан кірме муфталары жоқ үлкен қуатты машиналар үшін барлық түрдегі шеткi бiтеулерді жарылысқа қауiптi аймақтан оқшауландырылған, персонал үшін ғана қолжетімді жерлерде орналасқан IP54 қорғаныс дəрежесі бар шкафтарда орнатуға рұқсат етiледi. 1450. Егер жарылысқа қауiптi аймақта кəбіл құрыштан жасалған құбырда салынса, құбыр осы аймақтан жарылыс қауіпі жоқ аймаққа немесе басқа класты немесе жарылысқа қауіпті қоспаның басқа санаттарымен не топтарымен жарылыс қауіпті аймағы бар үй-жайға өткенде, кəбілі бар құбырдың қабырғадан өтетін жерінде бөлгіш тығыздауы болуы жəне осы Қағидалардың 1440 жəне 1442-тармақтарының талаптарын қанағаттандыруы тиіс. Бөлгiш тығыздаулар мынадай жағдайларда:

1) кəбілі бар құбыр сыртқа шыққанда, ал кəбілдер одан кейін ашық тартылса; 2) ықтималды механикалық əсер ету орындарында құбыр кəбілді қорғау үшін жəне оның екі ұшы да бір жарылысқа қауіпті аймақтың шегінде болса орнатылмайды. 1451. Электр өткізгіштің кəбілдері мен құбырларының өтуіне арналған қабырғалардағы жəне едендегі тесіктер жанбайтын материалдармен тығыз қымталуы керек. 1452. Кез келген класты жарылысқа қауiптi аймақтары арқылы, сондай-ақ жарылысқа қауiптi аймақтан қашықтықта көлденең жəне тiгiнен 5 м кем қашықтықта осы технологиялық үдерiске (өндiрiске) қатысты емес транзиттік электр өткiзгiштері мен барлық кернеудегі кəбілдік салуға тыйым салынады. Қосымша қорғау іс-шараларын (құбырларда, жабық қораптарда, едендерде жəне т.с.с. салғанда) орындағанда, оларды жарылысқа қауіпті аймақтан көлденең жəне тігінен 5 м-ден кем қашықтықта тартуға жол беріледі. 1453. В-I класты жарылыс қаупі бар аймағы үй-жайларындағы жарық беру желілерінде топтық желілерін жүргізуге тыйым салынады. Топтық желілерінен тармақшалар тартуға ғана рұқсат етіледі. В-Iа, В-Iб, В-II мен В-IIа кластарындағы жарылыс қаупі бар аймақтарының үй-жайларында топтық жарық беру желілері жарылыс қауіпі бар аймақтардан тыс жерде өткізу ұсынылады. Осы талапты орындау үшін қиындық болған жағдайда осы желілердегі жарылысқа қауіпті аймақтарда орнатылатын жалғау жəне тармақтау қораптарының саны мүмкіндігінше аз болуы тиіс. 1454. «Ұшқын қауiпi жоқ электр тiзбегi» жарылыстан қорғау түрі бар электржабдыққа қосылатын электр өткізгіштері мынадай талаптарды қанағаттандыруы тиіс: 1) ұшқын қаупi жоқ тізбектер талаптарды сақтаумен басқа тізбектерден бөлінуі тиіс; 2) ұшқын қаупi жоқ жəне ұшқын қаупi бар тізбектер үшiн бiр кəбілді қолдануға рұқсат етiлмейдi; 3) жоғарғы жиiлiктiң ұшқын қаупi жоқ тізбектерінің өткiзгiштерінде топсалар болмауы керек; 4) ұшқын қаупi жоқ тізбектердің сымдарын оқшауландыруда айырмашылық көк түс болуы керек. Өткiзгiштердiң ұштарын ғана көк түспен таңбалауға рұқсат етiледi; 5) ұшқын қауiпi жоқ тізбектердің өткiзгiштерi олардың ұшқыннан қауiпсіздігін бұзатын бұзатын сiлтеулерден қорғалуы керек. 1455. Кəбілдер мен өткізгіштерді жарылысқа қауiптi аймақтарда төсеудiң рұқсат етілетін тəсілдері осы Қағидалардың 5-қосымшасының 154-кестесiнде келтiрiлген. 1456. ВI, В-Іr, В-ІІ жəне В-ІІа кластардың жарылысқа қауiптi аймақтарында шина өткізгіштерді қолдануға тыйым салынады. В-Іа жəне В-Іб класты жарылысқа қауiптi аймақтарда шина өткізгіштерді қолдануға мынадай шарттарды орындағанда рұқсат етiледi: 1) шиналар оқшаулануы тиіс; 2) В-Iа класындағы жарылыс қаупі бар аймақтарындағы шиналар мыстан жасалуы керек; 3) шиналардың ажырамайтын қосулары дəнекерлеумен немесе преспен орындалуы керек; 4) бұрандалы қосуларда (шиналардың аппараттарға жəне секциялардың арасында қосулары орындарында) өздігінен ажыратылуды болдырмайтын құралы болуы керек; 5) шина өткізгіштерде кемінде IP31 қорғаныс дəрежесін қамтамасыз металды қап болуы керек. Қаптар тек арнайы кiлттер көмегiмен ашылуы керек (кесiк). 1457. Жарылысқа қауiптi аймақтардың арасындағы сыртқы кəбілдi төсеу жерасты кəбілді құрылыстарда (каналдарда, блоктарда, туннельдерде) жəне орларда төсеуді болдырмай, ашық орындалады (эстакадаларда, арқандарда, ғимараттар қабырғаларында жəне т.с.с.). 1458. Жанғыш газдары мен ЖС бар құбырлары бар эстакадалар бойынша өз мұқтаждығына қажетті кəбілдерден басқа (құбырлардың жапқыштары, сигнализация, диспетчеризация жəне т.б. басқарулар үшiн) 30-ға дейін сауыт қапталмаған жəне сауыт қапталған күштік жəне бақылау кəбілдерін, оқшаулағыш сымдары бар болат сугазөткізгіш құбырларын салуға рұқсат етіледі. Сауыт қапталмаған кəбілдер болат сугазөткізгіш құбырлары немесе болат қорапшаларында салынуы керек. Сауыт қапталған кəбілдер жануларды таратпайтын резеңке, поливинилхлорид жəне металдық қабықшаларда қолданылады. Бұл кəбілдер жастықсыз таңдалады. Бұл ретте, электр өткізгіштері, сауыт қапталмаған кəбілдері жəне сауыт қапталған кəбілдері бар бола�� құбырлар мен қорапшалар мүмкіндігінше жанғыштық заттары бар құбырлар жағынан құбырлардан кемiнде 0,5 м қашықтықта төселеді. Эстакадалар мен галереялардың құрылыс құрылымдары осы Қағидалардың 10-тарауының талаптарына сəйкес болуы тиіс. Кəбілдердiң саны 30-дан асса, олар кəбілдер эстакадасы жəне галереялар бойынша салынуы керек. Өртке қарсы iс-шаралар орындаған кезде жанғыш газдарымен ЖС бар құбырлары бар жалпы құрылыс құралымдарына кəбіл эстакадалары мен галереясын орнатуға рұқсат етiледi. Сауыт қапталмаған кəбілдерді төсеуге рұқсат етiледi. 1459. Астыдан да, үстiнен де кəбіл эстакадалары тасымалданатын газдардың ауаға қатысты тығыздылығына тəуелсіз жанғыш газдары мен ЖС бар құбырлары бар эстакадаларды басып өте алады. Қиылысулар орнында кəбілдердің саны 15-ке дейiн болғанда, кəбіл эстакадаларын орнатпауға рұқсат етiледi; кəбілдер құбыр блогi немесе кемiнде 1, 5 мм-нiң қабығының қабырғасының жуандығы бар тығыздап жабылмалы құрыштан жасалған қорапшаға салынуы мүмкін. 1460. Кəбіл эстакадасы жəне жанғыш газдары жəне ЖС бар құбырлардың эстакадаларымен олардың қиылысуы мынадай талаптарды қанағаттандыруы тиіс: 1) кəбіл эстакадаларының барлық құрылымдық элементтерi (бағандар, төсенiш, қоршау, төбе жəне т.б.) жанбайтын материалдардан орнатылуы керек. 2) кəбіл эстакадасы жанғыш газдары мен ЖС бар құбырлары бар эстакаданың сыртқы габариттерінен екі жаққа да 1,5 м-ге дейін плюс қиылысулар учаскесінде кəбіл эстакадасы жабық галерея түрiнде орындалуы керек. Жанғыш газдары жəне ЖС бар құбырлары бар эстакададан төмен өткенде, кəбілді эстакада еденінде оның ішіне түскен ауыр газдарды шығару үшін тесіктері болуы тиіс. Жанғыш газдары жəне ЖС құбырлары бар эстакадалармен қиылысатын кəбіл эстакадаларының қоршаушы құрылымдары жанбайтын жəне осы Қағидалардың 10-тарауының талаптарына сəйкес болуы тиіс; 3) жанғыш газдары жəне ЖС құбырлары бар эстакадаларымен қиылысу учаскесінде жөндеу алаңдары болмауы тиіс жəне құбырларда фланцтық қосылыстар, компенсаторлар, тиек арматурасы жəне т.с.с. болмауы керек. 4) кəбілдердің қиылысуы орындарында кəбілдік муфталар орнатылмауы керек; 5) жанғыш газдары жəне ЖС бар құбырлардың жəне кəбілдік эстакада немесе құбырлары бар құбыр блогы не болмаса электртехникалық коммуникациялар арасындағы жарықтағы қашықтық кемiнде 0,5 м болуы керек. 1461. Сыртқы кəбіл каналдарын барлық класты жарылыс қаупі бар аймақтарының үй-жайлары қабырғаларынан кем дегенде 1,5 м қашықтықта салуға рұқсат етіледі. Осы үй-жайлардың жарылыс қаупі бар аймақтарына кіру орнындағы каналдар ұзындығы бойынша кем дегенде 1,5 м құммен жабылуы керек. 1462. В-Iг класты жарылыс қауіпі бар аймақтан немесе бір жарылыс қаупі бар аймақтан екіншісіне өтетін каумақ бойынша өтетін кəбіл каналдарында əр 100 м кейін кем дегенде үстінен 1,5 м құмнан жасалған жабындар орнатылуы тиіс. 1463. Кез келген класты барлық жарылысқа қауiптi аймақтарында блоктардағыi кəбілдерді төсеуге рұқсат етiледi. Блоктардан кəбілдер үшін шығу тесіктері жəне блоктардың тоғысқан жерлерi үшiн жанбайтын материалмен жақсы тығыздалуы керек. 1464. Кəбіл туннельдері мынадай жағдайларды орындағанда құрылады: 1) кəбіл туннельдері жарылыс қаупі бар аймақтардан тыс жерде салынады; 2) жарылыс қауіпі бар аймақтар алдында кəбіл туннелдері олардан 0,75 сағат отқа төзімділігі шегімен жанбайтын жабынмен бөлінуі керек. 3) жарылыс қаупі бар аймақтарына енгізілетін кəбілдер жəне электр өткiзгiштер құбырлары үшiн саңылаулар жанбайтын материалдармен жақсы тығыздалуы тиіс; 4) кəбіл туннельдерінде өртке қарсы шаралар орындалуы тиіс; 5) туннельден шығатын жерлер, сондай-ақ туннельдiң желдету шахталарының шығулары жарылысқа қауiптi аймақтардан тыс болуы керек. 1465.Икемді жəне қатты конструкциялардағы 1 кВ жəне одан жоғары ашық ток өткізгіштерін жарылыс қаупі бар аймақтары бар кəсіпорындары аумағы бойынша осыған арнайы жасалған эстакадалар немесе тіректерде төсеуге рұқсат етіледі. Жанғыш газдар мен ЖС-ы бар құбырлары бар эстакадаларында жəне БӨҚжА эстакадаларында ашық токөткізгіштерін салуға тыйым салынады. 1466. Егер БӨҚжА-ның тізбектерінде ток өткізгіштерден зиянды сiлтеулерiнiң мүмкiндiгі болмаса, IP54-шi қорғаныс дөрежесi бар қабықшадағы 10 кВ дейiнгі токөткiзгiштерді арнайы эстакадаларда, жанғыш газдары жəне ЖС бар құбырлары бар эстакадаларда жəне БӨҚжА эстакадаларында жарылысқа қауiптi аймақтары бар кəсiпорынның аумағы бойынша салуға болады. Токөткiзгiштер құбырлардан кемiнде 0,5 м қашықтықта мүмкіндігінше жанбайтын заттары бар құбырлар жағынан салынады. 1467. Жарылысқа қауiптi аймақтары бар үй-жайлардан жəне сыртқы жарылғыш қондырғыларға дейiн ток өткiзгiштерге дейінгі ең аз рұқсат етілетін қашықтықтар осы Қағидалардың 5-қосымшаның 155-кестесiнде келтiрiлген. 1468. Кəбіл эстакадаларынан жарылыс қауіпі бар аймақтарының үй-жайлары мен сыртқы жарылыс қаупі бар қондырғыларына дейінгі рұқсат етілетін арақашықтықтар: 1) транзиттік кəбілдермен – осы Қағидалардың 5-қосымшасының 155-кестесі; 2) тек осы өндіріске (ғимаратқа) арналған кəбілдермен – нормаланбайды. Кəбілдерді жарылыс қаупі бар аймақтарының үй-жайларына жəне сыртқы жарылыс қаупі бар қондырғыларына жеткізуге арналған кəбіл эстакадаларының тармақтар шеттерi жарылысқа қауiптi аймақтары бар үй-жайлардың қабырғаларына жəне сыртқы жарылысқа қауіпті қондырғыларға тiкелей қосылады. 9. Нөлге теңестiру жəне жерге тұйықтау 1469. Кез келген класты жарылысқа қауiптi аймақтарына үй-жайларда жəне сыртқы жарылысқа қауіпті қондырғыларға осы Қағидалардың 1-тармағының 52-тармақшасында келтірілген 1 кВ дейiн жерге тұйық қосылған немесе оқшауландырылған бейтараптандыруды электр қондырғыларында қолдануға болатындығы туралы талаптары қолданылады. Оқшауландырылған бейтараптандыруда тесіп өтетін сақтандырғыштың сигналға əрекет етумен желінің оқшаулануын автоматты бақылау жəне жұмыс істеп тұрғандығын бақылауы қамтамасыз ету керек. 1470. В-I, В-Iа мен В-II класты жарылысқа қауiптi аймақтарында қорғану ажырату қолданылады. Кез келген кластың жарылысқа қауiптi аймақтарында осы Қағидалардың 145-тармағына сəйкес əлеуеттердің теңестiруi орындауы керек. 1471. Кез келген класты жарылыс қауiптi аймақтарында (жерге қосуға) нөлге теңестiрулерге мыналар жатады: 1) осы Қағидалардың 1-тармағының 64-тармақшасын өзгерту үшін - барлық кернеулерде айнымалы жəне тұрақты токтың электр қондырғысы; 2) осы Қағидалардың 146-тармағының 1) тармақшасына сəйкес нөлге теңестiрiлген (жерге тұйықталған) металл құрылымдарға орнатылған электр жабдықтарды жарылыс қаупi жоқ аймақтарда нөлге теңестiрмеуге (жерге тұйықтамауға) рұқсат етiледi. Бұл талаптар шкафтар жəне пульттердiң (iшiнде нөлге теңестiрiлген (жерге тұйықталған) корпус қойылған электр жабдыққа қолданылмайды. Нөлдiк (жерге тұйықтағыш) қорғағыш өткiзгiштер ретінде осы мақсатқа арналған өткізгіштер қолданылуы тиіс. 1472. Жерге тұйық қосылған бейтараптануы бар 1 кВ-қа дейінгі электр қондырғыларында электр жабдықты нөлге теңестiру жүзеге асырылады: 1) кез келген класты жарылысқа қауiптi аймақтардың күштік желiлерiнде – кəбілдің немесе өткізгіштің жеке талшығымен; 2) ВІ класынан басқа, кез келген класты жарылысқа қауiптi аймақтарындағы жарық берушi желiлерiнде – шамдалдан ең жақын тармақтау қорапшасына дейін – тармақтау қорапшасында нөлдік жұмыс өткізгішіне қосылған жеке өткізгішпен; 3) ВI класты жарылысқа қауiптi аймағындағы жарық беру желiлеріндегi – шамдалдан ең жақын топтық қалқаншаға дейін тартылған жеке өткiзгiшпен; 4) жарылысқа қауiптi аймақтан тыс орнатылған тарату құрылғысы желісінен жəне трансформаторлық қосалқы станциясынан кез келген класты жарылысқа қауіпті аймақтарда орналасқан электр қабылдағыштарды қоректендіру жүзеге асырылатын, сондай-ақ жарылысқа қауiптi аймақтан тыс орналасқан қалқаншаға, тарату пунктіне дейін учаскеде нөлдік қорғаныс кəбіл ретінде қоректендіруші кəбілдердің алюминий қабықшасын пайдалануға рұқсат етіледі. 1473 Тізбектің барлық буындарындағы нөлдiк қорғау өткiзгiштері ортақ қабықшаларда, құбырларда, қорапшаларда, фазалық өткізгіштері бар шоқтарда тартылуы тиіс. 1474 Оқшауландыратын бейтараптандыруы бар 1 кВ-қа дейінгі жəне одан жоғары электр қондырғыларында жерге тұйықтау өткізгіштерін фазалыөқтармен бірге жəне олардан бөлек ортақ қабықшада төсеуге рұқсат етiледi. Жерге тұйықтау магистральдары жерге тұйықтағыштарға екi немесе одан көп əртүрлi орындардан жəне мүмкіндігінше үй-жайдың қарама-қарсы жақтарынан қосылуы керек. 1475 Ғимараттардың металдық конструкцияларын, өндірістік мақсаттағы конструкцияларды, электр өткізгіштің болат құбырларын, кəбілдердің металды қабықшаларын жəне т.с.с. нөлдiк (жерге тұйықтағыш) қорғайтын өткізгіштер ретінде пайдалануға қосымша іс-шара ретінде рұқсат етіледі. 1476 Жерге тұйық қосылған бейтараптандыруы бар 1 кВ-қа дейінгі электр қондырғыларында апаттық учаскелерді автоматты ажырату мақсатында нөлдік қорғау өткізгіштерінің өткізгіштігі корпусқа немесе нөлдік қорғау өткізгішіне тұйықталған кезде ҚТ тогы пайда болатындай таңдалуы керек, ол ең жақын орналасқан сақтандырғыштың балқымалы ендірмесінің атаулы тогынан кемінде 4 есе жəне токтан кері тəуелділігі бар сипаттамасы бар автоматты ажыратқыштың тогынан кемінде 6 есе артық болуы керек. Электр магнитті айырғышы ғана бар (уақыт күтпейтін) автоматты ажыратқыштармен желілерді қорғау кезінде ҚТ тогының еселенуіне жəне осы Қағидалардың 177-тармағында келтірілген талаптарды басшылыққа алу керек. 1477. Жерге тұйық қосылған бейтарабы бар 1 кВ-қа дейiн кернеумен электр қондырғылардағы фаза-нөл ілмегінің толық кедергiсiнiң есептi тексеруi В-І жəне В-ІІ класты жарылысқа қауiптi аймақта орнатылған барлық электр қабылдағыштар үшiн ескерiлуi керек жəне II-ден, жəне В-Іа, В-Іб, В-Іr жəне В-ІІа класты жарылысқа қауiптi аймақтарда орналасқан жəне фаза-нөл ілмегінің ең жоғары кедергісі бар электр қабылдағыштар үшiн (бірақ жалпы санынан кемiнде 10 %) таңдалып көзделуі тиіс. 1478. Жарылыс қауіпті аймақтары бар үй-жайлардың қабырғалары арқылы арнайы тартылған нөлдік қорғау (жерге тұйықтау) өткізгіштерінің өтетін жерлері құбырлар қималарында немесе ойықтарында жасалуы тиіс. Құбырлар мен ойықтардың тесіктері жанбайтын материалдармен тығыздалуы керек. Нөлдік қорғау (жерге тұйықтау) өткізгіштерін өтетін жерлерде қосуға жол берілмейді. 10. Найзағайдан жəне статикалық электрден қорғау 1479. Ғимараттарды, құрылыстарды жəне жарылысқа қауiптi аймағы бар сыртқы қондырғыларды найзағайдың тура соққылары меноның қайталама көріністерінен қорғау «Ғимарат жəне имараттарды найзағайдан қорғауды орнату бойынша нұсқаулық» ЖҚ 34.21.122-87 сəйкес орындалуы керек. 1480. Қондырғыларды статикалық электрден қорғау қолданыстағы нормативтiк құжаттарға сəйкес орындалуы керек. 25. Өрт қаупі бар аймақтарындағы электр қондырғылары 1. Анықтамалар, жалпы ережелер 1481 Өрт қауiптi аймақ деп оның шегінде тұрақты немесе кезеңдеп жанар (жанып кететін) заттар айналатын жəне олар ішінде қалыпты технологиялық үрдіс кезінде немесе ол бұзылғанда болуы мүмкін үй-жайлардың ішіндегі жəне одан тыс кеңістік аталады. Өрт қауiптi аймақтардың жіктемесі осы Қағидалардың 1480-1483- тармақтарында келтiрiлген. 1482. П-І класты аймағы - лапылдау температурасы 61 оС жоғары жанғыш сұйықтықтары сақталатын үй-жайларда орналасқан аймақтар. 1483. П-ІІ класты аймағы - тозаң немесе ауаның 65 г/м3-тен астам көлемiне тұтануды төменгi шоғырлану шегi бар тал жiптiң жанармайларды бөлетін үй-жайларда орналасқан аймақтар. 1484. П-ІІ-а класты аймағы - қатты жанар заттар айналған үй-жайларда орналасқан аймақтар. 1485. П-III класты аймағы - лапылдау температурасы 61 оС жоғары жанғыш сұйықтықтар немесе қатты жанар заттар айналатын үй-жайлардан тыс орналасқан аймақ. 1486. Жанар заттар тұрақты немесе кезеңдеп айналатын, бірақ технологиялық үрдіс ашық отты, қыздырылған бөлшектерді пайдаланумен жүргізілетін аппараттан көлденең жəне тігінен 5 м-ге дейін шектегі үй-жайлардағы аймақтар жəне сыртқы қондырғылар аймақтары немесе үстіңгі беттері жанар булардың, тозаңдардың немесе талшықтардың өздігінен жануы температурасына дейін қыздырылған технологиялық аппараттар олардың электр жабдықтары бөлігінде өрт қауіптілерге жатпайды. Көрсетілген 5 метрлік аймақтың шегінен тыс үй-жайлардағы ортаның немесе сыртқы қондырғылар ортасының класы осы ортада қолданылатын технологиялық үрдістерге байланысты айқындалады. Қатты, сұйық жəне газ тəріздес заттар отын ретінде жағылатын немесе жағу арқылы кəдеге жаратылатын үй-жайлардағы аймақтар мен сыртқы қондырғылар аймақтары олардың электр жабдықтары бөлігінде өрт қауіптілерге жатпайды. 1487. П-ІІ класты өрт қауіпті аймақтары бар үй-жайларға қызмет көрсететін ауаны тарту желдеткіштері үй-жайларындағы, сондай-ақ ағынды желдеткіштер үй-жайларындағы аймақтар (егер ағынды жүйелер ауаны қайта циркуляциялау арқылы жұмыс істесе) да П-ІІ класты өрт қауіпті аймақтарға жатады. Жергiлiктi сорулардың желдеткiштерi үй-жайларындағы аймақтар олар қызмет көрсететiн аймақ класының өрт қауіпті аймақтарына жатады. Сыртқы қоршаушы конструкцияларынан тыс орнатылған жəне П-ІІ класты өрт қауiптi

аймақтарына жəне жергiлiктi соруларды кез келген класты өрт қауiптi аймақтарына қызмет көрсететін желдеткiштер үшін электрқозғағыштары П-ІІІ кластың өрт қауiптi аймағы үшiн секілді таңдалады. 1488 Өрт қауiптi аймақтардың шекаралары мен класын айқындауды технологтар жобалаушы немесе пайдаланушы ұйымның электриктерімен бірге жүргізуі тиіс. В санатты өндірістері жəне жиналымдар) бар үй-жайларда электр жабдығы тиісті кластағы өрт қауіпті аймақтарындағы электр қондырғыларына қойылатын осы Қағидалардың 25-тарауының талаптарына сəйкес болуы тиіс. 1489. Өрт таралуы үшін арнайы шаралар қарастырылмаған үй-жайларда немесе сыртқы қондырғыларда бірлі-жарым өртке қарсы жабдықтар орналастырылғанда, осы жабдықтардан көлденең жəне тігінен 3 м-ге дейінгі шектегі аймақ өрт қауіпті болып табылады. 1490. Өрт қауіпті аймақтарда орнатылатын электр жабдықтарды таңдаған