Page 1

24 саєат №242 (28181) 30 ҚАЗАН СƏРСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

Ќўттыќтау жеделхатын жолдады

 Еркін елдің ертеңі

Їкілі їміт

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Георгий Маргвелашвилиге оның Грузия Президенті лауазымына сайлануына байланысты құттықтау жеделхатын жолдады, деп хабарлады Қазақстан Президентінің баспасөз қызметі.

Жеделхатта Қазақстан Президенті Г.Маргвелашвилидің жоғары мемлекеттік лауазымдағы қызметі Грузияның одан əрі жан-жақты дамуы мен өркендеуіне септігін тигізетініне сенімін білдірген. «Қазақстан мен Грузия арасындағы өзара тиімді ынтымақтастық біздің елдеріміз

халықтарының игілігі үшін өзара сенім мен құрмет жағдайында алда да дами беретініне сенемін», деп атап өткен Мемлекет басшысы. Нұрсұлтан Назарбаев Г.Маргвелашвилиге зор денсаулық жəне жауапты қызметінде мол табыс, сондай-ақ достас грузин халқына бейбіт өмір мен бақ-береке тіледі.

 Біз – қазақстандықтармыз!

Депутаттыќ топтыѕ кезекті отырысы Парламент Мəжілісіндегі «Қазақстан халқы Ассамблеясы» депутаттық тобының кезекті отырысы болды, деп хабарлады осы палатаның баспасөз қызметі.

Кеше қуанышты хабар жетті. 14 жастағы қазақстандық мəнерлеп сырғанаушы Элизабет Тұрсынбаева 2014 жылғы ақпан айында Сочиде өтетін XXII Қысқы Олимпия ойындарының көрсетілім сынағына қатысатын болыпты. Серік ПІРНАЗАР,

«Егемен Қазақстан».

Біз Лиза туралы алғаш рет бұдан 2 жылға жуық уақыт бұрын, 2011 жылғы желтоқсан айында, ол Германияның Дортмунд қаласында жасөспірімдер арасында болып өткен халықаралық турнирде қола жүлде жеңіп алған кезде жазғанбыз. Сол жолы 11 жасар қыздың Қызылорда облысындағы Арал қаласының тумасы екенін де баяндаған едік. Лиза бала жасынан спортқа, соның ішінде мəнерлеп сырғанауға қызығып өсіпті. Қызының осындай ынтасын білген əкесі Байтақ Тұрсынбаев Мəскеу қаласына көшіп барады. Оның Лизадан жасы үлкен Тимур атты ұлы да бар екен. Қазір төрт адамнан

тұратын отбасы Ресей астанасында тұрып жатыр. «Менің қызым 14-ке енді ғана толатын болғандықтан, Олимпия ойындарының мəнерлеп сырғанаудан ересектер арасында өтетін негізгі жарысына жіберілген жоқ. Сондықтан ол мұнда тек көрсетілім сынағына қатысады», – деп түсіндірді Элизабеттің əрі менеджері болып табылатын əкесі Байтақ. Оның айтуына қарағанда, Лиза қазір алдағы желтоқсан айының 5-і мен 8-і аралығында Жапонияда өтетін жасөспірімдердің əлемдік Гран-приінің финалына дайындалып жатқан көрінеді. Еске сала кетейік, ол осы Гран-придің таяуда Минскіде өткен кезекті кезеңінде екінші орыннан көрінген еді. Элизабет Тұрсынбаева – жасөспірімдердің 2013-2014 жыл дарғы маусымға арналған əлемдік Гран-приінің 5 кезеңінің қорытындысы бойынша алғашқы үштіктің құрамына енді. Ол сондай-ақ Ресей үздік жасөспірімдерінің «топ-5» шеңберінен де орын алған. Бұған дейін, яғни 2010, 2011 жəне 2012 жылдары Қазақстанның чемпионы атанып үлгерген айдынды Аралдың ақботасы биылғы 2013 жылы Мəскеу қаласының біріншілігінде де алдына жан салмапты. Бір ғажабы, талантты қыз тек мəнерлеп

 Ел тынысы: мың бір мысал

Бірегей кешен Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Құрылысы еліміздің индустрияландыру картасына енген серпінді жобалардың бірі – «Өскемен құс фабрикасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі жылына 20 мың тонна өнім өндіреді. Өскеменде шығарылатын құс еті, одан жасалатын тауық шұжығы қазір еліміздің барлық қалаларында саудаланады. Бір Астананың өзінде 164 сауда дүкендерінде құс фабрикасының өнімдері сатылады екен. Жақында кəсіпорын өмірінде тағы бір игі іс жүзеге асып, «Айтас-МП» шұжық фабрикасын пайдалануға берді. «Өскемен құс фабрикасы» жаңа кəсіпорны құрылысына 1 миллиард 800 миллион теңге қаржы жұмсалды. Оның 40 пайызын кəсіпорын өз қаржысы, ал 60 пайызын несие берушілер есебінен жүзеге асырды. Шын мəнінде, елімізде теңдесі жоқ, тəулігіне 30-40 тонна құс етін өңдеу арқылы шұжықтың, құс еті деликатесін шығаратын фабрика Швейцария, Австрия, Германия, Польша, басқа мемлекеттердің қондырғыларымен жəне жабдықтарымен монтаждалған. Қазір кəсіпорында 200 адам жұмыс істесе, толық қуатына енгенде 400 адам еңбек етпек. Жаңа фабриканың салтанатты ашылуына Ауыл шаруашылығы министрі Асылжан Мамытбеков, Қаржы министрі Болат Жəмішев, Шығыс Қазақстан облысының əкімі Бердібек Сапарбаев, Қазақстан құс өндірушілер одағының президенті

Руслан Шарипов, Алматы, Павлодар, Қарағанды облыстары əкімдерінің орынбасарлары, «Өскемен құс фабрикасы» ЖШС-інің бас директоры Серік Толықбаев қатысты. Жиынды ашқан өңір басшысы Бердібек Сапарбаев Елбасының Қазақстан халқына Жолдауында атап көрсетілген міндеттерді жүзеге асыруда жаңа кəсіпорынның ерекше орын алатынын, ет өнімдерін Ресей мен Беларуське экспортқа шығару арқылы еліміздің атағын шығарудың мүмкіндігі туып отырғанын айта келіп, кəсіпорын басшысы Серік Құмалбекұлына алғысын айтты. Өскеменнің елге сыйлы қариялары лентаны қиған соң келген қонақтар алып цехтың ішіне енді. Міне, бір жерде жұмысшылар ақ желең жамылып алып, құс етін бөлшектеп жатыр. Содан кейін ол тоңазытқышта бірнеше сағат суытылып, бабына жеткен соң бірден сауда орындарына жөнелтіледі. Құс етін суытатын мұз арнайы қораптан шығып жатыр. «Тəулігіне 9 тонна пісірілген шұжық, 9 тонна қақталған құс еті, басқа да деликатес, барлығы 40 тонна шұжық шығады», деп кəсіпорын басшысы Серік Толықбаев қысқаша таныстырып өтті. Мұнда еңбек ететін жұмысшыларға жуынатын жер, киім ілетін, демалатын орын бөлінген, тегін тамақ, арнайы киім беріледі. «Өскемен құс фабрикасы» ұжымы алдағы уақытта да ізденіс пен ілкімділік таныта бермек. ӨСКЕМЕН.

сырғанаумен ғана шектеліп қалмаған екен. Ол бос уақытында, сондай-ақ, скрипкамен жəне фортепьяномен шұғылданатын болып шықты. Жақында музыкалық мектептің скрипка сыныбын тəмамдап шықпақшы. Дегенмен, ол өзінің негізгі армандарын спортпен байланыстыра қарастырады. Лиза мəнерлеп сырғанаудан Олимпия ойындары мен əлем чемпионы болуды армандайды. Айта кету керек, үстіміздегі жылы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының демеушілік етуімен Лизаға бірқатар жарыстарға қатысу мүмкіндігі жасалды. Ал жылдың соңынан бастап оны Канада жаттықтырушысы Брайн Орсер даярлай бастайтын болады.

Парламент Мəжілісінің «Қазақ стан халқы Ассамблеясы» депутаттық тобының отырысында Мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың «Нұр Отан» партиясының XV съезінде берген тапсырмаларын іске асыруға байла нысты мəселелер қаралды. Қазақстан халқы Ассамблея сының Ұлттық бірлік доктринасы мен «Нұр Отан» партиясы Доктринасының ортақ мақсаттары елдің тұрақтылығын жəне халықтың бірлігі мен əлауқатын сақтауға бағытталған. «Нұр Отан» партиясының Доктринасы туралы баяндама жасаған Парламент Мəжілісінің депутаты, «Қазақстан халқы Ассамблеясы» депутаттық тобының мүшесі Шалатай Мырзахметов партияның миссиясы, құндылықтары, жалпыға бірдей факторлар мен партияның тарихи жауапкершілігі, Қазақстан өркендеуінің шарттары ретінде бірлік пен жалпы ға бірдей келісім, отбасы құнды лықтары, қоғамды дамытудағы мемлекеттің рөлі, тиімді мемлекеттік басқару жəне мемлекеттік қызметтердің сапасы, Қазақстанның бүкіл азаматтары өмірінің сапасын жақсарту туралы жан-жақты айтып берді. Пікір алмасу кезінде депутаттар А.Мурадов, В.Киянский, З.Саяпова сөз сөйледі.

Мамандар дайындауєа айрыќша мəн берген жґн Кеше Премьер-Министр Серік Ахметовтің төрағалығымен селекторлық режімде өткен Үкімет отырысында білім жəне ғылым саласына қатысты бірқатар мəселелер талқыланды. Динара БІТІКОВА,

«Егемен Қазақстан».

Жиын басында С.Ахметов еліміздің білім мен ғылым деңгейін əлемдік стандарттарға жақындату Үкімет алдындағы маңызды міндет екендігіне тоқталып, бұл Мемлекет басшысының «Қазақстан-2050» Стратегиясында атап көрсеткен басым бағыттардың бірі саналатынын айтып өтті.

Үкімет отырысының күн тəртібіндегі басты тақырып турасында Білім жəне ғылым министрі Аслан Сəрінжіпов баяндады. Ол мектепке дейін жəне мектеп қабырғасында оқыту жайына, техникалық жəне кəсіптік білім берудің жүйелі міндеттеріне тоқталып, тұтастай алғанда, білім беру үдерісін одан əрі жетілдіру бойынша іс-шаралар туралы хабарлады.

Министрдің айтуынша, «Ба ла пан» бағдарламасының арқасында бүгінде мектепке дейінгі оқытуға 3-6 жас аралығындағы балалардың қамтылуы екі есеге артып, 36-дан 71,5 пайызға дейін өскен. Сондай-ақ, білім саласында мектепке дейінгі сапалы оқытуға тең қолжетімдікті қамтамасыз ету мақсатында жаңа даму бағдарламаларын енгізу, кадрлар дайындау бойынша ресурстық орталық құру, оған қоса, 2014 жылы ерте даму тұжырымдамасын жасау жоспарланып отыр. Ал білім беру инфрақұрылымдарын дамыту мəселелеріне

Екінші мəселе бойынша Парламент Мəжілісінің депутаты, Парламент Мəжілісіндегі «Қазақстан халқы Ассамблеясы» депутаттық тобы төрағасының орынбасары Егор Каппель сөз сөйледі. Ол партияаралық ынтымақтастық, бейбітшілік пен азаматтық келісімді қамтамасыз ету мəселелері бойынша депутаттық топтың қызметін ақпараттық сүйемелдеуді ұйымдастыру қажеттігі, материалдарды міндетті түрде бұқаралық ақпарат құралдарында жариялай отырып, əрбір тоқсанға əзірленетін медиа-жоспарды іске асыруға «Қазақстан халқы Ассамблеясы» депутаттық тобы мүшелерінің қатысуын қамтамасыз ету туралы, Қазақстан Республикасының Тəуелсіздігі күніне орай саяси партиялар фракцияларының қатысуымен «Бір ел – бір тағдыр» брифингіне дайындық жəне оны өткізу жөнінде хабарлады. қатысты сөзінде министр 2014 жылы республикалық бюджет есебінен 50 мектеп салу көзделіп отырға нын, алдағы үш жыл ішінде 146 мектеп салынатынын жеткізді. Нəтижесінде 2016 жылға қарай апатты мектептер үлесінің 3 пайыздан 1,5 пайызға дейін кемитінін, ал жалпы білім беру жүйесіндегі үш ауысымдық оқыту 1,3 пайыздан 0,1 пайызға дейін қысқаратынын атап өтті. Техникалық жəне кəсіптік білім беруде айрықша назар білім беру мен бизнестің əріптестігін нығайтуға, кадр ларды Үдемелі ин дустриялық-инновация лық да му бағдарламасының басым дық тарымен байланыстыра отырып дайындауға аударылады.

 Грузияның Орталық сайлау комиссиясы президент тік сайлаудың қорытындысын шығарды. Бюллетеньдер 100 пайыз есептелген соң «Грузия арманы» билеуші коалициясынан кандидат Георгий Маргвелашвилидің 62,11 пайыз дауыс алғаны белгілі болды. Оған 1 миллион 12 мың 214 адам өз дауыстарын беріпті.  Қытай басшылығы Пекиндегі Тяньаньмэнь алаңында болған автомобиль апатын лаңкестік деп қабылдап отыр. Оқиға салдарынан көлік ішіндегі 3 жанкештіні қосқанда, 5 адам қаза тапса, 38-і жарақат алған еді. Биліктегілер лаңкестікке қатысы бар деген күдікпен Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы районының екі тұрғынына іздеу жариялаған.  Сауд Арабиясының Жоғарғы мүфтиі Абдул Азиз əл Шейх сөз сөйлеп, онда жас отандастарына Сириядағы соғысқа баруға асықпауға ақыл-кеңес берген. Мүфтидің сөзіне қарағанда, соғыс ісқимылдарына қатысу жиһад жолын таңдағандар үшін міндетті болып табылмайды. Ресей либерал-демократиялық партиясының серкесі Владимир Жириновский «атың шықпаса, жер өрте» əрекетін тағы қайталады. Ол «Жекпежек» бағдарламасында «Солтүстік Кавказды тікенек сыммен қоршап тастау керек» деп мəлімдеді. Сондай-ақ, Кавказ республикаларында үшінші бала үшін айыппұл енгізіп, тұрғындар өсімін қысқарту қажеттігін талап етті. Мемдуманың комитет төрағасы Гаджимет Сафаралиев бас прокурор Юрий Чайкадан оспадар депутаттың мəлімдемесін тексеруді өтініп отыр.  Латвияның Вентспилс, Кулдигу жəне Талси қалалары сұрапыл дауыл салдарынан толықтай электр жарығынсыз қалды. Қалаларда жанармай құю стансалары жұмыс істемейді. Электр жарығы тұрғын үйлер мен мекемелерде атымен жоқ. Ауруханалар мен басқа да стратегиялық нысандар генераторлармен жұ мыс істеп тұр. Аталған қалаларға қуат қашан берілетіні беймəлім.  «Тəжікстан темір жолы» Ресей жағынан Воронеж облысының Терновка стансасындағы темір жол бойында «Мəскеу – Душанбе» бағытындағы пойызға жасалған шабуылдан келген шығынның орнын толтыруды талап етіп отыр. Мұндай оқиға бұрынсоңды орын алып көрмесе, оны соңғы кездегі Ресейдегі антимигранттық көңіл-күйдің күшеюімен байланыстыруға болатындай.  Мысырдың кунгфудан чемпионы Мохаммед Юсеф елдің бұрынғы президенті Мохаммед Мурсиді қолдағаны үшін алтын медалінен айырылып қалды. Бұған қоса, билік басындағылар спортшыға əлемдік аренада өз елінің намысын қорғауға тыйым салды. Дисквалификацияның қан ша уақытқа созылатыны туралы мəлімет жоқ.  Халықаралық футбол федерациясы (ФИФА) өзінің ресми сайтында əлемнің ең үздік ойыншысына берілетін «Алтын доп» сыйлығынан үміткер 23 футболшының тізімін жариялады. Олардың қатарында аталған допты төрт мəрте алған Л.Месси, сондай-ақ Э.Азар. Г.Бейл, З.Ибрагимович, А.Иньеста Ф.Лам, Р.Левандовский, Р. ван Перси, К.Роналду, т.б. бар. Ақпарат агенттіктері материалдарының негізінде əзірленді.

(Соңы 2-бетте).

Бїгінгі нґмірде:

Бір єасыр ґткен соѕ

6-бет

МЕРГЕН ЌЫЗДЫЅ АРУАЄЫН МАЗАЛАМАЙЫЌ

8-бет

ШЕБЕРЛІКТІЅ ШЫЅЫ – ШЫНДЫЌ

ЌАЗАЌ ƏНДЕРІ МƏСКЕУДЕ ШЫРЌАЛАДЫ

9-10-беттер

16-бет


2

30 қазан

www.egemen.kz

2013 жыл

Біз ґзімізді ўдайы ќамшылап, алєа ўмтыла білсек ќана «Ќазаќстан-2050» Стратегиясындаєы биік маќсаттарєа жете аламыз. Партиямыз тўєырлы, елдігіміз єўмырлы болсын. Мəѕгілік Елді бірге жасайыќ! Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ,

«Нұр Отан» партиясының XV съезінде сөйлеген сөзінен.

Бўл – Мəѕгілік Ел болудыѕ Доктринасы! Сонау тоқсаныншы жылдардың тоқырауының талмалы да тұйыққа тірелген тұсында айтылған Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Мен үшін елімді дамыған елдердің сапына тұрғызып, санатына қосудан үлкен мақсат жоқ!», деген осы бір ауыз сөзінің дəл бүгінгі күні ақиқатқа айналарына иланғанымыздан да иланбағандығымыз басымдау болғандығын айтайық та əуелі. Қайдағы дамыған ел, қайдағы санатқа қосылу?! «Ел іші кебек жей бастады»,

тарихында бұрын-соңды тап бүгінгідей экономикалық жəне əлеуметтік тамаша табыстарға ие болып көрмеген Қазақстанды Елбасының қайратты да қарымды ерікжігерінің жəне де кемел келешекті болжап бере алып отырған көрегендігінің арқасында Еуразия кеңістігінің абыройы да, атақ-даңқы да лайықты жаңа мемлекеті бола алдық. «Ендігі жерде қашан да бүкілəлемдік қоғамдастықпен қатар адымдауға тиіспіз», деген міндетті Нұрсұлтан Назарбаев біздің алдымызға осы тұрғыдан тартып отырғандығы да бар. Көкейімізге осыны түйе білгеніміз жөн. Дүрбелеңі мен дүрмегі көбейіп бара жатқан бүгінгі дүние құрылымында еліміз-

елімізде бұрын-соңды ешқашан болып көрмеген автомобиль, локомотив, вагон мен тікұшақтар жасайтын өндірістердің іске қосылып, жұмыс істей бастағаны, сондайақ экспортқа аккумуляторлар, трансформаторлар, металл құбырлары, тыңайтқыштар, азық-түлік өнімдері сияқты көптеген дайын тауарларды шығара бастағаны да осы индустрияландырудың біздегі алғашқы əрі өте маңызды қанатқақты нəтижелері мен табыстары болып саналады. Индустрияландырудың осы бағдарламасына сай ел бойынша 250-ден астам жаңа өнім түрлерін шығару игерілді. Олай болса, индустрияландыру бағдарламасының Қазақстан үшін өмірлік маңызы бар

деп алыпқашпа жел сөзбен елдің үрейін ұшырып жатқан шуылдақ топтардың тоқым қағып, желігіп тұрған шағы болатын ол тұс. Кеңес Одағы өзінің ыдырағанымен қоймай, «коммунизм құрылысшылары» болған өз халқының ыңыршығын айналдырып, тақыр кедейшілікке ұрындырып тұралатып тастап кеткен сол тұста əупірімдеп күн көрудің амалына көшкен қазақтың тəуелсіздігінің көгінен бүгінгі нұрлы күн туар деп кім ойлаған?! Сол нұрлы күнді тудырудың тұғырында тас табандап тұра алған жəне əлі де тайсалмай тұрған бір ғана адамды, Нұрсұлтан Назарбаевты ғана бүгінгі жəне де мəңгіліктің де мəңгілігінің тарихының мойындары бар! Бізге осылай деп батыл байлам жасатып отырған жай жуырда ғана СанктПетербург қаласында болып өткен G-20, яғни «Үлкен жиырмалық» елдерінің көшпелі брифингінің барысында Бүкілəлемдік экономикалық форум 2013-2014 жылдар дың жаһандық бəсекелестік туралы жылдық есебі бойынша Қазақстан бір сатыға алға басып, 148 елдің арасынан 50-ші орынды иеленгендігін жариялауы болды. Бұл барлық қазақ баласының, əрбір қазақстандықтың сүйіншілейтін қуанышы еді! Біз өз басымыз «Нұр Отан» партиясының XV съезіне қатысып жəне де осы үлкен жиында Қазақстан Республикасының Президенті – партия Төрағасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы жəне «Нұр Отан» партиясы» тақырыбындағы терең мағыналы сөйлеген сөзін тыңдап, сонан соң осы съезде қабылданған партияның «Нұр Отан. Нұрлы болашақ жолында!» Саяси доктринасының қағидаттарымен толық танысқан сəтте көңілге ең əуелі осы бір жайдың оралғаны бар. Иə, біз елуінші орындамыз! Осы бір ой тұрғысынан толғана отырып, елдегі ең қуатты саяси күш – «Нұр Отанға» ендігі арада алыс болашаққа көз тігіп жасалған «Қазақстан-2050» Стра те гиясын да белгіленген биік межелерге, айқын мақсаттарға қол жеткізе отырып, оны мүлтіксіз жүзеге асырып, Қазақ елін дамудың дара жолына бастау сияқты аса жауапты миссия жүктеліп отырғандығын ұғындық. «Нұр Отан» партиясы мейлінше қысқа уақытта алып құрылымға айналып, еліміздің саяси-əлеуметтік өміріндегі барлық істерге белсене араласып, қазақстандықтардың зор сеніміне ие болғандығына күмəн келтіруге де ешбір негіз жоқ деп санаймыз. Бұл – əлдеқашан мойындалған ақиқат! Жəне де Елбасының барлық бастамаларын əрдайым қызу қолдау арқылы да партияның зор абырой жинай білгендігін айтқан лəзім. «Елімізді əлемнің ең қуатты 30 елінің қатарына қосу – алдымыздағы үлкен, ұлы мақсат. Бұл «Нұр Отанның» болашаққа жол сілтейтін темірқазығы болуға тиіс», деген Нұрсұлтан Назарбаевтың съезде айтқан осы бір ауыз сөзі, яғни алдағы уақытта Қазақ елін əлемнің ең дамыған 30 елінің бірі болуына қол жеткізу партияның ғана емес, барша қазақстандықтардың өмірінің темірқазығына айналуы керек. Өйткені, біз соған лайықты елміз! Біз өзінің даму

дегі тыныштық пен ынтымақты, ел бірлігін көзіміздің қарашығындай сақтай отырып, «Қазақстан-2050» Стратегиясын ойдағыдай етіп жүзеге асыру, Елбасының сөзімен айтқанда, «Біздің əлемдегі ең танымал ұлттардың шоғырына біржолата қосылуымыз үшін берілген ұлы тарихи мүмкіншілік», екендігін де есте ұстаған абзал. Осы бір қағидат əрі-беріден соң «Қазақстан-2050» Стратегиясын жүзеге асыру бағытында жүргізілетін бар жұмыстарымыз бен істеріміздің иделогиясына айналуы қажет деп санар едік. Алда тұрған ауқымды да күрделі жұмыс тарды біз жаһандық дамудың бүгінгі дағдарыстағы заңдылықтары мен қарама-қайшылықтары жəне де тіпті жан алысып жан берісер қызу бəсекелестік жағдайларында жүзеге асыруға тура келетіндігін де естен шығармауға тиістіміз. Бұл орайда Елбасының «Қазақстан-2050» Стратегиясында ХХІ ғасырдың жаһандық 10 сын-қатерін нақтылап көрсетіп бергендігін де жиі жиі еске алып отырғанымыз абзал. Өйткені, Елбасы атап айтқан сол бол жамды қатерлердің алды қазірдің өзін де бой көрсетіп отырғандығын да аңдауға болар еді. Биылғы жылдың басындағы «Кипр дағдарысы» бетінің зорға қайтарылғандығына қарамастан, қазір Еуроодақтың экономикасы болса, ол ең төменгі макрокөрсеткіштер ұшына ілініп тұр. Əлеуметтік дағдарыс та бəсеңси қойған жоқ. Таяу Шығыс елдеріндегі əлдебір қарулы қақтығыстар да мынау солқылдақ əлемнің тұрақсыздығын əлі де шайқай түскісі келгендей. Міне, бүгінгі əлемнің даму үрдісі бізге Нұрсұлтан Назарбаевтың съезде айтқан «Менің ішкі түйсігім мен тəжірибем əлемнің таяу болашақтағы даму кезеңі аса күрделі болатынын аңдатады. Осындай жағдайда барлық қазақстандықтар өз Отанымыздағы тұрақтылық пен даму бағдарын болжауға болатындығының бағасын білуге тиіс!», деген сөзінің мəніне аса ден қоя отырып жəне де ел бірлігі Қазақстанның дүние елдерінің алдыңғы қатарына шығуының басты критерийі екендігін де ұғыну керек. Біз қандай жағдай болса да, өз елімізді тығырыққа тірейтін саясаттан да, түрлі əрекеттерден де сақтай білуге тиістіміз. Елбасының осы бағытта жүргізіп келе жатқан жасампаз бағытының дұрыстығына ел тəуелсіздігінің жиырма екі жыл бойындағы жылнамасы айқын көз жеткізіп беріп отырғандығы да ақиқат. Бұл орайда Елбасының бір ғана Қазақстанды индустрияландырудың жаңа бағыты мен саясатын белгілеуі еліміздің əлемдегі қуатты да дамыған мемлекеттердің қатарынан алар орнымызды анықтаушы басты əрі маңызды фактор екендігін де уақыт озған сайын ұғындырып келе жатқандығы да анық жай. Бір кездері, яғни тəуелсіздіктің алғашқы кезеңдерінде «ең аяғы қара шеге де шығармайды» деп сөгетін Қазақстан осы күндері əлемнің 111 еліне өзінің дайын өнімдерін эскпорттап келе жатыр! Жəне де Қазақстанда экономиканың тіптен де жаңа салалары пайда болғандығы, сөйтіп,

екендігін естен шығармағанымыз абзал. Елбасының жуырда болып өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында ел бойынша индустрияландыру бағдарламасы мен берілген тапсырмалардың орындалу жайын жан-жақты сұрап, соған орай, талап та қойғандығын ел тағдыры үшін əрдайым алаңдап, мазасыз күй ке шіп келе жатқандығы деп ұғынайық əрі осы жауапкершілікті Елбасымен бірге əрқайсымыз да сезіне білейік! Қазіргі уақытта қоғам əлеуеті мен көзқарастарының өзгеруіне байланысты жүйелі жаңару талабы қойылып отырғандығы да басы ашық мəселенің бірі. Бұл күндері халық мүддесінің жоқтаушысы жəне де біздің бүкіл қоғамымыздың айнасы іспетті болып отырған «Нұр Отан» партиясының съезінде біздің мұраттарымыз бен құндылықтарымызды, негізгі қағидаттарымызды анықтап бекіткен Саяси доктринаның қабылдануы да маңызы жоғары оқиғалар қатарынан орын алды. «Нұр Отан» партиясы қазақстандықтардың алдында тұрған тарихи міндеттерді жүзеге асыру үшін қоғамды ұйыстырып, топтастыратын жəне Елбасының мемлекет тік бағыты мен «Қазақстан-2050» Стра тегиясын ойдағыдай орындауды қамтамасыз етудегі барынша басымдығы бар саяси күш ретінде өзінің ХХІ ғасырдағы миссиясын осы Доктринамен айқындап алып отыр. Ата-бабаларымыз сан ғасырлар бойы армандаса да, осы тəуелсіздік үшін қаншама алысып, арпалысса да қол жеткізе алмаған бүгінгі Қазақстанның Тəуелсіздігін басты жетістікке балай отырып, оны халқымыздың қасиетті құндылығы деп тану арқылы жəне сол тəуелсіздікті нығайтуды, елдігімізді қорғауды тарих пен болашақ ұрпақтар алдындағы парызымыз деген орынды тұжырым жасалғандығы біздің əрқайсымыздың ел мен ел тəуелсіздігі үшін аса жауапты екендігімізді ұғындыра түседі. Қазақстанды өркендету мен мемлекеттің орнықты да тұрақты дамуы үшін қажетті бар жағдайдың жасалғандығын атап көрсете отырып, «Нұр Отанның» Саяси доктринасы өркендеу дегенді «барлық азаматтардың өмір сапасын ұдайы жақсартуды қамтамасыз ететін экономикалық дамудың жоғары қарқынына қол жеткізу» деп тани отырып, осы орнықты экономика мен қоғамдық-саяси тұрақтылықтың арқауы болып табылатын қуатты орта тапты қалыптастыру сияқты аса маңызды міндетті шешуге өзінің мүдделі екендігін жариялады да, «Біз Қазақстанның одан əрі өркендей беруі үшін жауапкершілікті өзімізге жүктейміз», деп мəлімдеді. Мұны «Нұр Отан» партиясының Елбасының, өз Көшбасшысының саяси бағыты мен ұстанымының əбден дұрыстығына жəне де елді дамытудың «Қазақстан-2050» Стратегиясын ойдағыдай жүзеге асыруға деген барлық қазақстандықтардың ынтасы мен құлшынысына, ел бірлігі мен халқымыздың ынтымақшыл ниет күшіне сенгендігі деп қарастырғанымыз абзал. Ал «Нұр Отанның» сенімі – ел сенімі! Ел мен халық тағдыры үшін

Жабал ЕРҒАЛИЕВ,

жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Парламент Сенатының депутаты.

жауапкершіл болуды бізге Елбасы əрдайым үйретіп келеді жəне соның тамаша үлгісін көрсетіп те келе жатқандығы талас тудырмайтын тарихи ақиқат. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – партияның негізін қалаушы Нұрсұлтан Назарбаевтың осы Доктринада біздің, барша қазақстандықтардың саяси идеалы болатындығын атап көрсетуі де тарихи ақиқат! «Елбасының даналығы, гуманизмі, мұқалмас ерік-жігері, болашаққа ұмтылысы жəне халқына шексіз беріле қызмет етуі біз үшін де, болашақ ұрпақтар үшін де əрқашан үздік үлгі бола бермек», деген Доктринадағы осы бір ауыз тұжырымды сөз əр қазақстандықтың көкейіне əлдеқашан берік орныққандығы да сөзсіз. Қазақы түйсік пен санаға бақ пен дəулет ынтымағы жарасқан жерге ғана дариды деген ұғымның берік орныққандығы да талассыз. Саяси доктринада сол ынтымақтың əуелі əр отбасынан басталатындығы да жəне сол болашаққа ұмтылыс пен талпынысымыздың Қазақстанның одан əрі өркендеуінің аса маңызды шарты екендігі айтылады. Жəне де «жаһандану дəуірінде өзінің тарихының, мəдениеті мен тілінің қадіріне жететін халық қана табысты өркендей алады», деген тұжырымды алға тарта отырып, «Нұр Отан» партиясының Доктринасында «Отбасы жəне Дəстүр» қағидаттарында Қазақстанды мекендеген барлық ұлттардың өзіндік ерекшеліктерін сақтай отырып, қазақ тілін, төл мəдениетіміз бен салт-дəстүрімізді дамыту біздің стратегиялық басымдығымыз болып табылатындығы да айқындалады. Ендігі арада қазақстандық қоғамда отбасы – біздің барлық адами құндылықтарымызды сақтаудың аса маңызды институтына айналумен бірге, ата-ананың бала алдындағы, баланың ата-ана алдындағы өзара жауапкер шіліктерін сезінетіндей тəрбие қалыптастыру біздің идеологиямыздың негізгі өзегі болуы да керек. Өйткені, үлкенді сыйлау, еңбексүйгіштік пен білімге құштарлық ата-ана тəрбиесімен отбасында қалыптасатындығын ұмытпағанымыз жөн. Қазіргідей жаһандану үрдісіндегі мəдениеттердің өзара кірігуі жеделдей түскен замандағы əлем келбетінде өзіміз дің халық есебінде сақталып қалуымыз үшін «біз өзгелердің жақсы жағын бойымызға сіңіре отырып, өзіміздің мəдени төлтумалығымызды сақтай білуіміз қажет» деген тұжырым өте орынды болып көңілге орныққанын айтар едік. Осы орайда партия Төрағасы Нұрсұлтан Назарбаевтың: «Біз қоғамымыздың ерекшеліктерін артықшылыққа айналдыра білдік. Əралуандығымыз – байлығымызға, бірлігіміз – табысымызға айналды. Осыны ұлт зия лылары үнемі есте ұстап, жастарға əрдайым ынтымақтың үлгісін көрсеткені жөн», деген съездегі осы бір ауыз сөзін қайталай отырып, мұны əрқайсымыздың санамызға сіңіре білу қажет деген ой түйдік. Доктринада қуатты экономика құру арқылы əділетті əлеуметтік саясат орнықтырудағы зияткер ұлтқа жүктелер міндеттер айтылады да жəне ол əлем бойынша үдемелі экономикалық дамудың өзекті шарты – білім мен инновация болып табылады делінген қағидамен ұштастырылады. Зияткер ұлттың негізін жаңа білім мен серпінді технологияларды жəне тың идеялар мен білімді бойға сіңіруге дайын тұратын, сонымен бірге, жасампаздық деңгейде ойлай білетін білімді де кəсіби азаматтар құрайтындығы болса, партия азаматтарымыздың зияткерлік əлеуетін барынша жүзеге асыру үшін оларға қолайлы жағдайлар жəне инновациялық инфрақұрылым жасау қажеттілігін де сезініп отырғандығы қуантады. Тəуелсіздік жылдары халқымыз рухының қайта өрлегені де анық. Сол рухты қайтадан сенімді өрлете түсерлік жай Доктринада мемлекеттік тілдің ел бірлігін сақтаушы факторы ретінде аталуына орай Елбасының: «Бұл мəселеге аса ден қоятын кез келді. Қазақ тілін білу азаматтық парызды ғана емес, ұлтқа деген құрметті де білдіреді», деуі арқылы біздің ендігі тілдік саясатымыз бен ұстанымымызды айқындап берді. Жəне де осыған қосымша Елбасы бұл ғасырды ана тіліміз бен ата дəстүріміздің, ұлттық мəдениетіміздің мəңгі жаңғыру дəуірі деп тани отырып, «Нұр Отан» партиясына мемлекеттік тілді нығайтуға, қазақтың дəстүрі мен мəдениетін жаңғыртуға байланысты қоғамдық-саяси жұмыстардың тиімді жүйесін жасауды да тапсырды. Бұл арада партияға біздің көпэтносты халқымыздың бірлігі үшін жоғары жауапкершілік жүктелетіндігі де айтылмай қалған жоқ. «Біз бабаларымыз сан ғасырлар бойы аңсаған арманға қол жеткізгенімізді мақтан ете білуіміз керек. Ұлтымыздың ұлы тарихының жаңа тарауы қуатты да табысты тəуелсіз мемлекеттің шежіресі болып жазылуда. Еліміз осы жылдарда ерлік пен бірліктің үлгісін көрсетті. Тəуелсіздіктің қиыншылықпен келгенін, оны ұстап қалу оңай емес екендігін халқымыз білді. Осыны түсініп отырған, бір жұдырықтай жұмылып отырған халқыма шын жүрегімнен алғысымды айтамын. Бірте-бірте барлық жағдай түзеледі, барлық мəселе шешіледі. Барлығымыз қолымызға қонған алтын құс –бақытымызды сақтай білейік, деген Елбасының айтқанын ХХІ ғасырдың партиясы – «Нұр Отанның» Мəңгілік Ел болу Доктринасының алтын əріптермен жазылар тұсы деп қабылдаймыз!

Мамандар дайындауєа айрыќша мəн берген жґн (Соңы. Басы 1-бетте).

2016 жылға қарай дуалды білім беру жүйесімен жұмыс істейтін кол ледждердің үлесі 20-дан 50 пайызға дейін артады деп көзделуде. Жоғары білім беруде де экономиканы дамытудың инновациялық міндеттерін шеше алатын бəсекеге қабілетті кадрлар дайындау мақсат етіп қойылып отыр. Білім жəне ғылым министрі Ұлттық бірыңғай тестілеуге қатысты да өзгерістер болатынын атап өтті. Біріншіден, тесттердің мазмұны қайта қаралады. Тесттер базасындағы талаптарға сəйкес келмейтін сұрақтар жойылады. Екіншіден, тестілеу технологиясы өзгертіледі. Компьютерлік тестілеуді енгізу нəтижеге субъектілік факторлардың əсерін төмендетуге мүмкіндік береді, деді министр. Бұдан өзге, ол бір жыл ішінде тестілеуді қайта тапсыру мүмкіндігін енгізу бойынша мəселелерді пысықтау жүргізіліп жатқанын атап өтті. А.Сəрінжіпов ауыл мектептеріндегі жəне шалғай өңірлердегі білім сапасын жақсарту бойынша бірқатар шаралар əзірленгені жөнінде ақпаратпен бөлісті. Шешім ретінде ресурстық орталықтар мен IT-техноло гияларды шоғырландыруды ұсы нып отырмыз. 2015 жылы 160 ресурстық орталық құруды жоспарладық, оларға 640 шағын кешенді мектеп бекітіледі, сонымен қатар, е-learning тұжырымдамасын жаңартып жатырмыз, ол қалалар мен ауылдар арасындағы цифрлық тепе-теңсіздікті қысқартады, деді А.Сəрінжіпов. Министр айтып өткендей, бү гінгі таңда білім сапасы бойынша қала мен ауыл арасында алшақтық байқалып отыр. Апатты жағдайдағы, үш ауысымдағы мектептердің барлығы дерлігі, сонымен қатар, спорт залдары жоқ мектептер мен ал жоғары санаттағы мұғалімдердің үлесі де қалаға қарағанда ауылда 2 есе аз. Ауыл мектептерінің мəселелеріне ҰБТ нəтижелерінің қалаға қарағанда ауылда төмендігі дəлел, деді министр. Жалпы алғанда, орта білім беру бойынша таяу 3 жылда Білім жəне ғылым министрлігі жаңа оқу жоспарларын жəне оқулықтар жасауды, 100 мың мұғалім оқытуды, қысқа мерзімді курстар арқылы 135 мың педагогты біліктілікті арттырумен қамтуды жоспарлап отыр екен. Сондай-ақ, 2016 жылға дейін елімізде мемлекеттік тілдегі оқу орындарының саны артпақ. Мектепке дейінгі білім беруде мұндай ұйымдар саны 2 мыңға дейін, орта білім беруде 4 мыңға дейін, ТКО саны 50-ге дейін жеткізіледі, деді министр. Министрдің баяндамасынан соң Үкімет отырысында орта білім беруді одан əрі дамыту стратегиясы мəселесі бойынша «Назарбаев Зияткерлік мектептері» бас қармасының төрайымы К.Шамшидинова, «Кəсіпқор» холдингі басқармасының

басшысы Э.Сəдуақасова, Назарбаев университетінің вице-президенті К.Дайырова баяндады. Талқыланған мəселені қорытындылай келе, Үкімет басшысы жаңашылдықтар енгізудің сапасын көтеру мен жетілдіру мəселелерінің аса маңыздылығын атап айтты. Премьер-Министрдің пікірінше, бұл жұмыста педагогтар мен жұртшылық тарапынан қолдау, мемлекеттік жəне жергілікті атқарушы органдар тарапынан түсіністік, пікір үндестігі болуы қажет. Олардың айрықша ықыласынсыз білім беру саласында жаңғырту болмайды, деді С.Ахметов. Яғни, ол ұсынылған жоспарлар мен идеяларда кəсіби мамандардың, тұтастай алғанда, халықтың пікірлері ескерілуі тиіс екендігіне тоқталды. Мемлекет педагогтық ресурстарды дамытуға, яғни білі мін көтеруге, педагог кадрлардың дайындығын жүйелі түрде жетілдіруге зор көңіл бөліп келеді, деді С.Ахметов. Үкімет басшысының айтуынша, бүгінде кадрлар дисбалансы бар, бұл жас дарынды педагогтардың мектептерден кетіп, жағдайы жасалған, экономиканың бəсекелестік ортасы бар басқа салаларына орын ауыстыруынан болып отыр. Аталмыш мəселелер шешілмейінше, қабылданған мемлекеттік шаралардың тиімділігі төмен жəне алға қойған мақсаттарға қол жеткізу қиынға соғуы мүмкін. С.Ахметов, сонымен қатар, аз жабдықталған мектептер проблемаларын шешу қажеттігіне, ресурстық орталықтар құруға тоқталып, Өңірлік даму министрлігіне бұл жұмысқа ауыл дық аумақтарды қолдау бойынша өңірлерді дамыту бағдарламасының жаңа тарауын жасау шеңберінде кірісуге нұсқау берді. Кешегі отырыста, сондайақ, Қазақстан Республикасы Үкіметінің заң жобалау жұмыстарының 2014 жылға арналған жос парының жобасы жəне заң жобалау жұмыстарының 20152016 жылдарға арналған перспективалық жоспары мақұлданды. Аталмыш жоспарлар жайында Əділет министрі Берік Имашев баяндады. Б.Имашев өз сөзінде 2014 жылы 37 заң жобасын жасау жоспарланғанын хабарлады. Олардың ішінде Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігі 10 заң жобасын əзірлейді. Əділет министрлігі мен Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі 5 жобадан əзірлейтін болады, Өңірлік даму министрлігі 4 заң жобасын, Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау, Сыртқы істер, Ауыл шаруашылығы, Қоршаған ортаны қорғау, Қаржы министрліктері 2 заң жобасынан əзірлейді, деп мəлімдеді ол. Бұдан өзге, Қорғаныс, Білім жəне ғылым министрліктері, сондай-ақ Табиғи монополияларды реттеу агенттігі 1 заң жобасынан əзірлейтін болады. Ал 2015-2016 жылдары 15 заң жобасын əзірлеу жоспарланған.

Белсенді ќимыл кїтеді

«Нұр Отан» партиясы облыстық филиалы Саяси кеңесінің отырысында саяси ұйымның кезектен тыс ХV съезінің шешімдері жəне Елбасы – партия Төрағасы Нұрсұлтан Назарбаевтың сөйлеген сөздерінен туындайтын міндеттер талқыланды. Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Алқалы басқосуға қатысқан аумақтық филиалдардың төрағалары мен олардың бірінші орынбасарлары, съезд делегаттары, жергілікті мəслихаттардың депутаттары, «Жас Отан» жастар қанатының белсенділері мен БАҚ өкілдері алдында филиал жетекшісі, аймақ басшысы Самат Ескендіров сөз сөйледі. Баяндамашы «Нұр Отан» партиясының кезектен тыс ХV съезінің тарихи маңызына тоқтала келіп, осынау саяси жиынға Қызылжар өңірінен 62 делегат қатысқанын, партияның Саяси кеңесінің жаңартылған құрамына «Мəмбетов жəне К» командиттік серіктестігінің бас директоры Еркебұлан Мəмбетов пен Тіл жəне əдебиет институтының директоры Жанар Таласбаеваның, Тексеру комиссиясының құрамына облыстық мəслихаттың депутаты Райхан Əбдірахманованың енгенін жеткізді. Нұрсұлтан Назарбаев көшбасшы партияның жеті міндетін айқындап, алдымызға үлкен межелер қойды. Форумда қабылданған Саяси доктрина ел дамуының ұзақ жылдарға арналған маңызды қадамдарын белгілеп берді. Бұдан былай патриоттық күш, жалпыұлттық бірліктің орталық буыны, азаматтық қоғамның көшбасшысы, экономикалық жəне əлеуметтік инновациялардың жалпыұлттық

эпицентрі, жалпыхалықтық бақылаудың басты құралы, жастар белсенділігі басым бағыттар ретінде жан-жақты қолдау табатын болады, деді өңір басшысы. Са мат Сапарбек ұлы «Қа зақ стан-2050» Стратегиясын жүзеге асыруға байланысты өңірде ат қарылып жатқан шараларға тоқталып, басты міндет Стратегия мен Доктрина талаптарын бұлжытпай орындау болып табылатынын қадап айтты. Партия Төрағасы атап өткендей, Қазақстан əлемнің ең дамыған 30 мемлекеті қатарына қосылу жолында ұстанған бағдарынан айнымайды. Оған еліміздің экономикалық əлеуеті, хал қымыздың күш-жігері толық жетеді. Өзімізді ұдайы қамшылап, алға ұмтыла білсек қана «Қазақстан-2050» Стратегиясындағы биік мақсаттарды орындауға қол жеткіземіз. Ал бұл əр нұротандықтан белсенді іс-қимыл күтеді. Саяси кеңес отырысында облыстық мəслихаттың хатшысы Қайырлы Едіресов, Петропавлдағы қазақ мектеп-гимназиясының директоры Гүлжан Жақанова, ішкі саясат басқармасының басшысы Салауат Мұқсимов, «Нұр Отан» партиясы Шал ақын аудандық филиалы төрағасының орынбасары Елена Кузичева, «Жас Отан» жастар қанатының облыстық филиалының атқарушы хатшысы Мұса Танақұлов сөйлеп, ұсыныспікірлерін ортаға салды. Солтүстік Қазақстан облысы.


30 қазан 2013 жыл  Ел жəне Елбасы

3

www.egemen.kz

Кґшбасшы туралы кґркем ойлар

Мемлекет тарихы институтында «Тұңғыш Президент жəне оның Қазақстан мемлекеттілігін қалыптастырудағы рөлі» деген тақырыпта ашық сұхбат алаңы болып, онда осы мекеменің қызметкерлерімен қатар, белгілі саясаттанушы, тарихшы ғалымдар мен дипломаттар өздерінің ойларын ортаға салды. Бұл шара ІІ халықаралық тарихшылар конгресі қарсаңында болғандықтан, оған шақырылған бірқатар шетелдік ғалымдар да сұхбатқа қатысты. Мамандар Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқы мен еліне сіңірген еңбегі жəне мемлекеттілікті қалыптастыруда жасаған ұлан-ғайыр жұмысына шолу жасап, оған тарихи тұрғыдан баға беруге ұмтылды.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Əсіресе, Елбасының «Қазақстан-2050» Стратегиясының мақсаттары мен міндеттерінің маңыздылығы туралы кеңінен əңгіме қозғалды. Əлемдегі барынша дамыған 30 мемлекеттің қатарына қосылу кеше ғана тоталитарлық саяси жүйемен құрсауланған, бəрін де жергілікті жағдайлармен есептеспей өзіне лайықтысын ғана атқаруға рұқсат беріп, кесіп-пішіп отыратын билеуші орталықтың басқаруында болған, өз еркі өзіне тимей келген қоғам үшін мүлде оңай шаруа емес. Тіпті мұндай биікке қол жеткізудің мүмкіндігіне шүбə келтірушілер де көп. Алайда, Елбасы 2030 жылға дейін бəсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына ену межесін алға қойғанда да сенетін жандар аз болған. Бірақ бұл меже мерзімінен бұрын орындалып, Қазақстан қазірдің өзінде барынша дамыған 50 мемлекеттің қатарына кіріп отыр. Осы істерді бастап қана қоймай, аяғына дейін жеткізіп келе жатқан Тұңғыш Президентіміз Н.Назарбаевтың орасан зор еңбегі жəне оның мемлекеттік-саяси қызметін тарихи тұрғыдан зерделеу өзекті мəселе болып табылады. «Ашық сұхбат алаңында» айтылуға тиісті ойлар мен пікірлер осы мəселенің төңірегінде болмағын жиынға төрағалық етуші Мемлекет тарихы инс титутының директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор Бүркітбай Аяған белгілеп берді. Сұхбатқа Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының профессоры, саяси ғылымдар докторы Төлеутай Сүлейменов, ресейлік профессор, филология ғылымдарының докторы Насипхан Суюнова, Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты бас директорының орынбасары Тұ рсын күл Құсайынова, Қазақ гуманитарлық заң университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы Нұрлан Мухлисов жəне т.б. қатысты. Өзінің алғысөзінде Бүркітбай Ғелманұлы ғасырлар бойы азаттық қозғалысының қазақ даласында өшпегенін, осы жолда төгілген қан мен тердің тіпті есепсіз болғанын айтып өтті. Алайда, қазақ даласы шынайы азаттыққа қол жеткізе алмады, сол себепті біреудің сырттан таңған шекті межесінен де шыға алмады. Тіпті осы шекке сыймаған өзінің арыс ұлдары мен қыздарының атын атаудан да тыйылып, олардың есімдері мен істерінен теріс айналуға дейін барды. Тек екі ғасыр ауысарда,

мыңжылдық айналып, тарих еншісіне кетер тұста ғана қазақ халқы өзінің аңсаған арманына қол жеткізді. Еркіндіксүйгіш егемен елдің бағына Мемлекет басшысы болып Елбасымыз Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтай дара тұлға келді. Ол Қазақстанды бейбітсүйгіш, өзара төзімді, демократиялық үдерістерді жақтайтын біртұтас халқы бар, тұрақты, болжалды мемлекетке айналдыра алды. Отанымыз бүгінде өз қатарластарынан оза шауып, Еуразия барысына айналудың нышандарын танытып жатқанын мақтан етеміз. Арайлы Астана ерке Есілдің жағасына бой көтергенде шартарап Қазақстан деген елдің, қазақ деген ұлттың барлығына көздерін жеткізіп, онымен тең дəрежеде санасатын болды. Əлемдегі барлық өркениетті елдердің қатарына тең дəрежеде ене білген еліміз, əлемдік алпауыттар да мойындауға мəжбүр болғандай, халықаралық игілікті іс-шаралар жасап жүр. Сол қатарда Еуропадағы қауіпсіздік жəне ынтымақтастық ұйымына төраға болып, оның 11 жылдан бері өтпеген Саммитін абыроймен өткізгеніміз талай мəрте мақтанышпен ауызға алынатыны даусыз. Осыдан əрі төраға сұхбат алаңында Елбасының осындай өрелі істері туралы пікірлер айтылып, оны халықаралық басқа да тұлғалармен салыстыру жəне халыққа оның өшпес істерін одан əрі жеткізу жолында қандай ұсыныстар мен пікірлер болмағын естігісі келетінін жеткізді. Сонымен қатар, Тұңғыш Президент жəне Қазақстанның жаңа мемлекеттік құрылымы, елдің əлеуметтік-экономикалық жаңғыру мəселесі, Қазақстанның демократиялық даму эволюциясы, бейбітшілік пен келісім, Қазақстан мəдениеті мен өнері туралы да пікірлер айтылғанын қалайтынын білдірді. Алғашқы сөз кезегін алған белгілі дипломат, тəуелсіз Қазақстанның алғашқы Сыртқы істер министрі, профес сор Төлеутай Сүлейменов біздің Орталық Азия елдері ішінде мəртебесі асқақтаған, экономикалық жағынан озық, қоғамы тұрақты, қауіпсіздік тұрғысынан алғанда берік ел бола алуымыздың өзі Елбасы Н.Назарбаевтың көптеген саяси нұсқалардың ішінен ең дұрыс даму жолын таңдай білуінің арқасында екенін ешқашан да естен шығармауымыз керек, деді. Сонымен бірге, Елбасының жанында көп жүрген қайраткер Нұрсұлтан Назарбаевтың жеке тұлғалық қырларынан да өзіне мəлім жайттарды айтып берді. Мəселен, 1992 жылы Америка Құрама

Штаттарына алғаш рет барған сапарында Елбасына кешкі қабылдау жасаған АҚШ Президенті Дж.Буш қолқа салып, «сізді өнерге жақын жан деп естідік, бір өлең айтып беруіңізді өтінемін», деп сұраған екен. Н.Назарбаев алдымен өзі, сосын бірге барған жұбайы Сара Алпысқызы жəне қызы Дариға Нұрсұлтанқызымен бірге қазақтың екі тамаша əнін орындап беріпті. Американың төрінде шырқалған қазақтың сазды əніне жиналған жұртшылық қызу қол соқса, қазақстандық делегацияның мүшелері қуаныштан көздеріне жас алыпты. Бұл сəт Америка басшылығы хаттамасының тарихына тіркелген еді. Сол дастарқан басында америкалық сұңғыла саясаткерлер бізге: «Сіздер бақытты халықсыздар, сіздер əлі алысқа барасыздар», деген тұрғыда пікірлер айтса керек. Міне, сол сөздердің орындалғанына қазір көзіміз жетіп отыр, деді профессор. Ресейлік қонақ Насипхан Суюнованың да пікірлері мазмұнды, ойлары орамды болды. Ол қазақстандықтарға өзінің қызығушылықпен қарайтынын жасырмады. Тəуелсіз елдеріңіз бар, Астанадай əлем қызығатын тамаша қалаларыңыз бар сіздер қандай бақытты жансыздар, деді ол. Сөйтсе, бұл кісінің өзі Ресейде тұратын ноғайлардың өкілі болып шықты. Бір кездегі ордалы ел болған халықтың қазір жұқанасы ғана қалған. Барлық саны 103 мыңнан сəл ғана артық көрінеді. Оның да жартысы империяның ұсақ халықтарды өздеріне сіңіру саясатының құрбаны болып, өз тілдерін білмейді, ділінен де айырылған. Біздер – түбіміз де, тіліміз де, діліміз де, дініміз де бір халықпыз. Біздің арамызда да найман, қаңлы, тама, қоңырат деген рулар көп кездеседі. Əттең, тағдырдың жазуымен біз өз туыстарымыздан айырылып қалғанбыз. Сол өкінішті. Алайда, қазақтардың жетістігіне, оның Президентінің əлем мойындаған тұлға болғанына біз де қуанамыз, деді ол. Бұлардан басқа сөйлеген адамдар да Қазақстанның барлық жетістігін Елбасы Н.Назарбаевтың есімімен тікелей байланыстырды. Жиналыс соңынан жиналғандар қарар қабылдады. Онда мемлекеттілікті қалыптастырудағы Елбасының қызметін зерделеу ауқымын кеңейту, Президенттің ұлттық тарихты зерттеуге қатысты берген тапсырмала рын орындау, Тұңғыш Президент жəне оның Қазақстан мемлекеттілігін қалыптастырудағы рөлі мен қызметін зерттеудің ғылыми тұжырымдамасын жасау секілді қадауқадау мəселелер қамтылған.

 Жемқорлық – індет, жою – міндет

Ќаржы полициясы ќаралайтын мекеме емес Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

Биылғы жылдың шілдесінде қаржы полициясы қызметкеріне 2 млн. теңге көлемінде пара берді деген күдікпен «Тұрғын үй» МКҚМ-нің бұрынғы директоры Н.Түрежанов жəне «Стронг Базис» ЖШС-нің басшысы М.Жамалов ұсталды. Қыркүйекте М. деген азаматшадан оны декреттік демалыстан шығуына байланысты жəне қайта жұмысқа қабылдау үшін 75 мың теңге көлемінде пара талап етті деген күдікпен Шымкент қаласының №70 «Шолпан» бөбекжай-балабақшасының меңгерушісі З.Мырзабаева ұсталды. Өзбекстан Республикасына екі жүк көлігін кедер гісіз тездетіп өткізу үшін штаттан тыс қызметкер А.Ержанов деген азамат арқылы К. деген азаматтан 30 мың теңгені пара ретінде алды деген күдікпен Қапланбек кеден бекетінің бас маманы М.Қасымбеков ұсталды. ƏлФараби аудандық СЭС мекемесінің бас маманы «Қуаныш» кафесінің тазалығына көз жұма қарағаны үшін 15 мың теңге пара алған... Облыстық қаржы полициясының баспасөз қызметінен электрондық поштамызға осындай елді елең еткізерлік жаңалықтар жиі түсіп тұрады. Содан болар, жылт еткен жаңалықты елге жылдам жеткізуге тырысатын қалам ұстаған тілші қауымының да, осындай ақпараттарды оқитын қарапайым халықтың да түсінігінде қаржы полициясы тек қолға кісен салатын, топырлатып ұстай беретін мекеме сияқты елестейтіні жасырын емес. «Əрине, қаржы полициясы органдары жеделіздестіру қызметін, алдын ала тергеу жəне анықтау, экономикалық жəне қаржылық қызмет, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес саласында адам мен азаматтың құқықтарына қол сұғушылықтың алдын алуға бағытталған қызметті жүзеге асырады, – дейді Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша экономикалық қылмысқа жəне

сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаментінің бастығы Серікбай Ерімбетов. – Бірақ, біздің мекеме, ең алдымен, мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігін, кəсіпкерлердің заңды құқықтары мен мүдделерін қам тамасыз етеді. Ең бастысы, экономикалық қаржылық жəне сыбайлас жемқорлық қылмыстардың алдын алу, жолын кесу болып табылады. Президент Н.Назарбаев Қазақстан халқына арнаған Жолдауында «Біз құқық қорғау органдары мен арнайы қызметтердің реформасын жалғастыруға тиіспіз. Онсыз біз тəртіпсіздікке мүлдем төзбеуді қалыптастыру жəне жемқорлықты түбірімен жою жөніндегі міндеттерді шеше алмаймыз», деп айтқан болатын. Сондайақ, Елбасының «Қазіргі таңда халықаралық сарапшылардың бағасы бойынша Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамасы ең тиімділердің бірі деп танылған. Біздің бұл бағыттағы іс-əрекеттеріміз мемлекеттік аппараттағы сыбайлас жемқорлық деңгейін едəуір төмендетті. Мұны халықаралық сарапшылар атап айтуда. Алайда, бізге сыбайлас жемқорлықпен күрестің жаңа стратегиясын жасау қажет. Парақорларды анықтау жəне сотқа тарту жеткіліксіз. Жаңа құқықтық тетіктерді, ақпараттық мүмкіндіктерді пайдалану, жұртшылықты жемқорлық тəртіп бұзушылықты ескерту мен алдын алуға кеңінен тарту керек», деп айтқаны бір жағы біздің жұмы сымызға берілген баға, бір жағы алдағы жұмы сымыздың бағыт-бағдары екені анық. Шынында, соңғы жылдары құқық қорғау органдарында бірқатар нəтижелі реформалар жүргізіліп, базасы жақсартылды. Функциялары нақты айқындалды. Қызметтің қайталануы жойылды». Бүгінде сыбайлас жемқорлықпен бітіспес күрес жүріп жатыр. Жа қын да ғана Оң тү с тіктің қаржы полициясы Н.Бейсеев деген азаматтың басшылығындағы

10 адамнан тұратын ұйымдасқан қылмыстық топтың қызме тіне шектеу қойды. Жақын туыстардан тұратын аталған қылмыстық қоғамдастық 2007-2013 жылдар аралығында жалған кəсіпкерлік құру, салық органдарына кіріс туралы мəліметтерді жалған енгізіп, бюджетке төленетін міндетті төлемдер мен салық төлеуден бас тартып, əдейі жəне қасақана банкроттық жариялау арқылы мемлекетке ірі мөлшерде залал келтірген. Шұғыліздестіру іс-шаралар жүргізу нəтижесінде аталған топтың жақын туыстарына жəне қайтыс болып кеткен адамдарға рəсімделген 20-ға жуық жалған кəсіпорын анықталды. Олар келтірген залалдың сомасы бүгінгі таңда 15 млрд. теңгені құрайды. Қазіргі таңда аталған дерек бойынша 2 қылмыстық іс қозғалып, топтың басшысы Н.Бейсеевке іздеу жарияланды. – Жасыратыны жоқ, «біреуді қаржы полициясына шақырыпты, тергепті» дегенді естісек, «оның шаруасы бітті деген сөз» деп сырттай тон пішіп қоятынымыз бар. «Шынында, біздің полицияға шақырылып, тергеуге тартылған азаматтарға əртүрлі ой келуі мүмкін, – дейді бұл жөнінде Серікбай Садықұлы. – Бірақ, қаржы поли циясы қорқытатын немесе адамды тек қаралайтын мекеме емес. Жəне қылмыстық іс қозғау немесе тергеуге шақыру бұл міндетті түрде сотталасың деген де сөз емес. Бұл жерде азаматтардың конституциялық құқықтарын сақтауда өте мұқият болу керек. Айтайын дегенім, қаржы по лиция сының əрбір қызметкері заң шеңберінде əр нəрсенің байыбына барып, зерттеп, содан кейін шешім қабылдауы тиіс. Елбасымыз айтқандай, құқық қорғау органында қызмет ететін адамдарға біздің тұрғындардың сенімі ерекше болуы керек. Сол себептен, қазіргі жағдайда біз өзіміздің қатарымызды таза мамандармен толықтыруымыз қажет. Қазір біздің облыста 140-тан

астам жоба іске асып жатыр. Соның 48-і мемлекеттік бағдарламалардың аясында қолға алынуда. Бұған мемлекет тарапынан қыруар қаржы бөлінген. Міне, осы қаржылардың тиімді жəне өз мақсатына жұмсалуы қаржы полициясының бақылауында. Əйтсе де, бұл бағытта көптеген кемшіліктердің бар екенін мойындауымыз қажет. Жақында ғана Ордабасы аудандық тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық бөлімінің бастығы жауапқа тартылды. Ауызсу бағдарламасы бойынша елді мекендерге бөлінген қаржы талан-таражға түсіпті. Ең жаманы, басшы жауапқа тартылғанымен, біреулердің салғырттығы, жауапсыздығынан қаншама ауыл ауызсусыз қалды десейші...». Есеп-қисаптың да ұңғылщұңғылы өте көп қой. Серікбай Садықұлының сөзінен аңғарғаны мыз, қаржы полициясы есеп құжаттарын жаңғақша шағып, жік-жігін ажыратып беретін нағыз тексеруші мамандарға зəру көрінеді. Содан амал жоқ, облыстық қаржыбақылау басқармасына, салық басқармасына өтініш хат жазады. Алайда, шетелдердегідей құқық қорғау органдарында осындай тəжірибелі мамандарды топтастыратын күн алыс емес сияқты. Бұл, əрине, экономикалық қылмыстарды ашу пəрменділігін арттыратыны сөзсіз. Бүгінгі басты міндеттердің бірі – кəсіпкерліктің қауіпсіздігін қам тамасыз ету. ЭСЖКА төрағасы Рашид Түсіпбеков бизнестің жұмысына қаржы полициясының жөн-жосықсыз араласуын тоқтатуды қолға алған болатын. Қазіргі жағдайда қаржы полиция сы қызметін өз шеңберінде ғана шектеп қойған жоқ. Басқа да құқық қорғау органдарымен бірлесіп жұмыс істеп, ең бастысы, халықтың көмегіне сүйенуде. Қазір кə сіпкерлердің арнайы орталығы бар. Бұл мекеменің де тұрғындардың құқықтық сауатын ашуда көмегі зор. Оңтүстік Қазақстан облысы.

Ел болашаєы – саламатты жастар

28-29 ќазанда Павлодарда Президент жанындаєы Жастар саясаты жґніндегі кеѕестіѕ XVI кґшпелі отырысы болып ґтті Президент Əкімшілігі Басшысының орынбасары, Кеңес төрағасы Ғабидолла Əбдірахимовтың қатысуымен өткен бұл жолғы жиын еліміздегі спорттық инфрақұрылымдарды дамыту мен жастарды денешынықтыруға, спортқа баулу мəселесіне арналды. Шараға орталық мемлекеттік атқарушы органдардың, спорт жəне денешынықтыру агенттігінің өкілдері, Кеңес мүшелері, облыстардың жастар саясаты мəселелері жөнін дегі басқарма басшылары, үкіметтік емес ұйымдардың жетекшілері, жастар қатысты. Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Жалпы, Президент жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңес 2008 жылы Елбасы Жарлығымен құрылды. Облыс орталығында өткен кеңестің көшпелі отырысы 5 жылдық мерейтойға арналды десе де болады. Отырыстың қорытынды жиынының ашылуында бұл жайында Кеңес төрағасы, Президент Əкімшілігі Басшысының орынбасары Ғабидолла Əбдірахимов айтып өтті. Бұл біздің биылғы жылы өткізіп отырған үшінші отырысымыз. Елбасы өз Жолдауында мемлекет алдына əлемдегі 30 елдің қатарына қосылу міндетін қойғаны белгілі. Осы ауқымды мақсатқа қол жеткізуде Елбасының салиқалы саясатын оңтайлы жүргізудің маңызы зор. Жолдауда айтылғандай, халықтың денсаулығы жақсарғанда ғана болашағымыз мəнді болмақ. Мемлекетіміздің денешынықтыру мен спортқа аса мəн беруінің астарында үлкен мағына бар, деді ол. Жастар саясаты жөніндегі кеңесте жастардың мүддесіне қатысты түрлі саладағы орталық мемлекеттік органдардың да есебін тыңдау тəжірибесі енгізілгені белгілі. Өйткені, жастар саясатының мəселелеріне бүгінде бүкіл əлем назар аударуда. Жастар саясатына Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясында да баса назар аударылған. Сонымен қатар, Елбасы тапсырмасымен «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы құрылып, ел Үкіметінің қаулысымен «Қазақстан-2020: болашаққа жол» атты Мемлекеттік жастар саясатының 2020 жылға дейінгі тұжырымдамасы қабылданды. Осы орайда, жастарды жұмысқа орналастыру жəне баспанамен қамту мақсатында «Жұмыспен қамту-2020», «Жасыл ел», «Дипломмен – ауылға!», «Жастар практикасы» жобалары жүзеге асып келеді. Жуырда өткен «Нұр Отан» пар тиясының кезектен тыс XV съезінде Елбасы, партия Төраға сы жастар саясаты бойынша жүктелген тапсырма толық орын далмай отырғанын айтқан болатын. Мемлекет басшысы атап көрсеткендей, ХХІ ғасырда жастарды қолдаушы партия ғана көшбасшылықты ұстап тұра алады. Ал «Жас Отанның» 200 мыңнан астам жастың басын біріктіріп отырғаны, бір жыл бұрынғы басқосуда жастармен жұмыс бойынша кешенді жоспар ұсынылғаны тағы мəлім. «Ашығын айтайын, менің тапсырмаларым жартылай ғана орындалып отыр. Мəселен, Үкімет 2020 жылға дейінгі Мемлекеттік жастар саясатының тұжырымдамасын бекітті. Алайда, оны жүзеге асыру іс-шаралары бойынша қаржыландырудың көлемі анықталмаған. Барлығы бағдарламалардың əкімшіліктеріне келісілген шек бойынша берілген.

Ал бұл шекті қаражат тұтынушыға жете ме, жоқ па? Бұл белгісіз. Тағы бір мысал, менің тапсырмам бойынша Білім министрлігі «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығын құрды. Алайда, қаржыландырудың жоқтығынан бұл да толыққанды жұмыс істей алмай отыр», деді Елбасы өзінің сөзінде. Елбасы сондай-ақ өңірлерде жастар ресурстық орталықтарын құру жұмысы созылып кеткенін, Астана, Алматы, Ақтөбе қалаларында, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарында бұл жұмыс мүлдем басталмағанын көлденең тартты. Айтпақшы, «Жастарға қызмет көрсету орталығы» алғаш рет былтыр біздің облыс орталығында ашылды. Ал биылғы жылдың алты айында өңірде 1500 жас маман жұмысқа орналасыпты. Енді, міне, осы орталықтың жұмысымен, атқаратын қызметімен танысу үшін еліміздің əр облысынан жастар жиналып отыр. Жастарды еңбекке баулу, спортқа бейімдеу, мəдени жəне рухани тəрбие беру бойынша өңірде жүйелі жұмыстар атқарылуда. Жаңашыл жобалар барлық саланы қамтуда. Жастар саясаты жөніндегі басқарма құрылды. Жастар бастамаларын дамыту орталығы да өз жұмысын бастады. «Регион.kz» атты екі тілде облыстық жастар газеті шығып тұрады. Көршілес ресейлік жастармен кездесу орталығы жұмыс жасайды. Жастар саясатының үлкен жолға түсуіне студент жастармен жұмыс жасауда тəжірибесі бар Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы мемлекеттік университеттің бұрынғы ректоры, қазіргі облыс əкімі Ерлан Арын өзі бастама жасап, қолдау көрсетуде. Бұл мəселелер облыс орталығындағы «Достық» үйінде өткен кеңестің көшпелі отырысында жан-жақты айтылды. Кеңес мүшелері жастарды алаңдатып отырған мəселелермен танысып, олардың идеяларын, ойларын білді. Мəдениет жəне ақпарат вицеминистрі, Президент жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңестің мүшесі Арман Қырықбаевтың айтуынша, негізгі мақсат – жержердегі жастармен көзбе-көз жүздесіп, олардың ой-пікірлерін білу, өтініштерін тыңдау. Біз жүз рет əңгіме айтқанша, бір рет көзбен көріп, əңгімелессек деген оймен жиналып отырмыз. Жастарға байланысты мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі – дене тəрбиесі жəне спортпен айналысатын жастардың санын арттыру, əсіресе, ауыл жастарына, мүгедектер мен аз қамтамасыз етілген отбасы балаларына спорттық жəне спорттықсауықтыру қызметтерінің қолжетімділігін қамтамасыз ету. Спорт жəне денешынықтыру агенттігі төрағасының орынбасары Тастанбек Есентаевтың айтуынша, адам денсаулығы жақсы болуының 50 пайызы саламатты өмір салтына байланысты. Спорт

жəне денешынықтыру – біздің мемлекеттік жастар саясатының маңызды бағыты. Яғни, жастарға қатысты мəселелердің барлығы да шешімін табады деген сөз. Бұл үшін мемлекет қаржылай көмек көрсетуге даяр. Бастысы – əр жастың бойында спортқа, жақсы өмір сүруге деген талпынысты ояту. Ал аталған агенттіктің мəліметтері бойынша, спорттық үйірмелерде шұғылданатын балалар мен жасөспірімдерді қамту көлемі 11 пайызды ғана құрайды. Өкінішке қарай, бүгінгі күні еліміздегі 2 мыңға жуық мектепте стандартты спорт залдары жоқ көрінеді. Яғни, оқушылардың 61 пайызы ғана денешынықтырумен айналыса алады деген сөз. Сондықтан мəселенің осы жағына мəн берілуі керек. Жиын күндері «Миллионға бағаланған идея» өңірлік жобасы да өз жұмысын бастады. Мысалы, 18 жастағы Иманжүсіп достарымен бірге қуыршақтар, ойыншық жиһаздар жасайды. Олардың мақсаты – кішкентайларды «Барбимен» емес, қазақтың ұлттық нақыштағы өнерімен таныстыру. Қолда қаржы болса, осы мақсатта түрлі ойыншықтар жасамақшы екен. Бір қуантарлығы, жастардың көпшілігі қазіргі күндері бүкіл ғалам алаңдап отырған жаһандық тақырыптарға орай «Жасыл энергетика» жəне «Экология» та қы рыптары бойынша өздері жасаған жобаларын, ұсыныстарын ала келіпті. Екі күндік жиын барысында Кеңес мүшелері ауыл жастары мен, жұмысшы жастармен, бюджеттік сала қызметкерлерімен, жас кəсіп керлермен кездесулер өткізді. Мектеп спорты федерациясының президенті болып Кеңестің төрағасы Ғабидолла Əбдірахимов сайланды. Сөйтіп, көшпелі жиын барысында ел Үкіметіне спорттық инфрақұрылымдарды жəне жастар арасында көпшілік спортты дамыту бойынша ұсыныстар жіберілді. Жер-жердегі жастар саясаты жөніндегі жұмыстардың тиімді тəжірибелері арқылы пікір алмасу мен жұмысты үйлестіру мақсатында аталған ұйымдардың жетекшілеріне семинар-тренингтер жүргізілді. Денешынықтыру жəне спортпен шұғылдануға ынталандыру, спорттық шеберлікті арттыру, жоғары оқу орындары студенттерінің арасындағы достық байланысты нығайту мақсатында 16-27 қазан аралығында облыс əкімдігінің қолдауымен волейбол, баскетбол, футбол, тоғызқұмалақ, қазақ күресі сияқты спорттың бес түрінен универсиада өткен болатын. Жеңімпаздар мен жүлдегерлерге дипломдар, медальдар мен универсиада кубоктарын Президент Əкімшілігі Басшысының орынбасары Ғабидолла Əбдірахимов пен облыс əкімі Ерлан Арын табыстады. ПАВЛОДАР.


4

ТІ

 Фотоайғақ

Отыз жылдан бері мен нəрестелер патологиясы жəне шала туған балаларды күту бөлімшесінде жұмыс істеймін. Осы кезеңде бір жас анамен болған оқиға менің есімде сақталып қалды. Ол жүктіліктің 27 аптасында 980 грамм салмағы бар нəрестені дүниеге əкелді. Бізге əріптестеріммен бірге осынау жұдырықтай ғана бөбекті күтіп жетілдіруге тура келді. Алғашында оны қолға алу да қорқынышты болатын. Сəби алақанға ғана сыйып кететін. Кейін салмағы 2 килограмм болып, ана сүтімен қоректене алатын жағдайға жеткенде нəресте ауруханадан шықты. Бүгінде ол баланың жасы 9-да, екінші сыныпта оқиды. Бұл сияқты өмірге уақытынан ерте келіп, дəрігерлік күтімнің арқасында жетіліп кеткен бүлдіршіндер аз емес.

«Саќалды» ќўрылыстыѕ жыры

Бўл єимарат жўмысы тоєыз жыл бойы діѕкелетіп келеді. Əлі де жалєасатын тїрі бар «Егемен Қазақстан».

іздестірсе де, таптырмай келеді. Жеті қат аспанға ұшып кетті ме, əлде жердің жарығына кіріп кетті ме, белгісіз. Тек биыл ғана «біз бармыз, есен-саумыз» дегендей тірі жанның мезіретін жасапты. Алпау ыт фирма ның алдын да жергілікті сəулет жəне құрылыс

2013 жыл  Басты байлық

Петроп ал қаласы ның өңін кетіріп, сұрын қашырып тұрған «сақалды» құрылыстар аз емес. Солардың бірі «Достық» алаңында орналасқан. Бүгінде 3500 шаршы метр аумақ ты алып жатқан құрыл ыс алаңы өлі тыныштыққа ұқсайды. Бас мердіг ер «Баты с Реал Груп» ЖШС сауда залы, киноте атр, неке залы бар сауда-ойын-сауық кешенінің құрылысын 2004 жылы бастап , 3 жылда н кейін ізімқайым жоғалғ ан. Содан бері жергілікті билік орындары қанша

Өмір ЕСҚАЛИ,

30 қазан

ЛІК І Ш Р

www.egemen.kz

басқар малары ның басшы лары дəрменсіз. Тістері батар емес. Жарым -жарты лай ғана бой көтерген құрылыс кешені зіл қара тастай мелшиген күйінде тұр. Сол сияқты Погодин атындағы орыс драма театры жанында салынуға тиісті 64 пəтерл і көп қабатт ы тұрғын үйдің іргетасы ғана өріліп, қалқайып тұрғанына талай жыл. Оның құрылы с жұмыс тарына

жауапты «Алматы Хайт Хаус» компаниясы да із суытқан. Жер телімдерін сот арқылы қайтар ып алуға тиісті орындар құлықсыз. Теміржол маңайындағы иесіз қалған жер телімдерін коммуналдық меншікке қайтар у үшін бақанд ай 3 жыл жүрген. Қағазбастылықтан, сот процестерінен əбден зəрезап болған дары байқал ады.

Пет ро павл қаласы ның бұрын ғы əкімі Владимир Никандров шүлен таратқандай оңды-солды заңсыз үлестірген жер телімдерін коммуналдық меншікке рəсімдеу машақ атын кейінг ілердің көріп отырға н жайла ры бар. Жер инспекциясы 40-қа жуық шешім нің заңға қиғаш , бас жоспарға сəйкессіз, тиісті орындармен келісп еушілі к секілд і талай бұра тартуш ылықт арды анықта ған. Демек , «сақал ды» құрылыстардың жыры əлі таусылмайды деген сөз. Солтүстік Қазақстан облысы. –––––––––

Суретті түсірген Талғат ТƏНІБАЕВ.

 Толғандырар тақырып Əлемдік тəжірибеде экономиканың қоймасы жəне диірмен кешені» жобасына серпінді дамуына шағын жəне орта бизнестің архитектуралық-жобалау тапсырысын бесүбелі үлес қосатыны əлдеқашан дəлелденген руге заңды тұлғаның мемлекеттік тіркеу туақиқат. Сондықтан да кəсіпкерліктің даму- ралы куəлігі, СТН, жылжымайтын мүлікті ына қолайлы жағдай туғызу ілгерілеудің сатып алу-сату келісімшарты, жер теліміне кепілі болып табылады. Шыны керек, біз- акті жəне құрылысқа жұмыс жобасы талап дің елімізде де кəсіпкерлікті қолдауға етілген. Мұндай деректер барлық берілген басымдық берілуде. Елбасы Н.Назарбаев архитектуралық-жобалау тапсырыстары бұл мəселеге өзінің жыл сайынғы Жолдау- бойынша орын алған. Бұл деректер бойынша ларында айрықша маңыз беріп, құзырлы Ақтөбе қаласы əкімдігіне ұсыныс жолданып, орындарға кəсіпкерліктің тынысын тарыл- қалалық сəулет жəне құрылыс бөлімінің басы татын кедергілерді жоюды ұдайы тап- артық құжат талап етуінің жолы кесілген, сырып келеді. Сол үшін де жаңа заңдық кінəлі адамдар қылмыстық жауапкершілікке актілер қабылданып, бағдарламалар жаса- тартылған. Мұндай жағдайлардың Мəртөк,

Кəсіпкерлікке кедергі кґп

қызметті тексеруден бас тартылған, шаруашылық жүргізуші субъектілерді 90-нан астам заңсыз тексеру дерегі анықталған. Бүгінгі таңда кəсіпкерлердің құқығын қорғау мақсатында құрылған облыс прокурорының жанындағы сараптамалық кеңестің төрт отырысы өткізіліп, оларда қазақстандық мазмұнды қамтамасыз ету жəне отандық өндірісшілерді СТ-КZ тауардың шығу сертификатын алуға қатысты бөлігінде қолдау жəне Кеден одағы аясында тауарды ұлттық міндетті сертификаттау жүргізуге заңдылықпен белгіленген тəртіп, тиісті ұсыныстарды есепке ала отырып, бизнесті дамытудың мемлекеттік жəне салалық бағдарламаларын жетілдіру жолдары мен əдістерін талқылау жəне талдау мəселелері қаралған көрінеді. Бұдан басқа бизнес орта тарапынан сынға көбірек ұшырайтын жəне келіспеушілік туындайтын салалар талданған. «Атамекен» Одағы» Қазақстан ұлттық экономика палатасы Ақтөбе филиалы

Сатыбалды СƏУІРБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

луда. Алайда, əлі де кəсіпкерліктің кең қанат жайып кетуіне кедергі болатын жайттар кездесіп қалады. Бұдан жаңадан өз ісін ашқан шағын жəне орта бизнес өкілдерін былай қойғанда, қалыптасып қалған кəсіпкерлердің өзі зардап шегіп жататынын ескерсек, келеңсіздіктің жаны сірі екенін аңғару қиын емес. Рас, қазір бұрынғыдай шаруашылық жүргізуші субъектілерді тəуекел деңгейі есепке алынбай, құқықтық статистика органдарында тіркелмей жаппай тексеру жоққа тəн. Алайда, кейбір мемлекеттік органдар тарапынан кəсіпкерлердің құқын бұзушылыққа жол беріліп келеді. Мұндай Қобда жəне Хромтау аудандарында да орын базасында кəсіпкерлік мəселелері бойынша қоғамдық қабылдау ұйымдастырылды, ол келеңсіздіктер, əсіресе, жер қатынастары, алғаны белгілі болып отыр. Мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге айына екі рет кəсіпкерлерді туындаған өзекті сəулет жəне құрылыс саласында жиі кездеседі екен. Бұл туралы облыстық про- асыру барысында кəсіпкерлердің құқының мəселелер бойынша қабылдайды. Түскен куратура қызметкерлерінің бұқаралық бұзылмауы да басты назарда ұсталуда. Өткен өтініштер бойынша түсінік жəне ұсыныстар ақпарат құралдары өкілдерімен өткізген жылы Мəртөк аудандық ауыл шаруашылығы беріледі. Кəсіпкерлерден түсетін өтініштер брифингінде мəлім болды. «Атамекен» бөлімі тарапынан субсидия алушылар тізіміне əртүрлі, олар заңсыз тексерулер, құқық Одағы» ұлттық экономикалық палатасы тіркелу үшін 123 кəсіпкерден СТН, куəлік қорғау жəне жергілікті атқару органдарының базасында ұйымдастырылған қоғамдық қа- жəне тұқымға куəлік заңсыз талап етілсе, 2013 əрекет етпеуі немесе заңсыз əрекеті туралы, былдауға 250 кəсіпкер өз мəселелерін айтып, жылы субсидия алуға талапкерлердің арасы- заңдылықтағы ағаттықтар жайлы баяндайжолыққан. Соның ішінде, кəсіпкерлердің жер нан 118 кəсіпкердің бюджеттік субсидия алу ды. Бағдарламаны жүзеге асыру аясында телімдерін мақсатты тағайындауға байла- құқығы бұзылған. Кеткен кемшіліктер жойы- «Көшпелі қоғамдық қабылдау», «Шенеунік жəне кəсіпкер» жəне «Мемлекеттік органнысты өтініштерінің қалалық əкімдікте ұзақ лып, кінəлілер жазасын алды. Прокуратура органдары тексерулері бой- дар арқылы кəсіпкермен бірге» акциялары уақыт қаралатыны анықталған. Мысалы, «АвтоМирАктобе» ЖШС-нің жер телімін ынша құқық қорғау органдары қызметінде өткізіледі. «Көшпелі қоғамдық қабылдау» мақсатты тағайындауын өзгерту туралы кəсіпкерлік туралы заңдылықтың бұзылу акциясы аясында жұмыс тобы Хромтау жəне арызы төрт айдан астам уақыт қаралған. деректері анықталған. Облыстық ІІД көші- Мəртөк аудандарында болып қайтқан. Келтірілген деректердің өзі кəсіпкерлікке Мұндай жағдай Мұғалжар ауданында да қон полициясы басқармасы 16 жеке компаорын алған. Қандыағаш қаласының əкімдігі ниядан ақпараттарды заңсыз талап еткен. кедергі келтіретін жайттардың əлі де азай«Жұмағұлов» жеке кəсіпкерлігіне жер Осы басқармадан жалпы кəсіпкерлерге май отырғанын көрсетеді. Мұндай келеңтелімін мейрамханаға пайдалануға рұқсат қатысты 50-ден астам заңсыз санкция сіздіктердің заң талаптарын білмеушіліктен, болмаса салғырттықтан болып жататыны да бермеген. Қандыағаш қаласының əкімі берілмеген сұрау жолданған. Үстіміздегі жылдың өткен кезеңінде жасырын емес. Дегенмен, кей жағдайларда Манепов кəсіпкерлік қызметке кедергі келтіріп, сыбайлас құқық бұзушылыққа жұмылғыш топтарға 40 дабыл түсіп, соның олардың астарында тексеруші құзырлы жол бергені үшін тəртіптік жауапкершілікке 18-і дəлелденген, 60 тəртіп бұзушылықтың орындардың немесе кəсіпкердің ісі түскен тартылған. Мұндай кемшіліктер облыстың жасалу сатысында жолы кесілген. Нəти- мемлекетік органдардың қызметкерлерінің барлық аудандарында орын алды десе де жесінде алты адам əкімшілік, жеті адам өз мүддесін ойлаушылығы жатпайтыныболады. Брифингте мəлім болғанындай, тəртіптік жауапкершілікке тартылған. Тек на кепілдік беру де қиын. Сондықтан да 200-ден астам кəсіпкерлік нысандарының үстіміздегі жылғы сегіз айда мемлекеттік анықталған келеңсіздіктерге байланысөтініштері мерзімі өткізіліп барып қаралған. органдар мен мекемелердің 30-дан астам ты бірқатар адамдардың сыбайлас құқық Сондай-ақ, Үкіметтің 2008 жылғы 6 лауазымды қызметкері мемлекеттік сатып бұзушылық бойынша жазаланып жататыны мамырдағы №425 қаулысына сəйкес архи- алу саласында сыбайлас құқық бұзушылыққа белгілі болып отыр. Дегенмен, прокурорлық тек туралық-жобалау тапсырмасын жəне жол бергені үшін тəртіптік жауапкершілікке қадағалау жұмыстарының арқасында көптеген кемшіліктердің беті ашылып, олар уақытехникалық жағдай алуға тек жерге неме- тартылыпты. Осы кезеңде 68 тексеру жүргізіліп, тылы жойылып, кəсіпкерліктің тынысын се пайдаланылып тұрған ғимаратты (бір бөлігін қайта жобалауға) қайта жарақтанды- 298 заң бұзшылық жойылған көрінеді. 22 кеңейтуге, табысын молайтуға қол жеткізіліп руға тиісті құқық беру туралы жергілікті кəсіпкерлік нысанының құқы қорғалып, 5 отырғаны бұл бағыттағы іс-қимылдардың бұатқару комитетінің шешімі жəне жобалауға заңсыз құқықтық акті бұзылған. 35 адамға дан да нəтижелі болатынын дəлелдей түседі. бекітілген тапсырысы қоса тіркелуі тиіс. Ал, тəртіптік, 14 адамға əкімшілік жауапкершілік «Ақтөбе нан» ЖШС директорынан «Астық жүгін арқалауға тура келген. 128 кəсіпкерлік Ақтөбе облысы.

Шала туєан бала Ол ќандай кїтімді ќажет етеді? Шала туған балалар – бұл медициналық жəне əлеуметтік проблема. Өкінішке қарай, жыл өткен сайын олардың саны азаяр емес. Оның сыртында жəрдемші репродуктивті технологияларды белсенді енгізуге байланысты бұған дейін бала көтермей келген əйелдер де ана болу бақытына қол жеткізуде. Денеден тыс ұрықтандыру сияқты технологиялар акушер-гинекологтар мен педиатр-неонатологтар үшін тың жұмыс болып табылады. Дей тұрсақ та, мерзімінен бұрын босанушылар саны өсіп келеді, демек, дəрігерлердің көмегіне мұқтаж бөбектер қатары да көбейе түсуде. Сондықтан да мен осы мақаланы шала туған бүлдіршіндер мəселесіне арнамақпын. Өйткені, біз олар туралы өте аз білеміз, олай болса ондай сəбилерді күтіп жетілдіру ата-аналар үшін де елеулі қиындықтар туғызады. Шала балалар неліктен дүниеге келеді? Əрине, оған бірде-бір дəрігер 100 пайыз дəлдікпен жауап бере алмайды. Өйткені, оның себептері көп. Дегенмен, мерзімінен бұрын босануға түрткі болатын ең негізгі деген себептерді атап көрсетуге болады. Ең негізгілерінің бірі сыртқы факторларға, əсіресе, болашақ ана жұмысының химиялық, зиянды өндіріске қатыстылығына байланысты орын алады. Ұзақ уақыт тігінен-тік тұру, ұзақ жүріс немесе бір қалыпта отыру өте зиянды. Əйелдің ішкі жағдайы да, оның өз жүктілігіне көзқарасы шектен тыс үрейлену, стресс, толқу, баланың тууын қаламау немесе күйеуінің болмауы тəуекелді еселендіре түседі. Сондықтан, болашақ ана бүкіл алаңдаушылықтар мен үрейлерді ысырып қойып, сабырлылықпен нəресте туралы ғана ойлауы тиіс. Өкінішке қарай, бүгінде əйелдер арасында темекі шегу «модаға» айналды. Ол жүктілік кезінде нəресте денсаулығына теріс əсер етеді. Егер сіз жүкті бол ғанға дейін темекі шегіп, бірақ бала біткеннен кейін немесе жүктілік туралы білгеннен кейін темекіні тастайтын болсаңыз, қиындықпен босану тəуекелі екі есе кемиді. Егер сіз жүкті бола тұрып темекіні тастамасаңыз, нəрестеңіздің шала туу, əсіресе, 30 аптадан ерте туып қалу қаупі бар. Əкенің темекі шегуі де қолайсыздықтар туғызады, бірақ ана үшін онша қауіпті емес, бар болғаны ол ананың немесе бөбектің қасында шылым шекпеуі керек. Алкоголь қолдану, тіпті, ол күшті емес ішімдіктер болғанның өзінде дəл сондай зиянды зардаптарға соқтырады. Болашақ ананың жасы да мерзімінен бұрын босану қаупін күшейтеді. Егер ол тым жас (1518 жаста) немесе керісінше 35-40 жастан асқан болса, гормоналды теңсіздік салдарынан мерзімінен бұрын туу тəуекелі арта түседі. Жыныстық аурулардың да өзіндік салдарлары күшті. Сонымен бірге, болашақ ананың диетасы, əсіресе, егер жүкті болғанға дейін ол ашығу тəсілін қолданып, арықтаумен айналысса, ол да айрықша назар аударуға тұрарлық. Мұндай əйелдерде гормоналдық қызмет зардап шегіп, аз салмақпен күрт арықтау да көбіне-көп мерзімінен бұрын босану тəуекелінің факторына айналып жатады. Оның сыртында, егер ананың жүрегі, бүйрегі немесе өкпесі ауырса, əсіресе, олар жиі асқынып тұрса ол міндетті түрде бөбекке əсер етеді. Сондықтан ондай əйелдерге жүктілікті алдын ала жоспарлау жəне оның алдында өз ауруларын мұқият емдету жөнінде кеңес беріледі. Жүктілік кезінде ота жасату мен жарақат алу, токсикоз да

қауіпті. Оның сыртында денеден тыс ұрықтандырудан кейін немесе егіз, үшемге жүкті болған жағдайда мерзімінен бұрын босану жиі орын алып тұрады. Енді біз мерзімінен бұрын босанудың қалай пайда болатынын білеміз, сондықтан жүкті əйелге, əсіресе, егер жоғарыда аталған тəуекел факторларының бір-екеуі болған жағдайда акушер-гинекологтың мұқият бақылауы қажет екені түсінікті бола түседі. Дəрігерде мерзімінен бұрын босану тəуекелдеріне баға

жабдықталған. Соңғы мəліметтер бойынша, Германияда жүктіліктің 25 аптасында туып қалған, салмағы 250 грамм ғана болатын бөбекті аман сақтап қалудың сəті түскен. Ресейде бүгінде 500-700 грамм салмақтағы нəрестелерді табысты түрде өсіріп, жетілдіруде. Жетілмей туған баланың нақты жағдайын анықтау ерте бейімдеу болжамын жасау үшін аса маңызды, яғни бөбек өзін қалай сезінеді, қандай асқынулардың орын алуы

беретін арнайы таблица бар, ол бойынша дəрігер сіздің денсаулығыңыздың барлық қырларына баға бере отырып, тəуекелді есептеп шығарады жəне балдар сомасын жазып отырады. Тəуекел факторлары балдарда көрініс тауып, олардың мəніне сəйкес реттілікпен орналасады. Жиынтық бағалау барысында мерзімінен бұрын босанудың басталуы туралы қорытынды жасалуы мүмкін. Мəселен, егер балдар сомасы 11 немесе одан көп болса, баланың шала туу тəуекелі өте жоғары. 6-9 балл – бірқалыпты тəуекелді, ал 6 балға дейінгі көрсеткіш төменгі тəуекелді білдіреді. Осылайша босану алдындағы патронажды жүзеге асыру барысында баланың шала туу мүмкіндігін болжап, оның алдын алу жөнінен кеңестер беруге болады. Осыларды басшылыққа ала отырып, дəрігер ана үшін бақылау бағдарламасын жасайды, бəлкім, жүктіліктің шиеленісті дамуы мерзімінде стационарға жатқызып немесе ауруханалық парақшамен үйінде қалдыруы мүмкін. Ең бастысы, мерзімінен бұрын босану жағдайында өзіңді өзің кінəлаудың реті жоқ, ол табиғатқа жəне жағдайдың беталысына байланысты орын алады. Ана үшін ең негізгі керегі – сіздің нəрестеңізге қажет көмекті, махаббат пен қамқорлықты шынайы тұрғыда көрсете білу. Жаңа туған нəресте, егер ол шала туған болса, күтім жасауда, алғашқы көмек көрсету мен ем-дом жасау да ерекше білімдерді талап етеді. Сонд ық тан, мұндай бөбектермен айрықша дəрігерлер – реаниматология саласында дайындығы бар неонатолог дəрігерлер айналысады. Оның сыртында жетіл мей туған балалар ай рықша жағдайларда күтімге алынады – ол үшін əлемнің бүкіл елдерінде мамандандырылған перинаталдық орталықтар жұмыс істейді. Олар ең кішкене жəне əлсіз нəрестелерді күтуге жағдай жасайтын арнайы аппараттармен жəне дəрі-дəр мектермен

мүмкін жəне оны қалай күту керек, қандай дəрілерді қолдан ған тиімді, міне, осыларды білу үлкен рөл атқарады. Ба ла ның жетілу дəрежесін анықтау үшін Беллардтың, Дубовичтің жəне басқалардың шкаласын пайдалануға болады. Бұл шкалалардың əр қайсысы жүктіліктің белгілі бір жас мерзімінде ғана кездесетін жетілмеушіліктің морфологиялық, яғни ішкі жəне функциялық белгілерін айқындайды. Мерзімінен бұрын босанып қалған аналар ол үшін өздерін кінəламауы тиіс. Өйткені, ахуалдың кейде біздерден гөрі күштірек болатыны белгілі, оның үстіне кінəлау сезімі өмір шындығына объективті қарауға кедергі келтіреді. Ал ананың жинақы əрі салқынқанды болуы бөбек үшін өте қажет. Егер нəрестенің жағдайы мүмкіндік берсе, ананың оны күтіп жетілдіруге белсенді қатысуына болады. Сол арқылы ана сəбиге тыныштықтың, сүйіспеншілік пен бəрі жақсы болады деген сенімділіктің флюидін бере алады. Өйткені, балалардың құбылыстарды сезіп жататыны жəне біздің көңіл-күйіміздің оларға əсер ететіні белгілі. Бірінші күндер ең ауыр күндер болып саналады. Бұл күндері ана өзіне бекем болуы тиіс, өйткені, дəрігерлер оның сəбиінің өсіпжетілуі үшін қолдан келгеннің бəрін жасайды. Мұндай жағдайда жас босанған анаға оның жақындарының – бө бектің əкесі мен өзге де туған-туыстарының қолдауы өте қажет. Мерзімінен ерте туған сəби үшін ана сүті емдік факторлардың бірі болып табылатынын да естен шығармау қажет. Сондықтан нəрестенің ана сүтін емуге қауқары келген сəттен бастап оны мұндай мүмкіндіктен айырмауға тырысқан жөн. Ботагөз ИСМАҒҰЛОВА, Астана қаласындағы №2 перинаталдық орталығы нəрестелер патологиясы жəне шала туған балаларды күту бөлімшесінің меңгерушісі, Денсаулық сақтау үздігі.


30 қазан 2013 жыл

РАС А Қ ӨЗ

К

www.egemen.kz

5

Астана! Оның тұрған жері де, өзі де ғажап! Күндіз əдемі сəулетімен таң дандырса, түнгі аспанында менмұндалайтын сансыз жұлдыздар алапат бір киіз үй шаңырағы уықтарына бекітіліп қойғандай төгіле жыпылық қағады. Тəулік бойы көкжиек асып батпайтын Темірқазық жұлдызы, қазақ аңызы бойынша оған шылбырланған Ақбозат пен Көкбозат, оларды төңіректей күні-түні айнала қозғалатын Жетіқарақшы аспан əле мі нен жарық нұрын шашы п тұрады.

Елордадаєы планетарий Тек бұл жеке жұлдыздар мен шоқжұлдыздар ғана емес, жыл он екі айда Торпақ шоқжұлдызы құрамындағы қазақтың əсерлі аңызында сұлу қыздар болып суреттелетін Үркер жұлдыздар шоғыры, осындағы Сұлусары жарық жұлдызы, Үшарқар-Таразы шоқжұлдызы мен оның соңынан ілешала шығыс көкжиектен жарқырай көтерілетін аспанның ең жарық əрі сұлу жұлдызы – Сүмбіле жұлдызы мен Ай, Шолпан, Асқақ ғаламшар, Қызыл ғаламшар да Астананың түнгі аспанын ғажайып көрініске бөлейді. 2012 жылғы 3 сəуірде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырысы жəне ықпалымен ерекше жоба бойынша мектепке дейінгі балалар мен жасөспірімдердің білімдерін қосымша жетілдіру мақсатында Астанада салынған еліміздегі ең ірі Оқушылар сарайы жұмыс жасап келеді. Онда үйірмелерге, секцияларға, студияларға лайықталған 50-ден аса бөлімдер бар. Бұлар: драма театр залы, сурет галереясы, интернеторталық, медиаорталық, дəрігерлік орталық, Қысқы бақ, кітапхана, зертханалар, үйірмелердің жұмыс жасауларына арналған кабинеттер жəне басқалар. Оқушылар сарайы қызметінің негізгі міндеті – оқушыларға ғылымның математика, химия, биология, микробиология, фармацевтика, экология, биотехнология, физика, астрономия, астрофизика, тəжірибелік жəне бақылау астрономиясы, информатика, бағдарламалау, интернет жобалау, нанотехнология мен жаңа ақпараттық технологиялар жəне тағы басқа ғылым салалары бойынша қосымша сапалы білім беру.

проектор бір шаммен де жұмысын жалғастыра береді. Шамамен 8 850 000 пиксел құрайтын үш SXRDтм (жылдам əрекетті шағылыстырғылы сұйықкриталды матрица) бар жаңа бірегей Sony панелі 4096 х 2160 нүктеде айқындығы жоғары бейне түсіруге мүмкіндік береді. Бұл түсірілім айқындығы HDTV (айқындығы жоғары телевидение) айқындығынан төрт есеге асып түседі. Проектор осындай жоғары айқындылықта бір бейнені бір, екі жəне төрт экранда немесе түрлі бейнені бір мезгілде төрт экранда қатар көрсете алады. Планетарий ішіндегі жұмсақ орындықтарда отырып біз жұлдызды əлеммен жанасқандай əсер аламыз, тіпті, бір мезетте өзімізді Планетарий күмбезімен бірге жұлдызды əлем кеңістігін шарлап ұшып кетіп бара жатқандай да сезінеміз. Планетарийдің бейнеқорынан тек жұлдызды əлем ғана емес, оған бағытталған ғарыш сапарлары ның жетістіктері жөніндегі бейне көріністерді де тамашалай аламыз. Күн жүйесі, оны құрайтын Олпан (Меркурий), Шолпан (Венера), Жер, Ай (Луна), Қызыл ғаламшар (Марс), Асқақ ғаламшар (Юпитер), Қоңырқай ғаламшар (Сатурн), Уран, Нептун, Плутон мен кіші ғаламшарлардың, құйрықты жұлдыздардың, Сүмбіле (Сириус), Сұлусары (Альдебаран), Үркер (Плеядтар) жұлдыздар шоғырының, Үшарқар-Таразы (Орион), Босаға шоқжұлдыздарының, галактика, метагалактикалардың жəне тағы басқа да аспан шырақтары мен денелерінің экрандық бейнелерін анық көріп, олар жайлы мол мағлұмат аламыз. Астрономия бөлмесі қабыр ғасындағы монитордан аспан шырақтары мен денелерін тікелей көріп бақылауға мүмкіндік беретін авто-

2012 жылғы қыркүйек айынан бастап Оқушылар сарайында 9083 баланы қамтитын 500 топта 135 үйірме жұмыс жасайды. Оларға педагогтар, үйірме жетекшілері, əдістемешілер, педагогұйымдастырушылар мен елімізге белгілі ғалымдар, мамандар, музыканттар, ғылым, мəдениет жəне спортқа еңбегі сіңген қайраткерлер дəріс береді. Оқушылар сарайы базасында интерактивтік технологияның арнайы құралдары көмегімен белсенді оқуды дамытуды жүзеге асыратын балалар мен жасөспірімдерге арналған Ұлттық интерактивтік парк жұмыс жасайды. Осындағы диаметрі 16 метр келетін, қазақтың отыз қанатты киіз үйіндей дөңгеленген күмбез бөлме – көрсетілімі 3D технологиясымен жүзеге асырылатын панорамалы жəне планетарлық проекциялы Планетарийдің алатын орны ерекше. Оның дөңгелек қабырғасының екі қапталына астрономиялық көрсетілімдерді жүзеге асыратын екі проектор орнатылған. SRX-T110 проекторына 11 000 люмен жарық беретін 2 киловаттық екі ксенон шамы, SRX-T105 проекторына 5 500 люмен жарық беретін 1 киловаттық екі ксенон шамы бекітілген. Ксенон шамдары Планетарий күмбезін толыққанды біртегіс жарық етеді. Проекторда қажетті түрлі мақсат үшін екі шам жүйесі қолданылады. Электр қуатын үнемдеу қажет болғанда немесе бір шам кенеттен күйіп кеткен жағдайда

маттандырылған Обсерватория мұнарасы Планетарий күмбезімен қатарлас Оқушылар сарайының шатыры үстіне орналастырылған. Мұнараның ең жоғарғы қабатында үлкен айнасының диаметрі 410, жарықтылық аймағы 65, қосымша көмекші айнасының диаметрі 158, тұла бойының ұзындығы 1238 миллиметр, салмағы 41 килограмм келетін, 14 шамадағы жұлдыздарға дейін жақындатып-ұлғайтып, автоматтыкомпьютерлі жүйелер арқылы астрономия бөлмесіндегі мониторға анық етіп беретін RK 16 телескопы жұмыс жасап тұр. Телескопқа кездейсоқ аспан құбылысын дер кезінде суретке түсіріп алатын цифрлы фотоаппарат бекітілген. Обсерваторияның «Астрономиялық бақылаулар» үйірмесінде мамандар балалар мен жасөспірімдердің шығармашылық, ізденістік ойтолғамдарын, ғылыми дүниетанымдық қабілетін қалыптастыру, табиғатты танып-білуін дамыту мақсатында олармен бірге жұлдызды əлемге бақылаузерттеу жұмыстарын тұрақты жүргізіп келеді. 2012 жылғы қазан айынан бергі уақыт ішінде Шолпан, Қызыл ғаламшар, Асқақ ғаламшар, Уран, Нептун мен Веста, Церера кіші ғаламшарлар монитордан менмұндалады. Алдағы уақытта Қазақстан, Байқоңыр, Абай, Сəтбаев есімдерін алған ғаламшарлар бақыланып зерттелсе, нұр үстіне нұр болмақ.. Олардың бел ортасынан Астана ғаламшарының жарқырайтын күні де алыс емес.

Жүніс САХИЕВ,

жазушы-фантаст.

Астананы ауыстыру амалдары əр заманда əрқалай мегзеліп, түбінде түбірлі тоқайласты Қайсар ƏЛІМ,

«Егемен Қазақстан».

– Астанада тұрып жатқаныңа мақтан, немерем!– деді сексеннің сеңгіріне көтерілген қария аппақ басын сəл шұлғып, жанарынан мейірім ұшқындата. Жүзінде ойлылық басым. Сөзінен мақтаныш пен қанағаттың, əлдебір лəззатты толқынның нəзік иірімі ширығып, дауысына шаттаныс дірілі жүгіргендей еді. – Не дейсіз, ата?– Нəті, орта мектептің жоғарғы буынының оқушысы болуы керек, алдындағы планшеттен көз айырмай, мəнсіз міңгірлеген сыңайлы. – Бұл Астанада екінің бірі тұрып жатқан жоқ па? Сіз ауылды мекендегеніңізге əлі күнге дəсердей болып жүрмейтін бе едіңіз, атамау?! Енді келіп қаланың қамына бас-көз жоқ килігіп кеткеніңіз қалай? Атасы көсе жағын саусақ ұшымен жеңіл сипап өтті де, кəдімгідей ойланып қалды. «Осы не көңірсітіп отыр?» Иə, есіне алса бəрі орынды, орнықты. Ауылда туыпөсті. Ұрпағы сонда тамырланды. Зейнетке шықты. Жасы еңкейгенде сыңарсыз қалу жанына батты да балаларын сағалап, осы бас шаһарға қоныс аударған. Енді қазір елордалық ардагерлердің мықты сапында жүргеніне тəубе деседі. Шал өз-өзінен күбірлеп тулап түсті. Сөзінің шеті айқын естіліп те қалды... «Дала мен қаланы бөлмес болар, құлыным!...» Сосын құмбыл ежірейіңкіреп: – Мен енді астаналықпын ғой! Сол үшін де бақыттымын! Даламды төмендетпей, осы қаламды асқақтата аламын, шырағым! Айтқандай, осы шаһар қазақ елінің нешінші астанасы екенін білетін шығарсың... Немересі бұл сөзге тіксініңкіреп қалды. Көзқиығының ұшынан: «Аташым сол, мұны білмесем, несіне оныншыда оқимын...»– дегендей таңданыс пен паңданыс байқалды. Ал атасы тапжылмай сынай қарайды. Жауабын күтіп, аңысын аңдып отырғандай. Бір жағы өзінің білігін тексермек сыңайын сезген немересі енді үнсіз қалудың ретсіздігін аңғарып: – Орынбор, Қызылорда, Алматыдан соңғы төртіншісі осы Астана ғой, аташым!– деді де əлдене есіне түскендей боп, сөредегі сықаған кітаптарға сүзіле көз жүгіртті. Орынан ширақ көтеріліп, Сəбит Мұқановтың үшінші томын іліп əкеп үстел үстіне қойды да томсыраңқы күйге түсті. – Е, бұл кітаптың Астанаға нендей қатысы бар еді?– деп сұрады атасы əлдебір тереңірек əңгіме желісін аңғарғандай боп. – Мен сұлу Астанамның жас тұрғыны болғандықтан да оның əу бастағы тарихын зерделей жүргім келеді, ата!– деді немересі салмақпен. – Ал астаналарды көшіру проблемаларының кезінде өзіндік кілтипандары болғандығын да жадымызда түйіп жүргеніміздің еш артықтығы жоқтығын түсінемін. Енді соны дəлдеп айтып көрейінші!.. Атасы жақсы түс көргендей таң-тамаша күйге еніпті... «Мына тентегімнің өзіндік тереңі бар екен-ау!» – деп іштей сүйсінді де шаттанғандағы əдетінше жеңіл күлкісін лекілдете түсіп, əңгіме күйін қосыла шертуге ықылас танытты. Сөреден алған манағы кітапты, яғни Сəбит Мұқановтың «Өмір мектебі» трилогиясының үшінші бөлігі – «Есею жылдарының» белгі түскен бетін ашып алған немересі судыратып оқи жөнелді. «... Қалада болып жатқан күнделікті жаңалықтарды жұрттан бұрын естігіш – Əбдірахман Байділдин де жуық арада Москвадан Қызылордаға келіп, кəсіпшілер одағының оқу жұмысын басқаратын Цекасына председатель болған екен.

Сырт естуімше жəне баспада шығып жүрген мақалаларынан байқауымша, соңғы кезге дейін, Сəкен тілімен айтқанда неонационалистердің (жаңа ұлтшылдардың) бірі боп жүретін Байділдин, Қызылордаға келе солақайланып, Смағұл Сəдуақасовтан (Мəскеуде жерленген С.Сəдуақасовтың сүйегі кейін Астанада мəңгілікке жер қойнына тапсырылды – Қ.Ə.) бастап, «ұлтшыл» атаулыға қатты шабуыл жасап жүр. Көркем əдебиет мəселесінде солай. Осы қылықтары үшін, бұрын жеккөретін оны кейінгі кезде сырттай ұната бастағам. Сонымды білгендей, мен Сапар Мұстафиннің үйіне түсе бір құшақ кітапты қолтықтап (солай жүру əдеті де) кіріп келді. – Сволочтар! – деді ол маған, амандықсаулықтан кейін, бетін алақанымен желпи сөйлеп,– яғни – ұлтшылдар, конкретно – қожановшылдар, республика орталығын осындай күйіп тұрған қалаға əкеліп, оның үстіне – түк көркі жоқ қала,... ыстығынан демалуға болмайды, бұрқыраған шаңнан адам құмығып өлетін, осындай қала астана бола ала ма?! Бұл ұлтшылдардың қазақ астанасынан жұртты əдейі жирендіру үшін істегені!.. Онымен оңған жоқ өздері: сиырдың бүйрегіндей бытырай бастады, кешікпей бəрінен де құтыламыз, сонан кейін астананы бұдан көшіру керек!.. – Қайда? – деді Сапар күліп. – Табылады. Мəселен – Ақмола! – Ол тым кішкене қала ғой,– деді Сапар,– жəне темір жолсыз тұйықта жатыр. Басқа облыстар оған қалай қатынасады? – Ақмола ма, басқа ма,– əйтеуір астананы бұдан көшіру керек!– деді Əбдірахман. – Ол келешектің жұмысы ғой,– дедім де, мен Əбдірахманнан əдебиет жайын сұрап кеттім...» Даңғайыр жазушының авторлық баяндауындағы осынау алуан көзқарастағы қазақ зиялыларының пікір, ой өрімдерінің сол заман мен қоғамның əуселесіне орай əукесін қаситын аумалы-төкпелі көңіл ауанымен айтылған мұндай тұстарын бүгінгі ұстанымға салып, қалыптаудың да қажетсіздігін ойға шомған атасы қысқа сөзімен немересіне түсіндіріп бақты. Немересі де салыстырмалы һəм сараптамалы ойлау жүйесіне соншалықты машықтығын былайғы екеуара əңгімесінде айқын сездіріп отырды. Оның пайымдауынша, мемлекетіміздің астанасына қатысты ойлардың сол қиын-қыстау кезеңнің өзінде кейбіреулерді əлгіндей толғандырып жүргені маңызды болса керек. Қалай болғанда да зиялылардың аузына Ақмола қаласының түсуі тегін емес сияқты. Сөз орайында атасы поляк революционері Адольф Янушкевичтің қазақ даласына жасаған саяхат жазбаларынан оқып, көңіліне тастай етіп түйіп алған оның мына пікірін: «Ақмола, мəселен, бүкіл даланың болашақ астанасы», деген құдай аузына салғандай сөзін тақпақтап жібергенде, немересінің көзі атыздай боп кетті. Мұндай пікірді тұңғыш рет естіп тұрғанын, ол кітапты қайдан тауып оқитынын шыдамсыздана қазымырланып əсерленгені сонша, көзі жыпылықтап, бөлмеде ерсілі-қарсылы жүре бастады... Тереңнен тартылған желінің тағы бір қызықтырар тұсы сылдырмақша елегізіте түспесі бар ма? Алаштың көсемі Əлихан Бөкейхановтың жазып қалдырған: «Қазақты автономия қылсақ, Қараөткел Алаштың ортасы, сонда университет салып, қазақтың ұлын, қызын оқытсақ, «Қозы – Көрпеш – Баян сұлуды» шығарған, Шоқан, Абай, Ахмет, Міржақыпты тапқан қазақтың кім екенін Еуропа сонда білер еді-ау» – деген Г.Н.Потаниннің көрегендік

сөзін мысалға келтірген атасы «мұның ұрпақтардың жадында жүрер алтын сөз екендігіне» немересінің ықыласын оятып, өзгелерге насихаттай жүруіне емеурін білдірген еді. Ал мұндай əңгімеде қазақтың ұлы ғалымы, ойшылы Қаныш Сəтбаевтың кезінде еліміздің жоғары билігіне тіреп жазған баянхатында Қазақ КСР астанасын еліміздің географиялық орталығы Қарағандыға немесе Целиноградқа көшіруді ұсынғаны айтылмай қалуы тіпті де мүмкін еместей еді. Ғұламаның Ұлттық ғылым академиясының ғимаратын сол Ақмолада салу жөніндегі ұсыныстары болғаны да тарихтан белгілі. Бұл тұрғысындағы ойды түйіндер болса, Елбасы Н.Ə.Назарбаевтың «Еуразия жүрегінде» кітабының («Атамұра» баспасы, Алматы, 2005 ж.) мына тұсын айғақ ете алады: «... Дегенмен, астананы көшіруге бағытталған алғашқы ұйымдық шаралар жəне нақты қадамдар бəрібір жасалған. Білуімше, Тың өлкесін басқарған ресми адамдар осы мəселелермен Мəскеуге бірнеше мəрте барған. Олар Қазақстанның болашақ астанасы Целиноградқа, Съездер сарайына ұқсас, өзінің ірі Мəдениет сарайы керектігін алға тартқан. Мəскеу бұған ақша берген. Осылай күні бұрын алдарына барғаннан кейін Мəскеу Жастар сарайын, өлкелік комитет үйін, қонақ үйді, шағын аудандарда тұрғын үйлер салуға да ақша бөледі. Энергиямен жəне сумен жабдықтау біршама шешілген, Тың темір жолы құрылған. Яғни, осының бəрі, ерте ме, кеш пе бастапқыда ойластырылғандай, астаналық объектілерге айналуға тиіс еді. Осылайша, Хрущев биліктен тайдырылғанға дейін Целиноград ақырын, елеусіз ғана, болашақта тек Тың өлкесінің ғана емес, бүкіл Қазақстанның астанасы болуға дайындала бастады. Бұл жоспардың бəрі жалпы алғанда мен үшін, əрине, соншалықты жаңалық та емес еді. Хрущевтің осындай ниеті болғаны туралы бұрын да естігенмін. Əйтсе де Қазақстан тəуелсіздігінің алғашқы қадамдары кезінде бұл жайттар маған ой салды». Сөйтіп, ата мен немере арасындағы тұтанып кеткен астана ауыстыру хақындағы əңгімелер осылайша біраз жайттардың басын шалғандай еді. Бəрінен де шыңырау түбінде жылтыраған судай тұшымды шындық салтанаты сезіліп тұратын. Біреу білер, біреу білмес, ел астанасы Қызылордадан 1929 жылы Алматыға көшін бұрмас бұрын мынадай қызық та елеулі оқиға орын алыпты. Бастапқыда астананы тың жерден салуға ұйғарым жасалыпты. Атап айтқанда жаңа қаланы Алматының солтүстігіне қарай 120 шақырым жерде, Іле өзенінің жағасында тұрғызу қарастырылса керек. Бұл ұсыныс сөз жүзінде қалмаған, əуелгі құрылыс жұмыстары қолға алынып, вокзал, тұрғын үйлер, қоймалар мен өзге де нысандар бой көтеріпті. Неге екені белгісіз, бəрі тежеліп, астаналық мəртебе Алматының тап өзіне бұйырып шыға келмей ме? Бұл да бір тарих қалтарысындағы қағаберіс əрі қызғылықты дəйектердің бірі болғаны да... Алматыда кіндік қаны тамған немересі оңтүстік өлкенің табиғи байлығы мен өлшеусіз сұлулығын үнемі Сарыарқа төсіне қоныс тепкен бас қаламен салыстырып, іштей де сырттай да тамсанудан зерікпейтінін білетін атасы, Елбасының: «Менің де талай жылым Алматымен байланысты. Осында алғашқы немерелерім дүниеге келді. Бұл қала менің өзіме де, отбасыма да жанымдай жақын» деп қимастықпен өрілген сағыныш сезімін

орайымен сыналап жібергенде, бозбала жанары жайнап қоя берді. Одан əрмен: «Менің тапсырмам бойынша мемлекеттің жаңа астанасын оңтайлы орналастырар жерді анықтау үшін тыңғылықты зерттеу жүргізілді. 32 өлшем бойынша жасалған талдау барлық нұсқаның ішінде Ақмола барынша артықшылыққа ие екендігін көрсетті», – деген Елбасының мəлімдемесіне байланысты ата мен немере пікірлері тоқайласа өрбіді. – Астана ауыстыру оңай емес қой! Есіңе түсірші, Алматыдан осында қалай көшіп келгендеріңді! Бір отбасының өзі абыр-сабыр боп, дүрлігіп қалады. Ал тұтастай астананы көшіру, бір қарағанда ақылға сыймайтындай қарекет емес пе?– деп атасы əңгіме ауанын басқа арнаға бұрды. Расында да ол сəби шағында-ақ «кедей болсаң, көшіп көрдің» хикметін сезінген... Атасының сөзі дұрыс, қазір салыстырып қараса, енді қайта бекініп қолға алмайтын іс сияқты боп көрінеді екен. Сол жолы шешесінің екі апта бойы төсек тартып жатып қалғаны ойына оралса, жүрегі мұздайды... Ал тұтастай астананың көшін бұру Ердің Еріне ғана жарасатын, ертегідегі алыптардың еншісіндегі іс сияқты... Əлемдік тарих талай астаналық көштің тегершігін бұрап үлгермеді ме? Тіпті Ресей мемлекетінің мысалынан-ақ халық мүддесі үшін жасалған жанкештілік байқалатын. Мына тізбеге қараңыз: Новгород – Киев – Владимир – Мəскеу – Санкт-Петербург – қайтадан Мəскеу! Əрбір ауыстырудың өзіндік себеп-салдары болғаны тағы аян. Ал «Аспанасты елі» өзінің сан ғасырлық, тіпті сан мыңдаған жылдық тарихында өз астанасын кемінде алты рет ауыстырыпты. Талғам мен таңдаудың ғажап көрінісі осындай-ақ болар, бəлкім. Бұдан еш қорлық көрмеді, есесіне халық өмірі əмсə бақытты да баянды бола түскендей екен. Кітап біткенді құнығып оқып, ғалам торды жалықпай шарлайтын бұл бозбаланың білмейтіні жоқ секілді. Əлде, əдейі астаналардың ауыстырылуын зерттеуге əуестігі басымдықтан ба екен, көңілінде бəрі сайрап тұрғандай. Қазір ол түбіт мұртын жеңіл сипап қойып, Испан королі ІІ Филипп астананы Пиреней түбегінің нағыз географиялық кіндігі – Мадридке көшіргенін, Финляндияның астанасы өткен ғасырдың басында Хельсинкиге, Норвегияның астанасы Ослоға, Үндістанның астанасы НьюДелиге, ал 1971 жылы Пəкстанның астанасы Карачиден Исламабадқа ауыстырылғанын ойлап отыр еді... Есіне түсіре бастаса, əлі де толыға түсер еді бұл тізбектер... Ата мен немере бір-біріне үнсіз қарасып қалған. Əлдебір арман, шадыман шаттыққа бөленгендей. Шіркін, атойлаған жас жүректен мына дімкастау кəрі жүрек те қалыспай лүпілдеп, ертеңгі күннің қуанышын көргісі келгендей кеуде кере дүрсілдейтіні несі?! Есіне Елбасының: «Иə, біздің Астана сəулет өнерінің жауһар туындыларына, үздік үлгідегі ескерткіштерге, алуан гүлдермен өрнектелген бау-бақшаға оранған, Шығыс пен Батыстың ең озық рухани құндылықтарын талғаммен бойына жинаған жоғары мəдениетті қалаға айналған сол бір жарқын күндер-ай десеңізші, шіркін!» деген ақжарма сөзі түсіп, нұрлы болашақ əсерінен өңі бал-бұл жанып, жайнап кетті... – Астанамыздың осы тұрағы мəңгілік болсыншы!– деді немересі шалқыма күймен шаттанып. – Əмин! Астанамен мақтана беріңдер! – деді атасы одан бетер мейірленіп. АСТАНА.


6

30 қазан

АТ Ғ А МҰР

www.egemen.kz

Оқырман қауым бұдан 102 жыл бұрын қазақ даласында «Қазақстан» атты газет шығып тұрғанынан хабардар болса керек. Əрине, бүгінде Қазақстан атты мемлекеттің атауы төрткүл дүниеге танымал болғанымен, осыдан 100 жылдан астам уақыт бедерінде қазақты өзге жұрт танымақ түгілі, тұтас бір халық тіпті өзінің о бастағы төл атауына зар болып қалғаны тарихи шындық. Бұған сол кездегі барша құжаттар мен жазбаларда қазақ атауы «киргиз», «киргиз-кайсак» деп бұрмаланғаны айқын дəлел. Осындай кезеңде қазақ жерінде «Қазақстан» яғни Қазақ елі деген түсінік беретін газеттің тұсауы кесіліп, оның күллі жер жаһанға таратылғаны шын мəнінде оны шығарушылардың ерлігі, өз ұлтын сүйе білудің таптырмас өнегесі деуге болады. Ал дəл осы атаумен бүгінгі күні мемлекеттің аталуы бері салып айтқанда – көрегендік. Газет тарихын зерттеушілердің бірі оның 16 нөмірі шықты десе, екіншісі 18 саны жарық көрді деп тұжырымдайды. Əрине, бұл жерде басты мəселе «Қазақстанның» қанша нөмірі шыққанында емес, бұған дейін табылған 16 нөмірінің араб қарпімен, кейбір реттерде орыс тілінде жазылған түпнұсқасының көшірмелері толық жинақталуында. Əрі оның бəрі аса сауатты түрде қазіргі кириллицаға көшіріліп, аударылып берілуінде. Бұл шын мəнінде түрен түспеген тың іс, соңы шығармашылық қарекет. Ең бастысы, əр сөзі алтынға пара-пар осы көшірмелер мен аудармалар еліміздің баспасөзі тарихында тұңғыш рет қалың кітап болып жинақталып, басылып шықты. Мұны Орал қаласындағы «Жайық Пресс» ЖШС бас директоры Жантас САФУЛЛИН басқарған шығармашылық топ жүзеге асырды. Аймақтағы медиахолдинг басшысымен əңгіме осындай тақырып төңірегінде өрбіді.

2013 жыл отырықшы болуға, ауыл-қала салуға, серіктестік құруға шақырған. Оның басты себебі, «Оразақай» деп қол қойған Ғұмар Қараштың «Тіршілік таласы» мақаласынан анық көрінеді. «...Кең сахарада жайын өскен біздің қазақ баласының басына да тіршілік таласының заманы келіп жетті. Қазақ ішінен от арбалар салынып, жолдар ашылған соң күн батыста тар жерде отырған елдер бөгеп тұрған кедергісі алынған судай болып, қазақ сахарасына жайыла бастады... Егер ұйқымыздан бас көтермей бұрынғыша жата берсек – шексіз тез заманда дүния жүзінен көшпекпіз. ...Қалғымыз келсе, адам баласынан басқа жан иесінен, бір адамды бір адамнан артық еткен ғылым-өнер үйреніп, өзімізден ілгері кеткен халықтармен қатарласуға талап ету тиіс. Ата-бабадан келе жатқан жалқаулықты тастап,

Áіð ғàñûð өòêåí ñîң «Ќазаќстан» газеті ел-жўртымен ќайта ќауышты – Жантас Нəбиоллаұлы, «Қазақстан» қазақ баспасөзінің тарихында аз да емес, көп те емес, қайткенде де зерттелген тақырыптардың қатарына кіреді. Бұған Қайыржан Бекхожин мен Мұстафа Ысмағұловтың, Исатай Кенжалиев пен Мақсат Тəжімұраттың еңбектері дəлел. Осы зерттеулерге нендей тың ой-пікір қоса алдыңыздар? Жалпы, «Қазақстан» газетінің нөмірлерін түгендеуге қозғау салған жайт қандай? – Біріншіден, мен тарихшы да, баспасөз тарихын зерттеуші де емеспін. Сондықтан алдымызға аталған мəселеге орай қандай да бір болмасын індете зерттеу нысанасын қойғаным жоқ. Сондай-ақ, тұңғыш саны 1911 жылдың наурызында басылған, əрі алғашқы шығарушылары Ғұмар Қараш, Елеусін Бұйрин, Ғабдолғазиз Мұсағалиев болып табылатын «Қазақстанға» қатысты зерттеулерді одан əрі тереңдету мен толықтыруды да мақсат еткен емеспіз. Ашығын айтқанда, бұл тақырыпқа ойламаған жерден кезіктім де, оны аттап өтуге болмады. Мұның мəнісі мынада. Биыл Батыс Қазақстанның бас ресми басылымдары «Орал өңірі» мен «Приуральенің» шыға бастағанына 95 жыл толып отыр. Осыған орай, аталған басылымдар тарапынан сыр тарқататын музей ашуды мақсат еттік. Бұл істі ең алдымен, осы газеттердің алғашқы тігінділерін түгендеуден бастағанды жөн көрдік. Бұған қоса, тұңғыш нөмірлерді ұйымдастырған тұлғаларды да іздей бастадық. Бұл ретте «Орал өңірінің» 1968 жылғы 17 қарашада оның 50 жылдығына қатысты жазылған бір мақала назарымызды айрықша аударды. Авторы – Тамимдар Сафиев. Мəскеу қаласында тұрады екен. Ол кісі газеттің тарихына байланысты көптеген құнды деректер келтіріпті. Соның ішінде, бұған дейін «Хабар» жəне «Қазақ дұрыстығы» аталып екі тілде шыққан газет орнына бір ғана қазақ тілінде газет шығару мəселесі талқыланғандығы, көпшіліктің ұйғарымымен газет атауы «Дұрыстық жолы» болып өзгертілгенде, оның редакция алқасына Ғұмар Қараш, Мұстафа Көкебаев, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Халел Есенбаев жəне мақала авторы Тамимдар Сафиев кіргендігі айтылған. Газет жұмысында редакция алқасы – ең негізгі орган болып есептелетіндіктен, оның мүшелерінің бұрын қайда, кім болып қызмет еткендігін айқындау қажет болды. Түптеп келгенде, жоғарыда аталған бесеудің екеуі, яғни Ғұмар Қараш пен Ғабдолғазиз Мұсағалиев 19111913 жылдары «Қазақстан» атауымен газет шығарушылар қатарында қызмет жасапты. Сондықтан, істі «Қазақстан» газетінен бастағанды жөн көрдік. Осы арада тағы бір айта кетерлік мəселе, Халел Есенбаев пен Тамимдар Сафиев кейін Орынборда 1919 жылдың желтоқсан айында ашылған «Ұшқын», бүгінгі «Егемен Қазақстан» газетінің бастауында болғаны. – Дұрыс екен. Өзіңіз айтқан уақыт аралығында Бөкей ордасында жəне Орал қаласында «Қазақстан» деген атаумен екі жыл бойы газет шыққанын білмейтін бе едіңіз? – Білуін білемін ғой. Талай естігенмін де. Алайда, оған сол тұста тереңірек зер салып, үңілмеппін. Əрі бұған жете мəн бермей келіппін. Қайткенде де осы дерек мені өзіне тартып, қызықтыра түсті. Сол себепті осыған дейінгі зерттеушілердің материалдарымен танысқанды жөн көрдім. 1962 жылы зерттеуші ғалым М.Ысмағұлов аталмыш газет туралы деректер негізінде «Қазақстан» газетінің шығу тарихы жəне оның идеялық мазмұны» атты көлемді мақаласын жариялапты. Ал,

қазақ баспасөзі тарихын зерттеуші Қайыржан Бекхожин: «Газеттің «Қазақстан» деп аталуында терең мəн бар. Бұл кең-байтақ қазақ жерін біріктіріп, демократиялық республика орнату идеясын аңғартады» – деп түйіндеген. Шəңгерей Бөкеев пен Ғұмар Қарашты зерттеп, еңбегін кітап етіп шығарған белгілі көсемсөзшіғалым Мақсат Тəжімұрат: «Бұл екі тұлға газетті тікелей шығарушылар» – деген ой айтады. Əрі ол Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайындағы М.Ысмағұловтың жазбаларына сілтеме жасайды. Содан соң Батыс Қазақстан облыстық тарихиөлкетану мұражайына атбасын бұрдық. Мұражай директоры Əбіл Жоламанов ыждағаттап көмек етіп, М.Ысмағұловтың «Қазақстан» газетіне қатысты бірнеше папка еңбектерін тауып берді. Ол кісі газетті мүмкіндігінше тиянақты зерттеп, араб əрпімен жазылған мақалаларды кириллицаға көшірген екен. «Қазақстан» газетінің тарихы мен мазмұнын, бағыт-бағдарын айқын білу үшін, бірінші кезекте оның нөмірімен толық танысып шыққанды жөн көрдім. Осындай мақсатпен газетті іздедім. Алайда, бірден оны таба алмадым. Оралдық тарихшы-ғалым Бақтылы Боранбаева маған Мемлекеттік кітап палатасында «Қазақстан» газетінің көшірмесі бар деген дерек айтқан соң осы бағыт бойынша сонда бардым. Ондағылардың бар тауып көрсеткені газет көшірмесінің төрт-ақ нөмірі болды. Белгілі қоғам қайраткері Ермекқали Нығметов, оны 19561971 жылдары аталған палатада директор болып қызмет істеп жүрген кезінде алдырыпты. Кейін біраз нөмірі жоғалып, ұрланып кетсе керек. Қалғанының фотокөшірмесін алдым. Еліміздегі басты ғылыми-көпшілік кітап ханалар мен мұражайларға қанша сауал сала тұрсам да, оған оң жауап келмеді. Амалым таусылған соң, газеттің көшірмелерін Ресей кітапханаларынан іздеуді жөн көрдім. Зерттеушілердің бірі: «Газеттің 16 нөмірі шықты», десе, екіншісі: «18 нөмірі шықты» деген уəж ай тады. Əлгінде, айтқанымдай, оның барлық нөмірін өз елімізден таба алмағандықтан, Ресейдегі кітапханаларға сұрау салдым. Дұрыс істеген екенмін. Біраз уақыт өткен

соң ол жақтан: «Бізде «Қазақстан» газеті бар», деген қуанышты хабар келді. Оның бірі – Петербургтегі М.Е.Салтыков-Щедрин атындағы көпшілік кітапханасынан, екіншісі Мəскеудегі Ресей мемлекеттік кітапханасынан жетті. Дереу келіссөз жүргізіп, қажетті қаражатын төледік. Соған сай олар газеттің электрондық көшірмелерін жіберді. Бірінде жоғы екіншісінен табылып, əйтеуір 16 нөмір жинақталды. Газеттегі материалдың дені араб əрпі мен қазақ тілінде жазылған. Кириллица əрпімен орыс тілінде де жарияланған мақалалар бар. Форматы А3 көлемінде, бастапқыда алты бет, содан кейін сегіз бет болып ұлғайған. Ресми редакторы Елеусін Бұйрин. Қазақ тіліндегі жүгі ауыр, салмақты мақалаларды Ғұмар Қараш жазыпты. Едəуір материалдар оның бүркеме аттарымен берілген. Бұдан газетті шығаруда аталған тұлғаның еңбегі зор екендігін байқаймыз. Айтып-айтпай не керек, міне біз іздеген жетер мұратқа дегендей, газеттің көшірлемелерін түгелге жуық таптық. Алайда, бұдан əрі тек осы көшірмелермен малданып, қанағаттанып қала алмайтынымызды сезіндік. Енді «Қазақстанда» араб қарпімен жазылған материалдарды кириллицаға аудару жөнінде тағы бір тың ой келді. Бұл іс кімнің қолынан келеді? Осы сауал алдымыздан шыққанда Ғайсағали Сейтақ, Жаннат Тоқтарова, Артур Мағзомов, Нұртас Нəбиоллаұлы жəне Нұрлыбек Рахманов секілді шығармашылық топ мүшелері есімі республикаға танымал журналист, шығыстану тақырыбына жақын жүретін, араб тілін меңгерген қаламгер, «Орал өңірі» газетінің бөлім меңгерушісі Қазбек Құттымұратұлының есіміне тоқталды. Осылайша, өзара ұйғарым жасаған біз, ішкі ойымызды əріптесімізге жеткіздік. Ол сəл ойланып қалды да, көп кешікпей: «Егер сенім білдірсеңіздер «Қазақстан» газетінде араб қарпімен жазылған материалдарды кирил лицаға аударып көруге болады. Дегенмен, алғашқы мəтінмен танысып, ой-пікірлеріңізді айтыңыздар. Егер ұнаса, істі одан əрі жалғастырамын», – деп, өзінің байламы мен тұжырымын айтты. Сөйтті де Қазекең көп кешікпей іске кірісті. Алғашқы нөмірін сəтті аударып шықты. Оқып таңғалдық. Өйткені, басылым болашақты

болжай білген. Газеттің маңыздылығын айтып, ел болуға үндеген. Мақала иелері білімді, дүниетанымы өте кең. Ортаға салар ойлары таңдай қақтырады. Осылайша, 16 нөмірі аударылды. Əр нөмірді оқыған сайын толқисың, баба ларымыздың аса қиын жағдайда жанкештілікпен осы газетті шығарғанына риза боласың. Сөйте тұра, ғасырдан астам уақыт өтсе де, тəуелсіздік алғанымызға 22 жыл толса да, «Қазақстан» мен оны шығарушылардың өз тарихи бағасын алмағанына қынжылғандай күй кешесің. – «Қазақстан» газетінің жинақталған тігінделері мен көшірмелерін түгелдей оқып, танысып шыққан тұңғыш оқырман ретінде нендей ой-пікір айтар едіңіз? – Біріншіден, аз уақыт ішінде іркіліп, үздік-создық шықса да «Қазақстан» газеті мерзімді басылым ретінде барынша қалыптасқан, бүгінгі «бұқаралық ақпарат құралы» анықтамасының барлық сипаты көріне алатын толыққанды газет болғаны байқалады. Екіншіден, газеттің редакциясы мен баспаханасы туралы осы кезге дейін айтылып жүрген пікірлерді де бір ізге түсіруге болатындай. Өйткені, газеттің алғашқы екі (16.03.1911, 27.05.1911) саны Апресянц пен Окур (Астрахань) баспасынан, одан кейінгі бес саны (1911 жылғы 15 қараша мен 1912 жылғы 4 ақпаны аралығы) А.Н.Щелкованың жеке баспаханасынан, ал 1912 жылдың 4 ақпанынан бастап, «Қазақстанның» өз баспаханасынан басылғандығы туралы газеттің əр санында анық жазылған. Əр беттегі мақалалардан Ғұмар Қараштың озық ойлы кемеңгерлігі мен шешендігі, Елеусін Бұйриннің жанкештілігі, қарапайымдылығы, адалдығы, Бақытжан Қаратаевтың көсемдігі, газет жұмысының пəрмендігін арттырып, Ресей думасымен, үкіметтік орындармен тығыз қарым-қатынаста болуы қазақ мүддесінің үкіметтік дəрежеде шешілуі үшін жасаған нақты қадамдары анық байқалады. – «Қазақстан» газеті патшалы Ресейдің қазақтарды отырықшы ету саясатын қолдады» деген пікір бар екенін білеміз. Бұған не дейсіз? – Рас, «Қазақстан» газетін шығарушылар көшпелі тұрмысты тастап,

«тəуекел ердің жолдасы» деп, ғылым-өнер жолына түсіп, бүтін жұрт үлес алып жатқан дүниядан бізге де үлесімізді алу керек». Дəл осы аңдатпа-насихат газеттің 1912 жылғы 31 мамырдағы санындағы «Əркім өз жүрісінен құл болады» деген мақалада тіпті қатты айтылады: «...Құл болып, малша сатылып жүргендер ...тап осы күнде де бар. Тек бұрынғыдай бірінің бірі шоқпармен ...басына салып қалмайды. Бұ күнде бірін-бірі мақтаменен бауыздайды. Қайтіп жанының шығып кеткенін білмей қалады. Мұның мағынасы сол, бұ күнде адам баласы бірінен-бірі көріне тартып алмайды. ...Өнер менен ғылым жұмсап, барлығын ...жау лап алады. ...Өнерсіз надан адам, надан халық құл болады». Мақалада қазақ ішіне келген Иванның аңқау қазақты қалай алдап, қақпанына түсіретіні, қарызға батыратыны, ең соңында жерін алып, қазақты құлша жұмсайтыны анық айтылған. Автор (Ғабдолла Көпжасаров): «Жаным, мынау қатар отырған халыққа қарасаңызшы! Осылар ұйықтап жатса, біз де ұйықтай берелік. ...Жоқ, енді олар қару-жарағын түзеп, жатса, яғни ғылым-өнер үйреніп жатса, біз ұйықтап жатуға келісі келер ме?!. Олар ертеңгі күн бар қаруын бізге жұмсайды ғой! Құр қол оларға біз не бітіреміз? ...Осы біздің сорымыз, ертең барып солардың аузына түсеміз. Біз малды машақаттанып, сол өнерлі халықтар үшін жинап отырмыз...» деп зар илейді. Тағы бір мақалада «үкімет біздің жерімізді алмай қоймайды, сондықтан жақсы жерлерге тезірек орналасып алу керек» деген идея айтады. Əрине, біз арада 100 жыл өткенде сол арыстарымыздың кеңесі өте көрегендік, дұрыс нұсқау болғанын байқаймыз. – Жантас Нəбиоллаұлы! Зерттеушілер арасында «Қазақстан» газеті қаржы тапшылығынан тоқтап, шықпай қалды деген пікір қалыптасқан. Осы мəселенің ара-жігін ажырата алдыңыздар ма? – Тігінділерді ақтарып, саралай отырып, газет жұмысының іркілуіне сыртқы күштердің əсері басым болған-ау деген ой келе береді. Себебі, редакция Орал қаласына көшіп келген алғашқы кезеңде қаржы тапшылығын көргені газет мақалаларынан анық байқалғанымен, бірте-бірте бəрі жүйеге түскені көрінеді. Тіпті, аптасына бір рет шыға бастаған. №11 санда (24 сəуір, 1912 жыл) Жетісу облысынан Мамановтар мен

Тұрысбековтерден қаржылай көмек келгені айтылса, №12 санда (31 мамыр, 1912 жыл) редакция «Мұхтарам оқушыларымызға» деп хабарландыру беріп, алдағы нөмірлерге жазылуды ескертеді. Осы нөмірде жарияланған «Маман» атты өлеңнің жалғасы келесі санда басылады делінген. Яғни, шығарушылардың қарызға батып, газет шығаруды кілт тоқтату ниеті болмаған секілді. Алайда, біздің қолымызға тиген газеттің келесі саны, 1913 жылғы 27 қаңтарда шығыпты. Бұл екі аралықта не болды? Газет шықпай қалды ма, əлде цензурадан өтпей, тəркіленді ме? Немесе, айып тартты ма? Мұны дəл айта алмаймыз. Мүмкін бұл сауалдардың төркініне келешек зерттеушілер көңіл аударғаны жөн болатын шығар. «Қазақстан» газетін шола қарағанда, редакцияның дүние жүзінде болып жатқан оқиғалармен оқырманын дер кезінде таныстырып отырғаны, соның ішінде түбі бір түрік мемлекетінің төңірегіндегі соғыстарға жіті назар аударғаны, Түркияға бүйрегі бұрғаны анық байқалады. Соны мен бірге, редакцияның қазақ тілді алқасы мүшелерінің орыстармен, казактармен, татарлармен жақсы қарымқатынаста болғаны, өзге ұлт ішінен де ниеттес-пікірлес адамдарды өзіне тартқаны анық көрінеді. Бұлардың бəрі болашақта айрықша зерттеу нысанына өзек бола алады деген ойдамыз. Газеттің біздің қолымыздағы соңғы нөмірінде (16 ақпан 1913 жыл) Орынбордан нағыз қазақ тілінде «Қазақ» атты газет шыққандығы, оның бас жазушысы – «Қырық мысалды» жазған атақты ақынымыз Ахмет Байтұрсынов, қаржылай қолдаушысы Мұстафа Оразаев деген азаматтар екендігі қазақ, орыс тілдерінде хабарланған. Орыс тілінде «От редакции» деп берілген құттықтау-тілекте: «Біздің əлі жас оқырман қауым қуанар да басылар, бірақ біз еңбегімізді бұлдап, халыққа ренжи алмаймыз. Өйткені, біздің бүйткен бұл ісіміз – ел алдында мойнымыздағы борышымызды өтеу. Бұл – санаулыларға ғана бұйырар бақыт», деп ескертіп, «Қазаққа» ақ жол тілейді. Осының өзі алғашқы ұлт газетін шығарушылардың соңынан ерген əріптестеріне, дəлірек айтсақ, «Қазақстанның» тетелес, рухани жалғасы – «Қазақ» газетіне баспасөз арқылы ұлтқа қызмет ету эстафетасын сеніп тапсырғандай əсер қалдырады. «Қазақстан» өзінің əр нөмірінің маңдайшасына: «Газеттің асыл мақсұты – кəсіп ету, ғылым-өнер турасында» деп жазыпты. Яғни, ұлтын кəсіп етуге, өнер-білімге шақыру, соған үндеу «Қазақ станның» өз сөзімен айтқанда, «өзімізден ілгері кеткен халықтармен қатарласуға талап ету» – газет шығарушыларының басты мақсаты болған. Осыдан бір ғасырдан астам уақыт бұрын айтылған осынау талаптар мен міндеттер бүгінгі күні де мəні мен маңызын жоймағаны анық. Түптей келгенде, бұдан бір ғасыр бұрын, 1911-1913 жылдары «Қазақстан» газеті ту етіп көтерген, өзекті де көкейкесті мəселелер Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бүгінгі бəсекеге қабілеттілік идеясымен де үндесіп, жымдасып жатқандай көрінеді. – Баспадан шыққанына біраз уақыт өтсе де, оқырман қолына əлі тие қоймаған «Қазақстан» атты қалың жинақтың таралымы тым аз екен. Небəрі 500 дана ғана. Ал бұл құнды да қажет кітапқа сұраныстың мол бола тынына күмəн келтіре алмаймыз. – Сауалыңыздың төркінін түсіндім. Жыл аяғына дейін «Қазақстан» жинағының тұсаукесерін Астанада жəне облыс орталығы Оралда өткізуді жоспарлап отырмыз. Сол кезде де біраз ұсыныс-тілектер болатыны анық. Қысқасы, өзіңіз айтқандай алдағы кезде жинақтың таралымын көбейту жөніндегі ой-жоспарларымыз жоқ емес. Оны уақыт көрсетеді. Əңгімелескен Темір ҚҰСАЙЫН, «Егемен Қазақстан». ОРАЛ.

Мал дəрігерлері жаяу жїрмейді

Ақмола облысы əкімінің бірінші орынбасары Рəшит Əкімов салтанатты жағдайда облыстың 19 мемлекеттік мал дəрігерлік мекемелеріне жаңа қызмет көліктерінің кілттерін табыс етті. Бұл күні Абылай хан алаңынан 38 «SsangYong» жəне «УАЗ» маркалы жол талғамайтын арнайы автомобильдері малды ауылдарға аттанды. Жаңа көліктер мал дəрігерлік жəне дезинфекциялық құралдармен жабдықталған. Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Қызмет көліктері «Агробизнес-2020» бағдарламасы аясында ветеринариялық қызметтің материалдық-техникалық базасын нығайту үшін сатып алынды. Бұған дейін де əр ауылдық округте құрылған мал дəрігерлік пункттерге 237 «Нива» автокөлігі бөлінгендігін айта кеткен жөн. Жалпы, бұл мақсатқа 940 миллион теңге бөлініп, толық игерілген. Салтанатты шарада сөз алған Сандықтау ауданындағы «Ветстанция-1» мемлекеттік коммуналдық кəсіпорнының директоры Молдыбай Байжігітов бұл автокөліктердің ветеринариялық қызметті дамытуға игі ықпалын тигізетіндігін айта келіп, Үкімет тарапынан жасалып жатқан қамқорлыққа алғысын білдірді. Ақмола облысы.

Кґше тазалаушылар кґлікті болды Облыс орталығы күн санап көркейіп келеді. Əсіресе, соңғы жылдары қала тазалығына баса назар аударылуда. Шаһар басшысы Ерхан Омаров бірқатар нысандарда болып, жұмыс барысымен танысты. Ол атбасын бірден тұрмыстық қалдықтарды шығарумен айналысатын «АқтөбеТаза қала» ЖШС-іне тіреді. Серіктестік директоры Ербол Қалдығұлов жаңадан бес тұрмыстық қалдық тасымалдайтын автокөлік сатып алып берген қалалық əкімдікке ризашылығын білдірді. Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Қазір бұл кəсіпорында əртүрлі маркалы 20 тұрмыстық қалдық шығаратын арнаулы автокөлік бар. Кəсіпорын қаланың ескі бөлігінен, 11 жəне 12, «Мəскеу», «Құрмыш», «Сазды», сүт зауыты шағын аудандарынан тұрмыстық қалдықтарды шығарады. Бұл аудандарда тұрмыстық қалдық жиналатын 188 контейнер орнатылған. Барлық автокөліктер мониторинг жүйесімен қамтылған. Бұл жүйе автокөліктердің қозғалысын, жүрген жолын жəне тұрмыстық қалдықтармен полигонға қанша барғанын анықтауға мүмкіндік береді. Əлия Молдағұлова даңғылы бойындағы Шахматшылар скверінде қайта жарақтандыру жұмыстары аяқталған екен. Қайта жарақтандыру жұмыстарына қалалық бюджеттен 15,1 миллион теңге бөлінген. Осы маңдағы субұрқақ та қайта жарақтандырылып, қаланың көркін аша түсіпті. АҚТӨБЕ.


 Оймақтай ой  Қаз қалпында  Сөзбе-сөз  Бəрекелді!  Сүйінші!  Күпті көңіл  Уəж  Мырс-мырс  Масқара (Мəссаған!)  Суыт хабар  Айтайын дегенім…  Дат!  Жанайқай  Сіз не дейсіз?  Бүгін  Кеше  Дерек пен дəйек  Бір ауыз сөз  Оқиғаға орайлас ой  Шиырып айтқанда  Ойлы хат – оқырман олжасы  Хат-қоржын  Журналист жазбалары  Əлем-жəлем əлем  Елді елең еткізген  Шарайна  Дүбірге толы дүние  Əлем өткен аптада  Жұмыр Жер байқап) жүрсіз?  Не көріп (көрсетіп, оқып, тыңдап,  Уəде жəне үде ыбетте). 1-бетте).  Мəселенің мəнісі  Қаның қалай қайнамас?!  Тіршілік түйткілдері  Толғауы тоқсан тіршілік  Əлемге əйгілі  Журналист жолда жүргенде  Ойлан, қазақ!  Көбеймесек көсегеміз көгермес  Адамдық айнасы  Желтоқсан жаңғырығы  Замана запыраны  Ашылмаған аралдар  Көзқарас  Жауаптан жалтарғандар  Жазылған жайдың жауабы  Жазылған жайдың жаңғырығы  Ауылдың айтқыштары  Сөз сойыл  Етжеңді “Егемен”  Кино жиегі  Театр  Өнер өлкесінде  Мəдени мұра  Мирас ндет  Тағзым  Ұлылыққа тағзым (Акция)  Тарих толқынында  Жеріңнің аты – еліңнің хаты  Əдебиеттің əңгімесі  Кітап көкжиегі  Тың туынды  Əңгіме əлемі  Жыр жаһаны  Өмір жəне өлең  Жауһар  Талбесік  Елім менің ертегі  Діндер жақсылыққа үндер  Дінің тұрсын дін аман  Əріптес туралы əңгіме  Əріптеспен əңгіме  Қазақ қазынасы  Құрақ көрпе  Басқа басылымдардан

30 қазан

ТІ С Е К КЕЙ

КӨ

2013 жыл

Тарихында түрме болмаған елімізде бүгінде 43 мыңнан астам адам түзеу мекемелерінде жазасын өтеуде. Сотталушылардың саны жағынан 200-ден астам мемлекеттің ішінде 31-орынға түссек те, бар-жоғы 17 миллион халқы бар Қазақстан үшін бұл статистика көңілге жұбаныш бола алмайтыны ақиқат. Түрме реформасында түбегейлі реформалар жасалып, заңнамаға сан өзгеріс пен тоқсан толықтыру енгізілгенімен қылмыстың азайып, сотталғандардың саны сирегені байқалмайды. Рас, өзіндік ерекшелігі көп қылмыстық-атқару жүйесі саласында қордаланған проблемалар жетерлік. Пенитенциарлық жүйенің жаңа тынысын ашып, соны тəжірибелер енгізуді көздеген Қазақстандағы қылмыстық-атқару жүйесін дамыту жөніндегі 2012-2015 жылдарға арналған бағдарламасы іске қосылғалы да бір жылдан асты. Төрт жылға жоспарланған бағдарламаны іске асыру барысында бұл жүйеде не өзгереді? Соңғы уақытта жиі талқыланып жатқан мəселелер – сотталғандарды жұмыспен қамтамасыз ету арқылы түзеу мекемелерінің материалдық-техникалық жағдайын жақсарту, сотталғандарды ұстау жағдайын халықаралық стандартқа сəйкестендіру, бұл стандарттың басты шарты – сотталғандарды камералық ұстау жүйесіне көшіру секілді мəселелер қалай шешілмек? Біз көптің көкейінде жүрген осы сұрақтардың астарына үңіліп көрген едік. Соңғы он жылда Қазақстанның пенитенциарлық жүйесі күрделі өзгерістерге ұшырады. Қолға алынған реформалар, соның ішінде, қылмыстық заңнамаларды ізгілендіру қарқынды əрі кешенді түрде жүргізілді. Түзеу колонияларында жазасын өтеушілердің құқықтары, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау аясында бірқатар міндетті іс-шаралар жүзеге асырылды. Сотталғандарға медициналық қызмет көрсету мен тұрмыстық жағдайын түзеу жұмыстары жан-жақты атқарылуда. Тамақтандыру нормаларына да ерекше мəн беріліп отыр. Түзеу мекемелері қайта құрылып, жөндеу жұмыстары да қарқынды жүргізілуде. Түрмелерді зерттеу халықаралық орталығының 2013 жылдың қаңтар айында ұсынған деректеріне сүйенсек, Қазақстан түрме индексі бойынша 221 мемлекеттің ішінде 31-орынға тұрақтаған екен. Мəселен, 2002 жылы елімізде сотталғандардың саны 65 151 болып, Қазақстан дүниежүзі бойынша 3-орынға шыққан. Ал, он бір жылдан кейін, яғни, 2013 жылы бұл статистика – сотталғандар саны 43 мыңға дейін азайған. Алайда, бұл деректер кемігенімен, əлі де жоғары деңгейде қалып отыр. Себебі, қазіргі таңда əр 100 мың адамға 316 жазасын өтеушіден келеді. Халықаралық стандарт бойынша, 100 мың адамға шаққанда 150 сотталған адамнан келу керек болса, біздің бұл көрсеткішіміз халықаралық стандарттан екі есе көп. Бүгін колонияларда отырғандардың 43 пайызы екі немесе одан да көп рет сотталғандар мен рецидивистер. Ал жалпы жоғарыда айтылған көрсеткіш 100 мың халыққа шаққанда 150 сотталушыдан болса, бұл қылмыстық əділдік пен түрме менеджментінің өз дəрежесінде ұйымдастырылғанын байқатар еді. Салыстырмалы түрде алып қарайық, мысалы Тəжікстанда түрме индексі 130 болса, Англияда – 150, Францияда – 101, Германияда – 80. Ал, көрші Ресейде бұл көрсеткіш 487-ге жетсе, АҚШ-та – 716. Қазір біздің еліміздің жаза өтеу орындарында ауыр, аса ауыр қылмыс жасағандар мен рецидивистер ғана қалған. Сондай-ақ, өткен ғасырдағы тоқсаныншы жылдардың басында бұрынғы КСРО-да 700 мың адам бас бостандығынан айыру жазасын өтесе, оның 100 мыңы немесе əрбір жетінші сотталған жазасын Қазақстандағы колонияларда өтеген. 1975 жылмен 2000 жыл аралығында əрбір 35-ші қазақстандық сотты болып, біздің алдымызға тек АҚШ пен Ресей ғана түсіпті. Еліміз тəуелсіздік алған алғашқы кездері колониялардың лық толуы, сотталғандарды жасаққа бөліп барак типті ғимараттарда ұстау, азық-түліктің жетіспеушілігі, дəрігерлік көмектің нашарлығы, сотталғандар арасында жұқпалы аурулардың жəне өлімжітімнің көп болуы сияқты проблемалар бастан асатын. Егемендік алғаннан кейін бас бостандығынан айыруды алмастыратын жаза түрлерін кеңінен қолдануды арттыруға, қылмыстық заңнамаларды ізгілендіруге бағытталған 70-ке жуық заң қабылданды. Бас бостандығынан айырылғандарға 7 рет рақымшылық жасалды. Соның нəтижесінде соңғы 12 жыл ішінде бас бостандығынан айыру жазасына кесілгендер 4 есеге азайған. Мысалы, 2000 жылы 40 мың адам сотталса, өткен жылы 9 мыңнан сəл ғана асатын адам сотталған. Бұл біздің ел үшін үлкен жетістік болғанымен, сотталғандар санын азайтуға байланысты атқарылатын жұмыстар ұшан-теңіз. Сотталғандарға жұмсалатын қаржы да қомақты. Пенитенциарлық жүйеге кетіп жатқан шығын да жылдан жылға артып келеді. Соңғы төрт жылдың ішінде Қылмыстық-атқару жүйесінің бюджеті 54 пайызға өскен. 2012 жылы бас бостандығынан айырылған бір адамды ұстау үшін қазынадан 580 мың теңге жұмсалған. Бірақ ҚАЖ мамандары бөлінген қаржыны тиімді пайдалану жолдарын осы бастан ойластыру керектігін алға тартады. Себебі, сотталған адамды ұстауға кеткен қаржы оның жасаған қылмысынан келген зияннан əлденеше есеге асып кетеді екен. Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысында бір əйел көршісінің 10 мың теңге тұратын затын ұрлағаны үшін 3 жылға сотталған. Ал, оны 3 жыл ұстау мемлекетке 1 млн. 700 мың теңгеге түсіп отыр. Мұндай мысалдарды мыңдап келтіруге болатынын ескерсек, қаржының қайда кетіп жатқанын шамалау қиын емес. ҚАЖ комитетінің бас бостандығынан айырылғандарды электронды құралдар арқылы бақылауды жетілдірудің халықаралық тəжірибесін жан-жақты зерттеудегі басты ұстанымы да осы болатын. Яғни, артық шығын шығармау. Сотталғандарды электронды құралдар арқылы бақылау тəжірибесі көптеген мемлекеттерде сынақтан сүрінбей өткен. Мəселен, АҚШ-та 1990 жылдан бастап зорлықсыз қылмысқа барғандардың барлығын полиция осы тəсілмен бақыласа, Швецияда телефон компьютерге қосылады да, сотталғанның аяғына арнайы білезік кигізіледі. Содан соң пробация

қызметінің маманы сотталғанмен бірге отырып, оның қай кезде жұмысқа баратыны, қай кезде үйге келетіні туралы кесте жасайды. Егер сотталған осы кестедегі уақыт тан ауытқып кетсе, электронды білезік арқылы полиция қызметкеріне дабыл түседі. Францияда тіптен жыныстық зорлық үшін бес жылға немесе одан да көп уақытқа сотталғандар бостандыққа шыққан соң да электронды білезік киіп жүруге міндетті екен. Германияда шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуға үміт кер сотталғандардың барлығы да білезік киеді. Пробация жəне сотталғандарды электронды құралдар арқылы бақылау көптеген мемлекеттерде бұрыннан қолданылатын тəсіл. Қылмыс деңгейі төмен деп саналатын Дания, Швеция,

Т

орынбасары, əділет полковнигі Теңізжан Жəнібеков. Бас бостандығынан айыру жазасына кесілгендердің құқықтық мəртебесі басқа санаттағы сотталушылармен (бас бостандығынан айыру жазасынан бөлек) салыстырғанда қатаң екені баршаға түсінікті. Алайда, бұл бас бостандығынан айырылғандар «біткен» адам деген сөз емес. Олар да Қазақстан Республикасының азаматы ретінде негізгі құқықтарға ие болуын жалғастыра береді. Олар тек бостандығынан айырылғандар, дегенмен де, денсаулықтарын сақтауға, ар-ождан бостандығына, адами құндылықтарын құрметтеуге толық құқықтары бар. Ал, сотталушылардың ең бас ты конституциялық құқығы – орта білім алу. Түрме туралы сөз қозғағанда

қай кезде босап шығатындары туралы мəліметтер беріліп тұрады. Орталық ұсынған жұмыс орындарын таңдап, орналасу мəселесінің бүге-шігесін мекеменің тəрбие жөніндегі қызметкерлері жанжақты түсіндіріп береді. Бүгінгі күні түзеу мекемелеріндегі еңбекке қабілеттілердің 47 пайызы жұмыспен қамтылған. Бұл бағыттағы жұмыстар алдағы уақытта да жалғаса бермек. Біз қазіргі таңда түзеу мекемелеріндегі жұмыс орнын көбейтуге ерекше мəн беріп отырмыз», дейді Теңізжан Нұрмаханұлы. Ағымдағы жылдың 28 наурыз күні Астана қаласында «Түрме орнына – пробация мен электронды білезік» атты түрме реформасына арналған алғашқы форум өткені белгілі. Қазақстан Республикасының Бас прокуроры Асхат Д ауылбаев тың қатысуымен өткен ауқымды шарада алғаш рет еліміздегі про-

үрме

Мўндаєы жїйе тїбегейлі ґзгерістерді кїтеді

Финляндия жəне Норвегия сияқты елдерде электрондық білезік сотталғандардың қоғамның қайтадан толыққанды мүшесі болып қалыптасуына оң ықпал етуде. Қазір əлемнің 60-тан аса елінде қолданылатын электронды білезік біздің елімізге де келетін күн алыс емес. Қылмыстық-атқару жүйесі комитеті төрағасының орынбасары Теңізжан Жəнібековтің айтуынша, енді бір-бір жарым жылдан кейін қазақстандық пробация саласының қызметкерлері де қазіргідей алаөкпе болмай, шартты түрде сотталғандарды, бас бостандығын шектеуге сотталғандар мен мерзімінен бұрын шартты түрде босатылғандарды шетелдегі əріптестері сияқты электронды білезік арқылы бақылап отыратын болады. Шетелдік тəжірибені зерттеу жұмыстары кезінде шартты түрде сотталғандарды электронды білезік арқылы бақылаудың кең қолданылатынына көз жеткізгеннен кейін 2011 жылдың 18 қаңтарында «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қылмыстық заңнаманы одан əрі ізгілендіру жəне қылмыстық процестегі заңдылықтың кепілдіктерін күшейту мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылданды. Қылмыстық-атқару инспекциялары қолданатын электронды бақылау құрылғыларының тізімі де бекітілген болатын. Бақылаудың бұл тəсілі сотталғандардың қайтадан дұрыс жолға түсуіне дұрыс ықпал етіп қана қоймай, жазасын өтеушілерге жұмсалатын қаржыны үнемдеуге де тиімді екенін уақыттың өзі дəлелдеп отыр. Үкімет 2012 жылы 9 маусымда бекіт кен Қазақстандағы қылмыстықатқару жүйесін дамыту жөніндегі 20122015 жылдарға арналған бағдарламада сотталғандарға қатысты бірқатар нақты мəселелер қарастырылған. Бағдарламаның басты көздегені – түзеу мекемелеріндегі қылмыс пен құқық бұзушылықты азайту болып табылады. Сондай-ақ, бұл бағдарламаны жүзеге асыру арқылы сотталушылардың тəрбие үрдістері жақсартылып, ҚАЖ құрылымдарының материалдық-техникалық базасын нығайтуға мүмкіндік тумақ. Бағдарламаның басым бағыттары өткен жылы орындалғанымен, алдағы уақытта атқарар жұмыстар да жеткілікті. Жалпы, ҚАЖ-ды дамыту жөніндегі бағдарламаны жүзеге асыруға республикалық қазынадан 21 млрд. теңге көлемінде қаржы бөлінген. Бұл қаржының басым бөлігі тергеу изоляторлары мен түзеу мекемелерін салу жəне күрделі жөндеу жұмыстарына, сонымен қатар, жобалау-сметалық құжаттарын дайындауға жұмсалмақ. Қазіргі таңда тергеу мекемелеріндегі туберкулез ауруы да көкейкесті мəселеге айналғаны ақиқат. Осыған орай, дертке шалдыққан сотталушыларды туберкулездің екінші сатысына қарсы дəрі-дəрмектермен қамтамасыз ету, аурудан емдейтін бөлімдер, зертхана мен бөлме қызметкерлеріне қорғау респираторын алуға да қомақты қаржы бөлу жоспарланған. «Бағдарламаны іске асыру барысында еліміздің пенитенциарлық жүйесіне елеулі өзгерістер алып келетін бірқатар маңызды заңнамалық актілер қабылданды», – дейді Қазақстан Республикасы ІІМ Қылмыстықатқару жүйесі комитеті төрағасының

сотталғандарды жұмыспен қамтамасыз ету жайы əлі күнге дейін маңызды мəселе ретінде алдыңнан шығады. Өткен жылы түрмелерден босап шыққан 13 мың адамның тек 30 пайызы ғана жұмыспен қамтамасыз етілген екен. Талай жылдардан бері түйіні тарқатылмай келе жатқан бұл мəселені шешу үшін Бас прокуратура мен Ішкі істер министрлігі бірлесіп екі арнайы жоба əзірлеуде. Оның біріншісі – пробация институтын жетілдіру мен оны кеңінен жүзеге асыру болса, екіншісі – сотталғандарды еңбекпен қамтамасыз ету жүйесін жетілдіру болып табылады. – Қазіргі таңда республикалық мекемелерде 3557 сотталушы 55 жалпы оқу орнында білім алуда. Сонымен қатар, 46 түзеу мекемесінде көп сұранысқа ие 50-ге жуық мамандық бойынша кəсіби жұмысшылар даярланып келеді. Ағымдағы жылы оқу пəндерінің тізімі тағы 6 мамандықпен, атап айтқанда, ағаш шебері, құрылысшы, өңдеушітасшы, тас қалаушы, жиһаз құрастырушы, құрал-сайманшы, токарь секілді кəсіптік жұмыс түрлерімен толыққан. Оқуларын тəмамдағаннан кейін сотталғандардың түзеу мекемелерінде, ал бостандыққа шыққаннан кейін аймақтардағы азаматтық кəсіпорындарда жұмыс істеуге мүмкіндіктері бар. Сондай-ақ, 2012-2013 оқу жылдарында 4 мыңға жуық сотталушы еңбек нарығында сұранысы жоғары кəсіби білім мен түрлі мамандықтарға қол жеткізген көрінеді. «Қоғамда «сотталып келгендерді жұмысқа алмайды, олардың еңбекпен қамтылуы қиын» деген пікір қалыптасып қалған. Бұл мəселеге біржақты баға беруге болмайды. Себебі, түзеу мекемесінде алған кəсіби білімдерін пайдаланып, бүгінде бостандыққа шыққаннан кейін жұмыс істеп жүргендер жеткілікті. Жазасын өтеп шыққандарды жұмысқа тұрғызуда аймақтардағы Жұмыспен қамту орталықтарының көмегі көп. Бұл орталықтарға түзеу колонияларынан қанша адам, қандай мамандықпен,

бация қызметін дамытудың тиімді жолдары көрсетіліп, түрме тұрғындарының санын азайтуға жəне сотталып келгендердің əлеуметтік жағдайын тұрақтандыруға бағытталған кешенді заңнамалық жəне ұйымдастырушылық-тəжірибелік шаралар қарастырылған болатын. Соның бірі – Қазақстанда өткен жылдан бері тек шартты түрде сотталғандарға ғана қатысты қолданылып келе жатқан пробация қызметі. Бұл қанатқақты тəжірибе ретінде қысқартылған түрде енгізілген болатын. Осының нəтижесінде 2012 жылы 6 мың шартты түрде сотталғандардың 2 мыңы пробацияға тартылыпты. «Түрме реформасының» тиімді жағын қарастыратын болсақ, болашақта осы секілді баламалы жаза түрлерін қолдау, сотталғандарды ұстаудың камералық жүйесіне көшу, колониялардан шыққандарды жұмыспен қамтамасыз ету, пробацияны толық масштабта жүзеге асыру сияқты жұмыстардың маңызы зор. Мұндай міндеттерді толық орындауға сотталғандарды əлеуметтік бейімдеу жұмысының тигізетін ықпалы көп. 2011 жылдан бастап сотталғандарды əлеуметтік бейімдеу функциясы жергілікті əкімдіктерге жүктелгені белгілі. Бірақ қазіргі таңда республика бойынша екі-ақ бейімдеу орталығы бар. Қазақстанда ең алғашқы түрме 1720 жылы Өскеменде салынған, ХХ ғасырдың басында 20 түрме болыпты. Кеңес кезінде қосақталып айтылатын еңбек деген сөзі түсіп қалған түзеу мекемелерінің ғимараттары жаңартуды қажет ететіні сөзсіз. Құрылыстары ескі, едендері бетоннан салынған суық, т.с.с. кемшіліктер жеткілікті. Түзеу мекемелерінің ғимараттарының қазіргі заман көшінен қалып қойғаны жасырын емес. Осыған орай, Қылмыстық-атқару жүйесінің 2012-2015 жылдарға арналған даму бағдарламасында екі түзеу мекемесінің реконструкциясы мен камералық ұстауға арналған үш мекеменің құрылысы,

7

www.egemen.kz

сондай-ақ, 59 мекемеге күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізу қарастырылған. Ал, еліміздегі түзеу мекемелерінің басым көпшілігі Кеңес кезінде өткен ғасырдың 40-50-жылдарында салынған. Сол кездегі ереже-талаптарға сай бұл мекемелерде сотталушылар жасақ тəртібімен, яғни, бір ғимаратта 100-150 адамға дейін ұсталатын. Қазіргі таңда да Қазақстандағы мекемелерде жазасын өтеушілерді негізінен жасақтық-барак тəрізді ұстау түрі қалып қойған. Бір уақытта жатын ғимаратта 150-ге жуық, не одан да көп сотталушыларды ұстаудың қиындықтары да бар, қолайсыздықтары да аз емес. Дүниежүзінде, атап айтқанда дамыған елдерде түзеу мекемелерінің тəжірибесі мүлде бөлек. Ал, сотталғандарды камералық ұстау жүйесіне көшіру бұл – халықаралық стандарт. Бірақ бұл талапты жүзеге асыруға біздің тозығы жет-

кен түзеу мекемелерінің қазіргі жағдайы мүмкіндік бермейді, – дейді мұнан əрі Т.Нұрмаханұлы. Сотталғандарды камералық ұстау жүйесіне көшіруді жүзеге асырудың қиындығын ең алдымен осы саланың мамандары жақсы сезінеді. Алайда, бұл мəселеге тек осы саланың мамандары емес, бүкіл Қазақстан халқы көз тігіп отырған өзекті сұрақ десек, артық айтқандық емес. Себебі, сотталғандар тарапынан анда-санда болса да бұрқ ете қалатын қарсылық білдіру оқиғаларына елеңдемейтін ел аз. Мұндай оқиғалардың өршуіне сотталғандарды қазіргідей топтап ұстаудың да себеп болып отырғаны анық. «Камералық ұстау жүйесіне көшсек, ең алдымен біз осы жаппай бас көтерудің алдын аламыз, дейді мамандар. Себебі, топтанып жүргендегідей олардың арасында қарым-қатынас мықты болмайды. Камераға сотталушыларды өздерінің категорияларына қарай орналастырудың да маңыздылығы зор. Мысалы, қазір əртүрлі ауыр қылмыс жасағандар да, ұсақ заңсыздыққа барғандар да бірге ұсталады. Мұндай жағдайда сотталғандардың бірбіріне деген ықпалы да күшті болады. Камерада отырған 2-3 адамды бақылау да оңай болмақ. ҚАЖ қызметкерлері заманауи техниканың мүмкіндігін пайдаланып камера ішіндегілердің əрбір іс-қимылын бақылай алады. Камералық жүйеде əр камераның жеке жуынатын жері, бөлек дəретханасы болады. Демек, бұл тазалық талабы да көзден таса етілмейді деген сөз. Бұл жүйенің ұтымды тағы бір тұсы əрі ең бастысы – сотталғандарды камералық ұстау жүйесіне көшіру арқылы жазасын өтеушілердің ғана емес, мекеме қызметкерлерінің де қауіпсіздігін арттыруға зор мүмкіндік тумақ. Себебі, топтап ұсталатын мекемелерде сотталушылардың ішкі тəртібін бақылау қиын екені айтпаса да түсінікті. Баракта жазасын өтеушілердің бір-бірімен ауыз жаласып, жоспар құруына да, өз араларында «жазылмаған заңдарын» емінеркін жүргізуіне, аурудың тез тарауына да қолайлы екенін уақыттың өзі дəлелдеп берді. Мұндай апыр-топыр кезінде сотталушылардың бір-бірімен ерегісіп, оның арты төбелеске ұласып жататын кездер де аз емес. Камералық жүйенің тағы бір артықшылығы ретінде осы салада талай жылдан бері қызмет етіп келе жатқан сақа мамандар – жат дінге кірудің салдарынан қылмыс жасап сотталғандар

басқа сотталғандар арасында өздерінің теріс діни көзқарастарын оңды-солды насихаттай алмайтындығын айтады. Себебі, діни лаңкестік əрекеттері үшін сотталғандардың көзқарасын өзгерту өте қиын. Оларға тіптен имамдардың да шамасы келмей жататынын ҚАЖ қызметкерлерінің өздері мойындайды. Сол себепті де ҚАЖ-дың жаңа салынатын мекемелерінде камералық ұстау ерекшелігі міндетті түрде ескерілмек. Мысалы, соңғы 10 жыл iшiнде Атырау, Жамбыл жəне Шығыс Қазақстан облыстарында камералық ұстау жағдайындағы 3 мекеме салынды. Алматы қаласы жəне Алматы облысы қылмыстық-атқару департаментіне қарасты бір тергеу изоляторы камералық ұстауға көшірілген. Енді Қарағандыдан салынатын колония да сондай болмақшы. Сотталғандар арасында соңғы кездері бас көтерулер немесе өз-өзін жарақаттап қарсылық көрсету оқиға лары жиілеп кеткені ешкімге жасырын емес. Алысқа бармай-ақ, осы жылдың тамыз айында Орал қаласындағы РУ-170/2 мекемесінде болған жаппай тəртіпсіздікті айтуға болады. Түзеу колонияларындағы осындай оқыс оқиғалар кезінде «мекеме ішіндегі тəртіп қатаң» деген сөз жиі естіп қаламыз. Алайда, түзеу мекемелерінде «тəртіп өте қатал» деп кесіп айтуға болмайды. Себебі, темір тордың ар жағындағы бас көтерілулердің дені мекеме əкімшілігі жүргізген арнайы тексерістен кейін басталады. Мұны, ҚАЖ мамандары да жоққа шығармайды. Сыртқа жалған ақпарат таратып, елді дүрліктіретіндердің басым бөлігі біріңғай киім-кешекті киюден бас тартып, ішкі тəртіпке мойынсынғысы келмейтіндер. Бүлік шығарып, қоғамда «түзеу мекемелеріндегі тəртіп тым қатал, қызметкерлер дөрекі» дейтін кереғар пікір қалыптастырғысы келетіндердің көбі мекеме ішіндегі ережеге бағынғысы келмейтіндер екенін осы саланың ысты ғына күйіп, суығына тоңып жүрген қызметкерлер айтады. Ал ҚАЖ мамандары сол ережеге сай міндеттерді ғана талап етеді. Қылмыстықатқару жүйесінің ІІМ құрамына өткеніне екі жылдан асты. Сəйкесінше, бақылау қызметін жүзеге асыратын кіші басшы құрам толығымен ІІМ-нің ішкі əскеріне өтті. Қазіргі таңда түзеу мекемелеріндегі ішкі тəртіпті қадағалап, бекеттерде кезекшілікке тұратын, айыптау-оқшаулау, қабылдау-өткізу бекеттері, ішкі жəне өндіріс аймақтарына бақылау жүргізу ішкі əскер сержанттарына жүктелген. Бұл, түзеу мекемелеріндегі ішкі тəртіп қатаң бақылауда деген сөз. Түрме – ол дайын тамақ, киім-кешек пен сейілдеу, ақысыз оқып, емделіп, қалай жүрем өзім білем деп арқаны кеңге салып, сайран құратын жер емес. Түзеу мекемесінің басты міндеті – осында жазасын өтеп шығатын əр адамның алдағы өміріне дұрыс бағыт-бағдар беру, қайтып қылмыс жасап, теріс жолға түсуін болдырмау. Егер сотталғандар түзеу мекемесі əкімшілігінің тəртібіне көнбей, ойына келгенін жасай беретін болса, бұл заң жүзінде олардың өздеріне қайта таяқ болып тиетіні сөзсіз. Сол себепті де кей арандатушылар мен теріс пиғылды топтың «арынын» басып, солардың тарапынан жиі жасалатын құқық бұзушылықтардың алдын алуда тəрбие жұмыстарының алар орны ерекше. Қазіргі таңда сотталғандарға нақты көмек қолын созып, олардың жүріс-тұрыстары мен мінез-құлықтарына сараптама жасап отырған психология қызметінің рөлі артты. Сонымен қатар, ҚАЖ мекемелерінде түрлі мəдениспорттық шаралар (КТК, байқаулар, жарыстар, т.б.) ұдайы өткізіліп тұрады. Бұл да тəрбиелеу мен тəртіпке шақырудың ұтымды тəсілі екені даусыз. Түзелу əр адамның өзіне жəне айналасындағы қамқор адамдарына байланысты екені сөзсіз. Алайда, сотталғандардың арасында ешкімі жоқ адамдар да болады немесе бала-шағасы мен жақындары теріс айналып кеткендері де баршылық. Ондайлар бостандыққа шыққан соң барар жері, басар тауы жоқ болып жүреді де қайтадан қылмыс жасап, «үйренген жеріне» қайтып келеді. Ал, еркіндікке шыққан соң жаңадан өмір бастап кететіндер өкінішке қарай, өте аз. Түзеу мекемелерінде жаза басып жазалы болғандардың алдағы өмірі дұрыс жалғасуы үшін атқарылатын жұмыстар ұшан-теңіз. Алайда, тəлімі берік тəрбиенің орнын ешнəрсе алмастыра алмайды. Адамды түзеу оңай іс емес. Майысқан темірді немесе қисық өскен талды түзеуге болар. Бірақ, бір емес бірнеше рет қатыгездікке барып, адам өлтіріп, опасыздық жасағандардың сана-сезіміне саңлау түсіру, тəрбиелеу, өмірге деген көзқарасын өзгерту өте ауыр жұмыс. Осыдан кейін сотталғандармен күнде бетпе-бет келіп, жұмыс істейтін ҚАЖ қызметкерлеріне артылатын ауыртпалықты өзіңіз бағамдай беріңіз. ТҮЙІН. Байырғы жылдары қылмыс жасап, жазаланған жанды қамау керек болса, қазақ оның қолын артына қайырып байлап, кісе белдігін, бас киімін шешіп, тізерлетіп, бетіне күйе жағып, киіз үйдің керегесіне байлап қояды екен. Белдік, бас киімін шешкені – жігіттік намысынан айырылғанын, тізе бүктіргені – жазасын мойындатқаны, ал, бетіне күйе жаққаны – ел алдында қара бет болғанын білдіртсе керек. Тентегі мен телісін үлкен арбаның доңғалағына таңып, болмаса киіз туырлыққа орап тастап-ақ тезге салып алатын уақыттың өткені түсінікті. Алайда, кісеніміз темір, «киіз туырлығымыз» қатаңдатылған заңға алмасса да қоғам болып қылмысқа алып барар жолды қысқарта алмағанымыз өкіндіреді.

АСТАНА.

Бану РАХЫМБАЙҚЫЗЫ, журналист.


8

РДЕ

www.egemen.kz

ЗЕ

Əлия Молдағұлова Псков облысының Новосокольнический ауданының Монакова дерев ньясындағы туысқандар зиратының бірінде жерленген. Əлия Молдағұлованың жерленген Монакова зиратынан оның моласын көрсету мүмкін емес». Əскери мұрағаттың басшылары қол қойған бұл құжат 1963 жылы 19 маусымда жазылған. Бұл қатынас құжаттың көшірмесі еліміздің мұрағат қорында бар. Көшірмесі біздің де қолымызда тұр. Орыс тілінен аударып беріп отырмыз. Бұдан белгілі болып отырғанындай, Əлияның сүйегінің жүздеген қаза болған жауынгерлермен бірге Монаковадағы туысқандар зиратына жерленгені анық. Бірақ мүрденің қай жерде екенін анықтау мүмкін емес. Мен мұндағы ескерткішті көзіммен көрдім. Кеңес Одағының бес батырына есімдері жазылған бөлек мрамор тақтайшалар орнатылып, аты-жөні ғана тұр. Бұдан шығатын қорытынды, Əлияның сүйегін табамын деу бос əурешілік. Бұл – қажетсіз іс. Ол

30 қазан 2013 жыл

Аяулы ақын, көрнекті жазушымыз əрі дарынды аудармашы Қалмақан Əбдіқадыровтың есімі халқымызға аса ардақты. «Сырдария» атты тұңғыш өлеңі «Еңбекші қазақ» газетіне жарияланғаннан бастап, əдебиетімізге бірқатар қомақты шығармалар қосты. «Келес қызы», «Мақташы қыз» атты дүниелерінде еңбек адамдарының ерлікке пара-пар істерін көркем сөзбен əдіптеді. «Қажымұқан» повесінде қазақтағы күш атасының еңсегей тұлғасын сомдап, халық жадына мəңгілікке сіңірді. Шығыстың інжу-маржаны – «Мың бір түнді» мөлдірете аударып, халқының жүрегін мүлде жаулап алды. Ағаның өзге де туындыларын оқырман қауым жақсы біледі. Қалмақан соғыс жылдарында төртінші Украина майданында шығып тұрған қазақ газеттерінде жұмыс істеді. Соғыстан кейін Жазушылар одағында, түрлі баспа орындарында, туған жеріндегі мəдениет ошақтарында қызмет етіп, артында өшпес із қалдырды. Тағдырдың жазуымен жер шарының біраз жерін шарласа да, арбакештен тұғырлы тұлғаға айналған ағамызға туған жерінің топырағы бұйырды.

Мерген ќыздыѕ аруаєын мазаламайыќ Үстіміздегі жылдың басында Ресейдің бұқаралық ақпарат құралдары ерлігі тарихта алтын əріптермен əдіптелген, əлемге аты аңыз болып кеткен Кеңес Одағының Батыры Əлия Молдағұлованың сүйегі Монаковадағы мемориалдық кешенде жоқ екен деген елді елең еткізерлік хабар таратқаны белгілі. Мұны еліміздегі теледидарлар мен басылымдар да «жерден жеті қоян тапқандай» іліп ала жөнелді. Халықтың бұл қалай болғаны деп жүргенінде, үстіміздегі жылдың шілде айында Шығыстың қос шынарының бірі Əлия Молдағұлованың жерленген жерін іздеуге қазақстандық екі іздеушілер отряды Ресейдің Псков жеріне аттанды. Біріншісі – Алматыдан, екіншісі – қазақтың қайсар қызы туып-өскен Ақтөбеден барды. Осы іздеушілер тапқан кеңес солдаттарының сүйектерін қайта жерлеу рəсіміне Ақтөбеден облыстық мəдениет басқармасының басшысы Нəзира Табылдинова жəне Кеңес Одағының Батыры Əлия Молдағұлованың ерлік жолдарын көп жылдардан зерттеп келе жатқан «Қос Шынар» Əлия-Мəншүк» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Ғалымжан Байдербесов, Əлияның туыстары Сапар Молдағұлов, Əрия Хабиева барып, қатысып қайтты. Сол екі ортада Əлияның сүйегі табылды деген хабар да тарап кетті. Біз Əлия туралы əртүрлі алып-қашпа əңгіменің қаншалықты шындыққа жанасатындығын, жалпы батыр апамыздың сүйегі қайда жерленгені жəне табыла қалғанда, оны елге əкелудің қаншалықты қажеттігі туралы ойын білмек үшін «Қос Шынар» Əлия-Мəншүк» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Ғалымжан Байдербесовқа жолығып, сөзге тартқан болатынбыз. – Біздің білетініміз, бұл хабар шыққан кезде туысқандар зиратына қазба жұмыстары жүргізілгені айтылған жоқ. Тіпті, солай болған күннің өзінде де, Əлияның сүйегі сол маңда жерленгендігі, туысқандар зиратына арналған ескерткіштің одан кейін орнатылғаны ескерілмеді. Батыр қыздың сүйегінен гөрі, оларды ескерткіштің астында болмағаны қызықтыратын сияқты болып көрінді маған. Осы ескерткіштің жанында Əлиядан басқа төрт Кеңес Одағының Батыры жатыр. Олар түрлі ұлттың өкілдері. Қанқасап қырғында қыршын кеткендердің құрметіне орнатылған ескерткішті жергілікті халық қаншама уақыт бойы құрметтеп, қасиетті де киелі орын санап келеді. Мен ол мекенге он мəрте бардым, соның талай куəсі болдым. Енді не болып қалды? Олардың ойлары не? Маған осы жасалып жатқан əрекеттердің төркінінде бір үлкен ойын бар сияқты көрінеді де тұрады. «Айқын» газетінің осы жылдың 31 шілдесі күнгі санынан «Батыр қыздың сүйегін елге əкеледі» деген мақаланы оқыдым да өз көзіме өзім сенбедім. Бұл Əлия жайлы біраз мағлұматым бар мені таңғалдырды. Шынын айтсам, бұл мақала менің көзіме арада он күн өткен соң түсті. Сондықтан бұл мақалаға қатысты ойымды кештеу болса да жазып, сол басылымда жарияладым. Мұндағы ойым асығыс пікір білдірген журналисті мұқату емес, батырға қатысты жаңсақтыққа жол бермеудің қамы болатын. «Құлаққа өкпелеп жүргенде, мүйіз шықты» дегендей, мұны бұл қалай деп жүргенде ғаламтор « Əлияның сүйегін таптық» деген хабарды таратқанда өз көзіме өзім сенбедім. Тым тез, тым асығыс. Орыс газеттерінде Монаковада «Əлияның сүйегі жоқ екен» деп жазылып еді. Оны біз тауып алайық деп, газеттерде хабарлағанындай, Алматыдан бірінші топ, Ақтөбе қаласынан екінші топ Ресейдің Псков жеріне аттанды да кетті. Жəне бір қызығы, сол барғандар араға аз ғана күн түскенде ұшты-күйлі жоқ сүйекті тауып ала қойды. Бұл, бұл ма, оның алдында батыр қыздың сүйегін елге əкеледі деп хабарлап та қойған. Алайда, мемлекеттік дəрежеде шешілетін бұл мəселе аяқ астынан қалай жеңілдеп кетті деген ой ешкімнің де миына кіріп-шықпады. Ресей Федерациясы қаласақ алып кетіп, қаламасақ апарып тастайтын қоңсымыз емес қой, деген ой ешкімнің қаперіне кірмеді. Кедендік еркіндік болғанымен, шекаралық еркіндік бар деп кім айта алады? Халықаралық тəртіп бойынша шетелден өсімдіктің тұқымын да алып шығуға рұқсат алуың керек қой. Ал бұлар орыстың ит тұмсығы өтпейтін қалың орманынан жетпіс жыл бұрын шейіт болған Əлияның сүйегін қалай тез таба қойды жəне қалай елге əкеліп жерлеу мəселесін оп-оңай шеше қойды. Жарқыным-ау, бүгінде екі ауылдың арасындағы моладан да екінші қауымға апарып сұраусыз жерлей алмайсың ғой. Мұны бақылайтын екі мемлекеттің де ресми орындары қайда қарап отыр деп ешкім бас қатырмады. Біздіңше, Əлияның сүйегі табыла қалған күнде де, оны елге əкеліп туған топырағының қойнына беру мəселесі мемлекеттік

деңгейде шешілетін іс. Бұған Қазақстан Үкіметі, Сыртқы істер министрлігі араласпаса, екінің бірі бітіре қоятын ауылүйдің арасындағы шаруа емесі айдан анық. Бұл екі адамның, тіпті пікірлес топтардың шеше салатын мəселесі емес қой. Екі мемлекет үшін де елдік маңызы зор мəселе екенін түсінбеуіміз қалай? – Сіздің əңгіме ауаныңызға қарағанда, бұл тұжырымдармен келіспейтін сыңайлысыз. Сонда алға тартар қандай уəжіңіз бар? – Ұлы Отан соғысы күні кешегі тарихымыз емес пе? Əлияның мүрдесін өзінің алма бағына алғаш жерлеген Бойков деген кісі, ал оның қызы 12 жастағы Уситова күні кешеге дейін өмірде болған адам. «Новосокольниках земля опаленная войной» кітабының авторы, өлкетанушы жазушы Ю. Алексеев, ұрыстан кейін қаза тапқандарды жинайтын взвод командирі болған Галпершин мұны растайды. Бұл арада келіп олардың пікірлері де есепке алынбайды. Олардың да бəрі осы Монаковада қайта жерленгенін айтады. 1944 жылы қазақтың майдангер жазушысы Жекен Жұмаханов Бондуров деген Əлияның командирінен сұрағанда ол картадан Монакова деген жерді көрсетіп, «тірі қалсаң ауылыңа айтып бар, Əлия осы жерде жерленген» деп айтқанын жазған «Майдан дəптері» деген шығармасында. Батальон командирі Ф.Мойсеев, Əлияның өзімен бірге оқу бітірген мерген қыз Зинаида Полякова, өзінің егізі Н.Матвеева, зерттеуші-журналист Сейілхан Асқаров, Ленинград мектебінің оқу ісінің меңгерушісі, зерттеуші, музей ұйымдастырушы Синицин, кинорежиссер Б.Шəмшиев жəне басқалары да осы деректердің дұрыстығына күмəн келтірмейді. Қазіргі алып-қашпа əңгімелерге «май

мəселелерді тиянақты зерттеп келе жатқаныңызды білеміз. Атаанасының кім болғанын халыққа жете түсіндіріп, анасы Маржанның көп жылдар бойы табылмаған зиратын тауып, басына ескерткіш белгі қойған имандылық істеріңіздің өзі неге тұрады!? Тым əрі кетсек, Əлия Молдағұлова ескерткішін ашып, оны кешегі егемендіктің елең-алаңындағы күрделі кезеңде жабылуға жібермей сенімді басқаруда өз қаражатыңызға 5 жыл ұстауыңыз, кейін жағдай түзелген соң Үкіметке қайтып беруіңіз, батыр қыздың туысқандарымен байланысыңыз нағыз азаматқа тəн іс екені даусыз. Дегенмен, мұндай кесімді пікіріңізді неге сүйеніп айтып отырсыз? – Енді мен Əлия Молдағұлованың сүйегінің тап сол ескерткіш маңында аударылып жерленгені туралы мұрағаттық құжаттарға сүйеніп, əңгімемді өрістетейін. Бұл мəселе алпысыншы жылдары үкіметтік деңгейде көтерілген. Онымен Камал Смайылов бірінші хатшы болып тұрғанда Қазақстан Республикасының ком сомол комитеті айналысқан. Орталық əскери мұрағаттарға арнайы қатыныс жіберіліп, сұрастырылған. Генерал-майор Подольский, подполковник Федеренко қол қойған мұрағат құжатына сүйеніп жазылған қатынаста былай деп жазады: «Əлия Молдағұлованың тағдыры туралы төмендегідей мəліметтерді анықтадық: 4-ші бөлек атқыштар батальонының 54-ші бөлек атқыштар бригадасының мергені, Кеңес Одағының Батыры, ефрейтор Молдағұлова Əлия Нұрмұхамбетқызы 1925 жылы туған, Ақтөбе қаласы, Овражная көшесі, 6-үйдің тұрғыны, ВЛКСМ мүшесі,

құюшылықты», жасалып жатқан əрекеттерді өрескел қате деп ойлаймын. Сондықтан, антропологтардың зерттеуінсіз, қорытынды шешімінсіз елге əкеліп, «мынау Əлияның сүйегі» деп жерлей салуға қарсымын. Егер бұлай жасалатын болса, мұны тарих кешірмейді. Сол себепті Əлияның сүйегі ескерткіштің астында бар ма, жоқпа, сүйегін елге əкеліп жерлеу керек деген əңгімелерді тоқтату керек. – Сіздің Əлияның ерлігін насихаттап, оған қатысты басқа

Псков облысының Новосокольнический ауданы Казачиха деревньясы үшін болған шайқаста қаза болды. 1960 жылы сəуірде Казачиха, Починки жəне басқа көршіліс елді мекендердегі қаза болған жауынгерлердің сүйектері, сүйектерінің қалдықтары Новосокольнический ауданының Монакова деревньясының оңтүстік-батыс шетіне туысқандар зиратына қайта жерленді. Туысқандар зираты Псков облысының Велики Лукиге Нарва арқылы Локииге дейінгі жолдың биігінде.

біздің ұрпақтардың есінде қазіргі қалпында қалуы керек. Оның ерлігін ұлықтаған ескерткіштер Ресейде де, Қазақстанда да тұра берсін. Сүйегі жерленген жер белгілі емес пе? Халық сол жерге тағзым етеді. Батырдың аруағын мазаламайық. – Бұл ұсыныңызды аруақты сыйлап өскен иісі қазақ қолдайтынына шек жоқ. Дегенмен, Монаковадағы ізшілер тапқан кеңес солдаттарын қайта жерлеуден кейін солардың арасынан моңғол тектес əйел адамның бас сүйегі табылыпты-мыс. Сол қабірден адамның кейбір мүшелері елге əкелініпті, енді генетикалық зерттеу жүргізіледі екен деген де қауесет желдей есіп кетті. Бұған не айтар едіңіз? – Шыны керек, бұл шараны ерлікке тағзым етудің үлгісі деп ойлаймын. Қазақстандық жəне псковтық ізшілер отрядының жұмысына алғыстан басқа айтарымыз жоқ. Мұндай ризашылық сезімін қайта жерлеу рəсімінде сөз алған Новосокольнический ауданының басшысы Виталий Соловьев те білдірді.Осы шараға Əлияның туысқаны Сапар Молдағұлов пен Əрия Хабиева да бірге барып, апасы ерлік көрсеткен жерді көрді, батыр қызға деген ресейліктердің шынайы көңілін естіп қайтты. Құран бағыштадық, бауырластар зиратына гүл шоқтарын қойдық. Шыны керек, өз жерлерін қасық қаны қалғанша қорғап, шейіт болған көпұлтты кеңес солдаттарына деген сол жердегі халықтың құрметі мықты екенін көріп, сүйсіндік. Мен Əлия Молдағұлованың ерлік жолдарын қырық жыл зерттеген адаммын, сол жөнінде қазақ-орыс тілдерінде қаншама деректі кітаптар жаздым. Батыр қызымыздың ерлігін ұлықтаған ескерткіштер орыстың бірнеше қаласында тұр. Атында көшелер бар. Есімі мектептерге берілген. Мəскеудің өзінде ескерткіші тұр. Санкт-Петербургте мұражайы да, ескерткіші де бар. Олардың бəрінің бас-аяғын түгендеп айтып отыруға газет беті көтермес. Ал енді осындай орыс халқы үшін де құрметті, ерлігіне тағзым жасалып отырған адамды бір күнде тарих бетінен сыза салуға бола ма? Ал, Əлияның сүйегі болуы мүмкін дегенге келсек, тағы да айтамын, əзірге бəрі құр болжам, сəуегейлік қана. Ізшілердің ішінде антрополог болмағандықтан, бас сүйегіне қарап, моңғол тектес, еуропалық деп айыру қиын деп ойлаймын. Сол орыстардың ішінде арғы ата-тегі моңғол тектілерден шыққандары толып жатқан жоқ па? Сол адамның кейбір мүшелерінің сүйегін алып келіп, генетикалық зерттеу жүргізіліп анықталып жатса, қане. Əзірге бəрі мүмкінау дегеннен əрі аса алмауда. Сондықтан, менің айтарым, арзан сенсация қуудың қажеті шамалы. Кеңес Одағының Батыры Əлия Молдағұлова қаза тапқан жер белгілі, онда ескерткіші тұр, елде де ескерткіштері жеткілікті. Енді оны анда жерленген, мұнда жерленген дей берудің қажеті шамалы. Қай жерде де халықтың батыр қызына деген махаббаты ешқашан суымайтынына көзіміз жетті. Тарих үстірттікті, асығыстықты көтермейді. Соған абай болған жөн дер едім. Əңгімелескен Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан». Ақтөбе облысы.

«ЕЅБЕКШІ ЌАЗАЌТЫЅ» АРБАКЕШІ ...Соғыс аяқталды. Мəскеуден шыққан пойыз жүйткіп келеді. Қызыл вагонда соғыстан қайтқан жауынгерлер. Олардың арасында үш Кеңес Одағының Батыры бар. Жауынгерлер осы үшеуін қаумалап, түрлі əңгімеге тартады. Ортада ақын əрі жазушы Қалмақан. Ол көне əңгімелерді көсілдіріп, ежелгі қиссадастандарды жатқа соғып келеді. Жауынгерлер еміреніп, көзді жұмып тына қалған. Əңгімені Бұдабайдан бастап, ақын Нартайдың жырларын төпелетеді. Бір ауық «Мың бір түн» əңгімесін бастағанда қаруластары тағы да ентелей түсті. Арасында Ж.Махамбетов, Н.Ілиясов, Ж.Нұрсейітовтің қарулы қолдарына түскен немістердің хал-күйін қызықты етіп баяндағанда күлкіге көмілмеген ешкім қалмады. Жаппасбай ағаның ауылдасы «елде тұз жоқ» деп хат жазған екен. Батыр аға жерлесінің тілегін құп алып, соғыстан бір қап тұз əкеле жатқанын айтты. От пен оқтан əзер аман шыққан жауынгерлер: «Бұл қалай?» деп жамырасты. – Жəке бір қап тұзыңыз не? – дейді солдаттар тағы қаумалай түсіп. – Ой, ауылым Қызылтуда тұз жоқ көрінеді. Барған бойда бəріне үлестіріп бермеймін бе? Астың дəмін тұз кіргізеді деген. – Түу, ауылда тұз бар. Сізді құрдастарыңыз əншейін əуреге салған ғой. – Шынымен солай ма, – дейді аңғал батыр. Осы тұста біреу, аға лейтенант Қалмақан Берлиннен бері бір қап кітапты нығыздап буып əкеле жатқанын айтып қалды. Жауынгерлер: «Бұл қалай?» деп тағы жамырасты. – Бұл қазына. Бір қап толы алтын ғой. Ауылға барған соң бəрін қазақшаға аудартып алып, елімді бүкіл батыс пен шығыстың классикасымен сусындатам, – деп айналасына мейірлене қарады. Елге оралған жауынгерлер Арал тұсына келгенде қуаныштарында шек болмады. Толқын атқан теңізге қарап, боталаған көздерін ұзақ суарды. Одан Қызылордаға келгенше əнжырды қалықтатты. Соғыстан оралған осынау ағалардың біразымен кейін бейбіт күндері тұздəмдес болдық. Жаппасбай шахтер, Нағи мен Жақыпбек колхоз, кеңшар төрағалары болды. Ақын Қалмақан жазушылығын қайта жалғады. Сонау елуінші жылдардың орта шенінде Шиелі аудандық «Өскен өңір» газетінде жұмыс істейтін кезім. Мұнда Д.Ысмайылов деген кісі жауапты хатшы еді. Төрт беттік газетті Ш.Бектасов, Ж.Шəукебаев төртеуміз толтырамыз. Бір күні ортамызға əдеби қызметкер болып Қалмақан аға келді. Алматыдан жалғыз оралды. Əйелі мен бала-шағасы Сыр өңіріне келмейтін сыңай танытса керек. – Бұл кім? – дейміз Дүйсенбіге. – Бұл ақын, жазушы Қалмақан. Шиелінің тумасы. Мына «Бақтыата» жеріндегі он алтыншы ауылда дүниеге келген, – дейді ол. Соғыс алдында талай өлең-жырларын жаттап өскенбіз. Алматының дымқыл ауасы жақпай, бұдан былай Сырдың құрғақ ауасында жүруге дəрігерлер кеңес берсе керек. Сонымен, Қалмақан ағамен аудандық газеттегі қызмет жолымыз басталды. Темір жолдың арғы бетіндегі жеке үйде жалғыз тұратын. Газеттің партия, комсомол, совет тұрмысы деген бөлімдері бар. Нөмір сайын солар жөнінде материал дайындау керек. Еңбек адамдары, шопандар, егін орағы, мал қыстату туралы очерк, суреттеме, репортаж тағы бар. Қалмақан аға осы қарапайым дүниелерді жазуға қатты қиналатын. Қаламы

жүрмейді. Біз болсақ таңырқай қараймыз. Үлкен жазушының кішкентай дүниені өңгере алмай тұрғанына сенгіміз келмейді. Содан не керек, болмаған соң Қалмақан аға мақалаларын бəрімізге бөліп беретін болды. Артынан берекелі дастарқанымен сыйлайды. Сөйтіп, жазушы ағамызды газеттің күйбің тірлігінен азат еттік. Бір күні «Мың бір түнді» аударғаны үшін Алматыдан он мың сомдай ақша келіпті. Ағамыз оны түгелдей өз отбасына бөліп берді. Сөйтсек, бізді де ұмытпаған екен. Өзі айтпақшы «ұры қалтасына» мың теңге салып, алып қалыпты. Күндердің бір күнінде аудан əкімі И. Əбдікəрімов Қалмақан ағаны шақырып алып, елге оралғанымен құттықтапты. Сөйтіп, су жаңа автоклуб алғызып, Қарғалы бойындағы малшыларға қызмет көрсететін «қызыл отауға» меңгеруші етіп қойыпты. Кіші газеттің қызметінен ығыры шығып жүрген үлкен жазушыға бұл қызмет қол болды. Жазушы барған бойда «қызыл отау» жұмысын жандандырды. Қарғалыда мектеп-интернат салдырды. Жарты ауыл елді мекенінде де мектепті іске қостырды. Бұған дейін Алматы облысындағы бір ауылға радио торабын таратқызып, кітапхана қорын толықтырып берген екен. Бүгінде сол Қарғалы ауылы көркейіп, гүлденген. Аудан орталығындағы кітапхана – Қалмақан Əбдіқадыров атында. Жазушы 1964 жылдың 30 сəуірінде дүние салды. Зираты Шиелінің Алғабас ауылында. Шиеліге кіре берістегі үлкен жолдың бойында қаламгердің үлкен форматты суреті тұр. Ауданға келген-кеткеннің бəрі тағзым жасап өтеді. Аяулы ақын, жазушы Қалмақанның туғанына биыл 110 жыл толды. Жазушы «Сыр сарбаздары» атты «Келес қызының» бір тарауының циклі іспеттес кітап жазуды ойластырып жүрген. Сол арманына жетпеді. Сол дүниелерді жинап, құрастыратын азамат болса ғой, шіркін! Əлі есімде. Бір күні газетке келіп ұзақ əңгіме шертті. Қызықты естеліктер айтты. Ол күннен бері де елу жыл уақыт өтіпті. Əскерде пулеметші болғанын, көздегені қалт кетпейтін мерген болғанын еске алды. «Бала кезім жалшылықта өтті. Байдың қойын бақтым. Еңбекақыма арық тоқты алатын едім. Содан өлең-жырға əуестігімді байқаған «Еңбекші қазақтың» жауапты хатшысы Бейімбет Майлин мені қызметке алды. Қызмет болғанда да, үлкен газетке арбакеш етті. Сөйтіп, 22 жасымда «Қалмақан арбакеш» атандым. Өлеңжырды бұрқыратып жаздым. Көзімді ашқан, мені халыққа танытқан – «Еңбекші қазақ». Апта сайын газетті арбаға тиеп алып, əр ауылға «Еңбекші қазақты» алып қал» деп əндетіп баратынмын. Қала маңындағы отыз болыс ауылдың əр үйі өз үйімдей болды. Сонымен, астана Қызылордадан Алматыға көшкенге дейін үлкен газеттің арбакеші қызметін атқардым. «Еңбекші қазақтың» тұңғыш таратушыларының бірі əрі насихаттаушысы болғаныма ризамын. Бейімбет Майлиннің тəрбиесін көрдім, қаламым ұшталды. Бейімбет нағыз сөз шебері еді ғой», – деп сөзін аяқтаған еді жазушы аға. Сан алуан пікір ойға оралады. Аяулы ақын, көрнекті жазушы, дарынды аудармашы Қалмақан Əбдіқадыровтың есімі Қызылорда қаласындағы орталық көшелердің біріне берілсе деген арман-ой да кеудеде бар. Жасы 110 толған кезінде есімі осылай жаңғырса ғой! Қайырбек МЫРЗАХМЕТҰЛЫ.

ҚЫЗЫЛОРДА.


30 қазан 2013 жыл

РІ

ДЕ М І Р Ө ІР

ӨМ

үшеуі де – Шəкен де, Мəжит те, Абдолла да – өмірден 56 жасында кетті. Айтқандай, Майра да дəл 56 жасында қайтыс болған еді. – Сол тойды айтыңызшы. Өзіңіз майын тамызып жазыпсыз. Жалпы, кітабыңыздың əдеби нұсқасын жасап шыққан Ғалия Шымырбаеваның еңбегін де осы арада разылықпен атай кетейік. – Иə, диктофонға айтқандарымды өрнекті тілмен өріп отырған. Содан, əлі есімде, екі жақтан 1000 сомнан қосылып, 2000 сомға той жасалды. Ақшаның құнды кезі ғой. Екі мың сом деген қырғын ақша. Қаланың қақ ортасында, Панфилов паркінде ағаштан жасалған ресторан бар еді. Сонда өтті. Əуезовтен бастап қазақтың игі жақсысының бəрі қатысты сол тойға. Сəбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский… бəрі болды. Менің жанымда Сəбит, Райымбек сияқты бірге оқитын балалар бар. Біз, үйленетін жастар, күйеу жолдас, қыз жолдасы, достарымыз бəріміз есік жақта отырдық. Жастарға арналған бір-ақ үстел. Оның өзі, жаңа айттым ғой, есік жақта. Төр жақта – ағалар, апайлар. Шаралар билеп, ағайынды Абдуллиндер рөмкелерге арақ-шарап құйып, қызмет етіп жүр. Ермек Серкебаевтың да уыздай жас кезі. Бізге көңіл бөліп жатқан адам шамалы. Бір кезде ғана жастарды ортаға шақыртып, билетті. Өзімізше вальс биледік. Билеп болғанша арқам терлеп кеткені есімде. Қазір мен айтамын, есіктен бастап едім, төрге қарай жүріп келе жатырмын деп. Тойды ұйымдастырғандар əдейі солай жасады ма, əлде жастарға осы жер де жарайды деп отырғыза салды ма, ол арасын білмеймін. Бірақ, мен үшін бұл терең мəні бар шешім болып шықты. Сол тойда үлкен кісілермен дұрыстап суретке де түспеппіз. Тек Сəбит досым түсірген бірер сурет қана қалды. – Сүйікті жарыңыз туралы «Майраның əні» деген тамаша кітап жаздыңыз. Жұртшылық жақсы қабылдады. Əйтсе де, бұл сұхбатта ол кісінің сіздің өміріңіздегі орны жөнінде қайталай болса да айтқаныңызды қалар едім.

Кеңес Одағының жəне Қазақстанның халық əртісі, Кеңес Одағының жəне Қазақстанның Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты, Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығының мемлекетаралық «Достастық жұлдыздары» сыйлығының лауреаты, тəуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты, «Отан», «Құрмет» ордендерінің, ЮНЕСКОның əлем киносы алдындағы еңбегі үшін берілген «Алтын қыран» орденінің иегері… Асанəлі Əшімовтің атақ-лауазымын осылайша тізбелей беруге болады. Бірақ сол қажет пе? Актердің қадір-қасиетін қазаққа айтып жату артық екені анық. Сондықтан да алаштың айтулы тұлғаларымен ауық-ауық етек-жеңі кең пішілген əңгіме-дүкеннің негізінде əдетте көлемді материалдар салынатын «етжеңді» нөмірлерде жарияланып жүрген «Өмір өрімдері» айдарының кезекті қонағы атақты актер болуы əбден табиғи жай. Енді, қадірменді оқырман, актермен таяудағы əңгімемізді назарларыңызға ұсынамыз. – Ардақты Асеке! Газетімізде «Өмір өрімдері» деген айдармен шығып жүрген сұхбаттарды оқып тұрады екенсіз. Ана жылы бабаңыз Ысқақ пірəдардың Сарысудағы асына шақырғаныңыз, əзілшынын араластырып: «Сəбит ағаңмен ғана сөйлесе бермей, ара-арасында бізбен де шүйіркелессейші» дегеніңіз есімде. Сізбен сұхбат жасау талайдан өзімнің де ойымда жүрген. Алматыға сіз үшін арнайы келіп отырмын. Бастайық əңгімемізді. Мен өзімді сізбен жерлеспін дей алатынымды кейін ғана білдім. Қазығұрт жерінде туғаныммен, біздің ауыл мақта егетін жерлерді игеру деген науқанның пəрменімен 1954 жылы Келес ауданына көшірілген. Балалық, жастық, жігіттік дəуреннің бəрі көркем Келестің бел-белесінде өткендіктен, туған жерімнен кем көрмеймін. Қызық болғанда, сіз Келесте туған екенсіз… – Ой, журналистердің де қазып таппайтыны жоқ. Оны қайдан естідің? – Естігенім жоқ, оқыдым. «С любовью – ваш А.Ашимов» деген ғұмырбаяндық кітабыңыздан. – Оқысаң – солай. Жалпы, менің ата-тегім елдің батыс бетінен. Атырау жақтан. Сырым бастаған көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін соған белсене қатысқан бабаларымыз аумалытөкпелі заманда мына Арқа жағына келген екен. Əкемнің əкесі Жаңаарқа жақта туған. Отызыншы жылдардың басындағы ашаршылық кезінде Өзбекстан жаққа өтіп кетіпті біздің ауыл. Біздің ағайындарымызды Ораз Жандосов бастап, осы қазіргі Сарысу жаққа алып келіп, аудан құрыпты. Олар сұрап жүріп, аудан атын Сарысу қойғызыпты. Арқа жақта Сарысу деген өзен бар ғой. Жаңағы хабарды, яғни ел жиналып, орналасып жатыр екен дегенді естігеннен кейін біздің ауыл үдеріле көшіп, Сарысу жақты бетке алып шыққан. Қазақтың көші деген, əсіресе алысқа баратын көш тоқтамай жүре бермейді ғой. Қонал қаны былай қойғанда, əр жер-əр жерде шаруаның жайымен апталап тұрып қалуы да мүмкін. Мен сол көш Келестің тұсына келіп, аз уақыт аялдаған күндерде дүниеге келіппін. Шешем айтатын, қар еріп жатқан кез еді деп. Қар деген көктемде де, күзде де ери береді ғой… Құжат аларда күзден көктемі дұрыс шығар деп қиыстырып толтыра салғанмын. 8 мамыр деп. 9 мамыр деуге батпаған болармын. – Студент кезден бергі досыңыз Сəбит Оразбаев Алматыға келгенде алдымен құжаттарын мал дəрігерлері институтына өткізген екен. Сəбеңе ауылдағы ағалары «Малдың тəуібі болып кел, ауылдағы малды емде» деп тапсырыпты. Сізге агроном болуды кім тапсырып жүр? Егер Райымбек досыңыз Асқар Тоқпановқа жолықтырмағанда, Асекең: «Қазақстанда азар болса бір агроном кем болар» деп консерваторияға сүйрелемегенде тағдырыңыз қалай қалыптасар еді деп ойлайсыз? – Ол кезде ауыл балаларының көбі СХИ мен зооветтен басқа оқуды онша біле қоймайтын. Мен мектепті Кентауда бітірдім ғой, қайткенмен аздап қала көріп қалдық, рудниктегілерге қарап инженер болсам ба екен деген бір ойдың жылт еткені рас, бірақ оған математикамен онша достығымның жоқтығы жібермеді. – Иə, əнеу күні осы əңгімеде қойылады-ау деген сұрақтардың нобайын жіберуге электронды поштаңыздың адресін сұрағанымда: «Біз ондайға дейін төмендемейміз ғой...» деп əзілмен жауап қайтарғаныңыз есімде. – Содан кластас досым Райымбек екеуміз (атақты актер Райымбек Сейітметов – С.А.) бір мəнісі болар деп Алматыға тартып кеттік. Келгенше қай оқуға тапсыратынымызды да шешкен жоқпыз. Бағымызға қарай, біз өзге институттарға құжат тапсырып жүргенімізде «Казахстанская правда» газетіне бір хабарландыру шыға келіпті: «При консерватории открывается актерское отделение, которое готовит актеров театра и кино» деген. Райымбек газет сөзін тап сол күйінде жаттап та алыпты. Оған дейін консерваторияға түсіп, əншілер дайындайтын факультетте бір жыл оқып үлгерген Сəбит Оразбаевтың жаңағы актерлік бөлімге ауысып жүргені сол тұста. Мен бұл кезде ауыл шаруашылығы институтына түсіп қойғанмын. Агрономия факультетіне. Райымбек мектепте көркемөнерпаздар үйірмесінің белсендісі болатын. Жіңішке ұзын сары, шашы бұйра, əдемі жігіт. Жаңағы хабарландыруды оқып, консерваторияға барған екен, оны Асқар Тоқпанов бірден қабылдапты. Тіпті топтың старостасы етіп қойыпты. Асекең қойқаң-қойқаң мінезі бар қызық кісі еді ғой, оқуға жаңа іліккен Райымбекке айтыпты, «Оқуға түспей жатып, бастық болдың. Жумайсың ба?» деп. Содан Райымбек əрі ойлап, бері ойлап, ақыры бір туысқанының үйіне шақырды. Алғаны – жалғыз бөтелке шампан. Сол бөтелкенің бел ортасынан ауа бергенде (ішетін жалғыз өзі) Асекең маған қадала бір қарап қойды. «Бала, сен қайда оқып жүрсің?». «Сельхозда». Тағы бірер фужерден кейін тіпті қадалып: «Ай, Райымбек, мына балада бірдеңе бар… Ертең мұны маған алып келші» деді. «Қазақстанда азар болса бір агроном кем болар» дегені де сол кезде. Райымбек

www.egemen.kz

өзінше маған режиссер болып, «Жас гвардия» деген романнан Олег Кошевойдың монологын түнімен жаттатты, қалай мəнерлеп оқу керек екенін түнімен үйретті. Содан бардық қой ертеңіне консерваторияға. Аяқ-қол дір-дір етіп, едел-жедел жаттаған сөздерімді айқайлап айтып шықтым. Комиссияда төрт адам отыр. Төртеудің екеуі бір көзден соқыр. Байқаймын, көңілдерінен шыққан жоқпын. Жаңағы екі соқырдың екеуі бір-бір ауыз сөз айтты. Бірінші соқыр: «Бұл бала өзі ауыл шаруашылығы институтында оқып жүр екен, сонда оқи берсін», деді. Екінші соқыр баяу дауыспен: «Бала жас қой, əлі үйренеді ғой», деді. Сондағы бірінші соқыр Бекен Жылысбаев екен де, екінші соқыр Ахмет Жұбанов екен… Ахаңның «үйренеді ғой» деген бір ауыз сөзімен осы күнге жетіп, алдыңа келдік қой. – Сəбит Оразбаевпен сұхбатта сіздің жатақханадан шығарып жіберілгеніңіз, досыңыздың бөлмесінде жасырын тұрып жатқаныңыз, ректор өзі іздеп келгенде терезеден шығып қашып кеткеніңіз айтылған еді. Құддыс Қожамияров студенттің соңына неге түсіп жүр сонша?

Асанәлі ӘШІМОВ:

ШЕБЕРЛІКТІЅ ШЫЅЫ – ШЫНДЫЌ – Соңыма түсіп жүргені – бір-екі фильмге түсіп едім. Ондай жағдайда сабақтарды өткізіп аласың ғой. Мен тіпті жиырма күндей жоғалып кеткенмін. Мəдениет министрі Қанапин қол қойған рұқсат қағазым болса да оқудан шығарып жіберді. Министрлікке шақырып, сөйлескенде: «Или Ашимов, или я» деп тұрып алыпты. Ол кезде Құддыс ағаның əбден дүрілдеген кезі. Юсупов көкеміз – бірінші хатшы. Бірақ мен консерваториядан кетпей қойдым. Аудиторияға келіп, арт жаққа отырып аламын. Оқытушылардың біреуі жақтырып, біреуі жақтырмай, қарайды да қояды. Шығарып жібермейді. Кешке барып қонатын жерім – Сəбиттің бөлмесі. Апасын ауылдан алдыртып, оған бір бөлме берген. Сөйтіп жүргенде бір күні маған əскерге шақырған қағаз келді. Оқудан шыққан адамды əскерге алады ғой. Военкоматқа бардым. «Ертең бақыраш ыдысыңды, шанышқы, пышақ, қасығыңды алып кел» деп жіберді. Шашымды тықырлап алып тастады. Қой, бірге оқып жүргендермен қоштасайын деп консерваторияға келдім. «Əскерге кететін болдым» деп түсіндіріп, есіктен шығып бара жатсам, бұл сəттілік дегенді қойсаңшы, И.И.Масалович деген завуч əйелдің алдымнан шыға келгені. Түрімді көріп, селк ете қалды. «Ашимов, что с тобой?», дейді. Білетін орысшаммен: «Вот, отправлюсь в армию» деп жатырмын. Сөзімді естіп алды да, жаңағы əйел мені дереу кабинетіне кіргізіп, есікті жапты. Тез арада маған консерваторияда оқиды деген анықтама жазып берді. Салып ұрып жаңағы қағазды военкомға апардым. «Почему сразу не сказал?» деп таңданып жатыр. Ұмытып кетіппін деген сияқты бірдеңені айттым. Қысқасы, жаңағы əйел есік алдында кездесіп қалмаса ертеңінде əскерге аттанғалы тұр едім. Кім біледі, екі-үш жылдан кейін актерлік оқуға келер ме едім, келмес пе едім? Онда тағдырым қалай болар еді? Мен осының бəрін ұлы бабам Ысқақ пірəдардың өзімді желеп-жебеп жүруінің арқасы деп білемін. – Ысқақ пірəдар туралы айтқандарыңызды бұрын Астанада жолыққанда, ақындар айтысынан кейін «Аққу» ресторанындағы бас қосуда естігенмін. Бабаңыз аруағының сізді желеп-жебеп жүретінінде мистикалық жайлар да бар сияқты. Пірəдар атаңыз сізге қалай көмектеседі? – Төрт жасымда қатты ауырыппын. Əкем əскерге кететін жылы. Иығымның бір жағының сүйегі тесіліп, су аға береді екен. Əкем күнде бір жылан əкеліп, жаңағы жерге тартып тастайды, жыланның еті соратынын сорып, құрғап қалады, біраз күннен кейін қайтадан ашылып кетеді. Содан əкем əскерге кетерде менен ұрпақ қалмайтын болды ғой деп əбден жылапты. Ол кезде ауылға арбалармен келіп, оны-мұны сатып жүретіндер болатын. «Айна бар, тарақ бар, алмасаң да қарап қал» деген сөздері жадымда. Апам əлгі саудагерлердің біреуіне бір пұт астық беріп, бес мысқал сынап сатып алыпты. Сынапты əкелген соң оны өлтіреді, кірін алады, соның ештеңесін жасамай жаңағы бес сынапты аузыма бірден салып жіберіпті. Сенсең де сол, сенбесең де сол, əлгі бес сынап ақыры бойдан шықпай, денеме сіңіп жүре берген. Жаңағы тесілген жер де бітеліп қалған. Соны қазіргі дəрігерлерге

айтсам, нанбайды. «Мынауыңыз төрт жасар бала тұрмақ, ересек адам да көтермейтін доза, бұл мүмкін емес», дейді. Қайтейін, дəл солай болған. Дəл сол күні дəл сол ауылға сонша сынаптың барып тұрғаны, Райымбектің мені Асекеңмен жолықтыра қалғаны, əскерге кеткелі тұрған жерімнен алдымнан ұстазымның шыға келгені сияқты желеп-жебеуді мен көп көрдім. «Қыз Жібекке» түсіп жүргенімде дəл мен шауып өтетін тұстан Қапшағайдың бір жартасы суға қарай опырыла құлап, тастың астында жаншыла жаздағанымда да атым басын алып қашып, аман қалғанмын. Мұндай жағдайлар көп. Орысша сұхбаттар бергенімде Ысқақ бабамды «Мой ангелхранитель» деп талай айтқанмын. – Асеке, сіздің өміріңіз – бай да мағыналы өмір. Қазақтың небір жақсысымен, жайсаңымен бірге болдыңыз, кешегі Кеңес Одағының талай атақты адамымен де, əлемге əйгілі актер, режиссерлермен де араласып-құраластыңыз. Сіз кітабыңызда өзіңіз пір тұтатын үш адамды бөле атайсыз. Шəкен Айманов, Сəбира Май қанова, бабаңыз Ысқақ пірəдар. Бабаңыз жөнінде айттыңыз. Енді Шəкен ағаға келейік. Сіздің өз өміріңізде, жалпы қазақ өнерінде Шəкен Айманов қандай орын алады? – Мен Алматыға келгенімде əртістердің ешқайсысын білгенім жоқ. Елубай Өмірзақовты біреулер көшеден көрсеткенде шошып кеткенім бар. Амангелдіні басқа біреу ойнайды екен деп те ойламайтын, əртіс дегенді тек əн айтатын, домбыра

тартатын адам деп санайтын кезіміз ғой. Біз консерваторияға түскенде Шəкен аға театрдан киноға ауысып жатыр екен. Оның өзі де көрегендігі ғой. Экранның мүмкіндігін, халықты танытатын жаңа өнер екенін дер кезінде сезінгені ғой. Шəкеннің дарынын жай сөзбен түсіндіріп айту қиын. «Асауға тұсауда» Катарина – Хадиша Бөкеева мен сахнаға шыға келгенде көрермен түгел орнынан тұрып кететінін талай көрдік. Бəрін іштен оқып туған адам болатын. Қандай ортада да қы сылыпқымтырылу деген ді білмей тін. Талай фестивальдерге бардық, бес-он минуттан кейін жұрттың бəрі «Шакен Кенжетаевич, Шакен Кенжетаевич» деп шыға келетін. Шекспир кейіпкерлерінің ұлы орындаушысы Лоуренс Оливьемен де тең тұрып араласқан адам. Оливье Шəкенді машинасына отырғызып, офисіне алып барған. Содан екеуі вискилетіп, төмен түссе Оливьенің машинасы от алмайды дейді. Рөлге отыратын адамнан алкогольдің иісі шықса от алмай қалатын машина екен. Жаңағы жерде он бесінші қабаттан көмекшісін шақырып, рөлге сол отырып, бұларды алып келіпті. Мəскеудегі бірінші халықаралық кинофестивальде Шəкен Элизабет Тейлормен ресторанда буги-вуги билеп, бірінші орын алған. Ол биді ол кезде Кеңес Одағында ешкім білмейді. Алматыдан барған Шəкеннің білуі тіпті мүмкін емес. Джаз стиліндегі би. Жастарға «Сегодня ты играешь джаз, а завтра родину продашь» деп ұрсатын кез. Сонда Шəкеннің хваткасы керемет болып тұр ғой. Бірер рет қана көре салысымен қағып алып, билеп қана қоймай, бірінші орын алып жүргені шынында да керемет алғырлығының арқасы. Шəкен Лоуренс Оливьемен де, ауылдың шалдарымен де бірдей сөйлесе беретін. Диапазоны сондай еді. Жаңағы шалдармен сөйлесіп отырғанда Шəкен аға маған сексендегі, тоқсандағы қарт кісі болып көрінетін. Мен Майраға үйленіп, əкемнің өзінен екі жас кіші інісі Қасым аға Шəкен құдасымен бірігіп, Алматыда той жасағанда Шəкеңдер 4243-те екен. – 56 жасында кетті ғой. – 56 жасында кетті. Бір таңғаларлығы, қазақ кинорежиссурасының үш алыбының

– Майра консерваторияда вокал факультетінде оқыды. Ол кезде мен ауылдың баласымын, ұялшақтау, тұйықтау едім. Мен тіпті Майрамен танысып жүріп, консерваториядағы бір балерина қызды жақсы көріп қалып, Майра арқылы хат та беріп жібергенім бар… Майра бірақ ол хатты жеткізбепті. Сөйтетін себебі мені өзі теріс көрмейді екен. Кейін маған Гетенің бір томдық лирика кітабын сыйлап, содан екеуміз аздап араласып, екі жылдай, сол кездің тілімен айтқанда, «дружить» етіп жүрдік. Бірақ, Майраның ата-анасы əуелде мені қалай қоймады. Тоқпановтың шəкірті дегеннен кейін шешесі тіпті безе қашыпты. Асекеңді ұнатпайды екен. Жындысүрейлеу деп санайды екен. Шындықты оңдысолды бетке айтып жүретін адам кімге жақсын. Жарықтық дипломатияға онша жоқ болатын. Қысқасы, мені ұнатпады ол кісі. Үйлеріне бір барғанымда: «Аяғына қарашы, аяғына, киген туфлиінің түрін…» деп сөйлеп жатқанын естіп қалғаным есімде. Ол өзі Кентаудағы гректер тіккен туфли болатын. Сары, қызыл, ақ терілерді араластырып, комбинированный етіп тіккен. Өзімше оны қатқан туфли көріп жүргенмін. Сөйтсем, талғамсыздықты танытуға таптырмайтын туфлидің тап өзі екен. Адамды ашатын бір сəттер болады ғой. Сондай сəт мен үшін Майраны жерлестердің кешіне алып баруым болды. 7 қараша – ол кезде үлкен мейрам. Біз барғаннан-ақ қыз-жігіттер ду ете қалды, «Ой, артистер келді» деп. Бір-екі фильмде көрініп қалған кезім. Жаңа саған сыйлаған мен туралы фотоальбомда («Асанəлі Əшімов. А., «Өнер», 2012 – С.А.) «Выпускники каз СШ им.Алтынсарина г.Кентау Чимкентской области, обучающиеся в вузах г.Алма-Аты (1962)» деген винетка бар, сонда мені студент болсам да «киноактер» деп жазып, фотомды өзгелерден үлкендеу етіп берген. Жанымдағы қыз Шəкен Аймановтың қызы екенін де біраз жұрт біліп қалыпты. Содан бізді қолпаштап, маған арақ құйды. Студенттерде рөмке қайдан, қырлы стақандарға құяды. Бір жағынан намысқа тырысып, бір жағынан жаңағы қолпаш сөздерге көңілім өсіп, тартып-тартып жатырмын… Есімді жисам, таң атқан. Кеш өткен бөлменің жанындағы бір бөлмеде жатырмын. Менен басқа да домалап жатқандар бар. Солардың біреуі – жерлесім, бір-екі əнімен аты жаңа шыға бастаған Ілия Жақанов… Бас жағымда шоқиып Майра отыр. Түні бойы мені күзетіп шығыпты, қолындағы дымқыл орамалын маңдайыма басып-басып қояды. Сол күні мен Майраның өмірімді арнауға болатын адам екенін таныдым, түсіндім. Не айтары бар, періштедей еді ғой. Майра қайтқанда апамның: «Дүниеге періште болып келіп, дүниеден періште болып кетіп бара жатқан жарығым-ау!» деп, келінінің мəйітіне құлап, зар еңірегені жұрттың бəрін жылатқан. Енесін сондай қадірлеп, сондай күтіп еді. Шетелге шыға қалса алдымен апама сəлем-сауқат іздейтін. Мені кəдімгі бір үлкен ұлындай аялайтын. Не жасыратыны бар, «Кешегі ел қыдырған есер шақта» дегендей, атағымыз шығып, халық алақанына сала бастағанда, қыз-қырқынның көз құртына айналған кезімде оңды-солды жүрісім де болмай

9 қалған жоқ. От та бастым. Майра соның бəрін түсінді, соның бəрін кешірді. Жүрегі кең еді, бəрін салқын сабырға сала білетін. – Асеке, сіздің атыңызды сол кездегі Одақ көлеміне жайған алғашқы рөл – «Атаманның ақырындағы» Қасымхан Шадияров. Қазақ кино актерлерінің қадір-қасиетін бүкіл Кеңес Одағына Нұрмұхан Жантөриннен кейін лайықты танытқан адам – Асанəлі Əшімов. Бұл шығар күндей шындық. Шəкен Аймановты кезінде фильмінің басты рөліне өзінің күйеу баласын түсірді деп айыптағандар аз болмаған дейді. Тегінде, ол сөздер фильм дайын болғанша айтылған шығар. – Шəкен ағаны олай деп кінəлайтындар тіпті Орталық комитеттің бюро мүшелерінің арасында да болған. Бюро мүшелері «Атаманның ақырын» көргенде Асанбай Асқаров фильмнен кейін пікір алысу кезінде сондай бір сөз қосып қалыпты. Сонда Шəкен қарсы сөйлеп, менің кино түсіру кезінде суға ағып кете жаздағаныма дейін айтып, ренішін білдіріпті. Димекең екеуіне басу айтып, үлкен əңгімені кішірейтпеңіздер деген екен. Шəкен туысқан іздесе фильмдеріне дəйім інісін – Кəукен Кенжетаевты түсіріп отырар еді. Олай етпеген ғой. Маған күйеу баласы ретінде кеңшілік жасаған емес. Шəкен аға мені сол рөлді алып шыға алатыныма сенді де, сол рөлді маған берді. Мен ағаның сенімін ақтадым деп ойлаймын. Фильм толық біткен кезде үйіне барғанымда бір-ақ ауыз сөз айтқаны бар. Арқамнан қағып, «Бала, жақсы» деп еді. «Атаманның ақырындағы» рөліме байланыс ты бар айтқаны сол. Жаңағы əңгіме фильм экранға шыққаннан кейін тыйылғаны анық. Шəкеннің үлкен бір жоспары бар еді. «Атаманның ақырын» бітірген соң Мəскеуде Чухрай оған: «Детективті əбден меңгеріпсің, менің студиямда жақсы материал бар, соны сен түсірсең қайтеді?» деп ұсыныс жасапты. Сонда Шəкең Чухрайға: «Жоқ, мен басқа жұмысқа дайындалып жүрмін. Басты рөлге актерім дайын», депті. Ол жұмысы – «Абай жолы» бойынша фильм түсіру еді ғой. Оны көруді біздің маңдайымызға жазбапты. – Кітабыңыздың Сəбира Майқанова туралы тарауын «Мать театра» деп атапсыз. Сəбира апайдың да рухын бір тербеп өтейікші. – Кезінде Сəбира апай туралы мақала жазғанмын. Бір сұхбатымда «Əйелдердің Қаллекиі» деп атағаным да бар. Сəбира апай сахнаға шыға келгенде сахнаны керіп жіберетіндей əсер қалдыратын. Толғанайды бір ойнап шыққанда апай 4-5 кило салмақ тастайды екен. Ғажап еді. Театр үлкейіп, сахна далаға, тауға айналып кететіндей болушы еді. Өмір өнерге айналып жүре беретін. Өнердің шындығы өмірдің шындығына ұласатын. Шеберліктің шыңы шындық қой. – Мына сөзіңіз жазушының сөзі болып шықты. – Асанəлі Əшімовтің Жазушылар одағының мүшелігіне не үшін қабылданғанын өздерің жаздыңдар ғой… – Қазақ өнеріндегі ұлы бейнелердің бірі – «Қыз Жібектегі» Бекежан. Оған ешкімнің дауы жоқ. Бекежан образының кілтін сіз қалай таптыңыз? – Əуелде Сұлтан Қожықов мені ол рөлге бекіткісі келген жоқ. – Айтқандай, Бекежан рөліне тағы кімдер таласып еді? – Нұрмұхан Жантөрин, Ыдырыс Ноғайбаев, Кəукен Кенжетаев, Əнуар Молдабеков түскен киносынаққа. Мен киносынаққа бір жақсы сцена дайындадым. Соны Ғабит Мүсірепов көріп, бірден айтыпты: «Мынау дайын Бекежан ғой» деп. Ғабең айтса – заң. Сөйтіп, бекідім де кеттім. Қуанышымда шек болмады. Алматының көшесінде келе жатып өзімнен-өзім сөйлеймін, өзімненөзім мəз болып күлемін. Актер атаулы армандайтындай рөл ғой бұл! Оның үстіне фильмде! Сол күні-ақ Құрманбек аға Жандарбековті тауып алып, кинода жаңа рөл тигенін «Алматы» ресторанында жуып, көкемнің батасын алдым. Əйтсе де, көпке дейін маған Сұлтекеңнің күмəні көп болды. Кейіпкерді пайымдау жөнінде біраз таластық. Мен айтамын: ол кезде мына жер бетінде жаман қазақ жоқ, бəрі таза, бəрі аңғал, олардан жауыздық шықпайтын. Не істесе де шын жүрегінен, күйгеннен, сүйгеннен, қызғаныштан, намыстан істейтін. Тіпті керек десеңіз, Жібекке Төлегеннен гөрі Бекежанның қолы жетуінің қисыны көп еді. Оған жауын жеңіп берсе қызын қосуды қыз əкесі Сырлыбайдың өзі уəде еткен еді. Бірақ, ортаға Төлеген килікті. Жүрекке əмір жүрмейді екен деп, қыз таңдауы Төлеген болды екен деп Бекежан қалай махаббатынан өз еркімен бас тарта салады? Бақыты үшін күреспесе, оның жігіттігі қайда? Оның да намысы бар, оның да кеудесі бар. Намыс болғанда қандай, кеуде болғанда қандай! Сөйтіп, біз қазақтың көңілінде намыс ұғымын асқақтатып көрсетуді ойладық. Ақыры Сұлтекең менің айтқаныммен келісті. Фильм халықтың көңілінен шықты. – «Халықтың көңілінен шықты» дегеніңіз кішіліктің сөзі. Нағыз классикаға айналды ғой. Əлі күнге көре береміз, көре береміз. – Мен Бекежан рөліне де, Қасымхан Шадияров рөліне де бірте-бірте, сатылап көтерілдім. Жылдан-жылға тəжірибе жинап, рөлден-рөлге өсіп барып келдім. Өнерді мен табалдырықтан бастадым. «Асау Ертіс жағасында», «Бір ауданда», «Ұшы-қиырсыз жол», «Менің ұлым», «Жол торабы» деген сияқты нешетүрлі фильмдерге түстім. Арасында сəттісі де, сəтсізі де болды. Өнерде өз жолыңды бірден төрден бастайтын жағдайлар да болады. Одан кейін секіре алмай қаласың. Мысалы, Меруерт Өтекешова бірден Жібек болып бастады. Халықтың көз алдында солай қалды. Енді Меруерт қай бейнеде, қалай биіктейді? Қиын. Людмила Савельева бірден Наташа Ростова болып бастады. Оған да қиын болды. Əйтсе де бұлар өнерде қала білді. Басқадай жағдайлар да бар.

(Соңы 10-бетте).


10 (Соңы. Басы 9-бетте). «Жас гвардия» фильмінде Сергей Тюленинді Сергей Гурзо ойнады, Олег Кошевойды Владимир Иванов ойнады. Екеуі де 17-18 жасында Мемлекеттік сыйлық алды. Содан байғұс Иванов даңқты көтере алмады, ақыры жынданып кетті. Сергей Гурзоға жасы 20-ға енді толғанда «Батыл жандар» деген фильмдегі рөлі үшін Мемлекеттік сыйлық тағы берілді. Ол 20-ға жетпей берілген екі Мемлекеттік сыйлықты алып жүре алмады, жынданбағанымен, актер ретінде таусылып бітті. Ал мына Ульянов, Смоктуновскийлер өнердің барлық белесінен өткен, облыстық, провинциялық театрлардан бастап, биігіне жеткен. – «Транссібір экспресі» «Атаманның ақырының» жарасымды жалғасы болып еді. Карловы Вары кинофестивалінде Гран-при алды ғой. Прокаттағы табысы да ғажап болды. Оны көрушілердің саны тіпті «Атаманның ақырынан» да асып кетті. Бір жылда 50 миллион адам көрді. «Атаманның ақырының» өзін алғашқы бір жылда көргендердің саны 30 миллион адам болған. Фильм табысының сырын қалай түсіндірер едіңіз? – Шəкең дүниеден қайтқаннан кейін 6-7 жылдай өткенде Эльдар Оразбаев екеуміз үйде отырып, ұстазымызды мұңайып еске алдық. Ағамызға қандай ескерткіш орнатамыз деп ақылдастық. Дəл сол сəттегі ойымыз кəдімгі ескерткіш болатын. Бір кезде, тағы Ысқақ пірəдар көмекке келді ғой деймін, аяқ астынан: «Эльдар, сен екеуміз Шадияровты жалғастырайық, Шəкен Кенжетайұлына бұдан артық ескерткіш қоя алмаймыз» дегенім. Эльдар жанып түсті. Эдуард Тропинин деген КГБ-нің полковнигі бар екен, өзі жазатын кісі екен. Сценарийдің бірінші нұсқасын сол жасады. Одан кейін бұл іске Андрон Кончаловский, Александр Адабашьян қосылды. Түпкі шаруаны қолға Никита Михалков алды. Шетінен шебер. Фильм табысының негізгі сыры – профессионализм. Лентаның өн бойына Шəкен жақсы көрген əуендерді пайдалану, Шəкеннің өзі айтатын «Жиырма бесті» қосу тіпті тамаша шешім болды. – Сол тақырыпқа одан кейін түсірілген «Маньчжурия нұсқасы» фильмі алдыңғы екеуіндей сəтті шыққан жоқ десем келісесіз бе? Егер келіссеңіз, себебі неде? Келіспесеңіз – неліктен келіспейсіз? – Өзім түскен фильмді өзім сəтсіз шыққан деп қайтейін. Оған да жанымның бір бөлшегін бердім ғой. Бірақ, «Маньчжурия нұсқасының» драматургиялық материалы бұрынғы екі фильмдегідей шымыр, жұмыр шықпағаны анық. Біз оның оқиғалық желісін бір жапон жазушысының хикаятынан алған едік. Қанша дегенмен, фильм үшін арнайы жазылмаған соң болмайды екен. – Қасымхан Шадияров желісі кейіннен «Сіз кімсіз, Ка мырза?» фильмінде де жалғасты. Мұнда ол наркомафиямен күресіп жүр… Атаман Дутовты өлтір ген 1920-жылы жиырма жаста болғанның өзінде Қасымханыңыздың бүгінгі күнге дейін өмір сүруі неғайбіл еді дейтіндерге не айтасыз?.. – Не айтамын? Кино иллюзия жасауы керек. Өйтіп қарасаң Джеймс Бонд та экраннан баяғыда кетуге тиіс қой. Батыстағылар өйтпейді. Батыстағылар нөмірі 007 агент туралы фильмдерді түсіре береді, түсіре береді. Дегенмен, Қасымхан Шадияров Джеймс Бонд емес, менен кейін бұл рөлді басқа актер ойнамайды-ау деп ойлаймын. Фильмнің идеясын мен өзім ұсынған едім. Лента қазір мода болып тұрған экшн жанрында түсірілген. Режиссері – қазақтың тамаша талантты жігіті Қуат Ахметов. – Фильм қызық түйінделеді. Финалда Қасымхан Шадияров Ресей наркомафиясының басшысымен шахмат ойнап, ұтады да есінен танып қалады. Тегінде, жүрек талмасы ұстаған сияқты. Сөйтіп, енді Қасымханның тағдыры тағы да сіздің қолыңызда тұр. Қаласаңыз – дəрігерлер оны аман алып қалады, қаламасаңыз – өмірден өтіп кете барады… Қандай ойыңыз бар?.. – Көреміз енді. Дəл қазір нақты жоба жоқ. – «Қазақстандағы №1 киночекист» деген бейресми атақ алғансыз. Сіз түскен фильмдерге ұлттық қауіпсіздік қызметіндегілер кəсіби тұрғыдан қандай баға береді? Біз студент болып жүргенде, 1973 жылы ғой деймін, ҚазГУ-де өзіңізбен кездесу болғанда жастардың бірі: «Асанəлі аға, сіздің кейіпкеріңіз фильтрлі сигарет шегеді. Ол кезде ондай сигарет шыққан жоқ қой?» деп өзіңізді бір қысылдырғаны есімде. Чекистер туралы фильмдер сценарийлерінің сарапшылығына чекистердің өздері қатыстырылып жүр ме? – «Сіз кімсіз, Ка мырза?» фильмін біз Ұлттық қауіпсіздік комитетінде көрсеттік. Чекистер кəсіби тұрғыдан да жоғары бағалады, лентаны. Жалпы, Отан қорғау жолында жүрген жандардың образын жасау жауапты да сауапты іс. Ал енді кино индустрия болғаннан кейін ара-арасында дəлсіздіктер кетіп жатады. «Қыз Жібектегі» үлкен панорамада кадрдың бір шетіне автобус ілігіп те қалған… Теледидардан қарағанда көрінбейді. – Орыс тілінде өмір сынақтарына байланысты айтылатын «Пройти огонь, воду и медные трубы» деген сөз бар. От пен суы белгілі ғой, қиындықтарды еңсеруді айтқаны, ал «медные трубы» дегенде атақ-даңққа бөленіп оралған жеңімпазды үрмелі аспаптар оркестрімен дуылдатып қарсы алуды мегзейді. Алдыңғы екеуінен кейінгі сынақтың салмағын кем қоймайды. «Қыз Жібек» пен «Атаманның ақырынан» кейін сіздің даңқыңыз əбден дүрілдеді. Арғы-бергідегі қазақ өнерінде ешкімнің де танымалдығы дəл сіздің сол 70-жылдардағы танымалдығыңыздай болмаған шығар. Көшеде жүргізбейтін еді ғой, тіпті. Сол даңқты қалай көтердіңіз? – Кітабымда жастау кезеңімнен 1967 жылдан 1988 жылға дейінгі уақыт аралығын өте бір шабытты шағым деп жазғанмын. Он жылдың ішінде – 1970-1980-жылдарда үш атақты – еңбек сіңірген артист атағын,

www.egemen.kz

ӨМІР

ЕРІ Д М І Р Ө

30 қазан 2013 жыл – Жалпы, біздің киностудиядағы жағдайды қалай бағалайсыз? – Кино өрлеп тұр. Бұрын қазақ киносы бірыңғай фестивальдік талғамға бейімделіп бара жатыр еді, кейінгі жылдарда отандық прокатқа да дендеп ене бастады. Мен нақты мəлімет айтайын. 2008 жылы біздегі прокаттағы қазақстандық киноның үлесі 2-3 пайыз болса, қазір 9 пайызға жеткен. Демек, көрерменнің бетін бері бұрудың сəті түскен. – Театрдағыдай емес, киноға түсу қан ша дегенмен кəсіп қой. Ақшасы үшін, амалсыз түскен фильмдеріңіз бар ма?.. Мысалы, «Нан дəмі» деген фильмдегі рөліңізді айтайық. Қазір мен сол лентадағы кейіпкеріңіздің аты-жө ні тұрмақ, қызметі, мамандығы кім болғанын да ұмытыңқырап тұрмын. Аупартком хатшысы ма еді, агроном ба еді?.. – Соны сен тұрмақ қазір өзім де ұмытып тұрмын. Агроном ба еді, бригадир ме еді? Əйтеуір, хатшы емес болатын. Ол фильмнен бір ұтқаным – Канаданы көріп қалғаным. Тағы бір ұтқаным – сол жақтан джинс пиджак сатып алғаным… Бізде сапалы тауар дегеннен ештеңе болмаушы еді ғой. – Асеке, айып етпеңіз, сіз де кейкейде халтураға баратын сияқтысыз. Қайрат Нұртас туралы оның өзінің киностудиясы түсірген «Өкініш» фильміне қатысатындай не жөніңіз бар еді?.. Əлде бұл да жарнаманың бір түрі ме? – Ол былай болды. Қайраттың шешесі өте пысық адам екен. Маған келіп, «Асанəлі аға, мына балама бата берсеңіз», деді. Е, берсем берейін деп аз сөзбен тілегімді айттым. Аппаратурасымен түсіріп жатқан. Отбасының шаруасы шығар дедім де қойдым. Соны фильмге кіргізіп жіберіпті ғой. Əйтпесе, Қайрат Нұртас арқылы атымды шығарып қайтейін. Кейде атағыңнан нақты пайда тауып та қаласың. Кезінде «Астана-Моторс» компаниясының басшылығына телефон соққаным бар. «Бір машинаны маған жарты ақшасына сатыңдар. Асанəлі Əшімов мінетін машина деген аты шығады, тез өте бастайды», дедім. Олар келісті. Шынында да, солай болыпты. Бірақ ол компанияның жарнамасына түскен емеспін. – Жақында Астанадағы зиялы

Қазақстанның халық артисі атағын, КСРОның халық артисі атағын, екі сыйлықты – республиканың Мемлекеттік сыйлығын, КСРО-ның Мемлекеттік сыйлығын алдым. Орда бұзатын отызым мен қамал алатын қырқым солай өтті. «Қыз Жібек» пен «Атаманның ақырынан» кейін ақылесімнен қалай айырылмағаныма, қалай ішіп кетпегеніме, отбасын қалай сақтай алғаныма өзім таң қаламын деп бұрын да бір айтқанмын. Көшеде келе жатқанымда көрермендерімнің тобымен соңымнан еріп жүретін күндері де болды. Таксиге отырғанда ешқандай жүргізуші менен ақша алмайтын. Əйтеуір, құдай сол даңқты көтеруге жарайтындай етіп ақыл бергеніне де шүкір. Даңқты көтеруге болады. Сен одан да қабат-қабат келген қайғыны қалай көтердіңіз деп сұрасайшы… – Соның ретін келтіре алмай отырмын ғой. Жан жараңызды қозғағым келмесе де, мұндай көлемді сұхбатта өміріңіздегі қайғылы тұстарды айналып өте алмайтынымды дұрыс ұққаныңызға рахмет. – Əрі ағам, əрі досым Төрегелді Шарма нов «Казправдадағы» мен туралы мақаласында Ален Делонның «Актер ауқымды болған сайын бақытсыздау бола түседі» деген сөзін келтіріпті. Бұл сөздің дұрыс-бұрыстығын кім біліпті? Небір талантты тұлғалардың төрт құбыласы тең, бауыры бүтін екенін көріп те жүрміз. Бірақ, дəл менің өміріме келгенде жаңағы сөз дұрыс болып шыққан сияқты, өкінішке орай. Əкемнен жастай қалғанымды көппен көрген ұлы той санап едім. Соғыстың салған қайғысы ғой. Анам дүниеден қайтқанда да шүкіршілік еттім. 87 жасқа келді ғой. Баласының ел алдына шыққанын көрді, немерелерін көрді. Тіпті Майраның өмірден өткеніне де көніп едім. Қанша дегенмен, біраз ауырды ғой. Мəдиім мен Сағиымның бір жылдың ішінде бірінен кейін бірі кеткені еш ақылға сыймайтын іс болды. Бұл адам дегеннің жаны қандай сірі?! Сол кезде қалай тірі қалғаныма əлі аңтаңмын. Машинаға мініп алып, таңғы сағат алтыларда Медеу жақтағы шатқалдарға баратынмын. Барамын да тау-құзды жаңғыртып, айқайлаймын келіп, айқайлаймын келіп. Қанша рет солай еттім. Шықпады шерім. Содан үйге келіп, есікті жауып алып қатты

ШЕБЕРЛІКТІЅ ШЫЅЫ – ШЫНДЫЌ

жылаймын. Əйтпесе, жарылатын едім. «Өлмектің артынан өлмек жоқ» деген рас екен. Жаңағы төпелеп келген қазалардан кейін де аман қалдық қой. Сол жылдары бір əңгіме естідім. Бір кісінің алты баласы соғысқа кетіп, алтауы да өлген екен. Сол шал-кемпірдің көршілерінде балалары болмапты. Бір күні жаңағылардың бақшасына бұлардың сиыры түсіп кетіпті. Сонда көрші əйел, өзінің тілі ащы екен, алты баланы еске салып, қарғапты. Кемпірі егіле жылайды, қорланады. Шал дана адам екен, кемпіріне айтыпты: «Сен жылама, қорланба. Балаларымыз өмірге келді – қуандық. Шілдехана жасадық – қуандық. Кəмелетке толды – қуандық. Балаларымыз өмірден кетті – қайғырдық. Қуаныш сезімі де, қайғы сезімі де оянды бізде. Бұл дүниеде не баласы туып қуанбаған, не баласы өліп қайғырмаған адамнан құдай сақтасын», деп. Осы əңгіме де маған үлкен басу болды. Қайтесің, өмір осы лай. Өнер адамына мұның бəрі əрі жүрекке салмақ, əрі жаныңа азық. Жасым жетпіске жақындағанда маған тағдыр Бағдат сияқты асыл жар жолықтырды. Өмірімді жалғастыратын перзент сыйлады. Осы жайлар мені он жылғы үзілістен кейін сахнаға қайта оралтты. «Ымырттағы махаббатта» жасы егде тартқанда жас қызға ғашық болған Маттиас Клаузен бейнесінде мен өзімдіөзім ойнадым десем де артықтығы жоқ. – «Ымырттағы махаббатты» екі рет көрдім. Ғажап спектакль. Осы қойылым сізді театрға қайта оралтумен қатар, өзіңізді де актер ретінде тағы бір биікке көтеріп жіберді. Маттиас Клаузен рөлі сізге несімен қымбат? – Гауптманның пьесасы бойынша қойылған ол спектакльге мен барымды салдым. Бір жағынан, драма материалы жаныма сондай жақын болды, өзім бастан кешкен жайларды, өзегімнен өткізген, жүрегіме жеткізген сезімдерді бейнеледім. Екінші жағынан, көрерменге əлі сол баяғы Асанəлі Əшімов екенімді, тұғырдан таймағанымды дəлелдеуім керек болды. Бейнеледім де, дəлелдедім де деп ойлаймын. Аз жылдың ішінде 100-ден астам рет қойылған ондай спектакль сирек. Спектакльді қойған (басын ашып айтайын – мен үшін қойған) Рубен Суренович Андриасянның премьерадан кейін: «О, менің Жан Габенбайым, ақтадың үмітімді» дегені мен үшін керемет баға. Ұлы Жан Габенге ұқсатқанды əр актер мақтаныш көреді. – Театр өнерінің жай-күйі жөнінде ащы-ащы пікірлер айтып жүресіз. Өзіңіз де Əуезов театрын басқардыңыз ғой. Сол кезеңді театрдың дəуірлеген тұсы дей алмайтын шығарсыз? Əлде актер Əшімовтен гөрі əкімші Əшімов əлсіздеу соқты ма? – Желтоқсан оқиғасы кезінде Əзірбайжан Мəмбетовтің алаңға барғанынан, жарақат алғанынан кейін сол кездегі би ліктегілер оны отырса опақ, тұрса сопақ етуге айналды, театрдың деңгейі де күрт түсіп кеткендей сөз етіле бастады. Сонда да Əзекеңді қызметінен босатуы мүмкін дегенді тіпті ойламағанбыз. Əзекең – əлемдік ауқымдағы режиссер. Əзекең – қазақ театрын халықаралық деңгейге көтеріп берген адам. Сондықтан да маған Мəдениет министрінің орынбасары

Əшірбек Сығай телефон соғып, театрды басқаруды ұсынғанда шалқамнан түсе жаздағанмын. Келісімімді бермегенмін. Рөлімді ойнағаннан басқа ештеңеден хабарым жоқ, өзімше жүрген адаммын. Репертуарлық саясат, қаржылық жағдай, кадрлармен жұмыс, қойылымдардың техникалық мəселелері сияқтылардан ештеңе білмеймін. Оның үстіне Əзекеңнің орнына бару деген тіпті ақылға сыймайды. Əшекең сонда да қоймады. Екі-үш айдан кейін тағы көтерді сол мəселені. Енді жаңа уəждер тауыпты. «Театрды тек маман режиссер басқарады деген заң жоқ. Театрды тұлға басқаруы керек. Вахтангов театрын Михаил Ульянов басқарып отыр. Актер. Үлкен драмалық театрды (БДТ) Кирилл Лавров басқарып отыр. Актер. Екі театр да өрлеп тұр. Тəуекел деңіз, кірісіңіз», деп қоймайды. Ақыры келісімімді бердім. Содан-ақ өз басыма бəлені өзім тілеп алдым. Ұжым басқару деген, əсіресе, шығармашылық ұжымды басқару деген азаптың азабы екен. Өзімді оған дейін танып білмеппін, тым жұмсақ, тым демократияшыл болып шықтым. Актерлермен, актрисалармен бұрынғыдай дос-жаран, жолдас болып қарым-қатынас жасай беріппін. Театрдағы тəртіпті де босаңсытып алыппын. Көре алмаушылықтың да неше түрін көрдім. Қырсық шалғанда, дəл сол тұста, 1988 жылы Əуезов театрының Мəскеудегі гастролі жоспарда тұр екен. Негізінде, мен театр басшылығына жаңа келіп жатқанымды, ойлаған өзгерістерімді жүзеге асырып үлгермегенімді айтып, гастрольден бас тартуыма немесе уақытын кейінге шегеруді сұрауыма болатын еді. Соны жасамадым. Үлкен қателігім болды. Театрымыздың Мəскеудегі гастролі негізінен сəтсіз өтті деп саналды. Əзекеңнің ол жақтағы беделі керемет. Театрдың жілігін шағып, майын ішкендердің бəрі: «Азикті алып тастау не сұмдық? Оны алмастыратын Қазақстанда қандай адам бар?» деген сыңайда өре түрегелді. Орталық газеттердің барлығының дерлік пікірлері гастроль негізінен сəтсіз өттіге сайды. Бір жылдан кейін басқаға өткізіп құтылдым сол директорлықтан. Жалпы, сол жағдайдан кейін театрды директорға басқартқан жөн болмайды екен деген ойға келдім. Театрда басты тұлға бас режиссер болуы

керек. Директор бас режиссердің жобаларын жүзеге асыруды ұйымдастырсын. Шығармашылыққа жағдай жасасын. Сонда ол нағыз театр болады. Режиссердің не қоятынын, қалай қоятынын директор шешетін жерден шын өнер шығушы ма еді? – Кино мен театрдағы режиссураның ахуалы алаңдарлық екені рас. Сонда да сіздің «Қазақстанда жақсы режиссерлер биологиялық түр ретінде жойылып бітті» дегеніңіз тым қатты айтылған емес пе? Тағы бір сұхбатыңызда «Мэтрлер жоқ, тек сантиметрлер қалды» депсіз… Бұл не? Айтқыштық па, ақиқат па? Кейінгі жастардың өзінен Ермек Тұрсынов, Рүстем Əбдіраш, Ақан Сатаев, Қуат Ахметов сияқты талантты режиссерлер шығып жатқан жоқ па? – Шығып жатыр. Менің ол сөзім негізінен театр режиссурасына қатысты айтылған. Театрдағы жағдай сондай. Қазір сахнада жұрт ойына келгенін істейтін болып барады. Мұндағылар енді ұлттық классикаға да ауыз сала бастады. Қозы Көрпешті бандит, Баян сұлуды жезөкшедей етіп бейнелеген қойылымды да көрді ғой менің мына шыққыр көзім… Əнеу күні Атырауда болғанымда осындай бір жағдайға байланысты сондағы елге сыйлы қаламгер азаматпен сөзге келіп қалдым. Тілім де тиіп кетті. Қайтейін, күйінбесіңе де қоймайды. – «Келін» фильмін Оскар сыйлығына ұсынғандардың бірі екенсіз... – Ол фильмді биік өнер туындысы деп айтқанмын. Сол айтқанымнан қайтпаймын. – Авторлар лентаның қазақ өміріне атымен қатысы жоқ дейді. Атымен қатысы жоқ болса, шығарманың аты əр тілде сол тілдегі «келін» сөзінің мағынасын беретін сөзбен алынуы керек қой. Мысалы, кезінде Ходжакули Нарлиев түсірген, басты рөлде Маягөзел Аймедова ойнаған түркіменнің «Келін» фильмі орысша «Невестка» деп аталды. Орысша да, ағылшынша да, французша да қазақ тіліндегі «келін» сөзімен аталғаннан кейін ол фильмді қазақ өміріне түк қатысы жоқ деп қалай айта аламыз? – Ол енді басқа мəселе. Ермек солай етсе, талай сыннан басын арашалап алар еді. Бірақ, фильмнің нағыз кино тілімен түсірілген талантты туынды екеніне өзімнің күмəнім жоқ.

қауымның бір бас қосуында мен Əшірбек Сығай ағамыздан сіз екеуіңіз Кентауда куə болған оқиға жөнінде айтып беруін сұрадым. «Мұхтар Əуезовтен қолтаңба алу» деп атауға болатын сол əңгімені өз аузыңыздан естісінші оқырмандарымыз. – Ол жағдай Кентауда болып еді. Райымбек досым дүниеден қайтқанда жерлеуге барғанбыз. Əшірбек екеуміз қайттық. Пойызға мінерде Əшірбек: «Асеке, мына жерден қауын жейікші» деді. Қауын алып, сойып, жеп жатыр едік, бір кезде жанымызға келіп автобус тоқтай қалды. Мұғалімдері мені танып, балалар жүгіріп келіп, қоршап алды. Қолдарына түскен қағаздарына қолтаңба беріп жатырмын. Бала көп. Бітетін емес. Оның үстіне досымызды жерлеп, қажып, қиналып келе жатырмыз. Бір кезде айттым: «Балалар, мына отырған кісі атақты жазушы Мұхтар Əуезов. Сол ағаларыңнан да алмайсыңдар ма автографты?» деп. Енді балалар «Мұхтар Əуезовке» тұра жүгірді. Əшірбек мырс-мырс күліп бірдеңелерді жазып беріп жатыр. Бір баланың ойына күдік кірсейші, Əуезов қайда, мына заман қайда, ол кісі тірі болса жасы қаншаға келуге тиіс?! Бір кезде Əшірбек те шаршады ғой деймін, жанымызда бізді шығарып салып жүрген еңгезердей жігіт бар еді, соны көрсетіп: «Екеумізден ала бересіңдер ме? Тоқтар Əубəкіров ағаларыңнан да автограф алмайсыңдар ма?» деп еді, қалған балалар енді «Тоқтар Əубəкіровке» жүгірді… Кейіннен жаңағы балалардан сұраймын ғой, «Абай жолын» оқып па едіңдер деп. Араларынан романды оқыған бір бала шықпады. Не күлеріңді, не жыларыңды білмейсің. – Ж ы ла й т ы н жа й ғ о й . Ас е к е , əңгімеміз тым ауырлау болып бара ма? Конфуцийдің «Ұзақ өмір сүргің келсе езуің жиылмасын» деген сөзін айтып жүресіз. Əзіл-қалжыңға ұсталығыңыз жұрттың бəріне белгілі. Өзіңіз куə болған күлкілі жайлардан біреуін келтіріңізші. – Онда Сəбира апайға қатысты бір жайды айтайын. Кезінде театр гастрольге шыққанда əртістерді бір ауданнан бір ауданға шығарып салатын дəстүр болушы еді ғой. Созақтан қайтып келе жатқан бетіміз. Аудан орталығында да жақсылап дастарқан жайылған. Сəбира апай, өзі етжеңді кісі, ол жерден де тығыз тамақтанып шыққан. Машинада отырып юбкасының түймелерін кеңдеу етіп ағытып қойыпты. Тоқтаған жерге келгенде онысын тарылтып түймелеуді ұмытып кетіпті. Екі аудан шекарасындағы дастарқанда бірінші сөз, əрине, Сəбира апайға берілді. Актерлерде дем алу кезінде тыныс жұту, тыныс босату əбден машыққа айналған ғой. Апай да демді бір алып, бір босатып, көсіліп сөйлеп жатыр, сөйлеп жатыр. Демін түсірген бір кезде юбкасы сыпырылып барады… Обалы не керек, созақтықтар түк болмағандай сыр бермей отыр. Əнуар апайдың жанына барып, бірдеңе дейін деп еді, ол кісі: «Сөзімді бөлме» деп қолын бір-ақ сілтеді. Бергі юбкасы сыпырылып түскенін тост сөйлеп болғанда бір-ақ көрді. Əуелде қысылып, «Ойбай» деп қалды да, ұялған тек тұрмас дегендей, «Жоқ, ар жағында тағы бір юбкам бар…» деп жатыр. Саспайды. «Бəрің баламмен жастысыңдар ғой, ештеңе етпейді» деп қояды тағы. Қазақтың кең мінезі қандай,

шіркін! Аяулысын ардақтай алады. Созақта сол төбе содан бері «Сəбира апайдың юбкасы түскен төбе» деп аталып кеткен… Аты аңызға айналған деген сондай болады. Жалпы, мені алаңдататын көп жайдың бірі халқымыздың мінез-құлқының өзгеріңкіреп бара жатқаны. Сөз көтермейтін, əзіл-қалжыңды ұқпайтын болуға айналғандаймыз. Бұрын жігіттердің арасындағы қарым-қатынас қандай ғажап еді! Не айтса да, не істесе де көтеретінбіз. Əкім Таразидің өз фамилиясы Əкім Əшімов қой. Қағаз атаулының бəрі орысша жазылатын (əй, қазір де содан алыс кеткеніміз шамалы) кешегі заманда фамилиямыз да, инициалымыз да бірдей болатын: А.Ашимов. Əкім соны пайдаланып менің киностудияға келген талай ақшамды алып, жігіттерге жуып жіберген. Ондай отырыстарға өзімді қатыстырып қоятынын қайтерсің? Бір жолы Əкімді мен де қатырдым. Мəскеуге, кинематографистер пленумына барғанымызда екеуміз бір нөмірде тұрдық. Бір күні төменге түссем, Əкімнің атына келген 500 сом ақшаның извещениесі жатыр. Енді оның ақшасын мен алып алдым. Кешке бір топ киношникті ресторанға шақырып, ағылтегіл дастарқан жайып, соңында Əкімнің қолына 300 сом ұстаттым. 200 сомын ішіпжеп қойдық қой. «Саған қарызымды қайтара алмай жүр едім, соның сəті Мəскеуде түсті», дедім. Жұрт қыран-топан күліп жатыр. Əкім ағам тіпті риза болды. Қазір сондайды жасап көрші, жеке тұлғаның қаражатына қол сұқты деп сотқа сүйреуден тайынбас, кейбіреу. – Өткен жылы театрдан кететініңіз туралы мəлімдедіңіз. Орысша берілген сұхбатыңызда «Не хочу, чтобы зритель жалел меня» депсіз. Одан кейін тағы бір газетте ол ойыңыздан бас тартқаныңыз жайында жазылды. Осының басын ашып айтыңызшы? – Журналистер мені онша дəл түсінбепті. Немесе əдейі дуылдатып жіберген. Мен көптеген партнерлерімнің өмірден өтіп кеткенін, Нұрмұханның да, Ыдырыстың да, Фариданың да, Əнуардың да жоқтығын, бірге ойнайтын адам таппай қиналатынымды, актерлік ерекшелігімді ескеріп спектакль қоятын режиссерлердің табылмайтынын айтып, налыған едім. Ол жағы рас қой енді. Театрға келгеніме жарты ғасыр болыпты. – Əлия Бөпежанованың сізді қаламгер ретінде танытқан мақаласын газетімізде жариялағандықтан кітаптарыңызға арнайы тоқталмасақ та болар. Дегенмен, бес томдық шығармалары басылған актерге жазу өнеріне қатысты сұрақ қоймау да жөнсіз сияқты. Сіз қай кезден жаза бастадыңыз? Не үшін қолға қалам аласыз? – Не үшін? Басқалар не үшін қолға қалам алса, мен де сол үшін аламын. Ойымды, толғаныстарымды, сезімдерімді қағазға түсіру үшін. Менің алғашқы кітабым – «Майраның əні». 1995 жылы шықты. Майра өмірден өткенде жан дертімді басу үшін оған қиялыммен хаттар жаза бастаған болатынмын. Соның бастапқыларын Ақселеуге оқытсам, «Асеке, мынау бөлек дүние екен. Жаза беріңіз, жаза беріңіз», деп бірден құлап түскені. Ақселеудің сөзіне қанаттанып, жаза бердім. Бес-алты қалың дəптер толғанда ол қолжазбаның жайын естіп, Мұхтар ҚұлМұхаммед хабарласты, «Асеке, алғашқы кітабыңызды мен шығарып берейін» деп. «Майраның əнін» Мұхтар шығарды. Мəди мен Сағиға арнаған «Жан бөлек» деген кітабымды Серік Əбдірайымов шығарды. «Асаға!» деп аңқылдап амандасатын тамаша азамат еді. Ол да кетіп қалды. Негізінен көп жазғаным – күнделіктер. Студент кезімнен күнделік жүргізумен келемін. «Менің жанрым – күнделік» деген кітабым да бар. Күнделіктерімде бəрін де көзім көргендей, көкейіме түйгендей етіп жазамын. Ал көзімнің көргені де, көкейіме түйгенім де аз емес. Бір сөзімде «Кінəм көп, күнəм жоқ» дегенім бар. Жұрттың бəрі танып, құрметтеп, құрақ ұшып жүргенде асып-тасып кеткен шақтарым, əріптестерімді ренжітіп алған кездерім болмады демеймін. Адам деген пенде ғой. Менің өмірімде бəрі де болды. Небір қиын түйіндерді ақылмен тарқатқан тұстарым да, қатты қателескен кездерім де болды. Сол қателіктерді жібермесем мен өз беті бар, өз бейнесі бар Асанəлі Əшімов деген адам ретінде де, ел білетін актер ретінде де қалыптаспас едім. Басымнан кешкен қиын жайлардың өзі кейін ойнаған рөлдерімде, қойған спектакль, түсірген фильмдерімде, жазған кітаптарымда жаңаша жаңғырып, жанымды байыта түсті. Жастау көрінейін деп жасымды да жасырып-жауып жатпаймын. Вахтанг Кикабидзе досым айтатындай, «Мои года – мое богатство». Қалай өмір сүру керек екенін білу үшін кейде қалай өмір сүрмеу керек екенін білудің өзі жетіп жатыр. Менің бес томдығымды жүйелеп, баспаға əзірлеп берген, бəрін өзі басқаратын «Алматы ақшамы» газетіне жариялаған Қали ініме (Президент сыйлығының лауреаты Қали Сəрсенбай – С.А.) ризамын. Өнерді нəзік сезінетін, ойы терең жігіт. Қалимен бірлесіп, бұйыртса, алдағы кезде жеті томдығымды шығару жоспарымызда бар. Қазір газетіне Сəбит досымның жазғандарын жүйелі түрде басып жүр. Жақсы кітап болады. Сəбит Оразбаев – ұлттық өнеріміздің бəріміз мақтаныш етер тұлғаларының бірі. – Ауруханада жатсаңыз да осынша уақыт бөліп, байтақ əңгіме айтқаныңыз үшін рахмет. Сіз туралы фотоальбомға жазған алғысөзінде академик Серік Қирабаев Тұманбай ақынның өзіңізге арнаған өлеңін келтіреді. Өнер үшін төгілді қара терің, Барған жерді белгілі бақ етерің. Сен аман жүр. Бір сенің амандығың Бар халыққа білгейсің бақ екенін, – деп толғаған екен Тұмағаң. Ақын сөзін халық сөзі деп қабыл алғайсыз, Асеке. Сұхбаттасқан Сауытбек АБДРАХМАНОВ.

---------------------------------------

Суреттерді түсірген Берсінбек СƏРСЕНОВ.


30 қазан 2013 жыл 1944 жыл. Шымкенттегі мұғалімдер институтының даярлық курсында оқып жүрмін. Əр мезгiл оқудан арқа босап өзiммен өзiм оңаша қалғанда мен əлденемдi жоғалтып алғандай айналшықтап бара беретiн нысаналы жерiм бар. Ол бүгiнгi Ордабасы алаңына барып түйiсетiн бұрынғы Базарная (қазiргi Əйтеке би), Советская (қазiргi Қазыбек би), Мельничная көшелерiнiң бойы. Сондағы бiр кезде Бауыржан Момышұлы, Құрманбек Сағындықов, Əбдiлда Тəжiбаев ағаларымыз оқыған, кейiн қыздар интернатына берiлiп, бұдан алты жыл бұрын 1938-жылдың жазында Сауқым аға тұрған студенттердiң (қазiргi қаржы полициясы мекемесi тұрған) мекенжайы сол тарапқа барғанда ағатайым осы маңда жүргендей, көше бойы қарсы алдымнан бəз-баяғыдай жарқ етiп шыға келетiндей болатын. Шымкентке келiп оқуға түскен күнi сол сəтiнде отыра қалып майдандағы Сауқым ағаға жолын қуып қалаға оқуға келгенiмдi хабарлап «№11603 дала поштасында» «сағынышты сəлем хатымды» жазып жiбергенмiн. Араға бiршама күн салып

мiндетiн орындау кезiнде қаһармандық көрсеткен гв. лейтенанты Тұрысов өшпес ерлiгi үшiн 23-шi танк корпусы командирiнiң 8.10.1944 ж. бұйрығымен «Отан соғысы» орденiмен наградталған. Наградасы ұлының ескерткiшi ретiнде

М

ЗЫ Ғ А Т

тауға қарай биiктеп барып тiрелетiн көкорайлы кең жазық. Жауынгерлер қалаға кiреберiс үлкен жолдың оң жағына елу қадымдай жерде тұтас батальон – үш жүз адам қатысқан əскери құрметпен үш офицер дербес, бес жауынгер бiрге бауырластар бейiтiне жерлендi. Бейiттерге басы үшкiрленген шағын ағаш дiң гектерден басқа ешқандай белгi қойылған жоқ. Румыния – Компартия басқарған достас ел. Жауынгерлер зираты күтiмге алынған болар. Сасан ағамен болған осы əңгiмеден кейiн де мына аласапыранды дүниеде жылысып талай жыл өттi. Бұл аралықта барша өмiрi арманмен өрiлген қайран қазағымыздың жерiнде арайлап тəуелсiздiктiң таңы атты. Ендi мiне, от-орманымызбен кеңесiп, өмiрбақи сағынған жүрек көз-көңiлден өшпеген ағаны iздеп жолға шыққалы отырмыз. Қарсаңда облыстық əкiмдiкте Роза қызымыз дайындап, ел азаматы Əли Бектаев ұлымыз қол қойып жөнелткен жеделхатқа арада бiрер күн ғана өткенде

ТРАНСИЛЬВАНИЯ,

тағатсыз күтiп жүргенде өзiм тұрып жатқан Момбек Бекжанов атайдың «Южная, 5» əдрiсiне жазған хаты да келiп жеттi. Ұлы Сталинград шайқасын жеңiспен аяқтап, батыс бағытта Оңтүстiк Украина: Новочеркасск, Ростов, Запорожье, Чаплино, Кривой Рог, Тернопольдi азат етушi жеңiмпаз армия құрамында ұзақ жолдан өткен ол – қазiргi кезде Днестр өзенiнiң бергi жағасында, алдыңғы шепте екенiн, «Алдағы таяу күнде арғы, батыс жағалауға өтермiз. Бұл жердiң халқы орыс тiлiн бiлмейтiн молдавандар мен румындар. Жүгерiнi көп егетiн бау-бақшалы ел», деп өзi көрген жайлардан бiраз мағлұмат жазыпты да: «Мына қиын жылдар өтедi, жақсы күндер жетедi, ерте талпынып оқуға келгенiң орынды болған екен, қалқам», деп өмiр көрген, ысылған азаматтығын танытып, тiлек айтыпты. Бұл 25-ке ендi толған жасында өз заманына кез болған тағдырдың қылкөпiр, тайғақ кешулi қатерлi жолында жүрiп жазғаны еді. Биыл институтты тəмамдап, биiк бiлiмдi мұғалiм болып шығармыз деген Сауқымбек сол күткен күндерiне санаулы ай қалғанда 1939-жылдың сағымды сары күзiнде əскерге алынды. Қаладан бiрер күнге ортамызға келiп, қайырласып аттанды. – Шырағым-ай, оқудың шегiне жетем деп көп күттiрiп, шаршатып едiң, ендi тағы да кетiп барасың. Тым болмаса… – деп көзiнiң жасын iркiп, кəрi жүрегi қалтырап кемсеңдеген əжемiзге кiнəлi жандай: «Əже, ел тыныш, жан тiрi болса, екi жыл да өте шығар. Алыстаған армандарыңызға да жетерсiздер», – деп жанына медеу тұтқан əжесін жұбатқан iлiкалды немересi Сауқымбегi одан артық не десiн. «…Жағдай өздерiңiзге мəлiм болған шығар. Ендi бiз сол жағдайды бастан кешуге тиiспiз. Аттанып барамыз. Уəйiм етпеңдер, сау болсақ Отанымызды қорғап оралармыз» деп Челябi облысы «Шебаркул» (Шұбаркөл) əскери лагерiнен, 22.06.1941 ж.» деп хат жазып, суретiн қосып, қысқаша сəлемiн жолдапты. Өмiр мен өлiм арпалысқан жанталасты соғыста бұрынғыдай хат-хабардың келуi қайдан болсын. Айдан астам жым-жырт үнсiз күндер өткенде ұшқыр көк есегi үстiнен аударыла түсе қалып, қолында хат, қырмандағы көптiң iшiнен менi атымды атап шақырып, ентелеп келе жатқан пошташы Тəшен атай көрiндi. Ол кез Бесшоқыдағы ауыл мектебiнде алтыншыны бiтiрiп, Қантай апаммен бiрге қырдағы қырманда жүрген кезiм. Қуанғаннан төбе көкке жетiп, хат сөзiн үлкендерге дауыстай оқи бастадым. «Москва бағытындағы ұрыста оң жақ кеудемнен жараландым. Горький облысы, Арзамас қаласында госпитальда емделiп жатырмын. Жарам онша қауiптi емес. Уəйiм етпеңдер. Сауығып кетермiн, 17 август, 1941 ж.» деп өз хабарын жазыпты да, ақ картон қағазға қара қарандашпен өзi салған автопортретiн қоса жолдапты. Сауқымбек аға бiздi қорқытпайын деп сыпайылап «жарам қауiптi емес» деп жазғанмен оқ оң жақ кеудесiнен тиiп, өкпенiң шетiн қамтып, жауырын астынан сыртқа шығып кеткен екен. Бұл жарақаттан (сквозное ранение) сəтiн салып, 40 күнде сауығып, жауынгерлiк қатарға қайта қосылыпты. Москва iргесiнде ойсырай жеңiлген жау 500 шақырым кейiн қуып тасталған сол 41-шi жылдың қысында жоғары бiлiмдi жас азамат ретiнде Ульяновскiдегi танк əскери командалық кадрларын даярлайтын қысқа мерзiмдi əскери училищеге оқуға жiберiлген едi. Оқуды үздiк бiтiрiп, атақты генерал Р.Я.Малиновскийдiң 2-шi екпiндi армиясы құрамындағы 39-шы гвардиялық танк бригадасы штабы бастығының арнайы тапсырма жөнiндегi көмекшiсi қызметiне тағайындалған жас офицердiң Сталинград iргесiнен сонау бiр қиырда Солтүстiк Трансильвания өлкесiне дейiнгi жорықпен өткен, аяқталмаған арман жолы жатыпты. Солтүстiк Трансильвания, сондағы атыжөнi беймəлiм Совата қаласы ең соңғы сапар жолында қалған жер еді. Соғыс кезiнде елге жеткен ресми хабарда былай деп жазылған: «Гвардия лейтенанты Тұрысов Сауқымбек Тұрысұлы Отан үшiн өткен бiр шайқаста бiр топ жауынгер жолдастарымен бiрге ерлiкпен қаза тапқан. Денесi Совата қаласының оңтүстiк шығысында 3 км. жерде жерленген. Жауынгерлiк

ЌАЙДАСЫЅ?.. Еркінбек ТҰРЫСОВ, жазушы.

анасы Əжiбекова Қантайға тапсыру үшiн Оңтүстiк Қазақстан облысы Шаян аудандық əскери комиссариатына жiберiлген». Содан берi өткен тұтас бiр дəуiрлi өмiрде бас-аяғы 26 жас жасап, жас өмiрi арылмаған арман мен от-жалынды жылдардың ортасында өткен жанның соңғы күн, соңғы сəтi қалай өттi? Оның бiзге шексiз қымбат бейнесiн жапқан шет жердiң топырағын қайтсек көремiз? Осы жай содан берi өткен 68 жыл өмiрде көз алдымыздан кетпей-ақ қойды. О баста жақсылыққа жаралған мына жарық дүние қашанда жаны жарқыраған iзгi жандардан кенде емес. 1970 жылғы 9-шы Мамыр, Ұлы Жеңiс мерекесiне орай əлi де қатары қалың кешегi майдангерлер газеттер мен радио арқылы бiр-бiрiне iздеу, сұрау салып жатты. Солардың бiрi Алматы облысы, Кеген ауданында тұратын Əбдiрахман Өмiржанов есiмдi ардагер ағаның «Лениншiл жас» газетiнде «Қайран достар қайда екен?» деген хаты жарқырап шыға келдi. Сонда Сталинград майданында бiрге жүрiп, көз жазып қалған достары, қаһарман ағаларымыз Қарсыбай мен Сауқымбекке iздеу салыпты. Iздеушiгесұраушы кез болғандай, Əбдiрахманды iздеп дүрлiгiп жатқанымызда, келесi күнi радионың таңғы хабарында орталық газеттерге шолу жасаушы диктордың Сауқымбек аға жөнiнде «Отанының ер ұлы» атты мақала басылғанын баян еткенi үйдегi баршамызды өре тұрғызды. Мақаланың авторы, соғыстың ұзақ жолында ағаммен бiрге жүрген жан досы, батарея командирi болған, майор шенiнде елге аман келiп, көп жыл Жоғарғы Кеңесте жауапты қызмет атқарған талдықорғандық Сасан Нұрғалымов ағамен көп ұзамай табыстық. Өмiрiнiң соңына дейiн хабарласып, қатысып тұрдық. – Ей, қарағым-ай! – дейтiн Сасан аға, – соғыс дейтiн ғаламат екiталай дүние! Бүгiнгi бар, ертең жоқ. Мен Сауқымбекпен сол 44-тiң көктемiнде Днестрде, əйгiлi Яссы-Кишинев жорығы алдында штабта өткен кеңесте таныстым. Танк бригадасының алдағы жорық-жоспары жайында карта алдында шұғыл хабарлама жасаған жас қазақ офицер жiгiтiнiң мəнерлi өткiр сөз алымына сүйiнiп, оның үлкен басшылар алдындағы өзiн еркiн ұстайтын беделбейнесiне соншалық риза болғамын. Ол барынша сыпайы – сырбаз, сабырлы – сабаз едi ғой. Аз айлар бiрге жүрiп, бiр тұрдық. Трансильваниядан қашқан жауды өкшелей қуып бара жатқан жорық жолында екi кеш арасында айырылдық. Айрықша тапсырмамен алға кетiп, штаб алаңын əзiрлеу кезiнде қалың орманды тасалап қоршауда қалып қойған бiр взвод жау тобымен болған тұтқиыл ұрыста есiл ерлер есе жiбермей ондаған жауды жер жастандырып, өздерi түгелдей шейiт болды. Ол жай кезiнде газеттерде кеңiнен баяндалған. – Ағамыз қандай жерде, қалай жерлендi? Iздеп барсақ табылар ма едi? – Трансильвания – ит тұмсығы өткiсiз жасыл орман жапқан таулы жер. Баурайы

сонау бiр қиырдағы Бухарестен елшiлiктегi Талғат Ғабдоллаұлы Қалиев бастаған ұлдарымыздың телефонда хабарласқан жарқын даусын есiттiк. – Елшiлiктен сөйлеп тұрған Ержан Бертаев дейтiн ұлдарыңыз, аға! Бейiт жақсы сақталған. Бұл арадан 354 шақырым Трансильвания, Совата қаласында. Бухарестте күтiп алып, өзiмiз бастап барамыз. Келер күндерiңiздi хабар етерсiздер, – дейдi сондай бiр жайлы, жұмсақ үн қатып. Айтылған күн, айтылған сəт, күн екiндiге ауысқан кiшi бесiн кезiнде қасымда егiз қозыдай екi ұл – Мұхтар мен Нұржаным, Алматының аспанынан көтерiлген ақ күмiстей жарқыраған əуе кемесi 12 шақырым биiкте өзiмiздiң Қаратау, Мыңжылқының үстiмен самғап, Арал, Каспийдi көктей өтiп, қарт Кавказ, Қара теңiз телегейiн қалықтай қалқып күн əлi батпаған, кешкi шуақ-шұғыласына бөленген Бухарестке жеткiздi. Алдымыздан жарқырай қарсы алған Ержан бастап қаладағы бес жұлдызды зəулiм қонақүйге жайғастық. Уақыт тығыз, таңғы 4-те Ержан мен елшiлiктiң қызметкер тiлмашы Денис атты зыптай биiк молдован жiгiтi бастап Трансильвания арқылы Венгрия астанасы – Будапештке қатынайтын жүйрiк электр пойызбен жөнелдiк. Алдымыздан, қалың тау баурайынан зауыт құбырлары самсаған қала көрiндi. Бұл Балқандағы ең iрi мұнай өндiрiсiнiң орталығы – Плоешти. Ендi Солтүстiк Трансильванияға бағыт алған бiр кездегi жорықтың жолы – бүгiнгi сапар жолымыз да осы тұстан басталады екен. Ендi қос қапталымыз аспанмен тiлдескен құзар тау. Тау қабырғасы тiрелiп тұрған ну орман. Тас тағанда тасқындап ағып жатқан долы өзен. Тауды тiлiп, өзендi бойлап ұзаққа тартқан бiрi темiр, бiрi даңғыл егiз жол. Жол бойы толассыз ерсiлi-қарсылы ағындап жатқан ұлы өмiр. Жол бар жерде өркендеп жатқан өмiр бар. Тамылжыған табиғат ортасында алға өрлеген сайын аракiдiк қос қапталда қанатын жайған əсем кеңiстiктер көрiнедi. Көгалды айдын жасыл желекке оранған қалыңның арасынан қанқызыл черепица шатырлы əппақ қабырғалы мекенжайлар ақ шағаладай жарқырайды. Ол бiр емес, Трансильвания тау жолында 300 шақырымға ұласып жатыр. Бұл жай ғана ел арасы қыдырманың жолы емес. Кешегi азаттық үшiн қан кешiп, ағаларымыз өткен ұлы жорықтың жолы. Бiр кездерi жойқын соғыстың тас-үйiндi тамтығы қалған жерде жаңа заман таңында өркен жайған мəңгiлiк өшпес өмiрдiң жолы. Осы жолдың бойында Вайдаукер атты стансада бiздi күтiп алған қала əкiмiнiң көлiгi 54 шақырым даңғылмен Совата шаһарына түс əлетiнде жеткiздi. Жүрегiмiз теңiздей толқып даярланған «Sovata» атты сəулеттi қонақүйге жайғастық. Ендi мiне, уақыт оздырмай қала басшыларының (Примар – əкiм) қабылдауында отырмыз. Екi басшының бiрi румын, бiрi мадияр (мажар – қыпшақ) Петер Перенц пен Домакош Андраш атты қос азамат: – Қош келдiңiздер! Қалай жеттiңiздер,

www.egemen.kz

шаршаған жоқсыздар ма? – десiп, жай қарапайым бейнеде алдымызда отыр. Сөз диалогын бастаған елшiлiктiң бiрiншi хатшысы Ержан Бертаев: – Құрметтi примар (əкiм) мырза! Сiздердiң алдыңызға қазақ елiнiң белгiлi ардагер жазушысы, аса ардақты азамат ағамыз келiп отыр. Сөздi осы ағамыздан бастайық. Мен: «Аса құрметтi примар (əкiм) мырза, хатшы мырза! Бiз алыс елден, ағайындық жолмен арнайы келгенде достық ниетпен жылы қабылдаған сiздерге деген алғысымызды қабыл алыңыз! Бiздiң сапарымыз бүгiнде елiмiзде кең өрiстеп жатқан салтанат той-жиындарға қатысты болса, қандай жақсы болар едi. Амал не, бiз өзгеше миссиямен, бұдан көп жылдар бұрын өткен тарихымызға қатысты мəселемен келдiк. Өздерiңiзге белгiлi фашистiк басқыншыларға қарсы соғыста Румынияны азат ету жорығында мыңдаған қазақ ұлы құрбан болды. Солардың бiрi бiздiң ағамыз гвардия лейтенанты Сауқымбек Тұрысов 26 жасында осы Совата қаласын азат ету кезiнде 1944 жылы 15 сентябрьде қаза болып, бiр топ жауынгер серiгiмен осында қалды. Майданнан бiзге жеткен хабарда ол қаланың оңтүстiк шығысында 3 шақырым жерде жерленген. Петерс: – Сондай хабар құжаттары сақталған ба, сiздерде? – деді. Мен гвардия лейтенанты Тұрысов жөнiндегi қаралы хабарды, Москвадағы Қорғаныс министрлiгi Бас штабынан генерал В.Г.Дашкевич əскери архивтен арнайы жiберген ағаның награда қағаздары мен ол қызмет еткен 39-шы гвардиялық танк бригадасының Совата қаласын азат ету кезiндегi жорық жорналының көшiрмесi тiркелген iс хаттамасын ашып, əкiмнiң алдына ұсындым. Əскери құжаттар хаттамасына шаншыла көз жүгiрткен əкiм мен хатшы бастарын бiрер изеп орындарынан серпiле көтерiлдi: «Дұрыс! Кəне, жүрiңiздер. Бiзде қаламызды азат етуде қаза тапқан Совет жауынгерлерiне арналған жалғыз зират – орнында. Барып көрелiк». Мiне, ендi қаншама жылдар санамызды сарғайтып, сан қилы ой шырмауында шешiлмеген жұмбақтың сыры мен қырын өз көзiмiзбен көруге келе жатырмыз. Сөздiң шындығы керек, адамның басы тағдырдың добы болған сол бiр аласапыранды күндерде небiр жайсаңдардың ғазиз басы қайда қалмады. Толассыз, тоқтаусыз дауыл боп өте шыққан қан майданның жолында қалған жауынгердiң көш-жөнекей бiр Құдайға аманатқа қалған топырағы əлдеқашан жермен-жексен болып жоғалып кеткен болса, əлгi қаралы хабарда айтылған 3 шақырым жердегi аңыраған ашық даланың сауырын сипағаннан басқа қолдан не келер едi. Тəңір оңдағанда адамгершiлiктiң қадiрқасиетiн биiк ұстанған мына шетелдiк қала басындағы ақ ниеттi азаматтар соншалық бiр ыстық ықыласымен, сергек көңiлмен жол бастап келе жатыр. Қала əкiмдiгi мен қала сыртындағы жауынгерлiк жалғыз зираттың арасы 15 минуттық жол екен. Баяу жылжыған сапта осы санаулы минутта көз алдыңа нелер келiп, не кетпейдi. Өмiрден əлдеқашан кеткен қимас жанның қимас, қымбат бейнесiн құрметпен сақтаған бейiтi түгiлi оны алтын сарай жер жаннаты – ұжмағың да алмастыра алмайтыны, ешнəрсеге тұрмайтыны қандай аянышты! Келдiк, мiне. Қалаға кiреберiс үлкен күре жолдың оң қанатында қаз-қатар самсап, төбесi көк тiреген көк-жасыл биiк шынар ағаштары көмкерген, арғы жағы тау төскейiне ұласып өрге тартқан көкорайлы шаршы алаң. Айнала көксұр аласа гранит қорғанмен көмкерiлген алаңның кiреберiсiне орнатылған шымқай қара мəрмармен беттелген биiк ескерткiшобелиск. Оның айна-жалтыр бетiне: «Вечная слава советским воинам, погибшим в борьбе за осбовождение города Совата. 1944» деген алтынмен аптап, қашап жазылған жазу. Алдымыздан ашылған қос топсалы металл қақпадан өтiп, шаршы алаң айдынына қадам басқанда үшкiл төбелi құлпытас бетiнде қызыл жұлдызы жарқыраған бiрбiрiнен он метрлiк қашықтықта шахмат тақтасындай дəлдiкпен орналасқан төрт бейiт көрiндi. Құлпытастар бетiндегi ойып жазылған жазу: «Неизвестный советский воин. 1944». Бақберген хатында жазған, Сасан аға айтқан, əскери құжаттарда көрсетiлген үш офицер мен бес солдаттың «бауырластық бейiтi». Оң қол, күншығыс жағындағы алғаш қойылған Сауқымбек ағанiкi. Сол жақ қатардағы бiр бейiт бес солдаттiкi. Сырт жағындағы екеуi келесi күнi жерленген Левин мен Шиманскийдiкi. Ұзақ жылдар төзумен шемен болған қайран жүрек аға дидарының орнына көк тастың суық бетiн сипап, ел мен елшiлiктен арнайы дайындалған көгiлдiр батсайымен көмкерiлген алқызыл гүл шоқтарымызды қойдық. – Кешiр, ағатай, бiз келдiк, көп күттiрдiк, қолымыздан келгенi осы болды! – деген сөз көмекейде кептелiп, жүрегiмiзде бұлқынып жатты. * * * Қарт Карпаттың таңы тым ерте арайлап атты. «Гранд-отельде» ұйқысыз түн өткерiп қайтар жолға бет түзеп, шығарып салушы қала басшыларымен бiрге тағы да аға бейiтiнiң жанына келдiк. Құранымызды оқып, алыс елден алып келген ата-аналар мен Қошқарата əулие алысқа тартқан ұлы жорықтың жолында қалған барша қазақ ұлдарына арнап Ұлы баба Бəйдiбектiң қасиеттi топырағын тапсырдық. Қош бол, аға! Қош бол, қимас бауырым, жатқан ұлы Трансильвания! АЛМАТЫ–БУХАРЕСТ– ТРАНСИЛЬВАНИЯ– ШЫМКЕНТ.

11

АПАЌ БАТЫРДЫЅ АЌ ТАСЫ

Күршім ауданындағы Қаратал өзенінің оң жақ жағалауында, Теректібұлақ ауылы мен Топтерек ауылдарының арасында бір жұмбақ тас баған тұр. Оның қазіргі кездегі биіктігі екі метрден астам, үстіңгі басы жарықшақтанып сынған, астыңғы табанының бөлігі тік төрт бұрышты.

Жұмбақ бұл тас бағанды маған əкем көрсетті, ал оған бала күнінде атам көрсетіпті. Қараған адамға тас баған қызығушылық тудырады. Ол жазық орманның ортасында орналасқан. Тас бағанның едəуір бөлігі жерге кіріп тұр. Онда бір белгісіз таңбалар бар. Жергілікті қариялардың айтуынша, тас баған қазіргі қалпынан кезінде бір метрдей ұзын, биік болған. Бірақ та, кезінде темір арқан тағып, трактордың күшімен орнынан жықпақшы болған əумесерлер, оның ұшын сындырып тастапты. Сынықтары жанында жатыр. Қариялардың айтқан əңгімелерінен, мен осы тас бағанның қалай бұл жерде пайда болғандығы жайында аңызды білдім. Біздің ата тегімізден ауыздан ауызға жетіп келе жатқан аңыздың мазмұны мынандай. Кезінде осы жерде бір бай адам өмір сүріпті. Оның сұлу да, ақылды қызы болыпты. Бір күні қыз ақылына күші сай Апақ деген жігітпен кездесіп, бірін-бірі бір көргеннен-ақ жақсы көріп сүйіпті. Жігіт үйлену үшін рұқсат сұрап, байдың алдына келгенде, бай оған күліп: «Сен түгің жоқ тақыр кедейсің, сенде астыңда атың, алдыңда малың жоқ. Сенде тіптен ат байлайтын ат байлағыш та жоқ», деп оның қара жаяу кедей екендігін бетіне басыпты. Апақ батыр болашақ қайын атасының сөзі ар-намысына тигендіктен, ел алдында өзінің кім екендігін көрсету үшін, күншілік жерден арқасына салып, тас баған – ат байлағышты көтеріп əкеліп, болашақ қайын атасының ақ ордасының жанына тіке шаншып қадап қойып: «Сұраған ат байлағышыңыз осы болса, алыңыз», депті. Қыз əкесі болашақ күйеу баласының сыйын қабыл алып, оның күші мен мінезін мойындапты. Күйеу

баласының келешекте руының тірегі, жаудан қорғар қалқаны болатындығына көзі жетіп, қызын ұзатып, той жасауға рұқсатын беріпті. Соңынан Апақ батыр қайын атасының сенімін ақтап, тек рудың ғана емес, бүкіл елінің қорғаны мен тірегі болыпты. Ел арасында Ақжігіт балуан, Ақжігіт батыр атаныпты деседі. Ел аузынан естіген тас баған жайындағы аңыз осындай. Тас бағанның маңында қандай да бір басқа тастар жоқ. Оның алыстан əкелінгендігі көрініп тұр. Мен естіген аңыздан кейін, тас баған біздің күндерімізге дейін жетпеген талай қызықты да, шым-шытырық оқиғалардың куəсіндей көрінеді. Көңіл аударған бізге бар сырын ақтара салатындай сезіндім. Осындай ғасырлар, мүмкін əлде мыңдаған жылдар тұрған көненің көзі, ескерткіші қас-қағымда адамдардың бассыздығынан бір метрден астам бөлігін жоғалтқаны қатты қынжылтады. Жапандағы тас баған кімге керек десеңіздер, айтар едім бізге керек деп. Ол біздің аңызымыз, біздің тарихымыз, ауыздан ауызға жетіп келе жатқан біздің мəдениетіміз, біздің мұрамыз. Белгілі орыс жазушысы Евгений Курдаковтың Алтай өңірінің тарихының тіптен зерттелусіз қалған деген сөзіне, қосылғаннан басқа шараң қалмайды. Күршім жері керемет табиғаты сұлу жер, адамдары ертеден жаужүрек, батыл болған деседі. Тек аяғына дейін зерттелмеген тарихы мен оны мақтан тұтып айта алмауымыз көңілге кірбің келтіреді. Сымбат МОЛДАМЖАРЕВ, Семей медициналық университетінің студенті.

Шығыс Қазақстан облысы.


12

30 қазан

www.egemen.kz

2013 жыл

Талап жəне тəртіп

Жаѕа кґзќарас ќалыптасты Ағымдағы жылдың көктемінде Қазақстанда мемлекеттік қызмет саласын жүйелі реформалаудың жаңа белесі басталды. Іске асырылып жатқан реформаның негізгі басымдықтары Мемлекет басшысымен Мемлекеттік қызметтің жаңа моделінің тұжырымдамасында айқындалып, бекітілген болатын. Тиісті нормативтікқұқықтық негізі қабылданып, жаңа басқарушылық «А» корпусы қалыптасты, «командалық ауысуды» азайту, конкурстық рəсімдердің ашықтығын қамтамасыз ету үшін жəне конкурс өткізу мерзімін қысқарту мақсатында тиісті тетіктер белгіленді. Жүзеге асырылып жатқан түрлендіру бағыттарының бірі мемлекеттік органдардағы кадр қызметтерінің рөлін арттыру болып табылады. Заңда кадр қызметі персоналды басқару қызметі ретінде атап көрсетілді. Негізгі міндеті – мемлекеттік органның персоналды басқарудың біртұтас жүйесін құру деп белгіленді. Персоналды басқару қызметінің (кадр қызметі) мемлекеттік органның басқа құрылымдық бөлімшелерінен ұйымдық жағынан дербес болатындығы, жауапты хатшыға немесе аппарат басшысына, ал аталмыш лауазымдар енгізілмеген мемлекеттік органдарда мемлекеттік органның басшысына тікелей бағынатындығы атап көрсетілген. Заңмен тиісті əкімшілік-аумақтық бірліктердің бюджеттерінен қаржыландырылатын атқарушы органдар үшін тиісті атқарушы органдардың басшыларын тағайын дауға құқығы бар адам ның шешімімен персоналды басқарудың бірыңғай қызметін (кадр қызметін) құруға мүмкіндік берілген. Осы жаңалықты енгізуге Жамбыл облысында былтырғы жылы өткізілген эксперимент негіз етіп алынды. Облыстағы 10 аудан мен өңір орталығындағы 285 атқарушы органда 288 қызметкер кадр жұмыстарымен айналасып келді. Аудан əкімдігінің бөлімдері мен

ауылдық округ əкімі аппараттары көбінесе штаттық саны 3-5 бірліктен тұратынын ескерсек, қолданыстағы заңнамаға сəйкес, əрбір мемлекеттік органда конкурстық, аттестаттау жəне тəртіптік комиссиялар болды. Ол дегеніміз, штаттық саны аз мемлекеттік органдардың қызметкерлері осы комиссиялардың мүшелері болып табылатын. Яғни, бірін-бірі іріктеп, аттестаттаудан өткізіп, тəртіптік жауапкершілікке тартады. Əрине, осы комиссиялардың жұмысы жəне тұтастай алғанда кадр жұмысы формальды түрде жүргізілген жəне мекеме басшысының шешімін рəсімдеумен шектелгені рас. Одан қалса, кадр қызметінің функциялары бір қызметшіге өзінің міндеттерінен бөлек қосымша жүктеме ретінде міндеттелген. Сондай-ақ, құжат айналымы мен мемлекеттік қызметшілердің дербес істерін жүргізумен байланысты түйткілдердің орын алуы тағы бар. Осы қалыптасқан тəжірибені саралай келе Жамбыл облысында мемлекеттік қызметтегі бірыңғай кадрлық саясатты тиімді жүзеге асырумен тікелей айналысатын, сондай-ақ, персоналды басқару бойынша мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін жəне оны арттыруды қамтамасыз ететін орталықтандырылған бірыңғай кадр қызметін құру жұмыстары басталды.

Бірыңғай кадрлық қызметтің міндеттеріне: мемлекеттiк органда мемлекеттік қызмет жəне еңбек қатынастары саласындағы заңнамалардың орындалуын үйлестіру; мемлекеттік органдағы кадр қажеттілігіне ағымдағы жəне келешекті жоспарлауды енгізе отырып, оның персоналды басқару стратегиясын əзірлеу жəне оны іске асыру; мемлекеттік органның кадрлық құрамын қалыптастыру, персоналдың кəсіби дамуын жəне мемлекеттік қызметті сапалы өткеруін қамтамасыз ету; аудандық деңгейде кадрлық жұмысты басқарудың құрылымын оңтайландыру; мемлекеттік органдардағы кадрлық қызметтерінің ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің аумақтық бөлімшелерімен əрекет ету жүйесін жетілдіру жатқызылды. Осылайша, тиісті қызметтер құрылып, 2012 жылдың 1 қазанынан бастап аудандарда жəне Тараз қаласында, штаттық құрамы 3 бірліктен тұратын, персоналды басқарудың бірыңғай қызметтері (кадр қызметтері) жұмыс атқаруда. Персоналды басқару қызметкерлердің алдына корпоративтік

мəдениетті қалыптастыру жəне мемлекеттік органда əлеуметтікпсихологиялық еңбек ахуалын дамыту міндеттері қойылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасының бұйрығымен бекітілген Мемлекеттік органдардың персоналды басқару қызметі (кадр қызметі) туралы үлгілік ереженің негізінде персоналды басқарудың бірыңғай қызметі туралы ережелер əзірленіп бекітілді. Атқарылған жұмыстардың негізінде төмендегі нəтижелерге қол жеткізілді. Олар мыналар: біріншіден – іс жүзінде саны қысқартылмай облыс бо йынша аудандық буындағы жергілікті атқарушы органдардың кадрлық жұмыспен айналысатын қызметкерлерінің саны 9,6 есе қысқарды. Бұл өз кезегінде жергілікті атқарушы органдар басшыларының жəне ондағы қызметкерлердің кадрлық жұмыстарын жүргізу сияқты қосымша жүктемеден босатылып, олардың пəрменділігін мемлекеттік органның салалық қызметіне шоғырландыруға мүмкіндік туғыз ды; екіншіден – кадрлық жұмыстарды жүргізуде білікті көзқарас қалыптасты. Кейбір қызметшілер ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясында қысқа мерзімді оқу курстарынан өтті. Бөлімдер персоналдың дербес істерін, еңбек кітапшаларын тиісті нұсқамаларға сəйкес сақтауға қажетті құрал-саймандармен жабдықталды. Əрбір аудан бойынша кадр қызметтерімен жиі жаңартылып тұратын мемлекеттік қызметшілердің электронды дерек қоры қалыптастырылды; үшіншіден – кадрларды іріктеудің тиімділігін қамтамасыз етудегі бірінші басшының жəне кадр қызметтерінің рөлі мен жауап кершілігі артты. Кейбір жерлерде аудан əкімі немесе

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Солтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ 2013 жылғы 19 қарашада сағат 10.00-ден www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі нысандарды сату бойынша электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды. Республикалық меншіктегі нысандарды сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген, Жекешелендіру нысандарын сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. Сауда-саттықтың голланд əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктегі мына нысандары қойылады: 1. ҚР ДСМ МСЭҚК «Солтүстік Қазақстан облыстық санитарлық-эпидемиологиялық сараптама орталығы» РМҚК теңгеріміндегі 1954 жылы салынған, жалпы алаңы 58,7 ш.м. ғимараты. Орналасқан жері: СҚО, Жамбыл ауданы, Пресновка а., Шайкин к-сі, 47. Бастапқы (алғашқы) баға – 511 876 теңге. Кепілді жарна – 76 781 теңге. 2. ҚР ДСМ МСЭҚК «Солтүстік Қазақстан облыстық санитарлық-эпидемиологиялық сараптама орталығы» РМҚК теңгеріміндегі жалпы алаңы 91,5 ш.м. ғимараты. Орналасқан жері: СҚО, Уəлиханов ауданы, Кішкенекөл а., Гагарин к-сі, 86. Бастапқы (алғашқы) баға – 946 474 теңге. Кепілді жарна – 141 971 теңге. 3. ҚР ДСМ «Сот медицинасы орталығы» РМҚК теңгеріміндегі 2002 жылы шығарылған, м/н Т 776 AU, Уаз 396292 автокөлігі. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Рига к-сі, 102. Бастапқы (алғашқы) баға – 827 000 теңге. Кепілді жарна – 124 050 теңге. 4. ҚР ҚМ СК «Солтүстік Қазақстан облысы бойынша салық департаменті» ММ теңгеріміндегі 1997 жылы шығарылған, м/н Т 004 MD, Audi 4B автокөлігі. Орналасқан жері: СҚО, Аққайың ауданы, Смирнов а., Зеленая к-сі, 28. Бастапқы (алғашқы) баға – 785 500 теңге. Кепілді жарна – 117 825 теңге. 5. ҚР ҚМ СК «Солтүстік Қазақстан облысы бойынша салық департаменті» ММ теңгеріміндегі 2006 жылы шығарылған, м/н Т 597 BL, Газ 3102-121 автокөлігі. Орналасқан жері: СҚО, Ақжар ауданы, Талшық кенті, Абылай хан к-сі, 5. Бастапқы (алғашқы) баға – 590 400 теңге. Кепілді жарна – 88 560 теңге. 6. ҚР ҚОҚМ «Қазгидромет» РМК теңгеріміндегі 1996 жылы шығарылған, м/н Т 841 BW, Daewoo Nexia автокөлігі. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Парковая к-сі, 57А. Бастапқы (алғашқы) баға – 278 100 теңге. Кепілді жарна – 41 715 теңге. 7. ҚР ҚОҚМ «Қазгидромет» РМК теңгеріміндегі 2001 жылы шығарылған, м/н Т 857 BW, Волга Газ 3110 автокөлігі. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Парковая к-сі, 57А. Бастапқы (алғашқы) баға – 230 000 теңге. Кепілді жарна – 34 500 теңге. 8. ҚР ЭҚСЖА «Солтүстік Қазақстан облысы бойынша экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы)» ММ теңгеріміндегі 2005 жылы шығарылған, м/н Т 057 BW, Ваз 21140 автокөлігі. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Интернационал к-сі, 60. Бастапқы (алғашқы) баға – 451 600 теңге. Кепілді жарна – 67 740 теңге. 9. ҚР ДСМ «Сот медицинасы орталығы» РМҚК теңгеріміндегі 2001 жылы шығарылған, м/н Т 885 AU, Ваз 21213 автокөлігі. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Рига к-сі, 102. Бастапқы (алғашқы) баға – 298 100 теңге. Кепілді жарна – 44 715 теңге. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi осы Қағиданың 36-4-тармағына сəйкес белгiленген қадамға жекешелендiру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растамайтын болса, осы жекешелендiру нысаны бойынша электрондық аукцион өткiзiлмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут

iшiнде қатысушылардың бiреуi осы Қағиданың 36-4-тармағына сəйкес белгiленген қадамға жекешелендiру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растайтын болса, бастапқы баға белгiленген қадамға артады. Жекешелендiру нысаны бойынша саудасаттықтың ағылшын əдiсiмен электрондық аукцион қатысушылардың бiреуi ұсынған ең жоғары бағаға дейiн жүргiзiледi. Жекешелендiру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемiнде екi қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендiру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдiсiмен электрондық аукцион өткiзiлген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екi қадамға өсуiн кемiнде екi қатысушы жүзеге асырады. Сауда-саттықтың голланд əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктегі мына нысан қойылады: 1. ҚР ТЖМ Мемлекеттік материалдық резервтер комитетінің «Резерв» РМК теңгеріміндегі 1980 жылы шығарылған, м/н Т 702 AF, Зил 130ац-40 автокөлігі. Орналасқан жері: Петропавл қ., Индустриальная тұйығы, 2. Алғашқы баға – 1 565 600 теңге. Бастапқы баға – 15 656 000 теңге. Ең төменгі баға – 257 122 теңге. Кепілді жарна – 234 840 теңге. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер электрондық аукцион басталған сəттен бастап бес минут iшiнде қатысушылардың бiрдебiреуi электрондық аукционда жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру нысанының бастапқы бағасы осы Қағиданың 36-4-тармағына сəйкес белгiленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейiн бес минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру нысанын сатып алуға ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру нысанының соңғы жарияланған бағасы белгiленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендiру нысанын сатып алуға ниетiн бiрiншi болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдiсi бойынша электрондық аукцион жеңiмпазы болып танылады жəне осы жекешелендiру нысаны бойынша электрондық аукцион өткiзiлген болып танылады; 3) егер жекешелендiру нысанының бағасы белгiленген ең төменгi мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растамаса, онда электрондық аукцион өткiзiлмеген болып танылады. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне 2013 жылғы 17 қарашада сағат 10.00-де аяқталады. Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Солтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті Солтүстік Қазақстан облысы бойынша қазынашылық департаменті» ММ-дағы КZ300705012170177006 депозиттік шотына енгізіледі, БСК ККМ ҒКZ2А, БСН 120240018658, КБЕ 11, белгіленген төлем коды 171. Назар аударыңыз! Сатушының электрондық өтiнiмдi қабылдаудан бас тартуы үшiн қатысушының хабарландыруда көрсетiлген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ жеке жəне заңды тұлғаның электрондық өтiнiмi мен құжаттарын қарау мерзiмi аяқталғанға дейiн сауда-саттықты өткiзу туралы хабарламада көрсетiлген кепiлдi жарнаның сатушының шотына түспеуi негiз болып табылады. Департаменттің депозиттік шотына кепілді жарнаның уақытылы түсу мақсатында

қабылдау аяқталғанға дейін үш күн кешіктірмей төлеуге кеңес береміз. Электрондық аукционға қатысу үшін мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің вебпорталына енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың; шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Электрондық аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Электрондық аукционның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырылғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Петропавл қаласы, Совет көшесі, 34, 2-қабат, № 11 бөлме мекенжайында жеңімпазбен сатып алусату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Электронды аукцион өткізу жөніндегі қосымша ақпаратты 8 (7152) 4605-84, 46-20-38 телефондары жəне www.gosreestr. kz арқылы білуге болады.

Ақпараттық хабарлама

кадр қызметінің басшылары комиссия құрамында төрағасы болып табылатын бірыңғай конкурстық комиссия лары құрылып жұмыс істеуде. Сондай-ақ, бүгінгі күні жергілікті жердегі мемлекеттік органдарда бар тиісті мемлекеттік қызмет лауазымына қойылатын арнайы біліктілік талаптарды бірыңғай кадр қызметтері əзірлеуде, яғни оларды əзірлеуде бірыңғай кəсіби көзқарас қалыптасуда деуге толық негіз бар. Қазіргі уақытта бос лауазымдарға орналасуға арналған конкурстар бір мемлекеттік органда əзірленіп, бір жерден жариялану үстінде. Бұл тиісінше, азаматтардың сəйкесті жұмыс іздеу мəселесінде жəне конкурсқа қатысуға қажетті құжаттар ұсыну барысын жеңілдететіні хақ. Сондайақ, жергілікті жерлерде тиімді жұмысы үшін аудан əкімі болып табылатын бірінші басшының жауапкершілігі белгіленген бірыңғай тəртіптік комиссиялары да құрылған; төртіншіден – жергілікті атқарушы органдардың уəкілетті органмен қызметтік байланысы жақсарды. Бұл мемлекеттік қызметтің мониторингі сапасына, оның шынайылығына, уақтылы жүргізілуіне оң əсерін тигізуде. Персоналды басқарудың бірыңғай қызметі мамандарының жергілікті жерде орын алған ахуалды кадрлық жағдайы мен кадр əлеуетіне талдау жасай бастады. Кадр сапасының жағдайын жақсарту тетіктеріне байланысты негізді ұсыныстар берілуде. Міне, осындай жұмыстардың нəтижесінде персоналды басқару қызметі кадрларды жоспарлау, іріктеу, ілгерілету жəне кəсіби дамуын қоса алғанда, персоналды басқару стратегиясын əзірлеу мен іске асыруға тікелей қатысуына қол жеткізіп отырмыз. Болат ИСАҚОВ, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің Жамбыл облысы бойынша департаментінің басшысы.

ТАРАЗ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТҰҢҒЫШ ПРЕЗИДЕНТІ – ЕЛБАСЫНЫНЫҢ ҚОРЫ қазақстандық жас ғалымдардың ғылым жəне техника салаларында жүргізген ең үздік ғылыми-зерттеу жұмыстарына сыйлық ақы қарастыруға байқау жариялайды. Байқауға 40 жасқа дейінгі жас ғалымдар жəне олардың ұжымдары қатыса алады (3 адамнан аспауы тиіс). Өтінімдер қабылдау мерзімі: 2013 жыл, 21 қазаннан 20 қарашаға дейін. Байқау ережесі мына веб-сайтта: www.fpp.kz орналасқан. «Бауманское-07» ЖШС (бұдан əрі – серіктестік) 2013 жылғы 15 қарашада сағат 10.00-де Ақмола обл., Егіндікөл ауданы, Бауманское а., Бауман к-сі, 8-үй мекенжайында жалпы жиналыс өткізу туралы хабарлайды. Күн тəртібі: 1. «Алиби» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің (бұдан əрі – борышкер) Банк алдындағы барлық қолданыстағы жəне алдағы кездегі міндеттемелерін тиісті орындауды қамтамасыз ету ретінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ға (бұдан əрі – Банк) мүлікті кепілге келісім беру туралы. 2. Банк алдындағы барлық өзінің міндеттемелерін борышкердің орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында серіктестік мүлкін соттан тыс сатуға Банкке келісім беру туралы. 3. Серіктестік атынан барлық қажетті іс-əрекетті жүзеге асыруға өкілеттікті беру туралы.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 273-73-97. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

«ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» акционерлік қоғамы (бұдан əрі – Қоғам) «Акционерлік қоғамдар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 51-бабына сəйкес Қоғам акционерлерінің 2013 жылғы 22 қазандағы кезектен тыс жалпы жиналысының дауыс беру қорытындыларын жариялайды. Күн тəртібі: 1. Қоғамның Директорлар кеңесінің мүшелерін сайлау туралы. 2. Қоғамның Директорлар кеңесінің мүшелеріне сыйақы төлеудің мөлшері мен шарттарын белгілеу. Күн тəртібінің Қоғамның Директорлар кеңесінің мүшелерін сайлау туралы бірінші мəселесі бойынша: Дауыс берді: - «Қолдап» - 51 147 951 дауыс; - «Қарсы» - 6 291 298 дауыс; - «Қалыс» - 289 117 дауыс. Күн тəртібінің Қоғамның Директорлар кеңесінің мүшелеріне сыйақы төлеудің мөлшері мен шарттарын белгілеу туралы екінші мəселесі бойынша: Дауыс берді: - «Қолдап» - 56 635 707 дауыс; - «Қарсы» - 802 120 дауыс; - «Қалыс» - 290 539 дауыс.

«Запорожье» ЖШС 2013 жылғы 15 қарашада сағат 10.00-де Ақмола обл., Жақсы ауд., Запорожье а. мекенжайында жалпы жиналыс өткізу туралы хабарлайды. Күн тəртібі: 1. «Алиби» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің (бұдан əрі – борышкер) Банк алдындағы барлық қолданыстағы жəне алдағы кездегі міндеттемелерін тиісті орындауды қамтамасыз ету ретінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ға (бұдан əрі – Банк) мүлікті кепілге келісім беру туралы. 2. Банк алдындағы барлық өзінің міндеттемелерін борышкердің орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында серіктестік мүлкін соттан тыс сатуға Банкке келісім беру туралы. 3. Серіктестік атынан барлық қажетті іс-əрекетті жүзеге асыруға өкілеттікті беру туралы.

«Новосветловка-Алиби» ЖШС 2013 жылғы 15 қарашада сағат 10.00-де СҚО, Айыртау ауд., Новосветловка а. мекенжайында жалпы жиналыс өткізу туралы хабарлайды. Күн тəртібі: 1. «Алиби» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің (бұдан əрі – борышкер) Банк алдындағы барлық қолданыстағы жəне алдағы кездегі міндеттемелерін тиісті орындауды қамтамасыз ету ретінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ға (бұдан əрі – Банк) мүлікті кепілге келісім беру туралы. 2. Банк алдындағы барлық өзінің міндеттемелерін борышкердің орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында серіктестік мүлкін соттан тыс сатуға Банкке келісім беру туралы. 3. Серіктестік атынан барлық қажетті іс-əрекетті жүзеге асыруға өкілеттікті беру туралы.

«Кутузовское-Алиби» ЖШС 2013 жылғы 15 қарашада сағат 10.00-де СҚО, Айыртау ауд., Каменный Брод а. мекенжайында жалпы жиналыс өткізу туралы хабарлайды. Күн тəртібі: 1. «Алиби» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің (бұдан əрі – борышкер) Банк алдындағы барлық қолданыстағы жəне алдағы кездегі міндеттемелерін тиісті орындауды қамтамасыз ету ретінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ға (бұдан əрі – Банк) мүлікті кепілге келісім беру туралы. 2. Банк алдындағы барлық өзінің міндеттемелерін борышкердің орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында серіктестік мүлкін соттан тыс сатуға Банкке келісім беру туралы. 3. Серіктестік атынан барлық қажетті іс-əрекетті жүзеге асыруға өкілеттікті беру туралы.

«Ишим-Астык» ЖШС 2013 жылғы 15 қарашада сағат 10.00-де Ақмола обл., Жақсы ауд., Ишимское а. мекенжайында кезектен тыс жалпы жиналыс өткізу туралы хабарлайды. Күн тəртібі: 1. «Алиби» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің (бұдан əрі – борышкер) Банк алдындағы барлық қолданыстағы жəне алдағы кездегі міндеттемелерін тиісті орындауды қамтамасыз ету ретінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ға (бұдан əрі – Банк) мүлікті кепілге келісім беру туралы. 2. Банк алдындағы барлық өзінің міндеттемелерін борышкердің орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында серіктестік мүлкін соттан тыс сатуға Банкке келісім беру туралы. 3. Серіктестік атынан барлық қажетті іс-əрекетті жүзеге асыруға өкілеттікті беру туралы.

«Интернационал-Астана» ЖШС 2013 жылғы 15 қарашада сағат 10.00-де Ақмола обл., Жарқайың ауд., Бірсуат а. мекенжайында кезектен тыс жалпы жиналыс өткізу туралы хабарлайды. Күн тəртібі: 1. «Алиби» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің (бұдан əрі – борышкер) Банк алдындағы барлық қолданыстағы жəне алдағы кездегі міндеттемелерін тиісті орындауды қамтамасыз ету ретінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ға (бұдан əрі – Банк) мүлікті кепілге келісім беру туралы. 2. Банк алдындағы барлық өзінің міндеттемелерін борышкердің орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында серіктестік мүлкін соттан тыс сатуға Банкке келісім беру туралы. 3. Серіктестік атынан барлық қажетті іс-əрекетті жүзеге асыруға өкілеттікті беру туралы.

«Агрофирма «Жер-Ана» ЖШС 2013 жылғы 15 қарашада сағат 10.00-де Солтүстік Қазақстан обл., Айыртау ауданы, Саумалкөл а., Умышев к-сі, 2 мекенжайында кезектен тыс жалпы жиналыс өткізу туралы хабарлайды. Күн тəртібі: 1. «Алиби» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің (бұдан əрі – борышкер) Банк алдындағы барлық қолданыстағы жəне алдағы кездегі міндеттемелерін тиісті орындауды қамтамасыз ету ретінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ға (бұдан əрі – Банк) мүлікті кепілге келісім беру туралы. 2. Банк алдындағы барлық өзінің міндеттемелерін борышкердің орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында серіктестік мүлкін соттан тыс сатуға Банкке келісім беру туралы. 3. Серіктестік атынан барлық қажетті іс-əрекетті жүзеге асыруға өкілеттікті беру туралы.

«Алиби-Павловка» ЖШС 2013 жылғы 15 қарашада сағат 10.00-де Ақмола обл., Ерейментау ауданы, Павлока а., Южная к-сі, 22 мекенжайында жалпы жиналыс өткізу туралы хабарлайды. Күн тəртібі: 1. «Алиби» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің (бұдан əрі – борышкер) Банк алдындағы барлық қолданыстағы жəне алдағы кездегі міндеттемелерін тиісті орындауды қамтамасыз ету ретінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ға (бұдан əрі – Банк) мүлікті кепілге келісім беру туралы. 2. Банк алдындағы барлық өзінің міндеттемелерін борышкердің орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында серіктестік мүлкін соттан тыс сатуға Банкке келісім беру туралы. 3. Серіктестік атынан барлық қажетті іс-əрекетті жүзеге асыруға өкілеттікті беру туралы.

«Айыртау-Алиби» ЖШС 2013 жылғы 15 қарашада сағат 10.00-де Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауд., Айыртау а., Совет к-сі мекенжайында жалпы жиналыс өткізу туралы хабарлайды. Күн тəртібі: 1. «Алиби» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің (бұдан əрі – борышкер) Банк алдындағы барлық қолданыстағы жəне алдағы кездегі міндеттемелерін тиісті орындауды қамтамасыз ету ретінде «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-ға (бұдан əрі – Банк) мүлікті кепілге келісім беру туралы. 2. Банк алдындағы барлық өзінің міндеттемелерін борышкердің орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында серіктестік мүлкін соттан тыс сатуға Банкке келісім беру туралы. 3. Серіктестік атынан барлық қажетті іс-əрекетті жүзеге асыруға өкілеттікті беру туралы.

Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы жəне Прокуратура органдары ардагерлерінің республикалық одағы Алматы облысы прокуратура органдарының ардагері жəне құрметті қызметкері, Ұлы Отан соғысына қатысушы, аға əділет кеңесшісі Биахмет Жаманбалаұлы САРЫМСАҚОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен жақын туыстарына орны толмас ауыр қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты жəне қазақстандық мұрағатшылар қауымы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің бақылау жəне құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімінің сектор меңгерушісі Мария Тұрсынбайқызы Сандыбаеваға, туған-туыстарына əпкелері Арыскүл ТҰРСЫНБАЙҚЫЗЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитеті жəне «Жер кадастры ғылымиөндірістік орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорны «Мемлекеттік ауылшаруашылық аэрофотогеодезиялық ізденістер институты» РМК директоры Əбдіғали Салбекұлы Бегмановқа анасы ҰЛМАННЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің ұжымы философия ғылымдарының кандидаты, доцент Ұлболсын Майтанқызы Сандыбаеваға əкесі, Ұлы Отан соғысының ардагері Майтан Мақанұлы САНДЫБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Əл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің ұжымы «Қазақ технология жəне бизнес университеті» АҚ ректоры Найман Бөбейұлы Қалабаевқа анасы Айғаныс ЗИЯЛЫҚЫЗЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туғантуыстарына орны толмас ауыр қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің ұжымы «Этнокөркеммəдениет» орталығының директоры, педагогика ғылымдарының докторы, профессор Қайрат Адамбековке АНАСЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің ұжымы Қазақ технология жəне бизнес университетінің ректоры, техника ғылымдарының докторы, профессор Найман Бөбейұлы Қалабаевқа анасы АЙҒАНЫСТЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


30 қазан

ҚА

2013 жыл

www.egemen.kz

Замана запыраны

Ө

Белді театр – Ғ.Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының маңдайалды актерларының қатарына бір деммен қосылған Мақсат Сəбитовтың қанжығасында салмақты рөлдер бар. Бұл күндері режиссер Ақан Сатаевтың «Бауыржан Момышұлы», режиссер Талғат Теменовтың «Судағы із» картиналарына қатар түсіп жатқан актерды сəті түскенде сөзге тартқан едік.

Мақсат СƏБИТОВ:

«Кейіпкердің қасиеті жұғады» – Біздің ұлт таланттарға кенде емес. Алайда, бетке ұстар театрдың бірден белгілі актерларына айналу актер біткеннің бəріне бұйыра бермейтін бақ. Бұл орайда жолың болған сияқты? – Т.Жүргенов атындағы Өнер академиясын тəмамдар тұста режиссер Мұрат Ахманов біздің дипломдық жұмысымызды көрген екен. Ол кісі бірқатар студенттердің ойынына көңілі толып, Ғ.Мүсірепов атындағы қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының директоры Талғат Теменовке айтып барыпты. Содан кейін іле-шала ұстазымыз Дариға Тұранқұлова да театр басшысына хабарласып, талантты бірнеше студенті бар екенін көруді сұрайды. Біз жатақханада жатыр едік, «Отелло» қойылымында Отеллоны ойнаған менімен бірге Диего рөліндегі Дархан Сүлейменовті шақыртты. Содан Теменов бізді жаңа жылға дейін сынақ мерзімімен жұмысқа алатынын айтты. Осы төрт ай ішінде біз өзімізді көрсетуіміз керек болды. Дəл осы кезде Талғат аға Ш.Айтматов шығармасының желісімен «Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбетті» қоюға кіріскен кезі. Сол кезде маған балықшының рөлі бұйырды, оған қоса «Болашақ» телесериалына түсіп жүргем. Екі ортада шапқылап жүргенде, сол рөлді шығартты. Бұл трагедиялық қойылымдағы балықшы жігіттің рөлі маған театрдағы баспалдақ болды. Кішкентай ғана кейіпкеріммен көзге түстім. Көп ұзамай жаңа жыл қарсаңында балаларға арналған «Ер көжек» спектаклінен маған лақтың, Дарханға қозының рөлі тиіп, театрда қалатын болдық. Көп ұзамай Талғат аға Проспер Мерименің «Кармен» повесінің желісімен «Карменситаны» сахналауды қолға алып, барлық актерларды Хосесержанттың рөліне сынап көрді. – Махаббаты үшін өзімен қоса үш адамды құрбан еткен ессіз ғашық сержантты сомдауға актерға қандай қасиет керек еді? – Бізге бұл рөлдің жеңіл тигені – Маман Байсеркеновтің мектебінен өткендігімізден шығар. Мəселен, мен ойнаған Отелло қара нəсілді, өте қызуқанды, ыстық жақтың адамы. Осы рөлді төрт жыл бойы меңгердім. Кез келген кейіпкердің қасиеті актерға жұғады. Менде де қызуқандылық пайда болған сияқты. Өмірді кейде белден басып жіберетін кездерімді байқаймын. Бірақ, Хосені шығаруыма Отеллоның көп септігі тиді. Испандықтар да қаны қызу халық. Осы мінез маған енді керек болды. Қыз көрмеген жас жігіт сыған сұлуына қалай ессіз ғашық болғанын білмей, өзімен бірге үш бірдей адамды жер жастандырады. – Хосені түсінуге бола ма? – Өмірде Хосе жасаған қадамға бара алмас едім. Үш бірдей адамның қанын жүктеуге жүз жерден ғашық болсам да дəтім жібермес еді. Пьесадағы Хосені бір жағынан түсінуге болады. – Кейін мен сенің Хосе-сержантқа мүлде қарама-қарсы Жəкула болысты бейнелегеніңді көрдім. Бұл деректі фильмге қалай келдің? – Біздің Семей өңірінде «Жəкуланың қызылтасы» деген тас бар. Мен өзі Ақсуаттың жігітімін. Туған ауылым «Қызыл есікке» келе жатқанда осы тас өткен-кеткен жолаушылардың көзіне шалынады. Бала күнімізде Жəкула Күшікұлы – халықтың саналы тобынан шыққан белгілі тұлға екенін еміс-еміс еститінбіз. Сонау ХІХ ғасырдың 90-жылдарында Омбыдағы мединститутқа барып оқыған, көзі ашық адам. Он жылдан астам болыс болған білімдар Жəкула халыққа жасаған жақсылығымен, əділдігімен құрметке бөленген. Жəкула кампеске кезінде жер-жерде бұрқ ете қалған шаруалар көтерлісіне іштартты деп айыпталып, ұсталатын

болған соң амалсыз шекара асып, Шəуешек жаққа бой тасалайды. Алайда, аңдыған оқ Жəкула Күшіковты бұл жақтан да іздеп табады... Кейін ұрпағы Асқар елге оралып, атасына ас бермек болады да, журналист Болат Мұрсəлімге хабарласады. Ойласа келе, Жəкула болыс туралы деректі фильм түсірмекші болып актер іздестіре бастайды. Болат Мүрсəлімнің ойына сол кезде мен сап ете қалыппын. Ол кісі мені студент кезімнен таниды, қолында тұрғаным бар. Суретімді Жəкула болыстың суретімен қатар қойғанда ұқсастық тауып, мені осылайша тауып алды. – Актердың сəтті таңдалғанына ризашылық айтуға тиіспіз. Ал қазір режиссер Ақан Сатаев түсіріп жатқан «Бауыржан Момышұлы» картинасында генерал Сабыр Рахимовты ойнап жатқаныңнан хабардармыз. – Бұған дейін де Ақан Сатаевтың «Болашақ» фильміне түстік. Жалпы режиссер, ассистенттер өздерінің танитын, жағдайын білетін актерларды кастингке шақырады. Бастапқыда Сатаев мені Есенов дейтін солдаттың рөліне бекіткен. Жұмыстың басталуына бірнеше күн қалғанда түсіру алаңына барсам, осы картинаға тапсырыс берген «Хабар» телеарнасы генерал Сабыр Рахимовтың рөліне мені бекіткендерін айтты. Сабыр Рахимов – Бауыржан Момышұлының оң қолы болған, тарихи тұлға. – Сені Сабыр Рахимовтың рөліне «Жаужүрек мың бала» фильмі біртіндеп жетектеп алып келген сияқты? Сатаевпен жұмыс істеудің ерекшелігі қандай? – «Мың баладағы» эпизодтық рөліммен Сатаевпен əріптестігім басталды. Ең бастысы бұл кісі актерларға ерік береді. Тəртіп болмаған жерде таланттың да еш мəн-мағынасы болмайды. Рөліңді дұрыстап ойнамаудың өзі күпірлік. Сатаев актерлардың жанын да түсінеді, жағдайын да жасайды. Төбеңде шатырың, жаныңда шəйің қайнап, астыңда орындығын дайын тұрады. Бас-басыңа – бір ассистент. – Сатаев тəртіпті жақсы көреді дейсіз. Өнердің тəртіпке бағынбайтын кездері де болады ғой? – Ол кісі өнер адамдарының кейбір еркеліктеріне кешіріммен қарай алады. Бір байқағаным, актерларды өте сыйлайды, бəрінен жоғары қояды. Егер актерға сенім артып, көтермелемесе ол күткен деңгейден қалай шығады?! Мен басқа да сериалдарға түсіп жүрмін, барлық режиссер актерларына мұндай жағдай туғыза алмайды. – Түріктердің де бір сериалына түсіп жатқан жоқсың ба? – Өткен жылы Нұриддин Өзел деген түрік режиссері «Əке серті» деген фильмді түсірді. 16 бөлімді бұл картинаның басы жап-жақсы басталды да, соңы сұйылып кетті. Түрік режиссері қазақ продюсерлерімен қаражат жағына келісе алмай, 4-5 сериясын түсірген соң кетіп қалды. Арғы жағын Виджихи Энер деген оператор түсіріп, ақыры картина оңбады. Бұл сериалда мен басты рөлдердің бірін ойнадым. Дегенмен, сол режиссер арқылы Түркияға тартып кеттім. Есіңізде болса, бұрын «Қазақстан» ұлттық телеарнасында түрік режиссері Абул Кадыр Жайлан Эденің «Асау жүрек» деген фильмі жақсы жүрді. Басты рөлде Кенан Имирзаоглу ойнады. Осы фильмді түсірген режиссер қазақтар мен түріктердің байланысы, туыстық қарымқатынасы туралы «Шынайы өмір» деген көп сериалы картина түсіріп жатыр. Қазірге 16 бөлімі түсірілді. «Əке серті» маған түрік сериалдарына жол салып берді. – Актерлық мамандықты – өнер деп те, бір жағынан тағдыр деп те айтуға болар. Осы соқпақты таңдағаныңа өкінбейсің бе? – Əкем ауылдың оқымаған əртісі. Домбырасы, баяны, гитарасы бар. Барлық музыкалық аспапта ойнай алады. Біз дүниеге келмеген, əкем үйленбеген тұста

Ақсуат жаққа Алматыдан театр келеді. Қай театрдың гастролі екенін білмедім. Олар ауылдағы көркемөнерпаздар ұжымындағы менің əкемнің өнерін көріп, Алматыға алып кетіп бара жатқан жерінен əжем қуып келіп, əртістің өмірі құрысын деп, кері алып қайтады. Сонда əкем айтады. Əкем, əжем жəне Алматыдан келген режиссер отыр дейді. Əжем: «Баламды өзіме қайтарып бер». «Неге? Бұл баланың болашағын көріп тұрмын, тағдырын біліп тұрмын, актер болады» десе, əжем: «Бұл менің жалғыз ұлым» депті. Режиссер əкеме қарап шынымен жалғызсың ба десе, əжем əкемнің санынан шымшып алады. Құдайға шүкір, əжемнің бес ұлы, екі қызы болған ғой. Бірақ, əкем амалсыз басын изейді. Алайда, əжем осы ісіне өкініп өтті. Қайраттың жолын кескен менмін деп айтып отыратын. Сонымен əкем ауылда тракторист болып қалды. Одан кейін ол кісі іштей бір баласы актер болса деп армандайды. Оны бізге айтпайды. Бірақ, мен өз ынтаммен Алматыға өнер іздеп аттандым. Ешкім жолыма кесе көлденең тұрған жоқ. Осыдан бес жыл бұрын анам өмірден озды. Əкем екеуі əңгімелесіп отырып, айтады екен: «Қайрат-ау, арманың орындалды ғой» деп. Актер болғаныма өкінбеймін. – Өнерге келу үшін алдымен оған ғашық болу керек. Ол да бір сұлу қыз сияқты, артынан ересің, өміріңді арнайсың. Бірақ, онымен бақытты болар-болмасың белгісіз... – Бастапқыда «Хас сұлудың көз жасындай мөлдір өнер – театр» дегенді білмейміз. 2002-2003 жылдары «Бауыржан-шоуды» көріп, мəз болып, солар сияқты сахналық скетчтерде ойнауды ғана көксеп жүрген кезіміз болды. Кейін 11-сыныпта жүргенде шешеммен қосылып ораза ұстадым. Сонда имам уағыз айтады. Алладан, əсіресе Қадір түнінде, жаңбыр жауып тұрғанда шын сұрасаң орындалмайтын тілегің болмайды дейді. Жаңбырдың əрбір тамшысымен періштелер түседі, міндетті түрде тілегің қабыл болады деді. Дəп сол жылы Қадір түнінде жаңбыр жауды, нөсерлеген жауын астында аспанға қолымды созып тұрып: «Е Аллам, мен актерлық өнерді меңгерсем екен!...» деп тіледім. Ақиқатында, Құдайдан шын тілесең, қайтарылмайды екен. Əйтпесе, менде ол кезде алып бара жатқан өнер де жоқ еді, өте бұйығы, ұялшақ бала болдым. – Қазір де Бауыржан-шоуда ойнауды армандайсың ба? – Адам өзгереді. Маман Байсеркеновтің курсына келген соң ұстазым ұстанымымды өзгертті. Таза өнерге баулыды. – Өзіңмен сыралғы емес адам, сені Отеллоның да Хосенің де рөлінде елестете алмайды. Біртоғалығың бар. Бұл сауалды қойып отырғаным, тығылып жатқан қабілетіңді Талғат Теменов те ашты деп ойлаймын. – Біз Маман ағамызға үйреніп қалғанбыз ғой. Жастар театрына келген соң Теменовтың тезінен өтуге тура келді. Қарым-қабілетімізді ашты. Үлкен рөлді сеніп тапсырды. Ол кісі мүлəйімсіп тұрғанды ұнатпайды. Алдында алмас қылыштай жалаңдап тұруың керек. Екі-үш спектакльге қатысқан соң Талғат ағаның да жұмыс тəсіліне бейімделіп алдық. – Ең болмаса бір рөліңді əкең көрді? – «Карменситаның» премьерасы жүріп жатқанда əкем Алматыға келді. Менің театрдағы тұңғыш басты рөлім – Хосені көрді. Оған дейін менің үлкен қалада қандай тіршілік кешіп, не тындырып жүргенімді білмейтін. Спектакль біткен соң келіп, маңдайымнан иіскеп, ризашылығын үнтүнсіз білдірді. Көзіне жас келгендей болды. Мен мұны «балам алға жүре бер!» деген ишара сияқты қабылдадым.

АЛМАТЫ.

Əңгімелескен Айнаш ЕСАЛИ.

лі риз а бол май тірі бай « ыма йды » дем екш і, бізд і таныстырған бөлемнің қарасы бөлеміз, яғни Құмарғали Сол болатын. ға аталарын соңғы сапарға шығарып салу н раға та ан сын бала ғыз з-то жиналған сегі апнемерелері, жиендері, шөберелері жыл ы. атад қыр сыр і гіңд сүйе сайсықтағанда, , Құм арға ли бөл е өте қар апа йым мен ры ала Бал еді. м кіш іпей іл ада ттақыздарының барлығы да институ ды. тұра а рауд Аты сі рын бітірген, көбі Қарасын, үшін өткізуге келген бесесіп, алты қарттармен дəлізде əңгімел Бізг е ым. алд та п ысы тан а нар іші а ойжақ ынд ау жер де бес -алт ы бал тта уақы бір ген, жүр сіп күре а өзар нап, қасымдағы шал: – «Молодец, Банзай!» – деп дау ы. қатт үн бере рең сына мақтанышты сөзі Таң ғал дым . Өйт кен і, алғ ашқ ы с оры ген жүр п өзім ізді ң күн де есті ғана дан птар кіта » зайы «бан ал сөзі де, ің оқыған жапондардың ұраны еді. Мен ын бас т қар ген көр ы ымд таң дан ған жашалқайта келіп күлді де, бес-алты : рып оты а тыр қыс да тағы ерін понша сөзд ің Мен ыз. баң – Қон ағы м, таң дан лдей есімді білген жастық шағым түге н тілі жапондар арасында өтті. Орыс елге жүре бара, ал қазақ тілін 1959 жылы . деді оралғаннан кейін ғана үйрендім, – – Ол жаққа неге бардыңыз?– деп сұрадым. – – Адамның басы – Алланың добы, да. тың ше енде ғой, ң рсы оты ап Сұр н. деге əлгі Мен де бір шерімді тарқатайын, – деп . ады баст н месі əңгі қарт . – Аты-жөнім – Аманқос Ермеков ңіне, ерте нің күн ен келг иеге дүн Мен ов 194 2 жы лы əке м Ерм ек Қаб дол н деге нка Яма ғы нда ысы обл рау Аты нып, аудан орталығынан соғысқа алы апыл Сұр ған. бол е кінд пол р əске атты жолсоғыстың бір сəтінде қасындағы 200 олар р істе нем п, қалы ауда қорш дасымен бода ания Герм ды тұтқындаған. Үш жыл ған. лып, тек соғыс біткесін ғана елге орал та 194 6 жыл ы елге кел ісім ен қай жер тұтқындалып, Сібірге жиырма жылға ова аударылды. Анам Балсұлу Қабдол ағам ен үлк мей кел ы ғыс əкемнен қал алды. Қырым мен мені алып, жолға жин ы қарс іне кету ері ініл ағаБірақ анамның ерді, болып, енді жүргелі жатқанда бізд м Əке анамды арбадан күштеп түсірді. ікке өте əлді жəне анау-мынау жөнсізд кі, ерді сізд ұлу Балс – еді: төзбейтін адам н, – бірақ балаларда шаруаларың болмасы ға арба ып, қыс на ығы қолт деп біздерді екі қайта отырғызды. ы – Қош, Балсұлу, бұл біздермен соңғ сөз а мын еді, сол ні деге – р, бола ің көрісу жұл нан қолы ның ді ести сала, ағалары мінді. қынып шыққан анамыз арбаға қайта мал ды мыз ығы барл – Есімде қалғаны а, ғанд ғыз р оты рға нда ваго лас тиейтін іміз көрш тын баса қасымызда аяғын əзер еніп Бер діға ли Қап аше в əйе ліне сүй . тын бола жас жүрді. Əйелі көрікті, ға Екі- үш күн өтк есін , жұр т ашы су тін іше ып бас тад ы. Ас жоқ , қан ді. ки мүң иіс қ сасы лас, іші он жоқ. Ваг даЖағдай қиындады. Пойыз көбінесе ге түсу нан н ваго айда Онд . лада тоқтайды күзетшілер рұқсат етпейді. п, қайткенде де балаВагон ішінде ересек адамдар бас қосы дан табатындарын Қай сті. кірі ына ларды аман алып қалу қам ларды қатар отырғызып білмеймін, əйтеуір кіл кішкентай бала ді. Суды да бір-екі бере п тауы қойып қалжауға бірдеңелер жұтымнан ғана таттырады. қалғып кеткен мені Осындай күндердің бірінде əлсіреп із Бердіғали ағаны Көршім əйелдің шыңғырған дауысы оятты. ып: қыл с дауы п, ақта құш і əйел елсіз далада өлетін – Енді қайттік? Бит-құрт болып, – деп жылап отыр. ... дық болдың ғой. Бұл құдайға не жаз ы болашақ баланы рған оты деп Біз еді. Əйелі ауыр аяқты ы. Бір уақытта қалд п алы айтып отырғаны екен. Жұрт жин ап: Бердіғали есін жин ытасың. Пешенемізге – Айгүл, сен жылама. Балаларды қорқ ыстық шай керек, – кесе р біре н маға Тек жазғанды көрерміз. ің барлығымыздың бізд , деді. Есі кіресілі-шығасылы ауру адам келе жатқанымызды п болы зар суға шай түгілі бір жұтым н, қайтадан: қайдан білсін. Сəл үнсіздіктен кейі кті. үзді деп – Шай берсеңші, – келіншектің тілегіне Айналасына жалтақтап, алас ұрған мыз бір стансаға ызы пой қан жат орай, жүрісі баяулап келе кісіден ғана баекі ннан тоқтады. Күзетші айқайлап, əр ваго болмай, əкеммен бірге арда Бол і. рып, су əкелуге рұқсат берд Айқыш-ұйқыш көптеген манағы келіншек су əкелуге кетті. бізге үш-төрт шелек су олар , темір рельстерінен аттап өтіп əкелді де, бір уақытта əкем: байлайын, бəйбішең – Бердіғали, сенің жараңды қайта – деп оның басын ер, əкел р қазі ыр, жат п аты саған шай қайн көтерді. ындағы тақтайдың – Ай, Ермек-ай, бəрін вагон қабырғас отты үргіштеп айта та-қ Қай жарығынан көріп жатырмын. аса жарар еді, – дегенжатыр, өзі иісшіл еді, иіс тиіп қалм м мені: «Зерделім», Əке і. де көрші ағаның көзіне жас келд тін құштарлығым жеңді деп еркелететін. Бəрін білгім келе көрші апаға қарадым. нан ме, мен де тақтайлардың жарығы йіп, бос жолдарға ұзынСөйткенше болмады, тасыр-түсір көбе . Бұған ешкім көңіл ады ұзын вагондары бар пойыз келіп тоқт даладағы үйшіктерге де бөле қоймады, себебі, кейбір станса, тін. Кенет, Бердіғали бере біздің пойыз бес-он сағаттап тұра вагон есігіне бара бергенағаның аяғын таңып бітірген əкем і. Əкем есіктен сыртта де, пойызымыз қозғалып, жүре берд ңдағыны лақтыр, əкел қолы м, ағы Қар қалған келіншекке: – қолыңды, – деп айқайлады. – деуге ғана шама– Бердіғалидың шайы ғой, алыңызшы!ұшты. Келіншектің ттай сы келген келіншек сүрініп кетіп, мұр күйеуі: ау ұшан-теңіз Тайгада – Ермек, мені пойыздан лақтыр, мын бере құлап, есінен таыла ұмт деп – ол менсіз қалай күн көреді, а шөп салуға жасалған биік нып қалды. Тақтай-вагонда малдарғ лыпты. Ерлі-зайыпты екі соғы н астау болатын. Басымен соға оларды айырып тынды... адам осылайша қиырда құлап, тағдыр көтермеді. Ауыр аяқты н басы е Əкем кейін: – Біз кеткенш шығар, – деді. адам ғой, Айгүлге, сірə, қате болған ына жатқызып, əкем орн ы Ес-түссіз жатқан Бердіғалид а Бердіғалидың пышағын түнімен қасында болды. Таң ата анам деді. Ертеңіне есін жиған – е», беріп жатып, «өзі сұраса да берм алайын деп едім, кеше ы ымд рнағ «Ты : Бердіғали анамнан мді əкеліп берші», – деп бəкі пышағымды Ермекке беріп едім, ген тағамға қарамастан əкел и іғал Берд і. өтінді. Анам үндемед на келген əкеме: қасы теріс қарап жатып алды. Кешкісін і сендерге масыл Енд . ады баст ене иіст – Менің аяғым танып қалып есім а ынғ болатын түрім бар. Немістерге тұтқ бəкімді бер, н, тейі түзе ді лігім қате сол қапыда түстім. Енді

ЌИЛЫ КЕЗЕЅ

ар д ызғы д ұлары Жж

ДА

Н Ы П Л А З-Қ

13

– деді. Əкем: . Сен барлауда – Бердіғали, өле қалу екеумізге де оңаййік, «Өлгеннің көре е болған жауынгерсің, не болса да бірг рағы торқа болсын, артынан өлмек жоқ». Айгүлдің топы ақтасып, ұзақ жықұш жақсы кісі еді ғой, – деді. Екі дос рын қайдан білейін, лады. Ұзақ əңгімелесті. Не айтқанда і. Қаруы дейтінім, берд ып қайт ын қару ның бірақ əкем досы іғали осы пышағымен кейіннен өзіне тап берген аюды Берд на əңгіме... алды өз енді Бұл еді. жарып өлтірген тық. Дəрігерлердің шық ақ бірБіз бұл жолы Сахалиннен ы, тек аздап сылылд жаз да аяғы дің іміз арқасында, көрш хирург, украин ған жаз еп, титын болды. Көршімізді емд болғандықтан іс нем і əйел қа жақ бұл жігіті – Тищенко , біздің келген енде бөлг қа жер аударылған екен. Жан-жақ тұтқындалған ар Бұл . адам ан толғ іші, ң жеріміз ну тоғайды дайындау, ағаш – ары ыст жапондықтар екен. Істейтін жұм . салу ар цехт тін кесе жатақханалар, ағаш дық . Тір і ада м Біз ашы қ асп анн ың асты нда қал адам жиналып көп де күн екі Біртіршілігін жасайды. жастағы Қырым ағам күрке жасап, кіріп алдық. Сегіз Қайда барсақ та бұл ыз. айм арал арды екеуміз құрылысшыл мдарын ұсынады. таға адамдар біздің басымыздан сипап, к, қалай жейтінін бөле түрі ің лерд Етегімізге жинаған əлгі п алы келдік. Шешеміз де білмейміз. Барлығын анамызға п: қара ана таңд де таныс емес тағамдарға ың жар атқ ан лан таға а Алл да ар Бұл . тсін – Қай -шағаларын Бала . екен с ұқса е пенделері ғой. Түрлері бізг ірді. білд қ рлы сағынып жүр екен ғой, – деп жанашы ын жапон инженері сайт жұм а Біздің адамдарды жұмысқ . Анамның алдындағы келіп, өзін Ямото деп таныстырды да, кейбіреулерін арды қара тағамдарға бір, бізге бір й жейтінін көрсетті. қала ып, дыр сын н лері шып, кейбіреу ын бас қа жақ қа лығ бар іп, Əке мме н оры сша сөй лес і. кетт жұмысқа алып ана ны жап он Ана мыз асх ана ға орн ала сты . Асх ым екеу міз Қыр . екен ады қар бас лі инж ене ріні ң əйе ң арасында боламыз. таңертеңнен кешке дейін жапондарды мылтықпен айдап рды бұла аса, болм Тұтқын деген аты ін білдік – бұл жақта жүрген ешкімді көре алмадық. Кей рьдің бір жағы – теңіз, Лаге ң. айсы алм қашып ешқайда бара ікенек сымдармен ір-т ал құрлық жағынан, алыстан тем п шықты. Темір болы лған қойы і ттер қоршалып, күзет беке бұзып кетеді ғана ар торларды анда-санда тек ұйыққан аюл болыпты. бірі ң арды аюл сол ккен кезі екен. Бердіғали ағаға . Ал теңізді алыстан катерлер күзетеді болды. Бала-шаға, Не көп – бұл жақта жеміс-жидек мол н өртейді, қайтарда қолы бос əйелдер ағаш қалдықтары он балықшылары жап Ал ді. тере тоғайдан жеміс-жидек ырларды күнбе-күн асханаға балық, теңіз шаяндарын, балд рды. Біз – Қырым əкеліп оты

Жапондар арасында ґткен жастыќ шаќ а барып, соекеуміз таңертеңнен балықшыларғ асын ішеміз, шаян пісіріп сорп қ балы нда лармен теңіз жағасы , тамағымыз тоқ. Үйге еуір жеп, балдырларды ас етеміз. Əйт етеді, əн жаттатады. үйр тіл е бізг ар онд қас қарая келеміз. Жап Өз балаларындай көреді. с жерге, интернатқа Сол жылы күзде Қырым ағамды алы най келді. Сөйтіп, Ама оқуға жіберді. Ал 1947 жылы дүниеге т болдық. Бұған əкем жігі біз бір үйде үйелмелі-сүйелмелі үш істерде тұтқында болу, нем жыл үш йда, Ала қатты қуанды. ыс əкемізді жазылжұм р ауы соңғы жылдардағы Тайгадағы жазында Бердіғали аға мас ауруға ұшыратты. 1948 жылдың қасына алып келді. іздің əкем Қырым екеумізді ауырып жатқан да, шешеміз бен ды сипа не ірле мей дан Əкем біздің басымыз Аманайға бір қарап, досына: ес сапарға аттанды. – Балалар саған аманат, – деп келм іне жерледік. Басына – Əкемді жапондар моласының шет ық. емен ағашынан белгі қойд ағамен отасты. Ол кісі Үш жылдан кейін анам Бердіғали аил (Мəлік – 1951 ж.), Мих із ерім бізге қамқор бола білді. Ініл л (1958 ж.) дүниеге келді. Александр (Сəлік – 1955 ж.), Аманжо орыс есімін ғана береді тек Ол жақта балаларды тіркегенде 1959 жылы ғана рұқсат екен. Бердіғали ағаға елге қайтуға рдың жағдайы да мəз ыла етті. Ол кездердегі елдегі колхозш е де кетпес» деген ғой, емес еді. Бірақ «Өз балаң өзегінен тепс елге келгенге қуандық. бірінде Бердіғали 1960 жылдың демалыс күндерінің а бардық. Керек сын қала аға анам екеумізді ертіп, Атырау ға бағыт алғанымызда ту жарағымызды алып, автобусымыз сыртымыздан: н дауыс естілді. – Бердеш! Тоқта, жолығайық, – деге ң жігіті бар баяғы бала нда қасы да, лған Артымызға бұры ы сөзбен жеткізу мүмкін Айгүлді тани кеттік... Бұл жағдайд құшақтасқан үшеуіне рап аңы да сын орта емес. Көшенің қақ қарап біздің көзіміз жасқа толды. Сəлден кейін Айгүл: деді. – Борис, бері кел, əкеңмен таныс, – бала осылайша тамен əке нде, Арада он үш жыл өтке бысты... ың үйінде болдық. – Сол күні барлығымыз Айгүл апан нша əңгіме басылмады. Ауладағы кішкентайлау үйде таң атқа Апамның айтқаны: п жатқан жерінен – Пойыздан қалып қойып, есінен таны Сəті түсіп, бала ді. кізе жет Айгүлді стансадағы ауруханаға а еш құжаты жоқ балалы аман-есен дүниеге келеді. Қолынд ысшы, əйелі өлген, егде жетім əйел сол ауруханадағы жұм өлер шағында Айгүлге: кісі Ол ды. бурятпен тұрмыс құра Сен де еліңе бар», – деп «Есің барда еліңді тап», – деген. тапсырған екен. қаласына келгеніне де Күйеуін жерлеп, олардың Атырау сталып, екі атадан дұры мыз көп болмаған. Кейіннен жағдайы түтін тұтаттық. Бердіғали көрінген оншақтымыз жеке-жеке мыз – Балсұлу мен Айгүл аға 1983 жылы 82 жасында, аналары өтті, – деп аяқтады иеге дүн о нда тары 1990 жылы 78 жас Аманқос ақсақал əңгімесін. қатты ойға қалдырды. Қарттың жоғарыдағы əңгімесі мені рмандарды таныстыруды Үйге келген соң, бұл оқиғамен оқы жөн көрдім. Амангелді ҚҰРАҚОВ, р одағының мүшесі. исте Қазақстан Журнал

ОРАЛ.


14 Қазақ рухани əлеміндегі небір майталман тұлғалардың көптеген табыстары олардың шаңырақтарындағы отан а сының кісілігіне тікелей байланысты болып келеді. Ондай апаларымыздың өз еңбектерін міндетсінбей, бай қаусыз күйде, қалтарыста қалғанды жөн көретіні тағы бар. Бұл жолғы кейіпкерім − Қыздаркүл Пернебайқызы, жазушы Мархабат Байғұттың жан жары. Жазушы ағамыз еркелетіп «Қыздан» деп қояды. Ол кісімен алғашқы ұшырасуым əлі күнге есімде. «Лениншіл жаста» жұмыс істеп жүрген кезім болатын. Шымкент шаһарына же ке шаруаммен келгенімді айтқан едім. Махаң: «Үйге жүріп, жеңгеңіздің қолынан дəм татыңыз», – деді бірден. «Демек, ағамыздың жары жомарт жан екен ғой...», –дегендей ой қылаң берді миымда. Бес қабатты үйдің подъезіне аттап кіргеніміз де сол еді. Риясыз жымиған күйде бір келіншек баспалдақпен жайлап түсіп келе жатты. Жымиғанда да тура маған қарап жымияды. Махаң «ə» деп аузын ашып та үлгермеген еді. Əлгі кісі маған тақап келіп, ерекше жылылықпен: «Аткөлік аман-есен жеттің бе, айналайын!», − деді де маңдайымнан сүйді. «Біздің үйдегі жеңгеңіз», − деген сөздер содан кейін ғана құ ла ғыма шалынып жатты. Ашық-жарқын мінезді талай апа-əпкелерімізді көрген сияқты едім. Бірақ мынау қарсы алыстың жайы мүлдем бөлекше еді. – Ақлима деген сіңліңіз дəл қазір үйде, қарсы алады. Мен шамамен бес-он минутта келіп қалармын,− деді де жүгіре басып жөніне кетті. Айтса айтқандай, үйдегі балалармен танысып, амандасып, дастарқанға жайғасқанымыз да сол еді. Қыздан əпкеміз іле-шала келіп қалды. Сөйтсек, істің мəн-жайы былай екен. Жазушы ағамыздың жағдайын толық жасап, балалардың тəрбиесімен нақты түрде айналысуды өзінің ең басты парызы əрі содан туындайтын қорытындыларды өз бақытының негізі деп ой түйген Қыздан əпкеміз, Шымкент қаласына көшіп келісімен, отбасының тұрмыстіршілігі үшін ең қолайлы деген жұмысты іздейді. Онысы жəне табыла кетеді. Дəлірек айтқанда, үйдің қасындағы пошта бөлімшесінде жеделхаттарды тасу қызметі. Кезекті жеделхатты шұғыл түрде жеткізу керектігі туралы қоңырау шалынса бітті, ол кісі құстай ұшып барып, əлгіні иесіне табыс етіп, құстай ұшып үйіне қайта келеді. Ол үшін берілетін айлығының мардымсыз екендігіне де көңіл аударып жатқан жеңгеміз жоқ. Ең бастысы – қолайлы да адал жұмысты шаңырақ ша руаларымен ұштастыра жүргізу. Айта кеткен жөн болар: Пернебайқызы мектепті ойдағыдай бітірген. Ауылдық кітапханада он жыл істеп, үздік кітапханашы атанған. Шымкентте кітапханашылық орын табылмаған. Сонау Түлкібастан облыс орталығына көшіп келіп, балаларының бұғанасы қата бастаған тұста Махаңның: «Қыздан, қалаған оқуыңа сырттай болса да түсіп алсаңшы! Бəлкім, басқа жұмысқа ауысқың келер?!», − деген тектес ұсыныстарына: «Сіздердің жағдайларыңызды жасап отыруыма осы жұмысым қолайлы. Басқа оқу бітірсем, соған сай қызмет ауыстырғым келіп, сіздердің күйлеріңіз кетіп

қалар. Уақытша осы жұмыста жүре тұрайын», − деп ыңғай бермеген көрінеді. Демек, өз өмірін отбасының бақытына басыбүтін арнамақты жөн санаған екен. Қонақ ретінде аспаздық шеберлігіне мін таға алмай мен отырмын. Шай ішпекке шақырылғанымды, көп болса, бір жарым сағат бұрын естіген шығар. Алайда, алдымызға келіп жатқан тағамдар тізбегі құдды бір тəулік бұрын хабардар болған жанның тірлігіндей. Бар жүрек жылуымен , шын ықыласымен əзірлегені тағамының əр түйірінен аңғарылып жатты. Қыздан əпкеміз қонақ бөлме мен ас үйдің арасында бейнебір аяғының ұшымен басып, тіпті қалықтап жүргендей əсер қалдырды маған. Сұйық сорпа істемек болып

Ж

30 қазан

АСЫ Н Й А Қ ДЫ

www.egemen.kz

АДАМ əр бір табысын екеу ету, ұқсата білу! Сол алғашқы танысқан жаздық демалысымда, əпкеміз Ақлима екеумізді Түлкібасқа ертіп барды. Былайша айтқанда, бейресми сапармен... Ерлі-зайыптылардың екеуі де осы ауданның төл перзенттері болғандықтан, əпкеміз өз жұртын да, қайын жұртын да армансыз аралатты. Бір шаңыраққа қона жатып қонақ болып, екінші үйден түстік ас ішсек, келесі шаңырақтан бал татыған қымыз ішіп сусындаймыз дегендей... Аса риза болғаным, үй сайын ұқыптылық, жинақылық, тұрмысқа өте бейімділік аңғарылып жатты. Бейнебір, Түлкібастың сұлу табиғатына тұрғындарының ыждағатты тұрмыс-тіршіліктері

2013 жыл

мініп алатын балалық шағымыз ойымызға оралды-ау деймін. Əпкем екеуміз мəзбіз. − Дəл қазір балалық шағым есіме түсіп кетті, − деді ол кісі жауқазын жылдарына қайта оралғандай болған өзінің қазіргі кейпінен қысыла күлімсіреп. − Шағын ғана шелегім болатын. Соны бұлақтың суына толтырып алып, шыр көбелек айнала қуанушы едім. Шелекті көлденең ұстасам да, бір тамшы суын жерге тамызбағаныма мəз болатынмын. Сөйтсек, оның сыры физикалық заңдылықта жатыр екен ғой. Оны кейін мектептен білдім. Осылай əңгімелесе отырып біз Азаттық ауылындағы Махаңдардың өз қолдарымен тұрғызған алғашқы үйлеріне бардық. Үйдің əрбір кір-

кісінің əрбір келісі керемет мереке болатын бізге. Балаларының қуанғанын көрсең! Сөйтіп, жұма сайын жол қарай, күтіп жүретінбіз. Сағыныш деген жақсы екен ғой. Кісіні жаңғыртады, тазартады... Махаңдардың отбасы үшін Азаттық – ерекше мекен. Ол – Қыз даркүл Пернебайқызының өскен ауы лы, ерлі-зайыптылық өмірлерінің бастау алған бесігі. Жəне... Қыздаркүл ананың бүкіл жан дүние, болмысымен Хақты тануға бетбұрысты қадам жасаған жері. Нақтылай айтқанда, «Туған жерге туыңды тік!», − деген мақсатпен, Азаттықтағы осынау отау үйлеріне үлкен ұлдары Баубекті отбасы-

азушыныѕ ары Эссе

− сағынғанымның белгісі. Алланың жазуына, пəрменіне қарсылығым емес. Ислам туралы бұрын оқыған кітаптарыма қайтадан ден қоя бастадым. Бұрынғыдай емес, бір Алланың бізге бұйырғандарын жете түсіне бастаған сияқтымын. Біртіндеп намазға келдім... Содан кейінгі жылдары бір кездескенімізде Қыздан əпкеміз: − Тағы бір айтпағым, келінім Ақбөпеге екі дүниеде де ризамын. Екеуі бір-бірін шын сүйіп еді. Түтінін түтетіп, «Баубектің шаңырағы» дегізіп отыр. Шүкір, Баубегімнің соңында тұяқтары қалды. Енді, солар аман болсын, деп, Алладан мың жалбарына тілеймін! − деген болатын. Шынайы хадистерде айтылғанындай, бір Аллаға иман келтіріп, намаздарын оқып, Оразасын ұстап, зекеті мен садақасын берген əрі күйеуі дүниеден өтер-өткенше оған риза болған əйелдің барар жері Жұмақ екен. Алла біздің бүгінгі кейіпкерімізге де мəңгіліктің сондай бақытын нəсіп еткей. Бір жолы, əзілге бұра отырып, жазушы ағамыздан кітапханашы қызды қолына қалай «қондыра» алғанын сұраған едім.

Нұрлытай ҮРКІМБАЙ.

қазан құлағына жармасқанымда, соңынан оның қою тамаққа айналып кететіні; бірде тұзы кем, енді бірде артық болатыны есіме түсіп, іштей өз-өзімнен қысылыпақ отырмын. «Қап, осыдан барған соң аспаздықтың қыр-сырларына жақсылап үңілмесем бе?!», – деп, өз-өзімді қайрап қоямын. Яғни, əпкеміз бұл салада, бір ауыз сөз қатпастан, маған ұстаз болып отырды. Біздің таныстығымыз, соған жалғас отбасылық аралас-құраластығымыз өрбіген сол бір кеңестік дəуірде Мархабат аға Ба й ғұт Қазақ стан Жазушылары одағының Оңтүстік облыстардағы бөлімшесінің басшысы болатын. Қолына қалам ұстаған ағайынның Оңтүстік өңірге барғысы келіп тұратыны ақиқат еді. Сондай келушілердің ішінде өздеріне туған бауырдай болып кеткен əрі отбасы болып араласатын ақынжазушыларды құрақ ұша қарсы алып, Махаңның тұтас отбасы бір жасап қалысатын еді. «Ақынжазушыларды үйге апара жатырмын. Жағдайың қалай еді?» − дей тұра, Жазушылар бөлімшесінің бастығы телефон сымының келесі жағынан айтылар жауапты шамалап сезетін болған-ау, сірə. «Ертіп келе беріңіз. Бір мəнісі болар». Осылай десімен, Қыздаркүл əпкеміз қос бөлменің арасында балаларымен қосыла тапырақтай жүгірісіп, дайындықты бастайды да кетеді. Кезі келгенде өткір пікірлерін қиюын тауып айта алатын, басына шыққысы келгендерді табанда «бастапқы орнына» түсіре қоятын, аярлықтың асқынған түрлеріне кезіккен сəтінде оның иесін ұтқыр сөздерімен «кісендеп тастайтын» жазушының жары − мəселе Махаңның мəртебесіне келіп тірелген кезде барынша жұмсақ əрі жомарт-ақ. Осы бір қонақжай шаңыраққа отанасының ұқыптылығы мен үнемшілдігінің қаншалықты ырыс-береке болып дарығанын шамалау қиын емес. Расында, үйдегі əрбір заттан жазушының жарының алақан жылуы сезіліп тұратын. Шаңырақтағы көрпе-жастықтан бастап, терезе перде, неше түрлі жапқыштар дейсіз бе, бəрі де Қыздан əпкенің шығармашылық еңбегінің жемісі еді. Бірін тоқиды, екіншісін тігеді дегендей... Өзі айтқандай, айналып келгенде мұның бəрі де − Махаңның шаңырағының берекелі де шуақты болуы үшін жасалған əрекеттер. Отағасының тапқан

Елбасымыз «Қазақстан-2050» стратегиялық бағдарламасында: – Ана мен баланы қорғау, елімізде бала туу санын арттыру жəне ана мен баланы əлеуметтік қолдаудың міндеттерін белгілеп берді. Сөз жоқ, бұл ел болашағына деген қамқорлықтың бір шарты болып табылмақ. Біз осы бағыттағы аудандағы ана мен бала денсаулығы, соның ішінде іңгəлап дүниеге келіп жатқан сəбилердің жағдайын білмек болып, перзентханаға бас сұқтық. Өкінішке орай, перзентхана бөлімінің жетекшісі еңбек демалысында екен. Бірақ, есесіне ауданда 40 жылға жуық уақыттан бері дүниеге келген сəбилердің «кіндік шешесі» атанып жүрген абзал жанды жолықтырғанымызда нағыз кейіпкерімізді тапқанымызды білдік. Басқа ұлт өкілі болса да, қазақ тілінде ағып

үйлесе кеткендей. Жаратушымыз жарылқағай сондай жұртты! Келесі баратын үйіміз Кеңес өкіметі кезінде «Ванновка» деп аталған, аудан орталығы түбіндегі бір бөлімшеде екен. Жаяу − алыс емес. Жарты сағат көлемінде жетіп қалуымыз мүмкін. Жүріп келеміз. Маужыратар мамыр өтіп, күн аптабы қыздырған маусым келіп кірсе де, Түлкібастың құйқалы өңірі өзінің алабөтен бояуын берместен, ерекше тамылжып тұр еді. «Не деген керемет күн! Жаныңа бəрі даяр не керектің: Көрінеді гүлдердің бүр жарғаны, Естіледі ұшқаны көбелектің. Не деген керемет күн!», – деп Мұқағали ақын жыр лағандай, жан сарайыңды ашар, таңғы бір уыз шақ болатын. Бір кезде қарасақ, үстіне қатарластырып темір бөшкелерді қойып тастаған бір ат арба өтіп барады екен. − Мына кісі бізді ала кетпес пе екен?! − деп, айтып аузымды жиғанымша, тізгін ұстап отырған кісі «дыр-р-р» деп арбасын тоқтата қалсын. − Отырыңдар, қарақтарым. Мына ауылға сүт жинауға бара жа тыр едім. Əзірге жүгім жоқ. Арба жеңіл. Анау орындыққа жайғасыңдар, − деді ауылдардан сүт жинайтын ата. Орындық дегені қапталдата қағылған жіңішке бір тақтай екен. − Қой, мынаған отырамыз деп, арбаның дөңгелегіне түсіп қалармыз. Одан да осы бөшкелердің үстіне жайғаспаймыз ба?! − дедік те, дереу бір-біреуін иемденіп, отыра қалыстық. Ойлы-қырлы жерлермен жүргенде арба едəуір секектейді екен. Бос темір бөшкелермен бірге біз де əлсінəлсін «секірудеміз». Ауыл арбасына шулай жабыса, жапа-тармағай

піші дерлік өз иелеріне біткен малмүліктің табанақы, маңдай терімен келгенін айғақтап тұрғандай. Жазғы сəкіде отырмыз. Бір көшеден кейін, ауылды қақ жарып, Шымкент пен Алматыны жалғастыратын күретамыр жол өтеді. Əлсін-əлсін ауыр «Икарус» автобустарының тоқтап барып, жүрісін жалғастырған ышқынысты дыбыстары құлаққа келуде. Қыздаркүл əпкем күлімсіреп алып, келесі əңгімесінің шетін шығарды. − Ағаң ауданда біраз жыл жұмыс істеп барып, облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетіне қызметке ауысқан еді ғой. «Балаларды жалдамалы пəтерден пəтерге көшіріп, сандалтпайын», − деп газеттен отбасымызға пəтер берілгенге дейін, бес жыл Шымкенттен қатынап жұмыс істеді. Дүйсенбіде, жұмысына кешікпеуді ойлап, таң алакеуімнен жолға шығады. Жұманың қою қараңғысында қайта қауышамыз. Сондағы бір қызық жайтты айтайын ба? − деп, ол кісі əуелі қысыла бір күліп алды. − Бағана байқаған шығарсың, əлгі үлкен жолдың біздің үйге өкпе тұсында аялдама бар. Əрбір жарты сағат сайын ПАЗик автобусы тоқтап, жолаушыларын түсірген соң, жүрісін жалғастырып жататын. Сонда ауладағы ұшықиырсыз жұмыстарымды атқара жүріп, жұманың кешінде тоқтай өтіп жатқан автобустарға бар зейініммен құлақ түре жүруші едім. Сенесің бе, сонда мен Махаңның қай автобустан түскенін көліктің тоқтаған үнінен танитындай едім. «Осы жолғысынан түсті», − деймін өз-өзіме. Жеті-сегіз минуттан кейін жымия басып, кіріп келе жатады аулаға. Мүмкін, Алла солай сездіріп қойған шығар маған... Ол

мен қоныстандырғанын, əдебиет пəні мұғалімінің өзі араласқан орталарда терең иман, адал еңбек, көркем мінезімен айрықша сыйлы да сүйкімді бола білгенін, содан кейін, иə-иə, содан кейін... қапыда мерт болғанын жазушы ағамыз өз шығармаларында жан-жақты жəне терең түрде талай рет қамтыған болатын. Көлденең көк аттыдан да қолынан келген көмегін аямай, жауынан да жақсылық күтіп тұратын осы бір пəк ниетті жанның қазасы оны сəл ғана білгендердің өзіне де аса ауыр тиген еді. Сырт адамдардың өзіне солай болғанда, туған ананың сондағы жайын елестете беріңіз... Қыздаркүл əпкеміз осындай сəтте өз басынан қандай жайларды кешіргенін кейінірек маған сыр етіп баяндаған еді. – Алғаш естігенде, опырылып түскендей болдым... Дауыс шығарып енді жылай берем дегенде, есімнен танып бара жатыр екенмін. Сабырға келу керек екенін ұғындым. «Лə илəһа иллəллаһ, Лə илəһа иллəллаһ!», − деп жүретін жандардың қатарынанбыз ғой. Бұрыннан-ақ. Баубегімді шығарар күні осы кəлима сөздерді секунд сайын қайталаумен болдым. Əлсін-əлсін талмаусырап, өзімдіөзім жоғалтып ала жаздаймын. Кейде жылай да алмай, үнім де шықпай қаламын. Есіл-дертімнің бəрі «Лə илəһа иллəллаһқа» ауып кеткендей. Онсыз да бұрыннан: «Алла!» деп, Махаңның əкелген шариғат кітаптарын оқып жүруші едім. Сол жолы бір нəрсені анық түсіндім. Адамның өмірі де, өлімі де, тағдыры да..., бəрі-бəрі бір Алланың қолындағы іс екен. Қазір де ұлым есіме түскенде көз жасым өз-өзінен төгіліп кетеді. Бұл тек

− Қызданның көшесінен күнде өтетін едім. Үйіме қарай, əрине. Көзімнің астымен ұрлана қарап қоямын. Ол қазан-ошақ пен үйі арасында жүгіре басып, тірліктерін атқарып жүреді. Бірақ, бірде-бір рет көше жаққа тым болмаса көз қиығын салып та қарамайтын. Жасыратын несі бар, бұл қылығы мені ерекше қызықтырды. Əрліберлі өтуімді бұрынғысынан да жиілеттім. Мойын бұрар емес. Содан кейін, «тəуекел» деп, үшбу хат жолдадым. «Хатты жазған кім екен?», − дегендей, сəл көз қиығымен қарағаны да сол еді, ұзақ ойлануға мұршасын келтірместен үйге келін қылып түсірдім, − деп, сəл-пəл əзілге бұра отырып, шындықты мойындаған болатын. − Сол кездегі бейкүнə кітапханашы қыз «Көрпесайдың кітапханасы» əңгімеңіздегі Закон шалдың жапон қызының прототипі болған-ау, шамасы. − Бірінде аз, келесісінде көптеу дəрежеде біраз шығармамызда көрініс береді əпкеңіздің қылықтары. − Кейбір шығармаларыңызда жазушының жары, Шымкентше айтқанда, «жүдə» адуынды ғой. − Сол шығармаларымнан Қызданның образын жасап алған біраз оқырмандарымның бұл кісінің өзін көргенде: «Мүмкін емес, мүмкін емес, мен басқаша елестетіп едім», − деп бас шайқап жататыны бар. − Сондай кездегі əпкеміздің «реакциясы» қандай болады? − Əпкеңіз мəз болып, күле береді. «Отрицательный» герой болса да, əйтеуір менің қалам ұшыма іліну ұнайды-ау деймін өзіне.

Ал, шынын айтсам, əйелдер «образындағы» адуынды мінез штрихтарын басқа замандастарымыздың болмысынан да теріп ала берем, – деді Махаң жымия. Соңғы бір əзірде сəлем де се барғанымда Қыздаркүл əпке: − Қарап отырсам, уақыт өз дегенін істейді екен. Қазір күш-қайратым бұрынғыдай емес. Өзің білесің, бұрнағы жылдарға дейін ағаңның кіндік қаны тамған Пістелісіне барып, бақша салып, ағаңа деп таза өнім дерімізден банкілер жауып алушы едім ғой. Ондай заман менен қалды білем, − деп, «мұңын» шаққан еді. Солай дей тұра, орнынан тұрып барып, жаздық сəкіні айналдыра өз қолымен егіп тастаған райханы мен жалбызы аралас, неше түрлі жұпар иісті өсімдіктерге əлсін-əлсін су бүркіп, əрлі-берлі тербеп қояды. Сол сəт жанға жайлы бір жұпар иіс қолқаңызды тазалай өтіп, тұтас ағзаңызды рахат бір күйге бөлейтіндей. – Əпке, «сырлы аяқтың сыры кетсе де, сыны кетпейді» деген ғой. Əлі де болса, сыныңыз сол қалпында сияқты. Жұпар иісті өсімдіктеріңіз «ізіңізден қалмай» əлі жүр екен, − деп, мен де əзілдеп қояр емеспін. Көбінесе, біз қалам герлердің шығармашылық табыстары жайлы сөз қозғаймыз да, оның нағыз «тылы», яғни сізді сан-қилы рухани толғаныстарға түсірген шығармалардың жазылуына жағдай жасап, жазушыңызға өз тұрғысынан дем беріп жүрген қалтарыстағы нəзік болмысты жандар жайлы ойлай бермейміз. Өкінішті-ақ! Қазақ руханиятының Құнанбайдай асқарын бар ықыласымен терең түсініп, оның жан серігі бола білген Ұлжан сияқты текті аналарымыз жайлы тек қағаз жүзінде оқып, білген едік. Ал, өзіміз көзін көріп, бір заман ауқымында қатар өмір сүрген Мəриям Мұқанкеліні сияқты аяулы апаларымыздан бастап, талай-талай сыралғы жеңгелеріміздің өз жұбайларын төредей күтіп, қаламгердің шығармашылық шабытты шақтарында ол кісілерге аяқта рының ұшымен басып, қызмет еткен сəттері, айналып келгенде, дүйім қазақ руханиятына қалтарыста жүріп қосқан үлестері емес пе?! Еске түсірер болсақ, «Қазақ əдебиеті мен өнері» деген үлкен отауда ізетпен қызмет еткен ондай келіндердің саны, тізе берсе, қомақтылау бірнеше жинаққа жүк болғандай. Біз бүгін Қыздаркүл Пер небайқызы жайлы сөз қозғай отырып, Астанадан шалғайда ғұмыр кешіп, руханиятымыздың отымен кіріп, күлімен шығуды өздеріне аса зор бақыт санаған аяулы апаларымыз бен жеңгелеріміздің жиынтық бейнесін сомдамаққа талпыныс жасадық. Алла разылығы үшін жасалған жақсылықтардың ескерусіз қалатыны болмайды екен. Ендеше, бұл фəниде болмаса, келесі шынайы өмірлерінде аталған істері алдарынан зор сауапты амалдары болып жолыққай! Қос дүниелері де қайырлы болғай! ШЫМКЕНТ.

е ш е ш к Кінді

тұрған Надя апайды (Надежда) аудандық перзентхананың жылнамасы деуге болады. – Осы аудандық перзентханада жұмыс істегеніме тура 37 жыл 4 ай болды. Ауданымызда негізінен қазақтар тұрады. Сондықтан қырық жыл ішінде мыңдаған қаракөздердің кіндік шешесі атандым. Сол кіндігін кескен сəбилер бүгінде ата-ана атанып отыр. Енді мен кіндік шеше емес, кіндік əже атана бастаған жайым бар. Əрідегіні есептемегенде, 2000 жылдан бері 664 сəбидің дүниеге келген қабылдауын жасадым. Соның 16-сының кіндігін өзім кестім. Енді ол балалар маған тартады ғой, – деп күлді Надя апай. – Бөлім меңгерушісі еңбек демалысында болғандықтан, кейбір статистикаға жауап берейін. Биылғы жеті айда сегіз ауылдық округте 90 сəби дүниеге келді. Соның 40-ы Қазталов ауылының үлесінде.

Перзентханаға аяғы ауыр аналарды алдын ала есепке алады. Оларға түрлі кеңестер беріліп, дүниеге келер сəбидің денсаулығының қалыпты болуы үшін емдеу жұмыстарын жүргізеді. Сондай-ақ, тұңғыш перзентін дүниеге əкелетін аналарға көбірек ақыл-кеңес беріледі. Міне бүгін Д.Ерденова атты жас ана өзінің тұңғышын дүниеге əкелді. Ана да, сəби де қалыпты жағдайда. Сəбилердің жарық өмірге келуіне атсалысып жүрген гинеколог дəрігерлер И.Ниязова, А.Баев жəне акушерлер Ғ.Жасқалиева, Ғ.Бөрекешова, Р.Хайдаровалардың есімдерін атауға болады. – Ата-анаға балаларының өмірге келген қуанышын ең алғашқы болып жеткізетін біздер. Шаршағанымызды осындай қуаныш тан кейін ұмытып та кетеміз,

– деп аяқтады əңгімесін Надя апай. Өткен жылы аудандық газетке Мұғамила деген ардагер ана Надя апай туралы мақала жазды. Ол мақалада Надя апайдың ата-анасы қайтыс болған жетім баланың оқу ақысын өз қаражатымен төлеп отырған ізгілік ісін көрсеткен еді. Қазіргі күнде адамдардың бөтен түгіл, туғанына қолұшын бермейтін кезде, Надя апайдың иманды ісі – нағыз адамшылық қасиеттің биігі деуге болады. Қазақ сəбилердің кіндік əжесі атанған, жоғары санатты акушер Надежда Степановна Гефнидер осындай абзал жан. Гүлфия КӨШБАЕВА.

Батыс Қазақстан облысы, Қазталов ауданы.

Суретте: Надя апай тұңғышы дүниеге келген Динарамен бірге.


30 қазан 2013 жыл

К

Ґнерде жоќ шекара

Ќайыѕдыдаєы жаѕа мектеп Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Бұдан бұрын Үржар ауданында 8 мектептің құрылысы аяқталып қалғанынан оқырмандарды хабардар еткенбіз. Оның үшеуі биыл пайдалануға берілсе, жақында Қайыңды ауылындағы екі қабатты жаңа мектеп үйі де ұстаздар мен оқушыларға есігін айқара ашты. Осы оқиғаға орай ауылға арнайы атбасын бұрған аудан əкімі Серік Зайнулдин қайыңдылықтарды қуаныштарымен

құттықтады. Ал ауыл тұрғындары мектепті сапалы етіп салып берген «Зəулім-Заңғар» мекемесі басшылары мен құрылысшыларына ризашылықтарын білдірді. Ауылдағы мектептің алдына субұрқақ, гүлзарлар орнатылса, ішінде асхана, шеберхана мен спорт залы жарқырап көз тартады. Жүз орындық мектеп көпшіліктің көңілінен шықты. Келер жылы Үржар ауданында тағы төрт мектеп іске қосылмақ. Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы.

 Айбын

Шеберлік шыѕдаєан жиын

Қазақстан Қарулы Күштерінде авиация бағыттаушы ларының жиыны өтті. Ол Алматы облысындағы «Қазақстан» полигонында ұйымдастырылды. Жиынға Қазақстан Қарулы Күштері «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығының, Аэроұтқыр əскерлерінің əскери қызметшілері тартылды.

Жаттығу жиынына қатысушылар бір ай бойы жауынгерлік міндеттерді орындау кезіндегі авиациялық техниканы басқарудың теориялық жəне практикалық мəселелерін пысықтады. Қазіргі уақытта Қазақстан армиясы ұрыс жүргізуді ұйымдастырудың алдыңғы қатарлы технологиялары мен əдістерін, сондайақ жерүсті нысаналарына жауынгерлік авиацияны бағыттауды қолданып келеді. Қазіргі заманғы ұрыста авиация бағыттаушыларының рөлі нысанаға дейінгі қашықтықты жəне авиазиялық зақымдау құралдарын қолдану тəсілдерін түзетуге келіп тіреледі. Жерүсті əскерлерінің құрамындағы авиация бағыттаушылары координаталарды көрсетіп, жергілікті жерлерден бағдар береді. Авиабағыттаушылардың нұсқауы бойынша жауынгерлік

ұшақтар мен тікұшақтар авиациялық зақымдау құралдарын қолданады. Қазақстан Қарулы Күштерінің авиация бағыттаушылары деректерді алу мен талдауға машықтану деңгейін жетілдіріп, жұмыс картасында координаталарды анықтау, жергілікті жерді бағдарлау жəне зақымдау құралдарының түрлерін таңдау тəсілдерін зерделейді. Олар, сонымен қатар, əуе жəне жерүсті операцияларын өткізу кезінде деректерді дəлме-дəл жеткізу шеберлігін шыңдауы тиіс. Курстық даярлықтың соңында жаттығу жиынына қатысушыларға «Алдыңғы шептегі авиация бағыттаушысы» мамандығы бойынша толық даярлық курсынан өткендері туралы куəлік табыс етілді. «Егемен-ақпарат».

Бір тойым бар

-------------------- (Төлегенше) -------------------Жарық сөнбес күн туар сөзсіз дедім, Дəл қай күні екенін айта алмаймын, Бірақ, бірақ ешкімді де шай ішпей қайтармаймын. Онда ортаға тасталар ұран сондай, Қайта алмайсың светпен бір əн салмай, Келгендердің бəрін де сабылдыртам, Кемпірлерге май шамды сағындыртам. Электросеттің бастығын үлгі етемін, Əйелінің толтырам гүлге етегін. Менің жарым сол күні кірпік ілмей, Көптен бері жүзіне күлкі кірмей, Қуаныштан жүрегі шайқап, есіп, Бір сөндіріп жарықты, қайта қосып. Мен өзім де отырам түн ауғанша, Менің жаным жарыққа құмар қанша, Шам беремін болмаса көршіме де, Адалдығы сезіліп тұрар болса. Немене жанған ағаш, от дегенің, Керемет қой, қуатты ток дегенің. Мен əйтеуір, бар жиған-тергенімді, Жарыққа арнап, той қылып өткеремін. Біздің үйді сол күні бетке ал, қауым, Нысанаға ап, жарық шақ тоқталмауын, Мен бұл тойдан тілеймін жылап тұрып, Қосылмаған үйімде ток қалмауын. Мен сөйтіп, өткен күнге бір күлемін,

Тост кезегі тимей Ауыл іші. Кілем арқалаған

екі жігіт есік алдында отырған қарияға ұшыраса кетеді. Екеуі де құрақ ұшып: – Ассалаумағалейкум, отағасы! – деп иіліп сəлем береді. – Уағалейкумассалам! Иə, қарақтарым, жолдарың болсын! Қайда бара жатырсыңдар, тапаталтүсте кілем арқалап, – дейді ақсақал да бұларға шұқшиып. – Тойға бара жатырмыз, атай. Тойға!.. Анау бəленше дегеннің жалғыз ұлы үйленіп, соған бет алғанымыз ғой... – Жарады, онда. Аллам жарылқасын!.. Арада біраз мезгіл өтеді. Бір кезде сыртқа шыққан қарияға əлгі екі жігіт тағы кездеседі. Екеуі де қызу. Əбден масайып, ішіп алғандары байқалады. Əрең-əрең теңселіп келе жатса да иықтарында манағы қалы кілем. Бұған аң-таң болған ақсақал: – Оу, тойға бардыңдар ма? Мына кілемдерің не, қайта əкеле жатқан? – дейді жай отырмай. Сонда ана екеуі: – Атай, жұрт тым көп жиналған соң бізге тілек айту кезегі титимей қалды, содан кі-кілемімізді қайтадан үйімізге əкеле жатырмыз, – депті бұған бажырая қарап.

Тґбелесті бастап жібер Үйлену тойы өтіп жатады.

Жаңа отау құрмаққа ниет қойған жастарға тілек айтушылар да есеп жоқ. Тіпті сөздің мəйегін тамызып, бірінен бірі асады. Араарасында барқырап əн айтқандар да көбейіп бара жатқанға ұқсайды. Даяшылар болса, солардың бəрінің бабын тауып əлек. Су əкел дей ме, суы дайын, арақ тап дей ме, онысы да əзір. Əркімге кезек-кезегімен сөз беріп, арасында əзіл айтып, жұртты күлдіріп жүрген асаба жігіт кенет той иесіне жақындап келіп: – Алған арақ-шарабыңыз таусылуға айналды, енді екіүш тостан кейін бітіп қалса, не істейміз? – деп əлгінің құлағына сыбырласа, онсыз да тойдың қамымен басы əңкі-тəңкі болған ол құдалармен стақан қағыстырып, қызып отырғандықтан ба: – Ендеше, ойланатын дəнеңе де жоқ, төбелесті бастап жібер, – депті. Сайлау КӨШКЕНҰЛЫ. КӨКШЕТАУ.

Мўєалім: – Апа, немереѕіз тарихтан таєы «екілік» алды! – Енді ќайтсін, бала жїз жыл бўрын болєанды ќайдан білсін. * * * Сабаќ їстінде мўєалім: – Егер шалбарыѕныѕ бір ќалтасында 500 теѕге, бір

Өтпелі өмір шаңынан сілкінемін. Кім білсін, талай жылғы тілегім ед, Мəңгілік сөнбеуі де мүмкін оның.

Тараќандар футболы

Бұзылғасын мүлде ұйқысы, Болмай көңіл, күлкісі Психиатрға барды да, Шағым айтты бір кісі. «Түсімде тарақандар көрем, Бүйте берсем скоро өлем. Ақ, қызыл түсті көрінеді, Екі командаға бөлінеді, Сөйтіп, футбол ойнайды. Күнде ойнауын қоймайды». Дəрігер бəрін түсінді, Таблеткаларды ұсынды. «Сəрсенбіде келіңіз», – деді. Сонда науқас: «Сəрсенбіде, ағасы, келе алмаймын, Уəдемді, шынында, бере алмаймын. Ол күні тарақандарымның «тойы» – деді. Кешіріңіз, финалдық ақырғы ойын еді...» Амантай МҰҚАТОВ.

ТЇЙРЕГІШ ТЇЙІНДЕР

шығармашылық əлеуетіне оң баға берді. Халық өнерін сүйерлер қазақстандық «Тұран» ұлттықфольклорлық ансамблінің музыкалық бағдарламасын тамашалауға мүмкіндік алды. Қазақстандық ұжым ұлттық музыкалық аспаптарда ойнаудың жоғары шеберлігін көрсетіп, үнді қауымының жүректерін жау лап алды. Қазақстанның Үндістандағы елшілігі ұйымдастыр ған музыкалық топ НьюДелиге сапары барысында, сондай-ақ, Қазақстан-Үндістан 8-ші туристік жəрмеңкесінде өз өнерлерін ұсынды. Сонымен қатар, фестиваль шеңберінде Канада, АҚШ, Италия, Германия, Нидерланды жəне т.б. елдердің фильмдері көрсетілді. Қазақстандық кинематографтан Жанна Исабаеваның «Талғат» драмасы да ұсынылған фильмдер тізіміне енді.

ƏЗІЛ - ОСПАЌ, СЫН - СЫЌАЌ

Қостанай облысы.

Пықып құрдаспен андасанда кезігіп, салқын сыра сіміретініміз бар. Бұл жолы Пықекең: – Менен үлкен ағамның бірі қалада, бірі ауылда тұрады. Қаладағының ұлы ерке болып еркелеп өсті. Даңғұр есіміне сай əңгір-дүңгір, елгезек, еліктегіш, елп-желп... əке-шешесі «аман болсын, еті тірі, бір жерден тесіп шығатынына сенімдіміз» деп бетінен қақпады. Мектепте жүріп-ақ белсендінің бел ортасында жүрді. Уралағыш, ұрандатқыш. Тəуір оқығанының арқасында қоғамдық жұмыс десе жанып кетеді. Жиылыс, басқосу атаулыдан қалмайды. Мектеп басшылығы да біреуді құттықтау керек болса да Даңғұрды алдыңғы сапқа қоса қояды. Өзі де сөйлей-сөйлей шешен де болып алды. Бір сөзбен қаладағы ағамның баласы белсенді, беделді, сен тұр мен атайын дəрежесінде мектеп қабырғасын бітіріп шықты. А л, ауылдағ ы ағ амн ың

 Суретші көзімен

Фестиваль шеңберіндегі Қазақстан бағдарламасы Үндістан халықаралық орталығының өнер галереясында «Құланшы» заманауи өнер орталығының графикалық жұ мыстарының көрмесімен ресми ашылды. Оған суреттердің авторы Лəйла Махаттың өзі де қатысты. Іс-шараға қатысушылар алдында сөз сөйлеген Үндістанның Қазақстандағы бұрынғы елшісі – қазіргі қауымаралық үйлесім қорының жетекшісі Ашок Саджанхар (Amb. Ashok Sajjanhar, Secretary, National Foundation for Communal Harmony) Қазақстандағы жұмыс жылдарын жылылықпен еске ала отырып, екі халық мəдениеттерінің ерекше ұқсастығын атап өтті. Үндістандық көркем өнер сарапшылары көрермендерге «Сақтар желі» тақырыбына арналған 24 шығармасын ұсынған қазақстандық суретшінің жоғары

15

www.egemen.kz

CӨЗ СОЙЫЛ

 Əлем жəне Қазақстан

Нью-Делиде «The IIC Experience: Festival of Arts» атты халықаралық үндістандық өнер фестивалі аяқталды. Оған Бразилия, Индонезия, Оңтүстік Корея, Филиппиндер, Үндістан жəне фестиваль тарихында алғаш рет Қазақстан ұжымдары қатысты, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі.

АР

АШ ӨҢІЛ

баласы Міңгір ілініп-салынып əйтеуір мектебін бітірді. Сабақтан бұрын көбіне төрт түлікпен «тілдесіп», қойын

ќалтасында 100 теѕге тўрса не болады? – Бўл əкемніѕ шалбарын киіп алєандыєым болады. * * * Анасы баласына: – Неге бїгін мектепке бармадыѕ? – Апайыма сыйлыќ жасадым.

Даңғұр шырақ ерлеп тұр. Дамыл таппайды, тек жүрмейді. Елгезек, ұр да жық. Осындағы жоғары оқуында жүріп көзге

МІЅГІР мен ДАЅЄЎР қоздатып, құлын-тайдың жанынан шықпай, ес біліп, етек жапқанынан жылқы құмар болып, бəйге десе танауы делиіп, далақтап ат үстінде шапқанына мəз. Қақ-соқпен жұмысы жоқ, таң атқаннан кеш батқанға дейін төрт түлігін түгендеумен болады. Қызығы да, шыжығы да, айтар əңгімесі де мал төңірегі... – деп ауылдағы ағасының баласының тірлігіне көңілі толмайтынын білдірді. Келесі бір кездескенімізде Пықып: – Тіл-көзден сақтасын, қаладағы ағамның баласы

түсіп, небір бастамалардың бел ортасында болып, үкіметтің үндеуіне бел шеше кірісіп, белді партияның бастамасын қолдыаяққа тұрғызбай насихаттап жүріп, еңбегі еленіп – оқуын шетелде жалғастыруға қолын жеткізді. Онда жүріп те елін, жерін, əсіресе биліктің сойылын соғып, осыған балама жастар ұйымын құрып құрақ ұшты... Аман болса бір жерден ойып тұрып орын алатынына, сөйтіп əулетіміздің атын аспандататынына сенімдіміз. Ал ана ауылдағы Міңгірдің білетіні мал төңірегінде қалып

Тесік қайыққа көңілі жыртық отырады. * * * Мығымсынған мысық барыстың бас терісін кигісі келеді. * * * Тектімін деп тебісетін, кемеңгермін деп керісетін де бар. * * * Дананың сөзі даңғойға дарымайды. * * * Қазіргі күннің қажетіне жарамаған – болашаққа болдырып барады. * * * Қысылғанда қасыңызбен де қасынасыз. Жүніс ҚОҚЫШҰЛЫ. Алматы облысы.

қойды. Оқитыны да мал жөнінде, көретіні де төрт түлік көрінеді. Пəлекет, сонысына қарамай, малының есебін шығарғанда шемішкеше шағатын көрінеді жəне өзі қазіргі заманның шықбермес Шығайбайы дейді. Түлігі көбейіп, малшы-жалшы ұстайтын дəрежеге жетіпті, – деген болды. Кезікпегенімізге көп болған, бірде Пықекең екі саптыаяқ сырадан соң: – Əлгі қаладағы ағамның баласы Даңғұр басынан кетіп, айықпас дертке ұшырап... Ағам оны ауылға апарып інісінің баласы Міңгірге табыстаған екен, бауырдың аты бауыр, оқыған-тоқығаны бар Даңғұрды Міңгір малшыларына бастық етіп қойыпты.... Өзім де Міңгір інішектен соғым малымды алып қайтайын деп ауылға кетіп барамын, – деп əңгімесін қысқа қайырды. Ерсұлтан МАҒЖАН. ТАЛДЫҚОРҒАН.

ТАРТПАСАЅ... ТУМАЄЫР Коломан УГРИК.

Суретті салған Ғалым СМАҒҰЛ.

Асыранды немере Арғы тегі ауылда жатқан, Қалаға кетіп, қызықты баққан, Кіндігіне сырға таққан, Кербезденіп, қасын қаққан, Сөйтіп жүріп байқаусызда, Байсыз-ақ бала тапқан, Қызы ауылға қайтып келді, Көрген-білгенін айтып келді. Жетім бала жылауық, Аузы тынбайды бір ауық. Осылай сəби жылаған кезде, Ана емшегін сұраған кезде, Əжесі өзінше əн салады, Естіген жұрт тамсанады. «Өз баласын емізбеген, Қолымен көже жегізбеген, Талаптанып, талпындырып, «Апа, апа» дегізбеген, Анаң сенің оңбаған. Баласына қарамаған, Мұнша қатыгез бола ма адам!

Баршылықта барымташы аз. * * * Үзіле қараған көзге, сүзіле қараған көз керек. * * * Тұлпар мінгеннің көңілі сұңқардай сергек болады. * * * Сандырақтаған сазгер – əуейі əнші іздейді. * * * Жексұрындықты да жекешелендіріп алғандар бар. * * * Тентектің тепкісі тегіне барып тиеді. * * * Жұғымы жоқ жігіт жұт болмай-ақ жұтайды. * * * Бүлік іздеп келген бүйрегіңді де сұрап көреді. * * *

Сен туғанда қашып кетіп, Қайтып қайта жоламаған, Əкең сенің оңбаған. Қайтейін мен жетімегім, Анық жылап, жетілерің. Біз асырап алмағанда, Шетелге асып кетер едің», – Деп сөскі тығып аузына, Əлдилеп əнге басар, Жұбатудың қамын жасар. Тіпті олай демес еді, Кемпір ессіз емес еді, Қылығына өз қызының, Шын қынжылып, күйіп отыр. «Жазығың жоқ жетімек» деп, Немересін иіскелеп, Еміреніп, сүйіп отыр. Қайыпназар ШОТБАСОВ. Жамбыл облысы.

– Ќандай сыйлыќ? – Бїгін апайдыѕ туєан кїні. Шаршап жїр єой, менен біраз демалсын дедім. * * * Мектеп директоры мўєалімнен: – Сіздіѕ оќушыларыѕыз неге бір айтќандарын екі реттен ќайталайды? – Мен ќайдан білейін, мен ќайдан білейін?..

Бүгін бұл үйіне ерте келіп, киімін ауыстырып киіп ас үйде жүр еді: – Не іздеп жүрсің? – деген сөзден селк етіп бұрылып қарап еді, əйелі екен, сасқанынан: – Сен үйде ме едің? Үйреншікті не жейтінім, не істейтінім жазылған қағазды іздеп жатырмын да баяғы. Қашан келіп едің? – деп жатыр. – Зейнеткер үйде болмай қайда болушы еді? – Не дейді! Қашаннан бері? – Үш айдың жүзі болды. ...Ойпыр-ай-ə, өте шыққан уақыт. Жұмыс, іссапар, жиналыс, қоғамдық тапсырмамен көміліп өткен өмір... Бұған да тəубе, енді кемпір үйде: ас үйдегі əуреден құтылатын болдым. Негізі, келгеніңде тіл қатысып қауқылдасатын адамыңның болғаны қандай жақсы. Кемпіріне көз қиығын тастап еді, мұның бары не, жоғы не, бір əлем-жəлем журналдан көз алар емес. Не деп тіл қатса екен?.. Пəлекеттердің бірінің ыңғайы келмейді... Қыз кезінде қандай еді! Ол кезде сөйлескеннен сүйіскендері көп болатын... Барып құшақтап сүйсе ме екен? Мұнысына таңырқап, есі ауысқан болар деп ойлары анық... Дегенмен, бірдеңе деу керек! Есеңгіреп отыра бермей: – Юрик көрінбейді ғой? – деп баласын іздеген болды. – Үйінде шығар, – деп қалды кемпірі. – Бөлмесінде ме? – Өзінің үйінде...

– Қайдағы өз үйі, сабағына барып жүр ме? – Сабағы несі, жұмысына барып жүр. Білдей бір зауыттың инженері балаң! ...Мəссаған, зымыраған уақыт, баласы мектеп емес, институтты да бітірген екен ғой! Мұның бұл ойын ғайыптан пайда болып есік жақтауына тұра қалған кішкене қыз бала бөлді. Жанарында жас, бір нəрсеге өкпелі. Кемпірі атып тұрып: «Күнім менің, кішкенем менің», деп айналып-толғанып жатыр. Бұл түсінбей, кемпіріне күдікпен қарап: – Бұл баланы қалай түсінуге болады? – деп еді, кемпірі мұны нұсқап: – Құлыным, мынау сенің атаң! – деп еркелете алдына алып, – Бұл Юрканың баласы, зейнеткерлікке шыққалы бағып-қағудамын. Балаңның жұмыстан қолы тимейді. Қала берді үнемі іссапарда, жиналыс, қоғамдық тапсырмалардан босай алмай жүр емес пе. Баласына келмегелі де үш айдың жүзі болды. Келіннің де шаруасы шаш-етектен, тура өзіме тартқан, – деп жатыр. Бұл болса ішінен «тартпасаң... тумағыр» деп, əке жолымен тура келе жатқан баласына риза кейіп танытты. Аударған Бақтыбай ЖҰМАДІЛДИН.

Мїйісті жїргізетін Берік САДЫР


16  Атамекен

30 қазан

ШАР О Р БА

www.egemen.kz

2013 жыл

ХА

 Өңір өмірі

і т н е з р е п Дала

Ґскемендегі «Балыќ жəрмеѕкесі» Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Өткен сенбі күні өңір басшысы Б.Сапарбаевтың бастамасымен Өскеменде тұңғыш рет балық жəрмеңкесі болып өтті. Онда Тарбағатай, Күршім, Көкпекті аудандары мен Өскемен қаласының балықшылары əкелген ондаған тонна көксерке, сазан, алабұғы, карп, шортан сияқты өзендер мен көлдердің өнімі қала тұрғындарына сатылды. Балықтың бағасы сауда орындары мен базардағы бағаға қарағанда 20-30 пайыз арзан болғандықтан бірнеше сағатта сатылып кетті. Мəселен, сазан 350-400, көксерке 300-350, шортан 250 теңгеден болды. Сонымен бірге, балықтың икрасына деген сұраныс та жоғары болды. Балық жəрмеңкесіне өңір басшысы Б.Сапарбаев, Ресейдің Алтай өлкесінің губернаторы А.Б.Карлин бастаған іскер топ өкілдері қатысып, жағымды жаңалықты өздерінде қолданатынын айтты. Екі ел арасында саудасаттықтың дамып келе жатқаны белгілі, Қазақстанның тағы бір байлығы балық өнімдерін сатып алудан ұтпасақ, ұтылмаймыз, деді ресейлік қонақтар. Республика алаңындағы балық жəрмең кесінде Алтайдың балы, көкөніс, басқа да азық-түлік саудаланды. Жыл басынан бері өңірдің барлық аудандары мен қалалары өз өнімдерін қалалықтарға арзан бағамен сатып, тұрғындардың алғысына ие болуда. Алдағы уақытта да балық жəрмеңкесі тұрақты өтіп тұрмақ, дейді облыстық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы Дүйсембай Селиханов. Бəрекелді, дейміз. ӨСКЕМЕН. ––––––––––––

Суретті түсірген Сəрсенбек ҚЫЗАЙБЕКҰЛЫ.

 Жағымды жаңалық

Суретте: Өскемендегі балық жəрмеңкесі. Суретті түсірген автор.

 Толғауы тоқсан тіршілік

 Апыр-ай!

Қазақ əндерінің ұлттық байқауы «Алтын күз-2013» Мəскеуде өтеді, деп хабарлайды Tengrinews.kz ақпараттық сайты. 2 қараша күні алғашқы кастинг болады. Онда əрбір қатысушы екі əн орындауы шарт.

Ќазаќ əндері Мəскеуде шырќалады

Шалдар соттасып жатыр Биағамыз: «Даудың басы – Дайрабайдың көк сиыры», дегелі көп өтсе де, ел ішінде дау-дамайдың азаяр түрі жоқ. «Қайдан келесің, соттан келемін, сот емес-ау, оттан келемнің» мысалы да өршіп тұр. О заман да, бұ заман, ақын Абай атындағы ауылдағы даудың басы – өлең болады деп кім ойлаған?!. «Естімеген елде көп» дейміз бе, əлде «қазақта талай қызық бар» дейміз бе? Əйтеуір, ə дегенде езу тартқызар осы жəйттің ар жағынан елдің рухани тұрғыдан азып-тозбауы жөніндегі өзекті мəселені өзек қылып, ойға шомсаңыз, күлудің орнына күрсініп те қаларсыз. Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Үміткер əннің біреуін қазақ тілінде, ал екіншісін өзі қалаған тілде айта алады. Əн сайысы үш кезеңнен тұрады. Екі кезеңнің қорытындысы бойынша 12 үміткер анықталады. Олар 16 қараша күні финалға шығып, өзара бақ сынасады. «Алтын күз -2013» соңы ресейлік жəне қазақстандық өнер жұлдыздарының гала-концертімен аяқталмақ. «Байқау жүздеген талантты жастардың шығармашылық əлеуетін ашуға, олардың отанға, музыкаға, поэзияға деген ыстық сезімдерін əн арқылы бейнелеуге мүмкіндік береді. Бұл шара жас таланттарды шығаруды, оларға қолдау көрсетіп жəне өз-өздерін дамытуға септігін тигізуді мақсат етеді», дейді ұйымдастырушылар. Əн жарысын Мəскеудегі қазақстандық студенттердің «Атамекен» бірлестігі Ресейдегі Қазақстандағы елшілігінің қолдауымен ұйымдастырып отыр. «Егемен-ақпарат».

Қарағандыдағы Ғабдушевтардың отбасы алты жылдан бері əлі салынып болмаған көп пəтерлі үйді баспана ретінде сағалап келеді. Отбасында бес бала бар. Ең кішкентайлары 6 айға жақында ғана толған.

Жақсылық қария осыдан біраз уақыт бұрын «Алаяқ қулар ауылда бар...» деген өлең жазады. Терме үлгісіндегі туындысында ол ауылындағы дүмше молдалардың астамшылықтарын «қамшыға» алады. Сөйтіп, кісісі қаза болған үй иелерінен жаназа мен құран оқығандары үшін ақша алуды «бизнеске» айналдырған молдаларды ақылға шақырмақ болыпты. Бірақ өлеңнен өздерінің бет-бейнесін танығандар «ар-намысымыз бен қадiр-қасиетiмiзге нұқсан келтiрiп, беделiмiздi түсiретiн мазақ өлеңiнен бiздiң əрқайсымызға келген моральдық залал көлемiн 1 000 000 (бiр миллион) теңгеге бағалаймыз» деп, Жақсылық ақынды сотқа берген. «Іздегенге – сұраған» дегендей, судья Заппарова арыз иелерінің хатындағы 1 миллион теңге туралы талапты қанағаттандырмаса да, ақиқатты айтқан ақынжанды қариядан арызданушының əрқайсысының пайдасына 30 мың теңге төлеуі керек екені жөнінде үкім шығарған. Ал ауданның бас имамы Аят Алмаханов болса ақын жағында. Ол: «Абай ауылындағы Амантай Тiлепбергенов деген кiсi өзінше топ құрып, өздерін өздері молда сайлап, кiсiсi бақилық болған үйдегі жаназада əдепсiздiк жасапты. Осы топты тəртiпке шақыруды ауыл тұрғындары өтiнген соң, аталған ауылдағы мешiтте жиналыс өткiздiм. Жиналған жұртқа мешiтке молданы тағайындау Қазақстан мұсылмандары дiни басқармасының құзырында екенiн, дiни бiлiмi жоқ кiм көрiнген

Ана. Баспана... Ґмірге ќарайды жасќана Отбасындағы ананың айтуына қарағанда олар тұрып жатқан құрылысты бастаған іскер азамат Ғабдушевтардың жағдайын түсініп, осы үйде тұруларына рұқсат берген. Бұл үшін бес баланың анасы бизнесменге үлкен алғысын білдіреді. Өйткені, мұның өзі, мұқтаж жандар үшін үлкен көмек. Олар өздерінен басқа жан тұрмайтын осы үйдің бір пəтеріне өз беттерімен пеш орнатып, қыста қатып қалмаудың амалын қарастырған. Ал суды алыстағы бұлақтан тасиды. – Менің балаларым да осы елдің ұландары ғой. Олар сабақтарын жақсы оқиды. Спортпен де шұғылданады. Үлкен қызым Ділназ гимнастикамен айналысады. Жасөспірімдер арасында екінші разряды бар. Бірақ дəл қазіргі күні олардың болашағы ешкімді толғандыр майтын секілді. Билік басындағыларға көмек сұрап барсам, бəрі де бір-бірінің аузына түкіріп қойғандай «неге туасың?!» деп өзіме əкіреңдейді. Егер бұл балаларды маған Алла беріп отырса, мен олардан бас тартпақпын ба? Осыны

молда бола алмайтынын айтып түсiндiрдiм. Өкiнiшке қарай, Тiлепбергенов Амантайдың тобы бұл жиналысқа келмедi», дейді. – Мақұл ғой, өзін-өзі имаммын деп «жария лағаннан» кейін асыл дiнiмiздегi кешiрiмшілдiкті, ауызбiршілiкті, адамгершілікті уағыздауы керек емес пе? Кебiсiн лақтырып, бала-шағаның кө-зiнше бейəдеп сөздерді бұрқырататын мұндай «имамдар» имандылық жайлы қалай насихат айтады? Мен өзiмдi ақынмын деп есептемеймiн. Əлгi сықақты жазуыма ауыл тұрғындарының сұранысы түрткi болды. Сонда аты-жөнін көрсетпей өлең жазып, сын айтқан адамдардың бəрiне сот айыппұл төлетiп, аяққа жығып берiп жатса, қоғамдағы кесірлер мен кесапаттар қалай түзеледi? «Бас кеспек болса да, тiл кеспек жоқ», деген бабалар өсиетi адыра қалғаны ма? Бəрiнен де ауыл ақсақалдары жастарға имандылық үйретсiн деп ауылымызға мешіт салып берген адамдардан ұят болды. Өздерінше топ құрып, ортасынан имам сайлап алғандардың серкесi ойына келгенiн қашанғы iстейдi? – деп сотталған «ақын» жəне отыр. Жамбыл облысы, Шу ауданы, Абай ауылы.

ұқпайтындарына ренжимін, – дейді Жəния. Жəнияның айтуынша, жұбайы екеуінің басында осы уақытқа дейін меншік үй болмаған. Осы үйді паналағанға дейін «Берлин» кентіндегі үйді айына 25 мың теңге төлеп жалдап тұрған. «Новые вестниктің» хабарлауынша, қазіргі күні бұл отбасы бар болғаны бір бөлмені ғана паналап отырғанымен, оның ішінде балалардың «Даңқ бұрышы» бар екен. Онда балалар өздерінің алған мақтау қағаздары мен спорт жарыстарындағы медальдарын, суреттерін орналастырыпты. Шамасы «сананы тұрмыс билейді» деген рас болса керек. Бұл балалар қазіргі күні спорт саласында белгілі бір жетістіктерге жетуді көп армандамайды да. Олардың негізгі арманы – тұрақты бір баспаналы болу. Шенеуніктер Ғабдушевтарға кезектен тыс пəтер бөле алмайтындықтарын ескертіп отыр. Олардың айтуына қарағанда, қалада бұл секілді 5 мың адам бар көрінеді. Кейбірінің жағдайы Ғабдушевтардан да қиын деседі. «Егемен-ақпарат».

Бүгін «Егемен Қазақстанның» интернет-басылымынан (egemen.kz) мына хабарлармен таныса аласыздар: АҚШ сенаты Ангела Меркельге байланысты жанжалды қарайды. Геннадий Зюганов Ресей президентінен үкіметті отставкаға жіберуді талап етпекші. Алаяқтар актер Алексей Баталовтың үйін тартып алмақшы. Мəскеудің аспанында екі ұшақтың сүзісіп қалғаны рас па? Батысқазақстандық бизнесмен Барлық Меңдіғазиев ірі айыппұлмен құтылды. Ақтөбенің шенеуніктері бөтен біреудің үй-жайын жалға беріп жіберіпті. Қызылордада үш таксистің өліміне байланысты іске нүкте қойылды.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторлары

Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ, Айгүл СЕЙІЛОВА.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 8 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №173 ek

Profile for Egemen

30102013  

3010201330102013

30102013  

3010201330102013

Profile for daulet
Advertisement