Page 1

СІЗ не дейсіз? Ќызылорда ќайнаєан тіршіліктіѕ ќазанындай

Қызылорда қаласына келе қалсаңыз, қайнаған тіршілікке куə боласыз. Көшелер күрделі жөнделіп, жарық бағаналары жаңартылып, су жаңа аялдамалар қойылып жатқанын көресіз. Бұрын да қала көріксіз емес еді. Дегенмен, соңғы айларда қаланың дамуы жаңаша сипатқа енгенін байқаймыз. Қызылорданың көшелері қалай жөнделіп жатыр? Оған қанша қаржы бөлінді? Жа рық бағаналарын барлық көшелерге орната ма? Қала орталығындағы аялдамалардың қаншасы жаңартылады? «Егемен Қазақстан» газетінің Қызылорда облысындағы меншікті тілшісі Ержан Байтілес қала əкімі Нұрлыбек Нəлібаевқа:

– Сіз бұған не дейсіз? – Жалпы, Қызылорда қаласында ұзындығы 612 шақырымды құрайтын 765 көшенің 535-і асфальттанған. Ал 138 көшеге тас жол төселсе, қалған 92-сі қара жол санатында. Биыл қала көшелерінің жолдары жаңаша сипатқа ие болып отыр. Аймақ басшысы Қырымбек Елеуұлының тікелей қолдауымен республикалық жəне жергілікті бюджеттен 5 миллиард 241,8 миллион теңге бөлініп, оған жалпы ұзындығы 89,5 шақырымды құрайтын 73 көшеге қайта жаңғырту, күрделі жəне орташа жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Сонымен қатар, қалалық бюджеттен бөлінген 95 миллион 167 мың теңгеге 70 көшенің жолдары ағымдағы жөндеуден өткізілмек. Бүгінгі күнге дейін ұзындығы 27,5 шақырым болатын 24 көшеге күрделі, қайта жаңғырту жəне орташа жөндеуден өтті. Сондайақ, 46 көшеге ағымдағы жөндеу жұмыстары жүргізілді. Бұдан бөлек, əуежайдан қалаға дейінгі жолдар күрделі жөндеуден өткізіліп, жарықтандырылып жатыр. Ал қаладағы орталық жол болып саналатын Жібек жолы көшесі алты жолақты даңғылға айналып, кеңейтілу үстінде. Қазір бұл жолдарда еуропалық стандартқа сай қиыршық тастымастикалық асфальт-бетон деп аталатын соңғы қабаты салынып жатыр. Биыл қалалық бюджеттен бағдаршамдардың жобасметалық құжаттарын қарауға тиісті қаржы беріліп, бүгінгі күні жаңа үлгідегі 31 бағдаршам орнатуға қалалық бюджеттен 417 миллион 300 мың теңге бөлінді. Сонымен қатар, жол белгілеріне 8 миллион 600 мың теңге жəне жол сызықтарына 20 миллион 694 мың теңге қарастырылды. Қалада абаттандыру жұмыстары қарқын алды. Осы жылы қалалықтардың өзекті мəселелерінің бірі – жаяу жүргіншілер жолын салуға облыстық, қалалық бюджеттен 923 миллион теңге бөлінді. Аталған қаржыға 24,3 шақырымды құрайтын 20 көшеге жаяу жүргіншілер жолы салынып, 37 көп қабатты тұрғын үйдің аулаішілік жаяу жүргінші жолдары мен автотұрақтары жөндеуден өткізілуде. Қазіргі у а қ ы т т а б ұ л ж ұ м ы с та р 50 пайызға орындалды. Сонымен қатар, республикалық жəне жергілікті бюджеттерден бөлінген 537 миллион 900 мың теңгеге қалада ұзындығы 52,2 шақырымды құрайтын 43 көше жарықтандырылып отыр. Бұл іс тек қаламен шектелмейді. Қалаға қарайтын ауылдарда да 37 көшеге жаңа жарық бағаналары орнатылып жатыр. Абаттандыру жұмыстарында көпқабатты тұрғын үй аулаларында 23 балалар спорт алаңы салынып, қазіргі заман талабына сай 50 жерге автобус аялдамалары орнатылуда. ҚЫЗЫЛОРДА.

№179 (28118) 30 ШІЛДЕ СЕЙСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

 Ел тынысы: мың бір мысал

Кґксу кґркі – кґкґніс

 Дүние жəне дағдарыс

Сараптама сабаќтары

Америкалыќ макроэкономистіѕ пайымдары нені аѕєартады? Бес жылдан бері əлемді жайлаған қаржыэкономикалық дағдарыс пен жаһандық рецессия толастаудың орнына одан əрі жалғасуда. Алайда 2008 жылы басталған депрессия бүкіл əлемді шарпығанымен, олардың АҚШ пен Еуропа Одағы экономикаларына келтірген залалы ұқсас, бірақ салдары бөлек. Бүгінгі таңда бұл айқындалып келеді. Мəселен, дəл қазір АҚШ экономикасы қайта жандана бастады. Алайда Еуропа аумағындағы экономикалық ахуал мүлде мүшкіл. Бұлай түйіндеуге əлгі дағдарыс пен рецессияның салдарын терең де мұқият зерттеген Нобель сыйлығының лауреаты, америкалық макроэкономист Пол Кругманның дəйекті сараптамалары негіз болып отыр. Əділ АХМЕТОВ,

сенатор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Тақырыпқа шығарылған атауына сай бұл жердің айналасы көкөніс өсіруге жаратылғандай-ақ. Соған орай жергілікті тұрғындардың негізгі шаруашылық бағыты да осы. Ауыл алдымен картобы арқылы алысқа аян. Көп ретте екінші нан делінетін бұл өнім де бір тəуірі, облыста жетіп-артылады. Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Өңірде картоп өсірумен шұғылданатын шаруашылықтар оншалықты көп емес. Соның өзінде аймақ тұрғындарының дастарқаны қысы-жазы одан бос болмайды. Ал бұлай болуға Абай ауданының аталған ауылын да орын тепкен «АстроАгро» ЖШС-ның үлесі үлкен. Өйткені, облыстың картопқа сұранысының 53,2 пайызын бір өзі өтесе, сондай-ақ көкөніспен 74,3 пайызға қамтамасыз етеді.

Серіктестікте биыл 365 гектар танапқа картоп отырғызылды. Бұл жылдан жылға ұлғайып келе жатқан көлем. Жақында осында өткен « Егістік алқабы» күнінде оған қатысуға алды сонау Голландиядан келушілер өздеріне етене жақын дақылды өсірудегі ізденістер мен жетістіктерге ризалық білдірді. Жалпы, мұнда олардың жолдары жиі түсіп тұрады. «Астро-Агро» мен Еуропаға белгілі «Солон» фирмасының арасындағы картоп тұқымын өсіру бойынша іс бірлесіп жүргізілетіндіктен

Ќўттыќтау жолдады

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының Төрағасы, Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшылары съезі Хатшы лығының басшысы Қайрат Мəми Мəскеу жəне бүкіл Ресей Патриархы Кириллге Русьтің шоқынуының 1025 жылды ғына орай құттықтау жолдады, деп

«Бұл мерейтой біздің елдеріміздегі руханияттың жандануы, адамдардың өз төл дүниелеріне, мəдениет пен адамгершіліктің бай мұраларына бет бұрған кезеңге тұспа-тұс келіп отыр», делінеді құттықтауда. Қ.Мəми Патриархтың дінаралық өзара түсіністік пен төзімділікті нығайту, жастарды тəрбиелеу, адамдардың рухани баюындағы жеке күш-жігерін атап өтті.

Єалымдар ќатерлі ісікті аныќтайтын тəсіл тапты «Егемен Қазақстан».

Алматы қаласында орналасқан Қазақстан-Жапон инновациялық орталығының қызметкерлері қан құрамындағы сары суды жақыннан сəулелендіру арқы лы қай мүшенің обырға шал дыққанын он минөт ішінде дөп басып айта алады. Осыдан үш жыл бұрын қолға алынған бұл істің нəтижесі бар көрінеді. Аталған мерзім аралығында ғалымдар

АҚПАРАТТАР аєыны  «ҚазАгро» көктемгі егіс жұмыстарын қаржыландыру ауқымын кеңейтті. Сонымен қатар, оның еншілес құрылымы 2 мыңнан астам ауыл шаруашылығы жəне арнайы техниканы сатып алуды қаржыландырады. Жалпы, осы екі тетік 5,7 млн. гектардан астам алқапта көктемгі егіс жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді.  Қазақстандық диқандардың биылғы межесі – 15 млн. тонна астық. Бұл туралы кеше «ҚазАгро» ұлттық басқарушы холдингі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары Дəурен Махажанов мəлім етті.  Ақмола облысында ел қазынасына жарты жылда 6 млрд. 19 млн. 200 мың теңге кедендік төлемдер аударылды.

жыл сайын 15 мың тонна картоп жинап алуға мүмкіндік беріп жүр. Бұған дейін осынша өнімді сақтау мəселесі қиындық келтіретін. Былтыр сыйымдылығы 8 мың тонналық қойманың салынуы картопты жиналған қалпында ұзақ сақтауға мүмкіндік бермек. Көксулықтар бүгінде алдағы күздің берекелі болуынан үлкен үміт күтулі. Жаздың жауын-шашындылығына байланысты өнімнің тез жетілуі, агротехникалық талаптардың мүлтіксіз орындалуы, жиын-терім жұмыстарына жан-жақты дайындалу картоптың жылдағыдан молынан алынуына сенім арттырып отыр. Қарағанды облысы, Абай ауданы.

хабарлады Парламент Сенатының баспасөз қызметі.

 Бəрекелді!

Əмірхан АЛМАҒАНБЕТОВ,

мұның еш таңсықтығы жоқ. Тұқым демекші, көксулық картопшылар оның жергілікті ауа-райы ерекшелігіне лайықталған тұқымын дайындайды. 40-қа жуық сортының таңдалған түрін алып, отырғызуға еліміз қай өңірлері тұтынушысының мүмкіндігі бар. Күзгі жиын-терімнен кейін арнайы сұрыпталып, сақтауға қойылатын 7 мың тұқым сатып алынуға дайын. Александр Шимпф жетекшілік етуші серіктестік картоптың гектарға шаққандағы шығымдылығын үстемелете өсіруімен де белгілі. Мəселен, облыстағы тектес шаруашылықтарда орташа өнімділік əр гектарына 181 центнерден айналса, ал «АстроАгрода» 350 центнерден кем соқпайды. Мұндай мол жеміс

жеке клиникалармен бірлесіп, мың жарымға тарта азаматтың қан құрамын тексерген. Сонда олардың қатерлі ісікке шалдыққаны дəлелденіпті. Соған қарамастан, бұл тəсіл еліміздің медицина саласына əлі толық енгізілмеген. Басты себеп, қаражат тапшылығы қолбайлау болып тұр. Статистикалық дерекке жүгінсек, жыл сайын 30 мыңдай қазақстандық қатерлі ісікпен есепке алынады екен. Ал əлем бойынша 10 млн. адам тіркеуге

Осылайша өткен жылдың осы мерзімімен салыстырғанда, кедендік төлемдер мен салық көлемі 18 пайызға артып отыр.  Биыл Астанада 3500 орындық үш мектептің құрылысы аяқталады. Олар – Железнодорожный кентіндегі 1100 орындық, №19 көшенің бойындағы 1200 орындық жəне «Батығай» тұрғын үй кешеніндегі 1200 орындық білім ордалары. Бұдан бөлек, биыл 6 мың орындық жаңа 5 мектептің құрылысы басталды.  Шымкенттегі «Ордабасы құс» ЖШС күркетауық фабрикасы жылына 4828 тонна ет дайындауға жетті. Осында арнайы болған облыс əкімі Асқар Мырзахметов бүгінде өнімін республикадан тыс Ресейдің бірқатар қалаларына жеткізіп отырған кəсіпорынға жоғары баға берді. Енді фабрика индустрияландырудың екінші кезеңінде қуаттылықты 8110 тоннаға жеткізгелі отыр.

алынған. Дəрігерлер əзірге қатерлі ісікті түбірімен жоятын ем-домды тапқан жоқ. Жалпы, ел арасында «жаман ауру» аталып кеткен осы сырқат 5 сатыға бөлінеді. Аурудың жаңа пайда болған кезі медицина тілімен айтсақ, рак инцито деп аталады. Екінші сатысында ол үлкейіп, келесі қабатқа өтеді. Үшінші, төртінші сатыларында дерт асқынып, түйін салып тарайды. Соңғы кезеңі өте қауіпті. Ал Қазақстан-Жапон инновациялық орталығының директоры Диас Мырзақожа тың тəсіл негізінде қатерлі ісікті жедел анықтап, адам өмірін біршама ұзартуға қадам жасалып отырғанын айтады.

 Өскемен тұрғындарын экологиялық таза аудандарға көшіру бағдарламасы қолға алынады. Енді осы мақсатқа бюджеттен ақша бөлініп, негізгі жұмыстар жүре бастайды.  Қызылорда қаласында биылғы алты айда 611 млрд. 999 млн. теңгенің өнеркəсіп тауарлары өндірілді. Бұл туралы қала əкімі Нұрлыбек Нəлібаев қалалық мəслихат сессиясына берген есебі кезінде мəлімдеді.  Қарағанды облысында 800 мың теңге пара алған тергеуші ұсталды. Абай аудандық ІІБ Топар полиция бөлімінде қызмет еткен тəртіп сақшысы жақын туыстарын қылмыстық жауапкершіліктен арашалап қалу үшін екі азаматтан ақша бопсалаған. «ҚазАқпарат», «Қазақстан жаңалықтары», Bnews.kz, TengriNews, EgemenNews хабарлары бойынша дайындалды.

 Оймақтай ой Қамданған қалың елде күш болады, Қамсыз елге қас дұшпан тұс болады. Қожаберген ТОЛЫБАЙҰЛЫ.

Мəселен, айтулы ғалымның 2008 жылы жарық көрген «Депрессия экономикасы қайта оралды ма?» (The Return of Depression Economics?) атты еңбегінде «Дағдарыстар неге орын алады?», «Экономикалық дағдарыстардың салдарын қалай тізгіндеуге болады?» сияқты өткір сауалдардың жауабын іздесе, 2013 жылы баспадан шыққан «Бұл дағдарысты дəл қазір тізгіндеу керек!» («End This Depression Now!») ат ты жəне бір сараптамалық зерттеуінде жойқын депрессияны ауыздықтаудың нақты жолдары мен əдістерін іздестіреді. Аталған зерттеулерінің алдыңғысында Пол Кругман 2008 жылы оқыс басталған қаржы-экономикалық дағдарыс дауылының тек экономис тер мен саясаткерлерді ғана таңғалдырып қоймай, қарапайым америкалықтарды да төбелерінен жай түскендей еткенін жасырмайды. Олай болатын да жөні бар екен. Себебі, соңғы 25 жыл ішінде АҚШ-та мұндай ауыр дағдарыстың нышаны байқалмапты. Ал кезінде АҚШ экономикасын жарға жыққан «Ұлы күйзеліс» болса, бұдан 90 жыл бұрын, яғни өткен ғасырдың 20-жылдарында орын алған болатын. Сондықтан да ондай жойқын дағдарыстар Америкада енді қайталанбайтындай көрінетін. Сосын АҚШ үкіметі мен Федералдық резерв жүйесі экономиканы ара-тұра теңселтіп кететін əлгіндей тербелістерді

болдырмаудың күллі тетігін əлдеқашан игеріп алғандай сезінетін. Өкінішке қарай, жағдай мүлде басқаша болып шыққан еді. 2008 жылы қыркүйек айында, ең алдымен, АҚШ-тағы ең ірі инвестициялық банк – Lehmann Brothers банкротқа ұшыраса, оның артынан іле-шала əлемдегі ең ірі AIG сақтандыру компаниясы да бұрынғы қауқарынан бір сəтте айырылып, мемлекеттің меншігіне өтуге мəжбүр болды. Сол-ақ екен, бүкіл əлем экономикасы дүлей дағдарыстың тұңғиығына малтығып, тұншыға бастаған болатын. Көп ұзамай-ақ əлгі дағдарыстың салдарынан дамыған елдердің өнеркəсіп өндірістерінің қарқыны бірден 10 пайызға құласа, Жапония мен Швеция сынды елдерде бұл көрсеткіш 20 пайызға дейін құлдырады. Тіпті, кейінгі жылдары үдемелі қарқынмен дамып келе жатқан Қытайдың ішкі жалпы өнімі де 2009 жылы 5.1 пайызға дейін төмендеді. Əлемнің көпшілік елдерінің сыртқы сауда саласындағы тауар айналымдарының мөлшері де 20-30 пайызға кеміп кетті. Ал кейбір елдерде бұл көрсеткіш 40-50 пайызға дейін құлдилады. Соның салдарынан əлемдегі ең бақуатты елдердің бірі деп жүрген Исландияның жағдайы күрт мүшкілденіп, Халықаралық валюта қорынан көмек сұрауға мəжбүр болды. Сөйтіп, дағдарыстан зардап шеккен мемлекеттердің жиынтық шығындары шарықтап өсіп, 50 триллион долларға жетті. (Соңы 2-бетте).

 Мəселенің мəнісі

Ќарыз ќашан ќайтарылады? Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Облыстық энергетика жəне тұрғын үй шаруашылығы басқармасының басшысы Сайын Кəменовтің айтуынша, бұл күндері облыстағы қалалар мен аудандардың қысқы маусымға дайындығы бекітілген кестеге сəйкес жүргізілуде. Жылу энергетика жəне тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық нысандарын алдағы күз-қыс маусымына дайындыққа сай өңірдегі электр стансалары күрделі жөндеулерден өтіпті. Яғни, электрмен қамту желілерінің 2462,8 шақырымына жəне 745 қосалқы стансаға, 29 қазандыққа, жылумен қамту желілерінің 25,4 шақырымына, сумен қамту желілерінің 62,1 шақырымына күрделі жөндеулер жүргізіліп, 2399 тұрғын үйде қысқа дайындық жұмыстары жалғасуда. Қазіргі күндері мектептердің – 77, денсаулық сақтау нысандарының – 86, əлеуметтік, мəдениет жəне тұрмыстық нысандардың 71 пайызы дайын. Сонымен қатар, облыс əкімі

Ерлан Арын облыстағы барлық мектептер 1 қыркүйекке дейін жылу беру маусымына дайын болсын деген арнайы тапсырма берді. Бəрінен бұрын өкініштісі сол, кейбір тұрғындар жылу мен жарықтың қайдан келіп, қайдан шығып жатқанын білмей тегін дүниедей көретінін коммуналдық қызметтерге төленбеген қарыздар тізімінен көреміз. Осы жылдың 1 маусымындағы жағдай бойынша облыс тұрғындарының қарызы 457,9 миллион теңгені құрап отыр. Тұтынушылар жылумен қамтуға 331,9 миллион теңге, электрмен қамтуға 90,0 миллион теңге, сумен қамту қызметтеріне 36,0 миллион теңге төлемеген. Бұдан бұрындары да қалалар мен аудандардың əкімдеріне мерзімінен кешіктірілген қарыздарды жабу жəне оны болдырмау бойынша тиісті іс-шаралар əзірлеу жөнінде тапсырмалар берілгенді. Біз бұл жайында «Қарыз бен парыз» атты мақаламызда жазып кеткенбіз. Сөйткен қарыз əлі күнге дейін жиналған үстіне жиналып, көбейіп барады.

Ерлан Арын қа лалар мен аудандардың əкімдеріне, мемлекеттік органдар басшыларына қарыз мəселесін бақылауға алып, 1 қыркүйекке дейін көрсетілген коммуналдық қызметтер қарызын жабу бойынша қатаң шаралар жүргізуді, сондай-ақ, шалғайдағы жəне қала іргесіндегі ауылдардың электр, су, жылумен қамту нысандарын назарға алуды тапсырды. Айтпақшы, ауылдар демекші, облыс орталығына қарасты Теміржолшылар кенті қазір құрылыс алаңына айналған, өз ағайындарымыз ауылдардан келіп, тұрғын үйлерді көптеп салып жатыр. Бірақ, электр жарығының жоқты ғы үлкен мəселеге айналып отыр. Өткен жылы бағаналар орна тылыпты. Кентке электр жа ры ғын тартумен жұмыс жасап жат қан «Кабистройсервис» ЖШС мердігер ұйымы осы жылдың со ңына дейін жарық жағып береміз деп уəде беріпті. Тұрғындардың айтуынша, қазір жарқыраған жаз айында сымдарын тартып, электр жарығын жақпаса, былтырғыдай тағы да қараңғы үйде қалар түрлері бар. Біреулер жарықты сутегін пайдаланса, ауыл тұрғындары жарыққа зəру... Павлодар облысы.


2 (Соңы. Басы 1-бетте). Осы тұста, «Əр жыл сайын құны 15 триллионға татитын тауарлар мен қызмет түрлерін қамтамасыз етіп жүрген АҚШ экономикасының осылайша ойсырап қалуына не себеп болды?», – деген сауалдың жауабын америкалық макроэкономист Пол Кругман өз елінің ішінен емес, керісінше, алыстан, атап айтқанда, ертеректе Азия елдерінде болған дағдарыстан іздей бастады. Мəселен, 1990 жылдары ішкі жалпы

www.egemen.kz

дағдарыстар мен рецессиялардың бірдебірі тыс қалмаған. Сосын, белгілі бір елдерде орын алған дағдарыстар мен рецессиялардың əлгі елдермен жапсарлас жатқан немесе сол елдермен экономикалық қарым-қатынастарға түскен алыс-жақын елдерге де кері əсері мен зиянды салдарының болатынын Пол Кругман өз назарынан шет қалдырмаған. Кезінде Нобель сыйлығының лауреаты атанған Альберт Гор секілді Пол Кругман да бүгінгі Жер шарын бір-бірімен кіндігі жабысқан əлем экономикаларының ба-

30 шілде 2013 жыл

Сонымен қатар, бес жылға созылған соңғы дағдарыстың зардабынан АҚШ-та қазірдің өзінде 24 миллион жұмыссыздар мен жартылай жұмыссыздар бар екенін ғалым ашып айтады. Сосын АҚШ-тың Федералдық резерв жүйесінің жетекшісі Бен Бернанкенің 2009 жылы бір телеарна арқылы таратылған 60 минуттік оптимизмге толы сұхбатына мысқылдай сілтеме жасай отырып, мына бір күлкілі эпизодты оқырманға көлденең тартады. Белгілі бір фильмде АҚШ президенті бейтаныс бір адамды парасатты сая-

Сараптама сабаќтары өнімі əлемдік ішкі жалпы өнімнің төрттен бірін, ал халықтарының жиынтық саны миллиардтың үштен екісін құрайтын Азиядағы бірнеше мемлекеттің экономикалары кенеттен келген «Ұлы күйзеліске» ұқсас жойқын дағдарысқа тап болған болатын. Əлгі елдердің экономист ғалымдары мен сарапшылары мұны уақытша құбылыс, сондықтан олардың экономикалары, бұрынғыша үдемелі қарқынымен дами береді деп топшылаған болатын. Алайда «Ұлы күйзеліс» кезіндегідей нысаналы шаралар қабылданып, дереу іске асырылғанымен, олар көздеген мақсатқа қол жеткізе алмады. Керісінше, аталмыш шаралар əлгі елдердің экономикалық ахуалын мүлде ушықтырып жіберді. Əрине, тарих тəлімінен тиісті қорытынды шығара білетін білікті экономистері əлгіндей рецессияның əлемнің кез келген нүктесінде орын алу мүмкіндігін қалт жібермей, дер кезінде секем алатыны күмəн туғызбаса керек. Сондықтан да болар, аса тəжірибелі əрі көреген Пол Кругман Азия елдерінің экономикаларын күйретіп кеткен жоғарыдағы дағдарыстың басқа елдерде де орын алу қаупін терең сезініп, өз ғылыми еңбегінің алғашқы нұсқасын Азия кеңістігінде 1990-жылдары орын алған əлгі рецессияға жауап ретінде дайындаған-ды. Алайда айтулы экономист ғалымдардың көпшілігі ол дағдарысты тек Азия елдеріне ғана тəн құбылыс, демек, шектеулі ғана дағдарыс деген пайымға табан тіреп, өзге пікірлерге дес бермеген еді. Ал шындығында, Пол Кругманның көріпкелдігі мүлтіксіз шындық болатын. Енді міне, бүкіл əлем, оның ішінде АҚШ та бар, алапат салдары күллі планетаны шарпыған дүлей қаржы-экономикалық дағдарыспен күні бүгінге дейін жанталаса арпалысуда. Пол Кругманның топшылауынша, адамзат бүгінгі таңда кенеттен келген қаржы-экономикалық дағдарыспен жоғарыдағы Азия мемлекеттері секілді бетпе-бет келіп, олармен шамасы келгенше, өздерінің сарапшы ғалымдары мен саясаткерлері қалыптастырған ескі экономикалық доктрина шеңберінде күресіп жатыр. Бұрынғы, 1920-жылдары өте алапат экономикалық дағдарысқа тап болған мемлекеттер секілді, бүгінгі Ұлыбритания сынды экономикалары ірі əрі тұрақты дамып келген мемлекеттер де дəл қазіргідей ұзаққа созылған тоқырау мен дефляция тудырған сынқатерлерге бірден жауап таба алмай, дал болып отырған жайы бар. Мұны жоққа шығаруға болмайды. Бірақ, бөрі арығын білдірмес демекші, кезінде британдық экономикалық теорияның негізін қалаған Джон Мейнард Кейнс (John Maynard Keynes) пен Нобель сыйлығының лауреаты, ақша айналымы мен монетарлық теорияның авторы, америкалық экономист Милтон Фридман (Milton Fridman) ұсынған ілімдермен қаруланған батыс экономистері бұдан былайғы кезде де өз тəжірибелері мен біліктерінің кез келген дағдарыстың алдын алуға əбден жеткілікті екендігіне өте сенімді екендерін жасырмайды. Ал іс жүзінде əлгі сенім өзін-өзі ақтамады. Шындап келгенде, 1970-жылдан басталған онжылдық нағыз тоқырау мен инфляция онжылдығына айналды. Сөйтіп, 1973 пен 1979 жылдар арасында 1930 жылдардан бермен қарай болып көрмеген өте алапат рецессия орын алды. Батыстың оза дамыған елдерінің тағы бір олқылығы олар Мексикада, одан соң Латын Америкасының Бразилия, Чили, Аргентина жəне басқа да елдерінде, сол сияқты Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінде жиі-жиі орын алып келген валюта дағдарысынан да, банк жүйесі дағдарысынан да, тіпті, гиперинфляция дауылдарынан да тиісті сабақ алған жоқ. Оның үстіне, əлемнің екінші экономикасы болып саналатын Жапонияның қаржы-экономиялық дағдарысының басты себептері де тиісті дəрежеде қаперге алынбады. Тіпті оған терең сараптама да жасалмады. Міне, бүгінгі таңда осы олқылықтардың орнын Пол Кругманның терең зерттеулері толтырып тұрғандай əсер қалдырады. Олай деуге толық негіз бар. Өйткені, айтулы экономистің назарынан планета бетіндегі елдерде өткен ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап бүгінгі таңға дейінгі орын алып келген үлкенді-кішілі қаржы-экономикалық

сын бір жерге тоғыстыратын жаһандық корпорация ретінде қарастырады. Бұл пайымның негізі бар, себебі, бүгінгі таңда экономикалық тұрғыдан 100 пайыз егемен мемлекет жоқ десе де болады. Өйткені, дамыған елдер болсын, дамушы елдер болсын өзінде жоғын басқадан алады. Оның үстіне халықаралық инвесторлар да қай елдерде инвестициялық ахуал тартымды болса, басы артық қаржысын сонда салады. Сонымен қатар, бүгінгі таңда ғылым мен білім де, жұмыс қолы да, ақша да, шикізат ресурстары да, инновациялық-технологиялық капитал да, көлік жүйелері де бүкіл əлемде еркін айналады. Демек, қаржы-экономикалық дағдарыстар мен рецессиялар да бір елден екінші елге оп-оңай көшіп отыратыны дау туғызбаса керек. Ендеше, қазақтың «сынықтан басқаның бəрі жұғады» деген аталы сөзінің ғылыми негізі бар екені осы тұста анық байқалады. Пол Кругманның жоғарыда аталған екінші ғылыми-сараптамалық еңбегінің мақсаты болашақ дағдарыстарды болдырмаудың жолдарын іздеу емес, керісінше, қазіргі дағдарыстан құтылудың тиімді тетіктерін айқындауға бағытталған. Осы тұрғыдан келіп, Пол Кругман бүгінгі Америка экономикасын науқас адамға теңейді де, əлгі науқасты қалай емдеп жазудың жолдарын қарастырады. Ғалымның тағы бір мақсаты – өзінің дəйекті де дəлелді сараптамасы арқылы кең ауқымды қоғамдық пікір қалыптастырып, əлемдік экономикалық ахуалды осындай күйге тап қылған таяз саясаткерлер мен мүлде дəрменсіз саяси-экономикалық доктриналарды өзгертуге бар күшін салу. Макроэкономист ғалымның пайымдауынша, бүгінгі Америка депрессиядан əлі де толық айыға қойған жоқ. Алайда Пол Кругман бүгінгі АҚШ-ты Грекия, Ирландия немесе Испания сияқты елдермен салыстыруға əсте болмайтынын ескертеді. Өйткені, аталған Еуропа елдерінің жағдайлары өте мүшкіл. Ондағы жұмыссыздардың саны 23 пайызды құраса, олардың 50 пайызы тек қана жастар. Енді міне, бүгінгі таңда жоғарыдағы елдердің қатарына Франция да қосылып отыр.

саткерге ұқсатып, одан: «Экономика қашан түзеледі деп ойлайсыз?», – деп сұрайды. Сөйтсе, əлгі адам саясаткер емес, қарапайым бағбан болса керек, тосыннан қойылған сауалға өзінің кəсібіне басып: «Тамырлары аман болса, бұл гүлдер көктемде қайта түлейді», – деп жауап қайтарса керек. Солай демекші, Бен Бернанке де телеарна журналисінің ел экономикасының келешегіне байланысты қойған ұқсас сұрағына, əлгі бағбанша, оптимистік леппен: «Көктемде бəрі де қайта көгеретіні секілді экономикамыз да қайта жаңғырады», десе керек. Осы «қанатты» сөзі үшін «Time» газеті 2009 жылы Бернанкені жыл адамы деп жариялап жібергенін Пол Кругман мысқылдай еске алады. Мұнымен Пол Кругманның оқырманға айтпақшы болып отырғаны мынау: «Əліптің артын баққан абзал. Өйткені, əсіреқызыл тез оңар демекші, дəл бүгін экономикалық оптимизмге мүлде орын жоқ. Олай деуге əлі тым ертерек». Айтса-айтқандай-ақ, Пол Кругманның айтқаны дөп келген еді. Бен Бернанкенің оңбай қателескенін тарих бүгін айқын дəлелдеп, оның жоғарыдағы телеарнаға берген оптимистік сұхбатынан үш жарым жыл өткен кезде əлемдегі ең ірі Lehmann Brothers инвестициялық банкі банкротқа ұшыраса, төрт жыл өткен соң алапат экономикалық рецессия басталып кеткен. Демек, тəжірибелі экономист Пол Кругман 2008 жылы Американың банк жүйесінде басталған дағдарыстың дүлей депрессияға ұласатынын да жəне оның ұзаққа созылатынын да дөп басып айтқаны айқын сезіледі. Қалай дегенмен де, Пол Кругман бүгінгі таңдағы АҚШ-та техникалық жаңғырудың шым-шымдап басталғанын жоққа шығармайды. Есесіне, Еуропадағы жағдай тіптен мүшкіл екенін де назарынан тыс қалдырмайды. Мəселен, Ирландия, Грекия, Италия жəне Испания сынды елдердің бүгінгі мемлекеттік қарыздарының шаш-етектен екендігін жəне одан құтылудың бірден-бір жолы ретінде Еуроодақ басшылығы мен халықаралық қаржы ұйымдарының қабылдаған өте қатал «Үнемдеу» («Austerity») бағдарламаларының əлгі елдердің экономикаларын оңалтудың

орнына оларды одан бетер құлдыратып жібергенін жəне оның салдары аталмыш елдерде сенімсіздік пен жұмыссыздықтың шарықтап кетуіне тікелей əсер етіп отырғанын ащы шындық ретінде көлденең тартады. Ең өкініштісі, əлемнің ең дамыған жəне халықтары білімді əрі білікті, əрі табиғи ресурстарға өте бай, демек, жан-жақты дамуға мүмкіндіктері өте мол елдердің бүгінгі таңда бейшара күйге түсіп отырғаны ғалымды қатты налытады. Пол Кругман, сонымен қатар, америкалықтардың арасында «Экономистер кез келген заттың бағасын білгенмен, ешнəрсенің құнын ажырата алмайды» деген қанатты сөздің жиі айтылатынына да назар аударады. Шындығында да, экономистерге таңылған бұл өткір мін нің жаны бар екені күмəн тудырмайды. Өйткені, экономистердің, бірінші ден, ақшаға, екіншіден, өндіріс орындарының өнімділігіне, үшіншіден, əлгі өндірістерден шығатын өнімдерге деген сұраныстың барынша биік болуына, демек, пайда көзінің мол болуына айрықша мəн беретіні шындықтың ауылынан алыс жатқан жоқ. Осы айтылғанды растайтын Пол Кругман келтірген бір мысал төмендегідей. 2000 мен 2010 жылдар арасында АҚШ экономикасының локомотиві, біріншіден, тұрғын үй құрылысының ұлғаюы болса, екіншіден, америкалықтардың тұтыну мүмкіндіктерінің жоғарылығы болатын. Өз кезегінде бұл құбылыстар, біріншіден, тұрғын үй бағасының жөнсіз шарықтап, желбуаз шардай өсіп кетуіне əкеліп соқса, екіншіден, үй сатып, бай-бақуатты болуға ұмтылған алыпсатарлардың сұранысын ұлғайтып, олардың арандарын одан бетер ашып жіберген болатын. Алайда «желбуаз құрылыс шары» шегіне жетіп жарылған кезде, үй құрылысы да, оған деген сұраныс та су сепкендей басылып, құрдымға қосақтала кеткен болатын. Мəселен, 2006 жылы құрылысшылар 1,8 миллион үй салса, бұл көрсеткіш 2010 жылы 585 мыңға дейін азайған болатын. 2006 жылы америкалық тұтынушылар 16,5 миллион автокөлік пен жеңіл жүк машиналарын сатып алған болса, 2010 жылы бұл көрсеткіш 11,6 миллионға дейін құлдыраған болатын. Осының салдарынан желбуаз құрылыс шары жарылғаннан соң бір жыл өткен кезде АҚШ экономикасы тек экспорттың арқасында ғана қалт-құлт етіп аман қалса, 2007 жылы мүлде тұралап, одан бергі уақыттың ішінде дағдарыстан шығып кете алған жоқ. Пол Кругман тағы бір шындықтың бетін аша келіп, былай дейді: «Нарық экономикасының заңдылығы бойынша, бір адамның шығыны екінші адамның табысына айналатыны белгілі аксиома. Бірақ билік басындағы кейбір саясаткерлер бұл заңдылықты жете түсіне бермейді. Демек, экономикалық дағдарыстар мен рецессиялардың кейбір себептері саясат тізгінін ұстағандардың əлжуаз экономикалық доктриналарынан туындайды.» Ғалымның бұл пайымымен келіспеуге де себеп жоқ сияқты. Мəселен, дағдарыстан шығудың жалғыз ғана жолы жаппай үнемдеу екен деп, мемлекеттік шығындарды оңды-солды қысқартып, белдік біткенді қапсыра буғызып, жұмысшылардың жалақысын кесу, жұмыс орындарын күрт азайту, жұмыс сағаттарын қысқарту, салықты көбейту немесе азаматтарға несие беретін банктердің кредиттік ставкаларын шамадан тыс көтеріп жіберу сияқты саналуан тетіктердің Батыс Еуропа елдерін бүгінгі таңда қандай тығырыққа тіреп қойғанын жəне өз кезегінде аталмыш «жаппай үнемдеу» доктринасының халықтың əл-ауқатын мүлде əлсіретіп, жұмыссыздықты шарықтатып жіберуімен қатар азаматтардың сатып алу немесе тұтынушылық мүмкіндіктерін буып тастағанын жəне соның салдарынан халықтың өндіріс өнімдеріне деген сұранысының құлдырап кеткендігін байқамау мүмкін емес. Тіпті, өз еліміздің экспорттық өнімдеріне деген шетелдік əріптестеріміздің бұрынғы сұраныстарының едəуір азайып отырғанын да жоғарыда айтылған əлжуаз доктринаның тікелей себеп болып отырғанын байқамау мүмкін емес. Пол Кругман жүргізген салмақты сараптамаларды негізге ала отырып, əңгімені қысқа қайырып айтар болсақ, бүкіл əлемді жайлаған қаржыэкономикалық дағдарыс пен рецессияның салдарын тез тізгіндеп, депрессияға тап болған экономикалық дамуды тез арада қайта қалпына келтіруге дəл қазірдің өзінде-ақ толық мүмкіндіктер бар екені күмəн туғызбайды. Ол үшін, ең алдымен, Пол Кругман айтпақшы, бұрыннан қалыптасып қалған əрі догмаға айналған саяси-экономикалық доктринаға бүкілəлемдік тəжірибенің ең үздік үлгілерін батыл енгізе отырып, мүлде жаңа саяси-экономикалық доктринаны айналымға енгізу керек. Бұл орайда Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен елімізде жыл сайын жемісті өтіп жүрген Экономикалық форумның салиқалы ұсыныстары мен халықаралық саяси-экономикалық үнқатысу алаңына айналып үлгерген Президентіміздің G-global идеясының əлемдік мəні өте зор. Бұлай деуге толық негіз бар. Бүгінгі таңда еліміздің ішкі жалпы өнімі 6 пайызға жетіп отыр. Демек, Президенттің жүргізіп отырған экономикалық жəне əлеуметтік саясаты өз жемісін беріп келеді. --------------------------------------Карикатураны салған Айдарбек ҒАЗИЗҰЛЫ.

Апатты аймаќты аралайды

Кеше Қазақстан Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінің ресми өкілі Алтай Əбибуллаевтың қатысуымен журналистерге арналған кезекті брифинг өтті. Ресми өкіл өз сөзінде ағымдағы аптада өтетін маңызды іс-шаралармен таныстырды. Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Алтай Əбибуллаев Иран басшылығының шақыруы бойынша, Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев 4 тамызда Иран Ислам Республикасының жаңадан сайланған Президенті Хасан Роуханиді ұлықтау рəсіміне қатысатынын, салтанатты шараға басқа да шет мемлекеттердің басшылары, үкіметтер жəне парламенттер спикерлері шақырылып отырғанын, Теһеранда Нұрсұлтан Назарбаев Иранның жаңа Президенті Хасан Роуханимен екіжақты кездесу өткізетінін атады. Қазақстан мен Иран Каспий жағалауындағы мемлекеттер ретінде Каспий теңізінің құқықтық мəртебесін анықтау жөніндегі келіссөз процесіне қатысатыны белгілі. Бұл ретте, біздің еліміз өңірдің барлық елдерімен достық жəне əріптестік қарым-қатынаста жəне сауда-экономикалық байланыстарды əрі қарай кеңейтуді қолдайтыны да аян. «Біз Иран ядролық бағдарламасының төңірегіндегі мəселелерді бейбіт жəне дипломатиялық жолмен реттеудің маңыздылығын о бастан айтып келеміз. Қазақстанның шақыруы бойынша ағымдағы жылдың ақпан жəне сəуір айларында Алматыда Иран ядролық бағдарламасы бойынша «5+1» пішініндегі келіссөздердің екі кезеңі өтті», деді ресми өкіл. Үкімет желісі бойынша өтетін ісшараларға тоқталған Алтай Əбибуллаев Қызылорда облысының даму жағдайымен танысу мақсатында 1 тамыз күні Премьер-Министрдің бірінші орынбасары – Өңірлік даму министрі Бақытжан Сағынтаевтың аталмыш өңірге жұмыс сапары жоспарланып отырғанын айтты. Вице-премьер сапар аясында Көкарал бөгетін, Арал балық өңдеу зауытын, өңірдің басқа да əлеуметтік маңызды шаруашылық нысандарын араламақ. Сондай-ақ Премьер-Министрдің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаев, Қоршаған ортаны қорғау министрі Нұрлан Қаппаров, Ұлттық ғарыш агенттігінің төр ағасы Талғат Мұсабаев жəне басқалар «Протон-М» зымыран тасығышы құлаған жерде болып, ондағы жағдайды өз көздерімен көріп қайтады. Байқоңыр қаласында осы апаттың салдарын жою жөніндегі комиссияның жұмыс қорытындысына арналған кеңес өткізіледі деп жоспарлануда.

Брифинг барысында Қазақстан Республикасының аудандық маңызы бар қалалары, ауылдық округтері, ауылдық округтердің құрамына кірмейтін кенттері мен ауылдары əкімдігіне кандидаттарды ұсыну аяқталғаннан кейін, 24 шілдеде кандидаттар үгіт-насихат шараларына кіріскені, Қазақстан бойынша барлығы 2 457 əкім сайланатыны, бұл еліміздегі барлық əкімдердің 91,5% құрайтыны айтылды. Орталық Коммуникациялар қызметі ресми өкілінің хабарлауынша, республика бойынша ұсынылған 7173 үміткерден əкімдікке кандидаттар ретінде 7018 адам тіркеліпті. Ал сайлау 5-9 тамыз аралағында өтеді. Бұл күнгі жиынға «Астана ЭКСПО-2017» ұлттық компаниясының Коммуникациялар жəне маркетинг департаментінің директоры Əсел Қожақова да қатысып, EXPO-2017-нің жаңа логотипі үшін дауыс берудің нəтиже лерін жариялады. Оның айтуына қарағанда, бұл ұлттық жоба болып табылатындықтан, жаңа логотип таңдау құқығын қазақстандықтардың өздеріне қалдыруға шешім қабылданған. «Бұдан бұрын белгілі болғанындай, 9 бен 22 шілде күндері аралығында «Астана ЭКСПО-2017» ҰҚ» АҚ-тың сайтында ЭКСПО-2017 халықаралық мамандандырылған көрмесінің жаңа логотипі үшін халықтық дауыс беруі өтті. Төрт ай бойы 18 елдің 27 дизайнерлері ЭКСПО-2017 көрмесінің жаңа бейнелемесін жасаған болатын, барлығы 56 логотип дайындалды. Оның ішінде ең үздік деген жетеуі іріктеліп, халық назарына ұсынылды. ЭКСПО-2017 халықаралық мамандандырылған көрмесін дайындау мен өткізу жөніндегі Мемлекеттік комиссияның шешімімен ЭКСПО-2017 халықаралық мамандандырылған көрмесінің жаңа фирмалық белгісі ретінде «Жел энергиясы» логотипі бекітілді», деді Əсел Қожақова. Ал брифингке қатысқан «ҚазАгро» ұлттық басқарушы холдинг» АҚ басқарма төрағасының орынбасары Дəурен Мақажанов холдингтің агроөнеркəсіптік кешенді индустриялық дамытуды ынталандыру бағытындағы мемлекеттік саясатымен, несиелендіру, отандық өндіріске, ауылдағы шағын жəне орта бизнеске көрсетілетін қолдау шараларымен таныстырды.

Əскери міндеттілер даярлыќтан ґтті Ақтау қаласындағы ҚР Қарулы Күштері Əскери-теңіз күштерінің кіші мамандарды даярлау оқу орталығының базасында əскери міндеттілерді даярлаудың кезекті кезеңі аяқталды. Резервистерді даярлау автомобиль маманы, атқыш жəне басқа да жұмылдыру резервін толықтыруға қажетті мамандықтар бойынша жүруде. Жиынға 2730 жас аралығындағы бұрын дəлелді себептермен əскери қызмет өткермеген 50 əскери міндетті тартылды. Олардың көпшілігі есепшіден бастап, мектеп мұғаліміне дейінгі өз қызмет салаларының мамандары болып табылады. Бір ай ішінде жас жігіттер əскери істің əліпбиімен танысып, əскери техника мен қару-жарақтың материалдық бөлігін, оларды ұрыста қолдану тəсілдерін зерделейді, дене даярлығымен шұғылданады жəне барлық өткен пəндер бойынша сынақтар тапсырады.

– Жалпы жұмылдыру резерві үшін əскери міндеттілерді даярлау жөніндегі жиын табысты өтті. Əскери мамандық алған төрт əскери міндетті қазірдің өзінде келісімшарт бойынша əскери қызметті жалғастыруға тілек білдірді, – деді кіші мамандарды даярлау жөніндегі оқу-жаттығу орталығының бастығы полковник Данияр Галеев. Бұл жолы оқу-жаттығу орталығында Атырау облысынан келген əскери міндеттілер даярлықтан өтті. Жиынның аяқталуы бойынша олар сертификаттар алып, оларға қатардағы жауынгер жəне сержанттар құрамының əскери атақ тары берілді. Бұдан бұрын осы ор талықта Маңғыстау облысының əскери міндеттілері даярлықтан өтсе, та мыз айының алғашқы күндерінен Батыс Қазақстан облысының жігіттері жаттығуға кіріспек. «Егемен-ақпарат».


30 шілде 2013 жыл

3

www.egemen.kz

Өнеге

Депутат дауысы

Басты маќсат – сапалы заѕ шыєаруєа ќол жеткізу Парламент Мəжілісініѕ депутаты, «Нўр Отан» ХДП фракциясыныѕ мїшесі Елена ТАРАСЕНКОМЕН əѕгіме – Елена Ивановна, бірінші кезекте Парламент Мəжілісінің бесінші шақырылымының екінші сессиясы барысында атқарылған жұмыстарға, оның ішінде өзіңіздің заң шығармашылық қызметіңізге тоқталып өтсеңіз? – Өзіңіз білесіз, Үкіметтен палатаға келіп түскен заң жобалары салалық комитеттерге беріледі. Мəжілісте жеті тұрақты комитет бар. Əр комитет заң жобасы бойынша жұмыс тобын құрып, оған жетекші етіп бір депутатты бекітеді. Палата белгілеген мерзімге дейін заң жобасы əбден жан-жақты қаралуы тиіс. Депутаттардың толықтырулары енгізіліп, жетілдірілген кезде заң жобасын комитет палатаның қарауына шығарады. Мəжіліс мақұлдаса, оның əрі қарай Сенатқа жіберілетіні белгілі. Осы сессия барысында Мəжіліс депутаттары өте ауқымды жұмыс тар істеді, өткен жылдарға қара ғанда заң жобалары да көп болды. Өзім мүшесі болып табылатын Экономикалық реформа жəне өңірлік даму комитетіне де заң жобалары көптеп түсті. Қоғамның өзі бізден барлық қызметімізді бір мақсатқа жұмылдыра білуді талап етіп отыр. Өйткені, заң жобалары уақытында қаралып, белгіленген мерзімінде қабылдануы тиіс. Қазіргі уақыт сөзбұйдаға, бейқамдыққа салынуды көтермейді. Экономикалық реформа қашанда тиісті заңдармен бекітіліп отыруы керек. Қоғам дамуы жедел қарқынмен өзгеріп жатыр. Сондықтан əркез заңнамалық базаны жетілдіріп отырумен айналысу қажет. Мəселен, осы сессия барысында біздің комитетіміздің өзі 14 заң жобасы бойынша жұмыс істеді. Сейітсұлтан Əйімбетов бастаған комитет мүшелерінің жəне осы бөлімнің қызметін қамтамасыз ететін аппарат қызметшілерінің бірізділікпен атқарған жұмысы өз нəтижесін берді. Əрине, əр депутат жұмыс тобының мүшесі болады немесе өзі жұмыс тобына жетекшілік етеді. Осы сессияда өзім екі заң жобасы бойынша жұмыс тобына жетекшілік жасадым. Біріншісі – «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне əлеуметтік маңызы бар мемлекеттік қызметтер мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы. Бұл заң актісі халыққа қызмет көрсету орталықтарының қызметін жетілдіруге бағытталған жəне мемлекеттік қызметтерді электронды түрде ұсыну жолдарын реттеуге арналған. Заң жобасы Мемлекет басшысының 2012 жылғы 27 қаңтардағы «Əлеуметтiкэкономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында берген тапсырмасын іске асыру мақсатында əзірленген. Заң жобасымен жұмыс жасау барысында жұмыс тобына 130 ұсыныс келіп түсті, олар жұмыс тобында, комитеттің кеңейтілген отырыстарында жан-жақты талқыланды. Бүгінде бұл заң Елбасының қол қоюымен қолданысқа енгізіліп үлгерді. Сонымен қатар, «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне автожол саласын реформалау мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы бойынша құрылған жұмыс тобына жетекші болдым. Бұл заң жобасына Мемлекет басшысы басымдық бергенін жақсы білесіздер. Өйткені, 2008 жылы «Автомобиль жолдары туралы» Заң қабылданған болатын, онда қазіргі заманғы талаптарға сай келетін, жаңартылған автокөлік жолдарын ақылы ету нормасы қарастырылған еді. Бұл заң актісі автожол саласын басқарудың ескірген жəне тиімсіз жүйесін өзгерту қажеттілігінен туындады. Жұмыс тобына 59 түзету түсті, олар жұмыс тобының жеті отырысында, мүдделі министрліктер мен ведомстволардың қатысуымен біздің комитеттің кеңейтілген екі отырысында жан-жақты қаралып, талқыланды. Қорытынды салыстырма кестеге қабылданған 45 түзету енді. Заң жобасында жолдардың кейбір учаскелеріне ақы төлеу жүйесін енгізу көзделген. Сондай-ақ, Астана мен республикалық маңызы бар қалалардың кейбір жолдарын да ақылы жасау мүмкіндігі қарастырылған. Заң жобасы 12 маусым күні Мə жі ліс тің жалпы отырысында

екінші оқылымда мақұлданып Сенатқа жіберілді. Сенат қабылдаса, Мемлекет басшысына қол қоюға жіберіледі. – Заң жобасын қарау барысында қандай пікірталастар туындады? – Жолға ақы төлеуді біріздендіру үшін автомобильге салынатын көлік салығын көтеру туралы ұсыныстар болды. Бұл жерде заң жобасын əзір леу шілер де, біздер де бұл ұсынысты негізсіз деп таптық. Өйткені, əр адам жүріп өткен участогы үшін ақы төлейді. Ал басқа өңірде тұратын адам бұл жолды пайдаланбайтын болса, ол үшін неге ақы төлеуі керек? Шетелдік тəжірибелерді де зерделедік. Жолға ақы төлеу жүйесі əр елде əртүрлі жүзеге асырылатынына көз жеткіздік. Олар бұл саланы реформалаудың бірнеше жолдарын қарастырған. Əрине, супермагистральдарда ақылы жол жүру қызметі заңмен айқындалған. – Палата мақұлдаған маңызды заң жобаларын атап өтсеңіз. – Бұл сессия барысында палатаға көптеген заң жобалары келіп түсті. Қаралған заң жобалары өткен жылдарға қарағанда бірнеше есе көп болды. Екінші сессияда барлығы 100 заң жобасы жұмысқа алынған. Оның ішінде бір заң жобасы Президенттен келсе, 96-сы Үкіметтен келіп түскен. Ал үш заң жобасына Парламент депутаттары бастамашы болған. Сонымен қатар, өткен сессиялардан ауысқан 28 заң жобасы да осы сессияда одан əрі қаралды. Бүгінгі таңда бір сессия ішінде Мəжіліс 89 заң жобасын мақұлдап, Сенатқа жіберді. 65 заңға Мемлекет басшысы қол қойды. Сессия басталған сəтте жылдағы дəстүр бойынша «2013 – 2015 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» заң жобасы келіп түседі. Үш жылдық бюджет жобасын қабылдау барысында əлемдік қаржы, экономика саласындағы өзгерістерді ескере отырып, Бюджет жəне Салық кодекстеріне толықтырулар енгізілді. Қабылданған республикалық бюджет туралы заңға да түзетулер енгізіліп отырады. Атап айтқанда, 2013 жылға арналған бюджет жоспарындағы кейбір бағдарламалардың шығыстары қысқартылды немесе орындалуы кейінге қалдырылды. Бірақ халықтың əлеуметтік жағдайын жақсартуға бағытталған бірде-бір бағдарлама қысқартуға ұшырамағанын атап өткім келеді. Оның ішінде «Жұмыс пен қамту-2020» жəне басқа халықтық бағдарламалар бар. Сонымен қатар, Парламент 2012 жылғы республикалық бюджеттің атқарылуы туралы Үкіметтің жəне Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің есептерін жан-жақты қарап, бекітті. Депутаттар қаржы саласындағы заңнаманы жетілдіру, бюджетті тиімді орындау бағытында Үкіметке нақты ұсыныстарын берді. Біз каникулға шығар алдында Мəжіліске «Халық денсаулығы жəне денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекске толықтырулар енгізуді көздейтін заң жобасы келіп түсті. – Депутаттардың өңірлермен байланысы қалай жəне заң шығару ісіндегі фракцияның рөлі туралы не айтасыз? – Сайлаушылардан көптеген хаттар келіп түседі. Соның ішінде өзім сайланған Батыс Қазақстан облысының тұрғындарынан көптеген өтініштер аламын. Ол хаттарды тиісті мемлекеттік органдарға жолдап, мəселенің шешілуіне ықпал етуін өтінеміз. Көптеген өтініштер «Нұр Отан» партиясының орталық жəне облыстық филиалдарындағы қоғамдық қабылдаулар арқылы келіп түседі. Бірде-бір хат жауапсыз

қалмайды. Əрине, барлық уақытта алған жауаптары өтініш жасаған азаматтарды қанағаттандырмауы мүмкін. Оның ішінде заңмен ше ші летін мəселелер бар жəне бүгін шешілуі қиын мəселелер де кездеседі. Дегенмен, біз əр азаматқа жауап беруге тырысамыз. «Нұр Отан» партиясының парламенттік фракциясы да нəтижелі жұмыс істеді. Өзім «Нұр Отан» ХДП фракциясы жанынан құрылған Əлеуметтік кеңес төрайымының орынбасарымын. Біздің Əлеуметтік кеңес осы сессия барысында көптеген өзекті мəселелерді қарады. Отырыстарға сарапшыларды, халықаралық ұйымдардың өкілдерін арнайы шақырамыз. Пікірталас алаңында өткен басқосуда халықтың жағдайына талдау жасалады. Демографиялық мəсе лелерге қатысты талқылаулар өтіп, нəтижесінде ұсынымдар қабылданады. Ол ұсынымдар жүйеленіп, палата Төрағасы Нұрлан Нығматулинге жолданады, одан кейін бекітіліп, Премьер-Министрдің атына жіберіледі. Үкімет басшысы өз кезегінде көтерілген мəселелер бойынша нақты шешімдер қабылдау үшін министрліктерге, тиісті уəкілетті органдарға тапсырма береді. Содан кейін біз қандай мəселелер бақылауда тұрғаны, ал қандай істер назарға алынғаны жөнінде жауап аламыз. – Сіз ел Президенті жанындағы Əйелдер ісі жəне отбасылықдемографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның мүшесісіз. Бұл комиссия қазір қоғамдық маңызы зор қандай мəселелермен айналысуда? – Аталған комиссия отбасы, аналар мен балаларға қатысты мəселелермен айналысады. Соның ішінде адам саудасына қарсы күрес, əйелдерге қарсы барлық кемсітушіліктер нысанын жою, əйелдердің құқығын қорғау, осы саладағы халықаралық конвенциялардың жүзеге асуына мүдделі болу сияқты мəселелер қамтылады. Комиссия құрамына енген депутаттар қазір гендерлік заңнаманы жетілдіру бағытындағы ұсыныстар бойынша, сондай-ақ, неке жəне отбасы заңнамасының аналар мен балалардың жағдайына қатысты бөлігіне толықтырулар енгізу бойынша жұмыстар істеп жатыр. Осындай заңдық тұрғыда реттеуді қажет ететін əлеуметтік бағыттағы мəселелер аз емес. Бүгінгі жедел қарқынмен дамыған заманда қолданыстағы заңдарға да, қабылданған мемлекеттік бағдарламаларға да түзетулер енгізіп отыру қажет. Осы орайда, бірқатар министрліктердің басшылары Парламент Мəжілісіне келіп, Үкімет сағаттарында өздеріне жүктелген міндеттер бойынша есеп берді. Мемлекеттік бағдарламалардың қалай орындалып жатқаны туралы баяндады. Үкімет сағатында депутаттар айтқан ұсыныстар негізінде ұсыным қабылданып, атқарушы билікке жіберіледі, өткен жылдар ішіндегі орын алған кемшіліктер жойылуға тиіс. Сол сияқты, еліміздің үдемелі индустриялықинновациялық даму жəне басқа да мемлекеттік бағдарламалары да үнемі жетілдіріліп отырылады. Бүгінгі таңда қанша кəсіпорын ашылды, қанша адам жұмыспен қамтамасыз етілді? Өндіріс орнының экономикалық тиімділігі қандай? Қоршаған ортаға зияны жоқ па? Соның бəрін ескеруіміз қажет. Бағдарламаларды іске асыруда кейбір түйткілдерді шешу үшін заң жолымен реттеу қажеттігі туындаса, заңдарға өзгерістер енгізіледі. Мемлекет басшысының Жолдауларында жария еткен жəне жаңа сессия ны ашқан кездегі парламентшілерге берген тапсырмалары заң шығару ісінде үнемі назарда болады. Елбасы айтқан мəселелер қашанда маңызды жəне оған басымдық беріледі. Президент тапсырмаларын орындау үшін Үкімет тиісті қаулылар қабылдайды. Ал егер заң шығару органы арқылы шешім қабылдау қажет болса, Елбасының тапсырмалары жаңа заңдарда көрініс табады. Сондықтан алда тұрған міндеттер көп, біз əр кез сапалы заңдар шығару жолында нəтижелі жұмыс істеуге дайынбыз. Əңгімелескен Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан». АСТАНА.

Суретті түсірген Алмас МАНАП.

Теѕіз тарланы Нар тўлєа Көк теңізден несібесін теріп өскен Арал маңының балалары үшін балықшылықтан артық кəсіп жоқ. Ол сұрапыл дауылда толқынмен алысады, ұшы-қиыры жоқ көк айдынға жүрексінбей аттанады. Азапты сапардан оралған соң енді қайтып су көрмей кететін шығар дейсің. Жоқ, таң алагеуімнен қара қайықтың азынасына тағы да жайғасады. Оны айтасың, аядай ауылда жағалаудан бөлінген мұз үстінде ықпаған балықшы жоқ. Аралдың лексиконында «Теңізге ықпаған балықшы балықшы ма?» деген аталы сөз бар. Сондықтан олар сенің көз алдыңда ертегінің қас батырларындай болып елестейді. Бірақ балықшының да балықшысы бар. Олардың да қатарлысы мен қаһарлысы, батылы мен жасығы жетіп артылады. Айдынды Аралдың бүкіл балықшысы беделсіз болған жоқ. Алайда, солардың ішінде есімі елге кең танылған майталман үш балықшының тұлғасы айрықша дараланып тұратын. Олар – кеңестік жүйенің бүкіл орден-медалін балықша сүзіп алған бөгендік Бапан Кемалов, республиканың Жоғарғы Кеңесінің екі мəрте депутаты болған қаратереңдік Дүйсенбі Қалабаев, Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ақеспелік Нарғали Демеуов еді. Осы үшеуі Арал маңындағы үш ауылдың – Бөгеннің, Қаратереңнің, Ақеспенің атын елге кеңінен танытты. Бүгінгі біздің əңгімеміздің кейіпкері болып отырған қаршадай кезінен еңбек майданында көзге түсіп, нағыз қас батырларша тер төккен, Аралдың атақты балықшысы Нарғали Демеуов – қажырлы еңбек қаһарманы. Кешегі екінші дүниежүзілік соғыстың зардабын əрбір қазақ отбасы тартқаны белгілі. Он жастан он бірге қараған шағында əкесі Демеу еңбек армиясына алынып, шаңырақты асырау міндеті қаршадай баланың мойнына артылады. Ешкімге жалынбай-ақ əкенің ауқұралымен бір асым балық үшін алғашында анасымен бірге, кейіннен жалғыз өзі теңізге шығып, өмірдің ащы-тұщысын тата бастайды. Алғашқы ауға түскен бір асым балық үйдегі анасы мен аш құрсақ іні-қарындастарын аштықтан құтқарады. Сол күні ол өзін алғашқы жекпе-жекте жауын жеңген батырдай сезінеді. Көп ұзамай балықшылар бригадасына алынып, мемлекеттік тапсырманы орындауға кіріседі. Сол кезде оның жасы бар болғаны 13-те болатын. Қасында ақылшы, көпті көрген, тəжірибелі балықшылар бар еді. Нарғали ағамыз олардың айтқанын екі етпей орындап, балық аулаудың қыры мен сырын үйреніп, ақыл-кеңестерін құлағына құйып, тəжірибе жинайды. Одан əрі ысыла түседі. Нағыз қас батыр қай майданда да бірден батыр болып кетпейді. Батыр болып біртебірте қалыптасады. Соғыс жылдары тылдағы еңбек майданының отын қыздырған Нарғали

керек деген ұйғарымға келеді. Жəне оны апаруды Нарғалиға тапсырады. 13 жасар бригада мүшесі бұл шаруаны жауынгерлік тапсырма ретінде қабылдап, бригадирін аман-сау дəрігерге жеткізуге уəде береді. Жеңіл қара қайыққа науқасты жатқызып, өзі ескекті қолға алады. Жағалаудан алыстамай, шаршағанша ескек еседі, қолы талған кезде жағаға жақындап, бурлактарша қайықты сүйрейді. Осылайша түні бойы бір дем алмай, күн көтеріле ауылға жетіп, ағасын дəрігердің қолына тапсырады. Ең бастысы, бригадирі ауруынан айығып кетіп, Нəкеңе ылғи да рахметін айтумен өтеді. Міне, осындай тапсырманы бұлжытпай орындау, мойынға жауапкершілік алу секілді қасиеттер ағамыздың бойына бала кезінен қалыптаса бастайды. Жасы 25-30-ға келгенде оған жеке балықшылар бригадасын басқару сеніп тапсырылады. Сол жылдардағы аудандық партия, шаруашылық басшыларының көрегендігінде шек жоқ шығар. Олар болашақ еңбек майданының қас батырын дəл байқай білген секілді. Айлық, тоқсандық, жарты жылдық, жылдық жəне бесжылдық жоспарларын артығымен орындауды өзіне дағды еткен Нарғали Демеуов оны бір де бір рет бұзған емес. Қазір айтуға оңай, тіпті ерсі сияқты болып көрінер, бірақ өткен ғасырдың 50-80-ші жылдары əрбір еңбек ұжымының міндеттемелері болатын. Ол мемлекеттік мереке, айтулы даталар қарсаңында «Екпінді екі ай», «Екпінді елу күн», «Екпінді жүз күн» сияқты ұрандармен көтеріңкі міндеттемелер қабылданып, артығымен орындалатын. Бригада тізгінін қолына алған Нəкең ондай іс-шаралардың бел ортасына еніп, жауын жеңген батырлардай, міндеттемелерін мерзімінен бұрын орындап, еңбек рапортын беріп жататын. Сол кездерден бастап Нарғали Демеуовтің есімі аудандық, облыстық жəне республикалық газет-журналдарда жиі атала бастады. Тіпті бара-бара тек аудан көлемінде ғана емес, сонымен бірге облыс, республика аумағында ол тұратын Ақеспе ауылын жұрт атақты балықшы Нарғали Демеуовтің есімі арқылы танып-білді. «Елдің атын ер шығарады» деген осы емес пе! Ағамыздың есімі арқылы бүкіл ақеспеліктер өз ауылын мақтан тұтатын. Қазақ халқында ай мен күнге, аспан мен жұлдызға, құстардың ұшуына, дала жануарлары мен үй малдарына қарап, ертеңгі жəне жақын болашақтағы ауа райын болжайтын дəстүрдің бар екенін жұрттың бəрі біледі. Ал теңіздің түбіндегі балықтардың жүзуіне қарап та ауа райының жақын арада қалай боп өзгеретінін анықтауға болады екен. Оның құпиясын біреу білсе, біреу білмес. Атақты балықшыға айналған Нарғали Демеуов балықтың жағаға жақын келуі мен тереңге кетуіне қарап, ағыспен жəне ағысқа

Нəкеңнің арқасында туған ауылы аман қалады. Ал қазіргі күні Кіші Аралға су келуге байланысты балық қайта көбейе бастаған. Ақеспеліктер ата кəсібімен қайта қауышып, жүздері қуанышқа кенеліп жүр. Мұның бəрінің артында атақты балықшы Нарғали Демеуовтің тұрғанын қазіргі күнде біреу білсе, біреу білмес. ағамыздың Ұлы Жеңіске қосқан үлесі мол. Соның айғағы ретінде өкімет оны он төрт жасында «Тылдағы еңбегі үшін» медалімен марапаттады. Атақты балықшының бұл медалі оның болашақ медальдары мен ордендерінің, атақ пен сыйлықтарының бастамасы болды.

Аралдыѕ аќиыєы Бала кезінен өзіне артылған жауапкершілікті жете сезінген ол оны бүкіл ғұмыр бойы ту етіп ұстады. Алғаш рет оған ұжым мынадай тапсырма жүктейді. Ол кезде жасы 13-те еді. Балықшылар бригадасы ауылдан 35 шақырым жерде күнделікті кəсібімен айналысып жатады. Бір күні бригадирі Қуандық Ешниязов қатты ауырып, орнынан тұра алмай жатып қалады. Соғыстың кезі. Балықшылар бригадасында медпункт, дəрігер дегендер атымен жоқ. Балық аулауды тоқтатуға болмайды. Үлкендер жағы ақылдаса келе бригадирді 35 шақырым жердегі ауыл медпунктіне апару

қарсы жүзуіне, қайраңдауы мен шоршуына қарап, ертеңгі ауа райын анықтай алған. Сондай-ақ, балықтардың құпиясын терең меңгерген ол оны өндірісте қолдана білген. Сөзіміз жалаң болмасын, ағамыз туралы жазылған бір еңбекте ол туралы былай делінеді: «Күзді күні ауа райын балықтан болжағыш мақұлық жоқ екен. Ақбалықтар жағаға жақындады дегенше күн жылы болады. Ертең сол ақбалық ауға түспесе, онда оның тереңге кеткені. Демек, алдағы уақытта күн суытады...». Атақты балықшы, еңбек майданының қас батыры өз жылымының өзгелерге қарағанда неге майланатыны əр балық түрінің жылдың əр мезгілінде қалай жүзетініне, қай жерлерде үйездейтініне байланысты екенін айта келе былайша ой бөліседі: «Балықтың көп те, өнімді де ауланатын кезі – көктем айлары. Сондықтан да бұл мерзім балықшының «алтын айы» деп аталады. Көктемде балықтың барлық түрлері тайыз суға, жағаға келеді... Көктем – балықтың маусымы. Жаздыкүні

шілденің тас қайнатқан ыстығында балық аулау біршама қиындайды. Себебі, су жылиды. Балықтар суы салқын тереңге қоныс аударады. Ашық теңізде ойнайды. Аз жүзеді, көп жатады, қысқа май жинайды. Ал тамыз айынан бастап майын уылдырыққа айналдырады. Осы кезеңде сазан, ақбалықтар тағы да жағаға жақындайды. Ұлтаны сазды, ұйықты, кедір-бұдырлы, жыра-жықпылды жерлерді ұнатады... Күзге қарай балықты теңіздің тайызынан, дарияның теңізге құяр сағасынан, көлдерден іздеп аулау керек». Міне, балық аулаудың қыр-сырын терең меңгерген балықшының бар құпиясы осында жатса керек.

Аќеспеніѕ азаматы «Атақ та, абырой да – еңбекте» дегендей, Нəкеңнің есімі 70-ші жылдары бүкіл республикаға танымал болды. Омырауы орден, медальдарға толды. Ауданнан республикалық деңгейге дейінгі сайланбалы органдарға делегат, депутат болып, сайлаушылардың үмітін арқалайды. Ағамыздың ерекше қасиеті – ол жауапкершілікті ешқашан ұмытпайды. Оған мынадай бір оқиға дəлел бола алады. 60-шы жылдардың соңы мен 70-ші жылдардың басында Арал теңізінің суы тез қайта бастап, өңірдегі экологиялық, экономикалық жағдай күрт нашарлайды. Балық аулау күрт азайып, қабылдау пункттері жабыла бастайды. Өндіріс орындарының қысқаруы, жабылуы жергілікті халықтың өңірден көшуіне əкеп соқтырды. Дəл осындай жағдай «Аван» балық зауытына қарасты Ақбасты, Ақеспе, Құланды ауылдарының басына түседі. Құланды жылқы зауытының бір фермасы болғандықтан құландылық балықшылар сонда орналасып, күн көрістерін көре бастайды. Ал ақеспеліктерге биліктегілер басқа жаққа көшуді ұсынады. Ол үшін жерлестерін көндіруге есімі елге танымал Нарғали Демеуовті пайдалануды жөн көреді. Аудандық биліктегілер оны үгіттей бастайды. Тіпті, Қосамандағы мал фермасына меңгеруші етіп тағайындамақ болады. Бірақ ауылдастарының өтініші басқаша еді. Олардың талабы – Құланды жылқы зауытын кеңейтіп, оның бір фермасын Ақбастыда ашу керек. Сонда жұмыс істеуге болады. Əйтпесе, туған жерден ешқайда көшпейміз, осында тудық, осында өлеміз... Ауылдастарының аманатын мойнына арқала ған Нəкең билік табалдырығында отырғандармен ашық айтысқа шығады. «Мен балықшы болып тудым, балықшы болып өлемін, Ақеспеден ешқайда көшпеймін» деп, мəселені төтеден қояды. Ақыры Нəкең жеңіске жетіп, Ақеспеде бірнеше мекеме ашылып, жұмыс орындары пайда болады. Осылайша, Нарғали Демеуовтің арқасында Ақеспе ауылы əлі күнге дейін Қазақстан картасында сақталып тұр. Міне, ең қиын күндері ауылдастарының аманатын арқалаған еңбек майданының батыры ел аман, жұрт тынышта ауылын мүлде жойылудан сақтап қалады. Бұрындары аты шыққан «Ұялы», «Көзжетпес», «Қасқақұлан» ауылдарында тіршілік көзі жоқ. Бұл елді мекендердің атаулары қазіргі картада кездеспейді. Нəкеңнің арқасында туған ауылы аман қалады. Ал қазіргі күні Кіші Аралға су келуге байланысты балық қайта көбейе бастаған. Ақеспеліктер ата кəсібімен қайта қауышып, жүздері қуанышқа кенеліп жүр. Мұның бəрінің артында атақты балықшы Нарғали Демеуовтің тұрғанын қазіргі күнде біреу білсе, біреу білмес. Еңбек майданының батырын ауылдастары жақында ғана келместің кемесіне шығарып салды. Алматыда жүріп суыт хабарды естігеннен кейін шыдап отыра алмай, бір уыс топырақ салу үшін ауылға құстай ұшып жеттік. Жаназаға аудан, облыс көлемінен көп адам келіп қатысты, қаралы митингі өтті, ағамыздың өмірі мен еңбегі туралы пікір айттық. Нар тұлғалы Нар-аға өз ауылын барша жұртқа танытты. Ақеспеліктер де ағамыздың есімін мəңгі есте қалдыру шараларын жүзеге асыратынына кəміл сенемін. Берекет КƏРІБАЕВ, Ұлттық Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, тарих ғылымдарының докторы, профессор.


4

www.egemen.kz

30 шілде 2013 жыл

 Жағымды жаңалық

Ќамдансаѕ, ќапы ќалмайсыѕ, ґмірлік жолыѕды дўрыс таѕдайсыѕ Қай қайсымыз да өз жолымызды, өмірлік ісімізді іздеп жүріп, оның мағынасы неде, оған қалай жетуге болады деп ойланып-толғанамыз. Мұндайда қиынның қиыны – «мен өзі нені қалаймын?» деген сұраққа жауап беру мен өмірлік ісің болатын нақты бір бағытты анықтау алдыңнан көлденеңдеп шыға келеді. Марат АҚҚҰЛ,

«Егемен Қазақстан».

Иə, бұл орайда халық арасында «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген нақыл сөз бар. Яғни, бала ержеткенде қоғамда еш қиындықсыз орнын, сүйікті ісін тауып, мұратына жетуі үшін оның табиғи қабілетін сəби кезінен-ақ дамыту өте маңызды. Өйткені, көптеген жағдайда ата-аналар балаларынан бір кезде өздері армандап жете алмаған мамандықтарды таңдауды талап етіп жатады. Алайда, бүгінде біз өз балаларымыздың келешекте алатын білімі мен кəсібі туралы күні бұрын қам жеп, асқақ армандарының орындалуына жағдай жасай аламыз. Бұған Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің бастамасымен əзірленіп, 2013 жылдың маусым айынан бастап іске қосылған Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі мүмкіндік береді. Жаңа салымдар жүйесі қаражат жинақтау арқылы оқудың ақысын төлеудің тағы бір амалын ұсынады əрі мемлекеттік гранттармен жəне білім беру кредиттерімен қатар жұмыс істейді. Жастар əрқашан тегін білім алуға үміткер бола алады, бірақ ол үшін ҰБТ шеңберінде

Мен мектеп пен институтты Кеңес Одағы кезінде аяқтадым. Барлық мəселе Мəскеуден басқарылатын уақытта ұланғайыр елдегі мектеп бағ дарламасын бірыңғай үлгідегі оқулықпен оқытатын еді ғой. Мысалы, Киев князьдігін біз, алыстағы қазақстандық ауылдың балалары өз өлкеміздің тарихынан жақсы білгенімізді мойындауымыз керек. Тарих пəні оқулығынан Иван Грозныйды жатқа білдік, ал қазақтың хандары мен билерін,

қатаң іріктеуден өтіп, өзінің ерекше білімін дəлелдеуі қажет. Тəжірибенің өзі үлгерімі жоғары түлектердің барлығы бірдей грантқа түсе бермейтінін көрсетуде. Жаңа депозиттер жүйесі ата-аналарға балалары білім беру грантына ие бола алмаған жағдайда сақтандыруға мүмкіндік ұсынады. Шотта қажетті қаражатың болса, қалаған жоғары оқу орнын жəне мамандықты таңдауға əбден болады. Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі екінші деңгейлі банктер арқылы жұмыс істейді. Салымшы қалаған банкін таңдай алады, яғни ол ұсынатын шарттары өзі үшін ең оңтайлы деген банкті таңдауға құқылы. Қазіргі таңда Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесінде əзірше бір ғана банк – «Темірбанк» АҚ жұмыс істейді. Аталмыш банк 2013 жылы 17 маусымда алғашқы салымшысын тіркеді. Ол астананың қарапайым тұрғыны, 15, 10 жəне 2 жастағы үш ұлдың əкесі. Жақын болашақта басқа банктерді де жүйеге қосу жоспарлануда. Қазақстан Республикасының кез келген азаматы жас ерекшелігіне қарамастан салымшы бола алады. Ол банкпен жинақтау салымы туралы шарт жасасып, шот ашады. Шарт баланың атына жасалады, бірақ ол салымды иелік ете алатын жасқа дейін

оның мүддесін баланың ата-анасы не басқа да заңды өкілдері ұсынады. Салым ашылатын жағдайда ең аз бастапқы жарна ретінде 3 айлық есептілік көрсеткіш (5 200 теңгеге) мөлшерінде ақша енгізу жеткілікті. Банктік салым шартында банктің сыйақы мөлшерлемесі белгіленеді. Оны əр банк өз бетінше жеке тағайындайды. Мəселен, «Темірбанк» АҚ сыйақы мөлшерлемесін 8% көлемінде белгіледі. Ал, мемлекет сыйлықақысының мөлшері – 5%, белгілі бір басымдықты санаттағылар үшін 7%. Мұндай санатқа жетім балалар, көп балалы отбасындағы балалар жəне аз қамсыздандырылған отбасындағы балалар, мүгедектер сияқты əлеуметтік жағынан осал азаматтар жатады. Бұл жинақталған қаражат білім алуға ғана жұмсалуы мүмкін жəне басқа ешқандай мақсатта пайдаланылмайды əрі кейбір жағдайларды санамағанда салымшының қолына берілмейді. Егер салымшы грантқа оқуға түссе не денсаулығына байланысты оқуын жалғастыра алмайтын болса немесе сот оны əрекетке қабілетсіз деп таныса, сондай-ақ, салымшы қайтыс болса, салымдағы жинақталған қаражат банк сыйақысы жəне мемлекет сыйлықақысымен бірге салымшыға не оның заңды өкіліне, мұрагерлеріне беріледі. Салымдағы қаражат мерзімінен бұрын алынса не нысаналы мақсатта пайдаланылмаса, мемлекет сыйлықақысы бюджетке қайтарылады, яғни салымшы жинақталған ақшасын банк сыйақысымен бірге алады,

келтірді, ғылымды дамытты емес пе? Жəне осының барлығының үрдісінде қарымқатынас жасады, мəдениет пен өркениеттің өзара енуі мен баюы жүріп жатты. Қазақстанның тəуелсіздік жылдарында қазақстандық ғалымдардың тыңғылықты еңбек терінің арқасында таңғалар лық жаңалықтар ашылды, олар дала мəдениетін мүлдем бас қаша бағалауға мүмкіндік береді. Мұрағаттардағы шаң басып жатқан құжаттар ашылды, бұрын белгісіз тарихи материалдарға қолжетімділік жəне басқа мемлекеттер мұрағаттарында жұмыс істеу мүмкіндігі пайда болды. Жас ұрпаққа білім беріп жүрген ұстаздар үшін Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев тың Қазақстан халқына Жол дауы айрықша өзекті. Елбасы қазақстандық бірлік ұлттардың тарихи санасының арқауы болу керек деп қорытты. Расында, біздің көп ұлтты жəне көп конфессиялы еліміз үшін барлық қазақстандықтар бірлігінің өмірлік маңызы ерекше. Егер біздің қоғамда бұрынырақ тұрғылықты емес ұлт өкілдері, тіпті, осында туғандар да Қазақстанды өздерінің екінші отаны деп білген пікір қалыптасса, қазір Отан жалғыз ғана болады жəне «менің Отаным – Қазақстан» деп санайтын жандар қатары көбейе түскенін байқаймыз. Бізге, тарих мұғалімдеріне, жауапты міндет жүктелген деп санаймын. Жастардың өз Отанына деген сүйіспеншілік сезімін, қазіргі кезде Қазақстанды мекен еткен барлық халықтар тарихына, салт дəстүрі мен əдет-ғұрпына құрметпен қарауды тəрбиелеу ұстаздар қауымының күнделікті жұмысының негізі болуы керек. Қазіргі таңда біздің серпінді дамып келе жатқан мемлекетімізде əр адам үшін, əсіресе, жастар, «Отан сен үшін емес, сен Отан үшін не істедің?» деген мəселе бұрынғыдан да маңызды болып тұр. Біздің жастарымыз үшін үлгі тұтарлық тұлға бар, ол – біздің Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірі мен еңбек жолы. Елбасымыз – күрделі экономикалық жəне

АСТАНА.

Маѕызы жоєары іс-шара

тұр, өз мүддесі, еркіндік үшін күрескен, болашақ туралы армандары бар халық тұр. Ұлттық мінезді көбіне тарих, тарихи естеліктер қалыптастырады. Тарихты зерделеуге біржақты келуге болмайды. Марат Тəжин атап өткендей, біз көбіне тек қақтығыстарды оқып білеміз. Адамзат тарихы – бұл соғыстар тарихы болып шығатын тəрізді. Бірақ, адамдар тек соғысқан жоқ қой, олар астық өсірді, қалалар тұрғызды, сауда жолдарын ретке

Ўстазєа жїктелер міндет зор батырларын біз нақты тарих ғылымы арқылы емес, қазақтың бай ауыз əдебиетінен көп естідік. Ол кездегі оқулықтар бойынша Дешті қыпшақтың шексіз, кеңбайтақ даласында ешқандай өркениет болмағандай, феодализмнің бұлыңғыр пердесінен біздің мемлекеттің аумағын бір кездері мекендеген халықтардың өткені көмескі жəне күңгірт көрінер еді. Кеңестік жүйе ғалымдары жазған оқулықтардан өз халқымыздың «феодалдық құрылыстан капитализмге соқпай, бірден социализмге аттағанын» білер едік. Уақыт шаңына көмілген тарихымызға Тəуелсіздігіміз келген соң жаңаша көзқараспен қарай бастадық. Дегенмен, əлі де ақтаңдақтар, жаңаша пайымдар мəселелер көп. Еуразия орталығында орналасқан қазақтардың орасан зор осы өңірдің саяси, экономикалық, мəдени өмірінің ортасында болмауы мүмкін емес. Бабаларымыз аттың жалында, түйенің қомында жүріп, бес Францияға тең аумақты қорғап, ұрпақтарына аманат еткеніне таңғаламын əрі мақтанамын. Мен тарих пəні мұғалімі ретінде осы жылдың маусымында Л.Гумилев атындағы Еуразиялық ұлттық университетінде Мемлекеттік хатшы Марат Тəжиннің төрағалық етуімен Қазақстан Республикасының ұлттық тарихын зерделеу жөніндегі ведомствоаралық жұмыс тобы ның кеңейтілген отырысы дер уақытында өтті деп санаймын. Отырыста тарихнаманы тану əдістері, үздік əдіснамалар мен əдістердің негізінде Қазақстан тарих ғылымының одан əрі дамуы үшін жағдай жасау, қазақтардың ұлттық тарихының мүмкіншілігін кеңейту, ұлттың жаңа тарихи дүниетанымын қалыптастыру, Қазақстанның екі он жылдық жаңа тарихының мəнін түсіну сияқты бірқатар ұстанымдар қаралды. Тарих – бұл оқиғаларды жіпке тізіп, түгендеу немесе күйреу немесе дамудың абстрактылы-хронологиялық жылнамасы да емес. Əр оқиға артында адамдар

бірақ мемлекет сыйлықақысы сақталмайды. Жинақталған қаражат оқудың ақысын төлеуге жеткіліксіз болған жағдайда салымшы жетпей тұрған сомаға екінші деңгейлі банктен «Қаржы орталығы» АҚ-ның жүз пайыз кепіл болуымен білім беру кредитін ресімдей алады. Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі енгізілген алғашқы күндері «Қаржы орталығы» АҚ мен «Темірбанк» АҚ-ға депозиттің бұл жаңа түріне қызығушылық танытып, жаңа салымдар ашуға ниетті азаматтар қатарынан қоңырау соғушылар ерекше көп болды. Ал, Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі іске қосылғаннан кейінгі алғашқы аптаның қорытындысы бойынша, «Қаржы орталығы» АҚ-ға білім беру салымын тіркеуге 30-ға жуық өтінім келіп түсті. Бұл жұртшылық сенімінің үлкен көрсеткіші. Ендеше, Білім жəне ғылым министрлігінің бұл жаңалығы халық арасынан қолдау тауып, балаларының болашақта өз ісін табуына көмектесуге ниетті ата-аналар үшін демеу болады деп үміттенеміз. Болашаққа қаражат жинақтай ма, грантқа оқуға түсе ме, əлде білім беру кредитін ала ма? Мүмкін, өз қалтасынан төлейтін шығар? Қайткенде де білім алудың жолын таңдау халықтың өз еркінде. Ал, Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесінің операторы – «Қаржы орталығы» АҚ тұлғасындағы Білім жəне ғылым министрлігінің ендігі міндеті – салымшылардың берік сенімі мен үкілі үмітін ақтау үшін жаңа жүйенің толыққанды жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні – алдағы кезді ойласаң, онда осы бастан қамданып, қарекеттену керек. Сонда ғана жарқын болашақ шақырады.

саяси жағдайда өзінің табандылығымен, стратегиялық ой ларымен, үлкен саяси жігерімен жəне өз Отанына жан-тəнімен берілгендігімен біздің халықты өркениетке бастап келе жатқан тұлға. Жас ұрпақтың бойында патриотизмді, ертеңгі күнге деген сенімділікті тəрбиелеуде Астана жеке тақырып болып тұр. Бұл қаланың Целиноград аталып тұрған кезі менің əлі есімде. Шет аймақтық қарапайым қала болатын. Қазір Астанаға келген əр адам шексіз далада пайда болған ғажайып қаладан асқақ рух алады. Осыдан 15 жыл бұрын көпшілік Мемлекет басшысының астананы көшіру туралы шешіміне күмəнмен қараған еді. Бірақ өмір барлығын орнына қойды. Осындай астана сала алған біздің халықтың қолынан барлығы да келетінін уақыт дəлелдеді. Кейде менің шəкірттерім: «Ғылымды қайта қарауға бола ма екен, ғылымды қайта қараса, ол ғылым бола ма?» деп сұрайды. Пифагор теоремасын немесе Ньютон заңын ешкім жоққа шығармайды. Бірақ өз шəкірттеріме нақты ғылымдар да бір орнында тұрмайды, дамиды деп түсіндіремін. Мысалы, қазіргі кезде таңғажайып жетістіктерге жетіп жатқан медицина ғылымы бір орнында тұрып қалса, не болатынын елестетудің өзі қорқынышты. Қозғалыс – өмір. Ал тарих ғылымы өмірді зерттейді. Тарихты жасайтын – Сіз бен біз. Қазіргі уақытта толық, са па лы оқулықтар керек. Қазір бір оқулықта жазғанды, екінші оқулықта басқаша жазып, оқиғаларды қойыртпақтап жібереді. Болашақ иесі – жас ұрпақ алдында мұғалімдер де жауапкершілігімізді бір сəтке де төмендетпеуіміз керек. Ол біздің кəсібилігіміз бен пəнді оқытуға немқұрайлы қарамауымызға байланысты. Ұлжан КУЛБАЕВА, №7 колледж директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары.

Ұлттық қорғаныс университетінің басшысы генерал-майор А.Рыспаевтың бас тамасымен университетте «Ел басы Н.Ə.Назарбаев отандық тарих ғылымы алдына қойған «Халық тарих толқынында» атты Мемлекеттік бағдарлама міндеттерін іске асыру. Əскери-тарихи білім мен əскери-тарихи ғылымның қазіргі жағдайы жəне даму перспективалары» тақырыбында дөңгелек үстел ұйымдастырылып өткізілді. Айтулы іс-шараға əскери тарих зерттеу жəне геральдика бөлімінің басшысы подполковник Қ.Бейсенов модераторлық етті. Дөңгелек үстелге Ғылыми орталықтың жетекші ғалым докторлары, тарих ғылымдарының кандидаттары, профессорлар, доценттер, ғылыми қызметкерлер, университеттің профессорлық-оқытушылар құрамы, докторанттар мен магистранттар қатысты. Тарихи маңызға ие игі іс-шара барысында Ұлттық қорғаныс университетінің ғалым хатшысы, докторантура профессоры, тарих ғылымдарының докторы, əскери ғылымдар профессоры С.Мұхамеджанова «Ұлттық сана-сезімді қалыптастырудағы əскери-тарихи білім. Əскери-тарихи білімнің қазіргі жай-күйі жəне даму перспективалары» тақырыбында, докторантура профессоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор С.Ділманов «Əскеритарихи ғылымның дамуындағы деректеметану жəне тарихнама проблемалары» тақырыбында, Ғылыми орталықтың 2-басқарма бас ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының докторы, доцент Т.Мұхамадеев «Қазақстанның əскеритарихи ғылымының қазіргі жай-күйі: проблемалары жəне ықтимал шешу жолдары» тақырыбында баяндамалар жасап, өздерінің пікірлері мен ұсыныстарын жеткізді. Тартымды өткен маңызды іс-шара қорытындысында Елбасы Н.Ə.Назарбаев отандық тарих ғылымы алдына қойған «Халық та рих толқынында» атты Мемлекеттік бағ дар лама міндеттерін іске асыру бойынша Ұлттық қорғаныс университетінің жоспары талқыланып, бекітілуге əзірленді.

Оңтүстік Қазақстан облысы, Кентау қаласы.

Ўлттыќ ќазына – ел игілігіне Адам өмірдің қай кезеңінде болмасын ата-бабасынан қалған асыл мұралары болып есептелінетін тарихы мен ұлттық өнерді танып білуге ұмтылған. Қазақстан Республикасының тəуелсіздік алуы ұлттық сананың күрт оянуына айрықша ықпал еткені аян. Егемен елдің туын көкке көтеретін, əрине, өркениетті ұрпақ, сондықтан да, сол болашақ иелерін жан-жақты жетілген, ақыл парасаты мол етіп тəрбиелеуіміз қажет. Қай халық болмасын үмітін ең алдымен ұрпағынан күтеді. Бүгінгі таңда əрбір мемлекеттің алдына қойған мақсаты тарих сахнасынан орын ала отырып, өркениетті елдердің қатарына қосылу болса, сол экономикасы жақсы дамыған елдердің басты жетістіктері олардың қазба

байлықтарының көптігі немесе жер көлемінің үлкендігінде емес, сондағы байлықты өз орнымен игере білуінде. Бұл қажеттілікті қанағаттандыру үшін ел ертеңі – бүгінгі жас ұрпаққа сапалы білім мен саналы тəрбие беруге бүкілхалықтық дəрежеде мəн беру – қазіргі кездегі маңызды мəселе. Елбасы Н.Назарбаев «Қа зақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында: «Біз ұлттың тарихи санасын қалыптастыру жұмысын жалғастыруымыз керек», – деп атап көрсеткен болатын. Осыған орай С.Жиенбаев атындағы Ақтөбе облыстық жасөспірімдер кітапханасы да бұл мəселені кеңінен қамтып, жастарды ұлт тарихын, дəстүрін, мəдениетін білуге баулуда.

Марат ТУРАБАЕВ, Ұлттық қорғаныс университетінің қызметкері.

Жақында осы мақсатта кітап хананың оқу залында оқырмандарға арнап «Ұлттық тарих – қазынамыз» атты көрме ұйымдастырылды. Тағдыры талайлы еліміздің тəуелсіздікке дейінгі тарихы мен бүгінгі жетістігін дəріптей отырып, жастарды елжандылыққа тəрбиелеу, отаншылдық сезімін ояту мақсатында оқу жылы басталысымен кітапханашылар №36, 40, 47 мектептерде дəрістер оқуды жоспарлап отыр. Ақын Олжас Сүлейменов: «Біз өз халқымыздың мəдениеті мен тарихына қызмет етуіміз керек» демекші, Қазақстан мемлекетін мəдениеті жоғары, рухы биік, патриоттық сезімі берік азаматтардың Отанына айналдыру үшін бəріміз бір кісідей тер төгуіміз керек. Айгүл ҚРЫМҚҰЛОВА, кітапхана қызметкері. АҚТӨБЕ.

ШАРАЙНА

Əлем жаѕалыќтары

Келіссґздер ќайта басталмаќ Вашингтонда көп жылдарға созылған үзілістен кейін Палестина мен Израиль арасындағы тікелей бейбіт келіссөздер қайтадан жалғаспақ. Үнқатысудың қайта жалғасуына АҚШтың мемлекеттік хатшысы Джон Керри ықпал етті. Жексенбі күні ол өзі Палестина президенті Махмуд Аббасқа жəне Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяхуға телефон шалып, олардың өкілдерін Вашингтонға шақырған. Мемлекеттік департаменттің баспасөз хатшысы Джен Псакидің айтуынша, алғашқы кездесулер 29 шілденің кешіне жəне 30 шілдеге жоспарланған.

Италияда автобус аударылды Жексенбі күні кешкілік Италияның Авеллино қаласы маңында болған автобус апатынан кем дегенде 38 адам қаза тауып, оннан астам адам ауыр дене жарақаттарын алған. Сарапшылар бұл жол-көлік оқиғасын Еуропа автожолдарындағы соңғы жылдардағы ең ауыр оқиға деп атап отыр. Италиялық БАҚ-тардың хабарлауынша, құрбан болғандардың басым бөлігін егде адамдар мен балалар құрайтын көрінеді. Қаза тапқандардың денелерін автобустан шығарып алуға құтқарушылар екі сағаттай уақыт жұмсаған. Ауыр дене жарақаттарын алған 11 адам ауруханаларға жеткізілген.

Бенгазиде бїлік басылмай тўр Ливияның шығысындағы Бенгази қаласында үш бірдей қуатты жарылыс орын алған. Рейтер агенттігінің хабарлауынша, жарылыстардың үшеуі де əкімшілік ғимараттар, атап айтқанда, прокуратура мен сот ғимараттары орналасқан жерде болған. Əзірге қаза тапқандар мен зардап шеккендер туралы нақты мəліметтер жоқ. Сол сияқты, жарылыс үшін жауапкершілікті де ешкім өз мойнына алмай отыр. 2011 жылы қан төгісті азамат соғысы басталып, соның барысында елдің лидері Муаммар Каддафи тағынан құлатылған Бенгази қаласы əлі күнге дейін Ливиядағы шиеленісті ошақтардың бірі болып қалуда. Бұл қалада əскери қызметшілер мен қауіпсіздік күштері қызметкерлеріне жиі-жиі шабуылдар жасалып тұрады.

Їкімет əскерлері позициясын ныєайтуда Сирияның үкіметтік əскерлері ливандық «Хезболла» тобы содырларының қолдауымен Хомстағы өздерінің позицияларын нығайта түсті. Сирия оппозициясы өкілдерінің айтуларына қарағанда, президент Башар Асадтың күштері əлі де болса ереуілшілер ұстап тұрған қалған аудандардағы оппозициялық бөлімшелерді тұншықтыруға ұмтылуда. Хомсқа жасалған шабуыл ереуілшілер бақылауындағы аумақтарға қарсы үкімет қолға алған кең ауқымды науқанның бір бөлігі болып табылады. Бұл қаланың құлауы үкімет үшін үлкен жеңіс ретінде саналатынын да айта кету қажет.

Жаѕа билік ќатаѕ тəртіпке кґшпек Египет президентінің міндеттерін уақытша атқарушы Адли Мансур ел премьер-министріне елде жалғасып жатқан қақтығыстар кезінде азаматтық тұлғаларды тұтқынға алу жөнінде əскерилерге бұйрық беру құқығын берді. Ал «Мұсылман бауырлар» исламистік қозғалысының жақтаушылары тақтан құлатылған президент Мурсиді қайтаруды талап етіп, наразылық акцияларын одан əрі жалғастыруда. Адли Мансур шешімінің елдің ішкі істер министрі Мохамед Ибрагимнің ел билігі құқық тəртібін бұзушыларға қатаң шара қолданатын болады деген ескертуінен кейін қабылданғанын айта кету қажет.

Берлускони тїрмеге отыруєа дайын Италияның бұрынғы премьер-министрі Сильвио Берлускони егер оны салық төлеуден жалтарғаны үшін кінəлі деп тапса, өзінің үй тұтқынынан бас тартып, түрмеге отыруға ниеті бар екенін хабарлаған. Бұл туралы 77 жастағы саясаткер миландық күнделікті шығатын Libero газетіне берген сұхбатында мəлімдеген. Айта кету керек, осы іске қатысты жоғарғы соттың келесі отырысы алдағы аптада өтеді. Онда Берлускониді бас еркінен айырып, оның бес жыл бойына мемлекеттік қызметпен айналысуына тыйым салатын үкім бекітіледі немесе теріске шығарылады.

Саакашвили партиясы кандидатын аныќтады Саакашвили партиясы президенттікке кандидатты анықтады. Осылайша «Біртұтас ұлттық қозғалыс партиясы» алдағы қазан айында өтетін президент сайлауына ел парламентінің экс-спикері Давид Бакрадзенің кандидатурасын ұсынды. Ол партияішілік дауыс беруде үш бірдей кандидаттыққа үміткерлерден басым түскен. Біз үшін президенттікке кандидатты «көсемнің» жеке-дара тағайындауы дұрыс болып саналмайды, деп мəлімдеген «Біртұтас ұлттық қозғалыс партиясынан» сайланған парламент мүшесі Давид Дарчиашвили. Осы арқылы ол «Грузин арманы» басқарушы коалициясынан ұсынылған кандидат Георгий Маргвелашвилидің премьер Бидзина Иванишвилидің қалауы бойынша пайда болғанын ескерткен көрінеді.

АЌШ-таєы тікўшаќ апаты Американың Пенсильвания штатында тікұшақтың құлауы салдарынан бес адам қаза тапқан. Олардың біреуі бала көрінеді. Бұл туралы дүйсенбі күні Азаматтық авиация федералдық басқармасына сілтеме жасай отырып, New York Times басылымы хабарлаған. Тікұшақ жексенбі күні радардан жоқ болып кетіп, экипажбен байланыс үзілген. Нью-Йорк əуежайынан Лихайтон қаласына бағыт ұстанған əуе кемесінде бес адам болғаны анықталып отыр. Полиция өкілі олардың бесеуінің де қаза тапқанын растаған. Əзірге ол адамдардың кімдер екені анықталған жоқ. АҚШ-тың Көліктегі қауіпсіздік кеңесі тікұшақтың апатқа ұшырау себептеріне тергеу жүргізбек. Интернет материалдары негізінде əзірленді.


30 шілде 2013 жыл

Əдебиеттің əңгімесі

Достық дəнекері

Ғафу Қайырбеков жастайынан ауыз əдебиетінің ақбұлағынан мейірі қанғанша сіміре жұтып, сусынын қандырған, хисса, дастандарға, жыраулардың қазақы үніне құлшына қос құлағын тосқан, алысқа алқынбай шабатын Нұрхан Ахметбеков сынды жыр тұлпарларынан тəлім-тəрбие алған нағыз жүйріктердің бірі еді. Осылай Алла сыйын алақанда əлдилей білген Ғафу өлеңде өз жолын тауып, поэзияның əсем əлеміне жалтарып, жасқанбай ерекше батылдықпен, елгезек ақындықпен беттеді.

Єажайып Єафу Нағашыбай МҰҚАТОВ,

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, ақын.

Ғафудың тұңғыш өлеңдер жинағы сонау 1954 жылы «Құрдастар» деген атпен жарық көрді. Сұңқар алғашқы ұшқанынан, тұлпар алғашқы шабысынан таң қалдырып, танылып қалмай ма? Ақынның ең тұңғыш «Құрдастар» атты жинағына енген шұрайлы жырлардың ішіндегі бір өлең əлі күнге дейін мағына, мазмұнын жоймай, көркемдік көгінде тұр. Ол «Бар ма екен деп ойланам» дейтін шағын ғана өлең. Шығармашылық жолда жетіліп, шыңдалуына, оқып, тоқуына, тіпті, отбасын құруына шын мəнінде қамқоршы бола білген көрнекті ақын, əдебиетші, ұлттық əдебиетке оқиғалы өлеңді берік орнықтырған Қайнекей Жармағамбетовке арналған. Автор осы туындысы арқылы ешқашан алдын кеспес ағамен үнсіз сырласа отырып, туған Торғайдың аса қымбат аймағын, бел-белесін бейнелі суреттейді. Марқұм, талантты ақын Кеңшілік Мырзабеков пен танымал ақын Шөмішбай Сариевтардың Ғафекеңе кездескен сайын амандасқан соң осы өлеңді дауыстап оқи жөнелетіндеріне сан мəрте куəгер болғаным бар. Ондайда арқалы ақынның өзі де біртүрлі оқырманға айналғандай, тағы да сар далаға сағынышы оянғандай ықыластана тыңдаушы еді-ау. Ауыздан-ауызға, жүректен-жүрекке тарап, классикалық үлгіде туған туынды мəтінін қырқып, қиянат жасамай толық келтіруді жөн көрдім. Дүбірде бар екі ши, Маңайында жыра көп, Біздің əулет екі-үш үй Жайлар еді жылда кеп. Жалғыз қазық мына жұрт, Мен дүниеге туған жер, Жалғыз тұтам шуда жіп Кіндігімді буған жер. Туған жермен байланған, Кетпестей ғып кіндіктен, Бар ма екен деп ойланам Мықты нəрсе сол жіптен. Туған жерді тек қана қаламгер биікке көтереді, алысқа аспандатады деген ойдан əрине аулақпыз. Құрылысшы да, кенші де, диқан да, малшы да, кəсіпкер де, лауазым иеленген жауапты басшылар да, елдің еңсесін түсірмеуге, əлеуметтік-тұрмыстық жағдайын əлдендіруге үлкен үлес қосады. Бірақ құнарлы топырағын, ондағы тіршілік тынысын, өмір ағысын, адамдардың іс-əрекетін сиқырлы сөз құдіретімен сырлы суретке айналдыратын, ағыл-тегіл сезім жетегіндегі ақынның маңдай теріне ештеме жетпейді. Ол ешуақыт сыр бүкпейді. Айтарын төгілдіріп жеткізеді. Жүрек лүпілін тыңдағың келсе мəнерлеп оқылған өлеңді тыңда, əйтпесе, орайын тауып кітаптарды парақта. Бұдан біраз жылдар бұрын: Туған жер алтын бесік, асыл анам, Ауаңмен, ақсүтіңмен асыраған. Мен дағы ұлың едім өзің тектес, Алысқа несібесі шашыраған, – деп жазған Ғафу ақын үмітін үкілеп, додаға түскен, олжасынан құр қалмаған. Біраз несібесіне жолыққан жан. Оған жетелеп апарып дидарластырған қаламгердің қияға қалықтаудан қанаты талмас қыран жырлары, құпиясында құлпы жоқ ақиқатқа құрылған бүкпесіз сырлары. Ғажапты қараңызшы. Қайырбеков жазу столына отырардан сəл бұрын: Ақбоз атым келші бермен, Келші жүйрік мерейім, Жез тұяғың жер сімірген Бүтін бе екен көрейін, – деп алады да, өлеңнің өз жолына тура түседі екен. Содан соңғы құбылыс бейне аңыздағыдай. Ақын дүлей дауылға да, төкпе жауынға да, желпитін желге де, отты найзағайға да айналып жүре береді. Нəтижесінде көңіл, қиялды шарықтатып, сағыныш сарғалдаққызғалдақтарын оятатын туған жер туралы топтамалар туындайды. Ертеректе Торғай өзенінің арнасы кең, ауқымы үлкен болатын. Селоның дəл іргесіндегі ағаш көпір үстінде тұрып қармақ салғандарды, тіпті, жоғарыдан мөлдір суға жарыса секіргендерді талай көрдік. Қазір сол аспа көпірдің жұрнағы да жоқ. Бір тақтайы қалмаған. Су əбден тартылған. Ғафу ақынның жып-жылы жырын оқып, байырғы Торғай өзенін еріксіз еске түсірдік əрине. Жас шағым өтті жабықпай, Жағаңда сан жыл асыр сап, Астында жүздім балықтай Бетімді толқын жасырса-ақ.

5

www.egemen.kz

Немесе: Ақ көбігін суыңның, Деп жұтушы ем «шекерсің», Өсе келе ұғындым Жыр – өзені екенсің, – деген жолдар таңғажайып табиғат, өр толқынды өзеннің де, тəңір сыйға тартқан өлеңнің де бейнесін кескіндеген келісті ойлар. Ғафекеңнің «Торғай толқыны» деп аталатын əйгілі əрі жұрттың көбі жатқа соғатын төгіліп, өріліп тұрған өлеңі бар. Сүйікті Торғай, Сүтіндей болған анамның, Осынау жаста Арнадым өлең саған мың Ең үлкен менің Дастаным жазған өзіңсің Атыңды жырдан Тастамай жүрген балаңмын, – деп басталатын жыр басынан аяғына дейін терең тебіреністерден, əуенді ырғақтардан тұрады. Жангелдин ауданының орталығы болып саналатын Торғай бізге жеткен деректерге қарағанда көне қала. Бұл хақында өзгені айтпағанның өзінде орталықтағы бес мұражай мол мағлұмат беріп-ақ тұр. Ақынның «Торғай қаласы» атты жырын ересектердің бəрі, жастардың кейбіреуі біледі. Көшелер – құрғақ өзен арнасындай, Қала едің кəрі шуда нар басындай, Ішіне оқиғаны тиеп – сықап Тарихтың қойып кеткен арбасындай. Ақсақалдарымыздың ақ дастарқан басында өзінен жасы кішілерге ет пен майды араластыра асатып жіберетіні сияқты Ғафу ақын алқалы топқа поэзиялық əрі прозалық туындыларын қатарлас ұсына білген. Ол Алатау баурайында жатып, теледидар экранына үңіліп, Торғай, Қостанай жақта ауа райы қалай екен деп үнемі алаңдайтын. Елдегі қуанышты хабарға кəдімгідей өсіп, өрлеп, қомпиып, ал жанға жайсыз бірдеңе жедел жетсе, томпиып, тып-тыныш, лəм-лим демей отырып қалатын. Оның айтуынша, ежелден тарихы, тағдыры бір, несібе, ырыс, молшылығы ортақ Торғай мен Қостанайды бөле-жара қарау əбестіктің əйдігі. Жоғарғы жақтың жарлығы қатарлас қоныс тепкен екі елді бірде ажыратып, бірде қосып, біріктіріп жүргенінен хабардармыз. Ғафу ғұмыр бойы киелі, құнарлы топырақтың екеуін де басты назарда ұстады. Баяу ырғақты байырғы Торғай өзеніне, толқынды Тобылдың арнасына алма-кезек қараумен өмірден өтті арысым. Ақ нанның астанасы аталған Қостанайдың диқан қауымына талай топтама өлеңдерін арнады. Атақты Еңбек Ері Кəмшат Дөненбаеваның дала төсіндегі дара бейнесін өлең, лирика тілімен шебер сомдады. Туған жердің маржаны, Жаутаңдайды аңсап күн, Қара қырдың ар жағы Қара көзі Кəмшаттың, – деп өрілген, өзіне тəн алапат ағын, сезімнен төгілген жырды кім ұмытар. Ғафудың «Қолыңды бер, Қостанай» деп аталатын ғажайып өлеңі бар. Осы жырды оқыған бейтаныс жанның да астықты алқапқа айрықша сағынышы пайда болатынына титтей де күмəніміз жоқ. Оның бəрі сапырылған сөз құдіретінің арқасы. Жалғыз жұтым ауаңды бер, Қостанай, Жанға шипа, дауаңды бер, Қостанай, Жар иісіндей жұпарыңмен ес тандыр, Жалаңаяқ даламды бер, Қостанай, – деген өлең жолдары осыдан біразырақ бұрын облыс орталығындағы Қайырбеков пен Таран көшелерінің қиылысында ілінулі тұратын. Үп-үлкен əріптермен жазылған жыр анадайдан көзге шалынатын. Жаяу бара жатып та, автокөлік ішінен де əлгі өлеңді шапшаң оқып үлгіресің. Кімге кедергі, кімге нұқсан келтіргенін қайдан білейін, сол шумақтарды құртып тыныпты. Шамасы сөз киесін түсінбейтіндердің таяздығы, əлдекімдердің əлсіз əрекеті болса керек. Ғафу Қайырбеков – осы өмірді, заман тынысын, өзінің Қазақстанын асқақ пафос, шалқар шабыт, сел тектес сезіммен жырлап, ата-бабадан қалған алтын аймағын ғажапстанға айналдырған ақиық ақын. Қазақтың көрнекті ақыны, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, марқұм Тұманбай Молдағалиевтің «өзінің алғашқы өлеңдерімен-ақ сонау елуінші жылдардың ең үлкен ақыны Қасымды жалт қаратқан Ғафу, əлі күнге дейін өлеңсүйер қауымды да, өзімен сапарлас, қанаттас ақындарды да, сүйсінтіп келеді» – деп ақиқат тұрғысынан ашыла жазуы əлгі сөзімізді толығынан растайды. Иə, Ғафекеңнің «Дала қоңырауы» дастаны оның атын да, абыройын да аспанға бір-ақ

шығарды. Ұлттық поэзия қорына сүбелі, қомақты туынды ретінде қосылды. Бұл жас ақынның поэзия сарайы табалдырығын тайсалмай аттап, ілгері тартқан іркіліссіз кезеңі болатын. Арқада бір өзен бар, Өне бойы тал, қамыс, Өне бойы балықтар, Өне бойы толған құс – деп басталатын дастанды көпшілік жақсы біледі. Бұдан басқа «Арал əуендері», «Қанатты жылдар», «Жер астындағы жұлдыздар», «Алтын бесік», «Большевик ауылы», «Маңғыстау маңғаздары», «Беласар» кітаптары оқырман қауым жылы қабылдаған шырайлы шығармалар сапында. 1990 жылы «Жұлдызды тағдырлар» атты өлеңдер кітабы үшін Мемлекеттік сыйлықты иеленген арқалы ақын жарық дүниемен хош айтысқанша қаламын қолынан түсірген жоқ. Поэзияға қоса қара сөзге де қызу араласты. Оның қаламынан «Елтінжал», «Ақжелкен», «Бір кеменің үстінде», «Үш қиян» повестері, талай ел, жер мұңын қозғаған мақала, очерктері туғанын оқырман көпшілік жақсы біледі. «Қызбел суреттері», «Махаббат туралы аңыз», «Гүл ішіндегі хаттар» жəне өзге де балладалар мен бала дастандар өмірдің өз көріністері, өз суреттерінен өлең болып шебер өрілген. Оқиға ойлы, идея берік. Жалаң сөзден, құр баяндаудан алшақ. Көркемдік қуаты өте күшті. Көзі тірісінде көрнекті ақын республиканың бүкіл аймағына шығармашылық іс сапармен барған жəне көріп, көңілге түйгендерін ақ қағаз бетіне жедел, тəптіштеп түсірген. Оның осы бағытта жазылған топтама өлеңдері «Торғай толқындары», «Арқалық аясында», «Сарыарқа саясында», «Қарсақпай жырларынан», «Қолыңды бер, Қостанай», «Баян тау базарлықтары», «Арал дəптері», «Жайықты жарып өткенде», «Қарағанды жырларынан», «Абай ауылынан», «Алтай аясынан», «Жетісуды жағалап» деп аталады да, ойлы оқырмандар жүректеріне тікелей жол тартып, əдемі əсер бесігінде тербетеді. Жалпы, қазақ ақындары ішінде туған жерді, егеменді елді жыр арқауына айналдыру жөнінен Ғафумен таласатындар некен-саяқ. Ғафекең Рудакидің, Байронның, Пушкиннің, Лермонтовтың, Некрасовтың, Шевченконың, Толстойдың, Есениннің, Ғамзатовтың туындыларын қазақшаға аударды. Қазақтың тарлан таланттарының қатарында Қазақстанның халық жазушысы деген құрметті атақты иеленді. Жылдар доңғалағы жылжып бара жатыр. Ғафудай арқалы ақынды, өлең сөздің қаймағын, тəттісін тыпыршып іздегенде, кітаптарын ықыласпен парақтағанда, ізі, қылығы қалған Жазушылар одағына барғанда, Астана қаласындағы есімін иеленген мектеп есігін ашқанда, Қостанай, Алматы қалаларындағы Қайырбеков көшелерімен алшаңдап жүріп бара жатқанда, негізгі іздеушісі, əдеби мұрасының иесі, жары Бəдеш Хамзақызымен жүздесіп, ой бөліскенде мол рухани байлықты сезінемін. Сөз орайы келген кезде айта кетейік, жуырда Қостанайдағы облыстық Ы.Алтынсарин мемориалдық мұражайында Бəдеш жеңгеймен жүздесуге жиналған жұртшылық бір серпіліп, мың желпініп қалды. Ақын жұбайы мұражайға Алматы қаласындағы «Қазығұрт» баспасына өзі əзірлеген қарымды қаламгердің өлеңдер, балладалар, поэмалар, аудармалар топтастырылған сегіз томдығын табыс етті. Күрделі жөндеуден кейінгі киелі шаңырақ ішін тамашалады. Алматы қаласындағы суретші-дизайнер Аманжол Найманбай басқарған талантты топ жұмыс істеген бірінші қабаттағы мемориалдық сыныпты тамашалады. Менімше мүсін өнерінің де құдіреті ғажап. Сабақ беріп отырған ұлы ұстаз Ыбырай Алтынсарин жəне партаға жайғасқан ауыл балаларының бейнелері ол кісіні бейжай қалдырмады. Осы сəтте ақын жұбайы жанарына мөп-мөлдір жас үйірілді. Кəдімгідей тебіреніп, толқып кетті. Біртуар баба, ол хақында көлемді дастан жазған Ғафекеңнің əруағына сыйынып, ұзақ ойға батты. Менің көз алдыма ауызша сөйлесе желдей есе жөнеліп, жазған кезде жалындатып, алаулатып жіберетін арқалы ақынның танымал тұлғасы келе қалды. Осы сəт Қостанай қаласында бір көшеге Ғафу Қайырбековтің есімі берілгенде туған жыр ойға орала берді. Толқимын жүрек сырын жазарда əмəн, Туды ма нағыз тұлпар озар заман. Киров кеп кішкене кідіргенін естігем жоқ Ғафу ғой Қостанайға ғажап сөз арнаған. Желіндей жайсаң жырдың күнде есемін, Желпініп жапан түзде гүл кешемін. Аманат арқалы ақын асыл жыры, Жамағат жөні бөлек бұл көшенің. Жан еді жанарымен жарқылға алаң, Алабын сұлу сөзбен алтындаған. Қасыма қайта оралмас Қайырбеков, Құлақта қоңыраулы даусы саңқылдаған. Ежелден елеңдеген дүбірге елім, Көркем жыр көгімдегі күнім менің. Көшемен келе жатып, дене балқып, Келеді тек Ғафуша күбірлегім. Табиғи талантымен төрлепті əркім, Өлеңмен өз шыңына өрлепті атың. Бағыңа басымды иіп, өтіп барам, Көше боп көсіле қалған көрнекті ақын. Ғафекең өмірден озғалы да едəуір уақыт өтті. Бірақ, ол əлі арамызда жүргендей. Жерде жүйткіген сəйгүліктер түгілі, аспандағы қа натты құстармен жарысқан желдей жүйрік жырлары жас жүректерді де тербеп, болашаққа самғап барады. Қайран, Ғафекең қазақтың біртуар ұлдарының бірі де, ірісі де еді ғой. ҚОСТАНАЙ.

Мəскеуде мəуелеген жыр кеші Қазақ əдебиетінде қабырғалы ақындардың қатарындағы Нармахан Бегалиев поэзиясының жөні бөлек. Өйткені, оның өлеңдегі өрісі де, жыр-арғымағының желісі де ақындық арынының алапат күшін əрбір шумақ, əрбір сөз өрімінен аңғартып тұрады. Сыршыл ақынның поэзиясы сол нəрлі, құнарлы қалпынан айнымай жырсүйер қауымды өзіне құнықтыра түседі. Нармахан Бегалыұлы табиғатынан тұнық, терең, тегеурінді ақын. Оның өлеңдегі екпіні самұрық құстың қанатын сермегендегі сусылындай əр жол, əр шумағынан толқын-толқын леп болып есіп өтеді. Ол нені айтса да, нені жазса да, нені суреттеп, нені өрнектесе де жалғандыққа, жасандылыққа, жылтырақ əуесқойлыққа жоламайды. Оның сөз өрмегінен де, ой өрнегінен де өзіндік нақыш, ешкімге ұқсамайтын ұстаным, еркін тыныс танисыз. Ақын ағамыз биыл 70 жастың жотасына көтеріліп отыр. Нармахан Бегалиев осы биікке өмірдегі басты байлығы – ақындық тұғырымен де абыройы асқақ қалпында келіп отыр. Оған басты дəлел, Қазақстанды былай қойғанда Бегалиевті Ресей қаламгерлері мен оқырмандары да қатты қадірлейтініне көз жеткіздік. Ақынның мерейтойының тұсаукесері туған топырағынан да тысқары аталып, Ресей астанасы Мəскеудің төрінде дүбірлеп өтті. Осыдан алты жыл бұрын Константин

Содан соң сөз алған білімді, ойы еркін, сөзі өткір, орыстардың ортасында қорғасындай салмағы бар бауырымыз, əлем əдебиетінің майын ішіп, жілігін шаға білетін əдебиеттанушы Омар Айшахтың алғырлығы тəнті етті. Қазақстаннан келген қаламгер бауыры үшін масаттанып, оның бүгінгі мəртебелі шағына мерейі асып: – ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы орыс əдебиетінің көрнекті өкілдерінің қатарындағы Яков Полонский, Андрей Белый, Александр

Симонов атындағы халықаралық əдеби сыйлыққа ие болған Нар-ағаны орыс қаламгерлері аттай қалап шақырып, мерейтойының мерекелік салтанатын өздерінің шығармашыл ортасында бірлесе өткізуге өтініш білдіріпті. Бұл құрметті ол кісі жайдан-жай иеленіп отырған жоқ. Нар-аға ақындық талантын ғана емес, аудармашылық «азартын» да таныта білген қаламгер. Ол үнді ақыны Рабиндранат Тагорды, əзербайжан ақыны Мырза Шəфиді, Базар Əзероғлыны, беларусь Петрусь Бровконы, чешен Леча Абдуллаевты, орыс ақындары Вадим Шефнер, Анатолий Чепуров, Олег Цакуновты қазақ тілінде сөйлеткен суреткер. Нармахан Бегалиев əсіресе орыстың классик сөз зергері, орыс əдебиетінің мақтанышы Лев Толстойдың өзін таңғажайып жырларымен таңғалдырып, тамсандырған тамаша лирик ақын Афанасий Феттің лирикалық өлеңдерінің өзегіне қазақ тілінің сөлін сорғалата құйып, түпнұсқаның өзін түрлендіріп жіберген аудармашы. Нармахан Бегалиевтің Мəскеудегі мерейтойының мəйегі де орыстың осы омыраулы ақынын қазақ тілінде тамылжыта сөйлете білуінде болды. Ресей жазушыларының қазақстандық ақынды өз орталарында көргісі келуінің себебін Афанасий Феттің шығармаларына деген сүйіспеншілікпен қатар оның өлеңдерін шынайы да шымыр, шырайлы да құнарлы тілмен қазақшалай білген Нар-ағаға білдірген құрметтерінен деп түсіндік. Мəскеудегі Қазақстан елшілігінің мəжіліс залына ақын-жазушы, журналистермен қатар əдебиет сүйер оқырман, елшілік қызметкерлері лық толды. Нармахан Бегалиевті кездесу басталмас бұрын арнайы қабылдап, жылы шыраймен қарсы алған Қазақстанның Ресейдегі ресми жəне өкілетті елшісінің бірінші орынбасары Нұрлан Сейтімов елші Ғалым Оразбақовтың атынан ыстық ықыласын білдіріп, кездесудің салтанатты сəтін де өзі ашып беріп, бұл игілікті шараның халықтар арасындағы достыққа үлкен дəнекер, екі ел əдебиетін жақындастыра түсетін алтын көпір екенін жеткізді. Мəскеуде тұратын қазақ ақыны, Қазақстан жəне кешегі КСРО Жазушылар одақтарының мүшесі Аманғали Сұлтанов Нармахан Бегалиевтің Қазақстанның Ресейдегі қарашаңырағы – Елшілікте өтіп жатқан салтанатты кешіне ерекше шаттық сезіммен келгенін айта келе былай деді. – Мен Бегалиевтің өзімен жақын таныс болмасам да оны өлеңдері арқылы ерекше жақсы көріп кеттім. Бұл – сұңғыла ақын, сезімі сұлу ақын. Оның өлеңдерінде тұңғиық тереңдік, сиқырлы үн, тілдің кестелі өрнегі, сөздің сан құбылған бояуы бар. Оны оқи отырып жаныңа жайлы ағыс құйылғандай əсер аласың. Мен, əсіресе, оның Афанасий Феттің лиризміне шымырлай бойлап, оның ойының астары мен сезімінің сөлін соншалық шеберлікпен, дəлдікпен, мүмкін одан да асқан арынмен ағылта жырлағанына жаным рахаттанды. Мұны тіпті аударма емес, ақынның өз əлемі деп қабылдау да қисынға сиятындай. Нармахан Фет болып емес, Фет қазақ болып төгіліп тұрғандай.

Блок, Валерий Брюсов секілді ақындармен тең дəрежедегі Афанасий Феттің шығармалары оқулықтарға енбегенімен поэзиясы орыс əдебиетінің алтын қорында қалған қаламгер. Ал оны қазақ оқырмандарына танытып, оның талантын өз талантыңызбен тұтастыра білген сіздей ақынға орыс əдебиетінің өкілдері өзгеше құрмет танытатыны анық. Жалпы аударма ісі өте нəзік, өте күрделі һəм аса жауапты жұмыс. Əлем əдебиетінің өзінде шығарманы түп нұсқасымен тең дəрежеде аудара білген таланттар санаулы. Сол ғаламат таланттардың қатарында қазақтың Абайы барына мақтана аламыз. Ол Гетені Лермонтов арқылы қазақша төгілдіре сөйлете білді. Пушкинді теңдессіз тəржімалады. Бұл – əдебиеттегі алыптардың сөз құдіретін мəңгілік тұғырға шығарып кеткен ерлігі десе болады. Міне, сіз де сондай ерлік жасап отырсыз. Кездесуге келген мəскеулік орыс ақындары да осыдан алты жыл бұрын кітапша болып шыққан Бегалиевтің аудармасындағы А. Феттің лирикаларымен таныс екен. Солардың бірі Михаил Исакович Сенельников ағынан жарыла əңгіме айтты. – Əрине мен қазақ тілін білмейтіндіктен аударманың қазақша нұсқасын оқи алмаймын. Бірақ оның мағыналық мəні мен тілдік құнарының қандай екенін қазақ тілді əріптестерімнен сұрап білгенмін. Олардың түсіндіруінше, Афанасий Фет Нармахан Бегалиевтің аудармасында өте сəтті шыққан деген тұжырымын естіп, қуанғаным шындық. Негізі менің түсінігімде Фет аударуға келмейтін, өзге тұрпатқа көнбейтін ақын. Оның поэ зиясын сол мөлдір қалпында қайталау мүмкін емес сияқты сезіледі. Дегенмен, мықты аударма мықты ақынның ғана қолынан келеді. Демек, біздің құрметті қонағымыздың дəл осындай деңгейі биік ақын екендігіне шүбəм жоқ. Нареке 70 жасында Феттің жастық кезеңіндегі, жасамыс шағындағы шығармаларын шынайы қалпында шырайландырып бере алса, ол соның сезімімен, соның жүрегімен бірге тыныстай білгені. Шығармашылық кештің шырайын келтірген пікірлер легін мəскеулік ақындар бірінен соң бірі жалғап əкетті. Сөз кезегін алған орыстың белгілі ақыны Станислав Константинович Шилов қазақтың жазира мінезін оның сахара кең даласына теңеді. – Біз күні кешеге дейін бір шаңырақ тың астында шаттығымыз да, мұңымыз да бірге өрілген жандармыз. Ортақ болмысымыз, ортақ қаруымыз бар. Ол – рухани жан-дүниеміз бен қолымыздағы қаламымыз. Бізді бүгін таныстырып отырған да, табыстырып отырған да осы қасиетті дүниелер. Мен бүгінгі күн тақырыптарына өлең жазамын. Соңғы шыққан кітабым «Искра божьи» деп аталады. Дəл осы тақырыптағы өлеңім де бар. Сол өлеңімде «ақын өз бойындағы Құдай берген жалынын жан-жағына шапағат нұры етіп шашырата білсе, оның жылуынан өзгелер қуат алады» деген ой айттым. Шығарманы бір тілден екінші тілге аудару да сол жалын секілді адамдарды бір-біріне жақындастырады, жылытады, біріктіреді. Бүгін біз, міне, бір

үйдің адамдарындай түсінісіп, сырласып отырмыз. Адамдардың бір-біріне жақындығынан ғанибет нəрсе жоқ мына тіршілікте. Фетті қазақ тілінде сөйлете білген Нармахан ақын да өз бойындағы жалыны арқылы екі халықтың бірлігін нығайта түсуде. Бұл жақындық екі ел əдебиетінің көкжиегін кеңейтетін кеңістікке бастайды деп сенемін. Глан Арменакович Огонян, ақын, аудармашы: – Ақындық – Тəңірден келетін талант. Бірақ кез келген ақын аудармашы бола бермейді. Аударма өзгенің шығармасын басқа тілге көшіру ғана деп түсінбеу керек. Аударма тілдік өзгешелік қана емес, ол ақын жаны ның тұңғиығындағы тылсымды, жүрегіндегі сезімді, санасындағы ойды дəл сол сипат-қалпында түйсініп, сіңіріп, бояуын бəсеңдетпей, тұздығын төмендетпей, көңілдегі көлді тербететіндей шынайы шыққанда ғана өз мақсатын орындағаны. Нармахан Бегалиевтің ақындық арыны мен аудармашылық қарымы тең түсіп тұрған талант екеніне тəнті болып отырмын. Орыс поэзиясының пырағы болып саналатын Фет секілді ұшқыр ақынды ұтқыр аудара білген, өзінің жырлары да жақұт маржандай жалтылдаған қазақ ақынымен жақынырақ танысуға мүмкіндік туғызған бұл кездесу бізге ерекше əсер сыйлады. Иван Иванович Сабило, мəскеулік ақын: – Бұл кездесуді шығармашылық кеш деп қана қабылдамау керек. Бұл қазақ жəне орыс əдебиетіндегі елеулі оқиға. Өйткені, орыс поэзиясындағы күрделі құбылыс, сиқырлы сараң сөзбен-ақ санаңда сан мың шұғыла ойнататын ағысы арынды, жүрегі жалынды ақынның айтарын аңдаусыз аңғарып, жалғаусыз жандандыру сөз өнерінің хас шеберінің ғана қалыбына сиятын қасиет. Кездесудегі кесек ойларды кемел жырларымен түйіндеп Нармахан аға сыбызғыдай сызылып өлең оқып, Феттің аудармасын, өз өлеңдерін, өзге қазақ ақындарының жырларын жатқа жұптап жүйткіді. Сырбай Мəуленов, Ғафу Қайырбеков, Жұмекен Нəжімеденов, Тұманбай Молдағалиев, Құдаш Мұқашев өлеңдері Нар-ағаның көмейінен ақтарылған үнмен аңтарыла тыңдаған аудиторияны əдемі əуезге бөлеп тұрды. Ыстық ықыласпен өткен кездесуді Ресейдің телеарналары мен өзіміздің «Қазақстан» ұлттық арнасының Мəскеудегі тілшілері де түсіріп, Н.Бегалиевтен сұхбат алып, мəскеулік ақынжазушылардан пікір сұрап жатты. Кездесу барысында Мəскеу төрінде туған күнін тойлаған ақын ағамыз осы кешке алтын уақыттарын қиып келген орыс қаламдастарына, кез десуді ұйымдастыруға ұйытқы болған ресейлік əріптестеріне жəне оған ерекше атсалысқан жерлесіміз, Қазақ стан Жазушылар одағының Мəскеудегі əдеби өкілі, ақын Тұрсынай Оразбаеваға, Қазақстанның Ресей дегі Елшілігі басшылары мен қызметкерлеріне, Елшілік жанындағы «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы Əбуислам Тұрсынбаев, Омар Айшах, Опабек Таңатаров секілді бойында қазақтың қаны бұлқынған, елден жырақта жүрсе де ұлттық рухы биік бауырларымызға, осындағы бүкіл қазақ диаспорасына шынайы алғыс сезімін білдірді. Ақынның Мəскеудегі мағыналы кеші Санкт-Петербург қаласындағы саяхат-турға жалғасып, тарихи қаланың ғажайып орындарын тамашалауға төрт күн уақыт бөлінді. Елге қайтар сапарымызда Мəскеуге оралғанбыз. Елшілікте күтіп алған елшінің орынбасары Нұрлан мырза бізді тағы бір жағымды жаңалықпен қуантты. – Нармахан аға, сіздің кештен кейін оған қатысқан мəскеулік ақынжазушылар – Станислав Шилов пен Иван Сабило келіп: «Кешегі тамаша кездесу бізге жақсы бір ой салып кетті. Қазақ ақын-жазушыларының соңғы 100 жылда орыс тіліне аударылған шығармаларын кітап етіп шығарайық» деген ұсыныс айта келіпті. Бұл ұсынысқа шындығында қуанып отырмыз. Əрине, оны шешу қаржыға келіп тіреледі. Дегенмен, біз бұл мəселені оңтайлы орайластырудың жолын қарастырамыз. Жалпы, қаламгер қауымға қашанда қолдау білдіруге дайынбыз. Бұл мəселеде өзіміздің түзген жоспарларымыз да жетерлік. Мұндай шаралар бізге де рухани күш береді , – деді Н. Сейтімов. Біз Н. Бегалиевтің Ресей төріндегі тойы тамаша бастамаларға қазық қағып кеткеніне қуандық. Қайтар күні «Қазақ тілі» қоғамында қоштасу рəсімі жасалды. Жыр керуенімен басталған сапар достық думанымен жүрекке жылы ағыс құйып, мəскеулік жаңа таныстар бізді қайтар жолға ұзатып салып тұрды. Біз Мəскеуді, Мəскеу бізді қимай қол бұлғап бара жаттық. Асхан МАЙЛЫБАЕВА, Шымкент–Мəскеу–Санкт Петербург–Мəскеу–Шымкент.


6

www.egemen.kz

30 шілде 2013 жыл

 Туыстық туы Түбі бір, тамыры ортақ қазақ пен түрік халықтарының қарымқатынастары жыл өткен сайын нығайып келеді. Бүгінде Қазақстанда да, Түркияда да бауырлас мемлекеттердің өзара байланыстарын нығайтуға елеулі үлес қосып келе жатқан түрлі ұйымдар мен орталықтар аз емес. Солардың бірі – Астанадағы Юнус Эмре атындағы Түрік мəдени орталығы. Біз аталмыш орталықтың директоры Ибрагим Йылдырым мырзаға жолығып, қазақ-түрік қарым-қатынасындағы орталықтың атқаратын рөлі жайлы сұраған едік.

Ортаќ ќўндылыќтар екі елді жаќындастыра тїсуде

Кеніштердіѕ екінші тынысы ашылуда

Қазақстанның мұнай-газ кешені жедел қарқынмен дами отырып, бүкіл елдің əлеуметтік-экономикалық өркендеуінің мығым іргетасына айналды. Ел экономикасына өлшеусіз үлес қосып келе жатқан «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» АҚ – жемісті еңбек үдерісінен танылған отандық кəсіпорын. Компания межеленген жоспарды артығымен орындап келеді. Биылғы жылдың алғашқы алты айында да мұнайшылардың еселі еңбегі биік деңгейден көрінді. Марат АҚҚҰЛ,

«Егемен Қазақстан».

Елдегі ішкі жалпы өнімнің көрсеткіші 2013 жылдың алғашқы жарты жылдығының қорытындысы бойынша айтарлықтай өссе, ішкі өнімдегі мұнай-газ саласының салмағы да артып отыр. Нақты сандарға жүгінер болсақ, «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» АҚ-ның «Қазгермұнай» БК» ЖШС, «CCEL», «ПетроҚазақстан Инк.» компанияларындағы үлестерін есепке алғанда, осы жылдың алғашқы алты айындағы шоғырландырылған өндіру көлемі 6 092 мың тоннаны құрады. Бұл өткен жылдың осындай кезеңіндегіден 1%-ға артық көрсеткіш. Компанияның негізгі активтері Өзен жəне Ембі кеніштері мұнайшыларының да биылғы жылдың алғашқы жартысын нəтижелі еңбекпен қорытындылап отырғанын көруге болады. Мəселен, «Өзенмұнайгаз» АҚ жарты жылда 2 539 мың тонна өндірді, бұл өткен жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда 3%ға артық. Ал, «Ембімұнайгаз» АҚ 1 401 мың тонна өндірді, бұл өткен жылдың осындай кезеңімен салыстырғанда 2%-ға еселеніп отыр. Мұның бір себебін соңғы кездері тың технологиялардың өндіріске енгізілуінен деп айтуға болады. Өндіру көлемінің өсуі өндіріс нысандарындағы ұңғылар санын арттырумен де байланысты. Мəселен, жыл басынан бері ұңғылар санын 3 006-дан 3 194 ұңғыға дейін ұлғайтуға жағдай жасалды, соған сəйкес, жүргізілген іс-шаралардың тиімділігінің, оның ішінде жаңа ұңғыларды бұрғылау, ұңғыларды күрделі жөндеу бойынша жұмыстарды ұлғайтудың нəтижесінде өндіру көлемі арттырылды. Əрине, кеніштердегі кен өндіру барысы үнемі қадағаланып, меже биігінен көріну үшін мұнайшылардың төккен тері өзін ақтап

отыр деуге əбден болады. Бүгінгі күні тəуліктік өндіру бағыты компания жоспарына толықтай сəйкес келіп отыр. Биылғы жылға арналып қабылданған 8 152 мың тонна деңгейіндегі өндіру жоспарын компания өз деңгейінде орындайды деген сенім бар. – 2013 жылдың алғашқы алты айының нəтижелері ҚМГ БӨ-нің жақсы қарқын алып, ағым дағы жылға қойылған жоспар ларды табысты іске асырып отырғанын көрсетеді. Біз Қазақ стан да ғы жетекші мұнай-газ ком панияларының бірі болу жолын дағы бағытымызды нығайту үшін қуаттылығымызды жоспар лы түр де дамытып келеміз. Біздің негізгі міндеттеріміз – бұл шо ғыр ландырылған өндіру көлемін ұлғайту, геологиялық барлау жұмыстары жəне жаңа активтерді сатып алу арқылы көмірсутегі қорын арттыру жəне толықтыру, сондай-ақ, негізгі кен орындарында өндірісті оңтайландыру болып табылады, – дейді осы орайда ҚМГ БӨ бас директоры Абат Нұрсейітов. Өндірісті оңтайландыру мəселесіне келсек, компанияның Жаңғырту бағдарламасына сай, 2013 жылдың бірінші жарты жылында «Өзенмұнайгаз» АҚ-да диагностикалау жəне жерасты жабдықтарын жөндеу цехы қолданысқа енгізілді жəне ұңғыларды бастыру үшін сұйықтық дайындау жөніндегі цехтың құрылысы аяқталды. Сондай-ақ, «Ембімұнайгаз» АҚ-да газды кəдеге жаратуға арналған жабдықтың құрылысы аяқталып отыр. Диагностикалау жəне жерасты жабдықтарын жөндеу цехының қуаттылығы жылына 400 мың дана сораптық-компрессорлық құбырды, 300 мың дана сораптық штанганы жəне 10 мың дана тереңдік сорапты жөндеуге жеткілікті. Бұл өте ауқымды жұмыс. Соған орай, компания жаңа цех жерасты жабдығын жөндеу сапасын жақсартады жəне сəйкесінше

оның пайдалану мерзімін ұлғайтуға мүмкіндік береді деп сенеді. Жөндеу сапасының жақсаруы жəне тиісінше, оның пайдалану мерзімінің ұлғаюы жаңа жерасты жабдықтарын сатып алуды төмендетуге, ұңғылардың жөндеуаралық мерзімін ұлғайтуға жəне жиі жөндеу жүргізілумен байланысты ұңғылардың тоқтап тұру уақыттарын азайтуға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, цех жұмысының нəтижесінде кəсіпорынның өнеркəсіптік жəне экологиялық қауіпсіздік деңгейі нығаяды. Ол жұмысшылардың еңбек жағдайы да жақсарып, еңбек өнімділігінің еселенуіне мүмкіндік беретіні анық. Ал, «Ембімұнайгаз» АҚ-ға қарасты Шығыс Мақат кен орнының ілеспе газын кəдеге жаратуға арналған жылына 40 млн. текше метр жобалық қуаттылығы бар жабдық экологиялық заңнамалар талаптарына сəйкес тазартылмаған газды жағуды тоқтатуға мүмкіндік береді. Қайта өңделген газдың бір бөлігі өз қажеттіліктері үшін пайдаланылады. Қалған бөлігі субсидиялық бағамен ішкі нарыққа сатылатын болады. Компания геологиялық барлау жұмыстарын да үнемі назарда ұстап отыр. Осы жұмыстар нəтижесінде, үстіміздегі жылдың наурызында Федоров блогында бұрғыланған тұзасты ұңғысын тестілеу кезінде газ ағыны жəне конденсат алынды. Сонымен қатар, компания Новобогат кен орны карнизүсті Лиман блогында сынама пайдалануды 2013 жылдың соңына дейін бастауды жоспарлауда. Сынама пайдаланудың бірінші жəне екінші жылында сəйкесінше 13 мың жəне 19 мыңға жуық тонна мұнай алынады деп күтіледі. Яғни бұл кеніштердің екінші тынысы ашылатынын білдіреді. Бұны да ел экономикасының даму деңгейін еселеп отырған компанияның ауқымды жетістіктерінің бірі деп бағалаған абзал.

– Ибрагим Йылдырым мырза, əңгімемізді бастамас бұрын өзіңіз туралы біліп алсақ дейміз. – Түркияның Юзгат деген қаласына жақын орналасқан Искеше деген ауылда дүниеге келдім. Биыл Искеше қаласы мəдени қала деген жоғарғы статус алды. Тарихи жер, Юнус Эмренің туған жері. Анкарадағы жоғары оқу орнында, түркі тілі жəне əдебиет бөлімінде оқыдым. Мұғалім болып жұмыс істегеніме он жыл болды. 1996 жылы өткен байқаудың қорытындысы бойынша жеңімпаз атанып Қазақстанға келдім. Мұнда Сарыағашта Қожа Ахмет Ясауи университетінде дəріс бердім. Бастапқыда қиындау болды. Қазір бəрі жақсы. – Мəдени орталыққа қалай келдіңіз? – Юнус Эмре атындағы Түрік мəдени орталығы 2010 жылы ашылды. Біз елшіліктің қолдауымен жұмыс істейміз. Басты мақсатымыз – екі елдің халқын бұрынғыдан да жақындастыра түсу. Бұл орталық мемлекеттер арасындағы мəдени көпір болып табылады. Көрмелерді, конгрестер мен конференцияларды, концерттерді, түрлі мəдени жəне ғылыми шараларды ұйымдастыра отырып, түркиялық мəдениетті танытамыз. Сонымен қатар, түрлі симпозиумдарды өткізу арқылы Түркияда қазақ мəдениетін насихаттаймыз. Мəселен Анкара жəне Ыстамбұл қалаларында қазақ көрмесін ұйымдастырмақпыз. Біздің түбіміз бір десек те, көптеген жылдар бойы бір-бірімізді соншалықты жақсы танымай келдік. Түркиялық ғалымдар Қазақстан жайлы білгісі келгенде, ағылшын немесе орыс тіліндегі дереккөздерге жүгінеді. Ал біз олардың бұл мемлекет жайында қазақ тіліндегі əдебиеттерден, тікелей дерек көздерінен білгенін қалаймыз. Осыған орай біздің орталық қазақ

əдебиетін, саяси жəне тарихи деректерді түрік тіліне тəржімалау ісіне көп көңіл бөліп келеді. Біздің орталық түрікше үйренгісі келетіндерге көмек көрсетеді. Қызығушылық бар. Түрік тілін меңгеріп, Ыстамбұлға, Анкараға барып жатқан қазақ жастары аз емес. Еуразия Ұлттық университетінде «Түркі өркениетінің екі ойшылы: Қожа Ахмет Ясауи мен Юнус Эмре» атты дөңгелек үстел өткіздік. Оған ҚР Парламент Сенатының депутаты, академик Ғарифолла Есім, Қ.А.Ясауи атындағы қазақ-түрік халықаралық университетінің Түрік тілі мен əдебиеті бөлім басшысы Бахадыр Гүджүйетер, Сулейман Демирел университетінің өкілдері, Мəдениеттер мен діндердің халықаралық орталығының директоры, профессор Айдар Əбуов, түркі академиясының директоры, профессор Шəкір Ыбыраев, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті түркітану кафедрасының меңгерушісі Мырзатай Жолдасбеков, сондайақ, ҚР Дін істері агенттігінің, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының өкілдері қатысты. Сосын, Оқушылар сарайында түркі халықтарының «Дала баласыз, бала ойынсыз қалмасын» атты II халықаралық ұлттық балалар ойындары фестивалін өткіздік. Алты түрлі ойын сайыстарына негізделген фестиваль үш күнге созылды. Біз өзіміздің тарихымызды, тамырымызды білуіміз керек. Сондықтан балалар үшін осындай танымдық байқаулардың берері көп деп ойлаймын. – Эмре орталығында тіл үйренгісі, түрік мəдениетін танығысы келетіндер көп пе? – Аптасына бір рет біз осында жиналып, түрік киноларын көреміз. Сондайақ, түріктердің ұлттық билері үйретіледі. Орталықта қазақтардан құрылған би тобы

да бар. Қыздар жиналып, түрік тағамдарын пісіріп, ұлттық асханасын танып жатады. Сол сияқты біз өздерінің зерттеулерімен, еңбектерімен екі елдің арасын жақындастыруға үлес қосып жүрген ғалымдарға қолдау жасаймыз. Егер мемлекеттер достастығын нығайтатын, қарым-қатынасын одан əрі күшейтетін қызықты жобалар болса олар біздің назарымыздан тыс қалмайды. Мəселен, өткен жылы 8 курсантты біліктіліктерін жетілдіру үшін Түркияға жібердік, осы сияқты, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінде «Туризм» мамандығы бойынша оқып жатқан 20 студентті 3 айға тəжірибелік практикаға апарып келдік. Студенттерге жатын орындарын сайлап, тамақпен қамтамасыз еттік, жалақысын тағайындадық. Түркияда туризм өте жақсы дамыған. Келесі жылы біз 100 студентке осындай тəжірибеден өтуге мүмкіндік бермекпіз. Наурыз мейрамында біз 10 мың адамға арнап дастарқан жайдық, сонымен бірге, барлық дипломаттардың басын қостық. Біз қазақ жұртының Наурыз мейрамын қалай тойлайтынын көрсеттік. Дастарқан жайып, қазақтың тағамдарын қойдық. Біз осылайша шетелдік дипломаттарға қазақтың қонақжайлылығын, біздің түсінігіміздегі қазақ мəдениетін танытқымыз келді. – Орталықтың алдағы жоспарларына да тоқтала кетсеңіз? – Қазақстанның бай мəдениетін түріктерге көрсетпекпіз. Оған өте ірі ғалымдарды, өте танымал тұлғаларды шақырамыз. Бұл өте үлкен шара болады. Олардың қазақ халқы туралы танып-білуіне жағдай жасаймыз. Фотокөрме ұйымдастырамыз. Қайырымдылық мақсатында осында білікті дəрігерлер мен хирургтерді əкелмекпіз. Мүгедек адамдарға ота жасауды ұйымдастырып, аяғымен жүре алмайтындарға арнайы арбаларды сыйға тартпақпыз. Осындай басқа да жобаларды қолға алып жатырмыз. – Тағы қандай елдермен байланыстарыңыз бар? – Юнус Эмре атындағы Түрік мəдени орталығы Орталық Азияда тек Астанада ашылған. Сол сияқты, Еуропа елдері мен АҚШ-та, Мысыр, Сирия мемлекеттерінде 15 филиалымыз бар. – Əңгімеңізге рахмет. Əңгімелескен Жанерке ТӨЛЕН, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің студенті.

 Басты байлық

Саќтансаѕ – саќтайды

А

«Денсаулыќ жолы – 2013» акциясы ауруды ерте аныќтау мен алдын алуєа баєытталєан Қазіргі уақытта бастапқы медициналық санитариялық көмекке (БМСК) ауруды алдын ала скринингтік анықтау мен медициналық көмек көрсету ғана емес, сонымен қатар, профилактикалық іс-шаралар кешені, ауыл жəне қала халқын саламатты өмір салтын белсенді ұстануға насихаттау да кіреді. Осыған байланысты Қазақстанда жыл сайын 1 шілдеден 31 тамызға дейін кең ауқымды «Денсаулық жолы» акциясы өткізіледі, оның мақсаты – əлеуметтік маңызды ауруларды ерте анықтау маңыздылығы мен алдын алу мəселесі жөнінде ауыл тұрғындарын ақпараттандыруды барынша көтеру, медициналық жəне консультациялық көмек беру. 2013 жылы ақпараттық-коммуникациялық «Денсаулық жолы» науқанының басты назары адам паппиломасы вирусына (АПВ) қарсы екпе егу жөнінде сонымен қатар, қан айналым жүйесі ауруының (артериалдық гипертония, жүрек ише мия лық ауруы, инсульт), туберкулез, ауыл тұрғындарының профилактикалық медициналық тек серуден өту белсенділігін арттыру (скринингтік тексеру), сол сияқты, саламатты өмір салтын ұстануды насихаттау туралы халыққа жоғары деңгейде ақпарат беру. Науқан шалғайдағы ауылдық жерлерге кардиология, туберкулезге қарсы, онкологиялық, терапиялық қызметтер мен аймақтарда саламатты өмір салтын қалыптастыру қызметтерінің мамандарын жұмылдыру арқылы, медициналық жəне консультативтік көмек көрсету, жедел тексеру əдісімен зертханалық зерттеу жүргізуге, бұқа ра лық ақпарат құралдарын тарту арқылы АПВ-ға қарсы насихат жүргізуге бағытталған түсіндіру жұмысы үшін оңтайлы медициналық бригадаларын жібереді. «Денсаулық жолы – 2013» акциясының негізгі міндеті – ауыл тұрғындарын ақпараттық-білім беру науқанымен кең ауқым ды қамту, жүрек-қан тамыр ауруының ерте анықталуы жəне оның алдын алу, онкологиялық ауру, туберкулез жəне мінез-құлық қауіп-қатер факторы, денсаулықты нығайту мен сақтау шаралары, саламатты өмір салтын жүргізуге дағдыландыру, өз денсаулығына деген ортақ жауапкершілікті қалыптастыру жөнінде БМСК қызметкерлері мен ауыл тұрғындарына консультативті профилактикалық көмек көрсету.

Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласын дамытудың 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы мен 20122016 жылдарға арнал ған онко логиялық көмек көрсетуді дамыту бағдарламасы басымдықтарының бірі – онкологиялық ауруларды, оның ішінде жатыр мойнының обырын (ЖМО) ерте анықтауда скринингтік тексеру жүргізу мен алдын алу болып табылады. ЖМО-ның басты себебі (70%) адам паппиломасы вирусы, əсіресе, жоғары онкогенді 15 штамм, ал 16

мен 18 штаммы адам үшін қауіпті жəне жатыр мойыны жасушасында қатерлі ісіктің қайта пайда болуына əкеп соғуы мүмкін екендігі нақты дəлелденген. Халыққа бүгінгі күні обырдың үкім емес екендігі туралы ақпарат беру қажет. ДДҰ сарапшыларының бағалауы бойынша обырдан болатын барлық өлім-жітімнің 30%дан жоғарысын АПВ-ға қарсы екпе егу түрінде алдын алу мен ауруды ерте анықтау жəне саламатты өмір салтының (СӨС) мынандай қағидаларын: дұрыс жəне толыққанды тамақтану, белсенді өмір сүру, темекі тарту мен мөлшерден тыс ішімдікті пайдалану, күйзеліске қарсы тұра білу арқылы алдын алуға болады. Ерте жыныстық қатынасқа түсу, ерте кездегі 16 жасқа дейінгі жүктілік, туу мен жасанды түсік, жыныстық серіктесті жиі ауыстыру, жыныстық жолмен берілетін жұқпаларды жұқтыру қаупін тудыратын, соның ішінде АПВ-ы туралы түсіндірме жұмыстарын жүргізу өте маңызды. Қазіргі медицина бір орында тұрмайды, онкологиялық аурулармен де күрес əдістері үнемі жетілдірілуде. Бүгінгі күні АПВ-ға қарсы екпе егу – бұл, АПВ-ға қарсы тұрақты

иммунитетті қамтамасыз ететін ЖМО-ның бастапқы алдын алу əдісі жəне оны СӨС-тің элементі деп санауға болады. Қазақстанда АПВ-ға қарсы қолданылатын екпе дəрілік құралдарды сараптау Ұлттық орталығында сараптаудан ойдағыдай өтті жəне ЖМО-ның алдын алуда тиімді жəне қауіпсіз құрал болып табылады. Қазақстанда АПВ-ға қарсы екпе егуді жүргізу тəжірибесіне ұсынылған жастағы топтар – бұл, 11-12 жастағы жыныстық қатынасқа түспеген жасөспірім қыздар, олардың ата-анасының жазбаша рұқсаты мен науқанға ерікті түрде қатысуы. Белгіленген жастағы топқа екпе егу тегін жүргізіледі. Көрсетілген жас мөлшеріне сəйкес келмеген, бірақ АПВ-ға қарсы екпе алуды қалайтын əйелдер мен қыздар иммунизациялау орталықтары мен екпе егу кабинеттерінде ақылы түрде екпе алуларына болады. Барлық қызығушылық таныт қан тараптардың міндеті БАҚ-тың, мемлекет пен қоғамдық ұйымдардың белсенді қолдауы арқылы қалың бұқара ауыл жəне қала тұрғындарына, медициналық қызметкерлер мен білім беру мамандарына, жұмыс берушілерге, ата-аналар мен

жасөспірім қыздарға ЖМО-ны ерте анықтаудың маңыздылығы, басқа да алдын алу шаралары мен екпенің артықшылығын, басты себеп ЖМО болып отырған АПВ-ға қарсы тиімді екпе бар екендігі туралы анық жəне нақты ақпарат беру. Қазіргі жағдайда АПВ-ға қарсы екпе егу мен онкологиялық ауруды ерте анықтау үшін скринингтік тексеруден үнемі өту – ЖМО-дан ең жақсы қорғаныс. «Денсаулық жолы – 2013» акциясы кезеңінде республиканың барлық өңірлерінде ауылдық жердегі бастапқы медициналық санитариялық көмек ұйымында түрлі мамандарды тартумен «Ашық есік» күндерін өткізу жоспарлануда. АПВ-ға қарсы екпе, ауыл тұрғындары арасында саламатты өмір салтын қалыптастыру, жүрек-қан тамыр аурулары, туберкулездің алдын алу бойынша ақпараттық-білім беру материалдарын тарату үшін медициналық колледж студенттерін, жоғары сынып оқушыларын, еріктілерді тарту арқылы мінез-құлық қауіп-қатер факторларының алдын алу бойынша денсаулық мектептерінің, артериалды гипертония мен саламатты өмір салтын жүргізу мектептерінің жұмыстары іске қосылуда. Қан айналымы жүйесінің ауруы мен туберкулездің алдын алу, АПВ-ға қарсы екпе егу мəселесі бойынша БМСК медициналық қызметкерлерін оқытатын семинар-тренинг өткізіледі. Бүгінгі күні мамандардың басты күші халықтың өз денсаулығына деген ортақ жауапкершілігі мен саламатты өмір салтын жүргізуге халықтың бейімділігін қалыптастыруға бағытталған. Алуа МЫРЗАХАНОВА, Салауатты өмір салтын қалыптастыру проблемалары ұлттық орталығы баспасөз қызметінің басшысы.


Қуатты əскер, қауқарлы əскери техника керек-ақ, бірақ ең басты қажеттілік – достық, ынтымақ. Əсіресе, бауырына баршаны сыйғыза созылған тұтас қара жерді «шекара» деп бағанмен бөліп алып көрші отырған елдер арасындағы татулық-береке мен бақыт бастауы. Көршісі үшін «қазан алса үлкенін, етік алса екеуін алу» қажет деп ұғынатын, оны алыстағы ағайыннан артық деп бағалайтын халқымыз шекаралас елдермен ақжарқын пейілде аралас-құралас болуға қашанда дайын. Жуырда Ақтау қаласында Қытай Халық Республикасы Орталық əскери кеңесі төрағасының орынбасары, Қытай Коммунистік партиясы Орталық комитеті Саяси бюросының мүшесі, əскери лауазым дəрежесі бойынша ҚХР-да екінші адам болып саналатын генерал-полковник Фань Чанлун ресми сапармен болды.

Досы кґпті жау алмайды Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Тəуелсіз еліміздің əскери қуаттылығын арттыру, құрылықтағы шекарамен бірге теңіз бет тегі шекараны күзету, сол арқы лы елдің тыныштығы мен экологиясын, теңіз байлықтарын қорғау егемендікті алған соң-ақ жедел қолға алынған істердің бірі болатын. Нақтырақ айтсақ, Елбасы Н.Назарбаев 1993 жылдың 2 сəуірінде «Қазақстан Республикасының Əскери-теңіз күштерін құру туралы» Жарлыққа қол қойды.1996 жылдың 17 тамызында Əскери-теңіз күштері құрылды. 2010 жылдың 19 тамызында жасақталып, қазіргі құрамда Маңғыстау облысының Ақтау қаласына қоныстанған Əскеритеңіз күштерінің əскери-теңіз базасы бүгінде жедел-тактикалық аумақтық бірлестік болып саналады. Оған басқарма, өз алдына дербес немесе өзге де əскери бөлімдермен бірлесе əрекет етуге бағытталған су үстінде жүретін кемелер құрамасы (зымырандықартиллериялық, шағын күзет жəне өзге де қызмет түрлерін көрсететін кемелер), гидрографикалық қамтамасыз ету, басқа да бірнеше бөлімшелер жатады. Қытайлық қонақтарға Əскеритеңіз күштерінің мақсат-міндеті жайында баян еткен ҚР ҚК Əскеритеңіз күштері əскери-теңіз базасы командирі, Ақтау гарнизоны бастығы Сəкен Бекжанов əскери əлеуетті арттыру бағытында алынып жатқан шараларға тоқталып өтті. ҚХР Орталық əскери кеңесі төрағасының орынбасары, генерал-полковник Фань Чанлун бастаған ресми делегация Астана қаласында Қазақстан Республи касының Премьер-Министрі С.Ахметовпен, Қорғаныс министрі Ə.Жақсыбековпен кездесіп, өзара ынтымақтастық меморандумына қол қойған болатын.

– Кездесу нəтижесінде Қытай жағы біздің елімізге ауыр техникаға арналған 30 тасымал құралын беруге уағда етті. 30-40 тоннаға дейін ауыр жүк көтеріп, алыс қашықтыққа

мүшелері – Қытай əскери округ командирлері, бас штаб бастығының орынбасары, түрлі əскери құрамалардың басшылары Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Əскери-теңіз күштерінің базасында, «Ақтау халықаралық теңіз-сауда портында болып, аталмыш нысандардың ахуалымен танысты. Сондай-ақ, ҚХР-дан келген делегация «Зенит» кеме жасау зауытында құрастырылып жуырда ғана теңізге жіберілген «Орал» зымырандық-артиллериялық ке-

Акционерное общество «Досжан темир жолы (ДТЖ)» ОТЧЕТ О ФИНАНСОВОМ ПОЛОЖЕНИИ на 31декабря 2012 года

Акционерное общество «Досжан темир жолы» ОТЧЕТ О ДВИЖЕНИИ ДЕНЕЖНЫХ СРЕДСТВ ЗА ГОД, ЗАКОНЧИВШИХСЯ 31 ДЕКАБРЯ 2012 ГОДА, прямой метод (в тысячах казахстанских тенге)

АКТИВЫ Краткосрочные активы Денежные средства и их эквиваленты Краткосрочная дебиторская задолженность Запасы Прочие краткосрочные активы Итого краткосрочные активы Долгосрочные активы Основные средства Нематериальные активы Долгосрочная дебиторская задолженность Незавершенное строительство Итого долгосрочные активы ИТОГО АКТИВЫ ОБЯЗАТЕЛЬСТВА И КАПИТАЛ КРАТКОСРОЧНЫЕ ОБЯЗАТЕЛЬСТВА Краткосрочные финансовые обязательства Обязательства по налогам и другим обязательным платежам Краткосрочная кредиторская задолженность Краткосрочные оценочные обязательства Прочие текущие обязательства Итого краткосрочные обязательства ДОЛГОСРОЧНЫЕ ОБЯЗАТЕЛЬСТВА Долгосрочные финансовые обязательства Долгосрочные облигации Отложенное налоговое обязательство Прочие долгосрочные обязательства Итого долгосрочные обязательства ИТОГО ОБЯЗАТЕЛЬСТВА Акционерный капитал Эмиссионный доход Нераспределенный доход (непокрытый убыток) Итого капитал ИТОГО ОБЯЗАТЕЛЬСТВА И КАПИТАЛ

Прим.

2012 год

2011 год

4 5 6 7

6,275,647 180,195 162,405 268,502 6,886,749

7,952,327 484,716 111,194 34,233 8,582,470

8 9 10 11

435,653 23,873,948 26,669 3,162,962 27,499,232 34,385,981

414,208 25,361,644 218,692 2,766,085 28,760,629 37,343,099

12

1,356,552

1,250,205

13 14 15 16

23,411 30,880 28,456 98,883 1,538,182

13,860 53,119 24,801 199,026 1,541,011

17 18 19 20

6,799,262 21,957,614 19,366 279,752 29,055,994 30,594,176 11,861,000 5,969,837 (14,039,032) 3,791,805 34,385,981

4,849,646 26,653,635 1,078,071 279,752 32,861,104 34,402,015 11,861,000 4,466,573 (13,386,589) 2,940,984 37,343,099

21 22 23

Акционерное общество «Досжан темир жолы» ОТЧЕТ О СОВОКУПНОМ ДОХОДЕ ЗА ГОД, ЗАКОНЧИВШИЙСЯ 31 ДЕКАБРЯ 2012 ГОДА (в тысячах казахстанских тенге) Прим. Продолжающаяся деятельность Выручка Себестоимость реализованных товаров и услуг Валовая прибыль Общие и административные расходы Прочие доходы (расходы) Операционная прибыль Финансовые доходы Финансовые расходы Прибыль (убыток) до налогообложения от продолжающейся деятельности Расходы по подоходному налогу: Текущий подоходный налог к уплате Отложенное налоговое обязательство/актив

24 25 26 27 28 29

2012 г.

2011 г.

тыс. тенге 2,717,446 (2,568,613) 148,833 (296,990) (111,546) (259,704) 1,964,841 (3,416,286) (1,711,148)

тыс. тенге 2,527,109 (2,726,225) (199,166) (282,066) 1,032 (480,150) 158,212 (3,045,089) (3,367,027)

1,058,705 1,058,705

38,572 38,572

(652,443)

(3,328,455)

55.007

280.622

19

Прибыль за отчетный год Прибыль на акцию: Базовый и разводненный убыток на 1 обыкновенную акцию за отчетный период

Директор ТОО «БЕЙКЕР ТИЛЛИ ЕЛТАЛ КАЗАХСТАН» (Государственная лицензия компании №0000047 серии МФЮ-2 от 05.11.2009 года) Т.А. Омаров

жеткізуге арналған мұндай арнайы тір кеме-қондырғы Қазақстанда шы ғарылмайды. Əскери-техника лық ынтымақтастықтың нығаюы екі жаққа да тиімді. Шанхай ынтымақтастық ұйымы шеңберінде жылда Қазақстанда Қытай əскерімен бірлескен оқужаттығуларына қатысып жүрміз. Алда ҚХР əскери полигонында өтетін əскери жаттығуға бармақпыз. Таяуда Қазақстанда бірнеше елдердің барлау күштерінің жарысы болып, қытайлық əріптестеріміз екінші, біз бірінші орынды иелендік. Бай тəжірибесі бар, қуаты мықты көршіміздің Ақтауға көңіл бөлуінің біз үшін тиімді жақтары аз емес, – дейді ҚР Қарулы Күштерінің Əскери-теңіз күштері бас қолбасшысы, контр-адмирал Жандарбек Жанзақов. Мəртебелі қонақпен бірге жи ырмадан астам делегация

месінің сынағына қатысты. Сынақ барысында қазақстандық бұл өнімнің техникалық мүмкіндігі қытайлық зауыттарда жасалған кемелерден кем түспейтіндігі айтылды. №25744 əскери бөлімінде – теңіз жаяу əскерлері бригадасында болып, жауынгерлердің тұрмыс-тіршілігімен, оқу-жаттығуы, əскери-техникалармен жабдықталуы барысымен танысқан қонақтар құрмет кітабына қолтаңба қалдырды. Аспанасты еліндегі басты лауазымды тұлғалардың бірінің елімізге жасаған бұл іссапары нəтижесінен қос елдің көршілік қарым-қатынасы достық байланыспен өрби түсетін болады деп күтіледі. Маңғыстау облысы. ––––––––––––––––––

Суретті түсірген Қуаныш ИСМАЙЛОВ.

Толеранттылық идеяларына, қазақстандық отансүйгіштікті нығайтуға арналған «Қазақстан – достық бесігі» атты фотоконкурсты өткізу қағидасы Іс-шара атауы: Толеранттылық идеяларына, қазақстандық отансүйгіштікті нығайтуға арналған «Қазақстан – достық бесігі» атты фотоконкурс (бұдан əрі – іс-шара). Ұйымдастырушы: Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің Мəдениет комитеті. Өткізу уақыты: 2013 жылғы 28 тамыз – 8 қыркүйек аралығы. Өткізу орны: Астана қаласындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы. Іс-шараның мақсаттары: – этникаарлық жəне конфессияаралық келісімді дамыту жəне нығайту; – толеранттылық пен қазақстандық патриотизмді күшейту идеяларын дəріптеу; – дарынды танымал шеберлермен қатар жас фотосуретшілерді ынталандыру. Іс-шараның міндеттері: – этникааралық жəне конфессияаралық қатынастардың үйлесімі; – Ұлттық бірлік доктринасы принциптерін жүзеге асыру; – мəдениетаралық диалогты дамыту жəне Қазақстандағы мəдени алуантүрлілікті сақтау; – дарынды фотосуретшілерді қолдау, қазіргі заманғы сурет өнеріндегі жаңа есімдерді анықтау; – фотосуретшілердің кəсіби өсуіне жағдай жасау. Іс-шараны өткізу тəртібі мен шарттары 1. Іс-шараға Қазақстан фотосуретшілерінің соңғы 3 жылда орындаған жұмыстары қабылданады. 2. Əрбір фотосуретші жоғары кəсіби деңгейде орындалған, ісшараның тақырыптық бағытына сəйкес келетін 5-тен кем емес жəне 10-нан аспайтын фотожұмыстарды ұсынуы тиіс. 3. Іс-шараны өткізу кезеңдері: І кезең – фотожұмыстарды қабылдау (2013 жылдың 16 шілдесі мен 10 тамызы аралығы); ІІ кезең – фотожұмыстарды іріктеу (2013 жылдың 10-20 тамызы аралығы); ІІІ кезең – жеңімпаздарды марапаттау (2013 жылдың 28 тамызы) жəне фотожұмыстардың көрмесі (2013 жылдың 28 тамызы мен 8 қыркүйегі аралығы). 4. Іс-шараға дайындық жүргізу жəне оны өткізуді Ұйымдастыру комитеті жүзеге асырады. 5. Іс-шараға қатысу үшін фотосуретшілер үстіміздегі жылдың 10 тамызына дейін ұйымдастырушыларға төмендегі материалдарды жолдауы тиіс: 1) осы Қағиданың қосымшасына сəйкес толтырылған өтінім; 2) қағаз жəне электронды түрдегі фотожұмыстар (атауы міндетті түрде); 3) көрмеге қойылған суреттердің фотоальбомын жасау үшін фотожұмыстардың қазақ жəне орыс тілдеріндегі қысқаша анықтамасы;

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТҰҢҒЫШ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ҚОРЫ ХАБАРЛАЙДЫ: Студенттік стипендиялар алуға конкурс. Конкурсқа Қазақстан Рес публикасының азаматтары болып табылатын Қазақстан Республикасы жоғары жəне орта арнаулы оқу орындары күндізгі бөлімшелерінің студенттері қатыса алады. Өтінімдер беру мерзімі: 2013 жылғы 5 шілдеден бастап 2013 жылғы 15 қыркүйек аралығы бойынша. Конкурс туралы ереже мына вебсайтта орналастырылған: www/ fpp.kz

7

www.egemen.kz

30 шілде 2013 жыл

4) қағаз жəне электронды түрдегі қатысушының қысқаша өмірбаяны мен суреті. 6. Ұйымдастырушылар іс-шараға ұсынылған жұмыстарды іріктеуге құқылы. Конкурсқа ұсынылған материалдар қайтарылмайды. 7. Қазылар алқасы жəне сарапшылар комиссиясы фотосуретшілердің үздік жұмыстарын іріктеуді жүзеге асырып, жеңімпаздар мен дипломанттарды анықтайды. Қазылар алқасы мен сарапшылар комиссиясының ұсынысымен үздік деп танылған жұмыстар «І орын», «ІІ орын», «ІІІ орын» үшін берілетін дипломдар жəне бағалы сыйлықтармен марапатталады, сондай-ақ, ынталандыру үшін «Дипломант» сыйлығы белгіленеді. 8. Қоғамдық жəне басқа да ұйымдар, демеушілер Ұйымдастыру комитетінің келісімімен өз жүлделері мен сыйақыларын белгілеуіне болады. 9. Жүлде қоры бекітілген шығыстар сметасына сəйкес бөлінеді. Жүлделерді беру туралы шешім ашық дауыс беру негізінде іске асырылып, қазылар алқасы мүшелерінің қолдары қойылған хаттамамен бекітіледі. 10. Қазылар алқасының шешімі іс-шара жеңімпаздарын марапаттау рəсімінде жарияланады жəне қайта қаралмайды. 11. Іс-шара аясында іріктеу қорытындысы бойынша фотокөрме ұйымдастырылып, көрменің фотоальбомы жасалады. 12. Өтінім мен оған тіркелетін материалдарды мына мекенжайға жіберу қажет: 010000, Астана қаласы, Орынбор көшесі 8 үй, «Министрліктер үйі», 15 кіреберіс, Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің Мəдениет комитеті, тел. 8 (7172) 7404-34, 74-04-57, факс 74-04-34, e-mail: bahita_be84@mail.ru, a.satubaldin@mki.gov.kz. Толеранттылық идеяларына, қазақстандық отансүйгіштікті нығайтуға арналған «Қазақстан – достық бесігі» атты фотоконкурсын өткізу туралы Қағидаға қосымша Іс-шараға қатысуға өтінім Төменде келтірілген мəліметтері бар қатысушының қолы қойылған өтінім ұйымдастырушылардың мекен-жайына жолдануы қажет: 1. Т.А.Ə. 2. Туған мерзімі жəне туған жері. 3. Қатысушының мекен-жайы (заңды жəне пошталық). 3. Байланысатын тұлғаның телефоны, факсы, электронды поштасы. 4. Фотожұмыстың атауы. 5. Фотожұмыстың қысқаша сипаттамасы. 6. Жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесі (ЖИН міндетті түрде көрсетілуі тиіс).

«Агро-63»-ті кездесуге шақырамыз!

2013 жылдың 21 тамызында Қазақ ауыл шаруашылығы институтының агрономия факультетін 1963 жылы бітірген түлектердің 50 жылдық кездесуі өтеді. Сіздерді Қазақ ұлттық аграрлық университетінің бас ғимаратының алдында 21 тамызда сағат 11.00-ден бастап күтеміз. Байланыс телефондары: Тыныбаев Меліс 387-15-95, 8-777683-75-02, Мейірманов Совет – 389-98-30, 8-777-157-39-25, Туралин Марат – 264-66-36, 8-777801-81-65.

«Мицар 2013» ЖШС осы арқылы «Өскемен өнеркəсіптік арматура зауыты» АҚ акционерлеріне қоғамның 64 720 дана (80%) дауыс беруші акциясын сатып алу туралы хабардар етеді. «Акционерлік қоғамдар туралы» ҚР Заңының 25-бабының 3-тармағына сəйкес, «Мицар 2013» ЖШС, орналасқан мекен-жайы: ҚР, Алматы қ., Медеу ауданы, Горная к-сі, 276, «Өскемен өнеркəсіптік арматура зауыты» АҚ акционерлеріне өздерінің акцияларын «Мицар 2013» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне бір акция үшін 1000 (бір мың) теңге баға бойынша сатуды ұсынады. Байланыс мəліметтері: эл. почта: a.pan@uzpa.kz, тел. + 7 (727) 3867981, факс +7 (727) 3867980.

«15» марта 2013 года АУДИТОРСКИЙ ОТЧЕТ Мы провели аудит прилагаемой финансовой отчетности Акционерного общества «Досжан темир жолы (ДТЖ)» (далее «Общество»), которая состоит из отчета о финансовом положении по состоянию на 31 декабря 2012 года, соответствующих отчетов о совокупном доходе, об изменениях в капитале и о движении денежных средств за год, закончившийся на указанную дату, а также содержит информацию о существенных аспектах учетной политики и другие примечания к финансовой отчетности. Ответственность руководства в отношении консолидированной финансовой отчетности Руководство Общества несет ответственность за подготовку и достоверное представление данной финансовой отчетности в соответствии с Международными стандартами финансовой отчетности, а также за обеспечение системы внутреннего контроля, которую руководство Общества считает необходимой для подготовки финансовой отчетности, не содержащей существенных искажений, вызванных мошенничеством или ошибкой. Ответственность аудитора Наша ответственность заключается в выражении мнения по данной финансовой отчетности на основе проведенного нами аудита. Мы провели аудит в соответствии с Международными стандартами аудита. Данные стандарты обязывают нас выполнять этические требования, а также планировать и проводить аудит таким образом, чтобы обеспечить разумную уверенность в том, что финансовая отчетность не содержит существенных искажений. Аудит включает выполнение процедур для получения аудиторских доказательств по суммам и раскрытиям информации в финансовой отчетности. Выбранные процедуры зависят от суждения аудитора, включая оценку рисков существенных искажений в финансовой отчетности, вызванных мошенничеством или ошибкой. При оценке таких рисков, с целью разработки аудиторских процедур, соответствующих обстоятельствам, но не с целью выражения мнения об эффективности системы внутреннего контроля субъекта, аудитор рассматривает систему внутреннего контроля, связанную с подготовкой и достоверным представлением субъектом финансовой отчетности. Аудит также включает оценку приемлемости применяемой учетной политики и обоснованности расчетных оценок, если таковые имеются, сделанных руководством субъекта, а также оценку общего представления консолидированной финансовой отчетности. Мы считаем, что полученные нами аудиторские доказательства являются достаточными и надлежащими для представления основы для выражения нашего аудиторского мнения. Основание для выражения мнения с оговоркой Право на эксплуатацию по Концессионному соглашению Деятельность Компании определяется как концессия согласно IFRIC 12. В соответствии с IFRIC 12 все затра-

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 23 тамызда сағат 10.00-де республикалық мемлекеттік меншіктегі нысандар бойынша аукциондық сауда-саттықты мына мекенжайда өткізеді. Шымкент қаласы, Иляев көшесі, 24. Голланд əдісі

 «ГАЗ-31105-100» автокөлігі, м/н Х 019 PR, 2007 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының прокуратурасы» балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Тəуке хан даңғылы, 97. Алғашқы бағасы – 616 000 теңге. Бастапқы бағасы – 3080000 теңге. Кепілді жарнасы – 92400 теңге. Ең төменгі бағасы – 327368 теңге.  «ГАЗ-3102-121» автокөлігі, м/н Х 017 PR, 2007 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының прокуратурасы» балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Тəуке хан даңғылы, 97. Алғашқы бағасы – 492000 теңге. Бастапқы бағасы – 2460000 теңге. Кепілді жарнасы – 73800 теңге. Ең төменгі бағасы – 261 469 теңге.  «Mitsubishi Pajero» автокөлігі, м/н Х 033 PR, 1998 ж/ш. «ҚР Бас прокуратурасы» Құқықтық статистика жəне арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша басқармасы» ММ балансындағы, орналасқан мекен жайы: ОҚО, Шымкент қ, Тыныбаев көшесі, 40. Алғашқы бағасы – 1683 000 теңге. Бастапқы бағасы – 8415000 теңге. Кепілді жарнасы – 252 450 тенге. Ең төменгі бағасы – 894415 теңге.  «ГАЗ-3102-121» автокөлігі, м/н Х 030 PR, 2007 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының прокуратурасы» балансындағы, орналасқан мекен жайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Тəуке хан даңғылы, 97. Алғашқы бағасы – 505000 тенге. Бастапқы бағасы – 2525000 теңге. Кепілді жарнасы – 75750 теңге. Ең төменгі бағасы – 268378 теңге. Сауда-саттық өткізу ережесі Сауда-саттықтың голланд əдісі жағдайында – аукционшы жекешелендірілетін нысанның бастапқы бағасын жариялайды жəне оны жарияланған қадаммен төмендетіп, жаңа баға жариялайды. Аукционшы жарияланған баға жағдайында бірінші болып нөмір көтерген қатысушының нөмірін атайды, балға ұрумен оны аталған нысан бойынша жеңімпаз деп жариялайды. Егер баға жарияланған сəтте бір мезгілде екі немес одан көп нөмір көтерілсе, онда аукционшы бағаны жеңімпазды анықтау сəтіне дейін тіркелген қадамның шамасына қарай бағаны арттырады. Егер бағаны ұлғайту кезінде бір мезгілде өз нөмірлерін көтеруші сауда-саттыққа қатысушылардың бірде-біреуі ұлғайтылған баға бойынша оны сатып алуға тілек білдірмесе, онда аукционшы жеребе тастау түріне жүгінуге хақылы. Жекешелендірілетін нысан бойынша сауда-саттық мынадай жағдайда болмады деп саналады, егер де оны өткізу сəтінде пайдаланылмаған кепілді жарнасы бар тіркелген тек бір қатысушы қалса, бұған үшінші жəне одан кейінгі сауда-саттықтарды қоспағанда, онда жекешелендірілетін нысан жалғыз қатысушыға сатылуы мүмкін. Қатысушы ретінде тіркелу үшін мына құжаттарды тапсыру қажет: 1) осы Қағидаға қосымшаға сəйкес нысан бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді; 2) жеке тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшiрмесiн не көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын; заңды тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, жарғының көшiрмесiн немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеу (қайта тіркеу) туралы куəлігінің көшірмесін немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтамасын; банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарып беріледі; 3) кепілді жарнаның енгізілгенін растайтын төлем құжатының түпнұсқасы мен көшірмесін. Қатысушы сауда-саттықтан кейін жүгінген кезде төлем құжатының түпнұсқасы қайтарылады; 4) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың түпнұсқасын, сондай-ақ салыстырғаннан кейін қайтарылып берілетін түпнұсқасын қоса бере отырып, заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін не заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың нотариалдық куəландырылған көшірмесін ұсыну қажет. Акционерлік қоғамдар олардың акцияларына иелік ететін акционерлік қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тізілімінен (ақпараттық хабарлама жариялану сəтіндегі) үзінді-көшірменің түпнұсқасын ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасымен бірге құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшірмелерін ұсынады. Кепілді жарна Қазынашылықтың ОҚО бойынша департаментінің «Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ мына депозиттік шотына төленеді: ИИК KZ930705012170178006, BIG KKMFKZ2A, ММ коды 2170178, БИН 120240016394. Қатысушыларды тіркеу жəне олардан өтінімдер қабылдау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен басталады жəне 2013 жылы 23 тамызда аукцион өткізуге дейін бір сағат қалғанда мына мекенжайда аяқталады: Шымкент қаласы, Иляев көшесі, 24; №200, 205 бөлмелер, тел: 210159, факс 21-29-22.

(в тысячах казахстанских тенге) Примечание

2012 г.

2011 г.

3,232,180 245,213 3,477,393

2,629,077 10,363 2,639,440

(288,830) (101,215) (505,043) (288,974) (91,443) (1,275,507) 2,201,887

(338,179) (255,732) (415,229) (377,995) (27,604) 1,414,740 1,224,700

Движение денег от инвестиционной деятельности Приобретение основных средств Приобретение нематериальных активов Авансы выданные под строительство Выплата поставщикам незавершенного строительства Чистое движение денег от инвестиционной деятельности

(771,661) (288) (230,000) (183,173) (1,185,122)

(295,430) (4,866) (215,867) (64,073) (580,236)

Движение денег от финансовой деятельности Получение займа Выплата вознаграждения по кредитам Выплата купона по облигациям Выплата пени по невыплаченным купонам Выкуп облигаций Чистое движение денег от финансовой деятельности

3,130,000 (51,200) (2,018,058) (105,207) (3,648,980) (2,693,445)

10,240,000 (23,741) (4,273,195) (199,391) (293,741) 5,000,185

Чистое изменение в деньгах и их эквивалентах

(1,676,680)

5,644,649

7,952,327 6,275,647

2,307,678 7,952,327

Движение денег от операционной деятельности Поступление денежных средств: Реализация товаров, услуг Прочие поступления Всего поступление денежных средств Выбытие денежных средств: платежи поставщикам за товары и услуги Авансы выданные поставщикам выплаты по заработной плате платежи в бюджет и внебюджетные фонды прочие выплаты Всего выплаты денежных средств Чистое движение денег от операционной деятельности

Денежные средства и их эквиваленты на начало периода Денежные средства и их эквиваленты на конец периода

4 4

Акционерное общество «Досжан темир жолы» ОТЧЕТ ОБ ИЗМЕНЕНИЯХ В СОБСТВЕННОМ КАПИТАЛЕ ЗА ГОД, ЗАКОНЧИВШИЙСЯ 31 ДЕКАБРЯ 2012 ГОДА (в тысячах казахстанских тенге) тыс. тенге

Уставный капитал

Прочее

Нераспределенная прибыль (убыток)

Итого

На 1 января 2012 г.

11,861,000

4,466,573

(13,386,589)

2,940,984

Убыток за период

-

-

(652,443)

(652,442)

Дисконт по кредитам, полученным по ставкам ниже рыночных (Примечание 17)

-

1,503,264

-

1,503,264

На 31 декабря 2012 г.

11,861,000

5,969,837

(14,039,032)

3,791,805

На 1 января 2011 г.

11,861,000

-

(10,058,134)

1,802,866

Убыток за период

-

-

(3,328,455)

(3,328,455)

Дисконт по кредитам, полученным по ставкам ниже рыночных (Примечание 17)

-

4,466,573

-

4,466,573

11,861,000

4,466,573

(13,386,589)

2,940,984

На 31 декабря 2011 г. Председатель Правления Боканов К.И.

И.О. Главного бухгалтера Махмутова Р.Х.

ты на строительство и завершенные объекты компания рассматривает как нематериальные активы. Нематериальный актив «Право на эксплуатацию по Концессионному соглашению» отражен в отчете о финансовом положении по себестоимости за вычетом накопленной амортизации и составляет 23,873,948 тыс.тенге, в 2011 г. 25,361,644 тыс. тенге (см. Примечание 11), согласно прямолинейного метода износа в течение срока концессии. Согласно МСФО 36 «Обесценение активов» нематериальный актив должен тестироваться на обесценение при возникновении признаков обесценения. При проведении теста на обесценение, основной проблемой является степень, в которой расходы подлежат возмещению в отношении будущих денежных потоков. На основании всей имеющейся информации по прогнозу, проведенный тест на обесценение указывает, что «Право на эксплуатацию по Концессионному соглашению» имеет обесценение, что не будет создано достаточно денежных потоков на погашение обязательств и покрытия расходов, связанного с наличием данного нематериального актива в Обществе. На наш взгляд нематериальный актив имеет обесценение на сумму 23,873,948 тыс. тенге и должен быть отражен в Отчете о совокупном доходе. Общество не отразило данное обесценение. Мнение с оговорками По нашему мнению, за исключением возможного влияния аспекта, описанного в параграфе, представляющем основание для выражения мнения с оговорками, финансовая отчетность достоверно представляет, во всех существенных аспектах финансовое положение Общества по состоянию на 31 декабря 2012 года, а также финансовые результаты ее деятельности и движение денежных средств за год, закончившийся на указанную дату, в соответствии с Международным и стандартами финансовой отчетности. Параграф, привлекающий внимание к какому-либо аспекту Непрерывность деятельности Мы обращаем внимание на Примечание 2 к прилагаемой финансовой отчетности, в котором указывается, что Обществом был получен совокупный убыток за 2011 год в сумме 3,328,455 тыс. тенге, за 2012 г. 652,443 тыс. тенге. Непокрытый убыток по состоянию на 31 декабря 2012 г. составил 14,039,032 тыс. тенге. Общество допустило задержку по выплате вознаграждения за 7-ой купонный период всем держателям облигаций. Общество 23 января 2013 года произвело частичную выплату в размере 77,548 тыс. тенге. Эти условия указывают на наличие неопределенности, которая может вызвать существенные сомнения в способности Общества продолжать свою деятельность на непрерывной основе в обозримом будущем. Аудитор ТОО «БЕЙКЕР ТИЛЛИ ЕЛТАЛ КАЗАХСТАН» Е. Юсупова Квалификационное свидетельство аудитора №0000488 от 12.10.1999 года. Республика Казахстан, 050013, г. Алматы, бульвар Бухар жырау, 23. *Примечание: Полный текст аудиторского отчета опубликован на сайте www.kase.kz

«Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС тұтынуда болған құбырларды сату бойынша тендер өткізетіні туралы хабарлайды. Тендердің өту орны: Алматы қ., Абай д-лы, 109 В. Өткізілетін актив: 813 *9,5 құбыр. Өткізілетін активтердің орналасқан жері: Құмкөл жəне Арал МАС қоймалары. Өткізілетін активтің құны: 22 960 204,82 теңге. Кепілді жарна мөлшері 4 592 040,96 теңге. Кепілді жарна келесі деректемелерге салынады: «Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС, Алматы қ., 050008, Абай д-лы, 109 В. Телефон: (727) 331 33 10. Факс: (727) 259 0877. БСН 040 740 001 832, СТН 600900539765, ЖСК KZ796010131000108425, БСК HSBKKZKX банк атауы: «Қазақстан Халық Банкі» АҚ, Алматы қ., 050046, Розыбакиев к-сі, 97. Тендерлік құжаттамалар топтамасын күн сайын (сенбі жəне жексенбі күндерінен басқа) 2013 жылғы 08 тамызды қосқандағы уақытқа дейін мына мекен-жайдан: 050008, Алматы қаласы, Абай даңғылы, 109 В, 12-қабат, Келісім-шарттар департаментіне сағат 18.30-ға дейін келесі құжаттамаларды ұсынғаннан кейін алуға болады. Əлеуетті жеткізіп берушінің жеке фирмалық бланкісінде байланыстырушы тұлғаның заңды мекен-жайы, банктік реквизиттері, телефоны, факсы жəне аты-жөні (ұялы телефон нөмірін көрсеткені жөн) көрсетілген тендерге қатысу туралы өтініш хаты. Тендерлік құжаттама топтамасын алуға əлеуетті жеткізіп беруші өкілінің сенімхаты (түпнұсқасы). Тендерлік құжаттамаларды қабылдау тегін жүзеге асырылады. Əлеуетті жеткізіп берушілер тендерге қатысуға арналған тендерлік өтінімдерін жапсырылған конверттерге салып “Қазақстан-Қытай Құбыры” ЖШС-ға мына мекен-жай бойынша тапсырады: 050008, Алматы қаласы, Абай даңғылы, 109 В, 12-қабат, Келісім-шарттар департаменті. Тендерлік өтінімдер тапсырудың соңғы мерзімі 2013 жылғы 08 тамыз күні сағат 18.30-ға дейін. Тендерлік өтінімдер салынған конверттер 2013 жылғы 9 тамызда сағат 11.00-де мына мекенжайда ашылады: 050008, Алматы қаласы, Абай даңғылы, 109 В, 12-қабат, конференц зал. Əлеуетті жеткізіп берушілер тендерлік өтінімдер салынған конверттерді ашу кезінде қатыса алады. Қосымша ақпарат пен анықтамаларды мына байланыс телефондары арқылы алуға болады: (727) 330 9541, 3309759.

«Көкшетау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі республикалық мемлекеттік мекемесі туристік жəне рекреациялық қызметті жүзеге асыру үшін, ұлттық парктің ұзақ мерзімді пайдалануға берілген учаскелеріне құрылыс объектілерін салуға №2, 9 лоттар бойынша тендер өткізеді. Тендерлік құжаттаманы алуға өтініш қолма-қол немесе пошта арқылы мына мекен-жай бойынша ұсынылады: Көкшетау қ., Темірбеков көшесі, 54-үй, ғылым жəне туризм бөлімі. Тендерлік құжаттаманың талаптарына сəйкес № 2,9 лоттар бойынша тендерлік өтінімдерді қабылдаудың соңғы мерзімі 2013 жылғы 3 қыркүйекте сағат 10.00де аяқталады. Тендерлік өтінімдермен №2,9 лоттар бойынша конверттерді ашу өтініштерін қабылдау мекен-жайымен 2013 жылдың 3 қыркүйегінде сағат 11.00-де жүзеге асырылады. Қосымша ақпаратты (87162)26-95-50, 26-94-54 (ішкі 125) телефондары арқылы алуға болады.

«Каспий құбыр консорциумы-Қ» АҚ (бұдан əрі - Қоғам) «Акционерлік қоғамдар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 23-бабында белгіленген ретте 2013 жылғы 22 мамырдағы Қоғам акционерлерінің жылдық жалпы жиналысында 2012 жылдың қорытындылары бойынша Қоғамның жай акциялары бойынша дивидендтер төленбейтіні туралы шешім қабылданғандығы жөнінде хабарлайды. Өмірбекова Ақмарал Оразбайқызына берілген жеке куəлік, орта білімі туралы аттестат, ҰБТ сертификаты жоғалуына байланысты жарамсыз деп танылсын.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 273-73-97. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru. «Қазақ балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС ұжымы техника ғылымдарының кандидаты, ұзақ жылдар бойы балық өнімдері технологиясы зертханасының меңгерушісі болған, институт ардагері Тұяқбай Сəдуақасұлы СƏДУАҚАСОВТЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туысқандарына орны толмас қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «Қазақ балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС ұжымы институттың əкімшілікшаруашылық бөлімінің меңгерушісі Асқар Жұмақановқа əкесі Қамаш ЖҰМАҚАНОВТЫҢ қайғылы қазаға ұшырауына байланысты орны толмас ауыр қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


8

www.egemen.kz

30 шілде 2013 жыл

Баќытты балєын балдəурен

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

 Теледидар терезесі

 Оқиға

Жаѕа жоба таланттарды іздейді «Жақында «Қазақстан» ұлттық арнасында жаңа тележоба – «Қазақстан дауысы» эфирге жол тартады», деп хабарлады «Қазақстан АҚ» республикалық теле-радио кешенінің баспасөз қызметі. Бұл телевизиялық шоу алғаш рет Нидерландтың RTL4 телеарнасында «The Voice of Holland» деген атпен жарыққа шыққан екен. Əлемнің бірнеше еліне тарап, көпшіліктің ықыласына бөленген тележоба бүгінде қазақ əн əлеміне келіп жетті. Тың жобаның басты мақсаты – ел арасында жүрген асқақ дауысты, жезтаңдай əншілердің арасынан ең мықты деген дауыс иесін анықтау. «Қазақстан дауысы» – бұл кісінің келбетіне, басқа да қасиеттеріне мүлде мəн бермейтін, тек қана дауыс ерекшелігі бағала натын тың теледуман болмақ. Еліміздің түкпір-түкпірінен келетін жас əншілерді құрамында М.Арынбаев, Н.Албан, А.Кішкенбаев, М.Сəдуақасова бар тəлімгерлер тобы іріктейді. «Көрмей тыңдау» кезеңінен

сү рінбей өткен қатысушылар аталған төрт танымал əншінің бірінің қамқорлығына бөленіп, олардың шеберлік мектептерінде тəжірибе алмасып, солармен бірге тікелей эфирде өнер көрсету мүмкіндігіне де ие болады. Бірақ, аталмыш кезеңге жету оңай емес сияқты. Себебі, бұл кезеңнің шарттары атына сай болмақ. «Көрмей тыңдау» сынында үміткер сахнаға беттеген бойда төрт əншіге арнайы да йын далған орындықтар бірден кері бұрылады. Үміткер тəлімгерді тəнті еткен жағдайда ғана танымал əншілердің жүзін көре алады. Яғни, қатысушының дауысы тəлімгерлердің біріне ұнаса, олар «Мен сені таңдаймын» деген тетікті басады жəне сол кезде ор ын дық сахнаға қарай бұрылады екен. Тетікті басқаннан кейін кері шегінер жол жоқ! Міне, байқау осылайша өте əділ түрде өтіп, қазақстандық үздік дауыс иесі анықталмақ. Нұрзада КҮМІСБЕК, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің студенті.

Алматыда екі пойыз соќтыєысты

Данияр ТҮЙМЕБАЙ.

 Ойпыр-ай!

Иттер адамды талап ґлтірді

Ақмола облысының Степногор қаласында бірнеше ит 56 жастағы ер азаматты талап өлтірді. Бұдан біраз бұрын бұқаралық ақпарат құралы бетінде 3 жасар сəбиді ит тістеп, қанына қауіпті кесел тарағаны жазылған болатын. Артынан сол баланың мұрны шірігені мəлім болды. Енді міне, ел тынышта иттер атпалдай азаматтың денесін шайнап, жер бетін қанға бөктіріп отыр. Облыстық ішкі істер департаментінің қызметкерлері жоғарыда аталған оқыс оқиға ит сатумен шұғылданатын əйелдің үйінің алдында орын алғанын айтады. Не десек те, бұл – кісі шошырлық көрініс. Табыс табу жолын көздеп, иттерін саудалап жүрген азаматшаға ақша қымбат болғанымен, бір отбасы асыраушысынан айырылды. Осының өзінен ит ұстаудағы қазақы бейқамдығымызды аңғаруға болады. Қазір осы оқиғаға байланысты тергеу амалдары басталып кетті.

Таєылымы мол еѕбек

Бақытбек КЕНЕШҰЛЫ.

 Қылмыс пен жаза Кеше Қорғаныс министрлігі қаружарақпен қамту басқармасының бастығы болған генерал Алмас Əсенов 11 жылға сотталды. Алматының қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық əскери сотының шешімімен ол жазасын қатаң режімдегі колонияда өтейтін болды.

Ұлттық журналистикада Са ламат Хайдарұлы сынды ұзақ жылдар қалам тербеген жандар сирек. Жетпіс жыл бойы жазған журналистің тоқсанның тор жорғасын баяғыда ерттеп мінгенін есептеп шығару қиын емес. Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Бас бармаќпен баєаланєан бес медаль

Кеше Алматы-2 вокзалының 4-ші жолында тепловоз бен «АлматыНовосібір» бағытындағы жолаушылар пойызы соқтығысты. Соның салдарынан түрлі дене жарақатын алған 4 адам ауруханаға жеткізілді. Ал 50-ге тарта адам медициналық көмектен бас тартқан. Құқық қорғау қызметкерлерінің мəлімдеуінше, оқыс оқиға кешкі сағат 18:00 шамасында болған. Қазір осы оқиғаға байланысты көлік прокуратурасы қылмыстық іс қозғап, тергеу амалдары жүргізілуде.

 Кітап көкжиегі

Дегенмен, əңгіме əр кезде де адамдардың жасында емес, мағыналы ғұмырында десек, Саламат Хайдарұлының «Үш қиян» баспасынан жарық көрген екі томдық кітабы да ерекше тағылымдарды екшейді. «Егемен Қазақстанның» қазына қарттарының бірі – жазушы-журналист, Қазақстан Жур налистер одағы сыйлығының лауреаты Саламат Хайдарұлының алғашқы мақалалары 1943 жылдары шыға бастағанын ескерсек, оның тырнақалды туындыларын топтастыра келе, соғыстан кейінгі жылдардағы халқымыздың əлеуметтік тынысын алға тартады. Архив деректерімен өрілген «Шытырман шындық» атты екінші том ХХ ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан бастап орын алған саяси оқиғалардың алаш жұртына ала келген кесапатты кезеңдерін қамтуымен құнды. Өткен ғасырдың 40-50-ші жылдарында Асқар Тоқмағамбетов бастаған қазақ сатириктерінің фельетондары мен сықақ өлеңдері мерзімді баспасөз беттерінде жиі жарық көріп қана қоймай, қисықты түзеп, тоғышарлықты халықтың талқысына салып, жемқорды жұртқа əшкере етіп жататын. Сол кезеңдерде қоғамдағы келеңсіздіктерді аяусыз əшкерелеген фельетон жанрының туын желбіреткен журналистер қатарында Саламат Хайдарұлы да болды. Сол еңбектердің біразы осы кітапқа енген. Əдетте, біздің халқымыз «Көп жасағаннан емес, көп көргеннен сұра» деп жатады ғой. Тағдырының

 Спорт

Генерал 11 жылєа сотталды да, туған өлкесінің де теңізін кешіп, дауылдарын бастан өткерген автор теңіз, балық, балықшылар туралы бұрын-соңды көп жазыла бермеген ой орамдары мен ұмыт бола бастаған атауларды жаңғыртыпты. Кітапта елең еткізген бір тұс, суда жүзген балық атаулының аттары. Теңіздің жағасында, судан несібе сүзіп өспеген адам мұншама балықтың, соншама атаудың болатынын біле бермейтіні сөзсіз. Соңғы жылдары нақыл сөздер жазуды машығына айналдырған ақсақал-журналистің имандылық пен адамгершілік, парасаттылық пен шындық туралы толғамдары «Естінің сөзі – маржан, есердің сөзі – арзан», «Жалқау тұрып ұйықтап, жатып жұмыс істер», «Түн қараңғысынан көңіл қа раңғысы қорқынышты», «Дəреже мен байлыққа ұстамды болсаң озарсың, ұстамсыз болсаң тор ғайдай тозарсың», «Аяз бетіңді қариды, жалған сөз сүйегің мен етіңді қариды», «Ұяты бар адам қызарады, ұятсыз адам сазарады» дейді.

Биылғы қаңтар айында құқық қорғау қызметкерлері А. Əсе новті 200 мың доллар пара алып жатқан жерінен қолға түсірген болатын. Ол параны əскери техникаларды жөндегені туралы «Укрспецэкспорт» компаниясы қызметкерлеріне жалған құжат ресімдеп бергені үшін алған көрінеді. Əскери соттың шешімімен А. Əсеновке пара берген Украина азаматтары Александр Школяренко мен Александр Хрулев кінəлі деп танылып, 6 жылға бас бостандықтарынан айырылды. Екеуінің де мүлкі тəркіленді. Əскери техниканы жөндеу келісіміне байланысты жасалған құжаттар тізімінде былтыр Шымкент маңында апатқа ұшыраған АН-72 ұшағы да бар болып шықты.

АЛМАТЫ.

Данияр ТҮЙМЕБАЙ.

Жақында Моңғолияның Ұлан-Батыр қаласында күрес түрлерінен өткен Азия чемпионатында біздің грек-рим, еркін күрес жəне əйелдер күресінен сынға түскен қыз-жігіттеріміз бес алтын жүлдені жеңіп алды.

Грек-рим күресінде Айдос Сұлтанғали (50 кг), Темірлан Шадукаев (69 кг) Азия чемпионы атанса, еркін күресте Нұржан Сейітжан (46 кг), ал əйелдер күресінде Мəдина Бақбергенова (56 кг) мен Жəмила Бақбергенова (70 кг) бас жүлдеге ие болды. Осы сында грекрим күресінің балуандары Зелимхан Усманов (42 кг), Елнұр Мұхамеджан (54 кг), Елдос Мағзұмов (76 кг) пен Салауат Ахметқалиев (100 кг) күміс жүлдені иеленсе, қола жүлдені Нұрқанат Нұрахметов (63 кг) қанағат тұтты. Сөйтіп, біздің балуандар грек-рим күресінде жалпыкомандалық есепте екінші

орынды алса, бірінші орынды Қырғызстан құрамасы, ал үшінші орынды Иран командасы иеленді. Еркін күресте де балуандарымыз осалдық танытқан жоқ. Бұл жерде бір ғана алтын медаль алсақ та спортшыларымыздың көбі финалға, жартылай финалға шығуға мүмкіндік алды. Онда Алмас Жұмабаев (42 кг) пен Зулфикар Махаматов (63 кг) финалға дейін жетіп, күміс жүлдегер атанса, Ілияс Жұмай (69 кг), Əділет Қалтаев (76 кг), Ибрагим Чипчиков (85 кг) пен Тимур Жолдасов (100 кг) қола жүлдені місе тұтты. Қазақстан бұл белдесулерде жалпыкомандалық

Їздік алтылыќ аныќталды

Футболдан Қазақстан Премьер-лигасының бірінші кезеңінің аяқталуына бір тур қалғанда жүлдеге таласатын үздік алты клуб пен аутсайдер алты команда анықталды.

Ол жексенбі күні өткен турдың нəтижесімен белгілі болды. Енді Премьер-лиганың екінші кезеңінде «Ақтөбе», «Астана», «Шахтер», «Ертіс», «Ордабасы» жəне «Қайрат» жүлделі орындарға таласса, «Тобыл», «Атырау», «Жетісу», «Восток», «Тараз» жəне «Ақжайық» келесі маусымда Премьер-лигадағы өз орнын сақтап қалу үшін күш сынасатын болады. Соңғы турда Алматының «Қайраты» өз алаңында Павлодардың «Ертіс» командасын 3:2 есебімен ұтып, 30 ұпаймен үздік алтылықтың қатарына қосылса, өз алаңында Талдықорғанның «Жетісу» клубын 3:1 есебімен жеңген Қостанайдың «Тобылы» 27 ұпаймен жетінші орында қалып қойды. Турдың басқа ойындары мынадай есеппен аяқталды: «Тараз» – «Астана» 0:0, «Атырау» – «Ақжайық» (Орал) 1:0, «Восток»

(Өскемен) – «Шахтер» (Қарағанды) 0:0, «Ордабасы» (Шымкент) – «Ақтөбе» 0:1. Осы турда «Тобылдың» шабуылшысы Нұрбол Жұмасқалиев (суретте оң жақта) «Жетісудың»

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

қақпасына ойынның 88-минутында Қазақстан чем пио на тындағы 148 голын соғып, ел біріншілігінің тарихындағы үздік сұрмерген атанды. Сөйтіп, Олег Литвиненконың рекордын жаңартты.

Кубок шетелдіктерге бўйырды

Астанада теннистен ерлер жəне əйелдер арасында Қазақстан Республикасы Президентінің кубогы жолындағы турнир аяқталды.

Бұл бəсекеде біздің спортшыларымыздың ішінен тек Михаил Кукушкин ғана финалға шығып, бас жүлде үшін израильдік Дуди Селамен күш сынасты. Басқалары турнир кезінде бірінен соң бірі ұтылып қалды. Ал Кукушкин ақтық сында жарақатына қарамай, лайықты деңгейде өнер көрсетті. Ол бірінші сетте қарсыласын 7:5 есебімен жеңіп, келесі сетте 2:6 есебімен ұтылуға мəжбүр болды. Кездесудің үшінші сеті Кукушкин үшін өте ауыр тиді. Ол бұрыннан бері өзін мазалап жүрген арқадағы жарақатын көрсету үшін дəрігердің көмегіне жүгінді. Медициналық көмек бергеннен кейін Кукушкин қайта күш жинап, өзіне келгенімен, кездесудің соңына қарай

тізгінді қолдан шығарып алды. Сөйтіп, есеп 7:6 болып Селаның пайдасына шешілді. Əйелдер жарысында украиналық Надя Кичено португалиялық Мария Жоао Кохлерді екі сетте 6:4 жəне 7:5 есебімен ұтып, жеңімпаз атанды. Жұптасып кездесуде ерлер арасында итальяндар Риккардо Гедин мен Клаудио Грасси біздің Михаил Кукушкин мен Андрей Голубевтен 6:3, 3:6, 10:8 есебімен басым түсті. Əйелдер арасында апалы-сіңлілі украиналықтар Надя жəне Людмила Киченолар ресейлік дуэт Нина Братчикова мен Валерия Соловьеваны екі сетте 6:2,6:2 есебімен ұтты.

Муайтайдан Еуропа чемпионы

Жақында Португалияның Лиссабон қаласында муайтайдан өткен Еуропа чемпионатында отандастарымыз Вадим Лопарев пен Еламан Саясатов бас жүлдені жеңіп алды.

Бұл бəсекеде біздің жігіттер 5 жүлдені иеленді. Соның ішінде Еламан деген атыраулық жас жігіт жастар арасында 45 кило салмаққа дейінгі сында чемпион атанса, тағы үш жігітіміз күміс жүлдеге ие болды. Олар – Абылай Құралбаев (48 кг), Райымбек Сембек (60 кг) жəне Олжас Қалижан (71 кг). Ал

ересектер арасында Вадим 75 килоға дейінгілер бəсекесінде алдына жан салған жоқ. Бұдан басқа оның төрт əріптесі күміс жүлдегер атанды. Ишан Ғалиев (54 кг), Аман Қабдоллаев (57 кг), Тахир Агишев (63,5 кг) пен Рүстем Ақжанов (71 кг) күміс жүлдемен күптелсе, 67 кило салмаққа дейінгілер жарысында

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

есепте үшінші орын алды. Əйелдер күресінде екі алтын жүлдеден басқа Светлана Анкичева (40 кг), Анжелика Шелчкова (52 кг) мен Айсұлу Бекалаева (60 кг) күміс жүлдеге ие болса, Марина Зуева (46 кг), Мөлдір Құрманбай (49 кг) мен Əзиза Тұрмағамбет (65 кг) үшінші орыннан көрінді. Бұл бəсекеде біздің қыздарымыз алға жапондарды жіберіп, жалпыкомандалық есепте екінші орынды еншіледі. Азия чемпионатына Қазақстан құрамасын аға жаттықтырушылар Серік Жұмашев, Қайрат Сағадиев пен Нұрғали Рахманқұлов бастап барды.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Рүстем Əшімбаев қола медальді қанағат тұтты. Естеріңізге сала кетсек, Аман Қабдоллаев деген жігітіміз былтыр да жастар арасында өткен əлем чемпионатында күміс жүлдегер атанған болатын. Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан».

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Динара БІТІКОВА.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 4 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №110 ek

Profile for Egemen

30072013  

3007201330072013

30072013  

3007201330072013

Profile for daulet
Advertisement