Page 1

АҚПАРАТТАР аєыны

№99 (28577) 29 МАМЫР ЖҰМА 2015 ЖЫЛ

Банктіѕ белсенді ќатысуы маѕызды

Кеше Парламент Сенатының Төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев Еуразия даму банкінің басқарма төрағасы Дмитрий Панкинді оның өтініші бойынша қабылдады, деп хабарлады Сенаттың баспасөз қызметі.

Сенат Төрағасы ЕДБ басшысы лауазымындағы Д.Панкинге тілектестігін білдіре отырып, Мемлекет басшысының «Нұрлы Жол» жаңа экономикалық бағдарламасын іске асыруға банктің белсенді қатысуының маңызды екенін атап өтті. Бұл жерде біздің еліміздің Еуразия аумағындағы көлік-тасымал əлеуетін толық пайдалану мақсатында Қазақстан жеріндегі ауқымды көлік инфрақұрылымы мен логистика құрылысы туралы айтылып отыр. «Еуразиялық экономикалық одақ

туралы шарттың күшіне енуі банктің осы салаға белсенді қатысуына əкеледі», – деді Қ.Тоқаев. Сенат Төрағасы жүздесушіні Қазақстанның дамудың жаңа сатысына шығуына жəне əлемнің ең дамыған мемлекеттерінің қатарына енуіне мүмкіндік беретін бес институттық реформаны іске асыруды мақсат еткен Ұлт жоспары туралы хабардар етті. Д.Панкин банктің əлеуетін тиімді жүзеге асыру үшін оның дамуына жаңа серпін беру жоспарында бар екенін айтты.

Ўлт жоспары – болашаќќа апарар жол

Сенат Төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевтың жетекшілігімен өткен палатаның кешегі жалпы отырысында депутаттар еліміз бен Қырғызстан арасындағы шекараға қатысты, бітімгершілік қызмет туралы жəне сумен жабдықтау мəселелеріне қатысты заңдық құжаттарды қарап, тиісті шешімдер қабылдады.

Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Жалпы отырысты сөз сөйлеп ашқан Сенат Төрағасы жақында Елбасы өзінің бес институттық реформасын жүзеге асыруға бағыт талған 100 нақты қадамды қам титын шын мəніндегі Ұлт жоспарын жариялағанын қаперге салды. «Бұл құжат – еліміздің қоғам дық-саяси өмірін тұтастай жаңғыр туды көздейтін бірегей бағ дарлама. Қазақстан іргелі трансформация жағдайында тұр. Халықаралық қоғамдастық тарапынан көрнекті реформатор деп танылған Елбасы авторы болып табылатын Ұлт жоспары əлемде үлкен қызығушылық тудырып отыр. Шынында, «100 нақты қа дам» – бұл өзіндік əлеуметтік-экономикалық модель, сондықтан да Ұлт жоспарын жаһандық күн тəртібі деп атауға болады», – деді ҚасымЖомарт Кемелұлы өзінің сөзінде. Сондай-ақ, Қ.Тоқаев Ұлт жос парын табысты іске асыру арқы лы еліміз дамудың жаңа сапа лық деңгейіне көтерілетіні

сөзсіз дегенді де айтты. Бұл жоспар еліміздің əлемдегі дамыған елдердің қатарына ену жолындағы стратегиялық мақсатына кеңінен жол аша тынына сенім мол. Елбасының бағдарламасын алдағы заң шығару жұмысында тікелей басшылыққа ала отырып, Сенат Төрағасы барша сенаторларды Қазақстан мемлекеттілігін нығайтуға жəне жаңғыртуға негізделген Ұлт жоспарын іске асыруға белсене қатысуға шақырды. Бұдан кейін депутаттар күн тəртібіне шығарылған бес мəселені қарады. Алдымен «Қазақстан Республикасы мен Қырғыз Республикасы арасындағы Шекара ауданындағы сенім шаралары жөніндегі келісімді ратификациялау туралы» заң жобасы қаралды. Құжатты талқыға салған депутаттар оны қабылдау керек деп шешті. Келісімнің мақсаты – тату көршілік пен достық қатынастарды дамыту, ұзақ мерзімді тұрақтылық жағдайын сақтау, мемлекеттік шекара ауданындағы өзара сенімді нығайту.

Міндет – отандыќ мазмўнды ўлєайту Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Жергілікті қамтуды дамыту тақырыбында өңірлік форум жəне отандық өнім өндірушілер көрмесі өткізілді. Форум жұмысына жер қойнауын пайдаланушы компаниялардың, ірі тау-кен жəне металлургия кешендерінің, шағын жəне орта бизнес кəсіп орындарының басшылары қатысты. Фо румда жергілікті қамтуды дамыту туралы облыс əкімінің орынбасары Ғали Есқалиев баяндады. – Бұл форумның негізгі мақсаты жер қойнауын пайдаланушылар мен ірі компаниялар сатып алатын қазақстандық мазмұнды арттырудың екіжақты тиімді екенін көрсету болып табылады. Жер қойнауын пайдаланушыларға ұсынылатын жергілікті тауарлардың бағасы арзан, жеткізу тез, сапасы шетелдікінен кем түспейді. Осылайша, қазақстандық өндірушілерге ұзақ мерзімді ынтымақтастыққа құрылатын ірі тұтынушы пайда болады. Тиімді болатын себебі, ұлттық валюта бағамы тұрақтанады, инфляция кемиді, зауыт-кəсіпорын жұмысшылары еңбекақыларын алады, елімізде саяси жəне экономикалық жағдай тұрақты бола түседі. Бұл бағытта облыс импорт алмастыруға белсенді қатысып келеді, – деді ол. Ғали Есқалиевтің мəлімдеуінше, үдемелі индустриялық-ин-

Тїркияныѕ Адана ќаласында

Ќазаќстанныѕ Тўѕєыш Президенті Н.Ə.Назарбаевтыѕ атындаєы даѕєыл ашылды

Түркияның Жерорта теңізінің маңындағы Адана қаласында Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Ə.На зарбаевтың атындағы даңғылдың ашылу салтанаты өтті. Қаладағы ірі даңғылдардың біріне Н.Ə.Назарбаевтың атын беру туралы шешім Адана облыстық мəслихатының Қазақстан Президентінің құрметіне өткізілген отырысы барысында қабылданды. Даңғыл қаланың орталығындағы тарихи құнды ғимараттардың бірі саналатын ең көне колледж арқылы өтеді. Ашылу салтанатында Адананың губернаторы Мұстафа Буюк пен мэрі Хусейн Сөзлю Қа зақстанның серпінді дамуын, сондайақ, Тұңғыш Президент Н.Ə.Назарбаевтың басшылығындағы еліміздің жетістіктерін жоғары бағалады. М.Буюк пен Х.Сөзлю Елбасының қазақ-түрік қарым-қатынасы мен түркі интеграциясын ілгерілетудегі

новациялық да му мемлекеттік бағдарламасының алғашқы бесжылдығы аясында 74 жаңа жəне жаңартылған кəсіп орын пайдалануға берілген. Олардың басым бөлігі еліміздің ішкі нарығында ойдағыдай жұмыс істеуде, бірқатар кəсіпорындар шетел нарығына шығуда. Мысалы, азаматтық жəне жол құрылысы саласында жергілікті құрылыс материалдарын

өндірушілердің өнімдері – қиыршық тас, темір-бетон бұйымда ры, жа бынды өнімдері, полиэтилен жəне əйнек талшықты құбырлар, керамика бұйымдары, металл құрастырмалары, лак-бояу материалдары белсенді пайдаланылады. Тау-кен кешені үшін «Нитрохим» компаниясының базасында жарылғыш заттар өндіріледі, «СКРП-Аманат»

ЖШС мұнай өндіруші компанияларға химиялық реагенттер шығарады. Атырау жəне Маңғыстау облыстарының мұнай кəсіпорындары Ақтөбе мұнай қондырғылары зауытының насос штангаларын пайдаланады. (Соңы 2-бетте). ––––––––––––––

Суретті түсірген Максим ТОКАРЬ.

Вьетнаммен еркін сауда аймаєы ќўрылмаќ Бурабайда өтетін ТМД-ға мүше елдер Үкімет басшылары кеңесінің отырысы жəне Еуразиялық экономикалық одақ елдерiнiң үкiметаралық кеңесi қарсаңында Еуразиялық экономикалық комиссияның отырысы өтті. Басқосу барысында халықаралық жағдайдағы ЕАЭО жұмысы, сауда-экономикалық байланыстардың дамуы мен мүмкіндіктері кеңінен талқыланды. Эльмира МƏТІБАЕВА, «Егемен Қазақстан».

ЕАЭО тарихында алғашқы рет Вьетнам елімен еркін сауда

 Оймақтай ой Бақыт қонған ерлердің əрбір ісі оң болар. Асан ҚАЙҒЫ.

(Соңы 2-бетте).

 Мемлекет мерейі

Адана Түркияның өнеркəсіптік жəне ауылшаруашылық инфрақұрылымы дамыған халық саны бойынша алтыншы қаласы болып табылады (2,2 млн. адам). Қалада елдің ең ірі индустриялық аймақтарының бірі орналасқан. Адананың тарихы орта ғасыр лар дан, яғни ІХ ғасырдан бастау алып, түрлі заманда Рим, Византия жəне Осман империяларының құрамына енген еді. Қаланың орналасқан жері – Чукурова алқабы маңызды ауылшаруашы лық аймағы саналады жəне алқаптарында мақта, бидай, арпа, жүзім, цитрус тектестер, зəйтүн, темекі жəне басқалар өсіріледі. Провинцияның жылдық табысы 30 млрд. доллар шамасында.

● Өңір өмірі

зор үле сін атап өтті. Адана қаласының орталық даңғылдарының біріне «əлемдік деңгейдегі беделді тұлғалардың бірі, түркі əлемінің ақсақалы» Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Ə.Назарбаевтың атын беру қала үшін аса үлкен құрмет болып табылатынына баса назар аударылды. «Қазақстан Президенті Н.Ə.Назарбаев халықаралық деңгейдегі танымал тұлға, оның стратегиялық қадамдарын Түркияның негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүрікпен салыстыруға келеді. Қазақстанның Н.Ə.Назарбаевтың басқаруымен əлемнің көптеген мемлекеттері үшін өркендеу, бейбітшілік пен тұрақтылықтың үлгісі екендігін атап көрсеткен абзал», – деді губернатор М.Буюк өзінің сөзінде. Өз кезегінде Қазақстанның Түркиядағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Жансейіт Түймебаев провинция басшылығы мен қала тұрғындарына Қазақстан Президенті Н.Ə.Назарбаев пен Қазақстан халқына көрсетілген сый-құрмет үшін ризашылығын білдірді. «Егемен-ақпарат».

аймағын құру бойынша халықаралық құжатқа қол қойылмақ. Осыған орай, эко номикалық ахуалдың жай-жапсары қозғалған кездесуде аталған құжатқа қол

Оќырман назарына! Заман талабына орай жаңар ған «Егемен Қазақстан» газетінің сайтын енді əлеуметтік желілер арқылы оқу үшін, мына көрсетілген сілтемелерді теру арқылы тікелей біздің сайтымызға өте аласыз.

қою дың маңыздылығы атап өтілді. Премьер-Министрдің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаевтың мəлімдегеніндей, Вьетнам бiз үшiн ОңтүстiкШығыс Азия мемлекетiне шығатын тереземiз болады. Жəне де бұл қадам Одақ елдері үшін де үлкен экономикалық маңызға ие. Сонымен қатар, осы кеңес аясында қазіргі таңда басымдыққа ие болып отырған күн тəртібіндегі

бірқатар мəселелер талқыланып, өз деңгейінде шешімін тапты. Атап айтар болсақ, тері бұйымдарын таңбалау мəселесіне байланысты жұмыс 2015-2016 жылдары қанат қақты режім де жүргізілетін болады. Жəне де кəсіпкерлер көтеріп жүрген ауылшаруашылық техникасы мəселелері, жеңіл өнеркəсіп саласындағы бөгеттерге қатысты əңгіме қозғалды.

● Алдағы 3 жыл ішінде елімізде 27 балабақша салынады. «Нұрлы Жол» бағдарламасы аясындағы бұл бастамаға 10 млрд. теңге бөлінеді. Жалпы, бағдарлама негізінде мектепке дейінгі ұйымдар құрылысына Ұлттық қордың бюджет қаржысы есебінен 20 млрд. теңге бөлгені белгілі. ● Қазақстанның тергеу судьялары жыл басынан бері 6 191 шағым қарады. Сондай-ақ, оларға прокурорлар мен қылмыстық қадағалау органдарының іс-əрекеттері мен шешімдеріне қатысты 787 шағым түскен. Айта кетейік, елімізде жаңа Қылмыстықпроцессуалдық кодекс бойынша тергеу судьялары лауазымы 2015 жылдың басында пайда болды. ● Астанадағы «Алау» спорт сарайында 1 маусымда роликодром ашылады. Балаларды қорғау күніне орай ұйымдастырылатын шарада келушілер əртүрлі спорт жарыстарынан сынға түседі. Одан бөлек, жазғы хоккей лагерінің тұсаукесері өтеді. ● Алматыда саяси қуғынсүргін құрбандарының ұрпақтары тегін емделді. Сонымен қатар, 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қатысушылар да тегін дəрігерлік тексеруден өтті. Əлеуметтік шараны Санжар Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университетінің біріккен университеттік емханасы ұйымдастырды. ● Талдықорғанда жетім балалар үшін тұрғын үй салынуда. Бес қабатты коммуналдық үйде 1 бөлмелі – 28, 2 бөлмелі 32 пəтер болады. Құрылыс жұмыстары биыл аяқталуы тиіс. Жобаның жалпы құны 348 млн. 946 мың теңгені құрайды. ● Жамбыл облысы Рысқұлов ауданының кəсіпорындары биыл 100 млн. тең геден астам субсидия алды. Мемлекеттік бағдарлама ая сында инфрақұрылымды жəне тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық жүйесін дамытуға – 55,1 млн., ал шағын несиелер үшін 59,9 млн. теңге бөлінді. ● Оралдағы «Зенит» зауытында су ығыстырылымы 600 тонналық жаңа кеме құрастырылмақ. Əмбебап кеме теңіз күзетіндегі су көліктерін керек-жарақпен қамтып, жабдықтау, жүк пен адамдарды тасымалдау, іздеу, құтқару жəне басқа да жұмыстарды атқара алады. ● Солтүстік Қазақстан облысында биыл ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу бойынша 12 жоба іске қосылмақ. «100 нақты қадам» Ұлттық жоспары аясында жүзеге асатын бұл жұмыстарға 1,6 млрд. теңге көлемінде инвестиция салынады. Хабарлар Үкімет, облыстық əкімдіктер сайттары, «ҚазАқпарат» агенттігі жəне «24kz» телеарнасының деректері бойынша дайындалды.

● Кəсібің – нəсібің

Миллионер мўєалім Бақтияр ТАЙЖАН,

«Егемен Қазақстан».

«Адам өз өмірінің авторы». Осы кітап кешегі Есен мұғалімнің, бүгінгі кəсіпкер Есен көкенің, жетпісті орталаған ақсақалдың сүйікті кітабы. Көңілі əлденеден торыққанда, қатты қуанғанда бір парақтап қояды. Балаларына оқытты. Келіндеріне оқытты. Немерелеріне де оқытпақ. Расы керек, бұл көкемізді немересі, халықаралық дəрежедегі спорт шебері Самат Есен арқылы білер едік. Үлкен ұлы Болат Тұрмағамбетов Қазақстандағы мықты балуандардың санатында болды. Қазақстан чемпионаттарында топ жарды. Ал Болаттан көрген немересі Саматты өзі баулыған, жаттығуларға өзі апарған. Шөлдегенде қымыз ішкізіп, қуаты артсын деп қазықарта асатқан. Сөйткен немересі үмітті ақтады. Əуелде жастар арасында Қазақстанда алда болды. Дзюдодан халықаралық жарыстарда топ жарып жүр. Қазақстан

құрамасына ілінді. Енді ересектер арасында күресіп жүр. Есен көкені жарыстардан көрер едік. Сөйтсек, бұл кісіңіз де қатардағы көптің бірі емес, «Болат» шаруа қожалығының жетекшісі, табысқа шығып отырған кəсіпкер екен. Өмірбаянына көз жүгіртсек, мұғалім, 1963 жылы Түркістандағы

педагогикалық училищеге түсіп, бастауыш сынып мұғалімі болып жұмысқа қабылданады. 1974 жылы Шымкенттегі педагогика институтының тарих факультетін сырттай бітіреді. Содаң соң қызметте өрлеу. (Соңы 6-бетте).

Бїгінгі нґмірде: Даңғыл жолға бет бұрған, сын-қатерге шеп құрған 3-бет

Жəнібек хан халық жырында 9-бет

Кремльде сөйлеген жауынгер 10-бет

Сырлы сөздің саңлағы 11-бет


2

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

Ўлт жоспары – болашаќќа апарар жол (Соңы. Басы 1-бетте). Бұл ретте тараптар қажетті ақпараттармен алмасу, сұрау салу тəртібі, мемлекеттік шекара ауданында алуан түрлі қауіптердің туындауын болдырмау жəне келісімде көзделген өзге де шараларды қолдануды көздейді. Он екі баптан тұратын Келісім ынтымақтастық нысандары мен қағидаттарын айқындайды. Сондай-ақ, палата «Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қырғыз Республикасының Үкіметі арасындағы Шекара өкілдерінің қызметі туралы келісімді ратификациялау туралы» заң жобасын да қабылдады. Қазіргі заманғы қауіптер мен сын-қатерлерді əлемнің кейбір өңірлеріндегі əлеуметтік-саяси жағдайларды ескере отырып жəне Қырғызстанның Еуразиялық экономикалық одаққа кіруіне байланысты осы келісімнің күшіне енуі Қазақстан мен Қырғызстан үкіметтерінің өзара тиімді

ынтымақтастық пен достық қарым-қатынасына қосымша жағдайлар жасайды. Келісімде шекара өкілдері мен олардың орынбасарларын тағайындау тəртібі айқындалады. Бұдан басқа, шекара өкілдері өз қызмет учаскелері шегінде келесі функцияларды орындай алатындығы көзделген: шекарадағы тосын оқиғалардың алдын алу жөніндегі қажетті шараларды, қару-жарақтың, оқдəрілердің, есірткі заттардың контрабандасына қарсы күрес жөніндегі шараларды қолдану. Сонымен қатар, шекара маңындағы аудандарда шаруашылық жұмыстар мен өзге де қызметті жүргізуде тиісті бақылауды жүзеге асыру, мемлекеттік шекара маңындағы өрттердің, су тасқындарының таралу қаупі туралы хабардар ету мен мемлекеттік шекара режімін ұстап тұруға байланысты мəселелер қамтылған. Сондай-ақ, депутаттар «Қазақстан Республикасының бітімгершілік қызметі туралы»

заң жобасын қабылдады. Заң жобасының мақсаты еліміз қабылдаған халықаралық міндет темелерге сəйкес Қазақстан Респуб ликасы ұлттық контин гентінің бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау жөніндегі операцияларға (миссияларға) қатысу үдерісін реттеуге бағытталған құқықтық негізін құру болып табылады. Заң жобасымен Қазақстан Республикасы Президен тінің, Үкіметі мен Қорғаныс министрлігінің жəне өзге де мемлекеттік органдардың (ұйымдардың) құзыреттері белгіленген. Бұл ретте, ұлттық контингенттің бітімгершілік операцияларға қатысуы туралы шешім қабылдау тəртібі жəне ұлттық контингенттің бітімгершілік операцияларға қатысуды аяқтауының негіздері регламенттелген. Заң жобасы бойынша баяндап берген Қорғаныс министрінің орынбасары Талғат Мұхтаров депутаттардың сұрағына орай жауабында əлемдегі тартыс аймағына

Ўрпаќ тəрбиесі – басым баєыттардыѕ бірі

Кеше Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде Мəжіліс депутаттары, палатаның Əлеуметтік-мəдени даму комитетінің мүшелері Гүлмира Исімбаева мен Əсима Бимендинаның қатысуымен брифинг өтті. Онда мектепке дейінгі білім беру саласын дамыту жөнiнде сөз болды. Жолдыбай БАЗАР,

«Егемен Қазақстан».

Алдымен сөз алған Гүлмира Исімбаева балаларды мектепке дейінгі білім мекемелерімен қамтудың өзекті тұстарын айта келіп: – Бұл мəселені Мемлекет басшысы өз назарында ұстап отыр. Президенттің 2020 жылға дейін балаларды 100 пайыз балабақшамен қамтамасыз ету жөнінде тапсырмасы бар. Сондай-ақ, «Нұр Отан» партиясының сайлауалды тұғырнамасы бойынша, 2017 жылға дейін балаларды балабақшамен 80 пайыз қамту көзделген. 2014 жылы балалардың 76,3 пайызын, 2015 жылы 77,7 пайызын балабақшаға орналастыру межеленген еді. Ал Білім жəне ғылым министрлігінің мəліметіне қарасақ, 3-6 жас аралығындағы балалардың 78,6 пайызы мектепке дейінгі мекемелермен қамтамасыз етілген. Бұл партияның тұғыр намасындағы мақсатты индикатордың орындалғанын білдіреді, – деді. Сондай-ақ, Г.Исімбаева осы салада білікті мамандар қатары артып келе жатқанын атап өтті. – Бірінші санаттағы мектепке дейінгі ұйымдардағы педагогтердің үлесі 2014 жылы 27 пайызды, 2015 жылы 29,2 пайызды құрау керек болатын. Бүгінде бұл көрсеткіш орындалып отыр. Ал 2016 жылға дейін бұл 31,2 пайызды құрау керек, – деді ол. Депутаттың айтуынша, елімізде 2012 жылдан бері 2000-ға жуық мектепке дейінгі білім беру мекемесі бой көтерген. Алдағы үш жылдың ішінде 27 балабақша салу көзделуде. Сондай-ақ, халық санының өсуіне байланысты мектепке дейінгі мекемелерді бірнеше қабатты етіп тұрғызу əрі оларды шамамен 500 орынға лайықтау қарастырылуда. Жиында белгілі болғандай, қабылданып жатқан ауқымды шараларға қарамастан, балабақшаға деген сұраныс

жобасы екінші оқылымда қаралып, қабылданды. Мұн да негізінен бітімгершілік операцияны өткізу кезеңінде Қазақстан Республикасы ұлттық кон тин гентінің жұмыс істеуі үшін қа жетті жай қаружарақ пен əскери техникаға экспорт тық бақылауды жүзеге асыру көзделген. Бітімгершілік операцияға қатысқан жағдайда əскери қызметшілерді тамақтанумен қамтамасыз ету жəне бітім гер шілік операциялардан қайтып оралғаннан кейін əскери қызметшілерді санаторийкурорттық емделуге жіберуді қарастыратын нормалар да заң жобасында көрініс тауыпты. Күн тəртібіндегі соңғы мəселе – «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сумен жабдықтау жəне су бұру, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты кредиттеу жəне субсидиялау мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы екінші оқылымда қаралып, қабылданды.

Кїн тəртібінде Ауєанстан мəселесі Исламабад қаласында Ауғанстан бойынша Ыстамбұл үдерісіне қатысушы-мемлекеттердің Жоғары лауазымды тұлғаларының жиналысы өтті. Бұл іс-шарада Қазақстан тарапынан Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі Тимур Оразаев өкілдік етті.

Іс-шараға қатысушылар Ыстамбұл үдерісінің одан əрі дамуының, Ауғанстандағы жəне аймақтағы қауіпсіздік саласындағы жағдайдың өзекті мəселелерін, сондай-ақ, аймақтың басымдықтары мен экономикалық сабақтастығы жайын қарастырды. Атап айтқанда, аймақтағы қауіпсіздік мəселелеріне кері ықпал етіп отырған Ауғанстан аумағындағы экстремизм мен лаңкестік проблемаларына орай күзге салым

өтетін Министрлік конференциясының күн тəртібі мəселелерін белгілеуге ерекше көңіл бөлінді. Қазақстандық дипломат, сондай-ақ, жиналысқа қатысушылардың назарын ИГИЛ қатарына əскерлерді жасақтауға жұмсалып жатқан қаржы көзі қандай екені мен оның қозғалысын анықтаудың маңыздылығына аударды. Қазақстандық делегация Пəкістанның Төтенше жағдайлар жөніндегі ұлттық басқармасының төрағасы Ашгар Наваз жəне Пəкістан Сыртқы істер министрінің орынбасары Амжад Хуссайн Биалмен кездесулер өткізді. Кездесулер барысында табиғи апаттардың салдарларын жою саласындағы өзара іс-қимылдар мен екіжақты қарымқатынастарды нығайтудың жай-жапсарлары талқыланды. «Егемен-ақпарат».

Еуразиялыќ интеграция əлеуеті артады Эльмира МƏТІБАЕВА, «Егемен Қазақстан».

Онда ҚСЗИ директорының бірінші орынбасары Лейла Мұзапарова кіріспе сөз сөйлеп, басқосу барысында Беларусь Республикасының біздің елдегі Төтенше жəне өкілетті елшісі Анатолий Ничкасов пен Ресейдің Төтенше жəне өкілетті елшісі Михаил Бочарников өзіндік пайымдарын жеткізді. Сондай-ақ, отырыс барысында ЕАЭО-ға мүше елдердің өзара əрекеттесуінің өзекті мəселелері, ағымдағы жағдайы, тиімді интеграциялық үдерістерді тежеуші мəселелер, бірлескен жобаларды жүзеге асырудағы мүмкін бағыттар мен салалар, əрі қарай ынтымақтасу мен ұйымды кеңейту мүмкіндіктері талқыланды. Сөз барысында Лейла Мұзапарова осындай отырыстың үстіміздегі жылы екінші рет өткізілгенін, бүгінгі кездесу Еуразиялық экономикалық одақ туралы келісімге қол қою күніне бір жыл толуына орай ұйымдастырылып отырғандығын хабарлады. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Еуразиялық интеграция басталған 2015 жыл тарихта қалады, əлемдік нарықтардың тұрақсыздығы, санкциялау саясаты, əлемнің жетекші державаларының арасындағы сенімнің əлсіреуі əскери-саяси жағдайдың қалыптасу үдерісіне əсерін тигізеді. Біз бұл сынқатерлерді ескердік. Сондықтан

ЕАЭО-ға мүше елдер 21-ғасырдың сын-қатерлеріне жауап беру үшін экономикалық əлеуетін біріктірді деген болатын, дей келе Л.Мұзапарова қазіргі жағдайда Еуразиялық құрлықта белсенді интеграциялық үдерістер жүзеге асып жатқандығын айтты. Бұл тұрғыда Еуразиялық интеграция жобасына жаңа қатысушылар қосылып, ЕАЭО жобасымен қатар «Жібек жолының экономикалық белдеуі» атты Қытай жобасы жүзеге асырылуда екендігі айтылды. Ал бұл жобалардың дамуына күш біріктіру барлық мемлекеттер үшін өзара тиімді пайда мен анағұрлым кең мүмкіндіктер əкеледі. Сонымен қатар, ол ЕАЭО болашақта жаңа əлемдік экономика архитектурасының маңызды құрылымдық элементі болуы мүмкін екендігін тілге тиек ете отырып, биылғы жылдың экономика мен саяси қарым-қатынастар саласындағы жаһандық өзгерістерге толы тарихи кезеңнің бастау алатын жылы ретінде қарастырылатындығына тоқталды. Келесі кезекте сөз алған Беларусь Республикасының Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Анатолий Ничкасов қазіргі таңда ЕАЭО Вьетнам елімен еркін экономикалық сауда келісіміне қол қою туралы шешім қабылдағандығын айта отырып, аталған келісім Қазақстанда жасалатындығын жеткізді.

«Ќазаќстан – мїмкіндіктер елі» Миландаєы кґрмеде еліміздіѕ павильоны осылай аталды азаймауда. Қазіргі таңда 540 мың бала балабақша кезегінде тұр. Мектепке дейінгі мекемелер тапшылығы, əсіресе, Астана жəне Алматы қалалары, Оңтүстік Қа зақстан, Жамбыл, Алматы мен Маң ғыстау облыстарында анық байқалады. Мəжіліс депутаты Əсима Бимендина «Нұрлы Жол» бағдарламасының, бес институттық реформаның əлеумет тік мəселелерді шешу бағы тындағы рөліне назар аударды. Бұған қоса, ол ТМД елдерінде республикамызда жүзеге асырылып жатқан «Балапанға» тең келер бағдарлама жоқ екенін, атқарылған жобалардың нəтижесінде мектепке дейін білім беру мекемелерінің саны 4 022-ге жеткенін айта келіп: – Елімізде бала туу деңгейі артып отыр. Мəселен, Астанада тəулігіне 70-80 нəресте дүние есігін ашады. Қуанарлық жайт. Бірақ, бұл балабақшалардағы орын тапшылығын туындатпай қоймайды. Сол себепті, «Нұрлы Жол» бағдарламасы аясында мектепке дейінгі ұйымдар құрылысына Ұлттық қордан 20 млрд. теңге бөлінді, – деді.

Кеѕестіѕ алєашќы їкіметтік емес форумы Бейжіңде Азиядағы өзара іс-қимыл жəне сенім шаралары жөніндегі кеңестің (АӨСШК) бірінші үкіметтік емес форумы өтті. Іс-шараға АӨСШКге мүше, байқаушы жəне аймақтан тыс мемлекеттердің бас орталықтары, үкіметтік емес ұйымдардың 400-ден астам өкілдері, сондай-ақ, дипломаттары мен жоғары өкілетті саясаткерлері қатысты. Форумның құрметті қонақтарының арасында Ауғанстанның бұрынғы президенті Х.Карзай, Израиль жəне Пəкістанның бұ рынғы премьерлері Э.Барак мен П.Ашраф, бұрынғы сыртқы істер министрлері: Камбоджаның – Н.Сиривуд, Иранның – Ə.Валаяти, Қырғызстанның – М.Иманəлиев жəне Түркияның – Я.Якис болды. Форумға Қазақстанның Қытайдағы елшісі Шахрат Нұрышев, сондай-ақ, «Интеграция халықаралық қоры» ЖШС президенті С.Терещенко, қазақ-неміс универ ситетінің жанындағы халықаралық жəне аймақтық ынтымақтастық институтының директоры Б.Сұлтанов, Қазақстан Қорғаныс ми нистр лігінің жанындағы «Əске ри-стратегиялық зерттеулер орталығы» АҚ президенті Қ.Кəрбозов, «Экономикалық зерттеу институты» АҚ кəсіпкерлікті дамыту орталығы директорының орынбасары С.Кəменова, «Қазақстанның интернет қауымдастығы» ЗТБ прези денті Ш.Сабиров, Тұңғыш Президент қоры жанындағы Əлемдік экономика жəне саясат институты сыртқы саясат бөлімінің үйлестірушісі А. Нұрша қатысты. Форумның ашылу рəсімінде Қытай Халық Республикасының

өз бітімгершілерін жіберетін 120 елдің арасында Қазақстан 106-шы орында тұрғандығын айтты. Вице-министрдің сөзіне қарағанда, қазіргі уақытта 16 миссия орындалуда болса, оған 107 мыңнан астам бітімгерші қатысуда екен. «Олардың арасында əскери қызметшілер мен азаматтық адамдар да бар. БҰҰ статистикасына қарасақ, бірінші орында – Бангладеш, екінші орында – Пəкістан, үшінші орында – Үндістан. Біздің елге тоқталатын болсақ, 2013 жылы 20 бақы лаушыға Парламентпен келісім беріліп, қазір олардың арасында алтауы екі мемлекетте Батыс Сахара мен Кот-д’Ивуарда жүр. Сол себепті 122 мемлекеттің ішін де 106-шы орындамыз», – деді Т.Мұхтаров. Жəне де сенаторлар «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Қазақстан Республикасының бітімгершілік қызметі мəселелері бойынша толықтырулар енгізу туралы» заң

Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының ұйымдастыруымен «Еуразиялық интеграция: жаңа белестерді ашу жолында» атты сарапшылар талқылауы өтті.

Төрағасы Си Цзиньпиннің жолдауы оқылды. Си Цзиньпин «аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша ынтымақтастықты кеңейту үдерісі аймақтағы дамудың негізгі кезеңі. Қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық аймақтағы елдердің жеңісінің кепілі болып табылады. 23 жыл ішінде Азиядағы өзара іс-қимыл жəне сенім шаралары жөніндегі кеңес Азия елдері арасындағы ынтымақтастықты жəне өзара түсіністікті тереңдету консенсусына маңызды үлесін қосты», деп атап өтті. Қытайдың Халықтық саяси консультативтік кеңесінің төрағасы Юй Чжэншэн «Азиядағы өзара іс-қимыл жəне сенім шаралары жөніндегі кеңес Қазақстан Президенті Н. Назарбаевтың бастамасы екенін назарға салып, Кеңес Азияда ең ірі географиялық қамтуы мен қатысушылар саны бар жəне жоғары тұлғалы аймақтық қауіпсіздік форумы» екенін атап өтті. Үкіметтік емес форумды өткізу бастамасын 2014 жылғы мамырда Шанхайда өткен Азиядағы өзара іс-қимыл жəне сенім шаралары жөніндегі кеңестің 4-ші саммиті барысында ҚХР Төрағасы Си Цзиньпин ұсынған болатын. «Егемен-ақпарат».

Италияда «Милан ЭКСПО-2015» халықаралық көрмесі өтіп жатыр. Мамырдың бірі күні басталған шара қазан айының соңына дейін жалғасады. Ал осындай көрме енді екі жылдан кейін біздің елде өтетіні баршамызға белгілі. Сол себепті де дəл осы Миландағы көрмедегі Қазақстан павильонының ерекше болуы, əлем жұртының назарын аударатындай айрықша тартымдылығы аса маңызды. Өйткені, бұл 2017 жылы Астанада өтетін көрменің қалай өтерінен хабардар ететін, Қазақ елінің көрмеге дайындығының бүгінгі келбетін танытатын бірден-бір шара. Динара БІТІКОВА,

«Егемен Қазақстан».

Миландағы көрменің тақырыбы «Ғаламшарды қоректендіру. Өмір үшін энергия» деп аталады. Ал ондағы Қазақстан павильонына жұртшылықтың қызығушылығы зор. Бұл туралы кеше Орталық коммуникациялар қызметінде өткен арнайы брифингте «Милан ЭКСПО-2015» көрмесіндегі Қазақстан Ұлттық секциясының бас комиссары Əнуарбек Мусин мəлімдеді. «Қазіргі уақытта біздің павильонға күн сайын орта есеппен 4,5-5 мың адам келіп тамашалауда», деді Əнуарбек Мусин. Оның атап өтуінше, үш мың шаршы метрден астам аумақты алып жатқан Қазақстан павильоны «Қазақстан – мүмкіндіктер елі» деп аталады. Павильонның сыртқы қабаты

еліміздің негізгі ауылшаруашылық дақылы саналатын бидай масақтары түрінде кескінделген. Ал ішкі мазмұндық бөлігі ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, аквамəдениет, экология, егін шаруашылығы жəне жалпы Қазақстанға қатысты таңғажайып деректерге арналған алты аумақтан тұрады. «Пре-шоу деп аталатын бастапқы аймақта құмға салынған сурет арқылы Қазақ хандығының қалыптасуынан бастап тəуелсiздiкке дейiнгi мемлекет тарихы бейнеленедi. Содан соң Астана мен Алматы қалалары туралы бейнероликтер көрсетiледi. Қонақтар фотосуреттер арқылы ауыл шаруашылығы, бiздiң дəстүрлi салалардағы жетiстiктерiмiзбен

танысқан соң, экспозициялық аумаққа келедi. Экспозициялық аумақ 6 тақырыптан тұрады. Сондай-ақ, мұнда «Батырлар бары» орналасқан. Мұнда қонақтарға батырлар сусыны – қымыз ұсынамыз. Дəл осы жерде олардың суретке түсуі үшiн арнайы монитор орнатылған», дедi ол. Павильонның екiншi жартысы екi жылдан соң Астанада өтетiн ЭКСПО-2017 көрмесiне арналған. Мұндағы қара бөлмеде елорданың неон бейнелерiн тамашалауға болады. Павильонның басты шоуы – сфералық кинотеатр. Шоудың əлдеқайда жақсы көрсетiлуi үшiн алғаш рет бiрнеше технологияны бiрiктiрген. Бұл – сфералық

кинотеатрдағы 3D фильмi бар жылжымалы платформа. Бұл фильмде бiздiң елiмiз жайлы сан-қырлы деректер көрсетiледi. Мұның барлығы компьютерлік графикамен əзiрленген. Əнуарбек Мусиннің айтуынша, Милан ЭКСПО-2015 көрмесiнде Қазақстан павильонының болуы елдiң туристiк қорының артуына ықпал етедi. Қазақстан Миландағы көрмеге қатысу дайындықтарын дер уақытында қолға алып, соңғы үш жыл бойы тыңғылықты жұмыстар жүргізгенін атап өткен ол біздің павильонның жалпы бюджеті 17 млн. еуродан сəл астам қаржыны құрағанын жеткізді. Оның атап өтуінше, Қазақстан павильоны ең аз қаржы жұмсалған, сапасы өте жоғары павильондар байқауына қатыса алады. Қазақстан павильонын Германияның «Facts and Fiction» компаниясы құрастырып шығарған. Италиялық бұқаралық ақпарат құралдарының жазуынша, Қазақстан павильоны көрме қонақтары ең көп баратын бес павильонның біріне айналып отырған көрінеді. «Павильон жұмсалған қаражаты бойынша өзiн-өзi ақтай ма дегенге келсек, билеттердiң сатылуынан көрмеге ресми қатысушыларға ешқандай пайда түспейдi. Сондықтан, елдiң беделiн арттыру, адамдар Қазақстан туралы бiлуiмен, олардың елге деген қызығушылығының жоғарылауымен, туристiк қордың артуымен өзiн-өзi ақтайды деп сенiмдi айта аламын», дедi Ə.Мусин. Айта кетерлігі, 27 маусымда «Милан ЭКСПО-2015» көрмесінде Қазақстанның Ұлттық күні атап өтілетін болады.

Міндет – отандыќ мазмўнды ўлєайту (Соңы. Басы 1-бетте). – Соған қарамастан кəсіпкерлер тарапынан қазақстандық мазмұнды дамытуға компаниялардың барлығы бірдей қатыспайтыны туралы шағымдар да түсіп жатады. Кейбір тендер жеңімпазының тауарларды қайдан алатыны күмəн тудырады. Мұндай мəселелерді болдырмауүшін біз жергілікті қамтуды дамыту бойынша жүйелі жұмыс жүргізудеміз, – деді облыс əкімінің орынбасары. Бірінші жолы жер қойнауын пайдаланушылардың облыстағы кəсіпорындардың өнімдерін сатып алуына қол жеткізу болып табылады. Талдау көрсеткеніндей, өңірдегі ет-сүт өнімдерін, көкөніс өндірушілер, арнайы жұмыс киімдерін тігушілер, құрылыс материалдарын, металл құрастырмаларын өндірушілер жер қойнауын пайдаланушылармен ойдағыдай жұмыс істеуде. Бұл арада қажетсіз делдалды жою жəне жеткізілетін өнімдер түрлерін көбейту міндеті тұр. Үстіміздегі жылғы ақпан

айында бес ұлттық компаниямен жəне екі жүйе құрушы кəсіпорынмен жалпы сомасы 44,6 миллиард теңге болатын бірқатар меморандумдарға қол қойылды. Қазіргі таңда 30,6 мил лиард теңгеге 605 келісімшарт жасалды. Оның ішінде мұнай қондырғылары, металл құрастырмалары, темір-бетон бұйымдары, арнаулы жұмыс киімі бар. Қалған келісімшарттарға тендер өткізілгеннен кейін таяудағы айларда қол қойылады деп күтілуде. Екіншіден, облыста шығарылмайтын жер қойнауын пайдаланушыларға қажетті тауарларды өндіру басталды. Бұл тауарлар өндірістегі мамандардың жоғары біліктілігін қажет етеді. Сəйкесінше, бұл мамандар жоғары еңбекақы алады. Мысалы, «Восход Ориел» ЖШС бұған дейін шахталық бекіткіштерді Австралиядан сатып алып келді, қазір «Каспий Плюс» компаниясымен келісімшарт жасасып, енді солардан алатын болады. Өңірдің ұлттық компания лармен ынтымақтастықта жұмыс істеуінің үлгісі

ретінде «Қазақстан темір жолы» АҚ-ты мысалға келтіруге болады. Үстіміздегі жылы облыста металл прокатын жəне теміржол рельсін шығаратын ірі зауыт салынды. «Қазақстан темір жолы» АҚ зауыт құрылысы басталған бойда рельстерді сатып алу туралы келісімшартқа отырды. Облыс əкім дігі зауыттың сыртқы инфрақұрылымын қамтамасыз етті. Үстіміздегі жылдың жазында зауыт Қазақстан теміржолына рельстерді жеткізе бастайды. Ақтөбе қаласында темір жол темір-бетон шпалдарын шығару көзделуде. Рельс дəнекерлеу зауытын ашу да ойластырылуда. Форум аясында ұйымдастырылған көрмеде облыстың 36 кəсіпорны мұнайгаз жаб дық тары, құрылыс материалдары, су жəне газ құбырлары, арнаулы жұмыс киімдері, жарылғыш заттар, жанар-жағармай, су тазарту жүйесі, мұнай жəне басқа да бақылау жүйесі секілді өнімдер ұсынды. Форум аясында «Ақтөбе мыс компаниясы» ЖШС жəне «Игданит» ЖШС арасында əк

жеткізу бойынша, «Восход Ориел» ЖШС жəне «Каспий плюс» ЖШС арасында шахтаға тіреу өнімдерін жеткізу үшін 5 жылға арналған ұзақ мерзімді келісімдерге қол қойылды. Сон дайақ, «Қазхром» ТҰК» АҚ жəне «АРБЗ» ЖШС окалин жеткі зуге, «Қазхром» ТҰК» АҚ жəне «Актобеснабторг» ЖШС-мен жүк көтеретін арқан жəне тор жеткізуге, «Восход Ориел» ЖШС жəне «Каспий плюс» ЖШС бұрғылау ұштықтарын жеткізуге, «Юбилейное» ЖШС жəне «Актобеснабторг» ЖШС арасында шойын торларды жеткізуге жəне «СНПС Ақтөбемұнайгаз» АҚ пен «Аманат» СКРП» ЖШС арасында химиялық реагенттерді жеткізу мақсатында хаттама жасалды. Барлық келісімнің жалпы құны 3,5 млрд. теңгені құрайды. Аймақтағы ірі компаниялардың қазақстандық мазмұнды дамыту бойынша сатып алу іс-шаралары тоқсан сайын жүргізілетін болады Ақтөбе облысы.


www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

3

● Елімен етене Елбасы

ХІІ-ХІІІ ғасырларда өмір сүріп, түркі халықтарына тегіс төрелік айтқан тарихи тұлға Майқы бидің: «Хан əділ болса – халық ынтымақты болады» деген дана сөзінің шынайы айғағына биылғы жылғы 26 сəуірде Қазақстан Республикасының Президентін сайлау барысында тағы бір көз жеткіздік. Президенттікке кандидаттың сенім білдірген адамы жəне респуб ликалық қоғамдық штабтың мүшесі ретінде осы аса ірі саяси іс-шараға араласа жүріп, халықтың өз Елбасына деген ерекше ықыласына, ақ адал сеніміне куə болдық. Сайлау үдерістеріне қатысу үшін əлемнің əр тарабынан келген бақылаушылар алысты көздеген стратегияның жүйелі жүзеге асырылуы арқасында Қазақстан таяу жəне алыс шетелде мойындалған беделге ие екендігін, Н.Назарбаевтың халықаралық аренадағы белсенділігі мен рөлі бұрынғыдан да өсе түскенін жəне қазақстандықтардың таңдауы ұлттың, ел мен əлемдегі адамзаттың игілігіне бағытталғанын атап көрсетті. Дүниежүзінің ең үздік саясаткерлері мен сарапшылары ХХІ ғасырдың күрделі проблемаларын шешу ісіне белсене араласып келе жатқан Қазақстан Президентін біздің заманымыздың қиядағыны тани білетін көреген қайраткері деп баға берді. Ал тұрақтылық пен əрі қарай жаңғыруды таңдаған біртұтас халқымыз Елбасына, кемел елдің кемеңгеріне қай уақыттағыдай жаппай қолдау көрсетті. Талай сын-қатерлер мен күресте баға жетпес даналық танытқан, мемлекет, ел басқарудың теңдессіз үлгісі болып саналатын Көшбасшы қашан да халқының ықыласына бөленіп отыратыны анық. Сəуірдегі сайлау тəуелсіз Қазақстанның қалыптасуы мен дамуының күрделі кезеңінде уақыт сынынан өткен, демократиясы дамыған елдердің өзіне ғасырлық арман болған Президент пен халық бірлігінің тамаша үлгісін паш етті. Ғасырлар тоғысында болашаққа батыл жоспарлар құрып, байыпты əрі сенімді түрде тұрақтылық жолын мұрат еткен Қазақстан жəне оның Тұңғыш Президенті Н.Назарбаев бабаларымыздың «Мəңгілік Ел» өсиетін жалпыұлттық идеяға айналдырды. Бұл – утопия да, негізсіз қиял да емес. Ол – Тоныкөк бабамыз айтқандай: «Түр кі жұртының мұраты – Мəңгілік Ел». Қазақстан Президентін сайлау қорытындылары бойынша Елбасының атына келіп түскен жеделхаттарда Нұрсұлтан Назарбаевтың сайлаудағы жеңісі Қазақстан халқын ғана емес, бүкіл түркі əлемін қуанышқа бөлеп отырғаны айтылған. Нұрсұлтан Назарбаев туған еліміздің де, тұтастай əлемнің де тағдырын, болашағын ойлайтын, сол үшін күресіп, жеңіске жете білетін бірегей Тұлға екендігін үнемі дəлелдеп келеді. Ол – жаңа заман көшбасшысының əлем мойындаған үлгісі. Елбасының осындай ерекше сипаттары еліміздің қиын өткелдерден сапалық мазмұнын жоғалтпай, əлеуметтік кедергілерге соқпай өтуіне жағдай жасады. Бүгінгі күні тарих парағына енген өткен ғасырдың 90-шы жылдарындағы посткеңестік кеңістіктегі замана құйынынан кейін оның құрамында болған бірқатар елдердің саяси-экономикалық, əлеуметтік тағдырына сызат түсті. Қазір солардың кейбірі əлі де ес жия алмай немесе сыртқы күштердің, теріс əрекеттердің ықпалына түсіп, тіпті, мемлекеттігін сақтап қалудың өзі екіұдай күйге түсуде. Ал олардың қарапайым халқы «Ел жетім жақсы басшы арман болса» демекші, өздерінің тағдырына шын жаны ашитын көшбасшы таба алмай тығырыққа тірелуде. Қазақстан жаһандық дағдарысқа қарсы өзгеше шаралар белгіледі. Ел Президенті Қазақстан халқына арнаған Жолдауында ұсынған «Нұрлы Жол» бағдарламасында Ұлттық қор ресурстарын қоса отырып, дүниежүзілік қаржылық-экономикалық тығырықтан шығынға қалмай шығудың жасампаз жоспары белгіленді. Бұл стратегиялық жоспардың табысты жүзеге асырылуына кепіл болатындай өткен ғасырдың аяғына таман жəне 2007-2009 жылдардағы əлемдік сынақтан өткен тəжірибе бар. Қазақстан – сол кезде экономикалық өсімнің оң динамикасын сақтап қалған бірер мемлекеттің бірі. Сондай тар жол, тайғақ кешу кезеңдердің өзінде жұмыс орнының қысқаруына жол берілмей, барлық əлеуметтік міндеттер белгілеген мерзімде, əрі толықтай орындалды. Қазақстан экономикасы осыдан жетісегіз жыл бұрынғыға қарағанда, қазіргі геосаяси ауыртпалықтарға анағұрлым дайындықпен келді. Қазақстанның стратегиялық басымдығы – жаһандық экономикадағы ауыр жағдайға қарамастан, экономикалық серпіліс жасау үшін мызғымайтын іргетас қалап, дағдарысқа

Даѕєыл жолєа бет бўрєан, сын-ќатерге шеп ќўрєан Елеусін САҒЫНДЫҚОВ,

Парламент Сенатының депутаты.

қарсы шаралардың қарқынды сипат алуында. Жаһандық сынақтан кез келген ел емес, ортақ мүддеге жұмылған жəне алға ұмтылған ұлт қана өте алады. Қазақстан дүниежүзінің өркениет өріне ұмтылған жаһандық шерудің алдыңғы қатарында сенімді келеді. Осы орайда Елбасының саяси жəне ғылыми негіздерін бірнеше ондаған елдердің оқымыстығалымдары зерттеу үстінде. Мемлекет басшысының қиядағыны тани білетін даналығы, болашақты алдын ала көре білетін көрегендігі, стратегиялық қабілеті КСРО күйрегеннен кейінгі аумалытөкпелі үдерістерді тарихи өзгерістердің тура ағысына бұруға жол ашты. Сол жанқиярлық істердің оң нəтижесін отандастарымыз көріп отыр. Қазақстан тозығы жеткен «кеңестік астаудың қаңқасынан» əлем таныған көшбасшысы бар қуатты мемлекетке айналды. Дамудың қазақстандық жолымен жүріп өту үшін кейбір мемлекеттерге 200 жылдың өзі аздық еткен болар еді. Қазақ елін Мəңгілік Ел жолына салған Н.Назарбаевты халықаралық сарапшылар əлемдік деңгейдегі саясаткерлердің көш басына қойды. Назарбаев есімі бүгінгі заманның саяси брендіне айналды. Оның стратегиялық шешімдері жаһандық сапаға ие болды. Тіпті, əлемдік саяси көшбасшылар арасында Елбасы өзінің инновациялық, интеграциялық, бейбітшіл бастамаларымен ерекшеленіп, өзгешеленіп тұрады. Ол үшін ірі саясаткер ғана емес назарбаевша терең прагматик, сұңғыла философ бола білу қажет. Жасыратын несі бар, қазіргідей заманда өз елінің болашағы, өз халқының тағдырынан гөрі билікті ғана көксеп жүргендер бар ғой. Н.Назарбаев Қазақстанның ХХІ ғасырдың бірінші жүз жылдығының алғашқы жартысына арналған тұрақты даму стратегиясын айқындады. Мақсат – саяси үдерістер ықпалында кетпей, оны қазіргі жəне болашақтың жарқын мүддесіне бағыттау. Қытай ойшылы Конфуцийдің: «Дауыл көтерілгенін сезген кейбіреу желге қарсы қалқан құрса, ақылды адам диірмен тұрғызады», дейтіні сол ғой. Ал өзіміздің ғұлама Шəкəрім: «Құбылған əлем жарысы – ақылды жанның табысы», деп нақтылап айтып кеткен. Нұрсұлтан Əбішұлы əлемдік жүйедегі күрделі қарама-қайшылықтарды жəне кез келген тəуекел қадамдарын еліміздің пайдасына шебер пайдаланады. Мемлекетіміздің алдына қоғам ағымы тартқан түйіндерді шешіп қана қоймай, қазіргі заманғы саяси тұжырымды дер уақытында өзі қалыптастырып келеді. Мəселен, алдағы бес жылдық емес, бірнеше ондаған жылдарға межелі шеп құрған «Қазақстан-2030» Стратегиясы мерзімінен бұрын, 2012 жылы орындалды. Еліміздің осы бас жоспарының эволюциялық жалғасы – «Қазақстан-2050» Стратегиясы. Өткен жылғы 11 қарашада Президенттің Қазақстан халқына арнаған Жолдауында ұсынған «Нұрлы Жол» бағдарламасы əлем саясаткерлерінің, сарапшылардың назарын аударып, беделді баспасөз құралдарының талдау тақырыбына айналды. «Назарбаевтың жаңа бағыты» жаһандық экономика мен саясатта тектоникалық өзгерістерге мазмұны терең, зерделі жауап болды. Қазақстанның кең ойластырылған, тəжірибеде дəйектелген біртұтас іс-қимыл бағдарламасы дүниежүзіне жария етілді. Индустриялық-инновациялық қызмет мемлекеттің қолдауында. Назарбаевтың буырқанған бастамалары қай уақытта да əлем назарында. Дүниежүзінде тұңғыш рет бой көтерген антиядролық қозғалыс планетамыздағы бейбітшіл жұртшылықтың жаппай қолдауына ие болды. Ондаған жылдар бойы ажал ошағы болған полигондарда сынақ үзілді-кесілді тоқтатылды. Есілдің бойына ел орнап, жаһұт қала – Астананың келбеті ертегідегідей күн сайын құлпырып, отандастарымыздың рухын өзгелерден биіктете түсті. Елорда – əлемдік өркениет идеяларының алаңына, татулық пен тұрақтылықтың тал бесігіне, ғаламдық ауқымдағы шешімдер

қа был данатын орталыққа айналды. Кезінде Мəскеу төріндегі Ломоносов атындағы университетте Н.Назарбаев жария лаған қуатты интеграциялық бірлестік құру идеясы жиырма жыл өтсе де саяси-экономикалық мəнін, құндылығын жоймай, Астанада жүзеге асты. Қазір Еуразиялық экономикалық одақ құрамына ұмтылған мемлекеттер қатары молая бастады. Бүгінгі күні Қазақстан қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағытымен жүріп келеді. Дүниені дүрліктіріп, үрейқорды үркіткен жаһандық дағдарыс кезеңінде еліміз жаңа биіктер мен асуларды бағындыруға ұмтылуда. Президент мұндай сəттерде қай уақыттағыдай тұрақты дамудың жаңа бағыттарын ұсынудан жаңылған емес. Сонымен қатар, болашақ саясаткерлердің алдағы екі-үш буынына да жол сілтегенін көріп отырмыз. Елбасының əрбір қадамынан қол жеткізген табыстарды қалай еселеуге, келешектің кемелін қалай кемітпеуге, жаһандық көштің соңында да, ортасында да емес, қалай алдыңғы қатарында боламыз деген сұрақтардың жауабын табамыз. Нұрсұлтан Назарбаев – ата-баба, тарих, болашақ алдындағы жауапкершілікті ерекше сезінген, демократиялық тұрғыдағы көшбасшы. Сондықтан да Отанымызға ұзақ мерзімге қызмет ететін демократиялық жəне нарықтық институттар құру жөнінде алға қойған міндеттер жүзеге асырылып, Қазақстан тарихи даму орбитасының шыңына шықты. Əлемді қаржылық-экономикалық дағдарыс қыспаққа алған кейбір кезеңдерде Нұрсұлтан Назарбаевтың іс-қимылдары мен батыл қадамдары, халқының мүддесі үшін жасаған жанқиярлық əрекеттері дүниежүзін топан су басып, адамзатқа қауіп төнгенде өз қауымын, Отанын апаттан аман алып қалу үшін кеме соққан Нұх пайғамбар туралы оқиғаны көз алдымызға елестетеді. Н.Назарбаевтың қандай да бір сыртқы күштерге төтеп берерліктей стратегиясы əзір тұрады. Мысалы, 2007-2009 жылдары Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша əлемдегі дағдарысқа қарсы ең тиімді деп танылған «Бес үлкен іс» бағдарламасы əзірленіп, іске асырылды. Соның нəтижесінде қаржы, құрылыс, аграрлық секторлар, шағын жəне орта бизнес пен ірі индустриялық жобалар мемлекеттік қолдауға ие болды. Сол сияқты, Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамы тұжырымдамасы да дүниежүзі мем лекеттерінің даму тарихында бұрын-соңды кездеспеген концепт. Осы тұжырымдаманы іске асыру жоспарына сəйкес кешенді іс-шаралар жаңаша өміршең сипат алды. Кəсіпқой саясаткерлер мен халықаралық сарапшылар ғасырлар тоғысында əлемдік саясат теориясында бұдан маңызды əрі болашаққа сенімді неғұрлым бекіте түсетіндей ойпікір туа қоймағанын айтады. Осы бір көп қырлы тұжырымдаманың мəнін ашар болсақ, бүгінгі заманда өршіп бара жатқан əлеуметтік теңсіздіктің себеп-салдарына толық жауап та, құпия кілтін де таба аламыз. Дүние жаратылғалы тарих белестерінде өшпес ізі қалған көшбасшылар өз ойының ұшқырлығына қарай əрекет еткенін білеміз. Нұрсұлтан Назарбаев ғасырға жүк болатын бастамаларды алға тартып, континенттер тағдырын шешетін ойпікірлерін ортаға салып келеді. Оның алымы кең, қадамы қарышты. Президенттің

ертең деп атағаны алдағы – 20 жыл, арғы күн дегені – 30 жылдық кезең. Қазіргі заманғы əлем – жаңа технологиялар мен ақпараттық желілердің жаһан дық бейнесі. Адамзатта бұрынсоңды болмаған экономикалық жəне саяси тригонометрияның жаңа көрінісі Қазақстанның 2050 жылға дейінгі Стратегиясында бейнеленген. Ал «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» Жолдауында еліміздің инфрақұрылым тарихындағы жаңа шешуші бастамаларды көтерді. Жаңа Экономикалық Саясат – əлемдік дамудағы күрделі жағдайларға Елбасының тегеурінді жауабы. «Нұрлы Жол» – геосаясаттағы тектоникалық қоз ғалыстарға жүйелі жауап жəне қоғамдағы əлеуметтік сапаны қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін шаралар жоспары. «Нұрлы Жол» бағдарламасы бойынша 20152016 жылдары шағын жəне орта бизнесті, іскер адамдарды қолдауға 200 млрд. теңге бағытталса, шағын жəне орта бизнес пен ірі кəсіпкерлікті жеңілдіктермен қаржыландыру пулы 555 млрд. теңге құрайды. Мемлекеттің кəсіпкерлікке деген шынайы қамқорлығы осындай. Əйтеке би бабамыз: «Жол қуған олжаға кенеледі» дегендей, жаңадан салынып жатқан авто жəне теміржол экономиканың да, əлеуметтік байланыстың да жа ңа мүмкіндіктерін ашты. Алысты жақындатып, жақынды табыстырған сан-салалы жолдар қазақстандықтардың емін-еркін жүріп-тұруына шексіз жағдай жасауда. Жол қатынасы одан əрі жетілдірілуде. Қазақстан экономикасының жаңа инфрақұ рылымдық интерфейсі біздің инвестициялық жəне туристік тартымдылығымызды көтере түсті. Болашақтың қозғаушы тетіктерін керек уақытында пайдалана білетін Елбасы «Қазақстанда дағдарыс жоқ!» деген сөзді сеніммен айтуы сондықтан. Елбасы биылғы 5 мамырда өзі төрағалық еткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында бес институттық реформаны іске асырудың 100 қадамын белгіледі. Елдік ілгерілеудің өзегіне айналған бес бағыт – экономикалық бағдарламалардың тиімді жүзеге асуын жəне мемлекеттік қызметтерді сапалы ұсынуды қамтамасыз ететін заманауи, кəсіби жəне автономды мемлекеттік аппаратты қалыптастыру; заңның үстемдігін қамтамасыз ету; экономиканы əртараптандыруға негізделген индустрияландыру жəне экономикалық өсім; бірыңғай болашақ ұлтын қалыптастыру; транспарентті жəне есепті мемлекет. Қазір Үкімет Елбасы тапсырмалары бойынша негізгі іс-шараларды жүзеге асыруда. Мемлекет басшысы ұсынған бес жалпыхалықтық реформаны жүзеге асыру мақсатында құрылған Жаңғырту жөніндегі ұлттық комиссия құрамындағы жұмыс топтары қарқынды жұмыстар жүргізуде. «Нұрлы Жол» үстіндегі 100 қадам халық пен билікті бұрын-соңды болмаған даңғыл жолға бастады. Н.Назарбаевтың бес институттық реформасын іске асыру үшін 100 қадамнан құралған Ұлт жоспары биылғы мамыр айының соңғы онкүндігінде болып өткен VIII Астана экономикалық форумына қатысушылар мен бұқаралық ақпарат құралдарының негізгі талдау тақырыбына айналды. Қазақстандық даму жолының тағы бір ерекше сатылары халықаралық дəрежедегі экономистғалымдардың, сарапшылардың назарын аударды. Форум жұмысында Қазақстан Президенті жаңарған Жібек жолының бүгінгі жетістіктерімен шектеліп қалмай, жоғары жылдамдыққа арналған «Еуразиялық трансконтиненттік дəліз» бағытын құруды ұсынды. Ол Азиядан Еуропаға жəне одан кері қарай кедергісіз жүк тасымалын жүргізуге мүмкіндік береді. Өндірістің дамуына ерекше қарқын беретін осы көлік күретамыры мұхиттар арқылы жүретін су жолынан əлдеқайда қысқа. – Қазақстанның Ұлт жоспарын кез келген мемлекет өз тəжірибесінде пай да лануға болады. Индустриялықинновациялық дамуға басымдық беру – шын мəніндегі прагматикалық жəне өте дұрыс тəсіл. Ол теориялық жағынан да жəне іс жүзінде де неғұрлым жан-жақты негізделген бағыт – форумға қатысқан белгілі тұлғалар еліміздің жаңа қадамдарын осылай бағалады.

Елбасы өңірлерді дамыту бағытын елімізді индустриялық-инновациялық даму жобасымен қатар жүргізіп келеді. Мұны өзім туған, өсіп-өнген өлке, Мемлекет басшысы «Қазақстан экономикасының локомотиві» атаған Ақтөбе облысынан көруге болады. Президент өңірлердегі өндіріс орындарының қуатын да оның келешегін де тең саралап, Отанымыздың индустриялық əлеуетін, қалалардың динамикалық өсу жолдарын тура бағыттарға салып келеді. Қазақстан Республикасының Үкіметі елімізде қалалық агломерацияны дамыту жолында «Өңірлерді дамыту» бағдарламасына өзгерістер мен толықтырулар енгізіп, Астана, Алматы жəне Шымкент қалаларының қатарына Ақтөбе қосылды. Ақтөбе қаласының географиялық жəне демографиялық жағдайы, логистикалық жəне экономикалық əлеуеті тиісті өлшемшарттарға толық жауап береді деп сеніммен айта аламын. Соңғы он шақты жыл ішінде облыс орталығының халқы 50 пайыздан астам өсті. Ақтөбе қаласы өзінің əлеуметтік-экономикалық дамуы жағынан, өсу динамикасы бойынша алдыңғы қатарлардың біріне орналасты. Осындай өңір жетістіктерінен Елбасының жергілікті жерлерге, халыққа, оның күнделікті тұрмыс-тіршілігі ғана емес, келешегіне деген қамқорлығы көрініп тұрады. Өзім куə болғандай, Ақтөбе облысына сапарлап келгенде Нұрсұлтан Əбішұлы өңірдің əлеуметтікэкономикалық бағытындағы ресми ақпараттардан тыс, жалпы ақтөбеліктердің көңіл-күйі, рухани игіліктері мен болашағын тілге тиек етіп отырады. Яғни, ақтөбеліктер өзге де өңірлердегі отандастарымыз секілді Елбасының өздеріне деген риясыз ықыласын, қамқорлығын үнемі сезініп келеді. Нұрсұлтан Əбішұлы өңірдегі əрбір жақсы жаңалықты үлкен-кіші демей ерекше елеп, бағасын беріп жүр. Ақтөбе қаласының нақ ортасында ірі саябақтың ашылу салтанатында Астана мен өңірдің арасындағы рухани-мəдени сабақтасты көріп, ерекше қуанғаны бар. Саябақтағы «Ең асыл қазына – ел бірлігі» деп аталатын сəулетті күмбездің астында тұрып, сол сəтте: «Міне, халықтар арасындағы достық пен келісімнің, теңдіктің, ынтымақтың шынайы көрінісі – осы!» деп ел рухын көтере сөйледі. Осы саябақтың ажарына өзгеше архитектуралық сəн беріп тұрған мешіт пен шіркеуге де жоғары баға берді. Сəулет өнерінің соңғы үлгілерімен салынған екі бірдей діни ғимаратты Елбасы мен Ресейдің сол кездегі Президенті Д.Медведев ашып, жəмиғат алдында сөз сөйледі. Жүрегіне иман қонған жұртшылық ежелден етене жақын екі мемлекет басшыларының жəмиғат үйлерінің табалдырықтарын бас иіп аттаған қадамдарын жақсы ырымға балады, ынтымақ пен келісімнің жарқын көрінісі деп қабылдады. Кейбір ұшқары ойлаушылар «мешіт пен шіркеудің бір-біріне бой көрсетіп тең тұрғаны қалай?» десе де, кейін тəубесіне келді. Шындығында, жұмыр Жер бəрімізге ортақ, Жаратушы – біреу емес пе? Осы сəулетті қос ғимараттың қатар бой көтеруінің өзі жақсы ырым. Өйткені, Құдай – біреу, тек оған барып табынатын жол əртүрлі. Өз заманында қасиетті Қағбаны Ибрагим пайғамбар салдырғанын ұмытпау қажет. Өзіміз де, өзге де Н.Назарбаевты Астананың Бас сəулетшісі деп тегін айтпайды ғой. Елбасымыз өңірлердегі бұрынғы ғимараттардың қазір қалай өзгеріп жатқанын да ұмытпайды. Қазақстан мен Ресейдің шекаралас аймақтарының кезекті форумы Ақтөбеде өтіп жатқанда жаңаша жаңғыртылып, өзгертілген ғимарат алдында: «Мұнда, саяси-ағарту үйіне бұрын да келгенмін. Осы жолы танымай қалдым. Мəжіліс залы, саммит, халық аралық жиын өтетін орын қалай тез дайындалып үлгерген», деп таңғалғанын жасырмады. Елбасының Қазақстан мен Ресейдің шекаралас аймақтарының əлеуметтікэкономикалық қарым-қатынасын кеңейту жөніндегі 2000-жылдардың басында көтерген бастамасы қазір өміршең сипат алды. Оның ауқымы жыл сайын ұлғая түсуде. Қазіргідей алмағайып заманда ыдырау емес, ымыраласу, шабысу емес,

табысу, ауысу емес, қауышудың шынайы көрінісі осындай болу керек. Президент көкейінен осындай сұңғылалықты көреміз. Ақтөбе жастарының «Ауылдың гүлденуі – Қазақстанның гүлденуі» деп аталатын бастамасын Елбасы бар лық қазақстандықтарға үлгі етіп, жалпыхалықтық акция деп атады. Ал еліміздің түкпір-түкпірінде жалғасын тапқан ақтөбелік жастардың бастамасымен ауыл келбеті жаңа түр, өзгеше сипатқа ие болды. Бұрын-соңды жазғы каникул күндерінде ойын қуып немесе бейжай жүретін 7-10 сынып оқушылары елді мекендерді абаттандыруға қатысып, пайдалы іске араласты. Жасөспірімдер арасында құқықбұзушылық айта қаларлықтай азайды. Оқушылар маусымдық жұмыстардан 40-50 мың теңге пайда тапты. Олардың көпшілігі жаңа оқу жылына мектеп формаларын, кітап-құралдарын дайындап алған соң, келесі маусымдық жұмыстарға қатысуға тілек білдірді. Ең бастысы, жасөспірімдер алғашқы еңбек мектебінен өтіп, шыңдалды. Елбасы – қазақстандықтар арасында саламатты өмірді насихаттап қана қоймай, өзі де үнемі спорттық тұлғасын бірқалыпты сақтап жүретін адам. Өзіміздің спортшыларымызға деген қамқорлығын, тіпті, қай спортшыға ерекше үмітпен қарайтынын жəне олардың болашағынан жаңылмайтынын баршамыз білеміз. Өңірлерде де спорттың шын мəнінде бұқаралық сипат алуын талап етіп келеді. Ақтөбелік спортшылар қауымымен кездескенінде олардың жетістіктерінен терең хабардар екенін байқатты. Нұрсұлтан Əбішұлының зияткерлік қабілеті туралы танымал қаламгерлер, зерделі журналистер талай айтып та, жазып та жүр. Ал елінің, жерінің қадірін жете түсінетін Елбасы Ақтөбенің Мұғалжар тауларымен егіз біткен Айырық туралы сөз қозғағанда таңғалдым. Заманының сал-серісі Батақтың Сарысы: «Тұсынан шыға келдім Айырықтың, Даусымнан құйқылжыған айырылыппын. «Дидар мен несіп ғайып» деген сөз бар, Көрінген көк аттыға қайырылыппын», деп айтатыны тура сол тау. Айырық тауы шөгіп жатқан түйенің қос өркешін көзге елестетеді. Жергілікті тұрғындар арасында «Айырықтан жел тұрса – жаз да болса қыс болар» деген де сөз бар. Онысы осы аймақтың ерекше табиғатын бейнелесе керек. Мұғалжар ауданында осы тау аттас ауыл да бар. Ол Мұғалжар тауының жиегінде, Əулие өзенінің жағасында, Айырық тауына жақын орналасқан. Елбасы еліміздің жердің асты мен үстіндегі байлықтарды, олардың мерзімдік қорын, келешегі қалай боларын үнемі таразыға салып, байыптап жүреді. Республикалық жəне халықаралық маңызы бар мемлекеттік табиғи-қорық қорының геологиялық, геоморфологиялық жəне гидрогеологиялық объектілерінің тізбесінде Көкжиде жерасты сулары да бар. Осы Көкжиде ластанып бара жатыр деген сөздерге алаңдаған болу керек, ол туралы егжей-тегжейлі сұрады. Отанымыздың табиғатына жанашырлық танытып, экожүйеде салғырттыққа бой бермеу керектігін ескертті. Олай болмаса, шынымен де келешек ұрпақ өткенге өкпелемей ме, топырақ шашпай ма? Артымызға ұрпаққа мұра болатын игілік қалдыруымыз керек. Президент осыны ұқтырды. Нұрсұлтан Əбішұлы өңірлердегі адамдар, мұғалімдер мен денсаулық сақтау қызметкерлері, басқа да халыққа қызмет етушілер туралы жиі еске алады. Облысқа келген сапарларында тарих еншісіндегі тұлғалар ғана емес, күні бүгін ел алдында жүрген сыйлы, ардақты азаматтарды сұрастырып жатады. – Шалқарда Оразбай деген ақсақал, Ақтөбеде Зəкірадин Байдосов деген тарихшы, Чемоданов, аты-жөні Федор Евгеньевич болар, Бекіш Ғалымов деген соғыс жəне еңбек ардагерлері бар еді, жағдайлары қалай? – деп кішілікпен кісілік таныту – Елбасының тұлғалық тағылымы, сезімталдығы пен аңғарымпаздығы! *** Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қан майдан шебінде халық Батыры Бауыржан Момышұлының «Отан үшін отқа түс – күймейсің!» деген нақыл сөзінің мəні мен мағынасы бүгінгі күні тереңдей түсті. Біздің Елбасы да өзінің тағдырын ұлтының, ұлысының, жасампаз істердің жолына байлады. Осы қасиетті жолда Нұрсұлтан Əбішұлының өзі айтқандай: «Алдымызда асу-асу белдер бар, ұлт жолында ұйытқи соғар желдер бар. Бел де талар, жел де беттен қағар. Бəріне көну керек, бəріне төзу керек!». Біз – даңғыл жолға бет бұрған, сын-қатерге шеп құрған Көшбасшысы бар Мəңгілік Елміз.


4

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

ЎЛТ ЖОСПАРЫ. 5 РЕФОРМА ЖƏНЕ 100 ЌАДАМ Транзиттік əлеуетті дамыту маќсатында Нұралы БЕКТҰРҒАНОВ,

Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының бірінші вице-президенті, «Парасат» ғылыми-технологиялық орталығы» АҚ-тың ғылыми кеңесшісі.

Бес халыќтыќ реформа «Ќазаќстан-2050» Стратегиясын тиімді əрі нəтижелі жїзеге асырудыѕ маѕызды бір тетігі

Гүлнəр СЕЙІТМАҒАНБЕТОВА,

Парламент Мəжілісінің депутаты.

Мемлекет басшысы Н.Назарбаев «Нұр Отан» партиясының ХVІ съезінде сайлауалды тұғырнама ретінде «Бес институттық реформаны» жүргізуді ұсынған болатын. Ал 29 сəуір күні өткен Президентті ұлықтау рəсімінде сөйлеген сөзінде Елбасы мемлекетте жедел түрде реформалар жүргізу керектігін, ол үшін ел Президенті жанынан Жаңғырту жөніндегі ұлттық комиссия құрылатындығын, оның миссиясы бес институттық реформаны кезең-кезеңмен жүзеге асыруды басқару жəне ол үшін мемлекеттік органдардың, бизнессектор мен азаматтық қоғамның іс-қимылын үйлестіру болатындығын айтты. Осы ретте, осы бес реформаның біреуі – меншік құқығына кепілдік беретін, кəсіпкерлік қызмет үшін, келісімшарттық міндеттемелерді қорғау үшін жағдай жасайтын заңның үстемдігін қамтамасыз ету, сот жүйесіне реформа жүргізу. Бұл, бір жағынан, «Қазақстан-2050» Стратегиясын тиімді əрі нəтижелі жүзеге асырудың маңызды бір тетігі болса, екінші жағынан Ата Заңымызда жария етілген құқықтық мемлекет құрудың негізгі ұстанымы болып табылады. Бұл – еліміздің экономикалық тұрғыда табысты дамуының бірден-бір кепілі. Бұл – Қазақстанда толыққанды нарықтық экономика қалыптасқанын жəне мемлекеттік саясатта сондай экономиканың басты қағидалары заң тұрғысынан қорғалатынын білдіреді. Заң үстемдігін қамтамасыз ету – заңдылық қағидасынан туындайтын түсінік қана емес, ол күнделікті өмірде құқықтық тəртіпті сақтаудың басты талабы. Кез келген салада – құқық қорғау, экономика, əлеуметтік, білім беру, кəсіпкерлік жəне т.б. салаларда заңдармен белгіленген құқықтық тəртіп орныққан. Сол тəртіпті сақтау заң үстемдігі қағидасынан бастау алады. Əсіресе, нарықтық экономикаға негізделген қоғамдық қатынастарда бұл қағиданың мызғымастығы экономиканы дамытуда шешуші маңызға ие. Президентіміз заңның үстемдігін қамтамасыз ету дегенде оның осы қырына назар аударды. Өйткені, Қазақстанның бүгінгі даму кезеңінде шағын жəне орта бизнесті дамыту, азаматтарымыздың іскерлік бастамаларына қолдау көрсету табысты дамуымыздың кепілі ретінде қарастырылады. Сол үшін кəсіпкерлік қызметті дамыту мен меншік құқығын қорғаудың заңнамалық тетіктері жасалған. Өзінің жедел жəне қарқынды экономикалық дамуымен дүниежүзін таңғалдырған мемлекеттердің бірі – Сингапур заңның үстемдігін мызғымас қағида ретінде халықтың санасына берік енгізген. Сол арқылы олар ешкім күтпеген өркендеуге, құқықтық тəртіпке қол жеткізді. Сингапурдың осы тəжірибесі заң үстемдігінің қаншалықты маңызды əрі қажет екенін дəлелдейді. Сондықтан, Елбасы ұсынған бес институттық реформаның қатарында заңның үстемдігін қамтамасыз етудің болуы Қазақстан үшін стратегиялық маңызға ие. Оның толық əрі жаппай жүзеге асырылуы бірінші кезекте мемлекеттік органдар мен соттардың, азаматтық қоғам институттары мен əрбір азаматтың өз қызметінде, күнделікті өмірде заңдылықты қатаң сақтау мен насихаттауынан бастау алады. Əрине, бұл орайда заң шығару органының əділ əрі сапалы заңдар қабылдауы аса маңызды. Сапалы жəне өміршең заңдарсыз заңның үстемдігін қамтамасыз ету мүмкін болмас. Тəуелсіздік алған 1991 жылдан бастап 2014 жылдың желтоқсан айына дейін заң шығарушы орган – Парламент барлығы 2600-ден астам заң қабылдаған. Олар қоғамдық қатынастардың түрлі салаларын реттеуге бағытталған. Алайда, заңдар дұрыс жұмыс жасау үшін, одан туындайтын əртүрлі нормативтікқұқықтық актілер де мезгілінде шығарылуы керек, заңның орындалуы қатаң бақылануы керек. Заң шығару практикасында заң қабылданып, бірақ оны іске асыруға арналған заңға тəуелді актінің уақтылы шығарыл майтын жағдайлары кездеседі. Ал Конституцияда адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат қазынасы деп көрсетілген. Мемлекет өзіне міндеттеме алып,

азаматтардың құқықтары мен мүдделерінің қорғалуын қамтамасыз етуге міндетті. Заң нормаларын дұрыс қолдану, заң шығару процесінде олқылықтар мен коллизияларға жол бермеу бұған ықпал етеді. Осы фактілердің, тіпті, біреуінің бұзылуы одан əрі сот дауларына əкеліп соғады. Мысалы, күнделікті өмірде еңбек қатынастары саласында Еңбек кодексінің еңбек шартын жасау туралы нормасы жиі бұзылады. Іс жүзінде жұмысқа тараптар еңбек шартына қол қойғаннан кейін ғана жіберілуі тиіс. Жұмысқа қабылдау жұмыс берушінің жасалған еңбек шарты негізінде шығарылатын актісімен ресімделеді. Алайда, не жұмыс берушінің кінəсінен не жалданушы адамның заңды білмеуінен еңбек шарты жасалмай-ақ жұмысқа кірісе береді. Осының салдарынан жалақы уақтылы төленбейді, зейнетақы аударымдары жүргізілмейді, табыс салығы төленбейді. Сот шешетін даулар пайда болады. Заң нормаларын орындамау бұдан да ауқымды проблемаларға əкеліп соғады. Мəселен, Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасында бюджет қаражатын тиімді жұмсау көзделген. Алайда, мемлекеттік сатып алуды өткізу кезінде тендерді жеңіп алған тауар беруші, жұмыс орындаушы немесе қызмет көрсетуші мемлекет ақшасының тиімді жұмсалуын жəне сапалы тауарлар, жұмыстар, қызметтер ұсынуды əрдайым қамтамасыз етпейді. Осының салдарынан, яғни пиғылы теріс мердігерлердің кінəсінен əлеуметтік объектілердің құрылысы аяқталмайды, құрылыс сапасыз жасалады, ал жалпы қазақстандықтардың салығынан жиналатын бюджет қаражаты тиімсіз пайдаланылады. Мұндай жағдайда заңдардың бұзылуын анықтауға, азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтарын қорғауға, мемлекет қаражатының тиімсіз жұмсалуының алдын алуға мүмкіндік беретін құқық қорғау, бақылау-қадағалау органдарының маңызы ерекше. Бірақ, күнделікті өмірде көріп жүргендей, бүгінгі таңда мемлекеттік органдарға, депутаттарға келіп түсетін арыз-шағымдардың көпшілігі құқық қорғау органдарындағы əділетсіздікке, заңның бұрмалануына, жемқорлыққа байланысты болып келетіні жасырын емес. Соңғы кезде депуттаттар өткізіп жүрген қоғамдық қабылдауларға азаматтар өздерінің конституциялық құқығын қорғауда заң бұзушылықтарға прокурорлық қадағалаудың əлсіз жүргізілетініне, көбіне істерді қадағалау формальды жүргізіліп, арыздар сол арызданып отырған мемлекеттік органға қайта жіберілетініне жəне оларға формальды, жалаң жауап берілетіндігіне жиі арыздануда. Мұндай кемшіліктер сот жүйесінде де жетерлік. Міне, сондықтан да Елбасымыз «Нұр Отан» партиясының ХVІ съезінде сөйлеген сөзінде: «Бүгінде сот жүйесінің əлсіз буыны – судьялар корпусы арасындағы сыбайлас жемқорлық көрі ністеріне жиі-жиі соқтырып жататын судьяларды іріктеу, судьяларға қойылатын біліктілік талаптарының тиімсіздігі», деген болатын. Əрине, осы ретте өркениетті, озық дамыған мемлекеттердің осы саладағы жетістіктерін зерделеу, зерттеу жəне өзімізге енгізу мəселесі де күн тəртібінен түспеуі керек. Елбасымыз айтқандай, «реформа сот жүйесін жеке мүдде қуушылықтан ада етеді. Əділ сот төрелігі инвесторлар мен бизнес үшін қолжетімді болмақ. Жекеменшік құқығы мызғымайтын болады. Инвестициялық төрелік сот жəне халықаралық төрелік сот орталығы үздік халықаралық тəжірибенің үлгісі бойынша елдегі бизнес ахуалды əлемдегі ең тартымдылардың бірі етуі тиіс». Заң үстемдігін қамтамасыз ету – Қазақстанның стратегиялық даму мақсаттарына қол жеткізудің мызғымас құндылықтарының бірі. Елімізде парасатты, салиқалы, əділетті қоғамды қалыптастыру үшін де, сол қоғамда заңның үстемдігін қамтамасыз етуіміз керек. Бұл – өмірімізге өзі сұранып тұрған Жаңғырту жолы. Президент ұсынған жаңғыртудың тағы бір тармағы транспарентті жəне есеп беруші мемлекет деп аталады. Реформа мемлекеттік аппараттың жұмысын ашық жəне азаматтарға есеп беретіндей ету керектігін көздейді. Əрбір мемлекеттік қызметкер лауазымына қарамастан, заң алдында жауап беруі, халыққа қызмет етулері керек. Жасырын

емес, қоғамда əкімдер мен шенеуніктер, министрлер оқшауланған элита сияқты өмір сүруде. Бұқаралық ақпарат құралдарында ашық пікірлесетін Үкімет мүшелерін өте сирек көреміз. Əкімдердің халық алдында есеп беруі де соңғы кездері формализмге айналып бара жатқаны жасырын емес. Қазіргі кезде елімізде мемлекеттік қызмет көрсетудің оң тəжірибелері бар, олар өте тиімді болуда жəне халық оң бағалауда. Мысалы, мемлекеттік қызметті «бір терезе» қағидатымен көрсету – осы салада ашықтық орнатып, жемқорлықты жоюға ықпал ететін формалардың бірі. Бүгінгі таңда елімізде 264 Халыққа қызмет көрсету орталықтары, оның ішінде, 9 мамандандырылған ХҚО, 70 мобильдік орталықтар жұмыс жасап келеді. Ол жерлерде 191 мемлекеттік қызметтің түрі көрсетіледі, ал осы жылдың аяғына дейін ол 212-ге жетпекші. Өткен жылы осы орталықтар арқылы 25 млн. қызмет көрсетілген. Əрине, мемлекет азаматтарға сапалы мемлекеттік қызмет көрсетуді оңайлатуда осы қол жеткен жетістіктерді əрі қарай жетілдіріп, жақсарту жолында жүйелі жұмыстануы керек. Мемлекет Халыққа қызмет көрсету орталықтары арқылы азаматтардың арызшағымы көп түсетін салалар – тұрғын үйге, балабақшаға, жер учаскелеріне кезекке тұру жəне оларды бөлу сияқты мəселелер бойынша мемлекеттік қызмет түрлерін көрсете алса, онда осы салалардағы жемқорлықты жоюға, ашықтық орнатуға, азаматтардың осы қызмет түрлерін тез, сапалы алуына мүмкіншілік туар еді. Депутаттар тарапынан Мəжілісте қаралып жатқан «Ақпараттандыру туралы» заң жобасына барлық мемлекеттік органдардың азаматтарға, бизнес өкілдеріне күнделікті өмірде пайдалануға қажетті ақпараттарды интернет-ресурстар арқылы ашық пайдалануға салып отыруларын міндеттейтін нормалар енгізілуде. Сондай-ақ, бейне – конференциябайланыс, онлайн қабылдау, видео-шағымдар арқылы мемлекеттік органдардың лауазымды тұлғаларына арызданып, шағымдануға мүмкіншілік беретін жəне олар арызшағымдар ретінде тіркелетін, олар бойынша басшыларды жауап беруге міндеттейтін де нормалар қарастырылуда. Бұл нормалар елімізде «ашық Үкіметті» қалыптастыруға алып келетін болады. Елбасының реформаның бесінші жолы ретінде ұсынылған бұл талап бойынша мемлекеттік қызметкерлер – əкімдер, министрлер, т.б. жауапты қызметкерлер енді халыққа, қалың бұқараға, мемлекетке қызмет етуші екенін жете түсініп жұмыс істеуі тиіс, бұқара мен билік арасында «перде» болмауы тиіс. Осы ретте, мемлекеттік қызметке іріктеу мен қабылдаудың бүгінгі қалыптасып отырған жүйесі жетілдіруді қажет ететіні көп айтылып жүр. Командалық қағидатпен мемлекеттік қызметке кездейсоқ келген мемлекеттік қызметшілерде қандай кəсіби біліктілік болады? Мемлекеттік қызметшілердің кадрлық резерві қалыптастырылып, оған кəсіби біліктілігі жоғары, білімі мен тəжірибесі ұштасқан, жүктелген міндетті жедел шеше алатын, халықпен тіл табысып жұмыс жасай алатын, өз ісіне жауапкершілікпен қарайтын мемлекеттік қызметшілерді алуды жолға қою керек. Басшылық қызметтерге жоғарылату мəселесі міндетті түрде төменгі баспалдақтардан өткен, өзін біліктілігімен, өз ісіне деген жауапкершілігімен төменгі қызметте көрсете білген, кадрлық резервте тұрған қызметшілер арасынан алу арқылы шешілсе жəне осы қағидаттардың сақталуы қатаң бақылауға алынса, мемлекеттік қызметтегі командалық жүйе де жойылар еді. Жастардың өз мүмкіндіктерін, білімдерін толық пайдалануына жол ашылар еді. Реформаларды жүзеге асыру алда тұрған бірінші кезекті жалпыұлттық міндет. Елбасымыздың реформалар жоспарын Ұлт жоспары деп атауы да тегін емес. Бұл ауқымды реформаларды жүзеге асыру үшін əрбір азамат, азаматтық қоғам тікелей атсалысулары керек. Реформаларды жүзеге асыру арқылы біз ұлттық сананы өзгертеміз, ота н шылдықты арттырамыз, ел бірлігін нығайтамыз, тəуелсіздігімізді мəңгілік етеміз.

Мемлекет басшысы жақында ғана «Инфрақұрылым: экономиканың тұрақты өрлеуінің драйвері» тақырыбында өткен VIII Астана экономикалық форумында сөйлеген сөзінде: «Мен жаңа жоғары жылдамдықтағы, мультимодальды «Еуразиялық трансконтиненталдық дəлізі» көлік бағытын құруды ұсынамын. Ол біздің еліміздің бүкіл аумағына созылып, Азиядан Еуропаға жəне керісінше ешбір тосқауылсыз жүк тасымалдауды қамтамасыз ететін болады. Бұл мұхит арқылы жүретін жолдардан едəуір қысқа, біздің халықтарды жақындастырады жəне қауіпсіздікті қамтамасыз етеді, өйткені, бізге осы трассалар өтетін мемлекеттердің тұрақтылығы тиімді. Көлік артериясы барлық елде өндірістің дамуына серпін береді». Бұл идея «Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бес институттық реформасын жүзеге асыру жөніндегі 100 нақты қадам – Ұлт жоспарында» бекітілген. Мемлекет басшысының бұл бастамасын ғылыми негіздеу мақсатында академия ғалымдары мен «Парасат» ғылыми-технологиялық орталығы» акционерлік қоғамының, сондай-ақ, Ресей, Қытай, АҚШ, Канада жəне басқа елдер ғалымдарының қатысуымен VIII АЭФ аясында «Еуразиялық энергетикалық, су жəне транзиттік əлеуеттің тұрақты дамуы» атты панельді сессия өткізілді. Мұнда «Қазақстан аумағы арқылы өтетін еуразиялық транзиттің мейлінше мүмкін болатын нұсқаларын ғылыми-техникалық негіздеу» нысаналы ғылыми-техникалық бағдарламасын жүзеге асырудың бастапқы нəтижелері талқыланды, осы кезде Каспий теңізінде, Қазақстанның əлемдік мұхитқа шығуын қамтамасыз етуге жəне ел аумағы арқылы өтетін еуразиялық транзиттің су-көліктік əлеуетін іске асыруға мүмкіндік беретін халықаралық теңіз хабын жасауды ғылыми-техникалық негіздеу көзделген. Елбасы Н.Назарбаев Қазақстанның, Ресейдің, Қытайдың, Түрікменстанның, Иранның, Əзербайжанның мүдделері үшін транзиттік əлеуетті кеңейту мақсатында «Еуразия – «Каспий – Қара теңіз» арнасының құрылысы туралы ұсынысты бірнеше рет жоғары деңгейде көтерді. Нұрсұлтан Əбішұлы 2007 жылы Санкт-Петербург халық аралық экономикалық форумында сөйлеген сөзінде: «Біз түрлі бағыттарды қажет етеміз: əрине, мұнай жəне газ сияқты тауарлар бізге экономикалық тиімді бағыттармен жөнелтіледі. Осыған байланысты Каспий теңізінен Қара теңізге қарай кеме жүзетін «Еуразия» арнасының құрылысы атаулы жоба бола алады. Бұл арна бүкіл Орталық Азияның Ресей арқылы теңізге шығуының қуатты дəлізі болар еді». Елбасын Ресей Федерациясының Президенті В.Путин де қолдап: «Жаңа арнаның пайда болуы

Каспий маңы елдерінің Қара жəне Жерорта теңізіне, яғни əлемдік мұхитқа шығуына мүмкіндік беріп қана қоймай, сондай-ақ, олардың геосаяси жағдайларын сапалы өзгертіп, теңіз державалары болуына мүмкіндік береді», деді. Біздің ғалымдар осы арнаны есепке ала отырып, Қазақстан аумағы арқылы еуразиялық су-көліктік транзиттің мейлінше мүмкін нұсқасының жəне «Каспий – Парсы шығанағы» Иран арнасының құрылысының мүмкін болатын моделін əзірлеуде. Бұл модельдің негізі ретінде Қазақстан мен Ресейдің ұқсас бастамаларымен бірге, ҚХР Төрағасы Си Цзиньпиннің «Жібек жолының экономикалық белдеуін құру» туралы бастамасын алу көзделген. Елбасы айтқандай: «Бұл бастама алғаш рет Астанада айтылды. Біз алғашқылардың бірі болып осы бастаманы қолдадық жəне оған өз үлесімізді қосудамыз». Соңғы жылдары бұл мақсатты іске асыру үшін елде көп жұмыс, жəне жекелеп айтқанда, Елбасының тапсырмасы бойынша Ақтау айлағының қуаттын арттыру бойынша жұмыс атқарылды. 2014 жылы Ақтау айлағы арқылы тасымалдың жалпы көлемі 10,3 млн. тоннаны құрады. Ақтау солтүстік терминалының құрылысы аяқталуда, ол айлақтың қуатын 3 млн. тоннаға арттырады. «Қорғас – Шығыс қақпалары» АЭА құрғақ айлағы бірінші кезеңі нысандарының құрылысын 2015 жылғы маусым айында аяқтау жоспарланған. Достық – Алашаңқай халықаралық шекаралық өткелін дамыту бағдарламасы іске асырылуда, оның өткізу қабілеті жыл сайын артып, 2014 жылға қарай жүк ағыны жылына 23 млн. тоннаға жетті. Былтыр «Жезқазған – Бейнеу» учаскесі пайдалануға берілді, ол «Достық – Ақтау» темір жо лына тікелей жол ашты. Бұл жылы Ақтаудан Иранға қарай қатынайтын теміржол пайдалануға берілді. «Қорғас – Ақтау айлағы» жүрдек магистралінің құрылысы көзделген. Ағымдағы жылы «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» автомагистралі қазақстандық учаскесінің құрылысы аяқталады. VIII Астана экономикалық форумында Мемлекет басшысы былай деп атап көрсетті: «Біздің бірінші ірі жобамыз – ұзақтығы 2700 км. болатын «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» автокөлік магистралінің қазақстандық учаскесінің құрылысы. Аталмыш жұмыстарды біз биылғы жылы тəмамдаймыз. Қазақстандық учаскедегі жүк ағынының көлемі жылына 30 млн. тоннаны құрайды деп күтілуде. Трасса тек Қытайды, Қазақстанды, Ре сейді жəне Еуропаны ғана

байланыстырмайды. Оған Орталық Азия мемлекеттері – Қырғызстан, Өзбекстан, Тəжікстан қол жеткізеді». «Еуразиялық энергетикалық, су жəне транзиттік əлеуеттің тұрақты дамуы» панельді сессиясының қатысушылары елде теміржол жəне тасжол транзитін дамыту бойынша атқарылған жұмыстарды, əлемдік мұхитқа шығу үшін Ақтау айлағын пайдаланудың су-көліктік транзиті бо й ынша ғылыми негізделген есеп теулері мен толықтыруды ұсынды. «Қазақстан-2050» Стратегиясында 2050 жылға қарай еліміздегі транзиттің нақты саны айқындалған. Ол транзиттік ағындардың 10 есеге артуы. Егер 2012 жылы Қазақстан аумағы арқылы транзит 17,8 млн. тоннаны құраса, онда 2050 жылға қарай бұл сан 180 млн. тоннаға жетеді. Қазақстандық транзит 10 есеге артқан кезде, оның неғұрлым арзан нұсқаларын пайдалану қажеттілігі туындайды, ал ең арзаны – су көлігі. Академия ғалымдары Қазақ стан аумағы арқылы жалпы транзиттің үлесіне негіздемені əзірлеуде, транзитті «Еуразия» арнасы арқылы су-көліктік жолмен Еуропаға бағыттау тиімді болады. VIII Астана экономикалық форумында Елбасы атап көрсеткендей: «Қолданыстағы теңіз сауда бағыттары халықаралық сауданың артып келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандырмайды. Қазірдің өзінде ҚХР мен ЕО арасындағы сауда айналымы $600 млрд. дерлік соманы құрайды жəне ол, болжам бойынша 2020 жылға қарай $800 млрд.-қа дейін артады. Сол себепті өсіп келе жатқан Азия үшін Еуропаға құрлық бағытын дамыту орасан зор маңызға ие. Осы жағдайда біз өзіміз үшін жаңа мүмкіндіктерді көріп отырмыз». Егер қазіргі таңда Қытайдан тауарлар ЕО елдеріне теңіз жолымен, Азияны айналып өтіп, Суэц арнасы арқылы 45 күнде жеткізілсе, ал оларды «Қорғас – Ақтау айлағы – «Еуразия» арнасы» трассасы жəне əрі қарай Қара теңіз арқылы құрлық жəне су транзитін үйлестіре жеткізгенде, небəрі 1014 күнді құрайды. «Қорғас – Ақтау айлағы» жүрдек магистралі салынса, бұл мерзім тағы 2-3 күнге қысқарады. Елімізде Қазақстан аумағы арқылы су-көліктік транзит бойынша зерттеулер əзірге болған емес. Оны Ресей, Қытай жəне еуразиялық құрлықтың ғалымдарымен бірлесіп жүргізудеміз. Биыл біз қытайлық ірі «Синогидро» гидротехникалық компаниясының бас директоры Лянь Цзюнмен еуразиялық су-көліктік транзитті дамыту жөнінде ғылымитехникалық ынтымақтастық туралы келіссөз жүргіздік. Аталмыш компанияның Қазақстандағы филиалының бас директоры Ван Чжунпань мырза панельді сессияда Қазақстан мен Қытайдың гидротехникалық ғимараттар құрылысы саласындағы ынтымақтастығының перспективалары туралы баяндама жасады. Сессия жұмысының қорытындысы бойынша барлық көршілес елдердің мүдделерін ескеріп, Қазақстан аумағы арқылы еуразиялық су-көліктік транзиттің мүмкін нұсқаларын ғылыми негіздеуді дамыту жөнінде ұсыным қабылданды.

Ґркендеу жолына бастайды Дария ҚОЖАМЖАРОВА,

Тараз мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор, ҰҒА-ның корреспондент-мүшесі.

Қазақстан халқы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев тарапынан ұсынылған бес институттық реформаны ыстық ілтипатпен қабылдады. Аталған реформаның мемлекеттің алға қарай қарышты қадам басуына, білікті де білімді кадрлар дайындауға ықпалын тигізетіні рас. Əлеуметтің əлеуетін арттырып, егемендіктің тұғырын нығайта түсетін Ұлт жоспары жоғары білім беру жүйесіне де үлкен жауапкершілік жүктейді. Осы орайда айта кеткен лəзім, Тараз мемлекеттік педагогикалық институты – 100 нақты қадамның 2-қадамында атап көрсетілген төменгі лауазымдарға кандидаттарды реттеу мен одан əрі лауазымдық өсу іскерлік қасиеттер негізінде жүзеге асырылуы тиіс деген басымдықты назарға ала отырып, жоғары білікті мамандарды даярлауға, əлемдік білім кеңістігіне интеграциялануға, өндіріске енгізілетін іргелі жəне қолданбалы зерттеулерді дамытуға бағытталатын

кең көлемдегі білім, ғылым, рухани-тəрбиелік, инновациялық жəне өндіруші негізіне ие оқу орны ретінде өзіндік үлес қосатын болды. Мемлекеттің білім беру саласындағы стратегиялық мақсаттарына сəйкес білім беру жүйесін түбегейлі жаңғыртуды басты мақсат тұтады жəне жалпы елге жəне аймаққа қажетті жаңа тұрпатты мұғалім дайындайды. Жаңа тұрпатты мұғалім дегеніміз не? Ол – заманауи технологияларды жан-жақты меңгерген, шығармашылық əлеуеті жоғары, кəсіби тұрғыда өз ісін жіті меңгерген маман. Біз Қазақстанның болашағын дайындап жатқанымызды нық сеніммен айта аламыз. Себебі, біздің түлек теріміздің көпшілігі Қазақстан қоғамының зиялылары қатарына жатады жəне еліміздің даму бағытының қалыптасуында атсалысады. Бұл – біздің маңызды нəтижеміз, біз оны мақтан етеміз жəне болашаққа деген сеніммен қараймыз. Сондықтан да, Елбасы атаған бес институттық реформаны жүзеге асыруға біздің оқу орны өзіндік сүбелі үлесін қосады деп толық сеніммен айта аламын. Жамбыл облысы.


 Мəселенің мəнісі

Жетістікке жету жолы

«Ќазаќ мўнай жəне газ институты» АЌ басты ќаєидаты – келісімділік, ашыќтылыќ, адалдыќ, нəтижелілік жəне сапалы жўмыс атќару «Қазақ мұнай жəне газ институты» АҚ (ҚМГИ) 2002 жылы құрылған əрі «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-тың еншілес компаниясы болып табылады. «ҚМГИ» АҚ едəуір тəжірибеге ие, сондай-ақ, мемлекет аумағында мұнай-газ жəне энергетика салаларындағы объектілерді кешенді ғылыми-инжинирингтік қамтамасыз ететін жобалау қызметтерін көрсететін Қазақстандағы ірі инжинирингтік компаниялардың бірі. Компания жобалау қызметін атқаруға қажетті лицензияларға, оның ішінде I санаттағы мемлекеттік лицензияға ие. ҚМГИ тұтынушылары мен серіктестері – ұлттық жəне шетелдік ірі, беделді компаниялар. Олар «Самұрық-Қазына» тобына жəне «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-қа кіретін компаниялар, ұлттық операторлар мен жеке жер қойнауын пайдаланушылар, мемлекеттік мекемелер жəне кəсіби ассоциациялар. «ҚМГИ» АҚ кеңселері Астана жəне Алматы қалаларында орналасқан. Атырау қаласындағы «Каспиймұнайгаз» ҒЗЖИ» АҚ оның еншілес компаниясы. Өз бастамасын өткен ғасырдың ортасынан бері жалғастырып келе жатқан еліміздегі байырғы жобалау институтының бірі ретінде мұнай-газ саласында барлық ірі жобаларды жүзеге асыруға зор үлесін тигізді. ҚМГИ компаниялар тобының негізін 800-ге жуық адам құрайды. Білікті де тəжірибелі инженер-жобалаушылар, ғылым кандидаттары мен докторлар, профессорлар мен академиктер ортақ істің абыроймен орындалуына үнемі белсенді атсалысады. Компания алдағы кезде Теңіз кен орнын кеңейту бойынша ірі жобаны жүзеге асыруға қатысады. «ҚМГИ» АҚ «Атамекен» Ұлттық кəсіпкерлер палатасы, «KAZENERGY», Қазақстанның сервистік компаниялар одағы, ҚР инжинирингтік компаниялар одағы, Қазақстан энергоаудиторлар ассоциациясы сияқты салалық ұйымдардың мүшесі. Аталған ұйымдардың жұмысында бағдарламалық құжаттарды, стандарттарды жасауға, мұнай-газ саласының жəне инжинирингтің даму векторларын анықтауға үлес қосатын «ҚМГИ» АҚ басшылары мен сарапшыларының тəжірибесі мен кəсіпқойлығы өте маңызды. «ҚМГИ» АҚ – мұнай-газ жəне энергетика салаларында жобалау мен жобаларды ғылыми қамтамасыз етуде лайықты түрде жол бастап отыр. Тұтынушыларын қызметтің жоғары сапасымен қамтамасыз етеді. Институтта техникалық құзыреттіліктің өсу шешімдерінің сапалы болуына, сонымен бірге оның барлық деңгейде жауапкершілікпен орындалуына басты назар аударылады. Ал бұл өз кезегінде жетістікке жетудің жарқын жолы екендігі ақиқат. «Қазақ мұнай жəне газ институты» АҚ бас директоры Дастан ҚОЖА БЕ КОВ ПЕН əңгімеміз осы тұрғыда өрбіді. – Дастан Байұзақұлы, неге инжинирингтік сектор соншалықты маңызды жəне ондағы институттың рөлі қандай? – Үкімет мемлекеттің инвестициялық тартымдылығын арттыру бағытында талай бастамаларды орындауға кірісуде. Дегенмен, бізде мəселелер жиі инвестициялық жобаларды игеру жəне жүзеге асыру сатысында туындайды. Бұл Қазақстан мұнай-газ саласы соңғы жылдары қарқынды дамығанына қарамастан, жобаларға салым салудан қауіптенетін инвесторларды қорқытатыны сапа мəселесі. Инжиниринг – бастамалардың

бастауы. Жобалау сатысында кез келген ірі инвестициялық жобаның болжамды нəтижесі қаланады, себебі, дұрыс таңдалған тұжырымдама, техникалық шешімдер жəне сапалы орындалған сызбалар мұнан былай нысандардың құрылысы бойынша жұмыстарды мейлінше жеңілдетеді. Сондықтан білікті персонал біздің табысымыздың негізі. Өндіруші мұнай-газ компаниясы үшін капиталдандыруға əсер ететін басты актив жер қойнауын пайдалануға лицензиялармен расталған ресурстар, өндірілген пайдалы қазбаларды өткізу кезінде маркетинг алдыңғы қатарға шығады. Ал «ҚМГИ» сияқты инжинирингтік жəне сервистік компаниялар үшін негізгі актив – адам ресурстары, яғни компания табысын қамтамасыз ететін біліктілігі жоғары персоналды жұмылдыру жəне іздестіру қабілеттілігі. Дəл осы аспектілер – құзыреттіліктің өсуі арқылы инвестициялық тартымдылықты арттыру біздің компаниямыздың міндеті мен көзқарасын қамтып көрсетеді. «ҚМГИ» АҚ міндетін тұрақты дамытып, тұтынушыларға сапалы инжи нирингтік қызмет көрсету арқылы ұлттық экономиканың инвестициялық тартымдылығын арттыруды тұжырымдады. Корпоративтік құндылықтарға сүйенетін, технологиялық бағдарды үздіксіз жетілдіретін мұнай-газ жəне электр энергетикасы салаларында кешенді қызметтерді көрсететін көшбасшы, бəсекеге қабілетті инжинирингтік компания бұл орайда жетістікке жетері анық. Компания топменеджерінен машықтанушыға дейінгі əр қызметкердің жұмысында тірекке айналатын «ҚМГИ» корпоративтік құндылықтары – біздің жұмысымыздың мынадай басты қағидаттарын белгілейді – келісімділік, ашықтылық, адалдық, нəтижелілік жəне сапа. Мұның бəрі тұтынушыларға, қызметкерлерге жəне акционерлерге бағытталады. Техникалық құзыреттілікті əрдайым арттырудың бір тəсілі – шетелдік серіктестермен бірлескен кəсіпорындар

құру. Серіктестік табыстылығының қажетті шарттары оның ұзақ мерзімділігінде, тең құқылығы мен эксклюзивтілігінде. Қазіргі кезде дəл осы қағидаттар бойынша келіссөздер жүргіземіз, озық халықаралық инжинирингтік компаниялардың бірімен қатынас орнатамыз. Біздің батыстық серіктестеріміз «ҚМГИ» жəне оған ұқсас жергілікті компаниялар тек қызмет көрсететін міндеттерді орындап қана қоймай, құзыретін арттырып жобалау командаларында озық ұстанымдарды иеленіп бірлескен жобаларда маңызды рөлге ие болуға дайын əрі оған мүдделі екендігіне сенімді. – Инжинирингтік сектордың жақын арадағы перспективалары қандай? – Халықаралық нарықтың ағымдағы жағдайы күрделі. Мұнай бағасы соңғы бірнеше ай ішінде айтарлықтай құлдырады. Егер де баға осы қалыппен төмендей беретін болса келешекте жобалардың кейбіріне кері əсерін əрине тигізбей қоймайтыны анық. Дегенмен, «Қазэнерджидің» энергетика бойынша ұлттық баяндамасына сүйенсек, Қазақстанның энергетика секторында инжинирингтік нарықтың жиынтық көлемі 2020 жылға дейінгі кезеңде 3 млрд. АҚШ долларын құрамақ. Біздің дағдарысқа дейінгі болжамымызға сəйкес, мұнай-газ саласында инжинирингтік нарық сол кезеңде 7 млрд. АҚШ долларына дейін жетеді. Бұл сонымен бірге білікті инженерлік кадрларға деген тұрақты қажеттілікті тудырады. Бүгінгі күні қазақстандық инжинирингтік компаниялар тарапынан мұндай кадрларға деген сұраныс ұсыныстан едəуір асып түсіп отыр. Сондықтан біліктілік пен техникалық

«Егемен Қазақстан».

Мемлекеттің жалпы стратегиясы аясында еліміздің қаржы жүйесіндегі тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін Қазақстан Республикасының Үкіметі жеке тұлғалардың банктік депозиттері бойынша мемлекеттік кепілдік сомасын ұлғайту туралы шешім қабылдады. Енді Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры (Қор) қайтаратын ең жоғарғы өтем сомасы 10 миллион теңгені құрайды, яғни бұрынғы межеден екі есе көп деңгейде белгіленді. Бұл қадамның салымшылар үшін артықшылығы анық, өйткені, Қор жеке тұлғалардың барлық банктік салымдарда орналастырылған теңгедегі жəне шетел валютасындағы қаражатты,

сонымен бірге, төлем карточкаларын қолдануымен ағымдағы жəне банк есепшоттарындағы да ақшаны қайтаруға кепілдік береді. Өткен жылдың желтоқсан айында Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ұлттық Банкі бірлескен мəлімдеме жасап, онда отандық қаржы жүйесінің тұрақты қызметін қамтамасыз етуге, сонымен бірге, əлемдік экономикадағы келеңсіздіктерден туындайтын жаһандық жағымсыз əсерлердің мүмкіндігін барынша азайтуға бағытталған негізгі шараларды белгіледі. Атап айтқанда, теңгенің республика экономикасындағы рөлін арттыру жəне оның шетел валюталары алдындағы дəрежесіне басымдық беру туралы əңгіме қозғалды. Осы орайда тұрғындарды теңгеде депозиттер ашуға

құзыреттілік деңгейі өскелең нарықты игеруге мүмкіндік беретін инженерлік персоналды, жобалаушыларды табу, дайындау жəне дамыту «ҚМГИ» үшін басымдыққа айнала бермек. Осы арада техникалық құзыреттілік тақырыбына қайта оралып, саралап көрелік. Аталмыш міндетті шешуде жүйелік тəсілдеме біз үшін өте маңызды. Жоғары сапалы ішкі HR-үдерістерді анықтау жəне енгізу тəжірибелі кəсіпқойлар мен кешегі университет түлектеріне компанияға деген тартымдылығын арттырады. Тек жоғары жалақы ғана емес, сонымен қатар, қызметкердің кəсіби өсуі мен дамуы үшін жағдай жасау бізге ең таңдаулы адамдарды тартуы тиіс деп ойлаймын. Қазақстан-Британ техникалық университеті, ҚазҰТУ, ҚазБСҚА, АЭБУ жəне тағы басқа жетекші халықаралық жəне ұлттық университеттермен əріптестік қатынастар дарынды жастарды тартуға, қызметкерлердің біліктілігін арттыруға негіз болады. Дарындыларды іздестірудің тағы бір көзі – Қазақстан Республикасы Президентінің «Болашақ» халықаралық стипендиялар бағдарламасы болып отыр. Бағдарлама түлектері Еуропадағы жəне Солтүстік Америкадағы жетекші халық аралық жоғары оқу орындарында заманауи сапалы білім алады. Сөйтіп, кəсіби құзыреттіліктің жоғары деңгейін ғана емес, сонымен қатар, жаһандық нарықтың тетіктерін терең түсінуді қамтамасыз етеді. Ал бұл қазіргі жағдайда жетістікке жетудің қажетті факторының жақсы үлгісі. Шетелде бизнестің үздік тəжірибесін жинақтаған түлектер Қазақстан компанияларының қажеттілігі мен сұранысын қанағаттандырады. Алайда, жоғары оқу орындарында алған білім біздің сала қызметінде – тек негіз, тірек қана. Себебі, бізге тар кəсіптік, бірақ жоғары білікті мамандар қажет. Мұндай тəжірибені компания ішінде эксклюзивті бағдарламаларды ЖОО қатысуымен əзірлеп қана қоймай, сонымен бірге, шетелдік инжинирингтік компаниялардың тренинг орталықтарымен ынтымақтаса отырып əзірлеуге де болады. Əр қызметкерге мынадай айқын жүйелілікті ұсынуымыз тиіс – кəсіби даму үшін сатылап өсіп, қажетті біліктілікті меңгеру. Сонда ғана кез келген қызметкер еңбегінің жемісін көреді. Ал осының бəрі сайып келгенде компанияны табысқа жетелейтіні сөзсіз. Осы тұрғыда жұмыс істей береміз. Еуразия экономикалық қауымдастығы жұмысының басталуына байланысты, біз көршілес өңірлерге географиялық экспансияны жоспарлауды бастадық. Кеден шекараларының жоқтығы жəне Еуразиядағы өскелең экономикалық интеграция жақын шет елдердегі əріптестермен өзара тиімді ынтымақтастықты ұйымдастыру көптеген мүмкіндіктерді тудырады, өйткені, біз жалпы инжинирингтік стандарттарды қолданамыз. Бұрынырақ үзілген байланыстарды қайтадан қалыпқа келтіріп, ықпалдастықты нығайтуға белсенді кіріскеніміз жөн. Бұдан ұтпасақ, ұтылмаймыз. Нəтижесінде, бəсекелестік деңгейі өседі, жергілікті компанияларға осы бəсекеде өз ұстанымдарын ұстау мақсатында сапаны арттыру үшін қорларды іздестіруге, құзыреттіліктің көтерілуіне, еселеп жұмыс істеуге тура келеді. Мен осы бағыттағы жоспарлы жұмыс бізді табысқа əкелетіндігіне, əлеуетімізді, мүмкіндігімізді барынша нығайтып, мынадай қым-қуыт заманда озатынымызға сенімдімін. – Əңгімеңізге рахмет. Əңгімелескен Марат АҚҚҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Банктік депозиттер бўрынєыдан да сенімді Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ,

5

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

ынталандыратын шаралардың бірі ретінде, Қор капиталын көбейте отырып, жеке тұлғалардың депозиттері бойынша төленетін мемлекеттің кепілдік сомасын 2 есе ұлғайту жөнінде ұсыныс жасалды. Үстіміздегі жылдың 27 сə уі р інде Қазақстан Респуб лика сының Президенті Нұр сұл тан Назарбаев депозиттерге мінде тті кепілдік беру мəселе лері көрсетілген «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сақтандыру жəне исламдық қаржыландыру мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды. Осы заңға қол қойылғаннан кейін əрбір банктегі бір салымшының – жеке тұлғалардың теңгедегі банктік депозиттері бойынша мемлекеттік

кепілдіктің ең жоғарғы шегі 5 миллион теңгеден 10 миллион теңгеге дейін ұлғайтылды. Сонымен бірге, шетел валютасындағы депозиттер бойынша ең жоғарғы кепілдік берілген өтем мөлшері ешбір өзгеріссіз, яғни 5 миллион теңге көлемінде қалды. Бүгінде депозиттерге міндетті кепілдік беру жүйесіне Қазақстанда жұмыс істейтін барлық екінші деңгейдегі 37 банк кіретіндігін (қызмет көрсету қағидасы дəстүрлі коммерциялық банктерден түбірімен өзгеше болып келетін «Al Hilal» Ислам банкі» АҚ-тан басқа) еске сала кеткен жөн. Қор деректері бойынша, жеке тұлғалардың, сонымен бірге заңды тұлға құрмастан кəсіпкерлікті жүзеге асыратын жеке кəсіпкерлердің қатысушы банк терде орналастырылған барлық банктік депозиттердегі есепшоттардың 99,6 пайызы мемлекеттік кепілдікпен толық көлемде қамтамасыз етілген. Қор резервінің толымдығы қажетті қаржы ресурстарының жəне капиталдандыру мөлшерінің жеткіліктілігі туралы сөз қозғауға

мүмкіндік береді. Биылғы жылдың мамыр айында Қордың жарғылық капиталы арттырылды жəне қазіргі кезде 194,9 миллиард теңгені құрайды. Кепілдік берілген өтем бүгінде Қордың жарғылық капиталының 70 пайызын есепке алғанда 342 миллиард теңгеден асатын арнайы резервтен өтелетін болады. Сонымен бірге, банктің дəрменсіздігі туралы сот шешімі күшіне енгеннен кейін 14 жұмыс күнінен кешіктірілмей өтем төлемдері төленуі үшін барлық мүмкіндіктер мен жүйелердің қарастырылғанын да атап өту керек. Сонымен, бүгінгі күні депозиттер – жоғары сыйақыларды, белгіленген табыстарды, мерзім соңында сомалар бойынша жеңіл есеп айырысуды топтастырған ең сенімді қаржылық тетік болып табылады. Бұған қоса, қазіргі кезде банктер салымшыларға есепшоттарын толықтырудың жəне өздерінің қаражатын басқарудың барынша жеңіл де тиімді əдістерін ұсы нуға ұм тылуда. Бастысы, жеке тұлғалардың банктік депозиттеріндегі ақшасының сақталуына мемлекет кепілдік береді.

ДҮБІРГЕ

ТОЛЫ ДЇНИЕ

Польша ґз баєытымен жїреді Мамадияр ЖАҚЫП, журналист.

Биылғы Польшадағы президент сайлауы айрықша тартысты өтті. Оған сайлаудың екі турға созылғаны да айғақ. Ақырында жұрт күткен қазіргі президент Бронислав Коморовски емес, белгісіздеу саясаткер консерватор Анджей Дуда жеңіске жетті.

Алдын ала жасалған болжам бойынша Коморовски жеңіске жетуге тиіс еді. Польшада қалыптасқан саяси жағдай соған жетелейтін. Бұрын қорғаныс министрі болған қазіргі президент ұлттық қауіпсіздік мəселесіне айрықша назар аударып, жұрт ойынан шыққандай да көрінген. Оның үстіне парламенттік билікті ұстанатын Польшада президентке ресмилік міндеттерді атқарумен қатар, қарулы күштерге басшылық жүктеледі. Күтпеген жағдай болды – ұлтшыл-консервативтік «Заң жəне əділдік» партиясының өкілі Анджей Дуда биліктегі «Азаматтық платформа» партиясының өкілі Коморовскидің алдын орап кетті. Бұл сайлауға іште де, сыртта да айрықша мəн берілді. Президент сайлауынан кейін Польшаның Еуроодаққа, АҚШ-қа, Украина мен Ресейге қарым-қатынасы қандай болады деген əңгіме көп айтылды. Ал шындығына келгенде, халық негізінен кандидаттардың елішілік мəселелерге байланысты бағдарламаларына басты мəн берді. Консерватор Дуданың зейнеткерлік жасты төмендету, сондай-ақ, салықты да азайту ұсы ныстары сайлаушыларға əсер еткені анық. Дуда барлық мəселеде Польшаның басқа ларға жалтақтамай, өз саясатын жүргізуін жақтап, негізгі қарсыласы Коморовскиді, оның партиясын жалтақтығы үшін, Ресейге де, тіпті, Еуроодаққа да жұмсақтығын сынады. Сірə, Анджей Дуданың

жеңісін ең алдымен «Заң жəне əділдік» партиясының жеңісі деген жөн шығар. Бұл партия атақты ағайындылар Лех жəне Ярослав Качинскилердің партиясы. Кезінде бұлардың бірі үкімет басшысы, екіншісі президент болған. 2010 жылы президент Лех Качински Смоленскінің маңында авиаапаттан қайтыс болғаннан кейін екі ел арасындағы қарым-қатынас күрделілене түсті. Сол апат əдейі ұйымдастырылды деген де сөз шықты. Поляктардың біршама бөлігінде Мəскеуге деген теріс пікірдің қалыптасқаны да анық. Ел ішінде марқұм президентке, оның рухына, сондай-ақ, партиясына да деген ықылас пайда болды. Бүгін ол Дудаға да қызмет еткендей. Əрине, бұл сайлауға Польша мен РФ арасындағы қарым-қатынастың да əсер еткені даусыз. Халықтың көңіл-күйін түсінуге болады. Екі жақтан да бір-біріне қатқыл сындар айтылып, халыққа идеологиялық ықпал жасалып жатқан кезде, ол халықтың таңдауына əсер етеді. Мұны «Заң жəне əділдік» партиясы да, Дуда да тиімді пайдаланды. Бұл сайлауды біраз жұрт күзде болатын парламент сайлауының репетициясындай қабылдап отыр. Бұл елде билік парламентте, ол сайлайтын үкіметте. Оның тізгіні қазір «Азаматтық платформа» партиясының қолында. Алда сол тізгінді ұстап қалуға қазіргі премьер-министр Эва Копачтың беделі жете ме? Жұрт «Заң жəне əділдік» партиясының көсемі Ярослав Качински билік үшін бел шешіп күресетінін айтады. Президент сайлауындағы жеңіс оған жол ашып отыр, дейді. Польша – Шығыс Еуропадағы беделді, белгілі дəрежеде өзінің тəуелсіз саясатымен кəрі құрлыққа ықпал ететін ел. Бүгінгі президент сайлауы оның өзіндік сипатын, даралық мінезін тағы да көрсетті.

Испания: саясаттаєы жаѕа леп Бұл елдегі жергілікті биліктің сайлауындағы басты жаңалық: саясатқа жаңа күш келіп қосылды. Бұрын əдетте тартыс алма-кезек билік тізгінін ұстайтын екі партияның арасында өтсе, енді билікке таласатын жаңа күштер пайда болды. Демек, саясат та өзгереді.

Сірə, мұны елде қалыптасқан саяси жəне экономикалық жағдайдың талабы десе болар. Халықтың, əсіресе, жастар жағының, екіпартиялық саяси жүйеге көңілі қалғандай. Бүгінгі тығырықтан алып шығуға бұл екі партия да қабілетсіз, қайта соған алып келген де осы екі партияның саясаты деген пікір қалыптасып отыр. Қазір билікте – премьер-министр Мариано Рахойдың Халық партиясы. Ал олардың оппоненті – Испанияның Социалистік жұмысшы партиясы. Сонау 1970 жылдардағы Франконың диктатурасы құлағаннан кейін ел билігінің тізгіні осы екеуінің қолында. Бүгінгі ел кезіккен қиындықты алға тосып, жұрт бұлар сенімді ақтамады деген қорытынды жасап отыр. Соның нəтижесінде бұл екі партия да бұрынғыдай көпшілік дауысқа ие бола алмады. Жергілікті сайлауда 13 аймақ тық, мыңдаған қала, елді мекендердің басшылары сайланады. Олар өз кезегінде кейін парламент сайлауына, яғни үкіметтің кімнің қолына көшетініне ықпал етеді. Қазіргі премьер-министр Рахой қайта сайлануға үмітті. Ал бүгінгі жағдай есептің быт-шытын шығарып отыр. Аренаға жаңа күштер шықты. Жаңа күштер дегенде, негізінен жастарды құрайтын «Поденос» («Біздің қолымыздан келеді») жəне «Сюидаданос» («Азаматтар») партиялары бірден-ақ көзге түсті. Ашықтықты, есеп беріп отыруды негізгі бағытқа айналдырған олар

жемқорлық пен экономикалық күйзеліске наразы жұртшылық тарапынан қолдау тапты. Рас, олар бірден көпшілік дауысқа ие бола алған жоқ. Халықтың біршамасы ескі əдетпен бұрынғы партияларға дауыс беріп жатты. Сөйтсе де, енді осы жаңа партиялардың қатысынсыз мəселе шешілмейді. Басқалар бұл партиялармен коалиция құруға мəжбүр. Биліктегі оңшыл центристік Халық партиясы соңғы 20 жылдағы ең төменгі нəтижеге душар болды. Сірə, олар жаңа центристік «Азаматтар» партиясымен одақтасар. Бірақ олардың шарты қиын: партия жетекшісі Альберт Ривера тек басшылықты берсеңдер ғана одақтасамыз дегенді айтады. «Мэр жəне президенттікке ғана келісеміз», дейді. Оған келіспесе біраз жерде өз ықпалдарынан айрылып қалуы мүмкін. Испандықтар үшін Мадрид жəне Барселона қалаларының орны бөлектеу. Ондағы билік жалпы партиялардың жағдайына ықпал етеді. Бұрын ел астанасында əдетте Халық партиясы даусыз көпшілік дауысқа ие болатын. Қазір ереже бұзылды. Қазіргі мэр Эспаренса Агуирре жедел одақтастар таппаса, солшыл «Бүгінгі Мадрид» партиясының өкілі Мануэлла Карменаға жеңілуі мүмкін. Барселонада да халықшыл мэр Ксавер Триас солшыл кандидат Ада Колаудан қауіптенеді. Соңғы жылдарда Испания бастан кешкен экономикалық қиындықтар саясатқа көзқарасты өзгертті. Халық жаңалықты талап етіп отыр. Жеке бір партиялардың ғана емес, қоғамның барлық тарабының мүддесі ескерілсін дейді. Сарапшылардың пікірінше келіссөздер дəуірі басталған сыңайлы. Өзіңмен бірге басқалардың да мүддесін ескермесең, билікке жете алмайсың.


6

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

 Достық дəнекері

 Əлем жəне Қазақстан

Ќатынастар аясы кеѕейіп келеді

Еділдіѕ бойын еліткен... Ресейдегі астраханьдыќ ќандастар ќазаќ ґнерініѕ ќайнарынан сусындады Қазақстанмен ежелден көрші хақы бұзылмаған елдің бірі – Ресей Федерациясы. Екі елдің арасындағы ғасырларға созылған тату көршілік енді ынтымақтастық, əріптестік байланысқа ұласып, бұрынғыдан да бекемделе түсті. Бұған мысал ретінде, əсіресе, шекаралас аймақтар арасындағы мəдени, рухани ынтымақтастықтың кең қанат жайғанын айтуға болады. Соның ішінде екі ел президенттерінің Атырауда өткен ХІ шекаралас аймақтардың ынтымақтастық форумында гуманитарлық ынтымақтастықты тереңдету жөніндегі келісімі де бар. Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ,

«Егемен Қазақстан» – Астраханьнан (Ресей Федерациясы).

Осыған орай, Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы елшілігі Астрахань қаласында «Қазақ мəдениеті: салт-дəстүрі мен бүгіні» атты əдебимузы калық кеш ұйымдастырды. Оған Қазақстанның халық əртісі Тұңғышбай Жаманқұлов, Қазақстанның еңбек сіңірген əртістері Михаил Токарев, Бекболат Тілеухан бастаған еліміздің айтулы өнер шеберлері қатысты. Ресей өңірлерінің арасынан Астрахань қаласының таңдалуының өзіндік себебі бар. Өйткені, бұл – ресейлік қандастарымыз ең көп шоғырланған өңірдің бірі. «Жолдастық» қазақ мəдениеті мен тілі қоғамының құрметті төрағасы Никита Ысқақовтың айтуынша, Астрахань облысында 160 мыңға жуық қазақ тұрады. 1990 жылдан бері астраханьдық қандастырымыз үшін «Ақ арна» газеті шығарылып келеді. Қазақтар көп шоғырланған жерлердегі 65 мектепте қазақ тілі дəріс немесе факультативтік курс ретінде оқытылады. Ал Астрахань мемлекеттік университетінде 2003 жылы ашылған «Қазақ тілі мен əдебиетінің мұғалімі» мамандығына қазақ жастарының қызығушылығы ояна бастапты. Жəне бір деректі көлденең тарта аламыз. Ол – күй атасы Құрманғазы Сағырбайұлының Володар ауданындағы Алтынжар ауылы тұсында мəңгілік тыныстағаны. Дəл осы жерде 1996 жылы Құрманғазы кесенесі салынып, оның ашылуына Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен Ресей Федерациясы үкіметінің бұрынғы төрағасы Виктор Черномырдин арнайы қатысқан. 2005 жылы Алтынжар ауылында Құрманғазы атындағы мемлекетаралық

мəдени орталық пайдалануға берілді. Бұл орталықта арнайы мұражай да жұмыс жасап тұр. Астрахань қаласының 450 жылдық мерейтойы қарсаңында Құрманғазының ат үстіндегі ескерткіші бой көтерген. – Мұның барлығы Астраханьдағы қазақтардың ұлттық салт-дəстүрі мен құндылықтарын жоғалтпай, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге, елдеріміздің ұлы достығын бекітуге жаңа серпін беріп отыр, – дейді «Жолдастық» қазақ мəдениеті мен тілі қоғамын құрып, Еділ бойындағы қандастарымыздың ұлттық мұрасын сақтауға жұмылдырып отырған ұлт жанашыры Никита Ысқақов. Астраханьдағы əдеби-музыкалық кеш Астрахань мемлекеттік опера жəне балет театрында өтті. Бұл театр – тек Ресейге ғана емес, дүниежүзіне таныла бастаған өнер ордасының бірі. Ашылғанына төрт жыл өтсе де, мұнда əлемге танымал «Ла Скала» опера театрының əртістері Оскар Хилебрант, Хашимото Кае секілді жұлдыздар өнер көрсетіп үлгеріпті. Енді, міне, мұнда тарихи атамекенінен атбасын тіреген өнерпаздардың əдеби-музыкалық бағдарламасын тамашалауға жиналған қандастарымыздың есебінде қисап жоқ. 750 орындық зал ішінде инешаншар орын табылмай, тіпті, тікесінен тұрғандары да көп. Қазақ өнеріне сусаған жастардың да көптігі көңілге қуаныш ұялатты. Əдеби-музыкалық кештің шымылдығын Д.Нұрпейісова атындағы академиялық халық аспаптары оркестрі қазақ күйімен ашып, Қазақстанның халық əртісі Тұңғышбай Жаманқұлов «Абылай хан» спектакліндегі Абылай хан монологын оқыды. Қазақ өнері шеберлерінің концерттік бағдарламасы Астраханьдағы қандастарымызды ерекше толқытты. Əрбір əн, əрбір күй, əрбір би орындалған сайын дуылдата қол соғып отырған қандастарымыздың көзіне жас үйірілгенін де байқадық.

– Бүгін біз тағы бір мəрте қазақ өнерінің бай мұрасының куəсі болдық. Қазақ күйлері өзінің өршілдігімен жанға шабыт береді. Мен ерекше бір əсерге бөленіп отырдым, – деді Астрахань облыстық Думасының төрағасы Александр Клыканов. – Бұл шара біздің елдеріміздің тек экономикалық, іскерлік тұрғыдан ғана емес, сонымен бірге, мəдени салада да ынтымақтастығымыздың нығая түскенінің жарқын мысалы бола алады. Қазақтың «Алыстағы ағайыннан жақындағы көрші артық» деген нақылын білемін. Елдеріміздің достығы туралы ойлағанда осы нақылды ұдайы есіме алып отырамын. Қазақстанның Ресейдегі елшілігінің кеңесші-уəкілі Виктор Темірбаевтың айтуынша, шекаралас аймақтарда мұндай мəдени шара алғаш рет ұйымдастырылып отыр. «Əр халықтың дəстүрінде музыка мен поэзияның ең жауһары сақталады. Ұлттық шығармалардың ең үздік үлгілері уақыт өткен сайын жарқырай түсіп, рухани мұраға айналады. Бүгін қазақстандық өнер шеберлері халқымыздың рухани байлығымен бөлісуге келді», – деді ол. Əдеби-музыкалық кеште жас орындаушылар арасындағы «Большая опера» телевизиялық конкурсының жеңімпазы Салтанат Ахметованың бұлбұл үнді дауысының иірімдері астраханьдықтардың ыстық ықыласына бөленді. Жас əнші Латиф Хамидидің «Бұлбұл» əнін орындағанда тыңдаушысын ынтықтыра түсті. Ал Бекболат Тілеуханның домбырамен əуелеткен əндері Астрахань қазақтарын дүр сілкіндірді. Сол секілді Əлібек Ахмадиев пен «Голос» тележобасының қатысушысы Диана Шарапованың əн орындау мəдениеті, дауыс ырғағына, қазақстандық өнер шеберлерінің арасында тек қазақша емес, өзге тілде де əн шырқайтын «Voice kz» вокалды квартетінің жігіттеріне де ыстық ықылас білдірілді. Батысқазақстандық «Ақжайық» би ансамблінің бишілері мың бұрала биледі. Кеште қазақ ақындары Махамбет пен Мұқағали, Жұбан мен Фаризаның поэтикалық шығармаларынан үзінділер оқылды. Олжас Сүлейменовтің де өлеңдері театр сахнасында Михаил Токаревтің дауысымен саңқылдап тұрды. Астраханьда Қазақстан мен Ресей

Миллионер мўєалім (Соңы. Басы 1-бетте). 1995 жылы Ордабасы ауданы Амангелді елді мекеніндегі Ғ.Мұратбаев мектебінің директоры болып тұрғанда қызметтен кетті. Өз еркімен. Заманның құбылып тұрған шағы. Қазақстан белгісіздік құрсауында. Мұғалімдер бірінші рет айлық алмады. Екінші рет. Үшінші рет. Ақша жоқ. Мұғалімдердің дені əйел адамдар. Қайтақайта Есен директорға келеді. Үйде балашаға аш. Есен мұғалім екі құлағын басып қашқысы келген. Аудандық оқу бөлімі бастығының қарсылығына қарамастан арызын қалдырып, жүген, құйысқанды сыпырып тастады. Айғайдан құлағының шуы басылған соң кəсіп іздеген. Саудаға ұрынды. Баяғыда бір қазақ өрік-мейіз сатып отырған өзбекті тең көрмей, «мал бақпайсың ба? деп сөккен дейді. Өзбек күліпті. – Əй, қазақ, сенің қойың жылына қанша қозы туады? – Жындымысың. Бір рет. – Ал менің саудам – қойым күнде қозы туады. Ақылың асып бара жатса, басыңа жақ. Есен кəсіпкердің сауда-қойы күнде қозылаған ғой. Біреуден ілгері, біреуден кейін. Ешкімнен кем емес. Қалада тұрады. Бір күні Ордабасы ауданының сол кездегі əкімі Шоқан Кенжеевке келеді. Үлестік жерін сұрап. «Алтынтөбе» елді мекенінен 3 гектар суармалы жер алады. Қасындағы 6 гектар жерге ие бар болғанымен, ештеңе екпейді, бос жатыр. Қожайынын тауып алып, оны өзіне сатып алады. 2011 жылы «Максимум» қаржы орталығынан Шымкенттегі ғимараттарын кепілге қойып 35 млн. теңге несиені 6 пайызбен алады. Бизнес-жоспар көкейінде əбден пісуі жеткен. Бір гектар жерге тамшылатып суарылатын, барлық керек-жарағы

сай жылыжай тұрғызылды. 30 мың түп қызанақ отырғызылған. Обалы кəні, еңбек ақталған. 150 тоннаға дейін өнім жинап алады. 2 артезиан құдығы бар. Екі 16 тонналық бөшкеге 32 тонна су жиып алады. Қазандық жанындағы шағын бөшкеде қызанаққа берілетін минералдар ерітіліп, əрі қарай тамшылатып суару арқылы жылыжайға жөнелтіледі. Бұл жерде судан тапшылық жоқ. Жерасты суы жақыны өз алдына Есекеңнің меншігінің іргесінен Ақбұлақ, Көкбұлақ атты екі ерке бұлақ ағып өтеді. Жазатайым электр энергиясы өшіп қалса қосалқы электр стансасы автоматты түрде қосылады. Есен көкенің шаруашылығы көп векторлы. Тек жылыжайға ғана телмеңдеп отырған жоқ. Мал бордақылауға арнап қоражай салынған. Ірі қара жəне жылқы. Қайсыбір жылы қияры құрт басып өнімі

азайған кезде несиесін бордақылаудан түскен қаржымен жапқан. Адамды кəсіптің өзі агроном қылады екен. Қиярға жаудай тиген құртқа өзі амал тауып, жылыжайға 150 тауық жіберді. Құрттың тұқымын тоздырып, түгел жеп қойды бəтшағарлар. Тауықтың артығы жұмысшылардың тамағына сойылады, ал жұмыртқа дегеніңіз сен же, мен же. Шаруашылықта күркетауық өсіріліп жатыр. Санын 500-ге жеткізбек. Таза жем жеген қолдың құсы бірауық далаға жайылады. Он бес шақты адамға жұмыс тауып беріп отырған Есекеңнің, кешегі мұғалімнің, бүгінгі берекелі кəсіпкердің шаруашылығы қысқаша қайырғанда осы. Қазір біреулер жылыжайға субсидия азайды, темірін қырқып металлоломға өткіземіз деп зар еңіреп жүр. Есен ақсақал

арасындағы рухани, мəдени байланыстың өркен жаюына үлес қосып жүргендердің қатарында ақын, аудармашы, Ресей Жазушылар одағы Астрахань филиалының төрағасы Юрий Шербаков та бар. Өзінің айтуынша, қазақ ақындарының поэзиясын орыс тіліне аударуды екі ел арасындағы достық теңізіне құйылған тамшыдай ғана үлесім деп есептейді. Əсіресе, қазақ поэзиясының алып тұлғасы Абай өлеңдерін аударуды жаны қалайды екен. Осы кеште Абайдың поэзиясынан жүрек қалауымен аударған өлеңдерін оқыды. Астраханьдық ансамбль мүшелері осы өңірде тұратын этностардың ұлттық билерін паш етті. Қазақ өнерін жанындай сүйетін астраханьдықтар арасында жастар да бар. Сондай жастардың бір тобымен тілдесудің сəті түсті. «Біз Ресейде тұрғанымызбен ұлтымыздың өнерін, тілін, салт-дəстүрін сүйеміз. Бүгінгі əдеби-музыкалық кеш өтеді дегелі бері көңіліміз алабұртып жүрді. Қазақстаннан келген бауырларымызбен жақын араласып, достасып үлгердік. Батыс Қазақстаннан келген «Ақжайық» бишілерімен байланысымыз үзілмейтініне сенемін. Бүгін өзіміздің бояуы тұнық ұлттық өнерімізге сусындадық» дейді студент қандастарымыз Аслан Өтеғалиев пен Аделина Айсанғалиева бірбірімен жарыса үн қатып. ...Ежелден достығы мен ынтымағы жарасқан екі ел арасындағы үзілмеген достық қарым-қатынас тек экономиканың əр саласында ғана емес, сонымен бірге, мəдени, рухани тұрғыда да жаңа биікке көтеріліп келеді. Оған Астрахань мемлекеттік опера жəне балет театрының сахнасында əуелеген қазақ əндері мен күмбірлеген күйлері, мың бұрала билеген бишілер қимылымен əдіптелген ұлттық билер дəлел бола алады. Осылайша, Еділ бойын ен жайлап, ежелгі атақоныстан табан аудармаған қандастарымыз қазақ өнерінің қайнарынан сусындады. Қаймағы бұзылмаған қазақы саф өнерді сағынғандар жанарына сағыныш жасы тұнып, қазақ өнер шеберлерімен қимай қоштасты.

жақсы пайдаға шығып отырмын дейді. Шаруаларға оңтайлы жағдай жасаған Елбасыға, Үкіметке алғысын айтады. Шаруашылығын одан əрі кеңейтпек. Шұжық цехын іске қосуды жоспарлап жүр. Лимон өсіруге жер дайындап қойды. Агроном Нұржан Садықовты құдайдың өзі айдап əкелді дейді. Өзбекстанның қазағы тарихи Отанына оралғанымен екі қолға бір күрек таба алмай жүр екен. Іскер. Мол өнім алуға еңбегі өткен соң астына машина əперіп қойды. Үй салатын жерін шешіп берді. Екі жақ бір-біріне разы. Есен аға мен Мəнзура шешей 5 қыз 2 ұл өсірді. Қазір 22 немере, 3 шөбере сүйіп отыр. Құдайға шүкір, балалары тəрбиелі. Немерелерінің алды Астанада үлкен қызметте. Есекең жас кезінде бұзықтау болыпты. Төбелеске оң иығын беріп тұрады екен. Соны көрген бір жамағайыны: «Осы Есен адам болса, мұрнымды кесіп берейін. Ол оңбайды», депті шешесіне. Адам мінезі өзгермейді деген жай сөз дейді Есекең. Шешем жылап отырып айтқанда, əлгі сөз өңменімнен өтіп кетті. «Көрерсіз, мықты адам боламын», дедім тістеніп. Бұзықтықты қойып, сабақты жақсы оқуға барымды салдым. Педучилищені қызыл дипломмен бітірдім. Үлкен қызметтерге ұсынылдым. Жоғары партия мектебіне шақырылдым. «Тұрмағамбетов ауырып жатыр» деп бір күшті өз баласын тығып жіберіпті. Əйтпесе, идеология хатшысы болуға жағдайым бар екен. Бір күні шыттай киініп, əлгі мені адам болмайды деген ағамыздың үйіне бардым. Мұрныңызды не істейсіз деп едім, қызарып үйден шығып кетті. Адам алдына мақсат қою керек екен. Орындалмайды деген болмайды. Талпыну керек. Жалқау болсаң жолда қаласың, еңбек жеңіске жеткізеді. Ал, еңбектің наны тəптəтті. Кешегі мұғалім, бүгінгі кəсіпкер Есен ақсақалдың өмірден түйгені осы. Оңтүстік Қазақстан облысы, Ордабасы ауданы.

Саудия делегациясы 10-11 маусымда Астанада ґтетін кезекті Діндер кґшбасшыларыныѕ съезіне ќатысады

Сауд Арабиясы Корольдігінің Қазақстан Республикасындағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Горм бин Саид əл-МАЛХАНМЕН əңгіме. – Елші мырза, Қазақстан мен Сауд Арабиясы Корольдігі арасындағы ынтымақтастық қалай дамып келеді? – Сауд Арабиясы Корольдігі мен Қазақстан Республикасы арасында дипломатиялық қатынас 1994 жылдың 30 сəуірінде орнады. Сауд Арабиясы Қазақстанның тəуелсіздігін мойындаған алғашқы елдердің бірі болып табылады. Біздің мемлекет Қазақстанның сыртқы саясатының бекем орнығуына белсенді қатысты. Экономикалық жаңашылдықтардан хабардар болуға үнемі ұмтылып отырды. Корольдік Қазақстан экономикасын инвестициялауға қатысып келеді. Мысалы, Сауд Арабиясы Астана қаласының кардиологиялық орталығы құрылысы жобасына жəне басқа да əлеуметтік нысандарға инвестиция салды. Эр-Риядтың Қазақстан мен Орталық Азияға қатысты сыртқы саяси бағыты бұрынғыдай. Саудия ашық сыртқы саясат жүргізеді, біз Қазақстан мен байланысты əркез қолдап келеміз. Сондай-ақ, біздің ел Қазақстанның Орталық Азиядағы көшбасшылық орнын жоғары бағалайды. Соңғы жылдары саудаэкономикалық жəне инвестициялық салалардағы қарым-қатынасты дамытуға қолайлы мүмкіндіктер туып отыр. Екі ел арасындағы тауар айналымының көрсеткіші мүмкіндіктен төмен. Дегенмен, уақыт өткен сайын, бұл бағытта өсім байқалып келе жатқандығы қуантады. Мамыр айының бірінші жартысында Сауд Арабиясы Корольдігінің Сауда жəне индустрия министрі бастаған делегациясы Астанаға келіп қайтты. Сапар барысында тараптар ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесіне қатысу шеңберінде ынтымақтастықты дамытып, екіжақты инвестиция аясын кеңейту мəселелері кеңінен талқыланды. – Алдағы кезеңде Қазақстан мен Сауд Арабиясы екіжақты қатынастарды тереңдетуде қандай салаларға басымдық береді? – Қазіргі уақытта Сауд Арабиясы мен Қазақстан ауыл шаруашылығы, туризм, инвестиция, қоршаған ортаны қорғау, азаматтық авиация, мəдениет жəне ақпарат, спорт салаларындағы ынтымақтастық пен өзара іс-қимылға басымдық бермек. Осыларға қатысты екіжақты құжаттарға қол қойылды. Сонымен қатар, біздің елдің Саудаэкономикалық палатасы мен Қазақстанның Ұлттық кəсіпкерлер палатасы арасындағы келісімге қол қою мəселесі де қарастырылды. Біз Саудия инвесторларын Қазақстан экономикасына көптеп тартуды жоспарлап отырмыз. Өйткені, біздің елде инвестиция бағыттауға мол мүмкіндіктер бар. Бұдан бөлек қазақстандық инвесторларды Сауд Арабиясына тартуға да ниеттіміз. Қазақстанның «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясаты біздің елдер арасындағы экономикалық байланыстардың дамуына жаңа серпін береді деп сенемін. Осыған байланысты Қазақстан тарапы бірқатар жоба ұсынды, бұл жөнінде Сауд Арабиясының көптеген компанияларына хабарладық. «Нұрлы Жол» стратегиялық бағдарламасына біздің елдің кəсіпкерлері де белсене қатысады деген ойдамыз. Екі ел арасындағы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы мəліметтер де келтіріп өтейін. Қазақстан мен Сауд Арабиясының өткен жылдың 9 айындағы сауда айналымының көлемі шамамен 17 601 866 АҚШ долларын құрады. Сауд Арабиясы Корольдігімен экспортталған тауар көлемі 1 975 466 АҚШ доллары болса, Қазақстаннан импортталған тауар көлемі 15 626 400 АҚШ долларына жетті. Ал 2013 жылы біздің елдер арасындағы сауда айналымының жалпы көлемі 17 710 666 АҚШ долларын құраған еді. Биылғы жылы қол қойылған екіжақты құжаттар Сауд Арабиясы мен Қазақстан арасындағы тауар айналымын еселеп арттыруға қызмет етеді. Сауд Арабиясы мен Қазақстанның сауда-экономикалық қатынасының келешегі кең деп айтуыма болады. Өткен жылдың қарашасында Эр-Рияд қаласында Саудия-Қазақстан бірлескен комиссиясының оты -

рысы өтті. Отырысқа Қазақстанның Инвестициялар жəне да му министрлігімен қатар, қазақстандық кəсіпкерлер де қатысты. Онда екі елдің сауда-экономикалық қатынастарын нығайтуға бағытталған ауқымды мəселелер тал қыланды. Жалпы, біз Қазақстанмен сауда-экономикалық жə не басқа да салаларда ынтымақтастықты тереңдетуге мүдделіміз. – Корольдіктің Таяу Шығыс өңіріндегі проблемаларды, дəлірек айтқанда, саяси ахуалды тұрақтандырудағы ықпалы қандай? – Сауд Арабиясы Корольдігі Таяу Шығыстағы елдерге, бауырларымызға көмек беруге əрқашан ұмтылып отырады. Біздің еліміздің көздейтіні – Таяу Шығыста тыныштық, тұрақтылық орнап, осы өңірде тұратын барша халыққа аса қажет білім беру жəне емдеу мекемелерінің салынуы. Бүгінде Сауд Арабиясы осыған өз үлесін қосып келеді. Еліміздің ұстанған бағыты Таяу Шығыстағы халықтың бейбітшілікте өмір сүруін қамтамасыз ету болып табылады. Алла тағала Сауд Арабиясына мұнай байлығын беріпті. Енді біз осы байлықты тек жақсылыққа жұмсауымыз керек. Алдағы уақытта Таяу Шығыстағы жағдай тұрақтанады деген үміттеміз. – Дипломат ретінде Қазақстанның əлемдік аренадағы жетістіктерін қалай бағалайсыз? – Біздің ел Қазақстанның х а л ы қ а р а л ық а р е н а да ғы о р нын, көтерілген биігін жоғары бағалайды. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Орталық Азияға, сондай-ақ, əлемдік қоғамдастыққа ортақ мəселелерді жиі көтеріп келеді. Президенттің көтерген мəселелерімен жəне өміршең бастамаларымен жақсы таныспыз. Барлығы өте маңызды. Нұрсұлтан Назарбаевтың Шығыс пен Батыс арасында дінаралық жəне конфессияаралық үнқатысу орнату жөнінде бастама көтеріп, оны нақты түрде іске асырғанын бүгінде əлем жұртшылығы жақсы біліп отыр. – Елші мырза, биылғы жылдың маусымында Астанада Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларының V съезі өтеді. Осы жиыннан саудиялықтар да сырт қалмайтын шығар. – Сауд Арабиясының делегациясы Астанада өтетін Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларының съезіне міндетті түрде қатысады. Қазақстанның түрлі дін мен мəде ниет өкілдері арасында өзара түсіністік орнауы үшін ж о ғ а р ы д ең ге й де гі о с ын да й үнқатысуды ұйымдастыру бастамасын қолдаймыз. Біздің еліміз осы мақсатпен 2011 жылы Венада король Абдулла бин Абдел Əзиз əл Саудтың дінаралық жəне мəдениетаралық үнқатысуының халықаралық орталығы (КАІСІІD) құрды. Шығыс пен Батыс арасындағы үнқатысу əлемдік қоғамдастық үшін аса қажет. Бүгінде өзіміз куə болып отырғандай, «исламофобия» мəселесі өршіп келеді. Алдағы уақытта Астанада өтетін Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларының съезінде осыған байланысты үнқатысу мен өзара түсіністікті нығайтудың мүмкіндігі туып отыр деп ойлаймын. Қазақстанда ұлтаралық татулық пен конфессияаралық келісімнің мол тəжірибесі бар. Оны əлемдік қоғамдастық жақсы біледі. Шығыс пен Батыстың, өркениеттердің тоғысында орналасқан Қазақстанның түрлі мəдениеттер мен діндердің жақындасуында атқаратын рөлі ерекше болмақ. – Əңгімеңізге рахмет. Əңгімелескен Əлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан».


7

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

ҮКІМЕТ

ҮКІМЕТ

Ауылда ет сату мїмкіндігі туды Нұрбол ƏЛДІБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Елбасы дəстүрлі Жолдауында Қазақстан 2016 жылы экспортқа 60 мың тонна ет шығаруы қажет деп атап көрсеткен еді. Сондықтан аграрлы облысымыздың мал басын жылдам өсіруге өте қолайлы аудандарындағы шаруа қожалықтары ет бағытындағы сиыр малын өсіруге білек сыбана кірісуде. Қуана құптарлық жайт. Жылдағыдай емес биыл сарқандықтар сəуір айының ортасында төрт түлікті жайлауға шығарып жіберіпті. Мақсат таудың шүйгін шөбіне тоя жайылған малдың қоңдылығын арттыру болып отыр. Сол малдың бір бөлігі ауыл қашарларында да бағылып, семіртіліп, сұранысқа орай базарларды қамтамасыз етуде. «1991-92 жылдары əулетімізбен «Горковченко» атты шаруа қожалығын құрып, жұмысымызды дəнді дақылдар өсіруден бастаған едік. Сосын, мал шаруашылығына ауысып, сиыр тұқымын өсіруге кірістік. Соңғы 7 жылдан бері ісіміз алға басып, осы ауылдағы базарды да, жекелеген азаматтарды да сұраныстарына сай етпен, сүтпен қамтамасыз етудеміз. Рас, алғашында қолымыз жеткен сиыр малын бақтық. Біртіндеп сол малды асылдандыруға ден қойдық. Бүгінде бағымымыздағы «Алатау», «Санта Гертруда», «Ангус», « Əулиекөл» тұқымды ет жəне сүт бағыттарындағы малымыз 120 басқа жетті. Алғашындағы 3-5 сиыр тамағымызды асыраудан аспайтын шығар деп күдікпен қараған жандар бүгінде бізден ет те, сүт те сатып алуда. Соңғы сатқан кішігірім бұқашықтың салмағы 120 кило болса, кейін 260-380 кило басқан өгіздер сатылды. Осы тұста айта кетер жайт, шаруа қожалығымыздағы жұмыстың барлығын өзіміз істейміз. Сондықтан мал азығын дайындауға қажетті ауылшаруашылық техникаларын сатып алу үшін ғана мал сатамыз. Негізі асыл тұқымды аналық бас пен бұқаларды сатпаймыз. Жуырда аудандық əкімдікте болған жиналысқа арнайы барып қатысып, ауылдағы бүгінгі күннің бір проблемасы тынбай баққан

малдың етін қаражат керек болғанда көңілдегі бағаға сата алмайтынымызды тілге тиек еттім. Шыны керек, ауылдағы қарапайым тұрғындар рынок бағасында үлкен мөлшерде ет сатып ала бермейді. Сондықтан билік тарапынан тұрақты түрде дұрыс бағамен ауылшаруашылық құрылымдары мен жеке азаматтардың да етін сатып алатын орын ашылса құба-құп. Мүмкін қандай да бір өндіріс орны ашылса уақыт та-

лабын өтер еді. Сонда біз өсірген малымызды пұл жасап, өзімізге қажетті ауылшаруашылық техникаларын қиналыссыз сатып алып, пайдаланатын едік. Олай дейтінім, шаруа қожалығымыздағы азаматтар мен азаматшалар бесаспап. Мал бағумен шектелмей, сол малдың қысқы азығын дайындауға да тартынбай білек сыбана кіріседі. Негізі, біз секілді фермерлердің басты ұстанымы ет бағытындағы

Шекаралыќ облыспен шешетін шаруа мол Қостанай облысының əкімі Нұралы Сəдуақасов басқарған облыс делегациясы Ресейдің Челябі облысы үкіметінің шақыруымен Троицк қаласында болды. Олар алдымен «Расулев оқулары: Ресейдің тарихы мен бүгінгі өміріндегі ислам» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияға қатысты. Конференция жұмысына Ресейдің Жоғары муфтиі, Орталық діни басқарма төрағасы Талғат Таджуддин, Челябі облысының губернаторы Борис Дубровский жəне Уфадан, Орынбордан, Қазаннан исламтанушы ғалымдар қатысты. Конференцияға қатысушылар Ресейдің діни қайраткері, ойшыл, мұсылман əлеміндегі ірі педагог-ағартушы Зейнолла Расулевтің діни мұрасын, сондай-ақ, қазіргі заманғы ислам əлеміндегі жағдайларды талқылады. Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Осы сапарында облыс əкімі Нұралы Сəдуақасов пен Челябі облысының губернаторы Борис Дубровский кездесіп, шекаралық екі облыс үшін де маңызды бірқатар мəселелерді талқылады. Шекаралас екі облыс үшін «Қайрақ»--«Бугристое» мемлекеттік шекарасы арқылы автомобиль өткізу бекеттеріндегі жұмыстарды ұйымдастыру жəне өткізу бекетіндегі «бір аялдама» ұстанымын жасау өзекті күйінше қалып отыр. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің шекара қызметі директорының орынбасары Мұхтар Сəбидоллаевтың айтуынша, облыста 12 өткізу бекеті бар. Олардан 2014 жылы 3,7 миллион адам, 1,2 миллион көлік өткен. Осылардың 70 пайызы нақ осы «Қайрақ» шекаралық бекетіне тиесілі. – Күн сайын «Бугристое» бекетінен 10-12 мың адам өтеді, ал бекеттің өткізу қуаттылығы 7 мың адам, – дейді Челябі облысы бойынша федералдық қауіпсіздік қызметі шекаралық басқармасының бастығы Иван Бобряшев. Бұрынырақ қазақстандық жəне ресейлік шекаралық бақылау органдары шекаралық бірлескен бақылауды «Бугристое» өткізу пунктінде ұйымдастыру жөнінде мəселе қараған болатын. Бүгінгі күні үкіметаралық келісімнің бұл жұмыс жобасы екі ел үкіметтерінде қаралуда. Қазір шекарадан өткен көліктерді «Қайрақ» пен «Бугристое» шекаралық бекеттерінің екеуінде де тексереді, бұл жолаушыларды көп кідіртеді. Сондықтан көрші облыстар басшыларының осы кездесуінде шекаралық бекеттердің «бір аялдама» ұстанымымен жұмыс істеуін ұйымдастыру мəселесі қаралды. Яғни шекарадан өту уақытын анағұрлым қысқарту үшін шекаралық қызмет қызметкерлері көліктерді тек елге кіріп келе жатқанда ғана тексеретін болады. Бекеттерден өту уақытын қысқарту үшін екі жақтың бекеттерін де қайтадан жаңғырту қажеттігі білінеді. Қазақстан жағы

əріптестерін «Қайрақ» өткізу бекетін күрделі жөндеуге 2015 жылы 412,7 миллион теңге бөлінгені туралы хабардар етті. Кездесудің күн тəртібінде Челябі облысы аумағындағы мемлекетаралық түйісетін бекеттер тізіміне кірмейтін Золотая сопка стансасының жұмыс істеуі туралы мəселе де қаралды. Бұл станса тасымал жолын 50 километрден 200 километрге дейін қысқартып, қазақстандық экспорттық бағытта жұмыс істейтін кəсіпорындар тауарларының өзіндік құнын төмендетуге, өңіраралық тауар айналымын күшейтуге ықпал етер еді. Шекаралас облыстар арасында тек шекаралық бекеттер, жүк қозғалысын, екі ел аумағынан өтетін жолаушылар пойыздарының аялдамасын реттеу ғана емес, экологиялық мəселелер де шешімін күтеді. Троицк ГРЭС-інің күлін тастайтын Шұбаркөл көлі Қарабалық ауданы өңірінде орналасқан. Электр стансасы күл тастайтын орынның екі секциясын толтырып, үшінші секцияны пайдаланып отыр. Оның пайдалану мерзімі 2018 жылдың 1 мамырында аяқталады. Осы кездесуде облыс делегациясы Ресей жағының күл тастайтын орынның 1,2 секцияларының техникалық жəне биологиялық өңделуінің барысын тыңдады. Троицк электр стансасының директоры Борис Краснопеевтың айтуынша, күл тастайтын орынның 1 секциясы өңделді, ол үшінші тоқсанда тапсырылуға тиіс. 2-секцияда техникалық жəне биологиялық өңдеу жұмыстары басталды, мамыр айында 26 гектар жер залалдандырылды. Қазірде Троицк ГРЭС-і экологиялық аудит жүргізетін мердігерге конкурс жариялап та қойыпты. Директор қостанайлық экологтарды осылай сендірді. Қостанай облысының əкімі Нұралы Сəдуақасов Троицк ГРЭС-нің күл тастаған орнындағы жерлерді ресейліктер түгел техникалық жəне биологиялық өңдеп, ол аудит тексеруінен өткенде ғана 3-ші секцияны жалға берудің жалғасатынын айтты. ҚОСТАНАЙ – ТРОИЦК – ҚОСТАНАЙ.

малды көбейтіп Елбасы алдымызға қойған талап – 2016 жылы экспортқа 60 мың тонна ет өткізуге өзіндік үлесімізді қосу», деді аталған шаруа қожалығының төрайымы Светлана Горковченко. Шыны керек, қожалықтың басшысы екенмін демей сиыр сауыны уақыты келгенде өзге шаруаны жиып қойып, сауыншылармен қатар іске кірісетін Светлана Олеговнаны əріптестеріне үлгі тұтуға болады. Негізінен етжақындарынан құралған ұжым мүшелерінің татулығы да тəнті етеді. «Мал баққанға бітеді» деген қазақы даналықты берік ұстанған жандар тазалыққа да жақсы көңіл бөледі. Аядай ауылдағы осы əулеттің əрекетін бір көру үшін келетін малсақ жандар сол заматында -ақ асыл тұқымды сиырлар мен бұқалар тұқымын сатып алуды ойластырады екен. Бірақ негізгі ұстанымы қалайда мал ба-

сын көбейту болғандықтан тек мал азығын дайындауға қажетті ауылшаруашылық техникаларын сатып алу үшін ғана сатылғандықтан асыл тұқымды Зеңгі баба тұқымы жылдам өсуде. Бұл қарапайым ауыл тұрғындарының тынымсыз еңбегінің жемісі емес пе?! Алматы облысы, Сарқан ауданы.

2015 жылдан бастап сарапшылардың болжамы бойынша, шегіртке зиянкестерінің таралу аумағының азаюы күтілуде, себебі олардың таралуының шырқау шегі 2014 жылға келді.

Шегірткемен кїрестіѕ жаѕа тəсілі

Биыл үйірлі шегірткелердің 3,8 млн. га жерде таралуы болжанып отыр, соның ішінде италиялық прус – 3,2 млн. га, азиялық шегіртке – 541,9 мың га, марокко шегірткесі – 100,1 мың га. Шегірткелермен күресу іс-шараларына республикалық бюджеттен 3,7 млрд. теңге, соның ішінде, пестицидтер сатып алуға – 721 млн. теңге жəне химиялық өңдеу жүргізуге 3 млрд. теңге бөлініп отыр. Бүгінде конкурстар өткізіліп, пестицидтерді ұсынушылар, оларды сақтау, тасымалдау жұмыстарын орындаушылар жəне өңдеу жұмыстарын жүргізушілер анықталды. Қазіргі кезде барлық ұсынушылар жəне жұмысты орындаушылармен келісімшарттар жасалуда. 2015 жылы үйірлі шегірткенің таралу қауіпі жоғары 39,2 млн. га жерде мониторингтік тексеру жұмыстарын жүргізу жоспарланып отыр. Мониторинг жүргізу үшін АШМ АӨК мемлекеттік инспекция комитеті қосымша 437 маусымаралық анықтаушыларды жұмысқа тартып жəне арнайы техникаларды жалға алады. Штаттағы қызметкерлермен бірге анықтау жұмыстарына барлығы 1234 адам қатысады. Барлық анықтаушылар GPS-трекерлермен жабдықталған. Бұл құрылғы ақпаратты тез арада жолдау жəне анықтаушылардың мекенжайын анықтауға мүмкіндік береді. Көрші елдермен арада мəселе туындатпау үшін, Қытай, Ресей, Өзбекстан жəне Қырғызстанмен шекаралас жерлерде шегірткелерді анықтау мақсатында жəне өңдеу жұмыстарының тиімділігін білу үшін бірлескен тексеру жұмыстары жүргізіледі. Əр кезең аяқталғаннан кейін бірлескен зерттеу актілермен хаттамалар əзірленетін болады. 2015 жылдың ақпан айында Астрахань қаласында Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің жəне Ресей Федерациясы Ауыл шаруашылығы министрлігінің мамандарының бірлескен кездесуі өткізілді. Осы кездесуде шекаралас жерлерде шегіртке зиянкестерінің дамуы мен таралуы, олардың келешекте таралу болжамы туралы, сонымен қатар, екі елдегі шегірткемен жəне басқа да зиянды организмдермен күресу шаралары туралы ақпарат алмасылды. Сонымен бірге, осы бағытта алдағы уақытта да бірлесіп жұмыс істеу мəселелері талқыланды. Қазіргі кезде Оңтүстік Қазақстан облысында марокко шегірткесіне қарсы аумақты зерттеу жұмыстары жүргізіліп жатыр. «Егемен-ақпарат».

Тыѕайтќышта тыѕ кїш бар Ерік ШОРАБАЕВ,

Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, биология ғылымдарының кандидаты.

Үкіметтің кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы Қазақстан халқын отандық өнімдерді тұтынуға шақырған еді. Расында, ел кəсіпкерлері дəл бүгінгідей шынайы бəсекеге түсіп көрген жоқ. Беларусь пен Ресейдің азық-түлік өнімдері дүкен сөрелерін жаулап барады. Бірақ сапасы жағынан отандық тауар көшілгері. Баға жағынан кей тауар түрлері бойынша əріптес елдер алда тұр. Сондықтан əр тұтынушы отандық тауарды сатып алған сайын еліміздегі зауыт-фабрикалардың жұмысына жан бітеді. Президент міне, осыны жұрт есіне салды. Халықты патриот болуға шақырды. Ендігі мəселе – өнім көлемін ұлғайтып, бағаны төмендету. Ал бұған қалай қол жеткізуге болады? Шаруаның қаржысын үнемдей отырып, түсімді көтеретін мүмкіндік бар ма? Отандық ғалымдар фермерлерге нендей жаңалықтар ұсына алады? Бүгінгі əңгімемізді міне, осы тұрғыдан өрбіткенді жөн санадық. Экологиялық түйткілдің бірі – топырақ қарашіріндінің төмендеуі мен суармалы егіс алқаптардың тұздануы. Бұл ауыл шаруашылығы дақылдары түсімінің күрт төмендеуіне əкеледі. Қазір Қызылорда мен Оңтүстік Қазақстан жəне Алматы облысының Балқаш маңындағы жерлердің топырағы осындай жағдайда. Оған ауыспалы егіс жүйесінің сақталмауы, суару талаптарының бұзылуы, химиялық тыңайтқыштардың жиі берілуі негізгі себепкер болып отыр. Дегенмен, бұл мəселені шешіп, қауіптің алдын алуға əбден болады. Қазір Сырдария өзені өнеркəсіп жəне тұрмыстық қалдықтармен əбден ластанған. Іле өзенінің жағдайы да осыған ұқсас. Демек, еккен егініміз осы өзендердің суымен бірге уын да бойына сіңіруде. Ал өсімдіктер судағы тұз көлемі мөлшерден сəл асса, 20%-ға дейін түсімін жоғалтады, ал тұзданған топырақта бұл көрсеткіш 70-80%ға жетеді. Жердің құнарын жақсартатын технологиялардың ішіндегі ең қолжетімді əрі экологиялық жағынан қауіпсіз əдістердің бірі фитомелиораттарды қолдану болып табылады. Тұзға төзімді фитомелиоранттардың ішінде түйежоңышқаның болашағы зор. Мал азығы ретінде құнарлылығы өте жоғары, тұзға ерекше төзімді жəне симбиотикалық азот жинауға дəрменді. Əрі тамыр қалдықтарымен бірге түсетін биологиялық азоттың мол қоры топырақты байытып қана қоймай, келесі жылы егілетін дақылдар үшін құнардың қайнар көзіне айналады. Сондықтан Қазақстанның суармалы егіншілік өңірлерінде екінші мəрте тұзданған егіс алқаптарын биологиялық əдіспен қалпына келтіру үшін түйежоңышқа өсірудің маңызы ерекше. Бұдан бөлек, түйежоңышқа балды көп беретін дақыл ретінде белгілі. Оның ботаникалық атауы Melilotus. Яғни «Meli» – бал, ал «lotus» – гүл. Демек, бал беретін гүл деп аударылады. Ол шілдеден қазанға дейін екі ай бойы, сосын шауып алғаннан кейін қара суық түскенше тағы бір мəрте гүлдейді. Салыстырып қарайық: омарташылар күнбағыстың 1 гектарынан 50 келіге дейін бал жинайды, қарақұмықтың 1 гектары – 90 келі, қышаның 1 гектары –100 келі, түйежоңышқаның сондай алқабынан орташа 200-300 келі, ал кейде 500-600 келіге дейін бал алуға болады. Сондықтан соңғы жылдары түйежоңышқа АҚШ-та омарташылыққа ең тиімді дақыл ретінде өсіріліп келеді. Түйежоңышқа пішенінің сапасыздығы, негізінен жапырақтарының түсіп, сойдиған сабақтарының қалатындығынан деуге болады. Сондай-ақ, мал азығы тұрғы сынан қарағандағы тағы бір жағымсыз фактор – түйежоңышқаның құрамында малға ұнамсыз, исі өткір əрі ащы зат – кумарин бар. Кумарин барлық өсімдіктерде 0,5-тен 1,5 пайызға дейінгі мөлшерде кездеседі.

Түйежоңышқаның құрамындағы кумаринді азайта отырып, одан ақуызы жоғары мал азығын алу үшін жаңа орылған өсімдіктің сүрлемін отандық ғалымдар əзірлеген арнайы ашытқымен сүрлеу қажет. Бұл технология қолданылғанда кумарин мөлшері мейлінше азаяды, нəтижесінде сүт қышқылы секілді пайдалы органикалық қышқылдар пайда болады. Олар өз кезегінде сүрлемге зиянын тигізетін майлы қышқылдарды жойып, оны балғын, иісі жағымды, қышқылдығы төмен азыққа айналдырады. Аталған өңірлердегі топырақты сауықтыратын екінші бір мəдени өсімдік – жоңышқа. Бірқатар себептерге байланысты Сырдарияның суы соңғы жылдары азайып кеткені байқалады. Күріш өсірудің өзіндік құны тым жоғары, ал бидай өсіріп бəсекеге түсу қиын. Сондықтан, суды көп тұтынатын күріш алқаптарын қысқартып, топырақтың құнарлылығын сақтау үшін күріштің ауыспалы егіс танаптарында өсірілетін жоңышқаның көлемін 30-40% өсіру қажет. Осылайша, өңірдің ауыл шаруашылығын ет жəне сүт бағытындағы мал шаруашылығына бағыттауға болады. Жоңышқа мен түйежоңышқа жемшөп базасын дамытуға, мал азығындағы ақуыз тапшылығын шешуге жəне мал шаруашылығын өрістетуге серпін береді. Шөп қыс маусымына пішен, сүрлем немесе пішендеме түрінде дайындалады. Мал азығын дайындау мəселесіне осынша маңыз беруіміз дің себебі бар. Президент

сиырлардың ызғарлы қыста суға деген қажеттілігі де екі есеге төмендеді. Түйежоңышқа мен жоңышқаны өсіргенде тұқымдарының өніп шығуына қатысты үлкен кілтипан бар. Ол – дəн қабығының қатты болуына байланысты ұрық шығымдылығының нашарлығы. Түйежоңышқа мен жоңышқа егілген алқаптың төрттен бір бөлігі көп жағдайда тақыр күйінде қалады, егілген дəннің 30-40 пайызы ғана өнім береді. Ал кейбір өңірде одан да төмен, 15-20 пайызы ғана көктейді. Ұрықтың өнімділігін арттыру үшін түрлі əдістер, оның ішінде, механикалық, физикалық жəне химиялық жолдар қарастырылады. Өндірісте ең жиі кездесетін тəсіл – арнайы машиналардың көмегімен тұқымның қатты қабығын жару. Бұл жағдайда ұрық зақымданып, түрлі фитопатогендер індетіне ұшырайды. Нəтижесінде себілетін тұқымның басым бөлігі жерге түспей жатып жарамсыз болып қалады. Институт ғалымдары «Фитобацирин» атты тиімділігі жоғары отандық биопрепарат əзірлеп, пайдалануға ұсынды. Оның негізін арнайы селекциядан өткізілген, Қазақстанның топырақ-климаттық жағдайына бейімделген жəне целлюлоза ферменттерін синтездеу қабілетіне ие целлюлолитикалық бактериялар құрайды. Тұқымды препаратпен себу алдындағы өңдеу кезінде дəннің өсуіне кедергі келтіретін қабығы қалың целлюлозаның жартылай бөлшектенуі жүргізіледі. Бұл судың жеткізілуін жəне сол

Н.Назарбаевтың тапсыруымен республикада 2011-2020 жылдарға арналған ірі қара етінің экспорттық əлеуетін дамыту бағдарламасы жүзеге асырылуда. Оның басты мақсаты бес жыл ішінде экспорттық еттің əлеуетін 60 мың тоннаға дейін, ал 2020 жылға қарай 180 мың тоннаға жеткізу міндеттелген. Алайда, жемшөп базасының қалыптаспауы мал шаруашылығы өнімінің өндірісін ұлғайтуға кедергі келтіруде. Агротехнологияның сақталмауынан мал азығының сапасы төмендеп кетті. Бұл мал шаруашылығы өнімдерінің құнына əсер етеді. Сонымен бірге, мал азығының ішіндегі бұршақ тұқымдас дақылдарды өндірудің көлемі күрт азайды. Бұл орайда, шөптің құнарын мейлінше жақсы сақтайтын пішендеме жəне сүрлем дайындау секілді озық технологияларды ұтымды пайдаланудың маңызы арта түседі. Жəне мал азығын дайындаудағы ең басты түйткілдерді шешу үшін Микробиология жəне вирусология институтының ғалымдары сүт қышқылды бактериялар негізінде «Казбиосил» арнайы бактериалды ашытқыларын əзірледі. Отандық биологиялық ашытқымен 2014 жылы Қызылорда облысында «РЗА-Асыл түлік» ЖШС 7000 тонна жүгері дақылынан сүрлем жəне «Шөгірлі» ШҚ түйежоңышқа дақылынан 20 тонна пішендеме дайындалды. «Казбиосил» биологиялық препаратымен дайындалған сүрлеммен азықтандырылған сауын сиырлар тəулігіне орта есеппен 26 литр сүт берді. Яғни, биопрепараттың əсерінен 10-12 литр артық сүт алынды. Ылғалдылығы жоғары сүрлеммен азықтандырылған

арқылы дəн ұрығы мен эндосперманы нəрлендіретін минералды заттардың баруын қамтамасыз етеді. Нəтижесінде тұқымның өніп шығуы күрт артады. Түйежоңышқа биопрепараттармен өңделмеген кезде гектарына 1820 келі егілген дəннің үштен бір бөлігі ғана шығады. Дəнді егу алдында «Фитобацирин» биопрепаратымен өңдеу түйежоңышқа мен жоңышқаның өсімділігін 8090 пайызға дейін көбейтеді. Бұл егіс материалының шығынын төмендетіп, 1 гектардың өзінен 1213 мың теңге үнемдеуге мүмкіндік береді. «Фитобацирин» биопрепаратын қолдану өте қарапайым жəне қолайлы. Жоңышқа мен түйежоңышқаның тұқымын себу алдында 2-3 сағат бұрын бактериялық суспензиямен өңдеу қажет. Оның тиімділігін арттыру үшін «Фитобацирин» препаратымен өңдегеннен 2-3 сағат өт кен соң тұқымды «Ризовит АКС» препаратымен өңдеп барып себу қажет. Нəтижесінде жоңышқа мен түйежоңышқаның көк балаусасының салмағы екі есеге дейін артады, одан бөлек, биологиялық азоттың топыраққа жиналуына ықпал етеді, ол өз кезегінде келесі жолы егілетін дақылдардың өнімін 30-40% өсіреді. 2014 жылы биологиялық бұл тыңайтқыштар республика бойынша 5000 гектардан астам алқапта сынақтан өтті. Соның ішінде, Қызылорда облысы бойынша 3700 гектар егістік алқапқа жоңышқа жəне түйежоңышқа тұқымдары өңделіп себілді. Нəтижесінде тұқымның өнгіштігі 72-89% құрады, бұл биотыңайтқыштармен өңделмеген егістікпен (32-39%) салыстырғанда 40-50% жоғары болды. (Соңы 8-бетте).

1


8

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

Жақында шалғайдағы Зайсан ауданында іссапарда болғанымызда кəсіпкерлікті алғашқылардың бірі болып қолға алған Дəулетбек Мықияновты жолықтырдық. Көркіне көз тоятын, баяғының батырларындай жауырынды, екі иығына екі кісі мінгендей ескі танысымыз амандықтан соң атқарып жатқан жұмыстары жайлы айтып берді.

«Жасўланда» жаѕалыќ кґп алайда, ќожалыќ иелерін кїрмеуі ќиын проблемалар ќинап тўр Иə, ол 1974 жылы орта мектепті бітірген соң шұбартаулықтардың бастамасына үн қосып, Октябрьдің 40 жылдығы атындағы білім ордасының бір топ шəкірттерімен бірге еңбекке араласып кетті. «Шұғыла» комсомол-жастар қой өсірушілер бригадасы өнегелі істерімен аудан жұртшылығының алғысына бөленді. Азаматтық борышын өтеп келген соң май зауытында еңбек етіп, 1978 жылдан 1997 жылға дейін аудандық көлік мекемесінде «КамАЗ» жүк көлігін жүргізіп, Қазақстанның барлық облыстарына барады. Ондағы еңбегі де жемісті болды. Ал «Жасұлан» шаруа қожалығын құрған 14 жылда жылқы санын 400-ге, ірі қараны 400-ге жеткізді. Зайсан ауданының əкімі Алмас Оңдақанов, аудандық мəслихат хатшысы Дəулет Ыдырышев қожалық иесі Дəулетбек Мықияновтың жаңалыққа құмар екенін, егін егумен, кəсіпкерлікпен де шұғылданып, аудан орталығында бірнеше қабатты сауда орталығын салып жатқанын айтты. Ал «Жасұлан» дүкенінде қожалықта өндірілетін ет, сүт саудаланады екен. Жылқышы Мұратбай Толқын мен жұбайы Сетерхан қымыз сауып, оны дүкенге шығарған кезде əпсəтте тарап кететін көрінеді. Сиыршы Шаймұрат Байсалов жұбайы Жанармен бірге ұзақ жылдан бері қожалықта еңбек етіп жүр. Баянхан Бақытжол деген жылқышы да қожалықтың ыстықсуығына бірдей төзіп келеді.

– Жоғары жақтағылар бізге жыл сайын ұжымды ірілендіру керек деген талап қояды. Оған біз қарсы емеспіз, қайта іріленіп, мал басын ұлғайтып, егістік көлемін арттырсақ, жұмыс орны көбейер еді. Əттең, оған тұсау боларлықтай проблемалар жеткілікті, – дейді Дəулетбек пен оның əріптестері. Шаруа қожалығы төрағасын толғандырған проблемаларға тоқтала кетсек. Мəселен, «Жасұлан» шаруа қожалығының иелігінде 3,5 мың гектар жайылымдық бар. Ал бір мың басқа жуық жылқы мен ірі қарасы бар қожалыққа кем дегенде 1415 мың гектар жайылымдық тиесілі екен. Нарықтың өтпелі тұсында малы барлар да, малы жоқтар да жапатармағай жерді талапайға салып бөліп алған. Ал ол жердің көбі пайдаланылмай бос жатыр. Себебі, малы жоқ немесе санаулы ғана тұяғы барлар жерлерін ауқатты адамдарға беріп, пайда тауып жатқан

ҮКІМЕТ көрінеді. Демек, қожалық иесінің ойынша Парламент депутаттары бос жатқан жерді мал саны көп қожалық иелерінің пайдасына шешіп берсе, оң болар еді. Облыстық жер ресурстары басқармасының бастығы Қонысбай Төлеубеков бір кездескенде жердің иесі еңбек адамдары екенін, егер оны құр босқа ұстап, пайда табуды көздегендер анықталса жерді кері қайтарып алатынын айтқан болатын. Демек, бұдан шығатын қорытынды өзінен гөрі өзгелердің қамын ойлау тиімді шығар. Ал бос жатқан жерді сатып алуға да шектеу қойылған. Тағы бір проблема, аудан шекараға жақын орналасқандықтан жайылымдық жердің көбі қазылған, ор-шұңқыр деге ніңіз екі аттаған сайын кездеседі. Ол жерді тегістеумен ешкім айналысқысы жоқ. Мия, арамшөпті тазалау да оңай емес. Дəулетбек мал өсіріп отырған соң оған қажет жемшөпті əзірлеу үшін 40 гектарға жоңышқа, аздаған егін салады. Мұнда да қиындықтар кездеседі. Ол ол ма, қойдың жүні ешкімге керек емес, Семейге апарып өткізудің пайдасынан зияны көп. Ал тері қабылданса да су тегінге кетіп жатқан көрінеді. «Жасұланда» еңбек етіп жатқандар жалақысын уақтылы алады. Қайырымдылық шараларына да қожалық иесі белсенді араласады. Алдағы уақытта да ел ризығы үшін еңбек етіп жатқан қожалықтың адамдары ел алғысына бөлене бермек. Оңдасын ЕЛУБАЙ, журналист.

Шығыс Қазақстан облысы. Зайсан ауданы. Суретте: қожалық төрағасы Д.МЫҚИЯНОВ. Суретті түсірген автор.

Назарда – тўтынушылар мїддесі Үстіміздегі жылдың 1 қаңтарынан күшіне енген Қазақстан, Ресей, Беларусь елдері арасындағы Еуразиялық экономикалық одақ шартына 2011 жылдың 18 қарашасында осы елдердің президенттері қол қойған болатын. Ал 2011 жылдың 15 шілдесінен Кеден одағы комиссиясы шешімімен аталған елдер арасында күшіне ене бастаған Кеден одағы техникалық регламенттері бірінен соң бірі бекітіле бастады. Осы аталған үлкен құжатта əзірге енгізілген 35 сала бойынша (тамақ, көлік, ойыншық жəне т.б) өнімдердің қауіпсіздігі талқыға салынып, айқын жіктеліп көрсетілген құжаттар дайындалды. Əлі де олардың бірнеше түрі қарастырылу үстінде. Аталған құжаттың басты мақсаты тұтынушының қалаған тауарын қай елден болсын еркін алып, қауіпсіздігі мен сапасына толық көз жеткізіп, оны тұтынуы болып табылады. Сол үшін «Өлшем бірлігін қамтамасыз ету туралы», «Техникалық реттеу туралы» Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген қағидаларды барлық мемлекеттік органдар, шаруашылық субъектілері жəне қоғам бірлестіктері орындауға міндетті. Əрбір тұтынушы тауар сатып тұрған субъектіден сатып алатын тауарына сертификат талап етуіне құқылы екенін ұмытпауы керек. Егер ол тауардың таңбалануы (маркировка) қазақ жəне орыс тілдерінде көрсетіліп белгіленбеген жағдайда, түсірілген арыз бойынша Инвестициялар жəне даму министрлігі Техникалық реттеу жəне метрология комитетінің Астана қаласы бойынша департаменті (ТРМКД) инспекторлары осы мекемеде жоспардан тыс тексеріс жүргізіп, айғақтар расталған жағдайда тиісті шаралар қолданып, сату əрекетіне тыйым салуға құзырлы. Тұтынушы мүддесін қорғауда жəне Техникалық регламент заңы 37 -бабының қағидасына сəйкес шағым түскен жағдайда, дəлелденген айғақтар бойынша еліміз заңдарына сəйкес мекемеге жəне осы мекеменің жауапты қызметкерлеріне айыппұл салынып, тиісті шаралар қолданылатынын ескертеміз. Мысалы, көлігіңізге құйған жанар-жағармайдың сапасына, не мөлшеріне күмəндансаңыз аталған ТРМКД арыздануға жəне де ауруханаларда диагнозыңызды қояр кезде қолданылған медициналық жабдықтардың дəлдігіне күмəніңіз болған жағдайда арыздануға құқылы екеніңізді ұмытпағаныңыз жөн. Сонымен қатар, ТРМК жəне оның аумақтық департаменттері метрологиялық ережелерді жəне нормаларды сақтауды мемлекеттік метрологиялық бақылау арқылы жүзеге асырады. Мемлекеттік метрологиялық бақылау деген мемлекеттік инспекторлардың өлшем құралдарын өндіру кезіндегі жағдайы мен қолдануын, өлшемді орындауда қолданылатын əдістемелерді, метрологиялық ережелер мен техникалық жəне технологиялық нормаларды сақтауды, алу-сату кезіндегі тауардың мөлшері жəне оралған кездегі əртүрлі орамдағы бөліп оралған тауардың мөлшерін жəне импорттап сатудың əрекеттерін бақылауы болып табылады. Мемлекеттік бақылау Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 6 қаңтардағы № 377-IV заңының талабына сай (2014 жылғы 29 желтоқсандағы өзгерістермен жəне толықтырулармен), мынадай түрлерге бөлінеді. Ерекше тəртіп бойынша жүргізілетін тексеру

2

– адамның өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға, жеке жəне заңды тұлғалардың, мемлекеттің заңды мүдделеріне төнетін тікелей қатердің алдын алу жəне (немесе) оны жою мақсатында бақылау жəне қадағалау органы тəуекел дəрежесін бағалау негізінде нақты тексерілетін субъектіге (объектіге) қатысты тағайындайтын тексеру. Ішінара тексеру – адамның өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға, жеке жəне заңды тұлғалардың, мемлекеттің заңды мүдделеріне төнетін тікелей қатердің алдын алу жəне (немесе) оны жою мақсатында бақылау жəне қадағалау органы есептілікті, бақылаудың өзге нысандарының нəтижелерін талдау нəтижелері бойынша, тəуекел дəрежесін бағалау негізінде нақты тексерілетін субъектіге (объектіге) қатысты тағайындайтын тексеру. Жоспардан тыс тексеру – адамның өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға, жеке жəне заңды тұлғалардың, мемлекеттің заңды мүдделеріне төнетін тікелей қатердің алдын алу жəне (немесе) оны жою мақсатында бақылау жəне қадағалау органы тексеру тағайындауға негіз болған нақты фактілер мен мəн-жайлар бойынша нақты тексерілетін субъектіге (объектіге) қатысты тағайындайтын тексеру. Метрологиялық қызметті құру мына жағдайда міндетті болып табылады: азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі жұмыстар; өнімнің жəне көрсетілген қызметтер сапасының нормативтік құжаттардың міндетті талаптарына сəйкестігін сынау мен бақылау; сатып алушы мен сатушы арасындағы, соның ішінде, тұрмыстық жəне коммуналдық қызметтер көрсету мен байланыс қызметтерін көрсету салаларындағы сауда-коммерциялық операциялар мен есеп айырысулар; мемлекеттік есеп операциялары да, салық, банк, кеден жəне пошта операциялары да, материалдық ресурстардың барлық түрлерін шығару, өндіру, ұстау, тасымалдау, сақтау жəне тұтыну, құрылыс салу, мемлекеттік басқару органдарының тапсырмасы бойынша орындалатын жұмыстар болғандықтан, жоғарыда айтылғандай, тауарды сатып алғаныңызды растайтын түбіртегіңіз бен чегіңізді алып, өтінішіңізбен департамент мекенжайына хабарласуыңызға болады. Көтеріліп отырған тақырып та, мақсат та тұтынушы құқығын қорғау болғандықтан мемлекеттік бақылау қызметтері халықпен тығыз байланыста болып, күнделікті өмірдегі келіспеушіліктердің нəтижесіз қалмайтынын атап көрсетпекпіз.

АСТАНА.

Сабыржан ЖАҚСЫЛЫҚОВ, техникалық реттеу жəне метрология комитеті департаментінің мемлекеттік инспекторы.

ҮКІМЕТ

Тыѕайтќышта тыѕ кїш бар (Соңы. Басы 7-бетте). Ал биотыңайтқыштың əсерінен 10-18 ц/га дейін өнім алынды. Ауылшаруашылық дақылдарының түсімін арттыру жəне сақтауда жоңышқа зиянкестерімен күрес жүргізу ерекше рөл атқарады. Тəжірибелік көрсеткіштер бойынша, зиянкес жəндіктердің əсерінен күтілген өнімнің 30 пайызы шығынға ұшырайды. Қоңыздар мен өсімдік құрттары жоңышқаға үлкен зиян тигізеді. Қоңыздар жоңышқаның арамшөп басқан жабайы аумақтарындағы топырақ қыртысында қыстайды. Кейде өсімдік сабағында да қыстап, жұмыртқалай береді. Жоңышқаның зақымдануы өсімдікті көктей солдырады. Тіпті, жоңышқаның

алғашқы орымында-ақ зиянкес құрттар пайда болып, өсімдіктің тек сояуын ғана қалдырады. Қазір ауыл шаруашылығы дақыл дарының зиянкестерімен күресте жəндіктердің жүйке жүйесін семдіретін хлорпирифос, фастак, дурсбан секілді химиялық инсектицидтер кең қолдыналады. Алайда, синтетикалық пестицидтерді ретсіз жəне ұзақ пайдаланудың нəтижесінде жəндіктердің оған төзімді түрлері пайда болды. Бұл – бір. Екіншіден, мұндай препараттар малға да, мал өнімдерін тұтынатын адамға да зиян. Ағзаға енген жағдайда орталық жүйке жүйесін зақымдайтын улы қасиеті күшті. Сондықтан соңғы жылдары ауылшаруашылық дақылдарын зиянкестерден

қорғауда биологиялық əдістер кең тарала бастады. Қазір жоңышқа алқабының ел бойынша аумағы 1 миллион гектарға жеткен. Демек, оны биологиялық препараттармен қорғаудың өзектілігі арта түсті. Ұзақ жылғы зерттеудің нəтижесінде отандық ғалымдар ауылшаруашылық дақылдарын зиянкес жəндіктерден тиімді қорғайтын отандық «Турингин» бактериалды препаратын əзірледі. «Турингин» препараты зиянкестердің (бізтұмсық, колорад қоңызы, т.б.) ішектерінің қызметін бұзады, қоректенуін баяулатады, аналықтарының жұмыртқалауын жəне келесі ұрпақтың тіршілік ету қабілетін төмендетеді. Препарат құрамындағы микроағзалар құрттар дың ағзасына олар жейтін

жапырақтармен бірге түседі. Нəтижесінде құрт препаратпен өңделгеннен кейін 1-2 тəулік ішінде қырылады. 2014 жылы Қызылорда, Алматы, Оңтүстік Қазақстан облыс тарындағы (20 шаруашылық) «Турингин» биопрепаратымен өңделген алқап көлемі 5000 гектарға жетті. Отандық ғалымдар топырақ құнарын көтеретін, жемшөп өндірісін дамытатын, тұқымның шығымдылығын арттырып, бұршақ тұқымдас өсімдіктерді зиянкестерден қорғайтын толық биотехнологиялық цикл əзірледі. Микробиология жəне вирусология институты жоғарыда аталған биопрепараттарды үлкен көлемде шығаратын өндірістік желіні іске қосты. Ендігі мəселе, ғалымдар мен шаруашылықтар арасындағы байланысты жандандыру. Осы мақсат жүзеге асса, отандық азық-түлік өндірісінің жаңа серпінге ие болары сөзсіз.

«Тўлпар-Тальго» жетілдірілу їстінде Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Елімізді индустрияландырудың алғашқы бесжылдығында жүздеген кəсіпорындар құрылып, заманауи технологиялармен жабдықталды. Солардың бірі, Астанада жоғары жылдамдықты жолаушылар вагонын жасайтын «Тұлпар-Тальго» зауыты. Расын айтқанда, бұл зауыттың вагондарын отандық мамандар қайта жасақтап жатыр. Кəсіпорын жолаушылардың сұранысын ескеріп, жаңа вагондардың дизайны мен қорабына бірқатар өзгерістер енгізуде. Бұған дейін төрт адамдық купедегі шағын қолжуғыш жолаушылардың жүріп-тұруына кедергі келтіргендіктен, ол қазақстандық үлгіде алынып тасталды. Сондай-ақ, жаңа вагондарды бұрынғыдан кеңірек жасауға да өтініштер көп түскен. Орынды өтінішті ескерген зауыт инженерлері алдағы уақытта вагонның қорабын 2 метр 95 сантиметрден 3 метр 20 сантиметрге кеңейтуді көздеп отыр. Биылғы жылы «Тұлпар-Тальго» ЖШС испандық Рatentes Тalgo S.L.U. технологиясы негізінде жолаушылар вагонының соңғы кезеңін игерді. Енді кəсіпорын толық қуатында жұмыс істейді. Бұған қоса, биыл 600 вагонның қорабын кеңейту жобасы жүзеге асырылып, жолаушыларға ыңғайлы болады. Бұрын зауыт шығарған вагондардың қорабының ені 2950 мм. болса, ендігілердің ені 3200 мм. болмақ. Алдағы 2016-2019 жылдары 603 кең қорапты вагондармен қамтылған 21 пойыз жасақталып, жолға шығады. «Тұлпар-Тальго» жүрдек пойыздары уақыт озған сайын танымал бола түсті. 2014 жылы аталмыш пойыздардың қызметін миллионнан астам жолаушы тұтынған. Биылғы жылы «Тұлпар-Тальго» пойызының Астана – Қызылорда, Алматы – Ақтөбе, Алматы – Өскемен, Астана – Өскемен бағыттарындағы жиілігін күшейту көзделіп отыр. Астанадағы жолаушылар вагондарын шығаратын зауыт

халықаралық талапқа сəйкес келетін ТМД аумағындағы бірден-бір кəсіпорын. Ол «Астана Жаңа қала» АЭА-да орналасқан. АЭАдағы кедендік жеңілдіктер өндіріс өнімінің өзіндік құнын төмендетіп, бəсекелестікке сай болуына жол ашады. Зауыттың толық қуатындағы жылдық өнімі 150 вагон болса,

қамтылады. Испандық «Patentes Talgo S.L.» компаниясымен стратегиялық серіктестік аясында сағатына 200 шақырымға шыдамды Patentes Talgo S.L. ноу-хау технологиясына негізделген зауыт құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілген болатын. Атап айтарлығы, өткен жылғы қарашадан

бастапқыда жылына 30 вагоннан құрастырып, қазір жылына 140 вагон шығаруға қол жеткізді. Вагонның қозғалыс жылдамдығы сағатына 200 шақырымға негізделген. Мұнымен қатар, ол Қазақстанның қатал ауа райына бейімделген. Жолаушыға жайлы ғана емес, қозғалыс қауіпсіздігі де жоғары. Зауыт толық қуатында жұмыс істеген кезде онда 366 адам жұмыспен

бастап «Тұлпар-Тальго» пойыздарына едəуір жеңілдік тарифтері қолданылады. Пойыз билетін алдын ала сатып алған жолаушыға негізгі бағамен салыстырғанда 35 пайыз жеңілдік бар. Мəселен, Астана – Ақтөбе бағытына шығатын жолаушы билетті 40 тəулік бұрын сатып алса оның бағасы 11 мың теңге емес, 7 мың теңгеге түседі.

Ґнімдерімізге сўраныс жоєары Астық өңдеумен айналысатын біздің серіктетік «Астық индус триясы» компаниясының Батыс Қазақстан өңіріндегі құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Мұнда «Корона» брендімен шығарылатын ұнға тұтынуышылар тарапынан сұраныс жоғары. Компанияның филиалдары Батыс Қазақстан, Қостанай жəне Оңтүстік Қазақстан облыстарында жұмыс істейді. Қазір еліміз əлемдік нарыққа ұн шығаратын ірі жеткізуші бо лып табылады. Сондықтан бəсекелестікке төтеп беретіндей қауқарымыз болуы керек. Біздің елде бұған барлық жағдай жасалған. Біз қазіргі таңда жаңа технологияларды сатып алып, өзімізде енгізу арқылы əлемдік нарыққа еніп келеміз. Ауыл шаруашылығы саласында экспортқа Қазақстан етін, ұнын шығарудың мол мүмкіндіктері бар. Біздің кəсіпорын бидай, ұн, макарон сияқты өз өнімдеріміздің басым бөлігін ішкі нарықты бы лай қойғанда, Өзбекстанға, Тəжік станға, Түрікменстанға,

Ауғанстанға жəне Кавказ елдеріне шығарады. Ресейдің Оңтүстік Урал өңірінде 10 миллион халық тұрады. Сондықтан Орынбор, Самара, Челябі, Свердлов облыстарын сапалы қазақстандық ұнмен қамтамасыз етуге күшіміз жететінін ескеріп, осы бағытта жүйелі жұмыс жүргіздік. Бұған 1993 жылы пайдалануға берілген біздің кəсіпорынның қуаты да жетеді. 2006 жылы Италияның қондырғысы орнатылып, өндіріс жаңартылды. Осы заманғы диірмен кешені тəулігіне 550 тонна ұн өндіруге мүмкіндік береді. Мұнда 250 адам еңбек етеді. Біздің өнімдеріміз өзгелердікінен сапасы жағынан артып түспесе, қалыспайды. Диірменде жоғары, 1 жəне 2 сортты ұн тартылады. Рас, баға саясатына байланысты 2013 жылы экспортты қысқартуға тура келді. Біздің өнімдеріміз екі жыл қатарынан алтын сыйлықты иеленді. Бастапқыда Мəскеу қаласының кəсіпкерлері келіп, біздің өнімдерімізге қы зы ғушылық танытқан-ды, кейін олардың

қатары көбейе түсті. Алысқа бармай-ақ, өткен жылы ғана көршілес Ресейге 10 мың тонна ұнды экспортқа шығарғанымызды айтсақ та жеткілікті. Кəсіпорын жылына 120 мың тоннаға дейін астық өңдейді. Соның 90 мың тоннасы жоғары, 1 жəне 2 сортты ұн болып табылады. Серіктестік Ресей нарығына жаңа сауда маркалы макарон өнімдерін шығаруға талаптануда. Дайын өнімдер темірмен, йодпен жəне басқа микроэлементермен байытылады. Бұл біздің өнімдеріміздің бəсін арттыра түседі. Серіктестік өнімдерінің Ресей нарығына берік орнығуының мүмкіндігі мол. Біздің өнімдеріміз бəсекеге қабілетті, нан-бөлке жəне макарон бұйымдарын дайындауға таптырмайды десе де болғандай. Өткен жылы жаңа макарон фабрикасының құрылысын бастадық. Фабриканы үстіміздегі жылы мамыр айында пайдалануға беру көзделуде. Оған орнатылған италиялық қондырғы ұн комбинатына 500 миллион теңгеге түсті. Бұл жобаға түгелдей өз қаржымызды

салдық. Алайда, қайтарымы болатынына сенім мол. Фабрика ай сайын 1 мың тоннаға дейін макарон бұйымдарын шығаратын болады. Сонда экспортқа 35 түрлі макарон өнімдерін шығаруға мүмкіндік туады. Біздің өнімдеріміз сапалы да табиғи таза. Сондықтан да өнімдерімізге ішкі нарықты былай қойғанда экспортта да сұраныс жоғары болатыны сөзсіз Сондықтан біз өнім өндіруді арттырмасақ, кемітпейміз. Өзімізде өндірілген өнімдердің сырттан келетіндерден еш кемдігі жоқ. Жарнамасы мен насихаты жетпей жататыны болмаса. Сондықтан ішкі нарықта отандық өнімдердің басымдыққа ие болуына жетісуіміз керек. Сондай-ақ, экспортқа шығарылатын өнімдеріміздің бəсекеге қабілеттілігін арттыруды да қаперде ұстаған жөн. Қанат ТАПАЕВ, «Жаңа Əлжан ұн комбинаты» ЖШС бас директоры.

Ақтөбе облысы.

Орталыќ мемлекеттік органдардыѕ интернет-сайттары: Қазақстан Республикасының Үкіметі

www.government.kz

Денсаулық және әлеуметтік

Ауыл шаруашылығы министрлігі

minagri.gov.kz

Ішкі істер министрлігі

mvd.gov.kz

даму министрлігі

www.mzsr.gov.kz

Энергетика министрлігі

www.energo.gov.kz

Қорғаныс министрлігі

www.mod.gov.kz

Қаржы министрлігі

www.minfin.kz

Ұлттық экономика министрлігі

www.minplan.gov.kz

Білім және ғылым министрлігі

www.edu.gov.kz

Әділет министрлігі

www.adilet.gov.kz

Инвестициялар және

Сыртқы істер министрлігі

www.mfa.gov.kz

Мәдениет және спорт министрлігі

www.mki.gov.kz

даму министрлігі

www.mid.gov.kz


9

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

Қазақ мемлекеттігінің тарихы ондаған ғасырларды қамтитыны белгілі. Арғы-бергі замандарда пайда болған мемлекеттердің көбі Шығыстан Батысқа ауып, ол жақта да мемлекет құрып, өзінше өмір сүріп жатқан шақта олардың атажұртында бірнеше мемлекет туып, дамып, əртүрлі себептерге байланысты ыдырап, бірінен соң бірі тарихта өз іздерін қалдырып, бұрынғысы мен жаңасын сабақтастыра ауысып отырды. Бұл үрдіс, əсіресе, Алтай-Саяннан Қара теңізге дейінгі кеңістікте қарқынды жүрді. Сөйтіп, кең-байтақ Қазақстан жерінде бірнеше мемлекет бірінен соң бірі қалыптасып, дамып, өздерінің мекенінде ғана емес, күллі əлем тарихына қатысты оқиғаларды туындатып, олардың бел ортасында болып, қилы заманды бастан кешірді, көптеген басқа мемлекеттердің тағдырына əсер етті. Ондай мемлекеттердің қатарында əзірге белгілі болып отырған сақтар мен ғұндардың, түркілер мен үйсіндердің, қаңлылар мен оғыздардың, қыпшақтар мен қимақтардың мемлекеттері һəм Алтын Орда болды. Міне, осылардың барлығы Қазақ хандығының арғы түп-негізі, тарихи-этникалық, мəдени-əлеуметтік тамырлары. Бұл тамырлар үзілмей, бүгінгі қазақ мемлекетіне жалғасты. Сол себепті де, биыл Қазақ хандығының 550 жылдығы аталып отыр.

Жəнібек хан халыќ жырында Сейіт ҚАСҚАБАСОВ, академик.

Қазақ хандығының құрылуына, сөз жоқ, сол замандағы тарихи-қоғамдық, саяси-əлеуметтік жағдаят себеп болды. Ал оның нығаюы мен дамуына сол тұста ел билеген хандар мен сұлтандар, батырлар мен билер өлшеусіз үлес қосты. Олар халықты ұйымдастырып, бір мақсатқа жұмылдыра білді, аумалы-төкпелі заманда елдің бірлігін сақтай алды, дұрыс саясат жүргізіп, мемлекетті сыртқы жаудан қорғай білді, басқа жұртпен де тіл табысып, мемлекеттің беделін өсіріп, абыройын арттырды. Бұл қатарда Керей мен Жəнібектің есімдері ең алдымен аталады, себебі, қалың елді бастап көшіп, жаңа қоныста ту тігіп, Орда құрған солар еді. Керей қайтыс болғаннан кейін таққа отырған Жəнібек қазақ мемлекетінің аяғынан тік тұрып, ордалы да қордалы ел болуына зор еңбек сіңірген тұлға болғандықтан ол туралы аңыздар туып, оны эпикалық мəнде суреттейді. Сондай шығарманың бірі – «Батыр Жəнібектің өлеңі» жүз томдық «Бабалар сөзі» сериясында жарық көрді. Қазақ халқы ХVІ-ХVІІІ ғасырларда қалмақтардың аяусыз шабуылына жиі ұшырағаны аян. Елдің тəуелсіздігіне қауіп төнген кезде жыраулар мен жыршыларымыз жаңа жыр шығарумен шектелмей, бұрынғы батырлардың ерлігін мадақтайтын эпостарды қайтадан, жаңғырта жырлап, сол батырларды енді қалмақтармен соғысатын етіп көрсеткен. Сөйтіп, жыршылар заман талабына сай жырлап, əрбір жырға өз кезеңінің өте зəру болған қазақ мемлекетін қорғау тақырыбын енгізіп, жаңа сипатты шығармалар тудырған. Бұл сарын, əсіресе, «Едіге», «Ер Тарғын», «Қырымның қырық батыры» жəне сол шақта туған «Қабанбай», «Олжабай», «Абылай» сияқты туындыларда басымырақ көрінеді. Осы үрдісті, мəселен, ХVІІІ-ХІХ ғасырда дүниеге келген, одан кейін де өзгеріске ұшыраған, алғашқы екі ханымыздың бірі Жəнібекке арналған жырдан көруге болады. Жыр көпшілік қауымға кең таралмағандықтан қысқаша мазмұнын баян етуді жөн деп санаймыз. Құс салып, аң аулап жүрген жеткіншек Жəнібек бір күні үлкендердің əңгімесінен «Қалмақ жаман шапты-ай!» деген сөзін естіп қалады да, «сөз қылғандарың не сөз?» деп ақсақалдардан сұрайды. Сонда үлкендердің біреуі оған былай дейді: Арқадан оқта-текте келер қалмақ Шапқалы біздің елді əдейі арнап, Бес-он жылда бір келіп, шауып кетер, Біздің ел əлі келмей жылап зарлап... Шамамен он бес жылдай болған шығар, Бұл елді кеткен қалмақ əбден шауып. Ақ таяқ, көк таяқпен сабаластық, Қоян-қолтық алысып, жағаластық. Талай адам науыт болып, өліп кетті, Ақыры жау басым болып, жаман састық. Қалмақ келсе, кетірер сəнімізді, Бес-он жылда бір шабар малымызды... Шыға алмаймыз, қорқамыз далаға көп, Жау келсе, қарсы тұрар шама да жоқ. Осы сөздерді естіген соң жас Жəнібек қалмақтардан кек алу үшін дереу жорыққа

шығады. Тілеу деген батыр досын ертіп алады. Қалмаққа жетіп, майданда үш рет үш батырмен жекпе-жекке шығып, өлтіреді. Қалмақтың қалың қолы Тілеу мен Жəнібекке жабылады. Екеуі бəрін жайратады. Қалаға тығылған қалмақ елі патшасынан айырылған соң Жəнібекке қол қусырып келеді, «бізге хан бол», дейді. Жəнібек Тілеуді хан қойып, өзі еліне қайтады. Жəнібек жоқта, Ноғайлы елін Арқадағы қалмақтар шауып алады. Қорыққан ноғайлылар оның қарындасы Мақпалды суға байлап, тастап кетеді де, əке-шешесін айдап, Сырға көшіп кетеді. Жорықтан қайтқан Жəнібек көшке тап болады. Шешесі жылап тұрып, болған жайды айтады: Алты мың қалмақ ел шауып, Екі дəу екі ит болып, Сол иттерге жем болып, Бір туысқан Мақпалың, Байлауда қалған секілді. Мақпалды азат етеді де, көшіп кеткен Ноғайлыны іздеп шығады. 40 жігітімен қалмақтарға тиеді. Ноғайлар да қалмақпен бірге. Жəнібек бəрін қырып салады. Содан кейінгі жағдайды жыр былай деп баяндайды: Еділ мен Жайықты Мекен қылып Жəнібек, Он шақты жыл жайлады. Күндерде бір күн Жəнібек Туған жер түсіп ойына, Көшуін елге ойлады... Аудара көшіп ел ауып, Келеді өскен жеріне. Жиылған жалпы қалың жұрт, Отырып жалпы кеңес қып, Бір жұмыс кірді көңіліне «Хан көтерсек батырды...» Бəрі ұйғарды халықтың, Хандыққа батыр лайық. Осыны айтып, ұйғарып, Хабар берді халыққа. Халықтың бəрі қуанып, Қолына бір-бір ту алып, Тұрыпты тойға барып та.

Хан көтеріп батырды, Хан Жəнібек атанып, Ноғайлының баласы Қалмақтан шапқан құтылып, Сонан соң шықты жарыққа. Хан болып, батыр ел сұрап, Ноғайлы халықтың ішінен Кейінге қалды тарихқа. Міне, əдейі берілген ұзақ мысалдан өз отауын тігіп, мемлекет құрған қазақ халқы Жəнібектің билікке қалай келгенін фольклорлық сарында баяндап, оның тууы мен ержеткен шағын бұрынғы батырлық эпостың үлгісінде, эпикалық поэтиканы пайдаланып жырлаған. Жырда Жəнібектің əкесі – Əліби деп аталады. Жетпіс бес жасқа келгенде Алладан перзент сұрап, əулие-əнбиелерді аралайды. Оған Шашты Əзіз Құдайдан бір ұл, бір қыз сұрап, түсіне аян береді, ұлын Жəнібек, қызын Мақпал деп атау керектігін айтады. Осылай ғажайып туу мотиві бойынша дүниеге келген балалар «атса, мылтық өтпейтін, шапса, қылыш кеспейтін» қасиетке ие болады. Эпос заңы бойынша Жəнібек жедел өседі, 6 жасқа толғанда əділ төрелік етеді, 7 жасында өзі теңдес балалардан топ құрайды, 9 жасқа келгенде бес қаруын сайлайды, соғыс өнерін үйренеді, 12 жаста мінетін сəйгүлігін таңдайды, серіктерімен аң аулап, құс атады, 14 жасқа толғанда қалмақтан кек алуға аттанады. Ол қалмаққа «Ноғайлының кегін алып келу» үшін жорыққа шығады. Бұл – Жəнібектің қалмаққа қарсы негізгі соғысы. Жəне бұл беталбаты соғыс емес, яғни Жəнібек өзі барып соқтықпайды, ол қалың Ноғайлының қамын жеп, Ноғайлыға тыным бермей, күш көрсетіп жүрген жауға кек алу үшін аттанады. Жəнібек бір ғана рудың, яки тайпаның намысын жыртып жүрген жоқ, ол бүкіл Ноғайлы халқының тəуелсіздігі үшін соғысып жүр. Демек, қазақ хандығының төркіні болған Ноғай ордасын қорғау, оның азаттығын сақтау идеясы көрініс береді. Ноғайлының бірлігін, туыстығын сақтау идеясы жырдың екінші бөлімінде айқынырақ айтылады: «Жəнібек қалмақпен соғысып жүргенде, Ноғайлы еліне

басқа қалмақ шабуыл жасап, елін, ата-анасын тұтқындап əкетеді. Шошыған Ноғайлы адамдары қалмақтармен ақылдасып, Жəнібектің қарындасы Мақпалды əкесі мен шешесінің екі қолын артына байлап, алдына салып айдап, Сырға қарай аударыла көше бастайды». Осы эпизодта Ноғайлы елінде алауыздық болғаны аңғарылады. Өздері қалмаққа мойынсұнып, жаудың ығына жығылып, жорықта жүрген батырдың ата-анасын қорлап, қарындасын матап-байлап, айдалаға, ит-құсқа жем болсын деп тастап кетеді. Еліне оралған Жəнібек Мақпал қызды тауып, ажалдан құтқарып, қарындасына: Ел жаққа, олай болса, баралық та, Кемпір-шал қайда жүрсе табалық та. Ноғайлы, Қалмақ, бəрі зорлық қылса, Біз кегін өзіндей қып алалық та, – деп, қашып кеткен Ноғайлы жұртын, солармен бірге жүрген зорлықшы қалмақтарды тауып, ұрыс салардың алдында Жəнібек ноғайлыларға былай дейді: Жəнібек сол уақытта шықты түзге, «Ноғайлылар, Құдайдан күдер үзбе. Ұлтың бір, бір туысқан жұртым едің, Ел бар ма, – деп, – қосылар мұнда бізге?» Бірақ ноғайлылар қосылмайды, керісінше, оны сынап, қарсы тұрады. Жəнібек қаһарына мініп, жауды тас-талқан етеді: Батырға пірлер жар болды. Қанға тоймас ақ семсер Қынабынан шығарды. Қарсы алдына кез келсе, Ноғайлы, қалмақ деймейді, Пішендей орып қырады. Осындай қызу шайқастың үстінде қалмақтың Тоқты дəу деген батыры жекпежекке шақырып, «жасымды сыйлап ер болсаң, маған кезек бер!» – дейді. Жəнібек кезегін береді. Он екі батпан, бір қадақ гүрзімен Жəнібекті басқа ұрып, аттан құлатады. Есінен ауып жатқан оны қалмақтар ортаға алып, кетіп бара жатқанын қарындасы Мақпал көріп, жауға шабады, ерлік көрсетіп, ағасын құтқарып алады, Тоқты дəуді өлтіріп, қалмаққа ойран салады. Бəрін жеңіп, «Еділ мен Жайықты мекен қылып Жəнібек он шақты жыл жайлайды. Күндерде бір күн Жəнібек туған жер түсіп ойына, көшуін елге ойлайды», – делінеді жырда. Қалың ел ауа көшіп, өскен жеріне келгенде: «Жаңылдық, жаздық, кешкін! – деп, Пар келмес саған ешкім, – деп, Аяғына жығылып, Табысты тулап өзінің Туысқан Ноғайлы елі де. Осылай қайта табысқан ноғайлылар енді Жəнібекті хан көтеріп, бүлінген елдің басы бірігіп, сыртқы жаудан құтылып, Арыс өзенінің жағасында хан ордасын салып, жеке өмір сүреді. Ал, осы эпос поэтикасына сай жырланған оқиғаларда тарихи белгілер бар ма? – деген сұрақ туады. Ең алдымен айтатын нəрсе – Ноғайлы дəуіріндегі оқи ғалардың ізі байқалатыны: Ноғай Орда сындағы алауыздықтың болуы, қазақ ру-тайпаларының бөлініп, Еділ-Жайықтан ауа көшіп, өз алдына хандық құруы. Осы қиын да қыстау кезеңде елді басқарып, мемлекетке бас-ие болған, жаудан қорғап, тəуелсіздікті сақтап қалған Жəнібек ханның – фольклорда дəріптеле бейнеленуі – заңды құбылыс. Сондықтан, бұл жырдан тарихтағы Жəнібектің дəл өзін, оның өмірдегі іс-əрекетін іздеу əбестік болады. Жалпы, фольклор өмір болмысын дəлме-дəл суреттемейді, шындықты, қайраткерлерді халық этикасы мен эстетикасына, арман-аңсарына сəйкес етіп жырлайды. Сол себепті, бұл жырда Жəнібектің əкесі – Əліби деген перзентсіз бай деп айтылады. Ал, шындығында «Жəнібек – Орыс (дұрысы – Ырыс, татар тарихында осылай аталады – С.Қ.) ханның ұрпағы, Барақ ханның кіші ұлы... Керей қайтыс болғаннан кейін Жəнібек хандық билікке келеді... Қазақ тарихында Жəнібек хан – Қазақ хандығының құрылуы үрдісіне толық қатынасып, басшылық еткен тарихи тұлға. Жəнібек хан ХV ғасырдың 70-жылдары ішінде қайтыс болған. Жəнібек хан тұсында Қазақ хандығы жеке ел болды». (Аяған Б.Ғ., Əбжанов Х.М., Исин А.И. Қазақ хандығы тарихы: құрылуы, өрлеуі, құлдырауы. Алматы, 2011. 130-б.). Жəнібек ханның қандай ұрыстарды басқарғанын, қандай ерлік көрсеткенін тарих айта алмайды. Ал, фольклор өз кейіпкерін эпостың көркемдеу заңы мен халық арманына сəйкес нағыз қаһарман, ақылды басшы етіп көрсету үшін оны бірнеше ұрысқа қатыстырып, ержүрек баһадүр ретінде бейнелейді.

 Өнеге

Бўлќынєан бала армандардыѕ анасы

«Адамның жаны ешкім білмейтін, өзге біреу аша алмайтын құпия сандық іспетті. Əркімнің кеудесінде күмбірлеп қаншама арман бұлқынып жатса да, сол биік мақсаттың жолында қорықпай қадам басып, шідерін бұзып алысқа қанат қағатындар санаулыақ. Ол санаулылар қайдан шығады? Ол – арманының қанаты қиылмай, еркін қиялдай алатын баладан шығады. «Дүниедегі барлық бала арманшыл ғой» дерсің. Рас, алайда сол жүректегі ізгі ойды нəр беріп өсіретін де, су сеуіп өшіретін де – ата-ана. Өмірдің бітпейтін күйбеңіне көмілген ата-аналарға бар мүмкіндігімізше көмектесу – біздің парызымыз» дейтін. Қолда барында жақсы адамның қадірін білмейтініміз, аузынан шыққан сөзінің алтыннан да қымбат екенін бағалай алмайтынымыз өкінішті. Əрбір ісін ерекше махаббатпен атқарған, талғамы биік, өрелі жандардың артында айтылған, жылдар бойы жаңғырып, қайталана беретін жақсы сөздері арқылы мəңгі жасайды. Ұрпақ санасында қалады. Сондай жандардың бірі – Мақпал Аманжолқызы Сокитбаева еді. 2009 жылы «Атадан қалған мұра» қоры құрылды. Ақша тауып, пайдаға кенелуді емес, уақыттың уысында сығымдалып, тынысы тарылып бара жатқан балалар өнерінің тамырына тамшыдай болса да су тамызуды ойға алған қордың мақсаты биік еді. Арманымен алысқа қарайтындар көп болғанымен, жолындағы қиындықтар мен ізденістерге төтеп беретіндер де соншалықты көп емес. «Атадан қалған мұра» қорының алғаш қолға алған ісі – бүгінгі баланың санасына ізгілік нұрын, білімнің нəрін құюдың оңтайлы да, түзу жолы болды. Сондай оймен Алматы қаласындағы Оқушылар сарайында Кеңес Одағының Батыры Бауыржан Момышұлының 100 жылдық мерейтойына орай, жас көркемсөзшілердің байқауын ұйымдастырды. Қазақтың біртуар перзентінің өмір жолын зерттеу барысында бір мысқал болса да жүректеріне ұлтшылдық рухы сіңсе деген арманы болды. Қорытынды кеште Батыр атаның келіні, жазушы Зейнеп Ахметова апайдың айтқан естелікке толы тағылымды əңгімелерінен балалардың көздерінде жанған жалыны мен кішкентай жүректерінде оянған махаббаты Мақпал Аманжолқызын одан сайын қанаттандырды. Осыдан кейін де ол кісі қазақ баласының, алыс ауылдарда тұншығып жатқан талантты бұлақтың көзін ашсам деген ықыласпен шаршамай тынымсыз еңбекке кірісті. Ізгіліктің үлкен-кішісі болмайды деген қағидамен атқарған шаруасына көз жүгіртсем – бірнеше продюсер, бірнеше менеджер мен əкімшінің жұмысын бір өзі атқара берген екен. Əр жолғы ұйымдастырған байқаулары, мерекелік шаралары бір-біріне ұқсамайтын, қазақылықтың иісі мен аналық қолының табы сезіліп тұратын. Ұлттық тағылым мен ырымды қатар ұстана отырып, тізбектесең санынан жаңылатын, бірінен бірі өткен сансыз жобалар мен байқауларды ұйымдастырды. Д.Қонаев, Н.Тілендиев, Р.Бағланова атындағы байқаулар, дəстүрлі əн мен күйдің мəртебесі үшін ұйымдастырылған «Ақжелең», Қазақ хандығының 550 жылдығы мен Ұлы Жеңістің 70 жылдығына арналған балалар байқауларының келер ұрпаққа берер тəлімі мен үйретер тағылымы шексіз еді. Қазақ радиосымен бірлесе атқарған «Тайжарыс» радиобайқауының мəртебелі нүктесін халықаралық байқауға ұластырып, Түрік жеріндегі халықаралық додаға мыңдаған балаларды жетелеуі – міндеттелген жұмысы емес, жанының қалауымен атқарған шаруасы еді. Шетелді көрсем деген ой үш ұйықтаса түсіне де кірмейтін алыс ауылдың қаншама баласын əуеге көтеріп, шетелдің сахналарында жұлдызын жақты. Қазақтың талантты домбырашысы, ел мақтаны болған Мұрагер Сауранбаевтай ұлды дүниеге əкеліп, ұлттық өнермен ауыздандырған, бойына қазақ мақтанарлық барлық қабілетті сіңірген ардақты да көрегенді ана болды. Талғат пен Рамазандай қос ұлды сүйеу етіп, бір кездегі асқақ арманын көлемі, атқарар шаруасы мен жүгі ауыр «Атадан-мұра» атты қоғамдық қорға айналдырды. Алайда, осынша ізгі дүниенің шамын шағып, жол бастаған Мақпал Аманжолқызының қапияда көз жұмғаны, сағынышты сағымға айналғаны жанымызға батады-ақ. Жақсының аты, хакімнің хаты өлмейтін болса, Мақпал Аманжолқызы бастаған саламатты істің жалғасын табатынына, қордың мəңгі жасайтынына сеніміміз мол. Гүлбағыш БОСТАН, журналист.

АЛМАТЫ.

 Толғандырар тақырып

Ономастика мəселесінде ойластырар тўстар бар Ономастика – бүгінгі қазақстандық қоғамда саяси жəне əлеуметтік жүгі салмақты, елдің кез келген азаматын, соның ішінде республиканың байырғы тұрғындарын селсоқ, енжар қалдыра алмайтын мəнді де маңызды мəселеге айналып келеді. Осы ономастикамен үнемі қатар тұратын, еншісі ешқашан бөлініп көрмеген тағы бір мəселе – көрнекі ақпарат екені тағы да айқын. Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Бұл екеуін қазіргі кезде тəуелсіздік талаптарына сəйкестендіру қажеттігі де аз айтылып жүрген жоқ. Отандастарымыздың арасында осыған қатысты түйткілді тұстар мен шешімін тауып үлгермеген жəйттер ауызға жиі оралса, кеше Орал қаласында Мəдениет жəне спорт министрлігі Тілдерді дамыту жəне қоғамдық саяси жұмыс комитеті өткізген «Ономастика жəне көрнекі ақпарат» мəселелері атты республикалық дөңгелек үстелдің басты арқауына да осы түйінді мəселелер өзек болды. Оны ашып сөйлеген комитет төрағасының орынбасары Серік Сəлемов қазіргі кезде ономастика мен көрнекі ақпарат мəселелеріне бірінші кезекте мемлекет құраушы ұлт мүдделі болуы керектігі жөнінде ой қозғады. Сонымен

бірге, ол тіл мəдениетін жақсарту жөніндегі жұмыстарға жаңаша серпіліс қажеттігіне тоқталды. Бұдан кейінгі кезекте дөңгелек үстелге қатысқан Парламент депутаттары мен зиялы қауым өкілдері, республикалық ономастика комиссиясының мүшелері, жарнама саласының басы-қасында жүрген мамандар, үкіметтік емес ұйымдар мен құқық қорғау органдарының қызметкерлері, талқыланып отырған мəселеге қатысы бар министрлік сарапшылары өз ойпікірлерін ортаға салды. Парламент Сенатының депутаты, ел Үкіметі жанындағы Республикалық ономастика комиссиясының мүшесі Жабал Ерғалиев мəселенің мəнісін əріден қозғап, тұтастай қазақстандық қоғамдағы мемлекеттік тілдің қолданылу аясын одан əрі көтеру туралы əңгімеледі. «Тіл – ұлттың жаны, рухы, ойы мен

санасы. Бүгінде мемлекеттік тілді енгізу жөніндегі күрделі кезең артта қалды. Қазіргі күні бұл жөнінде арнайы заң бар. Тек соның орындалуын назарда ұстауға тиіспіз. Бұл ретте өзге этнос өкілдеріне кінə тағудың ешқандай қажеті жоқ. Мəңгілік Ел болуға керекті басты алғышарттардың бірі – тіл, ел жəне жер. Осы ойды санамызға сіңіре алсақ, тіл мəселелеріндегі түйткілді тұстар өздігінен шешілер еді», деді депутат. Бұдан əрі сенатор жарнамалар мен іс қағаздарының қазақша нұсқасы мен мəтініне, яғни аудармасына көңіл толмайтынын айта келіп, оның түп-төркіні өз тілінің уызына жарымағанынан орын алатынын бейнелі түрде жеткізді. Яғни, ана тілін үйретуді бесіктен бастау жөніндегі тəрбие алға шығуы керектігі жөнінде ой қорытты. Дөңгелек үстелде сөз алған белгілі абайтанушы, М.Əуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік универ ситеті гуманитарлық ғылымдар институтының директоры, филология ғылымдарының докторы Мекемтас Мырзахметов қазіргі күні жарнама – идеологиялық құралға айналып отырғанын айта келіп, осы таптырмайтын теңдесі мені баламасы жоқ ішкі саясаттық мəні бар тетікті тиімді түрде пайдалана

білу жөнінде сөз сабақтады. «Бұл жөнінде шетелдіктердің оң тəжірибесінен үйренгеннің де артықшылығы жоқ. Оның қажеттісін алып, оған ұлттық дəстүрлерімізді сақтауға жəне оны ұдайы ұстануға бағытталған мəтіндерді жазуымыз керек. Біздің қазіргі дертіміздің бірі – ежелгі дəстүрімізден қол үзіп бара жатқанымыз. Оны оралтуға жарнаманың ықпалдық күшін пайдалану артықтық етпейді. Бүгінгі күні жарнамаға да өз ұлтымыздың мүддесі мен көзқарасы тұрғысынан келуге нақты қадамдар жасай алсақ, бұдан бəріміз де ұтамыз», деп түйін жасады ғалым. Орал қаласында өткізілген ономастика жəне көрнекі ақпарат мəселелеріне арналған басқосуда оған қатысушылар бірін бірі толықтырып, байытып отырды. Соның бірі жер-су атауларының түп төркінін зерделеуден бастау алады. Қазақстанның батыстағы қақпасы Орал Ресейдің Саратов, яғни түркі тілінен аударғанда Сарытау аймағымен қолтықтасып, қойындасып жатыр. Ата-бабаларымыз о бастан Еділ мен Жайықтың аралығын емін-еркін жайлаған. Осы кеңістікте жер-су атаулары көне түркі, татар жəне қазақ тілдерінде сақталып келген. Бұл жөнінде 1845 жылы жиырмаға да тола қоймаған жас өрен

Николай Чернышевский толыққанды реферат жазып, 365 түркі тілдес жер-су атауларын анықтаған. «Мұндай түркілік тұрпаттағы топонимдер Ресейдің Краснояр, Астрахань жəне Волгоград өңірлерінен де көп табылады, – деді Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры Серік Негимов. – Ал біз кей жағдайларда төл-топырағымыздағы ежелгі атауларды əлі қайтарып бере алмай келеміз. Мұндай жағдай тəуелсіздік талаптарымен еш сəйкеспейді. Өзгесін айтпағанда, Сарыарқаның кіндік тұсында Степногорск деген қала атауы əлі күнге дейін өзгермей тұр. Түгін тартса майы шыққан бұл шұрайлы да құнарлы жер о баста паң Нұрмағамбеттің жайлауы болғанын бүгінде біреу білсе, біреу біле бермейді». Дөңгелек үстелде белгілі батысқазақстандық ғалым Мұрат Сабыр тіл, ономастика жəне көрнекі ақпарат туралы бағдарламалар қабылданған кезде оның орындау тетігі де қоса көрсетілуі керектігі жөнінде пікір білдірсе, «Мемлекеттік тілді» дамыту қоры корпоративтік қорының директоры Азат Шауеев соңғы жылдары ақпараттық технология мен əлеуметтік желілердің көмегі арқылы тілдерді үйренудің тың тəсілі

енгізіліп жатқаны жөнінде əңгімеледі. Ал «Айқын» республикалық газетінің бас директоры Нұртөре Жүсіп соңғы кезде ономастикалық кеңістікте қалыптаса бастаған жаңа атаулар жəне оның күрделі мəселелері жөнінде сөз қозғады. Дөңгелек үстелге құқық қорғау органдарының өкілдері де қатысып, деректемелер мен көрнекі ақпарат мəселелерін тексеру жұмыстарының жəй-күйіне қатысты тиісті түсініктер берді. Бұл орайда, Қарағанды облысындағы тілдерді дамыту басқармасы мысалында əңгіме өрбіткен Əсет Аманжоловтың пікірі де салмақты болды. Осы тұста дөңгелек үстелді жүргізіп отырған С.Жақсылықұлы мұндай тəжірибеге өзге өңірдегілер де назар аударуы керектігін ескертті. Дөңгелек үстелді қорытындылаған Серік Сəлемов басқосуда көтерілген ой-пікірлер мен ұсыныс-тілектердің ешқайсысы аяқсыз қалмайтыны жөнінде түйін жасады. Оның бəрі жан-жақты сарапталып əбден илеуі қанғаннан кейін Президент Əкімшілігіне ұсынылмақ. Сонымен бірге, дөңгелек үстел материалдарының басты қорытындылары негізінде тұжырымдама əзірленіп, арнайы жинақ шығарылмақ. Батыс Қазақстан облысы.


10

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

ЕР – ЕЛ ҚОРҒАНЫ Жеѕіс шежіресі

2015 жыл – Жеңістің 70 жылдығы жəне ТМД елдерінде Ардагерлер жылы деп жарияланғаны баршамызға мəлім. Ал Елбасы Н.Ə.Назарбаевтың бастамасымен еліміз бойынша Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерін қолдау жөніндегі жалпыұлттық акция өтуде. Халық «Ер есімі ұмытылмайды» дейді. Екінші дүниежүзілік соғыста ата-ағаларымыздың ерліктерін бүгінгі буын, ертеңгі өсер ұрпақ ұмытпауы тиіс. Себебі, олардың ерлігі ұрпақтарына ғибрат, ұлтына мұра. Осы соғысқа қатысып, бірнеше рет ауыр жараланса да қатарға қосылып, соғысты аяғына дейін апарғандардың санында немере ағам (əкемнің ағасының баласы) Сырайыл Керімбаев та болды. Ол 1921 жылы 1 тамызда Жамбыл облысының Луговой ауданының Қазақ (Қарақыстақ) ауылында дүниеге келген. Керімбай атамның төрт ұлы мен үш немересі де Ұлы Отан соғысына қатысты (ұлдары Мырзахмет, Сыдықназар, Байнат, Баудан, немерелері Дəулет, Сырайыл, Смайыл). Сырайыл ағам 1941 жылы қараша айында Қызыл əскер қатарына шақырылып, 1942 жылы күз де 482-ші артеллеристер полкінің құрамында зеңбірек командирі болып майданға кіреді. Сталинград түбіндегі Котельниково елді мекені маңындағы қиян-кескі ұрыстарға белсене қатысып, жаудан Ростов, Қырымды азат етуге қатысады. Əсіресе, Курск доғасы мен Орел қаласы үшін болған шайқастар байырғы майдангердің есімінде ұмытылмастай із қалдырды. Ол Шығыс Пруссия мен Кенигсбергті де қанды көйлек жолдастарымен бірге жау қолынан босатты. Соғыстың кейбір эпизодтары... Қоршауға түскен фельдмаршал Паулюстің армиясын құтқару үшін Манштейн танктері жойқын шабуылға шыққан кез. Ең қиыны құрыш болаттан құйылған «жолбарыстардың» жолын бөгеу еді. 482-ші артиллерия полкі құрамындағы зеңбірек есептобын басқарған Сырайыл Керімбаев ажал оғын төккен танктермен тұңғыш рет Котельниково селосында бетпе-бет кездесті. Алдыңғы танк отқа оранғанда, бұлардың қуанышында шек болған жоқ. Екіншісі де, үшіншісі де жалын құшты. Артындағылары шегіне қашқанда артиллеристер каскаларын аспанға ата жаздаған. Полк командирі В. Соловей келіп: – Жарайсыңдар, жігіттер! Жолбарыспен жеке айқасқан батырлар сендердей-ақ болар! – деп көңілдерін бір көтеріп тастаған («Ақ жол» газеті 01.08.2006 ж.). Белоруссияны босатуға қатысқаны туралы ағам өзі жазған «Еділ-Балтық арасында» кітабында былай суреттейді: «Белоруссия үшін болған шайқас шын мəнісіндегі зор шайқас болды. Оған екі жақтан 4 миллион адам, барлық калибрлі 62 мың зеңбірек пен миномет, 7,5 мың танк пен өздігінен жүретін зеңбірек, 9, 100 самолет

Ұлы Жеңістің 70 жылдығы қарсаңында «Қазақстан» баспа үйі» майдангер қаламгер Қасым Шəріповтің «Қаруластар» деректі романын жарыққа шығарды. Кітаптың аты айтып тұрғандай, негізгі кейіпкерлер автордың өзі білетін, кешегі Ұлы Отан соғысының сұрапыл күндерінде оқ пен оттың арасында ыстықсуықты бірге көтерген қаруластары, Жеңіс солдаттары.

қатысты. Советтік Жоғарғы Бас командование Белоруссияны азат ету жөнінде «Багратион» деген шартты атпен аталған операцияны мұқият əзірледі. Бұл операцияның мақсаты –жаудың «Центр» армияларының тобын талқандап, Белоруссия жерін азат ету, бізге одақтас Польшаға көмектесу жəне Шығыс Пруссия шекараларына өту болатын. Оны жүзеге асыру төрт майданның əскерлеріне жүктелді». Осы шайқастағы ерлігі үшін ағам ең үлкен орденін алады. Атадан дарыған ақындықжазушылық қабілеті бар ағам майданда қазақ тілінде шыққан «Қызылəскер ақиқаты» газетінде өлеңдерін жариялап тұратын болған, соның бір-екі шумағы мынадай:

Кремльде сґйлеген жауынгер Қан майданда жүрсем де, Көзімнен көркің кетпейді. Еуропаны кезсем де, Туған жер саған жетпейді... Ағам Мəскеудің қақ төрінде өткен Жеңіс шеруіне үш дүркін (1945, 1990, 1995 ж.ж.) қатысқан жауынгер-командир. Ұлы Жеңістің 45 жылдығына орай арнаулы шақырумен Мəскеудегі парадқа қатысып, үлкен құрметке ие болған (Мəскеудегі «Рабочая трибуна» газетінде 1990 жылы 10 мамырда КСРО Қорғаныс Министрі Д.Язовпен келе жатқан суреті жарияланды). Келесі күні М. С. Горбачев «Соғыстың жəне Жеңістің тағылымдары» деген тақырыпта баяндама жасайды. 15-ші делегат сөйлейтін кез келгенде Бас хатшы М. С. Горбачев: «Қазақстанның Жамбыл қаласынан келіп отырған соғыс жəне еңбек ардагері Сырайыл Мырзахметұлы Керімбаевқа сөз беріледі», – дейді. Ағам өзінің сөзінде бірқатар елдік мəселелерді көтерсе, олар бүгінгі күні əділетті шешімдерін тапты. Елбасының үлкен күш салуымен соңғы Кеңес Одағының Батыры атағы Қазақстанда гвардия полковнигі Бауыржан

Момышұлына берілді. Рейхстагқа алғашқы Қызыл ту сағат 14.25-те тігілді. Оны тіккендер қазақ Рақымжан Қошқарбаев пен татар Григорий Болатов екенін қазір барша мойындайды. Ұлы Жеңістің 62 жылдық мерекесі қарсаңында, яғни 2007 жылы 7 наурызда Ресей Қорғаныс министрлігінің Соғыс тарихы институты: «Лейтенант Рақымжан Қошқарбаев пен жауынгер Григорий Болатовтың 1945 жылы Рейхстагқа Жеңіс туын бірінші болып тіккендігін дəлелдейтін тарихи құжаттың бар екені анықталды», – деп ресми мəлімдеме жасаған. Олар тіккен осы Қызыл ту бүгінде Алматыдағы Орталық мемлекеттік мұражайда сақтаулы тұр. Н. Назарбаевтың қолдауымен Рақымжан Қошқарбаевқа Халық Қаһарманы атағы берілді, т.с.с. Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан кейін жауынгер ағам облыстық «Ақ жол» газетінде, облыстық партия комитетінде қызметтер істеді. Свердлов, Жамбыл аудандарында аудандық газеттерді басқарды. КазГУді жəне Жоғары партия мектебін бітірді. Əдебиеттегі жанды

жанр – очерк жəне өлең жазумен шұғылданды. Оның 1995 жылы Алматы қаласындағы «Қазақстан» баспасынан «ЕділБалтық арасында» атты əсери очерктері, 2000 жылы Тараз қаласындағы «Рысбаева и К» баспасынан «Өлең-өмір, өрелі өмір» атты өлеңдер жинағы жəне 2004 жылы «Ардақты азаматтар» кітаптары шықты. Ағам Тараз қаласының құрметті азаматы, соғыс жəне еңбек ардагері, отставкадағы подполковник. Ұлы Отан соғысында көрсеткен ерліктері үшін І жəне ІІ дəрежелі «Отан соғысы», II-III дəрежелі «Даңқ», Қазақстанның «Құрмет» ордендерімен марапатталған. Оған 2001 жылы 80 жасқа толғанда Президент Нұрсұлтан Назарбаев құттықтау жеделхатын жолдады. Онда Елбасы «Қазыналы қарттарымыздың бірі ретінде өзіңіздің көп жылғы өмірлік тəжірибеңізді ақсақалдық ақылкеңесіңізді бүгінгі жас ұрпақтың игілігіне арнай бересіз деп сенемін», – депті. Міне, қазірде ағам Елбасының сенімін ақтап келеді. Елінің елеулісіне, халқының қалаулысына айналған ардақты ағам қазір республикалық дəрежедегі дербес зейнеткер. Тараз қаласында тұрады. Жасы 95-те болса да əлі тың, өзі жүріп-тұрады. Ол 3 ұл, 3 қыз тəрбиелеп өсірген ардақты əке, 20 немере, 5 шөбере сүйіп отырған аяулы ата. Маған да көп шапағаты тиді. Барлық қуаныш, жетістіктеріме куə болды. Мысалы, Қазақстанның тұңғыш Еңбек Ері Аягүл Миразованы да келін етіп алып, той-думандарда басына көтерді. Қазақта осындай кісілерге арнап айтылған теңеу сөздер бар: «Есігіңнің алдында төбең болса, ерттеулі тұрған атпен тең, ауылыңда қарияң болса, жазулы тұрған хатпен тең», деген. Ағамның елін жаудан қорғағаны, еңбек батырларын жыр етіп жазғаны осының айғағы емес пе?! Жұмабай БАЙНАТОВ, Қ.И.Сəтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессоры, «Құрмет» орденінің иегері. АЛМАТЫ.

Аталар рухына тəу етті Алматы облысы Талғар ауданына қарасты Туғанбай ауылында Ұлы Отан соғысы ардагерлері мен тыл еңбеккерлеріне ұрпақ құрметі ретінде ескерткіш монумент ашылып, басқыншы жауға қарсы Екінші дүниежүзілік соғыста шейіт болған ерлердің рухына бағыштап ас берілді. Қанат ЕСКЕНДІР,

«Егемен Қазақстан».

Ел басына түскен ауыртпалықты ер-азаматтар қару ұстап, аналарымыз кетпен мен күрекке сүйене жүріп жеңіп шыққан ең алапат кезең, ХХ ғасырдың қан қасап майданында жан берген азаматтар рухына бағышталған ас бір ғана Туғанбай ауылы емес, барша ұлт пен ұлыстың басын қосқан үлкен іс-шара ретінде өтті. Бірнеше ұлттың өкілі тіршілік ететін ауыл жұрты 1941-1945 жылдарда от кешкен аталар мен аналар аруағына бағыштап Құран оқып, бүгінгі ұрпақтың тыныш өмірінің көрінісі ретінде ас бергенімен, шара мерекелік рəсім ретінде ұйымдастырылды. Бұл күні аудан жастарының арасында 10 салмақ дəрежесінде қазақ күресінен бəсекелер өткізіліп, жеңімпаздар бағалы сый лық пен марапатталды. Жиылған көпшілік алдында

Туғанбай ауылының перзенті, Мəжіліс депутаты Əлихан Тойбаев, Талғар ауданының əкімі Райхан Садықова, ауыл имамы Рахымжан Мəлкеев пен ауыл ақсақалы Нұрсұлтан Нұрмұқанұлы, белгілі журналистқаламгер Ержұман Смайыл мырзалар сөз сөйлеп, қиын кезеңді еңсеруге ауылдас ақсақалдар мен ақ жаулықты аналардың қосқан үлесі зор екенін атап көрсетті. – Ұлы Жеңіске 70 жыл толған мерейлі мерекені ТМД көлемінде сол соғыстың зардабын шеккен барша жұрт атап өтуде. Көршілес республикалардың бас қалалары мен Еуразия кіндігі – Астана қаласында да салтанатты шеру болып, əскери ұстынымызды асқақтататын бейбіт мереке көпшіліктің көңілін өсіргені белгілі. Енді, міне, 1941-1945 жылдар аралығында өткен Екінші дүниежүзілік соғысқа Талғар ауданындағы кішкентай ғана Туғанбай ауылынан 266

Алғашында Қасым Шəріпов бұл шығармасын «Жеңіс» деп атамақ болған екен, оны кітапқа өзінің кіріспе сөзінде айтады. Сірə, баспагерлер «Қаруластар» деп аталғанын жөн көрген-ау шамасы. Оның үстіне кітап авторы қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Алғысөзінде: «Əлі талай жылдар, ғасырлар өтер, ал біздің Жеңісіміздің даңқы ұрпақтан ұрпаққа мирас болып қала береді», деп жазады Қасекең. Бұл сөздің шындығына бүгінгі ұрпақ, біз куəміз. Сол ұлы Жеңістің шежіресін жасап кеткен де, сол сұрапыл соғысқа бастан-аяқ қатысып, от-жалынының ортасында өзі де болып, ерлік те көрсеткен Қасым Шəріпов еді. Кітапты оқып шыққанда оған көзің айқын жетеді. Кітапқа автордың ертерек жазылған атақты «Біз – панфиловшылармыз», «Батыл жігіттер», «Жеңіс» хикаялары кірген. Бұлардың барлығы уақыт жүйесімен жалғасып, тұтас бір бүтін дүниені құрайды, Ұлы Отан соғысының шежіресін жасайды. Кітапта не жазылғанын мазмұндап айтқымыз жоқ, ондағы халықтық сипаттағы ерлікті оқып, білген жөн. Бұл авторлық қиялмен көркемделген дүние емес, көзбен көрген, бастан кешкен өмір шындығы. Кітаптың басты құндылығы да сонда. Алматыда жасақталып, алғы шепке бара жатқан дивизия жауынгерлерінің жүрек лүпілін сезіп тұрғандайсың. Ертең не болар екен, бүкіл əлемді тітіреткен бақайшығына дейін қаруланған қаныпезер жаумен бетпе-бет кездесуге сол жауынгерлермен бірге бара жатқандай сезінесің. Ал сол жан беріп, жан алысқан алапат шайқас басталғанда, жанын шүберекке түйген жауынгерлерге амандық тілеп, оқиғаға ересің. Соғыс та өмір екен. Онда да қуаныш пен өкініш қатар жүреді. Жауынгер жауын жайратқанына қуанады. Қандас серігінен айырылғанда жылайды. Автор мұны өз көзімен көрді, көргенін жазды. Ол соғысқа бастан-аяқ қатысты. Алғашында қолына қару алып, ротаның политругі болып қатысты. Бұл жайында осы кітапта егжейтегжей жазылған. Өзі де ерлік жасады, басқаның да ерлігін көрді. Ол оқ ататын қаруды қалам-қаруға қалай айырбастағанын былай баяндайды: «Қатарымызда өлгендер, жараланғандар көбейіп кетті, – деп жазды Қасым Шəріпов. – Чалаповтан жəне оның автоматчиктерінен атысты күшейтуді талап етіп, əрліберлі жүгіріп, арпалысып жүрмін. Қапелімде мені санинструктор Иван Харченко ұстап алды. – Сіз жаралысыз, политрук жолдас, – деді. Мен төмен қарап едім, қардың беті қып-қызыл қан екен. Өз қанымды көргенде, көзім қарауытып, басым айналып кетті». Бұл жарақат Қасым Шəріповті сол 1941 жылдың қарашасының аяғында қолына қару ұстаған командир қатарынан шығарды. Сонда ол қару ретінде қолына қаламын алған. Бұл қаруымен ол жеңіске жеткенше соғысты. Өзінің қарулас достарының ерліктерінің шежіресін жазды. Əскери тілші, дивизиялық газеттердің редакторы, майдандық

«Суворовец» газеті редакторының орынбасары болды. Екі тілде бірдей жазатын. Үнемі ол өзіне таныс соғыс майданының алғы шебінде жүрді. «Батыл жігіттер», «Жеңіс» деректі хикаяларына сол көргендері арқау болған. Оқырман қауым автордың соғыс жылдарындағы өмірі жайында осы кітаптан жан-жақты мағлұмат алады. Ал Қасым Шəріповтің сол соғыстан бұрынғы да, кейінгі де өмірі ғибратты болды. Сондықтан да оқырманды одан біршама хабардар етуді жөн көріп отырмыз. Ол осыдан 103 жыл бұрын

Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданындағы Сексенбай ауылында шаруа малшының отбасында дүниеге келген. Тағдыр оған туа қаталдық көрсетті – үш жасында əкеден, он жасында шешеден айырылды. Жақындары тұлдыр жетім Қасымды балалар үйіне тапсырды. Жамандықтан – жақсылық деген рас-ау, ауылда жүре берсе, сауатсыз қалар еді, балалар үйінде ол сауатын ашты. Оның білімге құштарлығы ерен еді. Жеті жылда айтарлықтай білім алумен қатар, бұрынғы «Лениншіл жас», «Социалистік Қазақстан» газеттерінің жұмысына да араласты. Сол жеті жылдық біліммен Орынбордағы Халық ағарту институтының дайындық бөліміне қабылданып, оны жедел бітірген соң Мəскеудің Кинематография институтының əдеби-сценарий факультетіне түседі. Оқуын оқыса да, ол кинематограф болмады. Өзінің жанына жақын жазу жағына ойысты. 1933-1935 жылдарда баспаларда редакторлық қызмет атқарса, білімдарлығымен, саяси сауатымен көзге түскен оны партия тарихы институтына жауапты жұмысқа шақырады. Ол марксизм-ленинизм классиктерін аудару жұмысына тартылады. Осы тұста соғыс басталып кетеді. Өзі сұранып, майданға аттанады. Бұл жайында осы «Қаруластар» кітабында егжей-тегжей жазылған. Қ.Шəріпов елге соғыс біткен соң емес, келесі жылы наурызда ғана оралады. Майданға аттанғандағы ұжымына келді. Үлкен ерлік жасап, сұрапыл соғыстың отын кешіп, шынығып, ширап, біраз басшылық жұмыс атқарған оны бірден институт директорының орынбасары етіп тағайындайды.

Ол мұнда да бірден көзге түседі. Елдегі белгілі саяси қайраткерге айналады. Бұл бедел оны «Социалистік Қазақстан» газетінің редакторлық қызметіне жоғарылатады. Оған басшы болу – уақыт жауапкершілігін арқалаған тұлғаны тану, үлкен сенім. Бірақ ол қиын заман еді. Ұлт мүддесін қадір тұтатын адамның жолына кедергі көбейген кез. Ұлтшылдыққа қарсы науқан күшейген түс. Мұхтар Əуезов, Қаныш Сəтбаев, Ермұхан Бекмаханов сияқты талай ардақты азаматтар қудаланған заман. Сол заманның салқыны Қасым Шəріповке де тиді. Бір жағы Бекмахановты жақтап жазған мақаласы үшін, екіншіден газетте ұлтшылдықты белсенді əшкерелемеді деген айыппен ол редакторлықтан босатылды. Қызметтен төмендетіліп, бұрынғы институтына жіберілді. Өткір пышақтың қап түбінде жатпайтыны белгілі, көп уақыт өтпей ол Қазақстан Компартиясы ОК-те жауапты қызметке шақырылады. Арада біраз уақыт салып, оны «Социалистік Қазақстан» газетіне редакторлық қызметке қайта көтереді. Қасым Шəріпов қайда жүрсе де жұмысына ерекше жауапкершілікпен қараған адам. Содан да ол қалай жұмыс істеді деген əңгіме артықтау. Ал 1960 жылы бұл жұмыстан қалай кетті дегенге келсек, оның басқа мəні бар. Сол тұста қуғын-сүргінге ұшырағандар ақтала бастаған еді. Сонда да кейбіреуінің ұлт мəселесі жөніндегі көзқарастарына сын айтылатын. Сондай тұлғаның бірі Тұрар Рысқұлов еді. Соған қарамай, «Социалистік Қазақстан» газеті кезінде өзі де қуғын-сүргін көрген Р.Байжарасовтың бір беттік мақаласын жариялап, оны толық ақтағандай болған. Сол үшін редактор орнынан алынды. Саяси кінə тағылған соң, оны бұл қызметте ұстап тұру қиын еді. Бірақ оның іскерлігін еске алып, республика басшылығы Қасым Шəріповті тағы да басшылыққа жіберді – ол Қазақ телеграф агенттігінің төрағасы қызметіне тағайындалды. Бұл қызметті 13 жыл абыроймен атқарып, содан зейнеткерлікке шыққан. Ол атқарған саяси, қоғамдық жұмыстар өз алдына бір төбе. Сірə, оның үлкен қоғамдық қайраткер болып қалыптасуында Ұлы Отан соғысының аса қатал өмір мектебінен өтуінің орны бөлектеу болды десек, сол соғыс тақырыбына ден қойып, қалам тартуы да оның ел таныған қаламгерге айналуына себепші болғандай көрінеді де тұрады. Бар күш-жігерін, уақытын өзіне тапсырған жұмысқа арнаған Қасекең «Біз – панфиловшылармыз» хикаясын ертерек жазса да, «Қаруластарға» кіретін басқа хикаяларды зейнеткерлікке шыққан соң ғана жазды. Кейде күнделікті жұмыстың күйбеңімен кетпей, сол шығармаларын соғыстың ізі суымай, оған іле-шала жазғанда, олардың сапасы да, өзектілігі де, жұртшылыққа əсері де, оған берілетін баға да қазіргіден əлдеқайда жоғары болар еді-ау деген ой да қажайды. Қалай десек те, «Қаруластар» кітабы Ұлы Отан соғысы туралы, оған қатысып, көзімен көрген адамның жүрегімен жазылған сүбелі шығарма ретінде қазақтың деректі прозасында өзінің үлкен орнын алатыны күмəнсіз. Оқып көрсеңіз, көзіңіз жетеді. Мамадияр ЖАҚЫП, Қазақстанның құрметті журналисі.

Орындалєан парыз азамат қатысса, оның жартысынан көбі сол майдан шебінде Отаны үшін жанын берген екен. «Орнында бар оңалар» деген ұлы тəмсілді тиек етіп осы туғанбайлық азаматтар аталар рухына бағыштаған перзенттік шара бүгінгі жас буын мен келешек ұрпаққа тəрбие мен тағзымның үлгісі бола бермек, – деді Мəжіліс депутаты Əлихан Əбдіханұлы. Аталар рухына көрсетілген құрмет пен берілген мерекелік ас аясында өткізілген мəдени шара – балуандар күресінде Үсен Мейірім, Əлихан Айбек, Асан Мұсабек, Бектұрсын Айбек, Ербол Ноғайбеков, Абылай

Мырзабеков, Асылан Тілеш, Ерқанат Шаймерденов сынды жас балуандардың бағы жанып, бағалы сыйлықтарға ие болды. Майдан мен еңбек даласында Ұлы Жеңіске жанқиярлықпен үлес қосқан аталар мен əжелерге ескерткіш ашылып, 1944 жылы жер аударылып келген түрік ағайындар мен жастайынан ауыр еңбекке жегілген соғыс балаларына құрмет ретінде жазылған «Ағалар естен кетпейді» кітабының тұсауы кесілді. Мерекелік аста Қазақстан эстрадасының танымал өкілдері өнер көрсетті. Алматы облысы.

«Соғыс біздің отбасымызға да қасіретін тигізді», деп атам Ғинаят Сапиоллаұлы үнемі айтып отыратын. Əкем Павлодар облысы Баянауыл ауданы Теңдік ауылының тумасы, үлкен бабасы Мұхамеджан қожа 3 рет Меккеге барған екен. Себебі, арабша сауатты болғандықтан халықты көш бастап Меккеге апарып отырған. 1934 жылдан Сапиолла бабам Алматыға көшіп барады. Фрунзе ауданының əскери комиссариаты арқылы əскерге алынып, атты əскер құрамында соғысқа қатысқан. «1943 жылы 17 наурызда Харьков облысының Салтовск ауданы Большие Бабки деревнясының батыс жағындағы 206-шы биіктікте жерленген» деген қара қағаз күні бүгінге дейін қолымызда. 2005 жылы атам Ғинаят əкеме бара алмадым, елден апарып бір уыс топырақ сала алмадым деп жүргенімен, денсаулығына байланысты ол ойын жүзеге асыра алмады. Есесіне Харьков облысындағы Чугуев аудандық əскери комиссариатына бірнеше рет хат жазып, бабамыз жерленген бауырластар зиратына баратын жолды пысықтап қойған-тын. Осыдан 10 жыл бұрын үлкен

тəтем Алмагүл Ғинаятқызы Назарова Киев қаласына сапармен баратын болған соң, барлық керекті қағаздарын ала кеткен еді. Сол жақтан жолы түсіп, Чугуев ауданындағы бауырластар зиратында жатқан атасының басына барып, рухына тағзым етіп қайтты. Баянауылдың топырағын апарып салып, зираттың жақсы күтімде екенін көрді. «Зерде тақтадан атамыздың есімін оқығанда, бойымда ерекше толқу сезімі білінгенін сөзбен жеткізуім қиын», дейді ол əлі күнге дейін. Сөйтіп, үлкен бір əулеттің жылдар бойы мазалап келген арманын тəтеміз осылайша жүзеге асырған болатын. Бабамыздың артында қалған ұрпақтары – балалары, немерелері мен шөберелері жылда 9 мамыр күні құран бағыштап отырады. Ата-баба рухына кір келтірмеуге ұмтылады. Ғинаят АДИНА, шөбересі, Астана қаласындағы №17 гимназияның 5-сынып оқушысы.


www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

11

 Тағзым «Шəкірттік – ұстаздықтан, ағалық – інілікке ауысқан қатынастар жалғаса берсін. 1 сəуір 2001 жыл. Алматы». Бұл қазақ əдебиеттану ғылымындағы заңғар тұлғалардың бірі, академик Рымғали Нұрғалидың кезекті шыққан жаңа кітабының бас парағына өз қолымен, маған арнап жазған автографы. Осынау ойлы кітапты қолыма алып парақтаған сайын, ардақты ұстазым, ақылман ағатайым, қазақ сөзінің қадірін ұлықтаған, ұлағаты ұшан-теңіз тұлғаның жаныңа жылу берер бейнесі көз алдыма келіп, шəкірттік кез, ұзақ жылдар қатар жүріп, бірге өткізген күндер елесі жан толқынын тербетіп, сағыныш мұңына батыратыны бар. Мен үшін Рымғали ағаның ешқашанда ортаймас орны бөлек еді. Ғылым жолында да, өмір сапарында да ақылшы абызым болып еді. Мен ғана емес, Рымғали ағаның алдынан дəріс алып, оның сөз өнері жайлы толғаған толымы мол толғауларын тыңдаған жүздеген шəкірттің қай-қайсысының да тағылымы дара ұстаз, таланты талассыз ғалым, шешен тілді дəрісші жайында сағынышпен еске алатыны, сүйіспеншілікпен əңгіме қозғайтыны күмəнсіз.

байлаған өрендерінің бірі Əбділда Тəжібаев жайлы көптеген көркем ойлы, кеңістігі келісті сырларды аңғарамыз. Ұстаз-ғалымның халық өмірінің, ел тарихының құнарлы кенін қопарған, шежіре көкірек, тегеурінді дарын – Ілияс Есенберлиннің көркем сөз құдіретімен оқырманды тарих қойнауының алыс қиырын қыдыртатын, тұңғиық сырларына қанықтыратын тарихи романдарының əдебирухани дамуымызға жасаған ықпалын, кеңестік кезеңдегі өмірді бейнелейтін романдар сериясының əлеуметтік-эстетикалық қуаты туралы биік эстетикалық талғаммен пайымы құнарлы тұжырымдар жасай отырып, халық ғұмырының ғасырларды еңсерген панорамасын көрсететін көркемдік сипатын ашып береді. Сыншы-ғалым ұлттық театр өнеріндегі алғашқы арнаны халықтық қайнарлардан, ұлыстық ұстанымдардан іздейді. Оны алғашқылардың қатарында

тағдырының күнгейлі күндерінің мол болуына қолұшын берді. Бір мүшелге жуық уақыт – он бір жыл Қазақ энциклопедиясын басқару барысында ұлт мүддесін көздейтін, ұрпақ игілігіне қызмет ететін сан алуан озық идеялардың, байсалды бастамалардың ұйытқысы болып, олардың жүзеге асуы жолында барынша тер төгіп, ерекше мол қажыр-қайраты мен телегей теңіз білімін молынан жұмсады. Тұңғыш рет құрастырылған Ұлттық энциклопедия басылымдарын, ғылыми-теориялық тұрғыдан алып қарасақ, жаңа да биік деңгейге көтерді. Профессор Рымғали Нұр ғалидың бас редакторлығы ке зінде «Қазақ ССР. Қысқаша эн циклопедия», «Ол кім? Бұл не?»,«Шəкірт энциклопедиясы», «Шаңырақ», «Свод памятников истории и культуры Казахстана», «Ислам», «Философиялық сөздік», эн циклопедиялық принциппен жасалған «Айқап», Əлихан Бөкейханның «Таңдамалы» ең-

жүзеге асырған ақберен дарын иесі, қазақтың тұңғыш кəсіби режиссері Жұмат Шанин жөнінде алғаш рет зерттеу жүргізіп, тың деректер жинаған Рымғали Нұрғали болғандығы да белгілі. Оның 1969 жылы жарық көрген «Талант тағдыры» атты еңбегі исі қазақ режиссурасының, оның төлбасы Жұмат Шанин шығармашылығының «тар жол – тайғақ кешулеріне» арналған тұңғыш зерттеу, тұңғыш зерделеу екендігін де еске сала кеткенді жөн көреміз. Əдеби шығарманы теориялық ұғымдарға сабақтастыра талдап түсіндіру Рымғали Нұрғали зерттеулерінің өнебойында тұтас тық сипатын сақтап отырады. Əдебиеттану ғылымының құрамына кіретін эстетикалық категориялар мен анықтамалар кең тармақ-тармағымен сөз етіледі. Сыншы-ғалымның зерттеулерінде мазмұн мен форма, тақырып пен идея, сюжет пен фабула, композиция, образ бен характер, əдеби əдіс, əдеби бағыт, əдеби ағым, əдеби стиль, əдеби жанр проб лемалары ғылыми ойдың тарихи озық тəжірибелерін салыстыру, сұрыптау мен бүгінгі əдебиеттану ғылымының соны жетістіктерін игеру дəрежесінде, парасат биігінде əңгімеленеді. Бүгінгі уақыт талабына, Тəуелсіздік тұғырына, демократия принциптеріне сəйкес идея, пікір айтуға сонау тоқырау толарсақтан қағып, саяси ұстанымдардың ұсқынсыз бұғауы үстемдік етіп тұрған кезеңнің өзінде де Рымғали Нұрғалидың батыл қадам жасағанына көз жеткізуге болады. Рымғали Нұрғалидың ғылыми-зерттеу еңбектерінде тіл қасаңдығы, оқушы түсінігіне ауыр тиетін керексіз схоластикалық қисындар, қажетсіз ұзақ цитаталар немесе оқушының ойына ой қосуға қауқарсыз қарабайыр шолулар кездеспейді. Оның шығармашылық өнеріне тəн ерек шеліктер шоғыры – стиль сұлу лығы, нысанаға алынған материалдардың шырайлы шынайы лығы, еліктіріп əкететін ерекше əсерлілігі, сонымен бірге, оқырманның танымдық белсендігі мен эстетикалық талғамын ұштай түсуді ескеріп отыратын орамдылығы болып жалғаса беретін өзінше бір əлем. Əдеби шығарманы талдауда, өнер туындыларын бағалауда, теориялық байлам мен ғылыми тұжырымдар жасауда Рымғали Нұрғали эстетикасының биіктігі, оның құнары мол эрудициясы, тұңғиық терең білімі мен шашасына шаң жуытпас шешендігі, талассыз талғамы мен даусыз танымы үнемі шаң беріп отырады. Осындай қордалы тақырыптарды қопарып құнарлы ойлармен түйінделетін кітаптар жазумен бірге ғылыми мамандар дайындаудың киелі парызына қосқан үлесі қаншама!? Ол өз мамандығы саласында білімпаз ғалымдығына орай тəуелсіз Қазақстанның ғылыми дəреже мен атақтар беретін тұңғыш жоғары Аттестациялық комитетінің мүшесі болып, оның ішінде филология ғылымдары бойынша сараптау комиссиясының төрағасы ретінде жаңа ұйымның белі бекіп орнығынуына іскерлікпен атсалысты, ғылым жолын таңдаған талай-талай азаматтар

бегі, «Əлемде талай қызық бар» тəрізді дүниетанымдық мə ні зор құндылықтар шоғыр-шоғырымен дүниеге келуі – сол соны да, тың бастамалардың іске асуының жарқын көрінісі. Ол «Абай» энциклопедиясы арқылы қазақ тіліндегі тұңғыш тұлғалық энциклопедияның негізін қалады. Рекеңнің ғалымдық дарыны қандай биіктен көрінсе, оның ұстаздық шеберлігі де сол биіктен табылатын. Біз оқыған кезде қазақтың тұңғыш университетінде дəріс беретін республикаға белгілі ұстаз-ғалымдардың барлығын айтпағанның өзінде, «көзі тірісінде-ақ ғылыми жаңа мектеп қалыптастырған» Бейсенбай Кенжебаевтың алдынан тəрбие алу, Мұхтар Əуезовтің өзі болмаса да ұлы тұлғаның тағылымын бойларына терең сіңірген шəкірттерінің алдын көріп, Əуезов үнінің əсері жадыларынан əлі өше қоймаған тұлғалардан лекция тыңдау, Мəулен Балақаев, Темірғали Нұртазин, Кəкен Аханов, Зейнолла Қабдолов, Тұрсынбек Кəкішев, асылдың тұяғы Ыбырайым Маманов тəрізді профессорлардың телегей білім, терең талдау үлгісінде оқылатын дəрістеріне қанығу, біздің буынның бақытына орай кездескен кеніші мол мүмкіндік екендігін үнемі жадымыздан шығармай келеміз. Осындай асыл ұстаздардың ішіндегі біз айтқан пікірдің айқын айғағындай, нақты мысалындай болып, сол ұлағатты ортаның жиырма бірінші ғасыр басындағы ұрпаққа үнін жеткізер, мұңын шертер көзіндей болып күні кешеге дейін ортамызда жүрген айтулы тұлғалардың бірі – профессор Рымғали Нұрғалиұлы еді. Сол студенттік кезден ғылым жолына түсуіме ықпал етіп, курстық жұмыстан докторлық диссертацияға дейін кеңесшілік жасады. Ұстаз бойындағы асыл қасиеттерін, талант қырларын, қабілет-қарымын, адамгершілік пен азаматтық келбетін ұзақ-ұзақ толғауға болар еді. Алайда, ұстазағаны етене жақын сезініп кеткендіктен бе, ол жайында ақтарыла жазуға үнемі имене беремін, тартына сөйлеймін. Дей тұрғанмен, əдеби орта, зиялы қауым жақсы білетін, алдынан дəріс алған жүздеген шəкірттеріне де белгілі ұстаз келбетінің кейбір тұстарын қайталап айтудың артықшылығы жоқ жеп білемін. Осы орайда, Рым ғали Нұрғали талантының алғаш ауызға ілінер ерекше бір қыры – оның лекторлық шеберлігі. Біздің курсқа Рекең бірінші курста «Əдебиеттануға кіріспе», төртінші, бесінші курстарда «Қазақ əдебиеті тарихы» пəнінің кеңестік кезеңінен жəне арнаулы курстар бойынша дəріс берді. Біз оқуға түскен жылдары «Əдебиеттануға кіріспе» пəні бойынша қазақша оқулық жоқ болатын. Зекеңнің «Сөз өнері» кітабы əлі шықпаған кез. Бірінші курстың алғашқы күндерінен оқы тылатын «Əдебиеттануға кіріспе» пəнінен лекция оқитын Рымғали Нұрғали шəкірт көңілін бірден-ақ баурап алып, əдебиет əлеміне деген құштарлығымызды бұрынғыдан да арттыра түсіп, əсемдік əлемінің гүлзар бағына енгізіп жібергендей болды. Əдеби болмысты түсіндіруінде қазақ əдебиеті шеңберінен əлдеқайда əрі асып, əр мысалын Еуропа жəне

Сырлы сґздіѕ саѕлаєы Құныпия АЛПЫСБАЕВ,

филология ғылымдарының докторы, профессор.

ХХ ғасырдың 60-70-жылдары қазақ əдебиеті мен оның сөз өнерін сараптау саласына – жалындаған жас толқын – жаңа буын, пайымы мен парасаты пəрменді, білімі мен біліктілігі аға буынның үмітін алға жетелеген, ұлттың рухани тынысына жаңа леп əкелген топ келіп қосылғандығы баршамызға аян. Сол бір адуыны алымды алғыр топтың қатарында келе-келе қазақ əдебиеттану ғылымының ірі тұлғасына айналған аса зор білімпаз, ғылымның тылсым тұңғиығына еркін бойлаған оқымысты, Ұлттық Ғылым академиясының академигі, Абай атындағы Мемлекеттік сыйлықтың жəне гуманитарық ғылымдар саласы бойынша берілетін Шоқан Уəлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның ғылымы мен техникасына еңбегі сің ген қайраткер, филология ғылымдарының докторы Рымғали Нұрғали да бар еді. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» дейді халық даналығы. Оның Жаратқан Иеден дарыған дара дарынының қанаттануына, өзі туып-өскен өрелі өлкенің – сөз өнері мен саз өнерінің сан алуан саңлақтарын самғатқан сəруар мекеннің игі ықпал еткені даусыз шындық. Академик Рымғали Нұрғалидың туған ауылы Қайнар, ол дүние есігін ашқан жылдары Абыралы ауданына қараған. Кейін ол аудан аумағы ядролық сынақ полигонына айналуына байланысты, Абыралы ауданы жабылып, онда орын тепкен кейбір елді мекендер мүлдем басқа жерлерге көшіріліп, аңыз мекен Абыралының əкімшілік аумағы Абай ауданына қосылады. Тал бесікте тербетілген туған жері, атақты Семей полигонының аумағы екенін айтып, сыр бөлісуші еді-ау! Өмірден ерте кеткен туған ағасы мен қос қанаты – екі інісінің, қарындасы Нəсиманың қазасын қабара баяндап мұңаятын, жігері жасып, көзіне жас үйірілетін, бəрі де қасірет қайнары – полигонның кесірі деуші еді. Өзін де сол поли гонның зардабынан пайда болған əртүрлі сырқат мазалап, ойын – онға, санасын санға бөліп жүретінін айтатын. Рекең алты ағайынды еді. Олар: ағасы Тұрсынғали, інісі Жеңісқали, Əсия, Нəсиман атты қарындастары, кенже інісі Айғалилар болатын. Ұзақ жылдар бойы адамзат ғұмырын ажал аузында ұстаған полигон-тажалдың зардабы қатты ойсыратқан əулеттің бірі – осы Нұрғали əулеті болғандығын біреу білер, бəлкім біреу білмес. Ең əуелі өзінен кейінгі інісі Жеңісқали, одан соң ағасы Тұрсынғали, біраз жылдан кейін кенже інісі Айғали дүние салды. Кіші қарындасы Нəсима Рекеңнен жарты жылдай бұрын, үлкен қарындасы Əсия да өзінен кейін қайтыс болды. Бұл трагедиялар тізбегі, тумысы бөтен тұлғаның, тұңғиық таным иесінің жанын жаралап, тəнін тоздырып жүретіндігін іштей сезінетін едік. Тұңғыш кітабы «Трагедия табиғатынан» бастап, өзінің көзі тірі сінде жарық көрген соңғы туын дысы – «Толғауы тоқсан қызыл тілге» дейін жарияланған сын, зерттеу, монографиялардан

тұратын мол мұрасының қайқайсысын оқысаңыз да суреткерлікпен сабақтасатын сараптау, сырлы да сұлу сөздермен өрнек телетін талдау үлгісінің əрлі əлеміне еніп кетесіз. Бұл орайда, өткен ғасырдың 60-жылдарынан бастау алатын, қазақ əдебиеттану ғылымы мен əдеби сынына жаңа өрнек, тың пайым бағытын алып келген сыншызерттеушілердің ішінде Рымғали Нұрғали еңбектерінің оқшау отаудай алыстан көз тарта тындығын байқайсыз. Оның ұлттық драматургияның даму тенденциялары мен теориялық мəселелеріне арналған еңбектері, қазақ əдебиеттану ғылымына соны са палық белгілер əкелді. «Трагедия табиғаты» монографиясы М.Əуезов мұраларын зерттеуде жаңа бағыт қалыптастырып, тың идеялар ұсынды. Ұлы жазушының 30-жылдардың ортасына дейінгі өміріне қатысты деректерді мұрағаттардан тауып, қолжазба нұсқаларын қопара зерттеп, алғаш рет ғылыми айналымға енгізді. Ұзақ жылдар бойы саяси «тұтқын» мəртебесінен арыла алмай, алмағайып күн кешудегі «Қилы заман» романы жайлы тұңғыш пікір айтқан да (1967) сол кездегі жапжас аспирант Рымғали Нұрғали еді. Ерлікке пара-пар əрекет демеске амал жоқ... Өйткені, бұл тұс 50-жылдардың елең-алаңында үдей соққан саяси дауылдардың дүрбелеңінен əлі де арыла қоймаған, алаңы мол кезең еді. Ал 60-жылдары саясат кеңістігіне «жылымық» кезеңнің келуіне байланысты, сабақты инені сəтімен пайдалана білген жас толқын – ғылым мен əдебиетке жаңадан келген буын өкілдері, батыл да батымды пікірлер айта бастады. Сол тегеуірінді толқын өкілдерінің бірі де бірегейі Рымғали Нұрғали болды. Қазақ əдебиеттану ғылымының аса көрнекті тұлғасына айналған Рекеңнің ғалымға тəн зердесі, зерттеушілік қабілеті, сыншылық өресі өз алдына бір төбе. Сонау студент кезінің алғашқы жылдарында-ақ ғылым-білімге деген ынта-жігері мен қабілет-дарынын бір ден байқатып, ұстаздар назарын өзіне аудара білген ол, қазақ əдебиеттану ғылымының қайсар қайраткері, бойында балғын шағынан тұтанған алаш рухының алауын бір сəт те сөндірмеген дана ұстаз Бейсекеңмен, профессор Бейсенбай Кенжебаевпен бірігіп, сонау 1961 жылы «Сабыр Шарипов. Өмірі мен творчествосы» атты монографиялық зерттеу еңбегін жарыққа шығарады. Содан бастап ол қазақ əдебиетінің тарихына, теориясына, жеке жанрлық, т.б. көкейкесті мəселелері мен əдебиетіміздің дара тұлғаларының шығармашылығына арналған монография, сын, зерттеулерден тұратын қазақша, орысша басылған ондаған іргелі ғылыми еңбектер, публицистикалық жəне прозалық туындылар берді. Оның қаламынан туған «Трагедия табиғаты» (1968), «Талант тағдыры» (1969), «Күретамыр» (1973), «Өнер алды қызыл тіл» (1974), «Өнердің эстетикалық нысанасы» (1977), «Поэтика драмы» (1979), «Айдын» (1985), «Телағыс» (1986), «Қазақ революциялық поэзиясы» (1987), «Древо обнавления» (1989), «Арқау» 2 томдық,

«Əуезов жəне Алаш» (1997), «Вер шины возвращенной литературы» (1998), «Сөз сыры» (2000), «Қазақ əдебиетінің алтын ғасыры» (2002) тəрізді ғылыми еңбектері мен «Дəн» (1977), «Ай қанатты арғымақ» (1990), т.б. прозалық туындыларының қайқайсысы да өз кезінде өзегін жара көтерілмеген шетін жайларды қозғаған жаңалығымен, бұрын айтылмаған тың тұжырым, тосын пайымдарымен, бағаналы бағытбағдарымен құнды. Бүгін де таптырмайтын томдарға айналған осынау кітаптар – қазақ əдебиетінің «алтын ғасыры» туралы келер ұрпаққа келелі де кең тынысты мағлұматтар жеткізе алатын, қазақ əдебиеттану ғылымындағы көптеген жаңа пайымдар мен игілігі икемді идеялардың бастау көзі болғандығын көрсете алатын, көркемдік əлеуеті кемел, ғылыми деңгейі биік, философиялық ойтұжырымдары терең еңбектер. Біріншіден, ұлы ұстазы Бейсенбай Кенжебаевтың ықпалымен, екіншіден, Алаш көсемдері Əлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мыржақып Дулатовты көзімен көрген, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Əуезов сынды алыптармен аралас-құралас болған өз əкесі Нұрғалидың əсерімен Алаш идеясы көкірегіне жастай ұялаған студент, аспирант кездерінде-ақ олардың еңбектерімен жасырын танысып, алғашқы зерттеулерінің өзінде ғылыми айналысқа түсіруге ұмтылған Рымғали қайта құрудың қарбалас күндерінде де олардың ақталуы жолында азаматтық алымды істер атқарды, Ахмет, Жүсіпбек, Мағжан туралы алғашқы болып мақалалар жазды. Осы орайда, асыл ағаның Алаш қайраткерлерінің еңбектерімен жасырын танысуы жайындағы мына бір құпиямен бөліскім келеді. Ұстазы Бейсенбай Кенжебаев жасы егде тартып, денсаулығы сыр бере бастағанын сезсе керек, бірде шəкіртіне: «Əй, Рымғали, мына кітаптарды бүгінге дейін мен сақтап келіп едім, енді бұдан былай сен сақтап, келер ұрпаққа сен жеткіз!» – деп ішінде Ахмет Байтұрсынұлының баспадан 1926 жылы шыққан «Əдебиеттанытқышы» бар Алаш қайраткерлерінің бір топ еңбектерін шəкіртіне аманаттайды. Ұстаздың шəкіртке деген риясыз сенімінің, қапысыз көңілінің, адамдар арасындағы алалықтан ада адал қарым-қатынастың жарқын көрінісі еді бұл. Рымғали аға өз кезегінде, сондай сенімді маған да көрсетіп, «қайта құрудың» қабағы түйіліп сескендіре бастаған күндерінің бірінде аталған еңбектерді матамен орап қолыма ұстатты да «Апаңның сандығына салып қой, басқа ешкім көрмесін», – деп тапсырды. Мен əрине, қадірменді ұстазымның тапсырмасын бұлжытпай орындадым. Фатима Ғабитованың Ілияс Жансүгіров мұрасын қалай сақтағандығы жөніндегі хикаяны Рымғали ағаның өзі кезіндегі бір лекцияның арасында бізге айтып қалғаны да бар... Сөйтіп, ұстаз аманаты 1988 жылы Шəкəрімнен басталып, Ахмет, Жүсіпбек, Мағжан ақталғанша менің ауылдағы анамның сандығында сақ таулы жатты. Ел тəуелсіздігін алғаннан кейін құлашын кеңге сермеп Алаш қайраткерлерінің өмірі

мен шығармашылықтары туралы құлаш-құлаш мақала, зерттеу еңбектер жариялады, кітаптарын шығаруға көп еңбек сіңірді. Өзінің «Əуезов жəне Алаш», «Вершины возвращенной казахской литературы» монографияларын жарияласа, Ахмет Байтұрсыновтың «Ақ жол» атты шығармалар жинағын құрастырып, баспадан шығарды, Əлихан Бөкейханның қазақ жəне орыс тілдеріндегі еңбектерінің таңдамалы жинағына бас редектор болып, баспадан жарық көруіне үлкен қолғабыс жасады. Əдебиеттер туыстығы, олардың бір-біріне əсері мен ықпалы, аударма мəселелері – теориялық тұрғыдан өте мəнді, өте күрделі проблема. Осы тұрғыдан келгенде, ғалымның еңбектеріндегі ешбір елдің əдебиеті, өнері мен рухани дамуы қай уақытта томағатұйық қалыпта, ұлттық шеңбердің ішінде ғана өсіп-жетілмейтіндігі жайында қызықты факторлармен талданатын тұстар бүгін де өз өзектілігін жойған жоқ. Бұл орайда, академик Рымғали Нұрғалиұлы тағдыры мен тарихы, ұлттық рухы мен ұлыстық ділі бір-біріне етене жақын бауырлас елдер мысалына жиі-жиі жүгініп, татар, башқұрт, қазақ халықтарына тəн ортақ сипаттар, əдеби-рухани тұлғалар мен əдеби-тарихи мұраларға қатысты мəнді ғылыми байламдар жасайтын. Ауыз əдебиеті үлгілеріндегі ұқсас құбылыстар, башқұрт пен қазақ, қазақ пен татар жұрттарының ортақ перзенті есептелетін, туыс халықтардың əдет-ғұрпын, салт-дəстүрін, өнері мен əдебиетін тел еміп өскен, тағдырлары қызық тұлғалар – Ақмолла, Ғалымжан Ибрагимов, Сабыр Шəріпов өмір жолдарын зер сала зерттеп, олардың шығармашылық шыңырауларына бойлай еніп, терең таныммен, талассыз талғаммен ой түйіп, орамы сəтті тұжырымдар жасап отырады. Шығармаларды талдау барысында туындайтын əдебитеориялық теңгерімі тым жоғары түйіндеулер мен түйткілі кем пайымдаулар, классик ғалым зерттеулерінің кез келген жерінен табылады. Мысалы, «Телағыс» монографиясындағы ақындық өнер, халықтыққа ғана тəн өлең өрнегі, поэзиялық туынды мен оның даму қозғалысындағы жаңа сипат туралы қорытылған мына бір ойға назар салайықшы: «Жадағай көріністерді қамту, фактілер жетегінде кету, қызыл сөз секілді кемшіліктерден арылып, адам жүрегінің тереңіне үңілу, философиялық біліктілік, саф тазалыққа ұмтылу – бүгінгі поэзиядағы өсу тенденциясын көрсетеді», – деуі өлең өлкесіндегі соңғы жетістіктерді ескеруден туған байлам. Оның жазбаларынан əдебиеттің əртүрлі жанрында классикалық туындылар беріп, туған халқын мол қазынаға, зор қуанышқа бө леген, əлем əдебиетінің алтын қорына көркемдігі жоғары игіліктер қосқан ұлы Мұхтар Əуезов, құнары құнды дарын иесі, көп жанрлы шығармалары қазақ əдебиетінің арнасына асау ағындай айшықты қалпымен қосылған Ғабит Мүсірепов, көкірегі толы сыр-шежіре, көненің көзі, көр гендінің асыл бейнесіндей болған Сапарғали Бегалин, қазақ сөзінің қаламына қанат

əлем əдебиетінің озық үлгілерімен сабақтастыра түйіндеп, ағылтегіл сөйлегенде лекция жазуға əлі дағдыланбаған, жүйелі ой қорытуға қалыптасып үлгермеген біз абдырап қалушы едік. Тума талант, қабілет-қарымына орай жинақтаған терең білімі, философиялық тұжырымды ойлары шешен тілмен көмкерілгенде айы зымыз қанып, қанаттануға қоса, бұған дейін ештеңе оқымағандай күйге түсетінбіз. Рекең қандай тақырыпта лекция оқыса да студенттердің ыстық ынтасын тудыра отырып, нəрлі ойтұжырымдарымен əсерлендіре, өзінің жазу мəнеріндегі көркемдікті əлсіретіп алмай сөйлейтін, үнемі шабыт үстінде жүретіндей көрінетін. Бұл құбылыс Сəкен, Ілияс, М.Əуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов тақырыптары өтілгенде ерекше көрініс табатын. М.Əуезовтің өмірі мен шығармашылығы тұсында аса бір сүйіспеншілік сезім мен шабытты күйде болады. Ұлы жазушыға арналып бірнеше күн бойы оқылған лекцияда «Абай жолы» эпопеясына көп орын берілді. Эпопеяның жазылу, жарық көру тарихын баяндай келе, ондағы образдар əлемі, кейіпкерлер болмысы, құрылымдық сипаты, табиғат құбылысы, мінез бен портрет, т.б. толып жатқан мəселелер жайында жеке-жеке талдай отырып ойын жинақтай сөйлегенде кітапта суреттелетін бар əлем қайта жаңғырып жан бітіп көз алдыңа келгендей болатын. «Эпопеяда кейіпкер көп. Үш жүзге тарта кейіпкер бар... кітапта аянышты тағдыр көп. Иіс кемпір, оның баласы Иса, немересі, т.б...» деп алып, əр алуан кейіпкерлер тобының басты тұлғалары, түрлі тағдыр иелері, көркем бейне ретінде олардың өзіндік орны мен көтерер жүгі жайлы жіліктеп талдап кетер еді. Романда боран, жауын, қыс, жаз, көктем, күз, т.б. алуан түрлі құбылыс, қилы іс-əрекеттің мол көрініс табатынын, оның бəрі де қазақ өміріне байланыстырыла суреттелетінін, белгілі бір авторлық мақсатқа қызмет ететінін төгілте баяндайтын. Əсіресе, «Абай жолын» кең тыныспен талдап түсіндіру барысында романның екінші кітабының аяғындағы эпилог арқылы түйінделген ойларды жеріне жеткізе зор шабытпен толғаған тұстары əлі күнге көз алдымда, көңілімнен өшкен емес. Қаламгерлік жолы əуелі журналист ретінде басталған, артынан əдебиеттану бағытында жазған ғылыми, сын еңбектерімен кең танылған Рымғали Нұрғали өткен ғасырдағы 70-жылдардың соңын ала прозалық шығармаларымен де қайта көзге түсе бастады. Қаламгердің алғашқы прозалық кітабы «Дəн» деген атаумен 1977 жылы «Жалын» баспасынан шықты. Сонау 19601970 жылдардағы ел өмірінен сыр шертетін, көзбен көрген, болған оқиғаның ізі суымай дер кезінде шығарма арқауына айналған елу дерек, елу тағдыр бір-бірімен жалғасып, саналуан ойларға жетелейді. Лирикалық сарында жазылған елу новелланың басын біріктіретін бұл кітап көркемдік қуаты мол, танымдық, тағылымдық қызметі ерекше туынды ретінде бағаланады. Сондай-ақ, ол қазақ əдебиетіне өзгеше формалық, композициялық жаңалық, романхроника, повесть-күнделік, т.б. тəрізді əредік көрініп қалатын əдеби жанр түрлеріне қосылатын деректі новелла үлгісін əкелген бірден-бір шығарма деп бағалаймыз. «Ай қанатты арғымақ» романында қазақтың тұңғыш кəсіби режиссері Жұмат Шаниннің өнермен өзектес өмірін, 30-жылдардағы репрессия кезіндегі ауыр тағдырын көрсетуге ар налған. «Аяқталмаған трагедия» əң гімелер топтамасында Семей полигонының қасіреті суреттеледі. Біз – академик Рымғали Нұрғалиұлының шəкірттері аяулы ағамызды ұлағаты ұшан-теңіз ұстаз, хас шебердің қатарынан орын алған ғалым ретінде де, туған халқының рухани қазынасына қомақты үлес қосқан қабырғалы қайраткер – тұлға, əз бейнесіне азаматтық болмысы сай Алаш ұлы ретінде де үнемі мақтаныш етеміз. Оның ұстаздығы мен ғалымдығы адамгершілікпен ұштасқан, қайраткерлігі мен азаматтығы табанды тұлғасымен тұтасқан. Əз ағамыз арамыздан кеткен аз жылдардың ішінде-ақ əр кезде, əр тұста жазылған пікірлер мен əр жерде, əр ортада айтылатын əңгіме-дүкендер əуеніне қарағанда – шешімі əділ, жүрегі мейірбан, ойы озық, шын мəніндегі зиялы ағаның асыл тұлғасы оның артында қалған шəкірттері санасында, қалың қазақ оқырмандары көңілінде берік ұялаған.


12

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» мемлекеттік мекемесінің Жетісу филиалы мемлекеттік республикалық меншіктегі объектіні мүліктік жалға (жалдауға) беру жөнінде тендер өткізу туралы хабарлайды Тендер 2015 жылғы 19 маусымда сағат 11.00-де мына мекенжайда болады: Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 114. Тендерге мына объекті қойылады: 1. Тұрақжай, жалпы алаңы 335 ш.м., барлық инженерлік-техникалық коммуникацияларымен бірге, орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қарасай ауданы, Алатау ауылы, Мəди көшесі, 1А. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің академиясы. Жалдаудың бастапқы мөлшерлемесі айына – 16599,25 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 33199 теңге. Мүліктік жалға алу (жалдау) мерзімі – 1 жыл, кейіннен шарттың əрекет ету мерзімі ұзартылады. Жалдау ақысының мөлшерлемесі өзіне коммуналдық қызметтер мен тұрақжайға қызмет көрсету шығындарын кіргізбейді, олар бөлек төленеді. Тендер өткізу шарты мен жеңімпазды таңдау өлшемі 1. Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті академиясының қызметкерлерін, курсанттарын тамақтандыруды ұйымдастыру үшін объектіні пайдалану. Тендер комиссиясының шешімі бойынша объект үшін жалдау ақысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сəйкес келетін тендер қатысушысы тендер жеңімпазы болып танылады. Қатысушы тендерге қатысу үшiн жалға берушi белгiлеген мерзiмде мыналарды тапсыруы қажет: Өтінім тендерлік құжаттамада айқындалған талаптар мен шарттарға сəйкес жасалады. Өтінімдер қосарланған конверттерде қабылданады. Тендерге қатысуға өтінім, онда тендерге қатысуға үміткердің келісімі жəне тендер шартын орындау бойынша оның міндеттемесі жəне қосарланған конверттерде сəйкесетін шарттың қорытындысы қамтылуы тиіс. – Сыртқы конвертте мына құжаттар қамтылуы қажет: 1) үмiткердiң тендерге қатысуға келiсiмiн жəне оның тендер шарттарын орындау мен шарт жасау жөнiндегi мiндеттемелерін қамтитын тендерге қатысуға өтiнімді; 2) желiмделген конвертте тендердiң шарттары бойынша ұсыныстарды; 3) заңды тұлғалар үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпұсқасын ұсына отырып, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың немесе куəліктің, құрылтай құжаттарының (құрылтай шарты мен жарғы) көшірмелерін немесе көрсетілген құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін; дара кəсіпкер үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, дара кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, азаматтарды тіркеу кітабының (мекенжай

анықтамасының) көшірмелерін немесе көрсетілген құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін; жеке тұлғалар үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, азаматтарды тіркеу кітабының (мекенжай анықтамасының) көшірмелерін немесе көрсетілген құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін; 4) акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды ұстаушылардың тізілімінен үзінді-көшірмені; жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін – серіктестікке қатысушылар тізілімінен үзінді-көшірмені (серіктестікке қаты сушылардың тізілімі жүргізілген жағдайда); 5) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарын; 6) кепілді жарнаның аударылғанын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесін; 7) салық органының қатысушының салық берешегі жоқ екендігі туралы өтінім берілген кезге дейінгі бір айдан кешіктірілмей берілген анықтамасын; 8) екінші деңгейлі банкте ағымдағы шоттың бар екендігін растайтын анықтаманы. Ішкі конвертте үміткердің жапсырылған конверттегі тендер шарты бойынша ұсынысы қамтылуы тиіс. Ішкі конверт өтінімдер беру сəтінде жабық болуы жəне үміткер оны мөрлеуі қажет. Өтінімдер қабылдау тігілген түрінде жалға беру ші ні ң м е к е нж а йы на құжаттардың ұсынылуымен, беттері нөмірленіп жəне соңғы беттеріне қол қойылып жəне мөр басылып расталуы тиіс (жеке тұлғалар үшін – егер мұндай болса). Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің депозиттік шотына енгізіледі, ИИК KZ790705012170167006, БИК ККМFKZ2A, БСН 120340000064, КБе 11, мекеме коды 2170167, КНП 171. Тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күннен бастап күнтізбелік 10 күннен кешіктірілмей жасалады. Тендер өткізу туралы хабарлама ресми жарияланған күнінен бастап тендер объектісімен танысу үшін барлық сұрақтар жəне тендерлік құжаттаманы алу бойынша Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің Жетісу филиалына мына мекенжайға хабарласу керек: Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 114, 25 жəне 26-бөлмелер. Анықтама алу телефондары: 267-70-26, 267-70-50. Тендер қатысушыларын тіркеу тендер өткізу туралы хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткізуге дейін жиырма төрт сағат ішінде, яғни 2015 жылғы 18 маусымда сағат 11.00-де аяқталады.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА «Қарағанды мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ республикалық мүліктерді мүліктік жалдауға беру жөнінде тендер өткізеді Тендер 2015 ж. 15 маусымда сағат 11.00-де Қарағанды қ., Костенко к-сі, 6 мекенжайында өткізіледі. № лот 1

2

3

4

Объектінің атауы, Орналасқан сипаттамасы жəне жері, мекеналаңы, ш.м. жайы Барлық инженерлік- Абай қаласы, техникалық құрылАбай көшесі, ғыларымен бірге жал- 54 пы ауданы 12,8 ш.м. офистік үй-жай

«Халыққа қызмет көрсету орталығы» ШЖҚ РМК-ның Қарағанды облысы бойынша филиалы

Барлық инженерліктехникалық құрылғыларымен бірге жалпы ауданы 25,5 ш.м. офистік үй-жай

«Халыққа қызмет көрсету орталығы» ШЖҚ РМК-ның Қарағанды облысы бойынша филиалы

Теміртау қаласы, Республика даңғылы, 128

Барлық инженерліктехникалық құрылғыларымен бірге жалпы ауданы 2,5 ш.м. офистік үй-жай

Осакаровка ауданы, Осакаровка кенті, Пристанционная көшесі, 12 Барлық инженерлік Қарағанды техникалық құрылқаласы, ғыларымен бірге жал- Архитекпы ауданы 1,25 ш.м. турная көшесі, офистік үй-жай 8

Баланс ұстаушы

«Халыққа қызмет көрсету орталығы» ШЖҚ РМК-ның Қарағанды облысы бойынша филиалы «Халыққа қызмет көрсету орталығы» ШЖҚ РМК-ның Қарағанды облысы бойынша филиалы

Тендерге қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен басталады жəне тендер өткізуге дейін 24 сағат бұрын аяқталады. Тендерге қатысу үшін қажетті құжаттар тізбесі: 1) тендерге қатысуға өтінім, онда тендерге қатысуға үміткердің келісімі жəне тендер шартын орындау бойынша міндеттемесі мен тиісті шартты жасауы қамтылады; 2) жапсырылған конверттегі тендер шарты бойынша ұсыныс; 3) өтінім беру сəтінде салық берешегінің болмауы туралы салық органынан анықтама; 4) кепілді жарнаның аударылғандығын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесі; 5) екінші деңгейлі банктен ағымдағы шоты бар екендігін растайтын анықтама; 6) заңды тұлға үшін – мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғының) көшірмелері жəне салыстыру үшін түпнұсқасын міндетті көрсетумен салық төлеушінің куəлігі немесе аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері; жеке кəсіпкер үшін – жеке кəсіпкердің мемлекеттік тіркеу туралы куəлігі, жеке куəлігі, азаматтығын тіркеу кітапшасы (мекенжай анықтамасы) салыстыру үшін түпнұсқасын міндетті көрсетумен немесе аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері; жеке тұлға үшін – жеке куəлігі, азаматтығын тіркеу кітапшасы (мекенжай анықтамасы) салыстыру үшін түпнұсқасын міндетті көрсетумен немесе аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері; 7) акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды

«Нұрбанк» АҚ-тың «Абдикерова Рыскуль Оспанкуловна» ЖК-ны, ЖСН 630623450318 банкрот деп тану туралы өтініші бойынша Астана қ. МАЭС-тың 19.05.2015 ж. ұйғарымымен азаматтық іс қозғалды. Шағымдар екі ай ішінде Астана қ., Кенесары к-сі, 46-38 мекенжайында қабылданады.

Тендер өткізу шарты - Жалдау ақысының бастапқы айлық мөлшерлемесі – 7704 теңге; -Халыққа заңды қызмет көрсету үшін; - Мүліктік жалдау мерзімі – 3 жыл, ағымдағы шарт мерзімін ұзартуға құқысыз; - Кепілді жарна – 2854 теңге. - Жалдау ақысының бастапқы айлық мөлшерлемесі – 23023 теңге; - Халыққа нотариалды қызмет көрсету үшін; - Мүліктік жалдау мерзімі – 3 жыл, ағымдағы шарт мерзімін ұзартуға құқысыз; - Кепілді жарна – 8527 теңге. - Жалдау ақысының бастапқы айлық мөлшерлемесі – 2508 теңге; - Көшіргі жабдықты орнату үшін; - Мүліктік жалдау мерзімі – 3 жыл, ағымдағы шарт мерзімін ұзартуға құқысыз; - Кепілді жарна – 557 теңге. - Жалдау ақысының бастапқы айлық мөлшерлемесі – 1393 теңге; - Төлем терминалын орнату үшін; - Мүліктік жалдау мерзімі – 3 жыл, ағымдағы шарт мерзімін ұзартуға құқысыз; - Кепілді жарна – 557 теңге.

9. ВАЗ-21214-109 автокөлігі, м/н Х 843 CD,2008 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының статистика департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Желтоқсан көшесі, 30а. Бастапқы бағасы – 370000 теңге. Кепілді жарнасы – 55500 теңге. 10. ВАЗ-21214-109 автокөлігі, м/н Х 829 CD, 2008 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының статистика департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Желтоқсан көшесі, 30а. Бастапқы бағасы – 370000 теңге. Кепілді жарнасы – 55500 теңге. 11. ВАЗ-21214-109 автокөлігі, м/н Х 811 CD, 2008 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының статистика департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Желтоқсан көшесі, 30а. Бастапқы бағасы – 297000 теңге. Кепілді жарнасы – 44550 теңге. 12. УАЗ-396292-016 автокөлігі, м/н 721 АЕ 13, 2002 ж/ш. «ҚР Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Қазаэронавигация» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорны Шымкент филиалының балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Əуежай. Бастапқы бағасы – 335000 теңге. Кепілді жарнасы – 50250 теңге. 13. Hyundai Accent автокөлігі, м/н 312 AD 13, 2003 ж/ш. «ҚР Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Қазаэронавигация» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорны Шымкент филиалының балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Əуежай. Бастапқы бағасы – 348000 теңге. Кепілді жарнасы – 52200 теңге. 14. УАЗ-2206 автокөлігі м/н 726 АЕ13, 2002 ж/ш. «ҚР Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Қазаэронавигация» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорны Шымкент филиалының балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Əуежай. Бастапқы бағасы – 356000 теңге. Кепілді жарнасы – 53400 теңге. 15. ГАЗ-31029 автокөлігі, м/н 723 АЕ13, 1996 ж/ш. «ҚР Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Қазаэронавигация» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорны Шымкент филиалының балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Əуежай. Бастапқы бағасы – 179000 теңге. Кепілді жарнасы – 26850 теңге. 16. ВАЗ-21043 автокөлігі, м/н Х 656 КР, 2002 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының ішкі істер департаментінің емханасы бар госпиталі» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Тəуке хан даңғылы, 70. Бастапқы бағасы – 258000 теңге. Кепілді жарнасы – 38700 теңге. 17. УАЗ-3962 автокөлігі, м/н Х 654 КР,2001 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының ішкі істер департаментінің емханасы бар госпиталі» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Тəуке хан даңғылы, 70. Бастапқы бағасы – 268000 теңге. Кепілді жарнасы – 40200 теңге. 18. ГАЗ-31105-100 автокөлігі, м/н 539 АО13, 2007 ж/ш. ҚР Ұлттық экономика министрлігі Табиғи монополияларды реттеу жəне бəсекелестікті

қорғау комитетінің «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Тəуке хан даңғылы, 70. Бастапқы бағасы – 614000 теңге. Кепілді жарнасы – 92100 теңге. 19. ГАЗ-31105-100 автокөлігі, м/н 536 АО13, 2007 ж/ш. ҚР Ұлттық экономика министрлігі Табиғи монополияларды реттеу жəне бəсекелестікті қорғау комитетінің «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Тəуке хан даңғылы, 70. Бастапқы бағасы – 614000 теңге. Кепілді жарнасы – 92100 теңге. 20. ГАЗ-2705-34 автокөлігі, м/н Х 770 BY, 2005 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша сот сараптамасы институты» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Түркістан көшесі, 65. Бастапқы бағасы – 458000 теңге. Кепілді жарнасы – 68700 теңге. 21. ГАЗ-6604 автокөлігі, м/н Х 091 NS, 1977 ж/ш. «ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша бас басқармасының балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Қазыбек би, 36. Бастапқы бағасы – 491000 теңге. Кепілді жарнасы – 73650 теңге. 22. ГАЗ-21213 автокөлігі, м/н Х 706 РР, 2007 ж/ш. ҚР ДС ƏДМ Еңбек, əлеуметтік қорғау жəне көші-қон комитетінің «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Диваев көшесі, 148. Бастапқы бағасы – 222000 теңге. Кепілді жарнасы – 33300 теңге. 23. УАЗ-396259 автокөлігі, м/н Х 322 BS, 2005 ж/ш. ҚР ДС ƏДМ Еңбек, əлеуметтік қорғау жəне көші-қон комитетінің «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Диваев көшесі, 148. Бастапқы бағасы – 356000 теңге. Кепілді жарнасы – 53400 теңге. Аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион өткізуге дейін екі сағат бұрын 2015 жылғы 16 маусымда сағат 9.00-де аяқталады. Кепілді жарналар мемлекеттік мүлікті есепке алу саласындағы бірыңғай оператордың шотына төленеді. Кепілді жарнаны алушы – «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ; банк –«Қазкоммерцбанк» АҚ; ИИК KZ529261501102032004, БИК KZKOKZKX, БИН 050540004455; КБЕ16, КНП-171, төлемнің белгіленуі – аукционға қатысу үшін кепілді жарна (банктік қызметтер үшін төлемдер кепілді жарнаның мөлшеріне кірмейді). Қатысушыларға кепілді жарнаның кез келген санын енгізуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарна қатысушыға ол бойынша аукционға қатысу үшін осы кепілді жарнаны енгізген жекешелендіру объектісін сатып алу құқығын береді. Аукционға қатысу үшін мыналарды көрсетіп алдын ала тізілімнің вебпорталына тіркелу қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған

«ABC Bank» АҚ Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сəйкес «ABC Bank» акционерлік қоғамы (бұдан əрі – «Банк») (Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын жəне қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігі 2015 жылы 27 ақпанда берген банктік жəне басқа да операцияларды жəне құнды қағаздар нарығында қызметті жүргізуге №1.1.256 лицензиясы) (бұдан əрі – «Лицензия»), БСН 070940006465, орналасқан жері: Қазақстан Республикасы, 050051, Алматы қ., Достық даңғылы, 192, Банктің ерікті түрде қайта ұйымдастыруды жүргізуі шеңберінде Лицензияның қолданысын тоқтатуға өтінішпен уəкілетті органға бекітілген тəртіпте жүгінетіні туралы хабарлайды. Лицензияның қолданысын тоқтатуға уəкілетті органға өз еркімен жүгінетіні туралы шешімді Банктің жалғыз акционері болып табылатын «ForteBank» АҚ Директорлар кеңесі 2015 жылғы 26 мамырда (№14(з) хаттама) қабылдады. Анықтамалар үшін телефон: +7 727 259 99 99, Алматы қ. тұрғындары мен қонақтары үшін 5999 – ұялы телефондардан қоңырау шалу үшін.

ұстаушылардың тізілімінен көшірмені; жауапкершілігі шектеулі серіктестік қатысушыларының тізілімінен жүргізу жағдайында; 8) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне аударылып нотариалды куəландырылған құрылтай құжаттары. Өтінім қосарланған конверттерде қабылданады. Сыртқы конвертте жоғарыда аталған құжаттар қамтылуы тиіс. Ішкі конвертте үміткердің ұсынысы қамтылуы тиіс. Өтінімдер қабылдау тігілген түрде, нөмірленген парақтарымен жəне соңғы параққа қол қойып жəне мөр басылғандығын растауымен «Қарағанды мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-ге тапсырылады. Кепілді жарна «Қарағанды мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ шотына енгізіледі депозиттік шот KZ060705012170172006, «ҚР ҚМ Қазынашылық комитеті» ММ, БСК KKМFKZ2A БСН 120240019369, КБЕ 11, КНП 171, алушы банк – Қарағанды облысы бойынша қазынашылық департаменті. Төлем белгісі – тендерге қатысу үшін кепілді жарна. Тендер жеңімпазы болып объект үшін жалдау ақысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сəйкес келетін тендер қатысушысы танылады. Шарт жасау мерзімі – тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күннен бастап он күнтізбелік күннен кешіктірілмей жасалады. Барлық сұрақтар бойынша «Қарағанды мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-ге хабарласу керек. Анықтама үшін телефондар: 8 (7212) 425751, 425753.

Определением СМЭС г. Астана от 19.05.2015 г. возбуждено гражданское дело по заявлению АО «Нурбанк» о признании банкротом ИП «Абдикерова Рыскуль Оспанкуловна», ИНН 630623450318. Претензии принимаются в течении двух месяцев по адресу: г. Астана, ул. Кенесары, 46-38.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2015 жылғы 16 маусымда сағат 11.00-ден 17-00-ге дейін www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншіктегі объектілерді сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы №920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру объектілерді сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен аукционға мына объектілер қойылады: 1. ВАЗ-21213 автокөлігі, м/н Х 054 BL, 2003 ж/ш. ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркəсіптік кешендегі Мемлекеттік инспекция комитетінің «Оңтүстік Қазақстан облыстық аумақтық инспекциясы» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Қабанбай батыр көшесі, нөмірсіз. Бастапқы бағасы – 184000 теңге. Кепілді жарнасы – 27600 теңге. 2. ВАЗ-21213 автокөлігі, м/н 029 АС 13, 2003 ж/ш. ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркəсіптік кешендегі Мемлекеттік инспекция комитетінің «Оңтүстік Қазақстан облыстық аумақтық инспекциясы» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Қабанбай батыр көшесі, нөмірсіз. Бастапқы бағасы – 122000 теңге. Кепілді жарнасы – 18300 теңге. 3. ВАЗ-21213-110 автокөлігі, м/н 035 АС 13, 2003 ж/ш. ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркəсіптік кешендегі Мемлекеттік инспекция комитетінің «Оңтүстік Қазақстан облыстық аумақтық инспекциясы» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Қабанбай батыр көшесі, нөмірсіз. Бастапқы бағасы – 122000 теңге. Кепілді жарнасы – 18300 теңге. 4. ВАЗ-21213 автокөлігі, м/н 818 АЕ 13, 2003 ж/ш. ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркəсіптік кешендегі Мемлекеттік инспекция комитетінің «Оңтүстік Қазақстан облыстық аумақтық инспекциясы» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Қабанбай батыр көшесі нөмірсіз. Бастапқы бағасы – 122000 теңге. Кепілді жарнасы – 18300 теңге. 5. ВАЗ-21213-110-00 автокөлігі, м/н Х 029 ВК, 2003 ж/ш. ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркəсіптік кешендегі Мемлекеттік инспекция комитетінің «Оңтүстік Қазақстан облыстық аумақтық инспекциясы» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Қабанбай батыр көшесі, нөмірсіз. Бастапқы бағасы – 184000 теңге. Кепілді жарнасы – 27600 теңге. 6. Сhevrolet Epica автокөлігі, м/н Х 828 СD, 2007 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының статистика департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Желтоқсан көшесі, 30а. Бастапқы бағасы – 610000 теңге. Кепілді жарнасы – 91500 теңге. 7. Сhevrolet Epica автокөлігі, м/н Х 868 СD, 2008 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының статистика департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Желтоқсан көшесі, 30а. Бастапқы бағасы – 703000 теңге. Кепілді жарнасы – 105450 теңге. 8. ВАЗ-21214-109 автокөлігі, м/н Х 847 CD, 2008 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысының статистика департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Желтоқсан көшесі, 30а. Бастапқы бағасы – 370000 теңге. Кепілді жарнасы – 55500 теңге.

«Темiрбанк» АҚ Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сəйкес «Темiрбанк» акционерлік қоғамы (бұдан əрі – «Банк») (Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын жəне қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігі 2010 жылы 16 шілдеде берген банктік жəне басқа да операцияларды жəне құнды қағаздар нарығында қызметті жүргізуге №107 лицензиясы) (бұдан əрі – «Лицензия»), БСН 920340000031, орналасқан жері: Қазақстан Республикасы, 050008, Алматы қ., Бостандық ауданы, Абай д-лы, 68/74) Банктің ерікті түрде қайта ұйымдастыруды жүргізуі шеңберінде Лицензияның қолданысын тоқтатуға өтінішпен уəкілетті органға бекітілген тəртіпте жүгінетіні туралы хабарлайды. Лицензияның қолданысын тоқтатуға уəкілетті органға өз еркімен жүгінетіні туралы шешімді Банктің жалғыз акционері болып табылатын «ForteBank» АҚ Директорлар кеңесі 2015 жылғы 26 мамырда (№14(з) хаттама) қабылдады. Анықтамалар үшін телефон: +7 727 259 99 99, Алматы қ. тұрғындары мен қонақтары үшін 5999 – ұялы телефондардан қоңырау шалу үшін.

жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейлі банктегі есеп айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукцион ға қатысушы ретінде ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді осы қағидаға қосымшаға сəйкес объект бойынша тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционға қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін тізілім вебпорталында үш минут ішінде сатылатын объект бойынша кепілді жарнаның түсуі туралы мəліметтердің тізілім дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде тексеру жүргізіледі. Назар аударыңыз! Қатысушының өтінімді тіркеу бойынша талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына сауда-саттықты өткізу хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның сауда-саттық басталуға дейін екі сағат бұрын түспеуі тізілім веб-порталында өтінімді қабылдаудан бас тарту үшін негіз болып табылады. Аукционға жіберілген қатысушыға тізілім вебпорталында берілетін аукцион нөмірі бойынша аукцион залына кіруге рұқсат етіледі. Аукционға қатысушылар аукцион басталуға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ-мен аукцион нөмірін пайдаланып кіреді. Аукцион жекешелендіру объектісінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттық өткізу туралы ақпараттық хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады жəне қатысушыны аукциоға жіберу жүзеге асырылады. Аукционның жеңімпазы сатып алу шартына қол қойған кезде сатушыға салыстыру үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспортты немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжатты, заңды тұлғалар үшін: жарғыны, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəлікті не заңды тұлғаны мемлекеттік (қайта тіркеу) туралы анықтаманы; 2) заңды тұлға өкілінің өкілеттігін куəландыратын құжатты, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортын немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелері; шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне орныс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Аукционға қатысушылар аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдаланып кіреді. Аукцион жекешелендіру объектісінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттық өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойын ша электрондық аукцион ережесі: 1) егер аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі қағидаға сəйкес белгіленген

қадамға жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, осы жекешелендіру объектісі бойынша ауцион өткізілмеді деп танылады; 2) егер аукцион залында аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бі реуі қағидаға сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады; 3) егер ағымдағы баға артқаннан кейін жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісінің ағымдағы құнын арттыру жолымен жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін соңғы растаған қатысушы жеңімпаз болып танылады, ал осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілді деп танылады. Жекешелендіру объектісі бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен аукцион қатысушылардың біреуі ұсынған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі. Жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемінде екі қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендіру объектісі бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен акцион өткізілді деп танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері электронды хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдаланып аукцион өткізілген күні тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. ОҚО, Шымкент қаласы, Ғ.Иляев көшесі, 24 мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Аукционның жеңімпазы сатып алу шартына қол қойған кезде сатушыға салыстыру үшін мына құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, 2) заңды тұлға өкілінің өкілеттігін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелерін тапсырады. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7252) 21-01-59, 21-29-22 телефондары арқылы алуға болады.

«ӨТМК» АҚ акционерлерінің жылдық жалпы жиналысына шақыру туралы хабарлама

«Өскемен титан-магний комбинаты» акционерлік қоғамы (бұдан əрі – «ӨТМК» АҚ) (атқарушы органның мекенжайы: 070017, Қазақстан Республикасы, Өскемен қ., Жаңа Согра кенті) 2015 жылдың 1 шілдесінде сағат 15.00-де, 070017, Қазақстан Республикасы, Өскемен қ., Жаңа Согра кенті, «ӨТМК» АҚ оқу комбинаты ғимаратының 307-дəрісханасы мекенжайы бойынша акционерлердің жылдық жалпы жиналысын өткізу туралы «ӨТМК» АҚ акционерлерін хабардар етеді. Акционерлердің жылдық жалпы жиналысына шақыруға бастамашы болып отырған «ӨТМК» АҚ Директорлар кеңесі. «ӨТМК» АҚ акционерлерінің жылдық жалпы жиналысының қатысушыларын тіркеу 2015 жылдың 1 шілдесінде сағат 14.00-де басталады. Бірінші жиналыста кворумның болмауы жағдайында жылдық жалпы жиналысты қайталап өткізу күні – 2015 жылдың 2 шілдесінде сағат 15.00-де келесі мекенжай бойынша өткізіледі: 070017, Қазақстан Республикасы, Өскемен қ., Жаңа Согра кенті, «ӨТМК» АҚ оқу комбинаты ғимаратының 307-дəрісханасы. Акционерлердің жылдық жалпы жиналысына қатысуға құқығы бар акционерлер тізімін құру күні – 2015 жылы 1 маусымда. КҮН ТƏРТІБІ: 1. 2014 жылғы жылдық қаржылық есептілікті бекіту. 2. 2014 жылғы қоғамның таза кірісін бөлу. 3. 2014 жылдың қорытындылары бойынша дивидендтер туралы. 4. 2015 жылға қоғамның аудиторын бекіту. 5. Акционерлердің қоғам іс-əрекетіне жəне оның лауазымды тұлғаларына өтініштері туралы сұрақтардың қарастырылуы жəне оларды қараудың қорытындылары. Акционерлерге жылдық жалпы жиналыстың күн тəртібіндегі сұрақтары бойынша мəліметтермен қоғамның мекенжайы бойынша, жиналыстан 10 күн бұрын танысуға болады. Туристік жəне рекреациялық іс-əрекеттерді жүзеге асыру үшін туристік жəне рекреациялық тағайындаудағы объектілерді ұзақ мерзімге пайдалануға «Семей орманы» МОТР» РММ жер учаскелерін беру бойынша тендер өткізу туралы хабарландыру Тендерді өткізетін ұйымның атауы жəне орналасқан мекенжайы: «Семей орманы» мемлекеттік орман табиғи резерваты» республикалық мемлекеттік мекемесі. 071404, ШҚО, Семей қаласы, Тұқтабаев көшесі, 19. Тендерге қойылатын лоттардың тізімі: Лот №32 аумағы – 2,7 га. жер учаскесі. Орналасқан жері: Новошульба филиалы, Орталық орманшылығы, 1 квартал, 21, 22, 25 телімдер. Лот №33 аумағы – 1,0 га. жер учаскесі. Орналасқан жері: Новошульба филиалы, Орталық орманшылығы, 27 квартал, 3, 4, 12 телімдер. Лот №35 аумағы – 1,0 га. жер учаскесі. Орналасқан жері: Новошульба филиалы, Орталық орманшылығы, 27 квартал, 4, 12 телімдер. Лот №36 аумағы – 1,5 га. жер учаскесі. Орналасқан жері: Новошульба филиалы, Орталық орманшылығы, 41 квартал, 11, 21, 22 телімдер. Лот №38 аумағы – 7,75 га. жер учаскесі. Орналасқан жері: Новошульба филиалы, Жерновка орманшылығы, 82 квартал, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 телімдер. Тендер құжаттарын алатын орын мен тəртібі: Орны: ШҚО, Семей қаласы, Қызыл кордон кенті, Тұқтабаев көшесі, 19, «Семей орманы» МОТР» РММ-нің кеңсесі, 2-қабат, табиғат байлығын пайдалануды ұйымдастыру бөлімі. Алу тəртібі: құжаттарды қол қойып қатысушы өзі əкетеді. Тендерге қатысу өтінімін беру орны мен соңғы мерзімі: ШҚО, Семей қаласы, Тұқтабаев көшесі, 19, «Семей орманы» МОТР» РММ-нің кеңсесі, табиғат байлығын пайдалануды ұйымдастыру бөлімі, 2015 жылғы 22 маусымда сағат 10.00-ге дейін.

«Қазхиммонтаж холдинг» АҚ 27.05.2015 жылғы акционерлердің жылдық жиналысында шешім қабылданды: 1. Жылдық қаржылық есептілік жəне оның аудит нəтижесі бекітілсін. 2. Дивидендтер есептелмесін. 3. Шоғырландырылған есептіліктің көрсеткіштері мың теңгемен: Қысқа мерзімді активтер – 5472,087; Ұзақ мерзімді активтер – 1491398; Қысқа мерзімді міндеттемелер – 5392,436; Меншікті капитал – 1546428.

«Цеснабанк» АҚ-тың еншілес ұйымы «Цесна Гарант» Сақтандыру компаниясы» АҚ-тың (бұдан əрі мəтін бойынша – қоғам) Жалғыз акционері «Цеснабанк» АҚ-тың Директорлар кеңесі жай акциялар бойынша төлем жүргізбеу жəне таза кірісті қоғамның иелігінде қалдыру туралы шешім қабылдады.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 341-08-11. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru. «Электр желілерін басқару жөніндегі Қазақстан компаниясы «KEGOC» АҚ басшылығы мен ұжымы қамтамасыз ету департаментінің бас менеджер-үйлеструшісі Бекайдар Жылқайдарұлы Егінбаевқа інісі Жанайдар Жылқайдарұлы ЕГІНБАЕВТЫҢ қайғылы қазаға ұшырауына байланысты орны толмас ауыр қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Ақтөбе облысы Əйтеке би ауданындағы Қарабұтақ орта мектебінің 1978 жылғы 10 «а» сынып түлектері сыныптастары Есен Əлібекұлы ҚАЗБЕКОВТІҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның анасына, зайыбы Əлияға, балалары мен бауырларына жəне туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


13

www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

CӨЗ СОЙЫЛ ƏЗІЛ - ОСПАЌ, СЫН - СЫЌАЌ

Мейманды тамсандырєан Ўлттыќ музей Қазақстанға ресми сапары кезінде Хорватия Премьер-министрі Зоран Миланович Ұлттық музейді тамашалап шыққан еді. Мəртебелі қонақты музейдің ауқымдылығы таңғалдырып, музей қорының бірегейлігі тамсандырды. Музей қызметкерлері Премьерминистрге үздік археологиялық жəне тарихи-мəдени ескерткіштер топтастырылған Астана, Тəуелсіз Қазақстан, алтын, ежелгі жəне орта ғасыр тарихы залдарына шолу ұйымдастырды. З. Мирановичтің ерекше назарына қазақ халқының ежелгі уақыттан бүгінге дейінгі тұрмысы мен мəдениетінің дамуы

туралы баяндайтын этнографиялық ескерткіштер ілікті. Сонымен, Хорватия үкімет басшысына қалпына келтіру шеберханалары мен лабораториялар таныс тырылып, музейдің техникалық жабдықталуы туралы қысқаша хабардар етілді. Зоран Миранович қазақстандық əріптестеріне Орталық Азиядағы бірегей мұражаймен танысуға мүмкіндік жасағандары үшін алғыс айтуды да ұмытқан жоқ, деп хабарлады Қазақстан Респуб ли касы Мəдениет жəне спорт министрлігінің баспасөз қызметі.

Ризашылыєымызды білдіреміз

Құрметті Əділбек Жақ сыбекұлы! Мен, Астана қаласының тұрғыны Тайжанов Төлеуберді, үстіміздегі жылдың ақпан айында Ұлы Отан соғысына аттанып, қаза тапқан əкем Қажы Тайжановтың зиратына барып, тəу етіп келу туралы ұсыныс жасаған болатынмын. Əкем қан майданда 1943 жылы қаза тауып, Белгород облысына қарасты Яковлев ауданында орналасқан Крапивенские Дворы селосындағы бауырластар зиратында жерленген екен. Осыған орай, жасалған менің өтінішімді екі етпестен бірден

қанағаттандырдыңыз. Барлық жол шығындарымызды өтеп, екі жасымда көз жазып қалған əкемнің басына барып қайтуымыздың бірден-бір себепкері сіз болдыңыз. Осы көрсеткен ілтипат көмегіңіз үшін өзімнің жəне отбасымның атынан ризашылығымызды білдіре отырып, үлкен алғысымды айтамын. Сізге жəне сіз басқарып отырған ұжымға табысты да берекелі еңбек тілейміз! Əрқашан халықтың жүрегінен орын таба беруіңізге тілекшіміз. Игі тілекпен: астаналық зейнеткер Төлеуберді ТАЙЖАНОВ.

«Қазақтелеком» акционерлік қоғамы акционерлерінің кезектен тыс жалпы жиналысын шақыру туралы хабарлама «Қазақтелеком» акционерлік қоғамы басқармасы (010000, Астана қ., Сауран к-сі, 12) өз акционерлеріне «Қазақтелеком» акционерлік қоғамы Директорлар кеңесінің бастамасы бойынша 2015 жылғы 30 маусымда сағат 15.00-де Астана қ., Сауран к-сі, 12 мекенжайында орналасқан «Қазақтелеком» АҚ мəжіліс залында акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысы өтетінін хабарлайды. Ұсынылатын күн тəртібі: 1) «Қазақтелеком» АҚ Директорлар кеңесі өкілеттіктерін тоқтату жəне «Қазақтелеком» АҚ Жарғысында белгіленген мерзімге «Қазақтелеком» АҚ Директорлар кеңесінің жаңа құрамын сайлау туралы. 2) «Қазақтелеком» АҚ Жарғысына өзгерістер енгізу туралы. 3) «Қазақтелеком» АҚ Корпоративтік басқару кодексіне өзгерістер енгізу туралы. Акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысына қатысуға құқы бар акционерлердің тізімі 2015 жылдың 30 мамырындағы жағдай бойынша жасалатын болады. Акционерлер күн тəртібінің мəселелері бойынша материалдарды танысу үшін жиналыс өткізілетін күннен он күн бұрын мына мекенжай бойынша алады: Астана қ., Сауран к-сі, 12, телефоны: 8 (7172) 552663, 8 (7172) 587243, Алматы қ., Фурманов к-сі, 240 «Б», телефоны: 8 (727) 2587467. Кворум болмаған жағдайда, 2015 жылғы 8 шілдеде сағат 15.00-де жоғарыда көрсетілген мекенжайда акционерлердің жалпы жиналысы қайтадан өткізіледі. Күн тəртібі қолданыстағы заңнамада жəне Қоғам Жарғысында белгіленген тəртіпте өзгертілуі жəне (немесе) толықтырылуы мүмкін. Акционерлерді тіркеу 2015 жылғы 30 маусымда сағат 13.00-ден бастап сағат 14.30-ға дейін жүргізіледі. Өзімен бірге жеке куəлігі, жиналысқа дауыс беру құқығымен қатысуға сенімхаты (сенімді тұлғалар үшін) болуы тиіс. «Ақтөбе мұнай жабдығы зауыты» АҚ (Ақтөбе қ. 312-атқыштар дивизиясы д-лы, 42 ж) 22.04.15 ж.қоғамның директорлар кеңесі отырысында ірі мəміле жасау туралы шешім қабылданғаны туралы жариялайды: «ВТБ Банк (Казақстан) АҚ ЕҰ-мен Банкпен Қоғам арасында жасалған 16.09.10 ж. несиелік желі ашу туралы №12 Келісімге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы ірі мəмілені жасау: қаржыландыру лимитін 1 250 889 410,00 теңге (эквивалент өзге валютада) дейін қаржыландыру лимиті бойынша, Келісімге қосымша келісімді жасағаннан бастап 02.04.2016 ж. банктік займ жəне құжаттық операциялар формасында игеру, ВТБ Банк (Казақстан) АҚ ЕҰ-мен анықталатын сыйақы, сондай-ақ басқа да төлемдерді төлеу. Осы шешімде көрсетілген əрекеттерді жасауға өкілеттікті қоғамның бас директоры Е.А.Айтуовқа беру. АО «Актюбинский завод нефтяного оборудования» (г. Актобе, пр. 312-стрелковой дивизии, 42 ж) сообщает, что 22.04.15 г. на заседании совета директоров общества было принято решение о заключении крупной сделки: «Заключить крупную сделку с ДО АО «Банк ВТБ (Казахстан)» (далее – «Банк») по внесению изменений и дополнений в Соглашение №12 об открытии кредитной линии от 16 сентября 2010 года (далее – «Соглашение»), заключенное между Обществом и Банком, по лимиту финансирования до 1.250.889.410,00 тенге (эквивалент в иной валюте), освоение в форме банковских займов и документарных операций, сроком до 02.04.2016 года, с даты подписания дополнительного соглашения к Соглашению, со ставкой вознаграждения, а также уплатой иных платежей на условиях, определяемых ДО АО «Банк ВТБ (Казахстан)».Наделить генерального директора общества Е.А.Айтуова полномочиями для совершения действий, предусмотренных настоящим решением.

Подлинники договора купли-продажи нежилого помещения №12-00662 от 6 сентября 2004 г.; Свидетельства о государственной регистрации прав на недвижимое имущество и сделок с ним №06/14/32837 от 10 июля 2006 г.; Акта приемочной комиссии о приемке построенного объекта в эксплуатацию №В2346 от 5 июля 2006 г.; Технического паспорта, инв. номер 7/7029 от 6 июля 2006 г.; Договора купли-продажи земельного участка №319 от 01 апреля 2005 г.; государственного акта на право частной собственности на земельный участок №0249879 от 6 июня 2005 г. на производственную базу, находящуюся по адресу: г. Алматы, мкр. Айгерим-1, ул. Набережная, 31, принадлежащей АО «НСК «Астана-Курылыс», в связи с утерей считать недействительными.

Фин композиторы Сибелиустан: «Сіз өз əріп тес те ріңіздің ортасы нан гөрі финансистердің ортасында көбірек боласыз?» деп сұрағанда, сазгер: – Финансистердің əңгімесі үнемі музыка төңірегінде өрбиді де, əріптестерім қаржылық қиындықтардан шиырлап шыға алмайды, – деген екен. *** Федор Шаляпин қызметшісіне: – Мен сізді балерина Попрыгунчиковаға бір қорап кəмпитпен бір-ақ рет жұмсап едім, естуімше ол кісіге менің атымнан үш рет кəмпит апарып беріпсіз?.. Бұны қалай түсінуге болады? – деп

сұрағанда, қызметші: – Қорап кəмпит бір сом тұрса, ана кісі маған үш сом «қызметің үшін» деп береді... Сол арқылы аздап табыс таптым, – деп ағынан жарылыпты.

*** Концерт жүргізушісі К.Смирнов-Сокольский пианист Яков Флиер мен скрипач Самуил Фурерді шатыстырып: – Алдарыңызда скрипач Яков Флиер өнер көрсетеді, – дегенде, Флиер оған қырсығып сахнаға шықпай қояды. Өз қателігін түсінген Смирнов-Сокольский дереу: – Кешіріңіздер, Яков Флиер скрип касын үйінде ұмытып кетіпті... Сондықтан бүгін бесаспап өнерпазымыз алдарыңызда роялде өнер көрсетеді, – деп құтылып кеткен екен.

 Мергенбай айтқан екен

Жаңа дейтіндей емес

Ертеректе Мергенбайдың жастау кезінде бір ағайыны келіншегінен ажырасып, жаңадан үйленеді. Ол да бұрын тұрмыста болса керек. – Оу, бала, жаңа жеңешең қалай, саған ұнады ма? – дейді ағасы. – Онша жаңа емес сияқты ғой, – дейді Мергенбай ағайынының əйелін ауыстырғанын айыптағандай. – Бұрын да «тұтынуда» болғанға ұқсайды ғой.

обал емес пе? – депті Мергенбай жезделік қалжың айту құқын пайдаланып.

Қымбат ақымақтық

Бектөре ағайыны əңгіме айтты. – Жақында Алматыға барып, құдамыздың арқасында бір зиялы ортаға тап болдым. Сонда дастарқанға қойылған ішкілікті

– Меке, жаңа қызметіңіз құтты болсын, – деді Дүкенбай ауыл дасы. – Оған сіз нағыз лайық адамсыз. – Дүке, сіз естіген өсек əлі жүзеге аса қойған жоқ. Ал алдажалда жүзеге аса қалса, құттықтауыңызды қа былдармын, – депті Мергенбай.

Балдызы Ақан тиісе кетеді. – Мына мəшинеңді неге ауыстырмайсың? Жұрт мінуге ұялатын «Нива»! – Жүріп тұрған соң, тастау қиын, – деп ақталады Мергенбай. – Енді ескімен қашанғы жүресің?! – Олай деме, мына апаңның көңіліне келер. Қартайдың деп оны тастап, жастарға көз салсақ,

Баласының күнделiгiн тексерiп шыққан əкесi ашуланып: – Балам, мұның қалай, биологиядан ғана екi алмапсың ғой? – Əке, ашуланбаңызшы, өйткенi, биологиядан əлi үй тапсырмасын тексерген жоқ.

Бəрі қондырғыларда ойнайды, Ойынға олар тоймайды...

Жұмыс уақыты біте салысымен жол-жөнекей досыма кіріп, қал-жағдай сұрасқан соң сыраханаға барып отырдық та, даяшы сыра мен балықтың есебін əкеліп еді: – Өзім-ақ төлей саламын, – деп қалтамдағы ақшаны санап бердім. Досым да қалтасына қол сұққандай болып: – Сен төлемегенде кім төлейді! – деп қалды.

Неке қию рәсімінде: – Сіз мына қызды өзіңізге жар етіп алуға дайынсыз ба? – Кешіріңіз, басқа ұсыныстарыңыз бар ма еді?..

– Павлов шартты рефлексті қалай ашқан? – Оны бала кезінде ит қапқан ғой... – Содан? – Содан ит оны ұмытып кетті, ал Павлов кек сақтап қалған. айтсаңшы! Шишасының 100 доллардан кемі жоқ! – деп тамсанды. – Олардың арақ ішу ақымақтығы өте бағалы екен-ау, – депті Мергенбай.

Жаза – кімге?

Нұрланның балалары расында тым ерке екен. Соны жуыпшайғандай: – Тым еркелетіп жіберіппіз, – деді əкесі. – Өзін жазалаған жөн шығар. – Еркелеткен сендер емеспісіңдер, баланың не жазығы бар? – деді Мергенбай. – Бəлкім шешесі Əлима екеулеріңізді жазалаған жөн шығар... Мамадияр ЖАҚЫП.

АЛМАТЫ.

Ұлы əкесінің бөлмесіне жүгіріп келеді де: – Əке, жай, сізге амандасып кетейін деп едім ғой... – дейді күмілжи. Сонда əкесі: – Кешіктің, ұлым. Анаң келіп амандасып, қалтамдағының бəрін сыпырып кеткен, – депті.

ңалық ір жа б е г з , сі .. – Əке айтсам. ам. Ол л а б , а ғой ық? – Айтдай жаңал ойы б н л қа кер он жы – Сіз аңызды бе енсіз... н к и е ш ма ырмаған нд сақта

ҚЫЗЫЛОРДА.

– Ұрылардың барлығы сен сияқты ұрламадым, алмадым деп өз-өздерін ақтап шығады, – демесі бар ма. – Олар да тура сен сияқты дауыстарын көтеріп сөйлейді. Жайшылықта да ақырып-бақыра береді. Мынадан кейін өлесің бе, əлде өлтіресің бе? Содан кейін араласып жүрген əріптестерім бетіме ашық айтпайтын болды. Бірақ кейде оспақтап сөйлеп қоятындары бар...

УЛАНАН РЫ түрік жазушысы.

 Əке-бала əжің-гүжіңі Баласы əкесіне: – Əке, есіңде ме, егер мен жетінші сыныпқа көшсем, 70 мың теңге берем деп едіңіз ғой. – Əрине, есімде. – Əке, бірақ сіз біраз ақшаңызды үнемдейтін сияқтысыз...

Оларға осындай алаң, «Кафе-бар» сияқты, балам. Білгендерін істеп кетеді, Кейде тіпті «кіш» деп кетеді. Құдай басқа салмасын, Айтпай-ақ қойдым басқасын. Əй, əттеген-ай!

Мұзаффар ИЗГҮ,

Есекке обал болмасын

Ескіні тастай беруге болмас

– Иə, қаламда, Кей алаңда, Кейде кешкілік «жиын» болады, Біреулердің қолында «бұйым» болады. Қылмойыннан қылғытқан соң, Алаңда керемет «құйын» болады...

– Қаржыға салынған қалаңдағы, Балдардың ойын алаңдары, Ересектердің түнгі қылығынан, Азып-тозбай аман ба əлі?

Әдебиет сыншысына сұрақ: – Сіз әдебиеттің дамуында қандай нәрсеге қуанасыз? – Нашар шығармалар жарық көргенде қатты қуанамын ғой.

Аванс құттықтау

Мергенбай Сапақтың мылжың əңгімесін ұнатпайды. – Меке, деймін-ау, осы бізге аң болу қажеттігі туа қалса, сіз қандай аңға айналғанды қалар едіңіз? – Енді ондай қажеттілік туа қоймас. – Мысал үшін дегенім ғой. – Мысал үшін дегенде, адам өзіне ұқсасқа айнала ма? – Солай десек те болар... Ал мен арыстанға айналар едім. – Сонда кім есекке айналады, айналайындар-ау?! – депті Мекең. – Ол да бір жануар. Оған ұқсастардың барлығы арыстан болғысы келсе, есекке обал емес пе?

Алаѕ жайлы əѕгіме

Əткеншекте əндетіп, Тербетіліп, «тойлайды...». Шамалы болса да құны бар, Сырадан босаған шынылар... Алаңда домалап əр жерде жатады. Шемішкенің қабықтары, Темекінің қалдықтары, Таңертеңгілік бар жерде жатады.

Сосын қолымдағы ақшаға тесірейе қарап: – Шыныңды айтшы, күніне неше табасың?.. – деп, іле-шала: – Жо-жоқ, қанша ұрлайсың? – деп дүңк еткізгені. Мен ұртымдағы балығыма қақалып: – Қадыр-ау! «Ұрлайсыңыңа» түсінбедім?.. – деп қалдым. Қадыр «Кімді алдап отырсың?» дегендей қолын бір сілтеді де: – Білмей жүр дейсің бе! – деді. – Сенің жұмыс орның табыс табудың нағыз майшелпегі. Жасырудың түкке қажеті жоқ. Қазір кім ұрламай жүр, кім пара алмай жүр дейсің? Жолын тапса болды... Əңгімеміз осылай аяқталды да, орнымнан тұра бергенімде қасыма жақындап құлағыма сыбырлай: – Сыр бермейтін қандай пəлесің, – деді. – «Бал ұстаған – бармағын жалайды» деуші еді. Ұрлықтың көкесі сендерде! Бақыр тиын алып көрмеген басым, төбеден түскен ана сөзден кейін досыммен үзілді-кесілді кездеспейтін болдым. Көзімді бадырайтып қойып, мені ұры санағаны қалай, сонда?! Күндердің бір күнінде жұмыстағы бір əріптесім қолтығымнан қысып ұстап: – Ақылыңды жисаң, пəтер тұрмақ бес қабатты үйдің иесі боласың, – дейді. – Біле білсең, cенің орныңда бұрын жұмыс істеп кеткен досымыз қадалған жерінен қан алғанда қазір екі пəтер емес, он пəтердің иесі болып талтаңдап жүрер еді. Бірақ сен оған қарағанда қан алмақ тұрмақ, жанды жұтып алатын түрің бар. Осылай жұмыс істесең, түбі бес қабатты үйдің екеуін аласың. «Құдай-ау! Ел-жұрттың есі ауысқан ба?» деп ойладым да: – Не деп оттап отырсың?! – дедім сабырсыздық танытып. – Жасыратын несі бар, бұл – заңдылық қой, – дейді əлгі міз бақпай. – Сөзсіз сен де ұрлайсың, сен де аласың. Ашуым келіп жағасына жармаса: – Кет ары, иттің күшігі! – деп айғайға бастым. Ол да адамгершіліктен мүлдем айырылған ба, əлде ақыл-есі ауысып кеткен бе, миығынан күліп тұрып:

– Екі дәрігерде болып едім, біреуі көп жүргеннің денсаулығыңызға пайдасы зор дейді. Ал екіншісі, сауықтыру орнына барғаныңыз жөн дейді. Не істесем екен? – Сауықтыру орнына жаяулап барыңыз... – О, бай-бағландар осында жүр екен ғой! Амансың ба? – дейді. – Қандай бай, қайдағы бағлан? – деп қадалып сұраймын мен. – Болашақта бай боласың, – деп қояды. – Қалтаңда ақша болса, жылжымайтын мүлікке сал! – Бауырым-ау, бізде жерге, үйге салатын ақша қайдан болсын?! – Шынымен де алмайсың ба? Ұрлайтының жоқ па? – Ұят қой! Менің түрімнен байқалып тұр ма? – Қайта, ұрламағаның ұят екен. – Ант етейін... – Қазір екінің бірі ант етіп жүр. Жо-жоқ, сенбеймін! Бірнеше күннен кейін əйелім қайдан естігенін білмеймін, кешкісін: – Естуімше, майлы жілікке қол жеткізген екенсің, – деп тиісе бастады. – Түсінсем бұйырмасын, не айтып тұрсын? – дедім. – Мен сенің жан-жарың емеспін бе? Азаннан кешке дейін кіріңді жуамын, асыңды дайындап беремін, жұмысынан қашан келеді деп көз ілмей күтіп отырамын... Сонда ұрлағаныңды маған бермей, анау бұзық қатын Серпилге бересің бе?! Ал көкем, мықты болсаң осындай жағдайда ашуланбай көр. – Құдай-ау! Не деп оттап отырсың? Кім ұрлап жүр екен? – Сенің араласып жүрген достарыңның əйелдері телефон соғып айтты ғой. Ел не айтса да біліп айтады, сенің ұрлап, жепішіп жүргеніңді бəрі біледі. Ол орынтаққа отырған кісі ұрламай қоймайды екен, ұрлаудың да қажеті жоқ, ұрлағандай сыңай танытса болды ақша өздігінен құйылып келеді екен. Бəсе-е-е! Біліп едім, тапқан табысыңды қатындарыңа жұмсап жүрсің ғой! – Бері қара, – дедім зорға ашуымды басып. – Мен адалмын, білдің бе? Адалмын деймін саған. Мен арымнан безген адам емеспін. Түсіндің бе! Ешкімнің ала жібін аттаған емеспін. Бөтен біреуден бір тиын алғаным жоқ. Не деп саңдырақтап отырсың? Саған жеткізген кісі өтірікті шындай, шынды құдай ұрғандай етіп айтқан. Жылауын қоймай: – Қайдағы өтірік... – деп айтқаныма сенбей қойды. – Сен де адам емессің бе? Басқадан қай жерің кем? Неге ұрламайсың, алмайсың ба? Жо-жоқ, өтіріктің

Қазыбек ƏШІРБЕКҰЛЫ.

көкесін өзің айтып отырсың. Ұрлағанда қалай, тонап жүрсің ғой. Маған артық ақша көрсетпей жүрсің! Осыдан кейін үй мен үшін мазар болды, үйге кірсем болды əйелім қалтама жармасатынды шығарды. Ештеме таппаса: – Қайда жүрсің, кіммен болдың? – деп тергей бастайды. – Ұрламаймын, неге сенбейсің? Маған ешкімнің артық дүниесі керек емес деп айттым ғой. – Сен оны анау керең кемпірге айт, ұрлап жүргеніңді дүкенші Мұстафаның өзі біледі. Шыдамым таусылды. – Басқа кім біледі екен? Көршілердің бəрі біле ме екен, а?! – Білмегенде қалай. Өткенде көйлек сататын дүңгіршекке кіріп қалып едім, сатушы: «Сіз кимегенде кім киеді, Зеррин ханым,» – деп ілтипат көрсетіп жүр. «Алып кете беріңіз, ақшасын кейін əкеп бересіз ғой,» – дейді тағы. «Шырағым, ондай ақша қайдан бітсін бізге?» – дей бергенімде, «Зеррин ханым, кішіпейілдікті қойыңыз. Күйеуіңізге көз тиіп жүрмесін,» – деді. Көрдің бе? – Мен қазір сол са тушыңа барып... Сөзімді аяқтай алмадым. Барғанмен қолымнан не келеді, ештеме... Бұрын келмей жүрген туған-туыс қаптап кетті, үйде кү ніге қонақ... Біреу баласын үйлендірмекші болып, басқасы сүндетке отырғызбақшы болып жəрдем сұрайды. Несиеге алған көліктің қарызын төлей алмай жүрміз деп келетіндер көбейді... – Бөлем үшін өлем дегенің қайда? Бір уыс ақша ұстатсаң қайтеді? – Ағасы бардың жағасы бар, жыра-жылғаны жағалап пана таба алмай жүрміз. – Жездеке, балдай балдыздарың бар, көмегіңді аяма! – Мен айлыққа қарап күн көріп отырмын, – деп ақтала бастасам: – Ұрламай не бітіріп жүрсіз сонда? – дейді. Əбден шаршап-шалдығып отырғанымда əкемнен хат келді: – Балам, елдің көзі тиіп кетіп жүрмесін. Табысың молайған екен. Маған жіберген ақшаң ештемеге жетпейді. Базарға барсаң бəрі удай қымбат. Түбі бар жақсылықты сенен ғана көремінау... Ал балам, аман бол! Табысың тасқындай берсін!.. Əкешім-ау, сені де уландырды-ау... Əйелім: – Ұрлайсың! Достарым: – Аласың! Əкем: – Тонайсың! Көршілерім: – Қымқырасың! Жетер енді! Жете-е-е-р! Бұдан былай ұрлаймын, олла-біллə аламын, ұрламақ тұрмақ елді тал түсте тонайтын боламын. Рас, ұрлап жүрмін... Қандай рахат! Алатынымды аламын. Ешкім маған теріс қарамайды. Ешкімнің сөзі көңіліме тимейді де. Əйелім мың сұраса, ала ғой, мə екі мың, үш мың деймін... Түрік тілінен тəржімалаған Мəлік ОТАРБАЕВ.

Мїйісті жїргізетін Берік САДЫР


14

www.egemen.kz www.egemen.kz

29 мамыр 2015 жыл

 Тұсаукесер

 Еркін елдің ертеңі

Аќиќатќа іѕкəрлік

Жаќсылыќ жасасаѕ балаєа жаса

ќайраткер-ќаламгер Саєат Əшімбаевќа тəн еді

Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде белгілі қаламгер, мемлекет жəне қоғам қайраткері Сағат Əшімбаев туралы «Өнегелі өмір» сериясымен жарық көрген кітаптың тұсаукесері өтті. Талғат СҮЙІНБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Кезінде өзі үздік бітірген білім ордасында айтулы азаматқа көрсетілген құрметке барша қазақтың танымал тұлғалары – Парламент депутаттары, жазушылар, ғалымдар, студенттер қатысты. Əрине, қаламгердің жары – қазақтың белгілі жазушысы Шəрбану Бейсенова мен ұлы – қоғам қайраткері, Парламент Мəжілісі Халықаралық істер, қорғаныс жəне қауіпсіздік комитетінің төрағасы Мəулен Əшімбаев құрметті қонақтар болды. Университеттің журналистика факультетінде Сағат Əшімбаевтың дəрісханасы қазақ дəстүріне сай шашу шашылып ашылды. Бұл жерде қаламгердің мағыналы да күреске толы өмірін дəріптейтін құжаттардан бастап, аудио-бейне мұрағаттар білім ордасындағы əрбір жасқа тəлімі мол сабақ болары сөзсіз. «Небəрі 44 жыл өмір сүрген күрескер-қаламгердің өмірінің соңына таман уақыт үзбей қаузаған Қазақ телевизиясындағы танымдық-авторлық дүниелері

студенттер үшін нағыз білім нəрі болатынында дау жоқ», – деді журналистика факультетінің деканы Сағатбек Медеубеков қонақтарды аудиториямен таныстыру барысында. Университеттің баспасынан шығатын «Өнегелі өмір» сериясының 52-саны – «Сағат Əшімбаев» кітабының тұсауын филология ғылымдарының докторы, əдебиетші Шериаздан Елеукенов ақсақал кесті. Ерте есейген, ерте толысқан, өмірден ерте өткен... азаматтың сол кезеңдегі əдебиеттегі сыншылық адымы, парасатты болмысы туралы толғана сөйлеген Парламент Мəжілісінің депутаты Қуаныш Сұлтанов замандасы жайында қызықты дерек айтты. Аса танымал ақын-жазушылармен есімі қатар аталып жүретін Сағаттың дүниелерін тамсана-таңғала оқып, «мына кісі дəу де болса академик болар» деп жүргенде, күндердіңкүнінде өзінен екі жас кіші дарын иесімен танысқандағы қатты таңырқағанын көпшілік алдында ақжарма көңілімен жария етті. Қаламгердің интеллектуалдық

кеңістігі қандай кең болса, айтар ойының тұнығы əр кезде де сондай кəусар екен. Бұл орайда, өткен ғасырдың 80-жылдары Қазақ теледидарындағы елдің жүгін, қоғамның міндетін арқалаған «Қарыз бен парыз» хабары туралы айтпау тіпті де мүмкін емес. Белгілі географ-ғалым, академик Əлия Бейсенова Сағат Əшімбаевтың жұрт біле бермейтін азаматтық қырына тоқталды. «Атқа қонса жауының бетін қайтаратын нағыз азаматтық болмысына» баға берді. Тіпті, бүгінгі таңда өндіріс технологиясы ерекше дамыған қазақ телеарналарында дəл сол Сағаттың өзіндей журналистің, «Қарыз бен парыз» сияқты хабардың жоқтығына налыды. Қазақ даласының 75 пайызы радиациямен уланғанын жеріне жеткізе отырып, көгілдір экранда үлкен мəселе көтерген публицистің елі мен жеріне деген жанайқайын сезінгенін жан-жүрегімен тебірене жеткізді. Кітаптың тұсаукесері қазақ қоғамының бүгінгі танымал азаматтарына талай-талай ой орамдарын айтқызды. Ғалым Мұтанов: «Сол заманның өзінде басын тəуекелге тігіп, елдің Мəңгілік болашағын ойлаған арлы-айбынды азамат». Бексұлтан Нұржекеұлы: «80-жылдардан кейін Сағаттай азамат шықпады...». Жанболат Аупбаев: «Қазақ өнерінде кинорецензия жанрын жазған алғашқы жазушы-сыншы». Жанарбек Əшімжан: «Сағат – сағатты сағатқа, күнді күнге ұрып, толғамды əңгіме айтсаңыз да таусылмайтын құбылыс». Мəулен Əшім баев: «Өмірі қысқа, бірақ – мағыналы. Тілге қызмет етті, қазақ халқының болашақ болмысы үшін күресті...». Қазақ қоғамы өрен ұлымен осылайша тағы бір қауышып, көңілдері жайланып тарасты. АЛМАТЫ.

–––––––––––––––––– Суретті түсірген Азамат БОЛАТОВ.

Айта кететін тағы бір жайт, өнер додасына биыл Екібастұз, Байқоңыр, Степногор қалаларынан алғаш рет өкілдер қатысса, өкінішке қарай еліміздің батыс өңірлерінен бірде-бір өтініш түспеді. Ал бірақ есесіне, жеңіске үміткерлер қатарында Көкшетау, Семей, Қарағанды, Петропавл, Шымкент жəне Талдықорған қалаларынан келген жас орындаушылар бар. Қатысушылардың ең жасы 17-де десек, ал ең үлкенінің жасы 26-да. Жас əншілер өнері 29-31 мамыр аралығында жалғасады десек, мұны елімізге белгілі саңлақ музыканттар қадағаламақ. Байқауды ұйымдастырушылар əдеттегідей Астана қаласының əкімдігі, «Хабар» агенттігі, Астана қаласының мəдениет басқармасы жəне «Азия дауысы» дирекциясы болып табылады. Байқау алдында жасқанаттықтар жылдағы дəстүр бойынша елорданың көрікті жерлерін аралап,

тамашалады, Қазақ ұлттық өнер университетінде оларға композитор Серік Еркімбеков университет тарихын, студенттердің жетістіктері туралы əңгімелеп берді. Тəуелсіздік сарайына бас сұққан өрендер өнер туындыларымен танысты, «4D» пішімінде Бəйтерек жайлы қысқаметражды фильмді тамашалады. Қатысушылар сондай-ақ «ҚазМедиа» орталығына атбасын тіреп, ақпарат айдынының заманауи озық жетістіктерімен, жаңалықтар студиясымен танысты. Қай нəрсені де бастау қиын, демекші, сахнаға бірінші болып шығу қай əнші болмасын, əрине тыңға түрен салумен бірдей оңай соқпасы түсінікті. Мұндай жауапты мəртебеге биыл жеребе бойынша петропавлдық Мирас Баянов ие болса, халқымызда қасиетті саналатын жетінші нөмір көкшетаулық Ринат Теміржанға, ал он үшінші нөмір Сұлтан Ахметке бұйырды. Кешті Мерхат Қанапиянов өз əнімен қорытындылайды. Жеребе тарту

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Еліміздің жарқын болашағы ретінде балалардың мүд десін ойлау, олардың бос уақыттарын тиімді пайдалануына жағдай туғызу біздің басты міндеттеріміздің бірі болып саналады. Міне, балалардың көптен қызыққа толы үш ай жазғы демалысы басталды. Кəсіпорын жыл сайын балғындарды сауықтыруға, көңілді тынығуына жағдай жасап отырады. Жылдағы дəстүр бойынша жаз айларында 513 бала

облысымыздағы ең тамаша деген лагерьлерде тынығатын болады. Ал ата-аналардың қалтасынан шығатыны тек қана 3 мың теңге, қалған қаражат зауыт жəне кəсіподақ есебінен төленеді. «Жақсылық жасасаң балаға жаса» демекші Металлургтер мəдениет үйінде театр, би, вокал, бейнелеу өнері, аспаптық жанрлар өнер саласы бойынша үйірмелер, «Ферросплавщик» спорт клубында шағын футбол, гандбол, волейбол, жеңіл атлетика жəне

басқа спорттық секциялары барлық қала жəне зауыт балалары үшін тегін қызмет көрсетеді. Өнерге қатысатын Металлургтер мəдениет үйінің балғындары жəне спортты бағындырып жүрген «Ферросплавщик» спорт клубының тəрбиеленушілерін алыс, жақын шетелдерде өткізілетін түрлі сайыстарға, байқауларға қатысуға жіберіп, костюмдер мен спорттық формалармен қамтамасыз етіп демеушілік көрсетіп отырады. 1 Маусым

рəсімінен кейін жастар Бейбітшілік жəне келісім сарайының саябағына «Жас қанат-2015» байқауының атынан естелік үшін ағаш отырғызды. Əр қатысушы өзі қадаған шыбықтың түбіне арман-тілектерін жазып қалдырды. «Жас Қанат-2014» байқауының бас жүлдесін иеленген Эльдар Омаров: Бұл байқау жайында бұрын тек теледидардан көретінмін. Ал байқауға шынымды айтатын болсам, қалайда жеңіске жетемін, келешекте қазақ эстрадасының жарық жұлдызы боламын деген сеніммен келдім. Он үш нөмірі қолыма тиген кезде оған мүлде қиналған жоқпын. Қазақта бұл санды қасиетті санға балап жатады. Соны дəлелдеп бердім. Əрине, сахнаға алғаш шыққандықтан аздап толқу, қобалжу болғаны рас. Бірақ сайып келгенде, байқаудан өз басым позитивті көңіл-күйге бөлендім. Бұл сайыста біріншіден, талант, екіншіден, дайындық,

Ќызылорда мен Мəскеу арасында əуе рейсі ашылды Кеше Қызылорда мен Мəскеу қалалары арасында тұрақты қатынайтын тікелей əуе рейсі ашылды. Əуе қатынасын «Трансаэро» авиакомпаниясы қолға алды. Ол аптаның сейсенбі, бейсенбі жəне сенбі күндері екі араға рейс жасайды. Бейсенбі күні таңғы сағат 07.55-те Қызылордадағы Қорқыт ата атындағы əуежайға алғашқы жолаушылар ұшағы келіп қонды. Қызылордадан Мəскеуге дейін төрт сағат ұшатын əуе кемесінде 120 орын бар. Жолақысы тым қымбат емес. Екі бағытқа

үшіншіден, дұрыс таңдалған репертуар маңызды жəне де төртіншіден, əрине сəттілік те көп рөл атқарады. Нұрсұлтан Қарабалиев, «Жас қанат-2014» байқауының күміс жүлдегері: Бұл менің ең алғашқы кəсіби өнер бəйгесіне қатысуым. Əлбетте, естен кетпес шат-шадыман сəттер көл-көсір. Осы байқаудың арқасында жаңа достар таптым. Сахна өнерінің ерекшеліктері туралы түсінігім қалыптасты. «Жас қанат» маған өз-өзіме сенімді болуға үйретті. Мен өзімнің осы арада алғашқы жанкүйерлеріммен қауыштым. Шынын айтқанда, ол – жас əнші үшін үлкен мектеп. Осыдан кейін мен «Əн жүрегім, Астана!» байқауында бас жүлдені жеңіп алған болатынмын, сонымен қатар, Болгарияда өткен халықаралық байқауда үшінші орынды иелендім. Батыржан Бағдат, «Жас қанат-2014» байқауының лауреаты: «Жас қанат» байқауының жарқын беттері менің өмірімнің ең тамаша кезеңіне жатады. Байқау аяқталғаннан кейін ғана «бұл біздің еліміздегі ең айтулы өнер байқауы» екеніне көзім жетті. Неге екенін білмеймін, біздің елімізде дəл осы деңгейлес жастар өнеріне қолдау көрсететін байқау жоқ сияқты. Сондықтан жиырма төрт жылдан бері жүрегі соғып тұрған өнер алаңының алдағы айдыны əлі де жасампаз идеялармен, керемет үндермен жарқырап таныла береріне күмəн келтірмеймін. Ең бастысы, жастардың жүрегіне сенім ұялата білу деген бір ғана көмегінің өзі не тұрады. Сондықтан «Жас қанаттың» сіңірген еңбегі өнерге аз емес жəне мұнан кейін де ол халыққа қалтқысыз қызмет ете береді деген ойдамын. Қаршыға КҮЛЕН.

АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 341-08-12.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz. Интернет-редакция: ekazakhstan@mail.ru Алматыда: факс (727) – 273-07-87, электронды пошта – egemalm@mail.ru

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-94-72; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

Ақтөбе облысы.

 Жағымды жаңалық

барып-келу 45 мың теңге шамасында. Бұл күнгі алғашқы рейске Қызылорда қаласында 20 жолаушы билет алып отырған. Қызылорда халықаралық əуежайында Мəскеуден келген алғашқы жолаушыларды облыс əкімі Қырымбек Көшербаев бастаған топ қарсы алды. Аймақ басшысы жолаушыларды қуаныштарымен құттықтай отырып, аймақта көлік-логистика инфрақұрылымы дамып келе жатқанын айтты. «Трансаэро» əуе компаниясының Қазақстандағы бас өкілі Владимир Кушниренко

осы өңірге ұшып келген жəне ұшып кететін жолаушылардың бар талап-тілектерін жоғарғы деңгейде орындайтынын жеткізді. «Трансаэро» «Мəскеу-Қызылорда», «Қызылорда-Мəскеу» рейсін жасап отырған алғашқы шетелдік компания. Енді ғана осы бағыттағы жұмыстарды бастап жатырмыз. Алдағы уақытта басқа да ұшақтар қатынайтын болады. Оған қоса облыс тұрғындарының Мəскеу арқылы əлемнің 300 еліне ұшуына жол ашылып отыр», – деді ол. Мұрат АЙТҚОЖА.

Ќўмар ойындар ќўрдымєа жетелейді Қазіргі таңда қоғамның дертіне айналған құмар ойындары қоғам үшін өте қауіпті болып отыр. Психологтардың айтуы бойынша құмар ойындарға деген тəуелділік наша мен маскүнемдікке деген тəуелділікпен пара-пар екен. Нəпсінің жетегінде жүргендер осы қасіретке жиі шалдығады. Осы бір кесапаттың кесірінен жақындары мен отбасынан айырылатындар да аз емес. Халық арасында «лохотрон» деп аталып кеткен құмар ойын автоматтары жұртшылыққа кеңінен тарап, «қолжетімді қыз мет» көрсетіп тұрған кертартпа ойынның бірі. Мұндай құрылғыны қаланың кез келген

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 68-59-85; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 362-63-76; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-07-26, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

жерінен кездестіруге болады. Қала ішіндегі дүкендер мен сауда орындарында, теміржол вокзалдарында жəне т.б. көптеген жерлерде орналастырылып қойыпты. Осыдан бірнеше жыл бұрын дəл осындай құмар ойын құрылғылары еліміздің біраз аймағынан аластатылған болатын. Енді міне, қайтадан түкпіртүкпірге жаппай таралып, санамызды жаулап отыр. Бұған тоқтау айтар «қожа» да көрінбейді. Құмарлықпен санасы əбден уланған жастар тисе терекке, тимесе бұтаққа деп қалтасындағы соңғы тиынына дейін оның «құлқынына» салып жібереді. Жастар дейміз-ау, бұл ойынға

баладан бастап, егде тартқандарға дейін əуестенетінін қайтерсіз. Елордамыздағы кейбір сауда дүкендерінің өзінде ойын автоматтарының бір емес алтыжеті құрылғысы қатар-қатар тізбектеліп сіресіп тұр. Мектеп маңындағы дүкендерде оқушылар да «жауыз» құрылғыға əуестеніп, бақтарын сынап тұрғандарын көргенде қынжыламыз. Бесіктен белі шықпаған жеткіншектердің осы əуестігі құмарлыққа айналмасына кім кепіл бола алады? Тіпті, бұл кейін одан зорына бастап кете ме деген күдігіміздің барын несіне жасырамыз. Динара ДОСПАН.

 Оқиға

 Сүйінші!

Марина Вольнова дїниеге ќазаќ ўланын əкелді

Балаларын ќўтќарып, ґзі суєа кетті

Кеше, 28 мамыр Лондон Олимпиадасының қола жүлдегері, Азия ойындары мен Азияның күміс жүлдегері, қазақстандық боксшы Марина Вольнова ана атанып, дүниеге алтын асықтай қазақ ұланын əкелді. Марина Вольнова – Қызылорда облысы, Қазалы ауданының тумасы. Бала жасынан спорттың əр түрімен айналысып көрген ол кейін боксқа біржола тұрақтайды. Өз шеберлігін жетілдіре түсу мақсатында талапты атлет кейін Астана қаласына келіп тұрақтады. Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің түлегі.

Батыс Қазақстанда бір əйел балаларын құтқарып, өзі суға батып кетті. Қайғылы оқиға 25 мамыр күні Қараөзен өзенінің Қазталов ауданындағы Жалпақтал ауылының тұсында орын алған. Облыстық төтенше жағдайлар департаменті баспасөз қызметінің дерегіне қарағанда, 1990 жылы туған келіншек қолдан жасалған қайықпен күйеуін арғы жағалауға жеткізіп салады. Ал екі баламен кері қайтып келе жатқандарында кенет қалтылдаған қайық аударылып кетеді. Əйел суға кетіп бара жатқан екі баласын жағаға шығарып үлгереді, бірақ соңынан өзі суға кетіп қалады. Еске сала кетейік, сол күні осы облыстың Ақжайық ауданында 11-сыныпта оқитын жеткіншек те суға батып кеткен еді.

Марина өткен жылы Инчхонда өткен Азия ойындары қарсаңында тұрмыс құрған болатын. Жас жұбайлар құда түсу мен сырға салу салтының бəрін қазақ дəстүрімен жасаған. Спортшы қыздың таңдап алған өмірлік жары Қажымұқан – əскери қызметкер. Осы қуанышты оқиғаға байланысты Қазақстан Бокс федерациясы Марина мен Қажымұқанды тұңғыш перзенттерімен құттықтап, оның ата-анасын дəйім шат тыққа бөлеп жүретін ұлан болуына тілектестік білдірді. Бұл тілекке біз де қосыламыз. Руслан ИГІЛІК.

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А.

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

– халықаралық балаларды қорғау күнінде де 50 көпбалалы отбасы жəне 24 мүгедек балаларға 30 мың, ата-анасы өндірісте қайтыс болған 5 балаға 35 мың теңге көлемінде ақшалай сыйлық жəне тəтті салынған қалталар таратылады. Жалпы, балаларды қорғау күніне 2,5 миллион теңге бөлінді, – дейді зауыт кəсіподақ ұйымының төрағасы Бақыткерей Каванов бізбен əңгімесінде.

 Айтайын дегенім...

Кґктемніѕ кґгершін їні Бүгін Бейбітшілік жəне келісім сарайында өтетін жас орындаушылардың республикалық ХХIV «Жас қанат» байқауында еліміздің 10 қаласынан 15 əнші өзара бақ сынаспақ. «Ең үздік орындаушы» мəртебесіне ие болу үшін өнерлі өрендер үш сайыстық кезеңнен өтеді. Дəстүрлі көктем мерекесіне айналған көгершін қанат сайысқа биыл елорданың намысын қорғап бес əнші қатысып отыр.

«Ақтөбе ферроқорытпа зауыты» АҚ балалардың жазғы демалысын дұрыс ұйымдастыруға жыл сайын ерекше мəн береді. Биыл облыс орталығындағы «Юкон» емдеу-сауықтыру, қала сыртындағы «Береке», «Нефтяник» жəне Мұғалжар тауының бөктерінде орналасқан «Мұғалжар» лагерьлерінде төрт маусым бойынша зауыт жұмысшыларының 513 баласы тынығатын болады. Кəсіпорын балаларының жазғы демалысын тиімді əрі қызықты өткізу үшін зауыт жəне кəсіподақ ұйымынан 26463 мың теңге көлемінде қаражат бөлінген.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-Полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Достық-Дружба даң., 215 А, «WESTA» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Қайрат ҚҰЛЫМБЕТ.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 203 394 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Жақсыбай САМРАТ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 7 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №571 ek

Profile for Egemen

29052015  

29052015  

Profile for daulet
Advertisement