Issuu on Google+

Кеше Бішкек қаласында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың, Қырғызстан Президенті Алмазбек Атамбаевтың, Ресей Президенті Владимир Путиннің жəне Тəжікстан Президенті Эмомали Рахмонның қатысуымен Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына мүше мемлекеттер басшыларының бейресми кездесуі болып өтті.

№136 (28075) 29 МАМЫР СƏРСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

Бішкектегі тїйін тарќатќан бейресми басќосу Халықаралық қауіпсіздіктің өзекті мəселелері талқыланған, Қырғызстанның төрағалығымен өткен жиында бірқатар түйін тарқатылды. Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан» – Бішкектен.

Ґѕір елдерін алаѕдатќан Ауєанстанда тыныштыќ орнай ма?

Дегенмен, «іргетасы» 2002 жылы қаланған, тарихын əріден қаузағанда 1992 жылы Ташкентте қол қойылған Ұжымдық қауіпсіздік туралы келісімнен мұраға қалған бұл ұйымға жеті мемлекет мүше еді. Өткен жылы Өзбекстан екінші рет аталмыш ұйымға қатысудан бас тартты. Ал бұл жолы Армения мен Беларусь басшылары неге келмеді? Саммит жабық есік жағдайында өткендіктен, бұл жағы бізге беймəлім. Дегенмен, бейресми бұқаралық ақпарат көздері бұл мəселедегі өз болжамдарын алға тартуда. Мұны Қырғызстанның бұрынғы көшбасшысының Минскіде бой тасалап жүргендігімен де байланыстыратын бейресми БАҚ-тар жеткілікті. Қай жағынан алып қарасаң да мазасыздықтан арыла алмай жүрген қырғыз ағайындар үшін бұл басқосудың маңызы зор. Мұның алдындағы төрағалық кезінде айыр қалпақты көршілеріміз ҰҚШҰ-ның бір бейресми саммитін Ыстықкөл жағасындағы Шолпан-Ата қаласында ұйымдастырған болатын. Содан бері де көршілеріміз талайына түскенді көріп жатыр. Бар болғаны төрт жылдың ішінде Қырғызстан бірқатар өзгерістерді бастан өткерді. Сонымен, кешегі бейресми саммит барысында президенттер алдын ала күтілгеніндей, қауіпсіздіктің өзекті мəселелері бойынша пікір алмасты. Əрбір ұйымның атқаратын міндеті бөлек, жауапкершілігі басқа екені аян. Сондай-ақ, ҰҚШҰ аясында құрылған Жедел əрекет ететін ұжымдық күштің (ЖƏҰК) атқаратын қызметі де керек екендігін уақыт көрсетуде. Қазіргідей мазасыз əлемде оның мойнына артылатын міндет те орасан. Өйткені, ұжымдық қауіпсіздікті көздейтін ұйым өз жауапкершілігіне алған аймақтағы кез келген жағдайға – төтенше оқиғалардан бастап, лаңкестер мен экстремистер бой көтергенде оған орнықты жауап беруге əлеуеті жетуі тиіс. Сондықтан да жедел əрекет

етуші күштердің шешуші, ең басты қыры шұғыл қимылдау болып табылады. Ал жоғарыда айтып кеткен Ұжымдық күшті жасақтауға барлық кезде Қазақстан мен Ресей өз жақтастарын жұмылдырып, ұйымдастырушы өзек болып келеді. Сол сияқты Ұжымдық күшті құруға Қырғызстан да белсене қатысуға ықылас білдіргені күні кеше болса, одан беріде бұл елде өмір де, басшы да өзгергенін көз көріп отыр. Алайда, басы ашық ақиқат – бұл бастамаға болысу қырғыз бауырларымызға барлық кезде керекақ. Бұл қырғыз ағайындардың көптің ыңғайындағы көңіл жықпас сөзі емес. Сол кезде ЖƏҰК-нің жаттығу лагерьлерін Қырғыз Республикасының Баткен облысында орналастыру туралы келіссөздер жүргізілген. ЖƏҰК батальондарын Баткен облысына орналастырудың да өз себептері бар. Қырғыз Республикасы ның осы бір оңтүстік аймағы ТМД қауіпсіздігінің ең əлсіз тұсы болып табылады. Ауғанстанмен шектесіп жатқан өңір террористер үшін ыңғайлы өткел болу қаупі қай кезде де сейіліп көрген емес. Аты ұжымдық қауіпсіздік болғандықтан да ҰҚШҰ-ға мүше мемлекет басшылары Ауғанстан айналасындағы

мəселені айналып өтпесі де белгілі еді. Оның үстіне 2014 жылы бұл елден бітімгершілік күштерінің əкетілетіні, ауған халқы өз таңдауын жасап, президенттік сайлауын өткізетіні белгілі. Егер келер жылы бұл елден НАТО əскерлері шығарылатынын ескерсек, Орталық Азияға да қауіпқатер туындауы əбден мүмкін екендігін жоққа шығаруға болмайды. Оған қоса, бұл кездесуде айыр қалпақты ағайындарды алаңдатқан «Манас» əуежайының жайы талқыланады деп күтілген болатын. Шындап келгенде, бұл əуежайды АҚШ əскеріне жалға беру арқылы бір қажетін өтеп отырған көршілер ендігі жерде оның орнына Халықаралық логистикалық орталық құруды саммиттің күн тəртібіне шығаруға ұмтылғаны сөзсіз. Бұл ұсыныс іске асып жатса, онда ол Қырғызстанның экономикалық дамуына септігін тигізері белгілі жəйт. Қысқасы, талай көкейкесті мəселелер дің көбесін сөккен ҰҚШҰның кезекті бейресми саммиті де аяқталды. Бұл басқосудың бейресми болғандығына қарамастан, айтарлықтай табысты өтті деп айтуға толық негіз бар. Көлденең көзсіз, өзара түсіністік жағдайында өтетін осындай кездесулерде халықтарымыздың ынтымақты тіршілігінде игі көрініс

Уаќыт тыєыз, жўмыс кґп

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Еуразия экономикалық комиссиясы алқасының төрағасы Виктор Христенкомен кездесті, деп хабарлады Мемлекет басшысының баспасөз қызметі.

тауып жатқан талай келелі шешімдерге қол жеткізілген. Өзін өзі ақтап келе жатқан бейресми кездесулер келешекте де жалғаса бермек.

Ресей ЎЌШЎ əуе базасын кїшейтуге кїш салады

Алайда, Ресей Қырғызстан аумағында жаңа əскери нысандар құруды көздемейтіндігін бірден айта кеткен жөн. Мұның да өзіндік себептері бар екені анық. Өз кезегінде Ресей Қорғаныс министрі Сергей Шойгу Қырғызстанның Қант қаласындағы əуе базасының əскери əлеуетін күшейту туралы тапсырма бергені мəлім болып отыр. Бұл туралы БАҚ өкілдеріне РФ Қорғаныс министрінің орынбасары Анатолий Антонов мəлімдеме жасады. «Қорғаныс министрлігі біздің Канттағы əскери мүмкіндіктерімізді күшейте түсуге бұйрық беріп отыр. Ертеңнен бастап-ақ осы тапсырманы орындауға кірісеміз. Əскери базаның жұмысын жақсарту үшін нақты міндеттемелер анықталды жəне ол жуық арада шешімін табуға тиіс. Бұл əуе базасы Ресей үшін ғана емес, ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің барлығы үшін де маңызды», деп отыр Ресейдің ресми дерек көздері.

Премьер-Министр Серік Ахметовтің төрағалығымен кеше селекторлық режімде өткен Үкімет отырысында «Мүгедек жандардың өмір сүру деңгейін жақсарту жəне құқығын қорғауды қамтамасыз ету шаралары» жоспарының бірінші кезеңін жүзеге асыру мəселелері қаралды.

Мїгедектерге ќамќорлыќ ќажет Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Кездесуге Еуразия экономикалық комиссиясы кеңесінің төрағасы – Қазақстан ПремьерМинистрінің орынбасары Қайрат Келімбетов, ЕЭК кеңесі мүшелері – Ресей Үкіметі Төрағасының бірінші орынбасары Игорь Шувалов жəне «Беларусь Республикасының Даму банкі» ААҚ басқармасы төрағасы Сергей Румас қатысты. Кездесу барысында Нұрсұлтан Назарбаев 29 мамырда Жоғары Еуразия экономикалық кеңесінің отырысы өтетінін атап өтті. Оған қоса биыл тағы екі отырыс жоспарланған. – Жоғары Еуразия экономикалық кеңесінің үш отырысы өткізілуі қысқа мерзім ішінде барлық интеграциялық құжаттарды қабылдап

үлгеру қажеттігіне байланысты. Атап айтқанда, біз 2014 жылғы 1 мамырға қарай 2015 жылғы 1 қаңтарда күшіне енетін Еуразия экономикалық одағын құру туралы келісім жобасын əзірлеуді аяқтауға уағдаластық. Бізде жұмыс көп, əртүрлі құжаттарды келісуді тұрақты жəне жүйелі түрде жүргізу қажет, – деді Мемлекет басшысы. Қазақстан Президенті Кеден одағы мен Еуразия эконо ми калық кеңістігі жұмысы оң нəтиже бергені анық екенін, соның ішінде үш елдің экономикасы арасында тауар айна лымының артуы мен өзара тығыз ықпалдастықтың дамуы тиімділік көрсеткіші болып табылатынын атап өтті.

(Соңы 4-бетте).

Отырысты бастаған С.Ахметов бұл тақырыптың өзекті екендігін айтып, мə селенің үнемі Үкімет пен қоғам назарында тұра ты нына назар аудартты. Мұнымен қатар ол мүмкіндігі шектеулі жандар дың хал-жағдайы Мемле кет басшысы Нұрсұл тан На зарбаевтың қатаң бақылауында жүргенін атап өтті. Тақырып бойынша баяндама жасаған Еңбек жəне халықты əлеуметтік қор ғау министрі С.Əбденов мүмкіндігі шектеулі жандарға

қыз мет көрсету жүйесін жаңғырту мəселелеріне тоқталып, əлеуметтік көмектердің көп деңгейлі салалары туралы əңгімеледі. Шындығын айтқанда, бұл бағытта мүгедек жандарды жұ мыспен қамтамасыз ету шарасы алда тұр. Сондықтан Елбасының тапсырмасы бойынша «Əлеуметтік жұмыс ор ны туралы» заң жобасы дайындалып жатыр. Сондайақ, жарымжан жандарға көмек көрсететін ұйымдарға қатысты заң тармақтарына да өзгерістер енгізу ұсынылған. (Соңы 4-бетте).

Тағайындау Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше жəне өкілетті елшісі қызметіне тағайындалды.

АСТАНА – ЕЛДІК ЕРЛІГІ Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен журналист Сауытбек Абдрахмановтың сұхбат кітабынан – Нұрсұлтан Əбішұлы, жақында елорданың 15 жылдығы аталып өтеді. Біз осы оқиғаға орай бұрын шы ғарылған «Елбасы», «Салтанат», «Тəуелсіздік» кітаптарының үлгісімен елорда туралы материалдардан «Астана» атты көлемді жинақ құрастырып жатырмыз. Сол кітапта сізбен осы сұхбаттың жарияланғанын қалаймыз. Əдетте ел өмірінің түбірлі мəселелеріне қатысты ойлар халық арасынан шығып, биліктің назары ауып, сол бойынша шешім қабылданып немесе қабылданбай жатады. Астанаға байланысты бəрі де керісінше болды. Сіз бұл идеяны өзіңіз ұсындыңыз, өзіңіз өткіздіңіз, өткізгенде де, жасыратын ештеңесі жоқ, жұртшылық онша қолдай қоймайтын кезде тізеге салып дегендей етіп тұр��п өткіздіңіз, өзіңіз жеріне жеткіздіңіз. Алдымен осы идеяның о баста қалай туғаны жөнінде айтсаңыз деймін? – Астана жайын қозғағанда біз көбіне-көп оның Тəуелсіздіктің жемісі екендігін баса көрсетеміз. Сонымен бірге, тəуелсіздіктің өзі КСРО атты елде сексенінші жылдардың орта шенінде басталған қайта құрудың, демократияландырудың біз үшін басты жемісі екендігін есте ұстау шарт. Астананың өмірге келуі ең алдымен саяси күштердің бүкіл əлемде жаңаша орналасуының нəтижесі деп білу керек. Астананың алғашқы авторы – Тəуелсіздік. Қазақстан тəуелсіздік алмаса, Астана өмірге келмес еді. Бұл басы ашық жай. Астананы көшіру Қазақстанды жаңа тəуелсіз мемлекет ретінде орнықтыруда зор рөл атқаратынына мен сенімді болдым. Неге сенімді болдым? Былайша қа рағанда, астана деген мемлекеттің əкімшілік орталығы ғана емес пе? Оның ауыстырылуы, көшірілуі, тіпті жаңадан салынуы тəуелсіздікті орнықтыруға нақты қандай ықпал жасай алады? Бір кезде бұлай ойлаушылар болса да, қазір астана ауыстырудың орындылығына күмəн келтірушілер қалмағаны неліктен? Өйткені, біздің тəуелсіздігіміз дəл осы шешім қабылданғаннан кейін, сол шешім бойынша нақты қадам жасалғаннан кейін барып шын мəніндегі толымды сипатына ие бола бастады. Негізінде кезінде менің ол ұсынысыма күмəн келтіргендердің де сөздерінің жаны бар. Жаны болмағанда ше? Тəуелсіздік тізгіні қолға тиген тұста экономикада нағыз хаос орнай бастаған еді. Талай жыл бойы қалыптасқан республикааралық шаруашылық байланыстардың бəрі быртбырт үзіліп, кəсіпорындар өнімдерін өткізе алмай, содан жұрт кей жерлерде тіпті алты айлап жалақы ала алмай жүрген кез. Жетпіс жылғы коммунистік идеологиядан запы болған жұртқа енді қандай идеология ұсынсаң да қабылдамайтындай болып тұрған кез. Жасампаздық жұмыс тұрмақ, жан бағудың өзі уайымға айналған, талай отағасы үйде отырып қалып, үйді ала қапшық арқалаған əйелі асырауға көшкен кез. Жаңа қала тұрмақ, жаңа үй салудың өзі едəуір оқиға саналатын сол шақта аяқ астынан астана ауыстыру туралы əңгіме көтерілгенде кім-кімнің де қайран қалуын түсінуге болады. – Ол əңгіменің көтерілуінің негізгі себебі неде? – Тəуелсіздік – қасиетті ұғым. Ел қатарлы Одақтан бөлініп шыққаннан, тəуелсіздік алғаннан, Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылданғаннан, Туды, Гимнді, Гербті бекіткеннен ел бірден шын мəніндегі тəуелсіз мемлекет бола қалмайды. Шынтуайтында, жаңағы жайлардың бəрі кез келген мемлекеттің міндетті атрибуттары. Тəуелсіздіктің басты белгісі – өзіңнің тағдырыңды өзің шешуге қабілеттілігің. Тəуелсіз саясат жүргізе алуың. Соған шамаңның жетуі, мүмкіндігіңнің келуі. Еуразияның қақ ортасында біз орнатқан Астана – Қазақстан халқының дербес таңдауы. Астана – елдің болашаққа салған көпірі. Жаңа қоғамның символы. Біз іс жүзінде жаңа мемлекет орнатуды астанамызды жаңадан салудан бастадық десек те артықтығы жоқ. Жаңа қоғамды жаңа идея ғана құра алады. Ал идея ойдан туады. Мен əуелде жалпы қала туралы ойландым. Шпенглердің «Ұлттар дегеніміз қала салушы халықтар» деп айтқаны бар. Сен жақында бір мақалаңда Абайда «ұлт» деген сөз қолданылмағанына назар аударыпсың. Расында да, ұлт – этностан, халықтан бір саты биік тұрған ұғым. «Ұлттық университет», «Ұлттық кітапхана» дегенде ол жерде кілең бір ұлттың өкілдері оқиды, ол жерге

тек бір ұлттың өкілдері барады дегенді ойға да алмаймыз ғой. Халықты ұлтқа айналдыратын белгілердің бірі – қалалар. Мемлекет мəдениеттілігінің бір белгісі де – қалалар. Мəдениет сөзінің өзі де арабтың маданият – қала деген сөзінен шыққан. – Иə, арабтар пайғамбарымыз жатқан Мəдинені «Мəдинəт-əн-нəби», яғни «пайғамбар қаласы» дейді. – Астана ауыстырудың қажеттілігі мемлекеттің түпкі мүдделерінен ғана туындаған жоқ, мұның өзі біз үшін ХХІ ғасыр стратегиясының бір нышаны. Қазақстанның тəуелсіздігіне қол жеткен тұста жаңа елдің астанасы жаңа заманның көптеген жаңа талаптарына сай келуге тиіс екендігіне көзіміз жетті. Халықаралық қатынастардың барған сайын жандана түсуі, елдің ішіндегі, елдің сыртындағы қаржылық, өндірістік, коммерциялық байланыстардың қатты кеңеюі, сондай-ақ елді басқарудың күрделіленуі астаналық міндеттердің санын арттырып, сапасын күшейтуді талап етті. Осы тұрғыдан біз Алматыға басқаша көзбен қарай бастадық. Ең алдымен, жаңа мемлекетіміз астанасының мəртебесі елдің геосаяси жағдайы мен əлемдегі жалпы ахуал талап ететін биік өлшемдерге сəйкес пе деген тұрғыда ойландық. Баяғыда Макиавеллидің өзі ел астанасы елдің ортасында орналасқаны дұрыс болатынын жазып кеткен. Тəуелсіздік қолға жаңа тиген тұста Алматының елдің шетінде, желдің өтінде тұрғаны көптеген проблемалар туғызуы мүмкін екені байқала берді. Күрделі геосаяси себептерге қоса, қаланың қазаншұңқырға салынғаны, содан да ауасының қатты ластанып бара жатқаны, құрылыстың тау беткейіне жақындап, тығырыққа тіреле бастағаны, қаланы кеңейтер жер жоқтығы кім-кімге де белгілі еді. Қала əуежайының маңайына жиі тұман түсетіні де шет елдер басшыларының ресми сапарларын тəуекелге тіреп тұруы мүмкін болатын. Алматының астана мəртебесінсіз-ақ осы жылдарда қаншалықты өскенін, экологиялық мəселелері əлі де шешілмегенін көріп отырмыз, ал астана күйінде қала бергенінде ендігі жағдайын көзге елестетудің өзі қиын. Қаланың əдемілігіне, табиғатының əсемдігіне, əрине, айтар сөз жоқ. Бірақ, жасыл желекке жаның жадырап, сəулетті үйлерге сүйсініп, асқаралы Алатауға аңсарың ауып отыра бермейсің ғой. Мемлекет құру керек. Ел болу керек. Халықты бір мақсатқа ұйыту керек. Экономиканы дамыту керек. Басқа да керектер көп. Тəуелсіздіктің табалдырығында бізге үш бірдей үлкен-үлкен міндетті шешуге тура келді. Оның біріншісі – тəуелсіз мемлекет құру. Екіншісі – жоспарлы экономикадан нарықты экономикаға көшу. Үшіншісі – тоталитаризмнен демократияға ауысу. Осылардың əрқайсысы өзінше қияметқайым шаруа. Олар аз болғандай сол тұста бұғанасы бекімеген тəуелсіздігімізді сынаққа салғысы келетіндер де көбейіп кетті. Солженицын шықты ана жақтан «Қазақтар малының тұяғы жеткен жердің бəрін өз жерім деп санай берген» деп, Горбачев шықты мына жақтан, дəл қызметінен кетерінде «Қазақстанның теріскейдегі бес облысы Ресейге тиесілі болуы керек еді» деп. Жириновский сияқтылар қосылып жатты жаңағыларға. Оларға сөзбен емес, іспен жауап беру керек еді. Тəуелсіздікті бекітетін нақты қадамдар жасау керек еді. Азаттықтың өзі алмағайып кез болатын ол. «Бұлар дербес ел болып тұра алмайды, ертең-ақ күндерін көре алмай, ырың-жырыңы шығып, алдымызға қайтып келеді əлі» дейтіндер де аз емес-ті. – Айып етпеңіз, мынандай жай еске түседі. Біз тəуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін екі жыл өткенде, 1993 жылдың аяқ жағында сол кездегі Целиноградта славян қоғамдарының бірлескен съезі өткені, онда Целиноградты Қазақстандағы славяндардың астанасы деп жариялау жөнінде шешім қабылданғаны да бар ғой? Сондағы казачествоның атаманы тіпті көрші елдің туын үйінің шатырына тігіп те қойыпты. Ол туды жігіттер түнде бұғалық тастап жүріп жұлып алыпты. – Ондай да болған тіпті. Рас, бұларының ешқандай заңға маңайламайтын, қисынға сыймайтын шешім екенін жаңағы «бірлескен съезді» ұйымдастырушылардың өздеріақ тез түсініп, əлгі шешімнің күшін жойған, арандатушы əрекеттері үшін артынша кешірім де сұраған.

(Соңы 2-3-беттерде).


2 (Соңы. Басы 1-бетте). Əйтсе де сондай қадам жасалғанының өзі кім-кімге де секем алдырмай қоймайтын. Мұның бəрі баяғы Хрущевтің Тың өлкесін РСФСР-ға қосу керек дейтін парықсыз ұсынысының жүзеге асуын аңсайтындар əлі күнге бар екенін көрсетіп тұрған еді. Одан бұрын, 1979 жылы дəл осы Целиноградта неміс автономиясын құру туралы шешімге қарсылық білдірген жастардың наразылық шеруі болғанын да ұмытпау керек. – Сөйткен өңірге астана ауысатыны жайындағы хабар шөл далаға су келгендей əсер еткені анық. Қасым Тəукеновтің біздің газетте жарияланған «Аманат» деген мақаласынан бір үзінді оқып берейін. Ол кісі: «Ақмола келешекте астана болады деген əңгімелер Сарыарқаның же лімен бірге гулеп ала жөнелді. Өмір бойы жаншылып, əр жерден төбеміз ғана көрініп жүрген біздер бұған шексіз қуанып, құптадық. Бұл таңдауды Нұре кеңнің көрегендігіне баладық. Ал енді Нұрсұлтан Əбішұлының өзі астананы көшіру қажеттігі туралы ойға бірте-бірте бекінгенін ашық айтыпты. Шынында да, астананы басқа орынға ауыстыру көп мəселені жаңаша шешуді талап ететіні түсінікті ғой. Халқымыздың еңсесі көтеріліп, кейбір қарттарымыздың қуанғанынан көздеріне жас та келді» деп жазған еді. Сонда сіз бұл қадамды, арғы кезді айтпағанның өзінде, соңғы жетпіс жылда жаншылған ұлттық рухты көтеру мақсатымен де жасаған болып шығасыз ғой? – Жас мемлекеттің жаңа-жаңа апылтапыл басқан шағында бас қатырар көп шаруалармен бірге бұл мəселе де ойымнан бір кетпей қойды. Батыл-батыл шешімдерге бармасақ, тосын қадамдар жасамасақ тəуелсіздік жағдайында да елдің дағдылы жолмен, инерциямен жүре беретіні, бірте-бірте баяғы қара жолға қайта түсетіні анық көріне бастады. Осылардың бəрін ойлай-ойлай келіп, ақыры елдегі түбірлі өзгерістерді астана ауыстырудан бастаған жөн екен деген тоқтам жасадым. ДƏЙЕКТЕМЕ: «Сілкінуге ешқандай құлқы жоқ адамдарды қалай с��лкіндіруге болады? Съездердің сылдыр уағызына, марксизм-ленинизмнің ұлы да, ұлық та классиктерінің дəйексөздеріне толған миды қалай тазалау керек? Ескі шырмауға маталып, мемлекеттің əрең соғып тұрған жүрегі Алматыда ұйлыққан ескі тəртіптегі билеуші элитаны қалай жұмылдырарсың? Өзгерістер басталған сілкіністі уақыт – 1991 жəне 1992 «парламенттік» жылдар əлі жадымда. Егер əлдекім мені парламентаризмге қарсы екен деп ойласа, құдай сақтасын. Мен əрдайым сындарлылықты жəне уақыттың бос сөзге төзбейтінін толық сезіне білуді жақтаймын. Ал ол кезде қаншама саяси жəне реформаторлық «мылжың» болды десеңізші... Өмірлік маңызы бар бірде-бір заң өтпей жатты. Заңдарды парламенттік талқылау процесіне араласпайтыны, килікпейтіні жоқ. Бүйірден қосылып жөнді-жөнсіз қыстырыла кету, жоқтан өзгені сағыздай созып сөз ету, лаққан философиялық толғамдар мен əйтеуір өзін көрсетіп қалуға əбден малтығып жатқаны. Мен сондай қажитынмын. Қатты шаршайтынмын. Бұл қажыпшаршауым əлдебір іскерліктен, болмаса қабылданған, қабылданып жатқан заңдардың көптігінен емес, керісінше солардың мүлдем жоқтығынан болатын. Өйткені заңды бүгін қабылдау қажет, ертең оның ешкімге қажеті болмай қалады... Сондай минуттарда қайдағы бір түсіндірмелер тасқындап, мылжың сөздер малтықтырған кезде не істеріңді білмейсің. Əлдебір таза суға сүңгіп кетіп, сол жерден жақсы тың ойлармен, құлантаза көңілмен шыққың-ақ келеді. Барлық салада, бəрінде де түгелімен, түбегейлі өзгерістер қажет деген айқын сезім мені барған сайын билеп алды. Қа лып тасқан жағдайдан, тірелген тұйықтан шығудың амалын іздеп шарқ ұрдым. Бəрін еңсере отырып қана елді алға жылжытуға, сөйтіп өткеннің кесел жарасын жазуға болатынын ұқтым. Ширығып алып, қайта-қайта бұлқынып, мүмкіндігінше сені ілгерілетуге тиіс ті адамдардың қасаңдығы мен оралымсыздығынан құтылуға да болатын еді. Мұның өзі біршама уақыт қана жалғасқанымен, ұдайы жалғаса беруі мүмкін емес-ті. Адамдарды серпілтіп, турасын айтқанда, бастың миын «желдетіп алуларына» əдеттен тыс төтен шешім керек болды. Сөйтіп астананы көшіру қажеттігі туралы ойға бірте-бірте бекіне бердім. Н.Назарбаев, «Еуразия жүрегінде», Астана, 2005, 28-бет. Бұл идея мені біржола баурап алды. Елдің нақты жағдайын сараптағанда, қалай мемлекет құрамыз деп толғанғанда дəл осы ойға жиі берілетінмін. Бұл тоқтам оңайға түскен жоқ. Астана ауыстырған жағдайда Алматыдан қозғалатының анық. Оған да қиналасың. Қиып кететіндей қала ма Алматы?! Тəуелсіздігіміздің тал бесігі емес пе ол? Желтоқсанның ақ қарына алау жаққан ұл-қыздарымыздың азаттықты аңсап алаңға шыққан қаласы емес пе ол? Тіпті жеке өзімді алсам, туған ауылыма тиіп тұрған жер емес пе

29 мамыр

www.egemen.kz

Алматы? Арқа жерінде жиырма жылдай жүргенімде қанша рет түсіме кірген аяулы мекен ғой ол! Алғашқы немерелерім дүниеге келген қала ғой ол! Осылардың бəрін ойлайсың. Күндіз күлкің, түнде ұйқың бұзылады. Қалай болып шығады деп қобалжисың. Сау басқа сақина тілеп алып жүрмейміз бе өзі деп іштен тынған кездерім де бар. Ондай-ондайды енді айтуға болатын шығар. Оңай емес қой. Пəтер ауыстырудың өзіне адам қанша ойланады. Басқа қалаға көшуге тіпті бас қатырады. Таңдауың сəтті шықса жақсы, сəтсіз шықса, ағылшындар айтатындай, ол өзіңнің жеке проблемаң. Ал бұл жерде мəселе бүкіл елдің, ел болғанда да егемендігінің елең-алаңында, тəуелсіздігінің табалдырығында тұрған, əлі əрі-сəрі күйдегі елдің тағдырын айқындайтын шешімге келіп тіреледі ғой. Оған қалай қиналмассың? Алматының жаңа мемлекеттің астанасы күйінде қала алмайтынының тағы бір себебі болды. Қаншама жыл кеңестік социалистік респуб ликаның астанасы ретінде қалыптасып қалған ол қалада сол кездегі сіреспе саясаттың салқыны бəрібір сезіліп тұратын. Басқасын былай қойғанда, Президент Аппаратының, Үкімет Кеңсесінің кешегі Компартия ғимаратында отыруының өзі психологиялық тұрғыдан көңілге біртүрлі əсер ететін сияқты көрінуші еді. Алматы өзіне түскен жаңа геосаяси жүкті көтере алмады. Мен туралы кітап жазған ағылшын авторы Джонатан Айткеннің Алматы жайында қаланың аумақтық жəне экологиялық кемшіліктерден өзге жария етіле бермейтін басқа да проблемаларын атағаны бар. Айткен Алматыны өзінің стилі мен мазмұны жөнінен кеңестік ахуалдағы шаһар болатын, көп қазақтар онда өздерін жайсыз сезінетін деген еді. Дегенмен, сол Алматыдан астананы көшіруге бекінудің өзі оңай тəуекел емес. – Алматының қадір-қасиетін сіз Астананың халықаралық тұсаукесерінде сөйлеген сөзіңізде айшықты айтып едіңіз. Міне, былай дегенсіз: «Бəріміздің де жастық дəуреніміз, дегендерімізге жетуіміз, кемелімізге келуіміз сол бір ғажайып қалаға етене байланысты. Жаңаша дəурендеуіміздің дəл бір осы шырайлы шағында, шапағатты сағаты мен мерейлі минуттарында азаттығымыздың ақ құсын өз бауырынан аспандата самғатқан аяулы Алматы мен əзіз Алатауға бəріміз де тікемізден тік тұрып, басымыз жерге жеткенше иіліп, қанша мəрте тағзым етсек те, артықтығы жоқ деп білем. Дүние тұрғанша тұр, жəннат қалпыңнан жазбай, жасай бер, жайнай бер, қыдыр қонып, құт дарыған киелі қоныс, мүбəрак мекен – Алматы!.. Биікке самғап, қиырды шарлау, заманнан қалмай зымырай заулау – мына біздерге өзің берген тəрбие, өзің көрсеткен өнеге, өзің тапсырған тарихи аманат!». Сұхбаттарымызда дəйексөздерді пайдаланып жүрмін ғой. Осы тұста газетте сіздің Алматыда ғалымдармен кездесуде бұл шешімнің ұлттық қауіпсіздікке қандайлық қатысты екендігін айтқан сөзіңізді келтірудің орайы бар сияқты. – Келтір. Қай сөз екенін шамалап отырмын. ДƏЙЕКТЕМЕ: «Ашығын айтайын, бұл шешімнің біздің ұлттық қауіпсіздігімізге тікелей қатысы бар. Мыңдаған жылдар бойы ата-бабаларымыз мекен еткен қасиетті қазақ жерінің бір бөлігін – аяулы Сарыарқаны саяси саудаға салып, дарқан даламызды дау-дамайға айналдырғысы келетіндер бар кезде, солтүстіктегі шұрайлы өңірге суық көзінің сұғын қадайтындар бар кезде біз мына жылы жерде, əсем қала – Алматыда тыныш отыра алмас едік. Біз Алатаудың бауырына сыймай кеткен жоқпыз, қайта жер жəннаты Жетісуды қимай-қимай кеттік. Тарихтың қатал талабы осындай». Н.Назарбаев, «Қалың елім, қазағым», «Өнер», 1998, 296-бет. – Астананы Алматыдан ауыстыру жөніндегі ойға қашан бекіндіңіз? – Бұл туралы ойдың өзі сəл ертеректе, 1992 жылы туған. Əйтсе де ол кезде мұны тіс жарып ешкімге айтқан емеспін. Айтпағаным да дұрыс болды. Ол жылы мұндай идея көтеруге тіпті ерте еді. Бұл таңдаудың да өзінің тарихи себептері бар. Ертедегі бабаларымыз геосаясат дегеннің не екенін Макиавеллиді оқымайақ білген. Содан да осы Сарыарқадағы Ортақ пен Кертақ, Ұлытау мен Кішітау сияқты мекендерде баяғы Жошы мен Бату ханның заманын былай қойғанда, ОрдаЕжен, Тайбұға, Көшім, Орыс, Əбілқайыр, Шайбани кезінен, берідегі Тəуке мен Абылай дəуірінен ұлысымыздың туы тігілген. Осы жердегі ежелгі Бозоқ қаласы бір кезде Қыпшақ хандығының астанасы болған. – Сонымен, алдымен астананы ауыстыруға бекіндіңіз, одан кейін оны елдің ортасына алып келуге тоқтадыңыз. Сонда қандай жерлер қарастырылды? – Алдымен ойға Ұлытау келді. Аты да, заты да астана болуға сұранып тұрған сияқты. Қасиетті өңір. Бар қазақтың басы алдымен сонда қосылған. Барлық рутайпалардың таңбалары тасқа қашалып, бабаларымыз бірлікке анттасқан жер ғой. Тəуке хан Ұлытауда хан сайланған. Абылайдың ордасы да Ұлытауда болған. Бірақ біздің ғасыр – прагматизм ғасыры. Ұлытауда су көздері тапшылығының,

2013 жыл

АСТАНА – Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев темір жолдың жоқтығының өзі бұл ойдан бірден бас тартқызды. Қарағанды, Көкшетау, Ақтөбе қалалары да болашақ астана бола ала ма деген тұрғыда қарастырылды. Былайша қарағанда, менің бүйрегім Қарағандыға көбірек бұрылуға тиісті еді. Сонда еңбек жолымды бастадым, сонда үйлендім, сонда балалы-шағалы болдым, сонда қызмет бабымен өстім. Бірақ, Қарағанды астана жасауға көмір шахталарының əсерінен жер жиі-жиі ойылуы мүмкін екендігінен жарамады. Көкшетаудың инфрақұрылымының əлсіздігі бірден көрінді. Ақтөбеге қарай өтсек біз елдің бір қиырынан екінші қиырына шығып кететін едік. Жалпы, қалаларды, əсіресе, астана болуға лайықты қалаларды бағалаудың əлемде қабылданған 32 өлшемі бар екен. 1994 жылдың басында мен құрған арнау лы комиссия əлеуметтік-экономикалық көрсеткіштер, ауа райы, жер бедері, сейсмоахуал, қоршаған орта, инженерлік жəне көлік инфрақұрылымы, коммуникациялар, құрылыс кешені, еңбек ресурстары сияқты көптеген жағдаяттарды қарастыра келіп, Ақмоланың артықшылықтары көбірек деген тұжырымға тоқтады. – Ол қандай артықшылықтар? – Алдымен айтатын артықшылығы – Ақмола қазақ даласының жер кіндігі дейтіндей маңайда тұрғандығы, ел экономикасының дамуын айқындайтын ірі шаруашылық өңірлерінен алыс еместігі. Тағы бір артықшылығы – тоғыз жолдың торабында екендігі. Ендігі бір артықшылығы ретінде қаланың көлемі шағындығын, халқының саны шектеулілігін, яғни құрылыс салуға да, тиісінше демографиялық өсуге де мүмкіндігі көптігін айтуға болады. Қаланың қақ ортасының өзінде жалпы аумағы 30 гектардай жер бір қабатты ескі үйлермен толтырылған. Келешекте ол үйлердің бəрін сүріп тастап, қалағаныңша құрылыс сала беруге болады. – Ақмоланың, бұрынғы Цели��оградтың кезінде қарқынды дами алмай қалғанының өзі түптің түбінде артықшылық болып шыққан ғой сонда? – Бір есептен солай десе де болады. Ақмоланың өзімнің көңіліме қонған тағы бір тұсы – ерке Есілдің бойында тұрғаны. Өзен деген қаланың сəні ғой. Ауыз су, техникалық су жағынан да көп қиындық келмейтініне көзіміз жетті. Көлік инфрақұрылымы қалада жақсы дамыған. Арқаның ауасын айтсайшы! Ақмоланың экологиялық тұрғыдан артықшылығы тіпті даусыз еді. Қаланың тағы бір жақсы жері – құрылыстың Алматыға қарағанда екі еседей арзанға түсетіні. Осының бəрін ойлай-ойлай, барлық жағынан есептей-есептей келіп, ақыры болашақ астананың орны Ақмола болады деп шештік. Əуелі бұл идеяны зиялы қауымның аузымен айтқызуды, қоғамдық пікірді зерттеп байқауды орынды санадық. – Осы тұста мына бір жайды айтқым келеді. Бұл мəселені алдымен «Қазақ əдебиеті» газеті көтерген. Бір топ жазушылардың ашық

хатын жариялаған. Ол кезде Президент Аппаратында бөлім меңгерушісінің бірінші орынбасарымын. Газет қозғаған мəселе маған тосын көрінгені сондай, қызметтік құқымды пайдаланып, бас редактор Оралхан Бөкейді кабинетіме шақырғаным, «мемлекеттің тағдырына қатысты мұндай мəселені бірауыз ақылдасып алу қажеттігі» жөнінде өзімше ескертуімді айтып жібергенім де бар. Сөйтсем, сіздің айтуыңызбен жасалған шаруа екен ғой ол... Аппаратта жүріп біздің өзіміздің осы əңгімеден хабарымыз болмапты. – Иə, Оралхан сол кезде газет басшысы ретінде менің бір шетелдік сапарыма қосылған. Ұшақ Алматыдан шығып, осы Астананың тұсына келгенде шақырып алып, «Қарашы, қандай байтақ жер. Еліміздің дəл ортасы. Қандастарымыз бұл жақта əлі аз. Түбі астананы осы жаққа ауыстырамыз» деп ашық айттым да, оған газетіне жазушылардың пікірін шығаруды, сөйтіп жұрттың құлағын үйрете беруді тапсырдым. Солай болған. Шарль де Голльдің: «Жоғары билік адамды жалғыздық пен мұңға батырады» деген сөзі бар. Сол сөз астана ауыстыруды ойластырған кезде есіме жиі түсетін. Əуелде мұнымды тіпті айналамдағы адамдардың өзі қолдай қоймады. 1993 жылдың соңына қарай жұрт алдында бір сөйлегенімде астананы Алматыдан ауыстыру қажет болатын сияқты деп айтып көріп, аңысын аңдап байқағанмын. Былайша қарасаңыз, елді елең еткізетіндей, тіпті сенсациялық əңгіме емес пе? Ал залдағы жұртшылық онша елеңдей қойған жоқ. Тап бір мен мəтіннен жаңылып кеткендей қарады. Аң-таң қалдым. – Иə, астананы ауыстыру идеясы ə дегеннен бүкіл халықтың қолдауын иеленіп кете қойған жоқ. Біраз жұрттың ел болып есімізді жия алмай жатқан шақта осындай ғаламат ірі шаруаға кірісу қажет пе өзі дегені рас. Мұндай соншалықты жаңашыл, соншалықты тосын, соншалықты батыл идеяны баршаның бірдей түсініп, жақтап кетуі де оңай емес еді. Мысалы, Алматыда жүргізілген қоғамдық пікір сауалнамасы бойынша ондағылардың дені Ақмолаға көшу дегенді тіпті естігілері де келмегенін өзіңіз «Қазақстан жолы» кітабыңызда жазғансыз. Астананың 10 жылдығы қарсаңында бізге берген сұхбатында Иманғали Тасмағамбетов əуелде осы шешімге күмəнмен қарағанын, сіздің өзіне батыра айтқан бір сөзіңізден кейін бұл идеяның қызу қолдаушысына айналғанын əңгімелеген болатын. ДƏЙЕКТЕМЕ: «Сол жылдары өз басымнан өткен мына жай есімде қалып қойыпты. Бір жолы Нұрсұлтан Əбішұлы жексенбі күні сейіл құруға тау жаққа барды. Президент көмекшісі кезім. Парламент астананы ауыстыру жөніндегі шешімді қолдағанымен, бəрі де өз орнында тұрған шақ. Көктемнің жайнаған күні. Соның алдында ғана жаңбыр жауып өткен, ауа саңғырап тұр. Бір қырқаға

көтеріліп едік, алдымыздан айналайын ару Алматы алақандағыдай айқара ашылып шыға келді. Ғажап көрініске сүйсіне қарап тұрды да, Нұрсұлтан Əбішұлы: «Қандай керемет!» деді. Сол арада мен: «Осындай кереметті қалдырып...» деп қалдым. Айтылар сөз айтылып кетті. «Сен ондайды қой», деді Нұрсұлтан Əбішұлы қабағын қатайтыңқырап. Сөйтті де астананы ауыстырудың қандай-қандай тұрғыдан тарихи қажеттілік екенін жіктеп-жіліктеп айтып шықты. «Біз мынандай территорияға елдің бір шетінен қарап отырып, ие бола алмай қалуымыз да мүмкін. Арқада, солтүстік облыстарда демографиялық ахуалды қалайда өзгертуіміз керек. Мына елдің негізгі иесі кім екенін бүкіл əлем білуге тиіс. Елдің иесі елдің қиыр-қиырына бірдей қарап отыруға тиіс. Тым болмаса соны түсінсеңдерші. Экономиканы ел орталығынан басқарған тиімді, Ақмола тоғыз жолдың торабында тұр, облыстардың астанамен байланысы да оңайлайды» деп бастап, біраз əңгіме айтты. «Бұл мен үшін емес, бұл ел үшін керек, елдің ертеңі үшін керек, мұның мəнін қазіргі адамдар толық ұғарұқпас, бірақ болашақ ұрпақтарымыз ұғатын болады», деп бітірді сөзін Нұрсұлтан Əбішұлы. Шынымды айтсам, менің астана ауыстыру идеясын жан-тəнімен қолдайтындардың қатарына нық сеніммен қосылуым да сол күнгі əңгімеден басталған еді». И.Тасмағамбетов, «Мемлекеттің мерейлі мерекесі» «Егемен Қазақстан», 2008 жылғы 6 мамыр. – Мен 1994 жылғы 6 шілдеде депутаттар алдында сөйлеген сөзімде астананы көшіруге кететін қаражаттың ішінде орны толмайтыны тек көшіқонның нақты шығындары ғана болатынын, қалған қаржының бəрі келешекке салынған инвестиция екенін айттым. Бүгінгі күннің деңгейінен жоғарырақ қарай алсақ, мемлекеттің келешектегі мүдделері тұрғысынан ойлай алсақ, астананың Арқаға ауыстырылуы қай жағынан қарағанда да өзін өзі ақтайтын шешім дедім. Пікірталас барысында депутаттардың біразы менің ұсынысымды қолдауға бейім емес екені көріне бастады. Олардың кейбіреулері экономиканың мынандай дағдарысты кезеңінде, жұртқа жалақысын уақтылы төлей алмай жатқанда астана ауыстыруға ешқандай мүмкіндік жоқ дегенді көлденең тартса, енді біреулері идея негізінен дұрыс, бірақ оның орындалуын кейінге қалдыру керек дегенді айтысты. Ашықтан ашық қарсылық білдіргендер де болды. Талқылау шегіне жақындаған тұста Əбіш (Жоғарғы Кеңес Төрағасы Ə.Кекілбаев – C.А.) сөз тауып кетті. Аяқ астынан: «Президент астананы Ақмолаға көшіру жөніндегі ұсынысын шілде айында енгізіп отыр. Келіңіздер, Нұрсұлтан Əбішұлының айтқанын қолдайық, ұсынысын қабыл алайық. Мұның өзі Елбасымыздың туған күніне жасаған тартуымыз болсын», деп жібергені... Сол-ақ екен, ұсыныс дауысқа

салынып, өтті де кетті. Рас, аз ғана дауыс басымдығымен қабылданды ұсынысым. Тегі, жақтап дауыс берген депутаттардың біразы «Туған күнінде Президенттің бетін қайтармай-ақ қояйықшы. Мұның болатын-болмайтыны белгісіз ғой əлі» деп те қараған сияқты. – Сонымен, шешім қабылданды. Жұмыс қалай басталды? – Мұндай жұмысты бастау оңай емес. Қай заманда да, қай қоғамда да астана ауыстыру кез келген мемлекеттің өміріндегі ерекше оқиға, тарихи белес. Жалпы, əлемде астаналар 140-тан астам рет көшірілген екен. Оның себептері əртүрлі. Мысалы, Бразилияда астана елдің түкпірдегі территорияларын дамыту, жаңа экономикалық аймақтар ашу мақсатымен ауыстырылған. Ресей мен Қытайда астаналар сыртқы əскери қатерден құтылу үшін көшірілген. Мысалы, Аспанасты елі астанасын алты рет ауыстырған екен. Астаналар ауыстырудың бəрінде де бұл қадамдар баршаның жаппай қолдауына ие болған емес. Менің досым – Испания королі Хуан Карлос І кезінде король Филипп ІІ-нің астананы Толедодан Мадридке ауыстыру кезінде қып-қызыл дау шыққанын айтып берген еді. Джордж Вашингтон елдің жаңа астанасын жан баласы тұрмайтын жерге атымен жаңа қала салу арқылы ауыстырған кезде де аяусыз сынның астында қалған екен. Мен де ондай сынның талайын естідім. Бір газет тіпті «Персональная столица Президента Назарбаева» деп тұрып мақала жариялады. Онда ешқандай стратегиялық жоспар да орасан зор қаржыны еңбекақы, зейнетақы төлеуден, азаматтардың басқа да проблемаларын шешуден бұрып əкетуді ақтай алмайды деп жазылды. Халық арасында ойбай, не дейсің, Ақмолада жаз бойы аңызақ соғып тұрады екен, қыс болса қаланы қар басып қалады екен, өзі батпақта тұр екен, ішуге жарайтын ауызсуы жоқ екен дегендей неше түрлі əңгімелер гулей есіп жатты. Ақмоланың ауа райы соншалықты ғажайып деп айту қиын да шығар. Арқаның азынаған бораны апталап соғатын кездері де бар. Бір жолы əуежай тəулік бойы жабық тұрып, тіпті тікұшақ та қона алмайтындай жағдай болған соң Көкшетаудан пойызбен келгенім де есімде. Бірақ, туған еліңде жері жаман мекен бола ма екен? Осының бəрі біздің Отанымыздың жері, Отанымыздың табиғаты, Отанымыздың климаты. Туған жердің түтіні де тəтті емес пе? Ал Арқа төсіндегі табиғаттың өзіндік сұлулығы бөлекше. Былай шықсаң Қорғалжын, былай шықсаң Бурабай, былай шықсаң Ерейментау, əрі қарай жүрсең Баянауыл басталып кетеді. Қайтейік, сол тұста қаланың халықаралық тұсаукесеріне дайындық жөніндегі біздің жұмысымыз жайында «Жұтта жасалған той» деп тұрып сөйлейтін журналистер де табылды. Газеттер мен телеарналар Ақмоланың масасын да əбден жазды, көрсетудейақ көрсетті. Соның ешқайсысына да жүйкемді жұқартып жатқан жоқпын. Ондай-ондайға көңіл бөлуге де уақыт жоқ еді. Оған ең жақсы жауап – қаланың топырағын құрғату, масаның көзін жою.


29 мамыр

www.egemen.kz

2013 жыл

ЕЛДІК ЕРЛІГІ пен журналист Сауытбек Абдрахмановтың сұхбат кітабынан Біз ол мəселені тез-ақ шешіп тастадық. Есіл жағалауындағы қамыстар толық құртылды, қаланың ішіндегі ашық жердің бəріне шөп тұқымдары себілді, асфальттайтын жердің бəрі асфальтталды. Сөйтіп, маса туралы ызың сөз де сап тыйылды. Басқа да неше түрлі əңгімелер болды. Біреулер жұлдыз жорамалшы Назарбаевқа 1997 жылы Алматыда жойқын зілзала болады, қала қирап қалады деп айтыпты, содан Президент дереу астананы ауыстыруға кірісіпті деп те соғыпты. Қысқасы, мен астана ауыстыру арқылы өзімнің саяси болашағымды бəске тігіп тұрғанымды бұрынғыдан да тереңірек пайымдадым. Содан «Шешінген судан тайынбас» деп жұмысқа кірісіп кеттік. Ақмолаға жиі, ай сайын дерлік барып тұрдым. Көбіне əуежайдан түсе сала тіке құрылыс нысандарына тартатынмын. – Қыста қарға көміліп, жазда масаға таланып, күзде балшыққа малшынып, көктемде көшесі ойылып жататын Ақмоладан астана жасау оңай іс емес, əрине. – Ең қиыны жаңа астанаға қажетті қаржының көзін табу еді. Қаржы табылса жұмыс жүреді. Бұл іске мен бар беделімді салдым. Ақмола еркін экономикалық аймағының қорын құру арқылы біраз ақша жиналды. Кеңес Одағынан қалған материалдық резервті де іске қостық. Ол резерв соғыс шыға қалса деп жиналған металдар мен темір қорытпаларынан, құрылыс материалдарынан тұратын. Соның Қазақстанға қажетті бөлігін қалдырдық та, қалғанын сатып, одан түскен жиырма миллион доллардай қаржыны астана қорына құйдық. Жалпы, біз Астананы бюджетке көп салмақ түсірмей салуға тырыстық. Əр теңгенің есепте тұруын, артық шығын болмауын қадағаладық. Ақмола əкімі Аманжол Бөлекбаевтың принциптілігі есімде қалыпты. Қаладағы Республика даңғылын, əуежайға баратын жолды асфальттау үшін жапон техникасын сатып алу жөнінде Үкімет шешім қабылдаған. Əкім ол шешімді орындаудан бас тартады. Неге? Бағасы тым қымбат – 4 миллион доллар. Асфальт төсейтін техника сонша тұра ма дейді. Үкімет шешімді неге орындамайсың деп қыса түскеннен кейін ол, амал жоқ, маған келді. «Бұл бағамен келіспесең, жауапкершілікті өз мойныңа жүктеп, өзің сатып ал», дедім. Содан ол Германияға жүріп кетті. Барса дəл сондай техника небəрі 800 мың доллар тұрады екен... Ол техника тез-ақ келіп, сапалы асфальт төселді. Ақмоладағы құрылыстың басты қаржы көзі инвестициялар болды. Шетелдік инвесторлардан пайызсыз несиені он жылдық мерзімге алуға қол жеткіздім. Мұның сыртында гранттар мен өтемсіз инвестициялар бойынша көптеген нысандар салынды. Мысалы, Ақорда Əбу-Даби даму қорының 22 миллион долларлық грантына тұрғызылған. «Нұр-Астана» мешітін Катар мемлекеті 15 миллион долларға грант есебінен тұрғызды. 33 миллион долларлық «Астана-Тауэр» орталығын Түркия қаржыландырды. Қазіргі Ауыл шаруашылығы министрлігінің ғимараты Кувейт гранты, Салтанат сарайы Оман

əмірінің сыйлығы, «Алатау» спорт кешені мұнай саласындағы инвесторлар гранты, тағы басқа. Ондай ғимараттар бірталай. Сауд Арабиясының, Біріккен Араб Əмірліктерінің, Италия мен Жапонияның, басқа да елдердің гранттары, несиелері бірінен соң бірі келіп жатты. Ол қаражаттың көпшілігі елге, елдің Президентіне сый ретінде берілді. Өзіміздің азаматтар да ірілік танытты. Осы жаққа келгенде Ақмоланың бизнесмендерін жинаған едім. Оларға əңгіменің басын ашып айттым. «Жігіттер, құрылысты жақсы салады екенсіздер. Көмектесіңіздер, соларды қалаға сыйлаңыздар», дедім. Асқар Мəмин деген жігіттен өзі сатып алған «Мəскеу» қонақ үйін мемлекетке қайтаруды сұрадым. Азамат екен, сөзге келген жоқ, қайтарды да берді. Кейін біз ол ғимаратқа Сыртқы істер министрлігін орналастырдық. Басқа бизнесмендер де солай етті. Басқа амал да қалмаған еді. Қалада іске татырлық ғимарат өте аз. Қыдырып баратын, қызықтап көретін жер жоқ десе де болады. – Сол кездегі сенаторлардың бірі Өмірзақ Озғанбай «Егемен Қазақстанда»: «Сонымен, Парламент депутаттары – біздер жатақханада жатып, Парламент ғимаратын жөндеу жұмыстары біте қоймағасын, оның жарым-жартылай салынып болған, сыры кеппеген бөлмелерінде отырыс, жиналыс өткізіп, жұмысқа кірістік. Кіріпшыққанда кеңсе ішіндегі əлі төселіп бітпеген ковроланды құрылысшылар төсеп, қиып қойған бөліктерін аттап өтетінбіз. Көрші бөлмелерде құрылысшылар жұмыспен арпалысқа түсетін. Көшеде асфальт төселіп, абаттандыру жұмыстары да қабат жүргізіліп жатты», деп жазған... – Тіпті сүмірейтіп жіберген екен. Дұрысында, депутаттар жатақханада емес, қонақ үйде тұрған. Қаланың қақ ортасындағы, Парламент үйінің дəл іргесіндегі «Есіл» қонақ үйінде. Əрине, қиыншылықтар көп болды. Ақмола инфрақұрылымдық тұрғыдан қатты артта қалған еді. Басқасын былай қойғанда, облыс басшысының өзі кабинетінде пальтомен, жанына жылытқыш қойып отырған соң өзгелерге не жорық? Қашаннан жұмыс істеп жүрсе де қаланың жылуын жолға қоя алмапты. Ол астананы көшіру туралы шешімді де селқос қабылдады, жұмысқа жанын салған жоқ. Сөйтіп, оны ауыстыруға, қаланы, облысты жақсы білетін Жəнібек Кəрібжановты облыс əкімі етіп қоюға тура келді. – Астанаға қатысты шаруаның бəрі оңынан келе бермеген шығар. Сəті түспеген немесе өкінішті жайлар жөнінде не айтар едіңіз? – Ондай жайлар да аз болған жоқ. Үлкен істе кемшілік кездеспей тұрмайды. Өзіміз де жаңылыс басып жатамыз кейде. Соның біреуін айтайын. Шетелдік елшілердің болашақ астана туралы пікірін дұрыс қалыптастыру мақсатымен Сыртқы істер министрлігіне дипломаттарды Ақмолаға апарып, қаланы көрсетуді тапсырып едім. Соның уақытын министрлік дұрыс ойластырмапты.

1995 жылдың қақаған желтоқсанында ұйымдастырылды сол сапар. Əлі құрылыс бастала қоймаған, онсыз да сүреңсіз қала көрінісіне Арқаның дəл сол күндері құтырына соғып кеткен ақ бораны, қырық градусқа жақындаған сақылдаған сары аязы қосылғанда Алматыға бой үйретіп қалған дипломаттардың тіпті есі шығып кетіпті. Жылы жақтағы елдердің елшілері басына құлақшын киюді де ескермеген екен. Солар құлақтарын үсітіп ала жаздапты. Біреуінің бас киімін жел ала қашып, басқалары соны қуа жөнеліпті... Қысқасы, болашақ астананы дипкорпусқа таныстырамыз, насихаттаймыз деген ниетіміздің нəтижесі керісінше болып шықты. Сол кездегі облыс əкімі А.Браун мырза дипломаттармен кездесуінде: «Бұл əншейін жақсы ауа райы. Ал шынында бұдан да сойқан аяз, жел болады. Жазда маса талайды», деп үрейлендіріпті. Елшілердің біразы Ақмола жуық маңайда орындалмайтын арман деген сияқты пікірлерін таратып жіберді. Мұның өзі шетелдік елшіліктердің жаңа астанаға ауысуын кəдімгідей кідірткеніне кейін көзіміз жетті. Ол қателіктен де сабақ алдық. Қазір барлық елшіліктер Астанада. Сол тұста маған Президенттің Іс басқарушысы қызметін атқарған, қазір марқұм Владимир Ни қатты көмектесті. Істің көзін білетін адам еді. Астананың халықаралық тұсаукесерін өткізердің алдындағы ахуал есімде. Тұсаукесерге екі айдай уақыт қалғанда Владимир Васильевич маған келіп тұр. «Конгрессхоллды қайта жабдықтау жөніндегі тендерді чехтар ұтып алған еді. Олар жасай алмайды. Үлгермейді. Сіз маған чехтарды сол жерден қуып шығуға рұқсат етсеңіз...», дейді. Солай ету керектігіне көзімді жеткізіп, рұқсатымды алды, чехтарды, өзінің сөзімен айтқанда, құрылыстан қуып шықты. Олар да өз кінəсін түсініп, бізбен соттасып жатпады. Содан не істедік дейсің ғой? Тұсаукесерге екі ай қалғанда түріктермен шартқа отырып, солар аталған мерзім ішінде Конгресс-холлды да, алдындағы алаңды да тастай қатырды. Біз «Интерконтиненталь» қонақ үйін де тұсаукесерге түріктердің көмегімен дайындай алдық. Мұнда да қалыптан тыс шешім қабылдауға тура келді. Шетелден жұмысшы күшін əкелуге арналған лимитті тоқтата тұрып, құрылысшылар ұшақпен жеткізілді. Астананың тұсаукесері тамаша өтті. – Бұл кезде қала Астана атанып үлгерген еді ғой? – Тұсаукесерге аз уақыт қалғанда мен қала атауын Астана деп өзгерту жөніндегі Жарлыққа қол қойдым. Бұл арада мəселе, кейбіреулердің сол кезде ойлағанындай, Ақмола атауынан қашуда емес. Ақмоланың орысша мағынасы «белая могила» дегенді баяғыда Хрущевқа өзіміздің жарамсақтар жаңсақ түсіндірген. «Ақ» сөзі қазақтың тілінде тазалықтың, адалдықтың синонимі. «Аққа құдай жақ» дейміз. «Ақ бесік» дейміз. «Ақ тілек» дейміз. Сол сөздерді «белая колыбель», «белое пожелание» деп аударса күлкілі емес пе? «Молаға» келсек, мұсылман жұртының бейітті қандайлық қастерлейтіні, қасиет тұтатыны тағы

белгілі. Бірақ, мəселенің мəнісі басқада еді. Біз жаңа астанамыздың заты да, аты да жаңа болғанын қаладық. Осы арқылы астананы ауыстырып қана қоймайтынымызды, оны жаңадан салып жатқанымызды, жалпы бүкіл мемлекетті жаңаша құруға кіріскенімізді аңғартқымыз да келді. – Қалаға қандай атаулар қарастырылып еді? – Қараөткел, Есіл, Сарыарқа деген аттар ойластырылды. Қазақстан деген атты ұсынғандар да болды. Бразилияның астанасы Бразилиа ғой. Тіпті Нұрсұлтан деп атау керек дегендер де шықты. Ол ұсынысты бірден тойтарып тастадым. Содан қаланың жаңа атауын əрі ойладық, бері ойладық. Бір күні түнгі сағат екіде ойыма Астана деген сөздің сарт ете қалғаны. Көңіліме бірден қона кетті. Несі бар? Құлаққа жағымды. Ықшам. Əуезді. Барлық тілде бірдей жатық естіледі. Бұрмалаусыз жазылады. Мағынасы ап-анық. Астана! Менің көкейіме бірден қатты қонғаны – сөздің өзі мемлекеттілікті дəйім еске салып тұратындығы. Астана деген сөзді айтсаңақ ел, ұлт, жұрт, мемлекет ойыңа оралады. Осылардың бəріне астана ұғымы ортақ емес пе? Қала атының өзі елдікті еске салып тұраты��ы тамаша емес пе? Қазір бұл атауға жұрттың көзі де, құлағы да үйреніп кетті, Астана əлемдік геосаясаттағы берік орныққан атаулар қатарына қосылып үлгерді. – Қаланың құрылыс сипаты, оның қай бағытта өркендеуі деген тұрғыда біраз айқыш-ұйқыш пікірлер болғанын білеміз. Кілең мемлекеттік қызметкерлер пəтер алған тоғызыншы шағын ауданның Қарағандыға шығар жол жақтан салынғанына қарағанда, əуелде қаланың негізгі орталығы сол бетте орналасады деп ойластырылған сияқты. – Біз де бірте-бірте тəжірибе жинай бастадық қой. Бұрын батпақты беткей, əрі кетсе коттеджден басқа ірі құрылыс салуға жарамайды деп саналған сол жағалауды игеруге бүгінгі құрылыс технологиясы мүмкіндік беретініне көз жеткіздік. Сондықтан да Астананы жоспарлауға жарияланған конкурс əлемдегі қала құрылысы орталықтарында зор қызығушылық туғызғанына куə болдық. Архитектор үшін ашық далада жаңа қала жоспарлау деген нағыз қиялды қанаттандыратын, шабытты шарықтататын мүмкіндік қой. Конкурсқа Жапониядан, АҚШ-тан, Австралиядан, Италиядан, Франциядан, Германиядан, Ресейден, Финляндиядан, Кореядан, Болгариядан, тағы басқа біраз елден елуден астам жоба келіп түсті. Олардың ішінен 27 жоба конкурсқа ілікті. Конкурстың қорытындысында дəуіріміздің аса көрнекті архитекторы Кисё Курокаваның жобасы жеңіп шықты. Əйгілі концептуалист Курокава қаланы негізінен сол жағалауда өркендетуді ойластырған еді. Əрине, ол жоба тек идея болатын. Өмір көп нəрсені өзі өзгертті ғой. Біз де өмір талабына бағынып, істеп кеттік. – Кисё Курокава кезінде, 2001 жылы «Известия» газетіне берген

сұхбатында Астана архитектурасының философиялық идеясын Президент Назарбаев айқындады деген еді. Ол қандай идея? – Курокава менің еңбегімді асыра бағалап жіберген. Мен қала əр жаққа қарай жайылып кете беретін мегаполиске айналмасын деп талап қойған едім. Курокава осы талапты басшылыққа алды да, «Өмір қағидаты» аталған бірегей жобасын ұсынды. Сөйтіп, додада жеңіп шықты. Мен қаланы жансыз нысан емес, тірі организм ретінде қалыптастыруды, оның адаммен, қоршаған ортамен сəт сайын байланысып тұруын қаладым. Сəулет стилі жағынан əрқилы болуын көздедім. Ана жылы Бразилияға барғанда өзің де байқадың, пікіріңді сұрағанымда ойыңды да айттың, атақты Оскар Нимейер жобалап жасаған ел астанасы – Бразилианың модернистік стилінің өзі бірөңкей болғандығы маған ұнамады. Демек, Астанада классикалық мəнердегі архитектура да, модерн үлгісіндегі сəулет туындылары да аралас өрілгені жақсы. Мүмкіндігінше солай етіп те келеміз. Ақорда, «Астана-опера» театры, Сыртқы істер, Қорғаныс министрліктерінің ғимараттары, «Астана триумф» тұрғын үй кешені классикалық стильде салынса, «Астана-Тауэр», «Хан шатыр», «Астанаарена», «Солтүстік шұғыласы» тұрғын үй кешені сияқты нысандар үшінші мыңжылдық архитектурасының үлгілері. Ең бастысы, қала инфрақұрылымы нағыз осы замандық сипатта қалыптасып келеді. Астана 2010 жылы ЕҚЫҰ Саммитін өткізгенде өзінің аз жылдың аясында кемелдікке бет алғанын көрсетіп берді. Елу бес елдің делегациясын қабылдау, мыңдаған адамдарға қалтқысыз қызмет көрсету, сервис, логистика, қауіпсіздік тұрғысындағы күрделі мəселелерді шешу ұзақ жылдарғы тарихы, дəстүрі бар астаналардың өзіне де оңайға түспегенін білеміз. Елорда сол сынаққа да шыдас берді. Астана қысқы Азиада ойындарын өткізуде де биіктен табылды. – Бас қаламызды алда тағы бір үлкен сын күтіп тұр. ЭКСПО-2017 көрмесі қарсаңында қалада не атқарылмақ? – Бұл сұрағың тым ауқымды. Атқарылатын шаруаларды тізбелеп жатсам біраз уақыт кетеді. Мұндай сұрақтың жауабын мен Астананы одан əрі дамыту жəне ЭКСПО-ны өткізуге əзірлік мəселелерін талқылаған кеңесте бердім. Газеттеріңе шықты. Қайталап жатпайын. Бұл арада қазірше айтарым мынау – Астанадай қала салмасақ, біз ЭКСПО сияқты əлемдік көрмені өткізу құқын Еуропаның талай мықты елдерімен тартысып жүріп, тартып ала алмайтын едік. Астананың кандидатурасын жақтап дауыс берген елдер Қазақ мемлекетінің мынандай заманда мынандай қала салғанын көріп, сүйсініп, таңданып, тиісінше бағалап отыр. – Жиырма жылға жуықтаған осы уақыт ішінде қаланың қаншама проблемасы туындағанын, оларды шешуге қаншама күш-жігеріңізді жұмсағаныңызды біз жақсы білеміз. Оппоненттеріңіздің қандай-қандай сын айтқанынан да хабардармыз. «Астананы Назарбаев салған жоқ қой, Астананы құрылысшылар салды ғой» деген сыңайда сөйлейтіндер де табылғаны таңдандырады. Бұл «Шайқасты Наполеон жеңген жоқ, шайқасты оның солдаттары жеңді» деген сияқты балаң сөз. Өйтіп қарасаңыз, Санкт-Петербургті де Бірінші Петр салмаған болып шығады, ол қаланы да, əрине, құрылысшылар салған. – Қаланы мемлекет салады, ол идеяны құрылысшылар орындайды, архитекторлар, зауыттар, тағы басқалар жұмылады бұл іске. Бірақ оны іске асыру үшін бір адам – елдің басшысы бар жауапкершілікті өз мойнына артып, табандылық пен жігер көрсетуі керек. Астана ауыстыруға тоқтағанда қандайлық тəуекелге бел байлағанымды айқын түсіндім. Осы шешімім арқылы мен өмір бойы жинаған абырой-беделімнің бəрін де бəйгеге тігетінімді анық ұқтым. Бұл идеямның жүзеге асырылуы көңілдегідей шықпаған жағдайда бүкіл өмірімнің бəсі басқаша бағаланары талассыз еді. Ел тағдырына эксперимент жасауға болмайды. Бəрін де жеті рет емес, жетпіс жеті рет өлшеп барып, бір-ақ кесуге тура келеді. Мен сол қадамға тəуекел еттім. Тəуекелімді нақты есепке құруға тырыстым. Енді əңгіме басындағы бір сөзіңе келейін. Астана туралы шешімді күшке салып тұрып қабылдаттырдыңыз дегендей айттың ғой. Алматыдан астананы көшіру деген мəселені бүкілхалықтық референдумға салмағаным рас, Парламентке де ұсынысты оқыс енгізгенім, бəлен рет талқылаттырып, кеңінен пікірталас ұйымдастырып жатпай дауысқа тез қойдырып жібергенім рас. Оның үстіне бұл істе өзімнің алдын ала ойластырған аздаған қулығым болғаны да рас. Мен Парламентке астана ауыстыру идеясын ғана ұсынып, оның орындалу мерзімін əдейі тұмандатып қойып едім. Кейіннен баспасөзге берген сұхбаттарымда қабылданған шешімде астананы көшірудің уақыты көрсетілмеген, тек Үкіметке қажетті құжаттарды əзірлеу керектігі ғана айтылған, бұл мəселе нақтылы түрде кейінірек шешіледі, ол болашақтың ісі деп түсіндіріп те жүрдім. Ал шын мəнінде біз Парламент қолдауын алысыменақ жұмысқа қызу кірісіп кеткен едік. Осының бəрі рас. Əрине, бұл мəселені күн тəртібіне тағы бірнеше жылдан кейін де қоюға болар еді. Бірақ, онымыз қателік болар еді. Уақыт өткізіп алар едік. Мүмкіндік қолдан шығып кетер еді.

3 – Нұрсұлтан Əбішұлы, Астана сіздің төл перзентіңіз іспетті. Елбасы мен елорда егіз ұғымға айналған. Қалада тұрғызылған əр ғимарат түгілі, онда отырғызылған əр түп ағашта сіздің қаныңыз бар, жаныңыз бар, күлкісіз күндеріңіз бар, ұйқысыз түндеріңіз бар. Арман-тілегіңізге айналған Астанаға: Күн тұрғанша тұратын, Жұрты сайран құратын, Қала болсын Астана – Осы менің Мұратым! О, Ақорда – Ақ шатыр, Ұлысыма бақ шақыр. Баянды болсын Азаттық – Осы – менің Мақсатым! – деп жыр арнағаныңыз да бар. Жыр деген жүректен шығады ғой. Əдетте соңында нөл деген цифры жоқ даталар мерейтойға саналмайды. Сонда да біз қаланың он бес жылдығын да өзінше бір тарихи белес деп білеміз. Осы тарихи белес тұсында Астана туралы ойларыңызды қалай түйіндеп айтар едіңіз? – Астана осы заманғы үлгі-қалыптарға сай келетін қала ретінде салынды. Сонан да Еуразиядағы халықаралық ықпалдастықтың ірі орталықтарының біріне айнала алды. Елорданың даму қарқыны қай жағынан қарағанда да көз қуантып, көңіл тоғайтады. Астана ауысқалы бері мұндағы жалпы өнім 90 есе өскен. Инвестициялар көлемі 32 есе артқан. Осы 15 жылда қалада 11,5 миллион шаршы метр үй салынды. Бұл қаншама мыңдаған отбасы жаңа пəтерлі болды деген сөз. Пəтер болғанда қандай! Астанаға Алматыдан көшіп келгендердің бəрі де ол жақта мұндай пəтерлерге ешқашан қолы жетпегендерін айтады. Астананың қызығын ең алдымен өзіміздің халқымыз көріп жатыр. Елдің қиыр-қиырынан құйылған көш елорданы жылдан-жылға қазақыландырып барады. Азаматтарымыздың патриоттық рухын көтеруде де елорданың орны бөлек. Астана бүкіл елдің дамуына локомотив болып отыр. Облыс орталықтары елордаға қарап бой түзеп жатыр. Астана арқылы ел түлеп сала берді. Бұл қала адам ресурстарын дамытуға қатты ықпал жасады. Талайлар осы қалаға келіп, қызықты жұмыс тапты, білім алды, жаңа мамандықтар игерді, өзінің шаруасын дөңгелентіп алып кетті. Астана қазақты ширатты. Астана бүкіл халқымызды түлетті. Елді сілкіндірді. Астананың өзі, онда тұрғызылған əр ғимарат ел байлығы болып табылады. Арқа төсінен жаңа елорда салуымыз бізге түбірлі міндеттерді шешуге мүмкіндік берді. Астана арқылы біздің халқымыздың ғасырларға созылған көші межелі жерге жетті. Сарыарқаның саумал самалды даласына қазық қағу қазақтың кем қойғанда соңғы бір жарым ғасырға созылған отырықшылдану үдерісін біржолата түйіндеді. Астана арқылы қазақ өзінің жеріне толық ие бола алды. Ел иесі кім екенін, жер киесі қайда екенін бүкіл əлемге көрсеттік. Ең бастысы, мен осы жобаны салған беттен қолдағаны, бұл жылдардың ішінде ауызбіршілігімен, ұлттық тұтастығымен, мемлекет үшін жауаптылығымен маған күш-жігер қосып отырғаны үшін халыққа қатты разылығымды білдіремін. Мені тек қолдап қана қоймай, жанымнан табылып, шын ниетімен араласып, Астананы бірге салысқан барша азамат-əріптестеріме мың да бір ризамын. Бəрінің атын атап өту оңай емес. Бірақ кейінірек оның да реті келер. Бұл мəселенің ел тағдырындағы қандай қиын кезеңде көтерілгенін ойлағанда разылық сезімім тіпті еселене түседі. Халқымыз «Күнімізді зорға көріп жүргенде қайдағы жаңа астананы шығарып отыр? Басқа айналысатын шаруасы қалмаған ба?» деген жоқ. Маған сенді. Екі тізгін, бір шылбырды беріп, еркін қимылдатты. «Жігітке елдік те оңай, ерлік те оңай, Əгəрки қабырғалы болса халқы» деген сөзді өзіңмен бұрынғы бір əңгімеде айтқан сияқтымын. Айтсам да тағы қайталаймын. Мен не істесем де қабырғалы халқыма арқа сүйеп істедім. Халқымыз бұл бастаманың елдің болашақтағы тағдыры үшін қандайлық мəні барын бірден ұқты. Жасы да, жасамысы да ұлы көшке көлікті болсын айтты, тілек қосып қана қойған жоқ, жан-тəнімен қолдады. Ұлы көшке қосылды. Арқаның желіне қағылып, күніне тотығып, жаңбырына малшынып, аязына тоңып жүріп, елдік ғимаратының қадасын қағысты, балшығын илесті, кірпішін құйысты, қабырғасын өрісті, шатырын жабысты. Осының арқасында біз бүгінде алыс та, жақын да бірдей білетін, Батыс та, Шығыс та қатар сүйінетін, Отанымыздың жүрегіне, Тəуелсіздігіміздің тірегіне айналған Астана атты ғажап қалаға ие болып, шын мəніндегі өркениетті əлемнің ортасынан ойып орын алып отырмыз. Мына дүниедегі ең дамыған отыз елдің қатарына қосыламыз деген өршіл мақсатты алға қойып отырмыз. Ол күнге де межелеген уақытта жетерімізге сенемін. Аз жылдың аясында Астанадай ғажайып қала сала алған, сөйтіп елдіктің ерлігін танытқан қазақстандықтардың қолынан бəрі де келеді. Тəуелсіздігімізді, ел бірлігін сақтай білсек əлі алдымыздағы талай биіктерге көтеріле аламыз. Мен осы істі бастадым, елім сеніп, соңымнан ерді. Мемлекет құруда да, Астана салуда да солай болды. Осыдан артық бақыт бар ма? – Сіздің бақытыңыз – біздің бақы тымыз. Бақытымыз баянды болсын! Əңгімеңіз үшін рахмет.


4

29 мамыр

www.egemen.kz

2013 жыл

Бішкектегі тїйін тарќатќан бейресми басќосу (Соңы. Басы 1-бетте).

Ресей – Ќазаќстан – Ќырєызстан – Тəжікстан темір жолы Бішкекті коммуникациялыќ тəуелділіктен ќўтќарады

ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттер арасында, əсіресе, тəжік ағайындар Ресей – Қазақстан – Қырғызстан – Тəжікстан темір жолы құрылысы жобасының өзара қолдауға ие болғанына мүдделілік танытты. Осы арада бейресми саммит аясында бірқатар мемлекеттер басшылары деңгейіндегі екіжақты кездесулер өтіп, оның аясында ең өзекті мəселелер талқыланғанын айта кетелік. Мəселен, Тəжікстан Президенті Эмомали Рахмон қырғызстандық журналистерге берген сұхбатында: – Біз Қырғызстаннан бастап Ауғанстанға жалғасатын бұл бағыттың Тəжікстан аумағы арқылы жүргізілетін нұсқасына Қырғыз Республикасы қолдау көрсетеді дегенге иек артып отырмыз. Заманауи көліктік артерия жəне біздің елдерімізді байланыстыратын осынау жоба экономиканы дамытуға қосымша серпін беріп, көршілерге коммуникациялық тəуелділік мəселесін шешеді деп сенемін, – деді. Сондықтан да Қырғызстан мен Тəжікстанның көшбасшылары алдын ала ҰҚШҰ-ның кезекті басқосуында Ресей – Қазақстан – Қырғызстан – Тəжікстан темір жолы құрылысына қатысты мəселені талқыға салуға қол жеткізгенін айта кетелік. Егер бұл темір жол бағыты Тəжікстан аумағы арқылы тартылатын болса, бұл ел Парсы шығанағына дейін шығатын болады. Жалпы, бұл ірі жобаның іске асуына ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттердің барлығы да мүдделі. Сол сияқты Тəжікстан Президенті Жергетал жолын да жаңғырту керек деп есептейді. Қысқасы, бұл екі елдің

көлік саласындағы біріккен жобалары жеткілікті.

Ќырєызстан халыќаралыќ террористер жолына тосќауыл болуы тиіс

ҰҚШҰ саммиті Қырғызстанның Шекарашылар күніне тұспа-тұс келіп отырғанда, Алмазбек Атамбаев өз елінің кəсіби мереке иелерін құттықтай отырып, шекара қауіпсіздігін қамтамасыз ету – мемлекеттің ең маңызды қызметінің бірі. Осыған орай, мемлекеттік шекараны қорғау

мен күзетуді күшейту мақсатында Қырғызстанның шекара қызметіне өзіндік дербес мекеме дəрежесін беру туралы шешім қабылданғанын мəлімдеді. А . А т а м б а е в б ү г і н г і т аң да өз елінің шекара қызметі қалыптасу кезеңдерін бастан өткеріп, оның материалдық-техникалық базасын жақсарту жұмыстары жүргізіліп, шекарашылардың еңбекақысы көбейтіліп келе жатқандығын айтты. – Біздер өз көршілерімізбен теңдікке, өзара түсіністік пен ұлттық мүдделерімізді сыйлауға құрылған өзара тиімді ынтымақтастық

Тґраєаныѕ нəтижелі сапары Парламент Мəжілісінің Төрағасы Нұрлан Нығматулин Қызылорда облысына арнайы сапармен келді. Мəртебелі мейманды аймақ басшысы Қырымбек Көшербаев күтіп алып, өңірде атқарылып жатқан жұмыстармен таныстырды. Ержан БАЙТІЛЕС,

«Егемен Қазақстан».

Жалпы, адамдар «Нұр Отан» партиясы ның қоғамдық қабылдауларына үлкен үміт арқалап келеді. Билік партиясының табалдырығын аттаған əрбір азамат өз мəселесінің шешілетініне сенеді. Оның сыртында, қоғамдық қабылдауларда заңнамалық кеңес алуға, маңызды мемлекеттік бағдарламалар турасында кеңінен мəліметке қанық болуға мүмкіндік молынан бар. Бұл елмен етене араласудың бір құралы екенін дəлелдеп жатудың өзі артық. Ал орталықтан алыс жатқан елді мекендерге қоғамдық қабылдаудың өкілдері өздері барады. Ел ішіндегі проблемаларды көздерімен көріп, оны шешу жолдарын қарастырады. «Нұр Отанның» Парламенттегі фракциясының жетекшісі Нұрлан Нығматулиннің Қызылорда облысында жұмыс сапарын осындай қоғамдық қабылдаудан бастағаны да заңды көрінді. Мəжіліс Төрағасының қабылдауына азаматтар түрлі сауалдармен келді. Жəне өздерін мазалаған

мəселелердің шешімін тауып қайтты. Мысалы, «Ақ-Барыс» шаруа қожалығының төрағасы Ерболат Рсалиев «Сыбаға» бағдарламасы бойынша субсидия алуға мүмкіндік қарастыруды сұрады. Аталған шаруашылық «Халал» стандартымен өнімдер шығарады. Олардың өнімдері халық арасында үлкен сұранысқа ие. Жергілікті кəсіпорындар, мектептер, медициналық мекемелер осы қожалықтың өнімдерін пайдаланады. Бүгінде шаруашылықта мал соятын цех, 200 бас ірі қара малды жемдеуге арналған орын бар. Шаруашылық жетекшісі енді қолда бар цехты үлкейтіп, мал жемдейтін орынды 500-ге жеткізуді ойлап отыр екен. Сол үшін «Сыбағадан» сыбаға алуды мақсат тұтады. Болашағы бар, елге пайдасы зор жобаға Нұрлан Зайроллаұлы да қолдау білдірді. Қабылдауға келген азаматтардың бірі – Валентина Левкина. Ол – балалар үйінің тəрбиеленушісі. Қолында бір ұлы бар. «Жасөспірімдер үйінде» тұрып келе жатқанына он жыл болған. Ендігі басты арманы – баспаналы

Баяндама талќыланды

Кеше Елбасының қарауына ұсынылатын «Қазақстан Республикасының 2012 жылғы адам құқықтарының ахуалы туралы» баяндаманың жобасын Қуаныш Сұлтановтың төрағалығымен талқылаған Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның кеңейтілген отырысы өтті.

Оған қатысушылар Қазақ стандағы адам құқық тары ахуалының жан-жақты зерттелуін, адам құқықтарын қамтамасыз ету жəне қорғау саласындағы оң, сондай-ақ теріс жайларды, Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық құқық тық актілердің талаптары нан шығатын еліміздің БҰҰ жəне ЕҚЫҰ желілері бойынша халықаралық міндеттемелерінің негізінде ұлттық заңнаманы жəне құқық қолдану тəжірибесін əрі қарай жетілдіру жөніндегі ұсыныстардың өзектілігі мен негізділігін атап өтті.

Комиссия баяндамасының іс-шаралары құқықтық саясаттың тұжырымдамасы ережелерінің, сондай-ақ Қазақстанның адам құқықтары са ласындағы халықаралық мін деттемелердің негізінде таң далған бірнеше басымды бағыттар бойынша нақты нəтижелерге жетуге бағытталған. Сондай-ақ, отырыста Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің қылмыстық процестің бастапқы сатыларындағы азаматтардың конституциялық құқықтарын қамтамасыз

болу. Мəжіліс Төрағасымен ол да ой-арманын бөлісті. Тағдырдың теперішін аз көрмеген жас анаға Нұрлан Нығматулин жазға дейін жаңа баспанаға ие болатынын айтты. Сонымен қатар, ол жетім балалардың баспана құқын заң жүзінде бекітудің де қарастырылатынын жеткізді. Н.Нығматулин «Нұр Отан» партиясының қабылдау жүйесі ең алдымен Елбасымыз жүктеген əлеуметтік мəселелерді шешудің басты тетігі екенін айтты. Биыл партияның Қызылорда облыстық филиалына мыңнан аса адам хабарласқан. Ақмешіттік ағайынды еңбекпен қамту, тұрғын үйкоммуналдық шаруашылық саласы, жалақының төленбеуі секілді өзекті мəселелер толғандырады екен. Жұмыстың тиімділігін арттыру мақсатында облыстық филиал көшпелі қабылдаулар, темір жолдағы қабылдау, «Қазақтелекомда» қоғамдық қабылдау бөлімін ашу секілді түрлі пішіндегі кездесулер өткізіп келеді. Қоғамдық қабылдаудан соң Нұрлан Нығматулин бастаған меймандар «Жастар үйінің» жұмысымен танысты. Ол былтыр пайдалануға берілді. Бірінші қабатында 23 жасқа дейінгі тəрбиеленушілер тұрады. Ол жатақхана секілді жасалған. Ал

етудегі, ішкі істер органдары қызметкерлерінің əлеуметтікқұқықтық қорғалуын қамтамасыз ету мəселесі талқыланды. Сөз сөйлеушілер ішкі істер органдарының алдында тұрған проблемалар мен міндеттердің тек ведомстволық сипатта емес, сонымен бірге қоғамдық, мемлекеттік дəрежеге ие екенін, сондықтан биліктің атқарушы жəне заң шығарушы тармақтары органдарымен өзара іс-қимылды күшейту, сондай-ақ, үкіметтік емес сектордың мүмкіндіктерін кеңінен пайдалану қажеттігі бар екенін атап өтті. Жан-жақты талқылаудың қорытындысы бойынша «Қазақ стан Республикасының 2012 жылғы адам құқықтарының ахуалы туралы» аталған Комиссия баяндамасын Елбасының қарауына жəне бекітуіне ұсыну туралы шешім қабылданды.

құруымыз қажет. Біздің шекарамыз халықаралық лаңкестік пен экстремизм, трансұлттық қылмыс пен есірткі тасымалына тосқауыл бола алуы тиіс, – деді Қырғызстан басшысы. «Қосылғанның қолы ұзын» дегендей, бүгінгі жағдайда дəл осындай қадамдарға қосылу арқылы Қырғызстан өз тыныштығын сақтай алатындығына көзі жетті.

ЎЌШЎ ресми саммиті кїзде Мəскеуде ґтеді

Қорыта айтқанда, Қазақстан Республикасының Президенті

одан жоғары қарай 29 жасқа дейінгі азаматтарға пəтер ретінде беріледі. Бұл балалар үйінде тəрбиеленіп, 23 жастан кейін мемлекет қамқорлығынан тыс қалатын жастар үшін ең қолайлы тəсіл болып тұр. Олар 29 жасқа дейін білімін алып, отбасын құрып, жұмысқа орналасып, баспана мəселесін шешіп алғанша осы орынды мекен етеді. Ал мұның жастарға жасалған үлкен қамқорлық екені айтпаса да түсінікті. Орталықтың жұмысымен танысып шыққан соң Мəжіліс Төрағасы журналистерге арнайы сұхбат берді. – Əуежайдан түскеннен кейін-ақ Қызылорда облысында үлкен жұмыстардың атқарылып жатқаны көзге бірден көрінді. Жаңа жолдар салынып, құрылыс алаңдары тынымсыз жұмыс істеп, соның нəтижесінде тұрғын үйлер мен ғимараттар бой көтеріп жатыр екен. Аймақта Елбасының тапсырмалары тыңғылықты орындалып жатқанына куə болып отырмыз. Облыс басшысы аймақта қолға алыну үстіндегі бағдарламалар туралы айтты. Ал оның барлығы еліміздің өркендеуіне елеулі үлес қосады деп сенеміз,– деді Нұрлан Зайроллаұлы. Мəжіліс Төрағасының жұмыс сапары одан соң Байқоңыр ғарыш айлағында жалғасты. Меймандар бірқатар маңызды нысандарды аралап шығып, «Байқоңыр» ғарыш айлағы мұражайының жұмысымен танысты. Онан соң «СоюзТМА-09М» ғарыш кемесінің ұшырылуын тамашалады. Қызылорда облысы.

Париждегі Ќазаќстан– Франция саяси кеѕестері

Парижде халықаралық қауіпсіздік мəселелері бойынша Қазақстан–Франция саяси кеңестері болып өтті , деп хабарлады ҚР СІМінің баспасөз қызметі.

Ерекше тапсырмалар жөніндегі елші Барлыбай Садықов бастаған Қазақстан Республикасының делегациясы ядролық қарусыздану мен таратпау мəселелерін талқыға салды. Сонымен қоса, кеңестер аясында Ядросыз əлемнің жалпыға ортақ декларациясын қабылдау, ядролық елдердің Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақ құру жөніндегі келісім хаттамасына қол қоюы мəселелері қаралды. Сондай-ақ, аталған іс-шара барысында Иран мен Солтүстік Кореяның ядролық бағдарламалары аясындағы ахуал, Қазақстанның экспорттық бақылаудың халықаралық тəртіптеріне кіру перспективасы (ракета технологияларын бақылау тəртібі, Австралия тобы, Вассенаар уағдаластықтары), Химиялық (ХҚК) жəне Биологиялық қару-жарақтар туралы конвецияларды жүзеге асыру мəселелері талқыға салынды.

Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен өткен «галстуксыз басқосуда» негізгі мəселелердің қатарында ҰҚШҰ-ның ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің қазіргі ахуалы мен оны одан əрі жетілдіру жайы сөз болды. Кездесу барысында мемлекет тер басшылары халықаралық жəне өңірлік қауіпсіздіктің өзекті мəселелерін де талқылады. Оған қоса елдердегі тұрақтылықты қамтамасыз етудің негізгі бағыттары, сондай-ақ жаңа сын-қатерлерге қарсы тұру тетіктерін əзірлеу жөніндегі шаралар қаралды. Нұрсұлтан Назарбаев бейресми кездесуді ұйымдастырғаны үшін

қабылдаушы тарапқа алғысын білдіре келіп, елдеріміз арасындағы саудаэкономикалық ынтымақтастықты нығайтудың өзекті мəселелері 29 мамырда Астанада да талқыланатынын атап өтті. ҰҚШҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының кездесуінен соң ұйымның Бас хатшысы Николай Бордюжа бұқаралық ақпарат құралдары өкілдері алдында сөз сөйлеп, қаралған мəселелер мен қабылданған шешімдер туралы айтып берді. Атап айтқанда, Н.Бордюжа кездесуде 2014 жылы коалиция əскерлерін шығарған соң Ауғанстандағы жағдайдың күрделеніп кетуіне жол бермеу шараларын қабылдау қажеттігі туралы сөз қозғады. Осыған байланысты əскери құрамды күшейту, сонымен қатар, ауған билігіне елдегі ішкі саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуіне көмек көрсету жөнінде нақты шешімдер қабылданды. Оған қоса, Қырғыз Республикасы Президентінің бастамасымен «Ресей – Қазақстан – Қырғызстан – Тəжікстан» бірыңғай темір жол желісін салу ұсынысы қаралды. Бұл мəселе ұйымның қызметі саласына жатпайтынын ескере келіп, тиісті елдердегі мемлекеттік органдарға аталған жобаны жүзеге асыру қажеттігін қарастыруды тапсыру жөнінде шешім қабылданды. Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы өзге мемлекеттердің қосылуына жол ашық өңірлік халықаралық ұйым ретінде 2002 жылғы 7 қазанда Кишинев қаласында құрылған болатын. Ұйымға Армения Республикасы, Беларусь Республикасы, Қазақ стан Республикасы, Қырғыз Республикасы, Ресей Федерациясы, Тəжікстан Республикасы мүше болып табылады. ----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

Мїгедектерге ќамќорлыќ ќажет (Соңы. Басы 1-бетте). Мұ нымен бірге, «Жұмыспен қамту-2020» бағдарламасына орай мүмкіндігі шектеулі жандардың білімін жетілдіріп, қажет жағдайда қосымша мамандыққа қайта оқыту мүмкіндіктері қарастырылып жатыр. Министрдің айтуынша, қазір гі уақытта мүгедектердің құ қын қорғау мəселелері бойынша, нормативтік-құқықтық актілерді əзірлеу, əлеуметтік инфрақұрылымның нақты нысандарына мүгедектердің қолжетімділігін жəне тиісінше қызмет көрсетілуін қамта ма сыз ететін қанатқақты жобаларды əзірлеу, мүмкіндігі шектеулі жандардың проблемаларына түсіністікпен қарау, ықпал ететін ақпараттық науқан ұйымдастыру сынды келелі міндеттерді шешу көзделіп отыр. Талқыланған тақырыпқа орай Денсаулық сақтау министрі С.Қайырбекова мен Білім жəне ғы лым министрі Б.Жұмағұлов, П ав лодар облысын ың əкімі Е.Арын, сондай-ақ Алматы облысының əкімі А.Мұсаханов баяндама жасады. Билік өкілдерінен кейінгі сөз кезегі «Шаңырақ» мүгедек əйелдер ассоциациясының басшысы Лəззат Қалтаеваға берілді. Ол жұмыспен қамту бағдарламасы мүмкіндігі шектеулі жандарға өте қолайлы екендігін атап айтты. Бағдарлама мүгедек жандарға

жақсы мүмкіндіктер беріп, жұмыс істегісі келетіндерге ақша тауып қана қоймай, өз өзіне деген сенімін де арттырып отыр, деді ассоциация басшысы. Оған қоса, мүмкіндігі шектеулі адамдар ашық еңбек рыногына шығып, бағын сынауына болатындығы да Л.Қалтаеваның назарынан тыс қалмады. Қазіргі таңда елімізде 609 000 мүмкіндігі шектеулі жандар бар. Оның – 543 000-ы ересек адамдар, қалғаны 18 жасқа дейінгі бүлдіршіндер мен жеткіншектер екен. Мүгедек балалар арасында туғаннан талма ауыруына шалдыққандар мен жүйке жүйесі бұзылғандар жəне психикалық ауытқуға түскендер саны басым көрінеді. Ал, ересек мүгедектер қатарында жүрек қан тамыры ауруына ұшырағандар мен қатерлі ісік кеселіне ұрынғандар саны көп, деді Денсаулық сақтау министрі. Отырысты қорытындылаған Үкімет басшысы, мүгедектердің жағдайын жақсарту шаралары бойынша жасалған жоспардың дұрыс тұстарына тоқталып, шешімін таппаған мəселелерді де тілге тиек етті. Қазіргі уақытта Мемлекет басшысының тапсырмасымен əлеуметтік жаңғырту шеңберінде Қазақстанды 2050 жылға дейін дамытудың жалпыұлттық əлеуметтік тұжырымдамасы жобасы Үкімет қарауында. Бұйыртып, ол жоба жүзеге асса, əлеуметтік сала дамуының жаңа кезеңі басталады, деді. Жобаны жүзеге асыру

Оралмандар проблемасын шешу міндеттелді

Шығыс Қазақстан облысының əкімі Бердібек Сапарбаев Өскемен қаласының жаңа əкімі Темірбек Қасымжановты актив жиынында таныстырды. Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

– Темірбек Қасымжановтың кандидатурасын қалалық мəслихат депутаттары толығымен қолдады. Ол бұған дейін облыс орталығындағы Октябрь ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, облыстық құрылыс басқармасы бастығының орынбасары, бастығы, 2008 жылы Өскемен қаласының əкімі болды, соңғы төрт жыл Жарма ауданын басқарды. Тындырымды, іскер басшы қала проблемасымен жақсы

таныс, біз оған сенім артамыз, – деді өңір басшысы. Бұдан кейін облыс əкімі қала активінің алдында тұрған міндеттерді саралап берді. Б.Сапарбаев оралмандар мəселесіне арнайы тоқталды. Жақында оралмандарға арналып салынған Шығыс ауылындағы электр жарығын сөндіріп тастаған оқиғаға келетін болсақ, бұл қалалық əкімдіктегі тиісті басқарма басшылары қандастарымыздың жағдайына жеткілікті көңіл бөлмегенін көрсетеді. Шығыс ауылындағы кездесуде талай кемшіліктің беті ашылды. Кейбір сапасыз салынған

барысында, халықаралық талаптар ескеріліп, мүмкіндігі шектеулі жандардың құқықтары соған лайықты болуы тиіс. Жалпы, қай қоғамда да мүгедек адамдардың еркін еңбек етуі үшін əлеуметтікэкономикалық жағдай жасау керек. Сөйтіп, əр мүгедек қоғамдық өмірдің белсенді қатысушысына айналуы қажет. Бұл тұрғыда Премьер-Министр Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министріне салаға жауапты мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктерді ортақ іске тарта отырып, ісшаралардың келесі 2014-2015 жылдарға арналған жобасын жасауды тапсырды. Ал, жергілікті басшыларға, мүгедек адамдар қалаған қоғамдық орындарға, яғни емханалар мен мəдени орындарға, спорт нысандарына еркін барып, қиналмай кіріп-шығуына барлық қолайлы жағдайлар жасалуы керектігін қадап айтты. Бұл жерде жаныашымастық сияқты ешқандай формализмдер болмауға тиіс деп қайырды С.Ахметов. Үкімет басшысы жаңа əлеуметтік нысандарды қабылдау кезінде мемлекеттік комиссия ғимараттың мүмкіндігі шектеулі жандарға жасаған қолайлылықтарына баса назар аударуы керектігін нығыздады. Сондай-ақ, қоғамдық көліктерде арнайы орындар ажыратылып, автобустар мен вагондарға шығыптүсуі үшін барлық шара жасалуын тəптіштеді. Мұны Өңірлік даму, Көлік жəне коммуникациялар министрлігіне қарата айтты. Сөйтіп, мүгедек жандардың қоғамдық өмірге еркін араласып, лайықты өмір сүрулері үшін барлық мүмкіндіктер мен жағдайлар жасалуы қажеттігін атап көрсетті. тұрғын үйлерді қалай жылытуға болады. Ауылда жарық, су бар. Тек тұрғындардың ынтажігерін қолдаса жетіп жатыр. «Нұр Отан» ХДП облыстық филиалы төрағасының орынбасары Т.Түсіпбеков те ауыл тұрғындарымен кездесу өткізіп, олардың арыз-тілектері бойынша жұмыс жүргізуі тиіс. Біз арнайы комиссия құрдық, олар жағдайды жете зерттеп жатыр. Шеттен келген қандастарға барлық жағдай жасалады. Ай сайын электр қуатына 3540, тіпті 100 мың теңге төлеу деген сұмдық қой. «Шығысэнерготрейд» басшыларына бұл жайлы қатаң ескертілді. Міне, айтылған барлық мəселелердің шешімін табуы жаңадан сайланған қала басшысының күнделікті назарында болуы керек, деп түйіндеді актив жиынын өңір басшысы. ӨСКЕМЕН.


29 мамыр

ТІ С Е К КЕЙ

КӨ

2013 жыл Жаз шықты. Аптапта шөл қысады. Аңқа кепкенде шөл басар сусынның қайсысы болсын, жұтқыншағымыз жұмырдай болғанша жұтамыз. Ал қымызды ше?.. «Ал, ішіңдер, Бұл – қымыз. Бұл қымыздың арғы атасын сұрасаң, Құлаша қулық бие сүті еді, Томсарған ер қазақтың асы еді. Бұл қымызды кім ішсін? Бұл қымызды Айлы күні айналған, Бұлтты күні толғанған, Құрығын қу найзадай таянған, Томсарған ер қазақтың өзі ішсін!», – дейді Мағжан ақын. Даланың бекзат сусынын татпаса асы бойына сіңбейтін қазақ бүгінде өз қымызын өзі іше алып жүр ме? Үлкен сауал, əрине! ...Куə-дүрміз. Өткенде қымыз ішуден жарыс ұйымдастырылды. Байқауға белсеніп шыққан жілікті жігіттеріміз үш шара қымыздан кейін-ақ ішін басып, талдың түбін айналып кетіп жатты. Көмбеге жеткен екі азамат жеті шарадан төңкерді. Оның өзінің бірі – түркиялық қонақ. Қымызмұрындығын есіне алмайтын жұртқа тəуір-ақ бастама. Көлтауысарлар сыны көңілді желпінтсе де «Қайран, қазақтың нар бабалары!» дестік. Есіңізде

кейін ерекше емдік сипатымен даңқы алысқа кетті. Халық арасында құрт ауруына таптырмас шипа болды. Ғылымның өзі дəлелдегендей, қымыз құрамындағы ферменттер, микроэлементтер, мол дəрумен, көмірқышқыл газы асқазан, жүрек-қан тамырлары ауруы мен жүйке жүйесін оңалтуға, зат алмасуға, бүйрек қызметін жақсартуға, ішкі секреция бездерін емдеуге жəне ағзаның иммунитетін көтеруге жоғары ықпал етеді. Қаны аздық, жүдеулік пен туберкулездің жеңіл түрлерін тез арада қалпына келтіреді. Қымыздың емдік қасиеті жөнінде еуропалық əдебиет ілгеріректе жаза бастады. Орыс армиясында қызметте болған шотландтық дəрігер Джон Грив 1784 жылы корольдік медицина қоғамының отырысында дала батырларының ерекше сусыны жайында баяндама жасайды. Ал, 1896 жылы Лондон көрмесінің орыс бөлімінде ерекше мүйіс ұйымдастырылыпты. Онда қазақ, башқұрт, татар отбасыларын киіз үйімен бірге орналастырып, желіде құлынды бие байлаған екен. Екі құлынға арнап жеке орын сайлаған. Лондонның барлық баспасөзі осы бөлім туралы жарыса жазып, көшпенділер бейнесін иллюстрациялық журналдарына да шығарады. Аталған көрмеге 80

ащы суды азаматтарымыздың қаншалықты мөлшерде тұтынатындығы айтылды. Жағаңды ұстатарлық. Елімізде өндірілетін сыра көлемі жылына бір адамға 35 литрден келеді екен. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мəліметіне сəйкес, егер бұл көрсеткіш адам басына 16 литрден асатын болса, ол халықтың денсаулығына кінəрат түскен болып саналады. Бағамдай беріңіз. Сыраны жиі ішу ер мен əйелдің гормондарына кері əсер ететіндігін дəрігерлер үнемі еске салуда. Осындайда «күздік қымызды күйеуге берме» деген əзілге жақын, бірақ шынайы нақыл еске түседі. Əлбетте, адам сыра жұтса, оның

Ќымыз индустриясы Оның қызығын қашан көреміз?

ме, жазушы М.Мағауиннің «Аласапыран» романында өзара шекіскен ел азаматтарына Ораз-Мұхаммед сұлтан қымыз ішкізіп жарыстыратыны бар еді ғой. Ой түкпірінде орта ғасырдағы осы сурет оянды. Бағзыда күрмеуі қиын істің түйінін тарқату үшін оғландарға осындай оңай əрі қиын, əрі ізгі жаза кескен екен. Оңайы – қымызды қазақтан артық ешкім ішпейді. Қиыны – қазақ қымыз ішуден ешкімге дес бермейді. Қауымның намысын жоғары қояр ұландар сын сəтте он шарадан аса қымызды қотара ішіп, шайқалмай атына мініп кеткенін оқығанда біздің бүгінгі халімізге күлмеске əддіңіз жоқ... Тауарих ақсақалы Геродоттың өзі əңгімелеген қымыздың құдіретін ұмытқанымыз ба шынымен? Сақтар сапырған сары қымыздың дерегін былай қойғанда, орыстың көне Ипатьев жылнамасында 1182 жылы князь Игорь Всеволодович көшпенділерге тұтқынға түсіп, одан қымызға масайған күзетшінің қалың ұйқыға кеткенінде қашып шығатыны бар емес пе?! Тұтқын демекші, Пушкиннің «Кавказский пленник» дастанында да осы бір ерекше сусынды башқұрт жұрты тұтынатыны суреттеледі: ...Луною чуть озарена, С улыбкой жалости отрадной Колена преклонив, она К его устам кумыс прохладный Подносит тихою рукой... Айта берсе көп қой. Орыстың бодауына бұрын түскен башқұрт ұлысына атақты Л.Толстой қымызбен емделуге баратыны, қымызға қанып ішіп, шайқалақтай басатыны һəм денсаулығы оңалып, күнге əбден тотыққаны жайында жазушының жамағаты Софья Андреевна сіңлісіне жазған бір хатында айтады. «Қымызға шамалы ғана ұқсайтын асты қандай өркениет ойлап тапты? Ешқандай! Білсек, қымыз – тəн мен ішкі сезім байсалдылығының жарқын белгісі. Қымыз – құдай берген керемет сусын. Өркениетті күйгелектігімізді, жүйкеміздің тозуын, ой беймазалығы мен мəңгілік құрыс-тырысымызды одан басқа не тыныштандыра алатын еді?!», – дейді Мамин-Сибиряк. Ескі Екатеринбургте башқұрт пен қазақ қымызы сатылыпты. Сол шаһарда тұрған жаңағы Мамин əулетінің мəзірінде қымыз тұрақты сусын болған екен. Тіпті, башқұрт қымызының жұмсақ, қазақ қымызының қуатты, адуынды һəм бағасы да қымбаттау болғанын осы əулеттің шежіресіндегі жазбалар айтады. Маминдер қаладан жүздеген шақырым жердегі көшпелі қазақтардан барып саумал ішуді де дағдыға айналдырған. «Қазақ» газетінде 1915 жылы жарияланған «Соғыс һəм қымыз мəселесі» атты мақалада империяның соғыс жағдайындағы мүшкіл халі көрініп, майданнан көкірек ауруына шалдығып келгендерді қымызбен емдеу жөнінде ұсыныстар айтылған. Мұның астарында, қазақ даласында орысқа өткенімен игерусіз жатқан жер телімін қымыз шипажайларын салу арқылы қайтаруды көздеген Алаш зиялыларының ілгері саяси жүрісі жатыр еді... Қош, қымыз алғашқыда шөлді басатын көшпенділердің сусыны болғанымен,

мыңнан аса адам қатысыпты. Алайда, көрмеде бие сүтінен нағыз қымыз дайындап көрсетудің сəті түспеді. Өйткені, түрік ұлыстары мекен еткен аумақ пен тұманды Альбионның ауа райы, климаты сəйкес келмейді. Қазақтың қасиетті жылқысы жерсінбесе керек. Қымыз – бекзат ас. Бертінге дейін дала ақсүйектерінің ақшаңқан ордаларынан шүпілдеген саба, іргесінен желідегі құлын үзілген емес. Абай данышпан да жаз шыға ұранқай (төрт қанат) үйінің іргесінде қара сабаны емізіктете толтырып қымыз құйдырып, ел-жұртымен кеңес құратынын баласы Тұрағұл Құнанбаев естелігінде жазды. Ал, хакімнің əлгі: Осы қымыз қазаққа, Мақтаның ба, асың ба? Қымызды басар артынан Ет даяр ма қасында?, – дейтіні қымыз ішу үшін де диірмен тартарлық қуат, ауқат болу керектігін айтқаны, көп қазақтың қымыз көрсе қызыл көрген қара құстай болатындығын сынағаны деп түсінген абзал. Əйтпесе, «қар тепкенге қажымас қайран жылқыға» ақынның көңілі ерекше болғаны аян. Беу, дүние десеңізші, қазақтың қымыз ішіп лепірген көңіліне сап-сап айтатын Абай атамыз ащы суға арбалған буынды көрмегені де жөн болған шығар... Геноцидпен өрілген ғасырдың жиырмасыншы жылдарында қазақ ауылдарына балшабектермен бірге ащы сусын да дендеп ене бастады. Міржақып Дулатұлы: «Ғаббастың көршілес ауылдастары кезектесіп, қонаққа шақырып тұрды, бір көңіліме ұнамаған жайт – барған үйдің кісілері тамақ беру үстінде шөлмектерін тақымының астынан шығарып, ақ арақтарын кеселерге құя бастайтындары. Бұл жөнінде мен: «Шырақтарым-ау, қымыздарың тұрғанда мына арақтарың не? Ішпеймін əрі өздерің де үйір болмаңдар. Арақ адамды есінен айырып тоздырады жəне туар балаға да зақым келтіретіні анық. Бұл жаман əдет сендерге, сірə, көршілес орыстардан ауысқан болуы керек, мұсылмандар арақ-шарапты ішпей күн көріп келеді емес пе, естерің барда кілт доғарыңдар» деп ақыл айтқандай болдым, бірақ қатты ренжідім» депті. Бұл туралы Гүлнəр Міржақыпқызы өзінің естелігінде жазды. Ол кездегі зиялылардың үйлерінде ащы сумен ере жүретін рюмка, графин атаулы болмапты. Үйірілген сары алтындай сары қымыз, Ауруға – ем, сауға – қуат, дəрі қымыз. Елімнің социалистік асы болдың, Шығаршы тағы нең бар, кəрі қымыз! Қарт жырау Жамбылдың сөзімен қымыз қып-қызыл саясатқа айналған кезі де болды. Қымыз ішкен қазақты да «ескіні аңсадың» деп қуғынға салғанда, қара халық қымыздан жерімегенде қайтсін!.. Кеңестік қаратабан жұрт ащы суға үйір болды ма, əлде ащы су тұнжыр заманда торыққан жұрттың көңілін демдеді ме, бұл да батпандап кірген дерт болғаны анық. Енді мысқалдап шықпай жатыр. Дертті денімізден бір шығарса, қымыз шығарады. Біраз бұрын ұлттық арнаның танымал ток-шоу бағдарламасына қатысқанымызда

болашағын сыра жұтады. Жастар арасында кездесіп қалатын белсіздіктің бір ұшы осында жатса керек. Ал, қымыз, əлгі нақылда айтқандай, күшті еселеп, құтыртуы да ғажап емес. Қуат деген сол! Байтақ даланы толтыратын халық болуымыз үшін де қымызды үзбей ішуге жағдай жасауымыз керек екен. Сонда Президент айтып жүрген дені сау ұлт та боламыз, еселенеміз де. Яғни, мұның өзі ұлттық сусынымыздың мемлекеттік стратегиялық бағыттан табылатынын көрсетеді. Көп жылдар «Социалистік Қазақ станда» еңбек еткен қаламгер Ғайса Сармурзиннің «Өнеге» атты естелігінен оқыған едік: Баяғыда Шыңғыстауда Өтегелді есімді қария білім қуған жастардың арасында келе жатып: «Мына торсықтан қымыз қосқан су немесе су қосқан қымыз бере қойшы. Айтпақшы, осының атын не деуші еді?», деп қуақылана сұрапты. Сонда өзара таласып, дауласып кеткен жастарға қарап: «Тəйірі, осыған да таласа ма екен! Су қосқан қымыз болса, оның дені қымыз емес пе? Қымыз қосқан су болса, судың аты су емей немене? Не оқып жүрсіңдер, түге? Бүйтіп ғұлама болғанша, молдадан оқып, мұқтасарды бітіріп алыңдар. Естуімше, мұқтасарда мұның екеуінің де атын «шалап» дейтін көрінеді. Құйшы сол шалапты, мінеки суың», – деп су құйған тостағанын ұсыныпты. Қазір осы шалапты да қымыз деп жүрмізау. Басқасын қайдам, жайма базардың сөресінен сатып алған қымызымыз кейде су татып кетеді. Сақал сипағанша жүретін сауданың салқыны. Сондайда сəйгүліктің сауырында шайқалып, əбден бабына келер сүйретпенің қымызын аңсайсың. ...Қымыздың егесі қазақ болғанда, елде қымыз индустриясын дамыту керек қой! Қайбір жылы Мəжіліс мінберінде депутат Алдан Смайыл қымыз өндірісін жолға қойып, шипажайларда ұлттық сусынмен емдеуді қайта жандандыру керектігін көтерді. «Мемлекеттің ұлттық өнімдердің өндірісіне, əсіресе, қымыз өндірісіне көңіл бөлетін уақыты жетті. Қазақстанда жылқы басын көбейтіп, жыл бойы қымыз шығаратын арнайы фермалар құрып, қымыз тұтынатын кəсіпорын ашып, қымыздың сапасын тексеруді мемлекеттік бақылауға алу керек. Қымыз саудасына мемлекеттік реттеу қажет. Бие сүтінен, қымыздан жасалатын балалар тағамдарының, дəрі-дəрмектердің өндірісін дамыту керек. Осындай ғылыми негізделген ұсыныстарға министрліктердің мəн бермейтіні түсініксіз» деп мəселені төтесінен қойғаны есімізде. Құдірет қой, бие сүті мен ана сүтінде аса айырмашылық болмайды екен. Ендеше, депутат дұрыс айтады, ұлт келешегі – балаларға қымыздан жасалған дəруменнен артық не керек?! Текте, қанда бар дүние ем болып та қона кетеді. Білуімізше, Ресейде жылына 500 тонна балалар тағамы шығарылады. Ғұлама əлФарабидің «Егер ұлттық тағам дастарқаннан кететін болса, ұлт ауруға шалдығады» деген сөзі бар. Депутаттың жанайқайы түрткі болды ма, биыл жыл басында еліміздің бірқатар ведомстволарының өкілдері қатысқан жиын Астанада өтіп, онда қымыз өндірісін жолға қоюдағы заңнамалық мүмкіндіктер қарастырылды. Тиісті министрліктер бұл бағытта жанама заңдар арқылы қымыз индустриясы өздігінен дами береді деген уəж айтса, жылқы шаруашылықтары мен қымыз өндірушілердің өтінішін жеткізіп отырған депутаттар əлі де жеңілдіктердің берілуі қажет екендігін айтады. Якутияда қымыз өндірісіне жеңілдік жасайтын заң қабылданған екен. Жалпы, Ресей қымыз өндірісін əлдеқашан жолға қойды. Ондағы башқұрт жұртында «Шафраново», «Глуховская», «Юматова» атты қымызбен емдеу шипажайлары біраз жұртқа əйгілі. Ресейде қымызбен айналысатын 80-нен аса мамандандырылған фирма, қымызбен емдейтін 48 шипажай бар. Германияда 500 бие ұстап отырған Ганс Цольман қымыз цехының даңқы бізге дүркін-дүркін жетіп жатыр. Тіпті, оның өзі келіп бізге дəріс оқып жүр деседі. Шындығында, неміс кəсіпкері қымыздың түрлі ауруға ем

5

www.egemen.kz

болатынын ғылыми тұрғыда дəлелдейтін медициналық анықтама алуға келген екен. Мұндай қағазсыз жарнама берсе, Германия тұтынушылары «жалған жарнама бердің» деп сотқа беретін көрінеді. Ілкіде елімізде қымызбен емдейтін 15 санаторий болды. Оларды қазіргі таңда қалпына келтіру өте өзекті. Өйткені, Ресейде жүздеген, Германияда ондаған қымыз өндірістері жұмыс істеп, пайда тауып жатқанда қымыз иесі қазақтың қарап отырғаны ыңғайсыз-ақ. Жаз кезінде ағыл-тегіл болып, қыста қат болып қалатын қымыз мəселесін шешу үшін құрғақ сүт дайындайтын зауыттар салу керек. Қазіргі уақытта

Семей қаласында Саржалдың қымызынан ұнтақтар даярлайтын кəсіпорын жұмыс істеп жатыр. Елімізде қымыз өндірісі жолға қойылған алдыңғы қатардағы өңірлер санатында Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл жəне Шығыс Қазақстан облыстары аталады. ШҚО ауыл шаруашылығы басқармасының деректері бойынша, облыста бие байлап, қымыз ашытып, нəпақа тауып отырған аудандар баршылық. Мəселен, өткен жылдары өңірде 400 тоннаның үстінде қымыз өндіріліп, оны дайындаушыларға 24 миллион теңгеден астам субсидия бөлінген. Қатонқарағай ауданындағы «Мирас», «Тұлпар», «Фархат», Ұлан ауданындағы «Ақбастау», Семей өңіріндегі «Шөпті көк» шаруа қожалықтарында кемінде 40 биеден байланса, Абай мен Үржар аудандарының кəсіпкерлері де қымыз өндірісін дамытуға елеулі еңбек қосып отыр. Бірлі-жарым биесін сауып, күбі пісіп отырғандардың өнімі есепте болмаса да, базарлар мен дүкендерден табылады. Жаһандану желпілдетіп шы мыл дығымызды ашып кеткенде дас тарқанымызға дендеп енген батыс тық брендтерден («кока-кола», «фанта», «спрайт», т.б.) бойды аулақ салу қажеттілігін тағамтану мамандары үнемі айтып жүр. Қазақ Тағамтану ғылымизерттеу орталығының президенті, академик Төрегелді Шарманов қазіргі тəтті сулар мен қымыз, шұбат тəрізді сусынның төресін салыстыруға келмейтінін сұхбаттарында жиі айтады. Яғни, жоғарыда айтқандай, мектептер мен балабақшаларда жеткіншектерге қымыз беру жүйесін қалыптастыру қажет. Елімізде қымыз өндірісін нарықтық қатынастарға ұтымды бейім дей білген «Саржайлау» қымыз орталығының президенті Ахметбек Нұрсиламен əңгімелескенімізде, қымызға сұраныс жылдан жылға артып келе жатқанымен халықтың қымызды тұтынуы сыра, кола іспетті алкогольдіалькоголсіз сусындардың бір пайызын да құрамайтынын жеткізді. Уақыт ағзамға бағынбайтын дүние жоқ. Азық-түлік мəдениетінің алға жылжуы қымыз өнімдерін құтыға құйып, сертификаттап сату үрдісін тұрмысымызға енгізе бастады. Қымыз өндірушілердің сөзіне сүйенсек, дүкеннен сертификатталған қымызды алып ішкен əлдеқайда қауіпсіз. Өйткені, қалаға əкелінетін қымыз түрлі ыдыстарға құйылып жететіндіктен, оның санитарлық тазалығына сатушы да, жеткізуші де кепілдік бере алмайды. Қымыз өндірушілер өнімінің сапасын мөрлеп, мекен-жайы туралы мəліметі қоса берілетін құтыдағы қымыз алдағы уақытта кеңінен дамуы ықтимал. Əзірге, бұл тарапта Үкімет кешенді бағдарламаларды қолға ала қойған жоқ. «Ауыл шаруашылығы министрлігінде қымыз өндірісін ұлғайтуға миллиондаған қаржы қарастырылған. Бірақ Қазақстанда өндірістік жолмен қымыз өндіріп жатқан кəсіпорын санаулы. Сондықтан, бізге еш көмек болмады. Себебі, аталған көмекті жылқы бағып отырғандар ғана ала алады. Оладың басым бөлігі қымыз өндірісімен айналыспайды. Қымыз өндіріп, оны дүкендер арқылы сату жүйесін ұйымдастыру өте күрделі шаруа. Кейінгі оншақты жылда талай кəсіпкер қолға алып, дамыта алмай тастап кетті. Қандай да бір өндіріс дамысын десек, оны өндіретін мекемеге көмек беру керек», – деді бізбен əңгімесінде Ахметбек Нұрсила. Биыл «Саржайлау» компаниясының өнімі тұңғыш рет Мəскеуге экспортқа шығарылыпты. Компания жетекшісі қазақ қымызын келер жылдары басқа да шет мемлекеттерге шығаруды көздеп отыр. «Қымызды кім ішпейді» десек те, бал қымыз, құнан қымыз, дөнен қымыз, бесті қымыз, сары қымыз деп ас атасын саралай білу жəне баптап дайындаудың жолын жаңғыртып, технологиясын жетілдіруге жеке кəсіпкерден мемлекетке дейінгі аралықта үлесіміз болса, қымыз индустриясымен-ақ Қазақстанның біраз ұпайын түгендеуге, даңқын шығаруға, əлеуетін арттыруға болар. Ташкентті шайханасынан танитынымыз секілді, Астана мен Алматыны, өзге де қазақ қаласын қымызханасынан танитын күн алыс емес деп сенейік. Думан АНАШ.

Шығыс Қазақстан облысы.

Ќўрдымєа ќўлаєан ќўрылыс Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

2009 жылы қазан айында басталған Екібастұздағы отын-энергетика саласына арналған техникалық жəне кəсіптік мамандар даярлау жөніндегі өңіраралық орталықтың құрылысына республика бюджетінен 4,5 млрд. теңге бөлінді. Тапсырысты берген еліміздің Білім жəне ғылым министрлігі. Содан Екібастұздағы кешеннің құрылысы 17 айда бітеді, яғни 2010 жылдың соңында аяқталып, пайдалануға беріледі деп жоспарланды. Алайда, олай болмады. Екібастұздағы салынуға тиіс алып орт��лықтың құрылысы 2010 жылдың қыркүйегінде, 2011 жылдың сəуірінде де, 2013 жылдың қаңтарында да, одан кейін айтылған айында да пайдалануға берілмеді. Құрылысы жол ортада қалып, қаңтарылып əлі тұр. Ал бұл құрылыстың басына «қызықтап» келмеген адам жоқ. Білім жəне ғылым министрі Бақытжан Жұмағұлов, Премьер-Министрдің бұрынғы орынбасары Қырымбек Көшербаев, Экономика жəне бюджетті жоспарлау министрі Ерболат Досаев, облыс əкімі Ерлан Арын, т.б. барлығы да алып құрылыстағы қалыптасқан қиын жағдайды көріп, біліп отыр. Осылайша министрлер, əкімдер келеді-кетеді, бірақ əзірге шыққан нақты қорытынды болмай тұр. Екібастұздағы тұрғызылуға тиіс орталық 14 бөліктен, яғни 14 жеке ғимараттан тұрады. Əрқайсысы 240 орындық екі жатақхана, 100 орынды қонақ үй, спорт ғимараты, əкімшілік корпусы, 3 оқу ғимараты, 2 шеберханасы жобаланып, өндірісті қаладағы басқа да алып кəсіпорындар қатарына қосылмақшы еді. Амал не, құрылыс жұмыстары тоқтатылыпты. Қала шетінде орналасқан орталық құрылысын көруге келгенімізде Қабдынасыр Сабырбаев қарсы алды. Қазір бүкіл құрылыс басына жауапты үш-төрт күзетші жəне өкіл ретінде бір өзі қалыпты. Астанадан, облыс орталығынан келетін министрлік, əкімдік өкілдеріне кешенді аралатып көрсетіп шығады. Қолдан келер қайраң жоқ, əзірге атқарар бар жұмысы осы. Бұдан бұрын да келіп кеткен кезімізде кешен құрылысын аралатып көрсетіп шыққан еді. Осыдан бір жыл бұрын сапасыз, бақылаусыз салынып жатқан құрылыс барысын көріп, құрылыс маманы болмасақ та, жаман айтпай жақсы жоқ, аралап жүргенде апат орын алса қайтеміз деген көңілімізге қорқыныш ұялап, күдік келгені шындық. Енді, міне адам айтса нанғысыз, сол күдігіміз, күмəнді құрылыс барысы алдымыздан шықты. Сапасыз құрылыс. Көзге көрініп тұр. Басталды да тасталды деген осы. Кешендердің аралықтарын бір-бірімен қосатын галереяның бірінші қабаттағы төбелері майысып, еңкіш тартып,

енді сəл болмаса құлайын деп тұрғандай. Қарадай зəрең кетеді. Кешендер ішіне бірнеше жерден темір тіреулер орнатыпты. Темір тіреулердің төменгі жағы жертөле, оның өзі төбедегі ауыр салмақты көтеріп тұра ала ма, алмай ма, белгісіз. Бұл – бір. Екіншіден, алып нысанның монолитті негізгі қаңқасын тұрғызуда өрескел қателік жіберілгені анықталыпты. Қыс кезінде бетондық жұмыстарды жүргізу технологиясын сақтамаудың кесірінен монолитті тіреуіштерде, ғимараттың қасбетінде сызаттар пайда болған. Бұл жерде тиісті құрылыс материалдарының қалай пайдаланылғанына да таңғаласыз. Ең басты мəселе бұл жерде алып кешеннің құрылысы ойпаң, шұңқырлау жерден бой көтерді. – Ал, биыл көктемде еріген қардың, жаңбырдың суы орталықтың бірінші қабатын алып, жертөлелердің ішіне түгел толып кетті. Бұл жағдайды тұрғындар да, жергілікті басшылар, «Нұр Отанның» жергілікті бақылау бөлімдері бəрі көрді, – деді бізбен əңгімесінде Қабдынəсір. Көріп тұрғанымыздай орталықтың іші буланып кеткен. Дымқыл басқан. Демалу мүмкін емес. Сылауы түсіп, енді-енді кебе бастаған сарғайған қабырғаларына қарап-ақ, судың қаншалықты жерге дейін көтерілгені көрінеді. – Суға батқан кемедей судың ішінде қалды ғой. Біздің тұрған үйлеріміздің айналасының бəрі қазылған, құрылыс жұмыстарының ұзаққа созылуы біздерге де қиындық тудырып отыр, – дейді Естай атындағы көше тұрғындары. Əуел баста құрылысты саламыз деген уақытта сазбатпақты бұл жердің жер-жағдайы жобада ескерілмепті. Бас мердігер деп танылған

«НИКО» ЖШС-нің қандай «қулық» ойлап тапқандары белгісіз, аяқ астынан 2011 жылы 20 сəуірде өздерін банкрот деп жариялап жұмысты тастап кетіп қалған. Алып кешеннің құрылысына алаңдаған Екібастұздық Аманқос Өтегенов бастаған бұрынғы депутаттар 2011 жылы сəуір айында сол кездегі Премьер-Министр Кəрім Мəсімовке шұғыл түрде хат та жазғанын білеміз. Мəн-жайды түсінген, түсіндірген Үкімет басшысы кешен 2011 жылдың соңында пайдалануға беріледі деп жауап жазады. Тіпті, Үкімет басшысы сол жылы өткізген Үкімет отырысында «тендерді жеңіп алдыңдар ма, сол қаражатқа салып бітіріңдер, артық ақша сұралмасын» деген болатын. – Қалалық əкімдікке қатысты барлық жағдайды жасадық. Күнделікті бақылап отырмыз. Мынадай алып кешеннің құрылысын мердігерлер, құрылысшылар кетіп қалды деп біз далаға тастай алмаймыз ғой. Құрылыс барысында орын алған олқылықтар бар екенін өзіңіз де де көрдіңіз. Су сорғы дренаждар орнату қажет. Онсыз болмайды. Кешендер арасын қосатын галереялардың майысып тұрған төбелерін көтеру үшін қойылған қорғаныш тіректері, темір тіреулерді көтеруге едендер жоғарыдан түскен күшке шыдас бермеуі мүмкін, сондықтан төменнен де бекіту арқылы жол табу керек. Екіншіден, біздің Екібастұздың ауа райы шұғыл континентальды, қысы ызғарлы, суық, жел. Сондықтан, құрылыс материалдарының сапасы ауа райының ерекшеліктерін ескеріп барып жасалу керек еді, – дейді Екібастұз қаласының əкімі Александр Вербняк. – Былтыр мамыр айында облыс прокуратурасы орталықтың құрылысына бөлінген бюджеттік қаражаттың пайдаланылуына орай тексеру жүргізеді. Тексеру барысында анықталғандай, орындалмаған жұмыс көлемінің жалпы көлемі 10 865 700 теңге құраған. Сондайақ, жұмысты жүргізу барысында бекітілген жобалық-сметалық құжаттамадан ауытқулар орын алғаны анықталды. Сол сияқты Екібастұзға осындай алып құрылыс салудың қандай қажеттігі бар еді? Кеншілер қаласы мамандармен толық өзін-өзі қамтамасыз етіп келеді. Облыстық білім басқармасының хабарына қарағанда, облыста 25 мемлекеттік кəсіби-техникалық лицей болса, онда 6 860 жас білім алуда. Тіпті, бұнда да 1 194 оқушының орны бос тұрған көрінеді. Облыста 50 кəсіп бойынша 26 кəсіптік лицей жəне 84 мамандық бойынша білім беретін 32 колледж бар. Ал Екібастұз политехникалық колледжі Ресейдің Сібір индустриялық университетімен, Томскі ұлттық зерттеу университетімен, Томскідегі мемлекеттік университетпен, Екатеринбургтегі көлік жəне құрылыс колледжімен əріптестік байла-

ныста. Екібастұздағы екінші оқу орны Қаныш Сəтбаев атындағы инженерлік-техникалық институты еліміздегі энергетикалық кешен, ірі өндірістер орналасқан аумаққа қарасты өңірлік оқу орны саналады. Институтта 2 мыңнан аса студент білім алуда. Оқу техникалық жəне экономикалық профильдегі 14 мамандық бойынша жүргізіледі. 17 жыл ішінде өңір кəсіпорындары үшін 4971ден астам мамандар даярланды. Оқулары өндіріспен тікелей біте қайнасып келеді. Ендеше, облыста, аудандарда, Екібастұздың өзінде кəсіптік мамандықтарға оқытатын бірнеше оқу орны бола тұра алып орталық салудың қандай қажеттігі болды? – деген сауал екібастұздық ғалымдарды, ұстаздарды таңғалдырады. Керісінше, мұндай қыруар қаражатқа осы оқу орындарын жаңғыртудан өткізіп, студенттерге бірнеше жатақхана салып беруге болар еді. Ең бастысы, тексеру барысында алып нысанның монолитті негізгі қаңқасын тұрғызуда өрескел қателік жіберілгені анықталды. Қыс кезінде бетондық жұмыстарды жүргізу технологиясын сақтамаудың кесірінен монолитті тіреуіштерде, ғимараттың қасбетінде сызаттар пайда болған. Қадағалаушы орган мамандары бұл жерде тиісті құрылыс материалдарының пайдаланылғанына да күмəн келтіруде. Сондықтан енді нақты бір шара қолданбаса, ары қарай не болатыны белгісіз. Бірақ қыруар қаржыға салынған құрылысты қараусыз қалдыра алмаймыз, – дейді бізбен əңгімесінде жергілікті «Нұр Отан» бөлімшесі төрағасының орынбасары Самат Рамазанов. Павлодар облысы, Екібастұз қаласы.


6

СУ А Л Й

www.egemen.kz

О

Соттың қараған ісі – осыдан сегіз ай бұрын бала үстінде өмірден өткен жас ананың өліміне себепкер дəрігерлерді анықтау жəне жазалау. Бұған дейін денсаулығында ешқандай ақауы, патологиялық ауытқулары болмаған, сол себепті «өзі босанады» деп күтілген 19 жасар Салтанат Шалабаева Бейнеу аудандық перзентханасында бірінен соң бірі жасалған екі бірдей отадан (кесарь тілігі мен жатырын алып тастау) соң комаға түсіп, 2 күн өткеннен кейін барып Ақтау қаласына жеткізіліп, 49 күн бойы облыстық аурухананың жансақтау бөлімінде жатып, есін жимастан қайтыс болған еді. Содан бері С.Шалабаеваның туыстары мен дəрігерлердің арасында айтыс-тартыс басталды. Бұл оқиға бүкіл маңғыстаулықтардың аузынан түспей, біраз уақыт бойы елдің құлағын

«...ШЕЛЕК ЖАЛАЄАН ТЎТЫЛДЫ МА?» «Егемен Қазақстан».

шулатқан қайғылы əңгімеге айналды. Мəселеге кезінде барлық деңгейдегі басылымдар мен электронды БАҚ өкілдері үн қосып, араласқан болатын. Ойда жоқта бірі қызынан, бірі келінінен айырылып қалған қос отбасы «өздерінің кəсіби міндеттеріне салғырт қарады, үлкен дəрігерлік қателік жіберді» деп, Ақтау қаласындағы облыстық перинаталдық орталықтан Бейнеу ауданына іссапармен барған акушер-гинеколог С.Алиакбарованы, сол ауданның бас гинекологы Л.Əжібаеваны жəне Бейнеу аудандық ауруханасының дəрігер-анестезиологы М.Жандəулетовті, «жұмысты дұрыс ұйымдастыра алмады, дер кезінде тиісті шешім қабыл дамады, тіпті қол астындағы дəрігерлердің қылмысын жасырды» деп, Бейнеу аудандық ауруханасының бас дəрігері З.Нұржанова мен Маңғыстау облыстық денсаулық сақтау бас қармасының басшысы Р.Бектубаевты кінəлайды. Салта наттың анасы Т.Иманбаева мен қайынатасы Б.Қосбармақтың бұған қатысты айтар уəжі мен дерекдəйектері де жеткілікті. Алайда... Қос отбасының қайғысы, туғаннан тағдырдың тəлкегіне түсіп, анасының ақ уызын ембеген нəрестенің көз жасы былай тұрсын, сегіз ай бойы екі тараптың да санасын сансыратып, ойын ойрандаған іске қатысты сот шешімі бұлар күткеннен мүлдем басқаша шықты! Бейнеу аудандық ішкі істер бөлімінің тергеушісі М.Изимов бірнеше ай бойы жүргізген тергеу нəти жесі «Салтанаттың қазасына анес тезиолог-дəрігер Мұхтар Жандəулетов қана кінəлі» деп тауыпты. Тіпті тергеушінің айыптау қорытындысына наразылық біл діріп, қайтадан тəуелсіз медици налық сараптама жүргізуді талап етіп, бірнеше рет шағымданған марқұм С.Шалабаеваның туыстарының арыздарын ескермеген заңдылықты қадағалайтын бірденбір орган – Бейнеу аудандық проку ратурасы оны сол күйінде қуаттап, сотқа өткізіп жіберген. Сөйтіп, бас-аяғы екі айға созылып, 16 мамыр күні Ақтау қалалық сотының судьясы А.Нағашыбаев төрағалық еткен сот үкімімен ота кезінде «кеңірдек тесілуіне жол беріп, сол арқылы өкпеге ауа толып, жүректің қысылуына жол берген» М.Жандəулетовтің бас бостандығы 2 жылға шектеліп, одан марқұмның туыстарына 2 млн. теңге, мемлекет пайдасына 865 мың теңге өндіру

міндеттелді. Бірақ, М.Жандəулетов те, Салтанаттың туыстары да бұл үкімге наразы. «Салтанатқа отаны жалғыз Мұхтар жасаған жоқ. Отаны өз қол дарымен жасаған екі акушер-гинеколог Светлана Алиакбарова мен Лəйла Əжібаева сотқа неге куəгер ретінде қатыстырылады? Бұл – көпе-көрінеу жауырды жаба тоқу ғой. Көңілге күдік ұялатқан көп жəйттер ашылмай қалды. Бейнеу аудандық ішкі істер бөлімінде тергеу жұмыстары біржақты жүргізілген істі аудандық прокуратура сотқа өткізіп жіберді, сот та шикі тергеудің аясында үкім етті. Олар нақты деректерге емес, болжамдарға, қисындарға сүйеніп, «кінəліні» табуға тырысты. Отаның жасалу үрдісіне қатысып, болған жəйтті өз көзімен көрген, сондай-ақ Салтанаттың отадан кейінгі жағдайына куə болған кісілердің түсініктемелері қайда қалды? Марқұм келінімнің мəйітіне анатомиялық сарап-

сарапшылар мен тергеуші тағайындаған Маңғыстау облыстық сот-медициналық сараптамасын жасағандар С.Шалабаева қайтыс болған соң дəрігерлердің қолымен бірнеше рет түзетіліп, өшірілген, қайтадан жазылған ауру тарихы мен науқастың амбулаториялық картасын негізге алғандығын, сараптама жүргізуде өзге де өрескел қателіктер орын алғандығын» айтып, құжаттарын алдымызға тартты. Бұл жерде айрықша атап айта кететін бір мəселе – 29.10.2012 ж. күні марқұмның мəйітіне анатомиялық сараптама жасаған патолог-анатом Б.Жұмабеков Салтанаттың қазасына бірінші себеп – жатырдан қан кету, екінші себеп – қан кетуден туындайтын геморрогиялық шок, клиникалық өлім, гипостатикалық пневмония, үшінші себеп – бас миының декортикациясы, төртінші себеп – бала жолдасының ерте ажырауы деген негізгі себептерді саралай келе, кеңірдектің

Қос отбасының қайғысы, туғаннан тағдырдың тəлкегіне түсіп, анасының ақ уызын ембеген нəрестенің көз жасы былай тұрсын, сегіз ай бойы екі тараптың да санасын сансыратып, ойын ойрандаған іске қатысты сот шешімі бұлар күткеннен мүлдем басқаша шықты! тама жүргізген патолог-анатом Болат Жұмабековтің қорытындысы мүлде ескерілген жоқ. Тіпті, судья ол кісіні сотқа қатыстыруды қажет деп таппады. Нəтижесінде нағыз кінəлілер жауапкершіліктен құтылып, жап-жас дəрігер жігітті құрбандыққа шалып жіберді. Меніңше, бұл жерде осы істі жылы жауып қоюға мүдделі əлдебіреулердің ықпалы бар сияқты» дейді Б.Қосбармақ. Ол осыған дейін екі бірдей облыс əкіміне, Денсаулық сақтау министрі мен Парламент Мəжілісінің депутаттарына, аудандық, облыстық про куратура мен Бас прокуратураға жазған арыз-шағымдарынан еш қайран болма ған дықтан осылай ойлайды екен. Б.Қосбармақ акушер-гинекологтардың бұған дейін жағдайы жақсы, сап-сау Салтанатқа аяқ астынан операция жасауға себеп болған жағдай жайлы, яғни операцияға дейін бұрын пайдаланылмаған, өткір скальпельмен жатыр мойнын кеңітіп, қағанақты жару кезінде гинекологтардың «бірдеңені бүлдіргені» туралы күдігін де жасырмайды. М.Жандəулетовтің қорғаушысы Е.Мырзабаевпен тілдескенімізде, ол «Ақтөбеден шақыртылған «тəуелсіз»

тесілуін жанама себеп, қосымша əсер ретінде көрсеткен. Бірақ, құрылымы жағынан бір-біріне тығыз байланысты комиссиялардың қорытындысына сүйенген, мүмкіндігі бола тұра қайтадан тəуелсіз сот-медициналық сараптама тағайындауға құлықты болмаған сот, неге екені белгісіз, ең соңғы айтылған қосымша себептің иесін ғана өлімге кінəлі деп тапты. «Тергеудің айыптау қорытындысында біз күдікті деп санайтын С.Алиакбарова мен Л.Əжібаева, Р.Бектубаев пен З.Нұржановалардың кінəсі туралы бірде-бір сөз жоқ. Мұны қалай түсінуге болады?» дейді Б.Қосбармақ. Елдің бəрі дəрігер емес. Сондықтан қарапайым халық тұрмақ, сот, тергеуші, журналист атаулының бəрі дəрігердің қатесін анықтап беруге қауқарсыз. Дəрігер медицина тілімен «сайрап жіберсе», қай-қайсысы да «қаңғып» кетеді. Ақ халаттылар мұ ны жақсы біледі. Дəрігерлердің көп жағдайда ақталып шығуының бір себебі осы болса керек. Ал екінші себебі – «дəрігер жетіспейді» деген желеу. Үшіншісі... Жалпы, осы мəселеге, яғни тек ана мен балаға қатысты емес, барлық

 Басты байлық

Алдын алєан ўтады Қытай Халық Республи касындағы A (H7N9) құс тұмауы бойынша эпидемиологиялық жағдайдың тұ рақсыздығын (130 құс тұмауымен ауыру оқиғасы тіркеліп, оның 36 жағдайы адам өліміне əкелген) ескеріп, ҚР ДСМ МСЭҚК Көліктегі департаменті 2013 жылдың 22 мамырында мүдделі қызметтермен (Ас тана қаласы бойынша Денсаулық сақ тау басқармасы жəне ҚР ДСМ МСЭҚК Астана қаласы

2013 жыл

Сезімсіз шенеуніктер

Ақтауда сот өтті, үкім оқылды. Бірақ жəбірленуші жақ та, жазаланушы жақ та оған риза емес. Бір таңғаларлығы – екі тараптың сөзі бір жерден шығып отыр.

Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ,

29 мамыр

бойынша департаменті, Көліктегі желілік ішкі істер бөлімі, ТЖ қызметтері) жəне Ақмола темір жол бөлімшесінің өзге де қатысты ұйымдарымен бірлесе отырып, Астанаға темір жол көлігімен A(H7N9) құс тұмауын жұқтырған адам келген жағдайдағы əзір лікті қамтамасыз ету мақсатында оқу-жаттығу жұмыстарын жүргізді. Оның барысын да Астана қаласының мем лекеттік санитарлық-

эпидемиологиялық қадағалау органдары мен медицина мекемелерінің қызметкерлері аса қауіпті дертті жұқтырған күдікті адам анықталған жағдайда эпидемияға қарсы шараларды өткізуге əзірліктерін, науқасты, онымен араласқан адамдарды оқ шаулау, ауруханаға жатқызу бойынша ісқимылдарын пысықтады. «Егемен-ақпарат».

дəрі герлік қызметке байланысты проб лемаларға үкіметтік деңгейде мəн беретін уақыт жетті деп ойлаймыз. Дəрігердің қателігінен жапа шеккендерді жиі кездестіруге болады. Бір-жар мысал. Күзде аяқ астынан Бейнеуге бармақ болып жолға шықтым. Көршілерім – сүп-сүйкімді төрт жасар қыз бала мен оның анасы. Қызуы түспей, ауырып, мазасы кеткен кішкентай Айданаға жеті айлығында ақтаулық дəрігерлер қойған диагноз – қолқа демікпесі. Содан бері төрт жыл бойы Маңғыстауда, бір рет Алматыда ем алған олар енді Астанаға бет алыпты. Бірақ, Астанада екі апта емделіп келгенмен, бала қыс бойы қатты ауырады. Өзі білетін, көп адамды емдеп жазған таныс дəрігеріне алып барғанында, ол: «Балаға диагноз əу баста дұрыс қойылмаған, сол себепті теріс емдеген. Негізінде, оның сырқатының диагнозы – «хроническая пневмония» дегенді айтыпты. Төрт жыл бойы сүйенген дəрігерлеріне ме, əлде мына кісіге ме – кімге сенерін білмей, əрі-сəрі болған анасы қолдаушылардың көмегімен көктем туысымен Мəскеу асқан. Жуырда оралды. Соңғы айтылған диагноз рас екен, бала төрт жыл бойына өзге ем алып келген жəне гормоналды дəрілердің уыты бала ағзасына кері əсерін тигізіпті. Айдана қазір германиялық дəрілердің көмегіне жүгінуде. Осыдан бірнеше жыл бұрын Ақтауда босану үстіндегі жас анаға ота жасаушы дəрігер отаның ортасына келгенде «Балабақшадан баламды алатын уақытым болды» деп тастап кетіп қалуының ақыры əйелді ақылесін жоғалтып, аты-жөнін ұмытқан мəңгүрт қалыпқа түсіргені бар еді. Сол кездегі облыс əкімінің араласуымен жас ананы шет елге апарып емдеткенмен, денсаулығын қалпына келтіре алмады. Басқа өңірлерді қайдам, ел арасында жүрген соң жақсы білеміз, тұрғындар тарапынан Маңғыстау медицинасының сапасына өкпе-реніш өте көп. Маңғыстаулықтар жағдайы келсін-келмесін Ақтаудан гөрі көрші Ақтөбеге немесе сонау Астраханға, тіпті Нөкіс бетіне барып қаралуды жөн санайды. «Сонда жергілікті дəрігерлердің дəрменсіз болғаны ма?» деген ой келеді. Иə, бүгін бұл отбасында болған қасірет күні ертең өзге əулетте орын алмасына ешкім кепілдік бере алмайды. Дəрігерлермен тəжікелесіп, сөзін дəлел дей алмайтын, құқық қорғау ор ган дарына шағымданса, жеңіс ке жете алмайтын халық іштен тынады. Ал бəзбіреулер «маңдайына жазылған тағдырынан» əрі аспай, жабулы қазанды одан əрі тұмшалап, қымтап тас тауға əуес. Бұрын бір өзі бүкіл аймақтың құрметіне бөленген, білімбілігіне қарай барша адам, расын айтқанда, «Құдайындай» көріп иланатын Қаму Омаров, Сайын Керелбаев секілді дəрігерлердің орны ойсырап тұрғандай. Дəрігердің бəріне бірдей қара күйе жағу дұрыс емес болар, əйтсе де Гиппократты антымен бірге аттап өткендер көбірек секілді. Медицина саласын түрлі заманауи құралжабдықтармен жарақтандырып, ��əрігерлік нысандар салу мəселені толыққанды шешпейді, басты мəселе – дəрігерлердің білігінде болып қала бермек. Бұл жайлар медицина саласына үлкен серпіліс қажет екендігін аңғартады. Ал құқық қорғау орындарының мəселені шешудегі біржақтылығы – өз алдына бөлек əңгіме... Сонымен, «Ет бұзылса тұз себер, тұз бұзылса не себер?» дегендей, сот үкіміне наразы ата-ана қолындағы дерек-дəлелін алып енді қайда, кімге бармақ? Тыңдайтын құлақ бар ма? Жер қойнында жатқан жас ана мен жəутеңкөз жетім сəбидің обалына «құрбандыққа шалынған» жас жігіттің обалын қосып арқалау ар-иманы бар жанға оңай болмас. Тиісті орындар дұрыс шешім шығуына ықпал етіп, Салтанат Шалабаеваның мезгілсіз өліміне қатысты істе əділдік салтанат құрады деп ойлаймыз. Маңғыстау облысы.

билейтін ел болып ќалмайыќ «Жақсы өмір сүру үшін адамға не қажет?» деген сауалнаманың сұрағына ресейліктер... «е, өзіңнің үйің, мəшинең, жақсы ақы төлейтін жұмыс орның, жыл жымайтын мүлігің, жерің қажет деп жауап берген шығар» деп ойлаймыз ғой, баяғы. Жоқ олай емес екен. Көршілеріміздің көбі: тиын санамайтындай орташа тұрмыс, өзімнің жəне жақындарымның дендерінің сау болғаны жəне...». Ешқашан да таба алмайсыз. «Əділетті жəне ақылмен басқарылатын қоғам қажет» деген екен. Міне, қайда мəселе? Қоғамдағы былық-шылықтар адамды байлықтан да, барлықтан да бездіріп, ең бастысы денсаулық пен қоғамның дұрыс болғанын ғана қалауға жеткізіпті. Бізде ше... Мұндай сауалнама жүргізілетін болса біздің адамдар да дəл осыны айтар еді. Тіпті, əділетті қоғам қажет дегенді алдымен ауызға алуы мүмкін. Өйткені, қазіргі қоғамдағы түрлі формадағы əділетсіздіктер əбден күйзелтіп барады. Мемлекеттік билікті іске асыратын жоғары-төмен деңгейдегі қызметкерлер ғой. Ондайлар қазір бізде бір сезімсіз, жансыз, адамгершілік дегеннен жұрдай шенеуніктер отрядына айналды. Алдыңа келген адамды неге дұрыс қабылдамайсың? Ау, аяушылық қайда, əділет қайда, адамгершілік болу керек қой десең, «Бұл саған социализм емес, нарық. Əркім өз жағдайын өзі ойлауы керек» деп бетіңе былш еткізіп, өздері шығарып алған пəлсапаларын соғады. Нарықта тек осындайлар ғана қарқ болуы керек сияқты. Баяғыдан бері нарықта өмір сүріп келе жатқан дамыған елдерде заңмен бекітілген əділет үстемдік ететінін олардың мұрнына иісі де бармайды. Егер олардың шенеунігі содан сəл ғана ауытқитын болса, бір-ақ сəтте оңқасынан түседі. Сондықтан халықтың алдында олар зыр жүгіріп қызмет етеді. Ал біздегілер... Өздеріне берілген жоғарғының тапсырмасын орындаған болып жүреді, бірақ түпкі мақсаттары қайтсе де қалтаға «бірдеңені» оңайдан басу. Алдына қарапайым халықтың өкілі келсе болды, сыздап, мұздап, қолы тимей жатқансып, шалқақтап, шарықтап кетеді. Ақсақал келсе де, көксақал келсе де, көп балалы ана келіп тұрса да, қайғы жеп қан жұтып жүрген кембағал жан келіп тұрса да – бəрібір, осы мінезінен айнымайды. Адамды сыйлау деген олардың түсіне де енбейді. Лексиконында да жоқ шығар. Осыны көрген халық қазір əкімдік дегендерге жоламайтын да болыпты. Барса да бұрынғымен салыстырғанда 4-5 есе аз ба-

үшіндегі нəрсеге келгенде көмек қылмаймыз... Жуырда КТК арнасы Алматыдағы ағаштан салынған жеті пəтерлі барак үйдің күйгенін көрсетті. Аңырап қалған жеті үйлі жанды алдымен бір қонақүйге жатқызыпты. Біршама уақыттан кейін əлгі қонақ үйдің иесі оларды қуып шыққан. Ешкім, ешқайдан көмектеспей жатыр деп далада қалған жандар зар илеуде. Қайда біздің өкіметіміз, көмек жасайтын қорларымыз? Айдаладағы Ауғанстанға, апатқа ұшыраса Қырғызстанға, т.б. көмек қолын созамыз, ал іштегі сондай жағдайға келгенде қол үшін созу деген жоқ. Бəріне Президенттің пəрмені керек пе? Ал ол жалғыз, қайсына жетеді? Осы мəселені орта деңгейдегі шенеуніктер де шындаса шеше алады ғой. Бірақ олар адам тағдырына ешқашан алаң болғысы келмейді. Өйткені, ондай жерден өздеріне түсім жоқ. Сондықтан жоғарыдан бұйрық жоғын сылтауратып, өздерінің «əркім өз мəселесін өзі шешсін, бұл нарық» деген пəлсапасын соғып отыра береді. Жалпы, осы «КТК» деген арнаны көрсең – өмір сүргің келмей кетеді. Оның жаңалықтарына қарасаң кілең бір өрт алған, су басқан, құлаған, жылағандарды көресің. Ал біздің өкімет ешқашан, ешкімге көмектеспейтін сияқты. Өтірік болса соларды өкімет сотқа бермес пе еді. Демек, бəрі шындық... Ендеше сұмдық... Əрине, мұндай дүниелер 5-6 болса көңіл аудара қоймас едің, бірақ күнненкүнге көбейіп бара жатқанын көргенде – «көрмес түйені де көрмес» дегеннің керімен міз бақпай қарап отырсақ – əділеттігіміз қане? Біз бəзбір басылымдардай немесе ТВ-лардай шарасыздықтың байбаламын салудан аулақпыз. Осы аталған секілді келеңсіздіктер жергілікті жерлердегі əкімдер, орталықтағы министрлер мен олардың командасының дұрыс ниеті болса оп-оңай-ақ шешілетін дүниелер. Тек соған тиісті шенеуніктер дұрыс мəн беріп, өзіне қатысты міндет екенін түсініп отырса болғаны. Қазір «А» корпусының кадр резервіне өтуге конкурс жүріп жатыр. Талай, не білімі, не білігі жоқ, ақшамен ғана адам болып жүрген Шымкенттің «Шаншар» театрында айтылатын «басына есек тепкен» Үбəн секілді əкімдер орнынан ұшатын болды. Өте сауапты іс. Əрине, қатеден өте алмай қалған өрелі азаматтар да жоқ емес, бірақ конкурсқа жақсы дайындалуды ойламаған олар өздерін ғана кінəлауы керек. Алайда осы біліктілік сынау үшін ұсынылған он заңның ішінде мемлекеттік қызметшінің Ар-намыс кодексі жоқ болғанына өкініп қалдық. Одан əртүрлі сұрақтар болғанымен жеке өзі алынбаған екен. Енді осынау, кадр резервтеріне өткендерді лауазымдарға

рады екен. Жуырда əріптесіміз Жолдасбек Шөпеғұл да олардың осындай мінездерін көрсетіп жазды («ЕҚ», 16 мамыр 2013 ж). Əлгі шағын мақаланың халықтың көңіліндегіні дəл басқаны сондай, сайтымызда оны қолдап пікір білдірушілер қаптап кетті. «Егеменнің» қасындағы екі қабатты ескі «хрущевка» жатақханалардың біріндегі бір бөлмеде жеті баласымен тұратын Астананың 1988 жылдан бергі тұрғыны Қайыр Балғожин деген азаматтың тұрғын үй мəселесін жақсарту қажеттігін айтып екі рет мақала жаздық. Мəжіліс депутаты Жексенбай Дүйсебаев та бұл мəселені көтерді. Ешқандай нəтиже жоқ. Сөйтсе, Қ.Балғожиннің атындағы бір бөлмелі жатақхана қуысы оның үйі барының дəлелі екен, сондықтан оған пəтер беруге болмайтын көрінеді. Тіпті, үй алу кезегіне де тұрғызбады... Ал егер... сол үй беру мəселесін шешуге қатысы бар бір шенеунікке «бірдеңе» қыстырып жіберсе, ол мəселенің шешілу жолын оп-оңай табар еді. Бірақ заңды жолмен шешілуге тиісті дүние үшін адам неге қылмысты жолға баруы керек? Адам алдымен аштан өледі. Балғожиннің балалары аш емес, ендеше ептеп, ертең ержетер-ау. Бірақ осылар еліміздің патриоты бола қояр ма екен? «Отан үшін отқа түс, күймейсің» дегенге құлақ қояр ма? Бір-біріміздің үстімізге жатып, бірбірімізді басып-жаншып өскенбіз, сол кезде, бізді ешкім керек қылмаған, қол үшін бермеген. Ендеше, біз мұндай ел үшін неге отқа түсуіміз керек десе қарсы сөз айта аласың ба? Патриоттық сезім дегеннің өзі сүйіспеншіліктен туады ғой. Қазақтарды Моңғолиядан, Ауғанстаннан автомобильмен, ұшақпен алып келіп жатқанда еліміз үшін кеудемізді қаншама мақтаныш, шаттық кернеді? Міне, қазақ елі қандай, ешқашан да ешбір баласын жатта, қауіпте қалдырмайды деп күмпілдеп айтпаған жеріміз жоқ. Патриоттық сезіміміз отша шалқыды. Ал елдің ішіндегі, қолдың

тағайындарға Ар-намыс кодексінен жеке емтихан болса екен дейміз. Бұл кодекспен таныспаған, талаптарын білмеген адамнан тиімді басқарушы шығуы екіталай. Ал оны мойындаған басшы жоғарыда аталған мəселелерді оп-оңай шешетін болар еді. Бастықтан дұрыс ишара болса, қарамағындағылар халықтың мүддесі үшін зыр жүгіріп еңбек етері хақ. Ал əзірге... Əзірге Б.Рахымбекова с и я қ т ы ше н е у н і к т е р о р ы н т а қ т а н көтерілуге ерініп, сырғытпа жауап, жалтарма сөзбен адам тағдырын ойыншық қылып, құтыла салудан қолдары «босамайды». Сондайға өздері қатты шаршап та жүреді жəне. Оның психологиясы: «мен неге жəйдан-жəй Балғожиндер үшін жүгіруім керек» дегенге байланып қалған. Өзінің тікелей міндетімен қатар азаматтық борышы да бар екенін ол ешқашан ойламайды. Қазақстандықтардың патриотизмі негізінен Елбасының өрелі істеріне сүйсінуден туындайды. Жергілікті билік ие лері арасынан оқта-санда ғана бір жан сүйсінтетін істер көріп қаласың. Соның ішінде Астана қаласы əкімі И.Тасмағамбетовтың бір ісіне өз басым қатты риза болып, сүйсініп жүремін. Қаланың қақ ортасындағы мұсылман зираты неше жылдан бері дұрыс қоршалмағандықтан шашылып жатушы еді. Иманғали Нұрғалиұлы бір-екі айдың ішінде-ақ сол жерді қыздың жинаған жүгіндей тымпитып, əп-əдемі қылып қоршап берді. Осыған қалай риза болмассың. Сондықтан барлық əкімді бюрократ шенеуніктерді туындатып жатқан берекесіз билік иесі деуге келмейді. Бəрі адамның жеке басына байланысты. Қолында билік бар əрбір азамат қоғамымыздың əділетті болуы – өзінің іс-əрекетіне байланысты екенін қатты сезінуі керек. Ал халық тек əділетті қоғамды ғана сүйеді. Ол айнымайтын аксиома. Егер елімізді шелтиген, сезімсіз, тасыр шенеуніктердің иелігіне беріп қойсақ, онда отаншылдық дегенді ойлаудың өзі артық.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».


29 мамыр 2013 жыл

Қ

РЫ Ы Ғ Ң А

Ж

Есек кґкпар

Көкпар – қазақтың ұлттық ойыны. Мұның атауына қатысты да талай аңыз бар. Заманында бабаларымыз көк бөріні тақымдаған екен дейді соның бірі. О кездегі аты да «көк бөрі» болған деседі кəріқұлақтар. Келе-келе көк бөрі сөзі қысқарып, көкпар болып кеткенге ұқсайды. Бабалары қасқыр тартқанда балаларының есекпен егеске түскені ерсі көрінетіні хақ. Айтып-айтпай не керек, ұрпақтың ұсақталғанына куə болатын көрініс қой. Бірақ есек көкпардың да өмірімізге енуі еріккеннен емес. Алдымен кəмпеске болды. Одан ашаршылық келді. Сосын соғыс. Ел есін енді жинай бергенде Хрущев қазақтың бар жылқысын орталыққа жинап алды. Содан ат түгілі, аша тұяқ мінген де кездері болған бұл жұрттың. Осы сəттен бастап балалар шалдар мінетін есекке əуес болғанға ұқсайды. Ақыры бала ойындарының бірі есек көкпар да үрдіске айналса керек. Біз солай топшылаймыз. Есек көкпарды ауылдың шетіндегі сиыр қорада ойнайтынбыз. Табылса тері тартамыз. Болмаса,

www.egemen.kz

Көк есектің үстінде бір жағына қисайып жатып алған. Ал қамшы тиген бала, бүкіл даланы басына көтере бажылдап, есегіне қамшыны басып, үйіне қарай тартты. Сүт пісірім уақыттан кейін жылап кеткен баланың дауысы одан бетер бақырып, оны есегімен қосып алдына салып бір атты шауып келе жатты. Бəріміз үрпиісіп-ақ қалдық. «Ойнап жүріп неге жылайсың деп сабаған шығар» деді арамыздағы біреу. «Ал ендеше, артындағы атасы. Енді бізді өлтіреді» деді екіншісі. Сөйткенше болған жоқ, қасымызға жетіп келді де, бəрімізді қуып кеп берді. Есектер жайында қалды. Тымтырақай қашып барамыз. Жаяулатып жан-жаққа бытырап қаштық. Енді ше, есекпен қашсаң, екі аттатпай ұстап алады ғой. Қотанның айналасы қалың ши болатын. Онымен қоймай борпылдақ топырақ еді. Жандалбасалап бетіміз ауған жаққа безіп барамыз. Қозы жайына қалды. Ахат есегін де, тақымындағы «көкпарын» да тастай салып безді. Ол желаяқ, біз түгіл атты шалға да жеткізбейді оңайлықпен. Шал қуып жүріп бірекеуімізді ұзын қамшысымен бір-екі осып-осып өтті. Қамшы тиген екеуі-үшеуі ирелеңдеп, ойбайға басып жатыр. Шынын айтсақ, түкке түсінбедік. Не үшін ұрып жүргенін де білмейміз. Əйтеуір,

Ќалада болмайтын ќызыќтар Ержан БАЙТІЛЕС,

«Егемен Қазақстан».

Денесінде қара-көк түсті дамбалдан басқа түгі жоқ, шыбықты ат қып мініп қанша шапқыласа да шаршамайтын ауыл баласының қызығы көп еді. Тобықтары іскенше лəңгі тебеді. Талдан-талға секіріп алдан ойнайды. Алдан дегеннің мағынасы да қызық. Кім ағашқа ең соңынан өрмелеп мінсе, сол бəрін қуып, ұстауы керек. Одан қалды жалақ ойнап жанын береді. Иір ағаштан автомат жасап «бəйношкеге» кірісіп кетеді бір кезде. Тамның бұрышында басы қылтиып «жауын» аңдып тұрғанда кəрі əжесі көріп қалса, «қараң қалғыр, қайдағы жамандықты шақырма», деп айғайға басатын. Баланың ойнынан тап қазір соғыс басталып кететіндей қабылдайтын еді үлкендер жағы. Таңсəріден түнге дейін алаөкпе боп жүгіргенде тамақ та іздемейді. Бар болғаны түбі күйген қара нан мен қатты қантты шықырлатып жеп, жүре береді. Бүгінде ауылда да, қалада да заман өзгерген. Баяғыда бізді ата-аналарымыз үйге кіргізе алмаса, бүгінгі əке-шеше перзенттерін далаға шығара алмай əлек. «Бір сəт серігіп, таза ауа жұтып келсейші» деген сөзді елең қылмай талай бала компьютердің алдында отыр. Осындай көрініске жиі тап болғанда еріксіз балалық шағың еске түсе береді...

Ќораз тґбелес

Осы бір үрдістің біздің ауылға қайдан келгені белгісіз. Жалпы, қораз төбелестің өзі Қазақстанның оңтүстігінде ғана бар сияқты. Басқа өңірлердегі дос-жаранға осы турасында айта қалсаң, ықыластана тыңдайды. Өйткені, олар қораз төбелестірмеген. Бір күні əкеміз шақырып алған. «Тауық бағасың ба?» дейді сұраулы жүзбен. Бұл кезде біздің көшенің балалары бір-бір қоразын қолтығына қысып, бəске төбелестіріп, қызыққа кенеліп жүргенбіз. Біз тек көрермен едік. «Іздегенге сұраған». Келісе кеттік. Шүпірлеген ақ түсті елу балапанды бірден сатып алды əкем. Шалдың ойы белгілі. Балапан тауық болғанда азанымен шикі жұмыртқаны жұтып жіберіп, денсаулығына пайдалы іспен айналыспақшы. Біздің ой тіпті бөлек. Осылардың арасынан қатты төбелесетін қораз дайындап шығару. Екеуміздің ойымыз екі басқа болса да, мақсатымыз бір жерде түйісіп тұр. Əкем де риза, мен де мəзбін. Алғанымыз инкубатордың балапандары еді. Бірер айдан кейін сирақтары сыйдиып, не артық еті жоқ, не жұмыртқа таппайтын секеңдеген қырық қораз қорада өріп жүрді. Бірде-бір аналық болмады арасында. Оның онын балапан кезінде мысық тартып кеткен. Əсілі, мекиені солардың ішінде кетті-ау. Осылайша, əкемнің мақсаты да, менің арманым да далада қалды. Есесіне, күн сайын тауықтың сорпасын ішіп, бір марқайып қалдық. Енді не істеу керек? Тұқымы бөлек, тұрқы басқа тауық жинауды шындап кəсіпке айналдырдық. «Пəлен жерде өзбектің тауығы балапан басып жатыр» десе, тұра жүгіреміз. Бірекі балапанын сатып аламыз. «Түгеншенің үйінде тəжіктен келген тауық бар» деген ақпарат жеткен бойда сонда ұшамыз. Біздің осы іске шындап кіріскенімізді үйдегілердің бəрі біледі. Бір күні Еркін ағам Шымкент жақтан жұдырықтай ғана қораз сатып əкеп берді. «Бұл не?» дейміз мұрнымызды тыжырайтып. – Қораз. – Мынаны не істеймін? Ең болмаса, сойып жей алмайсың. Еті де жоқ. Ағам қуанады деп ойласа керек. Менің мына сөзімнен соң бірден самарқау кейіп танытты. Сосын «Өзің білесің. Сатушы қатты мақтап еді, жапонның қоразы» деді де бұрылып жүре берді. Мынау шынымен қатты төбелесетін болса, онда көктен іздегенім, жерден табылғаны емес пе?» Жұдырықтай жапондық қоразды қойныма сүңгітіп жіберіп, тауық қораға қарай тұра жүгірдім. Өзбектің балапаны деген қоразым айналадағы балалардың əтештерін жеңе бастаған. Жапондық қоразды өзімнің атаманыммен оңаша шығардым да, төбелестерін тамашаладым. О, тоба! Əлгі менің атаманымды қос аяқтап келіп тепті де, айдарынан басып, тырп еткізбей

тастады. Міне, қуаныш! Мұны енді бірден ел көзіне шығаруға болмайды. Біраз дайындау керек. Қоразды да кəдімгі спортшы дайындағандай жаттықтырмасаң, болмайды. Есіктің алдында үнемі трактор тұрады. Соның əжептəуір салмағы бар екі бұрандасын жапондық қораздың екі аяғына байлаймыз. Ал енді қуу. Өзің өкпең өшкенше жүгіресің. Қораздың да діңкесі құриды. Сондағы ойымыз аяғына ауыр зат байлап, күшін арттыру. Қуып, жүгіртіп тынысын ашу еді. Күнде мектептен келе сала сөмкемізді лақтырып жіберіп, тауық қораға барамыз. Қоразым ақырында мені көргенде азар да безер болатын əдет тапты. Əбден ығырын шығарғанбыз ғой. Физикалық жаттығудан соң, техникалық дайындыққа кірісеміз. Үйдегі үлкен айнаны есіктің алдына шығарамыз. Сосын қоразды əкеліп, айнаның алдына қоямыз. Айнадан өзін көрген қораз қоқилана бастайды. Ақырын ғана айбат шегеді. Айнадағы қораз да айбаттанады. Тұмсығымен бір шұқиды. Анау да қайтпайды. Содан қырт-қиян төбелес басталады да кетеді. Қораз өзінің айнадағы бейнесін қалағанынша, білген əдісінің барын салып сабайды. Жарты сағаттан артық төбелестірмейміз. Нормасы сол. Үлкен балалалар айтқан. Осындай екі айлық дайындықтан соң жапондық қоразды қойынға салып қарсыластарды жағалай бастағанымыз күні кешегідей есімізде. Көрші-қолаңның қораздарын бірден қырып салдық. «Мынау не қораз?» дейді барлығы. Тұйғындай болған менің тауығымды басында менсінбегендер артынан қызыға қарайтын болды. Балалық паңдық, мақтаншақтық осы кезде жұқты ғой деймін. «Бұл японский парода» деп жүре жауап беремін. Солайша, қораздың да аты белгілі болды. Балалардың барлығы менің қоразымды «японский» атап кетті. Бүгінде букмекерлік кеңселер жетеді ғой. Оларда ақша қоюдың да түрлі тəсілі бар. Біздің «букмекерлік кеңсемізде» ондай айлашарғылар көп емес-тін. Бір ғана түрі бар. Кімнің қоразы жеңеді, соған бір мықты аналық тауық сыйға беріледі. Бітті. Біздің қораға мекиен толып кетті. Бүкіл ауылдың қоразы барларын түгел жағалап шықтық. Ауылдағы нөмірі бірінші атаман біздің қораз. Қоразбен бірге біз де қоқилана түскенбіз. Осындай барақатты күндердің бірінде «Жасұланда жаңа қораз пайда болыпты» деген хабар жетті. Жасконға бардық. – Төбелестіресің бе? – Жоқ. Дайындап жатырмын. – Дайын болғанда айтарсың. Арада біршама уақыт өткенде Жасұланнан хабар келді. Қораз төбелестің күнін белгіледік. Сол күні кездестік. Ананың қоразы шынында да алып екен. Етті, сүйекті, салмақты. Менікінің жағдайы белгілі. Шынашақтай ғана. «Ұрыста тұрыс жоқ». Басталды да кетті. Қораның шаңын аспанға көтеріп, оған балалардың шаңқылдаған дауысы қосылып, азан-қазан болып жатырмыз. Екеуі де шаршады. Бірінші раунд бітті деген белгі бердік. Дереу қоразымды қолыма алып, жанымда тұрған шелектегі судан ауызға толтырып, қос қанатының астына кезек-кезек бүркіп кеп жібердім. Қоразым бірден есін жиды. Ентіктерін басқаннан кейін екінші раунд басталды. Екеуі де қайтпайды. Бір-бірін аямай соққылап жатыр. Кейде тепкілері бір-бірімен аяқасып, омақаса құлайды. Соққылары да сұмдық. Баланы тепсе, құлататындай күштері бар. Айдарларынан тістеп, айырылмайды. Қылтамаққа да жабысады. Жеңіс үшін барын салып бағуда. Ақыры болмады. Екеуі бірін-бірі тістеген күйінде жерге құлады. Сонда да айырылмай, айбат шегіп жатыр. Тағы ажыратып алдық. Қанатының астына су бүркіп, бастарына мұз басып жүріп, беттерін бері қаратқандай, болдық. Дегенмен, тыныстары тарылып, демалу��ары қиындап, əбден əлсірегендері білініп тұр. Əлден уақыттан кейін барып үшінші кезеңді бастадық. Бірақ екі қораз бір-біріне беттей алмады. Кездесу тең аяқталды. Осы кездесуден кейін біздің «японскийден» бақ тайды. Тіпті, төбелеспей қойды. Сонымен, оның «спортшылық», менің «бапкерлік» ғұмырыма нүкте қойылды. Бапкерлікті жалғастыра беруге де болар еді. Дей тұрғанмен біз бұл кезде қызықтың басқа түрін тапқанбыз.

əжеміз жүн сабайтын тулақты талап кетеміз. Сондай күндердің бірі еді. Есек көкпардың белді шабандозы – Нағи. Өзі менің өте жақын туысым. Додаға да кіреді. Жата қап тартысқанда тақымдыны төңкеріп тастайды. Өзі де тастақым. Бірақ осы Нағи бір күні есек көкпардан оңбай таяқ жеді. Топтан сытылып шыға бергені сол еді, ерперімен аударылып кеткені. Сөйтсек, тартпасы үзілген екен. Аттан құласаң ештеңе болмайды. Десек те есектен құлаған ең жаманы. Қазақтың өзі «ат жалын, есек тұяғын тосады» деп бағзы заманда айтып кеткен ғой. Міне, біздің Нағиға есек тұяғын тосты. Тосқаны сол жерге құлаған оны таптап өте шықты. Мұрны даладай қанады. Құлаған кезде тап мұрыннан басқан екен. Содан танауы таңқиды да қалды. Осы күні сəл-пəл өсті ғой. Сонда да танауы əлі күнге делиіп жүреді. Мұндай қызық бастан талай өтті. Оның бəрін санамалай бермей Талдықорған жақтағы есек көкпардың қалай екеніне соғайық. Белгілі журналист Дəулетхан Жиенқұлов балалық шағын былай еске алады. – Біздің сыныпта Ахат деген бұзық бала болды. Оқуы нашар еді. Сонысына қарамай орысшаға жетік-тін. Оның себебі де бар. Біріншіден атасы ардагер болатын. Екіншіден сол «фронтовик» атасының майдан шебінен жетелей келген украин əжесі де оның орыс тілін жетік білуіне ересен еңбек сіңірді. Бірақ, Ахаттың бұзықтығында шек жоқ. Сонысына қарамай мектептегі спорттың да барлық түрін меңгерген. Ауданда өтетін футбол жарысына да, жүгіруге де, волейбол мен баскетболдан өтетін турнирлерге де барады. Бірінен қалмайды. Онымен тоқтамай көше «спортының» да бел ортасында жүретін. Қыста ауылдың шетіндегі кішкене ғана өзенге мұз қатады. Соған хоккей ойнайтын да Ахат, көктем шыға жер сызып, көше-көшені қыдырып жүріп асық ұратын да Ахат. Тіпті, лəңгінің түбін түсіретін. Бірлікпен тебу, жұптап тебу, секіріп тебу, тізенің астынан алу дегенде алдына жан салмайды-ау, сабазың. Сөйтіп, көктемде күн жылына ауылдың шетіндегі қотанға қозы жайып шығамыз. Есек деген көп. Көшеде қоқыс жейді, желмен ұшқан қағаздарды шайнайды, əйтеуір толып жүретін. Есекті біріміз ерттеп, біріміз жəй тоқым салып мінеміз. Арамызда жайдақ мініп, «тұлпарын» таяқпен қақпайлап жүретіндер де бар. 10-15 шақты қара жиналғанда, ауылдың шетіндегі бір үйдің, əдетте қора жағында жататын ешкінің тулағын əлгі пысықтардың бірі алып шығады. Бұндай жасырын операцияға көбіне тағы да сол Ахат барады. Мақсат – есек көкпар тарту. Басында бейберекет əркім өз мүмкіндігін көрсетіп, жанжаққа тартқанымызбен, кейіннен көше-көше боп тартысатынды шығардық. Бір күні кезекті кездесу өтетін болды. Есектерімізді жаратып, қотанға жиналдық. Біздің көше мен «қотыр көше» тартысады. Жаңағы Ахат сол «қотыр көшеден». Басы жап-жақсы тартыспен басталған. Аяғында қызды-қыздымен балалардың біреуі екіншісінің есегін қамшылаймын деп, басқа бір жүгермектің өзін салып жіберіпті. Жон арқадан тиген қамшы осып түскен. Баж ете қалды. Ойын тоқтады. Бірақ, Ахат тулақты тақымынан босатар емес.

«құтырынып» алған шалдан құтылғанымызға қуандық. Ши-шидің арасынан сығалап жүріп, бірер сағаттан кейін қозымызды жинап алып, үйге тайдық. Сөйтсек, тулақты күнде бір үйден «ұрлайды» екенбіз ғой. Құдайдың құтты күні терісі жоғалып терісіне сыймай шал жүреді. Оны тағы өзінің немересі алып шығады екен. Сол күні қамшы тиіп, үйіне жылап барған бала мəн-жайдың бəрін атасына айтады. Атасы бірден атқа мінген. Соңы жаңағыдай аяқталды. Ең қызығы, Ахат үйіне барса, əлгі шал атасымен бірге шайды сораптап əңгіме соғып отыр екен. Қамшысы басында ойнаған шалды көрген біздің батыр тұра қашады. Солайша, əлгі ақсақал кеткенше үйіне кірмейді. Дегенмен, бұйырған таяқ далаға кетсін бе? Есесіне, атасы өлімші етіпті. Сабап жатып «өткізем деп жүрген терісін түгел жыртып тастапсыңдар, қуаяқтар» дейтін көрінеді. Есек көкпар туралы жылы естелік айтамыз қазір. Өйткені, ол біздің балалық шағымыздың ажырамас бір бөлігі. Ауылда өзі есекті бала күнінде, сосын қартайған шағында мінеді. Ержете бастағаннан есек жайына қалады. Ол кезде атқа ауысасың. Сенің есейе бастағаныңды ағаларың тай басбілдіріп сынайды.

Тай їйрету

Көктемнің кезі еді. Нұртаза көкемнің базына бір үйір жылқыны қамаған біздің үйдің жігіттері тайларға құрық сала бастады. Шетінен ноқталап, алып қалды. Үйірді еркіне жіберді. Тайдың бəрін үйге алып келді. Түстік ішіп отырғанда Бектөре ағам «тайға мінесің бе?» деген. Біз асаулығын айтқанбыз. Ағаларым əр жерден шулап кетті. Əңгіменің тоқетері жігіттікке келіп тірелгенде бізге де айтатын сылтау қалмаған еді. Бірі асауды жүгендеп, екіншісі ер-тоқымын салып, тартпасын тартты да маған қарады. «Мін!» дейді. Қорқақсоқтап тұрып үзеңгіге аяқ салдық. Міндік. «Тізгінді мықтап ұста, таралғыға аяғыңды салма» деген. Қайдағы, кішкентай аяғымыз үзеңгіге жетпейді. Тізгінді мықтап ұстауға күшіміз кем. Ағам асаудың басын жібере салды. Өмірінде жүген көрмеген бəле оқалақ тигендей туласын келіп. Алдымен екі артқы аяғымен тік тұрды. Одан кейін күшін екі алдыңғы аяғына салып, мөңкіді. Осы тұста жел ұшырған қағаздай болып аттың екі құлағының арасынан біз де қалықтап бара жаттық. Жерге мысықша түстік. Еңбектеп тұрмыз. Осы сəт артыма қарап қалсам, асау дəл төбемде екі аяғымен тік тұр екен. Ал, қаш! Қашқанда да жүгіру деген жоқ қой. Еңбектеп алып, басымыз салбыраған күйі тыпырлап бара жатырмыз. Қанша жерге дейін баратынымды Құдай білсін. Бірақ басымыз қораға тоқ етіп соққанда тоқтадық. Ағаларым ішек-сілелері қатқанша күліп қалыпты. Ал мен ызадан булығып əрең тұрмын. Қалш-қалш етеміз. Кеудені балалық намыс буып тұрғанда ағаларымның күлкісі одан сайын шамға тиіп, екі көзден еріксіз жас парлады.

7

– Мінесің бе? – Мінемін! «Тағы құлайсың ғой» деп жатыр. Мынандай күлкіге қалғанша, аттың сауырында кеткен артық. Ауыл балалары тумысынан намысшыл келеді ғой. Бізді де өлтіріп бара жатқан осы бір намыс деген нəрсе еді. Қайта міндік. Тізгінді жібере салып, аттың мойнына тас кенеше жабысқанымыз есте. Одан арғысын білмейміз. Əйтеуір бір сəтте үстіндегі бақшаның матадан жасалған күзетшісіндей болған бəленің түспейтінін білді ме, əлде ашуы тарқады ма, асау жуасыды. Ентігіп, пырылдап тұр. Осы кезде еңсемізді көтеріп, тізгінді қолға алдық. Бірақ тайдың басы біз бұрған жаққа жүрмейді. Ықтап алып, қораны жағалап əлек. Қызық көріп тұрған ағаларым жүгенді əрі-бері тартып, аузын жыру керектігін айтты. Күшіміз жетпесе де, күшеніп жатырмыз. Қорыққаннан терге малынғанбыз. Оған күштеп аттың аузын жырып жатқанымызды қосыңыз. Сонымен сілеледік. Дегенмен, асау жалғыз емес-тін. Əлі бірнешеуі бар. Біз ентігімізді ала бере екіншісіне отырғызды. Ол алдындағысынан күшті екен. Жалынан ұстатпай мөңкиді. Əлденеше рет жерді сүйдік. Қайтпай жүріп оны да жуасытып алдық. Жылқы жарықтық бір жуасығаннан кейін жақсы ғой. Оның үстіне тай кезінде басбілінсе қолға ерте үйреніп кетеді. Кешке дейін асаумен алысып, ассуымызды ішпеген күйі құладық-ау. Ертесі екі тақым алдыртпайды. Піштірілген баладай талтаңталтаң етеміз. Күзге салым көктемде ұсталмай қалған күрең төбелге құрық тиді. Анасы қысыр қалған екен. Қысырақты емген құнан шығатын аттың күші көп болады. Оның үстіне жаз бойына таудағы бар құнарлы шөпті жеген. Мойыны күжірейіпақ тұр. Жалы да жалпақ. Таза асау осы екен. Бір мінгеннен жуасып, ырқыңа көне кететін тайға мүлде ұқсамайды. Мінсең болды, лақтырып жібереді. Тулаудың да түрлі əдісін меңгерген бе дерсің? Тулаған жағына қарай ыға берсең, жалт ете қалады. Денеңді жиып үлгере алмаған күйі домалап бара жатасың. Секіріп мінеміз. Секіріп лақтырып тастайды. Осы асаумен үш күн бойына алыстық ақырында. Үшінші күні барып «тағдырына» көндікті. Енді аузын жыру басталды. Екі езуінен қан аққанша жырғанымызбен, мойны бəрібір қатпайды. Басы екі жаққа қатар бұрылғанмен, бағытынан айнымайды. Сөйтсек, мойыны қатты екен ғой. Үйде үлкендердің ешқайсысы жоқ болатын. Шешеміз сиырдың келмегенін айтты. Қорадағы аттарды ағаларым мініп кеткен. Əлгі күрең төбел ғана қалған. Оны қораның ішінде ғана үйретіп жүргенбіз. Далаға əлі шықпаған. Жаяу жоқ іздеуге құлық болмады. Оған қоса жаяулатып таба да алмайсың. Күрең төбелді алдымен сипалап көрдік. Адамның қолынан шошымайтын дəрежеге жетіпті. Тоқымы мен ерін салдық. Тартпаны арғы беттен иіліп ала бергенде, сарт еткізіп бір тепті. Қашып үлгердік. Əйтпесе мұрттай ұшыратын еді. Дегенмен, ерді жатырқап, мөңкімеді. Салғанымыз салған жерімізде тұр. Ұзын ағашпен тартпаны тартып алдық. Сосын тарттық. Жүгенін кигізіп, сыртқа шығардық. Иттен де үрікпей, мысықтан да шошымай ауылдан шықты. Далада келе жатып қарасақ, жүгеніміз ауыздықтан шығып кетіпті. Түсіп, қайта салуға қорқамыз. Аттың үстінде қайта салдық. Бірақ шығып кете береді. Сөйтсек, жүген үлкен атқа лайықталған екен. Ол мынаған үлкендік қылады. Оны қайдан білейік? Қайтақайта шығып кете берген соң, жүгеннің төбесінен қос уыстап ұстап алмаймыз ба? Аузын ауыздық буғасын ат жүре ме? Бір орнында тұрды да қойды. Оған ерегескендей ауыздықты біз де тарта түстік. Осы кезде жаны қысылған күрең төбел екі аяқпен тік тұрды. Сасқанымыздан жүгенді одан сайын тартыппыз. Ат артқа қарай аунап кетті. Біз астында қалдық. Дей тұрғанмен ол да, мен де жылдам тұрдық жерден. Асауым есеңгіреп қалыпты. Менің де жағдайым оныкінен тəуір емес. Қанша отырғаным есте жоқ. Күн ұясына батуға тақау екен. Мысықтабандап тұлпарыма бардым. Қимылсыз тұр. Шылбырынан ұстап ем, қарсылық көрсетпеді. Бірақ қайта мінуге жүрегім дауаламады. Жетектеп ауылға келдік. Көшедегі адамдардың бəрі маған біртүрлі аянышпен қарайтын сияқты ма, қалай? Арасында «маңдайыңа не болған?» деп сұрап жатқандары да бар. Маңдайымды сипаласам, ісіп кетіпті. Атты қорасына байлап, үйге келдім. Сиырды таппай қайтқанымызды айтып жатырмыз. «Қарасан келгірдің өзі келді жаңа» дей берген шешемнің көзі шарасынан шығып кете жаздаған. Өбектеп қалды. Əдетте иіні қатты анамыздың бұлай жұмсаруы неліктен? Айнаның алдына барып қарасақ, маңдайымызда ай тұр! Иə, кəдімгі жаңа туған айдың бейнесі. Іші толған қан. Сөйтсек, ат үстімізге құлағанда маңдайымызға тұяғы тиген екен. Тұяқ маңдайды қанатқанмен, теріні жыртпаған да, іші қанға толып қалған. Ал аттың тұяғы тиген жер айдың бейнесін келтіреді көз алдыңа. «Ай маңдай» болып бір ай жүрдік. Кейіннен өзінен-өзі тарқап кетті. Содан мектеп бітіргенше талай асаудың ашуын басқанымыз бар. Бүгінде темір тұлпарға мініп, ат дегенді ұмытқалы қашан?! Əгəрəки, ауылға барып атқа міне қалсаң, үш күн бойына тақымыңды ала алмай жүретін жағдайға да жетіппіз. ТҮЙІН СӨЗ: Балалық шаққа саяхаттауымыздың сыры жоқ емес. Балалардың жазғы демалысы келді. Дегенмен, көшеде қораз төбелестіріп, есек көкпар тартып, тай үйретіп, лəңгі теуіп, жалақ ойнап, «пароль» сұрап жүрген бала көрмейсіз. Бірі монитордың алдында монтиып отыр. Екіншісі, дискіден мультфильм қарайды. Үшіншісі, планшетте ойын ойнайды. Əйтеуір, бүгінгі баланың ермегі осындай болып кетті. Заман осылай шығар. Бірақ олар техниканы меңгеріп үлгереді ғой. Сондықтан балаға тəн іспен айналысса дейсің. Бала шақта. Өйткені, балалық шақ пен болашақтың арасы бір-ақ қадам. Қызылорда облысы.


8

29 мамыр

Н АҒА М Л АШЫАЛДАР АР

www.egemen.kz

2013 жыл

ЖƏКУЛА

Бұрынғы Одақ елдерінде адами қасиеттер, жауынгер тапқырлығы мен өжеттігі, патриоттық рух жəне ұшқыр сөз тіркестерімен есте қалған картина. Экраннан қырық жыл бойы түспей келе жатқан фильм 1969 жылдың мамыр-қыркүйек айларында Түркіменстанның Байрамали қаласы маңында түсірілген. Сол жылы, сол арада жауынгерлік борышын өтеген Қандыағаш стансасындағы қазіргі «Шапағат» ЖММ (бұрынғы темір жол) ауруханасының бас дəрігері, «Қазақ КСР-не еңбегі сіңген дəрігер», КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі», «Құрметті теміржолшы» Аманжол қажы АДАЕВ картинаның құнды мұраға айналуына қолқабыс жасаған азаматтың бірі.

немесе есеѕгіреген ќазаќтыѕ елі саќтамаєан есімдерін жері саќтаєан Таяу күндері Алматыдағы ҚР Ұлттық кітапханасы Алаштың ұмыт қалған бір арысы, қазақтың тұңғыш дəрігерлерінің бірі Жəкула Күшіковтің есімін ұлықтай отырып, саяси қайраткердің 150 жылдығына орай жарық көрген екі бірдей ғылыми жинақтың тұсаукесерін өткізді. Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

– Қажы аға, 1969 жылдың 14 желтоқсанында Ленинградтағы Кино үйінде картина қоюшылары мен басшыларға арналып, фильмнің шектеулі премьерасы өтіпті. Бір дəуірдің белгісіне айналған туындының өмірге келуіне қалай куəгер болған едіңіз? – Тағдыр мені кейінгілерге айта жүрер айтулы оқиғаға куə болсын деген шығар. Бұл қызметке негіз болған мына жайт. Армияда əскери дəрігерлердің жетіспеуіне байланысты 1968 жылдың басында одақтық Жоғарғы

«АПТАП ШҐЛДІЅ АППАЌ КЇНІ» фильмініѕ тїсірілуіне атсалысќан ќазаќ кеңес азаматтық дəрігерлерді шақырту туралы қаулы шығарды. Сол жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын жəне сондағы əскери кафедраны тəмамдағам. Темір аудандық ауруханасында хирург қызметінде жүргенде қыркүйекте азаматтық міндетімді өтеуге шақырылдым. Дəм-тұз Қызыл тулы Түркістан əскери округіне қарасты Түркіменстанның Байрамали қаласындағы №54184 ракеталық бригадасынан бұйырды. Сондағы үшінші дивизионға дəрігер болып тағайындалдым. Бригададағы үш дивизион жылда алма-кезек Астрахань облысындағы «Капустин Яр» полигонындағы жаттығуларға қатысатын. Сол арадан жіберілген ракеталарды Ақтөбенің Мұғалжар ауданындағы «Эмба-5» əуеге қарсы стратегиялық бөлімі атып түсіретін. – Орталықтан келген əртістер мен шөлдегі əскерилердің арасында қатынас қалай қалыптасты? Еркіндікті ұнататын олармен əр қадамы бұйрықпен қадағаланатын сіздерді не байланыстырды? – Сценарий бойынша оқиға шөлді өңірде өтуі керек, соған орай Байрамали аймағы таңдалған. Сондықтан бізді табыстырған құм сахарасы. Негізі, Түркіменстан жерінің 80%ы Қарақұм шөлі. Əрі Байрамали маңында Хауызхан атты жасанды теңіз бар. Онда балық өсіріледі, оны аулайтын кеме – Верещагиннің «жарылатын» баркасы. Теңіз жағасындағы эпизодтағы цистерна мен темір жол вагонының макеті – біздің саперлар жасаған «туындылар». Яғни əскери бөлім фильмінің түсірілуіне көп жəрдем берді. Əртістердің бірсыпырасы əскери бөлімнің екі қабатты, офицерлерге арналған қонақүйіне орналасты. Бригада командирі, полковник Лебедевтің нұсқауымен біздің медициналық бөлім əртістерге дəрігерлік көмек көрсетуге міндеттелді, содан шақырту бойынша жиі барып тұрдық. Өйткені, сауық-сайранды ұнататын кəсіп иелері көбіне шу шығарып, «қызу» жүретін. Бізді шақыру себептері де көбіне ішімдік салдарымен байланысты болатын. Көмек көрсету дəрігерлік міндет болған соң амалсыздан баратынбыз. – Демек, қан қысымдары мен жүрек соғыстарын ретке келтіре жүріп туындының тамаша шығуына үлес қостым деп санайсыз ба? – Бірде менің кезекшілігімде сондай шақырту түсті. Əдеттегідей, бей бас тақтықпен байланысты шығар деп ойлағанмын. Конақүйге кіріп келгенде өз көзіме өзім сенбедім, айналаның бəрі мұнтаздай таза, жинастырылған. Шақыру себебі, Верещагиннің əйелі Настасья рөліндегі Раиса Куркина сырқаттанып қалыпты. Оған жəрдем көрсетіп дəлізге шықсам, қарсы бөлмеден сұңғақ бойлы кісі шығып, бөлмесіне шақырып, өзін фильмнің режиссері Владимир Мотыль деп

Деректер мен дəйектер:

таныстырды. Дəрігерлердің көрсетіп жатқан қызметіне ризашылығын білдіріп, шексіз алғысын айтты. – Сухов, Саид, Абдулла, Верещагин, Петруха сияқты басты рөлдерде ойнайтындар күнделікті өмірде қандай адамдар еді? Түсірілімге əртістермен қатар жүрген жауынгерлер шақырылды ма? – Дəрігерлік кезекшілік кезінде фильм атақтыларынан кездестіргенім жаңағы айтқан адамдар ғана. Əр шақырған сайын қонақүй фойесіндегі тақтадағы күнделікті фильмнің сценарийіне көз тастамай өткен емеспін. Онда кезекті түсірілімдегі эпизодта кімдер ойнайтыны, қандай аттармен (түрі-түсі көрсетілген) қандай трюктер қойылатыны туралы нақты хабарландыру ілінетін. Фильм алаңына бару біздің міндетімізде болған жоқ. Студия көбіне Хаузхан жағасы мен сол аймақтағы Сұлтан Санжар кесенесі маңы жəне басқа да тарихи орындарда жұмыс істеді. Абдулланың əйелдері рөліне бөлім жауынгерлері де қатысты. Бұл көрініс Суховтың соңына ерген, пəренжі жамылған əйелдердің аяқтарынан білінеді: бастапқы үш-төртеуінен кейінгілері ер адамдар. Себебі, ыстығына жұмыртқа пісетін құмда жəне цистерна ішіндегі қапырыққа ер адамдардың ғана төзе алатыны белгілі. Шынын айтқанда, шала мас жүретін əртістер жақсы картина шығарады деп ойлаған емеспіз, сондықтан олардың ісіне аса көңіл бөле қойған жоқпыз. Əртістер кеткеннен кейін бір жыл бойы картинадан еш дерек болмады. «Е, жүрген түрлері анадай, олардан не шығар» деп жауып қойғанбыз. 1970 жылғы қыркүйектің ортасында əскери міндетімнің мерзімі аяқталып, ертесіне бала-шағаммен Ашхабад-Москва пойызымен елге жүрмекші болып, жиналып жатқанбыз. Кешкісін бақылау-өткізу

Тарих философиясына байланысты айтатын мəселе көп. Археологтар соңғы жылдарда біршама жаңалықтар ашты. Соның бірі Алматы маңындағы Есік қыстағынан табылған «Алтын адам». Оны археологтар біздің заманымызға дейінгі ғасырға жатқызады. Бұл керемет жаңалық. Осы сияқты жəдігерлер Батыс, Шығыс Қазақстаннан да табылды. Ал енді бұлар тарихымызға қандай өзгерістер ендірді? Байқалмайды. Мəселен, алғаш Қазақстан тарихы бір томдық болып 1943 жылы жарық көрді. Одан кейін екі томдық, бес томдық болып талай рет басылып шықты. Бірақ бұл тарих кі таптарының негізі бір. Алғаш са лын ған жолмен келеді. Сондай-ақ, америкалық үндістер мен Гренландия эскимостарында біздің қазіргі тілімізге ұқсас сөздер барын тарихшыларымыз да, өзіміз де білмеуші едік. Оның үстіне, зороастризм діні, Шумер мəдениетіндегі ұқсас ұғымдарды айтпағанда Еуразияның байтақ жерінде біздің тілімізге жақын топономиялық атаулар көп екен. Бұларға кім мəн берді? Əлі ешкім елемеуде.

Біздің оқулықтарда əрбір тілдің тарихы 2 мың жыл делінген. Одан бұрынғы бұл жердің тілі басқа болған деп түсіндіріліп келді. Егер, америкалық үндістер Алтай аймақтарынан бір кезде сол жерге жеткен болса, онда тіл ұқсастығы да соған байланысты емес пе? Себебі, біздің арғы бабаларымыз да сол тілде сөйлеген. Бұл талас тудырмайтын факт. Əйтпесе, ұқсас сөздер қайдан шыққан? Ол бір. Екіншіден, шамасы, тіл тек екі мың жыл емес, талай мың жылдықта пайда болып, қалыптасқан. «Алтын адамға» келетін болсақ, сол V ғасырды меже етіп алғысы келетіндер бар. Сонда оның арғы жағы белгісіз, бос қуыс па? «Алтын адам» киген киімі 4 мың таза алтын бөлшектерден шебер құрастырылып

П. Верещагин Ресейде кеден қызметінің патриотына айналды. Қорған мен Донецк қалаларындағы кеден бөлімдері жанында оған қойылған ескерткіштер бар. Ғарышкер А.Леоновтың айтуына қарағанда, картина сəттілік əкеледі, кеңес жəне ресейлік ғарышкерлер əр сапар алдында тамашалауды бұлжымас ережелеріне енгізген. Фильм дискісі Халықаралық ғарыш стансасының бортында да бар көрінеді. Картина 1998 жылы Ресей Мемлекеттік сыйлығына ие болды. *** Картинаның өмірге келуін түсірушілері кездейсоқ жағдаймен байланыстырады. 1968 жылы «Мосфильмде» шытырман оқиғалы екі фильм сценарийін қысқартып тастаған. Дегенмен, сондай желімен басқа туынды жасау керек деген міндет қойылып, сценарийші Валентин Ежовқа («Солдат туралы баллада» авторы) тиісті тапсырма берілген. Киноға арқау боларлық дерек іздеген ол азамат соғысы ардагерінен қашып бара жатқан басмашылардың əйелдерін шөлде қалдырып кеткен оқиғасын естіген. Соның желісімен алғашында сценарий атауы «Гаремді құтқарыңдар» атауымен жазылып, кино алғашында «Шөл», «Басмашылар» атауымен түсірілген. *** 1969 жылы қаңтарда киностудия жетекшісі Г.Чухрай түсірілген материалдар сапасыз, қаржы артық шығындалды, жұмыс тоқтатылуы мүмкін деп В.Мотыльге шүйліккен. Тек, Мемлекеттік кино комитеті төрағасының орынбасары Баскаковтың «Өндірісті аяқтауға тура келеді» деген шешімінен соң ғана жоба аман қалған. Осыдан кейін топ таңдауы Байрамали төңірегіне түскен. Сол жылдың көктемі жауынды болып, Қарақұм бетін жасыл шөп жауыпты. Мотыль айналаны тікұшақпен шарласа да қажетті орын таба алмаған. Сонда көмекке əскер жұмылып, жауынгерлер санаулы күндерде шөлдегі бəлен шақырымның шөбін отап берген.

Ой

жасалған бұйым ғой. Оны жасауға жетілу үшін оған дейін қанша заман бастан өтті десеңізші. Ал оны кім зерттеді? Осы жəдігерлермен бірге табылған тостағанда жазу белгісі бар. Онда не делінген? Жазу қашан пайда болған, бастауы не? Оны оқу үшін алфавитін табу, ашу керек. Ол да əзірше жұмбақ. Шығыс Қазақстандағы Берел қорғанында 13 жылқы қайтыс болған кісімен бірге жерленген. Өйткені, əлгі дүние салған адам жай кісі болмаған. Ол анық. Олай болса ол кезде белгілі қоғамдық қатынастар қалыптасқан. Əлгі кісі хан болуы мүмкін. Бұл қай дəуірге жатады? Хан болса, мемлекет болған. Біздің тарихшыларымыз таза

пунктінде «Əскери бөлімдегілер құрметіне алғаш рет «Белое солнце пустыни» фильмі көрсетіледі» деген афишаны көрдім. Əртістердің талай қызықтарын картинадан бұрын тамашалағандықтан киноға баруға соншалықты ықылас болған жоқ. Дегенмен, жауынгерлік өмірдің соңғы күнін көпшілік ортасында өткізгенді жөн санадым. ...Кинозалдан жалғыз мен емес, бүкіл бөлім жауынгерлері желпініп шықты. Туындының жарыққа шығуына қол ұшы тиген мен секілділер бар, тікелей қатысқандар бар, «əйгілі болдың, атағың шықты» деп бірінбірі құттықтап, құшақтасып жатты. Не керек, қойылым бəрімізге қатты ұнады, сондағы қуаныш əртістердің кірбіңді қылықтарын түгел шайып кетті. – Түсірілімінің куəсі болған фильм қырық жылдан кейін қалай қабылданады екен? Əскерде, 1970 жылы қолыңыз жеткен, В.Лениннің 100 жылдығына орай берілген «За воинскую доблесть» медалін фильмге сіңген еңбегіңіздің бағасы деуге бола ма? – Фильм түсірілген тұстар əскери жаттығуларда талай рет аяқ басқан жерлер. Жастығымның куəсі – бұл фильмді балаларым мен немерелерім де жақсы көреді. Ал, соңғы сұраққа келер болсақ, əдетте шөлді аймақта улы жəндік, жылан атаулы көп болады. Əрі сол араға тəн лейшманиоз ауруын тудыратын маса түрі бар, шаққаннан кейін теріде тарының көлеміндей ақ түйіршік пайда болады. Оған іле-шала ем жүргізбесе көлемі алақандай жараларға айналып, жігіттер жауынгерлік міндеттеріне жарамай қалады. Соған ол жерде пайдаланбаған ем түрін жасап, көп жігіттерді қатарға қайта қостым. Медициналық-санитарлық шағын бөлімде бұрын істелмеген амбулаторлықхирургиялық операциялардың көптеген түрлерін жасадым. Офицерлер қалашығындағы кəрі-жас, бала-шағадан да көмегімді аяған жоқпын. Оған қоса жауынгерлер арасындағы науқастарын анықтап, госпитальға уақытында жеткізу, əскери жаттығулардағы кездейсоқ жағдайлардағы сапалы көмегім бөлім басшыларының назарында болса керек, дəрігерлер арасынан «За воинскую доблесть» медалі (сол кезде жоғарғы марапаттардың бірі) маған бұйырды. Еңбегіме берілген жəне бір жоғары баға: əскерге тұрақты қалуға ұсыныс түсті. Бірақ үйдегі алты баланың үлкені, əрі ауылдағы қарт əке-шешеге сүйеу қажет болғандықтан елге оралған дұрыс болар деп шештім. Əр азамат өміріндегі айтулы тұстардың бірі əскердегі қызмет жылдары. «Белое солнце пустыни» фильмнің түсірілімі мен үшін ол кезеңді тіпті ұмытылмас етті.

көшпелілер болған емес дейді. Ағылшын тарихшысы А. Дж.Тойнби алдымен отырықшылық, кейін көшпелі тұрмыс пайда болған дейді. Олай болса сол отырықшылар немен айналысып күн көрген? Жерағаш, шығыр оларды іске қосатын мал күші – бұлар техника, көп қиын, тəжірибе, өнер, ұзақ даму нəтижесі. Кейбір тарихшылар оған б з.д. үш мың жылдықты белгілейді. Десекте, олар қашан, қалай пайда болған? Əрине, жабайы аңды қолда ұстап, үйрету бұдан əлдеқайда ертеде дүниеге келген. Қолдағы мал көбейген сайын оны бағу үшін, оның соңынан еріп жүру қажет, императив. Бұл көшпелі тұрмыстың бастауы. Қазақ ертегілерінде егін екті, жермен айналысты деген еш пікір, аңыз кездестірілмейді. Ол ертектердің бас кейіпкерлері аң аулаған батырлар болып келеді. Халық ауыз əдебиеті, мақалдар мен нышандар да сол мал шаруашылығына байланысты айтылады. Сонымен, археологтар көп жаңалықтар ашып, ой салуда.

Əңгімелескен Жанғали ХАСЕНОВ.

Бірақ, сол археологиялық материалдарды сөйлету, реттеу, тарихи жүйеге келтіру тарихшылар үлесі. Оған бағыт беретін – тарих философиясы. Əзірше, тарихшыларымыз соңғы жиырма жыл шамасында осы керемет мол жаңалықтардан ғылыми қорытынды шығара алмай отырған сияқтанады. Əрине, мынадай жаңалықтарды қорытып, ғылыми тарих жазу оңай дүние емес. Үлкен күш, ауқымды ой керек. Тарих халықтың өткен ғажап, мол өмірі. Оны жазуға бір институттың шамасы аздық етсе, оны да ойластырған жөн. Тасқа жазылған тарихымызды кітапқа айналдырып, əлемді таныстырып, оған тəнті ету біздің бабалар рухы алдындағы парызымыз, демекпіз. Бұл қашаннан бергі идеологиялық проблема. Досмұхамед КІШІБЕКОВ, ҚР ҰҒА академигі, Тимур КІШІБЕКОВ, профессор, философия ғылымдарының кандидаты.

Ал Жəкула деген кім еді, халқына сіңірген еңбегі қандай дегенге келсек, тұсаукесер барысында сөз алған тарихшыпрофессор Мəмбет Қойгелдиев, Қазақстанның халық жазушысы Қабдеш Жұмаділов сынды қазақ зиялыларының деректі баяндамаларымен дəйектеуге болады. «Аягөзден аттанып, Ақсуатқа қарай сапар шеккенде алдыңыздан «Жəкуланың қызылтасы» мен мұндалап көрініс береді. Сол тұстан өтіп, «Жəкуланың қызылтасы» көзіме көрінген сайын, қазақ жерінің киелі қасиетіне таң қалушы едім. Қазақ өз тарихын қағазға түсірмесе де, туған жердің сайсала, тау-тасына жазып кеткен секілді. Ал жердің жады деген керемет! Тарихтағы кейбір есімдерді есеңгіреген қазақтың елі ұмытса да, жері ұмытпайды», дейтін жазушы Қ.Жұмаділов əңгімесін былайша жалғастырды: – Жəкула Күшікұлы – халықтың саналы тобынан шыққан белгілі тұлға. Сонау ХІХ ғасырдың 90-жылдарында Омбыдағы мединститутқа барып оқуы – осы сөзіміздің айқын дəлелі. Өз ұлтына барынша қажет, ең зəру нəрсенің бірі – дəрігерлік екенін жан-тəнімен сезініп, алдына мақсат қойған адам ғой. Алайда империялық өкімет оқу бітірген Жəкуланы өз еліне жібермей, əскери дəрігер ретінде Бішкектегі армия бөлімшесіне жұмсайды да, біраз жылы осында өтеді. Ол кісінің елге оралуы жиырмасыншы ғасырдың басы болса керек. Оның өзінде Өкпетідегі ел-жұрты жоғарыға арызданып

жүріп, зорға қайтарады. Кезекті болыс сайлауы кезінде елге қосылған азаматты көптен қолы жетпей жүрген жұрты бірден болыс сайлап алады. Ол кезде қазақтың маңдайына жазылған ең үлкен лауазым – болыстық болса, он жылдан астам болыс болған білімдар Жəкула халыққа жасаған жақсылығымен, əділдігімен құрметке бөленген. – Жəкула ел басқарып жүргенде Семейдегі Алаш қайраткерлерімен тығыз байланыста болды. Халықтың көзін ашып, ел ішінде «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналының кең таралуына күш салды. Жалпы, өнербілімге ұмтылу – бұл əулетке тəн қасиет. Жəкуланың немере інісі Əбілмəжін Күшіков ғасыр басында сонау Еуропадан Варшава университетін бітіріп келді. Кейін екеуі де «Алаш» қозғалысының белсенді мүшелері болды. Амал не, қызыл өкімет қазақ зиялыларының жолын кесіп, аңсаған армандарына жеткізбеді ғой. Əбілмəжін 1937 жылы атылып кеті. Ал, Жə ку ла кампеске кезінде жер-жерде бұрқ ете қалған шаруалар кө те рілісіне іштартты деп айыпталып, ұсталатын болған соң амалсыз шекара асып, Шəуешек жаққа бой тасалады, – дейді Қабдеш Жұмаділов. Алайда, аңдыға�� оқ Жəкула Күшіковті бұл жақтан да іздеп табады... «...Əлем қазір алақандай ғана болып қалды ғой. Оңтүстік Африканың Үміт мүйісіне барам десең де, бір-ақ күнде жетіп барасыз. Бірақ, мен атажұртқа барар жолды тұп-тура он жыл жүріп өттім. Ал, атам мен əкем туған жерінен қол үзгеннен кейін, біздің əулет бұл жолды тұп-тура сексен жыл жүрді. Қасымда екі жолдасым

бар, Алланың атымен бастайық деп дұға жасап, жолға шықтық. Баратын жаққа бет алуымыз сол екен, көз жасым көкірегімді жуып кетті. Қымсынған, именісімді жасырғаныма да, іштегі ашуызаның бұлқынысына да бой бермей төгіліп кеткен көздің жасы менің өзімдікі ме, жоқ əлде күл төккен қара қыстауын аңсап өткен атамның көз жасы ма, жоқ əлде сол топырақты сағынумен күндерін өткізген əкелерімнің көз жасы ма, оған да жіп тағып жете алмай қалдым. Талай белесті артқа тастап, атамның ізі қалған сол қара жолмен Жəкула тауының баурайына келгенде мен арманымның орындалғандығын, аңсаумен өткен атамның, сағыныш өзегін өртеген əкемнің арманы орындалып, аруақтары бір аунап түскендігін жан-дүнием сезінгендей болды. Міне, осы сəттен бастап менің де ата мекенім бар, ол мына тұрған «Жəкуланың қызылтасы» деп жалтақтамай айта алатын болдым», дейді Жəкуланың тікелей ұрпағы Асқар Жəкулин. Орнында бар оңалар деген осы. Қазір Жəкулиндер əулеті жарым-жартылап, атажұртқа оралуда. Ал қолымызға тиген «Жəкула болыс» атты бірінші кітапта Жəкула Күшіковтің Дала генералгубернаторлығының орталығы Ом бы қаласында еуропалық деңгейде медициналық білім алуы, Жетісу жеріндегі дəрігерлік, Семей өңі рін дегі болыстық қызметі, саяси тұл ға ретінде ұлт-азаттық күреске араласып, ұлттық партия құруға шақырған ұраны үшін Ресей империясы тарапынан, «Алашқа ниеттес» болғаны үшін большевиктер та-

рапынан кəмпескеге ұшы рап, қуғын-сүргін көргені тарихи деректермен айғақталған. Бұған қоса, 1917 жылы Варшава университетін бітірген інісі Əбілмəжін Күшіковтің «Қапланбек Алашордасы» ұйымын құрғаны үшін 1937-де атылғаны, ұлдары Мағауия жəне Əнуар Жəкулиннің Қытайдағы «Үш аймақ» ұлттық құрылымындағы екі аймақтың уəлиі болғаны үшін репрессияға ұшырағаны мұрағат материалдары негізінде жазылған. «Жəкула жəне оның заманы мен замандастары» атты екінші кітапта Омбы фельдшерлік мектебінің оқу пəндері, 188090 жылдары Омбыда білім алған алғашқы қазақ дəрігерлері Ж.Күшіков, Б.Шалымбеков (М.Тынышпаевтың жары Гүлбаһрамның əкесі), Б.Досымбеков (М.Дулатовтың жары Ғай нижамалдың əкесі), Д.Қалматаевтың (генерал М.Қалматаевтың əкесі) өмірі, жүргізген емдері, алғашқы ота жасаулары туралы Омбы мұрағатынан табылған тың деректермен берілген. Бұл қос кітап ұлт-азаттық кү реске ерте араласқанымен, ғасырға жуық уақыт ұмыт қалған Жəкула Күшіков əулетінің (ұрпақтары Қытай жерінен енді ғана оралуымен байланысты) ғана емес, патшалық жəне сталиндік қуғын-сүргінді бастан өткерген əрбір қа зақ шаңырағының тағдырын көрсетерлік басылымдар. Ұрпақтары 31 мамыр күні Жəкулаға арнап, Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданында ас бермек. АЛМАТЫ. ––––––––––––––––– Суретті түсірген Нұрғиса ЕЛЕУБЕКОВ.


29 мамыр 2013 жыл

Өмір аманатсыз болмайды екен! Алғашқы аманатты жан анамның аузынан ақырғы демі бітерде, жиырма жеті жасымда естіппін. Сүйегіне ілініп, қос жанары жылтырап, пышақтың қырындай жанылған жақтарын шодырайған иегі əрең қабыстырған күйі, кемсеңдеуге əл-дəрмені келмей жатып: «Қаламсабыңды тастама!..» – деп иегін соңғы рет қағып қалған. «Құлыным» деуші еді жарықтық, демі жетпей, сол тəтті атауын қармай алмады білем... Анамның осы аманат сөзін Ə.Нұршайықов дос-ағам мен туралы мерейтойлық (60 жас) мақала жазғанда эпиграф етіп алды. Демек, қаламсапты тастауға хақымыз жоқ екен! Сосынғы аманатты Əзағаң аузынан естідім... Айтып берсем, былай... ...Алматыдан Астанаға бүйірі тоқ пакет келді. Əзілхан Нұршайықов жіберіпті. Қалай ашқанымды білмеймін, ішінен Əзағаң қолжазбалары ақтарылып түсті де, іле алақанымды толтырған бір көкшіл кітап топ ете қалды үстеліме. Автордың «Қаламгер жəне оның достары» деген кітабы екен. «Өлке» баспасынан 2000 жылы жарық көріпті. Мұндайда дегбір қала ма? Бірден автографқа көзім түсті. «Қымбатты Қайсар інім! Бұл менің өз ұстазым Мұқан Иманжанов туралы жазған кітабым еді. Сіз өткен ағаларды «өлтірмей» – ұмытпай ардақтайтын абзал азаматтардың бірісіз ғой. Сіздің сол ағаларға деген асыл ілтипатыңызға, шексіз сүйіспеншілігіңізге деген

кітабында да сарқылмайтын сансыз қазына қатталған. Сөйтіп жүргенде, 2011 жылдың жаңа күндері басталды. Əзағаңды құттықтадық. Өзі де жаңажылдық ыстық тілек арасында биыл Иманжановтың 95 жылдығы екендігін еске салды... Тағы бір жолы хабарласқанда, Өскеменде қысқы Азиаданың алауын алып жүгіруі мүмкін екендігінен де хабардар етіп, баяғы əзіліне басып «шалша жүгіріп көреміз ғой» деп күлдірткен. Сөзінің соңында «сосын жүрек алауымды жағып, Мұқан Иманжанов жылының жалындап өтуіне күш салсам ба деймін» – деп сəл кідірді де, былайша жалғады: «баяғы өтініштер есіңде шығар...». Осы сөзден жарты ай шамасы өткенде

Е ЗЕРД

жіберген Əзағаң очерктерін ерімен жарысып оқитын көрінеді Рəзия апай. Бұл құбылыс Мұқанды таң-тамаша қалдырады. Мұндай құштарлықтың сырын білмек боп, бір жолы зайыбынан: «Сен Əзілханның очерктерін шынымен ұнатып, сүйсініп оқисың ба?», – деп сұрайды. Ол күлімдеп басын изейді. Егін, мал, цифрлардан оқиға құрайтын очеркистің осынша əсерлендіретін нендей қасиеті бар дегендей жазушы ұзақ аңтарылып қалады. «Бəрібір мен махаббат əңгімесін оқып отырғандай ғажаптанамын!» – дейді Рəзия көзі ұшқындап. «Қойшы, тіпті əсірелеп жібердің-ау!» – дейді бұл жорта таңданып, əйел сырын түрткілей. «Əзілхан махаббатпен жазғасын темірің де нəзіктеніп кетеді емес пе? Бар сиқыры сонда ғой!» – деп зайыбы шынайы пікірін тəтті талмағандай таңдайына жағып тамсанатын. Əзағаң осы қызық эпизодты айта келіп, ұстазының жазған бір хатынан үзіндіні жатқа айтып берді. «Əйелдерге очерктер ұнау дегенді мен автордың пайдасына тамаша іс деп білемін. Олар кітапты бізден гөрі басқарақ оқиды ғой. Сезінуі де басқарақ қой!» – деп жазуында соншалықты ақиқат жатқан сияқты. Өзгенің көңілін аулағыш, тек жақсы сөзімен ғана жанын семіртіп отыратын аса бауырмал, сергек те сезімтал Əзағаң Мұқан ұстазына хат

www.egemen.kz

əдеби достарының санын алпысқа жеткізсе, ал кейбіреулер жүзге маңайлатады. Сан ауытқулығы бар шығар, бірақ сапасы салымды болыпты. Тек Баубек Бұлқышевпен ғана жан аямас достығы не тұрады? Екеуі Алматы қаржы

Əйел кґзінен жасќанатын жазушы Қайсар ƏЛІМ,

«Егемен Қазақстан».

ризашылығымның белгісі ретінде бұл кітабымды өзіңізге ерекше ықыласпен сыйлаймын. Қабыл алғайсыз. Келін, балалар бəріңіздің бақытты болуларыңызға шын жүректен тілектеспін. Зор құрметпен: ағаң Ə.Н. 20.09.2001 ж. Алматы». Бақытты алыстан іздеп жатып қайтеміз? Бақыт ұшқыны осындай жүрек сөзінен себезгіленетін шығар, бəлкім. Кеспелтек кітап менің Əзағаң сыйлаған қуанышымның өзіндік өлшеміндей ме екен? Жіберген сауалдарыма қайтарған «жұпжуан» жауаптары да көз қызықтырғанымен, алдымен, автордың бұл кітапқа арнау сөзі ырқымды бағындыра берді. «Аяулы Адам, асыл Азамат, қадірлі Қаламгер – менің əдеби ақылшым Мұқан Иманжанов жайындағы бұл қарапайым еңбегімді өз замандастарының, біздің бəріміздің ортақ Ұстазымыз болған қазақ əдебиетінің ХХ ғасырдағы Ұлы Классигі Мұхтар Омарханұлы Əуезовтің 100 жылдық торқалы тойына тарту етемін», – делінген арнауда. Есіме сарт етіп түсті. Тоқта! Алғашқы романы «Махаббат, қызық мол жылдарды» да Əзағаң осы Мұқан ұстазына арнап, жариялағаны қайда? Қане, оқып көрелік. «Бұл кітабымды жас ғұмырдың жалынды жыршысы жəне жас қаламгерлердің жанашыр қамқоршысы, жалықпас ұстазы болған жазушы, марқұм Мұқан Иманжановтың ескерткішіне арнаймын». Мұқан ұстазы бұдан он екі жыл бұрын дүниеден озса да осылай еске алып, рухына роман, енді, міне, тағы да кітап бағыштап отырған шəкірттің кішілігі мен кішіпейілдігіне тəнті болып, Əзағаң телефонына қоңыраулаттық. Əзағаң қашанғы əдетімен амандық- саулықты тəптіштеп сұрап алғаннан кейін, жіберген қағаздары мен кітабына шын жүрегімнен рақметімді айтып, қуанышымды білдіріп жатыр едім, ол кісі көкейіндегі бір мəселені тікесінен сыналап жібергендей болды. Əсілі, істеген жақсылығына қарымта күтпейтін, біреуге салмақ салып сөйлемейтін, кей сəттері аса маңызды іске жаны ашыған тұста да «өзіңіз біліңізге» сайып, сыпайы бипаздайтын Əзағаң бұл жолы: – Менің бір айта алмай жүргенім бар еді, қалқам! – деп жасқаншақтық танытқаны – сəл жұмсарып, биязылана түскен дауысынан байқалды. Менің ықыласымды күтпестен сөзін жалғай түсті. – Қайсаржан-ау! Менің Мұқан Иманжанов деген ұлы ұстазым болғанын білесің. Оны жүзге жуық адам ұстаз санап, қастерлеп өтті. Енді сол аса талантты жазушының еңбегі көмескіленіп, тіпті ұмытылып бара жатқандай. Небəрі 41 жыл 3 ай өмір сүрген оның алмас қаламынан басқасын айтпағанда, «Алғашқы айлар» повесі мен аяқталмай қалған «Көк белес» романы, көптеген тамаша пьесалар мен əңгімелер туындағаны белгілі. Өзге жанрларда да көсіле жазды. Ол кісі замандастарын хаттарымен тəрбиелеген үлкен жүрек иесі еді. Əйтеуір ұстазымның 85 жылдығына міне, бір кітап арнағаныма мəзбін. Шəкірті болдым деп дəсердей болатын кейбіреулер осы мерейтой кезінде бір ауыз жылы сөз жазбағанына қайран қалдым. Есіңде ұстағайсың, қалқам, ұстазыңның ұстазын да ескере жүргейсің деген өтінішім бар... Ұмытқан жоқпын ғой, ұлы ұстазым Мұхтар Əуезов туралы жазған естелігіме қаншама жылдар өтсе де разылық білдіріп, алғыс жаудырушылардың бірі өзің болатынсың... Осы əңгімелердің бəрін ұстаздық ұлағаты мен оны ұлықтаудың ұстыны ұрпақтар жүрегінде қалыптассын деген дəмемен айтып жатқанымды түсін, шырақ!... Көкейден өшпейді екен сол сөздер. Уақыт қанатына ілесіп, көңілден ысырылмай келіптіау. Баяғы, əне-міне, тірлік. Өзге шаруалар килігіп кете берді. 2005 жылы Əзағаң туралы «Махаббат жыршысы» деген эпистолярлық кітап шығардық. Соның созылыңқы күйбеңі. Бірақ Иманжанов есте жүреді. Бір тежеліс бар. Əзағаңнан асырып не жаза қоярмын деп, еріксіз тұйықталасың. Əлде Əзағаң осы тақырыптың жалғаса беруін қалайтын шығар деп ойға да беріліп қоямыз. Ұстазы туралы өзі айтқан ұзақ əңгімелердің тізбегі жадта қашалғандай. Жəне

Əзағаң мəңгілікке аттанып кете барды... Асыл ағаның өзімсініп айтқан «баяғы өтініштер есіңде шығары» – «əттеген-айымен» миымды піскілеп, аманат сөзі боп тəніме оқша қадалды... Тəннен оқ жарықшағын суырып алып тастаса, тəн жазылады ғой. Бірақ жан азабы ше?.. «Ажалдыдан – дат, Ауқаттыдан – ат, Ақылдыдан хат қалады. Дат өшеді, Ат өледі, Тек хат қана ұзақ өмір сүреді», – деп Əзағаңның өзі айтпақшы, М.Иманжанов туралы əңгіме қозғағанда осы ұстаз бен шəкірт арасында алмасылған хаттарға жүгінбей кетуге əсте болмайтын сыңайлы. Əзағаңның «ол хаттарымен тəрбие леген», – деген сөзі де жадта қаша лып, екеуара жазбаларының сырына терең үңілдіре түседі. «Мына бір кішкентай жина ғымды кітаптарыңның арасына сала салыңыздар»,– дейді Мұқан. «Таныс қыз» əңгімелер жинағын айтып отыр. Енді бір хатында: «Мен мына бір очерксымағымды жіберіп отырмын»,– дейді де, «Егер ұнамаса яки басқа бір себептер болса, менің көңіліме қарап баспаңдар»,– деп (Павлодар облыстық «Қызыл ту» газетіне жолдаған) ар ойлайды. «Ол редакцияға да, авторға да абырой əпермейді. Мен ондайға ренжімейтін қазақпын», – деген тұжырымы да тұнықтығын байқатпай ма? Ыстық, қамқор көңілдің жылы ағысы жан ерітетіндей: «Өз творчествоң қалай? «Баян» бітті ме? «Шеш ен ді» қашан жібересің? Тезірек жіберсеңші. Ондай нəрсені іште сақтай беруге болмайды, жолдас!». Мұқан жастардың қолжазбасын оқып, ақылкеңесін айтудан жалықпаған. Сөйтіп, қаншама таланттарды бесігінен танып, қияға ұшыруға себепкер болды десеңізші. Қараңызшы, алыстағы редактор Əзілханға Алматыда жатып шыр-пыры шығып, шығармашылық шабыт шақырушының тауқыметін нендей ынтызарлыққа жатқызуға болады. Оның «Алыстағы ауданда» очеркінің қолжазбасын оқып, тəнті болуынан болашақ үлкен жазушыға деген сенімін аңғарасыз. «Иə, иə, бұл əңгіме, шын өмірден алынған көркем əңгіме. Мұныңмен очерк жазуды біраз қиындаттың. Несі бар, дұрыс. Қиындасын, қолымыздан келмейді екен, əуреленбейік, бұл жанрды қорламайық», – деп жазу жүгін көтере алмайтын күшеншектерге сес көрсетеді. Мұқан шəкірті Əзағаңды очеркшілер сапынан суырып алып, жазушы еткендей əсер қалдырады. Оған мына хаты дəлел: «Повесть жазу қажет. Көп адамның характері, толып жатқан оқиғаларың бар. Олар кесек, көркем шығарманы тілеп тұр. Егер мені тыңдасаң, очерктерді бітірген соң, соған кірісіп кетсең... Құдай біледі, тез жазасың, жүріп кетесің. Бір кірісіп алған соң өзіңді қызықтырып сүйреп алып кетеді». Өзгенің қуанышын бөлісу – бөлек бітімді адамдарға тəн секілді. Мұқанның кіршіксіз жанын білмек болсаңыз, мына хатына үңіліңіз: «Менің кейде (жиі кездеседі) бір нəрсеге сүйінсем де көзіме жас келе қоятыны бар. Осы бір осалдығыма өзім ренжимін. Мен қазір сондай халдемін, күлімдеймін, бірақ, алқымыма бірдеңе тығыла береді. Қызық қой сезім деген!.. Мұның бəрін шақырып отырған сенің еңбегің, сəтті, қуанышты еңбегің. Бұл – нағыз очерк, шын мағынасындағы көркем очерк!.. Кəдімгі шын өмірден көркем əңгімені қалай жазудың жолын тарттың. Егер мен əдебиеттен бірдеңе түсінсем, сендегі талант талайларды қызықтыруға тиіс, қызықтыратын да болады. Тек сенде əзірге бір нəрсе жетпейді: еркін сезінбейсің. Осыдан арыл, құлашыңды іркілмей сілте». Кейде Əзағаң құлағында қала берсін дей ме екен, Мұқан ұстазы туралы елеусіздеу етіп əңгіме айта салушы еді. Павлодардан

жазған сайын «Мен мазаңызды алғанға ренжіп жүрсіз бе?» – деп жасқаншақтық жасайды екен. Соны аңғарған ұстазы реніш танытып, өзіне əрдайым жақын тарта сөйлеп, еркінси жүруін талап еткендей болғаны оның мына ақжарылқап сөзінен айқын байқалады. «Осының не қажеті бар? (əлгіндей ыңғайсызданғандық көрсеткеніне налығаны – Қ.Ə.) Егер талант өз өнерін көрсетіп жатса, оны маған сеніп тапсырып жатса, бұл мені қалайша қуантпайды деп ойлайсың? Таланттың

кезінде жарыққа тез шығуына, зəредей де болса себім тисе, мен өзімді бақытты санар едім... олай болса, сен маған сондай бақытты қи. Егер аз да болса сеніміңе жарасам, жібере бер. Перзентті қадірлеуге құлмын. Іркілме, қысылма», – деген жүрекжарды ыстық лебізі ұстаздың мейірімге толы ұлағатын аңғартпай ма? Астанаға талай рет келіп-кетіп жүргенде Əзағаңмен молынан сырласуға мүмкіндік туып қалатын. Сондайда Ұлытау ұланы туралы кейбір əңгімелерін де қисындап, сыналап жіберетін. Оның жомарттығына таңдай қағатын. Ақша сұраған біреудің көңілін қимай, қалтасында ештеңе болмай қалса, Гоголь көшесіндегі жинақ кассасына ертіп апарып, алақанына қаржы салатын. Жəне де қарыз туралы ежіктеп те жатпайды екен. Ол «жəрдемшілжүрек» иесі атаныпты. Павлодардағы жалаңаяқ жас жазушы Вс. Ивановқа Мəскеуден етік жіберген Горький секілді ол да жұрттың көңілін көтеруге асығып тұратын. Мейірімді жүректің ықыласына бөленгеннің бірегейі журналистредактор Əзағаң болған. Оны Керекуден тауып алып, тынбай қамқорлық жасады. Əрбір əдеби қадамын қадағалап, ақылын айтып отырды. Кемел келешегіне қалтқысыз сенген ол сыртта жүрген Нұршайықовты сыртынан кепілдеме жинаттырып, Жазушылар одағының мүшелігіне қабылдатыпты. «Мен сол себепті Иманжановты өз Горькийім деймін мақтанышпен. Осындай «горькийлікті» ол менен басқа да əлденеше адамға жасаған еді»,– деп Əзағаң кеңкілдеген баладай толқып, бейнебір қарсы алдында сол ұстазы отырғандай, құшағына сыйдырмақ болған кісіше тереңнен демалып, кеудесін кергілеп қойды. Əзағаң Мұқанның сөзімен соғыстан келгеннен кейін танысса, өзімен 1954 жылы жүздескенін тəтті аңсаумен еске алатын. Бұл таныстығы үш жыл бес айға, яғни Иманжанов өмірінің ақырына дейін созылыпты. Бəрін есепшотқа салғандай етіп тиянақтап жүретін Мұзафар Əлімбаев Мұқанның

техникумын үш жыл оқып, үздік тəмамдайды. 1940 жылы Баубек əскер қатарына алынып, денсаулығы нашар Мұқан ілікпей қалады. Əрі қарай соғыс басталады. Қанқұйлы жылдары майдандағы досына жазған хаттарында: «Айналайын-ай, аман болсаң екен!» – деп жалбарына тілесе, тағы бірде: «Сенің орныңа құдай мені алсын!» – деп əлденеден сезіктенгендей салын суға кетіріпті. 1944 жылы Баубек оққа ұшқанда, Мұқан жас баладай еңіреп, етегін жасқа толтырады!.. Мұқандай асыл азамат өзгелерді хат жазып тəрбиелегенімен қатар, қойын дəптерлерін де тынымсыз толтыруға ыждағатпен қарапты. Оған оның соңында мұра боп қалған «Рига дəптері» мен «Қырым дəптері» куə. Жан сезімін түсіріп отырған. Дімкəс көңілінің оңалмайтын тұстарын да жалтақсыз, жабығып жазып кеткен. Ауру меңдегенде: «Менің төсек тартып жатқаныма бір айдай уақыт болыпты... Шынын айтқанда, жыл басынан сау күнім жоқ. Құрысын бүйткен денсаулық!» – деп түңіледі Рига маңында емделіп жатқанда (13.04.1956 ж). Осы күні Əзілхан туралы ойын дəптеріне былайша түсіріпті: «Осы бір адал жанды, тамаша адамға мен тарапынан жеткілікті ілтипат болмай-ақ жүр. Ол мені жақсы көргендегідей мен оны жақсы көре алдым дей алмаймын, оның жүрегі менікінен əлдеқайда ыстық, əлдеқайда мазасыз екендігін əр хатынан, телеграммасынан айқын сеземін». Ал Əзағаң да ұстаз алдындағы борышпарызын ақырғы демі біткенше орындаудан жалықпаған ақ адал жан еді. Ұстазының «Адамға көп жасау ғана мұрат емес, оның үстіне, көп білу, кейінгіге көп еңбек қалдыру мұрат», – деген өсиетін бір сəт есінен шығармайтын ол, оған жазған жауап хаттарын былай қойғанда, мерейтойларынан басқа да кезде үнемі еске алу мақалаларын жариялап отырды. Маған да ескертіп, шығармашылықтағы уылжыған кезеңдерінен бастыққанға дейінгі қызыл тінді қызық та қауырт жазу-сызудың машақатты, шабытты, шалқымалы сəттерінен əңгімелеп қалып, өнегелі, өрісті шақтарынан сыр түйіп отыратынын, жоғарыда келтірдім ғой. Əзағаңның М.Иманжановтың туғанына 50 жыл толуына арналған толғанысы қазақ əдебиетіндегі өзгеше өркешті жанр ретінде сақталып қалмақшы. Өмірден өтіп кеткен кісіге арнау хат жолдап, кейінгі тірлікті баян ету тəсілі нақтылықтан сəл ауытқымауымен құнды болса керек. «...Біз Сіздің біреудің жақсылығын, жаңа бітірген еңбегін естігенде сүйсініп, қуанғандықтан нұр шашып бажырая қалар кездеріңізді сағындық. Біз Сіздің жүректі лүп еткізіп, баурап əкететін «бауырым» деген ересен ыстық сөзіңізді сағындық. Біз Сіздің өзіңізге шын берілген жүзге жуық досыңыз түгел сыйып кететін даладай кең жүрегіңізді сағындық!». Иə, ұстаздың жүрек жылуын сезінген шəкіртте не арман бар? Сексен тоғыз жасында дүниеден озған Əзағаң соңғы демі біткенше Мұқан ұстазын аузынан тастамай кетті. Небəрі қырық бір жыл жасаған дарынды жазушы соңына соқталы дүниелер қалдырғаны белгілі. Жоқшылықпен, меңдеген сырқатпен алысып жүріп, көркем шығармалар жазыпты. Ол кейде оңашада Əзағаңа ашылып сөйлеп, жан баласына тіс жармаған сырын тарқататын. 19 жасында əкесі өзі сүймейтін бір қызды келіншек етіп əпермек болып, бұл одан қанша азар да безер үріксе де, Алматыға оқуға жол қаражатынсыз кете алмайтынын біліп, амалсыз үйленеді. Үш күн «үйлі-баранды» болғанымен, қызға қылдай қиянат жасамай, əкесінен ақша алып, алыс сапарға аттанады. Содан үш жыл бойы елдің бетін көрмейді. Əкесіне хат жазып, «күнəсіз келінді еліне қайтар, сүйгенімен қосылып кетсін» деп өтінеді. Содан əке мен бала арасы алшақтап кетеді. Елден қаражат сап тыйылады. Əбден тарыққан Мұқан оқуын ауыр еңбекке жегіліп жүріп жалғастырады да өкпе дертіне шалдығады. Осы ауруын одан əрмен өршіткен екінші бір көрген қорлығын да ашынып

9

айтса керек. Жазушылар одағында жауапты қызмет атқарған бір жазушы романын сынап, кемшіліктерін əділ көрсеткені үшін соңына шам алып түсіп, кезегі келіп тұрған үйді бергізбей, далаға тастайды. Сөйтіп, ылғал, ауасы тар жеркепеде өмірін өткізіп, сырқаты асқынып, тұрмыстан бір рақат көрмей бақилық болады. Шүкір, жүдеу тірлікті Мұқан соңғы сапарға «байып» аттанғандай болды. Халқы қарақұрым жиналып, аза тұтты. Шəкірті, жас ақын Тұманбай Молдағалиев қабір басында, төменде үңірейіп жатқан көрге, одан соң оның жиегіндегі жас топырақ үстіндегі ұзын қызыл табытқа қарап қойып: «Іздедім өлеңмен, тербедім, Денеңді қияды жерге кім?! Аяулы ұстазым, өзіңді, Кеудеме жерледім!» – деп зарлай жөнелген. Жазушының жетісі берілген күні Сəбит Мұқанов қарлығыңқы дауысын одан əрмен қатайтып, жан-дүниені қырғышпен қырғандай етіп: «Иманжанов Жазушылар одағының жұмысын бір өзі атқарды. Тіпті болмағанда, бүкіл одақтың тəрбиелік жұмысын жалғыз өзі атқарды дегенге дауласуға болмайды», – деп шегендеп сөйледі. Жақсының өнегесі өлшеусіз екендігін уақыт безбендеп береді екен. М.Иманжановты еске алу кешінде Серік Қирабаев: «Мұқанның дұшпаны жоқ еді», Зейнолла Қабдолов: «Біз жанымыздың тазалығын көру үшін Мұқанға қарайтынбыз. Өйткені, ол біздің айнамыз болатын», Өтебай Қанахин: «Мені əдебиетке алып келген Мұқан еді», Жақан Сыздықов: «Ол менің ғана емес, бүкіл ұрпақтың есінде қалады», – деп тамсанып та талғап айтуы тегіннен-тегін бе?! Ал Ə.Нұршайықов əдеттегідей жазып əкелген сөзін төс қалтасынан суырып алып, оқып берген-ді. Қойған тақырыбы да қызық: «Мұқанның қолынан келмейтін Он төрт іс» деп аталады. Осыншасын тізбелегенде, ұстазының ірілігі одан сайын айқындала түскен. Сəл үзінді: «Мұқанның қолынан жалынсыз шығарма жазу келмейтін»; «Жұртқа жақсылық жасамау қолынан келмейтін»; «Жағымпаздық қолынан келмейтін»; «Арақ ішу, шараппен шабыттану қолынан келмейтін»; «Көзінің қос қарашығы Махсұты мен Рүстемін, науқасымды жұқтырып алмайын деп жасқана отырып, күніне екі рет емірене сүймеу қолынан келмейтін», т.б. Ал қолынан келетін істері сансыз еді жарықтықтың... Жақсылық жасау үшін жаратылған осындай періште пенденің өмірдегі өксігі өлшеусіз болатын. Денсаулығы шығармашылықта құшағын кең ашқызбай, құштарын тұшынтып қандырмай, ойлағанын орта жолда опырып тастап, опасыздық жасаумен тынысын өшірді. Мұңаймай тұрып, мұңаймай жата алмады. Əлдəрменін жылдар бойы кеміріп, кемтардай күйге түсірген созылмалы сырқат қаламын қайырды, жігерін мұқалтты, сенімін селкеуледі. Шыбын жанына шипа іздеп Қырым курортына барғанда күнделігіне: «Үйім ғой мені оңалып, емделіп жатыр деп қуанады. Қайдан білсін, менің тағы күпшегі тозған ағаш арбадай қиралақтап қалғанымды. Дегенмен, бүгін жөтел азайған сияқты»,– деп түңілсе де сəл жөтел қыспағанына үміттеніп жазыпты. Сол курортта бір əйелдің көзімен көзі түйісе кеткенін түртіп қойыпты. Мұндай секунд өте қауіпті деп мойындайды ол. Жүрекке от жағып кетуі ықтималдығынан сескенеді. Өйткені, сүйкімді əйел көздерінде адамды еріксіз өзіне тартып алатын бір жұмбақ қасиеттер болады. Сен кейін өзіңе-өзің келіп, сабыр тапсаң да, жаңағы бір көзден жалт еткен ұшқын жүректе қалып қоятынын саралай келген Мұқан былайша түйін жасайды: «Сондықтан мен... əйелдің жүзіне көп қадала бермеймін. Себебі – жүрегімді, семьямды сүйген жүрегімді босқа мазалағым келмейді. Сезімнен адам өлмейтінін, бөтен əйелмен сүйіспей-ақ өмір сүруге, көңілді дем алуға болатынын мен өмірімде көріп келемін». Мəңгілік махаббат, адал достық, арманшыл жастық жөнінде талай тамаша туындылар жазып қалдырған Мұқандай нəзік жүрек жазушының жаны таза, пейілі түзу, шынайы сүйіспеншілік сезіміне селкеулік жасамайтынының бастауы өзінің осындай жар алдындағы пəктігін мойындаудан, отбасы сыйластығы, бала тəрбиесі жауапкершілігін терең түйсінуден жібектей тарқатылатындығы ғанибет қой. Арлы, ұстамды, саналы, салиқалы, өнегелі жазушы ғана өмір шыншылдығын шеберлікпен, арына кір түсірмей суреттей алмақ. Мұқан ұстаз сондай кіршіксіз адамгершілігімен өзін де, жазуын да оқырмандар ықыласына бөлей берері анық. Оның жазғанына имандай сеніп, əсерленіп отырасыз. Себебі, ол иманды жан! Қысылғанда, қиналғанда дос қадірі түрлі ойға салады. Мұқанның мына хаты (19.11.1956 ж.) соның айғағы: «...Ал жүрекке ұялаған достық, о, атамаңыз, бұл ешбір заказсыз, ешбір есепсіз қиын күнде өзі жарып шығады! Биылғы басыма төнген қатерлі күндерімде өздеріңнен осыны əрбір минут сайын сезіндім. Сүйсінгендіктен, риза болғандықтан талай жылап та алдым. Тағы да айтам: көп-көп рақмет Əзілхан, Халима!». Дос-ағаға дос-інісі де қарыздар боп қалмапты. Əзағаң бір толғауында: «Сіз бір хатыңызда очерктің рамкасы саған тарлық етіп жүр, сен повесть, романға көш, батыл кіріс депсіз. Менің батылсыздығыма ренжіпсіз»,– дей келіп, « қаладағы, даладағы жас əдебиетшілер Жазушылар одағына барудың орнына Сізге барушы едік қой топырлап» деп сағынышын көзінің жасына сығып қосыпты-ау!.. ... Біз не дер едік, бұған қосып! Ұстаз бен шəкірт! Екеуі де қазақ əдебиетінің серпінді де қажырлы қос қанатындай жарқын тұлғалар. Мақсаттас, армандас асыл бейнелер. Хаттарымен бірін-бірі жебескен. Иелері кетеді екен, жазғандары қалады екен. Екеуі де сол хаттарымен ұрпақтар тəрбиесіне əркез араласа беретіндей, елгезек күйінде есте қалмақшы. ... Енді не тұрыс бар?! Мұқан – Əзілхан тақырыбының тыңына түрен дендеп түсе бастағандай ма?!.. Құйқалы, құнарлы тақырыптың түгін тартсаң, майы шығар-ау, сірə! АСТАНА.


10 Жазушы-тарихшы ғалым Қойшығара Салғараұлының бұл үш кітабы «Ежелгі түріктер», «Шығыстағы түріктер» жəне «Ортағасырлық түріктер» деп аталады. 2012 жылдың аяғында Астана қаласында «Фолиант» баспасынан жарық көрген. «Қазақ халқының шығу тегін жəне халық болып қалыптасуын ғылыми тұрғыдан жан-жақты дəлелдеп, бір жүйеге келтіріп, анық-қанығына жеткізген толық тарих əлі жазылған жоқ» деп бастай ды Қ.Салғараұлы үш томдықтың алғашқы кітабы «Ежелгі түріктерде». «Бұған дейін қазақ тарихы үш бірдей «центризмнің»: əлемдік мəдениеттің үздік үлгілерінің бəрін өздерінен ғана шығарған еуропалық колонизаторлар идеологиясының жемісі – еуроцентризм; өзге жұртты жабайы, екінші сортты халық санап, өздерін дəріптеген көне қытайлық агрессиялық-гегемонистік идеология – азияцентризм; сөз жүзінде халықтар теңдігі деп жалаулатқанымен, іс жүзінде ұлы орыстық идеяның туын көтерген кеңестік идеологияның өзегі – русоцентризм ықпалымен жазылды, тарихшы мамандарымыз осы шеңберден шыға алмады, деп бір түйіп тастайды. Ресми тарихқа қарағанда бүгінгі қазақ халқы қазіргі қазақ жерін ықылым замандардан мекендеп, бірін-бірі ығыстырған, сеңдей соғылысып, жөңкіле көшіп кетіп отырған сан халықтың ежелгі жұртында қалған бір өскін тəрізді. Жаңаша жыл санауға дейінгі (Қ. Салғараұлы жыл санау мерзімін білдіруде тарихта бірізділіктің жоқтығын айтып, дəуірге бөлуді христиан эрасына дейінгі (х.э.д.) жəне одан кейінгі (х.э.к.) деп атауды ұсынады) ҮІІ – ІІ ғасырларда бұл даланы сақтар жайлаған, бірақ одан кейін олар бейне ізсіз-түзсіз ғайып болып кеткен тəрізді. Енді олардың орнына сиуңну дейтін халық пайда болады. Бірақ олар да баяндап тұра алмайды. Оның орынын сиəнбилер басады. Содан кейін жыужандар. Жаңаша жыл санаудың VІ ғасырынан бұл өңірде «түрік» деген халық пайда болады. Кейін олардың орнын ұйғырлар, қарлықтар, түргештер орын тебеді. Арада біраз уақыт өткеннен кейін бұлардың орнына қыпшақтар мен оғыздар келеді. Қыпшақтарды моңғолдар тықсырып, Алтын Орда дəуірі басталады. Алтын Орда ыдыраған кезде Қазақ хандығы орнайды. Қарап отырсаңыз, бұл даланы мекендеген халық біраз аялдап, тағдыр толқынында одан əрі жөңкіліп кете барғандай. Алайда, археологиялық қазба мұралар, халықтың ауызша тарихы – шежіре-аңыздар, ескі замандардан үзілмей келе жатқан салт-дəстүрлер мен əдет-ғұрыптар, сырт көз қалай атағандықтарына қарамастан, бұл даланы бір ғана халықтың – түрік тектес халықтардың ұрпақтары мекендеп келе жатқандығын дəлелдейді. Санамызға сіңдірген ұғым бойынша түрік халықтары көшкінші (Қ. Салғараұлы «көшпелі, көшпенді» деген атаулардан гөрі осыны жөн көреді) халықтар, ресми тарихтың танымы да осы. Ал автор айтады, олар ешқашанда бірыңғай таза көшкінші болмаған, мал шаруашылығына басымдық берумен қатар, егін де еккен, қала да салған, темір қорытып, құралдар соққан, сауда-саттықпен де айналысқан, өнер туындыларын да жасаған. Кітапта бұған талай мысал келтіріледі. Осы ретте əйгілі түріктанушы ресейлік ғалым Л. Н. Гумилевтің «ХІХ ғасыр прогресшіл өркениетті тек отырықшы халықтар жасаған, ал Орталық Азияны бейне бір тоқыраушылық, болмаса жабайылық пен тағылық жайлаған деген тұжырымдаманы бізге мұра етіп қалдырды. Бұл тұжырымдаманың ең зияндылығы – қателігінде ғана емес, оның ешқандай сынауға жатпайтын ғылым жетістігі ретінде ұсынылуында», деген қынжылысты пайымдауын келтіре кетейік. Тарихтағы тағы бір қиянат – Ұлы Даланың орта жəне батыс бөлігін мекендеген ежелгі көшкінші халықтардың бəрі иран тілінде, кең мағынасында, үнді-еуропа тілінде сөйлеген еуропалық халықтар деген тұжырым. Зерттеуші осыған орай түрік халықтарының тарихына тілдік тұрғыдан да талдау жасаған. Еуропашыл ғалымдардың Еуразия кеңістігін үнді-еуропа тілінде сөйлеген деген тұжырымдарының да қате екендігін жан-жақты дəлелдейді. Түрік халықтары, оның ішінде бүгінгі Қазақстан жерінен табылған көне археологиялық жəдігерлер – алфавиттік руна жазуларының тілі тек – түрік тілі, бүгінгі біз түсінетін тілде болып отыр. 1960 жылы археолог Ф.Х.Асланов Павлодар облысында Ертіс өзенінің оң жағында Боровое ауылы маңындағы ескі қорымнан тапқан бұйымдар христиан эрасына дейінгі V-ІV ғасырларға жатады деп танылды жəне ондағы жазу оңнан солға қарай «Ақ марал» деп оқылды. Ал мұндай жазулар Қазақстанда Талас, Іле бойынан да табылды. Түрік тілін мойындауға мəжбүр еткен Орхон-Енесай жазуы өз алдына бір қазына. Қ.Салғараұлы бұдан əрі түрік атауының шығу төркінін іздейді. «Түрік» атауының қай кезде пайда болғандығын көрсететін айғақтар жоққа тəн, нақтылық жетіспейді. Зерттеуші сондықтан жанама деректерді де назардан тыс қалдырмайды. Жазба дерек бойынша – «түрік» деген христиан эрасынан кейінгі VІ ғасырда Алтайда пайда

www.egemen.kz

болған халықтың жəне оның тілінің атауы. «Алтай – түріктердің алтын бесігі» деген ұғым осыдан шыққан. Ал Тəуратта жəне соған сүйенген ауызша аңыз бойынша: Түрік – Нұх пайғамбардың үш баласының бірі Иафеттің сегіз ұлының үлкенінің есімі. Аңыз бойынша бүгінгі түрік тектес халықтардың бəрі осы Нұхтың ұлы Иафеттің Түрік есімді баласынан өрбіген ұрпақ болып шығады. Аңыз былай дейді: топан судан аман қалған Нұх үш баласын əйелімен үш жаққа жібереді. Иафет Еділ мен Жайық өңіріне келіп қоныс тебеді. Оның сегіз ұлы болады: Түрік, Хазар, Сақалап, Рус, Миң, Шын, Кеймари (Кеймал) жəне Тарих (Тареджа). Иафет өлерінде өз орнына үлкен ұлы Түрікті отырғызып, өзге ұлдарына: «Сендер Түрікті патшамыз деп мойындап, бағыныңдар» деп өсиет етеді. Əбілғазының түрік шежіресінде де осылай. Бұған қарағанда түрік атауының (кісі есімі не елдік атау

КІТАП

Македонскийдің жасанып келген жорығын қалай қайтара алған деген сауал туындайды. Еуропалық ғалымдар көшкіншілер мемлекетіне «далалық» деген анықтауыш қосып атаған, сол арқылы оның отырықшы елдер ұғы мын дағы мемлекеттен өзгешелігін көр сет кен. Қ. Салғараұлы осыған сүйеніп түріксақтарда мемлекет болды деп тұжырады. Далалық мемлекетте бар билік бір қолға – ұлы ханға (ұлығ хан) шоғырланған. Оның жанында хан кеңесі болған. Ірі мемлекеттік мəселелер осы кеңесте талқыланып шешілген. Ұлы хан мемлекетті үш аумаққа бөліп, оны балалары мен бауырларының басқаруына берген. Олар кіші хан (кішіг хан) деп аталған. Кіші хан қарауындағы аумақ та бірнеше аймаққа бөлінеді, аймақ тайпалардан құралады, тайпалар руларға жіктеледі. Бұл – əр заманада бірінің орнына бір келген түрік-сақ мемлекеттерінің бəріне ортақ белгі.

деген атпен танылған халықтың тарихы, міне, осыдан, ергенеқондықтардан басталады. «Мыңғұл» сөзін бұрмалап, тіл ерекшелігіне қарай «моңғолға» айналдырып жүрген шетелдік тарихшылар. Кейін ергенеқондықтар тарихы ХІІІ ғасырда негізін Шыңғыс хан қалаған Моңғол империясына жалғасады. Сиуңнулар (мұңғұлдар) мемле кетінде ата-баба дəстүріне негізделген өз заңдары болыпты. Қытайдың көне жазбалары арқылы жеткен бұл заңның баптары ортағасырлық түріктерді билеген Бумын қағанның, ХІІІ ғасырдағы Шығыс ханның, ХҮІІІ ғасырдағы қазақ Тəуке ханның заңдарымен тамырласып жатуы назар аудартады. Сиуңну (мұңғұл) заңы бойынша: адамды өлімші етіп жаралау өлім жазасына кесіледі; ұрлық жасау – мал-мүлікті тəркілеуге соқтырады; жеңіл қылмыс жасау – бетін тілуге (қазақтың «бетің тіліңгір» дейтін қарғысын еске түсіріңіз) ұйғарылады жəне осы сияқты

ЖАЅАША ПАЙЫМДАУ болсын) кемінде төрт мың жылдық тарихы бар болып шығады. Тарих ғылымы бұған дейін «түрік» сөзінің мағынасын іздегені болмаса, түрік халықтарының шығу тарихына мəн бере қоймағанын айтып кеттік. Ғалымның пайымдауынша, «түрік» – Ұлы Даланы мекендеген тектес, тілдес ру-тайпалардың басын біріктірген үлкен этносаяси бірлестіктің атауы. «Түр» (тұр, тур) сөзіне «ік» жұрнағы жалғану арқылы (түр+ік) жасалған атау. Осы ретте кейбір зерттеушілер сөздің жаратылысын, түп мағынасын зерделемей, сөздіктерде бар сөздердің ұқсастығынан алып, «түрік» сөзін «жасаушы, адам», «тастау, жайына қалдыру», «күш, қуат» жəне осы сияқты əртүрлі ұғымдарға апарып телуі де кездеседі екен. Бұл ретте профессор түріктанушы ғалым А. Н. Кононовтың «түрікті» қазақша «төркін», моңғолша «түркін», бурятша «төрхүм» сөздерінің түбір ұқсастығынан іздеуін де қателік деп есептеп, өзінің əлгінде айтып кеткен тұжырымын ұсынады. Осы ретте ғалым ресми тарихта орныққан түріктердің түп атасы Ашына (Ашина) деген танымға да тоқталып, бұлардың қате пікір екендігін жан-жақты дəлелдейді. «Ашына» ежелгі түріктердің «бұрынғы», «əуелгі», «алғашқы» деген ұғымды білдіретін «ашнұ» («ашынұ») деген сөзі екендігін, тарихта қолданылатын «ашина түрік» тіркесі «бұрынғы түрік», яғни «Бірінші Түрік қағанаты» деген сөз екенін дəлелдеп, берік тұжырады. Енді осы «түрік халықтары кімдер» деген мəселеге келейік. Зерттеуде бұған мол орын берілген, тарих ғылымында орныққан пікірлердің негізгі арқауының жасандылығын көрсете отырып, өз тұжырымдарын нақты деректер арқылы дəлелдейді. Ежелгі түріктектестер əлі мемлекеттер мен халықтарға бөлінбей, ру-ру, тайпа-тайпа болып жүргенде географиялық-аумақтық орналасуына қарай, өзара: «ғұздар, яғни өзен-су бойындағылар», «далалықтар, яғни қыпшақтар» жəне «орман адамдары, яғни ағаш ері» аталып, үш бірлестік құраған. Осының ғұздары өз тарапынан іш ғұздар жəне тыс ғұздар болып екіге бөлінген. Ішкі ғұздар Батысқа қарай өріс кеңейтіп, Қара теңіз жағалауын түгелдей иемденеді, Алдыңғы жəне Кіші Азияға өтеді. Еуропалықтардың «скифтер» деп жүргендері осы ішкі ғұздар. Сыртқы ғұздар Каспий теңізінің оңтүстік жəне оңтүстік-шығыс бетін мекендеген, олар парсылар берген «сақ» атауымен тарихта белгілі. Зерттеуші аса көңіл бөлген тағы бір мəселесі сол – «сақ» атауының шығу мəнісі. Оның бір кезде құл иеленуші мемлекет құрған көне шумерлердің «саг» деген сөзінен шыққандығын, əуелде «құл» деген мағынада болғанымен, келе-келе «қырағы, күзетші, қорғаушы, қарауыл» деген мəнге айналғандығын айтады. Тарихқа түрік халқының аты өзгеріп парсыша «сақ» (гректерше – «скиф») болып енгенімен, жерінің атауы сол күйінде сақталып бүгінге жетті, ол – Тұран. Аңыздарға, археология, лингвистика, тарих деректеріне сүйене отырып, түрік-сақтарды осылай тегі, тілі, құрамы, тармақталуы, атауы, шаруашылығы, қоныстануы, қоныс аударулары тұрғысынан жан-жақты бұтарлап талдап, тарихшы мамандар айтқан алуан пікірлерді тұтастай дерлік қамтып, саралай келе өзінше ой түйіп, тіпті тың пікірлер ұсынған зерттеуші Қ.Салғараұлы: «Түрік-сақтарда мемлекет болды ма, жоқ па?» деген тағы бір түйінді мəселеге де тоқталады. Кеңестік тарих байырғы тұрғындардың бірлестігі – тайпалар одағы болған деумен шектеледі. Ал сонда осындай бірнеше тайпаның басын біріктірген одақ «төрт құбыланың патшасы» атан ған Кирдің, бүкіл Кіші Азияны билеп-төстеген Дарийдің, ұлы жаугер

29 мамыр

ГІ Е И Ж К КӨ

Бұлайша билеу дəстүрі үзілмей келіп, Қазақ хандығы тұсында да үш жүзге бөліну арқылы жалғасын тапқаны белгілі. «Шығыстағы түріктер» кітабы Ұлы Даланың шығысында өмір сүрген мұңғұл жəне татар, сондай-ақ олармен қоңсылас, аралас-құралас болған басқа да байырғы түрік халықтарының тарихын саралауға арналған. «Ресми тарихта күллі түрік халықтарының ататегі деп танылған сиуңну (хунну, хун, ғұн) халықтары туралы екі-үш ғасыр бойы үзбей жазылып келе жатқанымен, олардың тарихы толық қамтылып, тегі анықталды, кімнің кім екені ашылды дей алмаймыз», дейді Қ. Салғараұлы. Сиуңну христианша жыл санауға дейінгі ІІІ ғасырдағы оқиғаларға қатысты қытайлар берген атау, мағынасы – «өркөкірек құл, кекті құл» дегенге саяды, яғни халықтың төл атауы емес. Демек, көне қытайлардың оған дейін бұл халықты білмегені, қоңсы қонып, өзара араласпаған деген тың ой туындайды. Талай зерттеуші халықтардың тегін анықтауда қытайлар берген атауларды дыбыс үндестігіне ұқсас сөздерден іздеп адасып жүр. Осыған орай си��ңнулардың тегі түріктер, моңғолдар, финдер, славяндар деген пікірлер бар екен. Қ. Салғараұлы осыған байланысты еңбектерді, оның ішінде Рашид адДиннің, Əбілғазының жəне бірсыпыра ғалымдар тұжырымын саралай келе, ежелгі мыңғұлдар əуелгіде қазіргі Қазақстан жерін мекендегенін, жазда Ұлытау мен Кішітауды жайлап, Сырдың сағасын, Борсық құмын қыстағанын алға тартады. Мыңғұлдар мен татарлардың тегі бір түрік тектес халықтар екендігін дəлелдейді. Қытайлар мыңғұлдарды «сиуңну», татарларды «дунху» («шығыстағы жабайылар») деп атағанын көрсетеді. Қазіргі ресми тарихта айтылып жүргеніндей, «сиуңну» атауының баламасы «түрік» те, «ғұн» да емес, «мыңғұл», яғни сиуңну сөзі осы мыңғұл атауының қытайша аудармасы. Сондықтан ендігі жерде халықтың атауын «ғұн» демей, өзінің төл атауымен «мыңғұл» деп атау керек дегенді айтады автор. Осы орайда бұл мыңғұлдың қазіргі моңғолдарға қатысы бар ма деген сауал алдан шығады. Мұның екеуі де түбі бір түрік тектес халықтар, бірақ ежелгі мыңғұлдар (сиуңну) бірыңғай түрік текті халықтан құралса, кейін моңғол атанғандар мыңғұл, татар, кидан, тунгус-мəнжур тайпаларынан құралады, тіл ерекшеліктері де айтарлықтай. Ежелгі мыңғұлдар Тəңір дінінде болса, қазіргі моңғолдар Будда дінінде. Ежелгі мыңғұлдардың мемлекеттік тарихы христиан эрасына дейінгі ҮІІ ғасырдан басталып, жаңаша жыл санаудың І ғасырының соңында аяқталады. Мыңғұлдарды (сиуңнуларды) жаңаша жыл санаудың 93 жылы қытайлар қырғынға ұшыратады, содан аман қалған олардың бір бөлігі қашып барып, Алтай тауының «Ергене-қон» деп аталған бір қуысын паналайды. Тарихқа «моңғол»

баптары бар. Қ. Салғараұлы Сиуңну жəне Сиəнби империяларының жұртында пайда болған он алты мемлекеттің тарихынан да мол мəлімет береді. Бұл да қазақ тарихында бұрын-соңды сөз болмаған тың тақырып. Ресми тарих скиф-сақтармен қатар үнді-еуропалық тілдес халықтарға жатқызғандардың бірі – усұндар. Тіпті оларды герман тайпаларына, орыстардың тегіне жатқызған ғалымдар да баршылық екен. Қытай жазбалары оларды сиуңнуларға ұқсайды деп көрсеткен. Усұндардың көршілерінің бəрі түрік тілдес халықтар екендігін анықтаған зерттеуші усұндарды да түрік халқына жатқызады. Бірақ олардың тілінде үндіеуропа халықтары тілдерінің белгісі, тіпті жекелеген сөздер де жоқ. Бұдан басқа, қытайша «у-сұн» сөзі «қараның ұрпағы» деген мағына береді екен. Түрік халықтарының ішінде қыпшақтар ғана өздерін қоныстану ретіне қарай бес түске бөлгені белгілі. Усұндардың бүгінгі ұрпақтары да сары үйсін жəне қара үйсін болып жіктеледі. Осындай жанама деректерді қорыта келе Қ. Салғараұлы усұндар түрік халқына жатады, солтүстік қыпшақтар бірлестігінен, яғни Қара қыпшақтардан шыққан деген қорытынды жасайды. Мыңғұлдар (сиуңнулар) мемлекеті сияқты усұндар мемлекетінің құлауына да қытайдың «император қызы» атанған бүлікшіл қыздары басты рөл атқарған. Бұл ретте ғалым кітаптың бір тарауын «Көшкіншілер мемлекетін құлатудағы «император қыздарының» рөлі» деп атап, олардың түрік халықтары мемлекеттерін құлатып, халқын қытайлар боданына қалай айналдырған астыртын əрекеттерін əшкерелеуге арнаған. Автор тарихи оқиғаларды қытай дереккөздері арқылы баяндағанда осынау тарих өресінде бірде өрлеп, бірде құлдыраған тегі бір туыс халықтар билеушілерінің өзара қырқысуына қытайлардың ықпалы көп болғанына, «жабайыларды жабайылардың қолымен қырғынға ұшырату» жымысқы саясатына, олардың мемлекеттерін жойып, өз мемлекеттерін күшейтіп отырғанына, осы ретте арнайы жансыздыққа дайындаған қыздарын «император қызы» еді деп көшкінші елдің билеушілеріне əйелдікке беріп, ел арасында іріткі салу арқылы дəуірлеп тұрған далалық империяларды құлатып, халқын қытайдың боданына айналуына мəжбүр еткенін деректі айғақтармен көз жеткізе дəлелдейді. Осы жайларды ғалым Ресейдің қазақтарды өз бодандығына айналдыруда қолданған, тұтас қазақ елін əуелі бірнеше ұсақ хандыққа, одан əрі хандықты жойып, аймақтарға бөлшектеп, қазақ халқының күшін бытыратып жіберген əдіс-айласымен шендестіреді. Енді «Ортағасырлық түріктер» кітабына тоқталсақ, бұл əлемге əйгілі Түрік қағанатын құрған түріктер тарихына арналған. Автор мұнда да

2013 жыл

түпнұсқалық дереккөздерді саралай отырып, осыған дейін қалыптасқан еуропалық таным-түсінік аясынан шығып, соны сүрлеуге түседі. Ресми тарихта ҮІ ғасырда, яғни 545 жылы түріктер құрған мемлекет Түрік қағанаты деп аталғанымен, олар өз мемлекетін «Мəңгі ел» деп атаған. Қағанатты құрушылар ресми тарихта айтылып жүргеніндей Алтай тауының Ергене-қон деген жерінен шыққандар емес екен. Олардың аталары барып паналаған «Алтын тау» Гаушанның сыртында орналасқан Боғда тауы. Осы таудан шығып, атақты Түрік қағанатын құрғандар да ресми тарихта айтылып жүргеніндей, түріктердің ататегі емес, бір бұтағы ғана екенін дəлелдейді. Қағанаттың алғашқы үш билеушісі: Бумын (Момын), Істіми (Ысты-би) жəне Мұқан (Дизабул) қағандар жөнінде де мол деректер береді. Бұрын болған мемлекеттердің ішіндегі ең үлкені Түрік қағанатының əлсіреуі төртінші қаған Таспар (Тобо) қаған қайтыс болғаннан кейін басталады. Бұған билік төңірегіне «ақылгөй» кеңесшілікке кіріп алған қытай жансыздары «зор үлес» қосады. Ағайындылар арасында өршітілген тақ таласынан ауысқан билік Сымо қағанның қолына тигенде ол «өз тайпасының атынан Көк ұлының терістік шекарасын ұрпақтан ұрпаққа Таң мемлекеті үшін ит болып үріп қорғауға уəде беруімен» қағанаттың күнін қараң етеді, тəуелсіздіктері үшін бас көтерген қандастарын итше талап, қансыратып отырды. Қытайлар «жабайыларды жабайылардың қолмен құрту» саясатын осылай дəйекті жүргізген. Орхон ескерткішінің Еуразия ұлттық университетіндегі көшірмесінде жазылған Күлтегін батырдың: «Түрік халқы табғаш жұртына текті ұлдары құл болды, пəк қыздары күң болды. Түрік бектері «түрік» атын жоғалтып, табғаш бектердің табғаш атын тұтынып, табғаш қағанға бағынды. Елу жыл ісін, күшін соған берді» деп күйінетіні сол зар заман. Батыста Византия мен Парсы ны дірілдетіп, Шығыста Қытайға салық төлеткізіп, бодандығында ұстап, Шығыста Хинган тауларынан Батыста Қара теңізге дейінгі байтақ жерді алып жатқан Түрік империясының дəурені осылай аяқталады. Осы ретте Екінші Шығыс Түрік қағанатын құрған Құтлығқа ақылшы болған Иуəн-жін (Юань-чжен) мен Тоңүкөк (Туньюйгу) бір адам ба əлде екі кісі ме деген сауалға олардың екі кісі екендіктерін дəлелдеп, нүкте қойғандай болады. Сонымен қатар, Құтлығтың өлген жылы 693 жыл емес, 691 жыл екендігіне дəлел келтіріледі. Қ. Салғараұлы ұсынатын тағы бір тың ой: «данагөй Тоңүкөк пен Қорқыт ата екеуін бір адам» деген болжам. Ғалым екеуінің өміріндегі ұқсастықтарын жəне айырмашылықтарын салыстыра отырып, жан-жақты саралайды. Тоңүкөк те, Қорқыт та олардың төл есімдері емес, лақап аты болса керек. Осы реттегі бір қиыншылық – қытай жазбаларында тарихи кісі аттарының бұрмаланып, қытайша берілуінде. Екеуі де бір кезеңнің перзенті – ҮІІ ғасырдың орта шенінде туып, ҮІІІ ғасырдың басында қайтыс болады. Екеуі де оғыз тайпасынан. Екеуі де үш ханға уəзіркеңесшілік қызмет етеді. Бұл екеуі уəзір болған хандардың іс-əрекеттері де бірдей. Тек айырмашылықтары: аңыз бойынша Қорқыт Сыр бойында, Тоңүкөк Алтайда көз жұмған. Бірақ Мағжан Жұмабаевтың «Қорқыт» дас танында оның Алтайдан кеткені айтылған. Бүгінгі нақтысы – Қорқыттың мазары Қазақстанда Сыр бойында, Тоңүкөктікі – Моңғолияда. Бірақ түрік халықтарында əйгілі адамдардың мазары бірнеше жерде бола беретінін есте ұстайық. Мəселен осы Қорқыттың мазары Дағыстанда Дербентте де бар. Қобыландының, Манастың мазарлары да бірнешеу. Жалпы, ғалымдар Қорқыттың өмірде болған адам екендігіне күмəн келтірмейді. Сөзімізді қорыта айтар болсақ, жазушы-тарихшы ғалым Қойшығара Салғараұлының отыз жылдық ізденісінің қорытындысындай үш томдық еңбегі тарихшы мамандар тарапынан сараланып, бағасы берілуге лайық. Бұл еңбектің басты ерекшелігі – түрік халықтарының көне тарихын зерттеген еуропалық та, ресейлік те, кеңестік те тарихшылар айтқан, кесіп-пішілді, ақиқаты осы дейтін тұжырымдарға бірыңғай бас шұлғи бермеуі, əрбір тұжырымды, түрік халқының төл перзенті ретінде ой елегінен өткізе отырып жаңаша пайымдарды алға тартуы жəне оны нақты тарихи деректермен негіздеп отыруы. Бұл ретте ол шетелдік, əсіресе, қытайлық дереккөздеріне сүйенгенімен, оларға да сын көзімен қарайды. Астамшыл астарын аңдайды, халықтың ауызша тарихының деректерімен салыстыра қарастырады. Бұрын айтылмаған тосын пікірлер, батыл болжамдар, жаңа тұжырымдар көп. Енді осы жаңалықтар түріктердің көне тарихын жаңаша пайымдауға, тəуелсіз елдің жаңа ұрпағын жаңаша көзқарастармен тəрбиелеуге қызмет етуі тиіс. Ақайдар ЫСЫМҰЛЫ, журналист-заңгер, Қазақстанның мəдениет қайраткері.

АСТАНА.

«БЕС АНЫҚ» МОНОСПЕКТАКЛІ

Аќтґбе кґрермендерін тереѕ ойєа ќалдырды Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Қоғам жəне мемлекет қайраткері, ағартушы, ғалым, ұстаз Мұхтар Арын есімі исі қазақ, əсіресе, ақтөбеліктер үшін аса ыстық жəне құрметті. Өйткені, Мұхтар Ғалиұлы тарих көмбесінде қалған ел қазынасын иесіне қайтарған айтулы азаматтардың бірі. Есет, Көтібар батырлар, күйші Қазанқап тарихиархитектуралық кешендерінің бой көтеруіне ұйытқы болды. «Тілдер туралы», «Жалпы білім туралы» заңдарды қабылдау мен талдауға қатысты. Даңқты жерлесіміз, профессор Құдайберген Жұбановтың 90 жылдығына республикалық ғылыми-теориялық конференция ұйымдастырып, оның мұражайы мен зертханасын, «Жұбанов тағылымы» оқуларын ашты. Осы ұланғайыр шаруалардың биігінде Мұхтар ағаның азаматтық ажары, кісілік келбеті, ұйымдастырушылық ұсынақтылығы айқын танылды. 1983 жылдан өмірінің соңына дейін ол Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінің ректоры ретінде ұлағатты ұстаздың, елін сүйген патриоттың, үлкен ұлылықтың үлгісін көрсетті. Мұхтар Арын 1996 жылы ұлттық философия, дидактика, этнография жəне этнолингвистика деректері негізінде «Бес анық» кітабын жазды. Халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан өнегелі салтдəстүрлерін насихаттайтын шығарма қазір қалың қазақтың сүйіп оқитын, төріне қоятын құнды шығармалардың біріне айналды. Енді міне, сол «Бес анық» кітабы моноспектакльге айналып, Ақтөбе жұртшылығымен қайта қауышып отыр. Павлодар облыстық драма театрының қызметкерлері осы моноспектакльді Мұхтар аға қызмет жасаған Ақтөбеге арнайы əкеліп, халықты осы қойылыммен қауыштырды. Қоюшы режиссері Ерсайын Тапенов, орындайтын Даниял Өсенов. Осы «Бес анық» моноспектакльі алдымен Мұхтар аға Арын қызмет жасаған Қ.Жұбанов атындағы мемлекеттік университетінде, М.Арын атындағы Қарғалы мектебінде көрермен назарына ұсынылды. Сондай-ақ, Т.Ахтанов атындағы облыстық драма театрында да сахналанды. Көрерменмен кездесу Ақтөбе мемлекеттік педагогика институтында жалғасты. Ақтөбе облысы.

КӨНЕ ЖӘДІГЕРЛЕР КӨРМЕСІ Қызылжарлықтар «Əзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихимəдени қорықмұражайының «Түркістан жауһарлары» деп аталатын көрмесін бір ай бойы тамашалау мүмкіндігіне ие болды. Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан.

Көрменің ашылу салтанатында сөйлеген сөзінде аталмыш қорықмұражайдың директоры Мəулен Садықбек өңіраралық мəдени байланыстардың маңыздылығын атап көрсетіп, Түркістан қаласы жəне Ахмет Ясауи жайлы жазылған кітаптарды тарту етті. «Абылай хан резиденциясы» мұражай кешенінде ұйымдастырылған көрме жəдігерлердің аса құндылығымен назар аудартады. «Көненің көзі» деп аталатын бөлімде Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің, атақты ғұламаның қолжазба еңбектерін, салмағы 2 тоннаға, сыйымдылығы 3 мың литрге жетеғабыл тайқазанның көшірмелерін, даңқты қолбасшы Əмір Темір туын қызықтаушылар «Түркістанда жерленген тарихи тұлғалар» бөлімінен «екі дүние есігі» саналатын қасиетті Түркістан жерінде үш жүздің басын қосқан ұлы ханмен қатар Қарауыл Қанай би, Бəйімбет, Андықожа батыр секілді Қызылжар өңірінен шыққан есімдері елеулі адамдардың мəңгі тыныстап жатқанын білді. «Сыр сақтаған тұмарлар» бөлімінде жер қойнына табылған қазба заттар мен бұйымдар да тарих қойнауынан алуан сыр шертеді. Солтүстік Қазақстан облысы.


29 мамыр

АНА ЗАМ РАНЫ Ы ЗАП

2013 жыл Жамандық жасасаң да, жақсылық жасасаң да жауапсыз қалмайды. Ахмет Игүнеки.

Енді қайтіп бұл маңайға келмеймін... ...Жартастағы «Мамочкино» моласы.

Гармоншы. 973 жыл.

Шындыққа жеткен адамға емес, оны іздеп жүрген адамға сеніңдер. Андре Жид.

Көздерінің шарасының, қайғы тұнған түбінде. Қарағанды қаласының – қарақаттай түнінде.

...ГУЛАГ құрылымындағы ең үлкен сала – Қарағанды еңбекпен түзеу лагерьлері (ҚарЛаг) 1931 жылы 19 желтоқсанда ОГПУ – ҚазИТЛАГқа қараған «Гигант» совхозының негізінде құрылды. Орталығы Қарағанды облысының Долинка селосында орналасты. *** «1939 жылы НКВД-ның 42 лагерінің ішінде ҚарЛаг тұтқындардың саны жағынан КСРО-да тоғызыншы орын алған». (Дерек көздерінен) ...КСРО НКВД лагерьлерінің Бас басқармасына қарасты қапастар мен түрмелерде жалпы саны 4 миллионға жуық сотталғандар отырса, олардың 1 – 1,5 миллионнан астамы ҚарЛагтан өткен. Жалпы, ГУЛАГ-тың құрамында 61лагерь болса, ҚарЛаг соның ең ірілерінің бірі. (Д.Шаймұханов, С.Шаймұханова. «ҚарЛаг». 19- бет). Ғалым ЖАЙЛЫБАЙ.

Ќараєанды лагері Дүр сілкінтер дүниенің дүрмегі ауыр, Күнде дабыр бұл тірлік күнде дауыл. Алаш жұрты азаптың аралы ма – Қарағанды лагері бұл не лагерь?.. Сарыарқаның қойнауы мəңгі жасыл, деп ойлама ерке қыз, қаңғыбас ұл! Сен де міндің келместің кемесіне – Қанды қасап жасаған, қанды ғасыр! Ғалам да алаң өткенге санам да алаң, Көңіл айтсын адамзат саған, далам! Қарағанды лагері қара түнек – Қарағанның түбінде қараңдаған. Қалмаса да зұлымдық мəңгі жасап, Қиямет-қайым көргенім қанды қасап. Жиырмасыншы ғасыр сол алшаң басқан – ГУЛАГ архипелагын алдына сап.

Ќара орамал Бодан күннен қалғаны бос өнеге – Тағдыр жазса көнесің пешенеңе...

Беу, Сарыарқа! салқар көш сабыр еді, сағыныштан жаралған сағым елі. Асу-асу бел еді, шағыл еді, арғымағы арманның ақ үлегі. Əппақ құсым қанатын қағып еді, «...Абылай аспас Арқаның сары белі» Бастап кетті, білдің бе, тағы нені?.. Барқыт белден асырып таңдарды алға, Сарқыт берген сай едің сардарларға. Жұмыр жерсің сен де енді қан жалаған – Ғұмыр берсін дейін бе қалғандарға... Мынау заман қай заман – қай қай заман – Үзік-үзік үмітің жалғанғанда. ...Жайық үшін жаулассаң жазығың не – Еділ үшін егессең арман бар ма? Қасірет кешті адамзат, мұң қаптады, көздің жасын көп күндер құрғатпады. Бұлдыр-бұлдыр дүние көз ұшында Құйрығындай түлкінің бұлғақтады. Жұмыр басты пендені жұтып жатты Шындық өлген кезеңнің шым-батпағы. ...Қарағанды лагері – «ҚарЛаг» емес – Қара ниет қоғамның ЗҰЛМАТЛАГЫ.

Арғымағым, арда едім, арыдым де. Қадірлімнің таба алмай қабірін де. Сталиннің вагоны музейде тұр – Қаңқасынан қан саулап əлі күнге.

Қатарына жатқызса жазалының, Кімге керек адалдық, тазалығың... Зар илетіп заманы қан жұтқызды – Орыс, неміс, жебірей, қазақ ұлын... Шалқар əні – шарығы ажалының, Тарқағаны осы ма базарының. Қиямет-қайым туғанда пенде біткен – бірге айтады екен ғой АЗА жырын...

Зар айтады, қан құсып көкірегі, Жетім желге қосылып жетігені. «Жалаңашкөл» «АЛЖИР» боп шашын жайып – «Степлагы» Кеңгірде өкіреді. Басы бардың бақ тұрмас бар баяны, Арулардың арман боп ардай əні. Көктің көлі қос қолын көкке жайса, Сарысудың өзені сарғаяды.

Жылымық жыл көтерген жыр байрағы, Зымыран күн төбеңнен зулайды əрі, Құлағы жоқ құбыжық қоғам сынды – тұрағы жоқ бағың да тұрмайды əні... Жусан, көде, ырғалған ырғайлары, Ішке түйген талайды сыр қайнары. «Қарабаста» қара ағаш қобыз шалса, сыбызғы боп сарнайды қурайлары...

«ЌарЛаг» ќаќпасы

Ірің толған ібіліс іреңінде, Будақ-будақ бұлт көшкен бұл өңірде. Қарағанды лагері – қара таңба Жиырмасыншы ғасырдың жүрегінде.

Қарабаста... талай тұтқын асылған дар ағашқа, талай тұтқын таласқан шамалы асқа, талай жендет қан ішкен қара қасқа, Қарабаста... Ал, сен бала, білмесең жағаласпа!

Кешіріңдер, Жан аға, ақ аналар, Сағаналар сөйлесін, бағаналар. Жиырмасыншы ғасырдың басындағы Қарағанды лагері – қара орамал.

Айналғанмен кең орын, кен орынға, Жер орында тұрса да ел орында. Қолтаңбасы сол кездің вокзалында – керзі етіктің ізі бар перронында.

*** Сарыбелдің сарнаған самалынан, «Ерім-айлап» көшірді дала бір əн. Қан сорғалап тұратын балағынан, Сонау күннің түнерген қабағынан, Қаралы жұрт – қара орман, қаралы маң. Жалқын іздеп жарықтың жамалынан, Қара қобыз зар құсса сағағынан, Тасы тисе тағдырдың тасадағы Жас ағады жылдардың жанарынан. Сол жылды айтсам тартады сол қабағым, Зорланамын батқандай сорға қалың. Оты бардың оқимын ойлы хатын Тотылардың естимін тордағы əнін. Топан кірді түсіме... толған ағын – долы өзеннің осынша долданарын... Қаратаудың басынан шыққан көштің арбасының көргенмін доңғалағын, тағдыр деген қайтейін, сол қарағым... Ей, ескен жел, қайғымды еселеме! Ескертпедің ес болса кеше неге?.. Көгеретін кезікпей көсегеңе – ақ тілекті жолыма төсе, деме! Ерте өле ме бұл пенде, кеш өле ме,

Ғасыр дағы... «Қарабастың» қабағы ашылмады, түске кіріп сан ұлттың асылдары. Қоңыртөбе1 қоңыр бір күйге түссе, Шерубай-Нұра2 шер шертер қасыңдағы. Арқа жақта... Шалғынына аунай бер шалқалап та!.. Жапа шеккен жазықсыз сол миллион – «Қарабастан» тараған шартарапқа. Қарабаста... тұтқын да жоқ, жендет жоқ, дар ағаш та. Қарғыс айтар Қарабас қараңғы ойға – Адамзатқа мың алғыс, Нар Алашқа! ...Жол түскенде келіп тұр Қарабасқа...

Ахметжан Сармантайўлыныѕ «58-статья» кїйі ...Зар, зар заман, зар заман, Зарлап өткен тар заман. Буыршынды тайдырған Жағалауда жар жаман.

Өсек өрті қаулаған, Дабыралы дау жаман. Жауын жаман жаумаған – Жау жоқ жерде жау жаман. «...Қыс артынан жаз келер, Құс алдында қаз келер». Домбырамды қолға алсам, сағынышты саз келер. Ерттеп міндік кер күнді, шыбын жанға шер тұнды. Домбырамды қолға алсам, шемен болып шертілді. Бақ қонбаса қасыңа, Ей, көңілім, жасыма! Айыр тілді жыланның – Ақ құяйын басына. Асқаны жоқ, тасқаны, дүрбелеңде жас-кəрі. Қала ма екен бəрінің Бір белеңде бастары. Сөзінің жоқ киесі, Елінің жоқ иесі. «58» атанған – «Статья» күйі осы...

Ќызжылаєан Ізетпенен жасамай ізгі қадам, қарындасын қорлайды құзғын, арам. «Жалаңашкөл» жағасы – «Алжир» лагерь – Қазақша аты ол жердің – Қызжылаған. Енді кімге кезігер долы дауыл, қаралы күн қаққанда қоңырауын. «Жалаңашкөл» жанында қыз жылаған – орап алып сүт аққан омырауын. Ғазауатқа кезігіп ғасыл қайық, қырдан асып кеткелі ғасыр ғайып. Аза бойды қаза ғып Ана біткен – Аңырайды «Алжирде» шашын жайып. Адамзаттың аймаңдай ары осында, Рахиль Плисецкая...3 нанасың ба?! Бейімбеттің қой бақса Күлжамалы – Рысқұлов Тұрардың жары осында. Айдыны жоқ аққудай расында, Жазбай жатып үзілген жыр осында. Сұлулық пен нəзіктік атаулының Тілім-тілім еріні... жүр осында. Шығасыға басшылық иесінен, айырылмайын сөзімнің жүйесінен. Адамзаттың аққуы аналар ғой – қорықпайтын қай қоғам киесінен? Мұндай зұлмат кім көрген жеңіл ойлы, Бастап кешіп келсек те не дүлейді. Қазақшасы бұл жердің – Қызжылаған, қыз жыласа... дүние еңірейді. Арын төксе анаңның құзғын, арам, жүргеніміз не керек біздің аман. Көз жасына ескерткіш – «Жалаңашкөл», қазақшасы «Алжирдің» – Қызжылаған. Қызжылаған...

Ирина Борхманныѕ «Їзілген сапар» картинасы ...Жел жұлды шашын шалғынның, Тіршілік біткен жалаңаш. Тезіне түскен тағдырдың Жапанға біткен дара ағаш. Өмірді сүйген ұлы өнер, алысқа жеткен атағы.

Түсіне енсе түнерер – Штарнберг шаһары... Күндердің кез боп кермегі, Үзілген үміт тоңады. ...Гуілдеп соққан желдері Уілдеп соққан бораны. Ақ түтек кешті, адасты, Қаламы қоса қартайып... Жапырақсыз ағаш жар асты жападан-жалғыз қалқайып. Қапаспен қалай арбасып, Жарығын көрмек жалғанның. ...Қара жолды да қар басып – Қарасу қатып қалған күн. Суретші əйел сүргінде, Талантын қоса соттатқан. Күндердің түсі күлгін бе – «Просторныйда»4 от жаққан... Лайық еді құрметке, Күндері күмəн, күдікте. ...«Үзілген сапар» сурет пе – Үзілген əлде үміт пе?..

«Мамочкино» моласы Бұл молада «ҚарЛаг» тұтқындары –əйелдер мен балалардың мүрделері жерленген. Зират Қарағанды облысы, Абай ауданы, Жартас кентінің аумағында. «ҚарЛагта» ересектермен бірге «халық жауларының» балалары да мерзімдерін өтеді. Жаңа туған балаларды аналарынан тартып алып, Балалар комбинаттарына тапсырады. Оның да вахтасы, қақпасы бар. Барактары жəне тікенек сымдары кəдімгі зонадан еш айырмашылығы жоқ. «ҚарЛагта» осындай жеті мекеме болған. Мұрағат деректері бойынша, мұндай үйлерде балалар өлімі өте жоғары еді. Мəселен, 1941–1944 жылдары 924 бала, ал 1950–1952 жылдары 1130 сəби опат болған... *** ...Кімге ол күннің обалы? Балалығын ұрлады, қызықтарын тонады. Ессіз ғасыр адамзаттың алдында – жауап берген жоқ əлі. Көкті кезіп кеткен кезде жыр құсым, мен олардың танып алғам түр-түсін. «Мамочкино» моласынан естимін – Сақ-сақ еткен сəбилердің күлкісін. Аңызақта арай тілеп күнсіген, көктемдегі көк шыбықтың бүршігі ең. «Мамочкино» моласына жеткенде Сақ-сақ еткен сол күлкіден түршігем. Сол маңайдан естимін де тосын əн, Тосын əнге қосыла алмай тосылам. «Мамочкино» моласының қасында Сақ-сақ еткен сол дыбыстан шошынам. Тайғақ кешіп, тағдыр біткен тайғасын, Аяр қоғам асырады айласын. ...Бірігуге ұран салған сол күнде – Барлық елдің пролетары, қайдасың?.. Дыбыстарын жұртқа естіртпей былайғы, Қарғамай-ақ қоғамды да, Құдайды. Жартастағы «Мамочкино» моласы – Сақ-сақ етіп күледі де жылайды... Қол бұлғаңдар! Сол сапарға ермеймін, Саны келіп, саны кеткен мендейдің. Сай-сүйегім сырқырайды жоласам –

11 ...Ең қымбат тас сол болады əлемде, ең асыл ас сол болады əлемде. Гертруданың жазып кеткен хаттарын Өнеге етіп айту керек бар елге. Жайқалсыншы, барлығыңның бақтарың – ҚАЗАҚСТАН деген жұрттан сəлем де!

«ЌарЛагтыѕ» ќара кітабы

Термелетіп, мақамдамай, аңыратты арманын. Гармонь созған татар малай – Бірге естиік қалғанын:

Көңілдің ұшты кептері, түндерді талай ұзаттым. Сарғайып кеткен беттері – Мұрағаттағы құжаттың.

«...аппақ түтек айналамда, қайда жетем қонаға. «Майқұдықта» май боранда – майшам жақсам бола ма?

Тұтылғанын күн қойды анық, дүние талай құбылып... «Ақойға»7 жетем ойланып – «Бұрмаға»7 барам бұрылып.

Жырламас ем оянбасам – Аналарды қадірле! Жарты Ай қадап қоям қашан – «Жартастағы»5 қабірге?

Араға түсті сан жылдар, Мұң болған мұқым қадамы. Талапай болған тағдырлар – Колыма, Бутыркадағы...

Өтіп жатыр қарап бəрі, Мұңлы əуен бұл... ұнай ма? Балалық шақ барактағы – Еске түсіп жылай ма?

Күйіндің, күйдің, күйредің, қызығыңды кім тонаған?.. Түңіліп барып түйгенім – Зұлматтың соңы – Зобалаң.

Өмірі өтер сұраулы ғып – ағынан көп қарасы. Тұтқын емес мынау жігіт – Сол «ҚарЛагтың» баласы.

Тағдырларыңды танығам, Күндердің сен де көшіне ер – «Батықта»7 қалған бағылан – Есілде қалған есіл ер!

Неткен қатал өмір еді, Өтіп жатқан жосылып. Татар малай егіледі... Гармонына қосылып.

Поэма-реквием

Қарағанды, Қазақтың қара нары, Самал əні сарнайды саған əлі. Жұмыр жерде жұдырығын ішке түйіп – Сталиннің өріп жүр балалары.

Ұрпақ мынау өткеннен не біледі, Сүйегімді сол сауал кеміреді. Қарағанды лагері – қаралы өлең Есіл, Нұра егізім егіледі.

www.egemen.kz

Тас пен ас ...Бірде қыстың таңында біз Жалаңашкөлден қамыс будаларын арқалап келе жаттық. Жолда жұтаң киінген жергілікті адамдар кезікті. Қастарында балалары бар. Үлкендер бізді көрген соң сəбилерге қарап бірдеңе айтқаны мұң екен, балалар бізге қарай тас лақтыра бастады. Айдауылдар «Сендерді Мəскеуде ғана емес, адамзат баласы жек көретінің байқадыңдар ма?» деп қарқылдап кеп күлсін. Тұтқын əйелдер «бұлардың балаларға берген тəрбиесі осы ма?» деп налыды. Мен əлгі тастардың біріне сүрініп құлап, дəл алдымда жатқан тастан сүт пен ірімшіктің исін сезгендей болдым. Шетінен тістеп көрсем дəмі тіл үйіреді екен. Сөйтіп, тастарды теріп алып баракқа алып келдім. Барактағы қазақ əйелдері оның тас емес, кептірілген құрт екенін түсіндірді. Алжир тұтқыны Гертруда Платайстың естелігінен. ...Ең қымбат тас осы шығар əлемде, Ең асыл ас осы шығар əлемде. Гертуданың жазып кеткен жолдарын Өнеге ғып айту керек бар елге. Басын исін, төске басып қолдарын – ҚАЗАҚСТАН деген жұрттан сəлем де! Жұлдыздардың ішіндегі Үркері, Мына дала тектілердің жұрты еді. Сұламадан алып қалған сұлатпай Аналарым қолдан сыққан құрт еді. Мейірімге мөлдіреген бұлақтай Гертруда қыз көздің жасын іркеді... Атар таңнан əппақ тілек тілеген, Байтақ еді басына бақ түнеген. Сонау жылы Жалаңашкөл маңында, Сағым қашқан Сарыарқаның таңында: Құрт жайында жазылыпты бір өлең – Ұлт жайында жазылыпты ҰЛЫ өлең! Өміріңнің нұрға толса арнасы, Тіршіліктің тоқтамайды арбасы. Бұрқап тұрған дала жайлы айтады, Құрт лақтырған бала жайлы айтады – Адамзаттың арманының жалғасы – Германдағы Гертруданың қандасы!.. Беу, боз дала! Боталап бір боздасын, боздасын да өткенімнен қозғасын! Бозқасқа айтсын, боз биесін байласын, Аяр келіп іздемесін пайдасын. Оғыланым оман жұрттан озғасын – сықпа құртта сығып алған көз жасым... Қасиетін қара тасқа қашатқан, Тас атпаған кім-кімге де ас атқан. Мейірімінее мейірленер шөлдеген – ме р Барактағы ы баланда6 емес ол деген Адамзатқа қа көңілінің жоқ аласы – Құрт лақтырған тырған қайран қазақ баласы. Уа, «ҚарЛаг» рЛаг» кешкен тұтқындардың ұрпағы! Сақтап жүрген қазақтың бар құрты əлі... ңашкөл» маңында, «Жалаңашкөл» Сол «Алжирдің» Алжирдің» жанында – құрт лақтыртқан Анасына қазақтың, құрт лақтырған Баласына қазақтың – ЫН КЕШЕН салып қойсақ қайтеді? АЛТЫН асар ед, əй, тегі... Жарасар

Толқындай толқып туласам, айтайын бір ой төтеден; ...Елу сегізде тумасам «58»-бен кетер ем. Ақтаңдақ көрген асылы, Еменнің біз бір бұтағы. Қазақтың қара ғасыры – «ҚарЛагтың» қара кітабы.

Ќоѕыртґбе... «ҚарЛаг» тұтқындарының арасында ғалымдар, ойшылдармен қоса 1000-нан аса əртіс, 360 пианист, 100-ге тарта суретші болған... ...Сұп-сұр дала, сұп-суық, сұрқай дала, Жаумай өтіп барады бұлт айнала. Қоңыртөбе, қоңыр жон, қоңыр қырда, қоңыр-қоңыр керуен өмір мұнда... Көшті көріп көңілді қозғады ағын, Бозінгені боздады боздаланың... Жапа шексең жазықсыз жаза қиын, Қайғы торлап қаралы қазақ үйін. ... 360 пианист тіріліп кеп – тартып жатты қосылып Аза күйін... Оқпанынан ол күндер оқ боратқан, Жылап аққан жылғасы тоқтап аққан. ...Адам етін тұздаған бөшкелердің – Қаңқаларын осы ауыл отқа жаққан. Тірі бəрі! бұл маңда кісі өлмеген, Деп жырлайды көнілдің құсы өрлеген. Заманақыр басына зауал туды – Адамзаттың РУХ-ын кісендеген. Шырағданның шалқыса білтелері, Аспанынан ақшарбы бұлт өреді. ... Жиі-жиі мың əртіс басын қосып – Азан-қазан етеді бұл төбені. Тасмаңдайлы тағдырдың талайлары, Қалған мұнда... арманның арайлы əні. Қоңыртөбе жарықтық жарық күнге – Адамзаттың көзімен қарайды əлі...

Їш ќаєыс Жалаңашкөл8, Бидайық8, Дəрияда8, Ұшқан құсым! айналып, кел ұяңа! Жиырмасыншы ғасыр да қырдан асқан – Сталин жоқ... Ежов та, Берия да. Жем шашайын, кел құсым, балапанға, Аялайын бəріңді алақанда. Жиырмасыншы ғасырдың жүрегінде – Қарағанды лагері – қара таңба. Адамзаттың арда емген асылдары, арығаны, атылып, асылғаны... асылған Қарағанды лагері – қара орамал Жиырмасыншы ғасырдың басындағы...

1. Қоңыртөбе – «ҚарЛаг» орталығы саналатын Долинка селосының бұрынғы атауы. 2. Шерубай-Нұра – өзен аты 3. Рахиль Плисецкая – кеңес актрисасы, КСРО халық әртісі, әйгілі балет бишісі Майя Плисецкаяның анасы. 4. «Просторный» – ҚарЛаг нүктесі 5. «Жартас» – лагпункт нүктелерінің бірі. 6. Баланда – тұтқындарға берілетін быламық 7. «Ақой, Бұрма, Батық» – ҚарЛаг нүктелері 8. «Жалаңашкөл, Бидайық, Дәрия,» – ҚарЛаг нүктелері


12

29 мамыр

www.egemen.kz

2013 жыл

Приложения 2 к приказу Министра финансов Республики Казахстан от 20 августа 2010 года № 422 Наименование организации: АО «Национальный центр космических исследований и технологий» Сведения о реорганизации __________________________________________________________________ Вид деятельности организации: Научная деятельность Организационно-правовая форма: Акционерное общество Форма отчетности: консолидированная/неконсолидированная __________________________________ (не нужное зачеркнуть) Среднегодовая численность работников: 465 чел. Субъект предпринимательства крупного (малого, среднего, крупного) Юридический адрес (организации): г.Алматы, ул.Шевченко, 15 Консолидированный бухгалтерский баланс по состоянию на 31 декаря 2012 года тыс.тенге Активы Код На конец отчетного На начало отстроки периода 31.12.2012 четного периода 01.01.2012 I. Краткосрочные активы: Денежные средства и их эквиваленты 010 237817 137663 Финансовые активы, имеющиеся в наличии для 011 продажи Производные финансовые инструменты 012 Финансовые активы, учитываемые по справедливой 013 стоимости через прибыли и убытки Финансовые активы, удерживаемые до погашения 014 Прочие краткосрочные финансовые активы 015 253 Краткосрочная торговая и прочая дебиторская за016 долженность 3372 10637 Текущий подоходный налог 017 191 470 Запасы 018 37946 32044 Прочие краткосрочные активы 019 18152 9403 Итого краткосрочных активов (сумма строк с 100 297 478 190 470 010 по 019) Активы (или выбывающие группы), предназна101 ченные для продажи II. Долгосрочные активы Финансовые активы, имеющиеся в наличии для 110 продажи Производные финансовые инструменты 111 Финансовые активы, учитываемые по справедливой 112 стоимости через прибыли и убытки Финансовые активы, удерживаемые до погашения 113 Прочие долгосрочные финансовые активы 114 Долгосрочная торговая и прочая дебиторская за115 долженность Инвестиции, учитываемые методом долевого 116 участия Инвестиционное имущество 117 Основные средства 118 501679 521774 Биологические активы 119 Разведочные и оценочные активы 120 Нематериальные активы 121 21648 24187 Отложенные налоговые активы 122 Прочие долгосрочные активы 123 5645 4000 Итого долгосрочных активов (сумма строк с 200 528 972 549 961 110 по 123) Баланс (строка 100 +строка 101+ строка 200) 826 450 740 431 Обязательство и капитал Код На конец отчетного На конец отчетного строки периода 31.12.2012 периода 31.12.2010 III. Краткосрочные обязательства Займы 210 Производные финансовые инструменты 211 Прочие краткосрочные финансовые обязательства 212 Краткосрочная торговая и прочая кредиторская за213 долженность 22293 3658 Краткосрочные резервы 214 12934 Текущие налоговые обязательства по подоходно215 му налогу 6282 2356 Вознаграждения работникам 216 Прочие краткосрочные обязательства 217 18656 -8806,7 Итого краткосрочных обязательств (сумма строк 300 60 165 -2 793 с 210 по 217) Обязательства выбывающих групп, предназна301 ченных для продажи IV. Долгосрочные обязательства Займы 310 Производные финансовые инструменты 311 Прочие долгосрочные финансовые обязательства 312 Долгосрочная торговая и прочая кредиторская за313 долженность Долгосрочные резервы 314 Отложенные налоговые обязательства 315 Прочие долгосрочные обязательства 316 Итого долгосрочных обязательств (сумма строк 400 с 310 по 316) V. Капитал Уставный (акционерный) капитал 410 777071 777071 Эмиссионный доход 411 Выкупленные собственные долевые инструменты 412 Резервы 413 5607 4117 Нераспределенная прибыль (непокрытый убыток) 414 -16393 -37964 Итого капитал, относимый на собственников ма420 теринской организации (сумма строк с 410 по 414) 766285 743224 Доля неконтролирующих собственников 421 Всего капитал (строка 420 +/- строка 421) 500 766 285 743 224 Баланс (строка 300+строка 301+строка 400 + 826 450 740 431 строка 500) Приложения 2 к приказу Министра финансов Республики Казахстан от 20 августа 2010 года № 422 Наименование организации: АО «Национальный центр космических исследований и технологий» Консолидированный отчет о прибылях и убытках за период, заканчивающийся 31 декабря 2012 года Наименование показателей

Код строки

Выручка Себестоимость реализованных товаров и услуг Валовая прибыль (строка 010 – строка 011) Расходы по реализации Административные расходы Прочие расходы Прочие доходы Итого операционная прибыль (убыток) (+/строки с 012 по 016) Доходы по финансированию Расходы по финансированию Доля организации в прибыли (убытке) ассоциированных организаций и совместной деятельности, учитываемых по методу долевого участия Прочие неоперационные доходы Прочие неоперационные расходы Прибыль (убыток) до налогообложения (+/строки с 020 по 025) Расходы по подоходному налогу Прибыль (убыток) после налогообложения от продолжающейся деятельности (строка 100 – строка 101) Прибыль (убыток) после налогообложения от прекращенной деятельности Прибыль за год (строка 200 + строка 201) относимая на: собственников материнской организации долю неконтролирующих собственников

010 011 012 013 014 015 016 020

тыс. тенге За отчетный пеЗа предыдущий риод 01.01.2012период 01.01.201131.12.2012 31.12.2011 1 812 140 1 921 342 1 605 416 1 608 882 206 724 312 460 183 539 22 885 36 239 36 539

021 022 023 024 025 100 101 200

301 522 35 059 32 793 8 672 1 032 1 032

36 539 3 122

8 672 8 672

201 300

33 417

8 672

Прочая совокупная прибыль, всего (сумма строк с 410 по 420): в том числе: Переоценка основных средств Переоценка финансовых активов, имеющихся в наличии для продажи Доля в прочей совокупной прибыли (убытке) ассоциированных организаций и совместной деятельности, учитываемых по методу долевого участия Актуарные прибыли (убытки) по пенсионным обязательствам Эффект изменения в ставке подоходного налога на отсроченный налог дочерних организаций Хеджирование денежных потоков Курсовая разница по инвестициям в зарубежные организации Хеджирование чистых инвестиций в зарубежные операции Прочие компоненты прочей совокупной прибыли Корректировка при реклассификации в составе прибыли (убытка) Налоговый эффект компонентов прочей совокупной прибыли Общая совокупная прибыль (строка 300 + строка 400) Общая совокупная прибыль относимая на: собственников материнской организации доля неконтролирующих собственников Прибыль на акцию: в том числе: Базовая прибыль на акцию: от продолжающейся деятельности от прекращенной деятельности Разводненная прибыль на акцию: от продолжающейся деятельности от прекращенной деятельности

Мїгедек балаларєа кґмек

400 410 411 412 413 414 415 416 417 418 419 420 500

33 417

8 672

600

43

11

Приложение 4 к приказу Министра финансов Республики Казахстан от 20 августа 2010 года № 422 Наименование организации АО «Национальный центр космических исследований и технологий» Консолидированный отчет о движении денежных средств (прямой метод) за период , заканчивающийся 31 декабря 2012 г. тыс.тенге Наименование показателей Код За отчетный пеЗа предыдущий строки риод 01.01.2012период 01.01.201131.12.2012 31.12.2011 I. Движение денежных средств от операционной деятельности 1. Поступление денежных средств, всего (сумма 010 2 097 204 2 055 531 строк с 011 по 016) в том числе: реализация товаров и услуг 011 1 211 220 1 762 315 прочая выручка 012 706 авансы, полученные от покупателей, заказчиков 013 602 072 271 102 поступления по договорам страхования 014 полученные вознаграждения 015 прочие поступления 016 283 912 21 408 2. Выбытие денежных средств, всего (сумма 020 1 970 134 2 035 287 строк с 021 по 027) в том числе: платежи поставщикам за товары и услуги 021 45 296 1 251 983 авансы, выданные поставщикам товаров и услуг 022 403 595 15 570 выплаты по оплате труда 023 985 104 539 939 выплата вознаграждения 024 2 228 выплаты по договорам страхования 025 387 подоходный налог и другие платежи в бюджет 026 292 423 143 868 прочие выплаты 027 243 329 81 699 3. Чистая сумма денежных средств от операци030 127 070 20 244 онной деятельности (строка 010 – строка 020) II. Движение денежных средств от инвестиционной деятельности 1. Поступление денежных средств, всего (сумма 040 3 763 2 553 строк с 041 по 051) в том числе: реализация основных средств 041 реализация нематериальных активов 042 реализация других долгосрочных активов 043 044 реализация долевых инструментов других организаций (кроме дочерних) и долей участия в совместном предпринимательстве реализация долговых инструментов других орга045 низаций возмещение при потере контроля над дочерними 046 организациями реализация прочих финансовых активов 047 фьючерсные и форвардные контракты, опционы 048 и свопы полученные дивиденды 049 3 763 полученные вознаграждения 050 прочие поступления 051 2 553 2. Выбытие денежных средств, всего (сумма 060 22 580 8 605 строк с 061 по 071) в том числе: приобретение основных средств 061 21 471 3 916 приобретение нематериальных активов 062 1 109 689 приобретение других долгосрочных активов 063 приобретение долевых инструментов других орга064 низаций (кроме дочерних) и долей участия в совместном предпринимательстве приобретение долговых инструментов других ор065 ганизаций приобретение контроля над дочерними органи066 зациями приобретение прочих финансовых активов 067 предоставление займов 068 фьючерсные и форвардные контракты, опционы 069 и свопы инвестиции в ассоциированные и дочерние орга070 низации прочие выплаты 071 4 000 3. Чистая сумма денежных средств от инвести080 -18 817 -6 052 ционной деятельности (строка 040 – строка 060) III. Движение денежных средств от финансовой деятельности 1. Поступление денежных средств, всего (сумма 090 27 523 строк с 091 по 094) в том числе: эмиссия акций и других финансовых инструмен091 тов получение займов 092 полученные вознаграждения 093 прочие поступления 094 27 523 2. Выбытие денежных средств, всего (сумма 100 8 099 37 224 строк с 101 по 105) в том числе: погашение займов 101 выплата вознаграждения 102 выплата дивидендов 103 8 099 выплаты собственникам по акциям организации 104 прочие выбытия 105 37 224 3. Чистая сумма денежных средств от финансо- 110 -8 099 -9 701 вой деятельности (строка 090 – строка 100) 4. Влияние обменных курсов валют к тенге 120 5. Увеличение +/- уменьшение денежных средств 130 100 154 4 491 (строка 030 +/- строка 080 +/- строка 110) 6. Денежные средства и их эквиваленты на начало 140 137 663 133 171 отчетного периода 7. Денежные средства и их эквиваленты на конец 150 237 817 137 663 отчетного периода Приложения 6 к приказу Министра финансов Республики Казахстан от 20 августа 2010 года № 422

Наименование организации: АО «Национальный центр космических исследований и технологий» Консолидированный отчет об изменениях в капитале за период, заканчивающийся 31 декабря 2012 года

Наименование компонентов Сальдо на 1 января предыдущего года Изменение в учетной политике Пересчитанное сальдо (строка 010+/строка 011) Общая совокупная прибыль, всего(строка 210 + строка 220): Прибыль (убыток) за год Прочая совокупная прибыль, всего (сумма строк с 221 по 229): в том числе: Прирост от переоценки основных средств (за минусом налогового эффекта) Перевод амортизации от переоценки основных средств (за минусом налогового эффекта) Переоценка финансовых активов, имеющиеся в наличии для продажи (за минусом налогового эффекта) Доля в прочей совокупной прибыли (убытке) ассоциированных организаций и совместной деятельности, учитываемых по методу долевого участия Актуарные прибыли (убытки) по пенсионным обязательствам Эффект изменения в ставке подоходного налога на отсроченный налог дочерних организаций Хеджирование денежных потоков (за минусом налогового эффекта) Курсовая разница по инвестициям в зарубежные организации Хеджирование чистых инвестиций в зарубежные операции Операции с собственниками , всего (сумма строк с 310 по 318): в том числе: Вознаграждения работников акциями: в том числе: стоимость услуг работников выпуск акций по схеме вознаграждения работников акциями налоговая выгода в отношении схемы вознаграждения работников акциями Взносы собственников Выпуск собственных долевых инструментов (акций) Выпуск долевых инструментов связанный с объединением бизнеса Долевой компонент конвертируемых инструментов (за минусом налогового эффекта) Выплата дивидендов Прочие распределения в пользу собственников Прочие операции с собственниками Изменения в доле участия в дочерних организациях, не приводящей к потере контроля Сальдо на 1 января отчетного года (строка 100 + строка 200 + строка 300) Изменение в учетной политике Пересчитанное сальдо (строка 400+/строка 401) Общая совокупная прибыль, всего (строка 610+ строка 620): Прибыль (убыток) за отчетный период Прочая совокупная прибыль, всего (сумма строк с 621 по 629): в том числе: Прирост от переоценки основных средств (за минусом налогового эффекта) Перевод амортизации от переоценки основных средств (за минусом налогового эффекта) Переоценка финансовых активов, имеющиеся в наличии для продажи (за минусом налогового эффекта) Доля в прочей совокупной прибыли (убытке) ассоциированных организаций и совместной деятельности, учитываемых по методу долевого участия Актуарные прибыли (убытки) по пенсионным обязательствам Эффект изменения в ставке подоходного налога на отсроченный налог дочерних компаний Хеджирование денежных потоков (за минусом налогового эффекта) Курсовая разница по инвестициям в зарубежные организации Хеджирование чистых инвестиций в зарубежные операции Операции с собственниками всего (сумма строк с 710 по 718) в том числе: Вознаграждения работников акциями в том числе: стоимость услуг работников выпуск акций по схеме вознаграждения работников акциями налоговая выгода в отношении схемы вознаграждения работников акциями Взносы собственников Выпуск собственных долевых инструментов (акций) Выпуск долевых инструментов, связанный с объединением бизнеса Долевой компонент конвертируемых инструментов (за минусом налогового эффекта) Выплата дивидендов Прочие распределения в пользу собственников Прочие операции с собственниками Изменения в доле участия в дочерних организациях, не приводящей к потере контроля Сальдо на 31.12.2012(строка 500 + строка 600 + строка 700) Руководитель

Жантаев Ж.Ш. ________________

Главный бухгалтер

Кадырова Б.И._________________

тыс. тенге Капитал материнской организации Доля неконВыкупленные Код Уставный ЭмисНераспре- тролирующих Итого строки (акционер- сионный собственные до- Резервы деленная при- собственни- капитал левые инструков ный) капитал доход быль менты 010 777 071,0 9 680 -33 268 753 483 011 100 777 071,0 9 680 -33 268 753 483 200 -9 374 8 672 -702 -702 210 -9 374 8 672 220 221 222 223 224 225 226 227 228 229 300

3 811

-13 368

-9 557

-2 866 6 677

-4 452 -9 222 306

-4 452 -12 088 6 983

310

311 312 313 314 315 316 317 318 400 401 500 600 610 620

777 071

4 117

777 071

4 117

-37 964 -315 -38 279 33 417 33 417

743 224 -315 742 909 33 417,0 33 417

1 490

-11 531

-10 041

1 490

-4 336 -3 359 -3 836

-4 336 -1 869 -3 836

5 607

-16 393

766 285

621 622 623 624 625 626 627 628 629 700 710

711 712 713 714 715 716 717 718 800

777 071

Жуырда елордада жүйке, эндокринді, тірек-қимыл жүйесінің патологиясы бар балаларға білім беру, емдеудиагностикалық, оңалту-көмек көрсету қызметін жүзеге асыратын «Аруана» емдеу-диагностикалық орталығы» ЖШС-ның ашылуы болды. Астана қаласы əкімдігі мен «Даму» кəсіпкерлікті дамыту қоры қолдауымен «Бизнестің жол картасы - 2020» мемлекеттік бағдарлама аясында іске асырылатын осы жоба бейімделу қызметі жəне тірек-қимыл аппараты бұзылуынан зардап шеккен балалардың сапалы балабақша стандарты бойынша жасалған мекемеге баруына мүмкіндік туғызады. Мұнда балалар тірекқимыл аппараты ауруына шалдықса да ақыл-есін дамытып, өзінің құрдастарымен бірдей білім ала алады. Орталықтың оқытушы-тəрбиешілері мен психологтары психологиялық кедергілерге қарамастан, балаларды оқыту мен тəрбиелеуде инклюзивті əдіс енгізген. «Ең бастысы бала өз үйі қабырғаларында ата-анамен бірге жалғыздықта оқшауланбайды, ұжымға, өз «№405 авиажөндеу зауыты» акционерлік қоғамы, орналасқан мекен-жайы: Алматы қ., Ахметов к-сі, 17, СТН 600800000181, ИИК KZ4894800KZT22030082 Алматы қ. «Еуразиялық банк» АҚ-да, БИК EURIKKZKA, Кбе 17 2010 жəне 2011 қаржылық жылдардағы артықшылықты акциялар бойынша 03.06.2013 ж. бастап дивидендтер төлеу туралы артықшылықты акцияларды ұстаушыларға хабарлайды. Дивиденд мөлшері – бір акцияға есептегенде 400 теңге. Төлеу нысаны — ақшалай қаражатпен. Дивидендтерді төлеу «№405 авиажөндеу зауыты» акционерлік қоғамының кассасында қолма-қол қаражатпен жүргізіледі, ал «№405 авиажөндеу зауыты» акционерлік қоғамының жұмыскерлері болып табылатын акционерлерге жалақыны есептеу мақсатында жұмыскер ашқан карточкалық шотқа аударым жолымен жүргізіледі.

Акционерное общество «Авиаремонтный завод №405», находящееся по адресу: г. Алматы, ул. Ахметова, 17, РНН 600800000181, ИИК KZ4894800KZT22030082 в АО «Евразийский банк» г. Алматы, БИК EURIKKZKA, Кбе 17 извещает держателей привилегированных акций о выплате дивидендов с 03.06.2013 г. по привилегированным акциям за 2010 и 2011 финансовые года. Размер дивиденда - 400 тенге в расчете на одну акцию. Форма выплаты - денежными средствами. Выплата дивидендов будет производиться наличными средствами в кассе акционерного общества «Авиаремонтный завод №405», а акционерам являющимися работниками акционерного общества «Авиаремонтный завод №405» будет производиться путем перечисления на карточный счет, открытый работником в целях зачисления заработной платы.

құрдастарының ортасына белсенді араласып кетеді, бұл оның психикасы мен дамуына əсерін тигізеді, келешекте дербес өмір сүруі үшін оның қоршаған өмір сүру ортада бейімделуіне көмек береді. Бұл ата-анаға да зор көмек, өйткені олардың жұмыс жасауға мүмкіндігі болады, өзінің балалары мен отбасын дамыту үшін ақша қаражатын табады», дейді шараны ұйымдастырушылар. Бүгінгі күнге дейін орталық инклюзивті білім беру əдістемесін пайдалана отырып, мектепке дейінгі балаларды оңалту міндетін атқарса, енді қызметтердің басқа түрлерін – ересек жəне жасөспірім қауымға кеңес беру диагностикалық-медициналық көмек көрсетпек. Массаж, инерефлекстерапиясы, физио-фито терапиясы, емдеу-дене шынықтыру кабинеті, фито ванналар, фито шөптер сияқты қызметтер көрсетілмек. Орталықта жұмыс жүргізуге кəсіби мамандар, соның ішінде, шет мемлекеттерден мамандар шақырылған. «Егемен-ақпарат».

«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы мына мүлікке сауда-саттық жариялайды: Лот №1 – Жер телімі, жалпы алаңы 7,0000 га (кадастрлық нөмірі 03047-459-051, 03-047-459-052), жəне құрылыс материалдары Алматы облысы, Қарасай ауданы, Үлкен Алматы ауылдық округі жер учаскелерінде орналасқан. Жер учаскелерінің мақсатты бағдары – инфрақұрылымдарды орналастыруды мақсат еткен көп қабатты тұрғын үй кешенін салу. Бастапқы баға – 3 523 240 000 (үш миллиард бес жүз жиырма үш миллион екі жүз қырық мың) теңге. Сауда-саттық əдісі – голланд. Кепілді жарна бастапқы бағаның 10%-ын құрайды. Бастапқы бағаның 10% мөлшеріндегі кепілді жарна «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасының шотына енгізілуі тиіс, төменде көрсетілген деректемелер бойынша. Сауда-саттыққа қатысуға өтінімдер Алматы қ., Абай д-лы, 109В, 1004-бөлмеде 2013 жылғы 7 маусымда сағат 18.00-ге дейін қабылданады. Сауда-саттыққа қатысу өтінімдеріне қажетті құжаттар тізілімін алу үшін сенімді өкілге бару керек. Сауда-саттық голланд əдісімен 2013 жылғы 10 маусымда сағат 10.00-де мына мекен-жайда болады: Алматы облысы, Қарасай ауданы, Қаскелең қ., Абылай хан к-сі, 48А. Сауда-саттық аяқталғаннан кейін түпкілікті баға ұсынған сауда-саттық қатысушысы банктің чек түріндегі немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген басқа қолма-қол ақшаның толық көлемінде сатып алу сомасын бес жұмыс күні ішінде есеп айырысу тəсілімен енгізуі қажет. Сенім білдірілген тұлғаның деректемелері: «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы Шаймерденов Бахытжан Сенбекұлы, Алматы қ., Абай д-лы, 109В, шот KZ 406010011286000046, БИН HSBKKZKX, СТН 600200048129, КБЕ 14. Сауда-саттық өткізу мəселесі бойынша анықтама алу телефондары: 8 (727) 330 17 83, 330 17 57.

«КамАЗ-Инжиниринг» АҚ-та комплаенс - саясатында жіберілген жəне жіберілуі мүмкін бұзушылықтар туралы хабарламаларды қабылдау бойынша «Жедел байланыс» желісі жұмыс істейді. Хабарламалар тəулік бойы 8 (7162) 32-95-42 телефоны бойынша немесе compliance.kamaz@gmail.com электронды поштасына қабылданады.

НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ, САУДА-САТТЫҚ ! Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде аукцион өткізу туралы хабарлайды. I. Сауда-саттық 2013 жылғы 17 маусымда сағат 10.00-де өткізіледі Аукцион – сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша 1-лот. ВАЗ-21070 автомəшинесі, мем. нөмірі В 033 FP, 2003 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 48.Бастапқы баға – 264000 теңге. Алғашқы баға – 1320000 теңге. Ең төменгі баға – 69082 теңге. Кепілді жарна – 39600 теңге. 2-лот. ГАЗ-3110 автомəшинесі, мем. нөмірі В 037 FP, 2001 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 48. Бастапқы баға – 264000 теңге. Алғашқы баға – 1320000 теңге. Ең төменгі баға – 69082 теңге. Кепілді жарна – 39600 теңге. 3-лот. ВАЗ-21213-11000 автомəшинесі, мем. нөмірі B 220 BР, 2003 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Лесная к-сі, 1. Бастапқы баға – 174000 теңге. Алғашқы баға – 870000 теңге. Ең төменгі баға – 98195 теңге. Кепілді жарна – 26100 теңге. 4-лот. ВАЗ-21214 автомəшинесі, мем. нөмірі B 331 АТ, 1996 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Лесная к-сі, 1. Бастапқы баға – 145400 теңге. Алғашқы баға – 727000 теңге. Ең төменгі баға – 79548 теңге. Кепілді жарна – 21810 теңге. 5-лот. ГАЗ-3110-101 автомəшинесі, мем. нөмірі А 769 СА, 2001 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Шевченко к-сі, 131. Бастапқы баға – 356600 теңге. Алғашқы баға – 1783000 теңге. Ең төменгі баға – 195094 теңге. Кепілді жарна – 53490 теңге. 6-лот. ГАЗ-3110-311 автомəшинесі, мем. нөмірі А 770 СА, 1997 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Шевченко к-сі, 131. Алғашқы баға – 97900 теңге. Алғашқы баға – 489500 теңге. Ең төменгі баға – 53561 теңге. Кепілді жарна – 14685 теңге. 7-лот. Mitsubishi Galant автомəшинесі, мем. нөмірі В 230 DB, 1997 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Гайдар к-сі, 17. Бастапқы баға – 377000 теңге. Алғашқы баға – 1885000 теңге. Ең төменгі баға – 98651 теңге. Кепілді жарна – 56550 теңге. 8-лот. ВАЗ-21061 автомəшинесі, мем. нөмірі В 233 DB, 2000 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Гайдар к-сі, 17. Бастапқы баға – 137000 теңге. Алғашқы баға – 685000 теңге. Ең төменгі баға – 35849 теңге. Кепілді жарна – 20550 теңге. 9-лот. ВАЗ-21213 автомəшинесі, мем. нөмірі В 031 FP, 2004 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 48. Бастапқы баға –436000 теңге. Алғашқы баға – 2180000 теңге. Ең төменгі баға – 114090 теңге. Кепілді жарна – 65400 теңге. 10-лот. Xyndai Elantra автомəшинесі, мем. нөмірі B 022 BV, 2007 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 76. Бастапқы баға –1219000 теңге. Алғашқы баға – 6095000 теңге.

Ең төменгі баға – 666909 теңге. Кепілді жарна – 182850 теңге. Өтінімдер мына мекен-жайда қабылданады: Талдықорған қ., Тəуелсіздік к-сі, 75, 2-қабат, 210, 211-бөлмелер, телефондар: 8(7282) 2100-02, 27-07-12. Барлық талап-шағымдар өтінімдер берген сəтке дейін қабылданады жəне қаралады. Анықтама алу телефондары: Талдықорған қ., 8(7282) 21-00-02, 2707-12. Өтінімдер қабылдау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен басталады жəне 2013 жылғы 17 маусымда сағат 09.00-де аяқталады. Аукцион өткізу тəртібі мен жеңімпазды анықтау шарты Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион өткізу кезінде аукционшы жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын жариялайды жəне жаңа бағаны жариялай отырып, оны мəлімделген қадаммен төмендетеді. Аукционшы баға жарияланған кезде аукциондық нөмірді бірінші көтерген қатысушының нөмірін атайды жəне балғаны соғып, осы жекешелендіру нысаны бойынша оны жеңімпаз деп жариялайды. Егер аукционшы жекешелендіру нысанының ең төменгі бағасын жарияланған кезде қатысушылардың бірде біреуі осы жекешелендіру нысанын сатып алуға ниет білдірмесе, онда бұл жекешелендіру нысаны саудасаттықтан алынып қалады. Егер бағаны жариялаған сəтте екі немесе одан көп нөмір көтерілсе, ондай жағдайда аукционшы бағаны жеңімпаз анықталған сəтке дейін тіркелген қадам көлеміне көтере береді. Жарияланған қадам сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша белгіленген қадамына, бірақ ұлғайту жағына тең болуы тиіс. Егер бағаны арттыру кезінде өз нөмірлерін бір мезгілде көтерген сауда-саттыққа қатысушы тұлғалардың бірде біреуі оны арттырылған баға бойынша сатып алуға тілек білдірмесе, онда аукционшы жеребе тастау рəсімін қолданады. Егер сауда-саттық өту сəтінде жекешелендіру нысанын бір ғана қатысушыға сатуға жол берілетін үшінші жəне одан кейінгі сауда-саттықты қоспағанда, пайдаланылмаған кепілді жарнасы бар тек бір ғана тіркелген қатысушы қалса жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттық өтпеген болып саналады. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркеу үшін мына құжаттарды тапсыру қажет: 1) Ережеге сəйкес нысан бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді; 2) жеке тұлғалар үшін: төлқұжаттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін (ИИН), салыстыру үшін түпнұсқасын міндеті түрде көрсете отырып, паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың

Ұлы Отан соғысының ардагері, білім саласының қайраткері, құдамыз Шапанбай МҰҚАШЕВТІҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның балалары Жанай, Марлен, Мақпал, Мəулен, Мирас Мұқашевтарға қайғыларына ортақтасып көңіл айтамыз. Мамадияр, Нұрсұлу Жақыптар отбасы.

көшірмесін не көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін; банктен ағымдағы шоттың баржоғын растайтын түпнұсқасын; заңды тұлғалар үшін: жарғының жəне заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куəлігінің нотариалды куəландырылған көшірмесін, салыстыру үшін түпнұсқасын міндеті түрде көрсете отырып, жарғының көшірмесін немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін; салыстыру үшін түпнұсқасын міндетті түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəлігінің көшірмесін немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтамасын; банктен банктік шоттың бар-жоғы растайтын анықтаманың түпнұсқасын. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарып беріледі; 3)кепілді жарнаның енгізілгенін растайтын төлем құжаттарының түпнұсқасы мен көшірмесін. Қатысушы сауда-саттықтан кейін жүгінген кезде төлем құжатының түпнұсқасы қайтарылады; 4)заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың түпнұсқасын, сондай-ақ салыстырғаннан кейін қайтарылып берілетін түпнұсқасын қоса бере отырып, заңды тұлғаның өкілі төлқұжатының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін не заңды тұлғаның өкілі төлқұжатының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін ұсыну қажет. Акционерлік қоғамдар олардың акцияларына иелік ететін акционерлік қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тізілімінен (ақпараттық хабарлама жариялану сəтіндегі) үзіндікөшірменің түпнұсқасын ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/ немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасымен бірге құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшірмелерін ұсынады. Сауда-сатыққа қатысу үшін кепілді жарна Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мына депозиттік есеп-шотына төленеді: KZ790705012170167006, Астана қаласындағы ҚР Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитетіне, БИН 120340000064, БИК KKMFKZ2A, бенефициар коды – 11, мекеме коды – 2170167 (кепілді жарна мөлшеріне банктік қызмет төлемі кірмейді). Қатысушыларға кепілді жарнаның кез келген санын еңгізуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарнасы қатысушыға ол бойынша сауда-саттыққа қатысу үшін осы кепілді жарнасын енгізген жекешелендіру нысанын сатып алу құқығын береді.

«Егемен Қазақстан» республикалық газеті» акционерлік қоғамының ұжымы осы басылымның қызметкері Базаркүл Ахметоваға анасы Əуес САУЫТҚЫЗЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


29 мамыр 2013 жыл

1980 жылдың желтоқсан айының соңғы күндерінде Біржан салдың 150 жылдығы қарсаңында Көкшетауға келіп, қазақтың классикалық əнінің ұлы атасының аңызға айналған ғажайып өмірін зерттей бастадым. Осы жұмыстың үстінде Ақан сері жайында да қым-қиғаш сырлар қозғалды. Əсіресе, оның Ақтоқтымен байланысты беймаза тағдыры, бұрын тек «жағымсыз кейіпкер» ретінде датталып келген Жалмұқанның азаматтық келбеті таң-тамаша ғып ашыла түсті. Оның біз білмейтін беймəлім жайлары көп екен. «Қарауылдың Жақсылық атасы күні бүгінге дейін Ақан сері мен Ақтоқты оқиғасын намыс қылады, – деді ақсақалдар. – Бұл елдің адамдарымен ол жөнінде сөйлесу оңай емес, ыңғайға келе бермейді. Ертеде осы Қызылағашта Ғабит Мүсіреповтің «Ақан сері-Ақтоқты» пьесасы қойылады дегенде қариялар өре түрегеліп: «Асылымызды қорламаңдар! Жалмұқан мен Ақтоқтының өміріне дақ салмаңдар, бүйтіп! Өніп-өсіп отырған жазықсыз əулеттің балашағаларының көңіліне қаяу түсірмеңдер! Осы келген беттеріңмен тайып тұрыңдар! Бізге жалған сөз керек емес!» деп артистерді қабылдамай, қайтарып жіберген». Мен үшін бұл сөз Ақтоқты-Жалмұқан ауылына баратын жолдың үстіне жатып алған арыстан секілді бір сұмдық сұс боп, Көкшетауға тиіп-ақ тұрған Қызылағашқа еш мойын бұрғызбады. Бірақ, ел сөзіне ден қойсам, Жалмұқан – негізі жарыған, қуса жететін, қашса құтылатын, айдарынан жел ескен кесек бітімді, өрісі де, өресі де кең, аршынды, алапат адам. Ал, айт айтпа, Ақтоқты есімі əнде аңыз боп қалып қойды. Ол Ақан серінің: Ой, қалқа, тілің тəтті, лебің балдай, Қаламқас, ителгі көз, жазық маңдай, Түсінде Бағылан патша ғашық болып, Секілді сүйген сұлу Күлəндамдай, – дейтін «Ақтоқтының сипаты» əнінде: Ақтоқты Айға бітсе сендей көрік, Жатпас па таулар балқып, тастар еріп. Тамақтан үлбіреген бір иіскетсең, Кетер ед бойдан қуат, ойдан ерік, – дейтін «Ақтоқты» əнінің бірінші түрінде: Ақтоқты, кеткенің бе, шыныңменен, Тар жерде бал беруші ең тіліңменен. Кез болдық дарияның қайраңына, Зарланып əн шырқаймын үнімменен, – деп келетін екінші түрінде: Қорқамын шымылдықтың құруынан, Бір жаман қолын сұғып тұруынан, Жалғанда қыздан сорлы жан бар ма, екен, Айырылып кете барар руынан, – дейтін «Ақтоқтының аужары» əнінде: Манар таудың басында қайың, арша, Оң жағында əкемнің болам қанша, Сүйген жармен кете алмай арманда боп, Өмір шіркін өткені осылайша, – деп шер төккен «Ақтоқтының зары» əнінде Ақтоқтымен болған махаббат хикаясы, міне, осы бес əнде осылайша шертіледі. Бес əн! Ақан сері Ақтоқтыдай сұлулық періштесін сүйді. Ол анық. Өйтпесе осындай керемет əндер шығар ма, еді? Бірақ, бұл тағдыр Ақтоқтының маңдайына тағы бір асыл арыс – Жалмұқандай ерді жазған еді. Ол содан айнымады. Ал, оны Жалмұқанға ұзатылар сəт – қызойнақ үстінде Ақан серінің алып қашуы ессіз махаббаттың көзі тұнып кеткен жанкешті əрекеті еді. Жолы жіңішке, дəрменсіз қыз не істесін? Елдің намысты азаматтары араласпаса Ақан серімен кете барар еді. Жеме-жемге келгенде шырқыраған Ақтоқты Жалмұқаннан айырылмайтынын айтқанда, бұл сөзге сенерін, сенбесін білмей қаны қарайған Ақан сері амалсыз тосылып, тағы да тағдыр тəлкегіне түседі. Жүрегін ұйытқан осы мұңнан ол өмір бақи айыққан жоқ. Көрдіңіз бе, тəңір ісін – бір Ақтоқтыны екі жігіт дүрі – Ақан сері мен Жалмұқан сүйді. Екеуінің де сүюге қақысы бар. Сол үшін екеуі де жазықты емес. Ол – екі жүректің əмірі! Екі жүректің əрекеті! Екі жүректің қалауы! Күндердің күнінде Жалмұқанның бір аяқ асқа алғысыз сорлы боп, қолдан жасалған əдебиетте «жағымсыз кейіпкер» атануы кімнің каперіне келген? Жалмұқан сондай бейбақ па, еді? 1999 жылдың қараша, желтоқсан айларында Көкшетауда Шоқан Уəлиханов атындағы университетте екі рет болып, ректор, физика ғылымдарының докторы, профессор Абай Айтмұхамедов есімді жан-жақты білім паз азаматтың тілегімен «Сал, серілер мектебін» ұйымдастырдық. Студенттердің арасында əдебиетке зерек жастарды зерттеушілік өнерге баулуды мақсат еттік. Бұған ғалымдар, оқытушылар мен талантты жастар қатты қызықты. 2000 жылдың маусым айында мен қасымда белгілі əнші Ербол Айтбаев бар, Көкшетауға келдім. Университетте сал-серілерге арналған ғылыми конференция, əдеби-музыкалы кеш өткіздік. Міне, осы кеште сал-серілердің өмірінен жарты жыл ішінде қыруар дерек жиған ұстаздар, студенттер жасаған баяндамалар мен əңгімелерде, жазылған курс жұмыстарында Жалмұқан – Ақтоқтының көп құпиясы жарқырап тұрып ашылып, бұған өзіміз де тебірене таңғалдық. Ертеңінде ректор Абай Айтмұхамедов өзі басқарып, Талғат, Аманжол сияқты ұстаздар қоса жүріп, Көкшетау ауданындағы Қызылағаш ауылына қарай жол тарттық. Бұл жан-жақты жарақталған фольклорлық экспедиция еді. Жолшыбай машина ішінде Ербол күндей күркіреген кең тынысты жарқын үнімен Ақан серінің «Мақпал», «Сырымбет», «Шəмшіқамар», «Ақ тоқ ты» əндерін айтып, қиялымызды сан-саққа жүгіртті. Əрқилы ойға салған Ақан сері əнінің əсерімен Қызылағашқа қалай жетіп қалғанымызды байқамадық та. Бір ауылдың тұсынан өте бергенде жол екі айырылды. Қайсысына түсерімізді білмей дағдарып тұрғанда бір қызыл «Ауди» кезіге кетті. Біз сəлемдесіп, жол сұрай бергеніміз сол еді: «О, Илья аға!», – деп еңгезердей екі жігіт машинадан шыға келді. Бойы теректей тіп-тік, қараторы, құс мұрынды, қыран көз, сымбатты жігіт: «Ағалар, жол болсын. Мен Жалмұқаннан туған Уəлидің баласы

Жəменнің ұлы Балташ деген ініңіз болам. Ал, мына шашы тікірейген дəу сарының есімі – Ибрагим. Өзі мұғалім. Батыраш – Қотыраштың тұқымы. Біз Жалмұқан атамыз бен Ақтоқты əжемізге күмбез тұрғызамыз, деп Көкшетау мен екі ортада шапқылап жүрген жайда едік. Ал, енді тəңір иіп, үлкен жолдың үстінде кездестік. Əні, сонау орманды алқаптың төріндегі ауыл – біздің Қызылағаш. Ел іргесіне кеп тұрсыздар, жүріңіздер. Жалмұқан мен Ақтоқты əулетімен танысасыздар», – деді. Қыз бұрымындай бұраңдаған қара жолда зырғытып отырып, көк белеске шықтық та тоқтай қалдық. Жан-жаққа көз салдық. Мүлгіген көк орман. Шоқ-шоқ қайың. Қызылды-жасылды толқыған көк майса. Лып-лып еткен жібек самал даланың хош иісін желпиді. Төбемізде аққудың мамық төсіндей ақша бұлттар қалқиды. Біздің оператор жігітіміз табиғаттың осы бір қайталанбас ғажап көрінісін

К

ДЕРЕ

www.egemen.kz

оң қолынан өнері тамған іскер, шаруаға тиянақты, өте сабырлы, көпшіл, дастарқаны кең, ықпалды əйел болған. Ол Жалмұқанның жанды-жақты тірлігіне дем беріп, оның кейбір қызба мінезін əдеппен, еппен басып, сабасына түсіріп отырған. Жалмұқанның бітім-болмысында тектілік пен бекзаттық қасиеттің лебі жалындап, ұрып тұрған. Ол – бір сөзді, кесек турайтын берен, намысқа күйер жерде өзін отқа салып жіберер көзсіз ер. Сенсе өлердей сенеді. Кетіссе енді қайтып мойнын бұрмай, қатты кетеді. Əрісəрі бұлтаң тірлікке жоқ. Екі сөйлеген алаяқты маңына жолатпаған. Сол ірілігінен болу керек, сол кездерде Арқада серілікпен емін-еркін бұлғақтаған Иманжүсіп пен Балуан Шолақ Жалмұқанмен жиі араласып, оған көп үйірілген. Бір хан базарда жал-құйрығы жер сызған, төрт аяғы діңгектей жуан, арқасы тақтайдай жазық қара

жылдарда Ақан сері жүрегін тілім-тілім еткен арманын ұмыта алмаған. Ақтоқтыға аңсары ауып, талай рет келіпті де. Ақтоқты болса, өз өмірін шайқағысы келмей: «Ақан, енді тұнығымды лайламасаң болады», десе: Жалмұқан: «О, серім кел… кел! Əніңді сағындық. Жат масайрап, осы ауылда. Мауқыңды бас, серім!» деп Ақан серіні аттан түсіріп алып, ел-жұртты таңғалдыра құрмет көрсетіп, Қызылағашты əнге бөлеген. Ақан сері Жалмұқанның осы ісіне сенерін-сенбесін білмей, келе-келе бұл ауылға келуін тоқтатқан. Жалмұқанмен кездесе қалса əңгімелесуден тартынып, кінəлі адамдай пұшайман боп, ыңғайсыз күйге түскен. Жалмұқан болса Ақанды шын көңілмен ылғи ауылына шақырған. Ел ішінде Ақан серіге неше түрлі өсек таңып, ақылға сыйымсыз лақап

айғырдың үстінде шірене сөйлеген дөйдің Иманжүсіп екенін біліп, Жалмұқан атының артынан жайлап келіп, құшаққа толар құйрығын оң білегіне орап жіберіп, үн-түнсіз тұрады. Бір мезетте Иманжүсіп жүретін болып, атын тебіне бергенде, аты орнынан мізбақпайды. Иманжүсіп түсінбей, артына жалт қарайды. Атын тапжылтпай тұрған қызыл шырайлы, отты көз, сом тұлғалы еңселі ерді көреді. Жұрт: «Жалмұқан! Жалмұқан!» деп айқай салады. Кейін осы оқиғаны ел: «Сонда пілдей атты тырп еткізбеген Жалмұқанның саптама етігінің қалыңдығы бір елі келетін былғары табаны жиырылып қалған екен», деп гулете аңыз қылған. Жалмұқанның көп жойқын істерінің тағы бірі мынадай, Қызылағаштың жан-жағын орыстар алды. Өрісі тарылды. Жалмұқанның жер қайысқан жылқысы орыстардың егініне түсіп кете береді. Ол қым-қиғаш жанжал.Төбелес. Сондай бір шатақтың үстінде елдің жиырма шақты жігіті қызыл ала қан болып, орыстардан таяқ жеп, жылқыларды ала алмай қайтады. Жалмұқан: «Өз елім, өз жерімде бүйтіп қор болғанша!» деп қарашекпенділердің жатқан екі-үш деревнясына жалғыз өзі барып, жігіттерін аттың бауырына алып, бықбырт тигендей қиратып салып, жылқыларды аман-есен шұрқыратып, айдап əкеледі. Бірақ, орыстардың ақылды, мейірбан адамдарымен мəмілесі жарасып, ұсталары мен шеберлерін қатты қадірлеген. Қыс болса оларға жасатып алған тройканы, жаз болса қоңырауы сыңғырлаған фаэтонды мінген. Есті қарашекпенділер Жалмұқанды қатты сыйлаған. Ел іші қашанда той-думан. Жалмұқан мен Ақтоқты сол жиындарға салтанатты түрде сəн түзеп барған. Сонда олардың қасында əншіақындары, саятшылары мен атбегілері, палуандары, мешкейлері мен жүйріктері қоса жүрген. Өз елінен шыққан екі жас сері – Үкілі Ыбырай мен Бейсенбайдың Оспанын Жалмұқан: «Шырқасаң Біржан сал мен Ақан серідей шырқа!» деп дəйім көтермелеп, еркелете шалқытқан. Ел Жалмұқан мен Ақан серінің арасындағы риясыз сыйластықты осы күнге дейін жыр қылады. Кезінде Ақан серінің төңірегіндегі пысықайлар, не Жалмұқанға қырын қарайтын іші тар бейбақтар ел арасына тарап кеткен əндегі: Қорқамын шымылдықтың құруынан, Бір жаман қолын сұғып тұруынан… – деген сөзді көп құты��тып, екі арыстың қадірлестігіне қылау түсіру үшін отқа май құйып, өсек-аяңды қарша боратқан. Жалмұқан: «Ол əн Ақан серінің жан ашуы ғой, күйінген жан не демейді», деп қана тынған. Жалмұқан Көкше еліндегі келелі жиындарда, ас-тойларда игі-жақсылардың ортасында Ақан серімен дəмдес боп, терезесі тең жүрген. Ақан серінің жері – Кеңащы мен Көлденең Қаратал, Қоскөл. Жалмұқанның жері осы – Қызылағаш. Арасы қырық-елу шақырым ғана. «Ə!» дегені естілетін əудем жер. Аралас-құралас ел. Рас, Жалмұқан мен Ақтоқты бас қосқан алғашқы

таратып жүрген сусылдаған желбуаздарды Жалмұқан: «Шулаңдар. Гулеңдер. Ақан серінің бір əнінің садағасы боп кететін өңшең қиқым. Пəни жалғаннан бəріміз де өтерміз. Кімнің артында не қаларын бір алланың өзі білер. Ал, Ақан серіде өлмейтін əн бар. Ол мəңгі тірі», деп қағып тастайды екен. Жалмұқан мен Ақтоқты орыс шеберлеріне оюлап салдырған ағаш үйде сəнді, салтанатты тұрмыс құрып, бес ұл, екі қызын əлпештеп өсірген. Шетінен бағылан дерлік балаларының ең үлкені Тоқмұқамбет (Тоқан) Көкше елінің сол кездегі ғұламасы Науан хазіреттің алдынан дəріс алып, сөзі дуалы, терең молда боп шықты. Тектілігі мен пəктігіне кінəрат жұқтырмады. Сол себепті жұрт оны əулие тұтты. Жалмұқанның Жайлау деген ұлы жөнінде мына бір жайды айта кеткен жөн. Əкесінің есік пен төрдей атақты бір қара айғыры болады. Оны ол қыста дəйім қасқыр соғуға мінген. Осы Жайлау (Мұқанбетқали) бір күні ешкімге айтпастан сол айғырмен Көкшетаудағы Науан хазіретке тартып отырады. Сонда: «Мынаған не болған?» десіп күңкілдескен ағайындарына Жалмұқан: «Хақ жолына түскен баланы кінəламаңдар, түге! Тəңір қолдасын. Жайлау ақылсыз емес, былқ етпеңдер. Қара айғырды сатып, пұл қылады. Ол оған біраз уақытқа нəпақа. Сүтекемнің немересі тарықпайды. Жайлауым Науан хазіреттей данаға шəкірт болса, құдай ісін оңдады де» деп баласының осы тірлігін теріс көрмеген. Сүйініш еткен. Жайлау да əке сенімін ақтап, елге ғұлама молда боп оралған. Жеті атасынан сарқылмай жеткен мол ырысты Сүтемген қалай күрпілдетіп ұстаса, Жалмұқан оны сабасынан бір елі төмендетпеді. Осы мал-жан, бақ-дəулеттің ықтиятты, қажырлы иесі етіп Сұлтан деген баласын баулыды. Кеңес өкіметі келгенше Жалмұқанның бес ұлы дүркіреген бес ауыл еді. Айбары да зор еді. Кедей-кепшік, кем-кетікке қайырымы да мол еді. Кеңес өкіметі келе сала барды да, жоқты да күйдіргідей күйдіріп өтті. Жалмұқанның малжаны таланып, кəмпескенің талапайына ілікті. Жалмұқан мен Ақтоқты бас сауғалап, олай-бұлай қашты. Тіпті, айласы құрығанда өздерімен «тамыр» орыстардың тауық қорасына тығылды. Кейде ауылды төңіректеп жасырынып жүргендерін сезіп қалған шолақ белсенділер оларға ит қосып қуды. Тоқан мен Жайлауын «молда» деп қудалады. Бірақ, есті жұрт оларды қиянатқа қимай, өздері арашалап алды. Бұлардың үй-жайлары тəркіленіп, қоймаға, кеңсеге айналды. Жалмұқан мен Ақтоқтының сəулетті үйі мектепке өтті. Қызыл қырғын əлегін əкелген өкіметтің усойқы саясаты осы бүліншілікпен бейкүнə елді əбден тұралатып, 32-ші жылдың азалы ашаршылығына бір-ақ тіреді. Көкше елі баудай түсіп, қырылды. Сол қасіретті жылдың қазан айында Жалмұқан мен Ақтоқты арыпашып, əбден титықтап, ауыл шетіндегі Сұраған қыстауында иесі өлген бір боз үйді паналайды. Орыстардан алған азығы түгел таусылады.

– н а ќ ў м л а Ж ы н я а б ы т ќ о т ќ А Илья ЖАҚАНОВ.

видеоға түсіріп жатқанда Балташ: «Ақтоқты əжемізді өзінің бұланай ұлы Жалмұқанға атастырып, келін ғып түсірген Сүтемген бай дейтін бабамыздың атақонысы осы жер. Тағдырдың небір құқайын көрсек те Қызылағаштағы жылы орнымыз суыған жоқ. Осы жерде о бастан тамыр жайып, өніп-өсіп келеміз. Ал, ендігі əңгіме ауылда болсын, ағалар», – деді. Біз əп-сəтте ауылға да келдік. Машинамыз кең қақпалы сəулетті үйдің алдына кеп тоқтағанда қимылы тез, елгезек Балташ: «Бұл – біздің əулеттің қара шаңырағы, Жалмұқанның Сұлтан дейтін баласының ұлы Сабыр ағамыздың үйі. Міне, ол кісінің өзі де алдымыздан шықты. Қане, төрлетіңіздер!» – деп бəйек бола ізет көрсетті. Жалмұқан мен Ақтоқты баяны осы үйде шертілді. Ақтоқтының келін боп түскен жері – Жақсылық елі. Бұл – жамырасып жатқан əнші ел қалың қарауылдың іргелі атасы. Енді шежірені таратып көрейік: Қарауылдан Жақсылық, Жақсылықтан Есенбай, Есенбайдан Баян, Баяннан Қожамбет, Қожамбеттен Жалмырза, Жалмырзадан Сəмен, Сəменнен Сүтемген. Əріден бақ-дəулеті үзілмей келе жатқан жуан тұғыр, сіңірлі тұқымның айбарлысы, арыстаны осы Сүтемген бай. Бай болғанда да пешенесі жазық, пейілі кең, «алаған қолым береген», дейтін құрығы ұзын, діттеген жерінен тауы шағылып көрмеген, ұйымы мығым, берекелі жан болған. Кейбір дүниеқоңыз көр пенделер сияқты сасық ырыспен емес, көшелі кісілігімен күллі Арқаға даңқы жеткен адам. «Менмін» деген ірілер Сүтемгенмен құда, сүйек жақын, ілік-шатыс болуды көздеген. Оның ақ ордасында ел ардақтаған шешендер мен көсемсөзді билер, əнші-ақындар кеңес құрған. Арқаны əнмен қырған Біржан сал да кезінде осы Қызылағашты дүбірлете шалқыған. Сүтемгеннің дарқандығы, үлгілі жолы балаларына дарыған. Сүтемген екі əйел алған. Екінші əйелі Науан қырғыздың қызы екен. Осы Науаннан – Бекен мен Жалмұқан туады. Бекеннен ұрпақ жоқ. Жалмұқан, Ақтоқтыдан – Тоқмұқамбет (Тоқан), Уəлиахмет (Уəли), Əбусапия, Мұқамбетқали ( ел жайлауға шыққанда туған соң Жайлау атанып кеткен), Сұлтанахмет жəне Майра, Қанипа. Бес ұл, екі қыз. Майра ұзатылайын деп оң жақта отырғанда кенет қайтыс боп кетеді де оның орнына Қанипа ұзатылады. Сүтемгеннің бар дəулетін Жалмұқан ұстаған. Ол «бай баласымын» деп шолжыңдап, ойына не келсе соны істеп, ағыл-тегіл ырысты рəсуа қылып, текке шашпаған. Қарағайдан əшекейлеп үйлер салдырып, ішін көз жауын алған жиһаздармен безендіріп, орыс қалаларына сауда керуенін жүргізіп, ауылға өрелі мəдениеттің қалпын енгізген. Арғы аталарынан жалғасқан имандылық қасиетті қастерлеп баққан. Медресе салдырып, діни кітаптар жиып, терең білімді молдалар ұстап, балаларды алланың ақ жолына, ізеттілік пен ізгілікке, ақадал еңбекке тəрбиелеген. Ішкені мас, жегені тоқ тоғышарларша шіренбей, мал-жанын баққан қарапайым жандарға жылы қабақпен қарап, олардың тұрмыс-тіршілігіне сəулесін түсіріп, сол бейнеттің ішінде білек сыбанып, өзі бірге жүрген. Кем-кетік, жоқ-жітіктерге қол ұшын беріп, балаларын медресеге оқытқан. Жалмұқанның алапат істері көп. Соның бірі – орыстар Сырымбет өңіріне дендеп кіріп, қаймағы шайқалмаған елді атақонысынан айырып, жан-жағын жыландай жалмап, Ақтоқтының дəулетті əкесі Бақтыбайды да өз жерінен ығыстырғанда, Жалмұқан осы бір ашкөз, құтсыз «қарашекпендермен» талмай сілкілеседі. Ақыры орыс өктемдігі басым боп, Бақтыбай ежелгі мекенінен айыры лады. Жалмұқан қайынатасының мал-жанын шығасын шығармай, ырғалтып-жырғалтып өзінің осы Қызылағашына əкеліп орнықтырыпты. Бір-біріне лайық Сүтемген мен Бақтыбай құдалық ибасы жарасып, бал жаласып ғұмыр кешіпті. Ақтоқтының Жалмұқанмен баянды өмірі Жақсылық еліне ерекше көрік берген. Ақтоқты есік аттаған күннен бастап, атасы Сүтемген, енесі Науан ажарына ақылы сай келінінің пейіліне көңілі толып, Жалмұқан екеуіне бар тауқыметтің екі шылбыр, бір тізгінін ұстатыпты. Ақтоқты нəзік сезімді, əн мен жырға зерделі,

13

Тіске басып, талшық етер ешнəрсе қалмайды. Екеуі өзегі талып, қаңырығы түтеп, көздері қарауытып, əлден айырылады. Бұлардың осында екенін біреулерден естіп білген Тоқан мен Жайлау жанұшырып жетеді. Бəрі бір-бірімен көрісіп, жыласыпсықтасады. Сөйлесуге əл жоқ. Тек нұры тайған шүңірек көздері бір-біріне үнсіз сүзіліп, қаны қашқан жүздерінен жас сорғалайды. Ес жиған бір сəтте Ақтоқты екі ұлына «шыға тұрыңдар» деп ишарат білдіреді. Тоқан мен Жайлау сыртқа шыққан соң аяғын зорға басқан Ақтоқты төрге екі ақ жайма жаяды. Жалмұқанның сақал мұртын əдемілеп басып, аяқ-қолының тырнақтарын алып, жуындырады. Сөйтіп, ақ жаймаға арулап жатқызады. Сонан соң өзі жуынып-шайынып, ақ селеудей селдіреген ақ шашын салалап тарап, өз бойын өзі сылап, екінші ақ жаймаға келіп өзі жатады. Əуелі Жалмұқан көз жұмады. Сəлден соң опасыз жалғаннан айдай сұлу Ақтоқты өтеді. Тоқан мен Жайлау түн жамылып, əкесі мен шешесін ауыл іргесіндегі ескі қорымға əкеп жерлейді. Екеуінің басына самаурындай екі сары тасты белгі етіп қояды. Бітті енді, күні кеше ғана Көкше жұртына аңыз болған дулы өмірдің тірлік үні! Бұл – Жалмұқан мен Ақтоқтының жұртқа белгісіз тылсым хикаясының тек елесі ғана. Сұлтанның баласы Сабырдың үйінде жылдар бойы көкіректерінде шер-шемен боп қатқан осы құсаны ақтарған немере-шөберелері, Ақтоқты əжесінің емшегін емген, біз жолыққанда жетпістегі Шайнұр апай, Жайлаудың ұлы – Ғұмар, Жəменнің ұлы – Балташ, осы əулеттің басқа да адамдары көп жайдың бетін ашып берді. Сөз арасында осы тұқымның бір өнерпаз баласы Бораш Ақан серінің «Сырымбет», «Қараторғай», «Балқадиша», «Əудемжер», «Майдақоңыр» əндеріне қоса менің «Еділ – Жайығымды» толқыта шырқады. Үй иесі – менімен түйдей жасты Сабыр: «Еділ – Жайықты» айтса Бибігүл Төлегенова, Қайрат Байбосынов айтсын. Жəне Батыс жақтағы Александр деген орыс жігіті айтсын! Баяғыда Ақан сері осы Қызылағашта əндетіп жүргенде соңында желкілдеген қыз-қырқын, жас арулар, жігіт-желеңдер жүреді екен, лек-лек боп. Елжұрт дүбірлеп, оларды бар сый-сияпатымен көкке көтеріп, қарсы алады екен. Ал, мына заманда мен мына Ілекеңе не сый-құрмет көрсете алам? Жалмұқан атам секілді сондай топты дүбірлетіп, Ілекеңнің қасына жинай алам ба? Ой, құдай-ай, бір ғазиз басынан талай қасіретті өткерсе де бұл мешеулікті көрмей кеткен Ақан серілер бақытты екен. Дəуренді мендей сүрген кім бар екен, Сонда да қызығыңа бір қанбадым, дейді ғой қайран сабаз! Біз пендешілік оймен əжеміз Ақтоқтыға ғашық болған Ақан серінің жігіттік ісін намыс көреміз. Адам деген құдайына қарап, тəубе қылу керек, егер Ақтоқтыны əн сұңқары Ақан сері алып кетсе, намыстың көкесі сонда болар еді. Ақтоқты біздің əулетке бұйырды ғой. Иншалла, Ақан сері əннің пірі болса, Жалмұқан жігіт сұлтаны! Жаңа біздің мына Бораш Ақан сері əндерін əуелеткенде қандай адам баласы Ақан сері мен Жалмұқанның арасына араздық пен қызғаныштың отын жаға алады деген ойға келдім, – деп толқи сөйлеп, көзінде жас кілкілдеді. Осы жайға тебірене қалған Абай Айтмұхамбетов маған ойлана қарап: «Сіз бүгін Ақан сері мен Жалмұқан əулетін қайта қауыштырып, жылдар бойы оңалмай келе жатқан пендешілік наз-наланы тарқатып, ағайын арасын жарастырып, əділеттің шын, тура сөзін айтқыздыңыз. Не көрмеген халықпыз... бүлінген тарихты жөндеу қандай қиямет еді. Оның ішінде əдебиеттегі қолдан жасалған «жағымсыз кейіпкерлердің» тағдыры...», – деді. Шай үстінде Жалмұқан мен Ақтоқтының ұлдары тағы да көз алдымыздан өтті. – Ең үлкен ұлы Тоқан 79 жасында қайтқан. Əкесімен бірге кəмпескеге іліккен Сұлтан айдалып, Қиялы деген жерде қуғында жүрген. Ол кісі 1983 жылы 87 жасында дүние салды. Жайлауға 1986 жылы 97 жасында уақыт жетті. Сұлтанның бəйбішесі – Ғайнижамал. Бұл кісінің құрсағынан – мына көзі мөлдіреген Шайнұр апа жəне Сабыр туған. Бізге ғайыбынан кездесіп, осы ауылға алып келген мына Балташтың атасы Уəли кезінде Сұлтанмен қатар жүріп, орыс қалаларында сауда-саттық жасап, жан-жақтан білікті молдаларды əкеліп, балаларды оқытып, медресе үшін зəулім үйлер салдырған. Өзі сал, серілерге үйір боп, өнерге құлай беріліп, өз қолымен скрипка да жасаған. Бірақ, ерте қайтқан. Əрқайсысы бір-бір тұлға, бір-бір бітім! Кейбірінің көп ісі ұмытылған. Ескерусіз, елеусіз қалған. Осының бəр-бəрі сел-сел əңгіме боп, Ақан сері… Жалмұқан мен Ақтоқ ты, олардың осы бес ұлы, екі қызының аруағына құран оқылды. Көкшетауға қайтар шақта ауыл шетіндегі ескі қорымға барып, екі төмпешік боп қатар жатқан Жалмұқан мен Ақтоқтының басына дұға жасадық. Екі бейіттің қасына түсіре бастаған қызыл кірпіштерді көрсеткен шөбересі Балташ: «Ақан серінің күмбезін «огнеупорный» кірпіштен салған. Жалмұқан атам мен Ақтоқты əжеме де сондай мықты кірпіштен күмбез орнатамыз», – деді. Біз: «Ниет қабыл болсын!», деп хош айтысып, жолға шықтық. Күн еңкейіп кіші бесіннің самалды лебі білінгенде «Мəдениет» ауылының іргесіндегі Ақан сері күмбезіне келіп, дұға қылдық. Одан Сарыкөл мен Қоскөлдің жағасын жағалап, Ерболға Ақан сері əндерін айтқызып, бағанағы шертілген көп тарихты тағы бір еске түсірдік. Бұл жер Ақан серінің көз алдында қырмызы гүлдей құлпырған Сырымбет сұлуларының ішінде қара басы «қыз патшасы» дерлік Ақтоқтының өшпес əнге айналып, аңызға іліккен жері. Біз атбасын Көкшетауға бұрғанда жол бойы жүрегімді Ақан серінің арманды шері толқытты да отырды.


14

www.egemen.kz

НДА Ы Н Ы Қ ОЛ ТАРИХ Т

Кезінде детективтің атасы болып саналатын əйгілі ағылшын Конан Дойль өзінің кейіпкері Шерлок Холмс жайындағы хикаясын күрмеп, нүктесін қойғанда, оқырманнан, əңгімені ары қарай жалғастырсаңыз деген талаптілек жауып кетіпті. Біз де сондай күйде отырмыз. Тұмар əже мен Құрыш патшаның соғысын əңгіме еткен көлемді мақала («ЕҚ», «Қондыгер-қаңлы», 8-11 қаңтар, 2013 ж.) оқырманның көңілінен орын тауыпты. Көптеген, мүлдем танымайтын адамдар осы тарихи баянды ары қарай жалғастырсаңыз екен. Тұмар əжеміздің, Қаңлы əулетінің одан кейінгі тағдырын білгіміз келеді деп тілек айтты. Совет заманында, орасан идеологиялық зорлық-зомбылықтың кесірінен қазақ тарихи мектебі қалыптаса алмай қалды. Сол себепті, тек қазақ оқырманына ғана бағышталған бұл шағын еңбекті жазғанда, басынан теңдесі жоқ даңқты тарих кешкен ұлы нəсілдің бүгінгі ұрпақтары, қалай болғанда да шындықты білуі керек, ақиқатты тануы керек деген ой ғана тұрды көкірегімізде. Айта кетейін, алдыңғы мақаладағыдай, əңгіменің жалғасында да Көне Дүние жəне Ілкі Дəстүр жайлы болашақта жазбақ кітабымның мəлімет кешенінен біраз қазына оқырманның сарабына салынады.

Соєыстыѕ аќыры

Сонымен, біздің дəуірімізге дейінгі тарихтың 529 жылы қондыгер-қаңлының əскері Құрыш патша бастап келген бүкіл əлемнің біріккен армиясын талқандады дедік. Осылайша, парсы империясының күйреуі басталды. Соғыстан кейін көшпенділер ұлан-ғайыр той жасайды. Тойдан соң бүкіл қондыгер-қаңлының көсемдері қатысқан үлкен əскери кеңес болыпты. Бұл кеңеске қаңлының ең əулетті руларының бірі – қамбар ғана қатыспаған екен. Осы жерде кейінгі хұн, түрік жəне қазақпен басқа түрік халықтарының негізі болған қаңлы (скиф) руларын атап кеткенді

мойындарынан жіпке тізілген адамдар. Парсының «тарихнамасындағы ресми дəстүрге» сəйкес «пайымдаулар» бойынша, Дарьяуш – əлемнің падишасы екен. Ал, мойындарынан жіпке тізілген бейшаралар оның қол астындағы халықтар екен. Дарьяушқа құлдық ұрып, оған бағынғандығын аян етуге келіпті. Бүгінде, Иранның ұяты бар кейбір ғалымдары бұл тас сурет наурызды тойлауға келген халықтардың бейнесі екенін айтады. Яғни, көктем сайын тіріліп отыратын Таммуз құдайдың бейнесі Дарьяуштың бейнесі деп айтылып, аталмыш ертегі «тарихнамада қалыптасқан дəстүр» бойынша ғасырлар бойы қайталанып, ақырында «тарихи шындыққа» айна-

аманатта отырған патшазада өлтірілуі керек. Ал, ол аманат – қамбардың патшасының жалғыз ұлы екен. Патшаның жаулары, тақтың мұрагері сол аманаттан қайтпай қалсын, сол жақта өлтірілсін деп жасаған қулығы екен. Мақсат – мұрагері өлген патша көз жұмғанда, билікті қолға алу. Алайда, жас кезінен ақылды, айлакер Тұмар қамбардың саясатының сырын түсінеді. Аманатты өлтірмей қоя береді. Қоя бергені былай тұрсын, еліне аманесен жеткізіп салады. Тарғытайдың кегін аламыз деп көтерілген қисарының батырлары патшайымның бұл қадамын түсінбейді, ақырында наразы болып, Тұмарды ағасы Бөргелтаймен қоса тастап, айдалаға

29 мамыр 2013 жыл

енді де кешірмейсің бе?» дейді. Бұл қаңлының жан алқымға келгенде істейтін ырым-кəдесі екен. Тұмар əже амалсыз кешіреді. Бірақ қамбардың жұртын кесіп береді, осы сенің көші-қоның дейді. Шамамен қазіргі Өзбекстанның территориясына қамалған қамбарлар сахараға шыға алмайды, себебі, жолын кес-кестеп қаңлының басқа рулары тұр. Осылайша, Жиделі-Байсыннан бастап қазіргі Румыния мен Венгрияға дейін созылып жатқан далалық – Ұлы Дəштіде содан бері қамбардың көші бір рет те көрінбепті. Тұмардан кейін патша болған Жайық пен оның тұқымдарының кезінде де, қамбар мен қаңлының басқа рулары не дос, не жау екені белгісіз, екі ғасырдай уақыт амалсыз тоң-торыс көрші болып отырыпты. Əрине, қанқұмар қамбарлар екі ғасыр тып-тыныш отырды дегенге ешкім сенбес еді. Бірекі рет қамбардың жасағы қазіргі Ауғанстанның жерінде отырған парсының шеткі жұрттарын шабады. Шабады да... парсыны билеп отырған қисарыға бетпе-бет келеді. Жолы жан-жақтан кесілген, тордың ішінде отырғандай күй кешкен қамбарлар, тордың ішіндегі аңның кебіне түсіпті, екі жүз жыл бойы бірімен-бірі ырылдасып, шайнасып, күйкі, ұсақ күрестің үстінде күнін өткізіпті. Сонымен заманнан заман өтіп, атадан асып туса да абыройсыз өмір кешкен қамбардың соңғы күні тақайды. Қамбардың түбіне жеткен адам – Ескендір Зұлқарнайын еді деп жазады жəдігерлер. Орыстың

Тўмар таєылымы Таласбек ƏСЕМҚҰЛОВ.

жөн көрдік. Əрине, қаңлының қайсысы болса да, нəсілі басқа халықтарға патша үлестіре алады. Алайда, қаңлының өз ішінде жолы бəрінен үлкен бас əулет немесе ру болған. Ол – қисары руы. Қаңлы елінің өз патшалары тек қана осы қисарыдан сайланады екен. Ал Тұмар əжеміздің осы рудан екендігін ескерсек, онда қисары, грек жəдігерлеріндегі массагетке сəйкес келеді. Сондайақ, байырқу, сарын, ителі, таз, тоқар, қамбар, кердері, жұла, баят, баян, баятан, тебен, күшік деген рулар аталады. Грек жəне басқа халықтардың жəдігерлерінде айтылатын исседон, тиграхауда сияқты рулар, бұл аталған аталықтардың қайсысына сəйкес келетінін білмейміз. Тек тоқар руының аты танылатын сияқты. Ал, хаумаварга – жоғарыда аталған қамбар руына сəйкес келеді. Əскери кеңесте Тұмар əжеміз енді парсыны не істейміз деген сауал қояды. Ақырында барлық əскербасылар ақылдаса келе парсыны жаулау керек деп шешкен екен. Көп ұзамай 20 мың қаңлының əскерін бастаған Оғланерек деген қолбасшы парсының жеріне басып кіреді. Иранның ескі тарихында парсы империясының астанасы Пасарғады деп аталады. Қаңлының көне тілінде бұл қала Иранбақ деп аталған. Оғланерек құрылтайдың тапсырмасын бұлжытпай орындап, Құрыштың бүкіл тұқымын қырып салады, Камбиз бен Бардия деген екі баласын өлтіреді. Содан соң, сарай төңірегіндегі Гуштасп деген құлдың Дарьяуш есімді баласын таққа отырғызады. Құрыштың əйелі Жаһанбану патшайымды алдына келтіріп, сен енді Дарьяуш (Дарий) патшаның əйелі боласың дейді. Алайда, күйеуі мен екі баласының қайғысына төзбеген Жаһанбану у ішіп өледі. Ахемен династиясының негізін қалаған, нəсілі қаңлы Құрыштың əулеті өз өмірін осылай аяқтаған екен. Асқар Сүлейменовтің айтқаны бар, «Ұзақ жасаған өтірік – шындыққа айналады, ұзақ жасаған шындық, қартайып, өтірікке айналады» деп. Бірде, совет заманында жазылған бір тарихи зерттеуді ақтарып, қарап отырып «парсының ресми тарихнамасында қалыптасқан дəстүр бойынша» деген бір сөзді көзім шалып қалды. Шынымды айтайын, өз көзіме сенбедім. Анықтап қайтадан оқыдым. Шынында да солай екен. Парсының ресми тарихнамасында шындықты бейнелеудің, пайымдаудың ерекше «дəстүрі» бар екен. Міне, сұмдық қайда жатыр! Тарихи шындықты жеткізудің дəстүрі бар болса – ол, болғанды сол болған күйінде жазу, келер ұрпаққа барды барша айтып беру. «Пəлен немесе түген елдің ресми тарихнамасында қалыптасқан, тарихи шындықты бейнелеудің дəстүрінің» тамырын қуалайтын болсаңыз, бүкіл əлемдік апаттан соң Ілкі Дəстүрдің күйреуінен кейінгі заңсыз егемендіктер дəуіріне барып тірелесіз. Ұлттық мемлекеттердің мүддесін көздеген тарихты бейнелеудің «дəстүрлері» осы кезде пайда болған. Біз тарих аңғарында түрлі вариант-нұсқада мəңгі қайталанып отыратын, айнымайтын, өзгермейтін тарихи архетиптерді шырамыта алмаймыз, архетип пен «наманың» арасын ажырата алмаймыз. Архетип – адам санасының структурасынан тамыр тартады, ол – адамның тарих сахнасындағы əдепкі істерінің көрінісі. Архетип, «адам осылай істейді, себебі, адам өзгермейді» деп баян етеді. Яғни, шындықты, психологиялық шындықты айтады. Ал, «нама» (мысалы, «Шəйбани – нама») – көп жағдайда əлдебір əулеттің, əлдебір патшалық династияның аңызбен астас тарихын бейнелейді. Яғни, үстем тарихи мектептер көп жағдайда «наманы» ғылымиландырып «тарихи шындыққа» айналдырады. Мысалы, парсы империясының саяси тарихы туралы оқулықтарда, Құрыш өлгеннен соң, оның баласы Камбиз патша болды, содан соң, келесі жылы-ақ (яғни, б.д.д. 530 жылы) тағы да соншама əскермен Дəштіге жорыққа аттанды, скифтерді қырып-жойып бағындырды, осылайша əкесінің кегін алды деп жазылады. Яғни, бүкіл қарулы күштері толықтай жойылған империя тағы да жарты миллион əскер шығарады (Оны қайдан алды екен!). Əскерді, сол б.д.д. 529 жылы, əкесі Құрыштан көп болса бір ай кеш өлтірілген Камбиз басқарады! Тағы бір кітапта Дарьяуш (Дарий Гуштасп) соншама əскермен, ол да Дəштіге жорыққа шығады, бірақ жолы болмай, скифтерді таба алмай еліне қайтады. Яғни, Тұмар əже таққа отырғызған, қондыгер-қаңлының қуыршағы Дарьяуш өзін билікке жеткізген елді шабуға аттанады! Міне, құрметті ағайын, парсының (бүгінгі Иранның) «ресми тарихнамасында қалыптасқан тарихты таңбалаудың дəстүрі» дегеніңіз осы. Парсының тас кітаптарында мынадай бір сурет бар. Дарий (Дарьяуш) патша тақта отыр. Алдында

лып кеткен. Əрине, осы қалыпша өтіріктің ішінде шындық та бар екенін мойындау керек. Қаңлылар парсыны жаулағаннан кейін бір тосын оқиға болады. Күндердің күнінде, Құрыштың ұлы Бардия өлмепті, тірі екен, көп əскермен «əкемнің тағын алам» деп Иранбаққа келе жатыр екен деген хабар жетеді. Қаңлылар алғашында бұны дақпырт, қауесет деп ойлайды. Бірақ, əңгіме басылмайды. Ақырында барлаушылар хабарды растайды. Бір адам шынында да, көп əскер жинап астанаға қарай келе жатқаны анықталады. Үш мыңдай қаңлының əскері «əкесінің тағын алуға» келе жатқан «патшазаданы» қазіргі Ирактың, бұрынғы Вавилонның жерінде қарсылайды. Бұл елді дүрліктіріп келе жатқан Гаумата есімді сахаба еді. Аннан-мыннан жинаған бірнеше мың «əскері» бар. Қаңлылар алғашында күліп, ақымақ сахабаға, оның соңынан ерген ақымақ тобырға істің жайын түсіндірмек болады. Райларыңнан қайтыңдар, Бардия да, Камбиз де баяғыда өлген, парсының қазіргі патшасы Дарьяуш, соған бағыныңдар, ақымақ болмаңдар дейді. Бірақ, Гаумата көнбейді, ал оның соңынан ерген «əскері» өздерінің соғысуға даяр екенін айтады. Қаңлылар, амал жоқ, қаруларын суырады. Қанды жебе бір көміп өткенде Гауматаның «армиясы» жалбарынып жерге жата кетіпті. Сонымен, Гаумата қол-аяғы кісенделіп астанаға жеткізіледі. Осы жерде қаңлылар, бүкіл империяның ақсүйек элитасын жинап, солардың көзінше Гауматаның басын шабады. Жиналғандарға, осындай бұлғақшыл адам, Дарьяуштың билігіне қарсы үгіт-насихат жүргізсе, сол жерде ұстап, біздің қолымызға табыстаңдар деп тапсырады.

Ќырќысќан ќисарылар

Кемеңгер Тұмар əжеміз немересі Аспара өлгеннен кейін тағы бір мүшел өмір сүріпті. Құрыш патшамен соғысқанда жасы алпыс бірде делінген жəдігерде. Ал қаңлының одан соң кейінгі қазақтың адам жасын санау дəстүрінде ананың құрсағына ұрықтың дарыған күнінен бастап дүниеге жаратылғанға дейінгі аралықтағы 9 ай – 1 жас болып есептелінеді. Олай болса, əжеміз қаңлы мен парсының соғысы кезінде алпыста. Оған бір мүшелді қоссақ, жетпіс екі жас болады. Демек, Тұмар əжеміз жетпіс екі жасында дүниеден қайтқан. Нисан айының басы, ерте көктем еді делінген (нисан – сол кезде қабылданған Вавилон календары бойынша сəуір айына сəйкес келеді). Тағы бір жүрек елжіретерлік жолдар бар. Қаңлының анасы Тұмар қыс түсердің алдында ел ағаларын жинап, ардагерлердің елінен хабар келді, биыл Өлі қалаға қарай көшті түзеңдер деп айтты делінеді. Ардагерлер елі – тылсымға кеткен бабалардың аруақтары. Нисанның көк жауыны селдетіп тұрғанда, ардагерлер келіп Тұмар ананы алты қанаты бар ақ атқа мінгізіп, қош айтысып Бенгуташтан ары асырып алып кетті делінген. Бұл жерде, шамасы, қаңлының патшаларды жерлеу рəсімі сипатталған. Ал Тұмар ананың мəйіті қай жерге жерленгені жайындағы мəлімет бұлдыр. Өлі қала, алма көп өсетін бір үлкен шатқалға орналасқан, ол алманы жеген соқыр адамның көзі ашылады екен делінген. Бары осы. Кім біледі. Осыдан біраз жыл бұрын Алтай Республикасының бір жерінен Укок ханшайымның қабірі табылды. Алайда, Укок, зерттеушілердің пікіріне қарағанда, жастай өлген əйел екен. Алма көп өсетін шатқал деген мəліметке қарап, кейде, Алматының маңайы, Есік қорғаны емес пе екен деп ойлайсың. Əрине, бұның бəрі жорамал. Патшазада Аспара жайында да жарытып ештеңе айтылмаған. Өлгені ғана айтылады. Ал қай жерге қойылғаны жайында ешқандай мəлімет жоқ. Кейінде «Алтын адам» табылғанда, қазақ əлеуметі «Алтын адам» деп жүргеніміз сол ханзада Аспара емес пе екен» деп бір дүрліккен. Əрине, бұл да жорамал ғана. Ишпақайдан Тарғытай туыпты. Тарғытай, əкесі Ғажамға барып, сол жақта қаза болғанда 12 жастағы бала екен. Көшпенділер ерте үйленетін болған. «Он үште отау иесі» дейді қазақ. Олай болса, Тарғытай əкесінен кəмелетке келген кезінде айырылған. Бөргелтай деген ағасы қабілетсіз болыпты. Тақта көп отыра алмай, билікті інісіне береді. Тарғытайдың ұлдары көп болған, бірақ, барлығы соғыста өлген. Екі қызы болған делінеді. Бірақ, екінші қыз Тұмардан үлкен бе, кіші ме, оның тағдыры не болды – бұл жайында да ештеңе айтылмайды. Сонымен, Тарғытай өлгеннен кейін, біраз уақыттан соң таққа Тұмар отырады. «Біраз уақыттан соңының» мынадай себебі бар. Қисарылардың қолында қамбардың патшасының баласы аманатта отырады. Бірақ, қамбардың өз ішінде осы патшаның тұқымымен бақталас, билікке таласып жүрген басқа бір азулы тұқымның адамдары ақылдасып, бір күні тапа-талтүсте келіп ештеңеден қауіптенбей отырған Тарғытайды өлтіріп кетеді. Қаңлының заңы бойынша, бұндайда, қарсы шара ретінде

Суретті салған Ағымсал ДҮЗЕЛХАНОВ.

көшіп кетеді. Алайда, билікке таласып, бірнеше жыл мəмілеге келе алмай қырқысқан қисарының рулары, соңында қайтадан келіп Тұмардың аяғына жығылады. Осылайша Тұмар патшаның тағына отырады. Патшайымның кіммен бас қосқаны, қанша перзент сүйгені белгісіз. Аспараның жалғыз немере екені ғана айтылады. Яғни, Аспара – Ишпақай əулетінің соңғы тұяғы. Немересі өлгеннен кейін Тұмар бүкіл халықты жинап Жайық деген жас əскербасыны қалға, тақ мұрагері етіп сайлайды. Содан бері қисарыларды Жайықтың тұқымдары биледі деп жазады тарихшылар.

Ќамбар əулетініѕ аќыры

Қамбар – қаңлының ең азулы күшті руларының бірі болған, қисарымен өмір бойы билікке таласып, талмай күрескен. Атадан балаға көшкен жаулық, ақырында асқына келе екі рудың арасындағы ешқашан бітіспейтін қанды кекке ұласады. Қамбардың басына бір рет ажал төнген екен. Парсының армиясы талқандалып, Құрыш өлгеннен кейін қаңлының əскербасылары «Қамбардың тұқымын құртайық» деп серт қойысады. Істің насырға шапқанын сезген қамбарлар, дəл сол кезде бүкіл қаңлының біріккен əскерін басқарып отырған Тұмарға тарту-таралғысымен елші жібереді. Бір қызығы Сасан тарихшылары өздерін тарихшы емес «көшірмешіміз, хатшымыз» деп атайды. Яғни, олар тарихты жазбаған – бұрыннан бар жəдігерлерді көшіріп құрастырған. Бұны айтып отырғандағы себеп мынада. Хикаяның басында Құрыштың өзі қамбар руынан екені ғана айтылады. Бірақ, парсы əскерінің құрамында қамбарлардың болғандығы, олардың Құрышқа еріп бүкіл қаңлыға қарсы соғысқаны айтылмаған. Алайда, қаңлының əскербасылары неге қамбар əулетін жою керек деп серт қойысады? Мен осы жайында көп ойландым. Ақырында ұзақ толғаныстың барысында бабаларымыздың тарихи санасының тағы бір озық қасиетіне көзімді жеткіздім. Қаңлылар тарихты өткен-кеткеннің барлығын жіпке тізетін, жəдігер жинайтын ғылым деп қарамаған. Қаңлылар үшін тарих – ешқашан таусылмайтын экзистенциалдық хикая. Өмірде не болмайды, алайда, ертеңгі ұрпақ тату болу үшін, бүгінгі кекті тасқа басып, таңбалап қалдырып керегі жоқ. Жауың райынан қайтса, қырмызы кілемнің үстінде отырып төс қағыстырып достасса, онда оның кешегі қиянатын індетіп керегі жоқ. «Елу жылда – ел жаңа». Көңіл жаңа, жүрек жаңа. Алмаған жау, бітірмеген дау қоймаған, осы бүгінгі əлемдік тарихтын космосын жасаған бабаларымыз басынан өткен кектің тарихын жазуды керек деп таппапты. Құрметті оқырман, газеттік мақаланың аясы қаңлы мəдениетінің бұл таңғажайып құбылысын егжей-тегжейлі əңгіме етуге мүмкіндік бермейді. Енді хикаямыздың басына келейік. Тұмар əже, қамбардың елшілеріне көңіліндегі кірдің барлығын айтады. Қисарының жолы үлкен болса да, жосықсыз билікке таласып өмір бойы күрестіңдер, ол аз болғандай, өзің қаңлы болсаң да жау жағына (парсы жағына) шығып, соғысқа қатыстыңдар, аталас ағайынның қанын төктіңдер. Құрышқа көмектесіп, парсының туының астында тұрмасаң, мен, əкем Тарғытайды өлтіргендеріңді де ұмытар едім, дейді. Елшілер де өздерінің уəждерін айтады. Содан соң қамбардың біреуі Тұмар əженің кеудесіне басын қойып, «Міне, омырауыңа ернім тиді, енді балаңмен емшектеспін,

тарихи əдебиетінде Александр Македонский деп аталатын жиһангер кейінгі мұсылман дүниесінде Қос Мүйізді Ескендір деген атты иемденген. Дулығасында алтыннан құйған екі мүйіз бар еді, сол үшін Қос Мүйізді Ескендір атанды делінеді. Оның кімнен туғаны, қалай өрлегені, даңқтың аспанына қалай шыққаны мыңдаған тарихи зерттеулерде егжей-тегжейлі айтылған, оны бұл жерде қайталап керегі жоқ. Бір-бірімен бақас, үнемі жауласып отыратын гректің ұсақ қала-мемлекеттерін тез арада бағындырған Ескендір енді қолдағы бар күшті топтап парсы империясымен соғысқа дайындалады. Парсымен соғысуға болады, жеңіп жаулауға да болады. Тек... арада қаңлының əскері тұрмаса. Иə, құрметті оқырман, бар кілтипан парсының жерінде қоныстанып отырған, əлемде ешкім жеңе алмаған қаңлының əскерінде еді. Не істеу керек? Қаңлының ұзын саны отыз мың сайыпқыран əскерін парсының жерінен қалай кетіру керек? Тағы бір көп айтыла бермейтін мəлімет: Ескендір Зұлқарнайынның жанындағы ақылшы-уəзірлерінің барлығы... баяғы Бабылдан қашқан сахабалар екен. Ал, олар қаңлының жайын жақсы біледі. Алғашында Ескендір қаңлының əскербасыларына «Сендер ежелден парсымен жау емес пе едіңдер, енді оларды неге қорғап тұрсыңдар, парсылар бізге де жау, қаңлы мен грек бірігіп неге парсыны шаппасқа?» деп хат жолдамақ болады. Алайда, сахабалар оны бұл жолдан айнытыпты. Қаңлылар дəл қазір парсыны билеп отыр, сондықтан олар сертіне берік халық, сенің айтқаныңа көнбейді, сен ұлы жорықтың қарсаңында сырыңды білдіріп аласың дейді. «Олай болса не істеуіміз керек?» дейді Ескендір. Қисарылардың ежелгі жауы қамбарларға елші жіберу керек дейді сахабалар. Сонымен жынпері саясаттың доңғалағы айналып жөнеледі. Қырық шақты сахабадан тұратын Ескендірдің елшілігі айналма жолмен, қазіргі Индияның жерімен жүріп отырып ақыры қазіргі Өзбекстан, Тəжікстан жерінде тар шатқалда қамалып отырған қамбарларға да жетеді. Бұл кезде қамбардың патшасы Салбақ Тегін деген адам болған. Айта кету керек, қамбардың патшасы, баяғыда Тұмардың əкесі Тарғытайды өлтіріп кеткен Салбақ Тегін батырдың тұқымы екен. Атасындай ер болсын деп соның атын қойыпты. Қамбардың қандай күйде отырғанын көрген сахабалар тəтті тілмен үйіріп келіссөзді бастайды. Əуелі ата жұрттан қуылған елдің намысын қайрап алып, содан соң негізгі мəселені қозғайды. Жер дүниені жаулап Ескендір деген жиһангер келе жатыр. Жаратқан ие оған ерекше міндет жүктеген, осы жолы енді қаңлы жұрты тұтастай жойылады. Тек азын-аулақ көмек керек дейді. Қамбардың патшасы ол нендей көмек дейді. Сахабалар айтады, егерде қисарыларға қарсы соғыс ашсаң, сонда күндердің күнінде біз жеңіске жеткеннен кейін сендерді жарылқаймыз, бүкіл Дəштіні мəңгі иелігіңе аласың, бізбен тату-тəтті көрші болып, ата жұртыңда көшіп-қонып жүресің дейді. Салбақ Тегін бүкіл қамбардың əскербасыларын жинап екі күндей құпия кеңес қылып, ақырында барлығын соғысқа көндіреді. Серт алысқаннан кейін сахабалар қайтып кетеді. Салбақ Тегін қамбардың əскерін бір тудың астына жинап, қар жауып тұрған қара күзде Қисарыға қарсы жойқын жорық бастайды. Атамекеннен қуылған, екі ғасырдай Дəштінің хош иісті ауасын жұта алмай əбден құса болған, ашынған қамбарлар алғашында үлкен жеңіске

жетеді, ойында ештеңе жоқ, бөлек-бөлек болып қысқы қыстауына кетіп бара жатқан қисарының талай көшін шауып, қаншама адамды қырып жібереді. Қисарылар да тез ес жиып, қол жинайды. Қаңлы мен қаңлы кескілескен аяусыз майдан басталады. Соғыс қыс бойы жалғасып, көктем келіп, қар еріп жердің миы шыққанда бір толастап, жер кепкеннен кейін қайтадан жалғасады. Қаңлының басқа рулары бұл соғысқа араласпайды. Осы көктемнің басында қисарының патшасы Парсыға, сонда тұрған қисарының жасағына, тез арада қайтсын, Дəштіні өрт алды, соғысып жатырмыз деп хабаршы жібереді. Қисарының əскербасылары хабар алғаннан кейін Дарий ІІІ-ші патшамен қоштасып, асығыс Дəштіге аттанады. Бір мыңдай қаңлы ғана парсыларға қалдырылған екен. Ертеңіне-ақ, қаңлының парсыдан кеткені жайлы хабарды ести сала Ескендір Зұлқарнайын өзінің жорығын бастайды. Екі соғыс болыпты. Біреуі, Граник деген өзеннің жағасында, екіншісі Гавгамела деген жерде. Осы екі ұрыста да парсының армиясы жеңіледі. Дарьяуш патша қаңлының əскерін отқа да, суға да салыпты. Бірақ, қисарының мың əскері, қандай ер болса да, Ескендірдің жер қайысқан əскеріне төтеп бере алмайды (Кейбір дерек бойынша Ескендірдің əскерінің саны 80 мың екен). Салмақты үнемі қаңлыға салып үйренген парсының өз əскері тымтырақай қашып, көбі сол қашып бара жатып семсер мен найзаға ілінген екен. Дарьяуш əйелі мен балаларын, азын-аулақ оққағарларын алып қашқаннан қашып отырып, Дəштіге шығып кетіпті. Осы жерде, шамамен Арал теңізінің жағасында, Ескендір Зұлқарнайынның тынымсыз қуғынынан əбден қажып шаршаған оққағарлар Дарьяушты өлтіріп, басын кесіп алып, патшаның бала-шағасымен бірге гректерге беріледі. Ескендір Зұлқарнайын парсы империясын екіүш жылда жаулапты. Македондық жиһангердің жаулау тактикасы Құрыштың тактикасындай болған. Бірді-екілі қала ғана қарсыласып көрген. Империяның қалған шаһарлары, сол баяғыдай, қақпасын ашып жаңа жаулаушыны құшақ жая қарсы алады. Міне, «ұлы жиһангер» Ескендір Парсыны «жаулап» жатқанда, қамбарлар тоқтаусыз соғысып, қисарыларды ешқайда мойын бұрғызбай ұстап тұрыпты. Арада біраз уақыт өткенде қисарылар Парсы мемлекетінің күйреп, Ескендір Зұлқарнайының табанының астына түскенін естиді. Тағы біраз уақыттан кейін Дəштінің шетіне Ескендірдің өзі де жетеді. Қамбар мен гректің əскері қосылады. Бұны көрген, бастары қосыла бермейтін қаңлының басқа рулары ағайынға көмекке келеді, қисарыға қосылады. Жойқын ұрыс қазіргі Өзбекстанның жерінде өтеді. Осы ұрыста қаңлылар «ешқашан ешкімнен жеңіліп көрмеген» Ескендірдің кеудесін басып, менмен отын өшіріпті. Қамбар мен гректің біріккен армиясы масқара болып жеңіледі. Абыройдан айырылған Ескендір қаңлыдан сауға сұрап, қалған əскерін əзер аман сақтапты. Енді «жиһангер» қазіргі Тəжікстан мен Ауғанстанның тау-шатқалдары арқылы Солтүстік Индияға ғана кете алатын болады. Кетерінде қамбарларға «бізбен жүріңдер» деген екен. Бірақ, Салбақ Тегін бұндай ұсыныстан бас тартады, «не көрсек те осы жерде көреміз» дейді. Гректер кеткеннен соң, қамбармен сөз қысқа болыпты. Тағы бір ұрыстан кейін қамбар толықтай күйрепті. Қаңлының біріккен əскерін Жайықтың тұқымы Бұйдакен деген патша басқарған екен, Салбақ Тегінді бүкіл əскербасыларымен алдына алдырыпты. «Егер алдыма тізерлеп тұрып, белдігіңді мойныңа салып, аталарыңның бүкіл қиянаты үшін, өзіңнің бүгінгі сатқындығың үшін кешірім-сауға сұрасаң жаның қалады, ей, қамбар, бірақ, бұдан кейін бөлек-бөлек қылып əр руға олжа қылып таратып жібереміз» дейді. Салбақ Тегін күліп тұрып Бұйдакеннің аяғының астына бір түкіреді. Бұл «анаңды қатын қылдым» деген қорлық сөз екен. Бұйдакен сол жерде семсерін суырып, Салбақ Тегіннің басын бір-ақ шауып түсіріпті. Содан кейін адам айтқысыз сұмдық басталады. Бұл оқиға Варзоб деген шатқалда болған екен. Қаңлылар қамбардың еркек кіндіктісін, бірін қалдырмай қырады, тіпті соғысқа қатысқан жасөспірім балаларды аямай өлтіреді. Ес білмейтін кішкентай сəбилер мен əйелдерді ғана өлтірмепті, əр руға олжа қылып таратып жіберіпті. Тау-тасқа тығылған тəжіктер зəрелері ұшып, осы сұмдық қантөгісті бақылап тұрыпты. Қаңлының қамбар руы осылай жер бетінен көшкен екен. Саны көп еді, ер еді, бірақ патшаларының ақымақтығынан осылай болды деп жазады жəдігерлер. Əрине, азын-аулақ қамбар шаңырақтары Ескендірге ілескен екен. Бүгінде Индиядағы кейбір раджпут тұқымдары осы қамбардан тараған екен делінеді. Өз жорамалымыз: қамбарлардың кей тұқымдары оғыз, селжүк тайпаларына да сіңіп кетуі мүмкін. Мысалы, əзербайжандарда Гамбар деген ат, Гамбаров деген фамилия көп кездеседі. Ал Ескендір Солтүстік Индияға барып Пор деген патшамен соғысып, соның елін бағындырады. Содан соң Дарьяуштан қалған ұлы империяны меңгеруге кіріседі. Парсының бір ақсүйегінің (бір мəліметте Дарьяуштың) Раушанақ (бізше – Раушан, орысша, еуропаша – Роксана) деген қызына үйленеді, одан бір ұл бала көреді. Ол баланы тақ мұрагері деп жариялайды. Алайда, барлық уақыттағыдай жауланған елдің элитасы жаңа патшаны аздыра бастайды. Ескендір шарапқұмар, қатынқұмар, нашақорға айналады, парсының шахиншахтарына еліктеп өзін құдай деп жариялайды. Өзін пəлекеттен сақтандырмақ болған ұстазы Каллисфен деген философты арыстанға талатып өлтіреді. Өзімен құлын-тайдай тебісіп өскен кешегі балалық шақтың достары, бүгінгі əскербасы – диадохтарға, алдыма келгенде етпеттеп жатыңдар, шапанымның етегін сүйіңдер деген сияқты талаптар қоя бастайды. Ескендірдің өлімінің үш болжамы бар. Біріншісінде, диадохтар бір ішістің үстінде семсерлерін суырып Ескендірді кескілеп өлтіреді. Екіншісінде, Ескендір безгектен өледі. Үшіншісінде, Ескендір сахабалардың қолынан у ішіп өледі. Біздің ойымызша осы үшінші болжам-версия шындыққа келеді, себебі, сахабалардың қашанғы саясаты бойынша қызметін өтеп болған адам осылай өлтіріледі. Империя құрылды, енді Ескендірдің керегі жоқ. Оның орнына айтқанды орындайтын, ноқтаны үзбейтін басқа адам отырғызылады. Ескендір өлгенде Раушанақ тақ мұрагерін алып сарайдан қашады. Алайда, диадохтар ақтармаған жер қалдырмай тінтіп жүріп «жиһангердің» жесірін табады, баласымен қосып өлтіреді. Парсы империясының территориясында бірбіріне тəуелсіз, ал ең бастысы бір-бірімен бақас, жау бірнеше мемлекеттердің пайда болуы да сахабалардың тамаша саясатының көрінісі.


29 мамыр 2013 жыл

М

Ы ТАН

15

www.egemen.kz

Жазылған жайдың жаңғырығы

сақтау. Осы іске тамшыдай болса да өзімнің үлесімді қосу. Мұхит суларын жүргінші кемелерден қалатын консерві қалбырлары емес, жағалаудағы портты қалалар төгіп тастайтын түрлі қалдықтар мен кір-қоқыстар ластап бүлдіреді. Жасаған экспедицияларымның барысында мен бұған анық көз жеткіздім. Сондықтан дүниенің əр бұрышында болған жерлерімдегі қоршаған орта – табиғаттың жай-күйіне назар аударып, ластанған нысан-нүктелер жайында БҰҰ-ға жазбаша түрде хабарлап, нақты мəліметтер мен мəлімдеме жіберіп отырдым. Таяу жылдарда жəне болашақта адамзат үшін ең өзекті мəселе: экология – қоршаған ортаның тазалығы болады, – деді. Кездесудің соңында басқалармен бірге əйгілі саяхатшыдан ескерткіш белгі болсын деп мен де қолтаңба жаздырып алдым. Бұл қолтаңба бойтұмардай менің жеке архивімде əлі күнге сақтаулы. Артынан мен Тур Хейердалдың экспедициялары туралы өзі жазған жəне басқа да кітаптарды оқып, біраз жайларға қанықтым. Мəселен, ол бүгінгі ғылым да жұмбағы мен құпия сырын əлі күнге аша алмай келе жатқан Тынық мұхиттағы Пасха

1 9 81 ж ылдың қоң ыр күзі еді. Мəскеудегі Жоғары комсомол мектебінің екінші курсында оқитын мен “Комсомольская правда” газетінде өндірістік тəжірибеден өтіп жүргенмін. Бір күні газет редакциясында абыр-сабыр болып: «Алдағы аптада осында атақты саяхатшы Тур Хейердал келетін болыпты», деген хабар тарады. Бұған жұрт кəдімгідей елең етті. Онымен кездесу редакцияның көгілдір залында өтетіні де белгілі болды. Мұндай жаңалыққа кімкімнің де, əсіресе, газет-журналдың айналасында жүрген кез келген журналистің қызығып, ден қояры анық. Оның үстіне сол уақытта баспасөзде Тур Хейердалдың саяхаттары туралы жиі жазылып, оның атақ-даңқы кəдімгідей дүрілдеп тұрған. Сондықтан мен де онымен болатын кездесуге қызығып, қатысқым келді. Қасымдағы жігіттерден кез келген ортаға басакөктеп бара бермейтін қазақы ұяңдық жəне əдептілікпен: «Кездесуге қатысуға болар ма екен?» деп сұрап едім, «Қатысқаның не, сұрақ қоюға да болады», деді. ...«Комсомольская правданың» көгілдір залындағы əйгілі саяхатшымен кездесу уақтылы басталды. Дөңгелек үстелдің айналасында бəріміз жағалай отырмыз. Басқаларды қайдам, маған орта бойлы, атжақты келген, жүріс-тұрысы өте ширақ, бойында ешбір артық еті жоқ сылыңғыр Тур Хейердал жастау адам сияқты көрінді. Сөйтсем, сол кездің өзінде ол 67-де екен. Алдымен Тур Хейердалдың қысқаша өмірбаяны таныстырылды. Сонан соң оның ең алғашқы саяхат жорығын сонау 1947 жылы бастап, сал қайықпен Тынық мұхиты арқылы Перуден Полинезия аралдарына дейін жүзіп өткені, сондайақ, бұдан кейін де асқан батылдықпен тростик, папирус қайықтармен бірнеше рет қауіпті де қатерлі сапарларға шыққаны,1955-56 жылдары Пасха аралына Норвегияның археологиялық экспедициясын ұйымдастырғаны, 1969-70 жылдары Африкада Орталық Америкаға, 1977-78 жылдары Эль-Курна (Ирактан) – Үнді мүйісі арқылы Джибутиге жеткені айтылып өтті. Осы сапар-саяхаттардан алған əсерлері мен көрген-білгендерін, ойға түйгендерін жүйелеп қағазға түсіріп: «Кон-Тики» қайығымен сапар» (1949), «Аку-Аку» (1957), «Ра-ра» (1970), «ФатуХива» (1975) деген секілді бірталай кітаптар жазған. Олары дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылған. Жиһанкезге жан-жақтан сұрақтар қойыла бастады. Көпшілігі оның экспедициясы мен саяхаттарына байланысты. Қатысушылардың бірі: «Ең алғашқы теңіз саяхатына 1947 жылы шыққаныңызды естідік. Екінің бірі тəуекел ете бермейтін мұндай қиын да қатерлі сапарға шығуыңызға не түрткі болды?» деп сұрады. – Ең бірінші айтарым, білуге, білімге деген құштарлық ықпал етті. Дəлірек айтсам, мен көне жазбалар мен испандық жаулаушылардың инктердің қайықтарын бейнелеген кескін суреттерін, əрқилы археологиялық белгілерді көріп таныстым. Түрлі аңыз əңгімелерді естідім. Осының бəрі мені ертеде Оңтүстік Америка мен Полинезия аралдарының арасында су арқылы болса да қандай да бір байланыс болған-ау деген ойға жетеледі. Осыны қазіргі заманғы жетілген қуатты кемелер емес, қарапайым қайықпен жүзіп өтіп, көз жеткізіп көрмек болдым. Мен, əрине, бұл сапарда жалғыз болған жоқпын. Қасыма Кнут Хаугланд, Бенгт Даниельссон, Эрик Хессельберг, Турстейн Робю жəне Герман Ватцингер сияқты ержүрек саяхатшылар ерді. Біздің «КонТики» желкенді сал қайығымыз Тынық мұхитынан батысқа қарай бет түзеп, тура 101 күннің ішінде 4300 миль, яғни 8000 шақырым қашықтықты жүзіп өтті. Мұхит төсінде жүзу барысында біз Гумбольд ағысын жəне жолай соққан желді ұтымды пайдалана білдік. Қызық болғанда, мұхит бетінде біз дің сал қайғымызға, яғни

р бўл а б ы н а ќ і к р Тегінде тї л бўрын ы ж 2 3 н а д тўлєамен осы ті тїсіп еді... ə кездесудіѕ с бір-біріне қосақталып, байланған бальс ағаштарының ара-арасында балықтардың көп шоғыры бізден қалмай еріп жүрді. Бұдан ертедегі теңізшілерге осындай балықтар қоректің көзі жəне шөлді басудың бір амалы болған-ау шамасы деген ой түйдім. Осылай дей келіп ол Таити жəне ФатуХива аралдарына сапарына ойысты. – 1937 жылдың басында мен бірінші зайыбым Ливке үйленген соң Марсельге жетіп, сонда кемеге отырып, Атлант мұхиты, Панама каналы арқылы Тынық мұхитына шығып, əрі қарай Таити аралына жеттік. Ол жерде жергілікті тайпа көсемінің баспана лашығында тұрып, табиғи ортада қалай күнелтуге болатынын бастан кешіріп көрдік. Сонан соң Маркиз аралдарының оңтүстік тізбегіне жататын, оңашалау орналасқан Фату-Хива аралына қайықпен барып, сонда өркениеттен оқшау бір жылдай тұрдық. Мұндағы мақсатымыз да баяғы ата-бабаларымыздай Адам ата мен Хауа ана секілді екеуден екеу, бөлек өмір сүруге болатынын байқап көру еді. Бұл сапар жөнінде мен 1938 жылы басылып шыққан «Жұмақты іздеу жолында» деген кітабымда кеңірек жазғанмын. – Сіздің əр саяхат-сапарыңыз өзінше қызық. Дегенмен, мына бір жайттың себеп-сырын білгіміз келеді. Үлкен еңбек, көп бейнетпен тростик қамысынан тоқылып жасалған «Тигрис» қайығын неге өртеп жібердіңіздер? – деген сауалға атақты саяхатшы былай деп жауап берді. – Өзіңіз біліп отырған бұл экспедицияның мақсаты ерте кездерде Месопотамия мен Үнді өркениеті арасында сауда-саттық пен көші-қон байланысы болғанын дəлелдеу еді. Осындай сапармен жолға шыққан біздің «Тигрис» қайығымыз Иракта жасалып, Парсы, Оман шығанақтары арқылы Пəкстанға жетіп, одан əрі Араб теңізі, Аден шығанағымен Қызыл теңізге жетуді көздеді. Солай арада бес ай жол жүріп Джибути маңына жеткенімізде, бізді əрі қарай жібермей қойды. Өйткені, сол уақытта, яғни 1978 жылдың сəуір айында Эфиопия мен Сомали арасында қиян-кескі соғыс жүріп жатты. Сөйтіп, амалсыз кідіріп қалдық. Ойлаған мақсатымызға жете алмай, жігеріміз құм болды. Адам баласына қайғы-қасірет əкелетін осынау соғысқа қарсылық ретінде 1978 жылдың 3 сəуірі күні бейтарап Джибутиде есіл еңбекпен жасалған қайығымызды өртедік. БҰҰ Бас хатшысы Курт Вальдхаймнің атына ашық хат жолдап, ашу-ызаға толы наразылығымызды білдірдік. Ол хатта: «Адамзат өркениеттің үшінші мың жылдығына қарай аяқ басқан тұста көрші мемлекеттердің бір-бірімен жауласып, соғыс ашуы, одан бейбіт халықтың жапа шегіп, оққа ұшуы ақылға сыймайтын əрекет» деп айыптадық. «Біреулердің бассыздығынан адамзат қоғамы суға батып бара жатқан кеменің күйін бастан кешпеуі керек» дедік. Орыстың əккі де тісқаққан журналистерінің арасынан қабаттаса жүріп, мен де бірер сұрақ қойып үлгердім. «Айтыңызшы, «теңіз ауруынан» қалай қорғанып, сақтандыңыздар?» – дедім. – Міне, бұл қызық əрі маңызды сұрақ! – деді Хейердал. Жəне де менің азиялық екеніме назар аударды ма, ол мағ��н бұрыла қарап: – Сіз кімсіз? Қайдансыз? – деп сұрады. Өңінен бір түрлі жылылық пен ықылас пейіл есіп тұрғандай көрінді. – Мен қазақпын! Қазақстаннанмын, – дедім. Ол түсінбегендей кейіп танытты. Ағылшынша жетік білмесем де аудармашының оған: «Бұл біздің бір

провинциямыз. Қазақ сонда тұратын халық», деп түсіндіргенін сезіп: «Қазақстан – одақтас республиканың бірі!» – дедім намыстанып. Бұл сөзімді аудармашы қонаққа жеткізбей əңгіме ауанын басқа жаққа бұрып əкетті. – Теңізге саяхатқа шығардың алдында əрбір адам, кез келген экспедиция мұны айрықша ескеруі керек, – деп бастады Тур Хейердал менің сұрағыма қатысты жауабын. – Олай етпесе, сапарының сəтті болуы екіталай. Хабарларыңыз бар, «теңіз ауруы» немесе кинетоз – бұл аллергия тəрізді адам организмінің үйреншікті емес қозғалысқа патологиялық қарсылығы. Оның белгісі адамның басы айналып, құса береді. Бұдан қорғанудың бірденбір жолы таңертең суды көп ішпеу керек. Жейтін тағам-тамақтың да ағзаға оңай сіңетіндей жеңіл болғаны жөн. Мұндайда кейде теңізшілер сіріңкенің екі шиін тістерінің арасына қойып, тістеп отырады. Бірақ, шидің күкіртті басын ауызға салмау қажет. Ол лоқсытып, құстырады. Аяқтарды жиі айқастырып, табанды еденде жүрген секілді қозғалтып, алысқа көз тігіп, қозғалмайтын нəрсеге, ең дұрысы көкжиекке қарап отырған дұрыс. Жағалауға жеткенде немесе өзенге өткенде бұл ауру өзінен өзі жоғалады. Мұның бəрін біз топты жасақтау барысында мұқият ескеріп, үйретеміз. Себебі, ондай қауіп-қатерлі сапарға шыққанда адам бəріне дайын болуы шарт. Жиһангез əңгіме арасында қайықты неліктен тростик пен папирустан жасайтындарын да айтып өтті. Оның себебі, суға ең төзімдісі осы екеуі екен. Бұған итбалықтардың терісін де пайдаланып көріпті. Бірақ, ол көп шыдас бермейді екен. Бұл жөнінен арнайы зерттеулер жүргізіп, сынақтар жасайтын ғылыми орталықтардың бар екенін айтты. Мысалы, Үндістанның Бомбей қаласында сондай орталық жұмыс істейді екен. Тағы бір білгеніміз, Т.Хейердал өзі норвегиялық бола тұра Италияда тұратын көрінеді. Мұның себебін ол адам қартайғанда у-шуды, көліктің көптігін жақтыра бермейді екен деп түсіндірді. Сол үшін тыныштау Италияға көштім деді. Орайы келген нəрсені қалт жібермейтін журналистердің бірі: «Қазіргі тұрған жеріңіздің у-шуы Ослодан кем емес қой?» – деп қалды. – Менің өз табиғатым, мінезім қызық, – деді Хейердал. – Норвегияға келсем, тропикаға кеткім келеді. Тропикаға барсам, қайтадан қарлы шыңдар өзіне тартады. Ал, осы күні тұрып жатқан Италияның Риверье қалашығында қарлы шыңдар да, апельсин де бар. Мен сонда «еуропалықтар қалаған еліне барып тұра береді екен-ау» деген ойда қалдым. Ерекше бір айта кететіні, Хейердал өзі жасаған экспедициясының бəрінде топ құрамына əр түрлі нəсіл, ұлт жəне көзқарас-танымдағы адамдарды іріктеп алып отырған. Оның кезекті үш сапарына дəрігер ретінде орыстың танымал саяхатшысы Юрий Сенкевич те қатысқан. Мұндай таңдау əрекетімен ол дүниенің əр түкпірінен жиналған əр қилы адамдар кішкентай қайық үстінде ортақ бірлік, ынтымақпен күн кешкен болса, онда Жер шарындағы əр алуан халықтар мен ұлттар да неге түсіністікпен, бейбіт қатар өмір сүрмеске деген идеяны көтермек болған. Атақты саяхатшы əңгімесінің бар түйіні табиғаттың тазалығына, қоршаған ортаның ластанбауына келіп тірелді. – Менің басты мақсатым, ел кезіп, беталды қаңғи беру емес, – деді ол сөзінің аяғында. – Біздің туған бесігіміз болып отырған Жер планетасының тазалығын, табиғи қалпын

аралына 1955-56 жылдары Норвегияның археологиялық экспедициясын бастап барып, сондағы маңызды нысандарда қазба жұмыстарын жүргізген. Аралдағы əйгілі «моаи» алып ескерткіш мүсіндерін жанжақты зерттеп, олардың жасалуы мен тасымалдануын жəне орнатылуын зер сала зерттеген. Бұл сапардың қорытындысы бойынша норвегиялық археологиялық экспедицияның «Пасха аралы мен Тынық мұхиттың шығыс бөлігі туралы» қалыңқалың екі томдық есебі жарияланып, Тур Хейердал оны «Пасха аралының өнері» деген жазбасымен толықтырған. Ең бастысы, осы алғашқы сапар Пасха аралына жасалған кейінгі экспедициялардың ізашары мен бастауы болды. Бұл экспедиция жөнінен Т.Хейердал кейіннен жұртшылыққа кеңінен танылып, құнды мұраға айналған «Аку-Аку» деп аталатын кітап жəне «Пасха аралы: шешілген жұмбақ» деген зерттеу еңбек жазып, аралдың өткен тарихына байланысты ой тұжырымдарын айтты. «Бір замандарда мұнда алдымен Оңтүстік Америкадан келген «ұзын құлақтылар» мен кейіннен Полинезиядан қоныс аударған «шұнақ құлақтылардың» арасында қиян-кескі ұрыс болып, осы «шұнақ құлақтылар» аналардан айласын асырып, отқа тірідей өртеп, қырып тастаған. Табылған қазба қалдықтар мен мүліктер, адам сүйектері осыны меңзейді. Бұл шамамен осыдан үш ғасырдай бұрын болған» деген болжам жасады. Бұдан кейін Тур Хейердал 19691970 жылдары папирустан екі қайық Ра, Ра-ІІ жасатып, Африкадан (Марокко) Кариб бассейніне (Барбодосқа) дейін Атлант мұхитын көлденеңінен жүзіп өтуді жоспарлады. Мұндағы алға қойған мақсат-мүддесі ежелгі дүниедегі теңізшілердің Канар ағысын сəтті пайдаланып, кəдуілгі желкенді қайықтармен-ақ трансатлантикалық жорықтар жасағанын дəлелдеу еді. Бұл сапарының «Ра» жəне «Ра-ІІ» аталатын себебі көне египеттік үлгімен Эфиопиядағы Тана көлінен əкелінген қамыстардан Чад мамандары тоқып жасаған алғашқы қайық бірнеше аптадан соң мұхит жолында жарамсыз болып қалып кері қайтуға тура келді. Келесі жыл Боливиядағы Титикака көлінің қамыстарынан жасалған «Ра-ІІ» қайығы бұларды Мароккодан Барбодосқа амансау жеткізіп, алға қойған мақсаттары ойдағыдай орындалды. Сөйтіп, ерте кезеңдерде египеттік теңізшілердің Америка құрлығына саяхат жасауы ықтимал деген болжам расталғандай болды. Маңызды да əсерлі болған осынау сапар туралы саяхатшы тарапынан арнайы «Ра қайығымен экспедиция» деген кітап жазылып, деректі кинофильм түсірілді. Мұнан кейін 1983-1984 жылдары ол Үнді мұхитындағы Мальдив аралдарынан табылған көне қорғандарды зерттеп, ондағы үйлердің іргелері мен аулаларының шығысқа қарай салынғанына жəне құлақтары ұзындау келген сақалды теңізшілердің мүсіндеріне назар аударды. Осы жəне басқа да археологиялық қазбалар мен олжалар қазіргі Шри-Ланка жерінен ерте кезде шыққан теңізшілер Мальдив аралдарына қоныс аударып, Оңтүстік Американың жəне Пасха аралының көне мəдениетін қалыптастыруға ықпал еткен деген теорияны нығайта түскендей. Ал, 1991 жылы Хейердал атақты Канар аралдары тобындағы Тенерифтегі Гуимар пирамидасын зерттеді. Оның астрономиялық салыну бағыт-бағдарына көңіл аударып, Канар аралдары ерте замандарда Америка мен Жерорта теңізі елдері арасында бір мезет тоқтап, тынығатын аралық бекет болған болуы мүмкін деді. Кезінде заман басқа, саясат басқа болды да жоғарыда сөз болған, Хейердалдың кезекті бір саяхатына кедергі келтірген Сомали-Эфиопия соғысы жайында ашып айтылмады. Бертінде жария болған

мəліметтерге қарағанда, 1977 жылдың желтоқсанынан 1979 жыл дың қарашасына дейін созылған екі жақтың соғысында Кеңес Одағы алдымен Сомали жағында болып, кейіннен Эфиопияны қолдауға көшкен. Эфиопияға қаружарақ пен техника: ұшақтар мен танктер, артиллерия, басқа да жетілген атыс қаруларымен ғана көмек беріп қоймай, жүздеген əскери кеңесшілер мен мамандарын жіберген. Қызыл теңіз бен Африка иініндегі бұл жойқын соғысқа КСРО-ға қоса Куба сияқты социалистік лагерь мемлекеттері де тартылып, ГДР, Чехословакия, КХДР, Оңтүстік Йемен, Ливия, Палестинаны азат ету ұйымы тарапынан түрлі материалдық көмектер көрсетілген. Кеңестер елімен тіл табыса алмаған Сомали Египет, Пəкстан, Иран, Сауд Арабиясы секілді мұсылман елдеріне жəне АҚШ-қа арқа сүйеген. Ұрыс қимылдары барысында Кеңес Одағы бас-аяғы 33 əскери қызметкерінен айырылған болса, олардың ішінде 1949 жылы туған, ұшақта борт аудармашысы қызметін атқарған капитан Серік Манапұлы Нұрмұханов дейтін қазақ азаматы да болған. Бұл соғыс Сомали мен Эфиопияға орасан зор шығын келтіріп, мыңдаған адамның өмірін қиюмен қа-

тар, кеңес-американ қатынасына да өз салқынын тигізген. Тур Хейердал кезінде археологғалым ретінде Əзербайжандағы удин тайпасы мен скандинавтықтар арасынан туыстық байланыс іздеген. Оның болжамынша скандинавтықтар Кавказ жерінен біздің жыл санауымызға дейінгі VI-VII ғасырларда қоныс аударған болуы мүмкін. Осындай идеяның жетегімен ол Əзербайжанға бірнеше рет келіп, осындағы Киш шіркеуін зерттеп қараған. Кейінгі уақытта Тур Хейердалдың тегінде түркілік қан бар деген пікір жиі айтыла бастады. Тіпті, əзербайжандықтар «Турмен біздің түбіміз бір» деп оны өздеріне еншілеп те отыр. Бұл орай да əзербайжан ғалымдары мен Норвегиядағы Осло университетінің өзара бірлесіп, 2011 жылдың қазанында Бакуде «Тур Хейердал жəне Əзербайжан» деген тақырыпта ғылыми-практикалық конференция ұйымдастырып, өткізгенін айтуға болады. Мұндай игілікті шараны олар Əзербайжан елі тəуелсіздігінің 20 жылдығы мен Осло университетінің 200 жылдығы, сондай-ақ, атақты саяхатшының алғаш осында келіп, əзербайжан топырағын басқанына 30 жыл толуына арнады. Конференцияға аса қадірменді қонақ ретінде Тур Хейердалдың баласы – екінші Тур Хейердал шақырылды. Ол жиналғандар алдында сөз сөйлеп: – Мен Əзербайжандағы əкеме деген зор құрмет пен оның зерттеулеріне қызығушылыққа қайран қалдым. Əрі риза болдым. Əкей расында да мінезі күрделі, өзінің таным мен пайымы, ішкі əлемі бар кісі болды. Ол өзінің ғылыми ізденісі барысында ғылымда қалыптасқан жаңсақ түсініктерді түзетуге тырысып, оларды шешудің көптеген жаңа жолдарын ұсынды. Оның ерекшелігі сонда, мəселенің мəні мен өзегін дөп басып, басқалар аңғара қоймаған жайттарға назар аударып, оны дəл көре білді,– деген жылы лебізі мен пікірін білдірді. Конференция барысында Тур Хейердалдың викингтер Əзербайжаннан Скандинавияға қоныс аударған болуы ықтимал деп болжам жасағанда, оның ең алдымен скандинав аңыздарына, сондайақ, ХІІІ ғасырдағы белгілі исландиялық тарихшы Снорре Стурлуссонның жазбаларына сүйенгені айтылды. 1220-1240 жылдары деп көрсетілген Стурлуссон еңбегінде содан екі мың жылдай бұрын, яғни Иисус Христос мейрамына дейін екі ұрпақ бұрын Кавказда Огден дейтін король тұрып, Азер елінің асар халқын билеп-төстегені сөз болған. Осыны негізге алған Т.Хейердал пұтқа табынған скандинавтықтардың құдайы Один дегеніміз, сол Огден болуы мүмкін дегенді айтқан. Викингтердің Əзербайжаннан ығысып көшкенін дəлелдейтіндей жəне рухани түп-тамыр мен наным-сенімге қатысты бірнеше фактілер келтірген. Қиыл-қилы заман өтіп, ғасырлар қойнауына еніп, ұмыт болған көне дүние тарихының жұмбақтары мен құпия сырларын ашып, оларды бүгінгі күні адамзаттың ортақ игілігіне айналдыру жолында аянбай тер төгіп, еңбек еткен, Жер шарындағы экологияға, табиғат ананың тазалығына алаңдаушылық білдірген даңқты да ержүрек саяхатшы, талантты ғалым Тур Хейердал 2002 жылы 87 жасында көз жұмды. Алайда, «Жақсының аты, ғалымның хаты қалады» демекші, оның артында баға жетпес мұрасы мен əлі де жалғасын тауып жатқан өнегелі істері қалды. Бүгінде Тур Хейердалдың жолын қуып, жанкешті саяхатқа шығып жүргендер мен идеясын қолдап, ғылыми тұжырымдарын дамытушылар баршылық. Əшірбек АМАНГЕЛДІ, журналист.

Ер жəне ескерткіш

Бір ақынның өлеңінде: «Біздің балғын балалыққа оқ тиіп, Əке өлігін үстімізге кетті үйіп», деп жазғанындай, біздер соғыс жылдарының балалары жылай жүріп еңбек еткен аналарымыздан қалмай жеңіс үшін бел жазбадық. Сол жылдары сиыр жеккен соқаның ізінен қалмай дəн ектік, таңмен таласа тұрып, көзімізді тырнай ашып, еңбек еттік. Осылайша, соғыста жүрген əке, ағаларымызға, елдегі аналарымызға көмектестік. Біз соғысты көрген жоқпыз, майдан даласының оқ дəрі иісін иіскемедік. Алайда, оның қалай қара жамылдырып, қан жылататынын көріп өстік. Бейбақ аналар қара қағаз алып, шашын жайып, дауыс қылып, ертесіне белін бекем буып жұмысқа шығатын. Кəрі аталарымыз бен əжелеріміздің де күн-түн демей еңбек еткенін көрдік. Сол жылдары жарытып ас ішпей жүріп, үй басы 40 кило ет, 10 кило май мен қой жүнін тапсырып отыратын. Қазіргі Ақмола облысындағы Аршалы ауданының Бабатай, Михайловка, Қойгелді, Тургеневка, 42-ші разъезд тұрғындары, сол соғыс кезінің балаларының сіздерге хат жазуымыздың себебі бар. Ол өздеріңіздің газетіңізде көтерілген «Хас батырдың ескерткіші қайда?» деген мақалаға қатысты үн қоссақ дейміз. Ардагер Вокзал Кəрімұлының бастамасымен журналист Анар Төлеуханқызы жазған Халық қаһарманы Рақымжан Қошқарбаевқа Астана қаласында ескерткіш орнату мəселесінің əлі де қолға алынбай келуі шымбайымызға батып отыр. Көзі тірісінде батыр атағын ала алмай, дүниеден өткен соң, тек тəуелсіздігімізді алған соң ғана Президент Нұрсұлтан Назарбаев тың Жарлығымен аға мыз ға Халық қаһарманы атағы берілгенде керемет қуанған болатынбыз. «Егемен Қазақстанда» бірнеше рет қозғалудың арқасында Астанада батыр есімі еңселі жаңа көшенің біріне берілді. Тəубе! Бүкіл халық аңсаған жеңісті əперген ерлер қандай құрметке де лайық. Рақымжан Қошқарбаев нағыз осындай тұлға. Алдағы 2014 жылы батырдың 90 жылдығы. Жеңіс мерекесі тойланғанға дейін үкімет бір ретін келтірер деп ойлаған едік. Алай да, 9 мамыр өтті. Ешқандай қозғалыс жоқ. Енді батырдың 90 жылдығында осы олқылықтың орны толар, биліктің есіне ертерек салып қояйық деген ниетпен «Егемен Қазақстан» газетіне хат жазып отырмыз. Біздер кəсіпкер де, қалталы да емеспіз. Тіпті жұмыс та істемейміз, еңбек демалысындағы қариялармыз. Ескерткіш орнатуға қор құратындай қауқарымыз жоқ. Сондықтан да хат жазып, батырдың 90 жылдығында аруақ алдында ұялмайық дегіміз келеді. Сəбира ДОЩАНОВА, Барлыбай ЕЛЕУОВ, Əлімжан МАУСЫМБАЕВ, Жақсылық ƏБІЛДИНОВ, Серік ЖҰМАТАЕВ.

Ақмола облысы, Аршалы ауданы, Бабатай ауылы.

Мемлекеттік грантќа ие болды Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Тараз мемлекеттік педагогикалық институтының «Химия жəне химияны оқыту əдістемесі» кафедрасының ұстаздары білім беру жүйесінде инновациялық тамаша жетістіктерге қол жеткізуде. Кафедра студенттері рес публикалық олимпиадаларда қатарынан 3 жыл жүлделі орындарды иеленді. Ал кафедра меңгерушісі, жас ғалым Асылжан Мəжібаев энергиялық батареялар алуда қажет болып саналатын материалдар өндіруге байланысты «Кадмий сульфидінің фотосезімтал жұқа қабатын синтездеу» тақырыбы бойынша мемлекеттік грантты жеңіп алды. – Елбасының: «XXI ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық», деген сөзі бар. ТарМПИ химиктері жас ұрпақты шығармашыл, бəсекелестікке қабілетті тұлға санатына қосу өздерінің ұстаздық басты парызы деп түсінеді, – дейді осы жоғары оқу орнының доценті Жанат Сабырəлиева. Сонымен қатар, жақында кафедра ұжымы 12 жылдық мектептерде химиялық білім берудің өзекті мəселелеріне арналған облыстық семинар өткізіп, онда өңір мектептерінің химия пəні мұғалімдеріне ғылыми-əдістемелік кеңестер беріп, жергілікті жердегі білім сапасын арттыру міндеттерін ойдағыдай жүзеге асыруға байланысты нақты шешімдер қабылдады. Жамбыл облысы.


16

29 мамыр

АР Р-ОШ

www.egemen.kz

ХАБА

2013 жыл

Буырқанған бояулар

і м і с е л й ї і г л ї ќ ы т т л Ў Сүлеймен МƏМЕТ,

«Егемен Қазақстан».

Өнердің өміршеңдігін ұлттың бүкіл бітім-болмысын тап басып білгенде ғана орнықтыра аласың. Онсыз қыл қаламның жүйрік жүруі, ойдың өрістеп, қиялдың қанат қағуы екіталай. Мұндай күйді кешпеген жағдайда туындының ғұмыры қысқа болып шығады. Жансыз болса да сансыз бояумен түрлі бейнелерге əр беріп, көргеннің көңіліне нəр құятын ғажайып дүниелер тума таланттардың ғана қолынан келсе керек. Бүгінгі қазақ

суретшілерінің арасындағы сондай бір сегіз қырлы, бір сырлы өнер иесі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Сембіғали Смағұлов екені сөзсіз. Оның қолынан шыққан алуан түрлі суреттері мен мүсіндері, монументтері қай жағынан алсаң да қазақ жұртының жан дүниесін айқын көрсетіп тұрады. Əсіресе, елорда төрінен орын алған, көргендердің көзін қарықтыратын, тұғыр басында қыран қос қанатын жайып, қияға самғап бара жатқан «Қазақ Елі» монументінің жөні бөлек. Мұндай биік деңгейде жасалынған, халықтық қасиеттерден тұратын туынды əлемде санаулы шығар. Суретшінің бұдан

өзге де қиялынан бастау алып, халықтың қазына сына айналған жүзден аса монумент жұмыстары мен кескіндемелері, өзге де еңбектері жұрттың ерекше назарын аударып келеді. Сембіғали Абзалбекұлының қылқаламынан туған дүниелерге қарап отырсаң, қазақ пен жылқының арасындағы мəңгілік байланысты əр қырынан келіп бейнелегенде қарулы жігітті, көзі шатынап аспанға шапшыған апайтөс тұлпарды, бұрымы білектей қыпша бел аруды («Автопортрет») көресің. Қазақ азаматының бұлың-бұлың бұлшық етімен жылқының бұлшық етін үйлестіріп, сурет тілінде сөйлеткен («Бұғаудан

Тағдыр

Генерал Андерс жəне... «Полонез» Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

«Огинскийдің полонезі» десе, көзі ашық, көкірегі ояу жұрттың есіне миллиондардың ортақ мұң-зарына айналған əсем əуен орала кетеді. Оның жан тебірентер саз екенін кезінде осы аттас фильм де баршаға паш еткен. Бүгін сол əуеннің тарихына əуестікпен қайта үңілсек, поляктардың «полонез» деген сөзі қазақ халқының «атажұртты аңсау» дегеніне жақын келеді екен. Міне, əлемдегі əн мен күй əуесқойларының құлақтарының құрышын қандырған белгілі əуеннің түпкі мəні мен мағынасы қайда жатыр десеңізші?!. Тарихи ұқсастыққа да таңғаласыз. Белгілі музыкант Михаил Клеофас Огинский өзінің осы атақты полонезін, кезінде, поляк жеріндегі Костюшко көтерілісін басып-жаншыған жат жерлік əскерлерден қуғын көрген уағында туған жеріне деген сағынышын жеткізу үшін жазса, біздің бүгінгі кішкентай мақаламыздың үлкен кейіпкеріне айналып отырған поляк жəне орыс генералы Владыслав Андерс те Кеңес Одағындағы саяси режімнің қысымынан

қуғын-сүргін көріп, туған елі – Польшаның азаттығын аңсаумен арманда өткен қолбасшы болыпты. Қайсар генерал 1941 жылы басталған соғысқа КСРО елі атынан қатысуды да қаламаған. Тіпті, И. В. Сталиннің қаһарынан да қаймықпаған. Оны тарқатып айтса, таңның əңгімесі. Ақы ры генерал Андерстің армиясы таратылып, сардарлары мен сарбаздары

«Егемен Қазақстан».

Қостанайдағы Достық үйінде «Қостанайлықтар – тыл ерлері. Жеке үлес» атты кітаптың тұсаукесері болды. Кітап соғыс жылдары тылда еңбек етіп, Жеңісті жақындатуға үлес қосқан аға ұрпақ өкілдеріне арналады. Осыдан екі жыл бұрын облыстық ардагерлер кеңесінің бастамасымен «Қостанайлықтар Ұлы Отан соғыс жылдарында. Соғыс пен тылдың бірлігі» деген кітап шыққан болатын. Онда негізінен соғысқа қатысушыларға көңіл бөлінген еді. Ал адамдардың қанымен келген Ұлы Жеңістің жақындауына тылда жан аямай еңбек еткендердің де үлесі қомақты болатын. Осыны ескерген редакция алқасы тыл

үркіншілікке ұшыратылады. Сол əскердің бір шоғыры, яғни қуғын-сүргінге ұшыраған поляктарға Қазақстанның Меркі ауданындағы Сыпатай батыр ауылынан топырақ бұйырыпты деп кім ойлаған. Ал 500-ге жуық поляк жауынгері Тараз қаласындағы зираттарға жерленіпті. Жақында Меркі ауданында поляктар үшін аты аңызға айналған генерал Владыслав Андерстің армиясындағы тарыдай шашырап, жеткен жерінде көз жұмған жауынгерлердің қабірінен алынған топырақты Польша елінің астанасы Варшаваға жеткізіп, қайта жерлеуге арналған жиын өтті. Жиынға «Полонез» поляк этномəдени бірлестігінің мүшелері, соғыс ардагерлері жəне өңір басшылары қатысты. Польшаның еліміздегі Бас консулы Веслав Осуховски, «Полонез» поляк этномəдени бірлестігінің басшысы Лариса Калькова жəне Қазақстан халқы Ассамблеясы Хатшылығының облыстағы өкілі Лариса Лысова поляк жауынгерлерінің ел мен жер тұрғысындағы өжеттігі мен өрлігін қанқұйлы НКВД-ның өзі сындыра алмағанын тебірене сөз етті. Жамбыл облысы, Меркі ауданы, Сыпатай батыр ауылы. ––––––––––––––––– Суретте: генерал Владыслав АНДЕРС.

ерлерін жеке кітапқа жинақтауды дұрыс деп тапты. Кітаптың материалдары негізінен мұрағаттардан жиналды. Кітап тек соғыс жылдарын ғана емес, одан кейінгі шаруашылықты қалпына келтіру кезеңін, яғни 1954 жылға дейінгі уақытты қамтиды. Жинақта майданға эшелондарды шығарып салу, əскерге арнап жиналған қаржы, тылдағы ерлік, түрлі тағдырлар туралы айтылады. Кітап редакторы, облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы Кенжебек Укиннің айтуынша, облыстық мұрағаттан 1100 материал қаралып, сұрыпталыпты. Тағылымы мол бұл кітап музейлер мен кітапханаларға, мектептерге таратылатын болады. ҚОСТАНАЙ.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Ќолмерген

Атақты Қарқара көтерілісінің батыры, Əлмеректің ұрпағы Тазабек бидің немересі Жақыпберді асқан мерген болған. Атқан оғы мүлт кетпейтін қолмергенге қатысты əңгіме, дерек көп. Ораз ҚАУҒАБАЕВ, жазушы.

АЙЫРПЛАНДЫ АТЫП ТҮСІРГЕН

Қулық тауында Жақыпберді жасақтарымен атысқан ГПУ-дің əскері: «Біз атсақ тасқа тиеді, Жақыпберді атса басқа тиеді» деп одан үрейленеді екен. Батырдың серігі, Жақыпбердімен бірге атылған Əуезхан ақын «Тас түрмеде туған жыр» атты дастанында Жақаңның Айырлы асуында жалғыз оқпен аэропланды атып түсіргені баяндалады. Жақаңды Ораз Жандосов қатты құрметтеген екен. Бір кездесіп қалғанда Ораз: «Жақыпберді, сенің шын мерген екеніңді өз көзіммен көрейін. Анау аспанда шырылдап тұрған бозторғайды көздемей атып түсіре аласың ба?» дейді. Ат үстінде тұрған Жақыпберді оқтаулы мылтығын ердің қасынан алып, бозторғайды қолмен нысаналап, шүріппені басқанда бозторғай жалп етіп жерге түседі. «Зуылдап ұшып бара жатқан құсты құлатқанда, бір орында қалықтап тұрған бозторғайды ату тіпті оңай, Ореке», депті Жақаң. Ғажап мергендігіне сүйсінген Ораз оған риза болып, бесатар мылтықтың кырық оғын сыйлапты.

ЖАЛП ЕТТІ

Осыдан он бес жыл бұрын Халық деген қария өмірден өтті. Ол Жақыпбердімен аталас еді. Жақаңның мергендігі туралы қызықты əңгімелер айтқан. Енді сол əңгімелерге құлақ түрелік. Бір күні ертелетіп Жақыпберді кіріп келді. – «Кедейдің ұйқысы қалың» деген рас екен ғой. Адам түске дейін жата ма, – деп əкеме əзілдеп, сəлем берді де қайтадан сыртқа шықты. Əкемнің жалғыз жауыр атына бір сауысқан маза бермеді. Жақаң сүйеулі тұрған мылтық ты оқтап, сауысқанды нысанаға алып, көздей бастағанда əкем: «Ойбай, Жақыпберді, жалғыз атымды өлтіресің, атпа, құрысын», деп мылтықка жармасты. «Атың өлсе ат төлеймін», деп батыр əкемнің қолын кағып, бесатарды тарс еткізді. Жауырға жабысқан сауысқан жалп етті.

ҚАРАҚҰСТАН ТИІПТІ

– Əкем екеуміз жолаушылап биік тау етегінде келе жатқанбыз. Жолда Жақыпберді жолықты. Қайқыға қарай бет алғанымызда қарсыдағы беткейден

қылаңдап қаскырдың басы көрінгендей болды. Жақаң атын кілт тоқтатып, нысанаға алды. Мылтық тарс ете түсті, шауып барсақ тайыншадай арлан қасқыр сұлап жатыр. Оқ қарақұстан тиіпті, деді Халық ақсақал. ҚАРАГЕРДІҢ ҚАСИЕТІ

Қарқара жəрмеңкесі – «жəрмеңкебазар» емес, керемет ойын-сауық, ат бəйгесі, саятшы-серілердің өнері, палуан күрес, ақындар айтысы өтетін жер болған. Жақыпберді де жамбы атып, жұртты мергендік өнерімен тəнті етіп жүреді. Бір жылы «Албан-Бұғының» үлкен тойы болып, оған қазақ-қырғыздың жақсылары мен жайсаңдары келеді. Бұл «тойбазарға» атақты бір ояз қатысады. Оған жақсы жерден барлық қызықты көрсету үшін орын белгіленеді. Ол бірде атқан оғы нысанаға мүлт кетпей тиіп жатқан Жақыпбердіні көреді. Астындағы қара жорға атқа қатты қызығады. Ояз шақырып алып: «Саған екі ат берейін, қара жорғаны маған сыйла», дейді. Жақыпберді: «Тақсыр, мен қара жорғаның үстінде келе жатып мылтық атсам – оғым көздегеніме дəл тиеді. Сондықтан атымды бере алмаймын», дейді. Онда анау кетіп бара жатқан аттылы екі қырғыздың біреуінің құйысқанындағы «шорды» атып түсірші дейді. Жақаң жорға үстінде тербеліп бара жатып, көк аттылы қырғыздың кұйысқанындағы «шорды» бір атқанда оғы көздеген жерге тиіп, быт-шытын шығарады. Ояз таңғалып, мынау өзі ғажап адам ғой деп риза болып, орнынан көтерілгенде, Жақаң екінші қырғыздың басындағы ақ қалпақты атып, жерге түсіреді. Мұны көрген ояз: «Бұл тегін адам емес екен», деп қарагерден күдерін үзіпті.

БАСТЫҚТЫҢ БАСЫНА ТИГЕН ОҚ

Бір айқас-атыс кезінде Жақыпберді оншақты жасағымен таудың шатқалында құрсауда қалады. Жоғары көтеріліп кетейін десе, таудың құз жартасы кесекөлденең тұрады. Төменде бұ лар ға қарсы өрлеп келе жатқан əскер тықсырады. Жақаңда санаулы ғана оқ қалады. Тірідей қолға түсу қаупі туады. Үрей билейді. Құзға тіреліп, құрсауда қалған «жауды» қызылдар қолға түсіру

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

дүниесіне бірден бойлата бермейді. Бұл тұрғыдан келгенде алғаш Сембіғалиді де солардың қатарына қоса салғың келгенмен, артынан тамырын басып сөйлесе келгенде, көңілі кірсіз, жаны таза нағыз талант екеніне риясыз сенесің. Алары кетсе де, айтарын айтып қалатын батылдығына тəнті боласың. Осындайда есіңе түсетіні О.Роденнің «Өнерге өжеттік керек» деген сөзі бар. Ондай өжеттік өзіне сенгендердің ғана ойы мен бойында болатыны анық. Жуырда Қытайда өткен Суретшілердің халықаралық симпозиумында Сембіғали Смағұловқа «Бүкіл əлемнің бейбітшіл суретшісі» құрметті атағы беріліп, арнайы сертификат тапсырылды.

Қаз-қалпында

Тылдаєы ерлік туралы кітап Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА,

босаған тұлпар») тұстары өзге өнер иелерінде көп кездесе бермейді. Əке мен бала, қалықтап жүрген қы ран, өркешті аруана («Көке»), қ о б ы з д ы а ң ы р а т ы п отырған абыз («Қорқыт») пен оның айналасындағы түрлі көріністер, басқа да туындыларындағы бейнелер – өздігінен тіл бітіп сөйлеп кеткендей əсер қалдырады. Бұл оның шеберлігін танытары хақ. Жалпы, өнерді өміріне серік еткен суретшілер қауымы жүріс-тұрысымен, киім киісімен кейде ашылмайтын қазынадай, шешілмейтін жұмбақтай көрінеді. Иə, кілтін таппасаң, өнер адамдарының қай-қайсысы да жан

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» КМК баспаханаларында басылып шықты.

үшін алға ұмтылады. Жақаң алдымен əскерді батыл бастап келе жатқан «нəшəлнікті» қақ маңдайдан көздейді. Аттан ұшқан бастығына оқтың дəл бастан тигенін көріп, орынбасары: «Ойбай, мынау Жақыпберді ғой. Ол бəрімізді бастан атады. Кері қайтыңдар!» деп бұйрық береді. Аяғы үзеңгіге ілініп ат сүйреген бастықтарының денесін көргендер шегініп қана қоймай, бетбетіне қашады. Жақаңның адамдары қоршаудан құтылады. ЖАСҚАП АТУ

Қарауыл-нысанаға алған нəрсесін мүлт жібермейтін қолмерген Жақыпберді жауларына жасқап оқ атады екен. Бірде шекара маңындағы бір таудың ішімен Жақыпберді көшкен бір ауылды сыртынан қорғап келе жатады. Көшті тоқтату үшін босқындардың алдарынан əскер шығады. «Көшке тимеңдер, бəрі қатын-қалаш, бала-шаға», деп Жақыпберді айқайлады. Əскердің ішінде бұрын Жақыпберді жағында болып, кейін қызылдар жағына шығып кеткен бір жігіт болса керек. Ол Жақыпбердінің даусын естіп, жаңадан келген бастығына: «Ана айқайлаған – оғы мүлт кетпейтін атақты Жақыпберді мерген. Оған қарсыласпай-ақ қояйық. Арты қиын болады», дейді. Бұл сөзді естігенде қатты ашуланған бастық тауды жаңғырта айқайлап: «Мерген болса мына менің баскиімімді атып түсірсін», деп басындағы «шəпкесін» мылтықтың найзасына іліп жоғары көтереді. Мұның бəрін қарағайдың тасасында бақылап, анық көріп, сөздерін естіп отырған Жақыпберді бесатарды гүрс еткізгенде əскер бастықтың бас киімі ұшып жерге түседі. Мұны көріп, қорыққан əлгі бастық көшті бөгемей еркіне жіберіпті. Жақыпбердінің мергендік қасиетін үлкендер ұлы атасы Жəнібектен дарыған бір кие деп түсіндіреді. Оның атасы Əлмерек би қасиетті адам болған екен.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторлары

Берік САДЫР, Жақсыбай САМРАТ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 13 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №67 ek


26

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 25-бетте). оның барлық жанама əсерлерін анықтау үшін жəне (немесе) оның қауіпсіздігі мен тиімділігін белгілеу мақсатында оның сіңірілуін, таралуын, биотрансформациясын жəне шығарылуын зерттеу үшін адамның сыналушы ретінде қатысуымен жүргізілетін зерттеу; 2) Фармакологиялық немесе дəрілік затқа, медициналық мақсаттағы бұйымға немесе медициналық техникаға клиникалық сынау жүргізуге рұқсат беру – Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитетінің Фармакологиялық немесе дəрілік затқа, медициналық мақсаттағы бұйымға немесе медициналық техникаға клиникалық сынау жүргізу туралы бұйрығы (бұдан əрі – рұқсат); 3) Мемлекеттік қызметті алушы – клиникалық зерттеудің өтініш берушісі болып табылатын, оның ұйымдастырылуына, бақылануына жəне (немесе) қаржыландырылуына жауап беретін жеке немесе заңды тұлға; 4) Кеңсе қызметкері – мемлекеттік қызметті алушының өтініш жазған сəтінен бастап құжаттардың қабылдануы мен тіркелуіне жауапты департамент қызметкері; 5) Маман - мемлекеттік қызмет көрсетуге жəне мемлекеттік қызметті алушыға құжаттарды беруге жауапты уəкілетті органның қызметкері; 6) құрылымдық-функционалдық бірліктер (бұдан əрі – ҚФБ) – мемлекеттік қызмет көрсету процесіне қатысатын лауазымды тұлғалар маман -мемлекеттік қызмет көрсетуге жəне мемлекеттік қызметті алушыға құжаттарды беруге жауапты уəкілетті органның қызметкері; 4. Көрсетілетін мемлекеттік қызмет нысаны: автоматтандырылмаған. 5. Мемлекеттік қызмет тегін көрсетіледі. Сараптама жүргізу үшін төлемақы шарт негізінде іске асырылады. 6. Комитеттің, департаменттің жəне сараптама ұйымының орналасқан жері жəне жұмыс кестесі туралы, сондай-ақ мемлекеттік қызметті көрсету барысы мен тəртібі туралы ақпаратты стандарттың 1-қосымшасында көрсетілген мекенжайлар бойынша алуға болады. 7. Мемлекеттік қызмет көрсету нəтижесі фармакологиялық немесе дəрілік затқа, медициналық мақсаттағы бұйымға немесе медициналық техникаға клиникалық сынау жүргізуге рұқсат беру немесе оны беруден бас тарту себептері туралы жазбаша түрдегі уəжделген хат беру болып табылады. 2. Мемлекеттік қызмет көрсетуге қойылатын талаптар 8. Мемлекеттік қызмет көрсету туралы ақпарат стандарттың 4-тармағында көрсетілген. 9. Мемлекеттік қызмет көрсету мерзімі стандарттың 7-тармағында көрсетілген. 10. Мемлекеттік қызмет стандарттың 11-тармағында көрсетілген құжаттар болған жағдайда көрсетіледі. 11. Мемлекеттік қызметті алушыдан құжаттарды алған сəттен бастап мемлекеттік қызмет нəтижесін берген сəтке дейінгі мемлекеттік қызмет көрсету кезеңдері: департаментте: мемлекеттік қызметті алушының құжаттарын қабылдау департаменттің кеңсесінде «бір терезе» принципі бойынша жұмыс күні ішінде жұмыс кестесі негізінде іске асырылады. Кеңсе қызметкері мемлекеттік қызметті алушы өтініш жасаған сəттен бастап: 1) өтініште көрсетілген барлық ұсынылған құжаттардың болуын тексереді; 2) өтініштерді тіркеу журналында тіркейді; 3) құжаттарды департамент бастығына береді; 4) департаменттің бастығы келіп түскен құжаттарды таратады, бұрыштама қояды; маман: 1) құжаттар тіркелген сəттен бастап екі жұмыс күні ішінде ұсынылған құжаттардың толықтығы мен сəйкестігін тексереді; 2) ұсынылған құжаттар толық болмаған жəне (немесе) сəйкес келмеген жағдайда бас тарту туралы уəжделген жауап дайындайды; 3) құжаттар мен материалдарды сараптама жүргізу үшін мемлекеттік сараптама ұйымына тапсыру үшін хат дайындайды; сараптама ұйымында: 1) сараптама жүргізу уақыты тұтынушының ескертулерді жою үшін пайдаланған уақытын санамағанда жиырма екі жұмыс күнін құрайды. ескертулерді жою үшін ұйымға оларды жоюға отыз жұмыс күніне дейін уақыт беріледі; Мемлекеттік қызмет көрсету нəтижесі мыналар: 1) сараптама нəтижелері бойынша сараптама ұйымының қорытындысын алғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде рұқсат беру немесе рұқсат беруден бас тарту туралы бұйрық жобасы дайындалады; 2) мемлекеттік қызметті алушыға арнайы бұйрықтың көшірмесін береді. 12. Мемлекеттік қызметті көрсетуден бас тарту үшін негіздер стандарттың 16-тармағында көрсетілген. 3. Мемлекеттік қызмет көрсету барысында əрекеттер (өзара іс-əрекеттер) тəртібін сипаттау 13. Мемлекеттік қызмет көрсету процесіне мынадай ҚФБ қатысады: - департамент (ҚФБ 1); - департамент кеңсесі (1 ҚФБ 1 тобы); - департамент басшылығы (2 ҚФБ 1 тобы); - департаменттің жауапты орындаушысы (3 ҚФБ 1 тобы); - сараптама ұйымы (ҚФБ 2); - сараптама ұйымының кеңсесі (1 ҚФБ 2 тобы); - сараптама ұйымының басшылығы (2 ҚФБ 2 тобы); - сараптама ұйымының сарапшысы (3 ҚФБ 2 тобы) 14. Əрбір əкімшілік əрекетті (рəсімді) орындау мерзімі көрсетілген əрбір ҚФБ əкімшілік əрекеттерінің (рəсімдерінің) тəртібі мен өзара іс-əрекет жасасуының мəтіндік кесте түріндегі сипаттамасы осы регламенттің 1-қосымшасында көрсетілген. 15. ҚФБ жəне мемлекеттік қызмет көрсету процесіндегі əкімшілік əрекеттердің логикалық тəртібі арасындағы өзара байланысты көрсететін сызба осы регламенттің 2-қосымшасында көрсетілген. «Фармакологиялық жəне дəрілік заттарға, медициналық мақсаттағы бұйымдар жəне медициналық техникаға клиникалық зерттеулер жəне (немесе) сынаулар жүргізуге рұқсат беру» мемлекеттік қызмет регламентіне 1-қосымша Əрбір əкімшілік əрекетті (рəсімді) орындау мерзімі көрсетілген əрбір ҚФБ əкімшілік əрекеттерінің (рəсімдерінің) тəртібі мен өзара іс-əрекет жасасуының мəтіндік кесте түріндегі сипаттамасы Əрекеттің ҚФБ атауы (жұмыс барысының, ағымының) № 1 1 ҚФБ-1 тобы 2

2 ҚФБ-1 тобы

3

3 ҚФБ-1 тобы

4

ҚФБ 2

5

3 ҚФБ-2 тобы

6

2 ҚФБ-1 тобы 3 ҚФБ-1 тобы

Əрекеттердің (процестің, рəсімнің, операцияның) атауы жəне олардың сипаттамасы Рұқсат беруге арналған өтініш пен құжаттарды қабылдау жəне тіркеу Өтініш пен құжаттарды қарау, мемлекеттік органның (Департаменттің) басшылығымен оларға тиісті бұрыштама қою жəне бұрыштамалары бар құжаттарды келешек жұмыс істеу үшін жауапты қызметкерге тапсыру. Құжаттар мен материалдарды сараптама жүргізу үшін сараптама ұйымына тапсыру үшін хат дайындау немесе сəйкес келмеген жағдайда Ұйымға уəжделген бас тарту туралы жазбаша түрде жауап жіберу. Құжаттарды алу жəне сараптама ұйымымен сараптама жүргізу Есеп құрастыру Ұсынымдар дайындау Сараптама ұйымымен ұсынылған қорытынды мен есепті қарау жəне шешім шығару.

Аяқтау нысаны (мəліметтер, құжат, ұйымдастырушылықөкім беру шешімі)

Орындау мерзімдері

Бұрыштама қою үшін Департамент басшылығына жіберу 1 жұмыс Өтініш пен құжаттарды күні 1 ҚФБ-2 тобына тапсыру.

Құжаттарды 1 ҚФБ-2 тобына тапсыру.

2 жұмыс күні

20 жұмыс күні 3 жұмыс күні

Келесі əрекеттің нөмірі 2

29 мамыр 2013 жыл

мемлекеттік қызметті алушының құжаттарын қабылдау уəкілетті органның кеңсесінде жəне (немесе) оның Департаменттерінде «бір терезе» принципі бойынша жұмыс күні ішінде жұмыс кестесі негізінде іске асырылады. Кеңсе қызметкері мемлекеттік қызметті алушы өтініш жасаған сəттен бастап: 1) өтініште көрсетілген барлық ұсынылған құжаттардың болуын тексереді; 2) өтініштерді тіркеу журналында тіркейді; 3) құжаттарды уəкілетті органның жəне (немесе) оның Департаменттерінің басшысына береді; 4) уəкілетті органның жəне (немесе) оның Департаментінің басшысы келіп түскен құжаттарды таратады, бұрыштама қояды; Уəкілетті органның немесе оның Департаментінің маманы: 1) құжаттар тіркелген сəттен бастап екі жұмыс күні ішінде ұсынылған құжаттардың толықтығы мен сəйкестігін тексереді; 2) ұсынылған құжаттар толық болмаған жəне (немесе) сəйкес келмеген жағдайда бас тарту туралы уəжделген жауап дайындайды; Мемлекеттік қызмет көрсетудің нəтижесі Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді жəне (немесе) əкетуді келісу немесе бас тарту туралы жазбаша түрдегі уəжделген жауап беру болып табылады. 12. Мемлекеттік қызметті көрсетуден бас тарту үшін негіздер стандарттың 16-тармағында көрсетілген. 3. Мемлекеттік қызмет көрсету барысында əрекеттер (өзара іс-əрекеттер) тəртібін сипаттау 13. Мемлекеттік қызмет көрсету процесіне мынадай ҚФБ қатысады: 1) кеңсе қызметкері; 2) маман; 3) уəкілетті органның немесе оның Департаментінің басшысы. 14. Əрбір əкімшілік əрекетті (рəсімді) орындау мерзімі көрсетілген əрбір ҚФБ əкімшілік əрекеттерінің (рəсімдерінің) тəртібі мен өзара іс-əрекет жасасуының мəтіндік кесте түріндегі сипаттамасы осы регламенттің 1-қосымшасында көрсетілген. 15. ҚФБ жəне мемлекеттік қызмет көрсету процесіндегі əкімшілік əрекеттердің логикалық тəртібі арасындағы өзара байланысты көрсететін сызба осы регламенттің 2-қосымшасында көрсетілген. «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді жəне (немесе) əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет регламентіне 1-қосымша Əрбір əкімшілік əрекетті (рəсімді) орындау мерзімі көрсетілген əрбір ҚФБ əкімшілік əрекеттерінің (рəсімдерінің) тəртібі мен өзара іс-əрекет жасасуының мəтіндік кесте түріндегі сипаттамасы 1 2

3

4

5

Негізгі процестің (жұмыс барысының, ағымының) əрекеттері 2 3 4

Əрекеттің (жұмыс тар барысының, ағымы ның) № ҚФБ атауы

1 Кеңсе қызметкері

Уəкілетті органның Маман немесе Департаменттің басшысы

Əрекеттің (процестің, рəсімнің) атауы жəне олардың сипаттамасы

Өтініште көрсетілген барлық ұсынылған құжаттардың болуын тексереді, өтініштерді тіркеу журналында тіркейді, құжаттарды уəкілетті органның немесе департаменттің басшысына тапсырады

Хат-хабармен танысу, бұрыштама қою жəне жұмыс үшін маманға беру

Аяқтау нысаны (мəліметтер, құжат, ұйымдастырушылықөкім шығару шешімі)

Орындау мерзімі

Журналда тіркеу жəне Бұрыштама қою жəне құжаттар пакетін маманға беру. тапсыру.

1 жұмыс күні

1 жұмыс күні

Уəкілетті органның немесе Департаменттің басшысы Ұсынылған Қазақстан құжаттардың Республикасында толықтығы мен тіркелген жəне сəйкестігін тіркелмеген дəрілік тексереді; заттарды, ұсынылған құжаттар медициналық толық болмаған мақсаттағы жəне (немесе) бұйымдарды жəне сəйкес келмеген медициналық жағдайда бас тарту техниканы əкелу туралы уəжделген жəне (немесе) жауап дайындайды; əкету келісіміне алушыға немесе бас тарту хабарлайды. туралы уəжделген жауапқа қол қояды

5

6

Маман

Кеңсе қызметкері

Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелу жəне (немесе) əкету келісімін немесе бас тарту туралы уəжделген жауапты дайындайды. Қазақстан Қазақстан Қазақстан Республикасында Республикасында Республикасында тіркелген жəне тіркелген жəне тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік тіркелмеген дəрілік тіркелмеген дəрілік заттарды, заттарды, заттарды, медициналық медициналық медициналық мақсаттағы мақсаттағы мақсаттағы бұйымдарды жəне бұйымдарды жəне бұйымдарды жəне медициналық медициналық медициналық техниканы əкелу техниканы əкелу техниканы əкелу жəне (немесе) жəне (немесе) жəне (немесе) əкету келісіміне əкетудің қол əкету келісімін немесе бас тарту қойылған келісімін немесе бас тарту туралы уəжделген туралы уəжделген немесе бас тарту жауапты қол қоюға жауапқа қол қою. туралы уəжделген беру. жауапты кеңсе қызметкеріне тапсыру. Дəрілік заттарды, 0,5 жұмыс күні 0,5 жұмыс күні медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуді келісуге 6 жұмыс күні жəне əкетуді келісуге 2 жұмыс күні.

Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелу жəне (немесе) əкету келісімін келісуді немесе бас тарту туралы уəжделген жауапты береді Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелу жəне (немесе) əкетудің қол қойылған келісімін немесе бас тарту туралы уəжделген жауапты мемлекеттік қызметті алушыға беру. 30 минут

2) бір жұмыс күні ішінде шығыс құжатын тіркеуді іске асырады; теріс шешім қабылданған жағдайда: бес жұмыс күні ішінде дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуден бас тартуды іске асырады жəне бір жұмыс күні ішінде шығыс құжатын тіркеуді іске асырады. Департамент тұтынушыға мемлекеттік қызмет көрсетуді тоқтату себебі туралы жазбаша хабарлайды (он күнтізбелік күннен аспайтын мерзімде). Сараптама ұйымы: алушының ескертулерді жою үшін жұмсаған уақытын санамағанда сараптама жүргізу уақыты: 1) дəрілік заттарды жаңадан тіркеуді талап ететін 2 типтегі мемлекеттік тіркеу жəне тіркеу құжатына өзгерістер енгізу кезінде - екі жүз он күнтізбелік күн; 2) дəрілік заттарды мемлекеттік қайта тіркеу кезінде – бір жүз жиырма күнтізбелік күн; 3) дəрілік заттарды жаңадан тіркеуді талап етпейтін 1 типтегі тіркеу құжатына өзгерістер енгізу – тоқсан күнтізбелік күн; 4) 1 жəне 2А класындағы медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу жəне қайта тіркеу кезінде - үш күнтізбелік ай; 5) 2Б жəне 3 класындағы медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу кезінде - алты күнтізбелік ай; 6) 2Б жəне 3 класындағы медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы мемлекеттік қайта тіркеу кезінде – төрт күнтізбелік ай; 7) медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы тіркеу құжатына өзгерістер енгізу – екі күнтізбелік ай. 8) Мемлекеттік қызметті көрсетуден бас тарту үшін негіздер стандарттың 16-тармағында көрсетілген. 3. Мемлекеттік қызмет көрсету барысында əрекеттер (өзара іс-əрекеттер) тəртібін сипаттау 13. Мемлекеттік қызмет көрсету процесіне мынадай ҚФБ қатысады: 1) кеңсе қызметкері; 2) маман; 3) Департамент бастығы; 4) Комитет; 5) Сараптама ұйымы. 14. Əрбір əкімшілік əрекетті (рəсімді) орындау мерзімі көрсетілген əрбір ҚФБ əкімшілік əрекеттерінің (рəсімдерінің) тəртібі мен өзара іс-əрекет жасасуының мəтіндік кесте түріндегі сипаттамасы осы регламенттің 1-қосымшасында көрсетілген. 15. ҚФБ жəне мемлекеттік қызмет көрсету процесіндегі əкімшілік əрекеттердің логикалық тəртібі арасындағы өзара байланысты көрсететін сызба осы регламенттің 2-қосымшасында көрсетілген. «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізу» мемлекеттік қызмет регламентіне 1-қосымша Əрбір əкімшілік əрекетті (рəсімді) орындау мерзімі көрсетілген əрбір ҚФБ əкімшілік əрекеттерінің (рəсімдерінің) тəртібі мен өзара іс-əрекет жасасуының мəтіндік кесте түріндегі сипаттамасы Əрекет ҚФБ атауы тің (жұмыс тар барысының, ағымы ның) № 1 1 ҚФБ-1 тобы 2

3

8

2 ҚФБ-1 тобы

3 ҚФБ-1 тобы

4

5

«Фармакологиялық жəне дəрілік заттарға, медициналық мақсаттағы бұйымдар жəне медициналық техникаға клиникалық зерттеулер жəне (немесе) сынаулар жүргізуге рұқсат беру» мемлекеттік қызмет регламентіне 2-қосымша ҚФБ жəне мемлекеттік қызмет көрсету процесіндегі əкімшілік əрекеттердің логикалық тəртібі арасындағы өзара байланысты көрсететін сызбасы

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2012 жылғы 7 қарашадағы № 780 бұйрығына 5-қосымша «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді жəне (немесе) əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет регламенті 1. Жалпы ережелер 1. Осы мемлекеттік қызмет регламенті (бұдан əрі – регламент) «Əкімшілік рəсімдер туралы» Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 27 қарашадағы Заңының 9-1 бабының 4-тармағына жəне «Фармацевтикалық қызмет саласындағы мемлекеттік қызмет стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 8 қазандағы № 1262 қаулысымен бекітілген «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді жəне (немесе) əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет стандартына (бұдан əрі – стандарт) сəйкес əзірленді. 2. «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді жəне (немесе) əкетуді келісу» мемлекеттік қызметі (бұдан əрі – мемлекеттік қызмет) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитетімен жəне оның аумақтық бөлімшелерімен (бұдан əрі - Департаменттер) көрсетіледі. 3. Осы регламентте мынадай анықтамалар қолданылады: 1) өтініш беруші - Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді жəне (немесе) əкетуді келісу туралы өтініш жазған заңды тұлға; 2) дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдардың жəне медициналық техниканың айналысы саласындағы мемлекеттік орган – уəкілетті орган; 3) Департамент - дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдардың жəне медициналық техниканың айналысы саласындағы мемлекеттік органның аумақтық бөлімшесі; 4) тиісті өндірістік практика – дəрілік заттардың олардың тағайындалуына жəне тіркеу құжатының талаптарына сəйкес стандарттар бойынша өндірілуіне жəне сапасының бақылануына кепілдік беретін сапаны қамтамасыз ету жүйесінің құрамдас бөлігі; 5) алушының мекенжайына жіберілетін жүктің гуманитарлық сипатын растайтын құжат – келісім, инвойс (жүкқұжат), шот-фактура, шарт (келісімшарт), жүктің қайтарымсыздығы, өндірушісі, өндіруші-елі, шығару нысаны, саны, жарамдылық мерзімі туралы ақпарат көрсетілген сипаттама; 6) гуманитарлық көмекті нысаналы пайдалану (тарату) жоспары – денсаулық сақтау ұйымының басшысымен бекітілген, гуманитарлық көмектің мерзімдері, орны, атауы, тарату мөлшері туралы ақпаратты қамтитын құжат; 7) медициналық техниканың пайдалану құжаты – пайдалану жөніндегі нұсқаулық, медициналық техниканың төлқұжаты; 8) тіркеу құжаты – өтінішпен бірге дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне тіркеу құжатына өзгерістер енгізуге ұсынылатын, белгіленген мазмұндағы құжаттар мен материалдардың жинағы; 9) құрылымдық-функционалдық бірліктер (бұдан əрі – ҚФБ) – мемлекеттік қызмет көрсету процесіне қатысатын лауазымды тұлғалар маман -мемлекеттік қызмет көрсетуге жəне мемлекеттік қызметті алушыға құжаттарды беруге жауапты уəкілетті органның қызметкері; 4. Көрсетілетін мемлекеттік қызмет нысаны: автоматтандырылмаған. 5. Мемлекеттік қызмет тегін көрсетіледі. 6. Уəкілетті органның жəне оның Департаменттерінің орналасқан жері жəне жұмыс кестесі туралы, сондай-ақ мемлекеттік қызметті көрсету барысы мен тəртібі туралы ақпаратты стандарттың 1-қосымшасында көрсетілген мекенжайлар бойынша алуға болады. 7. Мемлекеттік қызмет көрсету нəтижесі: Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді жəне (немесе) əкетуді келісу хатын немесе мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту туралы жазбаша түрдегі уəжделген жауап беру болып табылады. 2. Мемлекеттік қызмет көрсетуге қойылатын талаптар 8. Мемлекеттік қызмет көрсету туралы ақпарат стандарттың 4-тармағында көрсетілген. 9. Мемлекеттік қызмет көрсету мерзімі стандарттың 7-тармағында көрсетілген. 10. Мемлекеттік қызмет стандарттың 11-тармағында көрсетілген құжаттар болған жағдайда көрсетіледі. 11. Мемлекеттік қызметті алушыдан құжаттарды алған сəттен бастап мемлекеттік қызмет нəтижесін берген сəтке дейінгі мемлекеттік қызмет көрсету кезеңдері: уəкілетті органда немесе оның Департаменттерінде:

2. Мемлекеттік қызмет көрсетуге қойылатын талаптар 8. Мемлекеттік қызмет көрсету туралы ақпарат стандарттың 4-тармағында көрсетілген. 9. Мемлекеттік қызмет көрсету мерзімі стандарттың 7-тармағында көрсетілген. 10. Мемлекеттік қызмет стандарттың 11-тармағында көрсетілген құжаттар болған жағдайда көрсетіледі. 11. Мемлекеттік қызметті алушыдан құжаттарды алған сəттен бастап мемлекеттік қызмет нəтижесін берген сəтке дейінгі мемлекеттік қызмет көрсету кезеңдері: департаментте: мемлекеттік қызметті алушының құжаттарын қабылдау департаменттің кеңсесінде «бір терезе» принципі бойынша жұмыс күні ішінде жұмыс кестесі негізінде іске асырылады. Кеңсе қызметкері мемлекеттік қызметті алушы өтініш жасаған сəттен бастап: 1) өтініште көрсетілген барлық ұсынылған құжаттардың болуын тексереді; 2) өтініштерді тіркеу журналында тіркейді; 3) құжаттарды Департаменттің бастығына береді; 4) Департаменттің бастығы келіп түскен құжаттарды таратады, бұрыштама қояды; Уəкілетті орган маманы: 1) құжаттар тіркелген сəттен бастап екі жұмыс күні ішінде ұсынылған құжаттардың толықтығы мен сəйкестігін тексереді; 2) ұсынылған құжаттар толық болмаған жəне (немесе) сəйкес келмеген жағдайда бас тарту туралы уəжделген жауап дайындайды; 3) құжаттар мен материалдарды сараптама жүргізу үшін мемлекеттік сараптама ұйымына тапсыру үшін хат дайындайды – 5 жұмыс күні; 4) оң шешім қабылданған жағдайда: үш жұмыс күні ішінде дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуге шешім жобасын əзірлейді жəне Комитетке келісу мен бекіту үшін тапсырады; 5) теріс шешім қабылданған жағдайда: бір жұмыс күні ішінде дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуден бас тарту туралы шешім жобасын əзірлейді; үш жұмыс күні ішінде дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуден бас тарту туралы шешім жобасы Комитетке келісу мен бекіту үшін тапсырылады; Комитет: оң шешім қабылданған жағдайда: 1) бес жұмыс күні ішінде дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуді іске асырады;

Өтінішті қарау, ұсынылған құжаттардың толықтығын тексеру

Сараптама жұмыстарын жүргізудің орындылығы туралы оң қорытынды құжаттарды ҚФБ-2 тапсыру Сараптама жұмыстарын жүргізудің орындылығы туралы теріс қорытынды құжаттарды келісу мен бекіту үшін ҚФБ-3 тапсыру

3 1 жұмыс күні 7 күн

4

4 күн

5

Жобаны 3 ҚФБ тобына тапсыру

3 жұмыс күні

Жобаны 3 ҚФБ тобына тапсыру

1 жұмыс күні

Құжаттарды 2 ҚФБ-3 тобына тапсыру

1 жұмыс күні

5

Бұйрықты 3 ҚФБ-1 тобына тапсыру

5 жұмыс күні

6

1 ҚФБ-3 тобы

3 ҚФБ-3 тобы

«Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізу» мемлекеттік қызмет регламенті

7

Өтініш пен құжаттарды 3 ҚФБ-1 тобына тапсыру

Оң шешім қабылданған жағдайда дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуге жоба дайындайды жəне ол жоба Комитетке қарау жəне бекіту үшін тапсырылады. Теріс шешім қабылданған жағдайда: дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуден бас тарту жобасын дайындайды жəне бұл бас тарту жобасы Комитетке қарау мен бекіту үшін ұсынылады. Бұйрық жобасын немесе уəжделген бас тарту жобасын қабылдау жəне тіркеу, басшылыққа қарау үшін жіберу жəне бұрыштамалары бар құжаттарды ары қарай орындау үшін жауапты қызметкерге тапсыру. Өтініш пен құжаттарды қарау, оларға тиісті бұрыштама қою, бұрыштамалары бар құжаттарды ары қарай орындау үшін жауапты қызметкерге тапсыру. Оң шешім қабылданған жағдайда: дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізу туралы бұйрықты бекітеді. Теріс шешім қабылданған жағдайда: Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуден бас тартуды іске асырады Департамент шығыс құжаттарының пакетін дайындайды жəне тұтынушы жеке келген кезде арнайы тапсырады.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2012 жылғы 7 қарашадағы № 780 бұйрығына 6-қосымша

1. Жалпы ережелер 1.Осы мемлекеттік қызмет регламенті (бұдан əрі – регламент) «Əкімшілік рəсімдер туралы» Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 27 қарашадағы Заңының 9-1 бабының 4-тармағына жəне Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 4 сəуірдегі № 351 қаулысымен бекітілген «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізу» мемлекеттік қызмет стандартына (бұдан əрі – стандарт) сəйкес əзірленді. 2. «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне олар��ы тіркеу құжатына өзгерістер енгізу» мемлекеттік қызметі (бұдан əрі – мемлекеттік қызмет) «Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитетінің Алматы қаласы бойынша департаменті» мемлекеттік мекемесімен (бұдан əрі – Департамент) көрсетіледі. 3. Осы регламентте мынадай анықтамалар қолданылады: 1) дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік тіркеу – уəкілетті органмен белгіленген тəртіпте іске асырылатын дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдардың жəне медициналық техниканың фармацевтикалық нарықта болуының заңдылығын анықтау, олардың қауіпсіздігін, тиімділігі мен сапасын бағалау жəне дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен меициналық техниканы белгілі мерзімге Дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың мемлекеттік тізіліміне енгізу рəсімі; 2) дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы мемлекеттік қайта тіркеу – уəкілетті органмен белгіленген тəртіпте іске асырылатын бұрынғы тіркеу нөмірімен жаңа тіркеу куəлігін берумен, сондай-ақ Дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдардың жəне медициналық техниканың мемлекеттік тізіліміне тиісті жазбаларды енгізумен сүйемелденетін мемлекеттік тіркеудің əрекет ету мерзімін белгілі мерзімге ұзарту; 3) медициналық мақсаттағы бұйымдар – алдын алу, диагностикалау жəне емдеу іс-шараларын жүргізу үшін қолданылатын бұйымдар мен материалдар: медициналық аспаптар, шығыс, байлау жəне тігу материалдары, белгіленген таңғыштар жəне құрылғылар, медициналық оптика бұйымдары; 4) дəрілік заттар – аурулардың алдын алуға, диагностикалауға жəне емдеуге, сондай-ақ ағзаның жағдайы мен функцияларын өзгертуге арналған фармакологиялық белсенді заттар немесе оларды қамтитын заттар: дəрілік субстанция, табиғи дəрілік шикізат, дəрілік ангро жəне балк-өнімдер, дəрілік препараттар, медициналық иммундық-биологиялық препараттар, парафармацевтикалар; 5) медициналық техника – аурулардың алдын алу, диагностикалау, емдеу, оңалту, медициналық сипаттағы ғылыми зерттеулер үшін медициналық мақсаттарда жеке, кешендерде немесе жүйелерде қолданылатын аппараттар, аспаптар жəне жабдықтар; 6) тіркеу куəлігі – тіркелген дəрілік затқа, медициналық мақсаттағы бұйымға жəне медициналық техникаға мемлекеттік органмен өтініш берушіге берілетін жəне Қазақстан Республикасы аумағында дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы медициналық қолдану үшін рұқсат болып табылатын құжат; 7) тіркеу құжаты – мемлекеттік сараптамаға ұсынылатын, мазмұны белгіленген құжаттар мен материалдар жинағы; 8) құрылымдық-функционалдық бірліктер (бұдан əрі - ҚФ) – мемлекеттік қызмет көрсету процесіне қатысатын лауазымды тұлғалар; 9) мемлекеттік қызметті алушы – уəкілетті органға мемлекеттік қызметті алу үшін өтініш жазган жеке немесе заңды тұлға; 10) кеңсе қызметкері - мемлекеттік қызметті алушының өтініш жасаған уақытынан бастап құжаттарды қабылдау мен тіркеуге жауапты департамент қызметкері; 11) маман - мемлекеттік қызмет көрсетуге жəне мемлекеттік қызметті алушыға құжаттарды беруге жауапты уəкілетті органның қызметкері; 12) Комитет – Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитеті; 4. Көрсетілетін мемлекеттік қызмет нысаны: автоматтандырылмаған. 5. Мемлекеттік қызмет ақылы көрсетіледі. Төлеу туралы ақпарат стандарттың 8-тармағында көрсетілген. 6. Департаменттің орналасқан жері жəне жұмыс кестесі туралы, сондай-ақ мемлекеттік қызметті көрсету барысы мен тəртібі туралы ақпарат стандарттың 1,7 жəне 9 тармағында көрсетілген. 7. Мемлекеттік қызмет көрсетудің нəтижесі Қазақстан Республикасы аумағында медициналық қолдануға рұқсат берілетін мерзімі көрсетілетін тіркелген дəрілік заттарға, медициналық мақсаттағы бұйымдарға жəне медициналық техникаға тіркеу куəлігін, тіркеу куəлігіндегі ақпарат өзгеретін І типті өзгерістер енгізу кезінде тіркеу куəлігінің жаңа бланкіне өзгеріс енгізудің мерзімі көрсетілген дəрілік заттарды мемлекеттік тіркеудің қалған əрекет ету мерзіміне мемлекеттік тіркеудің бұрынғы нөмірімен жаңа тіркеу куəлігін, дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды медициналық қолдану бойынша мемлекеттік жəне орыс тілдеріндегі бекітілген нұсқаулықты, берілген нөмірі бар дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдардың сапасы мен қауіпсіздігін бақылау бойынша келісілген нормативтік құжатты, дəрілік заттарға, медициналық мақсаттағы бұйымдарға арналған орамдардың, этикеткалардың, стикерлердің бекітілген макеттерін беру немесе бас тарту себебі туралы жазбаша түрдегі дəлелденген жауапты беру болып табылады.

Өтінішті қарау жəне бұрыштамалары бар құжаттарды ары қарай орындау үшін маманға беру

3 ҚФБ-1 тобы

5

Комитеттің фармакологиялық жəне дəрілік заттарға, медициналық 4 жұмыс мақсаттағы бұйымдар күні мен медициналық техникаға клиникалық зерттеулер жəне (немесе) сынаулар жүргізу туралы бұйрығын шығару. фармакологиялық жəне дəрілік заттарға, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техникаға клиникалық зерттеулер жəне (немесе) сынаулар жүргізуден бас тарту

2

ДЗ, ММБ, МТ қауіпсіздігі, Регламенттің тиімділігі мен сапасы 11-тармағына туралы қорытынды, 3 сəйкес ҚФБ-1 тобына тапсыру.

2 ҚФБ-3 тобы

6

Өтінішті қабылдау жəне Бұрыштама қою тіркеу, басшылыққа тапсыру

Келесі əрекеттің нөмірі

Мемлекеттік тіркеу кезінде дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы сараптауды жүргізеді.

3

4

Аяқтау нысаны Орындау (мəліметтер, құжат, мерзімі ұйымдастырушылық-өкім шығару шешімі)

ҚФБ-2

«Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді жəне (немесе) əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет регламентіне 1-қосымша ҚФБ жəне мемлекеттік қызмет көрсету процесіндегі əкімшілік əрекеттердің логикалық тəртібі арасындағы өзара байланысты көрсететін сызба

Əрекеттің (процестің, рəсімнің) атауы жəне олардың сипаттамасы

3 ҚФБ-1 тобы

10 күнтізбелік күн

Астана қаласы

«Халықтың нысаналы топтарына профилактикалық медициналық тексеру жүргізу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2009 жылғы 10 қарашадағы № 685 бұйрығына өзгерістер енгізу туралы «Халық денсаулығы жəне денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының 2009 жыл 18 қыркүйектегі кодексінің 155-бабына сəйкес жəне Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 29 қарашадағы №1113 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласын дамытудың 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру мақсатында бұйырамын: 1. «Халықтың нысаналы топтарына профилактикалық медициналық тексеру жүргізу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2009 жылғы 10 қарашадағы № 685 бұйрығына (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 5918 тіркелген, Қазақстан Республикасының орталық атқарушы жəне басқа да орталық мемлекеттік органдары актілерінің жинағында жарияланған, 2010 жыл, № 3) мынадай өзгерістер енгізілсін: көрсетілген бұйрықпен бекітілген Халықтың нысаналы топтарына профилактикалық медициналық тексеру жүргізу ережесінде: 2-қосымша осы бұйрыққа қосымшаға сəйкес редакцияда жазылсын; 3-қосымшада: 6-тармақтың 1) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын: «1) 25, 30, 35, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, 54, 56, 58, 60, 62, 64 жастағы ерлер мен əйелдер нысаналы топ болып табылады, 40-тан 64 жасқа дейінгілер – артериялық гипертония, жүректің ишемиялық ауруы жəне қант диабеті бойынша диспансерлік есепте тұрмайтындар – 2 жылда 1 рет;». 2. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық көмекті ұйымдастыру департаменті (А.Ғ. Төлеғалиева) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін қамтамасыз етсін. 3. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Заң қызметі департаменті (Ж.Ж.Данаева) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен осы бұйрық Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін ресми жариялануын қамтамасыз етсін. 4. Осы бұйрықтың орындалуын өзім бақылаймын. 5. Осы бұйрық оны ресми алғашқы жариялаған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен қолданысқа енгізіледі. Е.БАЙЖҮНІСОВ.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2012 жылғы «26» желтоқсандағы № 887 бұйрығына қосымша Халықтың нысаналы топтарын профилактикалық медициналық тексеру жүргізу ережесіне 2-қосымша Ересектердің нысаналы топтарын скринингтік тексерулер жүргізудің кезеңділігі Терапевт/ Акушер/- ЭлектроХолесҚандаЖатыр мойнын КөзішіЖасырын қан жалпы практика гинекокардиотериннің ғы цитологиялық лік анализі үшін нəжіс дəрігері лог* грамма деңгейі, қанттың зерттеу (Рар- тест), қысым- (гемокульт-тест), (айғақтары (айғақ- (айғақтары қанның деңгейі айғақтары ды айғақтары бойынша) тары бойынша) триглицериді бойынша өлшеу бойынша бойын– кольпоско– ректосигмоскоша) пия жəне биопсия* пия 1 2 3 4 5 6 7 8 25 жас + + + + 30 жас + + + + + + 35 жас + + + + + 40 жас + + + + + + + 42 жас + + + + + 44 жас + + + + + 45 жас + + 46 жас + + + + + 1 2 3 4 5 6 7 8 48 жас + + + + + 50 жас + + + + + + + + 52 жас + + + + + +

+ +

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

56 жас + 58 жас + 60 жас + 62 жас + 64 жас + 66 жас

+

+

+ +

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

68 жас 70 жас

* тексерулер мен зерттеулер тек əйелдерге жүргізіледі Кестеге ескертпе: Ересектерді бейінді мамандардың тексеруі, қосымша диагностикалық зерттеулер (зертханалық жəне аспаптық) айғақтары бойынша, бастапқы медициналық-санитариялық көмек ұйымдары дəрігерінің жолдамасы бойынша жүргізіледі Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2012 жылғы 14 желтоқсанда Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8192 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 24 қазан

№1355

Астана, Үкімет Үйі

Электр қондырғыларын орнату қағидаларын бекіту туралы (Жалғасы. Басы өткен 108, 124, 128, 133-нөмірлерде). 952. Маймен толтырылған трансформаторлары мен аппараттардың астына фундаменттер жанбайтын материалдардан жасалуы тиіс. 953. Біріктірілген порталдарымен жабдықталған қосалқы станциядағы трансформаторларда (автотрансформаторларда) оларды жылжытып жеткізуге теміржол жолдары қарастырылмайды. Қосалқы станцияларға теміржол жолы қарастырылса, ол біріктірілген порталдармен жабдықталған трансформаторлардың (автотрансформаторлардың) фундаментіне дейін тартылады. 954. АТҚ мен қосалқы станцияның жоспарланған аумағы бойынша қатты қоспалармен топырақ беті немесе шөп төсемелері қажет болған жағдайда жақсартылған автомобиль көлігіне арналған жол қамтамасыз етілуі тиіс. Жабындылары бар (жетілдірілген, өтпелі, төменгі) автожолдар мынадай ғимараттар мен құрылыстарға: трансформаторлардың ревизиясы үшін портлға немесе мұнараға, басқару қалқаншаларының ғимараттарына, ЖТҚ жəне СЖТҚ, 110 кВ жəне одан жоғары АТҚ ажыратқыштарының бойына, май шаруашылығы ғимаратына, материалдық қоймаға, майдың ашық қоймасына, сорғы, су резервуарына, компрессорлық ғимаратқа, сутек қоймасына, 220 кВ жəне одан жоғары аралық-фазаларына көзделеді. Ауданішілік жолдардың жүретін жолының ені 3,5 м-ден кем болмауы тиіс. Жол енін анықтаған кезде осы Қағидалардың 921-тармағына сəйкес қолданылатын жабдықтар мен тетіктердің өлшемдері ескерілуі тиіс. 955. Сыртқа орнатылатын СЖТҚ жəне ЖҚС мынадай талаптарға сай болуы тиіс. 1) СЖТҚ жəне ЖҚС жоспарланған ауданда жоспарланған жерден 0,2 м –кем емес биіктікте жəне де қызмет ету шкафтары жанында. Қалың қар түсетін жəне қар көшкіні орын алатын аудандарда СЖТҚ жəне ЖҚС-ларды 1,0 – 1,2 м биіктікте орнату ұсынылады; 2) құрылғының орналасуы трансформатордың жəне ұяшықтардың шығарылатын бөліктерінің ыңғайлы шығарылып, жеткізілуін қамтамасыз етуі тиіс; 3) қондырғының суытылуы қамтамасыз етілуі тиіс. Бұдан басқа, СЖТҚ жəне ЖҚС қондырғылары осы Қағидалардың 891-894, 896-903, 906-908, 911-914, 917, 919, 1099, 1100-тармақтарының талаптарына сай болуы тиіс. СЖТҚ жəне ЖҚС жеке секцияларының арасындағы жалғаулары да осы Қағидаларда келтірілген 922-952-тармақтардың талаптарына сай болуы тиіс.

(Жалғасы бар).

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығы

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушы

54 жас + 55 жас

+

Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2012 жылғы 14 желтоқсанда Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8192 болып енгізілді.

№887

+

+

8

ҚФБ-1 - Департамент 1 ҚФБ-1 тобы – Департамент кеңсесі 2 ҚФБ-1 тобы – Департамент басшылығы 3 ҚФБ-1 тобы – Департамент маманы ҚФБ 2 – мемлекеттік сараптама ұйымы ҚФБ-3 – Комитет 1 ҚФБ-2 тобы – Комитет кеңсесі 2 ҚФБ-2 тобы – Комитет басшылығы 3 ҚФБ-2тобы – Комитет маманы

2012 жылғы 26 желтоқсан

+

3. Жабық таратушы құрылғылар (ЖТҚ) мен қосалқы станциялар (ҚС) 956. ЖТҚ ғимаратттары мен үй-жайлары жəне трансформатор камералары I жəне II өртке қарсы беріктік санатына жатуы тиіс. 957. Бұрыннан бар ғимаратқа қосымша қосалқы станциясын қосу жəне де ғимарат қабырғасын қосалқы станцияның қабырғысы ретінде қолдануға қосылатын қосалқы станция кіріктірілген жердің отыруы кезінде гидрооқшаулаудың тоғысқан жерлерінің бұзылуын алдын алатын арнайы шаралар қабылданған жағдайда рұқсат етіледі. Қазіргі бар қолданатын ғимараттың қабырғасын бекіту кезінде, сондай-ақ көрсетілген қондырғының шөгуі болуы тиіс. 958. Жекелеген үй-жайларда 1 Кв дейін жоғары жəне ЖТҚ кернеуі орналастырылған. 35 Кв дейінгі кернеу жоғары ЖҚС-ға бұл талап таратылмайды. 1 Кв дейінгі кернеу ЖТҚ жоғары орналасқан жəне үй-жайлардың жалпы шарты үшін кернеу жоғары болатын қосалқы станциясы ТҚ бөлімі немесе бір ұйымды пайдалануға рұқсат етіледі. Траснформаторлардың ТҚ үй-жайлары қайта жасалатын жəне басқа қызметтік көмекші үйжайлардан бөлініп тұруы тиіс. 959. Трансформаторлық бөлмелер мен жабық трансформаторлық құрылғыларды мына жерлерде орналастыруға болмайды: 1) Ылғал технологиялық үдерісі өндірісінің ғимараты астында суға түсетін бөлмелер, дəретханалар, душ т.б. астында. Егер ТҚ мен ҚС бөлмелеріне ылғал тиюдің алдын-алу, гидрооқшаулау сенімді жасалған жағдай есебінен ғана рұқсат етіледі; 2) ЖТҚ жəне трансформаторлық үй-жайдың жабылған жер үстінде немесе астында 1 сағаттан артық уақыт аралығында 50-ден астам адам болатын үй-жайларда. Осы тармақтың 2-тармақшасының талабы құрғақ немесе жанбайтын затпен толтырылған трансформаторлар орналасқан трансформаторлық үй-жайларда қолданылмайды. 960. Енгізілім оқшауламасы, сондай-ақ 6 жəне 10 кВ генераторларының иілгіш жəне қатты сыртқы ашық ток сымдарының оқшауламалары номиналды кернеуі 20 кВ тең кернеуге, кернеуі 13,824 кВ генераторлары - 35 кВ кернеуге сай таңдалуы тиіс. 961. Түрлі фазалардың токөткізуші бөліктерінен, оқшауланбаған токөткізуші бөліктерінен жерге қосылған конструкциялар мен қоршауларға, еден мен жерге дейін, сонымен қатар, түрлі тізбектердің қоршалмаған токөткізуші бөліктерінің арақашықтықтары осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 133-кестеде берілген 12-15-суреттерде келтірілген мəндерден кем болуы тиіс. ЖТҚ-дағы иілгіш шиналарды ҚТ токтары əсерінен жанасуына сəйкестігі осы Қағидалардың 934-тармағымен тексеріледі. 962. Ажыратылған күйдегі айырғыштың түйіспелерімен пышақтарынан екінші түйіспеге жалғанған өзінің фазасының шиналағышына дейінгі арақашықтық осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 133-кестеде келтірілген 12-15 суреттерді Ж өлшеміне арналған мəндерден кем болмауы тиіс. (14-сурет). 963. Оқшауланбаған токөткізуші бөліктері кездейсоқ жанасулардан оларды камераларға орналастыру, тормен қоршау жəне т.с.с. шаралары қорғалуы тиіс. Оқшауланбаған токөткізуші бөліктерін камералардан тыс орналастырғанда жəне еденнен осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 133-кестеде келтірілген Д өлшемінен төмен орнатқанда, олар қоршалуы тиіс. Қоршау астындағы өту жолының биіктігі 1,9 м-ден кем болмау тиіс. (15-сурет). Еденнен 2,3 м биіктікке дейін, қоршаулардан биік, бірақ Д өлшемінен төмен орналасқан токөткізуші бөліктер қоршау ауданынан осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 133-кестеде келтірілген В өлшеміне арналған арақашықтықта орналасуы тиіс (14-сурет). Жоғары жиілікті байланыс, телемеханика жəне қорғаныс құрылғысының конденсаторы мен сүзгіні байланыстырып тұратын қоршалмаған токөткізуші бөліктер 2,2 м-ден кем емес биіктікте орналасуы тиіс. Бұл ретте бұл жағдайда жалғанған қондырғыдан кернеуді алып тастамай сүзгінің жөнделуін (бапталуын) өткізуге мүмкін болатын биіктікте ұсынылады. Оқшаулағыш фарфорының төменгі жиегі еден деңгейінен 2,2 м жəне одан жоғары орналасатын аппараттарды жоғарыда аталған талаптар орындалатын болса, қоршамауға болады. Ашық камералардағы токөткізуші бөліктерді қоршау үшін тосқауылдарды қолдануға рұқсат етілмейді. 964. Осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 133-кестеде келтірілген Д өлшеміне арналған мəннен асып кететін биіктікте орналасатын түрлі тізбектердің қоршалмаған оқшауланбаған токөткізуші бөліктері кез келген бір тізбекті (мысалы, шиналар секциясын) ажыратқанда, көршілес тізбектерде кернеу болғанымен, осы тізбектің қауіпсіз қызмет етілуі тиіс. Жеке алғанда, қызмет ету дəлізінің екі жағында орналасатын қоршалмаған токөткізуші бөліктері арасында осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 133-кестеде келтірілген Г өлшеміне арналған арақашықтық сақталуы тиіс (14-сурет). 965. Қызмет ету дəліздерінің ені қондырғының ыңғайлы қызмет етуін қамтамасыз етуі тиіс жəне де ол (жарық кезінде қоршаулар арасында) мына шамалардан кем болмауы керек: жабдық бір жақта орналасқанда 1 м; жабдық коридордың екі бетінде де орналасқанда – 1,2 м кем емес. 966. Айырғыш пен ажыратқыш жиектері бар басқару дəлізінде жоғарыда көрсетілген өлшемдер сəйкесінше 1,5 жəне 2 м-ден кем болмауы тиіс. Дəліз ұзындығы 7 м дейін болған кезде, дəліздің ені екіжақты қызмет етілу жағдайында 1,8 м-ге дейін қысқартуға рұқсат етіледі. ЖТҚ жəне ЖҚС бөлмелеріндегі өтетін жол енінің өлшемі осы Қағидалардың 998 жəне 1096-тармақтарына сəйкес болуы тиіс. Жарылыс дəліздерінің ені 1,2 м-ден кем болмауы тиіс. Қызмет ету дəліздерінің жəне жарылыс дəліздерінің құрылыс конструкцияларымен жергілікті тарылуына рұқсат етіледі, 0,2 м көп болмауы тиіс. ҚТҚ жəне ЖҚС (КТП) бөлмелері биіктігінің өлшемі осы Қағидалардың 999-тармағына сəйкес болуы керек. 967. Көлік қозғалысы бар жүру жолдарын қиып өтпейтін ЖТҚ-ға ауа кірме сымдарының ең төменгі нүктесінен жер бетіне дейінгі арақашықтығы осы Қағидаларға 5-қосымшаның 133-кестесінде Е өлшемі үшін келтірілген мəндерден кем болмауы тиіс (15-сурет). Сым мен жер арасындағы ара қашықтық аз болғанда, кірмелер астындағы бөлік биіктігі сəйкесінше 1,6 м болуы тиіс. Қоршаумен қоршалуы тиіс жəне де қоршау ауданындағы жерден сымға дейінгі ара қашықтығы Е өлшемінен кем болмауы қажет. Жүру жолдарымен көлік қозғалысы бар жерлерді қиып өтетін ауа арқылы кірмелерінің төменгі сымынан жерге дейінгі арақашықтық осы Қағидалардың 11-тарауына сəйкес қабылданады. ЖТҚ-дан АТҚ-ға кірмелері көрсетілген арақашықтықтар осы Қағидаларға 5-қосымшаның 130-кестесі бойынша Г өлшемі үшін қабылдануы тиіс (4-сурет). Екі тізбектің көршілес тізбектерінің шығыстары арасындағы арақашықтықтар көршілес тізбектердің шығыстары арасындағы қолқалар қарастырылмаса, осы Қағидаларға 5-қосымшаның 130-кестесінде келтірілген Д өлшемі үшін берілетін мəндерден кем болмауы тиіс. Кірмелер үстіндегі ЖТҚ төбесінде шеткі фазалардың осьтерінен 0,5 м-ден кем емес шығып тұратын, биіктігі 0,8 м-ден кем емес қоршаулар қарастырылуы тиіс. Аталған қоршаулардың орнына жоспарда осы өлшемді күнқағарлармен орнатуға болады. 968. Төбесінің үстінде орналасатын ТҚ ғимаратына кіру сымдары осы Қағидаларға 942-тармақта келтірілген биіктіктен кем емес мəндерде орналасуы тиіс. 1) ТҚ шығыстар мынаған сəйкес орындалады: 2) ТҚ ұзындығы 7 м дейін болса, 1 шығысқа рұқсат етіледі. 3) ТҚ ұзындығы 7 м-ден артық 60 м-ге дейінгі аралықта болса, онда құрылғының екі шетінде екі шығысы қарастырылып, ТҚ шығыстары жиектерінен 7 м-ге дейін ара қашықтықта орналастыруға рұқсат етіледі. ТҚ ұзындығы 60 м асса, онда шеттеріндегі шығыстарынан басқа қосымша шығыстары да қарастырылуы тиіс жəне де қызмет ету, басқару немесе жарылыс дəліздерінің кез келген нүктесінен шығысқа дейін 30 м-ден аспауы керек. Шығыстары сыртқа, басқыш алаңына немесе жанбайтын қабырғалары мен жабыны бар, жанғыш жəне жарылғыш қауіпті заттар, аппараттары жоқ өндіріс бөлмелеріне, сондай-ақ берілген ТҚдан жанбайтын немесе отқа төзімділік шегі 0,6 сағаттан кем емес қиын жанатын есіктермен бөлінген ТҚ-ның басқа бөлімдеріне шығарылуы мүмкін. Көп қабатты ТҚ-да екінші жəне қосымша шығыстарын сырттан өрттік сатысы бар балконға да шығаруға болады. 969. Үлкен ұзындықты жарылыс дəліздері отқа төзімділігі 1 сағаттан кем емес, жанбайтын арақабырғаларының есіктері 60 м-ден аспайтын бөліктерге бөлінеді, осы Қағидалардың 969-тармағына сəйкес орындалады. Сыртқа немесе басқыш шаршыққа жарылыс дəліздері шығарылуы тиіс. 970. ТҚ бөлмелерінің едендерін бір белгіде əрбір қабаттағы барлық ауданы бойынша орындау ұсынылады. Еден конструкциясы цементтік шаңның пайда болуына жол бермеуі тиіс. Жеке бөлмелер арасындағы есіктердің жəне дəліздер есіктерінің босағаларын жасауға рұқсат етілмейді. 971. ТҚ есіктері басқа бөлмелерге немесе сыртқа шығарылуы тиіс жəне де таратушы құрылғы жағынан кілтсіз ашылатын өздігінен жабылатын құлыптары болуы тиіс. Бір ТҚ бөліктері немесе екі ТҚ арасындағы көршілес бөлмелері арасындағы есіктердің жабық күйде ұстап тұратын жəне оларды екі бағытта да ашылуына кедергі ететін құрылғысы болуы тиіс. Түрлі кернеулі ТҚ бөлмелері (бөліктері) арасындағы есіктер 1 кВ дейінгі төмен кернеулі ТҚ жағына ашылуы тиіс. Бір кернеулі ТҚ бөлмелері есіктерінің құлыптары бір кілтпен ашылуы тиіс; ТҚ кірер есіктері жəне т.б. бөлмелер есіктерінің кілттері камералардың құлыптарына сəйкес келмеуі тиіс. Өздігінен құлыпталатын құлыптарды қолдану туралы талап кернеуі 10 кВ жəне одан жоғары қалалық электр тораптарының таратушы құрылғыларына таралмайды. 972. Майдың салмағы 60 кг-нан астам маймен толтырылған электр жабдығы бар камералардың есіктерін (дарбазалар) ауыр жанатын материалдардан жасайды. Егер берілген қосалқы станциясына қатысты емес үй-жайларға шығатын болса, сонымен қатар, егер олар жарылысқа қауіпті дəліздерінің бөліктері мен ТҚ арасында орналасқан жағдайда, есіктердің өртке қарсы беріктік шегі 0,75 сағ. кем емес болуы тиіс. Басқа жағдайларда есіктерді жанғыш материалдан жəне өртке қауіптілік беріктігі төмен материалдардан жасауға рұқсат беріледі. Ашылуы бар ені 1,5 м-ден астам камералар дарбазасы адамдар кіріп шығуына қолданылса, есігі болуы тиіс. 973. Жабық таратушы құрылғыларын терезесіз орындауға ұсынылады; күзетілмейтін аумақтағы осындай орындау міндетті болады. Табиғи жарықтану қажет болған жағдайда əйнектік блоктарды немесе нығайтылған əйнекті қолдану керек. ТҚ мен ҚС бөлмелерінің терезе жақтаулары жанбайтын материалдардан жасалуы тиіс. ЖТҚ-да терезелер ашылмауы тиіс. Жарықтандырушы жарық шамын орнатуға рұқсат етілмейді. Терезелер ұяшықтары 25х25 мм сыртынан орнатылатын торлармен қорғалуы тиіс. Сыртынан орнатылатын торларды қолданғанда үй-жай ішіне ашылатын терезелерді қолдануға рұқсат етіледі. 974. Кернеуі 1 кВ дейін жəне одан жоғары ТҚ-мен бірде бір бөлмеде қуаты 0,63 мВ·А-ға дейін тек бір трансформаторларын немесе əрқайсысының қуаты 0,4 мВ·А дейін екі майлы трансформаторларын орнатуға болады. Олар өртке қарсы беріктік шегі 1 сағатқа тең, бөлменің қалған бөлігінен қалқамен бөлініп, оқшауланбаған токөткізуші бөліктері осы Қағидалардың 961-тармағына сəйкес қоршалуы тиіс. Осы аталған жағдайлардағы бактік майлы ажыратқыштары осы Қағидалардың 975-тармағына сəйкес орнатылуы тиіс. 975. Синхронды компенсаторларға, электр қозғалтқыштарының іске қосушы құрылғыларына жəне т.б. жататын аппараттар (ажыратқыштар, іске қосушы реакторлар, трансформаторлар, т.с.с.) жалпы камера арасына қалқансыз орнатылады. 976. Жарылыс дəліздеріне шығатын ТҚ жолы бар камераларында майының салмағы 600 кг дейінгі трансформаторларды орнатуға болады. Өлшеу трансформаторлары ішіндегі май көлеміне тəуелсіз ТҚ ашық камераларда орнатуға рұқсат етіледі. Бұл ретте, камерада өлшеу трансформаторындағы майдың толық көлемін ұстап қалуға есептелген босағасы немесе пандустар көзделуі тиіс.

5 жұмыс күні

Осы Регламенттің 7-тармағына сəйкес шығыс құжаттар пакеті

+

Маммография*

9

9


17

www.egemen.kz

29 мамыр 2013 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2013 жылғы 15 ақпан

№ 137

Астана, Үкімет Үйі

«Жолаушыларды, багажды жəне жүктерді əуе көлiгiмен тасымалдау қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 13 желтоқсандағы № 1522 қаулысына толықтырулар енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Жолаушыларды, багажды жəне жүктердi əуе көлiгiмен тасымалдау қағидаларын бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 13 желтоқсандағы № 1522 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 8, 153-құжат) мынадай толықтырулар енгізілсін: көрсетілген қаулымен бекітілген Жолаушыларды, багажды жəне жүктердi əуе көлiгiмен тасымалдау қағидаларында: 3-тармақта: мынадай мазмұндағы 48), 49), 50), 51), 52), 53), 54), 55) жəне 56) тармақшалармен толықтырылсын: «48) қызмет (қызмет көрсету түрі) – пайдаланушы (тасымалдаушы) мен жолаушының өзара ісқимылы жəне жолаушының қажеттілігін қанағаттандыру бойынша пайдаланушы қызметінің нəтижесі; 49) жолаушыларға қызмет көрсету – жолаушылардың əуе тасымалын ресімдеуге жəне жүзеге асыруға жəне оларға қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған қызметтердің міндетті ассортиментін ұсынуға байланысты рəсімдерді орындау жөніндегі пайдаланушының қызметі; 50) қызмет көрсету класы – жайлылық деңгейі жəне əуе тасымалының тарифіне сəйкес жолаушыларға ұсынылатын қызметтердің көлемі; 51) əуе кемесінің бортындағы жайлылық – жолаушыларға белгілі бір физикалық-гигиеналық жағдай жəне бортсеріктердің оларға қызмет көрсету қолайлылығын жасауға арналған, жолаушылар кабинасының жайғастырылуына, интерьеріне жəне қажетті жабдықтармен жəне тіршілікті қамтамасыз ету жүйелерімен (электр, оттегі, авариялық-құтқару жүйесі, сумен жабдықтау, кəріз, қысымды, газ құрамын жəне ауаны баптауды реттеу) жарақтандырылуына байланысты тұрмыстық жағдайлар, қолайлылықтар жəне климат жиынтығы; 52) жолаушылар кабинасы – əуе кемесі фюзеляжының тиісті жабдықтармен жарақталған, жолаушылар мен бортсеріктерді орналастыруға арналған жолаушылар салондарынан, тұрмыстық жəне қосымша үй-жайлар жиынтығынан тұратын бөлігі; 53) жолаушылар салоны – əуе кемесі жолаушылар кабинасының жолаушылар креслоларымен жабдықталған жəне жолаушыларды орналастыруға арналған бөлігі; 54) тұрмыстық үй-жай – əуе кемесі жолаушылар кабинасының тұрмыстық жабдықтармен жарақталған жəне буфетті, асхана мен дəретханаларды қамтитын бөлігі; 55) жеке қызмет көрсету – жолаушыларға ұшаққа отырған сəтінен бастап жəне олардың межелі пунктке келген сəтіне дейін тілектестік жағдай, психологиялық жайлылық жасау; 56) қосалқы үй-жайлар – əуе кемесі жолаушылар кабинасының қосалқы жабдықтармен жарақталған, вестибюльді, гардеробты, багаждық жəне қызметтік үй-жайларды қамтитын бөлігі.»; мынадай мазмұндағы 2-1-тараумен толықтырылсын: «2-1. Əуе кемесінің бортында қызмет көрсету тəртібі 38-1. Тасымалдаушы əуе кемелерінің бортында жолаушыларға осы Қағидаларға қосымшаға сəйкес қызметтер көрсету тізбесін ұсынады. Тасымалдаушы жолаушылардың қажеттіліктерін, сұраныстарын жəне техникалық мүмкіндіктерін зерделеу негізінде қызметтер көрсету ассортиментін кеңейтеді. 38-2. Əуе кемесінің бортында жолаушыларға қызмет көрсету: 1) əуе кемесінің бортында жасалатын жайлылық деңгейінің жолаушылардың қажеттіліктеріне сəйкестігімен; 2) ұшуда жолаушыларға ұсынылатын қызметтердің міндетті ассортиментімен айқындалады. 38-3. Əуе кемесінің бортында жолаушыларға қызмет көрсету жағдайы мен деңгейі: 1) жолаушылар салонының жабдығымен жəне интерьерімен; 2) жолаушылардың қауіпсіздігін, салондағы қоршаған ортаның жай-күйі мен жайлылықты қамтамасыз ететін техникалық құралдармен жəне жүйелермен; 3) жолаушылар кабинасының санитариялық-гигиеналық жай-күйімен, ақаусыздығымен жəне қажетті жабдықпен, мүкəммал жинағымен жəне жолаушыларға қызмет көрсету құралдарымен жасақталуымен; 4) өндіруші көздеген əуе кемелері үлгілерінде балалардың бесіктерін орнату мүмкіндігімен баласы бар жолаушыларға арналған орындардың болуымен; 5) өндіруші көздеген əуе кемелері үлгілерінде зембілдегі науқастарды жəне мүгедектерді орналастыру мүмкіндігімен; 6) жолаушылар үшін жеке пайдалану құралдарымен (жеке жарықтандыру, желдеткіш, тамақтануға арналған үстел, байламалы қауіпсіздік белдіктерінің жүйесі, құтқару кеудешелері, оттегі немесе түтіннен қорғау маскалары); 7) сыртқы киімді орналастыру үшін гардеробтардың болуымен қамтамасыз етілуге тиіс. 38-4. Мүмкіндіктері шектеулі жолаушыларға қызмет көрсету кезінде бортсеріктер ұшуда орналастыруды, ақпараттық қызмет көрсетуді, авиациялық қауіпсіздік қағидаларын орындау бойынша көмек көрсетуді, тамақтандыру қызметін көрсетуді, алғашқы медициналық көмек көрсетуді қоса алғанда, əуе кемесінің бортында коммуникация жəне қауіпсіз көмек көрсету бойынша практикалық дағдыларды меңгеруге тиіс. Мүмкіндіктері шектеулі жолаушыларды тасымалдау кезінде тіркеу бойынша тиісті рəсімдер жүргізілгеннен кейін авиакомпания (əуежай) өкілі оларды əуе кемесіне (нен) алып жүреді. Мүмкіндіктері шектеулі жолаушыларды жəне алып жүретін адамдарды əуе кемесінің бортына отырғызу жолаушылардың негізгі бөлігін отырғызу жарияланғанға дейін бірінші кезекте жəне əуе кемесінен түсіру соңғы кезекте жүргізіледі. 38-5. Тасымалдаушы əрбір ұшудың алдында мыналарды: 1) əуе кемесінің жолаушылар салондарындағы тазалықты; 2) дəретханалық бөлмелердің тазалығын жəне гигиеналық құралдармен жасақталуын; 3) жолаушылар креслолары мен багаж сөрелерінің ақаусыздығын; 4) стационарлық жəне алмалы-салмалы жабдықтармен, қызмет көрсету құралдарымен жəне жұмсақ мүкəммалмен жинақталуын жəне олардың жарамдылығын; 5) жолаушылар салонын жылытуды /салқындатуды қамтамасыз етеді. 38-6. Тасымалдаушы бүкіл ұшу бойында мыналарды: 1) өндіруші көздеген əуе кемесі үлгілеріндегі буфет-асхана мен дəретханаларға суық жəне ыстық су беруді; 2) салондарда +18 градустан төмен емес жəне +25 градустан жоғары емес ауа температурасын; 3) жолаушылар салонындағы тазалық пен тəртіпті; 4) əуе кемесінің бортында жолаушылардың өзін-өзі ұстау қағидаларын сақтауын тұрақты бақылауды қамтамасыз етеді. 38-7. Хабардар ету жолаушымен тікелей қарым-қатынас жасау кезінде немесе дауыс зорайтқыш байланысы бойынша жүзеге асырылады. 38-8. Азық-түлік өнімдерімен қамтамасыз ету өнімдерді сақтау мерзімдерін қатаң сақтауды ескере отырып, жүзеге асырылады. 38-9. Тасымалдаушы ұшудың ұзақтығы мен бағытын ескере отырып, ұшаққа газеттерді, журналдарды дайындау мен жеткізуді қамтамасыз етеді. 38-10. Музыкалық бағдарламаларды түнгі уақытта жеке құлақшалар арқылы ғана (жолаушылар демалып жатқан кезде) трансляциялауға болады. Осы Қағидаларға қосымшада көрсетілген қызмет көрсетудің барлық түрлері ұшу қауіпсіздігіне нұқсан келтірілмей ұсынылуы тиіс. 38-11. Тасымалдаушы жолаушының талап етуі бойынша əуе кемесінің бортында қызмет көрсету сапасы бойынша тілек-арыз журналын беруді қамтамасыз етеді.»; мынадай мазмұндағы 124-тармақпен толықтырылсын: «124. Халықаралық авиамаршруттарды орындайтын тасымалдаушы межелі жəне жөнелту пункттерінде жолаушыларға мемлекеттік тілде ақпараттық-анықтамалық қызмет көрсетудi қамтамасыз етеді. Қосымша басқа тiлдердi пайдалануға жол берiледi.»; көрсетілген қағидалар осы қаулыға қосымшаға сəйкес қосымшамен толықтырылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік жиырма бір күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

С.АХМЕТОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 15 ақпандағы № 137 қаулысына қосымша Жолаушыларды, багажды жəне жүктердi əуе көлiгiмен тасымалдау қағидаларына қосымша Əуе кемесінің бортында жолаушыларға ұсынылатын қызметтер тізбесі 1. Ақпараттық-анықтамалық қызмет көрсету – əуе кемесінің бортында өзін-өзі ұстау қағидалары, көрсетілетін қызметтер, ұшу жəне авариялық-құтқару жабдықтарын пайдалану шарттары туралы жолаушыларды қазақ, орыс жəне ағылшын тілдерінде уақтылы жəне дұрыс хабардар ету. Ақпараттар негізгі жəне қосымша түрлерге бөлінеді: 1) ақпараттың негізгі түрлері: сəлемдесу; ұшуда қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөнінде; темекі тартуға тыйым салу туралы; ұшақтың жабдықтары туралы; ұшуда ұсынылатын қызметтер туралы; ұшу маршруты бойынша тамақтану туралы; биіктік алу мен төмендеу жəне қону пункті туралы; əуе кемесі межеленген əуежайға қонғаннан кейін; қону пунктіндегі ауа-райы туралы; 2) ақпараттың қосымша түрлері (қажеттілік туындаған кезде): ұшу жоспарының өзгергені туралы; ұшу бағытының өзгергені туралы; рейстің кідірісі туралы; мəжбүрлі қону туралы; ұшып шыққан пунктке қайта оралу туралы; қосалқы əуеайлаққа қону туралы; авариялық жағдай, қону туралы; межелі пунктке кешігіп бару туралы; турбуленттік аймағында ұшу туралы; құттықтау. 2. Жеке қызмет көрсету: 1) бүкіл ұшу кезінде əрбір жолаушыға қызмет көрсету; 2) науқас, мүгедек, егде адамдарға жəне баласы бар жолаушыларға ерекше көңіл бөлу; 3) жеке жарықтандыруды жəне желдеткішті қосу; 4) жолаушылардың сұрақтарына жауап беру; 5) бала бесіктерін орнату жəне жабдықтау (өндіруші көздеген əуе кемесі үлгілерінде); 6) алып жүрушісі жоқ балаларға қызмет көрсету. 3. Медициналық көмек көрсету, борттық медициналық қобдишадағы медициналық құралдармен жəне препараттармен дəрігерге дейінгі алғашқы жəрдем көрсету. 4. Жолаушыларды ұшуда жұмсақ мүкəммалмен қамтамасыз ету. 5. Жолаушыларға мерзімді басылымдарды ұсыну (газеттер, журналдар). 6. Мультимедиалық қызметтерді, оның ішінде музыкалық бағдарламаларды мемлекеттік, орыс жəне басқа тілдерде (тиісті жабдық болса) ұсыну. 7. Əуе кемесінің үлгісіне жəне авиамаршруттың ұзақтығына байланысты салқындатылған сусындарды, азық-түлік өнімдерін ұсыну.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2013 жылғы 20 ақпан

№ 156

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Жеке және заңды тұлғаларға көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің тізілімін бекіту туралы» 2010 жылғы 20 шілдедегі № 745 және «Фармацевтикалық қызмет саласындағы мемлекеттік қызметтер стандарттарын бекіту туралы» 2012 жылғы 8 қазандағы № 1262 қаулыларына өзгерістер енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне мынадай өзгерістер енгізілсін: 1) «Жеке жəне заңды тұлғаларға көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің тізілімін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 20 шілдедегі № 745 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2010 ж., № 44, 401-құжат): көрсетілген қаулымен бекітілген жеке жəне заңды тұлғаларға көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің тізілімінде: «Денсаулық сақтау саласындағы мемлекеттік қызметтер» деген 18-бөлімде: реттік нөмірлері 480, 491-жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 480.

491.

Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді/əкетуді келісу Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру

Жеке жəне заңды тұлғалар

ДСМ

ДСМ МФҚБКД жəне оның аумақтық бөлімшелері

ДСМ МФҚБКД Электронды жəне оның немесе қағаз аумақтық түрінде (келісім) бөлімшелері

Жеке жəне заңды тұлғалар

ДСМ

Алматы қ. бойынша МФҚБКД

ХҚО

Электронды немесе қағаз түрінде (рұқсат беру)

»; 2) «Фармацевтикалық қызмет саласындағы мемлекеттік қызметтер стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 8 қазандағы № 1262 қаулысында: көрсетілген қаулымен бекітілген «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандарты осы қаулыға 1-қосымшаға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын; көрсетілген қаулымен бекітілген «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы əкелуді жəне (немесе) əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет стандарты осы қаулыға 2-қосымшаға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

С.АХМЕТОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 20 ақпандағы № 156 қаулысына 1-қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 8 қазандағы № 1262 қаулысымен бекітілген «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандарты

1. Жалпы ережелер 1. Мемлекеттік қызмет «Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитетінің Алматы қаласы бойынша департаменті» мемлекеттік мекемесі (бұдан əрі – Департамент) Алматы қаласы, Мəметова көшесі, 3, мекенжайы бойынша, интернет-ресурс мекенжайы: farmco.almaty@gmail. com, осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар бойынша Халыққа қызмет көрсету орталықтары (бұдан əрі – Орталық), сондай-ақ «электрондық үкіметтің» www.e.gov.kz веб-порталы немесе «Е-лицензиялау» www.elicense.kz веб-порталы арқылы (бұдан əрі – Портал) көрсетіледі. 2. Көрсетілетін мемлекеттік қызмет нысаны: ішінара автоматтандырылған. 3. Мемлекеттік қызмет «Халық денсаулығы жəне денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасы Кодексінің 18-бабына, «Жарнама туралы» 2003 жылғы 19 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңына, «Ақпараттандыру туралы» 2007 жылғы 11 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңына сəйкес көрсетіледі. 4. Мемлекеттік қызмет көрсету тəртібі туралы ақпарат: 1) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің www.mz.gov.kz интернет-ресурсында; 2) www.e.gov.kz, www.elicense.kz порталдарында; 3) Қазақстан Республикасы Көлік жəне коммуникация министрлігінің Мемлекеттік қызметтерді автоматтандыруды бақылау жəне халыққа қызмет көрсету орталықтарының қызметін үйлестіру жөніндегі комитеттің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» республикалық мемлекеттік кəсіпорнының: www.con.gov.kz интернет-ресурсында; 4) осы стандарттың 1-тармағында көрсетілген жəне осы стандартқа 1-қосымшаға сəйкес Департаменттер мен Орталықтардың үй-жайларында орналасқан ресми ақпарат көздерінде жəне стенділерде орналасады. Мемлекеттік қызмет туралы ақпаратты call-орталықтың (1414) телефоны арқылы да алуға болады. 5. Мемлекеттік қызметті көрсету нəтижесі уəкілетті лауазымды тұлғаның осы стандартқа 2-қосымшаға сəйкес электрондық цифрлық қолтаңбасымен (бұдан əрі – ЭЦҚ) куəландырылған электрондық құжат нысанында Қазақстан Республикасы аумағында жарнаманы таратуға рұқсат етілетін мерзімі көрсетілген жарнамалық өнімнің (модуль, мақала, бейне-, аудио жазба) қосымшасы бар дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсаты болып табылады. Тұтынушы рұқсатты қағаз тасымалдағышта алу үшін Департаментке жүгінген кезде, рұқсат электронды форматта ресімделеді, басып шығарылады, мөрмен куəландырылады, Департамент басшысының қолы қойылады. 6. Мемлекеттік қызмет жеке жəне заңды тұлғаларға (бұдан əрі – тұтынушы) көрсетіледі. 7. Мемлекеттік қызмет көрсету мерзімдері: 1) Орталыққа жүгінген кезде мемлекеттік қызмет сегіз жұмыс күнін құрайды (құжаттарды қабылдау күні мемлекеттік қызмет көрсету мерзіміне кірмейді); Бұл ретте, Департамент мемлекеттік қызметті көрсету мерзімінің аяқталуына бір күн қалғанда мемлекеттік қызмет көрсету нəтижесін ұсынады. 2) тұтынушы өтініш жасаған күні сол жерде көрсетілетін мемлекеттік қызметті алуға дейінгі рұқсат етілген күтудің ең ұзақ уақыты – жиырма минуттан аспайды; 3) тұтынушы өтініш жасаған күні сол жерде көрсетілетін тұтынушыға қызмет көрсетудің рұқсат етілетін ең ұзақ уақыты – жиырма минуттан аспайды; 4) Порталға жүгінген кезде тұтынушы осы стандарттың 11-тармағында көзделген құжаттарды тапсырған сəттен бастап сегіз жұмыс күні ішінде көрсетіледі. 8. Мемлекеттік қызмет тегін көрсетіледі. Жарнамалық материалдарға сараптама жүргізуге төлем шарттық негізде жүзеге асырылады. 9. Жұмыс кестесі: Орталықтарда мемлекеттік қызмет «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» 2001 жылғы 13 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңына сəйкес демалыс жəне мереке күндерін қоспағанда, белгіленген жұмыс кестесіне сəйкес, күн сайын дүйсенбіден бастап сенбіні қоса алғанда, сағат 9-00-ден 20.00-ге дейін үзіліссіз ұсынылады. Қабылдау жеделдетілген қызмет көрсетусіз Орталықтарда берілетін талондар бойынша «электрондық кезек» тəртібімен жүзеге асырылады. 2) Порталда – тəулік бойы. 10. Орталықтарда үй-жайлардың қауіпсіздік талаптарына жауап беретін мемлекеттік қызмет ұсынуға арналған орындар, күту жəне құжат толтыру орындары бар, дене мүмкіндіктері шектеулі адамдарға жағдайлар көзделген. Аталған орындар қажетті құжаттар тізбесі көрсетілген стенділермен жəне оларды толтыру үлгілерімен, нормативтік құқықтық актілерден алынған үзінділермен (көшірмелерімен) жарақтандырылған. 2. Мемлекеттік қызмет көрсету тəртібі 11. Мемлекеттік қызмет алу үшін тұтынушы немесе өкілі Орталыққа мынадай құжаттарды: 1) осы стандартқа 3-қосымшаға сəйкес жарнамаға рұқсат алуға арналған өтінішті; 2) заңды тұлға үшін – заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куəлікті; 3) жеке тұлға үшін – жеке басын куəландыратын құжатты; 4) дара кəсіпкер үшін – дара кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəлікті; 5) тұтынушының өкілі жүгінген кезде өкілдік берілген өкілдің жеке басын куəландыратын құжатты; 6) тұтынушының өкілі жүгінген кезде өкілдік етуге өкілеттігін куəландыратын құжатты; 7) 4 немесе 5-қосымшаларға сəйкес жарнамалық материалдарға алдын ала жүргізілген сараптама нəтижелері бойынша қорытындының көшірмесін; Порталда: 1) тұтынушының ЭЦҚ куəландырылған электронды құжат нысанында жарнамалауға рұқсат алу үшін өтінішті; 2) заңды тұлға үшін – заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куəлікті; 3) жеке тұлға үшін – жеке басын куəландыратын құжатты; 4) дара кəсіпкер үшін – дара кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəлікті; 5) тұтынушының өкілі жүгінген кезде өкілдік берілген өкілдің жеке басын куəландыратын құжатты; 6) тұтынушының өкілі жүгінген кезде электронды көшірмесі түрінде өкілдік етуге өкілеттігін куəландыратын құжатты; 7) 4 немесе 5-қосымшаларға сəйкес жарнамалық материалдарға алдын ала жүргізілген сараптама нəтижелері бойынша қорытындыны ұсынады. Тұтынушының немесе өкілдік берілген өкілдің жеке басын куəландыратын құжаттар мəліметтерін, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куəлігін, дара кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəлігін Департамент тиісті мемлекеттік ақпараттық жүйелерден Портал арқылы алады. 12. Орталықтарда бекітілген нысандағы өтініш бланкілері күту залындағы арнайы бағандарда, сондай-ақ осы стандартқа 4-қосымшаға cəйкес Орталықтың интернет-ресурсында: www.con.gov.kz орналастырылады. Мемлекеттік қызметті Портал арқылы алу үшін тұтынушының ЭЦҚ куəландырылған электрондық құжат нысанындағы өтініш толтырылады. 13. Орталықтарда құжаттарды қабылдау операциялық залда «кедергісіз» қызмет көрсету арқылы жүзеге асырылады. Порталда электрондық сұрату нысанындағы өтінішті жіберу тұтынушының «жеке кабинетінен» жүзеге асырылады. Өтініш таңдалған қызметіне сəйкес адресат мемлекеттік органға автоматты түрде жіберіледі. 14. Мемлекеттік қызметті алу үшін барлық қажетті құжаттарды тапсыру кезінде тұтынушыға мыналар: 1) сұрау салудың нөмірі жəне қабылдаған күні; 2) сұрау салынған мемлекеттік қызметтің түрі; 3) қоса берілген құжаттар саны жəне атаулары; 4) құжаттарды беру күні (уақыты) жəне орны; 5) құжаттарды ресімдеуге өтініш қабылдаған уəкілетті лауазымды тұлғаның тегі, аты, əкесінің аты; 6) тұтынушының тегі, аты, əкесінің аты, уəкілетті өкілдің тегі, аты, əкесінің аты жəне олардың байланыс телефондары көрсетілген тиісті құжаттарды қабылдағаны туралы қолхат беріледі. Портал арқылы жүгінген кезде тұтынушының «жеке кабинетіне» тұтынушының қызмет нəтижесін алатын күні мен уақыты көрсетілген мемлекеттік қызметті ұсыну үшін сұрауды қабылдау туралы хабарлама-есеп жіберіледі. 15. Мемлекеттік қызметті көрсету нəтижесі тұтынушыға: Орталықта – осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар бойынша қолма-қол (тұтынушының немесе сенімхат бойынша өкілінің өзінің келуі); Порталда – тұтынушының «жеке кабинетінде» ұсынылады. Егер тұтынушы құжаттарды алу үшін мерзімінде жүгінбеген жағдайларда, Орталық олардың бір ай ішінде сақталуын қамтамасыз етеді. Бір ай өткен сон құжаттар Департаментке ұсынылады жəне еркін нысанда жасалған өтініш бойынша тұтынушыға беріледі. Департамент рұқсаттың қолданыс мерзімі аяқталғанға дейін құжаттарды сақтауды қамтамасыз етеді. 16. Мемлекеттік қызметті ұсынудан бас тартуға: 1) осы стандарттың 11-тармағында көрсетілген құжаттар мен материалдардың толық пакетін ұсынбау; 2) сараптау ұйымының теріс қорытындысы; 3) ұсынылған құжаттарды бұрмалаудың белгіленуі; 4) «Ақпараттандыру туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 40-бабында көзделген негіздер болып табылады. Ұсынылған құжаттардың толықтығын тексеруді Департамент қызметкері оларды алған сəттен бастап екі жұмыс күні ішінде жүзеге асырады. Бұдан əрі Департаменттің аталған негіз бойынша мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тартуға құқығы жоқ. Бас тарту кезінде Департамент осы стандартқа 6-қосымшаның нысаны бойынша Орталықтан құжаттарды алу сəтінен бастап жеті жұмыс күнінен аспайтын мерзімде тұтынушыға кейін беру үшін дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беруден дəлелді бас тартуды Орталыққа жібереді. Тұтынушы осы стандарттың 11-тармағында көрсетілген құжаттардың біреуін ұсынбаған жағдайда Орталық құжаттарды қабылдаудан бас тартады. Құжаттарды қабылдаудан бас тарту кезінде Орталық қызметкері тұтынушыға жетіспейтін құжаттарды көрсете отырып, қолхат береді. Егер Департамент осы стандартта белгіленген мерзімде тұтынушыға Орталық арқылы рұқсат беру құжатын бермеген не дəлелді бас тартуды ұсынбаған жағдайда, оларды беру мерзімдері аяқталған күнінен бастап рұқсат беру құжаты берілді деп есептеледі. Департамент рұқсат беру құжатына (модуль, мақала, бейнематериалдардың жарнамалау ақпаратының мəтіні (кадрларды ашу), телевизиялық арналарда жəне радиода жарнаманы орналастыру кезінде мемлекеттік жəне орыс тілдеріндегі аудиожазбаның мəтіні) Департамент басшысы куəландырған жарнаманы қоса береді. Порталда тұтынушы мемлекеттік қызметті ұсынудын бас тарту туралы дəлелді жауапты «жеке кабинетінде» алады. 3. Жұмыс қағидаттары 17. Департамент жəне Орталықтар тұлғасының мемлекеттік қызметті ұсыну кезіндегі жауапкершілігі: 1) адамның конституциялық құқықтары мен бостандықтарын сақтау; 2) заңдылықты сақтау; 3) көрсетілетін қызмет жөнінде толық ақпаратты ұсыну; 4) сыпайылық; 5) тұтынушының қарауға ұсынған құжаттарының сақталуын қамтамасыз ету; 6) ақпаратты қорғау жəне оның құпиялылығы қағидаттарына негізделген. 4. Жұмыс нəтижелері 18. Тұтынушыға мемлекеттік қызметті көрсету нəтижелері осы стандартқа 7-қосымшаға сəйкес сапа мен қолжетімділік көрсеткіштерімен өлшенеді. 19. Департаменттің жəне Орталықтың жұмысы бағаланатын мемлекеттік қызметтің сапасы жəне тиімділік көрсеткіштерінің нысаналы мəндері жыл сайын Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің тиісті бұйрығымен бекітіліп отырады. 5. Шағымдану тəртібі 20. Департаменттің жəне Орталықтың жауапты тұлғалары уəкілетті қызметкерлердің əрекеттеріне (əрекетсіздігіне) шағымдану тəртібі туралы ақпарат ұсынады жəне шағым дайындауға көмек көрсетеді. Орталық қызметкерінің əрекеттеріне (əрекетсіздігіне) шағымдану тəртібі туралы ақпаратты callорталықтың (1414) телефон бойынша алуға болады. 21. Департамент қызметкерлері əдепсіз қызмет көрсеткен жағдайда шағым осы стандарттың 9-тармағында көрсетілген жұмыс кестесіне сəйкес 1-тармақта көрсетілген мекенжай бойынша Департамент директорының атына беріледі. Орталықтың қызметкерлері əдепсіз қызмет көрсеткен жағдайда шағым осы стандарттың 9-тармағында көрсетілген жұмыс кестесіне сəйкес мекенжайы: Астана қаласы, Республика даңғылы, 43 А үй, телефоны 87172-94-99-95, интернет-ресурсы www.con.gov.kz бойынша Қазақстан Республикасы Көлік жəне коммуникация министрлігінің Мемлекеттік қызметтерді автоматтандыруды бақылау жəне халыққа қызмет көрсету орталықтарының қызметін үйлестіру жөніндегі комитеттің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» республикалық мемлекеттік кəсіпорны бірінші басшысының атына арыз беріледі. 22. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нəтижелерімен келіспеген жағдайда шағым мекенжайы: 010000, Астана қаласы, Орынбор көшесі, 8-үй, 5-кіреберіс, интернет-ресурсының: www.mz.gov.kz мекенжайы бойынша Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің жұмыс кестесіне сəйкес Министрлікке беріледі. Министрліктің күнделікті жұмыс кестесі: жұмыс күндері сағат 9-00-ден 18-30-ға дейін, түскі үзіліс сағат 13-00-ден 14-30-ға дейін, демалыс күндері: сенбі, жексенбі жəне мереке күндері. 23. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нəтижелерімен келіспеген жағдайда тұтынушы заңнамада белгіленген тəртіппен сотқа шағымдануға құқылы. 24. Шағым беру үшін тұтынушы көрсетілген мемлекеттік қызметпен келіспейтін себебін, əдепсіз қызмет көрсетуді көрсете отырып, еркін түрде жасалған өтінішті ұсынады. 25. Шағым өтініштерді есепке алу журналында тіркеледі. Тұтынушыға құжаттың қабылданған күні, уақыты, жауапты алу мерзімі мен орны, шағымның қаралу барысы туралы ақпаратты алуға болатын лауазымды тұлғаның байланыс деректері көрсетілген талон беріледі. Шағым «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтініштерін қарау тəртібі туралы» 2007 жылғы 12 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңында көзделген мерзімде қаралады. Шағымды қарау нəтижелері туралы тұтынушыға пошта арқылы жазбаша түрде не электрондық пошта арқылы, не жеке өзі келгенде қолма-қол хабарланады. Қолма-қол, сол сияқты пошта арқылы келіп түскен шағымның қабылданғанын растау оны Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің, Департаменттің, Орталықтың кеңсесінде (мөртабан, кіріс нөмірі мен тіркеу күні шағымның екінші данасына немесе шағымға ілеспе хатқа қойылады) тіркеу болып табылады. Тұтынушыға шағымды қабылдаушы тұлғаның оның шағымын қабылданғаны туралы растау үшін нөмірі, күні, шағымды қабылдаған тұлғаның тегі, байланыс деректері көрсетілген талон беріледі. 26. Орталықтың мекенжайы: Астана қаласы, Республика даңғылы, 43 А үй, телефоны: 87172-9499-95, интернет-ресурсы: www.con.gov.kz. «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандартына 1-қосымша Облыстардың, Алматы жəне Астана қалаларының халыққа қызмет көрсету орталықтарының тізімі мен мекенжайлары р/с Орталықтардың атаулары Орналасқан мекенжайы № (филиалдар, бөлімдер, бөлімшелер) 1 2 3 «Ақмола облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы 1. «Ақмола облысы бойынша ХҚО» Көкшетау қаласы, Əуезов көшесі, 189 «А» үй РМК филиалы

Телефон нөмірлері 4 8 (7162) 40-10-76 8 (7162) 40-10-63

2.

Көкшетау қалалық бөлімі

Көкшетау қаласы, Біржан сал көшесі, 42-үй

3.

Красный Яр ауылы аудандық бөлімі

4.

Ақкөл аудандық бөлімі

5.

Аршалы аудандық бөлімі

Көкшетау қаласы, Красный Яр ауылы, Ленин көшесі, 65-үй Ақкөл ауданы, Ақкөл қаласы, Нұрмағамбетов көшесі, 102-үй Аршалы ауданы, Аршалы кенті, М. Мəметова көшесі, 19-үй

6.

Атбасар аудандық бөлімі

Атбасар ауданы, Атбасар қаласы, Уəлиханов көшесі, 11-үй

7.

Астрахан аудандық бөлімі

8.

Бұланды аудандық бөлімі

9.

Бурабай аудандық бөлімі

Астрахан ауданы, Астраханка ауылы, Əл-Фараби көшесі, 44-үй Бұланды ауданы, Макинск қаласы, Сейфуллин көшесі, 18 б үй Бурабай ауданы, Щучинск қаласы, Абылай хан көшесі, 28-үй

10. Егіндікөл аудандық бөлімі 11. Ерейментау аудандық бөлімі 12. Еңбекшілдер аудандық бөлімі 13. Есіл аудандық бөлімі 14. Жарқайың аудандық бөлімі 15. Жақсы аудандық бөлімі 16. Зеренді аудандық бөлімі 17. Қорғалжын аудандық бөлімі 18. Степногор қалалық бөлімі

Егіндікөл ауданы, Егіндікөл ауылы, Жеңіс көшесі, 7-үй Ерейментау ауданы, Ерейментау қаласы, Мұсабаев көшесі, 15-үй Еңбекшілдер ауданы, Степняк қаласы, Сыздықов көшесі, 2«А» үй Есіл ауданы, Есіл қаласы, Жеңіс көшесі, 56-үй Жарқайың ауданы, Державин қаласы, Ғабдуллин көшесі, 104-үй Жақсы ауданы, Жақсы ауылы, Ленин көшесі, 8-үй Зеренді ауданы, Зеренді ауылы, Мир көшесі, 52-үй Қорғалжын ауданы, Қорғалжын ауылы, Абай көшесі, 44«А» үй Степногорск қаласы, 4 шағын аудан, 7-үй

19. Сандықтау аудандық бөлімі

Сандықтау ауданы, Балкашино ауылы, Абылай хан көшесі, 119-үй Целиноград ауданы, Ақмол ауылы, Гагарин көшесі, 15-үй 21. Шортанды аудандық бөлімі Шортанды ауданы, Шортанды кенті, Безымянный қиылысы, 1-үй «Ақтөбе облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы 1. «Ақтөбе облысы бойынша ХҚО» Ақтөбе қаласы, Тургенев к-сі, 109-үй РМК филиалы 2. № 1 Ақтөбе қалалық бөлімі Ақтөбе қаласы, Тургенев к-сі, 109-үй 3. Қарғалы ауылы (Жилянка) Ақтөбе қаласы, Қарғалы ауданы, Қарғалы ауылы (Жилянка), Сəтбаев көшесі, 10-үй 4. Алға аудандық бөлімі Алға ауданы, Алға қаласы, Киров көшесі, 23-үй 20. Целиноград аудандық бөлімі

5.

Мəртөк аудандық бөлімі

6.

Хромтау аудандық бөлімі

7.

Қандыағаш аудандық бөлімі

8.

Ембі аудандық бөлімі

9.

№ 8 Темір аудандық бөлімі

10. Қобда аудандық бөлімі 11. Қарғалы аудандық бөлімі, Бадамша ауылы 12 Ойыл аудандық бөлімі

Мəртөк ауданы, Мəртөк кенті, Байтұрсынов көшесі, 1«Б» үй Хромтау ауданы, Хромтау қаласы, Абай көшесі, 12-үй Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы, Молодежный шағын ауданы, 47«Б» үй Мұғалжар ауданы, Ембі қаласы, Əміров көшесі, 10-үй Темір ауданы, Шұбарқұдық кенті, Байғанин көшесі, 15«А» үй Қобда ауданы, Қобда кенті, Нұрымжанов қиылысы, 2-үй Қарғалы ауданы, Бадамша ауылы, Əйтеке би көшесі, 27-үй Ойыл ауданы, Ойыл ауылы, Көкжар көшесі, 64-үй

2. 3. 4.

Əйтеке би ауданы, Комсомол ауданы, Балдырған көшесі, 10-үй Байғанин ауданы бойынша бөлім Байғанин ауданы, Қарауылкелді ауылы, Барақ батыр көшесі, 41«А» үй Ырғыз аудандық бөлімі Ырғыз ауданы, Ырғыз ауылы, Жангелдин көшесі, 7-үй Шалқар аудандық бөлімі Шалқар ауданы, Шалқар қаласы, Əйтеке би көшесі, 63-үй «Алматы облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Алматы облысы бойынша ХҚО» Талдықорған қаласы,Тəуелсіздік көшесі, 67«Б» үй РМК филиалы Ақсу аудандық бөлімі Жансүгіров кенті, Қабанбай батыр көшесі, 20-үй Қапал бөлімшесі Қапал ауылы, Алпысбаев көшесі, 3-үй Алакөл аудандық бөлімі Үшарал қаласы, 8 наурыз көшесі, 63-үй

5. 6.

Қабанбай бөлімшесі Балқаш аудандық бөлімі

Қабанбай кенті, Абылай хан көшесі, 237-үй Бақанас ауылы, Бижанов көшесі, 25«А» үй

7.

Еңбекшіқазақ аудандық бөлімі

Есік қаласы, Абай көшесі, 314«А» үй

8.

Шелек бөлімшесі

13. Əйтеке би аудандық бөлімі 14 15 16 1.

9. Ескелді аудандық бөлімі 10. Жамбыл аудандық бөлімі 11. Іле аудандық бөлімі 12. 13. 14. 15.

Боралдай бөлімшесі Қараой бөлімшесі Ақши бөлімшесі Қарасай аудандық бөлімі

16. Тау-Самалы бөлімшесі 17. Шамалған бөлімшесі 18. Қаратал аудандық бөлімі

Шелек ауылы, Бижанов көшесі, 100-үй Қарабұлақ кенті, Оразбеков көшесі, 52-үй Ұзынағаш кенті, Мəжитов көшесі, 1-үй Өтеген батыр кенті, Қуат шағын ауданы, Тəуелсіздік көшесі, 25-үй Боралдай ауылы, Вокзальная көшесі, 6«А» үй Қараой ауылы, Тыңдала көшесі, 9-үй Ақши ауылы, Қонаев көшесі, 29-үй Қаскелең қаласы, Жанғозин көшесі, 38-үй Тау Самалы кенті, Рысқұлов көшесі, 129-үй Шамалған станциясы, Қонаев көшесі, 1«В» үй Үштөбе қаласы, Абылай хан көшесі, 22-үй

19. Кербұлақ аудандық бөлімі 20. Қоғалы бөлімшесі 21. Көксу аудандық бөлімі

Сарыөзек қаласы, Момышұлы көшесі, н/ж Қоғалы кенті, Желтоқсан көшесі, 45-үй Балпық би кенті, Измайлов көшесі, 10-үй

22. Қапшағай қалалық бөлімі

Қапшағай қаласы, Қонаев көшесі, 41-үй

23. Шеңгелді бөлімшесі 24. Сарқант аудандық бөлімі

Шеңгелді ауылы, Сейфуллин көшесі, 34-үй Сарқант қаласы, Жамбыл көшесі, н/ж

25. Лепсі бөлімшесі 26. Райымбек аудандық бөлімі

Лепсі станциясы, Төлебаев көшесі, 1-үй Кеген ауылы, Момышұлы көшесі, н/ж

27. Нарынқол бөлімшесі 28. Панфилов аудандық бөлімі 29. Талғар аудандық бөлімі

Нарынқол ауылы, Райымбек көшесі, н/ж Жаркент қаласы, Головацкий көшесі, н/ж Талғар қаласы, Лермонтов көшесі, 53«А» үй

30. Нұра бөлімшесі 31. Талдықорған қалалық бөлімі

Нұра ауылы, Школьная көшесі, 10-үй Талдықорған қаласы, Тəуелсіздік көшесі, 67«Б» үй

32. Текелі қалалық бөлімі

Текелі қаласы, Октябрь көшесі, 7-үй

33. Ұйғыр аудандық бөлімі

Шонжы ауылы, Қасымбеков көшесі, 35-үй

2. 3.

«Атырау облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Атырау облысы бойынша ХҚО» Атырау қаласы, Сəтбаев даңғылы, 23-үй РМК филиалы Облыстық бөлім Атырау қаласы, Сəтбаев даңғылы, 23-үй № 1 қалалық бөлім Атырау қаласы, Баймұханов көшесі, 16«А» үй

4.

№ 2 қалалық бөлім

1.

Атырау қаласы, Балықшы, Байжігітов көшесі, 80«А» үй 5. Индер аудандық бөлімі Индер ауданы, Индербор кенті, Меңдіғалиев көшесі, 30-үй 6. Махамбет аудандық бөлімі Махамбет ауданы, Махамбет ауылы, Абай көшесі, 10-үй 8. Қызылқоға аудандық бөлімі Қызылқоға ауданы, Миялы ауылы, Абай көшесі, 1-үй 9. Жылыой аудандық бөлімі Жылыой ауданы, Құлсары қаласы, Бейбітшілік көшесі, 8-үй 10. Құрманғазы аудандық бөлімі Құрманғазы ауданы, Ганюшкин ауылы, Есболаев көшесі, 66«А» үй 11. Мақат аудандық бөлімі Мақат ауданы, Мақат кенті, Центральная көшесі, 2-үй 12. Исатай аудандық бөлімі Исатай ауданы, Аққыстау ауылы, Егеменді Қазақстан көшесі, 9-үй «Шығыс Қазақстан облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы 1. «Шығыс Қазақстан облысы бойынша Өскемен қаласы, Белинский көшесі, 37«А» үй ХҚО» РМК филиалы 2. № 1 Өскемен қалалық бөлімі Өскемен қаласы, Сəтбаев даңғылы, 20/1-үй 3. № 2 Өскемен қалалық бөлімі Өскемен қаласы, Қазақстан көшесі, 99/1-үй 4.

Глубокое аудандық бөлімі

5.

Зайсан қалалық бөлімі

6.

Зырян аудандық бөлімі

7.

Қатонқарағай аудандық бөлімі

8.

Күршім аудандық бөлімі

9. Риддер аудандық бөлімі 10. Тарбағатай аудандық бөлімі 11. Ұлан аудандық бөлімі 12. Шемонаиха қалалық бөлімі 13. № 1 Семей қалалық бөлімі

Глубокое ауданы, Глубокое кенті, Попович көшесі, 22-үй Зайсан ауданы, Зайсан қаласы, Жангелдин көшесі, 52«А» үй Зырян ауданы, Зырян қаласы, Стаханов көшесі, 39-үй Қатонқарағай ауданы, Үлкен-Нарын ауылы, Абылайхан көшесі, 96-үй Күршім ауданы, Күршім ауылы, Б. Момышұлы көшесі, 77-үй Риддер қаласы, Семей көшесі, 12-үй Тарбағатай ауданы, Ақсуат ауылы, Абылай хан көшесі, 23-үй Ұлан ауданы, Молодежный кенті, 9-үй Шемонаиха ауданы, Шемонаиха қаласы, 3-шағын аудан, 12-үй Семей қаласы, 408-орам, 21-үй

14. № 2 Семей қалалық бөлімі 15. Абай аудандық бөлімі 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 1. 2.

Семей қаласы, Найманбаев көшесі, 161«А» үй Абай ауданы, Қарауыл ауылы, Құнанбаев көшесі, 12-үй Аягөз қалалық бөлімі Аягөз ауданы, Аягөз қаласы, Дүйсенов көшесі, 84-үй Бесқарағай аудандық бөлімі Бесқарағай ауданы, Бесқарағай ауылы, Пушкин көшесі, 2«А» үй Бородулиха аудандық бөлімі Бородулиха ауданы, Бородулиха ауылы, Молодежная көшесі, 25-үй Жарма аудандық бөлімі Жарма ауданы, Қалбатау ауылы, Достық көшесі, 98-үй Курчатов аудандық бөлімі Курчатов ауданы, Курчатов қаласы, Абай көшесі, 12-үй Көкпекті аудандық бөлімі Көкпекті ауданы, Көкпекті ауылы, Шериаздан көшесі, 38-үй Үржар аудандық бөлімі Үржар ауданы, Үржар ауылы, Абылайхан көшесі, 116-үй «Жамбыл облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Жамбыл облысы бойынша ХҚО» Тараз қаласы, Абай даңғылы, 232-үй РМК филиалы Тараз қалалық бөлімі Тараз қаласы, К. Қойгелді көшесі, 158«А» үй № 1 бөлім Тараз қаласы, Сəтбаев көшесі, 1«Б» үй № 2 бөлім Тараз қаласы, Талас шағын ауданы, 2-үй № 3 бөлім Тараз қаласы, Абай даңғылы, 232-үй Байзақ аудандық бөлімі Сарыкемер ауылы, Медеуов көшесі, 33-үй Жамбыл аудандық бөлімі Аса ауылы, Абай көшесі, 127-үй Жуалы аудандық бөлімі Б.Момышұлы ауылы, Сауранбекұлы көшесі, 49-үй Қордай аудандық бөлімі Қордай ауылы, Домалақ ана көшесі, 215-үй Мерке аудандық бөлімі Мерке ауылы, Исмайылов көшесі, 232-үй Мойынқұм аудандық бөлімі Мойынқұм ауылы, Рысқұлбеков көшесі, 215-үй Сарысу аудандық бөлімі Жаңатас қаласы, Жібек жолы көшесі, 1-үй Талас аудандық бөлімі Қаратау қаласы, Молдағұлова көшесі, 51-үй Т.Рысқұлов ауданының бөлімі Құлан ауылы, Жібек жолы көшесі, 71-үй Шу аудандық бөлімі Шу қаласы, Автобаза көшесі, 1-үй Гродеково ауылдық бөлімі Гродеково ауылы, Бейбітшілік көшесі, 88-үй «Батыс Қазақстан облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Батыс Қазақстан облысы бойынша Орал қаласы, Жамбыл көшесі, 81/2-үй ХҚО» РМК филиалы Ақжайық ауданы бойынша бөлім

Ақжайық ауданы, Чапаев ауылы, Ақжайық қиылысы, 2-үй 3. Бөкей ордасы ауданы бойынша бөлім Бөкей ордасы ауданы, Сайхын ауылы, Берғалиев көшесі, 1-үй 4. Бөрілі ауданы бойынша бөлім Бөрілі ауданы, Ақсай қаласы, Железнодорожная көшесі, 121«А» үй 5. Жаңақала ауданы бойынша бөлім Жаңақала ауданы, Жаңақала ауылы, Халықтар достығы көшесі, 63«А» үй 6. Жəнібек ауданы бойынша бөлім Жəнібек ауданы, Жəнібек ауылы, Иманов көшесі, 79-үй 7. Зеленов ауданы бойынша бөлім Зеленов ауданы, Переметное ауылы, Гагарин көшесі, 69«Б» үй 8. Казталов ауданы бойынша бөлім Казталов ауданы, Казталов ауылы, Лұқманов көшесі, 22«А» үй 9. Қаратөбе ауданы бойынша бөлім Қаратөбе ауданы, Қаратөбе ауылы, Құрманғалиев көшесі, 23/1-үй 10. Сырым ауданы бойынша бөлім Сырым ауданы, Жымпиты ауылы, Қазақстан көшесі, 11/2-үй

8 (7162) 25-00-67 8 (7162) 25-06-21 8 (7162) 40-43-27 8 (71638) 2-09-96 8 (71638) 2-18-49 8 (71644) 2-10-77 8 (71644) 2-28-28 8 (71644) 2-10-77 8 (71643) 2-45-94 8 (71643) 4-07-22 8 (71643) 4-12-58 8 (71641) 2-35-96 8 (71641) 2-21-94 8 (71646) 2-37-20 8 (71646) 2-37-81 8 (71636) 4-29-97 8 (71636) 4-28-91 8 (71636) 4-59-28 8 (71642) 2-12-57 8 (71633) 2-44-92 8 (71639) 2-22-41 8 (71639) 2-22-42 8 (71639) 2-22-18 8 (71647) 2-22-07 8 (71648) 9-00-35 8 (71647) 2-22-05 8 (71635) 2-17-10 8 (71632) 2-00-74 8 (71632) 2-29-43 8 (71637) 2-17-83 8 (71637) 2-20-36 8 (71645) 2-00-40 8 (71645) 2-00-30 8 (71640) 9-26-66 8 (71651) 3-12-30 8 (71651) 3-11-98 8 (71631) 2-17-97 8 (7132) 56-57-87 8 (7132) 57-80-27 8 (7132) 98-60-06 8 (7132) 98-60-05 8 (71337) 3-20-79 8 (71337) 3-10-96 8 (71331) 22-4-13 8 (71331) 22-1-14 8 (71336) 26-6-33 8 (71336) 26-6-34 8 (71333) 30-2-19 8 (71333) 30-2-18 8 (71334) 23-9-83 8 (71346) 23-5-83 8 (71334) 23-9-87 8 (71341) 22-1-47 8 (71341) 22-1-38 8 (71342) 23-4-64 8 (71342) 23-4-62 8 (71332) 21-1-81 8 (71332) 21-1-82 8 (71339) 22-3-73 8 (71339) 22-3-74 8 (71345) 23-5-86 8 (71345) 23-5-87 8 (71343) 21-8-28 8 (71335) 23-6-10 8 (71335) 23-6-11 8 (7282) 24-15-06 8 (7282) 24-41-33 8 (72832) 2-14-51 8 (72841) 2-17-60 8 (72833) 2-35-46 8 (72833) 2-35-48 8 (72837) 4-13-85 8 (72773) 95-2-22 8 (72773) 9-18-20 8 (72775) 4-54-70 8 (72775) 4-54-69 8 (72775) 2-34-96 8 (72775) 2-34-97 8 (72836) 3-22-16 8 (72770) 2-30-90 8 (727) 251-74-46 8 (727) 251-74-47 8 (72738) 7-82-42 8 (7275) 24-88-10 8 (72771) 2-56-86 8 (72771) 2-56-96 8 (727) 391-38-58 8 (7272) 93-66-33 8 (72834) 2-02-07 8 (72834) 2-20-92 8 (72840) 3-25-88 8 (72842) 9-10-59 8 (72838) 2-16-19 8 (72838) 2-16-18 8 (72772) 4-79-61 8 (72772) 4-79-60 8 (72772) 7-11-94 8 (72839) 2-35-80 8 (72839) 2-37-14 8 (72843) 2-10-16 8 (72777) 2-20-84 8 (72777) 2-20-82 8 (72777) 2-18-78 8 (72779) 2-11-65 8 (72831) 5-51-11 8 (727) 388-11-30 8 (72774) 2-21-43 8 (72774) 2-21-33 8 (72774) 5-80-62 8 (7282) 24-49-75 8 (7282) 24-40-43 8 (72835) 4-35-38 8 (72835) 4-35-18 8 (72778) 2-43-35 8 (72778) 2-43-31 8 (72778) 2-43-32 8 (7122) 21-34-67 8 (7122) 21-29-42 8 (7122) 35-75-05 8 (7122) 35-75-30 8 (7122) 24-34-90 8 (7122) 24-37-89 8 (71234) 2-12-96 8 (71234) 2-18-38 8 (71236) 2-24-96 8 (71236) 2-15-25 8 (71238) 2-20-46 8 (71238) 2-20-27 8 (71237) 5-03-54 8 (71237) 5-01-28 8 (71233) 2-05-13 8 (71233) 2-07-14 8 (71239) 3-22-97 8 (71239) 3-22-96 8 (71231) 2-16-70 8 (71231) 2-16-69 8 (7232) 78-42-36 8 (7232) 28-94-67 8 (7232) 60-39-22 8 (7232) 57-83-88 8 (7232) 22-81-37 8 (72331) 2-23-35 8 (72340) 2-67-81

11. Тасқала ауданы бойынша бөлім

13. 14. 15. 16. 17. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 1. 2. 3. 4.

Амангелді бөлімі

Амангелді ауылы, Майлин көшесі, 27/7-үй

5.

Арқалық бөлімі

Арқалық қаласы, Абай көшесі, 62-үй

6.

Əулиекөл бөлімі

Əулиекөл ауданы, Ленин көшесі, 32-үй

7.

Денисовка бөлімі

Денисовка ауылы, Советская көшесі, 13-үй

8.

Жангелдин бөлімі

9.

Жітіқара бөлімі

Жангелдин ауданы, Торғай ауылы, 8 наурыз көшесі, 37-үй Жітіқара қаласы, Ленин көшесі, 108-үй

10. Қамысты бөлімі 11. Қарабалық бөлімі 12. Қарасу бөлімі 13. Лисаковск бөлімі 14. Меңдіқара бөлімі 15. Наурызым бөлімі 16. № 1 Рудный бөлімі 17. № 2 Рудный бөлімі

2.

Сарыкөл ауданы, Сарыкөл кенті, Ленин к-сі, 104-үй Таран ауданы, Тарановское ауылы, Калинин көшесі, 93-үй Ұзынкөл бөлімі Ұзынкөл ауданы, Ұзынкөл ауылы, Абай көшесі, 79-үй Федоров бөлімі Федоров ауданы, Федоровка ауылы, Красноармейская көшесі, 56-үй Қостанай аудандық бөлімі Қостанай ауданы, Затабол кенті, Калинин көшесі, 53-үй «Қызылорда облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Қызылорда облысы бойынша ХҚО» Қызылорда қаласы, Ғ.Мұратбаев көшесі, 2«Е» үй РМК филиалы № 1 қалалық бөлім Қызылорда қаласы, Тасбөгет кенті, Амангелді көшесі, н/ж № 2 қалалық бөлім Қызылорда қаласы, Жанқожа батыр көшесі, 82-үй № 3 қалалық бөлім Қызылорда қаласы, Шұғыла шағын ауданы, 45-үй № 4 қалалық бөлім Қызылорда қаласы, Ақмешіт шағын ауданы, 1б-үй Байқоңыр қалалық бөлімі Байқоңыр қаласы, Максимов көшесі, 17«А» үй Арал аудандық бөлімі Арал қаласы, Қарасақал көшесі, н/ж Қазалы аудандық бөлімі Қазалы қаласы, Жанқожа батыр көшесі, н/ж Қармақшы аудандық бөлімі Жосалы кенті, Абай көшесі, н/ж Жалағаш аудандық бөлімі Жалағаш кенті, Желтоқсан көшесі, н/ж Сырдария аудандық бөлімі Тереңөзек кенті, Амангелді көшесі, 55«А» үй Шиелі кенті, Рысқұлов көшесі, н/ж Шиелі аудандық бөлімі Жаңақорған аудандық бөлімі Жаңақорған кенті, Сығанақ көшесі, н/ж «Маңғыстау облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Маңғыстау облысы бойынша ХҚО» Ақтау қаласы, 15 шағын аудан, 67«Б» үй РМК филиалы № 1 Ақтау қалалық бөлімі Ақтау қаласы, 15 шағын аудан, 67«Б» үй № 2 Жаңаөзен қалалық бөлімі Жаңаөзен қаласы, Өркен шағын ауданы, Оқушылар шығармашылық үйінің ғимараты № 3 Мұнайлы аудандық бөлімі Мұнайлы ауданы, Маңғыстау ауылы, «Қоғамдық ұйымдардың» ғимараты № 4 Бейнеу аудандық бөлімі Бейнеу ауылы, Қосай ата көшесі, «Жастар орталығы» ғимараты Бейнеу ауданының № 9 Боранқұл Боранқұл ауылы, 7 ауыл, «Боранқұлмəдениет» бөлімі ММ ғимараты № 5 Маңғыстау аудандық бөлімі Шетпе ауылы, Центральная көшесі, 15-үй, Қазпоштаның ғимараты № 6 Қарақия аудандық бөлімі Құрық ауылы, Уəлиханов көшесі, 15-үй № 7 Түпқараған аудандық бөлімі Форт-Шевченко қаласы, Маяулыз көшесі, 6«Д» үй Түпқараған ауданының № 10 Ақшұқыр ауылы, Үштерек көшесі, 5-үй, Ақшұқыр бөлімі «Жайлау» ЖШС ғимараты № 8 Жетібай аудандық бөлімі Жетібай кенті, Жаңақұрылыс көшесі, 10-үй «Павлодар облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Павлодар облысы бойынша ХҚО» Павлодар қаласы, Павлов көшесі, 48-үй РМК филиалы Павлодар қалалық бөлімі Павлодар қаласы, Кутузов көшесі, 204-үй

3.

№ 1 Павлодар қалалық бөлімі

Павлодар қаласы, Есенəлиев көшесі, 24-үй

4.

Павлодар аудандық бөлімі

Павлодар қаласы, Толстой көшесі, 10-үй

5.

Екібастұз қалалық бөлімі

Екібастұз қаласы, Мəшһүр Жүсіп көшесі, 92/2-үй

6.

Ақсу қалалық бөлімі

Ақсу қаласы, Ленин көшесі, 10-үй

7. 8.

Ақтоғай аудандық бөлімі Баянауыл аудандық бөлімі

Ақтоғай ауылы, Абай көшесі, 72-үй Баянауыл ауылы, Сəтбаев көшесі, 49-үй

20. 21. 22. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 1.

9. Железин аудандық бөлімі 10. Шарбақты аудандық бөлімі

Железин ауылы, Торайғыров көшесі, 58-үй Шарбақты ауылы, В. Чайко көшесі, 45-үй

11. Қашыр аудандық бөлімі 12. Лебяжі аудандық бөлімі 13. Ертіс аудандық бөлімі

Тереңкөл ауылы, Тургенов көшесі, 85-үй Аққу ауылы, Тəшімов көшесі, 114-үй Ертіс ауылы, Иса Байзақов көшесі, 14-үй

14. Май аудандық бөлімі 15. Успен аудандық бөлімі

Май ауылы, Сейфуллин көшесі, 13-үй Успен ауылы, Тəуелсіздікке 10 жыл көшесі

1.

8 (72339) 2-13-10

2.

8 (72336) 4-62-62 8 (72346) 2-24-96

3. 4. 5. 6. 7.

8 (72237) 5-24-32 8 (72236) 9-06-30 8 (72351) 2-20-48 8 (72347) 6-54-00 8 (72251) 2-21-66 8 (72348) 2-21-71 8 (72230) 2-19-85 8 (7262) 56-90-01 8 (7262) 46-00-28 8 (7262) 43-84-21 8 (7262) 56-90-27 8 (72622) 6-17-78 8 (7262) 56-90-04 8 (72637) 2-28-04 8 (72633) 2-11-99 8 (72635) 5-02-46 8 (72636) 2-13-52 8 (72632) 4-42-54 8 (72642) 2-47-93 8 (72634) 6-33-00 8 (72644) 6-33-93 8 (72631) 2-18-10 8 (72643) 2-17-97 8 (72633) 3-16-76 8 (7262) 51-23-24 8 (7112) 23-68-81 8 (7112) 28-25-27 8 (7112) 28-29-14 8 (71136) 9-25-80 8 (71140) 2-18-47 8 (71140) 2-18-35 8 (71133) 3-55-50 8 (71133) 3-67-78 8 (71141) 2-24-03 8 (71141) 2-24-04 8 (71135) 2-24-25 8 (71130) 2-36-14 8 (71130) 2-36-16 8 (71144) 3-22-04 8 (71144) 3-22-05 8 (71145) 3-18-00 8 (71145) 3-14-63 8 (71134) 3-14-46 8 (71134) 3-14-47

Меңдіқара ауданы, Боровское ауылы, Королев көшесі, 4«А» үй Наурызым ауданы, Қарамеңді ауылы, Шақшақ Жəнібек көшесі, 5-үй Рудный қаласы, Космонавттар даңғылы, 12-үй Рудный қаласы, Корчагин көшесі, 76-үй

18. Сарыкөл бөлімі

8 (72341) 2-23-60

8 (7222) 33-57-97 8 (7222) 33-55-93 8 (7222) 52-69-29 8 (72252) 2-22-64

Қамысты ауданы, Қамысты ауылы, Ержанов көшесі, 66-үй Қарабалық ауданы, Қарабалық кенті, Космонавттар көшесі, 16-үй Қарасу ауданы, Қарасу ауылы, Комсомол көшесі, 24-үй Лисаковск қаласы, 4-шағын аудан, 25-үй

19. Таран бөлімі

8 (72335) 6-02-39

8 (72338) 2-78-96 8 (72332) 3-41-00

Тасқала ауданы, Тасқала ауылы, Вокзальная көшесі, 6-үй Теректі ауданы, Федоровка ауылы, Юбилейная көшесі, 24-үй Шыңғырлау ауданы бойынша бөлім Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылы, Тайманов көшесі, 95-үй Казталов ауданы бойынша бөлім Казталов ауданы, Жалпақтал ауылы, С. Датұлы көшесі, 23-үй Дарьинское ауылдық округі бойынша Зеленов ауданы, Дарьинское ауылы, Балдырған көшесі, 27/1-үй бөлімі Тайпақ ауылдық округі бойынша Ақжайық ауданы, Тайпақ ауылы, Шемякин көшесі, бөлім 13-үй Ақжайық ауылдық округі бойынша Теректі ауданы, Ақжайық ауылы, Ақ жайық бөлім көшесі, 5-үй «Қарағанды облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Қарағанды облысы бойынша ХҚО» Қарағанды қаласы, Чкалов көшесі, 7-үй РМК филиалы № 1 қалалық бөлім Қарағанды қаласы, Ержанов көшесі, 47/3-үй № 2 қалалық бөлім Қарағанды қаласы, Чкалов көшесі, 7-үй № 3 қалалық бөлім Қарағанды қаласы, Мұқанов көшесі, 5-үй № 4 қалалық бөлім Қарағанды қаласы, Архитектурная көшесі, 8-үй № 5 қалалық бөлім Қарағанды қаласы, 21 шағын аудан, 6/7-үй № 6 қалалық бөлім Қарағанды қаласы, Серов көшесі, 73-үй № 1 Теміртау қалалық бөлімі Теміртау қаласы, Блюхер көшесі, 23-үй № 2 Теміртау қалалық бөлімі Теміртау қаласы, Республика даңғылы, 128-үй № 1 Абай аудандық бөлімі Абай қаласы, Абай көшесі, 54-үй № 2 Абай аудандық бөлімі Абай қаласы,Топар кенті, Қазыбек би көшесі, 3-үй Сораң қалалық. бөлімі Сораң қаласы, Жамбыл көшесі, 85-үй № 1 Шахтинск қалалық бөлімі Шахтинск қаласы, А. Құнанбаев даңғылы, 65«Б» үй Шахтинск қаласы, № 2 Шахтинск қалалық бөлімі Шахан кенті, 10/16 квартал, 16-үй № 1 Осакаровка аудандық бөлімі Осакаровка кенті, Пристационная көшесі, 12-үй № 2 Осакаровка аудандық бөлімі Осакаровка ауданы, Молодежный кенті, Абай көшесі, 13-үй Сəтбаев қалалық бөлімі Сəтбаев қаласы, Сəтбаев даңғылы, 111-үй Балқаш қалалық бөлімі Балқаш қаласы, Бөкейхан көшесі, 20«А» үй Шет аудандық бөлімі Ақсу-Аюлы ауылы, Жапақов көшесі, 23/1-үй Жезқазған қалалық бөлімі Жезқазған қаласы, Б. Момышұлы көшесі, 9-үй Жаңаарқа аудандық бөлімі Жаңаарқа ауданы, Атасу кенті, А. Оспанов көшесі, 40-үй Қаражал қалалық бөлімі Қаражал қаласы, Ленин көшесі, 18-үй Приозерск қалалық бөлімі Приозерск қаласы, Балқаш көшесі, 7-үй № 1 Бұқар жырау аудандық бөлімі Бұқар жырау ауданы, Ботақара кенті, Абылай хан көшесі, 37-үй № 2 Бұқар жырау аудандық бөлімі Бұқар жырау ауданы, Ботақара кенті, Мир көшесі, 24-үй № 1 Ақтоғай аудандық бөлімі Ақтоғай кенті, Бөкейхан көшесі, 10-үй № 2 Ақтоғай аудандық бөлімі Сарышаған кенті, Абай көшесі, 12-үй Нұра аудандық бөлімі Киевка кенті, Сүлейменовтер көшесі, 2-үй Ұлытау аудандық бөлімі Ұлытау ауданы, Ұлытау кенті, Амангелді көшесі, 29«А» үй Қарқаралы аудандық бөлімі Қарқаралы қаласы, Əубəкіров көшесі, 21-үй «Қостанай облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Қостанай облысы бойынша ХҚО» Қостанай қаласы, Таран көшесі, 114-үй РМК филиалы Қостанай қалалық бөлімі Қостанай қаласы, Гашек көшесі, 14-үй Алтынсарин бөлімі Силантьевка кенті, Ленин көшесі, 51-үй

12. Теректі ауданы бойынша бөлім

8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 1. 2. 3. 4.

«Солтүстік Қазақстан облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы, Əуезов көшесі, 157-үй бойынша ХҚО» РМК филиалы Қалалық бөлім Петропавл қаласы, Қазақстан Конституциясы көшесі, 72-үй Айыртау ауданы бойынша бөлім Саумалкөл ауылы, Д.Сыздықов көшесі, 4-үй Ақжар ауданы бойынша бөлім Талшық ауылы, Жеңіс көшесі, 67-үй Аққайың ауданы бойынша бөлім Смирново ауылы, Еңбек көшесі, 11-үй Есіл ауданы бойынша бөлім Явленка ауылы, Ленин көшесі, 6-үй Жамбыл ауданы бойынша бөлім Пресновка ауылы, Горький қиылысы көшесі, 10«Г» үй Ғ.Мүсірепов атындағы аудан Новоишимское ауылы, Ленин көшесі, 7-үй бойынша бөлім Қызылжар ауданы бойынша бөлім Бескөл ауылы, Институтская көшесі, 1«В» үй М.Жұмабаев ауданы бойынша бөлім Булаево қаласы, Юбилейная көшесі, 62-үй Мамлют ауданы бойынша бөлім Мамлют қаласы, С.Мұқанов көшесі, 11-үй Тайынша ауданы бойынша бөлім Тайынша қаласы, Қазақстан Конституциясы көшесі, 208-үй Тимирязев ауданы бойынша бөлім Тимирязев ауылы, Уəлиханов көшесі, 17-үй Кішкенекөл ауылы, Уəлиханов көшесі, 80-үй Уалиханов ауданы бойынша бөлім Шал ақын ауданы бойынша бөлім Сергеевка қаласы, Желтоқсан көшесі, 31-үй «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Оңтүстік Қазақстан облысы Шымкент қаласы, Мəделі Қожа көшесі, н/ж бойынша ХҚО» РМК филиалы Шымкент қаласының № 1 қалалық Шымкент қаласы, Мəделі Қожа көшесі, н/ж бөлімі Шымкент қаласының № 2 қалалық Шымкент қаласы, Мəделі Қожа көшесі, н/ж бөлімі Шымкент қаласының № 3 қалалық Шымкент қаласы, Оспанов көшесі, 61-үй бөлімі Шымкент қаласының № 4 қалалық Шымкент қаласы, Сайрам көшесі, н/ж бөлімі Шымкент қаласының № 5 қалалық Шымкент қаласы, Республика көшесі, 15-үй бөлімі Арыс қалалық бөлімі Арыс қаласы, Ергөбек көшесі, н/ж. Бəйдібек аудандық бөлімі Шаян ауылы, Мыңбұлақ көшесі, н/ж Кентау қалалық бөлімі Кентау қаласы, Абылай хан көшесі, 10-үй Қазығұрт аудандық бөлімі Қазығұрт ауылы, Қонаев көшесі, н/ж Мақтаарал аудандық бөлімі Жетісай қаласы, Жайшыбеков көшесі, н/ж Отырар аудандық бөлімі Шəуілдір ауылы, Жібек жолы даңғылы, н/ж Ордабасы аудандық бөлімі Темірлан ауылы, Қажымұқан көшесі, н/ж Түркістан қалалық бөлімі Түркістан қаласы, Тілеулі мыңбасы көшесі, н/ж Төлеби аудандық бөлімі Леңгір қаласы, Төле би көшесі, н/ж Түлкібас аудандық бөлімі Түлкібас ауылы, Т.Рысқұлов көшесі, 189-үй Сайрам аудандық бөлімі Ақсукент ауылы, Қыстаубаев көшесі, н/ж Созақ аудандық бөлімі Шолаққорған ауылы, Қожанов көшесі, н/ж Сарыағаш аудандық бөлімі Сарыағаш ауылы, Шораұлы көшесі, н/ж Абай ауылдық бөлімі Абай ауылы, А.Жылқышиев көшесі, н/ж Шардара аудандық бөлімі Шардара қаласы, Шардара түкпірі, н/ж «Алматы қаласы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Алматы қаласы бойынша ХҚО» Алматы қаласы, Жандосов көшесі, 51-үй РМК филиалы Əуезов аудандық бөлімі Алматы қаласы, Жандосов көшесі, 51-үй Алмалы аудандық бөлімі Алматы қаласы, Бөгенбай батыр көшесі, 221-үй Алатау аудандық бөлімі Алматы қаласы, Шаңырақ-2 шағын ауданы, Жанқожа батыр көшесі, 24-үй Бостандық аудандық бөлімі Алматы қаласы, Алмагүл шағын ауданы, 9«А» үй Жетісу аудандық бөлімі Алматы қаласы, Төле би көшесі, 155-үй Медеу аудандық бөлімі Алматы қаласы, Марков көшесі, 44-үй Түркісіб аудандық бөлімі Алматы қаласы, Рихард Зорге көшесі, 9-үй «Астана қаласы бойынша ХҚО» РМК филиалы «Астана қаласы бойынша Халыққа Астана қаласы, Республика даңғылы, 12/2-үй қызмет көрсету орталығы» РМК филиалы Алматы ауданы бойынша бөлім Астана қаласы, Мирзоян көшесі, 25-үй № 1 бөлім Астана қаласы, Республика даңғылы 12/2-үй № 2 бөлім Астана қаласы, Абай көшесі, 53-үй

(Жалғасы 18-бетте).

8 (71139) 2-23-98 8 (71139) 2-19-79 8 (71132) 2-33-78 8 (71132) 2-33-79 8 (71137) 3-33-11 8 (71137) 3-44-20 8 (71138) 2-10-44 8 (71138) 2-10-45 8 (71131) 2-40-80 8 (71131) 2-40-82 8 (71142) 2-18-84 8 (71143) 9-13-16 8 (7212) 41-63-10 8 (7212) 33-13-10 8 (7212) 41-03-92 8 (7212) 77-26-57 8 (7212) 45-71-01 8 (7212) 32-92-51 8 (7212) 93-16-94 8 (7213) 44-67-45 8 (7213) 99-79-96 8 (72131) 4-77-07 8 (72153) 3-04-46 8 (72137) 4-25-26 8 (72156) 5-21-25 8 (72156) 3-20-99 8 (72149) 4-32-62 8 (72148) 2-22-46 8 (71063) 4-03-47 8 (71036) 6-83-37 8 (71031) 2-21-88 8 (7102) 73-81-09 8 (71030) 2-69-09 8 (71032) 2-70-21 8 (71039) 5-27-37 8 (72154) 2-23-73 8 (72138) 3-15-62 8 (71037) 2-11-05 8 (71038) 2-23-39 8 (72144) 2-11-11 8 (71035) 2-13-06 8 (72146) 3-17-03 8 (7142) 53-44-84 8 (7142) 53-25-56 8 (7142) 26-45-51 8 (71445) 21-5-28 8 (71445) 21-5-29 8 (71440) 21-2-55 8 (71440) 21-2-69 8 (71430) 75-6-87 8 (71430) 75-6-86 8 (71453) 21-8-31 8 (71453) 21-9-02 8 (71434) 22-0-30 8 (71434) 92-7-16 8 (71439) 22-0-05 8 (71439) 21-5-85 8 (71435) 28-2-83 8 (71435) 28-2-00 8 (71437) 22-2-76 8 (71437) 22-2-75 8 (71441) 32-9-61 8 (71441) 32-5-02 8 (71452) 22-1-47 8 (71452) 21-9-69 8 (71433) 32-0-90 8 (71433) 35-3-89 8 (71443) 22-4-60 8 (71454) 21-0-53 8 (71454) 21-0-15 8 (71431) 49-8-02 8 (71431) 90-0-38 8 (71431) 98-9-47 8 (71451) 21-3-21 8 (71451) 21-2-09 8 (71436) 36-5-89 8 (71436) 37-4-52 8 (71444) 21-5-67 8 (71444) 21-1-62 8 (71442) 22-5-18 8 (71442) 23-2-83 8 (71455) 24-3-15 8 (71455) 24-3-16 8 (7242) 23-07-16 8 (7242) 21-66-64 8(7242) 25-60-57 8 (7242) 24-86-11 8 (7242) 22-48-27 8 (3362) 27-54-81 8 (72433) 25-0-02 8 (72438) 26-1-27 8 (72437) 2-11-62 8 (72431) 32-3-03 8 (72436) 2-29-00 8 (72432) 4-15-59 8 (72435) 21-4-51 8 (7292) 42-23-11 8 (7292) 42-23-12 8 (7292) 42-23-17 8 (72934) 5-03-90 8 (7292) 46-56-83 8 (72932) 2-55-35 8 (72932) 3-16-95 8 (72931) 22-0-79 8 (72937) 22-2-10 8 (72938) 2-30-38 8 (72938) 33-28-44 8 (72935) 26-9-33 8 (7182) 33-47-35 8 (7182) 70-42-01 8 (7182) 34-59-04 8 (8182) 34-59-05 8 (7182) 32-04-67 8 (7182) 70-42-09 8 (7182) 62-92-29 8 (7182) 32-26-83 8 (7187) 77-66-93 8 (7182) 70-42-27 8 (7183) 76-90-60 8 (7183) 76-91-77 8 (71841) 2-21-66 8 (71840) 9-23-65 8 (71840) 9-23-61 8 (71831) 2-25-86 8 (71836) 2-34-43 8 (71836) 2-33-37 8 (71833)2-24-79 8 (71839) 2-11-07 8 (71832) 22-91-12 8 (71832) 22-91-11 8 (71838) 9-21-44 8 (71834) 9-18-40 8 (71834) 9-12-51 8 (7152) 33-12-57 8 (7152) 33-02-26 8 (71533) 2-01-84 8 (71546) 2-21-08 8 (71532) 2-25-86 8 (71543) 2-20-03 8 (71544) 2-29-16 8 (71535) 2-22-19 8 (71538) 2-17-46 8 (71531) 2-03-76 8 (71541) 2-27-48 8 (71536) 2-36-03 8 (71537) 2-03-02 8 (71542) 2-28-11 8 (71534) 2-73-90 8 (7252) 30-06-79 8 (7252) 21-09-00 8 (7252) 30-06-79 8 (7252) 99-72-76 8 (7252) 99-72-31 8 (7252) 30-01-35 8 (7252) 52-50-84 8 (7252) 56-52-84 8 (72540) 2-31-18 8 (72548) 21-443 8 (72536) 36-456 8 (72539) 22-757 8 (72534) 61-343 8 (72544) 22-616 8 (72530) 22-670 8 (72533) 4-16-79 8 (72547) 61-90-56 8 (72538) 52-709 8 (72531) 77-079 8 (72546) 43-329 8 (72537) 27-020 8 (72532) 31-629 8 (72535) 21-583 8 (727) 247-16-28 8 (727) 247-16-27 8 (727) 378-09-09 8 (727) 395-36-10 8 (727) 396-37-00 8 (727) 330-72-43 8 (727) 239-65-52 8 (727) 234-09-74 8 (7172) 57-07-74 8 (7172) 61-84-11 8 (7172) 32-80-10 8 (7172) 21-10-27


18

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 17-бетте). 5.

№ 3 бөлім

6. 7. 8.

Сарыарқа ауданы бойынша бөлім «Тілендиев» бөлімшесі «Ақжайық» бөлімшесі

Астана қаласы, Железнодорожный кенті, Ақтасты көшесі, 20-үй Астана қаласы, Республика даңғылы, 43-үй Астана қаласы, Бөгенбай даңғылы, 6«А» үй Астана қаласы, Есенберлин көшесі, 16/2-үй («Темірбанк» АҚ ғимараты) Астана қаласы, Кемеңгерұлы көшесі, 6/1-үй Астана қаласы, Сарыарқа даңғылы, 12-үй («БТА-банк» АҚ ғимараты) Астана қаласы, Жеңіс даңғылы, 34-үй Астана қаласы, Сауран көшесі, 7-үй Астана қаласы, Қабанбай батыр даңғылы көшесі, 5/1-үй

9. «Өндіріс» бөлімшесі 10. «Кенесары» бөлімшесі 11. «Жеңіс» бөлімшесі 12. Есіл ауданы бойынша бөлім 13. Есіл ауданы бойынша бөлімше

8 (7172) 94-71-80 8 (7172) 32-46-97 8 (7172) 94-99-96 8 (7172) 59-28-33 8 (7172) 30-40-70 8 (7172) 23-79-03 8 (7172) 31-70-37 8 (7172) 50-13-70 8 (7172) 50-91-95

«Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандартына 2-қосымша нысан

Қазақстан Республикасының Елтаңбасы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі №____ рұқсат

20___ж. «___»_____________ 20___ж. « ____»_____________дейін берілді Саудалық атауы__________________________________________________________________ Халықаралық патенттелмеген атауы_________________________________________________ (бар болса) Құрамы_________________________________________________________________________ (бар болса) Дəрілік түрі______________________________________________________________________ (бар болса) Өндіруші ұйым__________________________________________________________________ Елі_____________________________________________________________________________ Тіркеу нөмірі __________________________________ күні «_____»____________20__ Жарнама Жарнамалық модульде (мақалада), аудио-/бейне материалда қосымшаға сəйкес ұсынылған Жарнаманы: мамандандырылған баспаларда/бұқаралық ақпарат құралдарында жүргізуге болады Қолы____________________________ М.О.

мемлекеттік органның басшысы

Жарнамалық хабарландыру материалдарының сараптамаға ұсынылған материалдармен сəйкессіздігі үшін жауапкершілік жарнама берушілер мен жарнама таратушыларға жүктеледі. «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандартына 3-қосымша нысан Тұтынушы____________________________________________________________________ ЖСН/БЖН ____________________________________________________________________ заңды мекенжайы______________________________________________________________ телефоны______________________________________________________________________ факсы_________________________________________________________________________ тұтынушының электрондық пошта мекенжайы ______________________________________ Тұтынушының өкілі_____________________________________________________________ (Т.А.Ə., лауазымы, сенімхат қоса беріледі) Телефоны:________________________________ факсы:_______________________________ өкілдің электронды пошта мекенжайы _____________________________________________ Өтініш Осымен _______________________________________________________________________________ (мемлекеттік органның атауы) дəрілік затты, медициналық мақсаттағы бұйым мен медициналық техниканы (асты сызылсын) жарнамалауға рұқсат беруіңізді сұраймыз. cаудалық атауы__________________________________________________________________ құрамы немесе халықаралық патенттелмеген атауы (бар болса)__________________________ дəрілік түрі, мөлшері, орамы (бар болса)_____________________________________________ босату шарты____________________________________________________________________ Бұл ретте, көрсетілген дəрілік зат, медициналық мақсаттағы бұйым, медициналық техника Қазақстан Республикасында тіркелгенін хабарлаймыз. Тіркеу куəлігі 20___жылғы « ____»_____________№______ Қазақстан Республикасында қауіпсіздігі мен сапасының бағалауы жүргізілді (қауіпсіздігі мен сапасының қорытындысы № ___, күні ____________, __________________) ұйымның атауы немесе сəйкестігін растау (сəйкестік сертификаты № ___, күні ____________, ___________________________________) ұйымның атауы Өтінішке: Жарнамалық материалға алдын ала сараптама жүргізу нəтижелері бойынша қорытынды қоса беріледі. М. О. Тұтынушының қолы Өтінішті _________________________________________қабылдады 20__ ж. «___» ________ (Т.А.Ə., лауазымы) (күні) «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандартына 4-қосымша Жарнамалық материалға алдын ала сараптама жүргізу нəтижелері бойынша қорытынды Сараптау ұйымы рұқсат алу бойынша жарнамалық материалды алдын ала сараптау нəтижелерін дəрілік заттың жарнамасына мына орындарда тарату үшін _____________________________________ ___________________________________________________________________________ хабарлайды. (бұқаралық ақпарат құралдарында/мамандандырылған медициналық баспаларда) Р/с №

Дəрілік заттың (дəрілік препарат үшін - дəрілік түрін, мөлшерленуін, концентрациясын жəне толтыру көлемін, қаптамадағы доза санын көрсете отырып) саудалық атауы

Халықаралық патенттелмеген атауы (ХПА)

Өндіруші ұйым, өндіруші ел

Тіркеу куəлігі, нөмірі, күні, жарамдылық мерзімі

Қауіпсіздік жəне сапасы туралы қорытынды немесе сəйкестік сертификаты, нөмірі, кім берді

Жарнамалық материал ұсынылды

(модуль, мақала, бейне-материал, аудио-материал)

Беттер саны, бейне сек., аудио сек.

Қорытынды*: ___________________________________________________________________ Жарнама қосымша ________________________________________________________________ (модуль, мақала, бейнежарнаманың кадрларын ашу, қағаз тасымалдағыштардағы аудиожарнаманың мəтіні, электронды тасымалдағыштардағы аудио- бейне жазбалар) Ескертпе * 1. Алдын ала сараптаудың оң қорытындысының мəтіні: «Ұсынылған жарнамалық материалдар Қазақстан Республикасының жарнама саласындағы заңнамасына қайшы келмейді. Жүргізілген сараптама негізінде жарнаманы өндіруді, таратуды, орналастыруды, пайдалануды __ ___________________________________________________________________мүмкін деп санаймыз.». (бұқаралық ақпарат құралдарында, мамандандырылған медициналық баспаларда) 2. Алдын ала сараптаудың теріс қорытындысының мəтіні: «Ұсынылған жарнамалық материалдар Қазақстан Республикасының жарнама саласындағы заңнамасына қайшы келеді: 1.________________________________________________________________________________ 2.________________________________________________________________________________ 3.________________________________________________________________________________ 4.________________________________________________________________________________ Жүргізілген сараптама негізінде Қазақстан Республикасында жарнаманы өндіруді, таратуды, орналастыруды, пайдалануды мүмкін емес деп санаймыз.». Мемлекеттік сараптау ұйымы басшысының Т.А.Ə. жəне қолы _____________________________ Күні __________ Мөр орны «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандартына 5-қосымша Жарнамалық материалға алдын ала сараптама жүргізу нəтижелері бойынша қорытынды Сараптау ұйымы рұқсат алу бойынша жарнамалық материалды алдын ала сараптау нəтижелерін меди��иналық мақсаттағы бұйымдар мен медицина техникасының жарнамасына мына орындарда тарату үшін ____________________________________________________________________ хабарлайды. (бұқаралық ақпарат құралдарында/мамандандырылған медициналық баспаларда) Р/с №

Медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың саудалық атауы

Өндіруші ұйым, өндіруші ел

Тіркеу куəлігі нөмірі, күні, жарамдылық мерзімі

Қауіпсіздік жəне сапасы Жарнамалық материал ұсынылды туралы қорытынды немесе сəйкестік сертификаты, нөмірі, кім берді (модуль, мақала, бейнематериал, аудиоматериал)

Беттер саны, бейне сек., аудио сек.

Қорытынды*: ___________________________________________________________________ Жарнама қосымша ____________________________ (модуль, мақала, бейнежарнаманың кадрларын ашу, қағаз тасымалдағыштардағы аудиожарнаманың мəтіні, электронды тасымалдағыштардағы аудио- бейне жазбалар) Ескертпе * 2. Алдын ала сараптаудың оң қорытындысының мəтіні: «Ұсынылған жарнамалық материалдар Қазақстан Республикасының жарнама саласындағы заңнамасына қайшы келмейді. Жүргізілген сараптама негізінде жарнаманы өндіруді, таратуды, орналастыруды, пайдалануды __ ___________________________________________________________________мүмкін деп санаймыз.». (бұқаралық ақпарат құралдарында, мамандандырылған медициналық баспаларда) 2. Алдын ала сараптаудың теріс қорытындысының мəтіні: «Ұсынылған жарнамалық материалдар Қазақстан Республикасының жарнама саласындағы заңнамасына қайшы келеді: 5.________________________________________________________________________________ 6.________________________________________________________________________________ 7.________________________________________________________________________________ 8.________________________________________________________________________________ Жүргізілген сараптама негізінде Қазақстан Республикасында жарнаманы өндіруді, таратуды, орналастыруды, пайдалануды мүмкін емес деп санаймыз.». Мемлекеттік сараптау ұйымы басшысының Т.А.Ə. жəне қолы _____________________________ Күні __________ Мөр орны «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандартына 6-қосымша Қазақстан Республикасында дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беруден бас тарту туралы шешім Өтініш нөмірі Өтініш берген күні Тұтынушы Бас тарту туралы шешімнің нөмірі Бас тарту туралы шешімнің күні Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитетінің Алматы қаласы бойынша департаменті Сізге Қазақстан Республикасында дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы (қажеттісінің асты сызылсын) жарнамалауға рұқсат беруден бас тартылғаны туралы хабарлайды. Бас тарту себебі: Департамент басшысының Т.А.Ə., ЭЦҚ

«Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы жарнамалауға рұқсат беру» мемлекеттік қызмет стандартына 7-қосымша Сапа жəне тиімділік көрсеткіштері

Көрсеткіштің Көрсеткіштің Көрсеткіштің нормативтік мəні алдағы жылдағы есепті жылдағы нысаналы мəні ағымдағы мəні 1. Уақтылылығы

1.1. Құжаттарды тапсырған сəттен бастап қызметті белгіленген мерзімде ұсыну жағдайларының %-ы (үлесі) 2. Сапасы 2.1. Қызмет көрсету үдерісінің сапасына қанағаттанған тұтынушылардың %-ы (үлесі) 3. Қолжетімділігі 3.1. Қызмет көрсету сапасына жəне оның тəртібі туралы ақпаратқа қанағаттанған тұтынушылардың %-ы (үлесі)

29 мамыр 2013 жыл

3.2. Ақпаратқа электрондық форматта қол жеткізуге болатын қызметтердің %-ы (үлесі) 4. Шағымдану үдерісі 4.1. Шағымданудың қолданыстағы тəртібіне қанағаттанған тұтынушылардың %-ы (үлесі) 5. Сыпайылық 5.1. Персоналдың сыпайылығына қанағаттанған тұтынушылардың %-ы (үлесі)

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 20 ақпандағы № 156 қаулысына 2-қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 8 қазандағы № 1262 қаулысымен бекітілген «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрiлiк заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелудi/əкетудi келiсу» мемлекеттік қызмет стандарты 1. Жалпы ережелер 1. Мемлекеттік қызмет мекенжайлары осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитеті (бұдан əрі – Комитет) немесе оның аумақтық бөлімшелері, сондай-ақ мемлекеттік қызметті тұтынушыда электрондық цифрлық қолтаңбасы (бұдан əрі – ЭЦҚ) болса, «электрондық үкіметтің» веб-порталы www.e.gov.kz немесе «Е-лицензиялау веб-порталы www.elіcense.kz арқылы (бұдан əрі – Портал) көрсетіледі. 2. Көрсетілетін мемлекеттік қызмет нысаны: ішінара автоматтандырылған. 3. Мемлекеттік қызмет «Халық денсаулығы жəне денсаулық сақтау жүйесі туралы» 2009 жылғы 18 қыркүйектегі Қазақстан Республикасының Кодексі 80-бабының, «Ақпараттандыру туралы» 2007 жылғы 11 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңы 29-бабының, «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелу жəне əкету қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 31 мамырдағы № 711 қаулысының негізінде көрсетіледі. Дəрілік заттар мен фармацевтикалық субстанцияларды (бұдан əрі – дəрілік заттар) Кеден одағына қатысушы мемлекеттер болып табылмайтын мемлекеттерден əкелу Мемлекет басшыларының деңгейінде ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық кеңесінің (Кеден одағының жоғары органы) 2009 жылғы 27 қарашадағы № 19 шешімімен; Кеден одағы комиссиясының 2011 жылғы 16 тамыздағы № 748 шешімімен бекітілген Дəрілік заттар мен фармацевтикалық субстанцияларды Кеден одағының кедендік аумағына əкелу тəртібі туралы ережеге сəйкес жүзеге асырылады. 4. Мемлекеттік қызмет көрсету тəртібі туралы толық ақпарат: 1) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің www.mz.gov.kz интернет – ресурсында; 2) www.e.gov.kz , www.elіcense.kz порталдарында; 3) осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар бойынша Комитеттің немесе оның аумақтық бөлімшелерінің ғимаратындағы стенділерде жəне ақпараттық тақталарда орналастырылады. Жеке, заңды тұлғалар Портал арқылы жүгінген жағдайда өтініш электронды түрде ресімделеді, мемлекеттік қызметті тұтынушының ЭЦҚ-мен куəландырылады. Мемлекеттік қызмет туралы ақпарат cаll-орталықтың (1414) телефоны арқылы да ұсынылуы мүмкін. 5. Көрсетілетін мемлекеттік қызметтің нəтижесі: 1) Комитетте жəне оның аумақтық бөлімшелерінде: Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрiлiк заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуге/əкетуге келісу хатын беру не мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту туралы жазбаша түрдегі дəлелді жауап болып табылады. 2) порталда: Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрiлiк заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуге/əкетуге келісу не уəкілетті тұлғаның ЭЦҚ куəландырылған мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту туралы электронды түрдегі дəлелді жауап болып табылады. 6. Мемлекеттік қызмет Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрiлiк заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы Қазақстан Республикасының аумағына немесе Қазақстан Республикасының аумағынан тыс жерлерге əкелуді/əкетуді жүзеге асыратын жеке жəне заңды тұлғаларға (бұдан əрі – тұтынушы) көрсетіледі. 7. Қажетті құжаттарды тапсырған сəттен бастап мемлекеттік қызметті көрсету мерзімдері: 1) Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрiлiк заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуге арналған өтінішті қарау мерзімі тоғыз жұмыс күнін; 2) Қазақстан Республикасында дəрiлiк заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкетуге рұқсатты алуға арналған өтінішті қарау мерзімі бес жұмыс күнін құрайды. Комитеттің немесе оның аумақтық бөлімшесінің қызметкері құжаттарды алған сəттен бастап екі жұмыс күні ішінде ұсынылған құжаттардың толықтығын тексеруді жүзеге асырады. Бұдан əрі Комитеттің жəне оның аумақтық бөлімшелерінің аталған негіз бойынша мемлекеттік қызметті ұсынудан бас тартуға құқығы жоқ. Тұтынушы өтініш жасаған күні сол жерде көрсетілетін мемлекеттік қызметті алу кезінде құжаттарды тапсыру үшін рұқсат етілген күтудің ең ұзақ уақыты – отыз минутты құрайды. Тұтынушы өтініш жасаған күні сол жерде көрсетілетін мемлекеттік қызмет тұтынушысына қызмет көрсетудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – отыз минутты құрайды. Порталда: 1) Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрiлiк заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуге арналған өтінішті қарау мерзімі бес жұмыс күнін; 2) дəрiлiк заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкетуге рұқсатты алуға арналған өтінішті қарау мерзімі үш жұмыс күнін құрайды. 8. Мемлекеттік қызмет тегін көрсетіледі. 9. Комитеттің жəне оның аумақтық бөлімшелерінің жұмыс кестесі: 1) Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сəйкес, демалыс жəне мереке күндерін қоспағанда, күн сайын сағат 9.00-ден 18.30-ға дейін, түскі үзіліс сағат 13.00-ден 14.30-ға дейін. Қабылдау кезек тəртібімен сағат 9.00-ден 18.30-ға дейін алдын ала жазылусыз жүзеге асырылады. 2) Порталда қабылдау мемлекеттік қызметті тұтынушының «жеке кабинетінде» «электрондық кезек» тəртібімен жеделдетілген қызмет көрсетусіз жүзеге асырылады. Порталдың жұмыс кестесі – тəулік бойы. 10. Комитетте немесе оның аумақтық бөлімшелерінде үй-жайлардың қауіпсіздік талаптарына сай келетін мемлекеттік қызмет көрсетуге арналған үй-жайлар, күту жəне құжаттарды толтыру орындары бар. Үй-жай қажетті құжаттардың тізбесі мен оларды толтыру үлгілері, нормативтік құқықтық актілерден үзінділері (үзінді көшірмелері) бар стендтермен жабдықталған. Мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін жағдайлар (лифтілер мен пандустар) жасалған. 2. Мемлекеттік қызмет көрсету тəртібі 11. Жеке жəне заңды тұлғалар Қазақстан Республикасының аумағында тіркелген дəрілік заттарды əкелуге келісу үшін Комитетке немесе портал арқылы мынадай құжаттарды ұсынады: 1) клиникалық зерттеулерді жəне (немесе) сынақтарды жүргізу үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аударылған шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың) көшірмесі; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның дəрілік заттарды клиникалық зерттеуді жүргізуге рұқсат беруге арналған бұйрығының көшірмесі; клиникалық зерттеулерді жүргізуге арналған дəрілік заттардың сапасын растайтын өндіруші құжаттарының көшірмелері; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Порталға жүгінген кезде: өтініш; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аударылған шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) – электрондық құжат түрінде; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның дəрілік заттарды клиникалық зерттеуді жүргізуге рұқсат беруге арналған бұйрығының көшірмесі – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; клиникалық зерттеулерді жүргізуге арналған дəрілік заттардың сапасын растайтын өндіруші құжаттары – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 2) ізгілік көмек көрсету үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының жүктің коммерциялық емес мақсатта пайдаланылуын бақылау жөніндегі міндеттемесімен осы ізгілік акциясын қолдау туралы хаты; алушының мекенжайына жіберілген жүктің ізгілік сипатын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат; ізгілік көмекті мақсатты пайдалану (бөлу) жоспары; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының жүктің коммерциялық емес мақсатта пайдаланылуын бақылау жөніндегі міндеттемесімен осы ізгілік акциясын қолдау туралы хаты – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; алушының мекенжайына жіберілген жүктің ізгілік сипатын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат – электрондық құжат түрінде; ізгілік көмекті мақсатты пайдалану (бөлу) жоспары - электрондық құжат түрінде; 3) төтенше жағдайлар салдарының алдын алу жəне/немесе жою үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін – дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың) мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; төтенше жағдайлар туралы жергілікті атқарушы органдардың хаты; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) – электрондық құжат түрінде; жергілікті атқарушы органдардың төтенше жағдай туралы хаты – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде. Қазақстан Республикасының аумағында тіркелген дəрілік заттарды əкелуді келісу үшін (11-тармақтың 1), 2), 3) тармақшаларын қоспағанда) жеке немесе заңды тұлғалар Комитеттің аумақтық бөлімшелеріне мынадай құжаттарды ұсынады: Комитеттің аумақтық бөлімшелеріне жүгінген кезде: өтініш; дəрілік заттарды өндірумен байланысты немесе дəрілік заттарды көтерме саудада өткізумен байланысты қызметтің кіші түріне арналған қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға берілген лицензияның көшірмесі немесе денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық қызметті жүзеге асыруына арналған лицензияның көшірмесі (дəрілік заттарды денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда); есірткі құралдары, психотроптық заттар мен прекурсорлардың айналысы саласындағы қызмет түрлерімен айналысуға берілген лицензияның жəне оған қосымшаның көшірмелерін (құрамында есірткі құралдары, психотроптық заттар мен прекурсорлары бар дəрілік заттарды əкелген жағдайда); əкелінетін дəрілік заттарды Қазақстан Республикасының аумағында ғана өткізу туралы ережелер көрсетілген шарттың (келісімшарттың) көшірмесі, сондай-ақ өндіруші мен өндірушінің елі жəне дəрілік заттарды өндіруші ел көрсетілген сипаттаманың мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; дəрілік заттарды үшінші елдің аумағынан əкелуге дистрибьюторлық құқықтарды растайтын өндіруші немесе оның уəкілетті өкілдігі берген құжаттың мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; дəрілік заттарды өндірумен байланысты немесе дəрілік заттарды көтерме саудада өткізумен байланысты қызметтің кіші түріне арналған қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға берілген лицензия немесе денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық қызметті жүзеге асыруына берілген лицензияның көшірмесі (дəрілік заттарды денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда) – «Е-лицензиялау» мемлекеттік дерекқорында (бұдан əрі – ЕЛ МДҚ) мəліметтер болмаған жағдайда құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; есірткі құралдары, психотроптық заттар мен прекурсорлардың айналысы саласындағы қызмет түрлерімен айналысуға берілген лицензия жəне оған қосымша (құрамында есірткі құралдары, психотроптық заттар мен прекурсорлары бар дəрілік заттарды əкелген жағдайда) - ЕЛ МДҚ мəліметтер болмаған жағдайда құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; əкелінетін дəрілік заттарды Қазақстан Республикасының аумағында ғана өткізу туралы ережелер көрсетілген шарт (келісімшарт), сондай-ақ өндіруші мен өндірушінің елі жəне дəрілік заттарды өндіруші ел көрсетілген сипаттаманың мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі – электрондық құжат түрінде; дəрілік заттарды үшінші елдің аумағынан əкелуге дистрибьюторлық құқықтарды растайтын өндіруші немесе оның уəкілетті өкілдігі берген, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде. Қазақстан Республикасының аумағында тіркелмеген дəрілік заттарды əкелуге арналған рұқсатты ресімдеу үшін жеке немесе заңды тұлғалар Комитетке мынадай құжаттарды ұсынады: 1) клиникалық зерттеулерді жəне (немесе) сынақтарды жүргізу үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың) көшірмесі; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның дəрілік заттарды клиникалық зерттеуді жүргізуге рұқсат беруге арналған бұйрығының көшірмесі; клиникалық зерттеулер жүргізуге арналған дəрілік заттардың сапасын растайтын өндіруші құжаттарының көшірмелері; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) – электрондық құжат түрінде; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның дəрілік заттарды клиникалық зерттеуді жүргізуге рұқсат беруге арналған бұйрығы – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; клиникалық зерттеулер жəне (немесе) сынақтар жүргізуге арналған дəрілік заттардың сапасын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріндегі аудармасы бар өндіруші құжаттары – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 2) сараптама жүргізу, мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізу үшін дəрілік заттардың үлгілерін əкелген кезде:

Комитетке жүгінген кезде: өтініш; аталған үлгілерді Қазақстан Республикасының аумағында мемлекеттік тіркеуге, қайта тіркеуге жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуге ұсыну туралы кепілдеме міндеттеме; дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың айналысы саласындағы мемлекеттік сараптама ұйымымен келісілген мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізу кезінде сараптама жүргізу үшін дəрілік заттар санының есебі; мемлекеттік немесе орыс тілдеріндегі аудармасы бар инвойстың (жүкқұжаттың) көшірмесі; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; аталған үлгілерді Қазақстан Республикасының аумағында мемлекеттік тіркеуге, қайта тіркеуге жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуге ұсыну туралы кепілдеме міндеттеме – электрондық құжат түрінде; дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың айналысы саласындағы мемлекеттік сараптама ұйымымен келісілген мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізу кезінде сараптама жүргізу үшін дəрілік заттар санының есебі құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; мемлекеттік немесе орыс тілдеріндегі аудармасы бар инвойстың (жүкқұжаттың) көшірмесі электрондық құжат түрінде; 3) оларды кейіннен өткізу құқығынсыз дəрілік заттардың көрмесін өткізу үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; көрмені ұйымдастырушының өтініш иесінің көрмеге қатысуы туралы жазбаша растауы; шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың) мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; көрмені ұйымдастырушының өтініш иесінің көрмеге қатысуы туралы жазбаша растауы – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) - электрондық құжат түрінде; 4) сирек кездесетін жəне (немесе) аса ауыр ауруларды жеке емдеу, нақты пациентке өмірлік айғақтар бойынша медициналық көмек көрсету үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; дəрілік заттарды көтерме саудада өткізумен байланысты қызметтің кіші түріне арналған қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға берілген лицензияның көшірмесі немесе денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық қызметті жүзеге асыруына арналған лицензияның көшірмесі (дəрілік заттарды денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда); жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдардың дəрілік заттардың негіздемесі бар жəне саны есептелген хаты; мемлекеттік немесе орыс тілдеріндегі аудармасы бар шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың) көшірмесі; дəрілік заттардың сапасын растайтын өндіруші құжатының мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі; Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; дəрілік заттарды көтерме саудада өткізумен байланысты қызметтің кіші түріне арналған қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға берілген лицензия немесе денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық қызметті жүзеге асыруына арналған лицензияның көшірмесі (дəрілік заттарды денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда) – ЕЛ МДҚ мəліметтер болмаған жағдайда құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының дəрілік заттардың негіздемесі бар жəне саны есептелген хаты – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) – электрондық құжат түрінде; дəрілік заттардың сапасын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар өндіруші құжаты – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 5) төтенше жағдайлардың алдын алу жəне/немесе салдарын жою үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың) көшірмесі; жергілікті атқарушы органдардың төтенше жағдай туралы хаты; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) – электрондық құжат түрінде; жергілікті атқарушы органдардың төтенше жағдай туралы хаты – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 6) Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған жағдайларда ізгілік көмек көрсету үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының жəне медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының жүктің коммерциялық емес мақсатта пайдаланылуын бақылау жөніндегі міндеттемесімен осы ізгілік акциясын қолдау туралы хаты; алушының мекенжайына жіберілген жүктің ізгілік сипатын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат; ізгілік көмекті мақсатты пайдалану (бөлу) жоспары; əкелінетін дəрілік заттардың сапасын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының жəне медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының жүктің коммерциялық емес мақсатта пайдаланылуын бақылау жөніндегі міндеттемесімен осы ізгілік акциясын қолдау туралы хаты – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; алушының мекенжайына жіберілген жүктің ізгілік сипатын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат –электрондық құжат түрінде; ізгілік көмекті мақсатты пайдалану (бөлу) жоспары –электрондық құжат түрінде; əкелінетін дəрілік заттардың сапасын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 7) тиісті өндірістік практика жағдайларында өндірілген, тіркелмеген дəрілік субстанцияларды əкелу үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; дəрілік заттарды өндірумен немесе дəрілік заттарды көтерме саудада өткізумен байланысты қызметтің кіші түріне арналған қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға берілген лицензияның көшірмесі немесе медициналық қызметті жүзеге асыруға берілген лицензияның көшірмесі; əкелінетін дəрілік заттарды Қазақстан Республикасының аумағында ғана өткізу туралы ережелер көрсетілген шарттың (келісімшарттың) көшірмесі, сондай-ақ өндіруші мен өндірушінің елі жəне дəрілік заттардың өндіруші елі көрсетілген, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар сипаттаманың көшірмесі; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; дəрілік субстанцияларды үшінші елдің аумағынан əкелуге дистрибьюторлық құқықтарды растайтын өндіруші немесе оның уəкілетті өкілдігі берген құжаттың мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; соңғы инспекция күні көрсетілген өндірістің тиісті өндірістік практика талаптарына сəйкестігін растайтын мемлекеттік немесе орыс тілдеріндегі аудармасы бар сертификаттың көшірмесі; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; дəрілік заттарды өндірумен немесе дəрілік заттарды көтерме саудада өткізумен байланысты қызметтің кіші түріне арналған қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға берілген лицензия немесе медициналық қызметті жүзеге асыруға берілген лицензия – ЕЛ МДҚ мəліметтер болмаған жағдайда құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; əкелінетін дəрілік заттарды Қазақстан Республикасының аумағында ғана өткізу туралы ережелер көрсетілген шарт (келісімшар), сондай-ақ дəрілік заттардың өндірушісі мен өндіруші елі көрсетілген сипаттамасының мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі – электрондық құжат түрінде; үшінші елдің аумағынан дəрілік субстанцияларды əкелуге дистрибьюторлық құқықтарды растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар өндіруші немесе оның уəкілетті өкілдігі берген құжат – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; соңғы инспекция күні көрс��тілген, өндірістің тиісті өндірістік практика талаптарына сəйкестігін растайтын мемлекеттік немесе орыс тілдеріндегі аудармасы бар сертификат – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде. Қазақстан Республикасының аумағына тіркелген медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуді келісуді Комитеттің аумақтық бөлімшелері жүзеге асырады. Ізгілік көмегін көрсету, төтенше жағдайлардың алдын алу жəне /немесе олардың салдарын жоюға арналған тіркелген медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы Қазақстан Республикасының аумағына əкелуді келісуді, Қазақстан Республикасының аумағында тіркелмеген медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуге рұқсат беруді Комитет жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының аумағында тіркелген медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуге келісу үшін жеке жəне заңды тұлғалар Комитетке немесе оның аумақтық бөлімшелеріне мынадай құжаттарды ұсынады: 1) тіркелген медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелу үшін: аумақтық бөлімшелерге жүгінген кезде: өтініш; медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы өндірумен байланысты қызметтің кіші түріне арналған қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға арналған лицензияның көшірмесі немесе медициналық қызметті жүзеге асыруға арналған лицензияның көшірмесі (медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда) жəне (немесе) денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның хабарламаны қабылдау туралы талоны не халыққа қызмет көрсету орталығының қабылдау туралы белгісі бар хабарлама көшірмесі немесе медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы көтерме саудада өткізуге арналған электрондық құжат нысанындағы талон; əкелінетін медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы Қазақстан Республикасының аумағында ғана өткізу туралы ережелер көрсетілген шарттың (келісімшарттың) көшірмесі, сондай-ақ медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың өндірушісі мен өндіруші елі көрсетілген сипаттаманың мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; жеке тұлғалар үшін – дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін – мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; үшінші елдің аумағынан медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуге дистрибьюторлық құқықтарды растайтын өндіруші немесе оның уəкілетті өкілдігі берген құжаттың мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы өндірумен байланысты қызметтің кіші түріне арналған қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға арналған лицензия немесе медициналық қызметті жүзеге асыруға арналған лицензияның көшірмесі (медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда) жəне (немесе) денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның хабарламаны қабылдау туралы талоны не халыққа қызмет көрсету орталығының қабылдау туралы белгісі бар хабарлама көшірмесі немесе медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы көтерме саудада өткізуге арналған электрондық құжат нысанындағы талон – ЕЛ МДҚ мəліметтер болмаған жағдайда құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; əкелінетін медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы Қазақстан Республикасының аумағында ғана өткізу туралы ережелер көрсетілген шарт (келісімшарт), сондай-ақ медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың өндірушісі мен өндіруші елі көрсетілген сипаттаманың мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі - электрондық құжат түрінде; үшінші елдің аумағынан медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуге дистрибьюторлық құқықтарды растайтын өндіруші немесе оның уəкілетті өкілдігі берген мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 2) Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған жағдайларда ізгілік көмек көрсету үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін – дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін – мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының жүктің коммерциялық емес мақсатта пайдаланылуын бақылау жөніндегі міндеттемесімен осы ізгілік акциясын қолдау туралы хаты; алушының мекенжайына жіберілген жүктің ізгілік сипатын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат; ізгілік көмекті мақсатты пайдалану (бөлу) жоспары; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының жүктің коммерциялық емес мақсатта пайдаланылуын бақылау жөніндегі міндеттемесімен осы ізгілік акциясын қолдау туралы хаты – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; алушының мекенжайына жіберілген жүктің ізгілік сипатын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат - электрондық құжат түрінде; ізгілік көмекті мақсатты пайдалану (бөлу) жоспары – электрондық құжат түрінде; 3) төтенше жағдайлардың алдын алу жəне/немесе салдарын жою үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың), мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі;

жергілікті атқарушы органдардың төтенше жағдай туралы хаты; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) – электрондық құжат түрінде. жергілікті атқарушы органдардың төтенше жағдай туралы хаты - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; Қазақстан Республикасының аумағында тіркелмеген медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуге рұқсатты ресімдеу үшін жеке немесе заңды тұлғалар Комитетке мынадай құжаттарды ұсынады: 1) мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізу үшін медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың үлгілерін əкелген кезде: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; аталған үлгілерді Қазақстан Республикасының аумағында мемлекеттік тіркеуге, қайта тіркеуге жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуге ұсыну туралы кепілдеме міндеттеме; дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың айналысы саласындағы мемлекеттік сараптама ұйымымен келісілген мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне олардың тіркеу құжатына өзгерістер енгізу кезінде сараптама жүргізу үшін медициналық мақсаттағы бұйымдар, медициналық техника санының есебі; жүкқұжаттың (инвойстың) мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; аталған үлгілерді Қазақстан Республикасының аумағында мемлекеттік тіркеуге, қайта тіркеуге жəне оларды тіркеу құжатына өзгерістер енгізуге ұсыну туралы кепілдеме міндеттеме - электрондық құжат түрінде; дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың айналысы саласындағы мемлекеттік сараптама ұйымымен келісілген мемлекеттік тіркеу, қайта тіркеу жəне олардың тіркеу құжатына өзгерістер енгізу кезінде сараптама жүргізу үшін медициналық мақсаттағы бұйымдар, медициналық техника санының есебі - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар инвойс (жүкқұжат) - электрондық құжат түрінде; 2) оларды кейіннен өткізу құқығынсыз медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың көрмесін өткізу үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; көрмені ұйымдастырушының өтініш иесінің көрмеге қатысуы туралы жазбаша растауы; шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың), мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; көрмені ұйымдастырушының өтініш иесінің көрмеге қатысуы туралы жазбаша растауы құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар – шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) - электрондық құжат түрінде; 3) сирек кездесетін жəне (немесе) аса ауыр ауруларды жеке емдеу, нақты пациентке өмірлік айғақтар бойынша медициналық көмек көрсету үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның хабарламаны қабылдау туралы талоны не халыққа қызмет көрсету орталығының қабылдау туралы белгісі бар хабарламаның көшірмесі немесе медициналық мақсаттағы бұйымдарды көтерме саудада өткізуге арналған электрондық құжат нысанындағы талон немесе денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық қызметті жүзеге асыруына арналған лицензияның көшірмесі (медициналық мақсаттағы бұйымдарды денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда); жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық мақсаттағы бұйымдардың негіздемесі бар жəне саны есептелген хаты; шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың), мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; медициналық мақсаттағы бұйымның сапасын растайтын өндіруші құжатының мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның хабарламаны қабылдау туралы талоны немесе халыққа қызмет көрсету орталығының қабылдау туралы белгісі бар хабарламаның көшірмесі немесе медициналық мақсаттағы бұйымдарды көтерме саудада өткізуге арналған электрондық құжат нысанындағы талон немесе денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық қызметті жүзеге асыруына арналған лицензияның көшірмесі (медициналық мақсаттағы бұйымдарды денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда) – ЕЛ МДҚ мəліметтер болмаған жағдайда құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық мақсаттағы бұйымдардың негіздемесі бар жəне саны есептелген хаты - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) – электрондық құжат түрінде; медициналық мақсаттағы бұйымның сапасын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар өндіруші құжаты - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 4) төтенше жағдайлардың алдын алу жəне/немесе олардың салдарын жою үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың) көшірмесі; жергілікті атқарушы органдардың төтенше жағдай туралы хаты; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) - электрондық құжат түрінде; жергілікті атқарушы органдардың төтенше жағдай туралы хаты - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 5) денсаулық сақтау ұйымдарын Қазақстан Республикасында тіркелген, аналогы жоқ, бірегей медициналық техникамен жарақтандыру үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін – дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның хабарламаны қабылдау туралы талоны, халыққа қызмет көрсету орталығының қабылдау туралы белгісі бар хабарламаның көшірмесі немесе медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы көтерме саудада өткізуге арналған электрондық құжат нысанындағы талон немесе денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық қызметті жүзеге асыруына арналған лицензияның көшірмесі (медициналық техниканы, оның медициналық мақсаттағы жинақтаушы бұйымдарын денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда); денсаулық сақтау ұйымының медициналық техникаға қажеттілігін растайтын хаты; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың) көшірмесі; дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың айналысы саласындағы мемлекеттік сараптама ұйымының медициналық техниканың Қазақстан Республикасы үшін бірегейлігі жəне Қазақстан Республикасында тіркелген медициналық техниканың аналогтарының жоқтығы туралы, медициналық мақсаттағы бұйымның бірегей медициналық техниканың жиынтықтаушысына (Қазақстан Республикасына бірегей медициналық техниканың ажырамас бөлігі болып табылатын медициналық мақсаттағы бұйымды əкелген жағдайда) жататындығы туралы қорытындысы; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның хабарламаны қабылдау туралы талоны, халыққа қызмет көрсету орталығының қабылдау туралы белгісі бар хабарламаның көшірмесі немесе медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы көтерме саудада өткізуге арналған электрондық құжат нысанындағы талон немесе денсаулық сақтау ұйымдарының медициналық қызметті жүзеге асыруына арналған лицензияның көшірмесі (медициналық техниканы, оның медициналық мақсаттағы жинақтаушы бұйымдарын денсаулық сақтау ұйымы əкелген жағдайда) – ЕЛ МДҚ мəліметтер болмаған жағдайда құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; денсаулық сақтау ұйымының медициналық техникаға қажеттілігін растайтын хаты - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) - электрондық құжат түрінде; дəрілік заттардың, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың айналысы саласындағы мемлекеттік сараптама ұйымының медициналық техниканың Қазақстан Республикасы үшін бірегейлігі жəне Қазақстан Республикасында тіркелген медициналық техниканың аналогтарының жоқтығы туралы, медициналық мақсаттағы бұйымның бірегей медициналық техниканың жиынтықтаушысына (Қазақстан Республикасына бірегей медициналық техниканың ажырамас бөлігі болып табылатын медициналық мақсаттағы бұйымды əкелген жағдайда) жататындығы туралы қорытындысы - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 6) клиникалық зерттеулер жəне (немесе) сынақтар өткізу үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін - дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін - мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; шарттың (келісімшарттың) немесе инвойстың (жүкқұжаттың), мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар көшірмесі; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның дəрілік заттарға клиникалық зерттеулер жүргізуге рұқсат беруге арналған бұйрығының көшірмесі; клиникалық зерттеулер жəне (немесе) сынақтар өткізуге арналған медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың сапасын растайтын өндіруші құжаттарының көшірмелері; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар шарт (келісімшарт) немесе инвойс (жүкқұжат) – электрондық құжат түрінде; денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның дəрілік заттарға клиникалық зерттеулер жүргізуге рұқсат беруге арналған бұйрығы – құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; клиникалық зерттеулер жəне (немесе) сынақтар өткізуге арналған медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың сапасын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аударылған өндіруші құжаттары - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; 7) Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған жағдайларда ізгілік көмекті көрсету үшін: Комитетке жүгінген кезде: өтініш; жеке тұлғалар үшін – дара кəсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі немесе заңды тұлғалар үшін – мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесі; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының жүктің коммерциялық емес мақсатта пайдаланылуын бақылау жөніндегі міндеттемесімен осы ізгілік акциясын қолдау туралы хаты; алушының мекенжайына жіберілген жүктің ізгілік сипатын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат; ізгілік көмекті мақсатты пайдалану (бөлу) жоспары; əкелінетін медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың сапасын растайтын құжат; ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың денсаулық сақтауды мемлекеттік басқарудың жергілікті органдарының немесе медици��алық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау ұйымдарының жүктің коммерциялық емес мақсатта пайдаланылуын бақылау жөніндегі міндеттемесімен осы ізгілік акциясын қолдау туралы хаты - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; алушының мекенжайына жіберілген жүктің ізгілік сипатын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат - электрондық құжат түріндегі; ізгілік көмекті мақсатты пайдалану (бөлу) жоспары - электрондық құжат түрінде; əкелінетін медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың сапасын растайтын, мемлекеттік немесе орыс тілдеріне аудармасы бар құжат - құжаттың электрондық көшірмесі түрінде; Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкетуге рұқсатты Комитет жəне оның аумақтық бөлімшелері береді. Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкетуге рұқсат алуды ресімдеу үшін өтініш иесі Комитетке немесе оның аумақтық бөлімшелеріне мына құжаттарды ұсынады: Комитетке немесе оның аумақтық бөлімшелеріне жүгінген кезде: өтініш; дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы өндірумен немесе дəрілік заттарды көтерме саудада өткізумен байланысты қызметтің кіші түріне қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға арналған лицензияның көшірмесі жəне (немесе) денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның хабарламаны қабылдау туралы талоны немесе халыққа қызмет көрсету орталығының қабылдау туралы белгісі бар хабарламаның көшірмесі немесе медициналық техниканы жəне медициналық мақсаттағы бұйымдарды көтерме саудада өткізуге арналған электрондық құжат нысанындағы талон немесе медициналық қызметті жүзеге асыруға арналған лицензияның көшірмесі (дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы денсаулық сақтау ұйымы əкеткен жағдайда); ұсынылатын құжаттардың тізімдемесі. Портал арқылы жүгінген кезде: өтініш; дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы өндірумен немесе дəрілік заттарды көтерме саудада өткізумен байланысты қызметтің кіші түріне қосымшасы бар фармацевтикалық қызметпен айналысуға арналған лицензияның көшірмесі жəне (немесе) денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның хабарламаны қабылдау туралы талоны немесе халыққа қызмет көрсету орталығының қабылдау туралы белгісі бар хабарламаның көшірмесі немесе медициналық техниканы жəне медициналық мақсаттағы бұйымдарды көтерме саудада өткізуге арналған электрондық құжат нысанындағы талон немесе медициналық қызметті жүзеге асыруға

(Соңы 19-бетте).


(Соңы. Басы 17-18-беттерде). арналған лицензияның көшірмесі (дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы денсаулық сақтау ұйымы əкеткен жағдайда) – ЕЛ МДҚ мəліметтер болмаған жағдайда құжаттың электрондық көшірмесі түрінде. Мемлекеттік қызметті тұтынушы Комитетке немесе оның аумақтық бөлімшелеріне жүгінген кезде осы стандарттың 11-тармағында көрсетілген құжаттар нөмірленуі, тігілуі, мөрмен бекітілуі жəне өтініш иесінің не оның өкілінің қолымен расталуы тиіс. Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуді/ əкетуді келісуге арналған өтініштер қағаз жəне электрондық тасығыштарда (CD-R, CD-RW, Flash, DVD-R, DVD-RW) ұсынылады. Мемлекеттік қызметті тұтынушы Портал арқылы жүгінген кезде Комитеттің жəне оның аумақтық бөлімшелерінің мемлекеттік ақпараттық жүйесіндегі жеке басын куəландыратын құжаттардың, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің, дара кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің мəліметтерін Портал арқылы тиісті мемлекеттік ақпараттық жүйелерден уəкілетті тұлғалардың ЭЦҚ куəландырылған электрондық құжаттары нысанында алады. 12. Комитеттен, оның аумақтық бөлімшелерінен /немесе Портал арқылы мемлекеттік қызметті алу үшін дəрiлiк заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуге/ əкетуге арналған, осы стандартқа 2–6-қосымшаларда көрсетілген өтініштердің нысандарын Комитеттің лауазымды тұлғасынан немесе оның аумақтық бөлімшесінің лауазымды тұлғасынан осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжай бойынша немесе www.mz.gov.kz интернет-ресурсы мекенжайы бойынша алуға болады. Мемлекеттік қызметті Портал арқылы алу үшін осы стандартқа 2–6-қосымшаларға сəйкес өтініш иесінің ЭЦҚ куəландырылған электрондық құжат нысанындағы өтініш толтырылады. 13. Толтырылған өтініш нысандары жəне мемлекеттік қызметті жүргізуге арналған қажетті құжаттарды жеке немесе заңды тұлғалар «жалғыз терезе» қағидаты бойынша Комитеттің немесе оның аумақтық бөлімшесінің кеңсесіне ұсынады. Порталда электрондық өтініш пен қажетті құжаттар өтініш иесінің «жеке кабинетінен» жіберіледі, олар автоматты түрде таңдалған қызметке сəйкес адресат мемлекеттік органға жіберіледі. 14. Құжаттар Комитеттің немесе оның аумақтық бөлімшесінің кеңсесі арқылы қабылданған кезде жеке немесе заңды тұлғаларға: 1) сұрау салынған мемлекеттік қызметтің түрі; 2) қоса берілген құжаттардың саны мен атаулары; 3) құжаттарды беру күні (уақыты); 4) жеке келген кезде қолма-қол мемлекеттік қызметті алу күні мен орны; 5) құжаттарды ресімдеуге арналған өтінішті қабылдаған лауазымды тұлғаның тегі, аты, əкесінің аты көрсетілген тиісті құжаттардың қабылданғаны туралы қолхат беріледі. Заңды, жеке тұлғаның сенімді өкілі құжаттарды тапсырған кезде жəне мемлекеттік қызмет нəтижесін алған кезде мемлекеттік қызметті алушының өкіліне арналған сенімхаттың көшірмесі ұсынылады. Портал арқылы жүгінген кезде тұтынушының «жеке кабинетіне» тұтынушының мемлекеттік қызмет нəтижесін алатын күні мен уақыты көрсетілген мемлекеттік қызметті ұсыну үшін сұрауды қабылдау туралы хабарлама-есеп жіберіледі. 15. Тұтынушыға дайын құжаттарды (немесе дəлелді бас тартуды) беру өзі келгенде құжаттарды қабылдау туралы қолхат негізінде қолма-қол жүзеге асырылады. Порталда дайын құжаттарды (немесе дəлелді бас тартуды) беру тұтынушының «жеке кабинеті» арқылы электрондық құжат нысанында жүзеге асырылады. 16. Мемлекеттік қызметті ұсынудан бас тартуға тұтынушының осы стандарттың 11-тармағында көрсетілген құжаттардың бірін тапсырмауы жəне «Ақпараттандыру туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 40-бабында көзделген негіздемелердің болуы негіз болып табылады. Егер Комитет немесе оның аумақтық бөлімшелері осы стандартта белгіленген мерзімдерде тұтынушыға келісім-хат бермесе не жазбаша дəлелді бас тартуды ұсынбаса, оларды беру мерзімі аяқталған күнінен бастап құжат берілді деп саналады. 3. Жұмыс қағидаттары 17. Мемлекеттік қызмет көрсететін Комитеттің немесе оның аумақтық бөлімшелерінің лауазымды тұлғалары өз қызметінде мынадай қағидаттарды: 1) қарапайымдылық танытуды, өзінің лауазымдық жағдайын атап көрсетпеуді жəне пайдаланбауды; 2) əдептілік пен сыпайылық танытуды; 3) құжаттарды қарау кезінде төрешілдік пен сөзбұйдаға салуға жол бермеуді, белгіленген мерзімде олар бойынша қажетті шаралар қабылдауды; 4) қызметтерді тұтынушы құжаттарының мазмұны туралы ақпараттың сақталуын, қорғалуын жəне құпиялылығын қамтамасыз етуді басшылыққа алады. 4. Жұмыс нəтижелері 18. Мемлекеттік қызмет көрсету нəтижелерін тұтынушы осы стандартқа 7-қосымшаға сəйкес сапа жəне тиімділік көрсеткіштерімен өлшейді. 19. Мемлекеттік қызмет көрсететін Комитеттің немесе оның аумақтық бөлімшелерінің жұмысы бағаланатын мемлекеттік қызметтің сапа жəне тиімділік көрсеткіштерінің нысаналы мəндері жыл сайын осы мемлекеттік қызмет стандартын əзірлеуге жауапты денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органның тиісті бұйрығымен бекітіледі. 5. Шағымдану тəртібі 20. Комитеттің уəкілетті лауазымды тұлғасы 8 (7172) 74-34-50 телефоны бойынша əрекетке шағымдану тəртібін түсіндіреді жəне шағым дайындауға көмек көрсетеді. 21. Көрсетілген мемлекеттік кызмет нəтижесімен келіспеген жағдайда шағым Комитет төрағасының атына беріледі, интернет-ресурсының мекенжайы www.mz.gov.kz, тел. 8 (7172) 74-32-79: кабинет нөмірі интернет-ресурста көрсетілген. Комитеттің күнделікті жұмыс кестесі: жұмыс күндері 9.00-ден 18.30-ға дейін, түскі үзіліс 13.00-ден 14.30-ға дейін, демалыс күндері: сенбі, жексенбі жəне мереке күндері. 22. Қызмет дұрыс көрсетілмеген жағдайда шағым Комитеттің немесе оның аумақтық бөлімшесінің басшысына осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген телефон бойынша беріледі. Шағым еркін нысанда əзірленеді. 23. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нəтижелерімен келіспеген жағдайда, мемлекеттік қызметті тұтынушы заңнамада белгіленген тəртіппен сотқа жүгінуге құқылы. 24. Қабылданған шағым мемлекеттік қызметті тұтынушылардың өтініштерін есепке алу журналына тіркеледі, шағым «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтініштерін қарау тəртібі туралы» Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 12 қаңтардағы Заңында көзделген мерзімдерде қаралады. 25. Мемлекеттік қызметті тұтынушыға құжаттың қабылданған күні мен уақыты, жауапты алу мерзімі мен орны, шағымды қарау барысы туралы мəлімет алуға болатын лауазымды тұлғаның байланыс деректері көрсетілген талон беріледі. Шағымды қарау нəтижесі туралы мемлекеттік қызметті тұтынушыға жазбаша түрде пошта не электрондық пошта арқылы не қолма-қол хабарланады. Портал арқылы жүгінген кезде мемлекеттік қызметті тұтынушыға «жеке кабинетінен» өтінішті Комитетте өңдеу барысында жаңартылып отыратын өтініш туралы ақпарат (жеткізу, тіркеу, орындау туралы белгі, қарау немесе қараудан бас тарту туралы жауап) қолжетімді. 26. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитеті мына мекенжайда орналасқан: Астана қаласы, Орынбор көшесі, 8-үй, Министрліктер үйі, № 5 кіреберіс, қабылдау бөлмесінің телефоны: 8 (7172) 74-32-79, интернетресурсы: www.mz.gov.kz. «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуді/əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет стандартына 1-қосымша Р/с №

1 1

2

Департаменттің атауы

2 «Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитеті» ММ (бұдан əрі - Комитет) «Комитеттің Ақмола облысы бойынша департаменті» ММ

3

«Комитеттің Павлодар облысы бойынша департаменті» ММ

4

«Комитеттің Шығыс Қазақстан облысы бойынша департаменті» ММ «Комитеттің Батыс Қазақстан облысы бойынша департаменті» ММ «Комитеттің Алматы облысы бойынша департаменті» ММ

5

6

7

8

«Комитеттің Астана қаласы бойынша департаменті» ММ «Комитеттің Қостанай облысы бойынша департаменті» ММ

9

«Комитеттің Солтүстік Қазақстан облысы бойынша департаменті» ММ 10 «Комитеттің Алматы қаласы бойынша департаменті» ММ 11 «Комитеттің Қызылорда облысы бойынша департаменті» ММ 12 «Комитеттің Атырау облысы бойынша департаменті» ММ 13 «Комитеттің Ақтөбе облысы бойынша департаменті» ММ 14 «Комитеттің Қарағанды облысы бойынша департаменті» ММ 15 «Комитеттің Жамбыл облысы бойынша департаменті» ММ 16 «Комитеттің Онтүстік Қазақстан облысы бойынша департаменті» ММ 17 «Комитеттің Маңғыстау облысы бойынша департаменті» ММ

Департаменттің орналасқан жері

3 Астана қаласы, Министрліктер үйі, 5-кіреберіс

Жұмыс кестесі

4 Жұмыс күндері 9-00-ден 18-30 дейін, түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін

Көкшетау қаласы, Əуелбеков көшесі, 98

Жұмыс күндері 9-00-ден 18-30 дейін, түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Павлодар қаласы, Жұмыс күндері Лермонтов көшесі, 59 9-00-ден 18-30 дейін, түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Өскемен қаласы, Жұмыс күндері Тəуелсіздік даңғылы, 9-00-ден 18-30 дейін, 9/1 түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Орал қаласы, Жұмыс күндері Достық-Дружба 9-00-ден 18-30 дейін, даңғылы, 215 түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Талдықорган қаласы, Жұмыс күндері Жансүгіров көшесі, 9-00-ден 18-30 дейін, 149 түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Астана қаласы, Иманов Жұмыс күндері көшесі, 19 9-00-ден 18-30 дейін, «Алматы» түскі үзіліс бизнес-орталығы 13-00-ден 14-30 дейін 11-қабат Қостанай қаласы, Жұмыс күндері Баймағамбетов көшесі, 9-00-ден 18-30 дейін, 195 түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Петропавл қаласы, Жұмыс күндері Қазақстан 9-00-ден 18-30 дейін, Конституциясы түскі үзіліс көшесі, 36 13-00-ден 14-30 дейін Алматы қаласы, Жұмыс күндері Мəметова көшесі, 3 9-00-ден 18-30 дейін, түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Қызылорда қаласы, Жұмыс күндері Мұратбаев көшесі, 13 9-00-ден 18-30 дейін, түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Атырау қаласы, Жұмыс күндері Байтұрсынов көшесі, 9-00-ден 18-30 дейін, 53 түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Ақтөбе қаласы, Жұмыс күндері Селиверстов көшесі, 9-00-ден 18-30 дейін, 9Б (Тілеу батыр) түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Қарағанды қаласы, Жұмыс күндері Шахтерлер даңғылы, 9-00-ден 18-30 дейін, 78 түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін Жамбыл облысы, Жұмыс күндері Тараз қаласы, Қазыбек 9-00-ден 18-30 дейін, би көшесі, 142 а түскі үзіліс 13-00-ден 14-30 дейін ОҚО Жұмыс күндері Шымкент қаласы, Н. 9-00-ден 18-30 дейін, Төреқұлов көшесі, түскі үзіліс нөмірсіз 13-00-ден 14-30 дейін Маңғыстау облысы, Жұмыс күндері Ақтау қаласы, 9-00-ден 18-30 дейін, 9-шағын аудан, түскі үзіліс 23-үй 13-00-ден 14-30 дейін

Аттестаттау, Басшының аккредиттеу телефон нөмірі жəне лицензиялау бөлімінің телефон нөмірі 5 6 8(7172)74-32-79 8(7172)74-32-79

8(7162)25-14-43

8(7162)40-18-86 қабылдау бөлмесі

8(7182)55-02-86

8(7182)55-57-09 қабылдау бөлмесі

8(7232)76-13-23

8(7232)76-54-44 қабылдау бөлмесі

8(7112)51-04-75

8(7112)51-21-11 қабылдау бөлмесі

8(7282)24-43-59

8(7282)21-02-23 қабылдау бөлмесі

8(7172)78-74-65

8(7172)78-75-09 қабылдау бөлмесі

8(7142)54-36-26

8(7142)54-98-90 қабылдау бөлмесі

8(7152)46-97-39

8(7152)36-02-22 қабылдау бөлмесі

8(7272)73-06-80

8(7272)71-32-89 қабылдау бөлмесі

8(7242)23-45-34

8(7242)23-48-97

8(7122)27-31-94

8(7122)27-31-94 қабылдау бөлмесі

8(7132) 50-15-28 8(7132)50-15-61 қабылдау бөлмесі 8(7212)79-29-86

8(7212)33-42-48 қабылдау бөлмесі

8(7262)50-07-93 45-99-60

8(7262)50-07-92 қабылдау бөлмесі

Дəрілік заттың, дəрілік субстанцияның атауы

Концентрациясы

Дозалау

Өлшеп-орау (нөмірі)

Шығарылу нысаны

Жиыны Өлшем бірлігі

Саны

Төлем валютасындағы бір Төлем валютасындағы бірлікке бағасы сомасы

Өндіруші

Өндіруші ел

Өтініш иесінің қолы _____________________________ Т.А.Ə. Мөр орны 20__жылғы «______» _____________________ «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуді/əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет стандартына 4-қосымша тіркелген медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуге өтініштің нысаны ____________________________________________________________ (атауы: Комитет немесе оның аумақтық бөлімшесі) Өтініш ________ арналған Қазақстан Республикасында тіркелген бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуге келісуді сұраймын.

медициналық

мақсаттағы

Тұтынушы Тұтынушының заңды мекенжайы Тұтынушының телефоны, электрондық поштасы Тұтынушының сəйкестендіру нөмірі (БСН, ЖСН) (бар болған жағдайда) Жеткізуші Жеткізушінің заңды мекенжайы Жеткізушінің телефоны, электрондық поштасы Жеткізушінің елі Келісімшарттың (шарттың) нөмірі Келісімшарттың (шарттың) күні Өзіндік ерекшеліктің (қосымшаның, инвойстың, шот-фактураның) нөмірі Өзіндік ерекшеліктің (қосымшаның, инвойстың, шот-фактураның) күні Əкелу жүргізілетін кедендік орган Төлем валютасы СЭҚТН коды Медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың атауы

Өлшеп-орау (нөмірі)

Шығарылу нысаны

Өлшем бірлігі

Саны

Жиыны Бір бірлігі үшін Төлем Өндіруші Өндіруші төлем валютасынел валютасындағы дағы сомасы бағасы

Медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіркелген күні жəне нөмірі

Медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіркеудің аяқталатын мерзімі

Өтініш иесінің қолы _____________________________Т.А.Ə. Мөр орны 20__жылғы «______»______________________ «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуді/əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет стандартына 5-қосымша тіркелмеген медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуге өтініштің нысаны ____________________________________________________________ (атауы: Комитет немесе оның аумақтық бөлімшесі) Өтініш Қазақстан Республикасының аумағында тіркелмеген медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкелуге рұқсат беруді сұраймын. Тұтынушы Тұтынушының заңды мекенжайы Тұтынушының телефоны, электрондық поштасы Тұтынушының сəйкестендіру нөмірі (БСН, ЖСН) (бар болған жағдайда) Жеткізуші Жеткізушінің заңды мекенжайы Жеткізушінің телефоны, электрондық поштасы Жеткізушінің елі Келісімшарттың (шарттың) нөмірі Келісімшарттың (шарттың) күні Өзіндік ерекшеліктің (қосымшаның, инвойстың, шот-фактураның) нөмірі Өзіндік ерекшеліктің (қосымшаның, инвойстың, шот-фактураның) күні Əкелу жүргізілетін кедендік орган Төлем валютасы СЭҚТН коды

Медициналық мақсаттағы бұйымдардың, медициналық техниканың атауы

Саны

Төлемнің валютасындағы бір бірлікке бағасы

Өлшеп-орау (нөмірі)

Шығарылу нысаны

Төлем валютасындағы сомасы

Өндіруші

Өндіруші ел

Өтініш иесінің қолы _____________________________ Т.А.Ə. Мөр орны 20__жылғы «______» _____________________ «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуді/əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет стандартына 6-қосымша дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды, медициналық техниканы əкетуге өтініштің нысаны ________________________________________________________________ (атауы: Комитет немесе оның аумақтық бөлімшесі) Өтініш Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкетуге рұқсат беруді сұраймын. Тұтынушы Тұтынушының заңды мекенжайы Тұтынушының телефоны, электрондық поштасы Тұтынушының сəйкестендіру нөмірі (БСН, ЖСН) (бар болған жағдайда) Жеткізуші Өндіруші Жеткізушінің заңды мекенжайы Жеткізушінің телефоны, электрондық поштасы Жеткізушінің елі Келісімшарттың (шарттың) нөмірі Келісімшарттың (шарттың) күні Өзіндік ерекшеліктің (қосымшаның, инвойстың, шот-фактураның) нөмірі Өзіндік ерекшеліктің (қосымшаның, инвойстың, шот-фактураның) күні Əкету жүргізілетін кедендік орган СЭҚТН коды

Дəрілік заттың, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканың атауы

Өлшем бірлігі

Концентрациясы

Саны

Дозалау

Өлшеп-орау (нөмірі)

Өндіруші

Өндіруші ел

Мөр орны 20__жылғы «______» _____________________

8 (7292) 42-09-47 8(7292)42-09-47

Сапа жəне тиімділік көрсеткіштері

Кесте. Сапа жəне тиімділік көрсеткіштерінің мəні Көрсеткіштің Көрсеткіштің Көрсеткіштің нормативтік мəні алдағы жылдағы есепті жылдағы нысаналы мəні ағымдағы мəні 1. Уақтылылығы

1.1. Құжаттарды тапсырған сəттен бастап қызметті белгіленген мерзімде ұсыну жағдайларының %-ы (үлесі) 2. Сапасы 2.1. Қызмет көрсету үдерісінің сапасына қанағаттанған тұтынушылардың %-ы (үлесі) 3. Қолжетімділігі 3.1. Қызмет көрсету сапасына жəне оның тəртібі туралы ақпаратқа қанағаттанған тұтынушылардың %-ы (үлесі) Ақпаратқа электрондық форматта қол жеткізуге болатын қызметтердің %-ы (үлесі) 4. Шағымдану үдерісі 4.1. Шағымданудың қолданыстағы тəртібіне қанағаттанған тұтынушылардың %-ы (үлесі) 5. Сыпайылық 5.1. Персоналдың сыпайылығына қанағаттанған тұтынушылардың %-ы (үлесі)

Шығарылу нысаны

Өлшем бірлігі

Саны

Жиыны Төлем Өндіруші Өндіруші Дəрілік заттың Қазақстан валютасындағы ел Республикасында сомасы мемлекеттік тіркелген күні жəне нөмірі

Дəрілік затты Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіркеудің аяқталатын мерзімі

Өтініш иесінің қолы _____________________________Т.А.Ə. Мөр орны 20__жылғы «______»______________________ «Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуді/əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет стандартына 3-қосымша тіркелмеген дəрілік заттарды (дəрілік субстанцияларды) əкелуге өтініштің нысаны ____________________________________________________________ (атауы: Комитет немесе оның аумақтық бөлімшесі)

«Комитеттің Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласы, бойынша департаменті» ММ Селиверстов к-сі, 9Б (Тілеу батыр)

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі С.АХМЕТОВ.

6

«Комитеттің Алматы облысы Талдықорған қаласы, бойынша департаменті» ММ Жансүгіров к-сі, 149

7

1. Жалпы ережелер 1. «Біліктілік санатын бермей, маман сертификатын беру» мемлекеттік қызметі (бұдан əрі – мемлекеттік қызмет) мекенжайлары мен жұмыс кестелері осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитетінің облыстардың, Астана жəне Алматы қалаларынының аумақтық департаменттері (бұдан əрі – уəкілетті орган) көрсетеді, сондай-ақ «электрондық үкіметтің» вебпорталы www.e.gov.kz немесе «Е-лицензиялау» веб-порталы www.elicense.kz (бұдан əрі – портал) арқылы көрсетіледі. 2. Көрсетілетін мемлекеттік қызметтің нысаны: ішінара автоматтандырылған. 3. Мемлекеттік қызмет «Халық денсаулығы жəне денсаулық сақтау жүйесі туралы» 2009 жылғы 18 қыркүйектегі Қазақстан Республикасы Кодексінің 176-бабына, «Ақпараттандыру туралы» 2007 жылғы 11 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Заңының 29-бабына (бұдан əрі – «Ақпараттандыру туралы» Заң), «Денсаулық сақтау саласындағы мамандарға арналған біліктілік емтиханын өткізу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2009 жылғы 6 қарашадағы № 661 бұйрығына, «Медицина жəне фармацевтика мамандықтарының номенклатурасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2009 жылғы 24 қарашадағы № 774 бұйрығына сəйкес көрсетіледі. 4. Мемлекеттік қызмет көрсету тəртібі туралы толық ақпарат: 1) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің (бұдан əрі –Министрлік) www. mz.gov.kz интернет-ресурсында; 2) осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар бойынша уəкілетті органның үйжайларында стенділер мен ақпарат тақталарында; 3) порталда орналастырылады. Мемлекеттік қызмет туралы ақпарат саll-орталықтың (1414) телефоны арқылы да ұсынылуы мүмкін. 5. Көрсетілетін мемлекеттік қызметтің нəтижесі осы стандартқа 2-қосымшаға сəйкес белгіленген нысан бойынша біліктілік санатын бермей, маман сертификатын (бұдан əрі – сертификат) беру не уəкілетті лауазымды тұлғаның электрондық цифрлық қолтаңбасымен (бұдан əрі – ЭЦҚ) куəландырылған электрондық құжат нысанындағы дəлелді бас тарту болып табылады. Тұтынушы уəкілетті органға сертификатты қағаз тасығышта алу үшін жүгінген жағдайда, сертификат электрондық форматта ресімделеді, басып шығарылады, мөрмен расталады жəне уəкілетті орган басшысының қолы қойылады. Сертификат уəкілетті органның басшысы оны беру туралы шешім шығарған күнiнен бастап Қазақстан Республикасының аумағында бес жыл бойы қолданылады. 6. Мемлекеттік қызмет медициналық білімі бар сертификат алуға үміткер жеке тұлғаларға (бұдан əрі – тұтынушы) көрсетіледі. 7. Мемлекеттік қызмет көрсету мерзімдері: 1) уəкілетті органға жүгінген кезде: тұтынушы осы стандарттың 11-тармағында көрсетілген қажетті құжаттарды тапсырған сəттен бастап күнтізбелік он бес күнді құрайды; құжаттарды тапсырған кезде ең ұзақ кезек күту уақыты – 20 минуттан аспайды; құжаттарды алу кезінде ең ұзақ кезек күту уақыты – 20 минуттан аспайды; 2) порталға жүгінген кезде: тұтынушы осы стандарттың 11-тармағында көрсетілген қажетті құжаттарды тапсырған сəттен бастап күнтізбелік он бес күнді құрайды. Егер уəкілетті орган осы стандартта белгіленген мерзімде тұтынушыға сертификатты бермеген не сертификатты беруден дəлелді бас тартуды ұсынбаған жағдайда, онда оны беру мерзімі аяқталған күннен бастап сертификат берілді деп саналады. 8. Мемлекеттік қызмет тегін көрсетіледі. 9. Жұмыс кестесі: 1) уəкілетті органның Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сəйкес демалыс жəне мереке күндерін қоспағанда, күн сайын сағат 9.00-ден 18.30-ға дейін сағат 13.00-ден 14.30-ға дейін түскі үзіліспен. Құжаттарды қабылдау жұмыс күндері сағат 9.00-ден 17.30-ға дейін сағат 13.00-ден 14.30-ға дейін түскі үзіліспен жүзеге асырылады. Құжаттарды қабылдау кезек күту тəртібінде жүзеге асырылады, алдын ала жазылу жəне жеделдетілген қызмет көрсету көзделмеген. 2) порталда – тəулік бойы. 10. Мемлекеттік қызмет ұсынылатын орын: 1) құжаттарды толтыруға арналған орын уəкілетті орган ғимаратында қажетті құжаттардың тізбесі жəне өтініштерді толтыру үлгісі бар тағанмен жарақталған; 2) тестілеу өткізуге арналған орын осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар бойынша уəкілетті органның ғимаратында орналасқан. Үй-жайлар компьютерлермен жарақталған. Дене мүмкіндіктері шектеулі адамдар үшін пандустар жəне лифтілер көзделген. 3) порталда – тұтынушының «жеке кабинетінде». 2. Мемлекеттік қызметті көрсету тəртібі 11. Мемлекеттік қызметті алу үшін тұтынушы мынадай құжаттарды ұсынады: уəкілетті органға: 1) осы стандартқа 3-қосымшаға сəйкес нысан бойынша өтініш; 2) тұтынушының жеке басын куəландыратын құжат; 3) осы стандартқа 4-қосымшаға сəйкес нысан бойынша мəліметтер. Тұтынушының өкілі жүгінген жағдайда – өкілдің жеке басын куəландыратын құжат жəне өкілдік ету құқығына уəкілеттілігін куəландыратын құжат ұсынылады. Мемлекеттік ақпараттық жүйелерде бар жеке басты куəландыратын құжаттардың мəліметтерін уəкілетті орган уəкілетті лауазымды тұлғаның ЭЦҚ куəландырылған электрондық құжаттар нысанында портал арқылы тиісті мемлекеттік ақпараттық жүйелерден алады. Порталда: 1) тұтынушының ЭЦҚ куəландырылған электрондық құжат нысанындағы өтініш; 2) осы стандартқа 4-қосымшаға сəйкес нысан бойынша мəліметтер. 12. Мемлекеттік қызметті алу үшін өтініштің нысаны www.mz.gov.kz мекенжайы бойынша Министрліктің интернет-ресурсында орналастырылады, сондай-ақ уəкілетті органның үй-жайларында көпшілікке қолжетімді орындарда орналасқан стенділерде ілінеді. Мемлекеттік қызметті портал арқылы алу үшін электрондық құжат нысанында сұрату толтырылады. 13. Құжаттарды қабылдау «жалғыз терезе» қағидаты бойынша осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар бойынша уəкілетті органның кеңсесі арқылы жүзеге асырылады. Порталда электрондық сұратуды жіберу тұтынушының «жеке кабинеті» арқылы жүзеге асырылады. Сұрату автоматты түрде мемлекеттік органға –таңдап алынған қызмет түріне сəйкес адресатқа жіберіледі. Уəкілетті органның қызметкері ұсынылған құжаттардың толықтығын тексереді, тұтынушының құжаттарын осы стандарттың 11-тармағында көрсетілген тізбеге сəйкестігін зерделейді. Ұсынылған құжаттардың толық болмау фактісі анықталған жағдайда уəкілетті органның қызметкері екі жұмыс күні ішінде құжаттарды одан əрі қараудан жазбаша дəлелді бас тартуды береді. Құжаттар қабылданған күннен бастап екі жұмыс күні өткеннен кейін уəкілетті орган құжаттардың толық болмауы себебінен мемлекеттік қызметті ұсынудан бас тартуға құқығы жоқ. Егер тұтынушы құжаттарды толық көлемде тапсырған жағдайда, ол тестілеуге жіберіледі. Уəкілетті орган тестілеуді өткізу орнын, күні мен уақытын көрсете отырып, тестілеуден өтетін тұтынушылардың тізімін қалыптастырады жəне іледі. Тұтынушы портал арқылы жүгінген кезде тестілеуді өткізу орны мен күні туралы ақпарат оның «жеке кабинетіне» жіберіледі. Тестілеу денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті орган белгілеген тəртіппен жүргізіледі. Тестілеу нəтижелері теріс болған жағдайда тұтынушыға сертификат берілмейді. Тестілеуден оң нəтижемен өткен кезде уəкілетті орган басшысының қолы жəне мөрі қойылған сертификат беріледі. Сертификат бес жыл мерзімге беріледі. 14. Құжаттар уəкілетті органның кеңсесі арқылы қабылданған жағдайда: 1) өтініштің нөмірі жəне қабылданған күні; 2) сұрату салынған мемлекеттік қызметтің түрі; 3) өтінішке қоса берілген құжаттардың саны; 4) өтінішті қабылдаған кеңсе қызметкерінің тегі, аты, əкесінің аты көрсетілген тиісті құжаттарды қабылдағаны туралы қолхат беріледі. Портал арқылы жүгінген кезде тұтынушының «жеке кабинетіне» мемлекеттік қызметті алуға өтініштің қабылданғаны туралы жəне мемлекеттік қызмет нəтижесінің күні мен уақыты көрсетілген хабарлама-есеп жіберіледі. 15. Мемлекеттік қызметті көрсету нəтижесі тұтынушыға: 1) уəкілетті органға жүгінген кезде – осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар бойынша қолма-қол (тұтынушының өзі не өкілінің келуі) беріледі; 2) порталға жүгінген кезде – тұтынушының «жеке кабинетіне» жіберіледі. 16. Тестілеудің теріс нəтижесін алу, сондай-ақ «Ақпараттандыру туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 40-бабында көзделген негіздер мемлекеттік қызметті ұсынудан бас тартуға негіз болып табылады. Порталда уəкілетті органның мемлекеттік қызметті ұсынудан бас тартудың себебін көрсете отырып, дəлелді жауабын тұтынушы электрондық құжат нысанында «жеке кабинетінен» алады.

8

9

10

11

12

13

14

1 15

16

17

8(7162) 25-14-43

8(7162) 40-18-86

8(7132) 50-15-28

8(7132) 50-15-61

жұмыс күндері 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін «Комитеттің Атырау облысы Атырау қаласы, жұмыс күндері бойынша департаменті» ММ Байтұрсынов к-сі, 53 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін «Комитеттің Батыс Орал қаласы, жұмыс күндері Қазақстан облысы бойынша Достық-Дружба 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі департаменті» ММ даңғылы, 215 үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін «Комитеттің Жамбыл Тараз қаласы, жұмыс күндері облысы бойынша Қазыбек би к-сі, 142 а 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі департаменті» ММ үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін Қарағанды қаласы, жұмыс күндері «Комитеттің Қарағанды Шахтерлер даңғылы, 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі облысы бойынша департаменті» ММ 78 үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін «Комитеттің Қызылорда Қызылорда қаласы, жұмыс күндері облысы бойынша Мұратбаев к-сі, 13 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі департаменті» ММ үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін жұмыс күндері «Комитеттің Қостанай Қостанай қаласы, Баймағамбетов к-сі, 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі облысы бойынша 195 үзіліс департаменті» ММ 13-00-ден 14-30-ға дейін «Комитеттің Маңғыстау Ақтау қаласы, жұмыс күндері облысы бойынша 9-шағын аудан, 23 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі департаменті» ММ үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін жұмыс күндері «Комитеттің Оңтүстік Шымкент қаласы, 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі Қазақстан облысы бойынша Д. Қонаев к-сі, 27 үзіліс департаменті» ММ 13-00-ден 14-30-ға дейін 2 3 4 «Комитеттің Павлодар Павлодар қаласы, жұмыс күндері облысы бойынша Лермонтов к-сі, 59 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі департаменті» ММ үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін «Комитеттің Солтүстік Петропавл қаласы, жұмыс күндері Қазақстан облысы бойынша Қазақстан 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі департаменті» ММ Конституциясы үзіліс к-сі, 36 13-00-ден 14-30-ға дейін «Комитеттің Шығыс Өскемен қаласы, жұмыс күндері Қазақстан облысы бойынша Тəуелсіздік даңғылы, 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі департаменті» ММ 9/1 үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін

8(7282) 24-43-59

8(7282) 21-02-23

8(7122) 27-31-94

8(7122) 27-31-94

8(7112) 51-04-75

8(7112) 51-21-11

8(7262) 50-07-93 45-99-60

8(7262) 50-07-92

8(7212) 79-29-86

8(7212) 33-42-48

8(7242) 23-45-34

8(7242) 23-48-97

8(7142) 54-36-26

8(7142) 54-98-90

8 (7292) 42-09-47

8(7292) 42-09-47

8(7252) 39-07-22

8(7252) 39-02-69

5 8(7182) 55-02-86

6 8(7182) 55-57-09

8(7152) 46-97-39

8(7152) 36-02-22

8(7232) 76-13-23

8(7232) 76-54-44

«Біліктілік санатын бермей, маман сертификатын беру» мемлекеттік қызмет стандартына 2-қосымша нысан Маман сертификаты Осы маман сертификаты______________________________________________ (тегi, аты, əкесiнiң аты) __________________________________________________________________ __________________________________________________мамандығы бойынша (номенклатура бойынша мамандық) біліктілік санаты тағайындалмай берілді. Оны беру туралы шешiм шығарған мемлекеттiк орган басшысының 20_____ жылғы «___»_____________ № _____ бұйрығы Сертификат 20 ____ жылғы « ___» ____________ дейiн жарамды Оны беру туралы шешiм шығарған мемлекеттiк орган басшысының қолы ________________ М.О. Тiркеу № ___________ Берiлген күнi 20__ жылғы «__»___________ «Біліктілік санатын бермей, маман сертификатын беру» мемлекеттік қызмет стандартына 3-қосымша нысан ____________________________________ ____________________________________ (уəкілетті органның атауы) басшысына ____________________________________ (кімнен) ____________________________________ (тегі, аты, əкесінің аты) Тұрғылықты мекенжайы: ___________________________________ ___________________________________ ӨТІНІШ Сізден____________________________________________________________ __________________________________________________________________ мамандығы бойынша біліктілік санатын бермей, міндетті біліктілік емтиханына жіберуіңізді сұраймын. _______________________ (тұтынушының қолы) ___________________ (толтырылған күні)

«Біліктілік санатын бермей, маман сертификатын беру» мемлекеттік қызмет стандартына 4-қосымша

5. Шағымдану тəртібі 20. Уəкілетті орган қызметкерлерінің əрекетіне (əрекетсіздігіне) шағымдану тəртібін түсіндіру, сондай-ақ шағымды дайындауға жəрдемдесу осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар мен телефондар бойынша жүзеге асырылады. Шағымдану тəртібі туралы ақпаратты «электрондық үкіметтің» саll-орталығы (1414) телефоны арқылы да алуға болады. 21. Мемлекеттік қызметті көрсету нəтижелерімен келіспеген жағдайда шағым уəкілетті орган басшысының атына осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар бойынша немесе Астана қаласы, Орынбор көшесі, 8, Министрліктер үйі, 5-кіреберіс мекенжайы бойынша Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық жəне фармацевтикалық қызметті бақылау комитетіне (бұдан əрі – Комитет) беріледі. 22. Тұтынушыға дөрекі қызмет көрсетілген жағдайда шағым осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген мекенжайлар бойынша уəкілетті орган басшысының атына беріледі. 23. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нəтижелерімен келіспеген жағдайда, тұтынушы азаматтық заңнамада белгіленген тəртіппен сотқа жүгінуге құқылы. 24. Шағымдар пошта арқылы жазбаша түрде не жұмыс күндері Комитеттің немесе уəкілетті органның кеңсесі арқылы қолма-қол қабылданады. Шағымда тұтынушының тегі, аты, əкесінің аты (бар болса) пошталық мекенжайы көрсетіледі. Шағымға тұтынушы қол қояды. Шағымды беру кезінде уəкілетті органның атауы, əрекетіне шағым жасалып отырған лауазымды тұлғалардың лауазымы, тегі, аты-жөні, өтініш беру себептері мен талаптары көрсетіледі. 25. Шағымды қабылдауды растау уəкілетті органның кеңсесінде тіркеу (мөртабан, кіріс нөмірі мен күні) болып табылады. Шағымдарды қарау «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтініштерін қарау тəртібі туралы» 2007 жылғы 12 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген тəртіппен жəне мерзімде жүзеге асырылады. Шағымды қарау нəтижелері тұтынушыға поштамен жазбаша түрде тапсырыс тəртібінде не қол қойылып қолма-қол ұсыну арқылы хабарланады. Шағымды қарау барысы туралы ақпаратты мекенжайлары осы стандартқа 1-қосымшада көрсетілген уəкілетті органнан алуға болады. Портал арқылы жүгінген кезде электрондық өтініш жөнелтілгеннен кейін, тұтынушыға «жеке кабинетінен» уəкілетті органда өтінішті өңдеу барысында жаңартылатын өтініш туралы ақпарат (жеткізу, тіркеу, орындау туралы белгілер, қарау немесе қараудан бас тарту туралы жауап) қолжетімді болады. 26. Мемлекеттік қызмет туралы қосымша ақпаратты алу үшін тұтынушы осы стандартқа 1-қосымшаға сəйкес көрсетілген мекенжайлар бойынша уəкілетті органға жүгінеді. «Біліктілік санатын бермей, маман сертификатын беру» мемлекеттік қызмет стандартына 1-қосымша

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы № 158

5

жұмыс күндері 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін жұмыс күндері 9-00-ден 18-30-ға дейін түскі үзіліс 13-00-ден 14-30-ға дейін

4. Жұмыс нəтижелері 18. Тұтынушыға мемлекеттік қызметті көрсету нəтижелері осы стандартқа 5-қосымшаға сəйкес сапа мен тиімділік көрсеткіштерімен өлшенеді. 19. Уəкілетті органның жұмысы бағаланатын мемлекеттік қызметтің сапасы мен тиімділік көрсеткіштерінің нысаналы мəндері жыл сайын осы мемлекеттік қызметтің стандарттарын əзірлеуге жауапты мемлекеттік органның тиісті бұйрығымен бекітіліп отырады.

Өтініш иесінің қолы _____________________________ Т.А.Ə.

2013 жылғы 20 ақпан

«Комитеттің Ақмола облысы Көкшетау қаласы, бойынша департаменті» ММ Əуелбеков к-сі, 98

3. Жұмыс қағидаттары 17. Уəкілетті орган мемлекеттік қызметті көрсету кезінде мынадай қағидаттарды басшылыққа алады: 1) адамның конституциялық құқықтары мен бостандықтарын сақтау; 2) заңдылықты сақтау; 3) көрсетілетін қызмет жөніндегі толық ақпарат ұсыну; 4) сыпайылық; 5) тұтынушы қарауға ұсынған құжаттарының сақталуын қамтамасыз ету; 6) ақпаратты қорғау жəне оның құпиялылығы.

Жиыны Шығарылу нысаны

4

«Бiлiктiлiк санатын бермей, маман сертификатын беру» мемлекеттік қызмет стандарты

8(7252) 41-30-17 8(7252)41-30-97

Тұтынушы Тұтынушының заңды мекенжайы Тұтынушының телефоны, электрондық поштасы Тұтынушының сəйкестендіру нөмірі (БСН, ЖСН) (бар болған жағдайда) Жеткізуші Жеткізушінің заңды мекенжайы Жеткізушінің телефоны, электрондық поштасы Жеткізушінің елі Келісімшарттың (шарттың) нөмірі Келісімшарттың (шарттың) күні Өзіндік ерекшеліктің (қосымшаның, инвойстың, шот-фактураның) нөмірі Өзіндік ерекшеліктің (қосымшаның, инвойстың, шот-фактураның) күні Əкелу жүргізілетін кедендік орган Төлем валютасы

Төлем валютасында бір бірлікке бағасы

СЭҚТН коды

2 жылғы 10 қыркүйектегі № 1173 қаулысында: көрсетілген қаулымен бекітілген «Бiлiктiлiк санатын бермей маман сертификатын беру» мемлекеттік қызмет стандарты осы қаулыға 1-қосымшаға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын; көрсетілген қаулымен бек��тілген «Бiлiктiлiк санатын бере отырып маман сертификатын беру» мемлекеттік қызмет стандарты осы қаулыға 2-қосымшаға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 20 ақпандағы № 158 қаулысына 1-қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 10 қыркүйектегі № 1173 қаулысымен бекітілген

«Қазақстан Республикасында тіркелген жəне тіркелмеген дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы əкелуді/əкетуді келісу» мемлекеттік қызмет стандартына 7-қосымша

Өтініш ________ арналған дəрілік заттарды Қазақстан Республикасына əкелуді келісуді сұраймын.

Концентра- Дозалау Өлшеп-орау циясы (нөмірі)

Тұтынушы Тұтынушының заңды мекенжайы Тұтынушының телефоны, электрондық поштасы Тұтынушының сəйкестендіру нөмірі (БСН, ЖСН) (бар болған жағдайда) Жеткізуші Жеткізушінің заңды мекенжайы Жеткізушінің телефоны, электрондық поштасы Жеткізушінің елі Келісімшарттың (шарттың) нөмірі Келісімшарттың (шарттың) күні Өзіндік ерекшеліктің (қосымшаның, инвойстың, шот-фактураның) нөмірі Өзіндік ерекшелі