Page 1

24 саєат №19 (28243) 29 ҚАҢТАР СƏРСЕНБІ 2014 ЖЫЛ

 Өмірдің өзегі – өндіріс

Ќанаты ќатайєан кəсіпорын

Ақтауда «Жамал-ай» атты кəсіпорын бар. Өзінөзі жарнамалап, даңқы жер жарып жататындар санатынан емес, томаға-тұйық. Осынысына қарап, кішігірім мекемелердің бірі болар деп ойлайтынбыз, сөйтсек, өзіндік бедер-бейнесі бар, шаруасын дөңгелентіп отырған білдей акционерлік қоғам екен.

«Шағын жəне орта бизнесті дамыту – XXI ғасырдағы Қазақстанды индустриялық жəне əлеуметтік жаңғыртудың басты құралы. Экономикамызда шағын жəне орта бизнестің үлесі артқан сайын Қазақстанның дамуы да орнықты бола түседі». Н.НАЗАРБАЕВ.

(Қазақстан халқына Жолдауынан).

«Егемен Қазақстан».

сала қызметкерлері де өздеріне қажетті арнайы жұмыс киімдерін осы кəсіпорыннан табады. Шығарылып отырған өнімдердің сапасын анықтау мақсатында Қазақстан Республикасының сынақ зертханаларында сынақтар өткізіледі, бізде кез келген өнімнің сəйкестік сертификаттары бар. Жоғары сапалы аяқ киімдермен қамтамасыз ету үшін, техникалық бақылау бөлімі мен бас технолог қоймаға келіп түскен шикізаттың мемлекеттік стандарттарға, техникалық шарттарға сəйкестігін бақылайды. Кəсіпорынды шикізатпен жабдықтау бөлімі табиғи тері жəне жүн, тұтынушылардың сұранысы бойынша əртүрлі қор ғаныс қасиеті бар төзімділігі жоғары маталар, басқа да қажетті ши кізатты сатып алады. Сапа

 Бəрекелді!

Ќамкґѕіл жастарєа ќамќорлыќ Жаңа жылда ата-анасының қамқорлығынсыз қалған 46 жасөспірім қуанышқа бөленді. Облыс орталығындағы Жасөспірімдер үйіне келген облыс əкімі Архимед Мұхамбетов жастарды мерекемен құттықтап, оларға жалпы сомасы 10 миллион 690 мың теңге болатын сертификаттарды табыс етті. Жетім балаларды тұрғын үймен қамтамасыз ету мақсатында атқарылып жатқан шаруаларға тоқталды. 2014-2016 жылдарға арналған кешенді жоспарға сəйкес үш жылда 339 бала баспанамен қамтылуы тиіс екенін жеткізді. – Елімізде ата-анасыз балалардың алаңсыз білім алуы үшін жəне оларды тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін жүйелі жұмыс жүргізіліп жатыр. Оның ішінде «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ арқылы пəтер алуға қаржы жинау жəне «Қолжетімді баспана-2020» бағдарламасы бойынша жас отбасыларға жалдамалы пəтер беру бағыттары бойынша жастар баспаналы болады. Жыл сайын баспана алуға ниеттенген жастардың есеп шоттары толықтырылады. Келер жылы сегіз жас екі бөлмелі пəтерге ие болады. Осылайша біз ата-анасыз жастардың баспаналы болуына жағдай жасаймыз, – деді өңір басшысы. Жасөспірімдер үйінің түлегі Диана Ермуракова қуаныштан

негізгі бағыттар, сондай-ақ, халықаралық терроризм мен экстремизмге қарсы іс-қимыл шаралары талқыланды. Кездесу қорытындысында Мемлекет басшысы бірқатар нақты тапсырмалар берді.

Ќалдыќтар ќайта ґѕделетін болады

«Егемен Қазақстан».

Хроника

«Егемен Қазақстан».

Н.Əбіқаев Қазақстан Президентіне ведомствоның қазіргі қызметі жəне басымдығы бар алдағы міндеттері туралы баяндады. Кездесу барысында азаматтар мен қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы

Динара БІТІКОВА,

Мемлекет басшысының Өкімімен Сергей Васильевич Фомичев Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқарушысының орынбасары қызметінен босатылды.

Сатыбалды СƏУІРБАЙ,

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы Нұртай Əбіқаевты қабылдады, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі.

Елімізде жыл сайын 500 мың тоннаға дейін қағаздар мен картондар, 300 мың тонна шыны, 200 мың тонна металл, 500 мың тонна пластмасса сияқты тұрмыстық қатты қалдықтар «қоқысқа» шығарылады екен. Енді бұдан былай мұндай ресурстарды екінші рет пайдалану мүмкіндігі туғалы тұр. Бұл туралы кеше Үкімет отырысында айтылды.

Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ,

Бұдан жиырма бір жыл бұрынғы жағдай көпшіліктің есінде болар. Нарықтық экономикаға өтіп, қымбатшылық пен тауар жетіспеушілігі өкпеден қосарлана сыққан кез. Сапасыз киімдерді тасыған саудагерлер елді қамтып тұрды. Тоқты-торымның құны болмай, шағын қаптағы макарон өнімі орнына екі-үшеуі қосақталып тиеле беретін. «Жамал-ай» өз іргетасын осы жылдары құрыпты. Оңай болмағаны белгілі, бірақ елді қажетті киім-кешек, аяқ киіммен қамтамасыз етемін деген қарлығаш-ниет. Арадағы жиырма бір жыл «Жамал-айдың» қалыптасуы мен дамуына, өнім өндіру əлеуетін де, технологиясын да жетілдіруге арналыпты. Өнімді еңбекке қол жеткізу үшін алдымен, техникалық шеберлікті жетілдіру қажет екендігін білген олар, 1994 жылы италиялық мамандармен бірлесіп, əскери қызметкерлерге арналған қысқа жəне биік қонышты бəтеңкелерді жасау технологиясын енгізді. Содан бері еліміздің Қарулы Күштері құрылымын сапалы əскери өнімдермен, яғни табаны құю əдісімен бекітілген биік қонышты бəтеңкелермен қамтамасыз етіп келеді. Ал арнайы қорғаныс қасиеті бар аяқ киімдері еліміздің түкпіртүкпіріндегі құрылыс жəне мұнай салалары қызметкерлерінің қалап алар дүниесі. Əлеуметтік

Елбасы ќабылдады

толқып жанарына жас алды. Жастайынан ата-анасынан айырылған Диана өзінен кейінгі алты бауырымен бірге балалар үйінде тəрбиеленген. Бауырларына қамқор бола жүріп, жоғары оқу орнын аяқтады. Жұмысқа тұрып, еңбекақысынан есепшотына 1 миллион 600 мың теңге жинақтады. Бұл жолы облыс əкімі Архимед Мұхамбетов Диананың есепшотына аударылатын 500 мың теңгенің сертификатын табыс етті. Диананың келер жылы екі бөлмелі пəтер алуға мүмкіндігі бар. – Бұл жаңалықты бауырларыма айтқанда, олардың да қуанышында шек болмады. Біз секілді ата-анасыз өскен жандарға қолдау көрсетіп, қамқорлық танытып жүрген сізге жəне қайырымды жандардың барлығына алғысымыз шексіз, – деді Д.Ермуракова. Жасөспірімдер үйінің түлегі Мира Тұрлыбаева да облыс басшысына алғысын жеткізді. Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің заң факультетін қызыл дипломмен аяқтаған Мира қазір облыстық сотта жастар тəжірибесі бойынша жұмыс істеп жатыр. Облыстық соттың əкімдігі оның əлеуметтік жағдайын ескеріп, уақытша тегін тұратын пəтер беріпті. Қазір Мира есепшотына қаржы жинау үстінде. Бұл жолы облыс əкімі М.Тұрлыбаеваға 200 мың теңгенің сертификатын табыстады. Ақтөбе облысы.

менеджмент жүйесі ИСО 9001, OHSAS 18001 интегралды жүйелерімен сертификатталған жəне барлық талаптарына сай келеді, дейді бізбен əңгімелескен кəсіпорынның коммерция бөлімінің басшысы Ф.Тұрашева мен инженер сапа жəне стандарттау жөніндегі инженер Ж.Ізбасарова. Өндірісте өте жоғары білікті, көп жылдық жұмыс тəжірибесі бар мамандар қызмет атқарады. Əсіресе, аяқ киім өндірісіндегі технология, жобалау жəне жасап шығару кезіндегі жоғары сапалы өнім алуда инженерлік құрамның еңбегі ерен. Кəсіпорын Италияның, Германияның жоғары технологиялық жабдықтарын пайдаланады. Аяқ киім өндірісі саласы көлденең тұйықталған конвейерлермен

қамтамасыз етілген. Осы салада өндірістік қуаттылық жылына 100 мың жұп аяқ киім өндіретін болса, өткен жылы 60 мың жұп аяқ киімді сатылымға шығарған. Жылына 20 мың дана өндірістік қуаттылықты межелеген тігін өндірісі де былтыр дəл осындай сатылымға қол жеткізген. З.Хасанова басшылық ететін 160 адамды қызметпен қамтып отырған кəсіпорында жастардың үлесі 45 пайызды құрайды. Еліміздің дамуына өз үлестерін қосып, тып-тыныш жұмысын жүргізіп отырған «Жамал-айдың» арқалаған жүгі де, алған алғысы да алып екен. Қарлығаштың қауырсын қанаты қатая түскен. Кəсіпорынның ішкі əлеміне азмаз үңілгенде осыны білдік. Маңғыстау облысы.

Премьер-Министр Серік Ахметовтің төрағалығымен өткен кешегі Үкімет отырысында тұрмыстық қалдықтар жүйесін жаңғырту бағдарламасы мақұлданған болатын. Оны талқылау барысында Үкімет басшысы елімізде қалдықтарды өңдейтін зауыттар жоқ деуге болатынын, сонымен қатар бұл саланы реттейтін құқықтық негіз де қалыптаспағанын, енді аталған жаңа бағдарлама осы мəселелерді шешуге бағытталғанын атап өтті. Премьер-Министрдің бұл сөзін бағдарлама жайында баяндама жасаған Қоршаған орта жəне су ресурстары министрі Нұрлан Қаппаров та құптады. Ол бұл бағдарлама тұрмыстық қатты қалдықтарды жоғары деңгейде басқаруға қол жеткізуге, сонымен бірге «жасыл экономика» курсы негіздері мен қағидаттарын сақтай отырып, осы секторды бизнес пен жеке құрылымдар үшін тартымды етуге мүмкіндік беретінін мəлімдеді. «Тауарлар мен қаптамалардың өндірушілері немесе импорттаушыларына заттар пайдаланылғаннан кейін оларды жинау мен қалдықтарды қайта өңдеуді заңнамалық

түрде бекіту керек», деген министр өндірушілердің жауапкершілігін күшейту ұстанымы қалдықтардың барлық түрлеріне қатысты болмайтынын да айтып өтті. Əлемдік тəжірибеде өндірушілердің жауапкершілігін күшейту ұстанымдары ескі автокөліктерге, пайдаланылған шиналарға, аккумуляторлар мен батареяларға, қаптамаларға қатысты, дейді ол. 2050 жылға дейін созылатын аталмыш бағдарлама 3 кезең де жүзеге асырылады. Бұл кезеңдер тосыннан пайда болған жоқ. Аталған мерзім Қазақстан Республикасының «жасыл экономикаға» көшуі жөніндегі тұжырымдамада, сондай-ақ, «Қазақстан-2050» Стратегиясында көрсетілген. (Соңы 2-бетте).

 Жағымды жаңалық

Бес жылда Алматыда 25 балабаќша салынды Алматыда кейінгі бес жылдың ішінде 25 балабақша салынып, самаладай сəнді ғимараттар сəбилердің күлкісіне толды. Тек соңғы күндері оңтүстік астанада төрт бірдей балабақшаның тұсауы кесіліп, кезекте тұрған қала тұрғындары бүлдіршіндерін жаңа ортаға жетектеп апаратын кез келді. Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан».

Сондай заманауи жаңа балабақшаның бірі – тұрғындары тығыз орналасқан Айнабұлақ шағын ауданындағы № 179 балабақша. Айнабұлақ жақтағы мектеп жасына дейінгі жаңа мекеменің ашылу салтанатына қала əкімі Ахметжан Есімов қатысып, елеулі оқиғамен балдырғандарды, олардың ата-аналарын құттықтады, «Балапан» бағдарламасының маңыздылығын атап өтті.

 Украина премьерминистрі Николай Азаров отставкаға кетті. Оның сөзіне қарағанда, премьер мұндай шешімді қоғамдық-саяси мəміле, жанжалды бейбіт реттеу, ең бастысы, Украинаның бірлігін сақтау мақсатында қабылдаған. Бірақ, оппозиция ел президенті Виктор Януковичтің үкімет мүшелігіне үміткер ұсыну туралы бастамасынан бас тартып отыр.  АҚШ Конгресі жабық дауыс беру нəтижесінде Сирия оппозициясына жеңіл атыс қаруын беруге рұқсат ету туралы шешім қабылдады. Бұл шара үстіміздегі жылдың 30 қыркүйегінде аяқталуы тиіс. Бұл туралы кеше белгісіз дерек көзіне сілтеме жасай отырып, «Рейтер» агенттігі хабарлады. Қару Иордания арқылы беріліп отыратын көрінеді. Мысырда президенттік сайлау парламенттік сайлаудан бұрын өтетін болды. Бұл туралы осы елдің уақытша президенті Адли Мансұр мəлімдеді. Президенттік сайлаудың нақты күні əзірше белгісіз. Бірақ оған жақында Египет армиясындағы ең жоғары əскери атақ – фельдмаршал атағы берілген ас-Сиси қатысатыны мəлім болып отыр. Ол жеңіске жетеді дейтіндер де көп.  Косовода жергілікті сербтердің «Сербия, демократия, шындық» деп аталатын азаматтық бастамашылдығының серкесі Оливер Иванович қамауға алынды. Оған 1999-2000 жылдары албандарға қарсы əскери қылмыс жасады деген күдік келтіріліп отыр. О.Иванович өткен жылдың күзінде КосовскаМитровицы қаласының мэрі лауазымына таласып, сайлауда екінші орын алған болатын.  Ұлыбритания парламенті королева отбасына бюджетті тиімсіз жоспар лады деген сын тақты. Мұндай қорытындыға, атап айтқан да, мемлекет қаржысын жұмсауды бақылау жөніндегі парламенттік комитет келген көрінеді. Комитет өкілінің сөзіне қарағанда, королева отбасы қаржы дағдарысына қарамастан, үнем дегеннің не екеніне мəн бермей келеді.  Египетте полиция генералы атып өлтірілген. Осы елдің ішкі істер министрлігі бұл ақпаратты растап отыр. Оқиға кеше орын алған. Белгісіз ер адам Египет ішкі істер министрі Мохамед Ибрагимнің көмекшісі қызметіндегі генерал Мохамед Сайедке екі мəрте оқ жұмсаған. Ол алған жарақатынан ауруханада көз жұмыпты.  Оңтүстік Кореяда сот Интернетте Солтүстік Кореяны аспандата мақтаған жергілікті азаматты он айға түрмеге қамады. Аты айтылмайтын оңтүстіккореялық 2009-2012 жылдар аралығында өзінің блогында жəне басқа да сайттарда КХДР-дің əскери қуатын мадақтап келіпті. Сөйтіп, ол ұлттық қауіпсіздік туралы заң ережелерін бұзған.  Индонезия Ресейден 37 жаңа БМП-3Ф жаяу əскерлердің соғыс машинасын сатып алды. Əскери техниканы беру рəсімі бұрнағы күні Индонезия əскеритеңіз күштерінің Асембагустегі орталық əскери дайындық корпусында өтті. Индонезияның армиясында БМП-3Ф кеңестік шығарылымдағы көнерген ПТ76 жүзгіш танктерін алмастыруы тиіс.  Ұлттық хоккей лигасының вице-комиссары Билл Дэйли лиганың өзінің ойыншыларын Олимпиада-2014-ке жібермеуі мүмкін екенін хабарлады. Оның сөзіне қарағанда, ҰХЛ мұндай қадамға егер Сочиде «қауіпті жағдай» қалып тасатын болса барады. ҰХЛ басшыларының бірі бірақ Ресей үкіметі мен ХОК спортшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін барлық қажетті жағдайды жасайды деп сенеді. Ақпарат агенттіктері материалдарының негізінде əзірленді.

(Соңы 15-бетте).

Бїгінгі нґмірде:

МІНСІЗ МЕМЛЕКЕТ – АДАМЗАТТЫЅ АРМАНЫ 4-бет

«Кереку»

Ґмірдіѕ ґзі – театр

деу ќазаќ тілін ќорлау

7-8-беттер

Аюдыѕ ґті ќайда? 9-бет

Мен Толстойды ўлы жазушы деп есептемеймін 11-бет

Дїние додасыныѕ дїбірі

16-бет


2

29 қаңтар

www.egemen.kz

2014 жыл

ƏЛЕУМЕТТІҢ ƏЛЕУЕТІ

Ќалдыќтар ќайта ґѕделетін болады (Соңы. Басы 1-бетте). «Бағдарламаның негізгі мақсатты индикаторлары тұрмыстық қатты қалдықтарды уақытында шығаруды қамтамасыз ету үшін контейнерлер мен қоқыс тасымалдаушы техникалар паркін жаңарту жолымен тұрғындарға қызмет көрсету ауқымын арттыру болып табылады. Сондай-ақ, биологиялық тез бұзылатын қалдықтарды жеке жинауды енгізу, қапталған қалдықтарды жинау, қауіпті тұрмыстық қалдықтарды жинау мен қайта жарату жүйесін енгізу, 2050 жылға дейін санитарлық полигондар үлесін 100 пайызға дейін көбейту, сондайақ қалдықтардан «жасыл» энергия өндіру деңгейін арттыру мəселесі болады», деді министр. Н.Қаппаров баяндама барысында тұрмыстық қалдықтарды жинау жəне қайта өңдеуге жеке секторды тарту қажеттігін де айтып өтті. «Бұл салаға жеке секторды тарту бойынша əлемдік статистика сараптамасы оның қатысу үлесінің зор екендігін көрсетіп отыр», деді ол. Министрдің айтуынша, жеке сектор мемлекеттік құрылымдарға қарағанда барынша тиімді екендігін көрсеткен. Мемлекет-жекеменшік серіктестігі тетіктерін пайдалану жеке секторды аталған қызмет

саласына тартуға, мемлекеттік жəне жеке инвестиция арасындағы үйлестіру тетіктерін жетілдіру əрі ұйымдастыру құрылымдарын реформалауға мүмкіндік береді. Министр тұрмыстық қатты қалдықтарды басқару жүйесін жаңғыртуға қажетті қаржы сомасымен де бөлісті. Бағдарламаның ілкі кезеңі үшін 52 млрд. теңге көлеміндегі бюджет шығыстары жоспарланып отырғанын жеткізді. Бұл сома қазірдің өзінде республи калық бюджеттік комиссия тарапынан қолдау тапқан. Сондай-ақ, 2020 жылға дейін шамамен 75 млрд. теңге сомасында жеке инвестиция тарту жоспарланған. Бұл жалпы шығыстардың 60 пайызын құрайды. Н.Қаппаровтың атап өтуінше, жалпы көлемі 127 млрд. теңгені құрайтын бұл қаржы шығыстардың 4 санаты бойынша пайдаланылады. Аталған санаттар мыналар: биологиялық ыдырайтын қалдықтарды бөлек жинауды енгізу, тұрмыстық қатты қалдықтарды дер уақытында шығаруды қамтамасыз ету үшін контейнерлер мен қоқыс шығаратын көліктер паркін жаңғырту, жаңа полигондар салу, тұрмыстық қатты қалдықтарды қайта өңдейтін зауыт салу. Мəселені түйіндей келе, Үкімет басшысы бірқатар тапсырмалар берді. «Аталған мəселелер екі жыл ішінде талқыланған

болатын. Бүгін біз бұл бағдарламаны қабылдау мəселесін қарастырып отырмыз. Аталған мəселелерді мақұлдап, Қоршаған орта жəне су ресурстары министрлігіне тиісті қаулы жобасын Премьер-Министр Кеңсесіне бекітілген тəртіпте енгізуді ұсынамын», деді С.Ахметов. Кешегі Үкімет отырысында сондай-ақ, құжат айналымын қысқарту жəне ақпараттар тасқынын оңтайландыру шаралары да талқыланды. Онда мемлекеттік органдар тиімділігін арттыру, бірыңғай электронды мұрағаттар жүйесін құру, мемлекеттік басқару мен жоспарлау жүйесін жетілдіру бойынша нақты ұсыныстар қаралды. Тақырыпқа орай Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы Е.Қошанов пен Көлік жəне коммуникациялар министрі А.Жұмағалиев есепті баяндама жасады. Талқылау қорытындысында «Біздің ортақ міндетіміз – құжат айналымын барынша қысқарту бойынша Мемлекет басшысының тапсырмасын орындау», деп атап көрсетті С.Ахметов. Премьер-Министр мемлекеттік органдарға 1 наурызға дейін бірін-бірі қайталайтын құжаттарға қатысты бақылау туралы барлық тапсырмаларына тексеріс жүргізу жəне оларды бақылаудан алу бойынша ұсыныстар енгізу жөніндегі тапсырма берді.

Кезек кїткен істер аз емес Премьер-Министр Серік Ахметовтің қатысуымен Денсаулық сақтау министрлігінде кеңейтілген алқа мəжілісі өтті. Өткен жылғы жұмыс қорытындысы мен биылға жоспарланған мақсат-міндеттер туралы Денсаулық сақтау министрі Салидат Қайырбекова баяндама жасады. Айгүл СЕЙІЛОВА,

«Егемен Қазақстан».

Баяндамашы ең алдымен, елімізде бала туу көрсеткіштерінің артуы жəне өлімнің тұрақтануы нəтижесінде халықтың та биғи өсімі 4,6 пайызға ұлғайғанын атап өтті. Оның айтуынша, өткен жылы елімізде сəбилердің өлімі 17 пайызға төмендеген. 2008 жылдан бері оның төмендеп келе жатқанын ескерсек, 2018 жыл ға қарай еліміз Еуроодақ елдерінің көрсеткіштеріне қапталдасуы мүмкін. Министр алға қойылған міндеттің қиын екенін, бірақ оны орындауға болатынын баяндады. «Біз алға қойған мақсаттарға қол жеткізуіміз үшін балалардың өлімі көрсеткіштерін азайтуға тырысуымыз қажет. Əсіресе, бұл жұмыстар барынша əлсіз жүргізіліп келе жатқан өңірлерде шараларды көптеп қолға алуымыз керек. Осы орайда Ақмола, Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарын айтуға болады. Өздеріңіз де байқап отырғандай, бұл туу деңгейі жоғары өңірлер. Өкінішке қарай, дəл осы ай мақтарда жас нəрестелердің шетінеу деңгейі де жоғары болып отыр», – деді С.Қайырбекова. Министр еліміздегі орташа өмір сүру ұзақтығына да тоқталды. 2012 жылы елімізде орташа өмір сүру ұзақтығы 69,61 жасты құраса, былтырғы жылдың қоры тындысында Қазақстан халқының орташа өмір жасы 70,3 жасқа жеткен. Өткен жылғы жүйелі жұмыстардың қатарында Санитарлық авиация республикалық үйлестіру орталығының 1355 рет ұшырылым жасап, 1813 медициналық көмек көрсеткені, 16 тікұшақ сатып алынғаны, «Денсаулық», «Жəрдем», «Саламатты Қазақстан» медициналық пойыздарының 301 стансада болып, 64 мыңнан аса адамды дəрігерлік тексеру ден өткізгені, жалпы дəрігерлік қараудың саны 500 мыңға жуықтағаны, трассалық дəрігерлік құтқару тіректерінің

қызметкерлері 719 рет шақыртуға барып, зардап шеккен 2 мыңнан аса адамға көмек көрсеткені атап өтілді. Сондай-ақ, былтыр 60 мың кардиохирургиялық ота жасалып, республика бойынша 40 инсульт орталығы ашылған, Мемлекетжекеменшік серіктестігі шеңбе рін де 60 диализдік орталық жұмыс атқаруда. Бірыңғай ұлттық денсаулық сақтау жүйесі аясында стационарлық көмектің қолжетімділігі артқан. 2013 жылы ерікті таңдау құқығын 800 мыңнан аса адам пайдаланған. «Жалпы, елде республикалық ғылыми-зерттеу институттарына жаңа технологиялар жоғары қарқынмен енгізілуде, ал, денсаулық сақтау ұйымдарында қазіргі таңда технологияның 32 түрі қолданылады. Соңғы уа қытта трансплантологияны дамы туда маңызды жұмыстар атқарылуда. Бұл жылдан-жылға тіндер мен ағзаны алмастыруда жасалған ота лар санын көбейтуге мүмкіндік беруде. Былтыр трансплантация бойынша 177 ота жасалды. Оның ішінде 130 бүйрек, 19 бауыр алмасты рыл ды. Сирек кездесетін техноло гияларды енгізу 2012 жылмен салыстырғанда 2,5 есеге көбейді», – деді министр. Былтырғы жылдың қорытындысы бойынша республикада дəрігерлер саны 63881-ге, ал орта медициналық қызметкерлер саны 151 178-ге жеткен. Əйтсе де маман жетіспеушілігі мəселесі өзекті күйінде екенін жұртшылық жақсы біледі. Баян дамашы дəрігерлерді баспанамен қамтымай бұл проблеманы шешу қиын екенін алға тартты. Республиканың 7 өңірінде, атап айтқанда, Ақмола, Алматы, Қызылорда, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар жəне Қарағанды облыстарында ғана баспана сатып алуға несие қарастырылған. Орта буын медицина мамандарын даярлайтын колледждердің медициналық талаптар мен стандарттарға сəйкес келмей тіні де алқа мəжілісінде

өзекті мəселелердің бірі ретінде көтерілді. «Медицина қызметкерлерінің орта буынының дайындық сапасына ерекше назар аудару қажет. Бүгінде республикада 68 медициналық колледж жұмыс істеуде. Дегенмен, олардың біразы кадрлар дайындауда салғырттық танытып отыр. Мəселен, атал ған колледждердің шағын бөлігіне ғана жүргізілген тексеру мед би келерді дайындаудағы кемшіліктерді анықтады. Тексерілген 6 колледждің барлығы да стандарттарға сай келмейді, ал олардағы дайындық сапасы ешқандай сын көтермейді. Сондықтан да Білім жəне ғылым министрлігімен бірлесіп, ағымдағы жылы барлық медициналық колледждерге жоспарлы тексеруді аяқтауды, стандарттар мен талаптарға сай келмейтіндеріне қатаң шара қолдануды ұсынамыз. Білім жəне ғылым министрлігіне біздің ұсынысымызды қабыл алып, белсенді қатысуларын өтінемін», – деді С.Қайырбекова. Министр кемшіліктер қатарында медицина ұйымдарының бірінші басшыларының менеджменті əлсіздігін де алға тартты. «Барлық жағдай жасалып отырса да, бірінші басшылар басқару жүйесін дұ рыс меңгермегені себепті қарамағындағы қызметкерлерін ын таландыра алмайды, ал бұл ха лық тың меди цина лық көмекке қана ғат тану деңгейін төмендетеді. Сондықтан, денсаулық сақтау саласында жүргізіліп отырған реформалар талаптарына сəйкес, ұйымдардың бірінші басшылары мен олардың орынбасарларын кезеңкезеңімен аттестациядан өткізуді ұсынамын», деді С.Қайырбекова. Алқа мəжілісін қорытындылаған Үкімет басшысы Серік Ахметов еліміздегі денсаулық сақтау жүйесінің қарқыны жаман емес екенін, жаңа медициналық мекемелер ашылып, соңғы бес жылда ана өлімін 3 есе, бала өлімін 1,5 есе төмендетудің сəті түскенін айта келіп, салаға бірқатар нақты тапсырмалар жүктеді. Оның ішінде əрбір облыс орталығында жоғары сапалы кардиохирургиялық оталардың жасалуы, алғашқы медициналықсанитарлық көмектің дамуына жағдай жасау, 2020 жылға қарай халықтың 30 пайызы спортпен

айналысуы үшін биылдан бастап, əсіресе, мектеп оқушылары мен студенттерге қатысты шаралар бойынша министрліктің тиісті іс-шаралар атқаруы керектігі айтылды. Елбасының халыққа Жолдауында міндетті медициналық сақтандыру мəселесі қозғалды. Бұл ондаған жылдар бойы зерттелетін мəселе. Оны енгізу Денсаулық сақтау минис тр лігінің қазіргі жұмыс істеп тұрған жүйесін түбірімен өзгертуге алып келеді. Сондықтан Үкімет пен министрлік, басқа да қызығушы органдар тарапынан оны енгізу туралы ережені жасамас бұрын міндетті түрде мұқият зерттеу керек. Депутаттар мен медициналық ұйымдар, басқа да азаматтар белсенді түрде қоғамдық талқылауға қатысуы қажет. Мемлекет-жекеменшік серіктестігін дамытып, медициналық сақтандыру жөнінен ұсыныстар енгізу жəне адамды еңбек қабілетінен айырып, өлімге соқтыратын ауруларды азайту үшін шаралар қабылдау керек», – деген Үкімет басшысы елдегі туберкулез інде тіне тос қауыл қою мəселесіне тоқталды. ДДСҰ мəліметі бойын ша, 100 мың адамға шаққанда тубер ку лездің 50 оқиғасы эпидемия болып саналатынын айтқан С.Ахметов біздегі жағдай 100 мың адамға шаққанда 73 екенін, алдағы бесжылдыққа тек 63-ке дейін ғана төмендету межесі қойылып отырғанын сынады. «Осы дерт бойын ша ахуалды өзгертуге біз де барлық мүмкіндіктер бар. Туберкулезге қарсы күрес мекемелерінде ем алып жатқан нау қас тардың сыртқа шығып, бөтен адамдарға жұқтыруына тосқауыл қойылуы қажет. Сол мекемелердің жағдайына назар аударылуы тиіс», – деді ол. Үкімет басшысы тегін ұсынылатын медициналық қызметтерге ақы алу фактілері бар екенін де атап өтті. Бұның барлығы министрлікке қарасты қада ға лау комитеті жұмысының тия нақсыздығынан екенін қадап айтты. «Егер қатаң əрі нақты қадағалау болмаса, біз бұл мəселені тыңғылықты қарастырамыз. Денсаулық сақтау министрлігі мен жергілікті атқару органдарына сапалы медициналық қызмет пен қадағалауды жəне мониторингті қамтамасыз ету бойынша тиісті шараларды қабылдауды тапсырамын», – деп түйді ПремьерМинистр өз сөзін.

Индустриялыќ аймаќќа айрыќша назар Өңірлік даму министрі Болат Жəмішев Ақтөбе қаласында өңірлерде индустриялық аймақтарды дамыту мəселелері жөнінде селекторлық кеңес өткізді. Кеңес жұмысына облыстар, Астана жəне Алматы қалалары əкімдерінің орынбасарлары, кəсіпкерлік жəне өнеркəсіп басқармалары, құрылыс басқармалары, облыстардың индустриялық-инновациялық дамыту өнеркəсіптерінің басқарма басшылары, облыстардың əлеуметтік-кəсіпкерлік корпорациялары басқармаларының төрағалары жəне басқалар қатысты. Өңірлік даму министрі кеңес жұмы сын аша келе бүгінгі таңда шынайы өнді рісті мемлекеттік ынталандырудың перс пективалық құралдарының бірі индустриялық

аймақтарды (ИА) құру болып табылатынын атап өтті. «Жалпы, біздің елде индустриялық аймақтарды шағын жəне орта бизнесті дамытуға жəрдемдесу қағидасы жəне өңір лер де жұмыс орындарын құруды арттыру бой ынша құру қажет», деді Болат Жəмішев. Болат Жəмішев кеңеске қатысушылардың ерекше назарын «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасының 4 пакеті шеңберінде 2013 жылғы желтоқсанда индустриялық аймақтардың жұмыс істеуі бойынша бірыңғай жүйелі саясат құру бөлігіне енгізілген өзгертулер мен толықтыруларға аударды. Сонымен, қандай да бір индустриялық аймақ құру өңірдің өңірлік жалпы өнімінің, шағын жəне орта бизнестің қолданыстағы

белсенді субъектілерінің, құрылған тұрақты жəне уақытша жұмыс орындары санының, өнеркəсіп саласының физикалық көлемінің индексі (ФКИ) жəне т.б. өсуіне ықпал ететін болады. Индустриялық аймақтар аумағында ұқсас немесе бірдей салалардағы кəсіпорындардан өнеркəсіптік кластерлер құралуы мүмкін. Сонымен қатар, кеңес барысында индустриялық аймақтарды басқару ресімдері, іске асыруға арналған жобаларды жəне құрылатын кəсіпорындарды орналастыру шарттарын іріктеу, еліміздің аумағында ҚазақстанТүрік индустриялық аймақтарын құру жөніндегі мəселелер талқыланды. «Егемен-ақпарат».

● Жасампаздық Жолдауы

Үстіміздегі жылғы 17 қаңтарда бəріміз ел тарихындағы айтулы оқиғаның куəсі болдық. Республика Президенті – Елбасы Н.Ə.Назарбаев өзінің «Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Қазақстан халқына Жолдауында осы Стратегияның басты мақсаты болып табылатын Қазақстанның əлемдегі ең дамыған отыз елдің қатарына кірудегі негізгі міндеттері мен жоспарын жария етті. Игорь РОГОВ,

Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің төрағасы.

Кезең-кезеңге бөле отырып, ұзақ мерзімге жоспарлау, алдымызда тұрған көп міндеттің ішінен ең бастыларын ажырата білу – Елбасы тəуелсіздіктің елең-алаң жылдарынан бері ұстанған, іс жүзінде өзінің тиімділігін көрсеткен əдіс. Мемлекет басшысының биылғы Жолдауы Қазақстанның жоғарыда айтылған өршіл мақсаттарға жету жолындағы жаңа сапалы кезеңін айшықтап, елімізде жəне халықаралық қоғамдастықта оң қабылданды. Жолдауда баяндалған негізгі

құқығына заңмен кепілдік беріледі деген қағидаларына (26-баптың 1 жəне 2-тармақтары) жəне т.б. негізделеді. Бұл конституциялық нормалардың талаптарын мейлінше толық жүзеге асыру мақсатында жекеменшік институтын күшейту жөніндегі заңнамалық шаралар қабылданатын болады. Жолдауда мемлекеттік институттардың жұмысын жетілдіруге ерекше назар аударылған. Əкімшілік реформа шешім қабылдау үдерісін оңтайландыруға, төрешілдік ресімдерін, қажетсіз қағазбастылық пен құжат айналымын жоюға, жер-жерлердегі басқару органдарының халық алдындағы есептілігін, жұмысының нəтижесі үшін жауаптылығын арттыра отырып, оларға өз алдына дербестік беруге қаратылады. Мемлекеттік кəсіпорындардың, ұлттық компаниялар мен бюджеттік ұйымдардың кадр саясатына меритократия қағидасын енгізу ең лайықты кандидатураларды іріктеп алуға, қызметкерлерді

Конституциялыќ ќўндылыќтарєа негізделген ќўжат қағидалар мемлекет пен қоғамның бүкіл қазақстандықтар мүддесін көздей отырып дамуының бағыттары мен басымдықтарын айқындайды, Конституцияда бекітілген адамның жəне азаматтың құқықтары мен бостандықтарына кепілдікті күшейте түсіп, Конституцияның нормаларынан қисынды түрде туындайды жəне соларға сəйкес келеді. Мемлекет басшысы жария еткен, тұжырымдамасы осыған аттас Патриоттық актіде көзделетін «Мəңгілік Ел» ұлттық идеясы, Конституцияның «Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы, байырғы қазақ жерінде мемлекеттілік құра отырып, өзіміз ді еркіндік, теңдік жəне татулық мұраттарына берілген бейбітшіл азаматтық қоғам деп ұғына отырып, дүниежүзілік қоғамдастықта лайықты орын алуды тілей отырып, қазіргі жəне болашақ ұрпақтар алдындағы жоғары жауапкершілігімізді сезіне отырып, өзіміздің егемендік құқығымызды негізгі ала отырып, осы Конституцияны қабылдаймыз» делінген кіріспесінен тікелей туындайды. Негізгі Заңда баянды етілген қазақ стандық патриотизм қағидаты (1-баптың 2-тармағы), Қазақстан мемлекеттілігінің іргетасын құрайтын, жалпыұлттық құндылықтар болып табылатын Қазақстанның тəуелсіздігі, ұлттың біртұтастығы, бейбітшілік пен келісім, зайырлы қоғам мен жоғары руханилық, индустрияландыру мен инновацияға негізделген экономикалық өсім, Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамы, ортақ тарихымыз, мəдениетіміз бен тіліміз, ұлттық қауіпсіздік, əлемдік жəне өңірлік ортақ проблемаларды шешуге жаппай атсалысу түріндегі толыққанды идеялық мазмұнға ие болды. Жолдаудың əлеуметтік бағыттағы дестесі маңызды конституциялық-құқықтық негізге ие. Конституцияның 1-бабында Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық жəне əлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам жəне адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары, деп атап көрсетілген. Өзінің бірқатар шешімдерінде республиканың Конституциялық Кеңесі бұл қағидалар Қазақстанның өз мүмкіндігіне қарай отырып, жоғарыдағы қағидаларды жүзеге асыруға міндеттеме алған мемлекет ретінде даму ниетін білдіреді деп түсіндірді. Мемлекет басшысы белгілеп берген, ІЖӨ-нің жан басына шаққандағы көлемін 13 мың АҚШ долларынан 60 мың долларға дейін арттыру, қазақстандықтардың өмір сүру жасын 80 жасқа жеткізіп, одан да асыру, жалақыны, əлеуметтік төлемдер мен шəкіртақыны көбейту, кедейшілік пен жұмыссыздық деңгейін қысқарту, балаларды мектепке дейінгі білім берумен 100 пайыз қамту жəне т.б. міндеттер осы бағыттың іс жүзінде орындалуына қызмет етеді. Негізгі Заңда баянды етілген əркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кəсіп түрін еркін таңдауына, кəсіпкерлік қызмет еркіндігіне, өз мүлкін кез келген заңды кəсіпкерлік қызмет үшін еркін

пайдалануға жəне т.б. құқықтары Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамы идеясының конституциялық негізін құрайды. Конституция адамдардың əл-ауқатты тұрмысының бірденбір көзі – жасампаз еңбек екенін негізге алады. Мемлекет əркімнің қауіпсіздік пен тазалық талаптарына сай еңбек ету жағдайына, еңбегі үшін нендей бір кемсітусіз сыйақы алуына, сондай-ақ, жұмыссыздықтан əлеуметтік қорғалуына кепілдік береді. Мұның бəрі салиқалы əлеуметтік саясат жүргізуге мүмкіндік туғызады. Өмір сүрудің жоғары деңгейі мен сапасы еліміздің дамуындағы нақты мақсат болып табылады. Бұл орайда сапалы білім беруге, жоғары технологиялы медицинаға, саламатты өмір салтына, бұқаралық спортқа ерекше ден қойылады. Елбасымыз атап өткендей, XXI ғасырдағы дамыған ел – белсенді, білімді жəне дені сау азаматтар. Үдемелі индустриялық-ин новациялық дамудың басым бағыттары, ауыл шаруашылығы кешенін жаңғырту, ғылымды кең пайдаланатын экономика құру, жаңа экономикалық саясаттың мəйегі болып табылатын агломерацияны, көлікті жəне энергетиканы дамыту – Қазақстанның бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық дамуы туралы конституциялық қағидаға негізделеді (Негізгі Заңның 1-бабының 2-тармағы). Реформа жүргізудің алғашқы кезеңінде-ақ Конституцияда республиканың əлеуметтік-экономикалық дамуының құқықтық негіздерін – əлеуметтік бағытталған нарықтық экономика, кəсіпкерлік қызмет еркіндігі, меншіктің нысандарының саналуандығы мен теңдігін бекітті. Осы қағидаларды дəйектілікпен жүзеге асыра отырып, Қазақстан бүгінде өзінің дамуының инновациялық өсу стратегиясына негізделген жаңа деңгейіне шықты. Бүкіл адамзат үшін өзекті болып табылатын болашақтың энергиясы, баламалы қуат көздері жəне «жасыл экономика» секілді салаларда жаһандық экономиканы дамытуға деген заманауи көзқарасты паш ететін ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесін Астанада өткізу жоспарланып отырғандықтан, Жолдау бұл бағыттағы жұмыстарға тың серпін береді. Экономиканың жаңа салаларын, бірінші кезекте, мобильдік жəне мультимедиялық, нано жəне ғарыштық технологиялар, роботтехникасы, гендік инженерия салаларын құру, сондай-ақ, даму көрсеткіштері жоғары мемлекеттерді мүшелікке біріктіретін Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының бірқатар қағидалары мен стандарттарын енгізу көзделуде. Қазақстанды ХХІ ғасырда индустриялық жəне əлеуметтік жаңғыр тудың басты құралы ретінде кіші жəне орта бизнесті одан əрі дамыту айқындалған. Мемлекет басшысының пікірінше, шағын бизнес атадан балаға берілетін отбасылық дəстүрге айналуға тиіс, ал бұл Негізгі Заңның: Қазақстан Республикасының азаматтары заңды түрде алған қандай да болсын мүлкін жеке меншігінде ұстай алады, меншік, оның ішінде мұрагерлік

еңбегіне қарай бағалау арқылы өсіруге мүмкіндік береді, ал бұл, өз кезегінде, халықтың мемлекетке деген, оның институттарына деген сенімін нығайтады. Ұлттық құқықтық жүйені одан əрі жаңғыртудың болашағы Консти туциямен үндеседі. Жолдауда құқықтың үстемдігі жəне жұрттың бəрінің заң алдындағы теңдігі қағи дасын одан əрі жүзеге асыру, сот жүйесінің қолжетімділігі мен ашықтығын қамтамасыз ету, құқық қорғау органдары қызметінің тиімділігін арттыру, сыбайлас жемқорлыққа қарсы жаңа стратегияны қалыптастыру мен жүзеге асыру, халықтың құқықтық мəдениетін көтеру мəселелері өзекті тақырып етіп алынған. Бұл конституциялық міндеттер жоспарлы түрде іске асырылып келеді. Жуырда ғана Мемлекет басшысы 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған Құқықтық саясат тұжырымдамасына құқықтық жүйенің жария жəне жеке құқық саласындағы бəсекелестік қабілетін арттыруға бағытталған өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Жарлыққа қол қойды. Республика Президенті, сондайақ, Құқық қорғау жүйесін одан əрі жаңғыртудың 2014-2020 жылдарға арналған мем лекеттік бағдарламасын жəне Құқық қорғау органдарының кадр сая сатының тұжырымдамасын бекітті. Тұлға құқықтарының қор ғалуына конституциялық кепілдіктерді күшейту, сот ісін жүргізудің тиімділігін жəне құқықтық жауапкершілік шараларын қамтамасыз ету қажеттігіне орай, құқық қорғау органдарының, соттардың жəне азаматтардың құқықтарын қылмыстық қол сұғушылықтан қорғау, қоғамдық қауіпсіздік пен тəртіпті қамтамасыз ету, құқық бұзушылықтардың алдын алу, жазаны жəне басқа да жауапкершілікті орындату жөніндегі өзге де құрылымдардың қызметінің негізгі бағыттары айқындалатын, қылмысқа қарсы күрес саласындағы мемлекеттік құқықтық саясатты көрсетудің басты нысандары ретінде қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу, қылмыстық-атқару жəне əкімшілікделиктілік заңнаманы тереңінен реформалау қажеттілігі туындады. Қазіргі таңда осы мақсатта əзірленген Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу, Қылмыстық-атқару кодекстерінің жəне Əкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің жаңа редакцияларының жобалары Парламенттің қарауында жатыр. Мемлекет басшысының Жолдауы – Конституцияны одан əрі тереңдетіп жүзеге асыруға бағытталған, ХХІ ғасырдың бірінші жартысындағы басты мақсатқа – Қазақстанның əлемдегі ең дамыған отыз елдің қатарына кіру мақсатына қол жеткізудің былайша айтқанда «жол картасын» айқындайтын ұзақ мерзімді бағдарламалық құжат болып табылады. Жолдаудың негізгі қағидалары Негізгі Заң талаптарынан тікелей туындайды, түптеп келгенде, конституциялық қағидалар мен нормаларды жүзеге асырудың бағдарламасы болып табылады.


29 қаңтар

www.egemen.kz

2014 жыл

– ЕЛДІҢ КҮШ-ҚУАТЫ

3

● Жолдау жүгі

Кеѕейген кґкжиектер Самат ЕСКЕНДІРОВ, Солтүстік Қазақстан облысының əкімі.

Əрдайым тереңдігімен жəне де халыққа аса қажет мəселелерге бағытталғандығымен ерекшеленетін бағдарламалық сөздері мен баяндамаларында отандастарының арманмақсатын аялап, ертеңге деген сенімі мен үмітін үкілеп келе жатқан Елбасымыздың биылғы Жолдауына да ел еңсесін тіктер шуақты ойлар, əлеуметті жігерлі ісқимылға жұмылдырар асқаралы міндеттер арқау болып өрілгені қандай ғанибет. Жаңа Жолдауда мемлекетіміздің алдағы дамуының барлық бағыттарына назар аударылып, маңызды міндеттер белгіленді. Мемлекет басшысының биылғы Жолдауы да нағыз қайнаған өмірдің өзінен туған құнды құжат, байыпты бағдар. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» Жолдауынан туындайтын міндеттерді талқылауға арналған облыс активінің жиналысына қатысушылар осылай ой түйді. Иə, бүгінде бүкіл қазақстандықтар Елбасының жаңа Жолдауын қызу талқылауда. Биылғы Жолдау негізінен «Қазақстан – 2050» Стратегиясын жүзеге асыру бағыттарына арналды. Мемлекет басшысы: «Қазақстан – 2050» Стратегиясының ең басты мақсаты – елімізді дамыған 30 елдің қатарына енгізу. Ол – «Мəңгілік Қазақстан» жобасы, ел тарихындағы біз аяқ басатын жаңа дəуірдің кемел келбеті», – дей келіп, дамыған 30 елдің қатарына қосылуға жол ашатын жеті басымдықты айқындап берді. Еліміздің экономикасын дамытудың басым бағыттарының бірі инновациялық индустрияландыру трендін түзету жəне күшейту болып табылады. Демек, біз алдағы кезеңде өз мүмкіндіктеріміз бен артықшылықтарымызды нақты бағалап, қолда бар ресурстарды шашыратпай, ең басым бағыттарға шоғырландыра білуіміз керек. Индустрияландырудың бірінші бесжылдығында біздің облыста өңір экономикасы үшін маңызды бірқатар жобалар жүзеге асырылды. Жүк вагондарын өндіру жолға қойылды, республикамыздың мұнай-газ жəне теміржол кешендерінің мұқтажы үшін өнімдер шығаратын машина жасау кəсіпорындарының өндірісі жаңғыртылды. Индустрияландыру картасы шеңберінде жалпы сомасы 41,5 миллиард теңге тұратын, 2 мыңға жуық адамды жұмыспен қамтуға мүмкіндік беретін 30 жобаны жүзеге асыру қолға алынса, бүгіндері сомасы 26 миллиард теңгеге жуық 26 жоба іске қосылды, жаңадан 800ден астам жұмыс орны ашылды. Барлық нысандар тұрақты жұмыс істеп тұр. Өткен жылы облыс экономикасына 100 миллиард теңгеден астам инвестиция құйылды. Осы бағыттағы ісімізге «бір терезе» қағидаты бойынша жұмыс істейтін Инвесторларға қызмет көрсету орталығының ашылуы да тың серпін бергені анық. Президент Жолдауында Қазақстанды геологиялық барлау саласы бойынша əлемдік нарыққа шығару қажеттігі баса

айтылған. Біздің өңір бұл міндетті жүзеге асыруға да лайықты үлес қоса алады деп ойлаймыз. Өйткені, бізде пайдалы қазбалардың үлкен қоры бар. Атап айтсақ, республика балансындағы қалайының 65 пайызы, цирконийдің 37 жəне уранның 19 пайызы біздің үлесімізде. Қазір Ақжар, Уəлиханов, Тайынша, Есіл аудандарында бірқатар кен өндіру жəне өңдеу компаниялары іске кірісіп, табысты жұмыс істеуде. Тұтастай алғанда бұл салаға бүгіндері 49 кəсіпорын тартылып отыр, олар 2013 жылы облыс бюджетіне салық төлемі ретінде 250 миллион теңгеге жуық қаржы аударды. Агроөнеркəсіп кешенін инновациялық бағытқа көшіруді қамтамасыз ету туралы Мемлекет басшысының тапсырмасы біздің өңір үшін айрықша маңызды. Солтүстік Қазақстан облысы бұл орайда Елбасы алға қойған міндеттерді жүзеге асырудың көшбасшылары қатарынан көрінуге тиіс. Оған біздің мүмкіндігіміз мол. Біріншіден, өңірдің климаттық жағдайы ауыл шаруашылығын дамытуға аса қолайлы. Дегенмен, қол жеткізген табыстарымызды тек осымен ғана түсіндіруге болмайды. Салаға мемлекеттің қолдауы да қайтарымның мол болуына игі ықпал етуде. Егер 2012 жылы 9,3 миллиард теңге жəрдем қаржы бөлінсе, өткен жылы оның көлемі 14,9 миллиард теңгеге жетті. 2013 жылы ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы түсімі табиғи көлем индексі 113 пайыз болған жағдайда 277 миллиард теңгені құрады. Жұмыспен қамтылған бір адамға шаққанда еңбек өнімділігі 869,2 мың теңге немесе оның алдындағы жылдың сəйкес кезеңімен салыстырғанда, 115,3 пайыз болды. Ауыл шаруашылығының негізгі капиталына сомасы 44,7 миллиард теңге немесе 109,5 пайыз инвестиция салынды. Алдағы жылдары осы қарқынды сақтау үшін, əрине, қыруар жұмыстар атқаруымыз керек. Міне, осы мақсатта облыста өсімдік шаруашылығын əртараптандыру, оны бəсекеге қабілетті жəне экспортқа бағдарланған дақылдар өсіруге қайта бағдарлау жөнінде нысаналы жұмыстар қолға алынды. Президент өзінің Жолдауында азықтүлікке деген сұраныс жыл өткен сайын өсе түсетінін айрықша атап көрсетті. Осыған орай өндіріске жаңа технологияларды

енгізіп, еңбек өнімділігін арттыруға, жермен жұмысты жақсартуға баса көңіл бөлуіміз керек. Облысымызда осы талап деңгейінен көрініп келе жатқан Қызылжар ауданындағы «Зенченко жəне К» КСі, Тайынша ауданындағы «ТайыншаАстық» ЖШС-і мен «Астық Стем» ЖШС-і, Ғ.Мүсірепов атындағы ауданның «Тұқым» ЖШС-і жəне «Ақселеу» ЖШС-і, Есіл ауданындағы «Прометей-Агро» ЖШС-і жəне «Агрохимснаб» ЖШС-і, Мамлют ауданындағы «Мəмбетов жəне К» КС, Аққайың ауданындағы «Дайындық» ЖШС-і сияқты агроқұрылымдар бар. Ендігі жерде біз олардың тəжірибесін баршаның ортақ игілігіне айналдыру жағын ойластырудамыз. «Қазақстан ет, сүт жəне егіншіліктің өзге де өнімдерін экспорттайтын өңірлік ірі елге айналуы тиіс», деп атап көрсеткен Мемлекет басшысының тапсырмасын жүзеге асыруға солтүстікқазақстандықтар да қомақты үлес қоса алады. Ол үшін өткен жылы біздің аграршыларымыздың тірілей салмақпен 97 мың тоннадан астам ет, 458,5 мың тонна сүт жəне 487,2 миллион дана жұмыртқа өндіргенін, сөйтіп, ет өндіруді – 15 пайызға, құс етін – 33 пайызға, өңделген сүтті 92 пайызға арттырғанын айтсақ та жеткілікті. Фермерлікті дамыту ел экономикасында маңызды рөл атқаратынын, ауылдарда өзінің бизнесін жүзеге асыруға ниет білдірген кəсіпкерлердің жолында кесе-көлденең тұратын əкімшілік кедергілерді жою қажеттігін Елбасымыз ұдайы айтып келеді. Бұл міндетті шешу үшін фермерлердің ұзақмерзімді қаржыландыру мен өткізу нарықтарына делдалсыз, тікелей шыға алатын болуына қол жеткізуіміз керек. Бұл ретте облыста жинақталған жақсы тəжірибе бар. Дегенмен, оны əлі де жетілдіре түсу керек деп ойлаймыз. Сол сияқты, «Агробизнес – 2020» бағдарламасы шеңберінде машина-трактор паркін жаңарта отырып, егіс танаптарын əртараптандыруды жалғастыра бермекпіз. Ұқсату саласында да кезегін күтіп тұрған істер аз емес. Экспортқа бағдарланған, бəсекеге қабілетті өнім өндіру көлемін ұлғайту үшін кəсіпорындарды жаңғыртуды қамтамасыз етуіміз қажет. «Жасыл» экономикаға көшу жөніндегі тұжырымдамаға сəйкес 2030 жылға қарай егіс танаптарының 15 пайызы су үнемдейтін технологияларға көшіріледі. Мемлекет басшысы өз Жолдауында «инфрақұрылымдық үштағанның – агломерацияның, көліктің, энергетиканың» қарқынды дамуын ерекше басымдық ретінде бөліп қарастырды. Аса ірі халықаралық автомобиль жəне теміржол тораптарының тоғысқан жерінде орналасқан, Ресей Федерациясының үш бірдей өңірімен шектесетін біздің облыста көлік инфрақұрылымын дамыту ерекше маңызға ие. Біз үшін бұл сала экономикалық өсімнің нақты көзі болып табылады. Осыған байланысты логистикалық қызметтер секторын дамыту, сонымен қатар, Кеден одағы мүмкіндіктерін барынша кеңінен пайдалану мəселелеріне басымдық беріп отырмыз. Бүгінде бүкіл əлемде тұрмыста да,

өндірісте де жаңа технологиялар негізінде электр қуатын үнемдеуге, энергияның жаңар тылған баламалы көздерін пайдалануға баса мəн беріліп отыр. Біздің өңірімізде Новоникольское ауылындағы «Зенченко жəне К» КС-де біраздан бері қолданылып келе жатқан жел энергиясын өндіретін қондырғылар осыған мысал бола алады. Олар шаруашылықтың қажеттіліктерін өтеумен бірге, артылған қуат көзін басқа мақсаттарға да пайдалануда. Елбасының тапсырмаларына сəйкес біз кəсіпкерлік саласына да ұдайы қолдау көрсетіп келеміз. Сөйтіп, кəсіпкерлікті дамытуға кедергі келтіретін барлық енжар құқықтық нормалардың күшін жою, шағын бизнесті орта деңгейге көшіру жөнінде шаралар қолданылуда. Нақты мысал келтіре кетсек, рұқсат шараларын түгендеу жəне оңтайландыру жөнінде елеулі жұмыстар жүргізудің нəтижесінде лицензияның 5 түрі жəне 104 рұқсат құжаты электрондық нұсқаға көшірілді. Ал биыл 30-дан астам рұқсаттаманы оңтайландыру жоспарланып отыр. Сол сияқты, өткен жылы Петропавл қаласында Кəсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы ашылды. Айта берсек, осындай тындырылған істер баршылық. Алайда, қол жеткенге тоқмейілсуге болмайды. Елбасы Қазақстанның XXI ғасырдағы даму көкжиегін бірінші кезекте адами өлшеммен, қазақстандықтардың əлеуетін ашатын жаңа мүмкіндіктерді жасаумен байланыстырады. XXI ғасырдағы дамыған ел дегеніміз – белсенді, білімді, денсаулығы мықты азаматтар. Білім саласының алдына оның барлық буындарының сапасын арттыру, əрбір деңгейде білім берумен толық қамтамасыз ету жөнінде нақты міндеттер қойылды. 2020 жылға қарай Қазақстандағы 3-6 жас аралығындағы балаларды мектепке дейінгі біліммен 100 пайыз қамту жоспарлануда. Назарбаев зияткерлік мектептері қазіргі заманғы орта білім беруді дамыту деңгейін көтеріп, тың серпін бермек. Оқыту барысында бірінші кезекте оқушылардың сыни ойлау, өзіндік ізденіс пен ақпаратты терең талдау машығын игеруге, қазақ, орыс, ағылшын тілдерін білулеріне мəн берілмек. Үстіміздегі жылы облыс орталығында химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебі ашылғалы отыр. Техникалық жəне кəсіби білім берудің сапасы шынайы өндіріспен жəне технологиялық инновациялармен тығыз байланысымен айқындалатын болады. Өңірде дуальдік білім беруді енгізу бойынша басталған жұмыс жалғасын табады. Өйткені, біздің алдымызда дуальді жүйе бойынша дайындалатын мамандықтардың санын екі есе көбейту міндеті тұр. Осындай дамудың даңғылына бастар тың ізденістер денсаулық сақтау, мəдениет салаларына да тəн. Денсаулық сақ тауда алғашқы медициналық-санитарлық көмекті дамытуға, міндетті медициналық сақтандыруды енгізуге басымдық берілсе, мəдени саясаттың ұзақмерзімді тұжырымдамасы мəдениет саласында негізгі даму векторына айналып, халқымыздың бəсекеге қабілетті мəдени ментальдігін қалыптастыруға, заманауи мəдениет

кластерін дамытуға бағытталған шаралар қолға алынады. Биылғы Жолдауда мүмкіндігі шектеу лі азаматтарға қатысты мəселелер де көтерілді. Президенттің айтуынша, олар үшін Қазақстан кедергісіз аймаққа айналуға тиіс. Мүмкіндігі шектеулі азаматтар тұрмыстық қызмет, тағам өнеркəсібі, ауыл шаруашылығы кəсіпорындарында жұмыс істей алады. Жыл сайын біздің облысымызда 200-ден аса кəсіпорын мен ұйым 500-ден аса мүмкіндігі шектеулі адамды жұмысқа тартады. Алдағы кезеңде осы орайда бизнесті де барынша ынталандырмақпыз. Əлемнің дамыған 30 елінің қатарына қосылуға ұмтылыс кезінде мемлекет тік институттар жұмысының сапасы аса маңызды негіз болып табылады. Бұл орайда Мемлекет басшысы адал бəсекелестіктің, əділеттіліктің, заңның үстемдігі мен жоғары құқықтық мəдениеттің қажеттігін атап көрсетті.Тəжірибе аңғартып отырғанындай, мемлекет өмірінің барынша маңызды мəселелерін демократиялық əдістермен шешу мемлекеттік институттардың, сая си партиялардың, басқа да қоғамдық бірлестіктердің, үкіметтік емес ұйымдардың, алуан əлеуметтік топтардың жəне тұрғындардың бірлескен күш-жігерінің негізінде де мүмкін болады. Жыл сайын өңірімізде үкіметтік емес ұйымдардың санының артуы байқалып отырғандықтан, бұл біз үшін аса маңызды. Соңғы жылдары Нұрсұлтан Əбішұлының тікелей ұйытқы болуының арқасында елімізде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес күшейтілді. Бұл мəселе жаңа Жолдауда да назардан тыс қалған жоқ. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттік страте гия ны іске асыру əлеуметтік, экономикалық жəне саяси тұрақтылықты нығайтуға, жекелеген азаматтардың да, сонымен бірге, тұтастай қоғамның да құқықтарын, бостандықтарын, заңды мүдделерін қыл мыстық көріністерден қорғау деңгейін көте руге мүмкіндік береді. Тұтастай алғанда, ел Президентінің пайымдауынша, əлемнің дамыған 30 елінің қатарына қосылуды екі кезеңде өткізу керек. 2030 жылға дейінгі аралықты қамтитын бірінші кезеңде ХХІ ғасырдағы мүмкіндіктерге орай жаңғыру серпілісі

жасалады. Екінші кезеңде еліміздің ғылыми қамтымды қағидаттарға негізделген орнықты дамуын қамтамасыз ету қажеттілігіне баса назар аударылады. Атқарушы биліктің қызметінің барлық жүйесі жəне мемлекеттік органдардың құрылымы «Қазақстан – 2050» Стратегиясын жүзеге асыруға бағытталуға тиіс. Сондықтан əрбір əкім, əрбір кəсіпорын басшысы осы жұмысқа басшылық жасауы, ең алдымен өздері түсіндіруі жəне осынау маңызды іске баршаны тартуға тиіс. Міне, біз осындай талаптарды ескере отырып, Жолдаудың мақсаттары мен міндеттерін жүзеге асыру бойынша нақты шараларды əрбір солтүстікқазақстандыққа жеткізуге күш салатын боламыз. Осы Жолдауда Елбасы Қазақ елінің Ұлттық Идеясы – Мəңгілік Ел екендігін баса айтты. Елбасының еліміздегі жүргізіп отырған жүйелі саясатының арқасында біз армандарды ақиқатқа айналдырып, Мəңгілік Елдің іргетасын қаладық. Тəуелсіздік, ұлттық бірлік, бейбітшілік пен келісім – міне, осылар «Мəңгілік Ел» – Қазақстанның алға қарышты жəне сенімді қадам басуын қамтамасыз етті. Тəуелсіз Қазақстанның халқын біріктіретін ұлттық құндылықтардың бірі – мемлекеттік тіл. Нұрсұлтан Назарбаев биылғы Жолдауда да мемлекеттік тілдің Қазақстан тəуелсіздігіндегі маңыздылығын ерекше атап көрсетті. «Енді ешкім өзгерте алмайтын бір ақиқат бар! Ана тіліміз Мəңгілік Елімізбен бірге Мəңгілік тіл болды. Қазақ тілін даудың тақырыбы емес, ұлттың ұйытқысы ете білгеніміз жөн», – деп мəлімдеді Президент. Мемлекеттік тіл – Қазақстандағы келісім мен татулықтың, бірлік пен тұрақтылықтың алтын арқауы болып қала бермек. Жоғарыда айтқанымыздай, Елбасының биылғы Жолдауы негізінен «Қазақстан – 2050» Стратегиясын жүзеге асыруға бағытталған. «Қазақстан – 2050» Стратегиясы – барлық саланы қамтитын жəне үздіксіз өсуді қамтамасыз ететін жаңғырту жолы. Ендеше, Президенттің биылғы Жолдауындағы жаңа бастамаларды іске асыру жолында күш-жігерімізді аямай еңбек ету, сөйтіп, сүйікті Отанымыздың дамыған 30 елдің қатарынан көрінуіне өз үлесімізді қосу баршамыздың абыройлы борышымыз болып табылады.

● Оқырман ойы

Отан отбасы жауапкершілігіне иек артады Роза АСЫЛБЕКОВА, «Алтын алқа» иегері.

Елбасы Нұрсұлтан Назар баев биылғы Жолдауында да аналарға үлкен жауапкершілік жүктеп отыр. Ол кісінің «Мəң гілік Қазақстан» жобасының іргетасын біздің балаларымыз қалап, немерелеріміз игілігін көретін болады. Сондықтан да «Бұл Стратегия сіздерге арналған. Оны жүзеге асыратын да, жемісін көретін де сіздер. Өз жұмыс

орындарыңызда отырып, осы жұмысқа əрқайсыңыз атсалысыңыздар. Елдің бола ша ғын барша халықпен бірге жасаңыздар!» деп отыр Елбасы. Мен қала қызымын, ауыл келінімін. Сегіз баланы дү ние ге əкелсем де жұмыстан қалған емеспін. Үйде де қарап отырмай мыз. Құрақ құрап, киіз басуды, шаруа істеуді қайын енемнен үйрендім. Балаларыма да үйретудемін. Бұл – тəрбиенің тəлімді өрнегі. Қазір үй жанынан тігін цехын

ашып, ұлтымыздың қолөнерін дамыту қамындамын. Жолдауда атап көрсетілгеніндей, бұл іске отбасы мүшелерін кеңінен тартатын боламын. Келешегі кемел елдің болашағы – тəрбиелі ұрпақта. Бұл орайда, баланы материалдық қамтамасыз етуден гөрі, оның тəрбиесімен айналысу қиынырақ. Бала əуелі ата-анасының сөзі заң болғандықтан, əке-шешесінің жасаған іс-əрекетін өзіне үлгі етіп алады. Исламда «бала Жаратқан иеміздің

ата-анаға жіберген аманаты» деген түсінік бар. Осы жолда сенім биігінен көрініп, міндетін адал атқарған ата-аналар қандай сый-құрметке болсын лайықты. Отбасы – Отанның бір бөлшегі деген жақсы сөз бар. Ендеше, ертеңгі ерен істеріміз, телегей табыстарымыз, бақытты тіршілігіміз баршамыздың қолымызда екендігін ұмытпайық дегім келеді. Ақмола облысы, Целиноград ауданы.

Əн мен кїй əлеумет тоќ болєанда єана керек Мəдина СƏДУАҚАСОВА, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, əнші.

Ел өмірі тек мəдениеттен тұрмайды. Ең алдымен, халықтың тұрмысы жақсы болуы керек екенін əрқайсымыз білеміз. Нан болса əн де болатынын бала кезімізден құлағымызға құйып өскен ұрпақпыз. «Ораза, намаз тоқтықта» дегендей, Елбасының биылғы Жолдауында ең бірінші əлеуметтік мəселелердің көтерілгені өнер адамдарының да көңілінен шығады деп ойлаймын. Экономикасы мен ғылым-білімі дамыған ел ғана мəдениетке көңіл бөле алатынына көзіміз жеткен. Сондықтан да Жолдауда басымдық берілген барлық салалардың дамуы түптің-түбінде ұлттық өнерге де жағдай жасауға жол бастап береді деп

есептеймін. Тыныштығы, татулығы, дамуы жоқ елдердің мəдениет түгілі, бас қайғысымен, бір күнкөріс қамы үшін өзге елдерден жұмыс іздеп, сенделіп жүр. Сондықтан да Президентіміздің бүгінгі табысымызға тоқмейілсімей, ертеңгі болашағымызға көп мəн беріп, жастарымыз бəсекеге қабілетті елдермен терезесі тең дəрежеде білім алуына ықпал жасап отырғанына біз де қуанамыз. Өз ата-анам еңбекпен көркейген қа рапайым адамдар болғандықтан, алдымен əртүрлі салаларда жұмыс істеп жатқан жандардың жалақысы көтеріліп, жағдай жасалып жатқаны баршамыз үшін маңызды. Əрқайсымыздың əке-шешеміз мұғалім, енді біреулеріміздің ата-анамыз малшы, дəрігер, бауырларымыз студент болғандықтан, Елбасы Жолдауында айтылған, жеке-жеке тоқталған

мəселелердің бəрі айналып келгенде баршамызға қатысты болып шығады. Елбасымыз басқасын былай қойғанда, айран-сүтті алыстан тасымай, өзіміз өндіріп, қайта шет мемлекеттерге экспорттауды да айтып отыр. Мысалы, алғашқы медициналықсанитарлық көмекті дамыту, спортпен шұғылдану, дұрыс тамақтана білу, жүйелі профилактикалық тексерілу дегендердің барлығы біздің халқымыз үшін ауадай қажет. Сонан соң маған мүмкіндігі шектеулі, мүгедек жандарды да жұмыспен қамтып, олардың қоғамдық көліктерде қозғалуына, баратын жерлеріне барып-келуіне жағдай туғызу керек деген жолдар өте ұнады. Шетелдерде гастрольдік сапарларда болғанда, ол елдерде мүгедек жандарға жасалған жағдайларды көріп, бізде де осындай болса екен деп ойлайтынмын. Бұл – өз халқын сыйлаған, сүйген

Елбасымыздың үлкен ісі. Қоғамдағы əрбір адамның жағдайын ойласақ, ертең осының бəрі алдымыздан шығады. Елбасы, өте күрделі, жан-жақты тапсырмалар бере отырып, мəдениет саласынан бəрібір аттап өткен жоқ. Нұрсұлтан Əбішұлы: «Жалпықазақстандық мəдениетті дамытуға жаңаша серпін берген жөн. Мəдени саясаттың ұзақмерзімді тұжырымдамасын əзірлеу қажет. Онда қазақ стандықтардың бəсекеге қабілетті мəдени ментальдігін қалыптастыруға, заманауи мəдениет кластерлерін дамытуға бағытталған шаралар белгілеу керек», деді. Кезінде өнер саласы да талай қиындықтар мен қаржы тапшылығын бастан өткерді. Енді жаңа заманға аяқ бастық. Алдағы уақытта өнер саласын сапаландыру ісі жүретініне сенемін. АЛМАТЫ.


4

АС Р А Қ З

www.egemen.kz

КӨ

29 қаңтар 2014 жыл

– Т Е К Е Л М Е М МІНСІЗ АДАМЗАТТЫЅ АРМАНЫ Адамзат баласы əлімсақтан қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған, мамыра-жай, тыныш заманды армандаған. Жер бетінде молшылық, тыныштық болса екен, ешкім бір-бірімен соғыспаса екен, қысқасы, мінсіз заман орнаса екен деп, соны аңсаған. Тарихта сондай дəулетті мемлекет орнатқысы келгендер ежелден-ақ ұшырасады. Қазақ-британ университетінің оқытушысы, ғылым докторы Гүлжаһан Нұрышева, Алматы мемлекеттік университетінің проректоры, философ-ғалым Ақтолқын Құлсариева жəне басқа ғалымдар осы мəселені ара-тұра зерттеп, ойларын ортаға салумен келеді. Олардың пайымдауларынша, Аристотель, Платон, əл-Фараби, берісі Абай мінсіз мемлекет қалыптастыру мен соны басқаратын халыққа жайлы, адал басшылар болса деп армандаған. Демек, мінсіз мемлекет – адамзат арманы. Жоғарыда айтылған ойшылдардың ілімі баршамыз үшін, соның ішінде қазақ үшін де үлкен тағылым. Тарихтан белгілі, ірі тұлғалар мінсіз мемлекет құруды ізгілікті дамыту арқылы жүзеге асыруға болатындығын меңзеген. Мəселен, Платон асыл қасиеттерді бойға сіңіру қажеттігін, парасаты мол азаматтар одағы керек екендігін түсінген. Кейін осы ойды əл-Фараби жалғастырған. Ол мінсіз мемлекетті басқаратын адамды Ұстаз немесе Илхам деп атаған. Мінсіз мемлекетті басқаратын адамның өзі алдымен сол орынға лайықты жан болғаны абзал. Ол əуелі аса əділетті болуы тиіс. Адамдар адалдықты, əділдікті арман етеді. «Əділет», «əділ» деген сөздер көп айтылады. Сондықтан да балаларына «Əділет» немесе «Əділ» есімдерін береді. Патшалардың қара қылды қақ жарған əділетті, турашыл болғанын қалайды. Осындай мемлекет басшысына лайық адамның бойынан бірнеше (12) қасиет табылуы тиіс. Алдымен, дене мүшесі сау, денсаулығы мықты, есте сақтау қабілеті күшті, мейлінше зерек, зерделі, заттың бір қасиетін көре отырып, бар қасиетін айта білетін, жұртты бірден баурап алатын шешен болуы керек. Жалпы, түбінде жер бетінде əділдік орнайды, əділдік жеңеді. Əй бірақ əділдік ылғи кешігіп келетінін қайтерсің. Əділдік тек күнде ғана бар ма дерсің кейде. Өйткені, күннің шуағы мейлі ол құл болса да, күң болса да, əлемді билеген əмірші болса да бəріне бірдей төгіліп тұрады ғой. Көп мəселені ақылды адамдар шешуі қажет. Неге мемлекет басшысын халық болып сайлайды? Өйткені, сол халықтан талабы артық адам басшы болуы тиіс. Ел билеген адам асып-тасып, көкірегін керіп кетпеуі тиіс. Əйгілі Аяз би секілді тəубесіне келіп отырғаны жөн. Əйтпесе, «Жеттім деген – жығылады, толдым деген – төгіледі». Ежелгі түркі жазбаларындағы деректерге сүйенсек, Түрік қағанатына жатқызылатын ру-тайпалар қазіргі қазақ даласын мекендегені жəне Білге қаған мен Күлтегіннің осы ұлан-ғайыр жерді сыртқы жаудан қорғағаны белгілі. Көне жазбаларға қарағанда, биліктің басты міндеті жұртының қамын ойлау, халқын асырау, қорғау, күш-қайратын мемлекет мүддесіне жұмсау екендігі аңғарылады. Сонымен қатар, ерлікті, тəуелсіздікті, бостандықты жоғары құндылық ретінде таниды. Ұлтқа қожалық жасауға болмайды. Оған тек қызмет ету керек. Ұлтқа қызмет жасай бiлген адам ғана оның қожасы бола алады, деген екен əйгілі Мұстафа Кемал Ататүрік. Платон мен Аристотельдің көзқарастарына сүйене отырып, оны өз елінің ерекшеліктеріне сай бейімдеп пайдаланған, «қайырымды қала» деген атпен мінсіз мемлекет туралы ой қаузаған Əл-Фараби қала бастығының кемшілігін тікелей айтпай, жанамалап, өсиет, уағыз тұрпатындағы мақал-мəтелдер арқылы астарлы тəсілмен жеткізіп түзетуге болатынын айтқан. Мұны біз демократиялық үрдіске өзіндік үлесін қосатын, тəуелсіз баспасөз ісін дамытатын тұжырым жасау мақсатында, яғни, қазіргі БАҚ жүйесінде сөз бостандығының мəдениеті ретінде қабылдап, түсінуіміз керек. Саясатты өнер ғана емес, білім мен даналық деп таныған Жүсіп Баласағұн мемлекет басқарушы тұлғаны халықтың бақылауында

болуы керек деп білді. Оның көп ойлары мен пайымдауларының бүгінгі күні де өз мəнін жоймағанына көз жеткізуге болады. Адамдар арасындағы қарымқатынасты жайсаң мінезбен сабақтастырған Махмұт Қашқаридың зорлық жүрген жерде əділдікке орын қалмайтынын айтқаны қазіргі демократияның талаптарымен толық үндеседі. «Ақылмен арыстан ұстауға да болады, ал күшпен тышқан да ұстай алмайсың», деп өсиет қалдырған ғұлама əміршіл-əкімшіл жүйеден бас тартып, демократиялық даму жолын таңдаған тəуелсіз ел үшін ғибрат боларлық ескірмес қағи далар ұсынды. Əкімнің барлық ісəре кеті халықтың көз алдында болатындығын айтқан ғұламаның сөзі қазіргі жариялылықты, ашық қоғамды, БАҚ-тың бостандығын меңзегендей əсер қалдырады. Тіпті, «Əмір жат елден өзіне арнап сарай соқтырып қойса, бұл – жаман ырым. Бұл түбі басына қиынқыстау күн туа қалса, қашып барып паналаймын дегенді білдіреді. Бұл халқының алдында жаса ған сатқындығы», дегенінің өзінен-ақ елдегі кейбір лауазымды тұлғалардың Батыс банктерінде құпия есепшоттар ашып ақша салғандарын, шетелдерде зəулім ғимараттар тұрғызғандарын меңзегендей. Адамдардың Жаратқан Ие алдындағы теңдігін айтқан ежелгі заман ұлы ойшылы Қожа Ахмет Ясауи «Диуани хикмет» кітабында халық бұқарасына зəбір көрсеткен əмірлердің, бектердің, қазылардың əділетсіздігін сынаған, бұл дүниенің жалғандығын ескерткен. Дулатидің ел бастаған əмірлерге қоятын талаптары да демократиялық қағидаларға толықтай сай келеді. Айталық, олар: əмірші өзін өзгелердің көзқарастарымен байқау, мұсылмандықты қадір тұту, сəн-салтанат, қызық думанның соңына түспеу, қарапайым адам ретінде өмір салтын ұстану, халыққа қатыгездік көрсетпеу, өзіне қарсы жұрт наразылығын тудырмау, жұртын орынсыз қауіпқатерге ұшыратпау, діндар адамдармен ақылдасу, дандайсу мен жемқорлыққа салынып, халықты өзінен үркітіп алмау, аса қатал əскербасылары мен уəзірлердің рахымсыз əрекеттеріне жол бермеу, күрделі істің түйінін тауып, көрегендікпен шешім қабылдау. Осылайша Дулати өз тұсында бір елдің ғана емес, жалпы адамзат құндылығына негізделетін əлемге ортақ өсиет қалдырды. Ел басқарған тұлға ашуға бойын билеткізбейді, халық қамын жейді. Оның жемісті еңбегі ақылоймен, терең парасатпен үндеседі, ел көңілінен шығады. Сонымен қатар, елді ізгілігімен мойындатқан басшы күш-жігерін халқына арнайды, арды биік ұстайды, байлықтың соңына түспейді дейді. Дəл осын дай адал басшы ғана елді өз соңынан ерте алмақ. Халық

сеніміне ие болудың жолы əділдік, ізгілік, қайырымдылық болса, мұны да қазіргі демократиялық құндылықтан бөліп қарауға келмесі анық. Халқы қолдаған басшы текті, көпті көрген, жұрттың бос қолпаштауын керек етпейтін адам жəне ол туралыққа, əділдікке,

шындыққа ғана жүгінетінін айтады ғұлама Дулати. – Меніңше, Платон өзінің мінсіз мемлекет туралы диалогтарын жазғанда, Əл-Фараби құт дарыған қала тұрғындары туралы толғағанда, Мор утопияға берілгенде, Кампанелла күн қаласы туралы қиялдағанда, сол сияқты, Асан қайғы да Жерұйығын іздеп зар илегенде елінің жарқын болашағын көз алдына елестеткені күмəнсіз, – дейді жас ғалым Ақтолқын Тұрлыханқызы. – АҚШ Конституциясында архаика жеткілікті, ағылшындардың əлемдегі ең ірі колониялары болғанына қарамастан, өздерін «Мейірімді қартаң Англия» (Добрая старая Англия) деуі, француздардың «Əсем Франциясы», жапондардың «Күншығыс елі», Ресейдің «Киелі Русінен» (Святая Русь) бастап, қазіргі «Ұлы Ресейіне» (Великая Россия) дейін, қытайдың «Аспанасты империясы», «Айдаһары»… – барлығы да тұнып тұрған архаикалық бейнелер. Оларға қарап ешкім архаикалық рəмізсөздер оларды артқа тартты демесі мəлім. Ендеше, неге бізге «Жерұйық Қазақстан» бейнелі атауын мəденисаяси пікірталасқа салмасқа?! Қазақ елі Тəуелсіздігін жариялағаннан бергі жаңаша ойлайтын, тың пікірлері қалыптасқан, жоғарыда аттары аталған ғалымдар кейінгі ұрпақ, жастар санасына өзіндік ойлар тастайды. Қазақстанның ел болып жаңаруына, өзіндік даму жолын қалыптастыруына гуманистік дəстүр, рухани фактор, этносаралық қарым-қатынас мəдениеті ерекше ық пал етеді. 2015-2050 жылдар ара лығында қазақ халқының өз мемлекетінің дамуына қосар үлесі еселемек, жауапкершілігі анағұрлым артпақ. Алдағы кезеңде Отаны мызға «Қазақ мемлекеті» деген мəртебе берілетіні күмəнсіз. Кезінде, тəуелсіздіктің алғашқы жылдары мемлекет атауын қалай атаймыз дегенде сол тұста Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған, өзі Ресейде туып-өскен заңгер ғалым Николай Акуевтің айтқаны көңілге дөп қонған еді. Ол кісі Қазақ КСР-і деген бұрынғы атаудың екі əрпін – «К» əрпі мен «С» əрпін, яғни Кеңестік Социалистік белгілерін алып тастасақ, Қазақ Республикасы болады деп, ұтымды ұсыныс айтқан-тын. Сол тұста оған ешкім қарсылық білдіре де алмас еді. Амал нешік, сол ұсыныс өтпей қалды... Енді алдымызды «Біз кімбіз, қайда барамыз жəне қандай мемлекет болғымыз келеді?» деген сұрақтар əлсін-əлсін кескестейді. Қазақ елі Еуразия кеңістігінде шығыс пен батыстың дəнекері ретінде қос өркениеттің үлгілерін үйлестіріп келді. Ендігі мақсат Қазақстанды ХХІ ғасырда шынайы тəуелсіз əрі өзіне сенімді мемлекет деңгейіне көтеру екені анық. Мінсіз мемлекет орнатуда түрлі

қоғамдық формацияның да алар орны ерекше. Соңғы жылдары капиталистік жүйе де тұйыққа тіреліп, əлемде жаппай дағдарыс орнауда. Күйзелу мен тоқырау əлемді жайлап, ел торыға бастаған. Болашаққа, капитализмге деген сенімсіздік те үдей түскен. Бəлкім, жаңа формация керек шығар бүкіл əлемге. Міне, соңғы бірнеше жыл көлемінде дүние жүзінің білгір де білікті экономистері, əлемдік дəрежедегі саясаткерлері мен оқымыстылары жаһанды жалпағынан жайлаған экономикалық дағдарыстың шығу себебі мен одан құтылудың тиімді жолын іздеп, шарқ ұруда. Алайда, əлі күнге дейін аузы дуалы сарапшылар нақты бір ортақ мəмілеге келіп, дағдарыстың басты себебін де, оған қарсы тұрар тиімді амалды да тап басып айта алмай отыр. Ал құрлықтың бəрін құрсаулаған дағдарыс диагнозы дұрыс қойылмаған аурудай барған сайын асқынып барады. Сонымен, «Кім кінəлі?», «Не істеу керек?». Коммунизм утопияға айналып, капитализм жалпақ жаһандағы жеңісін паш етті. Капитализм идеологтары батыс əлемі кедейліктен құтылды, адам үшін қажеттіктің бəрі жасалды, еркін рынок жүйесі салтанат құрды деп даурықты. Жиырма жылдан кейін жағдай мүлде өзгеріп шыға келді. Сол жылдар Кеңес Одағының құлағанынан есеңгіреп қалды ма, əйтеуір, капитализм өзі үшін бұрын-соңды тарихта болып көрмеген қолайлы жағдай орнаса да, оңалмас күйзеліске ұшырады. Ал сексенінші жылдары қалыптасқан Қытайдың жүйесі социализм артықшылықтарын да лақтырып тастамай, капитализмнің де құндылықтарын бойына сіңіріп, өзіндік қытай моделін орнықтырды. Түркияда бай мен кедейдің арасында айтарлықтай айырмашылық байқала бермейді. Бұл мемлекетте негізінен орта буын қалыптасқан. Рас, мұнда туризм де айтарлықтай дамып отырғаны шындық. Қарапайым халқының өзі шетінен еңбекқор. Құрығанда көшеде су сатып, жағажайда дөңгелек нанын саудалап жүргендері. Ауыл жұр ты шетінен жеке үйде тұрады. Жағдайлары тəуір. Осыдан шығар, анау айтқандай əлеуметтік дүмпу жоқ. Əрбір түрік өз елін мақтан тұтады. Мінсіз мемлекетке айналмаса да жəне соңғы кездегі ел ішіндегі жемқорлыққа байланысты туындаған үкіметке, ел премьер-министрі Р.Ердоғанның жеке басына наразылықтарға қарамастан, мұсылман елдерінің ішіндегі өзгелер санасатын мемлекет деңгейіне көтеріліп үлгерген. Біздің еліміз жүріп келе жатқан нарықтық экономика жолы əлеуметтік қорғау бағытына баса мəн беріп отырғанына қарамастан, болашағы күмəнді капиталистік жүйенің де барлық кемшіліктерін бойына жинаған. Ал Еуропадағы байлар мен кедейлердің табыс айырмашылығы 5 есе деңгейінде ғана екен. Бұл ретте, мамандардың пайымдауынша, Қазақстандағы ықтимал əлеуметтік сілкіністердің алдын алу үшін шұғыл мерзімде орта тап қалыптастыру керек көрінеді. Бұл тұрғыда тағы бір мəселе алаңдатады. Əсіре діншілдік, соқыр фанатизм де мінсіз мемлекет құру жолында кесе-көлденең тұрған үлкен кедергілердің бірі. Бұл – соңғы 20 жылда жастар бойына дарыған дерт. Ал орта, жоғары буын өкілдері негізінен атеизм тəрбиесінде болды. Шыңғыс хан заманында ол басқарған мемлекетте Ислам, Будда, Христиан, Тəңіршілдік – бəрі болғаны тарихтан белгілі. Десек те, Ислам дінінде ешкімге зорлық жоқ. Ендеше, адамды күштеп, орынсыз уағыз тарату да жарасатын тірлік емес. Негізі идея имандылық, адамгершілікте жатса керек. Демек, мінсіз мемлекет қалыптастыру барысында діннің алатын орны да орасан. Шамасы, адамдардың мінсіз қоғам құруына тойымсыздық, билік құмарлық секілді жаман əрекеттер кедергі болатын шығар. Халқы қанағатшыл, иманды, əділетті, елі үшін қызмет еткеннен лəззат алып, өздерін бақытты санайтын қоғам мінсіз мемлекет құруға бір табан болса да жақындай түсетіні күмəнсіз. Саясат БЕЙІСБАЙ, журналист.

ЎЛЫТАУ –

Алаштыѕ алтын босаєасы Тарихшыларымыз халқымыздың өткенкеткенін барынша дəл жүйелеп болды деуге əлі ерте. Айталық, соңғы 20 жылда Алаш арыстарының есімдері халқымызға қайта оралды. Сүйсінерлік іс. Ал, біз осы Алаштың түп-төркінін толық анықтап, зерделей алдық па? Алашым – елім дейміз. «Алаш – Алаш болғалы, Алаша хан болғалы», «Атамыз – алаш, керегеміз – ағаш» деген сөз ел аузында ертеден айтылып жүр. Оның мəнісіне үңілсеңіз, қисынды ойлар тарих тереңіне қарай бойлата түседі. 1998 жылы шыққан жаңа энциклопедияда Алаш осы Ұлытау өңірінде тұрған, қарапайым халықтан шыққан деген деректер алға тартылады. Батыр, хан болған екен. Мемлекет құрған. Ұлытаудан 18 шақырымдай жерде көне Алаша хан деген қаланың орны табылған. Жаңғабыл өзенінің бойында хан ордасы аталатын үлкен сарай қамалдың қалдығы бар. Ал Алаш хан күмбезі Қаракеңгір өзенінің жағасында тұр. Өзінен кейін оның үлкен баласы – Жайылхан хан болған. Жайылханның балалары – (Нұх пайғамбар шежіресінде) Қазақ, Созақ, Қарақалпақ, Қырғыз, Дешті қыпшақ атаныпты. Мықты тайпаларға басшы болған. Олар атасы Алаш ханға теңдесі жоқ, зəулім күмбез салдырған. Əкесі өлген соң төрт ұлы хандыққа таласты ма, жоқ басқа бір жағдай сылтау болды ма, Созақ Қарақалпақ, Қырғыз түстікке қоныс аударады. Келе-келе Əбілқайырдан тараған. Ақарыс (Ұлы жүз), Жанарыс (Кіші жүз) Арқаны тастап қоныс аударып, Ұлытау, Арқа жерінде Бекарыс (Орта жүз) қана қалады. Жайылханнан кейін оның төрт ұлы өз алдына ұлт атанды. Ғасырлар өте Абылайды (Орта жүз ханы) үш жүздің ханы етеміз деп, бар қазақтың Ұлытауға жиналғанының сыры, Ұлытау Алаштың тұрған (туған жері десе де болады) жері, ұрпағының туып өскен жері. Оған куə көп, Алаш ханның күмбезі тұр. Қызығы, Алаш есімі – Алаша есімі бір есім екен («Қазақстан» энциклопедиясы, 1-том. 248-бет). Өзіңе-өзің сұрақ қоясың. Жарайды, кеңестер Алаш деп аузымызды аштырмады. Алашты құбыжық етіп көрсетті. Алаштан қорықты. Түбі – түркітектес елдер бірігіп, бөлі ніп кетеді деп. Алаш көсемдерін қудалады. Ал біз неге Алашпыз деп өзімізді айтуға ыңғайсызданамыз, тіпті, күдіктенетін сияқтымыз. Өткенге үңілсек, Ұлытау өңірі тұнып тұрған тарихтың көне көзі. Сонау Дешті қыпшақ хандығы, Жошы ұлысы. Алтын Орда хандығы, содан қалды қазақ хандығы, Əмір Темір, Жоңғар жорықтары басқа да оқиғалар осы өңірде өткен. Ұлытаудай қазақ жерінде атақты, ардақты жер жоқ. Алаш атаның қара

шаңырағы – Ұлытауды алтын босаға атандырды. Бұрын Ұлытау киелі құдірет болып, ұрпағы бас иіп, Ұлытауды мақтан тұтқан. Бір кезде Ұлытау, Арқа төрінде дүрілдетіп той-думан болғанда көгінде «Қанатталды» қанат қағып, «Бестөре», «Саржайлау» күйлері күмбірлеп, отты рух, өр намыс, жігер берген еді. Ұлытау енді артта қалған ауданның баспанасы болып қалды. Күн өтіп жатыр. Бүгін біз мықты елдердің қатарына қосылсақ та төрт жағымыз бірдей құбыла емес. Шығыста – əсем Астана, түстікте ордалы Алматы, батыста – Түркістан. «Қазақстан аталатын тұлпар үш аяғымен жортады. Төртінші аяқ басуға келмейді, ол – Ұлытау. 1995 жылы Елбасы Ұлытауға келіп белгітас қоярда, «Ұлытау – біздің бірінші астанамыз, досқа да, дұшпанға да ұялмай көрсететін ардағымыз, айбарымыз», деп текке айтпаған болар. Бірақ, өкінішке қарай Арқаның аңқау, жайбасар үлкен-кіші ұлықтары осындай аталы, астарлы сөзге мəн беріп, іліп алып кетпеді. Түркістан қалай тез өркендеп, өсіп кетті. Сондай-ақ, облыс əкімін жұрт жарты патша көрсе де, бірде-бірі Ұлытауды – Ұлытау етеміз демейді. Біздің жақта əкімдерді тұрақтатпай, тез ауыстыратын бір келеңсіз əдет болды. Байлығын алып, өзі керексіз болып қалғанын сезген Ұлытау тұнжырып, үнсіз төмен қарайды. Шоқан Ұлытауды «Меңіреу Ұлытау» деген екен. Ұлт мүддесі, бабалар рухы жайлы ойламақ тұрмақ, аталы сөзге тоқтап мəн бермейтініміз қалай? Мəңгүрттік пе, керенаулық па. Барға тоқ, байшылыққа мəз болу кімге тұлға болған. Қазақты осындай ойсыздық құртып жүрмесін. Мысалға айтайын, əуелі «Мысты өңірде», одан кейін «Егемен» мен «Орталық Қазақстан» газет те рінде «Алаш па, Алаша хан ба?» деген мақала шықты. Қазақтарда үн жоқ. Мұны қалай түсінеміз? Ау, ағайын, Алаш деп, Ұлытау деп тебіренбесек те білгенді, білмедік десек, келер ұрпақтың қарғысына қалмаймыз ба? Жол көп, біз жол айрығында тұрмыз? Бағытты жолды көшбасшымыз өзі сілтеп, өзі бастап берді. Бағыттан ауытқымау – халыққа сын. Ұлы көш жүруін тоқтатпаса екен. Түбінде біз, аңқаулау, аздап жалқаулау жұрт тың бəрін өзіндей көретін, ақкөңіл қазақтар, Күлтегін бабамыздың: «ел үшін түнде ұйықтамадым, күндіз отырмадым» деген аталы, асыл сөзінің мəнісін жақсы түсінеріміз сөзсіз. Сол күнге жетер ұрпақта арман болмас. Қойшыбек ТОҚТАМЫСҰЛЫ.

ЖЕЗҚАЗҒАН.


29 қаңтар 2014 жыл

Қ

РЫ Ы Ғ Ң А

Ж

www.egemen.kz

Айтылмаєан аќиќат Ўлы Отан соєысыныѕ кейбір ќўпиялары

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Ұлы Отан соғысы деп аталған қызыл қырғынның ашылмаған құпиялары əлі де көп. 1940-шы жылдардың басында əлемдегі ең үздік соғыс қаруы жəне техникасымен қаруланған, əскері оқ-дəрімен, киіммен, тамақпен, басқа да тұрмыстық қажеттілікпен толық қамтамасыз етілген, соғысқа дайындығы жағынан ең жетілген жойқын армияны дайындығы мүлде жоқ, кеше ғана бухгалтер, мұғалім, журналист болып жүрген интеллигенция өкілдері жəне мал бағып, жайлауда есінеп жүрген, за уытта сегіз сағат бойы аяғынан тік тұрып, үйіне тез жетуді ғана армандаған ауыл мен қала жұмысшылары қалай жеңді деген сұрақ күні бүгінге дейін қойыла беретіні заңды. Соның біршамасы орыс тілін де түсінбеген, берілген бұйрықты теріс ұғып, артқа кетудің орнына алға барып жатқандары да болмай қалмаған. Ал дайындығы біршама жоғары болып, Батыстағы шекараға жайғастырылған кəсіби қызыл əскер соғыстың алғашқы айларында-ақ жаудың жойқын күшіне төтеп бере алмай қырылды немесе миллиондап тұтқынға түсті. «Олар бізге жолдастар емес» деген еңбегінде неміс зерттеушісі К.Штрайт фашистердің «Солтүстік», «Орталық» жəне «Оңтүстік» топтары 1941 жылдың 5 тамызынан 16 қарашаға дейінгі үш айда ғана 2 465 000 кеңес əскерін тұтқындағанын айтады. (Штрайт К., «Они нам не товарищи», М., «Русская панорама», 2009, с.87). Ал қаза болғандары қанша екенін ешкім əлі нақты айта алған жоқ. Кеңестік зерттеушілердің есебі бойынша алғашқы төрт айда тұтқынға түскендердің саны бұдан да артық. Мəселен, жазушы-публицист, соғыс тарихын зерттеуші Александр Осокин өзінің «Великая тайна Великой Отечественной» деген еңбегінде тұтқынға түскен кеңес əскерилерінің саны 3,8 млн.-ға жеткенін айтады (Ал ресми тарих тұтқынға түскендер санын 3,9 млн. деп көрсеткен). Осы автор 2008 жылы шыққан аталмыш кітабында КСРО мен Германия 1940 жылы Берлинде Ұлыбританияға қарсы бірігіп соғысу туралы құпия келісімге қол қойғанын айтып біраз шулатты. Сталиннің ең басты мақсаты – Гитлердің көмегімен өзінің армиясын Солтүстік теңіздің жағасына алып шығу болды, содан кейін ағылшындармен бірге Германияны немесе немістермен бірге ағылшындарды ұруды жоспарлаған еді, дейді ол. Осыған ұқсас əңгімені бұдан бұрын атышулы «Ледоколдың» авторы, бұрынғы КГБ қызметкері Виктор Суворов та айтқан болатын. Ол да Сталиннің қорғаныстағы əскер емес, шабуылдайтын армия ғана жасақтағанын жəне түпкі мақсаты Германияға алдымен басып кіру екенін дəлелдеп баққан. Əрине, Сталиннің соғыс басталмай тұрғанда қандай қитұрқылықты басшылыққа алғанын тап басып айту қиын. Ал енді одақтас болып 4 жыл бірге соғысқан АҚШ-тың Вашингтондағы ІІ Дүниежүзілік соғысқа арналған музейінде оның

бірде-бір суреті жоқ. Керісінше, ортақ жау болған Гитлердің 2-3 суреті бар... Төрт жыл бойғы қанды қырғында бірге болып, қуаттылығы орасан жауға қарсы бірге айқасып тұрып, соғыс біткен бойда «қырғи-қабақ соғыстың» басталуы да тегін емес. Осыдан-ақ кеңес жағының айнымалы-толқымалы, болжалсыз саясаты одақтастарға да жақпағанын көруге болады. Əрине, олардың социализм елдері басымдық алып кетуі кəдік деп қауіптенгені де жасырын емес. Десек те, соның ішінде КСРО-ның 1945 жылы, жеңіске қол жеткен соң өзімен тікелей соғыспаған Түркия мен Иранның біраз жерін басып алуды көздегенін агрессия ниеті емес деп айта алмайсың. Одақтасы гитлерлік Германияның шығыстан басып кіру туралы қысымына шыдап, КСРОмен 1941 жылдың сəуірінде жасаған бейтараптық туралы келісімін бұзбай, шабуыл жасамаған Жапонияға 1945 жылдың 9 тамызында басып кіруін де адал саясат деу қиын. Оның үстіне дəл осы күні Жапонияға АҚШ тарапынан екінші ядролық соққы берілген еді... Кеңес өкіметінің ең жақсы жарақталған, моральдық-патриоттық рухы жоғары, саяси көзқарасы əбден пісіпжетілген əскері əлеуетті қарсылық көрсете алмай, негізінен тұтқынға беріліп немесе қырылып, айналасы 4 айдың ішінде 3 млн. шаршы шақырымдай жерден айырылып қалғаны əлі күнге көптеген сұрақтар тудырады. Бізге «күтпеген жерден шабуыл жасалды», «алғашында əскерге атуға бұйрық берілмеді» деген сылтаулар көп айтылды. Ең басында, маусым айында сондай болған-ақ шығар, алайда Қызыл армия одан кейінгі айларда да қарсыласына қауқарлы қарсылық көрсете алмады емес пе?! Гитлер нақ осы, кəсіби əскерді қанжоса қылып жеңсем, ар жағында қарсы тұратын қауқарлы күш бола алмайды деп есептеген. Жəне ол КСРО-ның ең жақсы дайындықтағы əскери күші батыс бағытқа шоғырланғанын да біліп отырған. Іс жүзінде Гитлер өзінің стратегиялық мақсатына қол жеткізді де. Кəсіби əскерді толығымен талқандады, КСРО-ның еуропалық бөлігін тұтасқа жуық басып алды. Алайда, ол əскерде ешқашан болып көрмеген, көбісі тірі адам түгілі аң атуды да білмеген қарапайым еңбек адамдарының қанжоса болып қырылғанына қарамастан, орасан қайсарлықпен зор қарсылық көрсететінін болжай алмаған. Кеңес деректеріне қарағанда, Вермахтың тұмсығын тасқа тигізген Мəскеуді қорғау бағытында құрылған Батыс, Резерв, Брянск, Калинин майдандарында 1 250 000 адам гитлершілерге қарсы тұрған. «Википедия» энциклопедиясында да солай айтылады. Ал енді мына қызыққа қараңыз... Сол энциклопедия Мəскеу үшін шайқастағы КСРО жағының шығыны 1 млн. 806 мың адам екені көрсетіледі. Демек, шығынның өзі қару ұстап қарсы тұрғандардан 600 мыңға жуық артық... Сонда барлық қарсыласқандар қанша болғаны? Ал немістер жағының барлық шығыны – 457 мың адам. Бұл жердегі мəселе жау шығынының 4 есеге жуық аздығында да емес, адамдардың

шыбындай қырылғандығында. Бір қала үшін 2 млн.-ға жуық адам құрбан болған. Қалай десек те, мұны əскер басшыларының үздік тактикасы деп еш айта алмайсың. Бізге жеңісті бұрын қолына қару ұстап көрмесе де қандай қатал бұйрық болса да орындаудан бас тарта алмаған көнбіс жандар өздерінің қанымен алып

«қырғынды» ескерсе, олардың айтқаны да дұрыс шығатын секілді. 1937 жылғы халық санағына (Сталин оның деректерін «ақаулы» деп тауып, жасырып тастаған) қарағанда, КСРОның барлық халқы 156 млн. адам болған. Демек, халықтың үштен біріне жуығы қырылған жəне оның негізгі бөлігі қару ұстауға, жұмыс істеуге қабілетті

берді. Əйтпесе кеңестік генералитеттің ешқандай да артық қабілеті болмаған секілді. Қызыл армия жауды тек адамның көптігінің жəне оны еш аямай, қырғынға қынадай қыра отырып салғанының нəтижесінде ғана жеңе алды. Сонымен бірге, құрамалардағы жеке командирлер мен қолбасшылардың дарындылығы мен тапқырлығы, «Кеңес өкіметі ғана қара халықтың жоғын жоқтайды» деп саналарға ұзақ жылдар бойы көбінесе қорқытумен, күшпен əбден сіңірілген кеңестік насихаттың күштілігінің арқасында туған көзсіз ерлік қана жауды тоқтатуға мүмкіндік берді. Бұл туралы қазір əділетті зерттеушілер мен мамандар тегіс айтып жатыр. Кеңес Одағының соғыстағы барлық шығынын 1988-1993 жылдары академик Григорий Кривошеев бастаған тарихшылар ұжымы есептеп 27 млн. адамға жеткізді. Бірақ бұл сандарды да аз деушілер көп, өйткені, Г.Кривошеевтің ұжымы барлық құпия құжаттарды қарау құқығын жалғыз өздері ғана иеленіп, «монополиялық үстемдік» жасаған. Сондықтан олардың барлық шындықты айтқанына күдіктенушілер көп. Осы ұжым Германия мен оның одақтастарының барлық шығыны 11,8 млн. адам екенін айтады. Ал Кеңес Одағының жалғыз өзінің шығыны 30 млн.-ға жуық болғанымен, мұның ішінде соғыстан жараланып келіп өлгендердің, «Бəрі де майдан үшін!» деген ұранмен қолындағының бəрін өкіметке өткізіп, өздері аштықтан, түрлі аурулардан, ауыр жұмыстан бұралып өлген тылдағы адамдардың шығыны ескерілмегені хақ. Кейбір зерттеушілер жəне осы тақырыпқа қалам тартқан жазушылар (И.Курганов, Б.Соколов жəне т.б.) КСРО-ның адам шығыны 43-44 млн.-ға жеткенін айтады. Егер тылдағы

адамдар екені даусыз. Осынша адам шығынының арқасында қол жеткізілген жеңіс бұрын-соңды адамзат тарихында болмаған. Барлық патшалықтар, корольдіктер, демократиялық жүйе басқаратын қоғамдар мұндайда жеңілгенін мойындап, контрибуция төлейтінін айтып, келісімге келіп жататын. Ал большевиктер өкіметі жеңілгенін ешқашан мойындай алмайтын, өйткені, ондай жағдайда билік басынан мəңгіге кеткенімен қоймай, қанды қасаппен құрған жүйелері толығымен жойылатын жəне ұзақ жылғы қырғындары үшін тарих алдында, халық алдында жауап беруге тура келетін еді. Сондықтан олар барлық халықтың үштен бірінің қырылғаны түгілі соңғы жауынгер қалғанша соғыс жүргіземіз деген сертті ұстаған болуы керек. Міне, бұл қырғынның осындай да сыры бар. *** Большевиктік насихат құралдары фашистерді қаншама құбыжық етіп көрсетсе де, олардың істегендері қызылдардың қырғынынан артық еместі. Егер басып алынған жерлердегі бейбіт тұрғындарды қырса, деревняларын өртесе, тұрғындардың Кеңес өкіметінің талабымен партизандық соғыстар жүргізіп, адамдарын өлтіріп, жолдарын жарып, үйлерін өрттегендігіне орай жасаған істері. Əрине, фашистерді еш ақтауға болмайды. Олардың идеологиясы да адамзатқа жат, Алла əртүрлі етіп жаратқанына қарамай, ұлтшылдықты ту етіп, өздерін өзгеден артық санауға бағытталған. Басқа жұрттың бəрін олар өздерінен кем көрген. Кейбір халықтарды, тіпті, адамша еркін өмір сүруге құқы жоқ (мысалы, еврейлер, сығандар) деп санаған. Енді осы фашистер басып алған аймақтардағы көп адам біле бермейтін

бір оқыс оқиға туралы айта кетелік. Басып алған кеңес аумағында немістер өздерінің билігін жүргізіп, жаңа өкімет құрған. Мəселен, Украинада 1941 жылдың 22 тамызынан 1944 жылдың 10 қарашасына дейін Рейхскомиссариат атты билік орталығын құрған. Бұл биліктің «мемлекеттік тілдері» неміс жəне украин болған. «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген сияқты большевиктердің ұранының орнына барлық жерге «Гитлердің жасағы – халықтардың досы!» деген ұран ілінген. «Халық деген ақ қағаз, оған кез келген нəрсені жазуға болады» деген екен шығыстың бір ойшылы. Сол айтпақшы, фашистерді «құтқарушы» деп дəріптеп, ал коммунистерді жағы талмай жамандап жатқан насихат құралдары да өздеріне керек нəтижелерге тез арада қол жеткізеді. Сондықтан да фашистердің орнатқан өкіметіне кешегі Кеңес өкіметі жəбірлеген, жазықсыз зардап шектірген адамдар түгілі, жай қарапайым халықтың бəрі де аунап түсіп, қызмет ете бастайды. Ішінара партизандық қарсылық көрсетулер болғанымен, негізгі тұрғындар немістерді жат көрмейді. Тіпті, олар еркіндік əкеледі, бостандыққа қол жеткізеді дегенге сенгендер де көп болған. Немістерге қызмет еткені үшін Сталин мен Берия украиндарды да депортацияға ұшыратқысы келген еді, бірақ олар тым көп болғандықтан ғана шамалары келмей қалды, деген Н.Хрущевтің бір сөзінің жаны бар. Неміс идеологиясының қулығына құрық бойламаған ғой. Ол КСРО жеңілгеннен кейін РКСФР-дің Орлов, Тамбов, Саратов облыстарын да Украинаға қосамыз деп емексітіп қойған. Болашақтағы мұндай «олжа» украиндықтардың Рейхскомиссариатқа қызмет етуге деген құлшынысын арттыра түскені сөзсіз. Əрине, соғыстан кейін кеңестік идеология украиндықтардың неміс оккупациясына соншалық өшпенділікпен қарамағанын жасырып бақты, керісінше, партизандық қозғалысты барынша дəріптеп көрсетті. Сондай-ақ, КСРО-ның Балтық республикалары мен Белоруссия жерінде «Остланд» атты, ал басып алынған Ресей жерінде «Московия» атты германиялық билік жұмыс істеген. Ресей жерінде де немістерге қызмет еткендер миллиондап саналады. Ал енді мына қызыққа қараңыз. Немістер өздері басып алған Украина, Белоруссия жəне Ресей Федерациясындағы аумақтарға орналасқан балалар үйлеріндегі 13-14 жасар жасөспірімдерден КСРО-ның тылына тастауға диверсанттар даярлаған. Оларды диверсант деп ешкім де күдіктенбейді ғой. Соны білген немістің қу мүйіздері елеусіз диверсанттардың пайдасы көп екенін бірден болжаған. Бұл балалардың көбінің ата-аналарын НКВД репрессияға ұшыратқандар екен, сондықтан олар немістерге қызмет етіп, кеңеске қарсы қастандық жасауға өз еріктерімен жазылған. Əкесін 193738 жылдары «халық жауы» деп атып тастап, ал шешесін лагерьге əкеткенде 8-9 жаста қалған бала бəрін де біледі емес пе? Оның үстіне əке-шешеңнен бас тарт, басқа фамилияны ал, сөйтсең ғана

5 пионер қатарына аламыз, комсомолға кіргіземіз деп өзінің ең жақын адамдарын құбыжық етіп отырған кеңестік тəрбиешілер мен олардың режіміне деген өшпенділік баланың жас жүрегіне қан болып қатқан ғой. Кеңес өкіметінің əділетсіздігін, жауыздығын үлкендер айтуға қорыққанымен, мұндай балалар өзара кеңескенде бір-біріне сыбырлап айтып отырғаны да анық. Басқаның бəрін жапса да, баланың ауызын жабу қиын. «Жаманшылыққа үйретеді» дейтін болуы керек, кеңестік балаларды бағу жүйесі олардың үлкен аға-апаларын кішкентай туыстарынан міндетті түрде айырып, бөлек-бөлек əкеткен. Тек тым кішкентайлары ғана өзара бірге болған. Қарындары біршама тоқ болғанымен, жақындарын сағынғанда жүректері қан жылайтын есі кіріп қалған балалар өзара сырласпады, мұңдарын бір-біріне шақпады дейсіз бе? Енді немістер келіп, жылы сөйлеп, жазықсыз əкеңді құртқан, шешеңнен, туыстарыңнан айырған Кеңес өкіметіне қарсы күресуге мүмкіндік береміз дегенде, ондай балалардың алақандарына түкіріп шыға келгені анық. Белгілі деректерге қарағанда, Абвердің (немістің əскери барлаушылық қызметі) жас диверсанттарды даярлайтын арнаулы мектебі орталық Германиядағы Кассель қаласынан 70 шақырым жерде, қалың орманның ішіндегі Гемфурт деген мекенде болады. Осында орыс, украин, белорус жəне т.б. халықтар өкілдерінен жүзден артық баланы КСРО-ның тылында жарылыстар жасап, халықты қырып, қорқыту, шошыту, əбігерге салу істерін жасауға дайындайды. Неміс тілін білмейтін балаларға сабақты Юрий Евтухович деген кеңестік сатқын офицер берген. Не нəрсені болсын мұқият жасайтын немістер балалардың жолдорбасына салатын жарылғыш заттарды да көмірдің кесегі тəріздес, қатты, жылтыр қара түсті етіп жасаған. Сондықтан кеңестік жауынгерлер диверсантты ұстап алса да жолдорбадан күдікті ешнəрсе таба алмайтын. Ал көмір кесегін кез келген бала ол уақытта отын ретінде жинап жүретіні анық. Оның үстіне дорбадағы 2-3 кесек тас көмірге бола күдіктеніп, баланы тұтқындау ешкімнің ойына келмеген. Диверсанттар «көмір кесектерін» паровозға салатын тас көмірдің арасына қосып кетуге немесе рельстердің, үйлердің астына тығуға тиісті екен. Көзге ілінбейтін жібін тартып кетсе болды, бала ұзағаннан кейін «көмір» сұрапыл жарылыс жасайды. Осындай диверсанттардың болғаны туралы деректер соңғы жылдары ғана жариялана бастады. Оған дейін бұларға қатысты қылмысты істердің құпиялық белгісі алынбаған еді. 2007 жылы Ресейдің орталық арнасынан «Диверсант балалар» атты деректі фильм көрсетілді. Əрине, ресейлік киношылар фильмді КСРО-ның мүддесіне сай етіп жасаған. Онда фашистердің жас балаларды да соғыс ісіне жегіп, тағылық əрекетке барғаны жария етіледі. Дерекке сүйеніп жасалған осы фильм бойынша 1943 жылы Ржев, Тула, Курск бағыттарына тасталған алғашқы 25 диверсанттың бірі де немістердің тапсырмасын орындамағаны айтылады. Бұған нану қиын, керісінше, НКВД оларды ұстай алмаған болуы мүмкін. Егер ұстаған болса, КГБ-нің архивінде деректер болар еді. Ал үш бала НКВДға өз еркімен берілген. Осы үшеуінің айтуымен ғана СМЕРШ (барлауға қарсы ұйым, атауы орыстың «смерть шпионам» деген сөзінен алынған) Абвердің жас диверсанттарды даярлайтын арнаулы мектебі барын біледі. Жас диверсанттардың 10 адамнан тұратын екінші тобы фашистердің тапсырмасын толығымен орындайды. Солардың арасынан 1928 жылы туған Анатолий Якубов деген ұсталып, 25 жылға сотталған. Бұлардан басқа Украина, Смоленск облысы жəне Белоруссия жерлеріне барлығы 48 диверсант тасталып, соның 25-і ғана ұсталады. Гемфурт мектебі СМЕРШ жіберген А.Скоробогатов есімді кеңестік жансыз дың күш салуымен 1945 жылы ғана жойылған. Əрине, бұл уақытта майдан шебі Германия шекарасынан өткен болатын, сондықтан да мектептің қызметкерлері мен түлектері қарсылық көрсетуді қаламаған болулары керек. Алайда, өз еркімен берілген олардың бəрі де кеңестік құрсаудың азабынан құтылмаған. Соның ішінде Ю.Евтухович ату жазасына кесілген. Тіпті, кеңес жеріне келген соң өз еркімен НКВД-ға берілген В.Яковлев секілді жас диверсанттар да 4-5 жылдан арнаулы лагерьлерде болған. Аталмыш фильмді жасаушылардың айтуына қарағанда, диверсанттар өздері туралы соңғы уақыттарға дейін жан адамға тіс жарып айтпаған екен. Осы оқиға белгілі болғаннан кейін ресейліктер олардың сатқындығына шамданып, біршама өрекпіді. Баспасөз беттерінде олардың тірі қалғандарын құрту керек деген əңгімелер де айтылды. Алайда, 13-14 жасар балалардың мұндай қылмысқа не үшін барғандығы туралы бір ауыз сөз жоқ. Міне, мұны да Ұлы Отан соғысының соңғы кезге дейін белгісіз болып келген бір құпиясы деуіміз керек.


6

29 қаңтар

Т АНХА

www.egemen.kz

ЗАМ

2014 жыл

АЛАШ ЌЫЗЫ ГЇЛНАР Алаштың көзіндей һəм өзіндей Гүлнар Міржақыпқызы Дулатованың өмірден озғанына да жыл толды. Нақтылап айтқанда, былтырғы 18 ақпанда 98 жасқа қараған шағында бақилық болды. Ұлт болашағы үшін жанқиярлықпен күрескен Алаш арыстарының соңғы тұяқтарының бірі Гүлнар апа мағыналы да жарқын өмір сүрді. Аяулы апаның бақыты – нақақтан «халық жауы» атанған Міржақып əкесінің жəне оның біраз даңқты үзеңгілестерінің ақталғанына куəгер болуы еді. Осы бір жыл ішінде Гүлнар апа туралы халық жадында қаларлық игі шаралардың бірі – «Алаш қызы Гүлнар» атты естеліктер кітабының жарық көруі еді. Төмендегі топтамада аталмыш кітапқа пікір, сол жинаққа енген естеліктің ықшамдалған нұсқасы жəне Гүлнар апаның рухына арнап Алматыда берілген жылдық асының өту барысы қамтылды.

 Тағзым Жыл толыпты аяулы Гүлнар Міржақыпқызының дүниеден озғанына... Жалған дүние десейші, келесі жылдың қарашасында 100 жасқа толар еді-ау!.. Жүрек əлі жоқтайды екен. Алаш қызын сағынтады екен.

мəлім етті. Демек, Гүлнар апа Алаш арыстарының соңғы тұяғы атанып көкейіндегі керемет деректерін дəлдікпен оқырмандарына сыйлап кеткен еді. Сонысымен де апа өнегесі мəңгілік болатыны даусыз.

Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Ə.Тəтіғұловтың, жазушы Қ.Сəрсекеевтің, апаның атабабасының туған жері – Торғай, Қостанай өңірінен келген туыстарының атынан Қ.Жанділдиннің, тағы басқалардың Алаш

Гүлнар апаның құрбысы Сафура Қыдырбекова, Бағдат Шаймерден келіні, апаның тетелес келіні Бəдеш Қайырбекова өнегелі өмірден сыр тарқатты. Жазушы Роллан Сейсенбаев болса мазасыз ғасырдың ойлы тұлғаларының бірі ретінде бағалай келіп, апайдың Алаш дүниесін мол деректермен толықтырудағы ізденімпаздығын паш етті. Ол өзінің 1993 жылы Мəскеуде Алаш ұл-қыздарымен етене пікірлесуінен туған шығармаларының кезек күтіп жатқандығын мəлімдеді, ал жазушы-журналист Сарбас Ақтаев Г.Дулатованың «Шындық шырағы» жəне «Алаштың сөнбес жұлдыздары» кітаптарының маңызына тоқталып, ондағы тың деректердің ішінен өзінің етене туысы Айдархан Тұрлыбаев жайлы оқып-білгенін қуана хабарлады. «Гүлнар апайға, – деді Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, жазушы Сəбит Досанов, – өмірдің сыйы ғана бұйырған жоқ, сыны да қаршадайынан көлеңкедей күңгірттеніп соңынан еріп жүрді. Бəріне төзе білді. Көз жасын оңашада сыққанымен, қолы нан қаламын тастамай ешкім айтып жаза алмайтын Алаш арыстарының өмірлік ұстанымдарын, көрген азабын, тартқан сазайын бүгінгі Тəуелсіздіктің тірегі боларлық тəтті ұшқын-емеуріндерін өткір тілмен нақышты қалыппен, есте қаларлық салыстырулармен баяндап қалдырғанын нағыз ерліктің сипатына балады. Сондай-ақ,

қызы туралы ақжарма естеліктері көңілді толқытып тастап еді. «Қайта жалғасқан «Қазақ» газетінің алғашқы нөмірін үйіне апарып бергенімде апай шын мəнісінде дауыс салғандай болып, «Үйіме əкем кіріп келді ғой» деп тебіреніспен көзінен жас іріккен еді», – деп еске алды жазушы Қоғабай ағамыз. Қазақстан Республикасындағы Венгрияның бас консулы Блауман Ференц Мажарстан мен Қазақстан арасындағы терең достықты нақты мысалдармен өріп, Міржақып Дулатовтың екі ел ынтымақтастығында ерте бастан негіз қалағанын үлгі ретінде алға тартты. Өз кезе гінде «мына залда Алаш рухы қалықтап жүргендей» деп тұлпардай тарпынып сөз алған ақын Қорғанбек Аманжол Міржақып туралы «Қамшыгер» өлеңін оқып берді. Еске алса, ескерілер тұстар жетіп артылады. Апайдың өзін оралтпаса да көзін тірілткендей болған осы бір басқосуда өмірдің адамға не үшін берілетіндігі санаға түрлі ой салады. Уақыт жалына жармасып, туған Отаным үшін нендей іс атқардым, соңымнан айта жүрер дəйекті бір сөзім қалды ма? Өмірге түскен ізіңнен өшпестей болып қалған өнегең қайсы? Мынандай Тəуелсіздіктің байып, тұлғаланып, нығайып, берік қалпында тұтаса жайнапжарқырауы үшін, қазақ елінің əлемдік бəсекеде əрдайым озық келу үшін не істей алдым деген жалпы сұраққа жауабың əзір ме?

Аманатќа адалдыќ Қайсар ƏЛІМ,

«Егемен Қазақстан».

Өксік басыла қоймапты. Əр көкірек қарсы айырылып, қайғыға қарпылған қасірет сөзін шерменді шертіп, жүрек сыздатады. Гүлнар апа аманаттапты, өзінің соңғы жөнетіліс-рəсімін басқарып жүргізуді жанына əрдайым жақын ұстаған академик Кенжеғали Сағадиев інісіне. Аманат орындалды. Кенжекең міне, үшінші рет жамағат алдына шығып соңғы парызын өтеп тұр еді... Танымал ғалым С.Қи рабаев, белгілі аудармашы Ə.Сатыбалдиев пен Гүл нар Міржақыпқызының отбасын дағы үлгі-өнегені тарата келіп, бұлармен арадағы берік достықтың көрнекі мысалдарын айтты. Бұл отбасы қазақ халқының тұрмыс-салтын, əдет-ғұрпын берік ұстанған, болашақ ұрпақтың қамын жете ойластырған. Сөйтіп, əрбір отансүйгіш жастың ертеңге деген нық сенімін бекіткен мағыналы да қызғылықты ғұмыр кешкен отау болғанына тағы бір тамсанды. Гүлнар апаны арманда кетті деп айта алмаймыз. Əкесінің ақталғанын көруі, сөйтіп, жылдар бойы бұқпантайлап жазған естелік сырларымен қазақ əде биетіндегі «Алаш қозға лысы» тақырыбына дендеп енген қарымды қаламгердің қайратын көргендей болатынын

Дара емес, бірегей жұптасып, жұлқына көтеретін ауыр жүкті жеңілдету үшін үлес қоса алдың ба? Замандас, егер осындай сұрақтарға ең құрымағанда бетін қалқитын жауап алғың келсе, Алаштың соңғы тұяғы Гүлнар Міржақыпқызының кітаптарына үңіл, аманат сөздері не құлағыңды түре жүр. Өмір мəні сонда айқара ашыла түседі. Қазақтың аяулы қызы Гүлнар апаны есте қалдырудың қандай шаралары ойластырылып жатыр екен? Əрине, мектепке есімін беру, көшелерді атау, жазған-сызғандарын қайталап басып шығару, мұрағатында қалған сирек суреттер мен қолжазбаларын ұсыну уақыттың еншісіндегі шаруа болар. Десек те, соңғы кездері «Қазақфильм» киностудиясының ізденімпаздығымен көрермендерге жол тартқан «Күлəш», «Бауыржан Момышұлы» секілді деректі туындылардың нақ бір Гүлнар апаға да қатысы бардай етіп, бұл тұлғаны ерекше сомдап, еліне етене таныстыратын шақты көрудің өзі бір ғанибет емес пе. Тұрған үйіне ескерткіш тақта орнату өз алдына бір міндет болса, Алаш қайраткерлерінің көзін көріп, сөзін естіп, кешегі мен бүгінді жалғастырған, уытты уағыздарын нақ бір Тəуелсіздіктің еншісіне телігендей етіп байсалды баяндай білген Гүлнар апаның бейнесі жалпы қазақ аналарының жиынтық көркем ескерткіші ретінде ел төрінде асқақтап тұрса несі артық. Бəрі анадан туған, бəрі ана шуағы арқылы жалындаған, жарқыраған. Ана табанының астында жұмақ жатқанын ескеріп парыз өтеу, əлдилей білу, ардақ тұту, міне, өмірдің нағыз мəні осы болса керек. Гүлнар апа тарихта сөзімен қалды, бауырынан өргізген саналы ұрпақтарымен екінші өмірі жалғаса береді.

 Кітап көкжиегі

Тектілік туралы толєаныс Қорғанбек АМАНЖОЛ,

«Егемен Қазақстан».

Қолымызға аялай алып, қастерлей ұстаған, сірə, биылғы жылдың алғашқы кітаптарының бірі «Алаш қызы Гүлнар» деп аталады. Иə, дəл өзі. Гүлнар Міржақыпқызы Дулатова. Өткен ғасырдың басында халқына «Оян, қазақ!» деп дабыл қаққан Алаш арысы, ұлт бостандығы жолындағы ұлы күрес кер Міржақып Дулатовтың қызы. Асылдың сынығы, тұлпардың тұяғы жүз жасады десек те жарасар. Өмірден өткенінің жылдығы қарсаңында шыққан мына кітапқа ел анасы апамыздың ғибратты ғұмыры жайлы өлең-толғаулар, естелік эсселер мен мақалалар, шежірелі өмірінен сыр шертер көп-көп суреттер мен өмірбаяндық құжаттар топтастырылған екен. «Мектеп» баспасынан шыққан бұл кітапты құрастырғандар – қаламгер Қайсар Əлім мен Гүлнар апамыздың баспагер ұлы Ерлан Сатыбалдиев. Иə, тəңірі оған Міржақып Дулатұлындай аймаңдай ұлт серкесінің перзенті болып дүниеге келу бақытын бұйыртты. Нақ осы талайлы тағдырынан тартқан қиыншылық, азабы да аз болмады. Сол тауқыметті жолда əз əкенің қайсар қызы өзі де кейінгі ұрпақ жыр қылып айтардай өнеге биігіне көтеріле білді. Кітап аңдатпасында орынды атап көрсетілгендей, өзге Алаш арыстарымен бірге өз əкесінің де ақталғанының куəсі болып, елінің сол қайраткерлер аңсап, армандаған тəуелсіздігін көзімен көріп, мүмкіндігінше соның шежіресін жасауға қызмет етті. Ол қандай қызмет десеңіз, кө зі

қарақты қауым білері хақ, Əлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсынұлынан бастап Алаш қайраткерлерін көзімен көріп, тізелеріне отырып, мейіріміне бөленіп, еркелеп өскен ол солардың біразының қилы қияпатты күресі мен асау толқын жалындағы жалқынды өмірлері туралы мағыналы да мазмұнды тамаша кітаптар жазып қалдырды. Кезінде «Жұлдыз» журналында «Ардақтап өтем əкемді» деген естеліктермен басталып, кейіннен жиырма жылға жуық қарттықты мойындамаған қалам ерлігінің арқасында «Шындық шырағы», «Алаштың сөнбес жұлдыздары» атты үш том кітапқа айналған бұл ақжарылқап еңбекті қазақтың заңғар жазушысы Мұхтар Мағауин қазақ руханиятындағы өзгеше бір қазына деп зор бағалаған еді. Соңғы кітапқа алғысөз ретінде жазылған Мұхаңның осы мақаласы да мына жинаққа заңды түрде еніпті. Естелік жинақтан Гүлнар апайдың өмірі, еңбегі, күресі, тауқыметі, мерейлі шағы, адами бақыты, азаматтық ерлігі түгелдей түзіле, маржандай тізіле көз алдыңыздан өткендей болады. Қазақтың тағы бір ұлы қызының ұлық бейнесі сəтімен шынайы кейіптелгендей байыпты əсерге кенелесіз. Кітаптың беташарына өмірлік жар қосағы, қазақтың айтулы азаматы Əбен Сатыбалдиевтің бір мұңды терең сырды абзал махаббатпен шерткен өлеңі беріліпті. Сондағы: «Жастайыңнан өртке күйген жан едің, Сонда дағы өмірдің гүл, сəні едің. Сұм жалғанның соққысына мойымас, Жігер, қайрат, ақылға артық дана едің» деп келетін шумақтардан көп-көп өкінішүміттер, түнектен жылтыраған жарық сəуле аңғарылғандай. Сонау 1944 жылы жазылған өлеңнің əуені де бар екен. Бір ғажабы, адал жардың арнауы ақын Марфуға Айтқожинаның осынау егілген махаббат

жайын «От ішіндегі гүл» балладасына арқау етіп, елти жырлауына түрткі болыпты. 1989 жылдың қара күзінде ақжолтай хабар келіп, Міржақып ақталғанда Гүлнар апасына алғашқы сүйіншілегендердің бірі қайран Ғафаң, Ғафу Қайырбеков екенін де ақтангер ақынның осы кітапқа енген өлеңінен біліп отырмыз. «Қайран Жақаң қайта келді халқына, Сен де бүгін алақайла, жарқыра! Бір де болса бірегей қып бір қызды, Рахмет оған, тастап кеткен артына!» деп ғаламат ақын Ғафаң ғана айта алар. Иə, Гүлнар апа жақсы əкенің жақсы атын естіп кету үшін тірі болуды мақсұт етіп, бəріне шыдап бақты. Сол арманына жетті де. Қолымыздағы кітап осы асыл арманның ғасыл болмай орындалғанын, Жақаңның қалай ақталғанын, сүйегі қиырдағы Ақ теңізден туған елі Торғайына қалай жеткізілгенін, Гүлнар апаның мұқалмаған жігерін, дарқан жүрегін өрнектеп жеткізеді оқырманға. Осындағы ең бір құйқалы дүние журналист-жазушы Қайсар Əлімнің «Өзіңмен өрілген өмір» атты деректі хикаят дерлік естелік-эссесі. Бұл туынды Жақаң ақталғаннан бастап Гүлнар апай қайтыс болғанға дейінгі ширек ғасырдың суретті шежіресін қолмен қойғандай құжаттап шертуімен құнды. Академиктер Серік Қирабаев пен Əлия Бейсенова, профессор, құрметті академик Тұрсынбек Кəкішұлы, тағы бір Алаш арысының қызы Сафура Қыдырбекова, халық жазушысы Мұхтар Мағауин, сəулет академиясының академигі Əбдісағит Тəтіғұлов жəне басқалардың жан жылуына толы мақалаларынан Гүлнар апайға деген халықтың құрметін, елдің сүйер перзентіне арналған сүйіспеншілігін сезінгендей боламыз. Қазақтың ұлы қызының өнегелі ғұмыры жайлы кітаптың ғұмырлы боларына жəне сенеміз.

 Өнеге Мен ақын да, жазушы да, алаштанушы да емеспін. Бірақ сол шығармашылық жолдағы адамдардың еңбегін көзден таса қылмай оқып, кімнің немен айналысып жүргенін, яғни кімнің не жазып жүргенін жүрек түкпіріне сақтап, қал-қадірімше оларды көкірек көзінен өткізушілердің бірімін. Бір сөзбен айтқанда, елімде болып жатқан рухани, мəдени, тарихи жаңалықтардан хабардар болып жүремін. Осы əдебиет атты айдынның ішінде жүргендіктен, айналаңда “құттықтау жазып берші”, “тойға сценарий жазып берші”, “таныстыру, ашылу, жабылу, еске алу жəне т.б. жазып берші” дейтіндер баршылық. Əрине, орынды. Ел болғасын үлкенді-кішілі мереке де, қайғылы жайттар да кездеседі. Бірақ мен қанша тырыссам да, қанша өзімді-өзім қинасам да өтірік жаза алмаймын. Жазамын, тек жүрегім қаласа, яғни жүрегімнің əмірімен ғана. Аяулы ағалар мен

жасымадыңыз. Қамыққан, қиналған, торыққан сəттеріңізді дұшпандарға сездірмедіңіз. Жастық шағыңызда Ресей асып, оқу іздеп, білім алдыңыз. Ақыры мақсатыңызға жетіп, дəрігер атандыңыз. Қазақтың ардақты ұлдарының бірі – Əбен ағамен бас қосып, шаңырақ көтеріп, ұрпақ өсірдіңіз. Сіздер өсіріп тəрбиелеген алты баланың бесеуі ана жолын қуып дəрігер, біреуі əке жолын қуып, əдебиетші-аудармашы атанды. Бұл – сіздің өмірге деген шексіз құштарлығыңыз бен қажымас қайратыңыздың белгісі. Сөйтіп, Сіз бақытты да шуақты, үлгілі отбасылық өмір кештіңіз... Бірақ, Сіздің жүрегіңіз күпті, көңіліңіз алаң еді. Себебі, сіздің бар ойыңыз, арманмақсатыңыз əкеңіз Міржақыпты ақтап, оның жұртына жасаған қалтқысыз еңбегін, халқын оятуға арнаған “Оян, қазағын!”,

Жїректен шыќќан сґз еді... Жібек ДОСБАЙ,

филология ғылымдарының кандидаты, «Мектеп» баспасының жетекші редакторы.

апаларға, замандастарға шама-шарқымша талай жырлар арналды. Солардың бірі – Міржақыпқызы Гүлнар Дулатова. Апамыздың кімнің қызы екені, кім болғаны көзі қарақты барша қазаққа белгілі. Осындай жаратылысы да, тəрбиесі де, көргені де, білгені де ерекше жанның екі кітабына редактор болу менің маңдайыма жазылды (“Алаштың сөнбес жұлдыздары”, 2010, “Шырағың сөнбесін”, 2012). Сөйтіп, осы кітаптарды дайындау барысында апаммен жақынырақ танысуға мүмкіндік туды. Апам екеуміздің арамызда хаттар жазылды. Қазір оқып отырсам, сол хаттардың бірінде аяулы апам былай депті: “Қарағым, Жібек... ...шынымды айтсам, осы кезде қатты шаршадым. Іштегі тұнып тұрған, əлі айтылмаған, жазылмағандарым толып жатыр. Бəрін жазу үшін күш-қуат керек қой, ол менде жоқ. 94 жас оңай ма?” Əрине, оңай емес. Десек те, апамның ішінде тағы қандай құпия қалды екен деген ой шырмай береді... Үйдегі мұрағаттарының ішінен біз білмейтін жайттарды жазып қалдырған хаттары табылатын сияқты болып тұрады... Сонымен, Апайдың кітаптарындағы Алаш арыстарының, оның ата-бабаларының, артында қалған ұрпақтарының атыжөндерін өте мұқият қарап, əрбір сөзі мен сөйлеміне дейін кеңесе отырып, кітапты оқырманға дер кезінде ұсындық. Гүлнар апа риза болып, рақметін айтып, екі кітабына да арнайы қолтаңба берді. Онда: “Сүйікті қызым, Жібек!” деп бастап, “Баспа саласындағы қызметің жоғары деңгейде табысты да жемісті болсын!” жəне тағы да осылай басталып: “Мені есіне ала жүрер деген туысқандық ниетіммен кітабымды ұсынамын” деген тілектер жазған еді. Апам айтқандай, Аллаға шүкір, жаман емеспін, мүмкін шапағаты тиген шығар... Қазақ барда, Алаш барда апамызды есімізге күнде аламыз ғой, сірə. Г.Міржақыпқызының 94-95 жастарында тайға таңба басқандай, ап-анық əріптермен біркелкі етіп жазған екі хаты мен екі қолтаңбасы жəне т.б. жазғандары (запискалар) менде сақтаулы. Міне, осындай жақын танысыпбілісуіміздің аяғы апамның 95 жылдық мерейтойына қатысуға ұласты. Тойға бір ай бұрын жолдасыммен бірге шақырылған мен бəрін жиып қойып, қалайда баруды мақсат еттім. Бірақ “Қалай барам? Апама не апарам? О кісіге не керек? Өмірдің небір ащы да, тəтті де дəмін татқан апама не жетпейді? Апам нені кие алмады, нені іше алмады?” деген сұрақтар мазалай бастады. Əрине, түрлі-түрлі құттықтаулар, арнаулар, жүрекжарды тілектер, құшақ толы гүлдер болатыны белгілі. Сонда да Апамның өмірін ой елегінен қайта өткізіп, талдап шықтым. Соңында мынадай ой түйдім: азғана уақыт болса да патшадай əкесі Міржақыптың, алтындай анасы Ғайнижамалдың, өмірлік тірегі болған Əбен ағамыздың, рухы мен рухани қазығы мықты өзінің арқасында өмірдегі барлық адами құндылықтар мен материалдық қажеттіліктерге толық қолы жеткен жан. Ал кейінгі өмірі, Аллаға шүкір, балаларының арқасында үлде мен бүлдеге оранып, өте жоғары дəрежеде күтімде отыр. Сөйтсем, апамыз ештеңеге де мұқтаж емес екен. Тек сонау, өзінің жауқазын шағында маңайындағылар алыстап, өзі “халық жауының” қызы атанып, таныстары танымастай өзгерген сəттерде бір ауыз жылы сөзге ғана зəру болған екен. Шамам жетсе, сол бір қарғыс атқыр күндердің орнын толтырып көрейін, яғни бір ауыз жылы сөз айтып, тілек білдірейін жəне оны өлең өріміне айналдырайын деген ой туды... Сонау 1915 жылдың сары ала күзінде, Алаштың ардақты ұлы – Міржақып пен оның аяулы сыңары – Ғайнижамал екеуінің отбасында Сіз дүниеге келдіңіз. Мұны бүгінде барлық қазақ, одан əрі асып шетелдіктерге дейін біледі. Содан бері, міне, 95 жыл өтіпті. Сол жылдар ішінде Сіз не көрмедіңіз? Бəрін, бəрін, бəрін көрдіңіз... Балалықтың бақытты шақтарымен қоса, қорқыныш пен үрей билеген тұстарын да бастан өткердіңіз. Ес жиып, ел тани бастаған жауқазын кездеріңізде де тағдыр Сіздің басыңыздан сипаған жоқ. Еңсеңізді саясаттың салмағы басып жүргенде, ажал құрығы жақындарыңыздың бірінен соң бірін тартып əкетіп жатты. Сонда да Сіз мойымадыңыз, сынбадыңыз,

қазақтың тұңғыш романы “Бақытсыз Жамалын” туған еліне қайтару болды. Осы бағытта Сіз тынымсыз еңбек еттіңіз... Ұзақ жылдардан кейін жүрек түкпіріндегі сөнуге айналған үміт шырағы қайта жанып, көмескіге айналған ащы шындық айтылып, яғни сіздің ұлы арманыңыз орындалды. Сіздің əкеңіз, қазақтың аяулы ұлы, Алаштың біртуар азаматы – Міржақып Дулатов ақталды. Апа! Бұл күнді Сіз туған халқыңызбен, егеменді еліңізбен, айналаңыз толы үрімбұтағыңызбен қарсы алдыңыз... Сонымен бірге, өткен өміріңіздегі көрген-білгендеріңіз бен бастан кешкендеріңізді кітап етіп жаздыңыз. Сіз жазған дүниелерде тарихи тұлғалардың шынайы тағдырлары, сол заманның бүкпесіз келбеті, өз өміріңіздің көлеңкелі тұстары мен шуақты сəттері өте түсінікті əрі көркем тілмен кестеленген. Бұл – артыңызға қалдырған баға жетпес асыл қазына, үлкен мұра. Апа, Сіз бұл күнде бақытты жансыз. Қадірлі əже, аяулы анасыз! Біз Сіздің немере-шөберелеріңізге сіз көрген өмірдің бейнетін емес, зейнетін көрсін деп тілейміз. Өзіңізді тағы да мерейтойыңызбен құттықтап, зор денсаулық тілей отырып, көненің көзіндей боп, арамызда жүре беруіңізді қалаймыз! Арада 2 жыл 3 айдан астам уақыттан соң Гүлнар Міржақыпқызы қайтпас сапарға аттанды. Бір ғасырға жуық соққан жүрек тоқтады. Соңында қалған ел-халқы, бауырлары мен балалары ақ жуып, арулап, Əбен ағамыздың жанына мəңгіге жайғастырды. Барлық қазақ, орыс, кейбір шетел басылымдары қазанама берді. Соның ішінде “Қазақ əдебиеті” газеті де апама бір бетін арнады. Бір жас журналист маған таяу келіп: “Апай, қаза қайырлы болсын! Бəрімізге ортақ қой, халыққа бір ауыз бірдеме деңіз” деді. Мен: “Қой, айналайын, менен де үлкендер бар, алаштанушылар, дулатовтанушылар бар”, – деп сытыла бергенімде, дарынды журналист Болат Мүрсəлім: “Апай, сіз Гүлнар Дулатоватанушысыз. Сіздің апай туралы білетініңіз бізден көп. Апайдың екі кітабын да сіз шығардыңыз емес пе? Бір ауыз сөз айтуға сіздің де орныңыз бар”, – деді. Сол сəтте, апайдың кітабы шыққаннан кейін, бірнеше журналистердің қайтақайта телефон шалып, апайдың өмірінің кейбір тұстарын білгісі келетінін, өзімен сөйлескісі келетінін айтып жəне т.б. мен білетін, білмейтін сұрақтарға жауап іздеп қолқалағаны есіме түсті. “Иə, мені өзімнен кейінгі ұрпақ Гүлнар апайдың өмірін зерттеушідей көріп жүр екен-ау” деген ой туды. Ендеше, Болат дұрыс айтады, “мен дулатоватанушымын” деп, өзіме тағы бір жүк артылғандай сезініп, “Қазақ əдебиеті” газетінің тілшісіне былай дедім: “Бүгін Гүлнар Міржақыпқызын соңғы сапарға шығарып салып тұрмыз. Келу, кету – адам баласының барлығының маңдайына жазылатын жазу. Бірақ кім қалай келместің кемесіне мінді? Əңгіме сонда. Гүлнар апамызды мұқым қазақ қана емес, шетел де біледі. Асылдың сынығы, тұлпардың тұяғы еді. Кешегі арыстарымыздың көзін көрген, солардың жанында жүріп тəлімтəрбиесін алған кісілердің соңғысы еді ғой, жарықтық! Гүлнар апа 97 жастан асты, 98 жасқа қараған шағы деп өзімізді жұбатсақ та, бұл қаза бізге ауыр тиді. Апамыздың айтатын дүниелері əлі айтылмағандай, ішінде жазылмай кеткендей көңіл күй кешіп тұрмыз. Гүлнар апа көзін ашқаннан Міржақып əкеміздің күнде тергеу, тексеру, қудалауға ұшырағанын көріп өсті. Сол ауыр күндерді “Шындық шырағы”, “Алаштың сөнбес жұлдыздары” деген кітабында жазып қалдырды. Əттең, атшана қағып өлтірген, артынан ерген інісі Əлібектің өлімінің құпиясын да Гүлнар апа білетіндей, сондай сырларды өзімен бірге ала кеткендей сезіле береді. Қазаға қарсы шығар қауқар жоқ. Жарықтықтың иманы пейіште шалқысын!” Осы кітапқа, яғни Гүлнар Міржақыпқызына арналған естеліктер жинағына («Алаш қызы Гүлнар») редакторлық жасау да маған жүктелді. Естеліктерді оқып отырып Апамның қаншама жастарға көмектескенін, батасын бергенін, қаншама адамдармен аралас-құралас болғанын білдім. Мен де өзімді солардың бірімін деп санаймын. Апа! Сіз көрген өмір сұмдықтарын Алла ешкімге көрсетпесін! Жатқан жеріңіз жарық, иманыңыз саламат болсын! Артыңыздағы ұрпақтарыңыз уайымқайғысыз, бай-бақуатты өмір сүрсін!

С.Мұқанов атындағы облыстық кітапханада белгілі журналист, көсемсөз шебері Мəлік Мұқановты еске алу кеші өтіп, 70 жылдық мерейтойымен орайластырылды. Оған марқұмның туғантуыстары, қаламдас əріптестері қатысып, адамгершілік асыл қасиеттері жайлы жан-жақты сыр шертті.

Кїрескер тўлєаны еске алды Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Еңбек жолын облыстық «Солтүстік Қазақстан» газетінде бастап, ақтық демі таусылғанша республикалық «Егемен Қазақ стан» басылымында жұмыс атқарған Мəкең жұртшылықтың есінде қарымды қаламгерлігімен қоса күрескерлік тұлғасымен де есте қалды. Облыстық мəслихаттың депутаты бола жүріп саяси күрестің, қоғамдық өмірдің алдыңғы легінен табылды. Оның қаламынан туған өткір мақалалар көкейкесті проблемаларға арналды. Ақындар Мүталлап Қанғожин, Зейнолла Əкімжанов арнау өлеңдерін оқыса, «Қызылжар ақпарат» ЖШС директоры Кəрібай Мұсырман қаламгерлік жəне қайраткерлік ерекше қырларын сөз етті. Еңбек ардагерлері Ожан Қали, Болат Сағындықов өткенді еске оралтты. Осы жолдардың авторы танымал азаматтың есімін есте қалдыру мақсатымен арнайы шаралар ұйымдастыру жө нінде ұсыныстарын ортаға салды. Қожаберген жырау атындағы қазақ орта мектебінің оқушылары Мəкеңнің «Алуа – менің айдыным» кітабында жарияланған өлеңдерін мəнерлеп оқыды. Əнші Шынар Темірханова марқұмның сүйікті əндері – «Фариза» жəне «Қара бауыр қасқалдақты» əуелете шырқап берді. Мəкеңнің өмірі мен шығармашылығына қатысты тағылымды кездесулер мен мектепішілік оқу күндері туған жері Есіл ауданында да ұйымдастырылды. Солтүстік Қазақстан облысы.

Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы ХVІ республикалық байқауын өткізудің ЕРЕЖЕСІ 1. Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің Тіл комитеті мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, тіл мəдениетін көтеру, көркем əдебиетті насихаттауды жандандыру, халық арасынан талапты, талантты жастарды іздеп табу мақсатында Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы ХVІ республикалық байқауын өткізеді. 2. Байқау 2 кезеңнен тұрады: Облыстық (қалалық) іріктеу байқаулары сəуір-тамыз айларында облыс орталықтарында жəне Астана, Алматы қалаларында; Республикалық байқау Қазақстан Республикасы халқының тіл фестивалі аясында қыркүйек айында өтеді. 3. Байқауға 16-20 жас аралығындағы талапкерлер қатыса алады. 4. Кəсіби өнер саласының мамандары, осы саладағы оқу орындарының студенттері мен оқытушылары, сондай-ақ, мектеп мұғалімдері байқауға жіберілмейді. 5. Байқау мынадай тапсырмалардан тұрады: - прозалық шығармадан үзінді оқу; - драмалық шығармадан үзінді оқу; - мəнерлеп өлең оқу. Сондай-ақ, байқауда Оралхан Бөкейдің жəне басқа да қазақтың белгілі ақынжазушыларының кез келген көркем жəне драмалық шығармаларынан, өлеңдерінен үзінді оқуға болады. 6. Байқау шарттары: оқылатын мəтін көлемі 2-3 минуттан аспауы керек; дайын фонограммаларды пайдалануға тыйым салынады; белгісіз авторлардың көркемдігі төмен шығармаларынан үзінді оқуға болмайды; талапкер сарапқа ұсынуға таңдап алынған мəтіндерді жатқа білулері қажет. 7. Республикалық байқауға облыстарда, Астана жəне Алматы қалаларында өткен байқаулардың жеңімпаздары (бір-бірден) қатыстырылады. Оларға жергілікті тіл басқармалары жолдама береді. 8. Республикалық байқаудың сарапшылары үміткерлер өнерін бағалау кезінде олардың: көркем мəтінді оқу шеберлігіне; дауыс мəнеріне жəне тіл тазалығына; көркем мəтінді таңдау талғамына; сахнада өзін-өзі ұстауына; сахналық киім сəніне баса назар аударады. 9. Байқау жеңімпаздары Тіл комитетінің бағалы сыйлықтарымен жəне дипломдармен марапатталады. Анықтама үшін: 01000, Астана қаласы, «Министрліктер үйі» əкімшілік ғимараты, 15 кіреберіс, Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің Тіл комитеті, Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы ХVІ республикалық байқауына. Байланыс телефоны: 8 (7172) 74-05-01. Ескерту: бұрынғы республикалық байқаулардың жеңімпаздары мен қатысушылары биыл өткізілетін байқауларға жіберілмейді.


29 қаңтар

Ө

2014 жыл «Бүгін менің туған күнім, ой, пəле-ай. Мына халқым неге жатыр тойламай?!» – Мұқағалидың осы өлеңіне əн шығарып, домбырамен айтатын атақты актеріміз, Қазақстанның халық артисі Сəбит Оразбаев дəл бүгін 78 жасқа толып отыр. Шүкір, қазақтың талай жақсысы мен жайсаңы тиісінше қадірленбей келген кешегі кеңестік кездегідей емес, тəуелсіздік тұсында актердің алпысы да, жетпісі де лайықты аталып өтті. Сонау «Беу, қыздар-айдағы» Сұлтаннан, «Бөлтірік бөрік астындағы» Арыстаннан «Қан мен тердегі» Сүйеу қартқа, «Анттағы» Əбілқайырға, «Абылайдың ақырғы күндеріндегі» Бұқар жырауға дейінгі өнегелі өнер жолына биік баға берілді. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік

Иманжїсіптіѕ толєауын тґгілдірді

Таныстығымыз былайша басталды. Өткен ғасырдың жетпісінші жылдары (ұмытпасам, 1974 жыл ғой деймін) болатын. Араласып жүретін Шаншар Манкеев деген азамат қонақ болып, шай ішуге үйіне шақырды. Үйіне кіріп келгенімде маңдайы жарқыраған, қою қара шашты, нұрлы жүзді жігіт қарсы ұшырасты. Бұрыннан көріп-біліп жүрген адамдардай еменжарқын амандастық. Шаншар мені таныстыруға ыңғайлана бергенде: «Бұл кісіні танимын, телеарнадан «Халық қазынасын» жүргізеді. «Қымызханада» əнші жігіт Шөңгебайды ойнайды», – деп өнерден хабардар екенін аңғартты. Нұрекеңмен танысқан кезде мен аз да болса атақ-абыройға ие болып, театрдың белді əртісі бола бастағам. Айтса айтқандай, телеарнадан үзбей беріліп тұратын «Қымызхана» атты сатиралық қойылым халыққа танымал еткен еді. Ұзақ отырдық. Өнер жайында əңгімелестік. Төле бидің толғауын орындадым. Мұқият тыңдап отырған Нұрекең қайталап айтуымды сұрады. Қатаған мен Сүйінбайдың айтысынан үзінді айттым. Нұрсұлтан Əбішұлы тағылымды толғауды соншалықты мəн беріп тыңдады. Нұрекеңе домбыра ұсындық, керемет даусы да бар екен. Ол кезде айтуға рұқсат етілмейтін, əлі ақталмаған Иманжүсіптің толғауын орындады. Мен қалайша бұл елде тұрақтаймын, Көлге біткен майысып құрақтайын. Зорлық еткен кəпірдің талайларын Бақыртып сабаушы едім лақтайын, – деген шумақтарды екпіндетіп, ерекше жігермен орындады. Бірнеше халық əндерін қоса шырқады. Осылайша елжандылығын, қайсарлығын танытты. Бабалар аманатын сол кездің өзінде-ақ көкірегіне сақтап, соларды жүзеге асыруды алдына мақсат етіп қойған азамат екенін аңғартты. «Мүмкіндік болса, Қарағанды қаласы на келіңіз», деді маған кетерінде. Бір-бірімізге ризашылық білдіріп тараcтық.

Ќалт-ќўлт етіп ќайыќ тўр...

Жаз айларының бірінде Қарағанды қаласына жолым түсіп, барған соң уəде бойынша хабарластым. Қуана қарсы алды. Арнайы жеңіл көлік жіберіп, қонақүйден Теміртауға алдырды. Қарапайым екі қабатты үйдің жоғарғы қабатында тұрады екен. Жоғары көтеріліп келе жатқанымда алдымнан өзі шығып, үйіне бастап барды. Зайыбы Сараға таныстырды. Үй жиһаздары өте қарапайым, таза, рет-ретімен жиналған. Сапалы дыбыс жазатын магнитофон мен радио аппараттары үстел үстінде тұр. Арнайы дайындап қойса керек. Үстел мен орындықтардың санына қарағанда, біраз қонақ болатын сияқты. Нұрекең: «Бүгін жақсы отырыс болғалы тұр, Сəке. Кешке Теміртаудың зауытында істейтін азаматтар келеді. Оған дейін көлдің арғы жағына өтіп, саяжайда демалып, суға шомылып қайтайық», – деді. «Қонақ қойдан жуас» деген емес пе? Көл өте үлкен екен. О шеті мен бұ шеті көрінбейді. Жағада шағын моторлы қайық тұр. Жүргізуші орта жастағы орыс жігіті. Ол бізбен амандасты да, қайыққа отырғасын бірден жүріп кетті. Əне-міне дегенше, үлкен көлдің ортасына жақындап қалдық. Көңіліміз көтеріліп, ыңылдап іштей əн салып келеміз. Аяқ астынан жел тұрды. Үлкенді-кішілі толқындар пайда бола бастады. Оған да мəн бермей ілгері жылжи бердік. Ой, тоба! Бір кезде жел күшейіп, соңы алай-дүлей дауыл болып кетті. Жан-жағымызға қарасақ, жаға көрінбейді. Су шашырап, қайықтың ішіне құйылып жатыр. Қатты желдің қай жақтан соққанын да білмейсің. Дауыл қайықтың бағытын өзгерткен сияқты. Ой, Жасаған Ием, бəле қайда, бассаң аяғыңның астында, деген осы. Əп-сəтте дүние төңкеріліп, алай-дүлей болды. Мотор баяғыда өшкен. Қайықшы орыс жігіті: «Боже мой! Я дурак, я пропал, извините, Нурсултан Абишевич!» – деп еңіреп қоя берді. Нұрсұлтан маған қарап: – Сəке, суға жүзе аласыз ба? – деді. – Жүземін! – дедім. Менің батыл жауабыма риза болды білем: – Онда əрекет жасайық, жылағаннан ештеңе өнбейді, – деді. Осы сөзден кейін іске кірістік. Үстімдегі киімді жылдам шеше бастадым. Нұрекең де киімдерін шешіп, жүзуге ыңғайланды. Қайық қалт-құлт етіп тұр. Орыс шелекпен іштегі суды сыртқа төге бастады. Дауыл тағы бір соққанда қарасам, қайықшы жоқ. Суға құлап кетіпті, қылтиып басы ғана көрінеді. Үсті малмандай. Айқайлап, жан даусы шығып, қайыққа жармасты. Нұрекең көмектесіп жүріп қайыққа мінгізді. Өстіп, арпалысып жүргенімізде көк жүзін торлаған қара бұлт сейіліп, аяқ астынан тыныштық пайда болды. Ескекпен есіп отырып, кері қайттық. Жаңағы кісі түрткілеп жүріп моторды от алдырды. Жүзіне қан жүгіріп, құдайына құлшылық айтып жатыр. Сонымен бір апаттан аман қалған біз үйге де жеттік-ау.

«Сізде де арман бар ма, аєасы?»

Машинамнан түсе бергенім сол еді, алдымнан кездескен жасы елулердегі бейтаныс жігіт: – Па, шіркін, сізде де арман бар ма, ағасы? – деді. – Бар, – дедім. – Неге болмасын, армансыз адам бола ма? – Əсем қала Алматыда тұрасыз, астыңызда – джип көлігі, қалаған жағыңызға барасыз, сонда сіздегі не арман? – деді таңырқағанын жасыра алмай. – Ей, шырағым, менің арманым – өзің айтқан əсем қаланы жаяу жүріп аралап, қызығын

РІ

ДЕ М І Р Ө Р МІ

сыйлығының лауреаты атанды. «Парасат» орденімен марапатталды. Сексеннің сеңгіріне тақаған тұсында тамаша талант иесі тағы бір тың қырынан танылып отыр. Ол – жап-жақсы қаламгерлігі. Мұның өзі сахна сардарының көңіл көкжиегінің кеңдігін көрсететін жай. Актердің эсселері, естеліктері, ой-толғамдары «Алматы ақшамының» кітапханасы сериясынан «Өмірдің өзі – театр» деген атпен «ARNA» баспасынан жарық көрді. Негізінде, Сəбеңнің бұл қырын тың деуге де бола қоймас. Өйткені, ол кісінің ауызша əңгіменің айтулы шебері екенін зиялы қауымның талайы біледі. Кітабында сол əңгімелерді актер қарапайым ауызекі сөйлеу мəнерімен, қазақтың қара тілімен қағазға əсерлі түсіріп шыққан. Кейбірі ойлантады, кейбірі

күлдіреді, кейбірі таңдандырады. Қай-қайсысында да автордың қазақтың асыл перзенттеріне деген құрметі тəнті етеді. Олардың біразы əр кезде «Егемен Қазақстанда» да жарияланғаны бар. Жақында ғана, өткен жылдың 29 қарашасында Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевқа қатысты шағын-шағын ойтолғамдары «Өнер қамқоры» деген атпен газетімізге шыққан тұста разылық пікір білдірген, актер жазбаларымен кеңірек таныстыруды өтініш еткен көптеген оқырмандарымыздың тілегін ескере отырып, Сəбит Оразбаевтың негізінен Əуезов атындағы академиялық драма театрындағы ұстаздары мен тұстастары туралы əңгімелейтін қысқа қайырым естеліктерін назарларыңызға ұсынамыз.

Ал енді бұл жазбаларды не үшін мұндайлық үлкен көлеммен жариялап отырғанымызды айтайық. Қазақтың көптеген қайраткерлерінде өмірден оқыған-тоқығанын, көкейге түйгенін қағазға түсіре жүру дəстүрі қалыптаспай-ақ келеді. Алысқа бармай-ақ өзімізге етене орыс жұртын алсақ та, ел таныған тұлғалардың талайының қолынан шыққан тамаша кітаптарды атауға болады. Демек, Сəбит Оразбаевтың бұған дейін небəрі 500 данамен тараған кітаптағы естеліктерінің біразын 200 мыңдық басылым бетінде насихаттау арқылы өмірден көргені көп замандастарымызға өнегелі немесе қызғылықты жайларды қағазға түсіре жүрген актердің игілікті ісін «етжеңді» нөмірде үлгі етпекпіз.

Сəбит ОРАЗБАЕВ:

Ґмірдіѕ ґзі – театр тамашалау, – дедім. Ол менің белімді еркін жаза алмай бүкшейіңкіреп бара жатқанымды аңғарды ма, өзін кінəлі санағандай, бұрылып алды да, жөніне кете барды.

«Футбол емес, Жўмабайдыѕ баласын іздеп келдім...»

Менің Топаш деген нағашым болған. Бірде Алматыға келді. Келе сала «Қайратқа» билет алуды тапсырды. Ол кезде (1960 жылдары) «Қайраттың» ойынын көру үшін Орталық стадионға кіру мүмкін емес болатын. «Қайраттың» дүркіреп тұрған уақыты. Өліп-талып стадион директорына біреулерге айтқызып жүріп екі билет алдық. Стадионға кіріп, алаңға жақын жерге орналастық. Көріп отырмыз. Нағашым футболды жақсы көреді екен десем, ойынға тіпті қарамайды. Жан-жағына алақтап, төңірегін шолып отыр. Бір кезде орнынан тұрып, қолын шекесіне қойып стадионның алыс түкпірлеріне көз жүгіртті. Артымыздағы жанкүйерлер: – «Оу, аға, футбол алаңда болып жатыр, бізге неге қарайсың?» – деп бірнеше мəрте ескертті. Олардың сөзін нағашым елең қылмады. Сосын мен нағашымды бүйірінен түртіп: «Аға, ол жақта неңіз бар, футбол қарамайсыз ба?» – дедім. Сөйтсем нағашым: – «Əй, футболыңның əкесінің аузы... Баяғыда Жұмабайдың баласы жоғалып кетіп еді. Көпшілік болғасын осында сол жүр ме, бəлкім, кездесіп қала ма деп елеңдеп отырмын. Мен соны іздеп жүрмін», – демесі бар ма...

Орыс жеѕгейдіѕ арќасында

Батыс Қазақстанға гастрольге бардық. Біраз жерінде болып, спектакльдер қойдық. Сөйтіп, Тайпақ ауданына келдік. Бізді мұнда дұрыс қарсы алмады. Ауданның бірінші хатшысы қабылдамай қойды. «Бізде қазір тығыз шаруа болып жатыр. Көңіл бөлетін уақытымыз болмай тұр. Мүмкін жақын маңайдағы совхоздардың біріне барарсыздар» дегендей əңгіме айтыпты. Жақын деген совхоздың өзі ауданнан 500 шақырым жерде екен. Нұрбеков деген администраторымыз осылай деп келді. Сөйтті де, Сейфоллаға (Қазақстанның халық артисі Сейфолла Телғараев – Ред.) қарап: – Аға, сіз жеңгеймен хабарласып, жағдайды айтып көрсеңіз қалай болады? Мыналардан түк шығатын емес, – деді. Біз жеңгейдің қайда жұмыс істейтінін білмейміз. Секең қабылдау бөлмесіне барып хатшы қызға: – Əй, шырағым, мен Қазақстанның халық əртісімін, Жоғарғы Кеңестің мына телефонын маған алып бер, – деп керек сандарды айтты. Қыз жаны қалмай жалғады. Содан сөйлесті. Жеңгей орыс болатын. – Валентина, біз Тайпақ ауданындамыз, – деп еді, аржағынан: – Халің қалай? – деп сұрады. – Халіміз жаман емес, бірақ, мұнда ептеген түсініспеушілік болып жатыр. Бірақ жөнделетін шығар. Ребята нормально, – деп арасында əзілді де қосып қойды. Сөйлесіп болғасын сыртқа беттедік. Енді не істейміз деп отыр едік, бір кезде хатшы қыз жүгіріп келіп: – Сіздерді шақырып жатыр, – деді. Біз кеткесін хатшы қыз бастығына: «Мына кісілер Жоғарғы Кеңеспен сөйлесті», – деген көрінеді. Бастығы: «Не деді?» – дейді. «Түсініспеушілік болып жатыр. Бəлкім, соңы дұрыс болар деді», – депті қыз. Бастығы: «Қайсысы сөйлескен?» – дейді. Қыз алыстан қолымен нұсқап: «Анау шетте тұрған тəпелтек, арық кісі», депті. «Ойбай, онда оларды шақыр», – дейді бірінші хатшы. Бəріміз бірінші хатшының кеңсесіне бардық. Бірінші хатшы: «Бізде бір жағдай болып жатыр еді» деп неше түрлі сылтауларды айтып, бізден кешірім сұрады. Бірақ, барынша дұрыстап қарсы алды. Сөйтіп, орыс жеңгейдің арқасында Тайпақ ауданындағы күндеріміз керемет болып өтті.

«Мўќаєалидыѕ мыќты аќын екенін кезінде білмедім...»

Димекеңмен екінші мəрте Қаратай Тұрысовтың үйінде кездестім. Асанбай Асқарұлы, тағы да басқа кісілер болды. Кешкі сағат алтыларда келіп, түнгі он бірлерге дейін отырды. Əрі-сəрі болып жатқан кез. Димекең зейнетке шыққан. Сонда менің өз құлағыммен естігенім, «Мұқағалидың мықты ақын екенін ел билеп тұрғанда білмедім» деді Димекең. Асанбай Асқарұлы: «Ол – кеңестік дəуір, ішкен, қызып жүрген ақын-жазушыны ешкім ұнатпайтын» деп үлкен кісінің өкінішін жеңілдеткендей болды. «Ал енді Шəмші Қалдаяқовты Нұрғиса алып келді», – деді үлкен кісі əңгімесін жалғап. «Бірақ бұрындары радиодан əндерін естігенімде, жақсы композитор екенін сезгенмін. Шəмшіге мүмкіндігі болғанынша қолдан келген көмекті жасадық», – деді. Өнер жайында, өмір жайында көптеген

əңгімелер айтылды. «Шіркін, осы егемендігіміз кемелденіп кетсе, қазақтың бағы ғой. Соның тілеуін тілеп отырмыз» дегені де əлі есімде.

«Мўндай ґмірдіѕ атасына нəлет!»

Мен «Майрада» Дүрбітті ойнадым. Спектакльдің соңында мені біреу арт жағымнан келіп ату керек болатын, оқ атылмады. Уақыт өтіп барады. Көрермен жым-жырт. Бəрі бірдеңені күтіп отырғандай. Сосын мен пистолетімді қолыма алдым да: «Арманым Майра еді. Құдай оны бұйыртпады. Мұндай өмірдің атасына нəлет!» – дедім де, өзімді өзім тарс еткізіп аттым да жібердім. Сосын барып шымылдық жабылды. Режиссері Бəйтен Омаров болатын. «Ой, Сəке, тауып кеттің, тауып кеттің», – деді менің əрекетіме тəнті болып. Арнайы мені ататын адам бір əңгімеге айналып қалып, мені ұмытып кетсе керек.

Ќалжыѕныѕ ќарымтасы

Менің достарымның арасында əзіл-қалжыңы молдары өте көп. Жалпы, əзіл-қалжың құрдастарға жарасып та тұрады ғой. Достарымның бірі – Зауытбек Тұрысбеков. Екіншісі – Тито Сыздықов Парламент Мəжілісінің депутаты еді. Екеуі мықты дос. Əзілдері де керемет. Бірін-бірі іліп-шалып, күлкіге кенеледі де жүреді. Үнемі шипажайға бірге барып демалады. Бірде Тито Зауытбекті қатты алдап түсіріпті. Қалай алдағанын маған айтқан жоқ. Екінші бір жолы екеуі шипажайға барғанда Зауытбек сол қылығын алдына келтірмекші болады. Ары ойлап, бері ойлап, анализ алатын кезде Титоның дайындап қойған кіші дəретіне екі түйір қант салып жіберіпті. Арада шамалы уақыт өткесін қызық басталады. Дəрігер бұлардың бөлмесіне жүгіріп келіп: – Сыздықов деген сіз бе? – дейді. – Иə, менмін, – дейді Тито. – Бекер келгенсіз... – Е, неге? – Қаныңызда қант өте көп екен, сізді мұнда қалай жіберген? Алдымен ауруханада жатып ем алыңыз, қантыңыз түскесін келіңіз. Ойланыңыз, ойланыңыз... – дейді де, дəрігер шығып кетеді. «Менің жаным кіріп отыр, – дейді Зауытбек. – Өтірік білмегенсіп: «Ой, не болды, Тито, мына дəрігер не деп жүр?» – деп сұрап қоямын. Тито: «Жағдайым нашар, Зауытбек. Қантым көбейіп кетіпті. Үйіңе қайт деп жатыр», – деді бір түрлі мұңайып. Мен: «Қой, қайт десе қайта бересің бе? Сөйлесейік дəрігермен», – деп қоямын. Ертесіне Титодан қайтадан анализ алады. Зауытбек кешегі əрекетін тағы да қайталайды. Дəрігер енді қайтпаса болмайтынын, мына күйінде ем жасамайтынын айтады. Тито жиналып, заттарын буып-түйіп, билет алатын болып тұрғанда Зауытбек: – Əй, Тито, сенің өткенде мені оңдырмай алдағаның есіңде ме? – дейді. – Не деп алдаппын? – дейді Тито есіне түсіре алмай. – Ойлан, досым, ойлан, – дейді Зауытбек. – Ə-ə, анау ма? – дейді Тито есіне түсіріп. – Енді есіңе түсті ме? Міне, бұл – соның қайтарымы. Осымен «кегім» бітті, – дейді Зауытбек. Мұның бəрі ұйымдасқан ойын екенін, өз өтірігінің қарымтасы екенін енді түсінген Тито: «Түу, оңбаған екенсің ғой, бəсе-ау, осында келерде бəрі дұрыс еді», – деп сылқ ете қалыпты. Екеуінің күні бүгінге дейін осындай қалжыңдары бітпей келеді.

«Ґзіѕ кґп ішетін шыєарсыѕ…»

Актер қанша талантты болғанымен, сахнаға шыққанда қобалжымай тұра алмайды.

7

www.egemen.kz

«Ант» деген спектакль жүріп жатқан. Авторы – көрнекті драматург-жазушы Тахауи Ахтанов. Мен Əбілқайыр ханды ойнаймын. Алғашқы көріністе үш жүздің барлық би-шешендері, атқа мінер көсемдері жиналып, қалмаққа қалай тойтарыс беруді, қазақты қалай сақтап қалуды, елді қайтіп біріктіруді ақылдасады. Мына жақтан төбе би – Төле, Арқадан – Қаз дауысты Қазыбек би, Батыстан – əйгілі Əйтеке би сардар, сарбаздарымен лек-лек болып келе жатады. Фатиманың рөлінде театрдың жас актрисасы ойнады. Бұл үшінші қойылымы еді. Кілең жастар ойнады. Халық лық толы. Автордың өзі де келген. Алғашқы екі қойылымда бұл рөлді Жандарбекова ойнаған. Əлгі жас актриса: «Алғашқы сөзді төбе би – Төле биге береміз» деудің орнына жаңылысып: «Алғашқы тосты…» дегені. Көрермендер ду етіп күліп жіберді. Тахаң шыдамады, орнынан атып тұрды да: «Ой, құдай атқан, құдай атқан, не қыл дейді мынау? Адамның ойына келмейтін сөзді қайдан тапқан? Тостысы несі тағы?!» – деді. Мұндай нəрселер театрда анда-санда болса да болып тұрады. Халық кешірімді ғой, күлкіге айналдырады да жібереді. Сол актриса көпке дейін осы рөлді ойнай алмай жүрді. Сол бірауыз сөз үшін. «Үйде қаншама дайындаламын. Бірақ, сахнаға шыққанда бəрібір «тост» болып кете береді»,– дейді. Ондайда біздің Асекең – Асанəлі Əшімов қарап қала ма, «Өзің көп ішетін шығарсың? Содан кейін тост есіңнен шықпайтын шығар» деп əзілге бұрады.

«…айналайын, торсыєыѕды берсеѕші балаѕа, жылатпасаѕшы»

Менің досым – Райымбек Сейітметовтың Нұрағаңмен қарым-қатынасы, сыйластығы мықты еді. Жантөрин Қодарды ойнағанда, Райымбек Қозыны ойнайтын. Сол жылдары ол Əуезов атындағы əкемтеатрдың директоры əрі көркемдік жетекшісі болды. Мəмбетов «Қазақфильмге» ауысқан-ды. Көбінесе ауылдық жерлерге барып, спектакль қойып тұрамыз. Ауылдық жердегілер қызуқанды келеді. Беріліп көріп, шулап отырады. Бірде сол Нұрмұхан Қодарды ойнап жатқан. Ел еліріп, шу-шу етеді. Бір əйел емізулі баласын ұмытып, екі көзі Қодарда (Нұрмұханда) отырған ғой. Баласының жылағанын да естімейді. Содан Нұрмұхан: «Əй, келіншек, айналайын, торсығыңды берсеңші балаңа, жылатпасаңшы», – депті. Келіншек «ойбой» деп, сонда ғана өзінің əбес əрекетін түсініп, кеудесін жауып, баласын бауырына басып емізіпті.

«Əй, аќсаќал, не сен ойна, не мен ойнайын…»

Сахнаға Қодар шыққан кезде жұртшылық та шулап кетеді. Халықтың ұғымында ол өте жауыз адам ғой. Əсіресе, Қозы мен Қодардың қылыштасатын жері бар. Енді кездеспеуге серттесіп, екеуі екі жаққа кетеді. Сөйтсе залда отырған бір көрермен шал: «Əй, атаңа нəлет, Қодар, атаңа нəлет, ақыры осының түбіне жетесің-ау», деп, қайта-қайта айқайлап отыратын көрінеді. Бір кезде шыдамы таусылған Жантөрин сұсты көзін шалға қадап: «Əй, ақсақал, не сен ойна, не мен ойнайын. Неменеге менімен жағаласа бересің?» дейді. Шал: «Ойнай бер, ойнай бер, бірақ, бəрібір түбіне жетесің ғой» деп қоймайтын көрінеді. Ақырында Қозыға пышақ салып, өлтіріп жатқанда Қозының: «Баян, Баян. Арманда кеттімау, Баян» деп шалқасынан құлайтын жері бар ғой, соған келгенде əлгі шал орнынан атып тұрып: «Атаңа нəлет, Қодар, ақыры өлтіріп тындың ба?» дейді бар даусымен. Жұрт қой десе қоймайды. Содан Нұрмұхан қолында пышағы бар, тура əлгі шалға қатулы қабағымен қараған ғой. Əлгі шал: «Айттым ғой. Бұл енді мені өлтіреді», – деп сыртқа қарай тұра қашыпты.

«Мемлекет меншігіне ќол сўќќым келмейді

Өмір бойы соны қорғап қызмет еттім» 1971 жылы Сафи Өтебайұлы зейнетке шықты. Гурьевке көшеміз деп қомданып отыр екен. Мен: – Ұзақ жыл шөл далада, сахарада жұмыс жасадыңыз. Ең болмаса жасыңыз ұлғайған шақта қалада тұрмайсыз ба? Алматыға келіңіз, осы өмірдің жəннаты ғой бұл шаһар, – деп едім, ол кісі менің «шөл дала» деген сөзімді ұнатпай қалды. – Сəбитжан-ау, сен шөл дала дейсің, ол шөл даланың асты тұнған байлық қой. Осы байлықты қорғап, бабаларымыз өмір-бақи түркімендермен соғысып өтті. Бұл даланың ғажап қасиеті бар. Орманды, өзен мен көлді, асқар тауды көргің келсе көзіңді алысқа тігіп, далаға қара. Көгілдір сағым əлгі қалағандарыңның бəрін көз алдыңнан киноның лентасындай тізбектеп өткізеді. Төсінде төлі өрген, түйесі керуен түзеген дала, үйлері көк тіреген қала, даланың тағы аңдары ойнақ салған тау шатқалы, бəрі-бəрі алдыңда тұрады. Көзіңді сағымнан ажыратсаң ойдым-ойдым ойпаты көп бəзбаяғы құмды аймақты көресің», – деді. Бірақ біздің кеңесімізге құлақ асып, Алматыға көшіп келді.

Менің таңғалғаным, соңдарынан мəшинамен немесе контейнермен зат келген жоқ. Бар дүниеміз осы деп, 3-4 бума төсекті өздерімен ала келді. Сөйтсем, бұл кісілер дүние жинамапты, тапқандарын қонағының аузына тосып, дос жинапты. Қызметінен кетерде өзі мініп жүрген қара «Волга» мəшинасын берген екен, бұл кісі «Мемлекеттің меншігіне қол сұққым келмейді, өйткені, мен өмір бойы сол меншікті қорғап қызмет еттім» деп алмапты. Келгесін қаладан 4-қабаттан пəтер алды. «Төртінші қабат қиындық туғызбай ма?», десем, «Жоқ, қайта жақсы. Үйіңе амалсыз кіресің, амалсыз шығасың» деп əзілмен жауап беретін.

«Камал аєамыз нан жемейді»

Есіме Камал Қармысов ағамның бір əңгімесі түсіп отырғаны. Ол кісінің 100 жылдығын өзі бүкіл саналы ғұмырын арнаған əкемтеатры атап өтті. Соңғы оншақты жылдың бедерінде қалыптасып, жыл сайын өткізіліп жүрген «Театр көктемі» фестивалі қазақтың біртуар актері, сахна саңлағы Камал Қармысовқа арналды. Көзін көргендер, серіктес болғандар ол туралы білгендерін, ойларына түйгендерін ортаға салды. Мен Қармысовпен серіктес болған актермін, үйренгенім де көп. Камал ағаның 60 жылдығында туған жері – Қарақастекке барғанбыз. Дастарқан басында отырғанымызда Кəмкеңнің түр-тұлғасы, дене бітімі сөз болып қалды. «Кəмке, осы сізді қай кезде көрсек те, бір қалыпта боласыз. Не азбайсыз, не тозбайсыз дегендей. Мұның сыры неде?» деп сұрап қалды бір замандасы. Осы кезде сол жерде отырған актер Есболған Жайсаңбаев: – Біздің Камал ағамыз нан жемейді, – деп қалды. «Рас па?» деген пішінмен отырғандардың бəрі Кəмкеңе қарап еді, ол: – Рас, мен мүлде нан жемеймін, нан семіртіп жібереді ғой. Көрмейсіңдер ме, мыналарды, жапжас болып шетінен қарындары салбырап кеткен, – деді шімірікпестен. Кəмкеңнің бір мінезі кім не айтса да, соған көне салатын. Ертесіне тағы бір жерде қонақта отырмыз. Ып-ыстық таба нанның үстіне сары майды салып əкеп алдымызға қойып жатыр. Өзіміз ашпыз. Əлгі ыстық нан тəбетімізді одан əрмен ашып жіберді. Қолымызға нан тигенде құлшына кірісіп кеттік. Бір кезде нан мен ыстық май салынған ыдыс Кəмкеңнің алдына келе беріп еді, тағы да Есболған: – Ой, бұл жерге қоймай-ақ қойыңыз, ол кісі нан жемейді, – деді. Аузынан суы шұбырып отырған Кəмкең үн-түнсіз отырып қалды да, үй иесі шығып кетісімен: – Əкеңнің... мені нан жемейді деп жүрген кім осы?! Неге мен нан жемейді екенмін? Өздерің нанды жейсіңдер, тіпті, майға араластырып... Əкел алдыңдағыны, – деп Есболғанның алдындағы нанды тартып алып соқты-ай келіп. Біздің қыран-топан күлкіден ішегіміз түйілді... Бұл енді Кəмкеңнің аңқау, баламінезділігінен. Кім не десе де соған мақұлдығынан. Əйтпесе, о баста «Кəмкең нан жемейді» дегенде, «иə, мен нан жемеймін» демегенде мұндай болмас еді-ау. Бұл ақкөңілділікті қойсаңшы...

Бейбарыс бабамыздыѕ атаќ-даѕќы кеденнен кідіртпей ґткізді

Египетке сапарымыз аяқталып, театр фестивалінен жүлделі орынды иеленіп, елге бет алдық. Каир қаласының кеденіне келдік. Тексеру басталды. Айша деген немереме өнер дүкенінен кіші скрипка сатып алғанмын. Құны төленгендігі жөнінде қағазы да бар. Құданың құдіреті, сол аспап жолымызға кедергі болғаны. Скрипканы ары қарады, бері қарады. Айқайлап, дабырлап сөйлеп жатыр. Тілдеріне түсінбейміз. Дарияны шақырдым. Ол Тұңғышбайдың зайыбы. Ағылшынша білетін-ді. Сөйлесті. «Бұл халықтың қазынасы. Арнайы рұқсат керек, түсінікті ме?» дегенді айтады деді. Сатып алған жерден тəптіштеп сұрағанымызда, «осы квитанцияның өзі жеткілікті» деп сендірген. Мен «Бұл Италияның шеберлері жасаған Страдивари емес» деп едім, құдай сақтасын, одан сайын өршеленіп кетті. Мен де ашуландым: – Бастан құлақ садаға, алып қалыңдар! – дедім. – Бұл – ұрлық. Ол жөнінде арнайы заң бар. Сіз əлі жауап бересіз, – деп қорқытты. Істің насырға шабатын түрі бар. Жігіттердің бəрі состиып қарап тұр. Дəл осы кезде елшіліктен Бағдат деген жігіт келе қалды. – Ерте өтіп кетіпсіздер, бəрі дұрыс па? – деді ол аңтарылып тұрған бізді көріп. Біздер қиындап тұған жағдайды айттық. «Мен қазір бастығымен сөйлесейін» деп бір бөлмеге кіріп кетті. Не деп сөйлескенін білмеймін, жаңағы қара дауылдай қаптаған араб су сепкендей басылды да қалды. Бастығы болып жатқан айқай-шуды телеэкраннан көріп отырған екен. Еңгезердей, қастары қап-қара, қабақтары түйіліп, ата жауын көргендей шүйіліп айқайға басқан дүлей күш аяқ астынан мамыражай бола қалды. «Мүсілім, мүсілім!» деп қолдарын кеудесіне қойып, кешірім сұрағандай болды. Сонымен, аман-есен кеденнен өттік. Аяқ-асты өзгерген жайды елші қызметкерінен сұрап едім: – Бұл кісіні бұрыннан аздап танитынмын. Тарихтан хабары бар сауат ты араб. Сіздерді «Қазақстаннан келген мұсылмандар, театр жарысынан бəйге алған жүлдегерлер, ең бастысы – сұлтан Бейбарыстың ұрпақтары» деп едім, орнынан атып тұрып: «Иншалла! Жолдары болсын!» деп қолын жайып, рұқсат берді, – деді. Сөйтіп, жаның жəннатта болғыр Бейбарыс бабамыздың шарапаты тиді. «Жақсыдан шарапат» деген осы емес пе? (Соңы 8-бетте).


8

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 7-бетте).

Шылдыр шїмекке салынбай ќалєан саќина

Сонымен, фестиваль біткенше бос уақытта Каир шаһарындағы музейлерді аралап, перғауындар жайлы көптеген қызық мағлұматтар естідік. Əртіс қауымының шет ел сапарына шыққанда күнкөрісіне беретін қаржысы шамалы. Сонда да болса жоқтан бар жасап, үйіне, балашағасына ескерткішке зат алу дəстүрін ұмытпай, базарға барады. Мысыр елінде əйелдерге арналған əсем заттар: сырға, сақина, білезіктің неше түрі көздің жауын алады. Мойынға тағатын алқалардың əсемдігі тіпті ерекше. Осындай бір сəтте театрымыздың жас актрисасы, директорымыз Тұңғышбай Жаманқұловтың сүйікті жары – Дария сонша дүниенің бел ортасынан алтын сақинаны бармағына кигізіп көріп, жарқ-жұрқ еткізді. Қасында тұрған Тұңғышбайдың қабағы салбырап кетті. Қастарына келдім. Дария: «Кеше келіп, көріп кеткенбіз», деді маған қарап. Мен де тыныш тұрмай: «Тамаша екен» деп мақтадым да, жандарынан өтіп кеттім. Тұңғышбай менің айтқанымды жақтырмай, ала көзімен қарады. Шамалы уақыттан кейін бөлмеме Тұңғышбай келіп: – Көке, манағыңыз не? Отқа май құйып кеттіңіз ғой... Сақинаны айтам да. Өте қымбат... Өзіме де обал жоқ, аузым жеңіл... «Қалағаныңды əперем» деп мақтанып едім... Енді, міне, өзің айтқансың деп болар емес. Сіз де қосымша болдыңыз... – деді. – Əй, директор мырза! Не боп қалды соншама тарылып? Театрдың білдей директорысың, көркемдік жағын да өзің басқарасың. Екі бірдей қызметтің жалақысы аз ба? Оның үстіне «Тамашаның» дүлдүлі емессің бе? – дедім. – Көке, қайдағы... Ондай жалақыны Əзекеңе – Мəмбетовке төлеген, – деп шыр-пыр болды. – Ұят екен, ер-азамат айтқан сөзінде тұруы керек, – дедім мен де үстемелеп, қалжың-шыны аралас. – Көке, дегенмен сөйлесіңізші... Байқаймын, сізді тыңдайды, – деді де бөлмеден шығып кетті. Дарияны іздесем, сақинаның маңайында жүр екен. Мені көрді де, сатушының қасына барып, сақинаны алып шылдыр шүмекке (саусақтың атауы) кигізді. Мен қасына келдім. – Сəбит аға, мына сатушы құдай деген адам екен, арзанға беріп тұр, – деді. Мен оның сөзіне мəн бермегендей болып: – Келін-ау, бұл алтын сақинаны өзіңе ме, əлде шешеңе аласың ба? – дедім. – Жо-жоқ, өзіме аламын, – деді. – Олай болса, мұның дұрыс емес. Сақина жақсы, сақинада мін жоқ. Бірақ, саған оның түкке де қажеті жоқ, – дедім. – Неге? Не деп тұрсыз, аға? – деп шошып кетті. – Айналайын-ау, сен жап-жассың əрі сұлусың, тал шыбықтай мың бұралған көркемсің. Сақинасыз да əсем көрінесің. Ақылға салып ойланшы. Сақинаны саусағына сары қарын тартып, əрі тоза, əрі тола бастаған бəйбішелер, ақсиған алтын тісін жарқыратып, кеңкілдеп күлетін апа-əжелер салады... Саған не керегі бар? Өмірің алда, аянбай еңбек етіп, тамаша образдар жасап, халқыңның сүйіктісі болсаң, содан асқан бақыт жоқ. Тірі болсаң, Құдай қаласа, көз тартатын дүниелер өзіақ келеді. «Алтын күміс – тас екен, арпа-бидай ас екен» дегенді білесің бе? – дедім. – Солай ма?.. Ол аз-кем ойланып тұрып қалды. Сосын: – Жарайды онда, əпер деп оны мазаламай-ақ қояйын, – деді. Сонымен ол əңгіме тəмəм. Бірақ осы еңбегімді бағалап, қаржысы қалтасында қалған Тұңғышбай шіркін, рахмет те айтпады ғой.

Шет елден келген ќандасќа саяжайын тегін берген

Шет елден көшіп келген бір қандасымыз баспана іздеп жүріп Дулат Исабековке кездеспей ме. Мұң-мұқтажын тыңдап, көп балалы отбасы екенін біліп, Алатаудың баурайындағы өз саяжайын уақытша тұруға береді. Ертеңіне қалай орналасқанын көруге баласы екеуі барса, шиеттей жеті баласы бар отбасы екен. Дулат ойланып қалады. Ондағысы үбірлі-шүбірлі отбасыдан ай сайынғы саяжай ақысын алудың өзі ыңғайсыз боп көрінеді. Түпкі мақсаты – шиеттей бала-шағасы бар отбасына саяжайын басы бүтін бергісі келеді. Жолда келе жатып «Өзің көрдің ғой, жағдайлары тым нашар екен» деп баласын көндіреді. Үйдегі сүйікті жары Нұрғайшаға жағдайды айтқанда Қожанасырдың тірлігіндей екен деп күлген ғой. Дегенмен, үш күндігін ойламаған əйелден без дегендей, Нұрғайша: «Сол саяжайдың өзін алу оңайға түскен жоқ. Ақ тер-көк тер боп қиналып жүріп басына 4 бөлмелі үй салдық, еккен өрік, алма жемісін енді бере бастағанда... үш балаң өсіп, енді жетіліп келе жатқанда... бұл қандай мырзалық сонда», – деп бір тоқтады. – Оның 7 баласы бар ғой, – дейді Дулат. – Сонда жəй-əшейін, тегін береміз бе? – дейді Нұрғайша. – Азын-аулақ жинаған-терген бірдеңесі бар шығар, бірақ, ол жыртыққа жамау болмас... Сонымен не керек, зайыбы Нұрғайша күйеуінің шет елден көшіп келген шермендеге жанының қатты ашып тұрғанын сезіп, келісімін береді. Бұны Дулат отбасының парасаттылығы, адамдық қасиеттерінің биік деңгейі десек, артық мақтағандық болмас. «Қиындықты көп көрген адам, басқаның жағдайын тез түсінеді» деген осы шығар.

«Абайды ўрєаны несі?.. Ќолыѕ сынєырлар аямады єой, тіпті...»

Алматыдағы өміріміз жалғаса берді. Бізден кейін Асанəлінің, сосын Райымбектің аналары келіп, бір тайпа ел болдық. Аналарымыз бірбірімен танысып, араласып-қатынасып тұрды. Театрға бірге барып, спектакльдерді бірге көріп, өздерінше шат-шадыман болып жүрді. Райымбек, Асанəлі жəне мен бірге жүріп, бірге тұрамыз. Бір-бірімізді бір сəт көрмей қалсақ, іздейтінбіз. Сондайда апам: «Ой, шіркіндердің татуы-ай, қатын алған соң көремін сендерді», дейтін еді. Үйленгеннен кейін əрқайсымыз өз басымызбен кеттік қой. Əрқайсымыздың өз тіршілігіміз болды. Анамның айтқаны тұп-тура келді. Бір жолы «Ленин 1918 жылы» деген

қойылымды көріп, үйге қайтып келе жатқанбыз. Жолдас жігіттердің бірі: – Қалай, апа, Ленин көсемді көрдіңіз бе? – деп сұрады. – Мен ол кісіні өте сабырлы екен десем, қолын шошаңдатып қалған тынышсыздау адам екен ғой, – дегені. Троллейбустың ішіндегі жұрттың бəрі күлді. Апама қарап «ақырын-ақырын» дегеніме қарамастан: – Шынында да, Ленин деген керемет салмақты да саңлақ кісі екен ғой деп ойлап едім. Мына көргеніме көңілім толмай отыр, – деп ойын айтып салды. Лениннің рөлін Аңғарбай атанып кеткен Мүлік Сүртібаев сомдаған болатын. Ол «Шабандоз қыз» фильміндегі Аңғарбайды ойнағандықтан өзі де солай аталып кетіп еді. Сол актердің орынсыз шошаңдағаны, жеңілтектігі ұнамаса керек. Апам тағы бірде Əзірбайжан Мəмбетовтің сахналауында «Абай» спектаклін көрді. Осы қойылымда Райымбек – Əбдірахманды, Асанəлі – Айдарды, мен – Мағауияны ойнадым. Қойылым біткесін «Қалай болды, апа?» деп сұраймыз ғой. – Бəрі де дұрыс қой, бірақ, Абайды ұрғаны несі? Абайды ұрып-сабағанда жаным түршікті. Жүрегім қатты езілді. Қолың сынғырлар аямады ғой, тіпті. Басынан аққан қан бетін жауып кетті, – деді күйзеле сөйлеп.

29 қаңтар

ЕРІ Д М І Р ІР Ө

ӨМ

Сенің болашағыңда жақсы да жарқын істер көп болады» – деді. Ертесіне Жұмабай, Сəбира апам, Əзірбайжан Мəмбетов, тағы да басқалар бəрі маған еріп, таңертең бұғы көруге шықтық. Бəріміз өзенді жағалап əрі жүрдік, бері жүрдік, бірақ бұғыны кездестіре алмадық. Мəмбетов: «Əй, идиот, сен неге жұрттың бəрін дүрліктіріп жүрсің? Не көрдің өзің?» – дейді. Мен: «Əзеке, кəдімгі бұғыны көрдім. Мүйізі қарағайдай, тарам-тарам екен. Түртұлғасы керемет, ғажайып аң», – дедім. Айтайын дегенім, сол бұғыны көргеннен кейін шынында да сəтті тірліктерім көп болды, жағдайым да жақсара бастады. Қуанышым қойныма сыймай, болған жағдайды Хадиша Бөкеева апама айтып едім: «Мұны менен басқа ешкімге айтпа. Мұндайды көп адамға білдірмеген дұрыс. Киелі аңның бір шапағаты тиген ғой», – деді.

«Кґке! Кґке! Немене, мені танымадыѕ ба?»

Ұлытауды көргім келіп жүрген еді. Соның бір орайы келіп, мені сол жаққа кездесуге шақырды. Бардым. Қымызы керемет болады екен. Түу-у, бал татиды-ау, бал татиды. Облыстық мəдениет басқармасының бастығы қасымда еріп жүрді. Қайда барамыз, кімдермен кездесу өткіземіз, бəрін ақылдасып шешеміз. Сол басқарма

2014 жыл – Бүгін Болат деген баламның туған күнін атап жатыр едік. Бұл екінші туған күні, – деді. «Сонда қалай болғаны, бір адамда екі туған күн қайдан жүр, мұның қандай себебі болды екен?» дедім таңырқап. – Арақ деген лағынет түбіме жетті. Əйтеуір, бір ажалдан балам да, өзім де аман қалдық. Өз баламды өзім қолыммен құртып ала жаздадым, – деді. – Е, не болды соншама? – дедім мен де білгім келгенін білдіріп. Əлгі жігіт көзіне жас алып отырып, бəрін баяндады. Əңгіме былай болыпты. Жұма күні бір мекемеде бастық болып қызмет ететін досының жүк мəшинесімен Бетпаққа аң аулауға шығады. Мақсаты – саят құрып, дала киігінің жас етінен қуырдақ жеу. Бұлар жолға шыққанда ұлы: – Көке, мен де барайыншы, – депті. – Саған ол жақта не бар? Біз кештеу келеміз. Балаларға аңға шығуға болмайды. Ертең есейгесін өзің-ақ барасың, – деп қалдырып кетіпті. Бетпақтың даласына барады. Ақбөкен деген малша жайылып жүр екен. Бұлар тек текесін атуға бел буады. Ə дегеннен бір теке мəшиненің алдына келіп ойқастап тұра қалады. Атып салады. Маңдайдан тиген оқ допша домалатады. Екеуі де қуанып, көңілденіп, тентек судан бір-бір стаканнан тартып алады.

Ґмірдіѕ ґзі – театр «Ойбай, мына суыќ ќол ќайда барады...»

Бір шешеміз 86 жасқа келіп, қоштаспақшы болып ағайын-туыстарын шақыртыпты. Бригадир Қансейіт деген қайнысы да келеді. Үй толы адам. Жеңгесі аппақ болып, ұзынынан сұлап төсекте жатыр екен. Төрде мүлгіп молда отыр дейді. Қансейіт көкем: – Айналайын жеңешем-ай, айналайын Шəрбанкүл-ай, істеген тамағың қандай еді, қымызың балдай еді. Енді бізді тастап қайда кетіп барасың? Сенің амандығыңды тілеп жүруші едік, шынымен бізді тастап кетіп барасың ба? – деп аяғынан ұстапты. Аяғы жып-жылы екен. Қасындағы молданың құлағына: – «Аяғы əлі жылы ғой» деп сыбырлапты. Молда жақтырмаған пішінмен «тарт қолыңды» деген ишарат білдіріпті. Ойында ештеңе жоқ көкем «Жоқ, жоқ, жылы, шынымен жылы екен» деп қоймапты. Сөйтсе хал үстінде жатқан жеңгесі: «Ойбай, мына суық қол сумаңдап қайда барады?!» деген екен.

Мїйізі ќараєайдай, маѕєаз да əсем бўєы кґрдім

Орал қаласының маңында Шаған деген өзен бар. Маңайы қалың орман. Орманның ішінде облыстық партия комитетінің резиденциясы орналасқан. Гастрольге барғанымызда сонда жаттық. Оның алдында Гурьев қаласында болғанбыз. Жергілікті халықтың көбісі қазақтар, қала да қазақиланып қалған екен. Күнде бізді кезекпен қонаққа шақырып, əбден күтіп, баптады. Оның үстіне менің қайын жұртым да осында. Оралда ондай қошеметті ешкім көрсетпеді. Қала тұрғындары орыстанып кеткен. Қазақтар аз, орыс, татар, тағы да басқа ұлт өкілдері аралас-құралас тұрады екен. Мінез-құлықтары да еуропалықтарға ұқсайды. Күнде күтім көріп, қошемет көріп үйреніп қалған соң ба, Оралдағы алғашқы күндер сүреңсіздеу болып өтті. Əзірбайжан Мəдиұлы мені шақырып алып: «Əй, бұл жердің адамдары қайда?» – деп сұрайды. Олар бізді алып келіп тастады да, өздері кетіп қалды. «Буфет, ресторан, бəрі жұмыс істеп тұр. Асханасы да бар. Қажеттеріңізді сол жерден аласыздар», – деді бар айтқандары. Аз уақыттан кейін бұл жағдайға да үйрендік. Өз күнімізді өзіміз көре бастадық. Кейіннен таныстар, бірлі-жарым басшылар да келіп жағдайымызды біліп тұратын болды. Таңертең ерте тұрып жүгіру менің əдетіме айналған. Сол əдетім бойынша, резиденция ауласында жүгіріп жүргенмін, кенет алдымнан – орманның ішінен, өзі үлкен, мүйізі қарағайдай бір аң шыға келді. Аңғарып қарасам, бұғы екен. Ой, жарықтық-ай, жүріс-тұрысы маңғаз, өзі керемет, аңның падишасы сияқты. Ол да маған қарап аңтарылып тұрып қалды. Не аспаннан түскендей, не жерден шыққандай əсер етті маған. Тұрған бойы бір құдірет. Екеуміз бір-бірімізге қараған бойы 4-5 минут тұрып қалдық. Бір кезде ол өзенге секіріп түсіп, арғы бетіне өтті де, шапқылаған бойы орманға кірді де кетті. Бөлмеме келген соң, «Осындай, осындай, бұғы көрдім. Керемет» деп бəріне айттым. Олар менің сөзіме сене қоймады. «Бұл жерде қаңғып жүрген қандай бұғы. Сен басқа аңмен шатастырған шығарсың», – деді бəрі. Мен анық бұғы көргенімді, мүйізінің үлкен екенін, өзінің маңғаздығын айтып сендіргендей болдым. Жұмабай Медетбаев жаныма келіп: «Сəбит, сен жаман болмайсың. Бұғы деген киелі аң ғой. Оның үстіне жалғыз бұғының келіп көрінуі тегін емес.

бастығының бөлмесіне бара жатқанмын, дəлізге кіре бергенімде бір жігіт сəлемдесіп жаныма келді де: – Сіз Сəбит аға емессіз бе? – деді. – Иə, – деп жауап бердім. – Аға, қазір жиналыс болып жатыр. Ұзаққа созылатын түрі бар. Жиналыс біткенше біздің үйден дəм татыңыз, – деді. «Мені іздеп қалса қайтемін» дегеніме қарамастан үйіне алып барды. Үйіне барсам, көп адам жиналып қалыпты.

– Бүгін жолымыз болды. Семіз текені атып алдық. Енді біреуін атсақ, қайтамыз, қанағат, – дейді досы. Екеуі де осы шешімге тоқтайды. Заулап келе жатқан мəшиненің алдынан тағы бір теке кес-кестеп өте шығады. Мылтықтың шүріппесін басып қалады. Бұл теке де мұрттай ұшады. – Сен барып, сойып ал! – дейді досына. Далбалақтап жүгіріп барған ол состиып тұрып қалады. – Ой, неғып тұрсың, неге бауыздамайсың? – деп бер жағынан бұл айғайлайды. – Мына текенің жалғыз ғана мүйізі бар екен. Бұл киелі болды. Бауыздауға бала-шағамнан қорқып тұрмын, – деп досы ол жақтан айқайлайды. Келіп көрсе, шынында да, мүйізі біреу ғана екен. Бұл да шошып кетеді. Екеуі тағы бір стаканнан тартып алып, не де болса, бауыздауға бекінеді. Пышақты қолына алып бауыздай бергенде: «Көке!» деген баланың даусы естіледі. Шошып кетеді. Жан-жағына қараса ешкім жоқ. «Қой, не де болса бауыздайын» деп екінші рет ұмтылғанда əлгі дауыс тағы да естіледі. Екеуі де есеңгіреп, естерінен танып, беттері ауған жаққа қаша жөнеледі. Мəшине далада қалады. Бұлар алды-артына қарамай жүгіріп келеді. Жас баланың дауысы соңдарынан қалар емес. «Бұл өзі жын ба, шайтан ба, не болса да көрейін, тəуекел!» деп артына қараса, «Көке! Көке!» деп бір бала жүгіріп келе жатыр екен. Бұлардың соңынан қалар емес. Екеуі одан əрмен жандəрмен қаша жөнеледі. Бір кезде су жырған ба, əлде арнайы қазылған ба, əйтеуір үлкен жыраға тап болып, ішіне құлап түседі. Бала да қалмай жыраның басына келіп айқайлайды. «Көке! Көке! Немене мені танымадың ба?» деп айқайлап боздап тұр. Бұл əлгі бала жаққа мылтықты атып жібереді. Неге атқанын, қалай атқанын өзі де білмейді. Бір кезде есін жинап, жоғарыға қараса, айқайлап, жылап тұрған өзінің жалғыз ұлы – Болат екен. Əкесі соңынан ертпегеннен кейін мəшиненің қауына мініп, жасырынып отырған екен. Абырой болғанда, оқ тимей, баласы аман қалады. Шопыры жардың екінші жағына құлайды. Мəн-жайды түсінгеннен кейін олар жырадан шығуға əрекет жасайды. Өздігінен шыға алмайтын болған соң бала мəшинеден арқан əкеліп, бір жерге қазық қағып, екеуін шығарып алады. Түннің бір уақтысында үйлеріне жеткен олар болған жағдайды баяндайды. Əйеліне текенің етін сойып, көршілерге таратып жіберуді тапсырады. Əйелі текенің басын үйітіп отырып күліп жібереді. – Неге күлдің? – деп сұрайды ері. – Ой, жазған-ау, мынауың кəдімгі қос мүйізді теке ғой. Бір жағымен құлағандықтан, ол жағының мүйізі аман. Ал екінші жақтың мүйізін оқ жұлып кетіпті. Міне, орны үңірейіп тұр. Сендер болсаңдар, көлеңкелеріңнен қорқып жүрсіңдер, – дейді күлкісін одан əрмен жалғастырып... Арақтың кесірі ғой. Əлгі жігіт осы жағдайдың бəрін айтып түсіндіріп, баласының аман қалғанына қуанып, оның екінші туған күнін жасап жатқаны сол екен. Мен осы оқиғаны драматург Баққожа Мұқаиға айтып берген едім. Ол талай мəрте жазуға оқталып көріп еді, не керек, сəті түспейақ қойды.

Бетпаќты бетке алєан паќыр

Арқаның бораны ұлып тұр. Аяздың түрі жаман. Бет қаратпайды. Түн ортасында солтүстік жақтан келген пойызға отырдым. Орным ең шеткі купе болып шықты. Денсаулығымды ескеріп,

«шаршамай, еркін отырып барсын ағамыз» деп бір купені түгелдей сатып алғанын айтып, жігіттер билетті қолыма ұстатты да, өздері «қайыр қош» айтып қалды. Əбден жайғасып алған соң өзіме сыйға берген домбыраны қолыма алып, ақырын шертіп көрдім. Даусы ғажап, сыңғырлап тұр. Астыңғы ішек үстіңгісімен үйлесім тапқан. Домбыра үні сырттағы боранның уіліне қосылып бірде ұлып, бірде жылап, бірдеңені жоқтағандай күңіреніп кетті. Пушкиннің боран туралы өлеңіндегідей – «бірде ұлыған аң сияқты, бірде жылайды баладай». Осындай бір түсініксіз жағдайда қалдым. Бір түрлі үрей бар сияқты. Табиғаттың дүлей күші не істеймін десе еркінде ғой. Дүлей дауыл мен есіре, екпіндете соққан желге, əртүрлі қорқынышты дауыстарға қарамастан жазған пойыз нартəуекел дегендей ыңыранып алға тартып келеді. Жұма күні болатын. Алла амандығын берсе, ертең Алматыға жетуім керек. Кешкісін Əуезов театрында ойнайтын рөлім бар. «Отыз ұлың болғанша» спектаклінде басты кейіпкер Абдолланы ойнаймын. Сахнаға қаншама рет шықсаң да шатасып, сөзіңді ұмытып қалмау үшін мұқият дайындалған жөн. Бірақ, сырттағы алай-дүлей боранның үні көңілімді бөле берді. Өзіммен бірге алып жүрген қойын дəптерімнен сөздерімді бір қайталап алайын десем, боранның зор үні, қасқырлардың ұлыған дауыстары мұрша берер емес. Жылдамдығы шамалы болса да пойыз жүріп келеді. Ертеңгі спектакльдегі рөлім бойынша жалғыздықтың зардабын тартқан соқа басыма серік қылып қарттар үйінен қыз-келіншектердің біреуін алып кетуім керек. Рөлдерді ойнайтын – Қазақстанның халық əртістері Шолпан Жандарбекова мен Фарида Шəріпова. Сырттағы аласапыран дауыл мен ұйтқыған желдің даусы көңіліме «Сол Алматыға, əкемтеатрға жете алмай, жарты жолда қалып қоймасам жарар еді» деген қорқынышты үрейді ұялатты. Неге екенін білмеймін, ұйқы қашты менен. Өзім бір купеде жалғызбын. «Осындайда қасыңда серік болғаны да дұрыс па еді?» деп ойлап қоямын. Бір кезде пойыз Қарағандыдан өтті. Əрі отырдым, бері отырдым, сосын төсекке қисайдым. Əйтеуір көзім ілініпті. Қанша ұйықтағанымды білмеймін. Бір уақытта оянсам, купемде бейтаныс біреу отыр. Қапсағай келген жігіт. Өзімді-өзім қанша ұстасам да денем біртүрлі тіксініп қалды. Ұлтын ажырата алмадым. Сосын ортақ тілмен: – Слушай, ты кто? – дедім. – Аға, кешіріңіз, – деп тесіле қарап отырды да, жауабымды тоспастан: – Ой, аға, сіз екенсіз ғой, – деді. – Өзің мені танып тұрсың ба? Мен кіммін сонда?! – дедім. Бұл жолы танитын сыңай танытқасын ба, даусым қаттырақ шықты. – Ой, аға, неге танымаймын, сіз – Сəбит Оразбаевсыз ғой. Баяғыда теледидарда «Қымызханада» Шөңгебай болып ойнадыңыз. «Халық қазынасы» хабарын жүргіздіңіз. Театрда да ойындарыңызды талай көргенмін. Ал енді менің кім екенімді сұрамай-ақ қойыңыз. Атыжөнімді айтамын ба, айтпаймын ба, ол жағын өзім де білмей отырмын. Мен өзі құдайдың қарғысына ұшыраған адаммын... – деді. – Е, не болды соншама?! – дедім жігерлендіре түскім келіп. Ол үндемеді. Ақырын көз салып қарасам, түр-түсі жүдеу. Сақал-мұрты өсіп кеткен. Бірақ, денелі əрі бойшаң. – Мұнда қалай кірдің? – дедім. – Вагонға кіру бізге түк емес, аға. Тіпті бұл вагонда 4 адам емес, 6 адам жататын жерлер бар. Анау үстіндегі шабадан тұрған орынға екі адам жатуға болады. – Ол сəл үзіліс жасап: – Менің атым – Садық. Мұнда көп отырмаймын, сəлден кейін түсіп қаламын, – деді. – Мынау ақ боранда қайда барасың? – Боран да маған түк емес. Менің көргенімді дұшпаныма бермесін. Мен өзім металлургпін. Қонаевты жақсы білемін. Сол кісінің жолын қуып, жоғары білім алдым, маман болдым, – деді. – Сосын, – дедім ілгері жетелеп. – Сосын... Сіз білесіз бе, білмейсіз бе, Жамбыл облысында алтын шығатын жер бар, – деп бір тоқтады. – Иə, естуім бар, айта бергін, – дедім. – Мен сонда жұмыс істеп, бас инженерлікке дейін жоғарыладым. Бірақ, өзіммен бірге жұмыс істеген əріптестерімнің сатқындығының салдарынан істі болып, сотталып кеттім, – деді. Екеуміз де үнсіз қалдық. Менің үнсіз отырғаным – сөздің соңын күтіп отырмын. Бірдеңе есіне түсіп кетті ме, ол да үндемей қойды. Бір кезде сөзін сабақтап: – Кезінде спортпен айналыстым, күреске де, бокске де қатыстым. Облыстық жарыстардың талай рет жүлдегері атандым, – деді. – Ендігі тіршілігің не? – Ендігі тіршілік осы... Бетпақтың даласынан өткеннен кейін өзім түсіп қаламын. Мені көрдім деп ешкімге айтпай-ақ қойыңыз. Оған дейін отыр десеңіз, серік болып отырамын. Кет десеңіз, басқа вагонға кетемін. – Жоқ, кетпей-ақ қой, отыра бер, əйтеуір жүзтаныс болып қалдық қой, – дедім. Бірақ, бойымды бір қорқыныш биледі. Үстіндегі киімдері ескі-құсқы. Жамау-жасқау. Оның үстіне біртүрлі иісі бар. – Сəбит аға, сіз қалай ойлайсыз, бұл өмірде шындық бар ма? – деді. – Айналайын-ау, мен оны қайдан білейін? Бүкіл адам баласы осы сұраққа жауап таба алмай келе жатыр ғой. Тірлігі бітсе «бар», тірлігі бітпесе «жоқ» деп айтады, – дедім. – Сіз тыңдаңыз, қарап отырғанша өзімнен хабар беріп отырайын. Əрі жол қысқарсын дегендей. Қызметте жүргенімде «Мен тұрғанда қорықпа, мен сотталып кетсем, сен шығара алмайсың. Ал сені мен оп-оңай отырған жеріңнен суырып аламын» деп ылғи айтып жүретін досым бар еді. Соның айтқанын істеймін деп істі болдым. Ақыры сотталып тындым. Мынау Бетпақдала – тұнып тұрған байлық. Бұл қазақтың қазағына жетеді. Бұл жердің табиғатының бірде ыстық, бірде суық болып, адамның жүріп-тұруына, тұрғылықты өмір сүруіне қолайсыз болуы – Құдайдың ісі. Сол зор байлықты Жаратқан Иемнің өзі қорғап отыр. Түптің түбінде бір пайдаланатынымыз рас, – деді. Мен оның сөзіне таңғалдым. «Бомж» деуге келмейді. Бəрін біліп, барлық тақырыпқа сарнап тұр. Абай мен Қасымның өлеңдерін жатқа оқып отыр...


29 қаңтар 2014 жыл Ел тəуелсіздігінің алғашқы жылдары болатын. Ерен ертеңгілік жұмыс бөлмесіне кіргені сол еді, үстел үстіндегі көк телефон қолды-аяққа тұрмай безектеп жатыр екен. Қоңырау қала жақтан сияқты... Ауыл арасы, дос-жарандардың телефон шырылы момақан, мүлəйім болушы еді. Мынау үстемдігін сездірген, «тез ала қоймадың» дегендей өктем, ашулы, долы шалыс. Ұмтылып барып Ерен телефонның құлағына жармасты. – Əй, қайда жүрсің? – деді арғы жақтағы тарғыл дауыс. Ерен Жұмағұлов аудандық аңшылар қоғамының төрағасы еді. Ал, мына дауыс – облыстағы өзінің тікелей бастығы Амангелді Қалмақбаев екен. – Жұмыстамыз ғой... – Жұмыста болсаң былай... шұғыл тапсырма бар. Мұқият тыңдап ал! – Құлағым сізде! – Тағы бір мейман келе жатыр... Жақсылап қарсы алыңдар! – Қашанда дайынбыз ғой... Тағы шетелден бе? – Енді қалай деп едің? Жапониядан! Өзіміз секілді қысық көз біреу екен. – Бұйырсаңыз бопты! Қайда салу керек? – Аюға! – М-м-м! Тағы да аю ма? Өзіңіз білесіз, біздің жақта аю азайып кетті ғой. Бұл жапонға аюды қайдан табам? – деп Ерен қоңқылдай бастап еді, бастығы: – Табасың! – деп сөзін бөліп жіберді. – Ақшасын төледі, лицензиясы қолында. Енді не керек саған? Айлатып жатса да, қалағанын тауып бер! Айтуына қарағанда, оған сенің чучелаң да, терісі де керек жоқ сияқты. Аюдың өті керек дейді. – Өті дейсіз бе? – Иə, аюдың өті... – Терісі керек жоқ дедіңіз бе? – Айтып тұрмын ғой, керегі жоқ... Патша көңілің қиып жатса, терісін маған сыйла! – Амантай бастығы қарқылдап күліп жіберді. – Қонақ қазір сен жаққа көлікпен шығады. Біздің мекеменің шопыры апарып салады. Арғы жағы сенің құзыретіңде... Жапонша тіл білуші ме едің? – Проблем жоқ, дүниежүзі аңшыларының тілі ортақ! – деп Ерен байыппен жауап қатты. – Жарайды, жарайды, біздікі əншейін қалжың да. – Тапсырмаңыз осы ма? – Осы... Ұятқа қалдырмассың? – Белгілі шаруа ғой... Ерен телефонның құлағын жайлап ілді де, жағын таянып отырып қалды. Хатшы қызды шақырып, Өрікбай Жайсаңбековты іздетті. Өрікбай маңайдағы ауылдың бірінде тұратын кəсіби аңшы еді. Осыдан үш күн бұрын ушəскесін аралап жүргенде əлдебір сары аюды көргенін телефонмен хабарлағаны бар. Сол хабары рас болса, ол «апам» ұзап қайда кете қойды дейсің... Жүрген шығар сол маңайда майпаңдап қыстық майын жинап, жидегін жеп. Мына шаруаны бас білетін сол Өрікбайға тапсырғанды жөн көрді. *** Жапондық «интураңшының» аты-жөні – Кацуо Мурасаки екен. Қырықтарға иек артқан орта бойлы, бұраудай тартылған таразы кісі. Қаланың көк түтінінде емес, даланың жел қаққан аптабында көбірек жүргені бет-жүзінен, ширақ мінезінен көрініп-ақ тұр. Келген күні ауылдағы ағылшын тілінің мұғалима қызы арқылы суыртпақтап тілдескен болысқан. Содан ұққандары – Мурасаки-сан аңшылықты кəсіп етпепті, кəдімгі жер кезген əуесқой турист болып шықты. Аю өтінен Шығыс медицинасында, əсіресе, жапон елінде аса қымбат дəрі-дəрмек жасалатынын Ерен де естіген. Ол жайында бұл өңірде алыпқашпа əңгімелер де баршылық... Осыдан бірнеше жыл бұрын аю өтін іздеп Алтайға жапондық кəсіпкерлер келсе керек. Пысық қазақтар оларға сақтап жүрген аю өтін өткізіп, шаш етектен байып қалыпты. Дəндеген жапондықтар араға жыл салып тағы да келеді ғой. Байлап қойған аюлары жоқ, қазақтар енді не істесін? Кейбір жылпың ағайын тағы да ыржалақтап олардың алдарынан шығып, аюдың орнына бұқаның өтін өткізіп жіберіпті. Содан жапондықтар қайтып бұл маңайға аяқ баспай кетсе керек. Қазақтың да бизнесі осымен тəмам болған екен. *** Мейманға аудан орталығында арнайы дастарқан жайылып, қазақы сый-сияпат пен құрмет көрсетілді. Орталықта бір түнетіп, ертесінде Ерен керек-жарақтың бəрін машинаға артты да, мейманды Өрікбайға ертіп тауға қарай шығарып салды. Күн табағы тайпалып жамбасқа еңкейген шақта бұлар шетелдік аңшылар үшін арнайы дайындалған кордонға құлаған. Кордон дегені – қарағайдан қиып салған коттедж рəуішті қос бөлмелі қоналқы үй-тін. Самаладай сап түзеген қайыңды тоғайдың ықтасын жағынан орын тепкен. Қасында шағын қара моншасы бар. Моншаның іргесінде сылдырап мөлдір бұлақ ағып жатыр. Бұлақтың арғы бетінде омарташы кержақтың жұпыны мекен-жайы қараяды. Селдір сақал, сидам шаш сүлкиген Селиван шал осы кордонның күзетшісі есепті екен. Сол қоңторғай тірлігіне титімдей болса да тиын-тебен алып, кемиек кемпірі екеуі шайлығын айырып отырған сыңайда. Бүгін осы арада аяқ жазып дем алып, аю қарауға ертең ертемен шығатындарын қонаққа ымдап ұқтырған болысты. Басқадай көңіл жазып, көсіліп сөйлесуге тіл құрғыры жетпеді. Əйтпесе, Жапония жаңалықтарын естіп, ол жақтағы аңшылықтың жайынан əңгіме тыңдаса артық болмас еді. Дастарқаннан соң Мурасаки-сан фотоаппаратын арқалап төмендегі ойпатқа қарай кетті. Көшкен ауылдың қираған жұртынан не іздемек болғаны белгісіз. Қалған үшеуі ертеңгі аса қауіпті сапарға дайындыққа кірісті. *** Өрікбай көмекшілікке екі жігітті қоса ертіп, Мурасакимен бірге таң қараңғысынан атқа қонған. Нұрсанның аңшылыққа үйретіп жүрген лайка төбеті де бұлармен бірге ере шықты. Сыңараяқ қылтамен үшеуі қаздай шұбырып Мохнатка тауын бауырлай тартты. Бұл жаққа салт ат болмаса, машинадан қайыр жоқ. Тіпті, кейбір тұста ат та жүре алмайтын шатқалаң шатағы жетеді. Қоржындаған қара қорым, айқыш-ұйқыш жығылған ағаш, сида бұтақ, бақасы бақылдаған саз батпақ. Əнеу күні ушəскені аралап жүргенде алыстан дүрбі салып Тесная өзенінің қайнарындағы

ойыстан əлдебір сары аюды көргені бар еді. Тесная, атына сай, таудың тар өңешінде қысылып, алқынған асау өзен. Өзен шатқалы жан баспаған жыңғыл тоғай, тасты қорым, жарбиған жарқабақ. Сондықтан судың басына бару үшін алдағы қожыр тасты, салба самырсынды Мохнатка тауын алқымдап асып түсуге мəжбүр. Жалпы, бұл маңайды ертеден Патриарх Никонның реформасынан қашып-пысып, жер ауып келген «раскольниктер» мекендеген. Содан да болар, жер-су аттарының бəрі тіл бұраған бөтен сөздер. Сонау жетпісінші жылдардан бастап старовер-кержақтар да бұл арадан көше бастады. Қалаға кетті, далаға кетті, орыстарымен сіңісіп, жан-жаққа тарап таусылуға таяу. Қазір əр жерде бір омалып омарташы шалдың отырғаны болмаса, қара ормандай қалың кержақтан тұқым да қалмай барады. Жалғанның жарымына жайылған мынау құладүз бүгінде меңірейіп иен жатыр. Бақса, нарыққа ендік, мал табудың жөні осы екен деп, соңғы жылдары аңшылықты асыра жарнамалап кеткен тəріздіміз. Үкімет аңшылықпен мамыр асып байып кететіндей жоспар жүктеп, міндет артып қоятыны ыңғайсыз-ақ шаруа. Соның салдары ғой, көктем мен күзде шетелдік аңшылардың бұл өңірді

А

НД Ы П Л А -Қ

ҚАЗ

үш жігітті қасына жаяу ертіп, мінбелеген қалың қорымның арасымен таудың күн түскен күреңселі иығына қарай өрмеледі. *** Бұлар алдымен аюдың құм топыраққа баттия түскен ізіне кезікті. Із жосадай жаңа... Жайдақ жотаның саргідір бөктерін біраз шиырлапты. Əр тұстан «черемша» дейтін жабайы пияз қазып жепті... қыстық жатаққа ішін тазалап жүрген жайы бар. Қазған жердің топырағы бусанып бұрқырап жатыр. Өрікбай аюдың жақын маңда екенін сездіріп, Мурасакиге түсіндірген болды. Қағылез, ұғымы бар кісі ғой, «ұқтым» дегендей басын шыбындаған атша шұлғыды. Енді бұлар бұта-бұтаны сағалап, аңдап

www.egemen.kz

Бұлар бірден тұрып кетуге жүректері дауаламай, орындарынан тапжылмай біршама уақыт бақылап жатты. Аю қимылсыз, ешқандай қозғалыс байқалмады. Жаңағы үш оқ батырыңды сеспей қатырған тəрізді. Өрікбай жайлап орнынан тұрып, үсті-басына жабысқан қар мен шөп-шаламды қақты да, қошемет білдіріп Мурасакидің қолын қысты. – Маладес-с-с! – деді жылы жымиып. Жапондық та балаша мəз, қос қолын қусырып, иіліп тағзым етіп жатыр. Өз тілінде шүлдірлеп бірдеңе дейді. Жоғарыдан ыржаң қағып арсалаңдап Нұрсан мен Мерхат жетті. Олар бəрін сырттан бақылап тұрған екен, бас бармақтарын қайқайтып,

ѕ ы д ю А і т ґ да? й а ќ

«Аңшы хикаясы» топтамасынан

Əлібек АСҚАРОВ.

майлы ішектей айналдырып алғаны. Жылтыңдап əр елден келгіштер көбейіп кетті. Беттері бедірейіп, ауыздары қисайып тек қана бұғы мен аюды атайды. Елік пен күдір сияқты майдашүйдені менсінбейді. Сөйтіп бөтен жұрт атып азайтты ма, əлде майдан ашқандай мылтық даусынан үркіп жер ауып кетті ме, соңғы кезде Алтайда аю мен бұғы сирексіді. Жалпы, баяғыдай емес, аңшылықтың өзі əрекеті көп, берекеті жоқ тышқаншылаған тірлікке айнала бастады. Əлгі аю да Ойман асып кетпесе жүрген шығар қыстық қорын талмап жинап, сол маңайды төңіректеп. Ылайым, солай болғай... Əйтпесе, босқа сандалып, құр қайтар болса – атасы бөтен мына азамат қазынаға құйған қаражатын санап тұрып қайтарып алады. Ондай жағдайда Еренге сөз тиеді, аңшылар қоғамы жұмысты ұйымдастыра алмай отыр деп, жігіттер де азын-аулақ сый-ақыдан қағылады. Тау баурайында боз тұман шаңытады. Қарсыдағы қаптал да қылаңыта бусанып жатыр. Арғыдағы Шыбындының шыңырау шатқалы мүлдем көрінбей қалыпты. Қою тұман терең сайды тығындап, мақау бітеп тастаған. Бейнебір шатқал ернеуі жердің біткен тұсы, жеткен шегі, одан əрі түпсіз тұңғиық дерсің. Бүлкілдеп сыңар соқпақпен келе жатқан Нұрсанның төбеті бір мезетте бұлт етіп ағаш арасына кіріп кеткен. Байқаса, қос құлағы ербиіп, тарғыл жон баршатышқанды шиқылдатып қуып жүр екен. Қап, мына иттің жаман əдетке басуын қарашы! Бүйте берсе ертеңгі күні тиінге салғанда ақылынан алжасып, тиіннің орнына тышқанға үріп жүруі кəдік. – Əй, Нұрса-ан-н, итті бұзасың, қайтар кейін! – деп Өрікбай серігіне барқ етті. Қос қанаттағы орман ішін де көз қиығымен болжап келеді. Айгөлектенген самырсын басы баяу тербеліп, жүрекке жылы қоңыр саз шығарғандай. Бұл аймақта биыл долантопшы қалың екен. Көз қызықтырған қып-қызыл жемісін бұтағы көтере алмай тағзым ете иіліп тұр. Соған қарағанда, алдағы қыста бұлғын аулау қиынға соғатын түрі бар. Бұлғын аса сақ, шақылдаған шақар аң, əккі жыртқыш қой. Адамнан оншалықты сескене қоймайтын зəлімнің бірі де осы бұлғын. Ол пəле долантопшы жеп те жанын сақтап, қытымыр қыстан былқ етпей шыға алады. Əдетте, аңшылар бұлғынды жүні жетілген қыста аулау үшін, жаз бойы оның жүрер жолына кормушка-үйшіктер іліп, ол үйшіктердің ішіне ет салып, тамақ беріп бой үйретеді. Ал долантопшы қалың шыққан жылдары ол үйшігіңе қарамайды, етіңді де жемейді. Мұндай жағдайда бұлғынды тек қақпанмен ғана аулай аласың. Ал қақпан құру – аңшының жүйкесін жұқартар қиын амалдың бірі. Шырша басында түгіршік аз шыққан екен. Жыл аралатып ағаштың да өстіп дем алатыны бар. Түгіршік аз шықса тиін де азаяды. Тиіннің мүлдем жер ауып кететін жылдары да болады. Шыдайсың, оған да амалсыз көнесің. Өйткені, табиғаттың заңына қарсы тұрар адамда қауқар жоқ. Бобровка аңғарының арғы төрі бұлтың жонды кең қолат. Қолаттың қалың теріске сұғынған соқыр өзегін, оның оң жағындағы дөңкиген доғал таудың жайылмасын дүрбі салып ұзақ сүзді. Бұлың-бұлың мұнартқан адыр-қырқаларды да көзі талғанша тінткіледі. Соңынан Проходная асуын атпен асып, теріскей тараптың күншілікке созылған қоянжон бұйраттарын да шолып шықты. Бірер тұстан тастақ топыраққа түскен бұғы-маралдың көмескі із болмаса, іздеген аю жер жұтқандай көрінбеді. Түс əлетінде секиген əлдебір қара жартастың түбін паналап, ықтасын тұсқа от жағып тамақ жылытты. Сораптап шай ішіп, бойға қан жүгіртіп, жан шақырысты. Сағат жарымдай уақыт бел суытып дем алғаннан кейін, Өрікбай аттарды бұйыға арқандатты да, өзі

басып, асқан сақтықпен ылдилады. Көңіл шіркін күпті, жүрек мазасыз... Жиі-жиі тоқтайды, алақтап маңайды шолады, елеңдеп тың тыңдаған болады. Сыбырлап сөйлеседі, жыбырлап жылжиды. Жақын жерде аю жүр деген ойдың өзі аяздай қалтыратады екен. Ауада сылбыраң желкім бар еді, оның соңы қар ұшқынына ұласты. Өр Алтайдың бұл маңы ат тұяғы түсетін алыс қиыр. Табиғаты шамшыл өңір, желтең күннің қарлы боранға айнала салуы ғажап емес. Аңшылар қыбырлап қозғалып сағат жарымдай уақытты ұтқызды. Қиыстағы əлдебір шұбар тұмсықты айнала бере сарсыла іздегендерін ақыры алыстан көрді... Қара орманның терістік жиегіндегі жөргектей жазаңда бір көрініп, бір жоғалып, түртінектеп жер қазып жатыр екен. Сырттан қарағанда жон арқасы бұлтыңдаған алып көртышқанға ұқсағандай. Жер арасының балын тапты ма, əлде құмырсқаның илеуін қопарып жатыр ма, белгісіз. Өрікбай дүрбі салып ұзақ тесілді. Өз көзіне өзі сенбей тұр, тоңқаңдаған мына аю ана жолғыдан өзгешелеу секілді... Ол көргені сарыала еді, атан өгіздей арбиған алпауыт еді. Мынасының түсі қарақоңыр, тұрпаты да кішілеу ме, қалай? Байқауынша, үш қыстаған маймақ табан... Мейлі ғой, сарысы не, қарасы не – айырма жоқ, жапон іздеген өт аю атаулының бəрінде бар. Аю байпаңдап ұйысқан шоқ бұтаны айналып кетіп, көп күттірмей шыр айналып бүйір тұстан қайта шықты. Сəтін салғанда жел алмас жақта екен, əзірге ештеңе сезер емес. Тоңқаңдап жер қопарып, тамыр қазып тамағымен əуре. Қар ұшқыны қоюланып барады. Өрікбай көз қиығымен жоғарыны болжаған – таудың таз басы аппақ кепеш киіп үлгеріпті. Қарсыдағы қара жон да алашұбар кейіпке енген. Уағы да таяды, ұшқындап жауған осы қар енді қайтып ери қоймас тегі. Бұлар төмендегі мүк басқан қожыр тасты сырттан айналып, орман жиегіне ылдилап еді, аюдан жүз елу метрдей жерден шыға келісті. Нұрсан мен Мерхатты Өрікбай осы арада қалдырды да, Мурасаки екеуі жамбастай жылжып, төмендегі қызыл тобылғының түбін барып паналады. Енді аюмен екі ара əрі кетсе жүз метрдей ғана жер еді. Көздемей атсаң да қапы қалмас жақын аралық. Азулы жыртқышқа бұлайша тым жақындаудың өзі де зор қауіп. Содан ба, құрғырдың сұсы мысын басып, жон арқасы мұздағанын сезді. Өзін өзі сабырға шақырса да, демалысы жиілеп, жүрегі кеудесін жарып шығардай-ақ дүрсілдейді. Жапон жігітінің де жіпсік көзі жыпылықтап, үкідей үрпиеді. Мойнын ішке тартып, басын бұға береді. «Қорқатын дəнеңе жоқ» дегендей, Өрікбай оған бұрылып ыржиған болды, жігерін жанып арқасынан қақты. Ымдап, ыңғайлана жатқызды да, атуға дайындады. Аңшылық өнерден хабары бар ғой, үн шығармай, винчестердің затворын шықылдатпай жайымен тартты да, асықпай көздей бастады. Сəтін салса, азаматтың жолы болады, егерде оғы қапы кетіп, «осечка» беріп қалса – сақадай-сай Өрікбай жатыр қасында. Аю басын көтеріп, тұмсығымен жел алды да, көлденеңдей бұрылып құлағын тікшитті. Бірдеңені сезген сыңайда. Енді кідіруге болмас... Өрікбай жапондыққа белгі беріп, жайлап иығынан түртті. Мурасаки де осы оңтайлы сəтті пайдаланып, татыр қолтықты нысанаға ала атып жіберген. Аю озандай ақырып, айғұлақтана атып тұрды. Мылтық даусының қай жақтан шыққанын біле алмай аталақтады. Екі аяқпен тұра келген мезетте, тілеуің бергір Мурасаки, тағы бір атып жіберсін... Бұл жолғы оқ қылаң төске дөп тиіп, бұрқ етіп шапшыған қап-қара қан көрінді. Тау іші мылтық даусымен жаңғырығып, оған аюдың құлақ тұндыра бақырғаны қосылып, төңірек азан-қазан болды да кетті. Іле Өрікбай да аюдың жүрек тұсын қарауылға алып, бесатардың шүріппесін басып үлгерді. Екеуі де жанды жер, талма тұстан тигізген сияқты. Өйткені, аю өгіздей өкіріп барып омақаса құлады да, қорқырай сұлап сылқ түсті. Сол бойда тырп етпей қимылсыз қалды.

қонақты мақтап кезек-кезек құшақтаумен болды. Аңшылық өнердің барша бақыты да, мағынасы мен маңызы да осындай қуанышты сəттер ғой! Дабырлай сөйлесіп төртеуі де өлген аюға қарай жылжыды. Нұрсан өз алдына бірдеңені айтып, қарқылдап мəз болып келеді. Мурасаки мылтығын иығына асып алған, екі жігіттің алды-артына шығып, сыртылдатып суретке түсіріп жүр. Қолын оңды-солды сілтеп қойып, ол да өзінше сөзге араласқан болады. Өрікбай маңайдан таяқтық ағаш іздеп еді, көзіне ештеңе шалынбады. Бұл төңіректе тас та жоқ екен, ұйысқан көк шалғын, шымдауыт ұлтан. Оның үстіне еріне жауған көбелек қар да құйқалы шиырды шұбарлап тастапты. «Е, жарайды, өлер аю өлді ғой» деген оймен айналып, төрт аяғы төрт жақта жарбиып жатқан аюдың алдына шықты. Алтайдың алыбы етпетінен түсіп, бақаша жерге жабысып қалыпты. Өзі жұнттай болып семірген екен, күдіс жоны күдірейіп, қылшық жүні жауған қармен шағылысып жылт-жылт етеді. Шүкіршілік, ат арытып алыстан келген азаматтың жолы болды, мына қоңыр аю мақтауға да, мақтануға да лайық олжа! Өрікбай аюға тақай түсіп, етігінің басымен тұмсықтан түртіп қалды. Сол-ақ екен, тарбиып өліп жатқан аю сығырайып көзін ашсын... Ашты да, басын əнтек көтеріп күркірей гүр-р ете түсті. Өрікбай шошына ыршып, шегіне бергенде, шалқасынан шалына құлады. Қолындағы мылтығы ұшып былай кетті. Жаралы аю сүйретіле ұмтылып барып, Өрікбайды аяқтан бас салды. Тырнағы қызыл асықтан ілініп, етігінің өкшесін жаншып қалды. Сояудай тырнақ шеңгелдеп жіберер емес. Тілі құрғыр байланып, айғайлауға да мұршасын келтірмеді. Əйтеуір, аю азуын ақситып, ақыра ұмтылған сəтте аузына тобылғы сапты дойыр қамшысын бойлата тығып жіберді. – Ойбай, өлдім! – деді қарлығып. Аузы құрғап, үні өзінен аспай қалды. – Атыңдар, ойбай! – деп артынша бар даусымен шыңғырып жіберді. Ана үшеуі көздері атыздай айналып, ауыздарын ашып анадайда бақшиып қапты. Қас пен көздің арасында апай-топай не болғанын ұқпай тұрған секілді. Мурасаки мылтығы иығында, фотоаппаратын құшақтап шегіншектеп барады. Осы мезетте жоғарыда қалған төбет арсылдап шауып келіп, аюды айналып абалай жөнелді. Төбеттің келгені Өрікбайға күш бергендей болып, жан дауысы шыға ойбайға басты: – Атыңдар, сыболыштар, неғып тұрсыңдар! Нұрсан мен Мерхат енді ғана ұйқыларынан оянғандай серпіліп, жалма-жан мылтықтарына жармасты... Құлақты тұндыра тарсылдатып атқылап жатыр. Аю Өрікбайды босата бере, өгіздей өкіріп аунап түсті де, сол қалпы қимылсыз қалды. Өрікбай төрт аяқтап жер бауырлай қашып, анадайдан ақсаңдай тұрып кетті. Қараса – аю етігінің өкшесін жұлып, ұлтанын айырып жіберіпті. Қонышы да сүйем қарыс жыртылып, белтірі ырсиып қапты. Бір ажалдан құдай сақтаған сияқты. Алмас тұяқ балтырдан ілінгенде қара санды жұлып алғандай екен. Аңқасы кеуіп, шөлдегенін сезді. Тілі таңдайына жабысып қалғандай... Буын-буыны босап, тірсегі дірілдейді, денесі қалтырайды. Басы мəңгіріп, былайырақ барып сарғайған шалғын үстіне жантая

9

кетті. Құрғырдың айбары осыншалық зəрлі болар ма, көзі жортақтап тоқтамай, аю жаққа бет бұрудан да жасқана берді. Мурасаки Өрікбайдың пəрше-пəршесі шыққан етігіне үңіліп, сипалап көрді де, қайран қалып бірдеңе деп сөйлеп тастады. Нұрсан оны қолынан жетелеп теңкиіп жатқан аюдың қасына апарды. Тізе бүктіре отырғызып, мылтығын қолына ұстатты да, жан-жағынан суретке түсірді. Ескерткіш үшін деп, шеттен келген аңшылардың бəрі өстиді. Өрікбай аяғының қақсап ауырғанын енді сезе бастады. – Аюды сойыңдар! – деді Нұр сан ға. – Терісін сыпыр, өтіне абай болыңдар, бөлек кесіп алыңдар... Көтергенше етті екі атқа өңгеріп, Селиван шалға апарып беріңдер! Нұрсан жарым сағаттай жоғалып, төмендегі аттарды жетелеп алып келді. Аюды Мерхат екеуі шалқасынан жатқызды да, білек сыбанып екі жақтап союға кірісті. Мурасаки де шыр айналып, аюдың аяқ-қолын ұстап, көмектескен болып жүр. Оқта-текте Өрікбай жаққа қабақ астынан қаймыға қарап қояды. Өлім аузынан қалған жаңағы жанталасқа өзін кінəлі сезінетіндей. Арада сағатқа жуық уақыт өткенде жігіттер буын бұрқыратып аюдың терісін іреп сыпырыпақ тастаған. Кеудесін жарып, ішек-қарнын ақтарып жатқанда, Нұрсан əлденеге таңданған кейіпте сілейіп тұрып қалды. – Өті жоқ! – деді дауыстап, сөйтті де бозарған жүзбен Өрікбайға одырая қарады. Бұл кезде етектегі қойнау-қолатты көлеңке жауып, аспан да жер де аппақ мұнар астында көміліп бара жатқан еді. *** Өрікбайды екі жігіт сүйемелдеп, қолтығынан демеп атқа мінгізді. Содан ілбіп басып қас қарая етектегі кордонға жеткен. Осы арада тағы бір түнеді де, ертеңінде таңсəріден бəрі артыныптартынып ауылға қарай жылжыды. Жол бойы Өрікбай Ерен бастығына қай бетімен көрінерін білмей, нендей уəж, қандай сылтау айтарын ойлап басы қатты. Аяғының ақсап, шойнаңдап қалғаны мынау... Тырнағы тиген жоқ сияқты еді, бəрібір қызыл асықты мытып жіберіпті, қақсап қинап келеді. Тəжірибесі молынан жететін кəсіби аңшының осыншалық білместік жасағаны, жаңсақтық жібергені естіген жаннан ұят екен! Жалпы аюды атып өлтірдім дегеннің өзінде аңшылар оны алыс та тұрып, оның өзінде шошаңдап алдына шықпай, арт жағынан ұзын шыбықпен арқасынан түртіп байқайды. Немесе жасырын тұстан кесек тас лақтырады. Сол кезде аюдың желке жүні қыбырлап, шүйдесі жыбырлап, жымиған құлағы тікшие қалса – аю əлі тірі, бойында əлі жаны бар деген белгі. Жаралы аю қашанда кекшіл, жынын шашқан ашулы, сондықтан өрескел қауіпті. Ал ашулы аю бойынан жаны шығып өліп бара жатқан сəтте де қайыра атып тұруға қуат табады. Атып тұрып аңшыны пəршелеп тастауға қайраты да, күші де жетеді. Баяғыда енесін браконьерлер атып кеткен жетім қонжықты үйге əкеліп асырағаны есінде. Маусымның басы еді, қонжық кішкентай, əрі кетсе үш айлық болар. Соның өзінде қызықтап құшақтаған кезде құшағыңды жазып жіберетін. Қаршадай қонжықтың өзіне ересек адамның күші жетпей қалатын. Оған қарағанда мынау тарлан тайынша ғой. Бұлардың бұлшықтары еттен емес, құйған құрыштан дерсің. Өрікбай соның бəрін біледі. Біле тұра жаза басқаны масқара болды. Сол үшін де іштей күйзеліп, қабағы түсіп, тілін тістеп келе жатты. *** Керзі етігін тарпылдатып есіктен шойнаңдай кірген Өрікбайды Ерен бастығы жадырай қарсы алды. Ақсақ аяғына бір қарады да: – Аттан жығылдың ба, тастан құладың ба, аяққа не болған? – деп емен-жарқын амандасып жатыр. Өрікбай орындыққа жайлап жайғасып, əңгімені неден бастарын білмей тұтықты. – Иə, сонымен... аю алдыңдар ма? – деді Ерен. – Алдық... Бірақ өті жоқ! – деді Өрікбай төмен тұқырайып. – Өті жоқ дейді... Өті жоқ аю болушы ма еді? – Ерен Өрікбайдың бет-жүзіне күдіктене көз жүгіртіп өтті. – Сендер өзі жылқы атып жүрген жоқсыңдар ма? Өрікбай көзін жерден алып, басын көтерді. – Олай емес... Өті бар, бірақ өтіне оқ тиіп, ағызып жіберіпті! – деді. – Қалайша? Байқамадыңдар ма! – Аюды үш оқпен жыққан сияқты едік... Өлді екен деп жетіп барсам – мені сирағымнан бас салғаны... Етігімді жұлып алды, жазым ете жаздады. Біздің екі жігіт сасқан жерде бүкіл обоймаларын атып жіберіпті. – «Бүкіл обойманы» дедің бе? – Иə, бүкілін... – Сонда қанша? – Нұрсанның кавалериялық карабині – бес оқ, Мерхаттың СКС карабині – он оқ. Алдында атылған үш оқты қосқанда - он сегіз оқ атылып кетіпті. – Мəссаған... Майдан ашқан екенсіңдер ғой? Өйткенше пулемет ала шықпадыңдар ма! – Ерен мырс ете түсті, Өрікбайдың жүзі нарттай қызарды. – Басеке, солай болды... Ұят... Терісі шұрықтесік, түкке жарамай қалды... кешірім сұраймыз? Ереннің түсі суыңқырап, ойға батып, орындықтың арқасына шалқалай серпілді. – Сонымен, жапондық азамат бос кететін болды ма? – Жағдайды өз көзімен көрді ғой. Аюды бірінші боп атқан өзі... Реніші бола қоймас! – деп Өрікбай ернін тыржитып, иығын көтерді. *** Ерен əр ауылдағы аңшы əріптестерімен хабарласып, аюдың өтіне сұрау салған. Коробиха поселкесінде Назар Панкратов деген қорбаңдаған кержақ шал тұрушы еді. Жасы жетпістің бесінен асса да тау мен тайганы кезіп, түз тентіреуін қоймаған сұңғыла аңшының бірі-тін. Сəтін салғанда, кептіріліп, салқын жерде сақталған аю өті сол кісіден табыла кетті. Назар шалды Коробихаға Ереннің өзі арнайы іздеп барып, аюдың өтін аттай қалап алып келді. Соңынан оны құндақтап орап, жапондық азаматты риза етіп, жолына салып берген еді.


10

Аспанын ўшаќтар ґрнектеген Анталия Ақ теңіздің жағалауында жатып аспанға қарайсың. Анталия аспаны бейнебір ұшақтардың «күре жолына» айналып кеткендей. Көз ұшынан минөт сайын іркес-тіркес боп ұшып келе жатқан ақ қанат алып лайнерлер көрінеді. Біраздан соң кейбір елдің ұшақтарын, тіпті, «жыға танитын» боп алдық. «Мысалы, – дейсің жағажайдан аспанға қарап тұрып, – анау қып-қызыл бояумен көмкерілген түріктердің ұшағы...». Көз көргенді деректер де дəйектей түсті. Сөйтсек, Анталия, Кемер, Теккир, Сиде, Алания, Белек сияқты теңіз жағасындағы ғажайып қалаларға кеп демалуды ұйғарған туристерді құшағына толтырып алған ұшақтар мұнда минөт сайын қонады екен. Сəт сайын ұшыпқонып жатқан ұшақтар «тасқынына» төтеп беретін əуежайы да өте əлеуетті. Түркиядағы ең ірі жəне қазіргі заман талабына лайық бұл мекенжай бір жылда 150 мың ұшақ пен 25 миллионға дейін турист қабылдай алады. Теңізді кемерлеген кермек суға малтып, жағажайдағы табан күйдіретін ыстық құмға етпеттей жатқан туристердің түстері де, тілдері де сан алуан. Ресейден келген бір туристен «бауырым, бұл қай теңіз?» деп сұрадым. «Əрине, Жерорта теңізі» деді ол. Сұраған себебім түрік ағайындар Жерорта теңізінің шығыс бөлігіндегі Балқан түбегі мен Кіші Азия жəне Крит аралы арасындағы жартылай тұйық суды Ege Denizi деп атайды екен. Бұл – Эгей теңізі деген сөз. Көне грек тілінде Эгей теңізі «эг» – су жəне «айгес» – толқын деген сөзден шыққан деген де болжам бар. Ал болғарлар «Бяло море» дейтін көрінеді. Шынында, жағажайдан қарағанда көкпеңбек боп толқып жататын ұлы су тау үстінен көз тастаған кезде əппақ ақ айдынға айналады. Күнге шағылысқан моп-момақан айдынның тереңдігі 200 метрден 1000 метрге дейін жетеді. Əйгілі «Титаниктің» сыңары атанған «Британник» кемесін жұмырына жұқ көрмей жұта салған да біз тамсанып отырған осы шалқар теңіз.

ЖҰМ

2014 жыл

Аќ теѕіз, алтын жаєалау Нені їйреніп, ќандай істі ќолєа аламыз?

Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Михалков-Кончаловский 1997 жылы Памуккаледе «Одиссея» телефильмінің кейбір эпизодтарын түсіріпті. Сондай-ақ, осы таңғажайып жерде 2012 жылы «Елес қуғыншы-2» (Призрачный гонщик-2) фильмі түсірілген. Памуккаленің ғажайыптары сонау антикалық замандардан бері курорт-

мен бауларында, əсіресе, көне грек елінің өркениеті мен мəдениетінің бір белгісі – амфитеатрлардың қирандысы өте көп екен. Мысалы, Памуккалеге жету үшін ежелгі Рим шаһарының салтанатты қақпасынан өтіп, сəнді соқпақтарымен келе жатқандай əсерде қалдық. «Анаумынау емес, Клеопатраның өзі шомылған хауыз» атанған жылы бұлақтың маңында, мысалы, бір үлкен амфитеатр тұр.

Памуккале – Маќтаќала Түріктерге тəн демесеңіз, Ақ теңіздің айналасындағы тарихи жəдігерлердің көбісі ежелгі грек, көне рим, латын империясы, венециандар республикасы дей ма ау, əйтеуір бөгде жұрттың тарихына қатысты деректерге толы. Осман империясынан қалған белгілер де баршылық. Сондықтан бүгінгі Түркияны сан түрлі өркениеттер мəдениетінің алтын бесігі десек те болғандай. «Жүз рет естігеннен, бір рет көрген артық». Соның бірі – Памуккале. Түрік тіліндегі «Памуккале» атауын қазақшаға аударсақ «Мақтақала» де ген ді білдіреді. Көрген де арманда, көрмеген де арманда бұл «қала» – табиғат-ананың адамзат ұрпағына деген ғажайып тартуы. Табиғаттың өзі мүсіндеген мұндай «ғажап жерді», тіпті, бұрынғының ең қиялы жүйрік деген ағайынды Гриммдері де, бүгінгінің Джоан Роулингі де (атақты «Гарри Поттерің» авторы) ойлап таба алмас. Тіліміз жеткенше түсіндіріп көрейік. Қараған адамның көзін қарықтырардай аппақ зат – тау жартастарын жарып шыққан бұлақ суларының құрамындағы əктастардан пайда болған. Ешбір елде жоқ жəне өзінше бір əшекейлі бұл əлем Түркияның оңтүстік-батысындағы Денизли провинциясында орналасқан. Текпішек-текпішек боп жиналған фарфор ыдыстарды көз алдыңа əкелгендей ме қалай? Енді бірде ұлутасқа да ұқсап кетеді. Міне, осы аппақ «ыдыстарға» бұлақ суы ернеуінен толған кезде тіпті əдемі көрінеді. Бір сөзбен айтқанда, Памуккале нағыз табиғат феномені. Өйткені мақтаға ұқсас аппақ дүние үстінде жалаңаяқ жүріп, ұлу тастардан əдейі қашап жасағандай табиғи қауашақтарға жиналған жылы суға шомылудан артық қандай ғанибет бар. Мұндай жердің жазу шы лар мен ақындарды, режиссерлер мен суретшілерді өзіне магнитше тар та ты ны тағы бар. Андрей

29 қаңтар

ЕР Ж Р Ы

www.egemen.kz

тық аймақ ретінде пайдаланылады екен. Ал 1988 жылы Памуккале мен оның іргесіндегі Иераполис қаласының қирандылары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізіліпті.

Клеопатра хауызы «Клеопатра патшаның хауызындағы минералды суға шомылған адам бойына ерекше күш-қуат алып, жасарады» деген аңыз бар екен. Аңыз тəмсілі бойынша бұл хауызға шомылған адам тəні мен жанына жайлы суды аңсап, қайта-қайта келгісі келіп тұрады. Хауыз суы жып-жылы, мөп-мөлдір, ал жер астынан үздіксіз шығып жатқан сумен бірге көтерілген мап-майда көпір шіктер джакузидің табиғи түрін көзге елестетеді. Клеопатра патшайым осы жып-жылы көпіршік суға шомылғанды ұнатыпты. Судың дəмі мен түсі «Нарзан» атты минералды суға да ұқсап кетеді. Əрине, ежелгі римдіктер салған бассейн мен оның жағасындағы колонналар шеруі қазір жоқ. Кейбір жерлерде қирандылары ғана қалған. Байқағанымыз, Клеопатра хауызы ежелгі Иераполис қаласының қасында орналасқан екен. Сол тұста римдіктер осы жерден термальный курорттың құрылысын салыпты.

Амфитеатрлар мекені Анталияда жүрміз дегеніміз болмаса, көргеніміздің көбісі ежелгі грек ескерткіштері, естігеніміздің жартысы ежелгі грек тарихына қатысты деректер болды. Жалпы, Түркияның таулары

Оның кереметі – амфитеатрға жиналған 15 мың адамның əрқайсысы сонау төмендегі сахнада айтылған сөзді қай қатарда отырғанына қарамастан анық еститін болған. Міне, ежелгі сəулетшілер шеберлігінің құдіреті! Міне, білімдарлығының биігі! Өйткені көне заманның көмбесінен алынған дəлелдерде сол кездегі сəулетшілердің акустика, дыбыс, үн ағысын дөп басып, дəл болжағаны соншалықты қайран қалдырады.

Жартастаєы ќабірлер Амфитеатрдың қасынан көне дəуірдегі Иераполис қаласының қирандыларын көруге болады. Ол жерде антикалық некрополь, рим қақпасы, Аполлон храмының үйінділері, сондайақ, көшелер мен колонналар қалдығы байқалады. Тарихшылар бұл қаланы 4000 жыл бұрын сала бастаған дейді. Ал біздің дəуірімізге дейінгі ІІ ғасырда ол римдіктердің билігінде болған. Театрдың қасындағы тау беткейлерінен жартастағы қабірлер көзге түседі. Ол да сəн-салтанаты өзінше өрнектелген бір мекен. Есіктері мен терезелері бар қабірлерді жартастан қашап жасаған қалашық деп те қаласың. Өйткені ежелгі сəулетшілердің ғажайып өнері оны қабірден гөрі адамдар мекендеген үйлерге көбірек ұқсатады. Əуестік жеңіп, есігінен ішіне үңілгенбіз, сөйтсек, төбесі пəс, іші тар екен. Бірақ ежелгі грек өркениетіндегі қайшылықтарға қайран қалудың да қажеті жоқ. Аузымыздың суы құрып əңгімелеген Клеопатра хауызының

қасында антикалық əлемнің тағы бір кереметі – өлілер патшалығының «есігі» бар. Римдіктер өздерінің «Аид» деп аталатын аңызында бұл жерді Плутонның үңгірі деп атаған.

Суєа батќан шаћар немесе Демре, Мира, Кекова єажайыптары Жолының ұзақтығы 11 сағатқа созылатын Демре қаласына бара жатқан жолда ежелгі Финикия мемлекетінің атымен аталатын қаланы басып өтесіз. Қала «бренді» апельсин. Көшелеріне алып құмыраның ескерткішін қойған. Жол ұзақ жəне таудан тауға асып, кейде құз жартастарды жағалап отырады. Тау үстінен Жерорта теңізінің алтын жағалауы көз арбайды. Қазіргі Демре қаласының орнында бұрын Мира атты қала болыпты. Ол Мира деген жабайы зəйтүн ағашының атынан пайда болған. Бірақ зілзала мен басқа да табиғи апаттардың салдарынан көне қала түгелдей су астына шөккен. Сөйтіп оның орнына жаңа қала Демре бой көтерген. Демре деген сөздің өзі Мира қаласының орнына салынған екінші қала деген мағына білдіреді. Түріктердің бір жақсы қасиеті діни жəдігерлерге келгенде өте төзімді екен. Жол-жөнекей Қасиетті Николайдың шіркеуіне алып барды. Бұл туристер өте көп келетін орын екен. Мысалы, шіркеужəдігер бір маусымда күн сайын туристерге толы 20 автобусты қабылдайды. Мира өзінің танымалдылығын христиан дінінің алғашқы кезеңінде қатты танытыпты. Сол кезде Еуропада Санта Клаус ретінде танымал болған Қасиетті Николай Мира қаласында өмір сүріп, жергілікті епископ болыпты. Осы қалада дүниеден өткен. Сондықтан Демрені «Санта Клаустың қаласы» деп атайды екен. Осы тарихты есте қалдыру үшін қойылған қызыл телпекті һəм қызыл шапанды Санта Клаустың ескерткішін де көрдік. Орыстар «Дед Мороз», қазақтар «Аяз ата» дейтін шалдың отаны бүгінгі Түркияның таулы аймағындағы ежелгі шаһар Демреде деп кім ойлаған. Қасиетті хауари Павел Римге бет алғанда осы Мира қаласында басқа хауарилермен кездескен дейді. Оның сүйегінің қаңқалары осыдан жүз жыл бұрын Қасиетті Николайдың шіркеуіндегі қабірден табылыпты. Сөйтіп ол Анталиядағы аймақтық мұражайға жəне Бариге жеткізілген. ІХ-Х ғасырларда Осман империясы флотының шабуылы кезінде шіркеуге айтарлықтай нұқсан келген. Бірақ ХІІ ғасырларда шіркеу қайта қалпына келтіріліпті. Ондағы фрескалар мен мозаикалар ХІІ ғасырларға жатады. Теңізге барып шомылмай қайту қандай өкінішті болса, катерге мініп, толқынмен жарыспау да өкініш. Ал Кекова қаласын көру үшін міндетті түрде кемеге міну керек. Кекова деген қала тектоникалық қозғалыстың салдарынан су астына кеткен. Оның үйлерден, қорғандардан, моншалардан, баспалдақтардан, антикалық қаланың тағы басқа да қалдықтары арал жағалауынан анық байқалады.

Нені їйреніп, ќандай істі ќолєа аламыз? Көргенімізді айттық, енді көңілге

түйгенімізді ортаға салсақ. Анталия, əрине, бүгінгі өркениеттің алтын бесігі. Бірақ оның «ескі қала» деп аталатын орталығы тарихи жəдігерлерге тұнып тұр. Туристер шоғырланатын жердің бірі де осы ара. Мұнда келген адам Осман империясы дəуіріне тап болғандай күй кешеді. Мұндай көңіл-күйге біз Бейжің қаласына барған кезде де тап болғанбыз. Қала ішінде «Көне Бейжің» деген қала бар екен. Ол туристерді өзінің тар көшелерімен, көне заманға ғана тəн сауда-саттықтарымен, иіс-қоңысы мұрын жаратын қытай дəмдерімен қарсы алады. Дəл осындай көрініске Бакуге барғанда да куə болдық. «Қыз мұнарасы» деген жерде «Ескі Баку» деген қалашық бар. «Бриллиантты қол» атты фильмнің кейбір көріністері түсірі лген тар көшелерді аралап, көне ғимараттарға сүйсініп қарасаң, қалпағың түсетін зəулім қорғандарға тəнті боласың. Ал біздің елдегі облыс орталықтарында осындай қала ішіндегі қалалар, яғни «қала-мұражайлар» бар ма? Əрине, «бар» деп айта алмаймыз. Бірақ «жоқ» болса, неге жасамасқа? Астанадай ару қаланы он-он бес жылдың ішінде тұрғызған елдің дəулеті үшін қала ішіндегі «көне қаланы» салу қиын шаруа боп па? Мысалы, еліміздегі ең көне шаһарлардың бірінен саналатын Тараздың ортасынан ойып тұрып осындай «Көне Тараз қаласын» салудың дəл қазір сəті түсіп тұр. Ол үшін ең алдымен бұрынғы базарды қала сыртына көшіру арқылы көне қаланың орнын босатып берген облыстың бұрынғы əкімі Қанат Бозымбаевқа рахмет айту керек. Енді сол орын арқылы «Көне Тараз қаласының» өзіне ғана тəн ескілікті архитектурасын əлемге танытып, тарихын

төрткүл дүниеге паш ететін құрылыстың жобасын жасау ғана қалып тұрған сияқты. Тараз қаласына келген туристер «Көне Тараз» қаласының қорғандары мен қамалдарын, сауда-саттық орындарын, асханаларын, қолөнер бұйымдарын жасаушылардың шеберханаларын неге бір жерден тамашаламасқа?!. Дəл осындай «қала ішіндегі қаланы» Алма ты қаласынан «Көне Алмалық», Шымкент қаласынан да «Көне Шымкент», Қызылорда қаласынан «Көне Ақмешіт», Түркістан қаласынан да «Көне Түркістан» деп (еліміздің басқа қалаларын да осы ретпен жалғастырып атай беруге болады) жасауға болмас па? Түркістан қаласының маңындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі мен қорғандар, мазарлар осы сөзіміздің айқын дəлелі емес пе?!. Өкінішке қарай, Түркістан қаласының мерейтойынан кейін осы бір мұнаралы маңғаз қалаға онша көңіл бөлінбей кетті ме, қалай?.. Түркияның тағы бір үйренетін жері – туристік қызметі екен. Сіз Анталияға келіп, қонақ үйге жайғасып жатқаннан кейін, Ыстамбұлға, Анкараға, тіпті, араб елдеріне апарып-əкелуге əзір туристік қызмет орындарын көресіз. Ал Анталия маңындағы он-он бір сағаттық жолы бар саяхат дегеніңіз тіпті де түк емес. Ал біз Алматыға келген еуропалық немесе америкалық, африкалық туристерді небəрі 500 шақырым жердегі Тараз қаласына алып келіп, ондағы Тектұрмас, Қарахан, Айша бибі, Қали Жүніс моншасы сияқты тағы басқа да ежелгі сəулет өнерінің ескерткіштерін көрсетуді қиын санаймыз. Жолын алыс көреміз. Сол сияқты Астанаға аяқ басқан туристі Қарқаралыға, одан Жезқазғандағы Алаша хан мазарына, Домбуыл кесене сіне апаруды басы артық жұмыс көреміз. Алтай кереметтерін көрсетуді, тіпті, қиял санаймыз. «Керек болса өзі барсын» деп шалқаямыз. Ал Түркияда, яғни туристік қызметтен табыс тапқан елдердің ұл-қыздары мұндайда ешқашан есе жібермейді. Алысты – алыс, қиынды – қиын деп қабақ шытпайды. Қазақта «Ештен кеш жақсы» деген сөз бар. Ең бастысы – жер аман, ел тыныш. Сондықтан айтылған осы ойлардың жүзеге асқанын мақтана сөз ететін күн де алыс емес шығар деп ойлаймыз. ТАРАЗ-АНТАЛИЯ-ТАРАЗ. Суреттерде: 1. Анталия. 2. Мирадағы амфитеатр. 3. Жартастағы қабірлер. 4. Памуккале.


29 қаңтар

ІҢ ЕТТ І И Б ƏДЕ ГІМЕС ƏҢ

2014 жыл Қазір оңды-солды айтыла беретін жаһандану ұғымы өмірдің қай саласына да дендеп еніп барады. Қаласақ та, қаламасақ та біз бүгінде бүкіл əлеммен бірге тыныстаймыз. Əдетте төл сөз өнеріміздің жай-күйін сөз ететін «Əдебиеттің əңгімесі» айдарының аясында танымал зияткер тұлға Таласбек ƏСЕМҚҰЛОВПЕН сұхбатқа «Өзіміздің ахуалымыздыақ айтып алмаймыз ба, По, Хемингуэй, Набоков, Манн, Толстой, Эндо, Абэ, Оэ, Иноуэ, Мисима, Мураками сияқтыларда неміз бар?» деп қарауға болмайтыны да сондықтан. Өйткені, солар қалдырған мұралар, олардың бүгінгі əлем əдебиетіне ықпал жасап, шулыған тудырып отырған шығармалары əртүрлі жолмен біздің төл прозамыз бен поэзиямызға да, киносценарийлерімізге де əсер етпей қоймайды. Сұхбаттың ашықтан-ашық күмəн туғызатын, дау шақыратын тұстарын да оқырман назарына ұсынуды жөн көрдік. Əңгіменің толық нұсқасы газет сайтына салынған. – Таласбек аға, сіздің жазушы ретінде қалыптасуыңызға əлем əдебиетінің жəне туған əдебиеттің қандай өкілдері əсер етті, əуелі осыларды айтып кетсеңіз. – Кесіп-пішіп айту қиын. Ойымша, «Кім жəне нендей жайттар əсер етті?» деген дұрысырақ болар. Себебі, менің өмірімде болған жəне болмақ жайттардың барлығы да менің жазушы ретінде қалыптасуыма əсер етті жəне бұдан былай да əсер ете бермек. Өйткені, адам, мейлі, ол жазушы я басқа болсын, ғұмыры таусылғанша болмысты тани бермек. Біздің жазушы ағайындардың, естелік жазғанда оқырманды адастырып, өнер адамының несібесі, мұраты жайында жалған ой, жасанды идеяға жетелейтін жаман əдеті бар. Оларды тыңдай қалсаң, қайсыбірі мектепте оқып жүргенде немесе есі кіре бастағанда-ақ өзінің жазушы болатынына нық сенген екен, ал енді біреулері «қолымызға қалам ұстап туып едік» деген ертегіні айтқысы келеді. Оқып отырып, күлкің келеді. Аяйсың. Əрине, бұл айтылғандардың барлығы нашар жазушылардың өз шығармашылығын бүркемек үшін ойлап шығарған мұнары, корпоративтік мифтер. Бары осы-ақ. Жазушылық тағдырдың табалдырығы – барлық сұраққа табан астында жауап беріп, жазушыға айнала салатын емтихан емес. Əрине, жазушылық мамандық барлық басқа мамандық сияқты таңдау болып табылады. Алайда бұл таңдау барлық басқа таңдаулар сияқты жылдар бойы қалыптасады. Сол себепті мен сізге өзімнің қалай жазушы болып туғандығымның немесе қалай жазушыға айналғандығымның «қасиетті тарихын» айтып бере алмаймын. Ол тарих жоқ. Бұл жерде менің тағдырым ғана бар. Мұны бір деп қойыңыз. Екіншіден, мен қазіргі талант теорияларына сын көзбен қараймын. Дəлірек айтқанда, сенімсіздікпен қараймын. Александр Блок айтқандай, таланттың арнайы түрлері жоқ. Тек қана жанның таланты бар. А.Блоктың пікірін «дүниеде бір ғана өнер – «өмір» деп аталатын өнер бар, өмір сүрудің өнері бар» деп үстемелер едім. Осы күні біз талант деп атайтын нəрсе осы өнердің іске асқан пішіндері. Маған өмірде болғанның барлығы əсер етті. Əсіресе, бала кезімде оқыған жəне осы күні оқып жүрген кітаптарым. Əрине, ерекше атап кететін шығармалар болады. Америкалық əдебиеттен мен Эмили Дикинсонның поэзиясын ерекше бөліп қараймын. Сондай-ақ Марк Твеннің прозасы тамаша. Əсіресе, «Ханзада мен тіленші», мен бұл шығарманы шедевр деп есептеймін. – Эдгар По, Эрнест Хемингуэй... – Жоқ. Ойымша, Эдгар По жəне тіпті десеңіз Хемингуэй – қазіргі атағына лайық емес жазушылар. Əрине, Хемингуэй тамаша жазушы. Бірақ оның шығармашылығын тұтастай шедевр деп айту қиын. Оның «Айнымалы бақыт» («Иметь и не иметь») деген теңдессіз шығармасы бар (Нашар аудармам үшін кешірім сұраймын). Осы аталған шығарманың қандай жанр екенін де айта алмаймын. Жинақтарда мұны, ұмытпасам, повесть деп береді. Мен үшін шығарманың жанрлық анықтамасы емес, оның қаншалықты сапалы жазылғаны қымбат. Сондай-ақ «Килиманджаро – қарлы тау» атты əңгімесі де тамаша жазылған. Біздің жас жазушыларға осы əңгімені оқыңдар дер едім. Ол əңгімеде, сюжетке қатысы жоқ, басқа қаріппен терілген бөлек-бөлек мəтіндер бар. Бұл – жазушымен бірге өліп бара жатқан, мына дүниеге жаратылмаған, аян болмаған, потенция күйінде ғана бақиға сіңіп бара жатқан əдебиет. Жазушы тамағы тоқ бақытты өмірге айырбастаған ұлы əдебиет. Бұл жазылмаған романдардың тараулары жазушының санасынан жай ғана қалқып шықпайды. Бұл жай ғана естелік емес. Дүниеге жаратылмаған бұл əдебиет жазушының арын азапқа салады. Əңгіменің кейіпкері тозақты, о дүниеге бармай-ақ, осы дүниеде кешкен. Сюжеттен тыс, «қалқып шығатын» текст принципі – шамасы, Владимир Набоковтың ойлап шығарғаны. Оның шығармаларында, ешқандай мотивациясыз, дайындықсыз орыс əдебиетінен, жазушы үшін «бұрынғы орыс əдебиетінен» келтірілген кірме текстер көптеп кездеседі. Мен ағылшын, француз тілін меңгере алмадым, сондықтан батыс семиотиктері Набоковтың шығармашылығын қандай ыңғайда интерпретация жасағанын білмеймін. Бірақ, өз ойымша, Набоков өз шығармаларында орыс санасының жат жерде қалай өшетінін көрсеткен. ХХ ғасырдың алғашқы жартысын еске түсіріңіз. Ақгвардияшыл қозғалыс сəтсіздікке ұшырады, күйреді. Шетелдегі орыс эмиграциясы өз тағдырына мойынсұнды. Сонымен, кешегі орыс біртебірте неміске, ағылшынға, француз бен италиялыққа айналды. Орыс болмысы, орыс мəдениеті санадан ақырындап ығыстырылып кете берді. Міне, Набоков

басталды, континенттегі саяси ахуал қалай еді – мұның бəрін тарихшылар сан саққа жүгіртіп айтқан. Мəселе онда емес. Менің айтайын дегенім мынау. Орыс офицерлері (көбі дворян əулетінен шыққан) одақтас армияның құрамында Парижге кіргенде, басқа дүниенің есігін ашқандай қайран қалған. Олар ұлы мəдениеттің куəсі болған. Олар конституция мен сөз бостандығы дегеннің не екенін өз көзімен көрген, өзінің кітаптарымен инквизицияның алау оттарын өшірген Вольтерді таныған. Франциядан Ресейге қайтып келгеннен кейін алдыңғы қатарлы орыс офицерлерінің сенат алаңында

Бірақ ол махаббат өлмей қойса, өлгісі келмей қойса – нағыз қасірет сол. Анна Каренинаға ер мінез жетіспейді. Егер ол ер көңілді, естияр адам болса, онда ол өмір шындығын да кіреукесіз, боямасыз қабылдай алар еді. Ол осы дүниедегі Құдай жаратқан барлық нəрсе сияқты махаббатта да өлшеулі өмір бар екенін, оның да өлетінін түсініп, мойындауы керек еді, мойынсұнуы керек еді. Вронский мен Каренина бір-біріне жүректерін ашып, бар шындықты айтып айырылысуы керек еді. Қазіргі тұрғыны былай қойып қ о й ың ыз , т і п т і с о л з а м а н – Х І Х

www.egemen.kz

бүкіл жазба мұрамыздан айырылдық. Бұл соғыстың моральдық, ізгілік, ментальдік шығындары ұлттық мінезден əлі күнге дейін көрініп отырады. Жəне, ең қасіреттісі, ұлттық тарихтың ең қанды кезеңі біздің əдебиеттен дұрыстап көрініс те таппағаны. Қадау-қадау бірнеше тарихи роман, өте нашар түсірілген бірнеше фильм. Ресейді қараңыз. Екінші дүниежүзілік соғыс тақырыбы орыс мəдениетінің келіп бас ұратын құлпытасына айналған. Ол жайында жазылды, жазылып жатыр, жазыла бермек. Ол жайында қанша фильм түсірілді жəне бұдан кейін де түсіріле бермек.

Таласбек ƏСЕМЌЎЛОВ:

МЕН ТОЛСТОЙДЫ ЎЛЫ ЖАЗУШЫ ДЕП ЕСЕПТЕМЕЙМІН орыс эмигрантының санасындағы, өшудің алдында тұрған бұрынғы орыс мəдениетінің үзіктерін осылайша бейнелеген. Теңеуім үшін кешіріңіз, бірақ бұл – компьютердің жұмысына ұқсас процесс. Мысалға, сіз бір мəліметті өшірдіңіз дейік. Алайда сол мəліметтің өшпей қалған кейбір фрагменттері компьютермен жұмыс кезінде ат жоқ, жөн жоқ монитордан қалқып шығады. Владимир Набоков пен Эрнест Хемингуэйден кейін бұл қағидатты латынамерикалық жазушы Карлос Фуэнтес өзінің «Артемио Крустың өлімі» романында пайдаланды. Əлбетте, ол бұл принципті ары қарай дамытты, «ұят пен ардың естелігі» дəрежесіне жеткізді. Көріп отырғанымыздай үш жазушы бір принципті қолданған, əрине, əртүрлі эстетикалық мазмұнда қолданған. – Ал Э.Хемингуэйдің əлем таныған «Шал мен теңіз» повесі ше? – Білесіз бе, əдеби бейненің созылыңқылығы деген ұғым бар. Жəне сол созылыңқылықты тексеретін бір тамаша амал бар. Мен мұны кинематографиялық прин цип деп атар едім. Кез келген сюжетті «ішкі экранда», жанның экранында елестетуге болады. Жəне бұл принцип қапысыз «атады». Мысалға повестің кейіпкері Сантьягоның бірнеше күн бойы қайықта отырғанын елестеткенде сіз өзіңіз жалығып кетесіз. Осы балық аулаудың амалдарын сағаттап түсіндіремін деп Хемингуэй өзінің талай шығармасын құртып алған. Мысалға, «Мұхиттағы аралдар» деген аяқталмай қалған романында тұтас тарау осы балық аулауға арналған. Содан соң ақылға сыймайтын суицид... Ұлы жазушы бұлай өлмеуі керек еді. Менің ойымша, Э.Хемингуэйдің өлімінің сыры жоғарыда аталған «Килиманджаро – қарлы тау» əңгімесінде жатқан сияқты. Кім біледі, мүмкін, о дүниеге біз білмейтін, біз білгеннен басқа Хемингуэй кеткен шығар. Жарайды, осымен бұл əңгімені доғарайық. Томас Манн – менің ең сүйікті жазушыларымның бірі. Оның «Будденброктар», «Доктор Фаустус», «Сиқырлы тау», «Лоттаның Веймарға келуі» сияқты ұлы романдары – менің ең жақсы көретін шығармаларым. Орыс жазушыларынан мен Лермонтов, Гоголь, Достоевский мен Чеховты бөліп қараймын. Шынына келетін болса, ұлы орыс əдебиетін осы төртеуі жаратқан. Жəне осылардың əрқайсысының шығармашылық тағдырлары ешкімге ұқсамайды. Лермонтов осы күні ХХ ғасырдың əдебиеті ашты деп жүрген принциптерді өз заманында ашып қойған. Əрине, ол өзінің ашқан жаңалықтарын сол заманға лайық романтикалық мəнерде бейнелеген. Лермонтов енді 20-30 жыл өмір сүргенде əлем əдебиеті мүлдем басқа жолмен кетер еді. Гоголь... – Достоевскийдің келуін дайындаған ұлы жазушы. Ол əдеби сахнаға бұрын болмаған персонаж – орыс санасының фантомын (фантом русского сознания) алып шықты. «Диканька маңайындағы хутордың кештерін» қайтадан оқып шығыңыз. Осы əңгімелердегі көрбақ, шерəлі, түрлі жын-перілер – болашақ Достоевскийдің романдарындағы Ставрогиндер мен Раскольниковтер. Бұрынғы дворяндық əдебиетте адам өзінің əулеті, өзінің сословиесіне ғана тəн іске барады. Сол себепті бұл кейіпкерлерді, əдетте, «типтер» деп атайтын. Достоевский адамның адамдық табиғатын ашты. Оның шығармашылығында адам өзінің бар келбетімен, шын тұлғасымен көрінді. Психоанализдың атасы З.Фрейд өзінің бір мақаласында «мен бірдеңе үйренген болсам, Достоевкийден ғана үйрендім» дегені бар-тын. – Сіздің мархабатты тізіміңізде ұлы Толстойға орын қалмағанына қайран қалып отырмын. – Қалай десем екен... Менің Толстойға деген көзқарасым өте қайшылықты. Жəне, орыстың өзінің де Толстойға деген көзқарасы осындай болуы керек деп ойлаймын. Мысалы, мен Толстойды шынында да ұлы жазушы деп есептемеймін. – Қызық екен. Ол қандай себеп, білуге бола ма? – Толстойдың «Соғыс жəне бейбітшілік» романы мен 1812 жылдың соғысын еске түсірейік. Романның басты идеясы – осы соғыстағы орыс халқының ұлы жеңісі. Бұл соғыс қалай

самодержавиеге қарсы көтеріліске шыққаны белгілі. Орыс элитасының үнсіз келісімімен декабристердің қозғалысы қанға батырылды. Патшалық Ресей декабристерді жойғаннан кейін Ленинмен, Троцкиймен, Сталинмен ұшырасуға мəжбүр болды. Октябрь төңкерісі осы 1812 жылдың жеңісінен, сенат алаңынан тамыр тартады. Яғни, менің айтайын дегенім, 1812 жылғы Отан соғысында, батюшка Толстой айтқандай, орыс халқы жеңген жоқ. Бұл соғыста орыс самодержавиесі жеңді. Францияда Наполеонды биліктен тайдырып, айдауға жіберді, Бурбондардың билігін қалпына келтірді, ал Ресейде өзінің тұғырын бекітті. Сонымен Ресей, Лениннің сөзімен айтқанда, «халықтардың түрмесіне» айналды. Герцен «Құлдықтың ең берік шынжыры жеңімпаз семсерлерден жасалады» деген. 1812 жылы жеңімпаз семсерлердің шыңылы ақыл менен сананың дауысын басып кетті. Бұл жеңіс Ресейдің халықаралық саясаттағы жүгенсіздігіне жол ашып, екі қолын бос қойды. Одан кейін Польша, одан кейін «славян бауырларды азат ету» жолында Осман империясымен соғыс. Содан соң «Жаратқан Иенің табытын азат етудің» нақұрыс жоспарлары. Яғни, Босфор мен Дарданелл бұғазында соғысып, Ыстамбұлды жаулау жоспарланған. Күмəніңіз болмасын, Октябрь төңкерісі болмағанда, патшалық Ресей бұған да барар еді. Себебі, Ресейде, қашан болсын, адамның қаны сумен тең еді. «Соғыс жəне бейбітшілік» романы – əлеуметтік тапсырыс. Орыс царизміне орыс халқының əскери талантын, теңдессіз ерлігін жырлайтын-мыс, ал шындығында самодержавиенің билігін одан сайын күшейтіп, соның қолайына жағатын идеяларды уағыздайтын романэпопея, роман-фреска керек еді. Өзіміз білетіндей, Лев Толстой бұл тапсырманы артығымен орындап шыққан. – Мына сөзден кейін «Анна Каренина» мен «Арылу» туралы айтуға қорқып отырмын. – «Анна Каренина»... Бақытты роман. Бұл шығарма бойынша жиырмадан астам фильм түсірілген. Əр режиссер бұл романнан «өз тақырыбын» тауып, соны бейнелеуге тырысқан. Əлбетте, бұл роман жайында да менің өз пікірім бар. Қысқаша айтсам, бұл əйелдің жүйкесі жайында роман. Ресейде əйелдің жүйкесі мен жан жүйесі туралы түсінік болмағанымен, XVIII ғасырдың өзінде ақсүйектер əулетінде талма ауруы модаға айналған. Орыстың ақсүйек дамалары салондарда талып құлайтын болған. Мұндай үрдіс жаппай етек алды. Жəне оның түрлері көп еді. Дидонаның талмасы, Медеяның кежірліктері, Нинаның құрысу-тырысуы, «қолайлы келген талма», тағысын тағы болып кете береді. XIX ғасырдың жиырмасыншы жылдарына қарай барып жүйке жүйесі жайлы ілім пайда болды. Кавказ, Карловы Вары, т.б. минералды арасандарда емделіп жүрген ақсүйек əйелдердің арасында етек алған, ақсүйектерге ғана тəн сырқат ақырында əдебиеттің тақырыбына айналды. Есіңізде болар, Л.Толстойдың романында жүйкенің ауруына шалдыққан адам – Кити. Алайда, зер сала қарасаңыз, Анна Каренинаның да жүйке ауруымен ауыратынын байқау қиын емес. Тек оның ауруы басқаша аталады, басқаша өрістейді. Əрине, махаббаттың өлгені – қайғы.

ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында бұл ескірген көзқарас еді. Мадам Каренинаның моральдық толғаныстарын оқып отырғанда адамның күлкісі келеді. Себебі, күн төбеден аумай-ақ Гришка Распутин сияқты тер сасыған мұжықпен арланбай, жиіркенбей ойнап-күлген осы Анна Каренинаның əулетіндегі дворян əйелдер емес пе еді. Осыдан келіп, мен, Л.Толстой əйел табиғатын, жалпы адамның ішкі сырын білмейді деген қорытынды шығарамын. Əрине, Л.Толстойдың шығармалары – əдебиет тарихы үшін керек артефакт. Бірақ ол бəрібір өмір шындығын шеберхананың терезесінен бақылаған граф болып қала бермек. Сондай-ақ мен жапон əдебиетін жоғары бағалаймын. Жапон романдарының абыройын асырған бумның авторлары – Сюсаку Эндо, Кобо Абэ, Кэндзабуро Оэ, Ясуси Иноуэ сияқты жазушыларды аса құрметтеймін. Кэндзабуро Оэның «Жанымның түкпіріне дейін шым баттым» («Объяли меня воды до души моей») романын əлем əдебиетінің ең асқақ үлгілерінің бірі деп есептеймін. Осыдан біраз уақыт бұрын біз тағы бір ұлы жапондықпен таныстық. Ол – Юкио Мисима. Қазақ оқырманына Ю.Мисиманы алғаш таныстырған адам Шұға Нұрпейісова еді. 1995 жылы Ю.Мисиманың «Алтын ғибадатхана» («Золотой храм») романын қазақ оқырманына уағыздап таныстырған мəдениеттанушы біздің елде жаңа, ұлы есімге жол ашты. Кеңес заманында əдеби моданы белгілеп, тағайындап отыратын мəскеулік идеологтар əлдебір есеппен Ю.Мисиманы «жауып» тастаған сияқты. – Сіз барлығының негізінде музыка жатыр дейсіз. Бірақ өнердің түрлері, əрқайсысы өз бастауынан шықпаушы ма еді? Мысалы, əдебиет сөзден тарайды. Мүсін өнері пластикалық материалмен жұмыс істейді. Егер де барлығы сіз айтқандай болса, онда дүниеде музыкадан басқа ештеңе болмас еді ғой. – Тамаша сұрақ. Мен өз ойымды анығырақ жеткізуім керек еді. Мен музыка дегенде, оның осы адамзат мəдениетінде көрінген, аян болған тарихи пішінін айтқан жоқ едім. Мен болмыстың негізіндегі үйлесім заңы өнердің негізіне көшкендігін айтқым келген еді. Яғни, өнердің барлық түрі əлдебір универсалдық заңға бағынады. Музыка деп мен осы универсалдық заңдылықты айтып едім. Мысалы, көне адамдар сөзді, сөз өнерін – «басқа музыка» деп атаған. Поэзия қашан болсын осы музыкалық əуезділікке ұмтылған. Барлық пластикалық өнер түрлері де осы музыкалық сұлулыққа ұмтылады. – Кейде мүсінші, музыкант, ақын бірін-бірі түсінбей жатады. Осыны қалай түсіндірер едіңіз? – Бұл өнердің тектері түрлі тарапты ұстанып кеткендіктен болған нəрсе. Мүсінші, музыкант жəне ақын, өнер түрлерінің маманданып кеткендігінен, пішіннің дамып кеткенінен бірін-бірі түсінбейді. Мысалы, Лермонтовтың өз поэмаларының шетіне шимайлап сала салған графикалық суреттерін көрген суретшілер, оның ақын болмаса тамаша суретші болатындығын айтқан. Яғни, бір адамның шығармашылығындағы өнер түрлерінің синтезделіп келуі, ол өнер түрлерінің о баста əлдебір көне бастаудан тамыр тартатынын көрсетеді. – Қазір немен айналысып жүрсіз? – Бізде бір ғана несібе бар, ол – жазу. Жазып жатырмын. Əрине, кейде балашағаны асырау үшін негізгі жұмысты доғарып қойып, халтурамен айналысуға тура келеді. – Сіздің таяу арада «Жезтырнақ» атты əңгімені жазып бітіргеніңізді білеміз. Басқа емес, неге осы тақырыпты таңдадыңыз? Жəне, тақырып таңдағанда нендей критерийді ұстанасыз? – «Жезтырнақ» əңгіме емес, көркем фильмнің сценарийі. Егер де кино қайраткерлері ықылас танытса, бұл фильм түсіріліп те қалуы ғажап емес. Бұл тақырыпты мен неге таңдадым? Қазақ тарихындағы ең үлкен зобалаң, ұлттың болашағын қиған ең ауыр нəубет – екі жүз елу жылдай уақытқа созылған қазақ-қалмақ соғысы. Бұл соғыстың зардабы сұмдық. Екі жарым ғасыр үздіксіз кескілес барысында біз өзіміздің қалалық отырықшы мəдениетімізден,

Ал біз бəрін ұмыттық. Ол қалмақ соғысы қазір кімнің есінде дейсіз. Мен бұл сценарийді жазғанда қазақтың əскери тұрмысын, сол кездегі адамдық қатынастар жəне соғысты көрсетем деп мақсат қойдым. Жəне бұл соғысты героика арқылы емес, барлық қан сасыған шындығымен, барлық азабымен. Тақырып, идея түрлі жолмен пайда болуы мүмкін. Кейде бір нəрсе жайында ұзақ ойланасың, ақырында ішкі дүниеде əлдебір музыка, болашақ шығарманың лейтмотиві пайда болады. Жəне, жаның есейген сайын ол музыка да қатая түседі, жаңа мəліметпен толығады, сонымен күндердің күнінде бұл дүниені қағазға «тастауға» болатынын түсінесің. Ал кейде тақырып ілезде пайда болуы мүмкін. Бұл – аян сияқты, найзағайдың соққаны сияқты нəрсе. Мұны ғылыми тілде «инсайт» деп атайды. Шамасы, бұл – ой еңбегімен таныс адамның санасының архитектоникалық құрылысына байланысты құбылыс. Бірақ, менің ойлауымша, біздің аян деп жүргеніміз, ол – ұзаққа созылған ойлау процесінің соңғы актісі. – Ал инсайтты қолдан келтіруге бола ма? – Менің ойымша, ол мүмкін емес. Алайда көне, дəстүрлі мəдениеттер адамның санасымен жұмыс істей білген, яғни, гашиш, апиын сияқты психоделиктерді пайдалану арқылы қолдан инсайт тудыратын болған. Көне, қадым заманы ақындарының кейбір шығармаларын оқып отырғанда, ол шығармалардың инсайт кезінде туғанын шамалау қиын емес. Ал қазіргі адамдар галлюциногендерді пайдалану мəдениетінен айырылып қалды, сол себепті психоделикалық тəжірибе азып, кəдімгі наркоманияға айналды. – «Аштық жəне соғыс» атты мақалаңызда сіз кері селекция заңын қорытып шығардыңыз. Сіздің айтысыңызда, бұл заң ғасырлар бойы өрістеп, ұлттың тұқымын тоздырған. Бұл мақала не себепті жазылды? Аталған мақаладағы мəселелермен қашаннан бері айналыса бастадыңыз? – Нансаңыз, мен бұл мақаланы жазуға отыз үш жыл дайындалдым. 1973 жылы мен, көкірегім арманға толы жас домбырашы, Алматыға келдім. Содан бері талай заман өтті. Басымызға не келіп, не кетпеді. Мен қазір жас емеспін. Бойымда абыройға деген бұрынғы құштарлық та жоқ. Əрине, адамға деген көзқарасым өзгерді десем, асылық айтқаным болар, алайда мен дүниені боямасыз қабылдап үйрендім. Алау шағымда, адам талантты болса болды, ол үшін барлық есік ашық деп ойлаушы едім. Бірақ шын өмірде олай болмайды екен. Мен адамдардың шімірікпей жақсы мен жайсаңды жамандыққа қиғанын талай көрдім. Бас пайдасы үшін адамның неге болса да баратынын көрдім. Талантты болудың қандай қатерлі екеніне, шындық жағында, ақ жағында болған қандай қатерлі екеніне көзім жетті. «Аштық пен соғыс» – менің ұзақ жылдар бойғы ауыр толғаныстарымның нəтижесі. Мен – көп көрген, көп сезініптүйсінген адаммын. Алғашында мен адамдардың қоғамның нигилизміне ғажап қалатынмын. Содан соң, күндердің күнінде мұның проблема екеніне, бұл проблемамен айналысу керек екеніне көзім жетті. Биологиямен, психологиямен, нəсілдік теориялармен айналыстым. Лев Гумилевтің пассионарлық тео риясы мені қанағаттандырмады. Мəселенің кілтін мен биологиядан таптым. Əлбетте, барлығын түсіндіріп беретін теория болмайды. Алайда кері селекция теориясы менің көптеген түйткілді ойларымның түйінін шешуге мүмкіндік берді. Бұл мақала менің болашақта жазылмақ үлкен еңбегімнің (бірнеше том болуы мүмкін) қысқаша тезистері. – Қанша кітабыңыз жарық көрді? – 1988 жылы «Ерте келген күз» атты жинақ шықты. Ол жинақта менің «Шымдан» атты повесім жарияланған. 2003 жылы «Сорос-Қазақстан» қоры менің «Талтүс» романымды шағын тиражбен басып шығарды. Мен негізінен жинақтарға ғана қатыстым. Кезінде Кобо Абэның «Жат əлпет» романын аудардым. Бірақ ол аударма шықпай қалды. 2002 жылы серб жазушысы Иво Андричтің

11 «Дринадағы көпір» деген романын аудардым. Аударма шағын тиражбен шықты. – Сіз – қазақ жəне орыс тілінде бірдей жаза беретін қостілді жазушысыз. Осы екі тілді бала жасыңыздан меңгердіңіз бе? – Мен – Семей өңірінің түлегімін. Біздің жақта ежелден қазақтар екі тілді еркін меңгерген. Оның үстіне мен орыс мектебінде оқыдым, бірақ дəстүрлі қазақ ауылында өстім. Сондықтан мен – билингв, екі тілде сөйлей де, жаза да беремін. Мен өз жолымды орыс тілді жазушы ретінде бастадым. Көне түркі мифологиясын зерттеген алғашқы студенттік зерттеуім орыс тілінде жазылған. Сонымен қатар, мен қазақ прозасын да жаздым. Міне, осылайша мен қазір екі тілде де еркін жаза беремін. – Əдебиет сыншысы ретінде бүгінгі əдебиеттің ахуалы мен болашағын қалай деп бағалар едіңіз? – Қазақстандық əдебиеттің бе? – Жоқ. Бүгінгі əлем əдебиеті жəне оның ішінде қазақ əдебиетінің болашағын айтып едім. – Не айтуға болады? Мен ешқашан болжам жасамауға тырысамын. Бір-екі рет болжап көрдім, бірақ болжамдарым жүз сексен градус керісінше болып шықты. Айта кетейін, мұны, яғни, болжам жасауды қазіргі күші бойына сыймай жүрген жас жазушылар ұнатады. Айтайын дегенім, əдеби астрология, əдеби сəуегейлік – баянсыз нəрсе. Бір жылдан кейін не болатынын білмейсің, мейнстримнің келесі аптада қалай қарай аунайтынын білмейсің. Кейде қызық үшін гламур журналдарды ақтарып көремін. Сонда «жылдың үздік жазушысы», «жылдың үздік романы» немесе одан да сорақы – «айдың үздік жазушысы», «айдың үздік романы» деген анықтамаларды кездестірем. Əдебиеттің кəсіби өмірі өлді деуге болғандай, себебі, əлем əдебиетінде менеджерлердің революциясы іске асты. Міне, көрдіңіз бе, сіз мені бəрібір болжам жасауға мəжбүрледіңіз. – Яғни... – Яғни, қазір қалыптасқан жүйе бойынша жазушының талантты болуы шарт емес. Ең бастысы – менеджерлердің ойын шарттарын қабылдап, жүйеге кірігу керек. Болды. Жетістік қамтамасыз етілді дей беріңіз. Мысалы, «əлемге əйгілі» Пауло Коэльоны алыңызшы. Осы да жазушы болып па? Болмай кетсін. Бірақ ол қазір планетаның алдында келе жатыр. Мысалы, қазір Харуки Мураками дегенді көтеріп алып, жұрттың бəрі шапқылап жүр. Егер ол мықты жазушы болса, онда мен – Нобель сыйлығының лауреатымын. Пауло Коэльо, Харуки Мураками сияқтыларды əдеби импрессариолар көтеріп отыр. – Білуімше, сіз қазір кино өнеріне бет бұрдыңыз. Аздап осыны əңгіме етсеңіз. – Қазір əлемдік кинематограф сценарийлық дағдарысты, «сценарийлық аштықты» бастан кешуде. Голливуд бітпейтін бір римейктерді түсірумен жүр. Режиссерлер жақсы сюжет, жақсы сценарий іздеумен əуре. Əлбетте, сценарий өнеріндегі дағдарыс – өз бетінше тұрған құбылыс емес. Бұл ХХ ғасырда əлемдік мəдениетте етек алған жəне əлі жалғасып жатқан антропологиялық кризистің, қарапайымдап айтсақ, сананың дағдарысының бір құрамдас бөлігі, соның кинематографиялық көрінісі. Ойымша, бұдан былай жақсы хикаят ойлап шығара алатын, жақсы сценарий жаза алатын сценаристердің бағасы артады. Əзірге мен үш сценарий жазып бітірдім (студент кезімнен бастап осы уақытқа дейін жазған, бітпей қалған немесе өзім ұнатпай тастаған көп сценарийді есепке алып отырғам жоқ). Олар – «Көкбалақтың өлімі», «Біржан сал» жəне «Жезтырнақ». Осылардың алдыңғысы – «Көкбалақтың өлімін» мен бір француз менеджердің өтініші бойынша жазып едім. Сценарий Абылайхан өмірінің тарихына құрылған. Бір жарым жылдан кейін француз əріптес: «француз режиссерлері мұндай үлкен бюджетті фильм түсіре алмаймыз деді» деп сценарийді қайырып берді. Содан соң сценарийдің проблематикасы «Көшпенділерге» сəйкес, үйлес болғандықтан, оны Астанада өтіп жатқан конкурсқа жібердім. Ол жақ «Конкурс аяқталды. Рустам Ибрагимбековтің сценарийі жеңді. Енді сценарий қабылданбайды» деп жауап қайтарды. Кейіннен «Простор» журналының сол кездегі редакторы Ростислав Петров сценарийді қатты ұнатып, журналға киноповесть күйінде бастырып шығарды. Қазақтың ұлы əншісі Біржан сал жайындағы сценарийді мен белгілі өнер қайраткері Досқан Жолжақсыновтың тапсырмасы бойынша жаздым. Фильм 2008 жылы Көкшетау өңірінде түсірілді. Экранға шығып, көрерменнің зор ықыласына бөленді. «Жезтырнақ» сценарийін де тапсырыспен жаздым. Бірақ инвестор соңғы сəтте бір нəрседен күмəнданды ма, кім біледі, əйтеуір жобадан бас тартты. Сонымен бұл фильм түсірілмей қалды. Кейіннен «Жезтырнақ» Оңтүстік Корея жариялаған сценарийлер конкурсында жеңіп, сол жаққа аттанды. Алайда Корея бұл сценарийді не істеді, фильм түсірді ме, жоқ па, ол жағынан бейхабармын. Осыдан біраз уақыт бұрын жазба кітапшамды қарап отырсам, отыз шақты сценарийдің жобасын жасаппын. Барлығы дерлік ұлттық, жалпыадамзаттық проблемаларға бағышталған. – Жарайды, біраз жайдың басын қайырдыңыз. Шығармашылығыңызға табыс тілеймін. Рахмет. Сұхбаттасқан Майгүл ҚОНДЫҚАЗАҚОВА.


12

29 қаңтар

www.egemen.kz

2014 жыл

Толғандырар тақырып

Ќайдасыѕдар, ќазаќ балуандары? Күрес түрлерінен əлемде Қап тауының жігіттерінің алдына түсер ешкім жоғын қазір екінің бірі мойындайды. Бүгінде дағыстандықтар мен осетиндерді, шешендер мен ингуштарды Ресей құрамасын былай қойғанда кемі оншақты мемлекеттің ұлттық құрамаларынан кезіктіресің. Тау халқының өкілдері қазақ жігіттерінен мықты дегенге намыстанасың. Иə, Қажымұқан мен Балуан Шолақтың ұрпақтары кавказдықтардың алдында қауқарсыз болып тұр. Намыстансаң да, ызаға булықсаң да бүгінгі шындық осы. Біздің жазғыш ағайындарда фактіге сүйенуден гөрі эмоция басым болып келеді. «Қазақтың жігіттері күреске мықты» деген ұғымды санаға сіңдіріп жіберген де солар. Кешегі Кеңес Одағы орнағанға дейін ата-бабаларымыз палуан болса расында да болған шығар, ал, одан бергі жерде əлем қазақтың палуандығын кем мойындады десек, мұнымызға ешкімнің өті жарылып кетпес. Өзгелер «қане, кімің бар?» десе, күресте ауыз толтырып айтатын тұлғаларымыз екі қолдың саусағынан əрең асады. Оның өзінде... көпшілігін қазақ іші мақтаныш тұтқанымен былайғы жұрт біле бермейді. Əрине, алдымен аузымызға Əбілсейіт Айханов, Аманжол Бұғыбаев, Амангелді Ғабсаттаров ағаларымыздың есімдері оралады. Сөз жоқ, тамаша балуандар. Алайда, жетістіктері, бағындырған биіктері Одақ көлемінен аспайды. Иə, қазір Сіз «ол кезде жағдай солай еді ғой, бодан ел болдық, орталықта отырғандар қазақтың жігіттерінің көтерілгенін қаламады» деп таласа кетуіңіз мүмкін. Сізбен келісуге даярмыз. Алайда, орталық аз ұлттардың қайсысының бағы асқанын қалапты?! Олар жалғыз қазақты ғана тұқыртқан жоқ, өздерінен басқаның бəрін де тұқыртты ғой. Қап тауының жігіттері сөйтіп отырғанда-ақ топ жармады ма?! Айдай əлемге өздерін сол кездің өзінде-ақ мойындатпады ма?! Əли Əлиевтеріңіз əлем чемпионатында сол кездің өзінде-ақ бес рет топ жарып еді ғой. Олимпиаданы екі рет ұтқан Сослан Андиевке оңай болды деп кім айта алады?! Командор Маджидовтың орнына соған сəл лайықтау бір орыс балуаны табылғанда Сеулге сол тартып кететін еді ғой. Орталықтың оларға емешегі үзілмегенін елдің бəрі біледі. Бірақ, олар барлық қарсыластарын тырп еткізбей, өздерін мойындата білді. Өкінішке қарай, біз өзімізді Мəскеуге дағыстандықтар секілді мойындата алмадық. Демек, біздің балуандығымыздан олардың балуандығы мықты болып тұр ғой. Қазақ ұландарынан Олимп биігін бағындырған екі-ақ балуан бар. Шəміл Серіков пен Жақсылық Үшкемпіров. Екеуі де кешегі Кеңестер Одағының құрамында жүргенімізде топ жарды. Ол кезде де анық күштінің жолын ешкім кесе алмайтын. Сіз ешкімді шақ келтірмей

бара жатсаңыз, амал жоқ, құрамаға сізді тартатын. Бұл сөзімізге нақты мысал деп Шəміл Серіковті атауға болады. Қандасымыз одақтағы қарсыластарының бəрін айқын жеңді. Айқын жеңбесе құрамаға қабылданбайтынын білді. КСРО құрамасының бапкерлері Шəмілді жаны қаламаса да құрамаға қабылдауға мəжбүр болды. Əлем чемпионатын қатарынан екі рет ұтқан ол кейін Мəскеу Олимпиадасында топ жарды. Көріп отырсыздар, екі балуан да Олимпия Ойындарында Қазақстан тəуелсіздігін жариялағанға дейін топ жарған. Ол «бізді құрамадан шеттететін» деген уақыт. «Тəуелсіздіктің зары өтті ғой» дейтін уақыт. Сөйтіп отырғанда екі қазақ топ жарып отыр. Ал, өз қолың өз аузыңа жетіп, Олимпия ойындарына дербес мемлекет болып қатысып отырған жиырма жылда бұл спорт түрінен қай қазақ ұланы топ жарыпты?! Дəулет Тұрлыхановтың 1988 жылғы күмісі де КСРО қоржынына түсті. Рас, даңқты балуан келесі Олимпиадада да жүлдесіз қалған жоқ. Бірақ, бұл жолы да бұйырғаны алтын емес, қола болды. Қазақ жанкүйерлерінің алтын аңсағанына бүгінде отыз жылдан асыпты. Олардың көңілін Дəулет пен Бақтияр Байсейітовтің əлем чемпионаттарында топ жарғаны да аулай қоймағаны анық. Грек-рим, еркін күрес деп бөлмей-ақ қоялық, Мəулен Мамыровтың, Нұрбақыт Теңізбаевтың, Əсет Мəмбетовтің, Ақжүрек Таңатаровтың жүлделері бұл спортшылар үшін үлкен жетістік екені даусыз, алайда, жанкүйерлер үшін дəтке қуат қана. Бас жүлдені қандай жүлде алмастыра алуы мүмкін?! Əділін айту керек, бүгінде Қазақстанда күрестің насихаты қай-қай спорт түрінен де кем емес, күреске назар аудармайтын спорттық басылымдар жоқ. Күрестің айналасында жүргендер

спорт шенеуніктеріне де ренжи алмайды. Балуандар барамын деген оқужаттығу жиынына барады, қатысамын деген турниріне қатысады. Оларды ешкім қаражаттан қысып отырған жоқ. Қарсыластарын қиратып бара жатса төрешілердің де қысастық жасамайтыны анық. Себебі, Дəулет Тұрлыханов халықаралық күрес федерациясының мүшесі. Олимпиада бағдарламасына енетін дзю-до күресіндегі жағдай еркін күрес пен грек-рим күресіндегі жағдайдан да күрделі. Əлгі екі күрес түрінде біз күміс пен қоланы місе тұтпай отырсақ, Лондон Олимпиадасына дейін дзю-додан «осы жүлдеге ілінеді-ау» деген қазақты табудың өзі қиын болды. Атақты Бекет Махмудовты дзю-доға əкелгенде «нəтиже осы Лондон Олимпиадасында болады» дегенбіз. Қайдан?! Махмудовтың

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Ақтөбе мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ республикалық мүлікті мүліктік жалдауға (жалға алуға) беру жөнінде тендер өткізетіндігі туралы хабарлайды Тендер өткізу күні мен орны: 2014 жылғы 13 ақпанда сағат 11.00-де мына мекенжайда: Ақтөбе қаласы, Шəмші Қалдаяқов көшесі, 33, 4-қабат, 402-бөлме. Тендерге «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК Ақтөбе облысы бойынша филиалының теңгеріміндегі мына нысан қойылады: №1 лот. Ақтөбе қаласы, Тургенев көшесі, 109 мекенжайында орналасқан «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК Ақтөбе облысы бойынша филиалының ғимаратындағы үй-жай. Ғимарат барлық инженерлік-техникалық құрылғылармен қамтылған. Нысанның жалпы алаңы – 13,0 ш.м. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 13 543 теңге. Кепілді жарна – 5 418 теңге. Мүлікті жалдау мерзімі 1 жыл. Тендерге «Ақтөбе облысы бойынша салық департаменті» ММ-нің теңгеріміндегі мына нысандар қойылады: №2 лот. Ақтөбе облысы, Хромтау ауданы, Хромтау қаласы, Жамбыл көшесі, 38 мекенжайында орналасқан Хромтау ауданы бойынша салық басқармасының ғимаратындағы үй-жай. Ғимарат келесі инженерліктехникалық жабдықтармен қамтылған: жылумен, электр қуатымен, салқын сумен. Нысанның жалпы алаңы – 8,0 ш.м. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 6 251 теңге. Кепілді жарна – 2 501 теңге. Мүлікті жалдау мерзімі 1 жыл. №3 лот. Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Қобда ауылы, Пятьковский тұйық көшесі, 7 мекенжайында орналасқан Қобда ауданы бойынша салық басқармасының ғимаратындағы үй-жай. Ғимарат келесі инженерліктехникалық жабдықтармен қамтылған: жылумен, электр қуатымен, салқын сумен. Нысанның жалпы алаңы – 5,5 ш.м. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2 292 теңге. Кепілді жарна – 1 146 теңге. Мүлікті жалдау мерзімі 1 жыл. Тендерге «Ақтөбе облысы бойынша қазынашылық департаменті» ММ-нің теңгеріміндегі мына нысан қойылады: №4 лот. Ақтөбе облысы, Əйтеке би ауданы, Комсомол ауылы, Алтынсарин көшесі, 3 мекенжайында орналасқан Əйтеке би аудандық қазынашылық басқармасының ғимаратындағы үй-жай. Ғимарат келесі инженерліктехникалық жабдықтармен қамтылған: жылумен, электр қуатымен. Нысанның жалпы алаңы – 111,31 ш.м. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 41 745 теңге. Кепілді жарна – 20 873 теңге. Мүлікті жалдау мерзімі 1 жыл. Жоғарыда көрсетілген лоттар бойынша тендер өткізу шарттары жəне жеңімпазды таңдау өлшемдері: - банктік операцияларды жүзеге асыру үшін (банктердің есептеу-кассалық бөлімшелері, «Қазпошта» АҚ) нысандарды пайдалануға; - тендер комиссиясының шешімі бойынша нысан үшін жалдау ақысының ең жоғарғы сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сəйкес келетін тендерге қатысушы тендер жеңімпазы деп танылады. Мүлікті жалдау (жалға алу) ақысына коммуналдық қызметтер үшін төлемдер, ағымдағы жəне күрделі жөндеу ге есептеулер, нысанға қызмет көрсету үшін төлемдер енгізілмейді. Бұл төлемдерді жалдаушы тікелей ведомстволық күзетке, пайдалану, коммуналдық, санитарлық жəне басқа да қызметтерге төлейді, немесе баланс ұстаушымен келісім шарт бойынша төлейді. Тендерге қатысушыларды тіркеу тендер өткізу туралы хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне 2014 жылдың 12 ақпанында сағат 11.00-де аяқталады. Тендерге қатысу үшін үміткер мыналарды тапсыру қажет: 1) тендерге қатысуға өтініш, онда тендерге қатысуға үміткердің келісімі жəне тендер шартын орындау бойынша

оның міндеттемесі мен тиісті шартты жасауы қамтылады; жапсырылған конверттегі тендер шарты бойынша ұсынысы; 3) заңды тұлғалар үшін – мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғының) көшірмелері жəне салыстыру үшін түпнұсқаны міндетті көрсетумен салық төлеушінің куəлігі немесе аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері; жеке тұлғалар үшін – жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, салық төлеуші куəлігінің жəне салыстыру үшін түпнұсқаны міндетті түрде көрсетуімен үй кітапшасының көшірмелері немесе аталған құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмелері; 4) акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды ұстаушылардың тізілімінен көшірме-үзінді; жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін – серіктестік қатысушыларының тізілімінен көшірме-үзінді (серіктестік қатысушыларының тізілімін жүргізу жағдайында); 5) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдерінде нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттары; 6) кепілді жарнаның аударылғандығын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесі; 7) өтініш беру сəтінде салық берешегінің болмауы туралы салық органынан анықтама; Өтініш тендерлік құжаттамада анықталған талаптар мен шарттарға сəйкес жасалады. Өтініштер қосарланған конверттерде қабылданады. Сыртқы конвертте жоғарыда аталған құжаттар қамтылады. Ішкі конвертте үміткердің ұсынысы қамтылуы тиіс. Өтініш қабылдау Ақтөбе мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті орналасқан мекенжайда құжаттарды тапсыру кезінде жүргізіледі жəне тігілген түрде, парақтарына нөмір қойылып жəне соңғы бетіне қол қойылып мөр басылып расталуы тиіс. Кепілді жарна Ақтөбе мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мына депозиттік шотына аударылады: KZ160705012170166006, БСН 120340000827, БИК KKMFKZ2A, КБЕ 11, КНП 171. «ҚР ҚМ Қазынашылық комитеті» ММ. Төлемнің мақсаты – тендерге қатысу үшін кепілді жарна. Кепілді жарна тендер жеңімпазының мынадай: 1) тендерде жеңіске жеткен жағдайда, тендердің нəтижелері туралы хаттамаға қол қоюын; 2) тендер нəтижелері туралы хаттамаға сəйкес шарт жасасу міндеттемелерін қамтамасыз ету болып табылады. Жалға беруші кепілді жарнаны: 1) тендерге қатысушыға оны өткізгенге дейін үш күннен кем уақыт қалғанда тендерге қатысудан жазбаша бас тартқан жағдайда; 2) жеңімпазға – ол тендер жеңімпазының ұсыныстарына сай келетін талаптарда шарт шасасудан бас тартқан жағдайда қайтарылмайды. Қалған барлық жағдайларда кепілді жарналар қатысушының кепілді жарнаны қайтару туралы осы қатысушының деректемелері көрсетіле отырып өтініш берген күннен бастап банктік он күннен кешіктірмейтін мерзімді қайтарылады. Тендерге қатысушылардың кепілді жарнаны қайтару туралы өтініштері жалға берушінің шотына салымдар түскеннен кейін қабылданады. Тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күннен бастап күнтізбелік он күннен кешіктірмей жасалады. Тендерлік құжаттамамен танысу үшін барлық сұрақтар бойынша хабарлама ресми жарияланған күннен бастап Ақтөбе мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментіне мына мекенжай бойынша хабарласуға болады: Ақтөбе қаласы, Шəмші Қалдаяқов көшесі, 33. Анықтама алу телефоны: 8(7132) 54-44-54. www.gosreestr.кz.

«ҚазМұнайГаз Өнімдері» акционерлік қоғамы уəкілетті органмен берілген 2014 жылғы 22 қаңтардағы № А5730 акциялар шығарылымын жою туралы куəлікке сəйкес, 2014 жылдың 29 қаңтарынан өз акцияларының шығарылымы жойылғандығын хабарлайды.

менеджерлігі дзю-доға жүрмеді. Дзю-до бокс емес екен. Қазақ жанкүйерлері Лондон Олимпиадасынан ерекше үміт күткен. Олимпиадаға дейін Нұрмахан Тінəлиев ұлт қаһарманы ретінде дəріптелді. Дархан Баяхметов, Дəурен Жұмағазиевтердің де жарнамасы жаман болған жоқ. Бірақ, бұл балуандардың да ешқайсысы көпшілік күткен нəтижені көрсете алмады. Тағы бір айта кетер мəселе, кешегі Талғат Ермегияевқа дейін министр орынтағында екі бірдей балуан отырды. Алайда, Дəулет Тұрлыханов отырғанда грек-римшілер, Темірхан Досмұхамедов отырғанда дзю-дошылар жарқырай алмады. Есесіне «министрлікте ешкімі жоқ» боксшылар соңғы бес Олимпиадада да алтын олжалады. Нақтысы, Қазақстан тəуелсіздік алып, Олимпия ойындарына дербес мемлекет болып қатысқалы олар

Тосын табиғат алты рет топ жарыпты. Алты алтынның бесеуі қазақ ұландарының еншісінде. Боксшылар осынау алты алтыннан бөлек, бес күміс, алты қола медальді тағы олжалапты. Міне, сізге мықтылық, міне, сізге нəтиже! Қазақ балуандары Лондонда күткендегіден төмен нəтиже көрсетті дедік. Əсіресе, дзю-дошылар сенімді ақтамады. Бұл жерде де назар аударатын фактілер жеткілікті. Мəселен, дзю-до құрамасының тізгінін Пекин Олимпиадасынан кейін Ербол Қырғызбаев ұстаған. Кезінде өзі де жаман күреспеген Ербол ə дегенненақ өзінің қарымды бапкер екендігін аңғартты. 2009 жылы оның шəкірті Максим Раков əлем чемпионатында топ жарды. Сосын... Сосын ҚР дзю-до федерациясы бас бапкерді ауыстыру туралы шешім қабылдап, Ербол Қырғызбаевтың орнына Асхат Житкеевті тағайындады. Не үшін? Ол арасын ешкім тап басып анық білмейді. Елдің білетіні Житкеевтің кезінде отандық дзю-дошылардың бір де бір рет жарқырап көрінбегендігі. Кешегі Лондон Олимпиадасында олар тіпті жер қылды. Қазақстандық дзюдошылардың төрт жылда бір келетін дүбірлі додаға шамадан тыс шаршап барғандығы мамандарды былай қойғанда қарапайым жанкүйерлерге де айқын білініп тұрды. Демек, бапкерлер спортшыларды зорықтырып апарған. Біздің дзю-дошылардың көзінде от жоқ, күресудің орнына татамиден тұра қашқысы келетіндей əсер қалдырады. Дзю-дошылардың жігерсіз күрескендігін Олимпиада аяқталған соң федерация басшылығы да мойындады-ау деймін, «бапкерді ауыстырамыз, бəлкім маманды шетелден алдыртатын шығармыз» деді. Бұл сөз А.Житкеевтің жұмысына берілген баға еді. Тек түсініксізі осынша тəжірибесіз бапкерді федерацияның бақандай үш жыл ұстағаны. Біздіңше, Асхат Житкеев сыр бере бастағаннан кейін-ақ ештеңені күтпей бұрынғы нəтижелі бапкерге қайта қолқа салу керек еді. Оны біреулердің амбициясы үшін емес, Қазақстан дзю-досы үшін істегенде Лондонда төмен қарап отырмаған болар едік. Сонымен, «қазақ күреске мықты» деген сөз ақиқатқа қаншалықты жақын? Осы əңгімені айтып жүрген ағайындарды қолдай кетейік десек, халықаралық ареналардағы нəтижелеріміз əлгіндегідей. Сан жағынан бізден əлдеқайда аз Қап тауы жігіттерінің нəтижесін тағы көріп отырмыз. «Күреске нашармыз» деуге намыс жібермейді. Енді не істеу керек? «Күреске көңіл аударылмай жатыр» дегенді ешкім айта алмайды. Ендеше, қазақ балуандарының намысын ояту ғана қалды. Бұдан басқа жолды көріп тұрғанымыз жоқ. Абай БАЛАЖАН, «SKIFNEWS.KZ» онлайн-газетінің бас редакторы.

АСТАНА.

«Жамбыл облысы əкімдігінің денсаулық сақтау басқармасы» КММ медициналық техниканы 130 лот бойынша сатып алу тендерін өткізетіндігін жариялайды. Жалпы сомасы 178 795 000,00 теңге. Сатып алынатын тауарлардың тізімі, олардың саны жəне ерекшеліктері тендерлік құжаттамада көрсетілген. Тауарлар Жамбыл облысы жəне Тараз қаласы бойынша жеткізілуі тиіс. Жеткізу мерзімі №1 қосымша бойынша тендерлік құжаттамаға сəйкес келісімшарт жасалған сəттен. Тендерге Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 30 қазандағы «Тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін көрсету бойынша дəрілік заттарды, профилактикалық (иммунобиологиялық, диагностикалық, дезинфекциялық) препараттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы, фармацевтикалық қызметтерді сатып алуды ұйымдастыру жəне өткізу ережесін бекіту туралы» № 1729 қаулысының 8-9-тармақтарында көрсетілген біліктілік талаптарына сəйкес келетін барлық əлеуетті өнім берушілер жіберіледі. Тендерлік құжаттама бумасын əлеуетті өнім беруші 2014 жылғы 17 ақпанда сағат 11.00-ге дейінгі мерзімді қоса алғанда мына мекенжай бойынша: Тараз қ., Желтоқсан к-сі, 78, № 326 бөлмеден сағат 15.00-ден сағат 18.00-ге дейін немесе dzo_goszakup@mail.ru электрондық почтамен алуға болады. Тендерге қатысуға өтінімдерді берудің соңғы мерзімі 2014 жылғы 18 ақпанда сағат 10.00-ге дейін. Тендерге қатысуға өтінімдер салынған конверттер 2014 жылғы 18 ақпанда сағат 11.00-де мына мекенжай бойынша: Тараз қаласы, Желтоқсан к-сі, 78, мəжіліс залында ашылады. Əлеуетті өнім берушілер тендерге қатысу өтінімдер салынған конверттерді ашу кезінде қатысуға болады. Қосымша ақпарат пен анықтаманы мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7262) 43-27-49.

Ақмола облысының денсаулық сақтау басқармасы Ақмола облысыньң денсаулык сақтау басқармасы жанындағы «Бурабай аудандық орталық ауруханасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік коммуналдық кəсіпорны бас дəрігері лауазымының бос орнына конкурс жариялайды Конкурсқа қатысушыға қойылатын талаптар: Медициналық жоғары білім («Денсаулық сақтауды ұйымдастыру» («Қоғамдық денсаулық сақтау», «Денсаулық сақтау менеджменті») немесе «Денсаулық сақтау менеджменті» мамандығы бойынша магистратура/маманданудан өтуі, «Қоғамдық денсаулық сақтау» («Денсаулық сақтау менеджменті», «Менеджмент» мамандықтары бойынша сертификатының болуы) жəне денсаулық сақтау ұйымдарында басшы лауазымдарында 5 жылдан кем емес еңбек өтілінің болуы. Конкурсқа қатысушылар ұсынатын қажетті құжаттардың тізбесі: 1. Конкурсқа қатысуы туралы өтініш. 2. Мемлекеттік жəне орыс тілдеріндегі түйіндеме. 3. Еркін түрде жазылған өмірбаян. 4. Белгіленген тəртіпте нотариалды расталған білімі туралы құжаттардың көшірмесі. 5. Еңбек кітапшасының немесе еңбек шартының көшірмелері немесе белгіленген тəртіпте нотариалды расталған соңғы жұмыс орнынан қабылдау жəне жұмыстан босату туралы бұйрықтардың көшірмелері. 6. Денсаулығы туралы анықтама. Конкурс республикалық ресми бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттік жəне орыс тілдерінде жарияланған ҚР Үкіметінің 2011 жылғы 18 қарашадағы №1353 қаулысымен бекітілген «Мемлекеттік кəсіпорынның басшысын тағайындау жəне аттестаттау, сондай-ақ оның кандидатурасын келісу ережелері» негізінде өткізіледі. Конкурсқа қатысуға жіберілген кандидаттар 10 күнтізбелік күннің ішінде «Ақмола облысының денсаулық сақтау басқармасы» ММ-де əңгімелесуден өтеді. Конкурсқа қатысуға қажетті құжаттар конкурс өткізу туралы хабарландыру жарияланған күннен бастап 15 күнтізбелік күннің ішінде ұсынылуы қажет. Мекенжайы: индекс 020000, Ақмола облысы, Көкшетау қ., Сəтбаев көшесі 1, 208-бөлме, анықтама телефондары: 25-19-94, факс: 40-27-73, электронды пошта: Оblzdrav@kokshetau.online.kz

Управление здравоохранения Акмолинской области объявляет конкурс на занятие вакантной должности главного врача государственного коммунального предприятия на праве хозяйственного ведения «Бурабайская центральная районная больница» при управлении здравоохранения Акмолинской области Требования к участникам конкурса: высшее медицинское образование и опыт работы на руководящих должностях в соответствующих отраслях не менее 5 лет, наличия сертификата по специальности «Организация здравоохранения» («Общественное здравоохранение», «Менеджмент здравоохранения») или наличие магистратуры/специализации по специальности «Общественное здравоохранение» («Менеджмент здравоохранения», «Менеджмент») Необходимый перечень документов, предоставляемых участникам конкурса: 1. Заявление об участии в конкурсе. 2. Резюме на государственном и русском языках. 3. Автобиография, изложенная в произвольной форме. 4. Копии документов об образовании, заверенные в установленном порядке. 5. Копия трудовой книжки (при ее наличии) или трудового договора, либо выписки из приказов о приеме и увольнении из последнего места работы, заверенные в установленном порядке. 6. Справка о состояния здоровья. Конкурс проводиться на основе «Правил назначения и аттестации руководителя государственного предприятия, а также согласования его кандидатуры» утвержденных постановлением Правительства РК от 18 ноября 2011 года №1353, опубликованных в официальных республиканских средствах массовой информации на государственном и русском языках. Кандидаты, допущенные к участию в конкурсе, проходят собеседование в управлении здравоохранения Акмолинской области в течении в 10 календарных дней. Необходимые для участия в конкурсе документы должны быть представлены в течении 15 календарных дней с момента публикации объявления о проведении конкурса по адресу: 020000, г. Кокшетау, ул.Сатпаева, 1. Телефоны для справок: (7162)-25-40-86, 25-19-94.

Ќўтќарушылар ќауырт жўмыс їстінде Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Облыс аумағында қыс қытымырлана түсуде. Төтенше жағдайлар департаментінің хабарлауынша, 20 қаңтардан бастап барлық бағыттардағы жолдарды жабу жиілеген. Мəселен, соңғы екі тəулікте ғана 127 автокөлік пен 246 адам қар құрсауында қалған. Із-түзсіз кеткен бес адамның төртеуі табылғанымен, біреуінен əлі дерек жоқ. Боран Атбасар ауданындағы Қаражар ауылында жерлеу рəсіміне қатысқан 20 көлік пен 50 адамды бір күн бойы əбігерге түсірді. Құтқарушылар оларды жақын маңдағы телемұнара ғимаратында паналатуға мəжбүр болған. Департаменттің жедел кезекшісі, капитан Аслан Нұрқановтың мəлімдеуінше, өңірде күрделі жағдай қалыптасып, қар құрсауындағы адамдардан сағат сайын төтенше хабарлар түсуде. Мəселен, «Алматы-Екатеринбург» автожолы бойындағы Қазақ бекеті маңында 10 жолаушысы бар төрт көлік қар кептелісіне тап болған. Семенов селосына таяу жерде 12 жүк көлігі мен 15 жеңіл автомашина қар астынан тазартып алынды. Атбасар ауданындағы Покровка-Полтавка селоларының аралығында тоқтап қалған 10 көліктің 20 жолаушысы да көмек сұрауға мəжбүр болды. Сондай-ақ, «Қорғалжын-Баршын» жолында жеті жүк көлігі мен 15 жолаушысы бар автобус құтқарушылар тарапынан жүргізілген шаралар нəтижесінде қауіпсіз жерге жеткізілді. Ал, Астана маңында боран 11 жүк жəне 25 жеңіл көліктерін қалың қармен шегендеп тастаған. Мұндағы 40 жолаушы да жылы орындарға жеткізілді. Ауа райының күрт бұзылуы туралы ескертуге қарамастан, кешкісін малдарын іздеуге шыққан Жақсы ауданындағы Тарасов ауылының тұрғындары Нұрхан Саизиров пен Думан Ысқақовтан ұзақ уақыт хабар болмаған. Іздеу бригадасы оларды таң ата тауып, аудандық ауруханаға жеткізді. Шортанды поселкесі мен Степной селосы аралығында адасқан Грузов пен Одовенко да құтқарушылар көмегімен үйлеріне оралды. Бірақ, іздеу шараларының бəрі сəтті аяқталып жатпағанын айтуымыз керек. Мəселен, кешкісін Ақкөл қаласынан Домбыралы ауылына жаяу шыққан жиырма бес жасар Виталий Криковлюкті іздестіру екі тəулікке созылғанымен нəтиже бермей тұр. Қар құрсауындағы кептеліс салдарынан жолды тазарту жұмыстары қиындай түсуде. Ақмола облысы.

«НАЙЗА-БН» ЖШС кезектен тыс жалпы жиналысты өткізу туралы серіктестік қатысушыларына хабарлайды, жиналыс 2014 жылғы 17 ақпанда сағат 11.00-де мына мекенжайда болады: Алматы қ., Райымбек д-лы, 212 «В», əкімшілік ғимараттағы 3-бөлмеде. Қатысушыларды жəне олардың өкілдерін тіркеу 17.02.2014 жылғы сағат 10.00-ден 11.00ге дейін жалпы жиналыс өткізу орнында болады. Күн тəртібі: 1. «Найза-БН» ЖШС жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы жəне ҚР қолданыстағы заңнамасына сəйкес жарғыны қайта тіркеу. Қатысушылар жалпы жиналыстың материалдарымен мына мекенжайда таныса алады: Алматы қ., Райымбек д-лы, 212 «В». Жиналым болмауы жағдайында жалпы жиналыс 18.02.2014 ж. сағат 11.00-де жоғарыда көрсетілген мекенжайда өткізіледі.

Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті – Елбасының қоры «Менің елім - менің жеке басымның жауапкершілігі» атты тақырыпқа əлеуметтік идеялар мен жобалардың X республикалық жəрмеңкесін өткізеді. Əлеуметтік идеялар мен жобалар жəрмеңкесінің шеңберінде конкурстар өткізіледі. Жеңімпаз-жобаларды ҚР Тұңғыш Президентінің қоры қаржыландырады. Конкурстың шарты туралы толығырақ ақпаратты www.fpp.kz сайтынан жəне 70-05-27, 70-04-17 телефондары арқылы алуға болады.

КГУ «Управление здравоохранения акимата Жамбылской области» объявляет о проведении тендера по закупу медицинской техники по 130 лотам на общую сумму 178 795 000,00 тенге. Полный перечень закупаемых товаров, их количество и подробная спецификация указаны в тендерной документации. Товары должны быть поставлены по Жамбылской области и г. Тараз. Требуемый срок поставки в соответствии с тендерной документацией согласно приложения № 1 с момента заключения договора. К тендеру допускаются все потенциальные поставщики, отвечающие квалификационным требованиям, указанным в п. 8-9 Правил организации и проведения закупа лекарственных средств, профилактических (иммунобиологических, диагностических, дезинфицирующих) препаратов, изделий медицинского назначения и медицинской техники, фармацевтических услуг по оказанию гарантированного объема бесплатной медицинской помощи, утвержденных постановлением Правительства Республики Казахстан от 30 октября 2009 года № 1729. Пакет тендерной документации можно получить в срок до 11.00 часов 17 февраля 2014 года включительно по адресу г. Тараз, ул. Желтоксан, 78, кабинет № 326, время с 15.00 до 18.00 часов или по электронной почте по адресу dzo_goszakup@mail.ru. Окончательный срок представления тендерных заявок до 10.00 часов 18 февраля 2014 года. Конверты с тендерными заявками будут вскрываться в 11.00 часов 18 февраля 2014 года по следующему адресу: г. Тараз, ул. Желтоксан, 78, зал заседаний. Потенциальные поставщики могут присутствовать при вскрытии конвертов с тендерными заявками. Дополнительную информацию и справку можно получить по телефону: 8 (7262) 43-27-49.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 273-73-97. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ұжымы Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ректоры, техника ғылымдарының докторы, профессор Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтановқа анасы Тынышты ЖƏКЕНҚЫЗЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас ауыр қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан инженерлік-педагогикалық халықтар достығы университетінің президенті жəне гуманитарлық педагогикалық департамент ұжымы тарих ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі Болат Ешмұхамедұлы Көмековке бауыры Марат ЕШМҰХАМЕДҰЛЫНЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Алматы қаласының төтенше жағдайлар департаменті өртке қарсы қызмет подполковнигі Айдос Мырзабекұлы ҚОЖАМҚҰЛОВТЫҢ кенеттен қайтыс болуына байланысты марқұмның туған-туысқандарына орны толмас ауыр қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Есімі əруақытта есімізде сақталады.


29 қаңтар

АРА Н А Ғ А М Л АШЫ

2014 жыл

те рі ек ен ? – Бұ л кі мн ің пəк еді, – деп ре ке Маған Дүйсебай сұрағанда бұл ін қоңыр үн иесі өз п: ры тосылыңқырап ба мын ғой, – деп – Мен Дүйсебай жауап қатқан. бұл сенбісің? – Пəлі, Дүйсеш, ыным. Мен рқ жа Бар екенсің ғой, ы болып, алыс тт сенің жазықсыз со тігенмін. Сені, ес ді ің ен тк ке а сапарғ қайтпай қалған сірə, сол жақтан едім. Енді, міне, і шығар деп жүруш , біліп, қуанып амандығыңды естіп қалдым ғой...

ағы оқытушылар Семей қаласынд ім ім ен Ш ағ ан ұй ым ын ың ш еш н шаруа жасға болысында ашыл ға лі мі бо лы п мұ ің ін та р ме кт еб ба ст ай ды . Со л ұс та зд ық жо лы н ны ң ба сш ыс ы тұ ст а бұ л ұй ым ов бо лс а, ха тƏ ли ха н Бө ке йх ан езов. Тегінде Əу шысы – Мұхтар ман Семейдегі ыр оқ ы қт ра қа көзі ны н бі ті рг ен əл гі нд ей оқ у орда мұ ны ң ал жа с М ұх та рд ың лы сы нд а ба ла ды нд а Ш ағ ан бо ар болса керек. рд оқытқанынан хаба ай бұл болысеб йс Дү , Алайда

келтіріп еді-ау! шаруаны ретіне кедейсің демей, н Текті əулет те се аған. Ал Шаған мұның басын сыйл қы мектеп сол ш болысындағы алға демеушілігімен ың ын ар йл елдің ба ар ды ң ба ла ла аш ыл са , бұ л ол па йм ын де п ыт ры н қа ла йш а оқ ай -а қ, Ə уе зо в нд Со ы. ад ал та ай ғы байлардың д р а м а л а р ы н д а қолынан келіп да ан рөлдерін сомдағ йнелерін тағы да бе ң ды ар тұрып, ол арсын. Сондай ығ ш қалайша солғын қа қолдан келер зорлық-зомбылық іш те н ты нғ ан ай дə рм ен і бо лм ың арада пəлен қайран Мұхтард е деген ыстық ін өз жыл өткенмен апты-ау! ым су еш ықыласы со тт ы бо лы п, ыз Бұ л жа зы қс е қа ма лғ ан да Се ме й тү рм ес ін Роза оң мен соні балалардың үлке лса, ал Кларасы қа лын танып есейіп нұры сол тұста ай М і. ед с жа і əл дарының есімін өмірге келген ұл ір соққысынан өм , бұл қайраттансын ат атапты. Содан йр Қа п де сынбасын дағы Колымаға ыр Дүйсебай бір қи ба рғ ан . С он да ат та ны п ке те ег ін е ұш ыр ағ ан лк та ғд ыр ды ң тə -т уы ст ар ын ың , от ба сы на ағ ай ын мының екінші ко об əсіресе, Семей Ильяшевтің əйелі хатшысы Рымбек етіп тамақ таел Сара екеуі түнд ін бұл қайтіп ен сып жəрдемдеск н! сы ыт ұм

н е м р а л ы с Жаќ ѕ ы д р а д ѕ а жайс н а є л ы б а жанынан т лов кім еді? жо Дїйсебай Есен

ЛДАР

тт ың ди ре кт ор ы ме кт еп -и нт ер на ға н. О нд а да ал бо лы п қа йт а ор жүрген 32 жаіп жемісті еңбек ет Оқу министрінің сында республика п А лм ат ыд ан лы бо ор ын ба са ры ес пе! Іле-шала бір-ақ шықты ем матыға көшіріп Ал де əке-шешесін ебиет институалған. Сондағы Əд ласқан Балташ на ор тына қызметке ндидаты атанды. кейінде ғылым ка ҚазПИ-де оқып ы Осы тұста Кларас і Сəуле де бой ер ел нж Ке жатты. ің əншілік дарытүзеп қалған. Өзін ы мен кенжесі ас ны Розасы, Клар ны на да тə уб е Сə ул ег е да ры ға аңның үйінен ұх дейтін іштей. М алған Дүйсебай ерекше əсермен ор деп жатып əзер е аға осылайша тəуб н. дегенде көзі ілінге *** ен ж ол ов ж ас ы Ес ай еб йс Дү сынан асқан а т р о сексеннің жы лд ың ма мы р ш ағ ын да , 19 83 озған. Сондағы н де айында өмір л шақта Қазаққаралы жиында соар од ағ ы ба сыл ш ст ан Тұ ты ну ра ға сы бо лы п қа рм ас ын ың тө ба яғ ы Ры мб ек ін йт қы зм ет іс те ін іс і, ре сп уб И ль яш ев , же рл ес ст рі Ры мб ек ни ми ли ка Қа рж ы қстанның халық Байсейітов, Қаза ин жə не та ғы ус М əр ті сі Ш ах ан н оз ға н жа қс ы ба сқ ал ар өм ір де кж ар ды жы лы ре жү ағ а ту ра лы ген. лебіздерін білдір уағы сол шақМарқұмның ар рг е, кү йе у н бі та ба ла ла ры ме й- қа йс ы сы на қа ң ба ла ла ры ны еді. Соның бірі болсын дəн риза еу Сəрсеке ана ед М ы белгілі жазуш есіне тосын сый бір жылы ата-ен інде қонақтап үй , ни жасаған. Яғ ге жаңада ғана жатқан үл кендер астинкадан əн пл ам гр шыққан бір се, ол Əміренің тыңдатқан. Сөйт й. Бұлар пəлен ғо ен күйтабағы ек а до ст ар ын ың жы лд ан ке йі н ағ ны ға н. Со нд а та ай да ус ын жа зб ы п, өл ге нд ер і өш ке нд ер і ж ан ан . Ө зд ер ін е лғ ті рі лг ен де й бо ен жерден сый ег тп кү а ш осылай

ҰЛЫ,

Дəулет СЕЙСЕН журналист.

ма, Дүйсекең Жаңағы жаңағы п, асып-сасып, тіптен де абдыра ген. Апырм-ау, ойы сан-саққа жүгірлгендері жаңа. ке Алматыға көшіп ін жақсы біліп өз Соған қарамастан нсоң сөздің туСо ? ен ек кім тұрған расына көшіп: н өмір тари– Сіз өзі менің өтке ыз ғой. Ал п тұрс хымды жатқа білі трубканың ар де ен рг бе й де – мен... үн иесі енді өзін жағындағы қоңыр булыға күлген. кінəлі сезінгендей Сонан соң: жө ні мд і ай т– П əл і, ме н өз ұх та рм ын , М ен М й. па пп ын ғо жағдайыңды ық рл ба ң ні Се . ов Əуез Ысқақовтан аш лт Ба күйеу балаң н. мы Ол екеуміз естіп, біліп отыр да бірге қызмет əдебиет институтын . О ны са ға н ыз ат қа ры п жа ты рм рмеген болар. ге Балташ айтып үл гі ме ні ер те ң əң Қы сқ ас ы, ба сқ а тырайық. Балабіздің үйде жалғас те ң бі зд ік ін е ер ш ағ ал ар ың ме н . ерулікке келіңдер айдай əлемге Бұл шақта аты Мұхаңның өзіне танылып қалған басымен түгел от телефон шалып, нына таңданып қонаққа шақырға ан Дү йс еб ай лғ əр і аб ды ра п қа ж аз уш ын ың ма ер те сі нд е ғұ ла мен оралды. Иə, үйінен де зор əсер тан соң қайтіп ыс мұндай əсерлі отыр аң ны ң өз ін ің ұх М ! ын ас ым то лқ дегі» Наршаның қолқалап «Қаракөз қоңырлатып самонологын, «сенің ым ғой» деп əн нд латын əніңді сағы қылын тербеген. к ре жү ны ға айтқыз соң ұйықтай алСодан үйге келген н дейінгі өткен ға сашы! Сөйтіп, бұ спасындай айта өмірі бейне кино . ен рг бе нала і бір жылдың ...Мұхтармен екеу Шыңғыстау р та төлі болатын. Мұх ді мекенінде ел өңіріндегі Бөрлі і Қа рқ ар ал ы өз өм ір ге ке лс е, лі болысының уезіндегі Бөр да дү ни е ес ігі н же ті нш і ау ыл ын лы ғана емес, ашыпты. Туған жыаты да сəйкес туған жерлерінің теуір, ертерекəй болғандықтан ба, өмір жолы көп ің ін еу ек р та ұх те М қиылысқан екен. кші, ата-анасы Өмір жолы деме ғымен сонау лы тұрмыстың қиыншыйге арып-ашып ме Се ан ыд ал ар Қарқ ның жасы онға көшіп келгенде мұ латын. Татар бо енді ғана толған бала баға жүріп, , байына жалданып з. Ал одан сəл ке хат танитыны осы ай қажының нб кейініректе Құна ме др ес ес ін де й ба ні Ті сы құ да жа с мұ ны ме н оқ ыд ы. Та ла пт ы 1917 жылдың й, де қанағаттанба нд а С ем ей де ы дү рб ел ең ш ағ ық мұғалімдер лд жы і ек н ға ашыл гі курс сол жылғы курсына түседі. Əл кейін қазақ жасн ақпан төңкерісіне сқармасының ба тары үшін Жер ылған-ды. Курс аш н ме ты жа қара ра лы өң ір ін ің бы А і ме ңг ер уш іс Тұрғанбаев болтумасы Мəннан ақ сөз зергері ш ла бо са, оқу ісін тов басқарыпты. уы ма Ай к бе Жүсіп н Қаныш Сəтбаев Жаратылыстануда нанның кейінде сабақ беріпті. Мəн, ал Жүсіпбектің «Қазақ тілі» газетін«Абай» журнаМұхтармен бірге лгілі. Арада екі лын басқарғаны бе ген Дүйсебай тір жылдан соң оны бі

www.egemen.kz

Ќажылыќ табыс кґзіне айналмасын!

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Ержан қажы Малғажыұлы Қажылар қауымдастығының өкілдерін жəне қажылық компания басшыларын ұлы сапарды табыс көзіне айналдырмауға шақырды.

ҚМДБ төрағасы мүфтиятта өткен басқосуда Қазақстан қажылары қауымдастығына, фирма жетекшілеріне қажылық сапарын жетілдіру жұмыстарына қатысты бірнеше мəселені шешуге пəрмен берді. Атап айтсақ, біріншіден, қажыға баратын отандастарымызды жаппай сауаттандыру, олар ға ағартушылық бағытта түсіндірме жұмыстарын жүргізу. Екіншіден, жерлестерімізді Діни

басқарманың діни əдебиеттерімен қамтамасыз ету. Үшіншіден, қажылықты табыс көзіне айналдырмау, керісінше, сауапқа кенелуді көздеу. Төртіншіден, қайырымдылық бағытта қаржылық мүмкіндігі шектеулі азаматтарды қажылыққа тегін апару. Бесіншіден, халық арасында ұлық сапардың мəні мен маңызын түсіндіру үшін арнайы кездесулер, фильмдер, бейнероликтер шығару. «Қажылықты насихаттау

13

жұмысы жанданса, халқымыз Алланың үйі – Қағбаға баруға ықылас танытады. Қажылық – теңдессіз сауапқа кенелетін сапар. Сондықтан бұған аса жауапкершілікпен қарауымыз керек. Иман жолына түсе алмай жүрген қаншама бауырларымыз қажылықтан кейін жаңа өмір бастайды. Мінезі түзеліп, иманы артады. Біз осыған мəн беруге тиіспіз. Қажылық табыс табу емес, ол сауапқа бөлену. Осыны ойлайық», – деді Ержан қажы Малғажыұлы. Қазақстан қажылары қауым дастығының өкілдері Бас мүфтидің бұл бастамасын қолдайтынын жеткізді. Бұл игі іс-шаралар ҚМДБ-ның қажылық бөлімімен бірлесе атқарылатын болады. Ағабек ҚОНАРБАЙҰЛЫ, ҚМДБ баспасөз хатшысы.

Толғауы тоқсан тіршілік

ірімділігі на арнайтын мей аңда нақ ры ла ла ба ін ір өм т , қазіргі рі – бар лы қасиетінің бі кемде-кем. Əрине лаАдамның ең баға от пен суға түспейтін ата-ана орын алып жатқанымен, өз бала ы ін рд ер да үш кт ан ді сы із ж ла н ңс ен жүрге шығар? Ба түрлі келе ам етудің қамым жетінде қоғам ішінде осы бала мəселес алған балаларын да жетілдіріп, адамдар өшіре алмайтынына көзің ті. үс п рына қоса асыра мейірімді аз ғана қарау ниетті ад рлы жанмен əңгімелесудің сəті т н ы пе ж ік қа і гіл əр із ді де көрген мейірім уырда сондай бір кендей болады. Ж

, н ы м н а р й а ќ е ѕ і т е и с а Ќ ќазаќ əйелі , Айгүл СЕЙІЛОВА тан». «Егемен Қазақс

қа ла ал ма ды . та кө п тұ ра қт ап уымен өзді-өзі Ескіліктің шырмакен ру басылақырқысып, ерегес қарай мектепті ры жылдың аяғына н соң бұл туған на өртеп тынады. Со нда губононың сы лы бо і жері Бөрл лімдер даярлайрұқсатымен мұға рс ашып, сонда тын үш айлық ку нан сол жерде ты сабақ береді. Ар а алады. Ал аралғ мектеп салуды қо мейге оралып, Се ң со ан лд жы і ек да соңынан кеңес а, ун мм сондағы ко ұс та зд ық пе н де па рт ия ме кт еб ін ың сы рт ын да ұн ай на лы са ды . М атпен құрылған н ге де қ» ма ай с«Е здар ұйымының жергілікті өнерпа қатысып, жас е жұмысына белсен Əуезовтің пьер та ұх М драматург рө лд ер де ой са ла ры нд а ба с ты найды. йде осы «Ес1934 жылы Семе інде кəсіби негіз аймақ» ұйымының О ны ң ті зг ін ін ы. ад ыл аш р те ат жиссері Жұмат алғашқы қазақ ре ады. Дүйсекең ал Шанин өз қолына нда жазықсыз сы 1938 жылдың ба айдалып кетға ма лы Ко п лы ұста аш ыл ға н те ат р н да ңа ке нш е жа рт қа лм ай ды . сы жұ мы сы на н да Иса Байзақов, Жəне онда атақты усинмен бірге М жас пері Шахан найды. басты рөлдерде ой нның талабыСонда жаңа зама тын ашумен ғана на орай елдің сауа дамытуға өз ін шектелмей, өнер бұған қандай ен рг жү п үлесін қосы із ғой? Кінəсі йс де ан лғ ғы та кінə на үйленген, бай сол, байдың қызы н, ба йл ар ды ң қа ба ла ла ры н оқ ыт қ т ы б е р і л і п ы р ө л і н с о н ш а л со ра қы жа ла й да ұн М н. ға на ой ы өнеріне орай дан оның шынай рскийдің қолы ча Мəскеуден Луна алғандығы да а қойылған грамот л шақтағы сұм Со н. ға ма ал а ар құтқ үңіліп қарағанда, заманның көзімен ып «орынды» да бұған тағылған ай ме йд ің ат ақ ты се кі лд і. Яғ ни , Се Майнұр деген көпесі Əкімбайдыңаны рас. Сонда қызымен бас қосқ араағайындық е атақты əнші Əмір ре ті нд е ба р да құ с ж ас ап , ба

ы 40-50 градус Колыманың қысқ ттан жұмыс ға са 15 аязында күніне н ти ты қт ап де əб ан ст қы іс те п, көктемінде ың лд шыққан 1945 жы іс күні де келіп ең көптен күткен Ж лдың жазында жы л Со . ді нке т же де бі р ұш қы ш тү ск і та ма қ ке зін қсыз ба?» деп за қа , мұнымен «Аға йтсе, өзі де қазақ жөн сұрасады. Сө де н ұз ағ ал ы ел ең ек ен . Дү йс ек рл ас а ал ма й ба ха н ме от ба сы ңын шағады. мұ п, жүргенін айты хабарыңызды мен Əлгі ұшқыш елге амай өзіңіз де ұз п жеткіземін, кө көңілін көтеріп п де ыз ас елге қайт , ұшқыш жігіт ақ йкетеді. Айтқанда де гі от ба сы на ел сө зін де тұ ры п, андық хабарын ам н, ты ха й де тіл біраз уақыт өткен жеткізеді. Арада і де он екі жылға өз ң соң Дүйсекеңні ан бо са п ел ге со зы лғ ан то за қт рде іссапармен бі Сі қайтады. Сонда қа за қ аз ам ат ы жү рг ен та ғы бі р до ға ра тұ ры п, н не гі зг і жұ мы сы п салғаны тағы мұны елге жеткізі п тұрғанмен, лы бар. Заман тары ың көңілі кең рд да ам ад і ег сол кезд й. ғо і ед жылдары он Соғыстың соңғы , облыстық ап ст ба алты жасынан əдеби қызметкер «Екпінді» газетіне тұ ры п, ті гі н а сқ ре ті нд е жұ мы мысшы болып жұ да ын ас фабрик е қолғанат бола істейтін шешесін заның өзінен Ро білген тұңғышы ме н ба уы ры на і іс ңл сі і нг йі ке ені дəтке қуат. қамқор бола білг гика институго да Сөйте жүріп пе иды екен. Өзі тында сырттай оқ қаған шағында та де жасы алпысқа утын сырттай ит ст ин ка педагоги дан қашан еңбек оқып бітірген. Со нша жас ұрпақ қа демалысына шық сқан. Тұңғыш лы на ай ен сім ие рб тə аш та əдебиетші лт Ба сы ла күйеу ба ұстаз болатын. , бірде сырСөйтіп, бірде бетін үшін өз арр ла бұ ір тын беретін өм ұғалімдіктен парнасына түскен. М ып, Тарбағатай ыс ау тия жұмысына ия ко ми те ті нд е ау да нд ық па рт Розасы Семейге ан қызмет атқарғ

н қайтіп айналжасаған Медеуде масын! асын, жаман Қай балалары болмл əулет үшін бұ де, болған жоқ. Десе ірден озған Роза алдыңғы жылы өм жөні бөлек еді. ң Дүйсебайқызыны л министрдің жы Ол кісінің он бес ке йі нг і же ран од , ры са ба ор ын лтынсарин .А Ы йы де он жыл бо лы ка қ ғылымиатындағы педагоги ын ың ди ре кут зе рт те у ин ст ит ғы өз ал ды на , ды ан лғ бо то ры ол кісі көрнекті бұған қосымша , ар ты нд а із і рі қо ға м қа йр ат ке таз еді. Соның ұс қалған ұлағатты апай əйелдер айғағындай, Роза комиссияның к жөніндегі əлемді андығын, 1968 лғ бо і ес ш мү ы тұрақт ің бү кі лə ле мд ік жы лы Əй ел де рд ыру жұмысына ст конгресін ұйымда ны ң сы рт ын да қа ты сқ ан ын , мұ мə се ле ле рм ен ос ын да й ке ле лі болғандығын де əлемнің 22 елін н болар. Сөйте жө із ім ен тк айта ке тық диссертацияжүріп, кандидат еше оқулықтың сын қорғап, бірн н. авторы атанға де біз тілге Сөз соңында бүгін лы əң гі ме ра ту е əк ти ек ет ке н ке мұрағатынан Роза апайдың же ас қа бо лм ас . тп ай та бы лғ ан ын ж ай са ңд ар ды ң Ж ақ сы ла р ме н лғ ан Дү йс еб ай бы та қа та ры на н қо зғ ай от ыр ып , ат а ту ра лы сө з ланың əкеге деəкенің балаға, ба ын айта кетуді ас ген ыстық ықыл інішке қарай, Өк жөн көргенбіз. Кл ар а ап ай да ал ды ңғ ы жы лы ат та ны п ке те а рғ па мə ңг іл ік са се к те , үл гі лі ба рд ы. Қа ла й де ай өн ег е- үлгі нд мұ отбасындағ ы анмен, ешқашан өткен шаққа айналғ ! ес ұмытылмақ ем СЕМЕЙ. ––––––––––––––––

ебай Есенжолов Суреттерде: Дүйс Əкімбайқызы; р пен Майнұ месіне белсене «Ес-аймақ» үйір «қаратаяқ» ік йл ме қатысқан се тобы. оқығандардың бір

міса й Берп еКе йіпкер іміз Кү ң бедерінде ды ар йісова соңғы жылд іп келіпті. Өзі ш ғана елордаға кө ң тумасы. Көп ны сы лы об ай ан Қост станайдан елу ки жылдар бойы Қо меновка дейтін лометр жердегі Се баланы бағыпгіз селода тұрған. Се н ардақты ана ге ле ие рб тə п, қағы да кі ш і ұл ын ың бү гі нд е ел ор да нің төрт балама зім қолында екен. «Ө ыс болған қайын қоса ертеректе қайт сын баққаным ла сіңлімнің төрт ба лыған емеспін. на да ан үшін ешқаш здерінде ауырыпРас, кішіректеу ке төрт бөлінетін. м сырқап, түн ұйқы лары бізге келла ба ң ні лім сің н Қайы ан жаңа асқан, ст жа с бе генде алды рым жаста, жа одан кейінгісі үш м жаста да, ең үшіншісі бір жарыайлық болатын. з кішкентайы тоғы ылар шамалас ос Өз балаларым да қаған қыс пен қа н та ық нд Со еді. рында бірі жазышіліңгір шілде айла ауырып мазаісі ла бергенде, екінш жылдардан соңаз мыз қашқанымен, мектепке барған ды ал ың рд ла ла ақ ба рдың қалай өсіп соң, кейінгі балала қалдық. Тіпті, да кеткенін аңғармай ы бізге қолғанат балалардың барлығ мысын ұлдарға, болды. Сырттың жұ арға тапсырып зд үйдің жұмысын қы ей беретін халге іст с мы жұ з сы алаң місай апай. жеттік», – дейді Кү ғашқы жылдаал Тəуелсіздіктің на едəуір қиынры ауыл адамдары дық. Колхоз, ын дық келтіргені ш ткен тұста ауке совхоздар тарап с та қалмаған мы жұ тін ей іст ылда ан қоса ауылдың кезең болған. Оғ с тұратыны да бо дүкендері қурап мызда. Сондай əлі күнге көз алды ай өзі тұрған ап кезеңде Күмісай басқарыпты. ны та ш по ауылдағы ндағы алаСо . ар Бұл 1997-98 жылд ңге екен. Оған те тын айлығы 400 ра тқ ан ы үш ін та ы ақ ет йн зе қо са қы сы та ғы ба р. 16 00 те ңг е жа ла ла ны ас ыр ау ға Ш ие тт ей се гі з баін ? Ə же пт əу ір бұ л қа йд ан же тс күйеуі де осы ен қызмет істеп жүрг қа ла ды . Со да н ыз сс тұ ст а жұ мы ылдан Қостанай апай өзі тұрған ау ет сата бастайқаласына апарып кезде арнайы ол ды. «Қостанайда болатын. Біздер қ жо ар рл жабық база п са та ты нб ыз . ры тұ е ед ш кө ет ті й қалған еттерді Кешке қарай өтпе жүріп саттық. ап подъездерді арал ақша жоқ. Біреу Сонда халықта да са бы н бе рс е, на ет ті ал ып , ор ны тін. Тіпті, күріш екіншісі қант бере Осы заттардың ы. беретіндер де болд ге əкелемін. Бір үй бəрін жиып-теріп толғанын көріп, қ лы ң ді үй ас күні тпаймын?» деген «осыларды неге са

, айырбасқа келой келді. Сөйтіп өткізе бастадық. ген тауарларды да ама жақсарған Жағдайымыз біршсатып алды да, р тұста күйеуім же ты. Сөйтіп, ары аш шаруа қожалығын ңгелетіп əкетті. дө і өз ы ан ру ша қарай м, бі з со л қи ын А йт ай ын де ге ні рған жоқпыз. Тек кезеңде де жаман тұ тінімізді білген ре еңбекпен ғана көге еңбек істедік», ай рм -тұ ай тп соң, жа із. Бірақ, Күмісай – дейді кейіпкерім е төбесіне жай нд апайдың ашық кү а – 2002 жылы түсірген бір оқиғ қайтыс болуы ң кенеттен күйеуіні жү ре гі ау ыр ып ед і. Ес ім ха н ағ а еген, əлде жаем жүргенін əлде ел , бұл енді Аллаға рынан жасырды ма н шаршап келіп та ғана аян. Жұмыс күйі оянбаған. л ұйықтаған да, со баламен жесір гіз Се ы. пт ры Кете ба рпейісова сол кезқалған Күмісай Бе дай күй кешеді. дерде естен танған н мы қт ы əй ел на Бі ра қ, та би ға ты ал ды ен ді ға на ң ны ым ар «б ал ал лғандары жас. Қа . ді мектепті бітір ім керек»-деген Соларды жетілдіру ан тіршіліктің ад йт қа ұстаныммен бек ете бастайды. көшіне қосылып, ең інде қайнағасы бір Сондай күндердің і Есімхан жоқ. нд «Е ып ал ып шақыр өзің бағып-қағу Сегіз баланы бір өз балаларыңды ауыр болады. Сен асымның баланд ғана бақ. Ал қары Оларды еңбекке р. бе н ға ма ларын рбиелейін», – деп үйретейін, өзім тə ай балалардың қолқа салады. Ап сонда жібереді. үлкені Жасұланды үйдің ортасында і Қалған балалар ек іпті. «Ол кезтір жүріп мектепті бі есейіп қалған рі бə ың рд ла ла де ба ні «мама» дейді. кез. Барлығы да ме су оларға оңай ні Бөтен үйге үйре ай. і ап емес қой», – дейд

рдың алтауы Міне, сол балала рінеді. Рас, кө ды ан қазір үйлі-бар асы үйлендіріпті. Жасұланды қайнағ ап ай ды ң өз і ны ла Қа лғ ан бе с ба ысқа берген. Енді үйлендіріп, тұрм ді. Біреуі өзінің не екі ұл қалған көрі қайын сіңлісінің сі ші ін ек , кенжесі де -те болған соң ол кенжесі. Жасы 55 ықтыңыз ба?» ш кісіге «зейнетке пағанын айтты. ық ш м, са ра сұ деп тағы заң бойынҚазіргі қолданыс көп бала туып да ша бес жəне одан н, оларды сегіз ға немесе асырап ал қаққан əйелдер пжасқа дейін бағы рлікке шығуға ке 53 жасында зейнет заңның да бір к, се йт Сө . құқылы ба р ек ен . За ң иі қа нб ағ ан тұ сы ал ға н» де ге н п бо йы нш а «а сы ра апайдікі «қам, Ал к. ре ке т жа құ , яғни, «опекунқорлыққа алған» н тө рт бө лі п сы ст во ». Тү н ұй қы , оларға білім ны ға ра қа балаларға а қосқаны «опеалып беріп, қатарғ ың тасасында тт кун» деген құжа ай А лл а қу ат ап й са мі Кү қа лғ ан лдан соң бəрібір берсе, енді үш жы ар-ау. Соңғы ығ зейнеткерлікке ш жарығы» деқа жылдары «омырт п, ауыр жұмыс лы ген диагноз қойы лғанын, тіпті, қа й ма ра жа е уг те іс гедектердің армү ы ар лд əнеубір жы кезі болғанын ан басына да таңылғ ескермейтініне тиісті орындардың қауым елге үлгі р өкіндік. Десе де бі йтын қажырлы ра жа е уг ғып көрсет ет ін ің зе йн ет ін ап ай ым ыз бе йн ін білгенімен, ен көруге тиісті ек та отырған жоқ. п лы қа мұ а ас бұған ның тату-тəтті ры ла ла Керісінше, ба өз ін ің ел ор да сы тұ рм ыс ке ш іп , тқан жағдайына жа п Астанада тұры жайы бар. шүкіршілік еткен


14

www.egemen.kz

 Жыр жаһаны Ақын, жазушы, драматург, көсемсөзші-журналист Ақылбек Шаяхмет Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін жəне Мəскеудің Əдебиет институтын тəмамдаған.

Кісілік, кішілікті білген бабам Ақылбек ШАЯХМЕТ.

Сен дер едім Əнім қалса төгіліп елде менің, Дəнім қалса себіліп жерде менің, «Жүзеге асты арманың қалай?» – десе Атамекен, асырған сен дер едім! Жүргізетін өмірдің дөңгелегін, Ата салты, дəстүрім – ең керегім. «Тіршілікке нəр берген кім?» – дегенде, Атамекен, қуатым сен дер едім! Аға сөзін құптаймын, жөн көремін, Талай істі қапысыз меңгеремін. «Мұның бəрін үйрендің кімнен?» – десе, Атамекен, үйреткен сен дер едім! Өріс кеңіп, толса егер төлге жерім, Аққу жүзсе жұптасып көлде керім, Сұлулықты ғажайып тұрған сақтап, Атамекен, қорғаным сен дер едім! Сары алтындай жарқырап белдегі егін, Шалқып жатса ырысым жерде менің, Қасиетті бастауы қазынамның, Атамекен, əрине, сен дер едім! Əлдилесе мəңгілік жер бөбегін, Той-думанды əлі де көрмек елім. Тыныштықтың бесігін тербететін, Атамекен, киелім сен дер едім!

Мыќтылыќ Бағындырған жұлқынса да асауды, Мықты дейді арқан менен тұсауды. Ұстап тұрған еркінен тыс неше ерді, Мықты дейді шынжыр менен кісенді. Мықты дейді құрсау салған қақпаны, Қарғыбауды, жүген менен ноқтаны. Жауып тұрған былық пенен шылықты, Мықты дейді есіктегі құлыпты. Мұның бəрі – шынды жалған ұқтыру, Мықтылық сол – тізе бүкпей, тік тұру. Қол-аяқты созсақ қана – серпілдік, Ең мықтылық – елмен көрген еркіндік.

Ўсаќ-тїйек Ұсақ-түйек көп десе де бүгін ел, Ұсақты көп қажет қылар тірілер. Ұсақ тастан құралмай ма таулар да, Ұсақтардан басталмай ма ірілер?! Шекті ұстаса ұсақ тиек кертілген, Өмір күйі соған сүйеп шертілген. Титтей шеге тапжылтпаса тақтайды, Ұсақ тұз да астың дəмін келтірген. Ойлап қара, кісі болсаң сөз ұғар, Ұсақтардың қиқым болған кезі бар. Қиқымдарды құрай алса шебер қол, Құрақ көрпе болам деген сөзі бар. Жердің бетін жайлап түрлі халықтар, Кез де келер алар орнын анықтар. Түбі өзінің құм боларын білмейді Ұсақтарды көзге ілмейтін алыптар.

Ўйќастар Алға бастар жайнап тұрған жыр көшін, Ұйқас деген ұйып қалған үйлесім. Ұйқас үшін жіп иіріп əйелдер, Кесте тоқып, сабақтайды инесін. Жақсы ұйқас бар бұлттар жүзген көгімде, Өскен шөп пен бітік шыққан егінде. Əдемі ұйқас – амандасқан қос қолда, Əдемі ұйқас – домбыраның ішегінде. Ұйқас қуып, асқанымен сан белес, Ұйқастардың бəрі бірдей сəнді емес. Көп ұйқаста қиғаштық бар қисайған, Кей ұйқаста бұғып жатыр мəңгі егес. Тақ пен бақтың бір болғанын көріп сіз, «Бұл қалай?» – деп талай ойға келіпсіз.

Түн мен күн де түсіп жатса итжығыс, Гүл мен күл де ұйқасады еріксіз. Ұйқаспайтын ұқсастықтар көп екен, Ұйқас жоқта көлдің өзі шөл екен. Көп пен жоқтан ұйқас іздеп жүрген бар, Ұйқаспенен кірсе болды берекем.

Ґткен кїндер Жол шегі емес ұзақ жүріп келгенің, Жеткен күнің – өткен күнді қайталау. Бірақ, басты олқылығы пенденің – Сонда кеткен кемшілікті байқамау. Қартайған шал тұрса-дағы қаусап тым, Атқан таңға, батқан күнге қызығар. Өткен күндер – таңбасындай саусақтың, Əрбір айда, əрбір жылда ізі бар. Мерзімі бар əр сағат пен тəуліктің, Өлшемі бар əр мезгілдің жылдағы. Бір-бірімен бірдей емес барлық күн, Бірдей емес аққан су мен құм-дағы. Өткен күндер – жүріп өткен іздерің, Асау аттай ілінбеген құрыққа. Сезген кезде салқындаған күз демін, Қыстың таяу қалғандығын ұмытпа!

Кїнкґріс Біреу қазып, біреу жазып күн көрер, Біреу айтпай, біреу айтып үлгерер. Əр кісінің бар үйренген кəсібі, Бір-бірінен қайсысы артық, кім білер?! Шымбайына шындық батса жым болып, Жүргендер бар жағынумен күн көріп. Нағыз бақыт – төккен тердің өтеуі, Есіл еңбек еш кетпесе құм болып. Біреу қолмен, біреу тілмен күн көрген, Жұмыс таппай жүрген де бар сенделген. Айналысар құлай сүйген ісімен Нағыз маман өз кəсібін меңгерген. Кімге бөгет, кімге көмек, кімге өріс, Жер бетінде толып жатыр күнкөріс. Сол күнкөріс адалдықтан аттаса – Арғы жағы жиіркенішті, бүлген іс...

Ата жолы Жердің де жауған жауын шаңын басты, Шыдамды секілді едік, сабыр қашты. Жаңбырдан, қардан, желден қорқамыз деп, Өткіздік үйде отырып жарым жасты. Далада ата-бабам серуен құрған, Үйкүшік кісі болса, елден қуған. «Малдасын құрып алып, үй ішінде Жантайып жатты» деген мүлде жалған. Өткізген ат үстінде өз ғұмырын, Алмаған жорықтарда көз шырымын. Жаяудан бойы биік болғандықтан, Көңілі көтеріңкі, сөзге мығым. Кісілік, кішілікті білген бабам, Еңкейіп үйіне де кірген бабам. Киімі ықшам келген бойына шақ, Керек пе үлде менен бүлдең оған. Қазағым ат, түйеге артқан үйін, Əндерін шырқап айтып, тартқан күйін. Жетім мен жесірлерге пана болып, Білмеген жетімхана, қарттар үйін. Əрдайым ашық ұстап досқа жүзін, Абайлап алды-арты мен басқан ізін, Қолында бар нəрсеге қанағат қып, Ұмытпай орындаған бес парызын. Дəметпес еңбегіне сый-ақы көп, Тап-таза ішкен асы, қуаты көп. Елі аман, жұрты тыныш болса болды, Аңсайтын одан басқа мұраты жоқ. Бар шығар дəулетке мас, кілкіп-тасқан, Бар шығар дəстүрден де үркіп-қашқан. Келеді жаңа буын жастар өсіп, Жалғайтын ата жолын бұлжытпастан.

29 қаңтар

АСЫ Н Й А Қ Ы

АДАМД

2014 жыл

«...Кїйеуге ќашып кетті» БАҚ тым саясиланып, экономикаланып кетті: Үкімет, банк, бизнес, форум... Қарапайым адам, оның қарапайым тыныс-тіршілігі, отбасы, иман... көлеңкеде қалып қойды. Əсіресе, жастар!.. Ал оларға айтар сөз көп-ақ. Мысалы, қыздардың «күйеуге қашып кетуі». Иə, оңтүстікте қандай да бір зорлық, күш қолдану, байлапматау жасалу қаупі болмаса да, өзінің ұнатқан адамымен тұрмыс құруға ешкім, оның ішінде ата-ана да қарсылық етпесе де, қыздарымыздың өз еркімен, өз ұйғарымымен «күйеуге қашып кету» жағдайлары бар. Жоғары білімді қыз да, жоғары білімді емес қыз да, дəрігер қыз да, мұғалім қыз да, қала қызы да, ауыл қызы да... Бұны ешкім жалған, жала дей қоймас. Менің Қостанай жағында, Орал, Өскемен жағында едəуір уақыт болғаным бар. Сол жылдарда «қыз күйеуге қашып кетіпті» дегенді естіген емеспін. Ойлаймын, ол жақтағылар үшін бұл тақырып мəнін жоғалтқан, архаизмдік қана мəселе. Ал бізде, Шымкент жағында, əдеттегі жағдай болып жатады. Жалпы, ол тосын жағдай емес. «Күйеуге қашып кету», «алып қашу» ертеден келеді. Бірақ, ежелгі кез бен қазіргі кез өзгеше ғой. Бұрындары мəселені негізінен қалың мал шешті, əйелдер құқық атаулыдан жұрдай болды, қаншама арулар зорлыққа мойынсұнбай, «жартастан құлап жатты терең суға...», «неде болса көріп алдық, кеттік!» деп сүйіктісімен қол ұстаса «қашып кетіп» жатты. Қазір қызға зорлықпен үйлену, алдап-арбау, малға сату – қылмыс саналады, қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Демек, қазір «қашып кетудің» əлеуметтік негізі жоқ жəне де мұның анық осылай екені бəрімізге де белгілі. Сондықтан бұл мақалада қыздарды күш қолдана алып қашу, тағысын тағы бұзақылық, тағылық қылмыс туралы əңгіме қозғалмайды, қарындастардың өз қалауымен, бірақ жасырын, құпия, тығылып «кетуі» төңірегінде ғана сөз болады. Ал енді осы «кету» неге тоқталмай отыр? Мұны осы əдіс, осы жолмен келін болып түскен қыздардың өздерінен сұрап білейік. «Ата-анама айтудан ұялдым», дейді Түркістан жағынан Ордабасының Алтынтөбе ауылына «келген» Н. есімді келін. Осындай жауапты Шымкенттен Сарыағашқа, Шардараға жəне Төле би-Леңгірге қоныс аударған үш қыз да айтады. Сонда, жасырынып, тығылып «қашып кетуден» əке-шеше, дос-жолдас, туыстармен кеңесу, ақылдасу ұят, ерсі болғаны ма?! Осы жөнінде бірқатар азаматпен ой бөліскеніміз де бар. Сонда таңданғанымыз: қайсыбіреулер «қашып кетуді» теріс көре қоймайтын сияқты. «Қазақ қыздары табиғатынан ұяң. Олар үшін «Мен күйеуге тиемін!» деп əке мен шеше алдына бару қолайсыз, дөрекі!» дейді. Бұл тұжырыммен келісу қиын. Ерлізайыптылық – екі адамның бүкіл саналы өмірі. Ұзақ сапарда бармақ тістемес үшін асықпай, ақылдасып, сараптаудың тіпті де өрескелдігі жоқ. Ал «тұрмыс құру жөнінде ата-анама айтуға ұялдым да, жасырынып қашып кеттім» деу, шынында да ұят! «Үй-ішім мен ұнатқан жігітті ұнатпады. Ата-анасыз екен деді. Баспанасыз екен деді. Үстіндегі бір киерінен басқа ине-жібі де жоқ екен деді. Жоқ екен дейтіні, осы айтылғанның бəрі бар бір пысықай оларға ұнап қалған еді. Қалай дейсіз, ата-анамның үстінен арыз жазайын ба? Қой, ең тəуір жол осы болар деп, бір түнде осында келін болып түсе қалдым», дейді Ордабасыдағы Көкбұлақ ауылына «келген» С. есімді келін. Мұндай атааналар бар. «Қашып барған жерлерін» өзіне тең көрмей, екі бірдей қызын кері қайтарып алған үлкен құрылыс ұйымын басқарған бір əкені білемін. Тоқ, қамсыз өмір сүру жақсы-ақ. Бірақ адам құлқынның құлы емес, махаббатсыз дүние

бос. Мəселе осында. «Бас екеу болмай, мал екеу болмайды» деген де сөз бар. Дұрыс сөз. Алайда, махаббат жоқ жерде, түсіністік жоқ жерде бас та, мал да екеу болмақ емес. «Күйеуге қашу» мен «келісе отырып алып қашудың» мағынасы егіз қозыдай. Демек, əлгі сұрақты жігіттерге де қоюға болады. «Алып қашу ойда жоқ еді, амалсыздан, – дейді Бадам теміржол стансасындағы Ғ. деген жігіт. – Қыздың үйі төлем дəметті жəне де ол менің шамам келетін мөлшерде емес. Сосын қызбен келістім де, үйге ың-шыңсыз əкеле қойдым...». Мұндай да ата-аналар бар. «Мына келініңізге əрең қолым жетті, – дейді Шымкенттің «Самал-3» шағын ауданында тұратын Қ. деген шофер жігіт. – Онымен танысып, білісіп болғасын, үйіне бардым. Сөйтсем, алым-салық дейді. «Зəн ақы» бұл – ана сүті үшін төлем, қыздың құны – 5 мың АҚШ доллары!» дейді. «Құда түсесің!» дейді. «Той жасап ұзатамыз, оның шығынын сен көтересің!» дейді. «Киіт!» дейді. «Мінт!» дейді. Мен «ілу», «өлі-тірісі», «сойысы», «сағалақ», «ұн жағу», «арқан салу», «құда табақ», «əр үйдің киіті», «шаш сипатар», «қол ұстатар», «ентікпе», «жеңге көйлек», «құдайға шүкір» сияқты «ұсақ-түйектерін» айтпай-ақ қояйын. Осынша пұлды қайдан табады екенмін, əлде үйленбеуім керек пе екен?! Осылай да осылай деп жағдайды айтып едім, міне, мына тұрған келініңіз «кеттік!» деп машинама өзі отыра кетті...». Мұны жігіт жанынан шығарып айтып тұрған жоқ, бəрі рас. Осы ақшақұмар ата-аналардың бірі: «Бір теңге «зəн ақыны» бес теңге жасау етіп қайтарамын», – дейді. Олай емес, бұл – жай сөз. Жоғарыда аталған Көкбұлақ ауылымен жекжат болып, 7 мың доллар «зəн ақы» алған бір құда қызының жасауы деп 4 мың теңгелік үш көрпе, 400 теңгеден 2 жастық, 10 мыңдық бір кілем,

30 мыңдық телевизор, 40 мыңдық тоңазытқыш, 80 мың теңгенің гарнитурын əкелген... Мұның бергі жағында «жасау» беру – міндеттілік емес қой. Берсең бер, жас отауға көмектес. Бірақ, ол күйеу баладан ақша алып, соған жасау жасап, содан соң оны күйеу балаға беру деген емес қой. Күйеу бала керек-жарақты өз ақшасына өзі-ақ сатып ала алады ғой. Жастарды шошытып жүрген тағы бір іс бар. Ол – ұзату тойы. Қызды шектен тыс ұлан-асыр той жасап шығару əдетке айналып барады. Бақастық, атақ-даңқ құмарлыққа негізделген оның бар салмағы əдетте күйеу балаға түседі. Бұл жағдай көбіне «қашып кетудің» жəне «келісе отырып алып қашудың» тыйылмауының бір себебі болуда. Өйткені, қыз «күйеуге қашып кететін, өзі келетін болса» онда «зəн ақы» да жəне басқалары да кемітіледі, ал «қыз ұзату» тойына жұмсалатын қаржы болса, ол бүтіндей күйеу жігіттің өзінде қалады. Міне, осындай есеп. Дегенмен, егер мəселеге қағидатты тұрғыдан қарайтын болсақ, онда жоғарыда айтылғанның бəрі қызды қалайда қашып кетуге мəжбүр ететін, шешімі жоқ себеп емес, шешуі табылатын, жеңуге болатын, тіпті, ұсақ-түйек дерлік қана кедергілер. Демек, осыдан-ақ көрініп тұрғанындай, қыздың туған үйінен қашып шығып, отау есігін ұрлана ашуына ең алдымен болмашыны сылтау еткен, өзінің құқығын, намысын жөндемді қорғай алмай, кедергіні алудың ең жеңіл жолын – «қашып кетуді» таңдаған тап сол бойжеткеннің өзі мен оның жігітін кінəлі етуге болады. «Сонда қалай, ата-ананың ықыласын алу, той-томалақ жасау шарт па?» деушілер де болар. Жоқ, шарт емес. Бірақ, жасырынып емес, ашық, емін-еркін-ақ күйеуге шығуға болады ғой. Неке үйіне бар да, тіркеле бер! Ал күйеу баланың қалтасына қол сұқпай той жасаймын деушілік болса, несі бар, мархабат, жасалсын! Əрине, күйеуге күйеу жігітпен келісе отырып, қашып кетіп шыға ма, жоқ əлде ата-ананың ұзатуымен шыға ма, əр қыздың өз шешімі. Бұл ретте қандай да міндеттеу жоқ. Алайда, ерсі мен ескілікті, жақсы мен жаңалықты пайымдай отырып шешімге келген абзал. Бұлар бойға, санаға, көкірекке бесіктен, бақшадан, мектептен сіңіріле бастаса игі. Бойжеткендермен, жігіттермен ата-ана, зиялы қауым əңгіме құрып, «сырласып» тұрса нұр үстіне нұр. Қазір барлық жерде жастар ұйымы – облыстық-аудандық-қалалық басқарма мен бөлімдер бар. Мақаладағы мəселені жүйелеу бойынша, əсіресе, бұл буында көп жұмыс атқарылуы керек. Алайда, олардың қызметі əзірше көшелерді сыпыру жəне көліктердегі жолаушылармен «танысудан» шығандап аса қойған жоқ-ау десем, жастар ұйымдары маған ренжи қоймас. Ескі атаулы датталса, жарқын өмірге жарасымды салт-дəстүр енгізілсе! Ал қазір бізде бағзы заман белгілерінің, айталық, «зəн ақы» талап етушіліктің, «күйеуге қашып кетушіліктің», т.б. бар екенін жазуға мəжбүрміз. Жəне де бірінші рет жазылып отырған жоқ. Өткен ғасырда «Социалистік Қазақстанда» (қазіргі «Егемен Қазақстан») Əзілхан Нұршайықов пен Алтынбек Жолдасбековтің біздің облыстың бұрынғы Шəуілдір ауданынан көлемді мақаласы басылып, ол тұрғындар, əсіресе, жастар арасында қызу-қызу сөз етілгені есте бар. Жалпы, бұл мəселе бірінші рет жазылып отырған жоқ. Соңғы рет те болмауы əбден ықтимал... Сəділ КАДЕЕВ.

ШЫМКЕНТ.

«Кетпеші, кетпеші, Еркін, жалынамын кетпеші!..» Еңіреп жылап жатырмын, белінен тас қып құшақтап алыппын, жібергім келмейді. Түсім екен, оянып кеттім... Шынымен де өксіп қатты жылап жатырмын, қолым біреуді құшақтап, жібермей тұрғандай айқасып қалыпты. Иə, түсім екен, Еркінді көрдім, жап-жас, сол баяғыдағы əскерге кетер алдындағы шаш қойған үлгісі, сымбатты, сұлу балаң жүзі, бəрін-бəрін анық көріп тұрмын. Қасыма жақын келіп, иығымнан құшақтап: «неге жылай бересің, жылама деді. Ары қарай сөйлеткім келмей, белінен тас қып құшақтап алып жалынып жатырмын, «кетпеші, кетпе!..». Арамыздан кеткеніне, шыныменен жоқ екеніне əлі сене алмай

С

ш ы н ы є а

жүрмін. Елеңдеп адамдар арасынан кездесіп қалар ма екен деп бауырымды іздеймін. Өкініші мен əттеген-айы көп опасыз жалған дүние-ай, артқа көз салсам кейде туған жерден, елден сені жырақтатып Астанаға алып келмеген болсам, мүмкін, əлі де арамызда жүрер ме едің деген бір өкініш өзегімді қалай өртейтінін білсең ғой? Айдың күннің аманында дəл сенен айырылып қаламыз деп кім ойлаған. Астанаға тірідей əкетіп, туған жерге мəйітіңді сүйреп əкелетіндей Аллаға не жаздым деп жылағанмын. Əттең-ай, уақытты артқа қарай сəл шегіндіре алар бір құдіретті күш болса, табаныңның кіріне дейін өзім жуып берер едім деп армандаймын.

...Жан сақтау бөлмесінде ес-түзсіз жатқаныңда, күнде жаныңа келіп, аяқ-қолыңды сипалап, денеңді сылап алақаныңа алақанымды салып бойымдағы күш-жігерімді, қуатымды саған беріп жатырмын, есіңді жинайсың, тұрасың ауруға бой алдырма, о, Алла, бар екенің рас болса өмірімнің жартысын Еркініме қидым, тек қана есін жинатып жанымызда қалдыра көрші деп жалынғанмын. Бар-жоғы он күн!.. Иə, он күн, мұрттай ұшып құлап түстің де, басыңды қайта көтере алмадың. Неге бірден ауруға бой ұсынғаныңды, неге арпалысып күреспегеніңді білмеймін. Əлде, қиянаты мен əділет сіздігі басым опасыз жалған бұл дүниеден шаршадың ба екен, əлде... Сол күні де асығып жетіп, палатаға кірген едім. Теріс қарап жатыр екенсің, жалт қарадың, өте əлсіз едің, қасыңа келіп

қолыңнан ұстап қалайсың, уайымдама, есіңді жидың енді берілме, бой ұсынба ауруға, тұрасың деп маңдайыңнан сүйдім, ыстығың қатты, денең оттай болып өртеніп жатыр екенсің. Қолымнан ұстап, өзіңше қысқан боласың, бірдеме айтқың келеді, бірақ сөзіңді ести алмаймын. Есіңді жинап, көзіңді ашқаныңа балаша шаттанып, жан-жаққа телефон шалып мəз болып едім ғой, қайдан білейін... Салмағын батырған сағыныштан езілген жүрегімнің емін таба алмай шарқ ұрамын. Артыңда қалған үш гүліңнің көздерінен сені іздеймін... Сағындым сені, Еркін! Сара НАЙМАН.

АСТАНА.


29 қаңтар

АР

АШ Л І Ң КӨ

2014 жыл

CӨЗ СОЙЫЛ

 Мəселенің мəнісі

Теѕізбаев елге оралды

Алмас МАНАП,

«Егемен Қазақстан».

Астанада таэквондодан Қазақстан чемпионы А.Теңізбаевтың Қазақстанға оралуына байланысты еліміздің таэквондо федерациясы баспасөз мəслихатын өткізді. Онда сөз алған Қазақстан Таэквондо (WTF) федерациясының президенті Вячеслав Ким жарты жыл бұрын орын алған келеңсіз оқиғаның мəн-жайын тағы бір еске салды. – Өздеріңіз білетіндей, 2013 жылы 15-21 шілде аралығында Азамат Мексикада өткен əлем чемпионатында өнер көрсетіп, жеңіліп қалды. Көңіл-күйі болмай, еліне қайтуға бет алған чемпион ұшақта соңғы қатарлардың біріне ыңғайсыздау жерге жайғасқан. Қасына 24 жастағы Израиль азаматшасы мен оның досы отырған. Жерлесіміз тынымсыз жаттығулар мен 12 сағат бойы ұшақта отырғандықтан, ұйқыға кетіп, əлгі қызға бірде – басы, бірде – қолы тиіп кеткен. Міне, осыдан кейін ұшақтағы жолсерік Азаматтан басқа жерге ауысуын өтініпті. Ұйқыдан оянған Азамат екі сөзге келмей, командадағы əріптесі Жұлдызбен орын алмастырған. Бірақ, Лондонның Хитроу əуежайына жетісімен жергілікті полицейлер оны ұстап алды. Ким мырзаның айтуынша, Қазақстанның Ұлыбританиядағы елшілігі мен Қазақстан Таэквондо федерациясы қызметкерлері 26 шілдеден бастап жəрдемдесу, жалпы жағдайды анықтау мақсатында жерлесімізбен бірнеше кездесу өткізіп, ұдайы байланыста болған. Ағылшындардың заңына сəйкес айыпталушы бір рет

тегін адвокат жалдауға құқылы екен. Ағылшын-орыс тілінде іс жүргізуші Шынар деген қырғыз азаматшасына жүгінген Азамат кейіннен сан соғып қалыпты. – Ағылшын тілін білмегендіктен, ұсталған күні ештеңені түсінбедім. Адвокат Шынар «бұл кіші сот, егер кінəні мойныңа алатын болсаң, іс үлкен сотқа өтпейді. Үйіңе тезірек қайтқың келсе, сотта I blame (мен айыптымын) дей бер» дегеннен кейін, сотта «кінəлімін» дедім. Алайда, іс одан əрмен ушығып, адвокатым мені алдап кетті, – деді чемпион. Сөйтіп, сергелдең алты айға созылған. Осы уақыт аралығында Азамат бос кезінде физикалық жаттығулар жасап, бассейнге барып жүрген. Тіпті, ағылшын тілін біршама меңгеріпті. Келеңсіздіктің басы-қасында шыр-пыр болып жүрген спортшының анасы Жазира Тілешова баспасөз мəслихатында өз пəтерін сатып жібергенін айтып, көз жасына ерік берді. «Ұлым үшін барлығын құрбан етуге дайынмын. Пəтерімізді сатып, 10 мың АҚШ долларына білікті адвокат жалдадық. Сол жақта пəтер жалға алып тұрдық. Шүкір, қазір барлығы орнына келді. Бізге қолдау көрсеткендерге алғысым шексіз», – деді ол. Теңізбаевтар отбасы үшін тағы бір қуанышты жаңалық – бұған дейін қиын жағдайға тап болған спортшыға 15 мың доллар көлемінде жəрдем көрсеткен Қазақстан Таэквондо федерациясы таяу күндері Азаматтың ата-анасы шығындаған 60 мың долларды да толығымен өтеп беретінін мəлімдеді. -----------------------------------Суретті түсірген автор.

Бес жылда Алматыда 25 балабаќша салынды

Ґсек – зымыраннан да жылдам... * * * Алќаш араќ таѕдамайды, Таз тараќ таѕдамайды. * * * Алаяќтыѕ жїрегі «алдау» деп соєады, Жемќордыѕ жїрегі «жалмау» деп соєады... * * * Жеп, жеп – баю індет, Байыєан соѕ таю міндет.

* * * Жалбарынасыѕ... Жалынасыѕ... Жалына-жалына жалыєасыѕ. * * * Сґз сїйекке жетпейтін болды, Себебі, еттен ґтпейтін болды. Қазыбек ӘШІРБЕКҰЛЫ. ҚЫЗЫЛОРДА.

білемін. Біздің үйде «сенікі», «менікі» деген жоқ. «Біз», «біздікі» деген ұғым қалыптасқан. Көзқа расымыз бірдей. Әрине, бірден бәрі дөңгелеп кете қойған жоқ, бірдей қалыпқа түскенше қажалудай қажалды жеңешелерің. Толық түсінік орнықпаған отбасының берекесі болмайды. Жеңешелеріңе өте ризамын...». Сөйтіп, мен бара-бара Бәкеңнің әзіл-қалжыңдарын, әсіресе, тікелей маған арналғандарын өзгелерге өзім «жарнамалайтын» болып алдым. Өйткені екеуара туындаған сол әзілдерді Бәкең қайталаса, талайлар мені «ренжіп қала ма» деген оймен күлкіге булығып тұрса да күле алмай қыстығып, қипақтап әлекке түсетін. Сондықтан емін-

Жақсының жалғасы, тектінің теберігі болған асыл арысым – Бақытжан Момышұлы туралы айтылатын сөз, жазылатын негізгі кітап келер күндердің үлесінде. Жарық көрген «Әзіліңді сағындық» атты кітап өмірден озған адамдардың соңынан жазылатын дәстүрлі естеліктерден бөлектеу. Мен мұнда Бақытжанның айналасына шуақ шаша күлдіретін сәттерін көз алдыңызға елестетіп, көтеріңкі көңілмен естеріне алсын деп, оның табан астында тауып айтқан әзіл-қалжың, шымшымаларының бір парасын назарларыңызға ұсынып отырмын. Кітап Басиемнің көзі тірісінде «Бәкеңнің бірқақпайлары» деген атаумен жазыла баста-

АЛТЫННЫЅ СЫНЫЄЫ ДА АЛТЫН ған болатын. Тосылып айтпай, басып айтатын, сөзге ұста, ойға жүйірік Бәкеңнің бірқақпай әзілдері тез таралып кететін. Бәкеңнің әзіл-оспақтарының үлкен бөлігі менімен байланысты, маған бағышталып айтылатын. Мақтанғаным емес, қазақи қалжыңдарды бір кісідей мен де айтамын, әзілдес кенді ұнатамын. Алайда соған қарамай, жастау кезімде Бәкеңнің оқыстан айтатын ұтқыр қалжыңдарына төтеп бере алмай жылаған кездерім де болды. Бір жолы кезекті «соққыдан» көзім суланғанда ата маған салмақты да салиқалы сөз арнады. – Балам, – деді жұмсақ үнмен. – Кейде әзіл де адамды өкпелетеді. Қалжыңға келгенде Бақыттың жатыпатар, жертесер екенін өзің де білесің. «Сөйлеп қалған ауыз жыбырлағанын қоймайды» дегендей, ол бәрібір қалжың мен қағытпасын тастамайды. Әсіресе, сен жылаған сайын ол өршелене түседі. Сондықтан сен оған қарсы қалқан қойғын. Қандай қалқан дейсің ғой? Өзің қосыла күлгін. Сонда оның қолынан қаруы түсіп қалады. Өзіне-өзі күле алатын адам – ақылды адам. Әрине, ол оңай емес. Аржағында ашытқы-мәйегі болмаса, кез келгеннің өресі жетіп, шамасы келе бермейді. Сен «кез келген» болмағын. Осыны ойлан! Әйтпесе, ана менің черновигімнің әрбір қыршаңқы сөзіне жылай берсең, не тамтығың қалады? Білемін, әдептісің, бірақ әдептілік пен

жасқаншақтықтың арасалмағы бөлек екенін түсінгін, – деді. Ата сол жолы әзіл-қалжыңға кеңінен тоқталып, сөзін былай түйіндеді: – Әдемі әзіл ақылдан шығады. «Аузында әзілі жоқтың қолында шоқпары бар» дейді. Әзілқалжыңды түсінбейтіндердің көбі-ақ үстінен қараны ажырата алмайтын топастау келеді. Қалжыңға бола ерін бауырына алып, тік шапшитындарға сөзді қор етпеген абзал. Ал бірін мыңға балап жүретін көңілі көл, жаны жайсаң адамдар болады. Олар айналасына күлкі сыйлап, өзгені жадыратып, өзі жарқырап жүреді, – деді. Атаның ұлағатты сөздері өзім үшін өмірлік сабақ болды. Содан былайғы жерде Баханың қалжыңдарына мүлде басқаша қарайтын дәрежеге жеттім. Ата айтқандай төңірегіне көңіл, күлкі сыйлайтынын жүрегіммен түсіндім. Біреуі – қалада, біреуі ауылда туып-өскен, екі түрлі тілде оқыған, қалыптасқан орталары бөлек екі адамның бірден бірін-бірі түсініп, жіксіз жымдасып кетуі оңай болған жоқ. Бақытжанның жетпіс жылды ғы қарсаңында «Айқын» газетінің тілшісі, белгілі журналист Ұлбосын Айтөлен ағасынан сұхбат алды. Сол әңгімелесудің бір жерінде Бәкең былай дейді: «Біз бір-бірімізді емеуріннен түсінеміз. Сонымен адам бақытты. Жалпы, адамның ең үлкен байлығы – жаныңда түсінетін жанның болғаны... Жеңешелеріңді маған жолықтырған тағдырдың өте сәтті сыйы деп

 Əзілің жарасса... Майлы ќўйрыќ, Сəл демесе – жайлы ќўйрыќ.

(Соңы. Басы 1-бетте). – Алдымызда тұрған маңызды міндеттердің бірі – болашақ жас ұрпақты тəрбиелеу. Бұл үшін Алматыда барлық жағдайлар жасалуда – балабақшалары мен мектептер салынуда. Біз бала тəрбиесінің ең алдымен балабақшадан басталатындығын ескеруіміз керек, – деді шаһар басшысы. Əкім қалада 424 мектеп жасына дейінгі балалар мекемесі бар екен дігін жеткізді. Бұларда 51 500 бала тəрбиеленуде. Жоғарыда атап өт кендей, тек соңғы бес жылдың ішінде ғана мегаполисте 4090 орынды 25 балабақша салынды. Осы жылдар ішінде 1740

орындық 7 ғимарат қала меншігіне қайтарылды. Нəтижесінде Алматыда балабақша саны 8,1 пайызға (5 830 орындық) өсті. Ал Айнабұлақ ықшам ауданындағы №179 балабақшаға 120 бүлдіршін бара алады. Ол қазіргі заманғы жабдықтармен толық қамтылған. Оқу-тəрбие жұ мыстары мемлекеттік тілде жүзеге асуда. Таяу арада мегаполистегі «Саялы», «Алғабас», «Ақбұлақ» ықшам аудандары мен Шаляпин мен Ы.Алтынсарин көшелерінің қиылысында жаңа балабақшалар бой көтеретін болады. АЛМАТЫ.

МƏТЕЛДЕР

ƏЗІЛ - ОСПАЌ, СЫН - СЫЌАЌ

МƏТІНІ ҐЗГЕРГЕН

Ұлыбритания сотының үкімімен Израиль азаматшасына қол жүгіртті деген айыппен ұсталған Азамат Теңізбаев ақталып, елге оралды.

15

www.egemen.kz

«Ара» журналынан алынды.

еркін күлкіге көміліп көңілдері көтерілсін деп майын тамызып, әдемілеп айтып беретінмін. Кейбір құрбыларым менің осы қылығымды ұқпады. «Ол сені келекелеп тұр ғой» дейтіндер де болды. Бір жолдасымыздың басынан сөз асырғысы келмейтін жұбайы Бахаға: «Ужас! Ужас! Как она терпит?» – дегенде: «Ол үшін Зейнеп болу керек», – деп жауап берді. Күләш Ертілеуова дейтін досымыз бірде: – Бақытжан, сен Зейнеп туралы «Когда ты рядом» деген роман жаздың. Ол қазақша «Жанымның жарық жұлдызы» деген атпен шықты. Есімін өзгерткенің болмаса, бастанаяқ сендердің өмірлерің, басты кейіпкерің Зейнеп екені айдан анық. Кейінгі роман-эсселеріңнің бәрінде тағы да Зейнеп белортада жүр. Сөйте тұрып, мен сендермен араласқан қырық жылдан астам уақытта оған небір ащы қалжыңдарды арнап, нысанаға ала беретінің неліктен? – деп сұрады. Бәкең өзінің шырайын нұрландырып жіберетін жұмсақ күлкісімен күліп алды да: – Білесің бе, Күләш, адамның жаратылыс-табиғаты қызық әрі тылсым ғой. Мен бірінші класта оқып жүрген кезімде бір аулада тұратын көршіміздің өзім қатарлас қызын кереметтей ұнаттым. Жақсы көргенім соншалық, үнемі қасына барғым келіп, көргім келіп тұрады да, оны ылғи аңдитынмын. Ал кездескенде бұрымынан тартып, шымшып немесе портфельмен ұрып кететінмін. Сол әдетім әлі жалғасып келе жатыр, – деді. Бақытжан ешқашан даурығып, қызбаланып «мен білемге» салып өзеуремейтін, ондай әдет жаратылыс-мінезінде мүлде жоқ еді. Ол байсалды, салмақты сөйлейтін. Сондықтан болар былайғы жұрт оның әзілкеш екенін білмейтін. Кейбіреу қалжыңын шын көріп, алданып та қалатын. …Бақытжан маған: «Зәке, саған ноқта керек», – дейтін, ал мен оған: «Саған қамшы қажет», – дейтінмін. Өйткені мен лап етіп айтып тастайтын жағдайлардың өзін ол байсалды қабылдап, әзілге айналдырып тегістеп жіберетін. Астананың он жылдық мерейтойында Елордада атаның ескерткіші қойылды. Оның салтанатты ашылуына дөкей бастықтар келіп атаға сөз арнады. Әдеттегідей басын қазақша бастап, ар жағын орысша ағызып әкетті. Бақытжанға кезек бергенде бір ауыз орысша қоспай, мәнерлеп тұрып бастан аяқ қазақша сөйледі. Ол бері

«Кґйлегін-ай…»

Сахнада бір əнші, Өзіне өзі қол соғып тұрды. Көйлек жағы көрікті екен, Тұла бойы моншаққа толып тұрды. Сосын өтірік күліп тұрды, Расында ол өзінің, Құр айқайын біліп тұрды.

Айналайын «ала таяќ» Баламыз «МАИ» болды, Шаруамыз жəй болды. Айналайын «ала таяқ», Қолға түскен Ай болды.

«Ќызыл тўмсыќ»

Қырық есекке жүк болды қырсықтығы, Қиқым-сиқым жəне көп қисықтығы.

келгенде «Астана» арнасының тілшісі – шамасы орыстілді болуы керек, сөзін «агашка» деп бастап: – Сіз орысша сөйлей аласыз ба? Орысша хабарға интервью керек еді, – деді. Мен Бәкеңе жалт қарадым. Ол «үндеме» дегендей, қабағымен белгі берді. Шынымды айтсам, бірдеңе дей салуға тілімнің «қышығаны» анық еді. Бәкең қызға қарап: – Орысша дейсің бе? Тырысып көрейін, шырағым, – деді сыпайылап. Ары қарай қойылған сұрақтарға түйдек-түйдегімен төгіп сөйлеп берді. Сонда тілші қыз: – Ой, агашка, орысша сөйлей алады екенсіз ғой, – деді тек тұрмай. – Иә, айналайын, анда-санда осылай тұяқ серпіп қалатын әдетім бар, – деп жымиды Бәкең. Журналист дегеннен шығады, кейінгі кездері жас журналистер алдыңа келіп әуре болмай, телефон арқылы сұхбат алуды әдетке айналдырған. Атаның 100 жылдығы қарсаңында бір жігіт Бәкеңе хабарласып: «Соғыста басыңыздан өткен бір эпизодты айтып берсеңіз», – деп өтінген ғой. Сонда Баха: – Қарағым, ренжіме, эпизод айта алмаймын, себебі соғыс кезінде мен окопта емес, бесікте жатқанмын, – деп жайбарақат үн қатты. Журналист атаның 1982 жылы қайтыс болғанынан бейхабар. Атамен сөйлесіп тұрмын деп ойлаған болуы керек. Тіпті, көзі тірі болғанның өзінде жүзге келген қарттан телефон арқылы қалай сұхбат алмақшы болды екен? Бақытжан ол жігіттің мінін бадырайтып бетіне баспай, өзгеге ұқсамайтын жаратылысболмысына сай жауап берді. Тағы да атаның ғасыр тойы кезінде Оқушылар сарайында мектепте оқитын кішкентай «ақындардың» мүшәйрасы болды. Соған қатысып бері шыққанымызда қолдарына көтерген камерасы бар жігіт пен қыз қасымызға келді. – Аға, сізді бағанадан бері әдейі күтіп тұрмыз. Бауыржан атаның балалық шағы туралы кішкене әңгіме айтып берсеңіз, – деп микрофонды Бәкеңе тосты. Ол болса: – Айналайын, Бауыржан – менің балам емес, әкем. Оның бала кезінде мен мүлде жоспарда жоқ адаммын ғой, – деді. Соңғы рет жүрегіне жасалған отадан үш күннен соң жансақтау бөліміне маған кіруге рұқсат етті. Өзімді қанша ұстайын десем де, көзіме жас толып-ақ кетті. Соны байқаған арысым: – Әй, мамасы, тәубе де! Операциялардың санын онға жеткізіп юбилей жасап, шүкіршілік етіп жатырмын, – деп күлімсіреді. Жеті рет жамбас сүйегіне, соқырішек, қуық, ақырғысы – жүрекке жасалып еді. Ажал аузында жатып өз халін әзілмен жеткізетін адамдар көп пе, аз ба, білмеймін... Бақытжан Момышұлы әрбір ағарып атқан таңына, қызарып шыққан күніне ризашылықпен қарап, бағалай білді. «Айнала сына күлкі сыйлап, өзгені жадыратып, өзі жарқырап» өтті өмірден. Бәкеңнің әдемі әзіл-қалжыңдарын оқып сіздер де оны күліп еске алыңыздар, ұмытпай айта жүріңіздер.

«Құлай сүйді» бірақ та өліп-өшіп, Арақ деген қып қызыл «тұмсықтыны».

Сґз кґмек

Сөз көмегі болса да, Қол көмегі болмаған, Ақыл айтқыш соншама – Толып жатыр оңбаған.

Мінгесіп жїріп, мінбеге шыќты

Ат артына мінгесіп жүре берген, Бұлғаңдатып құйрығын күле берген. Ақырында жалғасып жең ұшынан, Мінбеге кеп, айқайлап түре келген. Əзірбайжан ҚОНАРБАЕВ.

Маңғыстау облысы.

КƏРІЛІК

Семен АЛЬТОВ.

– Люсяжан, кеше тойдан бірге шығып таксиге бірге мініппіз... Былай, өзіңе артық-ауыз бірдеңе деп қойған жоқпын ба өзі?.. – Жоғ-а, Сергей Палыч, үнтүнсіз түсіп қалдыңыз. – Биге шақырған сияқты едім? – Бір рет қана билеген болдық. – Былай, беліңнен қапсыра құшақтап шыр көбелек айналдырған шығармын?.. – Тікірейген қалпыңызда тыптыныш кеттіңіз. – Əзəзіл əзіл-қалжыңдарды тоғытқан шығармын? – Біреуін де естімедік. Əңгімеңіз əдебиет, көркем шығармалардан шыға алмады. – Үстел басында өзіңе қызмет жасап иіліп-еңкейген болармын?.. – Сергей Палыч, ештеңе есіңізде жоқ па? Онда сіз мас болып қалған болдыңыз ғой. – Мас болсам да қатынқалашқа қырындап, еркектік қылық көрсетпедім бе?! – Аузыңыздан сөзіңіз, өзіңізден бөзіңіз кетіп қаққан қазықтай қалпыңыздан айнымадыңыз. – Е, бұрын-соңды мұндай күйге түспеп едім... Е, кəрілік дертіне іліккен екенмін... Аударған Б.ЖҰМАДІЛДИН.

Ауылдыѕ айтќыштары

Кґр ќазєан мен бас жазєан

Айтан деген қушыкеш жігіттің басы ауырып, жағдайы мүшкіл болып тұрса керек. Арақ бере қоятын ешкімнің ыңғайы жоқ... Қиналып тұрғанда сонадайдан соңғы кезде молдалыққа бой ұрып жүрген алаңғасарлау Қажым деген ағасы бой көрсетеді. Ол да тегінде «жақсы» ішкен адам екен. Қуанып кетіп, ағасына жік-жаппар болып сəлем берген Айтекең біраздан соң: – Аға, осы сіз шын иманды адамсыз, иə? – деп сауал қояды. Əрі-сəрі болып қалған анау мұның бетіне сұраулы түрмен қарай берсе керек. – Сауаптың ең үлкені не, білесіз бе? – деп бұл одан əрі тақымдай түседі. – Иə, – дейді Қажекең, – айта ғой, не екен? – Ең үлкен сауап, – депті сонда Айтан, – көр қазған мен бас жазған! Мына сөзді естіп күліп жіберген ағасы əмиянын суырып алып, бес жүз теңгені ұстата берген екен.

Алаќаны аппаќ екен

Абаштың Американың Атланта қаласында өткен Олимпиадаға барып қайтқанын жұрт біледі. Келген соң «құтты болсын» айта келген қауымның арасынан бір туысы: – Иə, Əбеке, Америка қалай екен, не қызық көрдің? – деп сұраса керек. Сонда Абаш біраз ойланып тұрып: – Негрлердің алақаны аппақ болады екен, – деген екен. Хасен ЗАКАРИЯ. ӨСКЕМЕН.

Зейнеп АХМЕТОВА. АЛМАТЫ.

Мїйісті жїргізетін Берік САДЫР


16

қаңтар 2929 қаңтар 2014 жыл 2014 жыл

РТТ Р О О П П С С

www.egemen.kz www.egemen.kz

2010 жылғы 1 наурыз күні Ванкувердегі Қысқы Олимпиялық ойындар аяқталған бойда ХОК президенті Жак Рогге Сочи қаласының мэрі Анатолий Пахомовқа Олимпиялық туды табыс етті. Ал 2011 жылы Ойындардың бойтұмары болып Ақ аюдың қонжығы, қар барысы жəне қоян белгіленді. Жаһандық жарыстың басталуына тура 500 күн қалғанда, «Сочи 2014» ұйымдастыру комитеті Олимпиаданың əн-əуенін бекітті. Қазір осы нышандардың бəрі дүбірлі доданың сөреден шығар сəтін асыға күтіп тұр. Сочиде XXII Қысқы Олимпиялық ойындарда 7 олимпиялық спорт түріне бас біріктіретін 15 спорт сайысы бойынша медальдар сарапқа салынады. Бұлардың арасында коньки жарысының үш түрі, шаңғы бəсекесінің алты сайысы, бобслейден екі түрлі дода, сондай-ақ, төрт жекелеген тартыс бар. Бұлар бойынша 98 медаль жиынтығы таратылады. Мұның өзі осының алдындағы Ванкуверге қарағанда, жүлделер жиынтығының 12-ге көп екенін көрсетеді.

ХХІІ Қысқы Олимпиаданың басталуына

9

күн қалды

ДЇНИЕ ДОДАСЫНЫЅ ДЇБІРІ Семей қаласының тұрғыны Николай Васильев Сочидегі Олимпиялық ойындарға автостоппен бармақшы болып отыр. Оның есебі бойынша, Семейден Краснодар өлкесіне дейінгі аралықты бар-жоғы бес күннің ішінде жүріп өтеді. Сонда қалтасынан шығатын шығын небəрі екі мың теңгені құрайды.

«Їлкен» мўз сарайы

Сочиге автостоппен барады

«Үлкен» Халықаралық шайбалы хоккей федерациясы (IIHF) нысандары кешенінің бір бөлігі болып табылады. Оның құрамына «Үлкен» мұз сарайы мен «Шайба» мұз аренасы кіреді.

Олимпиаданыѕ 4 дїркін чемпионы ќытайлыќ Ван Мэй келе алмайтын болды Алдағы Ойындарға атақты спортшылардан кімдердің келе алмайтындары біртіндеп белгілі болып жатыр. Айталық, шорттректен Олимпиялық ойындардың төрт дүркін чемпионы, қытайлық бойжеткен Ван Мэйдің жа рақаттанып қалуына байланыс ты Сочидегі Ойындарға келе алмайды. Аспанасты елінің қысқы спорт түрлері бойынша ең даңқты саңлағы 16 қаңтар күні жаттығу кезінде командалас əріптесімен оқыс соқтығысып, тізесін екі жерден сындырып алды. Дəрігерлер сол бойда оған ота жасады. Əдетте мұндай жарақаттардың жазылуы үшін алты-сегіз апта аралығындай уақыт керек екен. Мұның өзі Ван Мэйдің енді екі айға жуық мерзім жарыс жолына шыға алмайтынын білдіреді. Осылайша, 500 жəне 1000 метрлік қашықтықтар бойынша жекелей

жарыста, 3000 метрлік эстафетада Олимпиада чемпионы атанған қыз сол атақтарын Сочиде қорғай алмайтын болып отыр. Қытай спортшысы 2006 жылы Туринде 500 метрлік қашықтықта, 2010 жылы Ванкуверде 500 жəне 1000 метрлік дистанциялар, сонымен қатар, эстафетада мойнына алтын медаль таққан еді. Бұған қоса, 2006 жылы бір «күміс» жəне бір «қола» алған болатын. «Егемен-ақпарат».

Жиһанкездің жасы қазір 65те. Ол бүкіл өмірін доңғалақтың үстінде өткізіп келе жатыр. Жаһанның талай жерін көлікпен аралап шыққан ол үшін вокзалдар мен ормандарға қонып қалу үйреншікті тірлік сияқты. Коля ағай өзінің жол қапшығына тек ең керекті деген күкірт, қол шам жəне спирт секілді заттарды ғана

салып жүреді екен. Бұлардың соңғысын денесін сылауға жаратады. Жорық үшін ең керектісі де осылар. Сосын, əрине, соған лайықты ерекше көңіл күй де керек. «Мұнда адамның батылдығы да көп рөл ойнайды. Ол өзіне 200 пайыз сенуі керек. Дұрысы – жалғыз жүрген. Əрине, бұл қауіптірек, бірақ өзіңмен өзің болған қызықты. Не істеу керек екенін жолда өзің шешіп отырасың, тек өзіңе сенесің», –дейді Николай. Жиһанкез жақында ғана Түркия сапарынан оралған көрінеді. Ендігі жолды ол Семейден Астанаға келіп, одан əрі Уфаға жетіп, сосын Самара арқылы Кавказға қарай бағыттамақшы. Өзінің айтуынша, ол үшін ендігі қалып тұрғаны жанкүйерге арналған паспортты алып үлгеру керек. Сосын саяхат та басталады.

Гала-концертті спортшылардыѕ ґздері ќояды Алдағы болатын Қысқы Олимпиялық ойындардың тағы бір жаңалығы – онда мəнерлеп сырғанаудан жүлдегер атанған атлеттер 24 ақпан күні Мəскеуде өтетін гала-концертте өнер көрсетеді. Ресей Конькимен мəнерлеп сырғанау федерациясы ресми сайтына орын тепкен бұл ақпарда шараның жарыс алауын Сочидегі Паралимпиада ойындарына қатысушыларға тапсыруға орай өткізілетіні айтылған. Жобаға мəнерлеп сырғанаудан ресейлік атақты маман Татьяна Тарасова жетекшілік жасайды. Концертке қатысатындардың есімі əзірге түгел белгілі емес. Дегенмен, кейбір спортшылардың есімдерін қазірдің өзінде атауға болады. Олардың қатарында итальян Каролина Костнер, АҚШ өкілдері Мерил Дэвис/Чарли Уайт, Наоми Ланг/Петр Чернышев, канадалық Тесса Вирту/Скотт Мойр жəне ресейлік Екатерина Гордеева бар. Айта кететін жайт, билеттерді сатудан түсетін қаржының бір бөлігі Ресей Паралимпиада комитеті қорына аударылады. Концерт «Лужникидегі» шағын спорт аренасында өтеді. Дамир ҚОЖАМҚҰЛ.

Олимпиадашыларды ќолдауєа арналды Қаңтардың 25-і күні сағат 11-де Астана қаласының Орталық саябағында «Бірге! Жеңіске!» атты жалпы республикалық акция болды.

Аталмыш шараны өткізуге Спорт жəне денешы нықтыру агенттігі мен Назарбаев Орталығы мұрындық болды. Ол XXII қысқы Олимпиада қарсаңында қазақ елінің спортшыларына қолдау көрсетіп, олардың алдағы спорттық бəсекесіне, жеңістері мен рекордтарына ақ жол тілеуге арналды. Олимпиада ойындары – əлемдегі айтулы да жарқын спорттық оқиға. Бүгінде Олим пиада халықаралық қауымдастық үшін зор маңызға ие. Жүздеген атлеттер осынау жарысқа қатысу үшін дайындыққа бар ғұмырын арнайды. Олимп шыңына көтерілген спортшылар миллиондаған отандастарына асқақ рух беріп, мақтаныш сезімін сыйлайды. Олардың жетістіктері Олимпиада жəне спорт тарихында алтын əріптермен жазылып қалады. Ал олардың жарыстан жеңіп алған медальдары елдер арасындағы бəсекелестікті қыздыра түседі. Қазақстанның спорттық жетістіктері – Мемлекет басшысының саясаты мен стратегиясы табыстылығының бір көрінісі. Біздің спорттық көрсеткіштер жылдан-жылға артып келеді. Тəуелсіздік жылдары Қазақстан қысқы жəне жазғы Олимпиада ойындарының 63 жүлдегерін дайындады. Оның 18-і чемпион атанды. Мемлекет басшысы XXX жазғы Олимпиялық ойындардың жеңімпаздары мен жүлдегерлерін

марапаттау рəсімінде: «Қазақ станның Олимпиялық триумфының үш қайнар көзі бар: мемлекеттің қолдауы, спортшының талан ты мен табандылығы, жеңіске деген ерік-жігері жəне халықтың бірлігі», – деген еді. Жиынға қатысушылар осы жайында да айтып өтті. Бұл күні «Бірге! Жеңіске!» шарасы бағдарламасы бойынша бірнеше қысқы спорт түрлерінен жарыстар мен спорттық ойындар өтті. Соның аясында Назарбаев Орта лығы мен Назарбаев зияткерлік мектебінің мұғалім дері мен оқушылары жеке лей сында шаңғыдан жарысқа түсті. Сондай-ақ, топтық шаңғы эстафетасы, допты хоккей, қысқы гольф бойынша сайысты. Жарыс қорытындысымен жеңімпаздарға дипломдар мен медальдар табыс етілді. Шараның ашылу салтанатында Олимпиада чемпионы, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері, «Астана» президенттік кəсіби спорт клубының басқарушы директоры Юрий Мельниченко, Астана қаласындағы физика-математика бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінің директоры Рамазан Оспан жарыс қатысу шыларына ақ жол тілеп, сөз сөйледі. Мұндай акциялар осыдан кейін Қазақстанның барлық облыстарында болып өтті. Руслан ИГІЛІК.

Биатлоншылар сайысќа дайын Айдар ӨРІСБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Қазақстан биатлоншылары Сочиде өтетін Олимпия ойындарына 10 жолдама ұтып алды. Жалпы, спортшыларымыз Сочидегі Ойындарға қатысуға мүмкіндік беретін 57 жолдаманы иеленіп отыр. Бұл туралы ҚР Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде өткен брифингте Спорт жəне денешынықтыру істері агенттігінің төрағасы Тастанбек Есентаев мəлімдеді. «Спортшыларымыз жақсы өнер көрсетеді деп үміттенеміз. Қазақстанның 60-қа жуық спортшысы 11 спорт түрінен Сочи Олимпиадасына жолдама ұтып алды, – деді ол. – Алайда, Ойындарға дейін олар барлық Əлем кубоктарына қатысып шығулары керек». Сонымен қатар, Тастанбек Есентаев Қазақстан құрамасының тау шаңғысы мен шана спортынан артта қалып келе жатқанын айтып өтті. «Біз мұндай олқылықтарды дұрыстау үшін алдағы уақытқа нақты мақсаттарды белгіледік», – деді ол.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 68-59-85; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 201 715 дана. Нөмірдің кезекші редакторлары

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, Айдар ӨРІСБАЕВ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 8 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жария ланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №235 ek


29012014  

2901201429012014

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you