Page 1

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Монако Князьдігіне ресми сапары барысында мемлекеттер басшылары екіжақты келіссөз жүргізді.

№222 (28161) 28 ҚЫРКҮЙЕК СЕНБІ 2013 ЖЫЛ

Шаруасы шарыќтаєан шаєын ел

Кеше Монако Князьдігіне ресми сапармен келген Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевты Князьдік сарайының алдындағы алаңда ресми қарсы алу рəсімі болды. Князьдіктің осындай шараларға арналған үлкен оркестрі Қазақстан Президентіне құрмет көрсетті. Жақсыбай САМРАТ,

«Егемен Қазақстан» – Монакодан.

Қарсы алу рəсімі аяқталған соң Президент Нұрсұлтан Назарбаев Монако Князі Альбер ІІ-мен оңаша кездесіп, екіжақты келіссөз жүргізді. Одан кейін екі елдің басшылары мемлекеттік наградалармен алмасты. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев екі елдің ынтымақтастығын дамытуға сіңірген еңбегі үшін Əулие Карлдың Крест орденімен марапатталды. Бұл орден – Монаконың ең жоғары мемлекеттік наградасы. Ал

Монако Князі Альбер ІІ-ге І дəрежелі «Достық» ордені тапсырылды. Бұл орденнің халықтар арасындағы бейбітшілік пен достықты жəне ынтымақтастықты қалып тас тыруда жеткен үздік еңбек үшін берілетіні белгілі. Монако – Еуропаның оңтүстігінде, Жерорта теңізінің бойында Франциямен жапсарласып жатқан өте шағын қаламемлекет. Оның жер көлемі бар болғаны 2,02 шаршы шақырым. Ол дүние жүзінде жер аумағы бойынша Ватиканнан кейінгі екінші кішкентай мемлекет. Бұл Қазақстанның ЭКСПО-2017 көрмесін өткізуге бөлген жерінен

де кіші. Бірақ, соған қарамай, өзіндік салмағы бар, барлық адамзат баласы бір көруге құмартатын, демалыс орындарына барғысы келетін қызғылықты ел. Мұнда бақуатты адамдар қызықтайтын орындардың қызмет көрсету сапасы ең жоғары деңгей ге жеткізілген. Соның ішінде Мон те-Карло қаласындағы казиноның атағы алыс шетелдерге мəлім. Формула-1 автожарысының «Монако Гран-приі» деген кезеңі де осында өтіп, елдің атағын алысқа жайған. Мəдени өмірде де Монаконың атағы алысқа кеткен. Оның ең бай ауданы – МонтеКарлодағы филармониялық оркестр мен операның да атағы барша əлемге танымал. Мұның сахнасында Энрико Карузо, Федор Шаляпин, Пласидо Доминго, Лучано Паваротти секілді айтулы шеберлер əн шырқаған.

Атырауда атќарылєан істер ауќымды Əкімдермен жұмадағы жүздесу кеше Атырау облысымен жалғасты. Орталық коммуникациялар қызметінде өткен кезекті баспасөз мəслихатына əкім Бақтықожа Ізмұхамбетов қатысып, Атырау облысының ахуалын, тыныс-тіршілігін, аймақта атқарылып жатқан жұмыстар жайын жария етті. Динара БІТІКОВА,

«Егемен Қазақстан».

Ел аумағының 4 пайызын қамтып, халық санының 3,2 пайызы қоныстанған Атырау облысы өндірісі бүгінде еліміздің ішкі жалпы өнімінің 11 пайызын құрайды. Еуропа мен Азияның арасында орналасқан аталмыш аймақ өзінің географиялық артықшылығымен де ерекше. Сондықтан бұл өңірдің ел алдындағы жауапкершілік жүгі зор Атырау дегенде, ауызға алдымен мұнай түсетіні жасырын емес. Жалпы, еліміздің батыс бөлігін бəріміз байлықпен байланыстыратынымыз рас. Себебі, қалай дегенмен де, қара алтынмен қаражат тауып отырған облыс жағдайы өзге өңірлерден өзгерек болса керек-ті. Атырау облысында бүгінде үдемелі индустриялық-инновация лық даму мемлекеттік бағдарламасы да тиімді жүзеге асырылуда. Мəселен, бұл бағдарлама аясында 1,4 трлн. теңгенің 34 жобасы қолға алынған. Ал бұл жобалардың іске асу нəтижесінде 4,5 мыңнан астам жаңа жұмыс орны ашылмақ. ----------------------------------------------------Атырау облысына арналған айқарма бет материалдарын 4-5-беттерден оқисыздар.

Сондай-ақ мұнда атағы жер жаратын Мұхиттану музейі де бар. Оның директоры болып біраз жылдар аты аңызға айналған мұхиттанушы ғалым Жак-Иф Кусто қызмет еткен. Монаконың атағын алысқа жаятын шаралардың қатарына жыл сайын өткізілетін Халықаралық теле жəне цирк фестивальдерін жатқызуға да болады. МонтеКарлоның тағы бір қызығы – оның темір жол вокзалы биік тауға орналасқан. Осы стансадан елдің тарихи-курортты аймағы мен казиноға бірден жетуге болады. Монако халқының саны 36 мыңнан сəл ғана асады. Бұл да Қазақстанның бір ауданының халқындай ғана. Ал ІЖӨ-нің жан басына шаққандағы көлемі 50 мың доллар шамасында. Елдегі негізгі табыс туризмнен түседі. Жылына Монакоға 7 миллионға жуық турист келетін көрінеді.

Біз болған кезде де Монако көшелерінде шетелдік туристер қаптап жүрді. Соған қарай, қонақүй бағалары да удай қымбат. Осы себепті қазақстандық журналистер Монакодан 25 шақырым жердегі Францияның Ницца қаласына орналастырылды. Сондай-ақ мұнда банк жұмысы (жалпы табыстың 17 пайызы), құрылыс (10 пайыз), өнеркəсіп (9 пайыз) жəне ақпаратты-коммуникациялық технология (8 пайыз) дамыған. Ел халқының негізгі бөлігі француздар, мемлекеттік тілі де француз тілі. Сонымен бірге, жергілікті халықтың монегас тілі де сақталған. Мұны көне итальян тілінің солтүстік диалектілерінің бірі деп танушылар көп. Монаконың ақшасы – еуро. Алайда ол Еуроодаққа мүше емес. Бірақ ЕО-мен Франциямен арадағы Кеден одағы арқылы

Универсиадаєа дайындыќ барысы ќаралды Кеше Премьер-Министр Серік Ахметовтің төрағалығымен Алматы қаласында 2017 жылы өтетін 28-ші Дүниежүзілік қысқы универсиадаға дайындалу жəне өткізу жөніндегі ұйымдастыру комитетінің кезекті отырысы өтті, деп хабарлады Премьер-Министрдің баспасөз қызметі. Алматы қаласының əкімі Ахметжан Есімов арнайы əзірленген Қысқы универсиаданың логотипін, бойтұмары мен слоганын танысты рып, спорт нысандары құрылысының барысы туралы хабарлады. Универсиада бағдарламасына енгізілген қысқы спорт түрлері бойынша жас

спортшыларды дайындаудың кешенді жоспары туралы Білім жəне ғылым вице-министрі М.Орынханов мəлім етті. Ұйымдастыру комитеті отырысының қорытындысы бойынша, Үкімет басшысы мүдделі мемлекеттік органдарға бірқатар тиісті тапсырмалар берді.

Жарќын жетістіктер

Археография жəне деректану ұлттық орталығы Мемлекеттік хатшы Марат Тəжиннің төрағалығымен өткен Қазақстан Республикасының Ұлттық тарихын зерделеу мəселесі бойынша ведомствоаралық жұмыс тобының кеңейтілген отырысының хаттамасына сəйкес тиісті тапсырмаларды іске асыруда. Ағымдағы жылы Орталық қызметкерлері Б.Т.Жанаев, И.В.Ерофееваның Қалмақ Республикасының Ұлттық мұрағатына (Элиста) жəне Ж.М.Төлебаеваның Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясы Шығыстану институтының қолжазбалар қорына (Ташкент) ғылыми іссапарлары ұйымдастырылды. Ғалымдар бірінші кезекте Қазақстан тарихының аз зерттелген мəселелеріне көңіл

аударды. Осы уақытқа дейін Қалмақ Республикасы Ұлттық мұрағатының құжаттық материалдары қазақстандық зерттеушілердің назарынан тыс қалып келген. XVII-XVIII ғғ. қазақ жəне қалмақ ха лықтарының əскери қақтығыстарының ғана емес, дипломатиялық жəне гуманитарлық өзара қарқынды байланыс та рының кезеңі болып табылады. (Соңы 7-бетте).

тығыз байланысқан. Монако бірнеше халықаралық ұйымдардың мүшесі болып табылады. Соның ішінде БҰҰ (1993 жылдан), ЕҚЫҰ, Еуропа Кеңесі, Интерпол, ЮНЕСКО, БСҰ жəне басқаларға мүше. Халықаралық ги дрография ұйымының бас кеңсесі де осы елде орналасқан. Монако əлемнің 45 елінің 106 қаласында өзінің құрметті консулдығын ашқан. Соның ішінде Қазақстан астанасы да бар. Монаконың мемлекеттік басқару жүйесі – конституциялық монархия. Қазіргі мемлекет басшысы – Князь Альбер ІІ. Оған билік мұрагерлік жүйе бойынша əкесінен қалған. 55 жастағы Альбер ІІ таққа 2005 жылы отырды. Егер Еуропаның басқа елдеріндегі монархтар тек символдық қана өкілеттікке ие болса, Монаконың монархы биліктің барлық тізгінін өзі

ұстап, мемлекетті іс жүзінде жалғыз басқарады. Атап айтар болсақ, ол барлық мемлекеттік басқару жүйесіндегі лауазымды тұлғаларды тағайындайды, заңнамалық құжаттарды дайындауда да өте кеңейтілген өкілеттікке ие, заңдарға қол қою мен ратификациялау құқығы да өзінде, халықаралық аренада мемлекеттің атынан сөйлейді. Князьдің жанында жеті адамнан тұратын кеңесші орган бар. Оның мүшелерін де Князьдің өзі 3 жыл мерзімге тағайындайды. Конституциялық бақылау құқына ие болып табылатын Мемлекеттік кеңес деген орган бар. Оның мүшелерін Князь Үкіметпен келісіп тағайындайды. Заң шығару билігінде 24 депутаттан тұратын бір палаталы Ұлттық парламент жұмыс істейді. (Соңы 2-бетте).

Жаѕа Саяси доктрина жаѕа белеске бастайтын даѕєыл жол болуы тиіс Алматы қаласында шығармашыл жəне ғылыми интеллигенция өкілдерінің қатысуымен «Нұр Отан» партиясының жаңа Саяси доктринасының жобасы талқыға салынды. Оған «Нұр Отан» ХДП Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек қатысып, жиылған зиялы қауым өкілдерінің ұсыныс-пікірлеріне ден қойды. Қанат ЕСКЕНДІР,

«Егемен Қазақстан».

Достық үйінің мəжіліс залында өткен алқалы жиынға партия белсенділерімен қатар, Мəдениет жəне ақпарат вице-министрі Арман Қырықбаев, Парламент Мəжілісінің депутаты, Қазақстан Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы, «Нұр Отан» партиясы жанындағы Мəдениет пен өнерді дамыту мəселелеріне арналған «Мирас» қоғамдық кеңесінің төрағасы Қуаныш Сұлтанов, Ұлттық ғылым академиясының

төрағасы Мұрат Жұрынов, «Астана Опера» мемлекеттік опера жəне балет театрының директоры Төлеген Мұхамеджанов, Парламент Сенатының депутаты, Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы Нұрлан Оразалин, Қазақстан Композиторлар одағының төрайымы Балнұр Қыдырбек, жазушы-драматург, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Əкім Тарази жəне Алматы қаласында орналасқан жоғары оқу орындарының, бұқаралық ақпарат құралдарының басшылары қатысты. (Соңы 2-бетте).

Бїгінгі нґмірде:

Климаттыќ ґзгерістер 3-бет

Саѕлаќ 7-бет


2

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

Шаруасы шарыќтаєан шаєын ел

(Соңы. Басы 1-бетте).

Алайда, барлық заңнамалық құжаттар Князь қол қойғаннан кейін ғана күшіне енеді. Атқарушы билік Мемлекеттік министр (Үкімет басшысы) басқаратын үкіметтік кеңестен тұ рады. Бір қызығы – Мемлекеттік министр Франция азаматы, Князь оны француз өкіметінің ұсынысымен 3 жылға тағайындайды. Монаконың тəртібін 500ге жуық полиция қызметкері бақы лайды. Барлық жерлерге бейнебақылау орнатылғандықтан, олардың жұмысы біршама жеңіл. Монакоға күніне 40 мыңға жуық шетелдік жұмысқа келеді. Мұнда жұмыссыздық деген мүлде жоқ. Монако қаласының өзі Монако вилле – ескі қала, Монте-Карло – ойын үйлерінің ауданы, Ла-Кондамин – порт маңы, Фонтвиль – суды құрғатқаннан пайда болған жаңа жер сияқты төрт бөлікке бөлінген. Монако казиносы 1863 жылы ашылған. Ақылды князь ел ге бақуатты адамдардың тартымдылығын арттыру үшін оны алғашқы болып ашып жəне атағын дүние жүзіне танытқан. Мұнда салық көлемі өте шағын, сондықтан да салықтан қашқандар қаражат атаулысын осында сақтауға құмар. Монаконың бір сөзбен айтқандағы сипаты – əлемнің үлкен байлығын өзінде тоғыстырған шағын ел. Қазақстан мен Монако арасын дағы дипломатиялық байланыс 2009 жылы орнаған. Қазақстанның Франциядағы

Төтенше жəне өкі летті елшісі Н.Дəненов Монакода да елші қызметін қоса атқарады. Астанада Монаконың құрметті консулдығы ашылған. Ал Монаконың Қазақстандағы елшісі қызметін Ұлыбританияның елшісі Эвелин Жанта қоса атқарады. Былтырғы қараша айында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың шақыруымен Монако Князі Альбер ІІ Қазақстанға алғаш рет ресми сапармен келді. Сапар бары сында Бірлескен мəлімдемеге қол қойылған болатын. Сондай-ақ екі елдің саудаөнеркəсіп палаталары арасында ынтымақтастық орнату туралы келісімге қол қойылған. Осы келісім шеңберінде қазақстандық экспорт жəне инвестиция жөніндегі «Казнекс Инвест» агенттігі мен Монаконың экономикалық даму палатасы арасында ниеттестік меморандумына қол жеткізілген. Үстіміздегі жылдың маусым айында Қазақстанға елші Э.Жанта бастаған бизнес-делегация келіп, форум өткізді. Оған Монако экономикасының əртүрлі секторынан 23 компанияның басшылары қатысты. Сапар барысында делегация басшыларын Премьер-Министрдің орынбасары Ə.Исекешев қабылдап, келіссөз жүргізді. Екі елдің арасындағы сауда айналымы əзірге мардымсыз, 2012 жылдың қорытындысы бойынша ол 211 мың АҚШ долларын ғана құрады. Дегенмен, қаржы, құрылыс, туризм, жаңа технологиялар саласындағы

ынтымақтастықтардың перспективасы жоғары саналады. Мəдени-гуманитарлық салада да ынтымақтастық дамып келеді. 2010 жылы Монакода болған 5-ші Халықаралық кинофестивальде қазақстандық режиссер Е.Тұрсыновтың «Келін» картинасы Гран-при жүлдесін жеңіп алды. 2011 жылы осында өткен цирк əртістерінің 35-ші фестиваліне Қазақстан циркі де қатысты. 2012 жылдың қараша айында Астананың Бейбітшілік жəне келісім сарайында «Грейс Келлидің заманы» атты көрме бо лып өтті. Ол қазіргі Князьдің анасына арналған еді, көрмені Президент Нұрсұлтан Назарбаев пен сол кезде Қазақстанда ресми сапармен болған Князь Альбер ІІ-нің өзі тамашалады. Мəдениет жəне ақпарат министрі М.Құл-Мұхаммед 2013 жылдың наурыз айында сол кезде Қазақстанға келген Монако елшісі Э.Жантаны қабылдап, Монте-Карло балетінің Астанаға гастрөлмен келуі мəселесін талқылады. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев пен Князь Альбер ІІ арасындағы келіссөз аяқталған соң екіжақты құжаттарға қол қойылды. Қазақ стан Үкіметі мен Монако Князьдігі арасындағы туризм саласындағы ынтымақтастық туралы бұл құжатқа Қазақстан жағынан Ə.Исекешев, ал Монако жағынан Князьдіктің Сыртқы істер министрі Ж.Бадиа қол қойды. Қол қою рəсімі аяқталған соң Президент Н.Назарбаев

Мəжіліс Төрағасы Нұрлан Нығматулин Люксембург Ұлы Герцогтігінің Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Пьер Феррингті қабылдады, деп хабарлады осы палатаның баспасөз қызметі. Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясында жүктелген міндеттерді заңнамалық қамтамасыз етуге бағытталатынын атап өтті. Мəртебелі мейман өз кезегінде Қазақстанның соңғы уақыттардағы қарқынды дамуын тілге тиек ете отырып, Люксембургтің барлық салада əріптестікті кеңейтуге жəне парламентаралық өзара ісқимылды одан əрі нығайтуға ынталы екенін жеткізді. Ал халықаралық мəселелерге келгенде, кездесу иелері барлық мемлекеттердің халықаралық лаңкестік пен басқа да жаһандық қатерлерге қарсы күш біріктіруі жөнінде əңгіме өрбітті. Мəжіліс Төрағасы Қазақстан мен Люксембургтің Ауғанстан қауіпсіздігіне байланысты халықаралық күш-жігерге қолдау көрсету аясында да өзара ынтымақтастықтың маңыздылығына тоқталды. Тараптар екі ел арасындағы қарым-қатынас одан əрі дамитынына сенім білдірді.

аясында Қазақстан мен Монако іскер қауымының бизнес-форумы да болып өтті. Оны Қазақстанның Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі, Сау да-өнеркəсіптік палатасы Монаконың Қаржы жəне экономика министрлігімен бірлесіп ұйымдастырды. Форумға қатысушылар жылжымайтын мүлік, туризм, көлік жəне логистика, мұнай-газ, тамақ өнеркəсібі мен банк саласындағы өзара іскерлік перспективалары туралы пікір алмас ты. Форумның ең үлкен табысы – Бірлескен іскерлік кеңес құруға қол жеткізілді. Оған екі жақтың сауда-өнеркəсіп палаталарының басшылары қол қойды. Шығып сөйлеген қазақстандық компаниялардың басшылары өздерінің іс-əрекеті туралы толық баяндай отырып, монакалықтар арасында іскерлік қызығушылық туа қалса, зор ынта бөлетінін айтып жатты. Өз кезегінде монакалықтар да осы бағытта сөйледі. Бұлар өз елдеріндегі іскерлік тартымдылықтың зор екенін мақтанышпен баяндады. Соның ішінде, əсіресе, салықтық жеңілдіктің, қаржының сақталуына кепілдіктің, инвестициялық тартымдылықтың зор екенін неше түрлі слайдтар көрсете отырып жеткізді. Форум қорытындысы бойынша Монаконың «Монако Менеджмент Констракшн» атты үлкен компаниясы «Казнекс Инвест» АҚ, «Астана Трейд Интернасионал» жəне Қызылорда облыстық əкімдігімен іскерлік байланыстар орнату жөніндегі келісімге қол қойды. Сондай-ақ, «Казнекс Инвест» АҚ «Гоу он гроуп», ал Қызылорда облыстық əкімдігі «Хидроконсепт Солар» компанияларымен ынтымақтастық жөнінде келісім жасасты.

Бизнес-форум жұмысына Премьер-Министрдің орынбасары – Индустрия жəне жаңа технологиялар министрі Əсет Исекешев, Монаконың Қаржы жəне экономика министрі Жан Кастеллини қатысып, сөз сөйледі. Қазақстан Президенті ресми сапар шеңберінде Князьдіктің урбанистикалық жəне қаржылық дамуының тұсаукесеріне қатысты. Тұсаукесер барысында Мемлекеттік министр М.Роже, экономикалық даму жəне қаржы министрі Ж.Кастеллини, əлеуметтік мəселелер жəне денсаулық сақтау жөніндегі министр С.Валери, қоршаған ортаны қорғау жəне қала құрылысы министрі М.П.Грамалия Мемлекет басшысына тиісті салалардың жағдайы мен даму перспективасы туралы, атап айтқанда, Грейс Княгиня емханасы құрылысының жоспары, шектеулі алаңға ие Князьдіктегі қала құрылысын жүргізудің одан арғы бағыттары туралы ақпараттар берді. Қазақстан Президенті тұсаукесердің қанағаттанарлық мазмұнын атап көрсетіп, осы сапарға шақырғаны үшін тағы да алғысын білдірді. – Альбер ІІ-нің өткен жылғы сапары, Грейс Княгиняға арналған Қазақстандағы көрме жəне менің осы жолғы сапарым – бұлар біздің халықтарымыз бен мемлекеттеріміздің өзара қарымқатынастарындағы алғашқы тарихи парақтар, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Мемлекет басшысы білім беру, денсаулық сақтау мəселелеріне басымдық беретін, сол сияқты құрылысты белсенді жүргізетін екі елдің өзара ұқсастығын атап көрсетті. – Айырмашылық сол, Монако бұл мəселелермен екі шаршы шақырым жерде айналысады, ал Қазақстанға бұл жұмыстарды екі

миллион жеті жүз мың шаршы километр аумақта атқаруға тура келеді. Монаконың көпғасырлық тарихы бар, бүкіл əлемнің тəжіри бесін өз бойына сіңіруде, біз бол сақ өз тəуелсіздік жолымызды енді ғана бастаудамыз, сондықтан біз үйренерлік жайттар бар, деді Қазақстан Президенті. Нұрсұлтан Назарбаев Монаконың сыртқы борышының мүлде жоқ екенін атап өтті. Қазақстанның қазіргі кездегі мемлекеттік борышы ІЖӨ көлемінің 4-5 пайызы мөлшерінде болса, бюджет тапшылығы 3,5 пайыз мөлшерінде. Сонымен бірге, елдің ұлттық резервтері 90 млрд. долларды құрайды, ал оның өзі тапшылықсыз жəне борышсыз бюджет туралы айтуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, Мемлекет басшысы шетел банктерінің үлесі 95 пайызды құрайтын жəне оның өзі тұрақты əрі ырғақты дамуға кедергі келтірмейтін Монаконың банк жүйесі тəжірибесін зерттеу қажеттігіне назар аударды. Қазақстан Президенті екі ел ынтымақтастығын өзара тиімді жағдайда ұлғайту əлеуетінің зор екенін атап көрсетті. – Кішкене ғана мемлекеттің шағын аумақта осындай ауқымды міндеттерді шешпек болғаны таңданыс туғызады. Біз Монакомен ынтымақтастықты, соның ішінде медицина, білім беру, сол сияқты құқық жүйесін дамыту салаларындағы ынтымақтастықты кеңейтуге тырысатын боламыз, – деп атап өтті Мемлекет басшысы. Мұның сыртында Нұрсұлтан Назарбаев Монако Мемлекеттік министрі М.Рожемен келіссөздер жүргізіп, онымен екіжақты қарым-қатынастардың көкейкесті мəселелерін талқылады. ----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

Жаѕа Саяси доктрина

Тґраєа елшімен кездесті Кездесу барысында тараптар Қазақстан-Люксембург арасындағы əріптестікке қатысты бірқатар мəселелерді талқылады. Палата Төрағасының атап өткеніндей, Қазақстан Президенті мен Ұлы Герцогтіктің жетекшісі арасындағы қол жеткізілген келісімдер қос ел қарым-қатынасының тұрақты дамуына негіз қалап отыр. Сонымен қатар, Н.Нығматулин люксембургтік жаңа технологиялар мен инновацияларды энергетика мен медицина салаларында тиімді пайдалану екі ел ынтымақтастығының əлеуетін күшейте түсетінін айтып өтті. Əсіресе, оның Қазақстанның «жасыл экономикаға» көшуі қарсаңында маңыздылығы арта түспек. Тараптар парламентаралық əріптестікті нығайту мүмкіндіктерін де назардан тыс қалдырмады. Мəжіліс Төрағасы депутаттық корпустың барлық күшжігері Елбасы Нұрсұлтан

пен Князь Альбер ІІ сарайдың балконына шығып, төменде жиналған қауымға қолдарын бұлғап, сəлем жолдады. Бұл – князьдіктің өзіндік дəстүрлі салты. Шетелдік мемлекет басшыларымен кездескен соң Князь халқына мəртебелі қонақпен бірге осылай сəлем ететін көрінеді. Ал төменде оркестрдің сүйемелдеуімен кəсіби ансамбль би биледі. Осы күні таңертең Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Swissport International» жəне «Flughafen zurich AG» компанияларының басшыларымен кездесті. Кездесуге Қазақстан жағынан Вицепремьер – Индустрия жəне жаңа технологиялар министрі Ə.Исекешев, «Қазақстан темір жолы» АҚ басшысы А.Мамин, ал Монако жағынан Swissport International компаниясының президенті, басқарма төрағасы П.Утнегард пен Flughafen Zurich AG компаниясының қаржы жө ніндегі вице-президенті Д.Шмукки қатысты. Əңгімелесу барысында еуразиялық көлік инфрақұрылымы мəселелері, сондай-ақ Қазақстан əуежайларын дамыту жəне оларды халықаралық стандарттарға сəйкестендіру саласындағы ынтымақтастықтың келешегі талқыланды. Кездесу аясында əуежайлар желісін басқару жөнінде бірлескен кəсіпорын құру жөнінде меморандумдарға қол қою туралы келісімге қол жеткізілді. Swissport International – жерүсті қызметін ұсынатын, 38 елдің 192 əуежайымен байланыс жасайтын əлемдегі жетекші компания. Flughafen Zurich AG – Цюрих қаласы əуежайының иесі əрі операторы, сондай-ақ бүкіл əлемнің өзге де 10 əуежайын басқаруға қатысады. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Монакоға сапары

(Соңы. Басы 1-бетте). Алқалы жиынның жүргізушілі гін қолына алған Қ.Сұл танов партияның XV съезі қарсаңында еліміздің əрбір өңірі мен аймақтарында аталған Доктринаны таныстыру жəне талқылау жұмыстары ның жүр гізіліп жатқанын, оның сыртында съезд алдындағы дайындық мейлінше пысықталуда екенін жеткізді. Өз кезегінде Б.Байбек партия ұсынып отырған Доктринаның ұстанған бағыты мен сүйенер құндылықтарына тоқтала отырып, «Партияның жаңа Доктринасы – уақыт талабы» деп аталатын шағын баяндама жасады. Онда Б.Байбек жыл басынан бері атқарылған істердің ретімен таныстырып, партия жанынан құрылған жұмыс тобының əзірлеген Доктрина жобасы жайлы, оның қоғамдағы рөлі мен маңызы туралы айтып өтті. Б.Байбектің айтуынша, өткен аптада «Нұр Отан»

пар тия сының мүшелері болып табылатын үкіметтің 15 мүшесі, 80-нен аса депутат ел ішінде жүргізген саяси Доктринаны таныстыру жəне талқылау жұмыстарын қорытындылаған. Партия Төрағасының бірінші орынбасары Саяси доктринаны

талқылау барысында жер-жерлерде «Нұр Отан» партиясының халықты қабылдау бөлмелері ашылып, леклек болып жиналған халықтың қажеттілігімен етене танысқанын, бұл құжат ел көкейіндегі мəселелерді мейлінше толық қамтитын жоба ретінде құпталып отырғанын тілге

тиек етті. Мұнан өзге, Б.Байбек жуырда Астана қаласында өткен зиялы қауым өкілдерімен кездесу барысында Саяси доктринаға енгізілуі тиіс бірқатар толықтырулардың ретімен де таныстырып өтті. Астана кездесуінде Доктрина жобасының қазақ тіліндегі нұсқасы мен ұлттық

құндылықтарға, отандық өнер мен əдебиетке, тіл мен ділге қатысты орынды пікір-ұсыныстардың қаралғанын, сол себепті бір топ қазақ зиялыларынан тұратын («Егемен Қазақстан» республикалық газеті» акционерлік қоғамының президенті Сауытбек Абдрахманов жетекшілік ететін) арнайы жұмыс тобының құрылғанын айта келіп, партияның ұсынып отырған Саяси доктринасында бірлік пен келісімнен кейінгі орында экономика мен саясаттан бұрын төл мəдениет пен руханият мəселесі қозғалып отырғандығын, сондықтан да елдік мəселе қозғалғанда зиялы қауым өкілдерінің рөлі ерекше екендігін баса айтты. «Доктрина – мемлекеттің қазынасы мен ұлттық құндылықтардың сақталуына қызмет ететін басты құжат жəне партия мүшелері мен би лік тізгініне ие болған сая си қайраткерлер ұстанатын негізгі құрал. Партияның əрбір мүшесі Доктринаға сүйеніп елге қызмет етуі тиіс», деп өз сөзін қорытындылады «Нұр Отан» ХДП Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек. АЛМАТЫ.


 Көкейкесті

 Басты байлық

Жўмсалєан əр тиынныѕ нəтижесі кґрінуі ќажет

Климаттың жаһандық өзгеруі енді ғылыми пікірталас тудырушы өзекті тақырыптардың бірі болып табылмайды. Бүгінгі күні бұл əлем назарын өзіне аударған күн тəртібіндегі өзекті мəселелердің бірі болып отыр. Ғалымдардың зерттеуі көрсеткендей, 1980 жылдан бастап ғаламшардағы орташа температура 0,8°С көтерілді. Егер зерделеп қарар болсақ, климаттағы 20 өзгерістің 19-ы 1980 жылдан кейінгі уақытқа тұспа-тұс келеді.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауының негізгі бағыттары жөнінде түсіндіру жұмысын мақсат еткен топты бастап келген Денсаулық сақтау министрі Салидат Қайырбекова Қостанай өңіріндегі денсаулық сақтау саласы мамандарымен, дəрігерлермен кездесті. Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Ғалымдар арасында климаттың өзгеру барысы туралы ортақ пікірлер жоқтығына қарамастан, сарапшылардың жалпы пікірі климаттық өзгерістің салдары жағымсыз болуы мүмкін дегенге келіп саяды. Мысалы, 1980 жылдан 2011 жылға дейін Еуроодақ елдерінің экономикасына тигізген тасқынның жалпы шығынын

Климаттыќ ґзгерістер

Оєан Ќазаќстанныѕ ґсімдік шаруашылыєы ќаншалыќты дайын? саралаған сарапшылар келген зиянды 90 миллиард еуроға тең деп бағамдады. Осыған байланысты əлемдік ғылымда зерттеудің басым бағытын қоршаған орта климатына бейімдеуге назар аудару болып отыр. Ең бастысы, бұл басқа салаларға қарағанда, табиғи-климаттық жағдайларға жəне азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуші ауыл шаруашылығына тікелей байланысты. Халықаралық зерттеулер көрсеткіші бойынша, əлемнің кейбір аймақтары, сонымен қоса Орталық Азия, басқаларға қарағанда, климаттық өзгерістерге ұшырауы əбден ықтимал. Оның ішінде, Қазақстанның климатына əсер етіп, онсыз да толыққанды қолдауды қажет етіп отырған ауыл шаруашылығын күнкөріске айналдырған аймақтарға үлкен зиян келтіруі əбден мүмкін. Бұл аймақтардағы өнімнің босқа ысырап болуының 70 пайызы тікелей ауа райымен байланысты Ал, кейбір аймақтарда жағымсыз ауа райы салдарынан алынған өнімнің 50-70%-ға дейіні қолдануға жарамсыз болып қалып отыр. БҰҰ ДБ мəліметі бойынша, Қазақстанда соңғы 50 жылда орташа ауа температурасы 1,5°С-қа өскен. Ауа температурасындағы өзгерістердің дені ерте көктем маусымындағы жерасты ылғалдылығымен байланысты болған. Үрдіс төңірегінде атмосфера шөгуін жылдың жылы кезеңінде қысқарту, суық кезеңінде ұлғайту, сол арқылы топырақ ылғалының көктемгі қорларының мерзімінен бұрын таусылуына жəне жазғы жауын-шашынның түсіңкі салымына алып келеді, бұл көбіне суарылмайтын егін шаруашылығы аудандарындағы өнімдермен байланысты. Бұдан басқа, вегетация кезеңінде гидротермиялық жағдайлардың өзгеруі егіншілік пен азықтүлік сапасын төмендететін жаңа зияндатқыш ошақтар мен ауыл шаруашылығы саласындағы əртүрлі аурулардың тууына əсер етеді. Климаттық өзгерістің басқа жағымсыз салдары ол – жерлердің шөлге айналуы. Ғалымдардың мəліметі бойынша, Қазақстандағы шөлге айналу үдерісіне ұшыраған жерлер 66% болып табылады. Жердің құлдырау зардабы 960 млн. долларға бағаланып, егіндіктің мүжілу салдарынан кіріс шығыны 779 млн. теңгені құрайды. Қарашірікті жоғалтудың жалпы шығынын сарапшылар 2,5 млрд. долларға бағалады. Бірақ климаттық өзгерістер ауылшаруашылық жерлерінің азуына алып келуші негізгі факторлар болып табылмағанымен, олар осы үдерістің негізі.

3

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

Бүгінде климаттың өзгеруіне ауыл шаруашылығын бейімдеу мəселесін əлемдегі барлық жетекші ауыл шаруашылығын зерттеу жүйелері мен зерттеу университеттері зерттеуде. Мысалы, Дэвистегі Калифор ния университетінде ауыл шаруашылығын, экология жүйесін зерттеу бойынша əлемдік үздіктердің бірі, орнықты ауылшаруашылық жүйесін дамыту жө нінде бірден екі ауқымды бағ дарлама іске асырылады. Австралияда жетекші университеттер бұл саланы жүзеге асырса, Гриффит университеті негізінде тəртіп аралық зерттеу бағ дарламасы, яғни климатты өзгерту үдерісі бойынша ұлттық зерттеу орталығын құрды. Ғылыми қамтамасыз етудегі ұқсас жүйелер көбіне еуропалық елдерде құрылуда. Ең өкініштісі, бұл өзекті тақырыптарды бағамдауда қазақстандық ғалымдардың зерттеу бағдарламалары əзірше нəтиже бере алмай отыр. Мұндай ауқымды технологиялық міндеттерді шешуге жекелеген жобалар түбегейлі əсер ете алмайды, сондықтан халықаралық гранттар немесе бағдарламалар шеңберін арттыру қажет. Отандық аграрлық ғылым бұл жағдайда климаттық өзгерістердің салдарына отандық өсімдік шаруашылығын бейімдеу үшін қажетті іс-шараларды қолға алуы керек. Бұл үшін, бірінші кезекте селекция жұмысына деген көзқарасты өзгерту қажет. Сонымен қатар, басты назарды азықтүліктің көтерілуіне емес, күш түсірмейтін сорттардың дамуына бұру қажет. Əлбетте, бүгінде отандық селекцияда негізгі болып табылатын тек жыныстық будандастыру тəсілімен күш түсірмеуді елеулі түрде жетілдіру мүмкін емес. Селекциялық жұмыста шаруашылық-бағалы белгіні көрсетуде, оның əсерінің гено типті жəне заңдылықты зерт теуге негізделген кешенді тəсілдеме қажет. Бұған сəйкес, бірегей бағдарламаның іргелі жəне қолданбалы түрін, жаңа ғылыми құзыреті мен инфрақұрылымды дамыту шеңберінде байланыстыруда биотехнология тəсілін меңгерген тəжірибе қажет. Басқаша айтқанда, өсімдік шаруашылығында əртарап тандыруды белсенді жүргізу қажет. Негізі, ауылшаруашылық аймақтарындағы егіншілік жүйесінде туындаған бірқатар өзгерістерге орай түзетулер енгізудің уақыты жетті. Себебі, климаттық өзгерістерге орай вегетациялық кезеңдегі гидротермиялық жағдай елеулі өзгерістерге ұшырап, нəтижесінде

агротехникалық шараларды өткізуді ұтымды мерзімге жылжытуға, арамшөптерді вегетациялау кезеңін өзгертуге, өсімдіктерді қорғауға алып келеді. Бүгінгі таңда біз, белгілі ғалым, академик А.Бараевтың жетекшілігіндегі жарты ғасыр дан артық өңделген не гіз гі ауылшаруашылық аймақта рындағы егіншілік жүйесін қабылдауды жалғастырып келеміз. Əрине, бұл жүйе отандық ауыл шаруашылығының дамуында жəне жаңа агротехнология үшін негіз болып қала береді. Бірақ бүгінгі таңда ауа райының өзгеруі салдарынан өзгеріске ұшыраған жерлердегі топырақтың өзгеріске ұшырауын зерттей отырып, оны саралау керек. Қазақстандағы ауылшаруашылық жерлерінің құлдырау жылдам дығын есептей келе жəне экологиялық жағдайларды күшей туде отандық ауыл шаруа шы лығының даму жолын іздеу мақсатында ауқымды агроэко логиялық жобалар керек. Ауылшаруашылық жерлерін орналастыруға тиімді жүйелер керек, сонда ғана нақты табиғи көріністерге бейімделе аламыз. Əсіресе, мұндай жүйе Қазақстанның батыс жəне орталық аймақтарындағы тəуекелді егіншілік үшін ерекше өзекті. Жоғарыда көрсетілген мəселелерді шешу үшін тек қана бір ғылыми мектептің құзыреті жеткіліксіз, климаттық өзгерістерге бейімделуіне əсер ете алатын жан-жақты зерттеуден туындаған жұмыстар қажет. Əлемдік тəжірибе көрсеткендей, ауыл шаруашылығында, экономикада, биология ғылымдарында жəне қоршаған орта туралы ғылым саласында да аграрлық мəселені зерттеу ауыл шаруашылығындағы ізденістің дамуы жалпы əлемдік үрдіске айналды. Бірақ, бұл қажеттіліктерді тиімді қолдану үшін біздің алдымызда атқарылар бірқатар шаралар тұр. Ең бірінші кезекте, сан-алуан ғылыми бағыттарды біріздендіріп, жаңа ғылыми тұжырымдамаларды айшықтаған жəне қолданбалы технологияларды қолданатын ұйымдық құрылым керек. Яғни, халықаралық тəжірибе негізінде климаттық өзгерістерге ауыл шаруашылығын бейімдеу үшін тек қана ғылыми-зерттеуді кеңейту жеткіліксіз. Маңыздысы тəжірибелік нəтиже алу үшін ғылыми-зерттеумен қоса, кəсіби құзыреттілікті де дамыту, яғни өзекті мəселелерді түсінетін білікті мамандарды дайындау. Жаңа технологиялық тапсырмаларды шешу үшін ғылымизерттеу жүйесін қайта қарап,

Бас прокурорлар бас ќосты

Еліміздің Бас прокуроры Асхат Дауылбаев Қырғызстанның Бішкек қаласында өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымына (ШЫҰ) мүше мемлекеттердің бас прокурорларының 11-ші отырысына қатысты.

Форум жұмысына Қазақстан, Қытай, Қырғыз, Ресей, Тəжікстан жəне Өзбекстанның жоғары қадағалау органдарының басшылары, сонымен қатар, ШЫҰ Хатшылығының жəне Аймақтық терроризмге қарсы құрылымы атқару комитетінің өкілдері қатысты. Отырыс барысында күн тəртібінің өзекті

тақырыптары талқыланды. Атап айтқанда, шекаралас экономикалық қылмысқа, соның ішінде заңсыз жолмен келген кірісті жылыстату жəне ұйымдасқан трансұлттық қылмысқа қарсы күресте құқықтық көмек көрсету мəселелері қаралды. Отырыс қорытындысында хаттама

мамандар дайындауды жəне зерттеу университеті сияқты аграрлық ғылым ұйымының əлеуетін арттыру керек. Мысалы, Австралияда осындай университеттер ауыл шаруашылығын зерттеудегі негізгі орындар алады. АҚШ-та соңғы бес жылда ғана жетекші университеттерде ауыл шаруашылығын зерттеуге бөлінетін мемлекеттік қаржының көлемі 3 есеге артты жəне əлемдік аграрлық ғылымдағы ұлттық жүйеге жетелеуші ауыл шаруашылығын зерттеу қызметінің қаржысы өсті. Бүгінгі таңда зерттеу университеттерін дамыту жобаларына көптеген елдер қатысуда. Əрине, Қазақстан да бұл беталыстан сырт қалмауы тиіс жəне осы зерттеу университеті отандық ауыл шаруашылығы алдында тұрған ауқымды технологиялық тапсырманы шешу үшін өзекті институттық жүйе болып табылады. Сондықтан С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің негізінде ауылшаруашылық жүйесін əлемдік деңгейдегі зерттеу университетін құру туралы Елбасының тапсырмасы дер кезінде айтылған өзекті мəселе болуымен құнды. Ең үздік отандық жəне шетелдік тəжірибені біріктіріп, орталық жəне қолданбалы ғылымның əдістеріне негізделген, трансферт пен əлемдік жетістіктерге бейімделген мамандар даярлауға біріктірілген аграрлық ғылымды ұйымдастырудың жаңа жүйесінің жобалық модулін калыптастыруымыз керек. Бұған қосымша, жоғары білікті ғылыми мамандардың қартаюына байланысты зерттеу университеті заманауи озық əдіснаманы меңгерген жəне ауыл шаруашылығындағы басты инновациялық тетіктерден хабары бар магистранттар мен докторлар дайындау қажет. Отандық ауыл шаруашылығын климаттың өзгеруіне бейімдеу бүгінгі күннің басты талабы, сол арқылы аграрлық университеттегі зерттеу базасын қалыптастыру. Бұл бағыттағы жұмысты қаншалық ты тезірек қолға алсақ, соншалықты қажетті шараларды ұйымдастырып, алдымыздан туындаған технологиялық сұрақтарға жауап бере аламыз. Басқа жағдайда Қазақстанның ауыл шаруашылығына деген климаттық өзгерістердің əсері жыл сайын арта түседі. Ақылбек КҮРІШБАЕВ, С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің ректоры, Ресей Ауыл шаруашылығы ғылым академиясының академигі, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі.

қабылданды, онда прокурорлар келешекте де іс жүзіндегі ынтымақтастықты нығайтуға, трансұлттық қылмысқа қарсы күресте тиімді жəне үйлесімді саясатты жүргізуге дайын екендіктерін білдірді. Осы форум аясында Қазақстанның Бас прокуроры Беларусь, Қырғыз, Тəжікстанның бас прокурорларымен, сонымен қатар, Қытай, Ресей, Əзербайжан жəне Украинаның өкілдерімен екіжақты кездесулер өткізді. Кездесу барысында қылмысқа қарсы күрес саласындағы ынтымақтастық туралы сөз болды, деп хабарлады Бас прокуратураның баспасөз қызметі.

Еліміздің дамуына темірқазық болатын Жолдаудың негізгі бағыт тарына тоқталған министр денсаулық сақтау саласына мемлекеттің зор қамқорлық жасап отырғанын тілге тиек етті. Соңғы жылдары біздің еліміздегі əлеуметтік саланың алға жылжуын дүние жүзіндегі дамыған елдермен салыстыру абзал. Дүниежү зілік қаржы дағдарысына бай ланысты көптеген елдерде əлеуметтік бағдарламалар қаңта рылды. Сыртқы нарықтың қиындықтарына қарамастан, біздің елімізде əлеуметтік салаға бөлінген қаржы көлемі көбеймесе азайған жоқ. Ол денсаулық сақтау саласынан анық көрініп отыр. – Сондықтан халық денсаулығы үшін бюджеттен бөлінген қыруар ақшаның əр тиыны өзінің орнын тауып, нəтижесін көрсетуі қажет. Барлығымыз да сол үшін қызмет істеуіміз керек, – деді министр Салидат Қайырбекова. Мұнан кейін Салидат Зекенқызы денсаулық сақтау саласында жүзеге асырылып жатқан істер мен проблемаларға жеке-жеке тоқталды. Емдеу мекемелерін заманауи медициналық құрал-жабдықтармен жабдықтаудың жəне мамандар біліктілігін көтерудің арқасында қазір жүрек-қан тамырлары ауруларына қарсы, буын ауыстыру сияқты күрделі операциялар тек Астана мен Алматы клиникаларында ғана емес, облыстардың өзінде жасала беретін болды. Қостанай облыстық ауруханасында жергілікті дəрігерлер өз күшімен жүрек тамырлары ақауына бес жүзден аса операциялар жасады.

Министр денсаулық сақтау саласында қызмет сапасының көрсеткіштері дүниежүзілік стандартқа сай келуі керектігіне тоқталды. Дəрігер жұмысы оның ауруларды көп қабылдауымен емес, қайта ауру адамдардың азаюымен өлшенуге тиіс. Бұл олардың тұрғындар арасында профилактикалық жұмыстарды жүргізуіне байланысты. Соңғы жылдары жүргізіліп жатқан 12 скрининг бағдарламасы аурудың меңдеуін азайтып қана қоймайды, жас ұзақтығын да қамтамасыз етеді. Министр мұндай бағдарламаларды жүргізуге кез келген елдің қолы жете бермейтіндігін де айтып өтті, өйткені, ол ел қазынасына өте қымбатқа түсетін шара. Сондықтан қолда барда алтынды бағалап, оны жұмсалған қаржы ақталатындай етіп, ұқыпты, жіті қадағалаумен, сапалы жүргізу керектігін де ескертті. Ұлттық скрининг бағдарламасының төртеуі онкологиялық ауруларды ерте анықтауға арналғанын айтсақ, оның қаншалықты маңызды екені əр қазақстандыққа түсінікті бола түседі. Денсаулық сақтау саласындағы жұмыстардың барлығы да емдеу сапасының жақсаруына, сол арқылы өлім-жітімнің азайып, демографиялық жағдайдың серпілуіне бағытталады. Осы орайда министр бірінші звенодағы, яғни учаскелік дəрігерлер жұмы сын жандандыруды тапсырды. Бала мен ана өлімінің азаюы, обырдың туберкулездің ерте анықталуы, жүрек-қан тамырлары ауруларының есепке алынуы жəне тағы басқа да адам өлімін жиілететін сырқаттарды ауыздықтау бірінші звено, емхана жұмысының сапасына тікелей

тəуелді. Облыста осыған байланысты дəрігер тапшылығы да білінеді. Биыл облысқа 66 жас маман келді, оның 27-сі емханаларға баруы тиіс. Қостанай облысы үшін бұл сан кадр зəрулігін жаба алмайды. Министр облыста дəрігер кадрларымен қамтамасыз ету жұмысын əлде де жақсарту қажеттігін айтты. Облыста бала туу көрсеткіші жоғарылаған, демографиялық серпін де жаман емес. Дегенмен, ана мен бала өлімінің азаймай отырғанына алаңдамасқа болмайды. Үстіміздегі жылдың 8 айында облыста 134 бала шетінеген, бір ана өлімі орын алған. ХХІ ғасырда ана мен бала өліміне жол беру тек қана дəрігер біліктілігіне, оның қызметіне сын екенін айтты министр. – Дəрігерлер қызметінің сапасы, оның ең алдымен науқасқа адамгершілікпен қарауы, ал əр санның артында адам тұрғанын ұмытпайық, – деді ол. Өлім-жітімге көп себепкер болатын жүрек-қан тамырлары, онкологиялық ауруларға жəне жарақатқа денсаулық сақтау саласында басымдық беріледі. Министр үлкен жолдар бойында жедел жəрдем бекеттерін салуға маңыз берді. Қостанай облысында осындай үш бекет жұмыс істейді. Кездесуде тек облыс қана емес, республикада адамдардың апаттардан, жарақаттан қайғылы қазаға ұшырауы азаймай отырғандығы да сөз болды. Денсаулық сақтау министрі Салидат Қайырбекова дəрігерлермен кездесуінде Елбасы тапсырған «Қазақстан-2050» Стратегиясында айтылған міндеттер үдесінен шығу үшін денсаулық сақтау саласында медициналық қызмет сапасын жоғарылату, науқасқа дəрігерлік көмектің қолжетімділігі, аурудың алдын алу, жаппай профилактика жұмыстарын жандандыру, жекеменшік клиникалар қатарын көбейту, менеджментті игеру секілді көптеген міндеттерді талдап айтып берді. ҚОСТАНАЙ.

Баянды болашаќ ќўжаты «Нұр Отан» ХДП Ақтөбе облыстық филиалының кезектен тыс ХVI конференциясы өткізілді. Оған Парламент депутаттары, барлық бастауыш ұйымдардан сайланған 177 делегаттың 162-сі, партияның облыстық филиалы саяси кеңесінің мүшелері, қалалық жəне аудандық филиалдары төрағаларының бірінші орынбасарлары, үкіметтік емес ұйымдар өкілдері қатысты. Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Конференцияда «Нұр Отан» ХДП облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Асқар Ға бидуллин «Қазақстан-2050» Стратегиясын жүзеге асыру аясында «Нұр Отан» ХДП жаңа міндеттері жəне партияның «Нұр Отан». Нұрлы болашақ жолында!» саяси жобасы туралы» деген тақырыпта баяндама жасады. Ол Саяси доктринаның басым бағыттарын тарата əңгімелей келіп, партияның ұзақ мерзімді бағдарламасын жүзеге асыруға байланысты байламды ойларын ортаға салды. – Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев айқындаған «Қазақстан-2050» Стратегиясының жаңа сая си

бағытына байланысты барлық жоспарларымыз бен міндеттерімізді елді 2050 жылға дейін дамытудың стратегиясы басты қағидаларымен сəйкестендіруіміз қажет. Бұл – басты даму жолымыз жəне бола шақтағы жетістіктеріміздің кепілі. Дамудың ұзақ мерзім ді бағыт-бағдары мен жалпы ұлттық жетістіктердің стратегиялық көрінісін əзірлеуге деген объективті тарихи сұранысты «Нұр Отан» партиясы ғана сабақтастыруда. Ел азаматтарының өмірін сапалы жақсартуға ұмтылыс, оны қоғамның бірлескен күш-жігерімен жəне əлеуметтік келеңсіздіктерсіз қамтамасыз етуге дайын болу – партия Доктринасының арқауы мен өзегі болып табылады, – деді Асқар Ғабидуллин.

Конференцияда сөз алған Парламент Сенатының депута ты, «Нұр Отан» ХДП Саяси ке ңесінің мүшесі Сергей Громов барлық басымдығымыздың өзегі мемлекетіміздің тəуелсіздігі, еліміздің егемендігі дегенді алға тарта отырып, партияның Саяси доктринасының осы құндылықтарымызды нығайтуға бағытталғанын атап өтті. Ал Парламент Мəжілісінің депутаты, «Нұр Отан» ХДП фракциясы жетекшісінің орынбасары Ерген Дошаев Саяси доктринаны дамудың жаңа көкжиектерін ашқан, партияның идеялық-дүниетанымдық жəне құндылықты бағдарларын анықтаған баянды құжат ретінде бағалады. Басқа сөйлегендер де Саяси доктринадан туындайтын міндеттерді жүзеге асыру жайына жан-жақты тоқталды. Конференцияда алда болатын «Нұр Отан» ХДП-ның кезектен тыс ХV съезіне делегат болып 58 ақтөбелік сайланды. Ақтөбе облысы.

Партияныѕ арќаулыќ ќўндылыєы Тақырыпқа шығарып отырғанымыздай, «Нұр Отан» ХДП Батыс Қазақстан облыстық филиалының төрағасы Нұрлан Ноғаев облыстық конференцияда Саяси доктрина жобасына қатысты осындай анықтама берді. Сонымен бірге, ол соңғы уақытта саяси партия билік пен халық арасындағы көпірге айналып келе жатқанын атап көрсетті. Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Кезектен тыс конференцияда оған қатысушылар Саяси доктрина жобасына қатысты өз ой-пікірлерін ортаға салды. Біз төменде соның бірқатарын оқырмандар назарына түйіндеп бергенді жөн көрдік. Мұрат Сыдықов, облыстық тарих жəне археология ор талығының директоры: – Доктрина неге осы кезге дейін қабылданбады деп жүргендер бар. Əр істің де пісіп-жетілетін уақыты болады. Біз сол кезге енді келіп отырмыз. Нақты айтқанда, ол – «Қа зақстан 2050» Стратегиясы идеяларына нəр, қуат беретін таптырмас тетік. Доктринаның халықтық сипаты мен мəні өте

жоғары. Бұл жөнінде айтылып та, жазылып та жүр. Бұған қосарым, Доктрина жобасына мемлекетіміздегі демографиялық ахуалды тереңдету жəне жас отбасыларды қолдау жөнінде арнайы тармақтар енгізілсе екен. Дəулетжан Жақсыбаев, Ақжа йық аудандық мəслиха тының хатшысы: – XV съезде қа былданатын партияның басты құжатына еш уақытта мəнін жой майтын тəуелсіздік талаптары тін болып енуін қалаймыз. Біздің қоғамда əділетсіздік пен ке леңсіз көріністерге жəне арождан тазалығына қатысты күрес бүкілхалықтық сипат алса, мем лекетіміздің болашағы да соғұрлым жарқын болмақ. Сондық тан да Саяси доктринада

бұл мəселелерге тереңірек мəн берілуін қалаймын. Бұған қоса, конференцияда Жаңақала ауданының əкімі Лавр Хайретдинов Саяси доктрина жобасы «Қазақстан 2050» Стратегиясын қолдау мен іске асырудың жалпыұлттық жобасы бола алатыны жөнінде ой сабақтады. Ал Орал қалалық мəслихатының депутаты Ляна Тұрсынова Доктрина жобасына қатысты талқылаулар тек «Нұр Отан» мүшелері арасында ғана емес, сонымен бірге, өзге қарапайым тұрғындар арасында да өткізілгенін, əрі аталған құжат олардың тарапынан қолдау тапқанын айтып берді. Конференцияға «Нұр Отан» ХДП Саяси кеңесінің мүшесі, Парламент Мəжілісінің депутаты Ромин Мəдинов қатысып, сөз сөйледі. Конференцияда партияның XV съезіне делегаттар сайланды. Батыс Қазақстан облысы.


4

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

ӨРНЕКТІ ӨЗГЕРІСТЕР

Атырауда атќарылєан істер ауќымды (Соңы. Басы 1-бетте). Өңір басшысының айтуынша, жыл басынан бері Индустрияландыру картасы шеңберінде облыста 9 жоба іске асырылған. Жоспар бойынша тағы 5 жоба қолға алынбақ. Биылдың өзінде құны 6 млрд. теңге болатын арматура шығару зауыты пайдалануға берілген. Келесі жылы өңірдегі қарқынды құрылыс саласының дамуына орай тұрғын үй құрылысы комбинатын салу жоспарланып отыр. Өнеркəсіптік саясаттың негізгі міндеттерін тиімді атқару үшін облыста мұнай-химия кластерін құру қарастырылған. Қазіргі таңда оның бастапқы алғышарттары бар. Облыс аумағында газ-химия зауыты салынуда. Сонымен қатар, Атырау мұнай өңдеу зауытында хош иісті көмірсутектерін өндіру кешенінің құрылысы басталды, деді Б.Ізмұхамбетов. Айта кетсек, еліміздегі өнеркəсіп өнімінің 26 пайызы, мұнайдың 40 пайызы Атырауда өндіріледі. Елімізден шығатын мұнай экспортының 35 пайызы осы өңірден жөнелтіледі. Ал елге келіп жатқан инвестицияның 5,1 бөлігі Атырау аймағының еншісінде. 2013 жылдың 8 айында облыста 21 млн. тонна мұнай, 10 текше метр газ өндіріліпті. Бұл өткен жылдың сəйкес кезеңімен салыстырғанда 11,5 пайыз жəне 15 пайызға артық. Биылғы жылы аймақтық ІЖӨ көлемі 3 трлн. 3 млрд. теңгені құраған. Баспасөз мəслихатында соңғы жылдары өңірдің экономикасы айтарлықтай дамып, инвестиция күрт өскені де айтылды. Жалпы, өндіріс өрісі кеңейген сайын ондағы экологиялық ахуал мəселесі де күрделене түсетіні белгілі. Бұл мұнайлы өлке Атырау облысы үшін аса маңызды. Баспасөз мəслихаты барысында облыс əкімі экология жағдайына да тоқталып өтті. Естеріңізде болса, қыркүйектің 24-і күні Атырау облысындағы «Болашақ» зауытында төтенше жағдай тіркеліп, зауыттан шамамен 3 шақырым жерде Қашаған кен орнының «Д» аралынан келетін газдың кемуі орын алған болатын. Осыған алаңдаған журналистер сұрағына орай өңір басшысы бүгінде өңірде ашық аспан астында қалған 9 млн. тонна күкірттің 1 млн. тоннаға азайтылғандығын айтып өтті. Атырауда күкірттің көп болатыны мұнай компанияларының жұмысымен тығыз байланысты. Мысалы, аймақтағы «Теңізшевройл» – ірі кен орны. Осы өңірге алғаш инвестиция əкелген компания теңізде сұйық күкіртті қайта өңдеумен айналысады. Облыс басшысының пайымдауынша, өңірдегі экологиялық мəселелер дер кезінде дұрыс қаралмай қалған. Дегенмен, Б.Ізмұхамбетов дəл қазір облыс халқына қауіп төндіретіндей экологиялық қиындық жоқ деп мəлімдеді. «Бос күкірт үлкен көлемде болуы экология үшін аса қауіпті. Бұны ұзақ айтудың қажеті жоқ. Сондықтан болашақта, Қашаған кен орны іске қосылғанда да күкірт мəселесі туындайды. Сондықтан қазірден бастап күкіртті қиыршық жəне түйіршек күйінде дайындап, сақтап, оны мезгілінде жөнелтуді қарастырып отырмыз», деді Б.Ізмұхамбетов. Сөз ретінде Мемлекет басшысының бастамасымен жоғарыда аталған Қашаған кен орнындағы Қазақстан үлесінің өсіп отырғанын да назарға сала кеткен орынды. Қазір аймақта күкіртті азайту жөніндегі жұмыстар атқарылып жатыр. Əкімнің айтуынша, келер жылы Атырау облысында экологиялық жағдайға кешенді зерттеу жүргізілмек. Сол кезде қоршаған ортаның жағдайы мен халық денсаулығы да жіті тексерілетін болады.

Облыс басшысына қойылған сауалдардың бірі отандық жəне шетелдік жұмысшылардың жалақысы жайында болды. Өйткені, көп жағдайда мұнай компанияларында сырттан келетін мамандардың қазақстандық жұмысшыларға қарағанда бірнеше есе көп алатыны бұрыннан айтылып келе жатқан мəселе. Б.Ізмұхамбетов мұндай мəселенің бар екендігін жасырмады. «Біз биыл шетелдіктердің үлесі бар 25 компанияда кезектен тыс тексерулер жүргіздік. Нəтижесінде 9 компанияда мұндай мəселе бар екендігі анықталды. Яғни отандық жəне шетелдік мамандар алатын жалақы арасында айырмашылық болған. Олқылықтар түзетілді. Бұл мəселе қазір қатаң бақылауда. Жұмысын енді бастап жатқан Қашаған кен орнында осындай жағдайлар басты назарда болмақ. Облыс басшысының сөзіне сенсек, қазір экологиялық мəселемен қатар, қызметкерлердің жалақысы, əлеуметтік бағдарламаларға қаражат бөлу сияқты мəселелер бойынша тиісті ұсыныстар дайындалып жатыр. Баспасөз мəслихатында одан əрі облыстың əлеуметтікэкономикалық дамуы, тұрғын үй құрылысы, инфрақұрылымдық жобалар, ауыз су мəселесі, мемлекеттік бағдарламалардың аймақта жүзеге асырылу барысы, білім беру, денсаулық сақтау салалары жəне басқа да өзекті мəселелер сөз болды. Атырау облысында атқарылып жатқан жүйелі жұмыстар, іске асырылған жобалардың бір сарасы баспасөз мəслихатына орай «Қазмедиа» орталығында ұйымдастырылған арнайы көрмеде де көрініс тапты. Іс-шара соңында Орталық коммуникациялар қызметінің келесі жұмадағы баспасөз мəслихатына Павлодар облысының əкімі Ерлан Арын шақырылғаны хабарланды.

«ҚУАТТЫ ҚАЗАҚСТАН – ҚУАТТЫ ӨҢІРЛЕР»

Еселі еѕбек биік мўратќа жеткізеді Бақтықожа ІЗМҰХАМБЕТОВ, Атырау облысының əкімі.

Атырау облысы – Қазақстанның мұнай-газ өнеркəсібі қарқынды дамыған жетекші аймақ, ел экономикасының күретамырларының бірі. Сондықтан, бұл өңір халық арасында «мұнайлы астана» деген мəртебелі атқа ие. Сондай-ақ, өңірдің географиялық орналасуында да үлкен ерекшелік бар. Бір бөлігі – Азияда, екінші бөлігі Еуропада орналасқан облысты Жайық өзені екіге бөліп жатыр. Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев бір ғасырдан астам мерзімнен бері «қара алтын» селін тасытқан стратегиялық маңызды аймаққа келген сайын Атыраудың өркендегеніне, тұрғындардың əл-ауқатының жақсарғанына куə болып, осы мақсаттағы іргелі жобаларға əрдайым қолдау көрсетіп келеді. Нəтижесінде, қазіргі таңда Атырау облысынан еліміздің өнеркəсіп өнімінің 26 пайызы, мұнайдың 40 пайызы өндіріледі. Қазақстаннан экспортқа шығатын мұнайдың 35 пайызы – Атыраудан жөнелтіледі. Сондай-ақ, республикаға келетін барлық инвестиция көлемінің бестен бір бөлігі облыс үлесіне тиесілі. 2012 жылы облыстың жалпы өңірлік өнімі 3 трлн. 292 млрд. теңгені құрады. Бұл елдің ішкі жалпы өнім көлемінің 11 пайызы. Тəуелсіздік жылдары Атырау облысы əлемге ірі мұнай кеніштерінің ашылуымен танылды. Жиырма жылдан астам тарихы бар Теңіз кеніші елімізде батыс капиталының қатысуымен қолға алынған алғашқы ірі инвестициялық жоба. Сонымен қатар, «ғасыр жобасы» аталып кеткен Қашаған кенішінің іске қосылуын əлем асыға күтіп отыр. Алып кеніш əлемде соңғы 40 жылда ашылғалы тұрған ең үлкен кен орны. Жобаны жүзеге асыру барысында құрылыс жұмыстарына əлемнің 70-тен астам елінен 42 мыңнан астам адам тартылды. Оқырманға мəлім, Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев өзінің халыққа арнаған Жолдауында Атырау мұнай өңдеу зауытының болашағын ерекше атап өткен болатын. Бүгінде зауыттағы жұмыстар қарқын алып келеді – мұнайды тереңдетіп өңдеу жəне хош иісті көмірсутегі кешенінің құрылысын іске қоса отырып, қайта құру мен жаң ғырту жұмыстары нəтижелі жүруде. Бұл қазақстандық мұнай өнімдерін, оның ішінде отандық жанар-жағармайды əлемдік стандартқа шығарады. Жалпы, облыста ағымдағы жылдың өткен 8 айында 21 млн. тонна мұнай, 10 млрд. текше метр ілеспе газ өндіріліп, 2012 жылдың сəйкес кезеңімен салыстырғанда 11,5 % жəне 15 пайызға артты. Бұл мұнайлы Атыраудың дəулеті жыл өткен сайын арта түскенін байқатады. Сонымен қатар, біздің болашағымыз – үде мелі индустриялық-инновациялық да му бағдарламасын да ерекше назарда ұс тап отырмыз. Мемлекет басшысының қой ған тапсырмасына сəйкес, үдемелі

индустриялық-инновациялық даму бойынша ірі көлемді жобаларды жүзеге асыру, бизнесті дамыту үшін қолайлы жағдай жасау Атырау облысында толық көлемде орындалуда. Соның айғағы – Индустрияландыру картасы шеңберінде аймақта жалпы құны 1,4 трлн.теңге болатын 34 инвестициялық жоба жүзеге асуда. Аталған жобаларда 4 500 жаңа жұмыс орнын ашу жоспарланған. Жуырда ғана аймаққа арнайы жұмыс сапарымен келген Елбасы Н.Ə.Назарбаев ТМД елдерінде теңдесі жоқ Атырау арматура зауытымен танысқан болатын. Күні бүгін зауыт іске қосылып, 75 адам тұрақты жұмыспен қамтылды. Жоғарыда мұнайлы өлкенің үлесіне ел инвестициясының ширек бөлігі тиетінін бекер айтқаным жоқ. Күні бүгiн Атырау əлемнің 50-ден астам елімен əріптестік қарымқатынас орнатқан, шетелдік инвесторлардың қызығушылығын туғызып отырған дамушы аймақ. Өңірде 400-ден астам шетелдік жəне бiрлескен кəсіпорындар жұмыс жасайды. Бұл жұмыстарды одан əрі дамыту мақсатында алдағы қараша айында «ATYRAU-INVEST-2013» халықаралық инвестициялық форумын алғаш рет өткізу жоспарланған. Форумға шетелдік жəне отандық инвесторлар қатысады деп күтілуде. Жасыратыны жоқ, Атырау облысы жыл бойы түсетін атмосфералық ылғалдылық мөлшері өте төмен жартылай шөлейтті аймақта орналасқан. Оның үстіне топырағы тұзды, жер асты ащы су көздері жақын. Осыған қарамастан, ауыл шаруашылығы саласын дамыту бағытындағы жұмыстар қарқын алып келеді. Биыл 8 ай ішінде ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 23,8 млрд.теңгені құрап, 2012 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 4 пайызға өсті. Ерекше атап өтетін жобалар – облыста голландиялық технологиямен жабдықталған 500 бас асыл тұқымды ірі қараға арналған сүт-тауар фермасының құрылысы жүруде. Бұл нысан іске қосылған кезде қала халқының бір бөлігі өзімізден өндірілетін сүтпен жəне сүт өнімдерімен қамтамасыз етілетін болады.

Сондай-ақ, облыс аумағында асыл тұқымды ешкі фермасы салынып, биыл іске қосылады. Бұл жерде ешкі сүті ана сүтін ауыстыра алатын бір ғана сүт екенін, ешкі сүті өнімдерінің емдік қасиеті ерекше екенін айта кеткім келеді. Биыл Жайық өзені бойындағы каналдар суға толтырылды. Осындай жəне өзге де жұмыстардың нəтижесінде облыстағы картоп алқабының көлемі өткен жылмен салыстырғанда 57 гектардан 940 гектарға, көкөніс алқабының көлемі 300 гектардан 1 600 гектарға ұлғайтылды. 2007 жылы облыста тамшылатып суару тəсілі тек 74 га жерге қолданылса, 2013 жылы бұл көрсеткіш 653 гектарға дейін артты. Мəселен, «Феликс» шаруа қожалығы тамшылатып суару технологиясымен 150 гектар жерге картоп, көкөніс өнімдерін өсіріп отырса, «Атырауагроөнімдері» шаруа қожалығы тамшылатып суару əдісімен 130 гектар жерге алма, жүзім бақтарын өсіруде. Бұлар республикада тамшылатып суару əдісін көлемді қолға алған бірден-бір шаруа қожалықтары. 2015 жылға қарай тамшылатып суару тəсілін 1000 гектарға дейін жеткізу жоспарда бар. Ауыл шаруашылығындағы осындай жұмыстар арқылы ағымдағы жылдың қаңтарқыркүйек айларында инфляция деңгейі 2,9 пайызды құрап, былтырғы осындай кезеңмен салыстырғанда 2 есеге азайды. Сондай-ақ, біз жұмыссыздық мəселесін де күн тəртібінен түсірген емеспіз. Бұл мəселе оқырмандарға таныс болуы керек, аймақтағы Солтүстік Каспий жобаларындағы құрылыс жұмыстарының аяқталуына байланысты соңғы жылдары қазақстандық жұмысшылар жұмыстан босап жатыр. Соған қарамастан «Жұмыспен қамту-2020» бағдарламасы, Индустрияландыру картасының жобалары, басқа да мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыру, үлкен мекемелермен меморандумдар жасасу арқылы облыстағы жұмыссыздық деңгейін 5 пайыз көлемінде сақтап қалдық. Тек ағымдағы жылдың өзінде аймақта 10 мың жаңа жұмыс орны ашылды. Олардың 7 мыңға жуығы – тұрақты жұмыс орны. Теңіз кенішін кеңіту жобасы аясында облыс əкімдігі мен «Теңізшевройл» компаниясы арасында келісім жасақтап, 15 мың жұмыс орнын ашуды жоспарлап отырмыз. «Жұмыспен қамту-2020» бағдарламасына халықтың қызығушылығы жоғары. Бір ғана мысал айтайын, өткен жылы кəсіп етемін деушілерге бағдарлама бойынша 700 млн. теңге шамасында шағын несие берілсе, биыл 3 есеге өсіп, 2 млрд. теңгеден астам несие беру жоспарланып отыр. Жалпы, бағдарлама жүзеге аса бастаған үш жыл ішінде 15 мың адам қамтылды. Қай істің де ілгері басып, нəтижелі болуына серпін беретін бірден-бір жағдай – ішкі тұрақтылық. Тəубе деп айтайық, тəуелсіз Қазақстанымыз қарышты қадамдарымен нарық қиындықтарын еңсеріп келеді. Соның нəтижесінде əр өңірде əлеуметтік салаларды

жаңғырту жобалары, халықтың əл-ауқатын көтеру жұмыстары сəтті жүзеге асуда. Инфрақұрылымдық желілердің жаңғыртылуы ауылдардың еңсе тіктеуіне оң əсер етуде. Əсіресе, табиғи газ, ауыз су желілері, тақтайдай тегіс жол тартылған ауылдар тұрғын дарының жабырқау көңілдері жадырап, ел ертеңіне сеніммен қарайтын болды. Тұрғындардың мейір қандырар таза ауыз суға қол жеткізуіне оң ықпал еткен «Ақ бұлақ» бағдарламасы жүзеге асырылуда. Биыл республикалық жəне жергілікті бюджет есебінен бөлінген қаражат 54 нысанның құрылысын жүргізуге бағытталып отыр. Қазіргі таңда облыста «Қолжетімді баспана-2020» бағдарламасы бойынша 2 130 пəтерлі көп қабатты 46 тұрғын үй салу жоспарланған. Ағымдағы жылы 1 005 пəтерлі 22 тұрғын үй пайдалануға берілетін болады. Қалған 24 тұрғын үйдің құрылысы 2014 жылы аяқталады. Сонымен бірге, «Жас отау» облыстық бағдарламасы аясында 90 пəтерлі тұрғын үй құрылысын салу қарастырылып отыр. Бұдан бөлек, білім беру жəне денсаулық сақтау салаларында да ілгерілеушілік басым. Облыстағы мектептердің барлығы компьютер сыныптарымен жабдықталып, көп жолақты интернет желісіне қосылған. Интерактивті тақталармен, мультимедиалық қондырғылармен қамтылған. Жалпы, орта білім беретін білім ұяларымен бірге оқушыларға бейіміне қарай кəсіптік бағдар беретін мектептердің жаңғыртылуына баса мəн беріліп келеді. Мəселен, республикадағы əлемдік деңгейде кəсіптік-техникалық білім беретін төрт оқу орталығының бірі Атырауда ашылды – Мұнай мамандарын даярлау жəне қайта даярлау орталығы. Мұнда Канаданың мұнай мамандарын даярлайтын таңдаулы оқу орнының мұғалімдері сабақ беруде. Сондайақ, жақында ғана алғашқы шəкірттерін қабылдаған Назарбаев зияткерлік мектебі де отандық білім беру саласының жаңа деңгейге көтерілгенінің дəлелі болмақ. Білім бе ру ошақтарын жаңғырту жұмыстары биыл да өз жалғасын тауып, қазіргі кезде 10 мектептің құрылысы жүруде. Бұдан бөлек, балабақшамен қамту мəселесін шешу мақсатында күні бүгін 10 балабақшаның құрылысы жүріп жатыр. Өңірде денсаулық сақтау орындарының жаңғыртылуы медициналық қызмет көрсету сапасын биік деңгейге көтерді. «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде Атырау облысының денсаулық сақтау саласына бөлінген қаражат көлемі 2 есеге артты. Мəселен, соңғы 3 жылда 8 денсаулық сақтау нысаны салынып, пайдалануға берілді. Ағымдағы жылы 5 нысанның құрылысы аяқталуы тиіс. Оның ішінде 4 нысан селолық жерлерде салынуда. Соңғы 3 жылда жалпы өлім көрсеткіші 6,6 пайызға төмендеп, туу көрсеткіші 2,5 пайызға өсті. Əрине, əлі де саланың жұмысын жақсарта түсу үшін дəрігерлік амбулаториялар қажеттілігі сезіліп отыр. Осыған орай, 2013-2014 жылдары облыста 17 дəрігерлік амбулатория мен 2 фельдшерлік-акушерлік пункттің құрылысын салу жоспарланды. Елбасымыздың салиқалы саясатының нəтижесі татулық пен тұрақтылықты ту еткен, дəулетіне сəулеті сай өңірге айналған мұнайлы Атырауда бұдан былайғы кезеңде де өркенді өзгерістердің өрнегі оңынан өріле бермек.


28 қыркүйек 2013 жыл

www.egemen.kz

5

ӨРКЕНДЕТКЕН ӨҢІР Дерек пен дəйек ● Сегіз айда өнеркəсіп өнімдерінің көлемі 2 триллион 998,0 миллиард теңгені құрады. ● Осы кезеңде 21,2 миллион тонна мұнай, 9,8 миллиард текше метр газ өндірілді. ● Биыл Индустрияландыру картасы шеңберінде 9 миллиард теңгенің бірнеше жобасы іске асырылып, 326 адам жұмыспен қамтылады. ● «ШевронМұнайГаз Инк» компаниясы құбырлар арматурасы зауытын іске қосып, 75 адамды тұрақты жұмысқа тартты. ● 11 қыркүйекте Қашаған кенішінен мұнай өндіру басталды. ● Негізгі капиталға 665,6 миллиард теңге инвестиция салынды. ● Бала өлімі 25,7 пайызға, ана өлімі 38,9 пайызға төмендеді. ● «Ақ бұлақ» бағдарламасымен бөлінген 5,9 миллиард теңгеге 54 нысанның құрылысы іске асырылады. ● Өңірде 10 мектеп пен 10 балабақшаның құрылысы жүргізілуде. ● Тəулігіне 10 тонна сиыр сүтін өңдейтін тауарлы-сүт фермасының жəне 600 бас ешкінің емдік сүтін өңдеу кешенінің құрылысы салынуда. ● Сегіз айда 278,0 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді.

Балыќ та байлыќ Əбдібек БИСЕНОВ,

«Құралай» корпорациясының президенті.

Бүгінгі тұтынушының талғамы бөлек, алдымен өнімнің сапасына мəн береді. Қазақстанда өндірілген өнімдердің бəсекеге қабілетті болуын Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ұдайы айтып келеді. Шындығында, мұның тəуелсіз еліміздің бəсекеге қабілетті 30 елдің қатарынан лайықты орын алуы үшін маңызы айрықша екені даусыз. Сонымен бірге, экономиканың барлық саласын қарқынды дамытуға септігін тигізеді. Мəселен, бұрын Атырау десе алдымен мұнай-газ өнеркəсібі саласы ойға оралушы еді. Дұрыс та шығар, өңірдің табиғи байлығы жүз жылдан аса мерзімнен бері ел игілігіне айналып келеді. Дегенмен, біз мұнайлы өңірде «қара алтынды» саламен бірге, балық шаруашылығының да өрісін кеңейте түсуге болатынын дəлелдеуге тырыстық. Өйткені, балық шаруашылығы да Атырау жұртшылығы үшін байырғы кəсіптің бірінен саналады. Алайда, судан маржан

сүзгендей, балық аулаудың өзіндік қиыншылығына төзе білгендер ғана бұл саладан табыс таба алады. Басқаша бейнелегенде, табыстың кілті – еңбекте. Рас, бастапқыда осы саладағы ісімізді Утера ауылында «Каспийбалық» серіктестігін құрып, ауланған балықты өңдеуден бастаған едік. Сол кезде бізде жұмыс жасайтын адамдар саны көп емес еді. Кейіннен ауланған балықты мұздату, кептіру, жон етінен түрлі өнімдер жасаудың жолын таптық. Шортанбай ауылындағы балық зауытының жұмысын жандандыруды қолға алдық. Əрине, бірер жылда алға қойған мақсатымызға қол жеткіздік деу қиын. Дегенмен, іздену, талпыну арқылы қандай қиындықты да жеңе білуге болатынын ұқтық. Қазіргі «Каспийбалық» серіктестігі мен Шортанбай балық зауытында 350-ге жуық адамды тұрақты жұмыспен қамтыдық. Ал көктемгі жəне күзгі балық аулау маусымында тағы да 250 адамды қосымша жұ мысқа тартамыз. Бұдан бөлек «Каспийфиш» серіктестігінің балық өңдеу зауытында 40 адам тұрақты жұмыс жасайды. Бұл серіктестікте

балық аулау маусымында жұмыс жасайтындар қатары 100 адамға дейін жетеді. Бəрі де жасаған жұмысына сай лайықты жалақысын алады. Олар балық өнімдерінің тұздалған, кептірілген бірнеше түрін дайындайды. Əртүрлі балықтың жон етінен вакуумдық қапқа салынған, сонымен бірге, шортанның уылдырығы, балық котлеті секілді өнімдерімізге тұтынушылардың сұранысы арта түсуде. Біздің өнімдерімізге өз елімізбен бірге, Ресей мен Украина, Грузия мен Əзербайжаннан тапсырыстар көптеп түсетін болды. Соңғы кезде бұлардың қатарына Өзбекстан мен Беларусь Республикасы да тұрақты тұтынушы ретінде қосылып отыр. Демек, мұны біздің өнімдерімізді бəсе кеге қабілетті болатындай жоғары сапаға ие дей аламыз. Міне, біз осылайша, ерінбей еңбек етумен табысқа жетуге, ең бастысы, бəсекеге қабілеттілікті сапалы отандық өнімдер өндірумен де қалыптас тыруға болатынын дəлелдеп келеміз. Құрманғазы ауданы.

Тəуелсіздік ќарлыєашы Əнуарбек ЖАКИЕВ,

«Теңізшевройл» бірлескен кəсіпорны бас директорының орынбасары.

Қазақтың жері табиғи байлықтан кенде емес. Əсіресе, мұнай-газ кеніштерінің ішінде «Теңіздің» орны бөлек. Көмірсутекті шикізатымен əлемге əйгілі кен орнын игеру мақсатында 1993 жылы 6 сəуірде Қазақстан Республикасы мен «Шеврон» корпорациясы арасында келісім жасалып, «Теңізшевройл» бірлескен кəсіпорны құрылды. Тəуелсіздіктің қарлығашы саналған осы кəсіпорын құрылған сəтте Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Бүгін Қазақстан экономикасы үшін де жəне «Шеврон» үшін де тарихи күн. Республика ірі күрделі қаржыларды іс жүзінде тарту үстінде жəне осы арқылы əлемдік бизнеске онымен өзара пайда негізінде жұмыс істеу жөніндегі өзінің шын ниеті туралы мəлімдейді», деген болатын. Содан бергі кезеңде қойнауындағы мұнай қоры о бастан молдығымен əрі күрделілігімен ерекшеленетін кенішті игеру сəтті жүзеге асырылып келеді. Соңғы

бағалауларға сəйкес, «Теңіз» кенішінің 2033 жылдың сəуір айына дейінгі есеппен алынуға тиіс қоры 750 миллионнан 1,1 миллиард тоннаны (6-9 миллиард баррель), жалпы барланған қоры 3 миллиард тоннаны (26 миллиард баррель) құрайды. Ал бұған жалғас жатқан Королев кен алаңының көмірсутек қоры 190 миллион тоннаға (1,5 миллиард баррель) дейінгі шамада деп есептеледі. Осынша мол қор сақталған қойнауқаттың ені 19 шақырым, ұзындығы 21 шақырымды алып жатыр. Осы кеніштен биылғы жылдың бірінші жартысында 13,6 миллион тонна (108,7 миллион баррель) мұнай өндірілді. Осынша мол мұнай өндіруге 2008 жылы қуаттарды кеңейту мақсатында еліміздегі ең ірі инвестициялық жобаны іске асыруының ықпалы тиді. Нақтылай айтқанда, шикі газды қойнауқаттарға кері айдау жəне зауыттың екінші буыны жобалары іске қосылғаннан кейін мұнай өндіру тəулігіне шамамен 75 000 тоннаға немесе 600 000 баррельге, ал газ 22 миллион текше метрге, немесе 750 миллион текше футқа жетті. «Теңіз» кенішінде іске асырылған бұл жобаларға қазақстандық кəсіпорындар

көптеп тартылды. Олардың ішінде «Белкамит», «Имстальком», Кентау трансформатор зауыты, Петропавлдағы ауыр машина зауыты секілді танымал кəсіпорындар бар. Жергілікті жерден де көптеген кəсіпорын «Теңізшевройлдың» мердігерлігіне таңдалды. 1993 жылдан бері осындай қазақстандық əлеуетті кəсіпорындардың қызметін пайдалануға бөлінген 14,2 миллиард АҚШ долларын құраса, биылғы шілде айына дейін 1 миллиард АҚШ долларын қазақстандық тауар өндірушілер мен қызмет көрсетушілердің қызметіне жұмсады. Жыл өткен сайын «Теңізшевройлдың» Қазақстанға тікелей төлемдері де арта түсуде. 1993 жылдан бастап биылғы шілде аралығында кəсіпорынның Қазақстанға тікелей қаржы төлемі тұтастай алғанда 81,1 миллиард АҚШ долларын құ рады. Бұған ТШО-ның жергілікті қызметкерлеріне төленген еңбекақы, қазақстандық тауар өндірушілер мен жабдықтаушылардың өнімдері мен қызметтеріне жұмсалған қаржы, мемлекеттік кəсіпорындарға берілген тарифтер мен төлемдер, қазақстандық серіктеске бөлінген тиісті дивидендтер, сонымен

қатар, мемлекеттік бюджетке аударылған салық жəне роялти түріндегі төлемдер кіреді. Биылғы жылдың бірінші жартысында ғана Қазақстанға тікелей төлемдердің мөлшері 8,6 миллиард АҚШ долларын құрап отыр. Айтқандай, соңғы жылдары біздің кəсіпорында еңбек ететін қазақстандық қызметкерлердің қатары көбейе түсті. Бастапқы кезде бұл көрсеткіш 50 пайызды құраған болса, қазіргі уақытта ұлттық кадрлар үлесі 87 пайызға жетті. Ал ұлттық менеджерлер мен орта буын жетекшілерінің құрамы жалпы қызметкерлердің 77 пайызын құрайды. Қазір «Теңізшевройл» – Қазақстанның мұнай-газ саласындағы нағыз корпоративтік көшбасшы. Бұл жобалар бүкіл аймақты дамытуға жаңа серпін береді. Бұл –инвесторлардың мүддесіне жəне халықтың игілігіне қызмет ететін үлкен жетістік», деп Елбасы Н.Назарбаев орынды баға бергендей, өндіріс қуатын кеңейтумен бірге, ұлттық кадрларды оқыту, мамандығын жетілдіру арқылы анағұрлым жауапты лауазымдарға жоғарылатуға ден қойып, еліміздің əлеуметтік дамуына өзінің лайықты үлесін қосып келеді.

Айқарма беттің материалдарын дайындаған «Егемен Қазақстанның» Атырау облысындағы меншікті тілшісі Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ. Суреттерді түсірген Рахым ҚОЙЛЫБАЕВ.


6

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

ПАРЛАМЕНТ ПАРЛАМЕНТ

Маќсат – əлеуметтіѕ əлеуетін арттыру «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Мемлекет басшысы Н.Ə.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы еліміздің жаңа кезеңге аяқ басқандығын көрсеткен құжат болды. Енді оны əлі де болса халық арасында кеңінен насихаттап, түсіндірудің маңызы жоғары. Осы ретте біз Парламент Сенатының депутаты Ерболат МҰҚАЕВТАН Жолдаудың маңызын аша отырып, елімізге қатысты өзге де сұрақтарға жауап беруін өтінген едік. – Ерболат Рахметұлы, «Қазақстан-2050» Стратегиясының маңызы неде деп білесіз? – Əлемдік қаржы дағдарысы көрсетіп бергендей, қазір көптеген елдерде оны еңсеру бағытындағы жұмыстар жалғасып жатыр. Ал еліміз сол дағдарысқа алдын ала дайындалғандықтан, оның қиындықтарын айналып өтті десек болады. Əрине, оның салқыны тигені анық. Бірақ көптеген елдерге қарағанда, дағдарыс бізде қатты сезілген жоқ. Елдегі тұрақтылық жəне де халықтың тұрмыстық жағдайының жыл санап жақсаруы соның жарқын айғағы. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ұзақ мерзімді стратегияны жария ете отырып, дамуымыздың онжылдықтарға арналған бағыт-бағдарын айқындап берді. Президенттің көптеген бастамалары уақыт өте келе өзінің өміршеңдігін дəлелдеген жоқ па, мұны да соның заңды жалғасы деп қарастырған жөн. – «Қазақстан-2030» Стратегиясының көптеген міндеттері мерзімінен бұрын орындалды. Осы ретте міне деп көрсететін жетістіктеріміз қайсы? – 21 жыл ішінде көптеген

жетістіктерге жеттік. Тіпті кеңестік дəуірде осыншама əлеуметтік нысандар салынған жоқ. 70 жыл ішінде бой көтермеген нысандар тəуелсіздіктің 21 жылында екіүш еседей көп салынды. Қазір қай ауылға барсаң да керемет балабақша, мектеп, аурухана, мəдениет үйі кездеседі. Мұнымен қоса, көптеген елді мекендер таза ауызсумен, көгілдір отынмен қамтамасыз етілуде. Елбасының ерекше айтып отырғаны əлі де өркениетті елдер қатарына қосылу үшін білім мен ғылымға ерекше көңіл бөлуіміз керек. – Алда тұрған міндеттердің ішінен сіз мынаны алдыңғы кезекте жүзеге асыру керек деп бөле-жарып айта аласыз ба? – Адам баласы тұтынатын зат немесе киім бірнеше жылға жарайды, ал азық-түлік күнделікті сұраныста. Азық-түлікпен ең алдымен, қазақстандықтарды то лық қамтамасыз ету жағын ойластырғанымыз жөн. Бала тууды арттыруымыз үшін мемлекет тарапынан көп қаржы бөліп, көпбалалы отбасыларды қолдауымыз қажет. Сонымен қоса, балаларымызды білікті мамандар етіп оқытып,

тəрбиелеп шығару жағы жетіспей жатыр. Бір кездері кəсіптіктехникалық арнайы оқу орындарында екі-үш жыл оқыған балалар арнайы мамандық алып шығатын. Оларға арнайы стипендия төленетін. Ас-сумен, жатақханамен қам та масыз етілетін. Солардың ішінен керемет жұмысшы кадрлар шықты. Қазіргі кезде екі қолға бір жұмыс тауып жүрген де негізінен солар. Үдемелі индустриялық-инновациялық бағдарлама аясында салынып жатқан көптеген өндіріс орындарына жұмысшы кадрлар жетіспейді. Осы мəселеге қатысты болашақта нендей зауыт, фабрикалар салынады, ең алдымен, осы жағын бағамдап алған жөн. Соған сəйкес мамандар даярлау қажет. Көптеген жоғары оқу орындарын ашқанымызбен жұмысшылар даярлау жағын ұмыт қалдырдық. Енді мəселенің осы жағын ойластыруымыз керек. Білім жəне ғылым министрлігі бірқатар шараларды жүзеге асырып жатыр, алайда бұл мəселеге жүйелі түрде кіріскен жөн. – Өзіңіз де бір кездері еңбек жолын ұстаздық етуден бастаған

екенсіз. Қазіргі бала оқыту жағы қандай деңгейде дер едіңіз? – Мен физика пəнінің мұғалімімін. Иə, өмір жолымды мұғалімдіктен бастадым. 1984 жылы жоғары оқу орнын бітіріп, мектепке келгенмін. Қазір қарап отырсақ, мұғалімдердің 80 пайызы əйел адамдар. Ер адамдар неге мектептерге бармайды, өйткені, жалақысы аз. Мектептерде жас ер мұғалімдерді бір жарым немесе екі ставкамен қамтамасыз ету жағы ескеріле бермейді. Жас мұғалім түске дейін үш сағат, түстен кейін тағы осыншама уақыт сабақ беруге шамасы жетеді. Сонда оның жалақысы 100 мың теңгедей болар еді. Міне, осындай амалдармен ер мұғалімдерді мектептерде ұстап қалуға болар еді. Жуырда электрик болып жүрген бір жігіттен мамандығын сұрадым. Сөйтсем, ол жоғары оқу орнын бітірген мұғалім, мамандығы физик екен. Бұрын мұғалім болған ол қазір жеке компанияда электрик екен, жалақыны мұғалімнен екі есе көп алатын көрінеді. Олай болса, бізге де мұғалім беделі мен жалақысын көтеру жағын ойластыруымыз қажет. – Еліміз Ресей жəне Беларусьпен тығыз интеграцияға бет бұрды. Арты қалай болар екен, деген сұрақ қазір көпшіліктің көкейінде жүргені анық. Сіздің бұл мəселеге көзқарасыңыз қандай? – Кеден одағы мен Біртұтас эко номикалық кеңістік о баста Елбасының бастамасымен жү зеге асқаны баршаға мəлім. Ел басының «Біздер өз-өзімізді толық қамтамасыз ету үшін халқымыздың саны 25 миллиондай болуы керек», дегені бар-ды.

Халықтың саны неғұрлым көп болса, өндірілген өнім соғұрлым өтімді. Бəсекеге қабілетті болуымыз үшін ішкі сұранысты арттыру да халық санымен тығыз байланысты. Олай болса, Қазақстан, Ресей жəне Беларусь болып бірігіп, əлемдік бəсекеде өз орнымызды табуға талпынуымыз өте орынды. Екіншіден, көпшіліктің көңіліндегі түйткілдің негізсіз екеніне Елбасының «Қазақстан-2050» Стратегиясындағы басым дықтардан көз жеткізесіз. Кеден одағының артықшылықтары жаңа ұзақ мерзімді бағдарламалық құжатта тайға таңба басқандай етіліп, жан-жақты айтылған. – ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесін өткізу орны ретінде Астана қаласының таңдап алынуы еліміз үшін аса маңызды оқиға болды. Елбасының сөзімен айтқанда, ЕҚЫҰ Саммитін өткізу ден де салмақты жеңісіміз бо лып шықты. Бұған алыпқосарыңыз бар ма? – Мұндай шешімнің қабылдануын, əрине, əлемдік қоғамдастықтың Қазақстанды танып, мойындағаны деп түсінгеніміз жөн. Елімізге шамамен 5 миллион адамның келуімен қоса, солардың ақшалары, мəдениеті мен жаңа технологиялары да ере келеді деп қабылдағанымыз абзал. Біз оған жан-жақты əрі тиянақты дайындаламыз деп ойлаймын. Индустриялық-инновациялық бағдарламалар аясында да көптеген шаруалар атқарылуы тиіс. Өйткені, Астана төрінде көптеген павильондар, қонақ үйлер салынып, жолдар жөнделеді жəне де жаңа инфрақұрылымдар іске қосылады. Міне, мұның барлығы еліміздің ертеңін еңселендіре түсуге үлес болып қосылатын дүниелер. Жəне бұл əлеуетімізді арттыруға септігін тигізетін болады. Өйткені, əлеуетті арттыру басты бағытымыз болғанда ғана еліміз діттеген мақсатына жете алады. – Əңгімеңіз үшін рахмет. Əңгімелескен Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

 Сауал салмағы

Əуелі ґз мїддемізді ќорєайыќ Салық кодексіне ұсынылатын түзетулер қазақстандықтардың өмір сүру сапасының əлсіреуіне əкеліп соғады, дейді Мəжіліс депутаты А.Перуашев. Мұны депутат Мəжілістің салық салу мəселелері туралы заң жобасын таныстыру бойынша өткен отырысында айтты. Ескерте кетейік, Үкі мет тің жеке тұлғалар пəтер лерінің аумағы 150 шаршы метрден, жер үйлерінің көлемі 300 шаршы метрден асатын меншіктерге 3 есеге дейін салықты көтеру, «қанша ластасаң, сонша төлейсің» деген қағидамен қуаты 3-4 мың текше см. көлемнен асатын көліктерге салық мөлшерлемелерін ұлғайту жəне т.б. қарастырып жатқаны белгілі. «Неге сіз тұрғын үйде қанша адам тұратындығынан гөрі, тұрғылықты ауданын ғана есепке алып отырсыз? – деді таныстырылым барысында Азат Перуашев Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрі Ерболат Досаевқа. – 150 шаршы метр деген 4-6 баласы бар отбасыға не болады? Қазақ отбасыларында үш ұрпақ: балалары мен əке-шешесі ғана емес, сондай-ақ, ата-əжесі де бірге тұра береді. Астана мен Алматыда, облыс орталықтарында ту ған-туысқандарының ба ла ларының не оқуға, не жұмыс істеуге келетіндері тағы бар. Неге осы жəйтті ескермейсіздер? Бүгіндері көпбалалық арқылы демографияны қолдау керектігін айтып жүрміз. Оларға көмектесудің орнына, керісінше, мұндай отбасыларға қалай ша меншік салығын 3 есеге көбейтеміз?!» А.Перуашев министрге тұрғын үй құрылысын дамыту мен өмір сүру стандарттарының деңгейін жақсарту туралы Елбасының тапсырмаларын есіне салып өтті. «Сіз сапалы өмір сүруге ынталандырудың

ор ны на ке дей шілікке итермелеп, тұрғындарымызды қайтадан «хрущевкаларға» тығуды ұсынып отырсыз? Тұрғын үй құрылысы, жақсы үйге сұраныс – бұл жұмыс орындары, бұл бюджетке салық түсіру, бұл құрылыс материалдарын өңдіру. Сонда сіз іс жүзінде осыларды қысқартуды ұсынып отырғаныңызды түсінесіз бе?», – деді депутат. Көлікке салынатын салықты ұлғайту туралы Азат Перуашев: «Бұл – тікелей Ре сей автомобиль дерінің мүд де сін қорғау, бірақ олар дың атмосфераны лас тауы нөл дің шамасындағы 3 литр лік «Мерседес» немесе «Тойо та ларға» қарағанда кө лемі ша ғын болғанымен, газ қалдықтарын шығаруы көп», – деді. Оның пікірінше, Үкі мет экология үшін күрес деген ді желеу етіп, ресейлік өнім нен гөрі сапалы заманауи көліктерді сатып алушыларға шүйлігуде. «Біз онсыз да сырттан келетін көліктерге əкелім баж салығын өсірдік. Ал енді Ресейдің мүддесін одан əрі тықпалай бермей, өзіміздің азаматтарымыздың өз қаржыларына алғысы келетін таңдау құқықтарын неге қорғамаймыз», – деді депутат. А.Перуашев қоғамда кең талқыланып жүрген көлік салығын оны жанар-жағармай материалдары акцизіне қосуға толық ауыстыратын тəжірибені зерттеуге шақырды: «Сол кезде біз шынымен де ауаны ластайтын шығыны көп экономикалық тиімсіз қозғалтқышы бар автокөлік иелерін көп төлетуге мəжбүрлейміз», деді депутат осы орайда. Сəулебек БІРЖАН.

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

 Парламентші пайымы

G-Global – даєдарысќа ќарсы əлем Үшінші мыңжылдықтың басы, барлық болжамдарға қарамастан, өркениеттің эволюциялық-технологиялық дамудың жаңа деңгейіне өтуімен есте қалады. Ал бірақ ХХІ ғасырда əлем бұрынғы дағдарыстық белгілерден құтыла алмауымен қатар, одан да көлемді экономикалық жəне қаржылық күйзеліске тап болды. Серік НӨГЕРБЕКОВ, Сенат депутаты.

2007-2009 жылдардағы жаһан дық қаржы-экономикалық дағдарыс капитал əлемін тұрлаусыздықтың «бесінші бұрышына» қойып, іс жүзінде болып жатқанның терең факторының көріні сінен алшақ халықаралық сарап шылардың барлық «бірқалыпты» болжамдарын жоққа шығарды. Осы жағдайда Қазақстан Республикасының Пре зи денті Нұрсұл тан На зарбаевтың 2009 жылғы ақ пан да Ресейдің «Известия» газетінде жарияланған «Дағдарыстан шы ғу кілті» мақаласында қазір гі за манның қаржы-экономикалық дағдарыстың мəнісіне жан-жақ ты салмақты ғылыми түсініктеме берілді. Осы іргелі мақалада бұл табиғи апат жəне кездейсоқ жағдайлар тоғысының нəтижесі емес екендігі, əлем экономикасының терең қателігінің заңды салдары екендігі атап көрсетілді. Соның бедерінде, яғни V Астана экономикалық форумында Елбасы əлем қауымдастығын шынайы адамгершілікке, тө зімділікке жəне шыдамдылыққа негізделген ХХІ ғасырдағы əлемді құрудың жаңа G-Global қағи даларын құруға шақырды. Халықаралық экономикалық саясатты одан да конструктивті құру жəне дағдарысқа қарсы жаһандық шешімдер іздестіру мақсатында Қазақстан Президенті қазіргі G20 форматына қосымша ретінде G-Global елдері тобын құру туралы ұсынысын алға тартты. Форум шеңберінде Елбасы Астанада əлемдік дағдарысқа қарсы жоспар жасау үшін дағдарысқа қарсы бүкілəлемдік конференция өткізу қажеттілігі туралы айтты. Мұның өзінде əлемді экономикалық өзгерту жұмыстары БҰҰ-ның қамқорлығымен өтуі керектігі атап көрсетілді. Мұндай қажеттілік эко номиканың бар лық үрдістерінің үдемелі жаһандануымен еріксіз қабылданып отыр, ол БҰҰ қызметінің экономикалық құрамасының парадигмасын ауыстыруды меңзейді. Сондай-ақ Елбасы əлемдік дағ дарыс себептерін болжау жəне жою валюталық жəне сауда-экономикалық реттеу саласындағы əлемдік құрылымдар жұмысының басты мəні болуы тиіс деген пікір білдірді. 2012 жылғы 21 жел тоқ санда Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының қарарымен

Астана қаласында Дағдарысқа қарсы бүкілəлемдік конференция өткізу туралы ұсынысты БҰҰ-ға қатысушы барлық 193 ел қолдады. «...Қазақстан секілді елдердің даусы тыңдалуы үшін мен екі жыл бұрын G-GLOBAL жобасын алға тарттым. Бұл G8 жəне G20-ның баламасы емес, ол ақпараттық-коммуникативтік алаң ретінде іске асып жатқан жаһандық үнқатысу жүргізудің қосымша құралы», деді бұл ретте Елбасы. Саммит шаралары шеңберінде БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун эко номикалық қауіпсіздіктің халық аралық саясатын қалыптастырудағы Қазақстанның рөлін жоғары бағалады. Қазақстан Республикасы Президентімен кездесу барысында ол былай деп атап өтті: «Қазақстанды G20 Саммитіне шақыру елдің экономикалық дамудағы табыстары мен жетістіктерін абсолютті мойындау, оның халықаралық мəртебесінің артқаны, сондай-ақ мемлекеттің ғаламдық экономикалық мəселелерді шешудегі рөлінің куəсі деп білемін. Сіз Қазақстанды өңірлік қауіпсіздікте маңызды рөл атқаратын елге айналдырдыңыз жəне мұның бəріне Сіздің көш бас шылық қасиетіңіздің арқасында қол жеткізіліп отыр». БҰҰ-ның Дағдарысқа қарсы жоспарын əлем мемлекеттерінің көпшілігінің жасау жəне қабылдау үрдісін одан əрі демократияландыру жəне ғаламшардың əрбір тұрғынына шын мəнінде ғаламшарлық мəні бар жоба жасауға тікелей қатысуға құқық беру мақсатында G-Global виртуалды форматында пікірталас үздіксіз жүргізілмек. 2014 жылдың мамыр айында VII Астана экономикалық форумы кезінде өткізілетін ІІ Дағдарысқа қарсы бүкіл əлемдік конференцияда əлемдік қоғамдастық БҰҰ-ның Бүкілəлемдік дағдарысқа қарсы жоспары жобасын қабылдауы тиіс, оны жүзеге асыру жаһандық экономиканың жəне, тұтастай алғанда, өркениеттің алдағы тағдырын белгілейді. Қорыта айтқанда, əлемдік қоғамдастық Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа мүмкіннің жəне мүм кін еместің шегін кеңейту қабілеті бар көшбасшы ретінде мінездеме бере отырып, оның қазіргі за манның жа ңа экономикалық саясатын қалыптастырудағы рөлін жоғары бағалайды.

 Сізді не толғандырады?

Енжарлыќ етектен тартпасын Алдан СМАЙЫЛ,

Мəжіліс депутаты.

Көркемдік, тарихи жəне философиялық құндылығы жағынан бір ел түгілі тұтас құрлықтың аясына сыймайтын ғаламаттар болады. Əдебиет саласында мұндай ғажайыптардың көшбасында Гомердің «Одиссеясы» мен «Иллиадасы», үндінің «Махаб ха ратасы», қырғыздың «Манасы» тұр. Бұлардың негізгі ерекшеліктері – көлемі болса, атақ ты Мұрын жырау жырлаған «Қырымның қырық батыры» ауқымы жағынан осылардың бəрін жолда қалдырады. Ол əлемдегі ең ұзақ эпостың бірі – «Манастан» екі есе кең. Осы теңдесі жоқ асыл мұраға алғаш қамқор болған тұлға – академик Қаныш Сəтбаев еді. Ол 1942 жылы КСРО Ғылым академиясы Қазақ филиалының төрағасы болып тұрған кезде Маңғыстаудан Мұрын

жырауды Алматыға алдыртады. Атақты Сыпыра жыраудың дəстүрін сақтап қалған ерекше дарын иесі «Қырымның қырық батырын» айлап-апталап жырлайды. Көне қазына осылай тұңғыш қағазға түскен. Содан бастап жырға қы зы ғу шылар көбейеді. 1944 жылы Таш кентте өткен Орта Азия елдерінің ауыз əдебиетіне арналған ғылыми конференцияға қатысқан фольк лортанушы ғалымдар «Қырымның қырық батырын» адамзаттық рухани құндылық деп жариялайды. Шындығы осы. Эпос бір-бірімен тарихи бай ла нысқан 36 жырдан тұрады. Ел қорғаған ерлердің қаһармандығы, арпалысқа толы оқиғалар, халықтың қиналысы мен толғанысы ерекше шабытпен суреттеледі. Тұлпарлардың дү бірі жаңғырықтырған ұлан дала аударылыптөңкерілгендей, дəуірлердің тағдыры қыл үстінде тұрғандай, жерде теңіз тулап, көкте

күн тұтылғандай... Бағзы жыр жерім деп тебіренеді, елім деп еміренеді. Əр бөлімі – тұтас тарих, əр тарауы – бір дастан. Аңшыбай батыр, Парпария, Құттықия, Едіге, Нұрадын, Орақ-Мамай, Қарасай-Қази, Қарадөң, Асанқайғы, Қарға бойлы Қазтуған болып толыса береді, толғата береді. Батыры ғасырдың, ханы дəуірдің сырын шертеді. Ұлт баянына, ел шежіресіне қандырады. Өкінішке қарай, осы жойқын жыр ЮНЕСКО-ның Əлемдік мұра комитетінің тізіміне енгізілген жоқ. Қытайдағы қырғыз диаспорасы 2009 жылы «Манасты» ЮНЕСКО-ның қорғауына алдырғанын көріп-біліп отырып, көлемі одан асып түсетін, көркемдігі кем емес жыр жауһарын тасада қалдырып келеміз. Бұл – ештеңемен ақталмайтын салғырттық. Осындай енжарлықпен уақыт өткізе бермей, ЮНЕСКО-дағы өкілдікті

жəне ИСЕСКО істері жөніндегі Ұлттық комиссияға төрағалық етіп отырғанымызды пайдаланып, «Қырымның қырық батырын» əлемдік деңгейге көтерейік, ЮНЕСКО-ның қорғауына алдырайық. Ашығын айтқанда, «Қырымның қырық батырының «Одиссеядан» несі кем?! Аталған жырды бізге жеткізген айрықша дарын Мұрын аталып кеткен Тілеген Сеңгірбайұлын да құрметтей алмай жүрміз. Туған жерінде ескерткішін орнатып, ақындық жəне жыраулық ерекшеліктерін зерттеуге тиіспіз. Маңғыстау облысының Ақкетік елді мекеніндегі шағын мұра жайын, бəлкім, Ақтауға көшіріп, сол жерге Сыпыра, Абыл, Нұрым, Қашаған, Мұрат секілді дүлдүл жыраулардың мұраларын жинаса жəне бұл шаңырақты фольклортану орталығының біріне айналдырса, қазақ жыраулық өнерін зерттеу мен насихаттаудың өрелі ошағы болар еді.


www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

Харьков қаласында шыққан «Планетаның 2 мың ұлы тұлғасы» атты анықтамада екі қазақ көрсетіліпті. Олар – Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев жəне қазақтың өткен тарихынан Абылай хан. Алайда, Абылай ханды тану, оның қайраткерлігіне баға беру оңай болған жоқ. Дана Абайдың Абылай хан туралы пікірін тек шəкірті естелігінен білеміз. Абай Көкбай ақынды шақырып алып: «Абылай хан мен Кенесарының қазаққа істеген еңбектерін ұзақ əңгіме қылып айтып беріп, осыны өлең қыл... Абылай да, Кенесары да қазақтың мақтан қылатын ерлері. Бұлардың еңбегі де айта қалғандай ұмытылмас еңбек», деп тапсырма берген екен. Абылайдай аса күрделі заманда өмір сүрген тарихи тұлғаны тануға кеңестік идеология кедергі болды. Белгілі əдебиеттанушы Бейсенбай Кенжебаевтың «Əдебиет белестері» кітабында көрсеткеніндей, Абылайдың екі империя ортасындағы қазақ халқының дербестігі үшін күресін, айла-тəсілін 1939 жылы «Əдебиет жəне искусство» журналының №2 санында сатқындыққа балаған кісілер де болған. Mұхтар ҚОЖА,

тарих ғылымдарының докторы, Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры.

Кеңестік дəуірде тарихты зерттеу коммунистік режімнің көзқарасына байланысты болды. Ал режім бірде ұлт үшін күрескендерді қолдағандай болса, көп жағдайда оларды терістеді. ХХ ғ. 40 жылдары пайда болған бір кеңшілікті пайдаланып казақ зиялылары Абылайды тануға жəне танытуға əрекет етті. Т.Ахтановтың естелігіне қарасақ, С. Мұқанов 1941 ж. Алматыдағы Журналистика институтында Абылай жөнінде баяндама жасайды. «Баяндамасы Абылай хан туралы болды. Менің де Абылай хан жайлы алғаш мол мағлұмат алып, сол бір тарихи кезеңнің аз да болса сырын ұққаным осы жолы болар. Сəбеңнің сондағы бір басып айтқан пікірі – Абылайдың казақтың мемлекетін жасамақ болған əрекеті» деп жазды ол. 1943 жылы ғалым Бейсенбай Кенжебаевтың Абылайдың ерлігін, қолбасшылығын жазған кітапшасы басылғанын көпшілік біле бермейді. Осы кітаптың жалғыз данасы Құлбек Ергөбектің кітапханасында сақталған. Аталған кітапта ханға мынадай баға беріледі: «өзінің де, өзгенің де күшін дұрыс бағалап, соған қарай өзінше саясат ұстауы, төңіректегі елдермен орынды қарым-қатынас жүргізуі арқасында Абылай қазақ халқының басын құрап, елдігін қайта орнатты». Мұнда алғаш рет қазақ ауыз əдебиеті нұсқалары мен сол кейбір орыс тарихшылары берген мəліметтер негізінде Абылайдың тарихи тұлғасы сипатталды. Аталған басылым шықпай жатып жойылғандықтан Абылай хан хақында зерттеу жүргізіп, кітап жазуға ешкімнің батылы бармады. Ғылым академиясы 1957 жылы Қазақ КСР тарихында «Абылай билеген кез халықтың есінде зорлық-зомбылық дəуірі болып қалды. Ұрпақтан ұрпаққа көшіп отырған халық аңыздарына сай, қазақтың атақты ақыны Жамбыл Абылай туралы былай деп жырлаған: Ханның бірі Абылай, Аш бөрідей жалтақтап... Қарсы болған кісінің Қан жаудырған басына. ...Ол Сырдарияның Сайрам, Шымкент, Созақ жəне басқа қалалары үшін соғыс жүргізді. Осы соғыстардың үстінде бейбіт халық күйзеліске ұшырады, мыңдаған тұтқындар алынып, малдарын айдап əкетіп жатты» – деген айыптаулар тағылды. Бұл ақылға сыймайтын айыптау екені қазір барлығымызға аян. Абылайдың кез келген қадамы терістелді. Жоңғарияны əлсіретіп Шығыс Қазақстандағы қазақтың байырғы жерлерін қайтару əрекеті былай бағаланды: «Абылай Жоңғарияның ішіндегі өзара тартысты ушықтырмақшы еді, Жоңғарияны əлсіретіп, Ертістің бойындағы құнарлы жайылымдарға ие болып алмақшы еді, ал егер сəті келсе өзімен достас Даваци қонтайшыны таққа отырғызбақшы еді». Немесе осы 1957 жылы Қазақ КСР тарихында «Абылай əскерлері Орта жүздің жеріне басып кірген Цин үкіметінің билігін дереу мойындай қойды» делінеді. Ал шындығында, Абылай сан жағынан үстем, көп зеңбіректері бар қытай əскеріне қарсы өз сарбаздарымен соғысқан бірден бір қазақ билеушісі. Жəне осы соғыста қатты жарақат алғаны белгілі. Осылай кеңестік идеология Абылайдың тарихын қатты бұрмалап келді. Қолда бар деректер негізінде Абылайдың қазақ тарихындағы атқарған рөлін анықтау үшін оның сол кездегі

халқымыздың өміріне қосқан жаңалықтарына назар салу керек. Абылайдың көп қырлы мемлекеттік жəне саяси қайраткерлігі арқасында қазақтардың бұрынғы көршілер басып алған жерлері кері қайтарылып, қазіргі Қазақстан елінің тұтас геосаяси картасы қалыптасты. Басым көпшілік Абылайды Жоңғар хандығына қарсы күресте ерекше үлес қосқан тарихи тұлға ретінде таниды. Осымен қатар Абылай Чиң (Қытай) империясының əскери-саяси экспансиясына қарсы төтеп берген бірден-бір қазақ билеушісі. Абылайдың əскери қолбасшы жəне мемлекет қайраткері ретіндегі қырлары əлі де көп зерттеуді қажет етеді. Ол өз заманының көреген қолбасшысы бола білді. Əсіресе, оның сан жағынан басым Чиң əскерімен шайқастағы ерлігі, əскери тактикалық айла-тəсілдері əлі де жан-жақты

САЅЛАЌ

толық қарастырылмаған. Жарияланған құжаттарға қарағанда, Чиң боғдыханы Абылайханмен соғысқан өз генералдарына қатты наразылық білдірген. 1756 жылы қазан айындағы жарлығында император: «Хадаха Абы лаймен соғысқанда қуып жете алмады, қоян жүректік көрсетті, екі көзді тауыс қауырсынын тағуға рұқсат етпейміз», депті. Осыған орай 1757 жылы қазан айын дағы Чиң императорының бір жарлығында былай делінген: «Олар (Дардаңа мен Хадаха – авт.) қазақ жеріне баруын барса да, Əмірсананы ұстай алмады. Оның үстіне (олардың сылбырлығынан) қазақтың Абылайы да сытылып, құтылып кетті. Сол үшін екеуі (Дардаңа мен Хадаха) ауыр жазаға тартылуға тиіс... Мұның жайын казармадан келген жасауылдардан сұрағанымызда, олар: «Дардаңаның жорықшылары Əмірсананы қуа барып бір шақырымдай қалғанда, буынып-түйінуге де үлгермей абыржыған оның (Əмірсананың) əдейі жіберген адамы: «қазақтар Əмірсананы қазір-ақ ұстағалы отыр. Олардың ханы Абылай келісімен тарпа бас салмақ» дейді. Сонымен, Дардаңа дұшпанының қулығына алданып, қазақтардың тұтқындауын күтіп отыра береді. Қолын қаптатып тұтқындау былай тұрсын, жорықшыларына осы жорықты Чиң императоры қайта талқылап, бұл генералдың Абылай əскерімен болған соғыстағы қателіктері деп бағалап, жарақат алған Абылайды қолға түсіре алмағаны үшін Дардаңа мен Хадаханы қатардағы жауынгер етіп шендерінен төмендеткен. Қазақ елінің мүддесін қорғау үшін 1774 жылы Абылай хан Солтүстік Қазақстандағы орыс басқыншылары салған қамалдарды бұзуға барады. Бұл мысалдар Абылайдың екі империяның əскерлерімен болған шайқастарда осал тұлға болмағандығын көрсетсе керек. Сан мен сапа жағынан жоғары тұрған шүршіттермен болған соғыста жарақат алып, осыған қарамастан кейін қытайлықтармен тұңғыш келіссөз жүргізіп дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан мемлекет қайраткері. Қытайлықтардың наразылығына қарамастан Чиң империясы талқан еткен Жоңғар хандығының жерлерін (оларды енді қытайлықтар біздікі деп санағанына қарамастан) қазақтарға алып берді. Бұрын Қазақ хандығына қараған, кейін бөлініп кеткен оңтүстік аймаққа, олардың ішіндегі Ташкент пен басқа да

қалашықтар жорық жасап оларға өз билігін жүргізді. Абылай өз мүддесінен ел мүддесін жоғары қоя білген санаулы саясаткерлердің бірі екені тарихи құжаттарда көрініс табады. Мысалы, Қытай елшілерімен кездесу үстінде Абылайға бəйбішесі хал үстінде жатқаны жөнінде хабар келгенде «8-айдың 25-і күні біз Абылайдың бастауымен Атбасар маңындағы Есіл өзенінің бойынан аттандық. 9-айдың 7-сі күні біз Көксеңгір деп аталатын жерге жеткенде, Абылайдың үйінен екі мəрте адам жіберіліп, Абылайдың бəйбішесі «науқастан халі нашарлап қалды» деген хабарды жеткізді. Сонда Абылай «Отбасымның жағдайы соншалықты маңызды емес қой. Оның сыртында, мен үйімде болғанда да өлейін деп жатқан адамды тірілте алмаспын. Оған қарағанда Боғда Ежен ханмен арадағы іс маңыздылау. Мен сіздерді ел шетіне дейін апарып тастағаннан кейін қайтармын» деді де, бізді бастап əрі қарай сапарды жалғастырды. Сонан кейін тағы да адам келіп Абылайдың үйіне қайтқызбақ болып қузады. Абылай бізбен ақылдасқанда бұрынғысынша əрі қарай жүре бермекші болып еді, біз ол кісіні тоқтатып, «сіз істің бəрін орны-орнына қойып болдыңыз ғой» қайта беріңіз дегенді білдіреді. Абылай қытай елшілеріне: «Ендеше, сіздер «жол ортада бізді тастап кетті» демеңіздер. Мұндай қиын жағдай болғандықтан мен де шарасыз болып тұрмын. Мен қайтып барғанда (бəйбішем) бойында əлі жан бар болса, онда мен оны дəрігерге көрсетермін; ал егер мен қайтып барғанда ол əлдеқашан қайтыс болса, онда мен оны міндетті түрде үлкендеріміз жатқан Түркістан жеріне апарып жерлеймін» - деп қоштасқан. Абылайдың ел мүддесін, халықтың əлахуалын ойлағаны 1758 жылы 19-мамырда жазылған мына құжаттан да байқалады: «Весьма усилился помянутый Абылайсалтан, ибо как слышно от бывших там здешних людей, что он в воинских случаях, по их киргизскому обыкновению, ни себя ниже иждивения своего не жалеет, и что где вербыч достанет, то ничего себе не оставлял, в народ раздает, и тем у них весьма властительным учинился». Халықтың əл-ахуалын көтеру үшін Абылай сауда-саттыққа жол ашып, оған тікелей өзі басшылық етті. Ханның сауда-саттықты дамытқаны

 Туыстық туы

Оңтүстік Қазақстан облысы.

 Жағымды жаңалық

Кеше Ыстамбұлда Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі Əділбек Жақсыбеков Түркия Əскери-теңіз күштеріне жаңа кеме тапсыру салтанатты рəсімі барысында осы елдің Премьер-Министрі Реджеп Ердоғанмен кездесті. Кеме елдің жағалау маңы аумақтық суларының патрульдік қызметіне арналған.

Ќазаќстан Ќорєаныс министрі Тїркия Премьер-Министрімен кездесті Əділбек Жақсыбеков Түркия ПремьерМинистрі Реджеп Ердоғанды салтанатты рəсіммен құттықтап, жылы қабылдауына алғысын білдірді. Қазақстан қорғаныс ведомствосының басшысы осы апта басында Анкарада Түркияның жоғары əскери басшылығымен болған кездесулер мен түрік əскерінің жауынгерлік дайындығы жəне қорғаныс-өнеркəсібі кешенімен танысу шаралары екіжақты əскери ынтымақтастықты белсенді ете түсуге айтарлықтай қарқын беретінін атап өтті. Қазақстан Қорғаныс министрі: «Бүгінгі

туралы Шоқанның еңбегінде мынадай жазбалар бар: «Между тем сам Абылай имел свидание с Илийским цзян-цзунем (генерал-губернатором) около озера Сайрам-Куль и заключил с ним торговый договор, по которому открыты были в Тарбагатае (Чугучаке) и в Или (Кульдже) меновые базары». Абылай Ресей мен Қытай шекараларындағы қалалардың қазақтарға сауда үшін ашық болуына, жəрмеңкелер ұйымдастыруға көп үлес қосты. Абылай хан дəуірінде қазақтардың Қытаймен сауда-саттықтары айтарлықтай деңгейде болғандығын Чианлұң жылнамасы сарай жазбаларының көптеген архив бумаларынан көруге болады. Солардың бірінде 1757 жылдың желтоқсан айының 15-і күні жазылған мəлімдемесінде былай делінген: «Біздің бұрынғы келіскен пікірімізше болса, қазақтармен Үрімжіде айырбас сауда жасауды біз бұрын Абылаймен ақылдасып бекіткенбіз... Келер жылы жəрмеңкеде жылқы саудасы ғана жасалады. Егер қазақтар түйе, сиыр, қой секілді түліктерді айдап əкеліп жатса, оны да алайық. Қонысымызға олар да қажет». Жалпы, халықтың жағдайы Абылай хан кезінде жақсарғаны туралы мəліметтер бар. Орта жүзде болған тау-кен инженері И.П.Шангиннің 1816 жылғы жазбалары бойынша Абылай хан «тірі кезінде көне заңдылықтар қатаң бүге-шүгесіне дейін орындалды. Кез келген ұсақ-түйек қылмыс үшін жауапкер міндетті түрде жазаланды, қырғыздар (қазақтар) арасында барымта деген болмады. Халқының ең кедейінде 500, ауқаттысында 5 мыңнан 15 мыңға дейін төрт түлікті малы болды». Мемлекеттік мүдде үшін Абылай алым-салық жинатқан қазақ билеушілерінің бірі. Абылай 1762-1763 жылдары Іле өзені бойында диқаншылық жасауға əрекет етті, Есіл өзені бойында Абылайдың айтуымен егіншілік бастау алғаны жөнінде хабарлар бар. 1763 жылы шекарадағы орыс əкімшілігіне хат жазып егіншілікті білетін мамандар сұрап, Петропавл қаласына таяу жерде егін екпекші болды. Орыс əкімшілігі тарапынан ешбір көмек болмаған соң, өз адамдарымен егін еккені туралы деректер бар: «нынешнего лета он, Аблай-солтан, и просо сеел». М.Бекчуриннің хабарлауынша, 1780 жылы Ташкенттен алтыкүндік жерде тұрып егін еккен: «в шестидневной езде от города Ташкении ... и на том месте

производит хлебопашество». И.Г. Андреев жазбаларына қарағанда, 1785-1790 жылдары қазақтардың Есілдің жоғары ағысында егіншілікпен айналысуының басында Абылай хан тұрған - «положили еще при покойном Аблай-хане пахать землю». Абылай қазақ даласында бекінісқалашықтар салғызды. Белгілі орыс тарихшысы А.Левшин Абылай «построил сыну султану Адилю по просьбе повиновавшихся ему киргиз-казаков Большой орды при речке Талаше дом, обнес оный валом, основал около него селение из каракалпаков, привыкший к хлебопашеству». Абылай салғызған екінші бір қала жөнінде генерал-майор Н.Г.Огарев в 1781 г. рапортында былай дейді: «Прочие ж его дети – Адиль, Урустям и Ток солтаны – остались по здешнюю сторону города Туркестана во вновь построенном им, Облаем, не в дальнем растоянии городке Итнеенте». Абылайдың Көкшетаудағы жазғы ордасы да бекініс үлгісінде болса керек, себебі, қытай деректері бойынша «хан Кэштынде турады» деп хабарлайды. Шəді Абылайдың Созақ қаласын қайта қалпына келтірудегі еңбегін атап өтеді. Абылай шетелдіктермен қарымқатынаста өз қандастарының мүддесін қорғады. Мысалы, 1769 жылы 6 желтоқсанда ІІ Екатерина мен Орынбор губернаторы И. Рейнсдорпқа жіберген хатында: «Чтобы ее падишахское величество всех нас считало равными – русских, казахов и прочие народы и коменданты ваших пограничных крепостей проявляли справедливости не было бы насилия и притеснения», – деп жазған. Абылай хан бейбіт жатқан қазақ ауылдарын шапқан орыс əскерлеріне тыйым салуды талап етіп отырды. Жорық кезінде жауынгерлер пайдалануға ыңғайландырған жылжымалы баспанасының түрін» абылайша» деп атауы, оның пайда болуын Абылай ханмен байланыстыратынын, Абылай хан жоңғар тұтқынында жүріп қалмақ тілін үйренгенін ескерсек, ханның сегіз қырлы бір сырлы тарихи тұлға болғанын көреміз. Зерттеушілердің тынымсыз ізденістері барысында қазақ тарихына қатысты деректер қоры ХХІ ғасырда толыға түсті. 2007 жылы белгілі ғалымдар И.В.Ерофеева мен Б.Жанаев Абылай ханның қайтыс болуына байланысты архив қойнауында жатқан жаңа тарихи құжаттарды – Орынбор губерниялық кеңсесінің арнайы тексеру материалдарын ғылыми айналымға енгізді. Бұл құжаттарда Абылай ханның дүние салуы туралы көптеген тың мəліметтер бар. Солардың бірінде, нақтырақ айтсақ, генерал-майор Н.Огарев Сыртқы iстер коллегиясына 1781 жылы 22 сəуірде жазған рапортында «Абылай хан өткен күзде дүние салды жəне Түркістан қаласында жерленді», – деп көрсетеді. Ресей архивінде сақталған, баспа бетінде жарияланған осы бір топ құжаттарға қарағанда ханның қайтыс болғаны туралы мəліметтер орыс əкімшілігіне 1781 жылдың ақпан айынан бастап келген. Наурыз айында түскен хабарларда Абылай ханды ташкенттіктер у беріп өлтірген деген мəліметтер де бар. Орысшасы: «... хан, находясь в Ташкении, умер, которого уверяют, ташкентцы окормили ядом». Бұл хабардың рас-өтірігін анықтау үшін қазақ даласына арнайы адамдар жіберілген. Солардың бірінде, дəлірек айтсақ, башқұрт старшинасы К. Казанбаевтан 1781 жылдың 17 тамызында жазып алынған мəліметте Абылайдың өткен күзде дүние салғаны тағы да айтылады. Кейбір тарихшылардың хан өлімі туралы хабардың орыс əкімшілігіне кеш жетуінің себебі неде деген сауалдарына да жауап табылды. Аталған құжаттардың бірінде Абылайдың баласы Шыңғыс сұлтанның бұл жөнінде жазғы уақытқа белгіленген құрылтайға дейін орыстарға айтуға тыйым салынғаны жазылған. Біздің оймызша, мұндай нұсқауды өлер алдында Абылай ханның өзі беріп кеткен. Басшының өлімі белгілі бір мақсат үшін жасырылатыны тарихтан белгілі. Мысалы, Шыңғыс ханның өзі өлімін жаулардан жасыруды тапсырғаны, Əмір Темір қайтыс болғанда да осы жағдайдың қайталануын тілге тиек етсек болады. Абылай хан да өзі дүниеден кеткен соң болар жағдайды ойлап тағына орыс əкімшілігі айтқанынан шықпайтын адам қоюға əрекет етеді деген болжам жасаса керек. Міне, Абылайдың қайтыс болғанын жасырудың нəтижесінде орыс əкімшілігі бұл жағдайдан хабарды кеш естіген. Сонымен, архивтен алынған жəне ғылыми айналымға енген тарихи құжаттар Абылай ханның 1780 жылы күзде дүние салғанын айғақтап тұр.

кемені суға түсіру шарасы Солтүстікатлантика альянсы елдері арасында Түркия əскерінің ең жетілдірілген жəне тиімді армия екенін тағы бір дəлелдейді. Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі Түркияның қорғаныс ведомствосы жəне Қарулы Күштерімен арадағы ынтымақтастықты өнімді дамытуға үлкен маңыз береді», – деп атап өтті. Əділбек Жақсыбеков пен Реджеп Ердоған əскери саладағы қазақ-түрік өзара іс-қимылдары екі ел мемлекет басшылары қол жеткізген өзара тиімді ынтымақтастық шеңберінде одан əрі де жемісті дами беретініне сенім білдірді.

Баспа їйініѕ басым баєыттары Назарбаев Орталығының жанынан шілде айында ашылған Баспа үйінде Редакциялық кеңестің алғашқы отырысы өтті. Президент Кеңсесінің бастығы «Назарбаев Орталығы» ММ директорының міндетін уақытша атқарушы Махмұд Қасымбеков атап көрсеткендей, Қазақстан Республикасындағы президенттік институтқа, мем лекеттіліктің қалып тасуы мен даму тарихына, сондай-ақ саяси-қоғамдық, əлеуметтік-мəдени мəселелерге арналған басылымдарды жүйелеу жəне жарыққа шығару Баспа үйінің негізгі мақсаттарының бірі болып табылады. Баспа үйі тəуелсіз Қазақстанның тарихы мен мəдениетін зерттеушілер үшін бірыңғай ақпараттық кеңістік пен кəсіби орта қа лыптастырады. Осы ған орай отырыста Баспа үйінің саясаты мен стратегиясын

жан-жақты ашып көрсететін Ереже талқыланып, Баспа үйі қызметінің мақсаты мен міндеті жəне бағыты күн тəртібіне қойылды. Пікір алмасу кезінде жетекші ғалымдар мен талантты жастардың жəне еліміздің тарихы мен мəдениетіне қызығушылық танытатын адамдардың ғылыми күшін біріктіру үшін жаңа алаң құру қажеттігі айтылды. Басқосу барысында Баспа үйінің Редакциялық кеңес мүшелері бекітілді. Оның құрамына қоғам жəне мемлекет қайраткері Мырзатай Жолдасбеков, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ ректоры Ерлан Сыдықов, «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ президенті Сауытбек Абдрахманов, С.Сейфуллин мұражайының директоры Несіпбек Айтұлы, Қазақ радиосының директоры Махат Садық жəне басқалар кірді. «Егемен-ақпарат».

7 Жарќын жетістіктер (Соңы. Басы 1-бетте). Іссапар барысында Ұлттық орталық қызметкерлері қалмақтардың Еділ-Жайық өзендері аралығынан 1771 жылдың қысыжазында Шыңжаңға жаппай қоныс аударғанға дейінгі қазаққалмақ қарым-қатынастары туралы XVIII ғасырдағы мұрағаттық құжаттардың едəуір кешенін анықтады. Анықталған құжаттар кешенінің арасында маңызды дерек ретінде қазақ хандары Əбілхайыр мен Əбілмəмбеттің, сондай-ақ, Орта жүздің əйгілі тарханы жəне батыры Жəнібек Қошқарұлының (1751 ж. қаза болған) қалмақ ханы Дондук-Дашиға (1741-1761 ж.ж.) жазған хаттарын атауға болады. Бұл құжаттар ағымдағы жылы шығарылатын «Эпистолярное наследие казахской правящей элиты. 1675-1879 гг.» атты екі томдық құжаттар жинағында, сондай-ақ, ««Между всеми старшинами знатнейший». История жизни и деятельности первого казахского тархана Жанибека Кошкарулы» кітабында жарияланады. Сонымен қатар, Қалмақ Республикасы Ұлттық мұрағаты басшылығымен келесі жылы «История Казахстана в документах и материалах» атты альманахтың төртінші шығарылымында XVIII ғасырдағы қазақ-қалмақ қарымқатынастары туралы профессор Н.Н. Пальмовтың жарық көрмеген еңбектерін бірлесіп жариялау туралы келісімге қол жеткізілді. Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясы Шығыстану институтының қолжазбалар қорына (Ташкент қ.) жасалған ғылыми сапардың басты міндеті жоғарыда аталған институттың қорында сақталған орта ғасыр мен жаңа дəуірдегі Қазақстан тарихының əртүрлі аспектідегі маңызды да толық мəліметтерін қамтитын араб тілді деректер кешенін анықтау болатын. Шығыстану институтының қолжазбалар қоры 40 мыңнан астам шығармалар тізімін қамтитын 18 мың томдық көптеген шығыстық қолжазбалар топтамасынан тұрады. Деректердің жазылған уақытына қарайтын болсақ, олар Х ғасырдан ХХ ғасырды қоса алғандағы мыңжылдық кезеңді қамтиды. Қор үнемі толықтырылып отыратын 26000-нан астам араб тілді қолжазба мен 39000 баспа кітаптан тұрады. Институттың қолжазбалар қоры əлемдегі ең бай қолжазбалар қоймасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне, «Память мира» тізіліміне енгізілген. Жұмыстың мақсатына сəйкес басты назар əрбір жеке қаралатын араб тілді дереккөздерді қамтитын нақты материалдарды анықтауға бөлінді. Ж.М.Төлебаева Орталық Азияда, Иранда, Ауғанстанда, Үндістанда жазылған, Қазақстан тарихы мен мəдениетіне қатысты нақты материалдардан тұратын араб тілді дереккөздерді зерттеді. Дереккөздерді талдау кезінде Қазақстан тарихының ежелгі жəне орта ғасырдағы тарихын зерделеудегі ақтаңдақты жоюға негіз болатын жазба ескерткіштердің мазмұнын ашуға, жаңа жəне қажетті деректерді анықтауға ерекше назар аударылды. Əсіресе, түріктердің шығу тегі, құрамы, кəсіптері, əдетғұрыптары жəне салт-дəстүрлері туралы мəліметтерден тұратын шығармалар маңыздылығымен ерекшеленеді. Бұл мəліметтер қазақ халқының этногенезі мəселелерін жəне қалыптасу тарихын зерттеуде құнды болып табылады. Ұлттық тарихты зерделеу бойынша ведомствоаралық жұмыс тобының отырысында қойылған мəселелерді іске асыру аясында Археография жəне деректану ұлттық орталығы «История Казахстана в письменных памятниках» сериясын шығаруды жоспарлауда. Онда шетел қорларында сақтауда тұрған жəне Қазақстанның тарихы мен мəдениетінің аз зерттелген мəселелері бойынша құнды мəліметтерден тұратын жазба ескерткіштерге ғылыми сипаттама беріледі. Лəззат ƏБДІРƏСІЛОВА, Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті Археография жəне деректану ұлттық орталығының директоры.


8

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

 Тағзым

 Əдебиеттің əңгімесі

Елдіктіѕ, егемендіктіѕ белгісі Үлкен диқан – Алматы қаласынан да, облыс орталығы – Талдықорғаннан да шалғайда, мемлекеттік шекарамызға жақын орналасқан ауыл. Үлкен диқан – жоғары жаққа алақан жайып, көмекқолдау сұрамай-ақ өздерінің бар шаруаларын хал-қадерінше реттеу арқылы тіршілік жасап келе жатқан елді мекен. Бұл ауылға жоғарытөменгі сатыдағы, дəлірек айтқанда, үлкенді-кішілі деңгейдегі шенеуніктер атбасын өте сирек бұрады. Тіпті, келмейді десе де болады. Əлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Бґбек пен ґбек Секен ИМАНАСОВ.

Сырттай атын естігені болмаса, бұған дейін жүздеспеген жұрағаттарға таныстырудың сəті түсе қалғанда: «Балалар əдебиетінің көкжиегін кеңіткен əлем классиктерінен ағайынды Гриммді, Андерсенді, орыс ақын-жазушыларынан Кассильді, қазақ қаламгерлерінен Жақан Смақов пен Бердібек Соқпақбаевты оқып па едің?» деп сұрап аламын да, көзі қарақты, көкірегі ояу азамат екенін білген соң: «Онда бұл – қазақ балалар əдебиетінің қазіргі көрнекті өкілі Шəкен Күмісбаев дейтін жазушы болады», деп таныстырамын қаламгер ағамды. Жер ортасы жастан əлдеқашан асса да, жабықтан сығалаған жеті жасар баладай ұяң мінезінен танбаған əріптесім ондайда қос қолын бірдей сермелеген күйі: «Қойшыей, сенің-ақ қалжыңың қалмайды екен», деп азар да безер күйгелектене бастайды. Асыра мақтасам да ақиқаттан аттамағанымның дəлелі ретінде бір-жар мысалдар келтіріп, тыңдаушының ғана емес, Шəкен досымның өзін иландырғандай боламын. Расы сол, күнделікті күйбең тірлікте «қолда өскен атанның тайлақ аты қалмайды» дейтін қазақшылықтан аса алмаймыз да, талант иелерінің мөлдір де таза шығармаларын, қаламгерлігін былай қойғанда, заманына қарай қоғамға, өз ортасына, əдебиет пен мəдениет салаларының көкжиегін кеңейтуге қосқан еңбектерін бағалай бермейміз. Осындайда Əбдіжəміл Нұрпейісовтің: «Талантты тану үшін де талант керек», деген мағыналы сөзі еске түседі. Бұл ойға оралып отырғаным, осыдан 10-15 жыл бұрын, яғни балалар əдебиеті ғана емес, жалпы рухани дүниенің жұтаң тартқан тұсында қасына Сұлтан Қалиев пен Арасанбай Естеновті қосып алып, балалар əдебиетінің көшін түзету, ұрпаққа қажетті мөлдір шығармаларды қайта жандандыра жазғызу, жаңғырту мақсатында кəсіпкер ініміз Бауыржан Оспановтың табалдырығын Шəкен барып аттамаса, тілеуіңді бергір Бауыржан да сырт айналып кетпей, қамқор қолын созуға əзір екенін білдірмесе, əй, қайдам, бүгінгі өрісіміздің өзінен жаңылып қаларымыз хақ еді. Себебі, мемлекеттік тапсырысты былай қойғанда, демеушілік көрсетіп жүрген бірқатар қалталы азаматтардың өзі де «балалар əдебиеті» десе болғаны, оған менсініңкіремей қарайтын күн туған еді. Содан барып жалпы əдебиеттің інісіндей көрінген балалар əдебиетінің тізгінін ұстаған ақын-жазушылар кітаптарын шығаруды былай қойғанда, мерзімді баспасөз беттерінен де сирек көріне бастаған болатын. Соны дер кезінде аңғарған, бөбектерге арналған əдебиетті қайта жаңғыртуға қатысты шараларды жан-жақты ойластырған Шəкен Күмісбаев тыңнан жол тапқандай əйтеуір балалар əдебиетін насихаттаудың, оған бүкіл ақын-жазушыларды қатыстырудың, бірте-бірте оны халықаралық деңгейге шығарудың бірден бір жолын тапқандай болды. Осылайша, «Жер-су» корпорациясының тікелей демеушілігімен Шəкен бастаған азаматтар балалар əдебиетіне бəйге жариялап, ақын-жазушыларды айтпағанда, қолына қалам ұстаған бүкіл қазақ қаламгерлерін аламан жарысқа қосты да жіберді. Үміт ақталды. Жазған-сызғандарын «Балдырған» журналы мен «Ұлан» газетінде ғана шығару мүмкіндігінен аспаған, тіпті, соған да кейбіреулерінің қолдары жете алмай жүрген үлкен-кішілі ақын-жазушылардың баршасы

кейінірек «Дарабоз» деп аталған бəйгеге өз шығармаларын жолдап, бөбектер мен жасөспірімдерге арналған қолжазбаларды қарша боратты. Сұрыпталып сараланған шығарма иелерінің ішінен таңдаулылары қар жылай сыйлықтарға ие болса, қалғандары балалар жүрегіне жол тартты. Егер дəл сол тұста Шəкен бастаған бір топ ақын-жазушылар бəйге ұйымдастыра алмаса, онда қазір есімдері елге танылған, ол кезде мектеп пен жоғары оқу орындарының шəкірттері саналған Алтынай Амангелді, Елдос Тоқтарбай, Ернұр Сейдахмет, Мейіржан Жылқыбай секілді жас толқынның өсіп-жетілуіне жəне олардың елге танылуына мүмкіндік туа қоймас та еді. Бұл ғана емес, сол бəйгеге келіп түскен өлеңдер, əңгімелер, аңыз-ертегілер, шағын повестер мен сахнаға ыңғайланған пьесалар мыңдаған данамен кітап болып басылып, республикадағы мектептерге тегін таратылды. Теледидарлар мен компьютерлерге телміріп, шұрайлы шығармаларға қолдары жете алмай жүр ген ондаған мың бөбектер мен жеткіншектер Шəкен ағаларының арқасында қуанышқа бөленді, дүниенің беймəлім сырын ұғып, əдебиет əлемінде жүзген өздеріндей кейіпкерлермен қауышты. Жоғарыда айттым ғой, жұртқа əріптесімді көтермелей таныстырғанда мен де Шəкен Күмісбаевтың шығармашылығына қоса осындай ерен еңбегін, екінің бірі атқара алмас шаруаны қайыспай көтеріп, əдебиеттің аса күрделі бір саласын көркейтуге қосқан үлесін меңзеген едім. Себебі, əдебиеттің «көрнекті өкілі» дейтін сөз шын мағынасына келгенде ерекше құбылыс, аса үздік жетістікке орай берілетін баға болса, Шəкеннің де балалар əдебиетіне бəйге жариялатуы, соған қажетті қаражат табуы, оны тек Қазақстан шеңберінде ғана өткізбей, халықаралық деңгейге көтеруі, алыс-жақын шетелдерде жүрген қандас қаламгерлеріміздің де қатысуына жол ашуы – бұл шындығында да жас ұрпаққа деген қамқорлықтың ерекше көрінісі болғаны даусыз. Осындайда Самуил Маршактың мына бір сөзі еріксіз еске оралады: «Отыздағы арыстай азамат шыбықты ат қылып мінсе, елудегі егде адам ергенекке өрмелесе, жетпістегі шал алдында кетіп бара жатқан кемпірдің бұрымынан тартқылап ойнаса, онда мұны көрген жұрт оларды есалаңға балар еді. Ал балалар жазушылары кез келген уақытта іңгəлаған бөбектің, жалаңаяқ жүгірген бүлдіршіннің, ересектерге еліктеген жеткіншектің кейпіне еніп, ішкі жан-дүниесіне терең бойлап қана қоймайды, солардың психологиясын, сөз саптау мəнерін, ойлау деңгейін дөп басуға тырысады». Өзіміз де кезінде Жақан Смақовтың, Сапарғали Бегалиннің, Бердібек Соқпақбаевтың шығармаларын оқығанда, соларды есейген шағымызда қайтадан парақтай ақтарғанда қаламгерлердің бала психологиясын терең білетіндігіне таңдана таңдай қағатынбыз. Жоғарыда айтқан Маршактың «Ақылды заттар», «Өрт», «Пошта», «Тордағы балалар» деп аталатын шығармаларынан артық болмаса, кем соқпайтын, қазақы иісі сонадайдан білініп тұратын туындылар тудырған ағаларымызға іштей сүйсінетінбіз. Маршактың да, Соқпақбаевтың да классик екендігін мойындай отырып, бүгінгі ізбасарлары арасынан соларға теңдесер тұлғалар іздейтінбіз. Себебі, қазақ балаларының дүниетанымын, күйзелістері мен арман-қиялдарын дөп

басып бейнелей білмеген ақын-жазушының артында өшпес, өлмес туынды қалдыра алмасы рас. Сол сəтте қазіргі көзі тірі Мұзағаңның (Əлім баев), Қасекеңнің (Баянбаев), Есекеңнің (Елубай), Шəкеңнің (Күмісбаев) шығармаларын жіті бағалай білмегенімізге, кейде соларға қатысты ой-пікірлерімізді айта алмағанымызға да іштей ұятты боламыз. Өйткені, осы аттары аталған балалар ақын-жазушыларының қайқайсысы болса да атақтары дардай əлемдік классиктердің еңбектеріне пара-пар туындылар тудырған тұлғалар екені дəлелдеуді қажет етпейтін шындық. Айтқан сөздеріміз жалаң болмас үшін Шəкен Күмісбаевтың əлі күнге өз бағасын ала алмаған бірқатар əңгіме-хикаяттарына шолу жасап көрелік. «Айдын көлдің аққулары» деп аталатын кітабында екі баланың ересектерге ілесіп табиғат байлығын қорғауға қатысқан сəттегі бастарынан өткендерін Шəкен Күмісбаев былайша бояуын қалыңдатпай, ауыл баласының ойлау деңгейі мен психологиясына орайластыра отырып суреттейді. «Қорықтың ішімен келе жатқанбыз. Кенет гүрс етіп мылтық атылды. Шабдар ат шоқтығы дір етіп, қалт тоқтады. Солақ екен: – Шу, шу, – деп Жансұлтан атты ызалана тебінді. – Мыналардың тал түсте басынғаны-ай. Шабдар атбасын ішіне алып құйындата жөнелді. Қарттың: «Мылтық ұстағандардан сақ болғайсыңдар. Ұрлығының үстінен шықсандар, жазым қылудан да тайынбайды ол иттер», – деген сөзі есіме түсіп, жүрегім дүрсілдеп қоя берді. Жансұлтан болса, тас-түйін. – Аттың тізгінін тартыңқырайықшы, іші-бауырым солқылдап кетті, – деймін жалынып. – Шыда, – дейді ол. – Қазір жетеміз. – Көкеңнің айтқанын ұмытпа. Аналар бізге де қастандық жасауы мүмкін ғой. – Өй, қорқақ, – дейді ол кіжініп. – Біз құр қолмыз ғой. – Ештеңе етпейді... Мылтық атылған маңайға жеттік. Ешкім жоқ. – Екеуміз ырғалып-жырғалып жүргенде, қарасын батырыпты ғой, – деп ол жанжағын шолды. Мен де оң-солыма қараған болдым. Бірақ еліктерге азық салатын науалар, тиіндердің əр тұстағы ұясы, құстарға жем шашатын орындар, құс үйшіктері ғана көзіме шалынды. – Осыншама аңды күтіп, қорғаудың керегі не? – дедім мен енді. Жансұлтан мені жаңа көргендей, бетіме бағжиды да қалды. – Мына кең дала, ана тау, мына орман, өзен, мұхитты жағрафиядан несіне оқытады? Осыған жауап берші? – деді ол сосын. – Білу үшін дағы. – А, солай ма? Білу үшін де қорық қорғауға алынған. Əйтпесе, оңай олжаға құныққандар ағаштарды кесіп, аң-құсты атып, табиғаттың сəнін кетірер еді. Сонда бізге нені оқытады? – Жансұлтанның əр сөзі қорғасындай. – Түсіндім, түсіндім, – дедім ол қызбалана бастаған соң. – Түсінсең, сол, – деді Жансұлтан масаттанып». Бұдан соң жазушы екі баланың дүниеге көзқарастары, іс-əрекеттері арқылы ашкөздік пен қатыгездік дейтін дерттің Табиғат-анаға келтірер зиянын оқырман алдына жайып салады, еріксіз ойлантады. Шəкен тіршілік есігін сұрапыл соғыс жылдары ашқандықтан, тұрмыс-тауқыметін,

қиындық қасіретін көріп өсті. Жыр дүлдүлі Ілияс Жансүгіровтің табаны тиген қазіргі Алматы облысының, Ақсу ауданындағы Қаракөз ауылында дүниеге келген ол 1965 жылы Алматы шетел тілдері институтын бітіріп, 32 жыл бойы ауылда неміс тілі пəнінің мұғалімі болып еңбек етті. Бір ғажабы неміс тілі пəнінің мұғалімі болғанымен көргенін, көңілге түйгенін көркем тіл мен шұрайлы иірімдер арқылы балалар əдебиетінің таусылмас қазынасына айналдыра білді. Осы жылдар ішінде 48 кітабы жарық көрсе, соның 35-і балаларға арналыпты. Екі рет «Астана-Бəйтерек» бəйгесінің бас жүлдесін жеңіп алған ол халықаралық əдеби «Алаш» сыйлығының иегері атанып, «Филип Морис» бəйгесінің бас жүлдесіне ие болды. Өзі өскен өлкесіне де қамқор қолын созудан əсте танған жоқ. Жетісу жерінде 1899 жылы алғаш рет ашылған, Ілияс Жансүгіров секілді халқымыздың талай тұлғалары білім алған «Мамания» мектебінің атын қайта жаңғыртуға белсене атсалысып, мектептің 100 жылдығы қарсаңында ғимаратты жөндетуге, жабдықтауға демеушілерден 6,5 миллион қаржы тауып берген еді. Осы еңбегі бағаланып, Ақсу ауданының құрметті азаматы атанды. Сөз басында Шəкенді əдебиетіміздің «көрнекті өкілі» деп таныстыруымның бұдан да өзге себептері баршылық. Ең негізгісі оның кез келген шағын əңгімесінен бастап, повест-хикаяттарына дейін тек ауыл өмірін, ондағы балалар тірлігін, сол бөбектердің ғажайып та таусылмас арманмүдделері арқылы баяндай білетіндігі. Мəселен, А.Гайдардың «Тимур жəне оның командасы» повесінің басты кейіпкері кешегі кеңестер кезіндегі идеологияны жүзеге асыратын ұрпақ ретінде суреттелсе, Ш.Күмісбаевтың «Қаладан келген қағілез», «Қамшыкие» деп аталатын шағын повестерінде қазақ топырағында аунап өскен өз қандастарымыздың ешбір ұлтта жоқ бауырмашылдығы мен кеңпейілділігі, қағілездігі мен ұғымталдығы, зеректігі оқиғаның негізгі өзегіне айнала келе, бүгінгі ұрпақты да ата дəстүрімізде тəрбиелеудің сара жолын көркем тілмен санамызға сіңіреді. Жазушының əр шығармасы сонысымен де құнды. Себебі, Даниель Дефоның «Робинзон Крузосы», Марк Твеннің «Том Сойер мен Гекильберн Финнің басынан кешкендерін», Джером К.Джеромның «Итті санамағанда қайықтағы үшеуі» қызықты, шым-шытырық оқиғаға құрылған, қызғылықты оқылатын ерекше шығармалар болғанымен, менталитеті ерекше қазақ балаларының образын қалыптастыруға, олардың дүниетанымын кеңейтуге соншалықты əсер ете қоймайтынын бала кезімізде өзіміз де сезетінбіз. Əлем классиктерімен қатар қазақ балаларының тыныс-тіршілігін баз қалпында бейнелейтін шығармалар іздейтінбіз. Бердібек Соқпақбаевтың «Менің атым Қожасы» жалпы балалар əдебиетінің классикалық үлгідегі таптырмас туындыға айналса, содан кейінгі аралықтағы бос кеңістікті Шəкен Күмісбаевтың шағын повестері мен əңгімелері толықтырды. Бірақ, тоқырау жылдарындағы қиыншылықтар жазғансызғандарының барлығын бөбектер мен жеткіншектердің қолына табыстауға мүмкіндік бермеді. Соған қарамастан, жазушы бөбектерді шұрайлы шығармаларымен, соларда кездесетін ерекше кейіпкерлерімен өбектеуден əсте танған жоқ. АЛМАТЫ.

Іскер əйелдердіѕ ілкімді ісі Нұрбол ƏЛДІБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Суретті түсірген Жұмабай Мұсабеков.

Уақыт талабына сай өмір қажеттілігін өтеуде де же тісулық əйелдер көш бастап отыр. Соның нақты дəлелі ретінде Талдықорғанда «Саяси қозғалыстағы əйелдердің жаңа мүмкіндіктері» атты конференцияның өткенін айтуға болады. Екі күнге созылған игі шараны республикалық деңгейде ұйымдастырып, халық жадында сақталатындай етіп өткізуге Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Əйелдер істері жəне отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның төрайымы Гүлшара Əбдіқалықова мен Қазақстан іскер əйелдер қауымдастығының президенті Раушан

Сəрсембаева ұйытқы болды. Конференцияда алдымен мінбеге көтерілген Гүлшара Əбдіқалықова Жетісу өңіріндегі білгір де іскер əйелдермен жүздескеніне қуанышты екенін айта келіп, Алматы облысының бірқатар жетістіктерін тілге тиек етті. «Бүгінде «Қазақстан-2050» Стратегиясы шеңберінде алдымызға қойылған міндеттің бірі адами қапиталды жəне экономикалық, құқықтық институттардың тиімді жүйесін құру болып табылады. Мемлекет пен азаматтық қоғамның, билік пен бизнестің арасындағы байланысты дамыту, сондай-ақ, гендерлік теңдікті нығайту арқылы саяси жүйені одан əрі жаңғырту», деді Алматы облысы əкімінің міндетін атқарушы Амандық Баталов.

Көрген жанның көзін тойдырып, əдеміліктерімен əйбат əсерге де бөлеген жетісулық қыз-келіншектер мемлекеттік қызметте ғана емес, бизнес саласында да жақсы жетістіктерге жеткендігін бүгінгі конференция өткізілген облыстық орталық мəдениет сарайы дəлізінде арнайы ұйымдастырылған көрмеде де көрсете білді. Азық-түлік өнімдерімен қатар, полиция, төтенше жағдайлар жəне əскери қызметкерлерге арнайы тігілген формалары жауын-шашын мен аптап ыстықта өңін бұзбайтын шыдамды материалдардан сапалы тігілуі тəнті етсе, ұлттық үлгіде бүлдіршіндерге арнап тігіліп һəм тоқылған аяқ киімдері ісмер əйелдер іскерлігіне сүйсінтті. Алматы облысы.

Осыдан бірер апта бұрын ауызбіршілігі мығым, ынтымағы жарасқан осы Үлкен диқан ауылында көпшілікке үлгі болатын, болашақ ұрпақ ұмытпай айта жүретін ерекше бір игілікті шараның куəсі болдық. Ол – Ұлы Отан соғысында қаза тапқан, сұрапыл соғыста хабарсыз кеткен жəне одан кейінгі жылдары өмірден озған соғыс ардагерлері мен еңбек ардагерлерінің атыжөндері мəрмəр тасқа ойылып жазылған еңселі ескерткіштің салтанатты жағдайда ашылуы еді. Өткен ғасыр кезеңдерінен суыртпақтап сыр шертетін, сол жылдардың қиындығымен қоса, еселенген еңбек дүбірін көз алдымызға елестететін ескерткіште 469 адамның есімі жазылған екен. Ескерткіштің ашылу рəсімі аяқталып, қаумалаған жұрт сəл саябырлаған соң,

ескерткіштегі ата-апаларымыздың, ағаəпкелеріміздің аты-жөндерін асықпай қарап шықтық. Барлығы дерлік өзімізге бала кезден таныс есімдер. Заманбек Батталханов – соғыс ардагері, кезінде Алматы облысының бірнеше ауданына басшылық жасаған, мемлекет жəне қоғам қайраткері. Əубəкір Сабиров соғыста көрсеткен ерліктері үшін бірнеше орден-медальдармен наградталған ержүрек барлаушы. Мөрдін Тайыпов – соғыс ардагері жəне еңбек ардагері. Еліміз тəуелсіздік алғаннан кейін бұл кісіге Халық Қаһарманы жоғары атағы берілді. Мырқасым Оразалиев, Важит Тавакилов – майданнан жеңіспен оралғаннан кейін ұзақ жылдар бойы мұғалім болып, шəкірттер тəрбиелеген ұлағатты ұстаздар еді. Екінші дүниежүзілік соғыстың жеңіспен аяқталғанына 68 жылдан асты. Жеңісті жақындатуға Үлкен диқан ауылынан майданға аттанған 144 азамат та өзіндік үлес қосты. Осы ағаларымыздың басым көпшілігі отан қорғау жолында мерт болып, туған жеріне оралмады. Оларға туған елдің, туған жердің топырағы бұйырмады. Осы ескерткіш, біріншіден, сол азаматтардың есімін мəңгі есте қалдыру үшін тұрғызылып отыр дегеніміз жөн шығар. – Бұл бір игілікті де сауапты іс болды, балам, – деді соғыс жəне еңбек ардагері Əбдуəлі Қырықбаев бізбен əңгімесінде. – Ескерткіште аты-жөндері жазылған ауылдастарымның барлығын білемін. Біразымен кезінде егін де ордық, шөп те шаптық, жер де жырттық. Ең алдымен, бұл біздің жастарымыз үшін, болашақ ұрпақ үшін үлгі-өнеге болатыны анық. Осының барлығы ауызбірліктің, ынтымақтың арқасында жүзеге асып отыр. Алла тағала бізді содан ажыратпасын. Ескерткіште есімдері жазылған 469 адамның 325-і соғыс кезінде тылда жəне одан кейінгі жылдары шаруашылықтың əр саласында еңбек еткен жандар екен. Мысалы, Сəлім Шормақовты алайық. Сəлім аға жастайынан шопанның ақ таяғын қолына ұстап, 40 жылдан астам уақыт мал бақты, мемлекет дəуле тін арттыруға зор үлес қосты. Сол еңбекқорлығының арқасында бес орденді омырауына тақты. Бірнеше рет партия съездеріне делегат болып сайланды, депутат ретінде талай мəрте халық сенімін арқалады. Ол кісі ең жоғары наградаға əбден лайық еді. Неге екені белгісіз, Сəлім Шормақовқа Социалистік Еңбек Ері атағы берілмеді. Ескерткіштегі адамдар аты-жөндерін оқып келе жатқанда, «Жылыбаева Бибиша» деген тастағы жазу көзімізге оттай басылғанын жасыра алмаймыз. Өйткені, студент кезімізде Бибиша апамыздың өмір жолы, еңбек жолы жөнінде жазған суреттеме тектес мақаламыз Алматы облыстық «Жетісу» газетінде жарияланған еді. Бибиша апа ұзақ жылдар бойы қолынан кетпенін, аяғынан резеңке етігін тастамай, жүгері алқабын суарды. Ер-азаматтарша еңбек етіп, өзіне бекітілген алқаптан мол өнім алып отырды. Əйелдердің кетпен арқалап, жер

суаруы ауыл тұрмақ, аудан үшін өте сирек жағдай болатын. – Əкем Нүсіп пен шешем Қызаштың тасқа жазылған есімдерін көріп, көзіме жас алдым, – деді Бейсембай ағаға ұзақ жыл көмекші шопан болған Айнаш Нүсіпова əпкеміз. – Əке-шешем тіріліп келгендей күйде тұрмын. Алысжақыннан адамдар көп келген екен. Мəре-сəре болып қуанып жатырмыз. Осындай ескерткіш орнатып, ел-жұртты риза еткен азаматтарға алғыс айтамыз. Соғыста қаза тапқандарды, сондайақ өмірден озған соғыс жəне еңбек ардагерлерін есте қалдыру үшін ескерткіш орнату жайы бұрыннан-ақ əңгіме болып жүрген еді. Соның реті осыдан үш жыл бұрын келді. Бұл мəселені көтерген жəне оны ұйымдастырып, бас-көз болған бүгінде Алматы қаласындағы осы ауылдың тумасы Тоқтасын Тауекелов болатын. – Алдымен Алматыда тұрып жат-

қан Үлкен диқан ауылының азаматтары өзара ақылдасып алдық, – деді Тоқтасын Тауекелов. – Бір тоқтамға келген соң, ауылға арнайы барып, ойымызды ақсақалдар кеңесінің төрағасы Задалин Сағатовқа, ауыл белсенділері Ботан Шормақовқа, Болат Құланбаевқа жəне Ерлан Ілиясовқа айттық. Олар қолдап-қуаттады. «Көп түкірсе – көл» демекші, үлкен-кіші қолдарынан келген көмектерін аямады. Оның нəтижесіне өздеріңіз куə болып отырсыздар. Ескерткіштің ашылу салтанатына алыс-жақыннан халық көп жиналды. Олардың басым көпшілігі еңселі ескерткіште есімдері жазылған аталарымыз бен апаларымыздың, ағаларымыз бен əпкелеріміздің ұрпақтары, туғантуыстары болса керек. Араларынан осы ауылда дүниеге келсе де, ұзақ жылдардан бері ауылға атізін салмаған ағаларымызды да кездестіріп қалдық. Бір жақсысы, ескерткішке жазылатын адамдардың атыжөндері аудандық мұрағаттағы тізім бойынша түзілгендіктен, «қалып қойыпты», «жоқ болып шықты» деген сөздер сол күні де, кейін де айтылмады. Шалғайдағы шағын елді мекендегі осынау айтулы шараға осы ауылда туып-өскен Парламент Сенатының депутаты, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы Нұрлан Оразалин, Ұлттық ғылым академиясының академигі Мəкен Тойшыбеков, тарих ғылымдарының докторы, профессор Сəйден Жолдасбаев, педагогика ғылымдарының докторы Ерболат Батталханов, республикалық ұйғыр этномəдени бірлестігінің төрағасы Шаймерден Нұрымов қатысып, жерлестерінің қуанышымен бөлісті. Сондай-ақ, Алматы облыстық мəслихатының хатшысы Ермек Келемсейіт, Ұйғыр ауданының əкімі Күйімжан Омаров сөз сөйледі. Алматы облысы, Ұйғыр ауданы. –––––––––––––––

Суреттерді түсірген Жұмабай МҰСАБЕКОВ.


 Өңір өмірі

Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігі, 010000, Астана қаласы, Орынбор көшесі, № 8, Министрліктер үйі, анықтама телефоны: 8(7172) 74-24-23, Атырау қаласы, Азаттық данғылы, 1, 8(7122) 35-4654 мекенжайында орналасқан Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің «Атырау мұнай жəне газ институты» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорны ректорының бос лауазымына конкурс жариялайды.

Кеңестік кезеңде қызыл туды бірнеше дүркін жеңіп алып, есімі қошеметқұрметтің биігінен түспеген мақтаулы ауданның бірі еді Бейнеу. Бала кезіміз сол кезеңге сəйкес келгендіктен, «бізде бəрі жақсы, бəрі бар», деп мақтанатын сəби көңіл. Сөйтсек, қол жеткеннен жетпеген көп екен, өте көп... Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Негізгі тіні ауыл шаруашылығы, оның ішінде мал шаруашылығы болғандықтан шалғай шетке шашырай қоныстанған мал баққан ауылдар былай тұрсын, олардың ферма бөлімшелерін кеңшар, аудан орталықтарымен жалғайтын дені дұрыс жол да болған емес. Сонау 70-жылдары аудан орталығы Бейнеуден 80 шақырымдай қашықтықта күншығыс бетте орналасқан Тұрыш ауылының тұрғыны, қазір марқұм болған қарт асыптасқан бір шағында «мына жерден былай қарай темір жол салынады екен» деген əңгімені өзі шығарып, таратып жіберіпті. Қиялындағы жол жобасын көрсету үшін Бейнеуді көрсете сілтенген қолы өз алдын көлденең кесіп өтіп, Шалқар бетке қарай құлаштай бағыттайды екен. Сол кезде бір дүрлігіп басылып, кейін күлкіге қарық болған ел қазір Қонекең қарт сөзінің айна-қатесіз келгендігін айтып жадырауда. «Елу жылда – ел жаңа» дегендей, заманның лебі өзгерді, тəуелсіздік таңы атты. Ол кезеңнің азаматтарының қатары сиреді. Бірақ, əлгіндей аңсар, арзу арман оңғарылды. Расында, өткен жылы «тоғыз жолдың торабы» атанған Бейнеуден Жезқазғанға қарай темір жол құрылысы басталды. Кемелденген сол бір кезеңдерде осы маңнан темір жол салу туралы əңгіме де болмаған болса, тəуелсіздігін алып, өз қамқарекетіне кіріскен еліміздің алып жобаларының бірі – осы. Маңғыстау облысының Бейнеу ауданы, Ақтөбе облысының Шалқар, Байғанин аудандары, Қызылорда облысының Арал ауданы мен Қарағанды облысының Ұлытау аудандары арқылы, жолай бірнеше кенттердің үстінен өтетін жол құрылысы осы өңірлерге серпіліс əкеліп, талай ауылдың инфрақұрылымын бір көтеріп тастайды деуге болады. 988 шақырым қашықтыққа созылатын темір жол құрылысының құны 502,2 млрд. теңге тұрады екен. Қазір құрылыс жұмыстарына 11 мыңнан астам адам атсалысу үстінде болса, нысан пайдалануға берілген соң 3

Даладаєы дїбір

мың адамның тұрақты жұмыс орнына айналады. Кезінде тері-терсек, жүн-жұрқа, шай, жібек, шұға, қалы кілем, өзге де тіршілікке, тұрмысқа қажетті мүліктерді əрі-бері тасымалдап, өзара айырбастап сауда көрігін қыздырған көне сүрлеу ізі заманға сай жаңғырмақ. Қытай – Баку – Ақтау порты Грузия – Түркия – Еуропа мемлекеттерін жалғайтын транзиттік жолдың бір тармағы саналатын аталмыш жол іске қосылған соң жылына шамамен 21,3 млн. тонна жүк өткізіп, Қытайдан Еуропа елдері порттарына дейінгі тасымал мерзімін 40 күннен 12 күнге дейін қысқартады. Мамандардың айтуынша, Ақтау теңіз порты арқылы батыс өңір мен Азия елдері арасындағы қашықтықты 1200ге жуық шақырымға қысқартып, Қытай, Кавказ жəне Еуропада тасымалданатын жүк көлемін 30дан 50 пайызға дейін арттырады екен. Бұл өткізгіштік пен жеделдік еліміздің экономикалық дамуына қаншалықты оң əсер ететіні айтпаса да түсінікті. Халқымыз зор үміт күткен жолдың құрылысы қазір қызу жүріп жатыр. Кеңшарлардың мыңғырған малына мекен болған кешегі қыжқыж қайнаған дəурені бастан озып, жым-жырт тыныштық құшағында мүлгіген даладан қайтадан тіршілік

лебі есті. Бейнеу – Шалқар арасы 500 шақырымға созылса, екі тараптың түйісер нүктесі – Тассай Бейнеуге дейін 274 шақырым. Осы екі аралықтағы жұмыстар үшін 108 млрд. теңге қаржы қаралып, 10 мердігер мекеме 100 шамалы техникасы мен 1000-нан астам жұмысшысын жұмылдырған. Темір жол құрылысына қажетті бұйымдарға түгелге дерлік отандық өнімдердің қолданылуы да біраз жаңалықты, əлеуметтік ахуалымыздың шамасын аңғартады. Бұған дейін Маңғыстау өңірінде «Өзен – Түркіменстанмен мемлекеттік шекара» теміржолы құрылысын салып біраз тəжірибе жинақтаған «Темір жол жөндеу» ЖШС бас мердігерлік тізгінді өз қолына алған. Алтай, Теректі, Ноғайты, Сарша, Жарқұм, Тоқсанбай, Сəңкібай, Сағыр разъездері мен Сам, Тұрыш, Құрсай, Тассай стансалары құрылмақ. Сондай-ақ, Бейнеу мен Шалқар аралығында биіктігі 7 метрлік он көпір салынады. Ауылдағылардың тіршілік көзі – малы екені белгілі, сондықтан арнайы мал айдап өтетін өткелдер салу жоспарланған. Келешекте теміржолмен қабат тас жол салынады деген жақсы сөз айтылып қалып жүр. Бұлай болған күнде Қазақстанның кең даласын қақ жарып өтетін бұл жолдар – жүйткіген көлігі, тең-тең тауар тасымалы

«Қазақтелеком» АҚ филиалы – «Инфокоммуникациялық технологиялар академиясы» дирекциясында жыл сайын Тіл айлығы өткізіледі. Биыл да осы дəстүрге сай – «Тіл тұғыры – телекоммуникация ғұмыры» тақырыбындағы айлық өте сəтті болды. Айлықтың ашылуы www.mytelecom.kz порталында басталды. Ай бойына түрлі ісшаралар жоспарланды. Соған сəйкес, филиал қызметкерлері арасында «Домбыраparty», айтыс өтті. Қызметкерлердің балаларына арналып ұйымдастырылған «Бала тілі – бал» жарысы табиғат аясында өрбіді Одан кейінгі іс-шара бірнеше байқаулардан тұрды. Жаңа терминдерді жетік меңгерген қызметкерлерді анықтау байқауы, əнжұмбақ (түрлі ұлттар мен халықтардың белгілі əндерін берілген суреттерге қарап анықтау), «Қазақтелеком» АҚ қызметтеріне негізделген ең ұтымды жарнама байқаулары

«ИКТА» дирекциясының конференц-залында жоғары деңгеймен ұласты. Сөйтіп үлкен де, кіші де өнеге танытты. Байқау жеңімпаздары бағалы сыйлықтармен марапатталды. «Қазақтелеком» АҚ филиалы – «Инфокоммуникациялық технологиялар академиясы» дирекциясында ағымдағы жылдың 30 қыркүйегінде «ИКТАД ісқағаздарын мемлекеттік тілде жүргізу үздігі» байқауы болады. Байқаудың қорытындысы айлықтың жабылу салтанатына жалғасады. «Егемен-ақпарат».

 Апыр-ай!

Кґкек ана ўсталды Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Көкшетау қаласында жаңа туған сəбилерін қоқыс жəшігіне, көл жағасына тастап кеткен көкек аналар туралы деректер жиілеп барады. Өткен сейсенбі күні ішкі істер басқармасының кезекшілік бөліміне қоңырау шалынып, көпқабатты үйдің бесінші қабатындағы басқыштан тағы бір сəбидің табылғаны белгілі болды. Телефон шалған ер кісінің хабарлауынша, сəби жылы оралып, шаруашылық сөмкесіне салынған екен. Көкек ананы іздестіру шараларын жүргізген полицейлер перинаталдық орталық қызметкерлеріне, шағын аудан тұрғындарына сұрау салған. Нəтижесінде бөбектің анасы жоғарыда аталған үйдің тұрғыны болып шықты. Қазіргі уақытта өз баласын тастап кеткен азаматша Көкшетау қалалық ішкі істер басқармасына жеткізіліп, оқиғаның мəн-жайы анықталу үстінде.

Жамбыл облысында іш сүзегімен ауырған бір адам облыстық жұқпалы аурулар ауруханасына жатқызылды. Ол Байзақ ауданына қарасты Кеңес ауылының 40 жастағы тұрғыны екен.

Жамбыл ґѕірінде іш сїзегі тіркелді Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Аурудың белгілері мен лабораториялық сараптама «іш сүзегін» анықтады. Осыдан кейін бір топ дəрігерлер жұқ палы ауру шыққан ауыл ға аттанып, іш сүзегін жұқтырған сырқатпен қарым-қатынаста болған 15 адамға екпе жұмыстарын жүргізді. Сондай-ақ, Көктерек ауылдық округіндегі 1,5 мың тұрғынға да вакцина егу жұмыстары ұйымдастырылды. Мамандардың айтуынша, жұқпалы ауру мал суатындағы түрлі бактериялардан пайда болған сияқты. Бүгінде аурудың беті бері қарады. Жамбыл облысы, Байзақ ауданы.

толастамайтын нағыз күретамырға айналады. Бөтеке тəрізді жұмыр құмдары жұмбағын ішіне бүккен Сам құмында құмды жару, тегістеу, төсеу секілді қиындықтар жұмысқа біраз қолбайлау болған, жол құрылысы қазір Сам ауылына жетіп, Ноғайтыға қарай бағыт алып барады. – Тегістік жерлерде жұмысты біраз өндіріп аламыз деп ойлаймыз. Күніне екі шақырым жол салуды жоспарлап отырмыз, жер ыңғайлы болса, еңбек өнімділігі одан да жоғары болуы мүмкін, – дейді «Темір жол жөндеу» ЖШС басқарма басшысы Жайықбай Жұмағазин. Оңтүстік-батыста орналасқан Маңғыстаудан оңтүстіктегі қанаттас көршіміз, тіке жол тартсаң «тиіп тұрған» Қызылордаға пойызбен бару үшін мүлдем кері қарай, келесі қанаттағы көршіміз Атырау облысының аймағына қарай жол тартып келдік. Төлеген ақынның ойына сүйенсек, «ауаның тұнығына бойын малып», жүйткіген «шойын балық» пойызымыз Мақаттан Ақтөбе облысына қарай бұрылып, Қандыағашқа дейін жосылтып барып, Бейнеуден есептегенде өзіміздің өкпе тұсымыздағы Шалқарға сабылып бір тəулік дегенде əрең жететін. Одан əрі Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан,

Жамбыл облыстары арқылы Алматыға үш күнде пойыз соқты боп теңселе түсетінбіз. «Бейнеу – Жазқазған» темір жолының жүк тасымалы əлеуеті ел еңсесін көтерсе, «жол мұраты – жету» деп сапар шеккен жолаушылар үшін де жол ұзақтығын бір күнге қысқартуымен тиімді болмақ. Техникасы мен күш-көлігі мардымсыз, негізгі еңбек күші – адам боп саналатын жəне қол еңбегі басымдыққа ие кезеңдерде Түркісіб теміржолын салуға 24 мың, ал 1930 жылдары одан екі есе көп адам жұмылған екен. Қиындықты еңсере жеңген құрыш қол жұмысшылардың Түркісібті мерзімді 5 жылда емес, 4 жылға да жеткізбей бітіріп бергені тарихтан белгілі. Бөгдені жат деп жатырқамай, «құтты қонақ» деп төрін ұсынатын Сам өңіріндегі қонақжай қазақ ауылдарының «өз адамына» айналып кеткен теміржолшылар жұмыс ырғағынан жаңылмай, еңбек майданында білек сыбанып, бел шеше əрекет етуде. Дала төсі дүбірге толды, жапан даладағы құрал-саймандар мен адамдар үні жаңғырыққа ұласты. Сам даласын мекендеген тұрғындардың ғана емес, бүкіл елдің арманы мен сенімін, үмітін арқалаған жол маң даладан жосылып əрі асып барады. Жан жадырататын жақсы іс «азат еліміздің келешегі де ұшы-қиыры жоқ көкжиектермен астасып, қазақ баласын жарқын болашақтарға бастай берсін», деген жақсы ойға жетелейді. Маңғыстау облысы.

Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Тіл комитетінің 2013 жылғы 19 қыркүйектегі № 124 бұйрығына қосымша

Ґнеге танытты

Ақмола облысы.

9

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

«ТІЛ – ХАЛЫҚ ЖАНЫН ТАНУДЫҢ КІЛТІ» ОРЫС ЖАСТАРЫ АРАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ТІЛІ БІЛГІРЛЕРІНІҢ VII РЕСПУБЛИКАЛЫҚ БАЙҚАУЫНЫҢ ЕРЕЖЕСІ «Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі мен Қазақстанның орыс қауымы арасындағы түсіністік пен əріптестік туралы» меморандумға сəйкес Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің Тіл комитеті жəне Қазақстанның орыс қауымы мемлекеттік тілді жоғары деңгейде меңгерген орыс жастарын анықтау жəне ынталандыру, Қазақстан тəуелсіздігінің нышаны ретінде мемлекеттік тілге құрметпен қарауды қалыптастыру, тіл мəдениетінің деңгейін жəне мемлекеттік тілді қолдану беделін арттыру мақсатында орыс жастары арасында қазақ тілі білгірлерінің «Тіл – халық жанын танудың кілті» VII республикалық байқауын (бұдан əрі – «Байқау») жариялайды. Байқау қазақ тілінде өтеді. Байқауға қатысуға 14-22 жас аралығындағы жастар шақырылады. «Тіл – халық жанын танудың кілті» республикалық байқауы 2 кезеңде 2013 жылғы 20 қыркүйектен бастап 15 қараша аралығында өтеді. I кезең – өңірлік, 2013 жылғы 20 қыркүйектен бастап – 15 қараша аралығында облыстар жəне Астана, Алматы қалалары бойынша өткізіледі. II кезең – республикалық, 2013 жылғы 6 желтоқсанда Алматы қаласында өтеді. Бірінші турдың ұйымдастырушылары – жергілікті атқарушы органдар жəне Қазақстанның орыс қауымының филиалдары, ақтық мəренің ұйымдастырушылары – Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің Тіл комитеті жəне Қазақстанның орыс қауымы. Өңірлік байқау комиссиялары байқаудың республикалық кезеңіне қатысуға бір үміткерді жолдайды. Өтінішпен қоса, Ұйымдастыру комитеті ұсынған үлгіде қатысушының сауалнамасы жəне байқауға қатысушы туралы əңгіме слайдпен бірге электрондық нұсқада ұсынылады. Аталған материалдар қатысушыларды таныстырған кезде пайдаланылатын болады. Байқаудың бірінші кезеңін өткізу шарттары: – бірінші номинация: тыңдалым, қазақ тілінің лексикасы мен грамматикасын білуге арналған 50 тест тапсырмасы; Тест тапсырмасын орындау уақыты – 40 минут. – екінші номинация жазбаша жəне ауызша бөліктен тұрады: а) жазбаша бөлік: ұсынылған үш тақырыптың біреуіне эссе жазу. Эссенің көлемі 1.5-3 бет. Тапсырманы орындау уақыты – 30 минут.

«АТФБанк» акционерлік қоғамының еншілес ұйымы – «АТФ Финанс» акцио нерлік қоғамы (ҚР Қаржы нарығын жə не қаржы ұйымдарын бақылау мен қадағалау агенттігінің 04.02.2008 ж. №0401201652; №0403200900 лицензиясы) Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Қаржы нарығын жəне қаржы ұйымдарын бақылау мен қадағалау комитеті 17.09.13 ж. «АТФБанк» акционерлік қоғамының ен шілес ұйымы – «АТФ Финанс» акционерлік қоғамы (бұдан əрі – Қоғам) Директорлар кеңесінің құрамындағы өзгерістер туралы Қоғамның акциялар шығарылымының проспектісіне өзгертулер мен толықтыруларды мемлекеттік тіркеуден өткізгенін хабарлайды.

ə) ауызша бөлік: белгіленген тақырып бойынша монолог құру, əділқазылар алқасының ауызша сұрақтарына жауап беру (билет алу арқылы). - үшінші номинация: кез келген жанрдағы мəтінді мəнерлеп оқу (үй тапсырмасы). Байқаудың екінші кезеңін өткізу шарттары: Ұсынылған тақырып бойынша ауызша тұсаукесер жасау. Уақыты – 3 минуттан аспауы тиіс. – екінші номинация жазбаша жəне ауызша бөліктен тұрады: – жазбаша бөлігі: қазақ тілінде эссе жазу (тақырыптар билет арқылы ұсынылады). Сонымен қатар, эссеге қосымша ағылшын немесе байқауға қатысушы меңгерген басқа да кез келген (3-4 жолдан тұратын) шет тілінде түйіндеме жазу. Эссенің соңғы парағында мынадай ақпарат қамтылуы тиіс: аты, тегі, туған жылы, тұратын жері, оқу орнының атауы, мекенжайы. Эссенің көлемі: 1,5-2 бет. Тапсырманы орындау уақыты – 35 минут. ауызша бөлігі: ұсынған тапсырма бойынша қатысушылар жұппен диалог құрайды (билет алу арқылы).Ұзақтығы – 3-5 мин. - үшінші номинация: «Шабыт жұлдызы» шығармашылық тапсырмасы: қазақтың халық немесе заманауи əнін орындау (үй тапсырмасы). Орындау уақыты – 3-5 минуттан аспауы тиіс. - немесе заманауи театрландырылған интерпретациядағы қазақ тіліндегі қөркем шығарма үзіндісінің қойылымы (пьеса, ертегі, т.б.). Орындау уақыты – 3-5 минуттан аспауы тиіс. Байқауға қатысушы орындалатын нөмірінің музыкалық жəне тағы да басқа қосымшаларын таңдайды, оны Flash-диск немесе CD-дискіге жазуды қамтамасыз етеді. Байқаудың республикалық турының жеңімпаздары мен жүлдегерлері дипломдармен, қатысушылары алғысхаттармен жəне алған орнына сəйкес ақшалай сыйлықтармен марапатталады. Байқауға қатысушыларды дайындаған оқытушыларға сертификаттар беріледі. Ескерту. Жоғары оқу орындарында, жалпы орта жəне арнайы орта білім беретін мекемелерде қазақ тілінде оқитын орыс жастары, қазақ тілі білгірлерінің өткен жылғы жеңімпаздары мен жүлдегерлері, сонымен қатар, дарынды балаларға арналған арнайы оқу орындарында оқитындар байқауға қатыстырылмайды. Анықтама телефоны: Астана қ. 8 (717/2) 740510. Ұйымдастыру комитеті.

«Досжан темір жолы (ДТЖ)» АҚ (050000; Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 118, www.kazrail.kz) карьерлерді жəне резервтерді (қайталап) өңдеу бойынша жұмыстарды сатып алу жөнінде 2013 жылғы 25 қыркүйекте сағат 10.00де Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26 мекенжайында өткізілген ашық тендердің қорытындысы туралы хабарлайды, «Санрайз ЭК» ЖШС, ҚР, Екібастұз қ., Құдышева к-сі, 18-үй, 2-пəтер, өтінім бағасы 215 086 845,80 (ҚҚС-ын есепке алмағанда теңгемен) жеңімпаз болып танылды.

Атырау мұнай жəне газ институты қызметінің негізгі мəні – өңірдің мұнай-газ секторы мен саласы үшін жоғары білікті мамандарды даярлау, білім мен ғылымға жаңа идеялар мен технологияларды үнемі енгізіп отыру, мұнай-газ саласының өзекті мəселелерін шешу үшін ғылыми зерттеулер жүргізу. Кəсіпорын қызметінің мақсаты – жоғары оқу орнының білім беру, ғылыми-зерттеу жəне инновациялық қызметін жетілдіру мен дамыту арқылы Қазақстанның үдемелі индустриялық-инновациялық дамуының іске асуына институттың қосар үлесін арттыру. Конкурсқа қатысушылар мынадай біліктілік талаптарына сайкес келуі керек: жоғары (немесе жоғары оқу орнынан кейінгі) білім; ғылыми дəрежесінің жəне білім беру ұйымдарында жəне/немесе бейініне сəйкес білім беру ұйымдарында басшы лауазымында кемінде 5 жыл болуы; білім беру менеджменті бойынша біліктілікті арттыру курстарынан өткені туралы сертификатының (куəлігінің) болуы; білім жəне ғылым саласындағы нормативтік құқықтық актілерді білуі. Конкурсқа мынадай тұлғалар қатыса алмайды: 1. Жасы он сегізге толмаған; 2. бұрын сыбайлас жемқорлық сипатындағы құқық бұзушылық жасаған; 3. Қазақстан Республикасының заңнамасымен белгіленген тəртіпте өтелмеген немесе кешірілмеген соттылығы барлар; 4. Қазақстан Республикасының Заңымен қарастырылған басқа да жағдайлар. Конкурсқа қатысу үшін төмендегідей құжаттарды тапсыру қажет: 1. конкурсқа қатысу туралы өтініш; 2. мемлекеттік жəне орыс тілдеріндегі түйіндеме; 3. еркін үлгіде жазылған өмірбаян; 4. кандидаттың жеке тұлғасын куəландыратын құжаттың көшірмесі; 5. белгіленген тəртіпте расталған білім туралы құжаттың көшірмесі; 6. білім беру менеджменті бойынша біліктілікті арттыру курстарынан өткені туралы сертификат (куəлік); 7. белгіленген тəртіппен расталған еңбек кітапшасының көшірмесі; 8. сотталмағандығын жəне сыбайлас жемқорлық сипатындағы құқық бұзбағанын растатйтын Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика жəне арнайы есепке алу комитетінің аймақтық бөлімшелері берген құжаттар; 9. белгіленген үлгі бойынша денсаулық жағдайы туралы анықтама; 10. кадрларды есепке алу бойынша жеке парақ; 11. 3х4 көлімдегі 2 фотосурет. Конкурсқа қатысушы өзiнiң бiлiмiне, жұмыс өтіліне, кəсiби дайындық деңгейiне (біліктілікті арттыру, ғылыми дəреже жəне атақ беру, ғылыми басылымдары, сонымен қатар алдыңғы жұмыс орны басшысынан ұсынымдама жəне т.б. туралы құжаттардың көшірмелері) қатысты қосымша ақпараттарды тапсыруына болады. Конкурсқа қатысу туралы өтініш жəне өтінішке қоса берілетін құжаттар хабарландыру шыққан күнінен бастап күнтізбелік 15 күн ішінде қабылданады. Конкурсқа қатысушыға жəне лауазымдық қызметіне қатысты қойылатын біліктілік талаптары туралы қосымша мəліметтерді Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің Əкімшілік департаменті Кадр жұмысы басқармасынан 8(7172)74-24-23 (810-бөлме) телефоны бойынша алуға болады.

Қызылорда қаласында тұрғын үй сатып алушылардың жаңа пулдарын құрудың басталғаны туралы хабарландыру Құрметті салымшылар! «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ 2013 жылғы 10 қазаннан бастап 10 желтоқсанға дейін «Қолжетімді тұрғын үй-2020» бағдарламасының аясында Қызылорда қаласында салынады деп жоспарланған көп пəтерлі тұрғын үйлерден «таза» əрленген 1 ш. метрі 90 000 теңге тұратын пəтерлерді сатып алушылар мен жалдаушылар пулдарына қатысуға өтініштер қабылдау басталғанын хабарлайды: 1) Ипподром ауданындағы 5 қабатты 50 пəтерлі № 1 тұрғын үйіндегі 2, 3 бөлмелі пəтерлер. Құрылыс аяқталатын мерзім: 2014 жылдың 2 тоқсаны. 2) Ипподром ауданындағы 5 қабатты 50 пəтерлі № 2 тұрғын үйіндегі 2, 3 бөлмелі пəтерлер. Құрылыс аяқталатын мерзім: 2014 жылдың 2 тоқсаны. 3) Ипподром ауданындағы 5 қабатты 50 пəтерлі № 3 тұрғын үйіндегі 2, 3 бөлмелі пəтерлер. Құрылыс аяқталатын мерзім: 2014 жылдың 2 тоқсаны. Құрылыс объектісі бойынша неғұрлым толығырақ ақпарат алу жəне өтініш беру үшін: Қызылорда облысы, Қызылорда қ., 4-ші ірілендірілген квартал, 1-үй мекенжайына хабарласу қажет, байланыс телефондары: 8 (7242) 26-26-64, 27-05-02. Өтініштер Банк салымшыларынан «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ барлық филиалдарында қабылданады. Көрсетілген мекенжай бойынша Банк филиалында не Банктің www. hcsbk.kz интернет ресурсындағы «Салынып жатқан тұрғын үйді сатып алу» бөлімінде тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үй сатып алушылар мен жалдаушылар пулдарын құру тəртібімен жəне құрылыс нысанының сипаттамасымен толық танысып, ғимараттардың қасбеті мен пəтерлердің жоспарын көруге болады. Өтінімдер қабылдау мерзімін ұзарту/қосымша іріктеу жарияланған кезде ақпарат Банктің интернет ресурсына жəне Банк филиалдарының операциялық залдарындағы ақпараттық стендіге орналастырылатын болады.

 Еске алу

Сөнбейді үмітімнің шырағы әлі

Жүргенде амандығын сұрағалы, Жоғалттым, Жер бетінен бір ағаны. Көнбейді Көңіл шіркін өлді деуге, Сөнбейді үмітімнің шырағы əлі. Жан аға, Басымдағы бақ-ырысым, Жанымның атыңа сай сабырысың. Кеудемнен тірі жүрсең бір от сөнбес, Сейілмей саған деген сағынышым. Жан аға! Тұлғаң сенің арыстандай, Қару ғып Қаламыңды Қалыс қалмай. Ұлтының қамын ойлап, Ұрпақ үшін, Атылып кете барған Арыстандай. Жан аға! Жазғаныңа сүйінбес кім? Өзі едің Қарсы бұтақ – иілместің. Түспей-ақ темір торға, Қазған орға. Ахаң мен Міржақыптың күйін кештің, Ахаң мен Міржақыптың сөзін сөйлеп. Көргенің Көз ашқаннан төзім-бейнет. Ұқсаған Қаздауысты атасына. Ойлаушы ем, Бидің бірі өзің ғой – деп. Дүние-ай, Өткен өмір көрген түстей, Жылқыдай кешіп жүрдің бергенді ішпей. Отырдың хан болмай-ақ, Би болмай-ақ, Солардан абыройың бір кем түспей. Сөзіңнің Мың жылда да, Мəні кетпей, Жата алмас, нағыз талант Жанып өтпей. Шаштың сен несібеңді оңды-солды, Баяғы – Шақшақ атаң Жəнібектей. Қасыңда болғаннан соң құптар елің, Халқыңның қасиетін ұққан едің.

Торғайдың жастарының көсемі боп, Бір кезде «атой» салып шыққан едің. Үзіліп тұрмаған соң емешегі, Еркіңе жібермеді Кеңес елі. Қолыңа қалам алдың содан кейін, Ұлтымның осы ғой деп келешегі. Содан соң тайған жоқсың алған беттен, Айнымай, Атаң мінген тарланкөктен. Қудырып қу түлкідей бұлаң қаққан. Дүние-ай, Алдамшы еді, жалған неткен! Кісі еді, Туысқа адал, досқа берік. Бойына жиған емес босқа желік. Бетіне жан адамның жел боп тимей, Жеткенше дəл осынау жасқа келіп. Кісі еді, Жаны жайсаң, əзілге бай, Жөніне жығыларсың өзің де оңай. Сөзіне таң-тамаша қалар едің, Табылған ойда-жоқта қазынадай. Қашанда Қанжығасы сый бөктеріп, Жүретін кеудесіне күй кептеліп. Жетті ол – Сарыарқаның сауырына, Сүйегін Астанаға сүйреп келіп. Бұл өмір, Бір бес күндік алданыштай, Сақталсын бар жинағың қолдан ұшпай. Бір күні Кезі келсе атыларсың. Жат əзір, Бұғып жатқан жолбарыстай! Серік ТҰРҒЫНБЕКҰЛЫ.

«Қазақстан Республикасының минералдық шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы» мемлекеттік республикалық кəсіпорны «Қазмеханобр» мемлекеттік өнеркəсіптік экология ғылыми-өндірістік бірлестігі филиалының ұжымы «Тау-Кен Алтын» ЖШС директоры Мейрамғали Шөпшекбайұлы Тілеужановқа ағасы БОЛАТТЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады. «Республикалық нейрохирургия ғылыми орталығы» АҚ ұжымы акционерлік қоғам басқармасы төрағасының орынбасары Жанболат Қоңқышұлы Байжановқа анасы ЖАРИЯНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ұжымы «Республикалық нейрохирургия ғылыми орталығы» АҚ басқармасы төрағасының орынбасары, басылым жанашыры Жанболат Байжановқа анасы ЖАРИЯНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


10

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

 Мұқан Төлебаев – 100

Бейбітшілік жəне келісім сарайында КСРО Халық əртісі, қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Мұқан Төлебаевтың 100 жылдық мерейтойы салтанатты жағдайда атап өтілді.

Белгілі қаламгер Əбдіжəміл Нұрпейісовтің мынадай бір ауыз сөзі бар: «Табиғатынан туа біткен дарын – халыққа тиесілі, сол ұлтқа өзінің өмірімен, болмысымен борышты немесе дарындылықтың пайда болуы сол халықтың маңдайына біткен бақыты, қасиеттіліктің, кемеңгерліктің үздік үлгісі. Дарындылық ғасырлар бойы халықтың баға жетпес ұлт байлығы мен құндылығы саналуы бекерден-бекер емес». Туғанына бір ғасыр толуын кейінгі ұрпағы ұлықтап, есімін əлемдік деңгейдегі мəдениет қайраткерлерінің қатарында атап өтіп жатқан М.Төлебаев жаратылысына осы байлам қай жағынан алып қарасақ та жараса кететіні даусыз шындық. Аса көрнекті

Кешті Мəдениет жəне ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед құттықтау сөзбен ашты. «Биылғы жыл қазақ мəдениеті үшін қазақтың ұлы композиторы Мұқан Төлебаевтың жылы болды деп нық сеніммен айта аламыз. Өйткені, Елбасының тапсырмасы бойынша, ең алдымен, осы 100 жылдық мерейтойды əлемдік деңгейде атап өту үшін арнайы тапсырма беріліп, соның негізінде Үкімет қаулысы қабылданды. Атқарылған шаруалардың бəрін санамалап келетін болсақ, биылғы жылдың өзінде тек қана Қазақстанда композитордың 100 жылдық мерейтойына арналған 50-ден астам іс-шара өткен екен. Оның алғашқысы композитордың туған жері Алматы облысынан, Балқаштың жағасында басталып, Талдықорған қаласындағы үлкен халықаралық мерейтойға ұласты. Соның

композитордың шығармашылығы ХХ ғасырдағы қазақ ұлттық музыка өнері тарихында өзіндік орны бар, шоқтығы биік мұра десек, халықтық қазына мен қағидадан қанып ішкен талант иесінің тағы да қазақ музыкасының еуропалық нұсқасының кəсіби негізін қалаушы, музыка мəдениетінде заманауи стильді алғаш қалыптастырушы адам ретінде де атқарған ісі ұшан-теңіз болып саналады.

нəтижесінде композитордың туған жерінде ескерткіш орнатылды. Тойдың тағы бір сүбелісі – бүгінгі музыка өнеріне қосқан үлесі ретінде Мұқаңның шығармаларының барлығы үнтаспаға жазылып, осы заманғы сандық тілге көшірілді. Мұқан туралы арнайы монографиялар, көркем шығармалар жарық көрді. М.Төлебаевқа арналған естеліктер жинағы басылды. Əрине, оның өмірі мен шығармашылығы туралы

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Мґлдір бастау ұзақ-ұзақ əңгімелер айтуға болады. Бірақ олардың барлығы осыған дейін баспасөз беттерінде жазылды, бірнеше телефильмдер түсірілді. Əлі де түсірілетін болады. Біздің ендігі айтарымыз – Мұқан Төлебаевтың өзі дүниеден өтсе де, оның өлмейтін ғұмыры, шығармашылық ғұмыры басталды. Ол ХХІ ғасырға аман жетіп қана қойған жоқ, осы ғасырдың төрінен орын алды. Соның нəтижесінде əлемдік деңгейде салынған

«Астана Опера» театры Елбасының тапсырмасы бойынша Мұқан Төлебаевтың ұлы шығармасы «Біржан-Сара» операсымен ашылды. Оған қазақстандық қана емес, əлемдік деңгейдегі ірі өнер шеберлері қатысты», деді М.Құл-Мұхаммед. Залда 19 жасында Мұқан Төлебаевқа қосылып, композитордың ақтық демі біткенге дейін жанында болған аяулы жары Дариға Ғазизқызы қатысып отырды. Саңлақ

музыканттың өмірі мен шығармашылығына арналған экрандық туынды арқылы талант иесі бейнесінің сан түрлі қыры ашылса, «Біржан-Сара» операсынан орындалған «Айтыс» сахнасы халықтық інжу-маржанды, еліміздің баға жетпес рухани байлығын əлемдік сахнада қалыптастырған қайраткердің қазақ мəдениетіне сіңірген үлкен еңбегін айшықтап тұрды. «Астана Опера» мемлекеттік театры оркестрінің

Ґрісі кеѕ ґркенді тўлєа

Чемпион имам Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы Ержан қажы Малғажыұлы гір тасын көтеруден əлем жəне Еуропаның 18, Еуразия жəне Қазақстанның 5 дүркін чемпионы, Алматы облысы, Көксу ауданы, Жамбыл ауылының имамы Əмірбай Рысқұловты қабылдады.

Елордадағы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде Қазақстанның халық жазушысы Əзілхан Нұршайықовтың 90 жылдығына арналған «Əзілхан Нұршайықов жəне қазақстандық журналистиканың өзекті мəселелері» атты республикалық ғылыми конференция болып өтті. «Егемен Қазақстан».

Аталмыш іс-шара «Бас редакторлар клубы» қоғамдық бірлестігінің ұйымдастыруымен жəне Л.Н.Гумилев атындағы Еуразиялық ұлттық

университеті мен «Бейбітшілік əлемі» халықаралық қазақ шығармашылық бірлестігінің қолдауымен жүзеге асып отыр. Ұйымдастырылып отырған ісшараны өмірінің соңына дейін халқына адал қызмет еткен атпал азаматқа деген зор құрмет деп қабылдаған жөн. Жəне

де бұл басқосуды Ə.Нұршайықовтың отандық журналистиканың орнығуына жəне қарқынды дамуына қосқан үлесіне, ол кісінің еңбекқорлығына, жоғары кəсіби біліктілігіне, өзінің мамандығына адалдығына берілген үлкен баға деп білеміз. Жазушы-журналист, Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Əзілхан Нұршайықовтың қазақ əдебиеті мен журналистикасында алар орны ерекше. Қалың көпшілікке етене жақын «Махаббат, қызық мол жылдар» мен «Ақиқат пен аңыз» романдары жазушы шығармашылығының шырқау биігі саналады. Өлмес туындының алғашқысында жастардың қайнаған жастық өмірі туралы баяндалып, бұл роман оқырманның, əсіресе, жалынды жастардың ерекше сүйіп оқитын кітабына айналды. Ал екінші роман-дилогиясы аты аңызға айналған ұлтымыздың ұлы тұлғасы, жауынгер жазушы Бауыржан Момышұлы туралы. Бұл кітап украин жəне чех тілдеріне аударылып жарияланса, бірқатар шығармалары қырғыз, өзбек, тəжік, молдаван, татар, якут тілдеріне тəржімаланған. Осындай ел құрметіне бөленген, артына өлмес мұра, журналистика саласында кейінгі ұрпаққа өнеге боларлық өзіндік ізін қалдырған аяулы азаматқа

 Айтпақшы...

Қытай дəрігерлері медицина саласында бұрын-соңды болмаған тосын жаңалыққа баруы арқасында тап маңдайына мұрын қона салған бір жас жігіт пайда болды. Аспанасты елінің оташылары өздеріне қаралуға келген науқасқа жоғарыдағыдай мұрын өсіріп берді.

Ќорќыт ата туралы фильм тїсірмекші сапарының соңында Қызылорда облысының əкімі Қы рым бек Көшербаевқа сол туралы айтқан. «Бұл ой маған тап осы жерде, Қорқыт ата мемориалының жанында келді. Осында тұрғанда, əлдеқандай бір күш-қуаттың бойыма келіп, құйылып жатқанын жақсы сезіндім. Осыдан үш жыл бұрын мен Қазақстан Президентімен Парижде кездескен едім. Сонда мен осындай фильм түсіру жөніндегі идеямның бар екенін айтқанмын. Бұл ойым Мемлекет басшысына қатты ұнады», деген əңгімесінде.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

арналған республикалық ғылыми конференция Əзілхан Нұршайықовтың өмірі мен шығармашылығын кеңінен баяндайтын деректі фильм көрсетілімімен басталды. Басқосуды «Бас редакторлар клубы» қоғамдық бірлестігінің президенті Кенжеболат Жолдыбай ашып, бұл игі шараның мəн-маңызына кеңінен тоқталып өтсе, Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті төрағасының орынбасары Арыстанбек Нұрмаханов конференцияға сəттілік тіледі. Одан соң сөз алған заң ғылымдарының докторы Бекет Тұрғараев, «Бейбітшілік əлемі» халықаралық қазақ шығармашылық бірлестігінің президенті Əбен Нұрманов, белгілі қаламгер Сұлтан Оразалы, «Егемен Қазақстан» респуб ликалық газеті» акционерлік қоғамының президенті Сауытбек Абдрахманов атақты қаламгер Əзілхан Нұршайықов жөнінде естеліктер айтып, өз ой-толғамдарын ортаға салды.

Тілек-лебіздерден соң конференцияда Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің проректоры Дихан Қамзабек, Журналистика мəселелерін зерттеу институтының директоры Намазалы Омашев, белгілі қаламгер Қайсар Əлім, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының вице-президенті Кəрімбек Құрманəлиев, «Түгел медиа» бірлестігінің басшысы Сəдібек Түгел, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің журналистика жəне саясаттану факультетінің деканы Қайрат Сақ күн тəртібіндегі мəселелерге орай арнайы тақырыптарда баяндамалар жасады. Сондай-ақ, шара басында белгілі қаламгер Қайсар Əлім құрастырған «Құдай-ау, қайда сол жылдар?!» естеліктер, эсселер кітабының тұсауы кесіліп, біраз қаламгер-қайраткерлер «Бас редакторлар клубы» қоғамдық бірлестігі мен «Бейбітшілік əлемі» халықаралық қазақ шығармашылық бірлестігі тарапынан марапатталды.

11-17 қыркүйек аралығында Венгрияда егде жастар арасында Еуразия, Азия жəне Венгрияның Ашық біріншілігі халықаралық спорт жарысы өткен болатын. Гір тасын көтеру бойынша жерлесіміз Əмірбай ақсақал алтыннан алқа тағып қайтты. Қарияның жасы 80-ге таяп қалса да əлі тың. Өзін сергек ұстайды. Сонымен, чемпион имамымыз серпе көтеруден 10 кило гір тасын 10 минут ішінде 231 рет бағындырған. Осы салмақты құрайтын тасты жұлқа көтеру бойынша 3 минутта 84 рет, ал серпе көтерудің ұзартылған түрі бойынша 64 рет бағындырыпты.

 Елді елең еткізген

Депардье

Француздың белгілі актері Жерар Депардье соңғы жылдары посткеңестік елдерге, соның ішінде Қазақстанға жиі келіп жүр. Ол тіпті осы уақыттарда республикамызда түсірілген фильмде бас кейіпкерлердің бірінің рөлін сомдап та үлгерді. Енді елімізге жиі келетін мейманымыз қазақ ауыз əдебиеті туралы өз картинасын түсірмекші екен. Бұл ниетінің қаншалықты дəрежеде жүзеге асатынын алдағы уақыт көрсетер, дегенмен, француз киносы жұлдызының жақында Байқоңырға кезекті ғарыш кемесінің ұшырылғанын көруге келген

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

 Өнеге

 Тағзым

Берік САДЫР,

сүйемелдеуіндегі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Жəмила Жарқымбаева мен халықаралық байқаулардың лауреаты Нұржан Божекеновтің дуэті ұлттық классиканың көкжиегінде əлі небір жұлдыздар шоғыры дүниеге келетінін аңғартып өтті. Е.Брусиловскийдің «Қозы-Көрпеш – Баян сұлу» балетінен адажио орындаған халықаралық байқаулардың лауреаты Əйгерім Бекетаева мен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Рүстем Сейітбековтің өнері айшықты кешті айрықша əсерге бөледі. Республикалық байқаулардың лауреаты Əлихан Дүйсенбай орындаған «Мұқан ағаға» арнау, Алматы облыстық Сүйінбай атындағы филармонияның «Алтынай» мемлекеттік халық би ансамблінің «Той-думан», «Алаш орда» билері, «Қобыз сарын» ансамблі жеткізген М.Төлебаевтың «Толғауы», халықаралық байқау лардың лауреаты Нарұл Тойкенов əуелеткен М.Төлебаевтың «Жылқышы əні», халықаралық байқаулардың лауреаты Нұржан Бажекенов, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Бибігүл Жанұзақ, Азамат Жылтыргөзов шырқаған композитордың «Тос мені, тос», «Бақыт вальсі», «Кестелі орамал» əндері жүрекке жетіп, жылы желпіді. Сонымен қатар, Қазақстанның халық əртісі Айман Мұсақожаева оркестрмен бірге М.Төлебаевтың «Скрипка мен фортепианоға арналған поэмасын», халықаралық байқаулардың лауреаттары Жұпар Ғабдуллина «Біржан-Сара» операсынан Сараның, Бейімбет Таңарықов Біржанның ариясын, «Астана Опера» театры балетінің жеке орындаушылары «Мереке биін», Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Болат Бөкенов аралас хор мен оркестрге арналған «Менің Қазақстаным» кантатасын орындап, сахнаны салтанатқа бөледі. ––––––––––––––––

Мұрат АЙТҚОЖА.

дегеніміз ќайда ќалды?..

Тексеру нəтижесінде оның мұрын шеміршегінің шірігені жəне жарамсыз екені анықталды. Сосын дəрігерлер кеңесе келе, шеміршекті науқастың қабырғасынан алып, оны жас жігіттің маңдайына орнатып берді. Бүгінде жасанды мүше толық жетіліп, қалыптасқан. Жуық арада дəрігерлер оны өз орнына қоюды жоспарлап отыр.

Қазақтың ұғымында қойдан момын жануар жоқ. Сондықтан қазекең өте момын адамды «қойдан да жуас» деп жатады. Бірақ жуастан да жуан шығатын кездер болып жатады. Мəселен, таяуда Бразилияның СанПаулу қаласына жақын маңдағы қалашықта көшеге шығып кеткен қой өтіп бара жатқан жүргіншілердің əбден əптер-тəптерін шығарған. Ол бір сағат бойы осы маңнан өткеннің бəрін сүзіп, қуып жүрген. Сол «ерлікті» көргісі келген кісі egemen. kz сайтына кіріп, «Сүзеген қой жұрттың сілікпесін шығарды» деген бейнебаянды кө руіне болады. Сонда жуас деген қойдың қалай жуан шыққанына шүбəсіз көз жеткізеді.

Айдын АРЫС.

Мұрат АЙТҚОЖА.

Маѕдайында мўрны бар жігіт Жасы бүгінде 22-ге енді толып отырған Сяолян есімді бұл жігіт 2012 жылдың тамыз айында жол апатына ұшырап, мұрнын жарақаттап ал ған екен. Біраз уақыттан соң жас жігіттің ағза тіндері жан сызданып, тыныс алуы на шарлай бастайды. Дер мез гілінде дəрігерге көрінуге асықпаған ол жағдайының қиын дай түскенін сезіп, ақыры ауру ханаға келеді.

«Ќойдай жуас»

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Бас мүфти Əмірбай Сілəмжанұлын жеңісімен құттықтап, ілтипат көрсетіп, ізгі тілегін жеткізді. «Ислам діні адамдарды спортпен шұғылданып, саламатты өмір салтын қалыптастыруға үндейді. Қартайдым демей, спортты жаныңызға серік етіп, өзіңізді сергек ұстауыңыз еліміздің жастарына үлкен үлгі болады деп сенемін. Əрдайым осы биіктен көріне беріңіз. Мемлекетіміздің мерейін үстем етіп, жарыстарда еліміздің туын желбіретіп жүре беріңіз. Алла тағала деніңізге саулық, күш-қуат берсін», – деді Ержан қажы Малғажыұлы. Əмірбай ата алдағы айда Архангельск қаласында өтетін дүбірлі додаға дайындалуда. Біз де өз тарапымыздан халықаралық дəрежедегі спорт шеберіне сəттілік тілейміз. Ағабек ҚОНАРБАЙҰЛЫ, ҚМДБ баспасөз хатшысы. Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Əлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 11 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №153 ek


11

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2013 жылғы 30 сəуір

№445

Астана, Үкімет Үйі

«Қазақстан Республикасы Экономикалық даму жəне сауда министрлігінің 2011 – 2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспары туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы №1531 қаулысына өзгерістер енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкiметi қаулы етеді: 1. «Қазақстан Республикасы Экономикалық даму жəне сауда министрлігінің 2011 – 2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспары туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы № 1531 қаулысына мынадай өзгерістер енгізілсін: тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын: «Қазақстан Республикасы Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігінің 2011 – 2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспары туралы»; 1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасы Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігінің 2011 – 2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспары бекітілсін.»; көрсетілген қаулымен бекітілген Қазақстан Республикасы Экономикалық даму жəне сауда министрлігінің 2011 – 2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспары осы қаулыға қосымшаға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын. 2. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі жəне ресми жариялануға тиіс. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

С. АХМЕТОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 сəуір №445 қаулысына қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы № 1531 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігінің 2011 – 2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспары 1. Миссия жəне пайымдау Қазақстан Республикасы Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігінің (бұдан əрі – Министрлік) миссиясы – ұзақ мерзімді перспективада халықтың əл-ауқатын жақсарту жəне елдің орнықты дамуы үшін қолайлы жағдайлар қалыптастыру. Пайымдау – 2020 жылға қарай қазақстандық экономиканың 2009 жылғы деңгейге қатысты нақты мəнде үштен бірінен жоғары сапалы өсуі. 2.Ағымдағы жағдайды талдау 1. Елдің бəсекеге қабілеттілігін арттыру жəне ұлттық экономиканы жаңғырту Өткен онжылдықта қазақстандық экономиканың жай-күйі көбінесе энергия ресурстары мен минералдық шикізаттың басқа да түрлеріне сыртқы конъюнктурамен айқындалды. 2000 – 2007 жылдары тауарлар экспорты орташа есеппен жалпы ішкі өнімнің (бұдан əрі – ІЖӨ) 45 %-ын құрады. 2008 жылы мұнай бағасы рекордтық тарихи деңгейде бір баррель үшін 147 АҚШ долларына дейін жеткен кезде, экспорт ІЖӨ-ге қарағанда 53,9 %-ға дейін өсті. Жаһандық экономикалық дағдарыс салдарынан энергия ресурстарының əлемдік бағасының төмендеуі кезінде 2009 жылы экспорт көлемі ІЖӨ-ге қарағанда 40,3 %-ға дейін төмендеді. 2008 жылы басталған əлемдік экономиканың баялауы, ресурстарды тұтынудың қысқаруы, Қазақстанның тауарлық экспортының негізгі құраушысы болып табылатын мұнай, металл, металл илегіне əлемдік бағалардың төмендеуі қазақстандық экономиканың өсу қарқынының баяулауына септігін тигізді. 2008 жылдың қорытындысы бойынша ІЖӨ-нің нақты өсімі 2007 жылғы 8,9 %-бен салыстырғанда 3,3 %-ды құрады. Ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі қысқарып, өнеркəсіптегі, құрылыстағы, сондай-ақ қызмет көрсету саласындағы өсу қарқыны төмендеді. 2009 жылы Қазақстан экономикасының дамуы терең əлемдік экономикалық дағдарысқа бейімделу жағдайында өтті. 2009 жылдың қорытындысы бойынша нақты ІЖӨ-нің өсу қарқыны 1,2 %-ға дейін төмендеді. Экономиканың оң өсімі 2009 жылы ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің 13,8 %-ға артуымен, мұнай өндіру көлемінің 8,1 %-ға артуымен, сондай-ақ экономика секторларындағы белсенділік пен сұранысты ынталандыру жөніндегі мемлекеттің дағдарысқа қарсы шараларымен қамтамасыз етілді. 2010 жылдың басынан бастап экономика салаларында оң серпін байқалды, бұл белгілі бір дəрежеде əлемдік экономиканың жандануына негізделді. Нақты ІЖӨ 2010 жылы 2009 жылға қарағанда 7,3 %-ға ұлғайды. Салыстыру үшін 2010 жылы басқа елдерде ІЖӨ өсуі: АҚШ-та – 3,0 %, Қытайда – 10,3 %, Германияда – 3,5 %, Жапонияда – 4,0 %, Ұлыбританияда – 1,3 %, Ресейде – 4 %, Белоруссияда – 7,6 % құрады. Сыртқы нарықтардағы конъюнктураның жақсаруы аясында өнеркəсіп өнімдерін өндіру көлемі 2010 жылы 10,0 %-ға, оның ішінде тау-кен өнеркəсібі мен карьерлерді дайындауда 5,3 %-ға өсім есебінен, өңдеу өнеркəсібінде 18,4 %-ға өсу есебінен ұлғайды. Тауарлар өндіру мен қызмет көрсету көлемінің ұлғаюымен сипатталатын экономика салаларының дамуы жұмыспен қамтудың өсуіне ықпал етті. Жұмыссыздық деңгейі 2010 жылы экономикалық белсенді халық санының 5,5 %-ын құрады, бұл 2009 жылға қарағанда 0,8 пайыздық тармаққа төмен. Салыстыру үшін 2010 жылы басқа елдерде жұмыссыздық: АҚШ-та – 9,6 %, Қытайда – 4,1 %, Германияда – 7,1 %, Жапонияда – 5,1 %, Ұлыбританияда – 7,8 %, Ресейде – 7,5 %, Белоруссияда – 0,7 % құрады. Сонымен қатар əлемдік экономиканың қалпына келуі мен əлемдік тауар нарықтарындағы бағалар деңгейінің өсуі аясында отандық экономиканың өсуі ішкі бағалардың артуына ықпал етеді. 2010 жылғы желтоқсанда инфляция деңгейі 7,8 %-ды құрады, бұл 2009 жылғы желтоқсанға қарағанда 1,6 пайыздық тармаққа жоғары. Отандық экономика жай-күйінің сыртқы бағалар факторларынан тəуелділігі оған тəн құрылымдық поляризация салдарынан сақталып отыр. Бір полюсте – бұл тез дамитын табыстылығы жоғары шикізаттық салалар жəне табыстары əлемдік экономиканың жай-күйі мен сыртқы нарықтардағы конъюнктураға толығымен тəуелді, толығымен əлемдік нарыққа жұмыс істейтін металлургия салалары. Мұнда ауыл шаруашылығын да жатқызуға болады. Екінші полюсте – рентабельділігі мен қосылған құны төмен басымды түрде ішкі нарыққа бағдарланған өңдеу секторының салалары. Осылайша, экономиканың жай-күйі көбінесе шикізаттық экспортқа бағдарланған салалардың дамуымен айқындалады. Экономиканың мұндай құрылымы оның тұрақты өсуін қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді. Сондықтан экономиканың тұрақты өсу қарқындары болашақта басымды түрде шикізаттық емес секторды дамытумен қамтамасыз етілуі тиіс. 2010 жылы бөлшек сауда айналымы 3197,1 миллиард теңгені құрады немесе 2009 жылмен (2551,4 миллиард теңге) салыстырғанда 17,9 %-ға ұлғайды. 2010 жылы көтерме сауда айналымы 8152,4 миллиард теңгені құрады немесе өткен жылғы деңгейге қарағанда 111,9 % (6872,3 миллиард теңге). 2010 жылы Қазақстан Республикасында 60 брокерлік-дилерлік ұйымдар мен 8 тауар биржалары жұмыс істеді, онда спот-тауарлар бойынша 10 407 мəміле жасалды. 2010 жылы биржалық мəмілелердің жалпы көлемі 86,5 миллиард теңгені құрады жəне 2009 жылмен (55 миллиард теңге) салыстырғанда 57,3 %-ға жəне 2008 жылмен салыстырғанда (13,7 миллиард теңге) 6 еседен көп ұлғайды. Бұл ретте, саудаға қойылған спорт-тауарлардың көлемі 2009 жылмен (94,5 миллиард теңге) салыстырғанда 9 еседен көп (884 миллиард теңге) жəне 2008 жылмен (25,3 миллиард теңге) салыстырғанда 35 еседен көп өсті. Қазіргі жағдайда бөлшек сауда өндірісті, бөлуді, көлем мен тұтынуды біріктіре отырып, онымен бірыңғай кешенді қалыптастыра отырып елеулі мəнге ие болып отыр. Соңғы уақытта осы заманғы сауда елеулі құрылымдық өзгерістерге ұшырады: стихиялы ұйымдастырылған нарықтардың қысқаруы, бөлшек желілерді нығайту, шетелдік операторлардың өктемдігі, ірі бөлшек желілер арасында бəсекелестіктің күшеюі. Осылайша, қазіргі уақытта бөлшек тауар айналымы негізінен өз қызметін стационарлық желілерді жүзеге асыратын коммерциялық ұйымдар мен жеке кəсіпорындармен қалыптасады. Қатаң құрылымдаумен жəне жаңа форматтар мен сауда ұйымдарының кіші форматтарын қолданысқа енгізе отырып бүгінгі күні тұтыну нарығының жай-күйін атап өткен жөн. Бұдан қоса, бөлшек саудасының осы заманғы дамуы дүкендер, сату əдістері мен қызмет көрсету нысандары түріндегі үлкен өзгерістермен қоса жүреді. Министрлік дамыған елдерде кеңінен қолданыс тапқан «Кэш энд Кэрри» - «қойма-жаймалар» қағидаты бойынша ұсақ көтерме сауданы қолдану тəжірибесін Қазақстанда дамытуға жəне құруға ерекше назар аударып отыр. Қазақстанда қазірдің өзінде «РАМСТОР», «АСТЫҚЖАН», «АРЗАН», «МЭТРО» жəне т.б. сияқты «қойма-жаймалар» қағидаты бойынша жұмыс істейтін компаниялар бар. Ішкі сауданы дамытудың оң үрдістері бірқатар проблемалардың сақталуымен бірге жүреді. Сауда нарықтарында көлеңкелі айналымның едəуір көлемі, контрабандалық жəне контрафактілік өнім өткізудің жоғары деңгейі; өткізілетін тауарларға жасанды сапа сертификаттарының кең қолданылуы орныққан. Тиімді жұмыс істейтін тауарлық биржа нарықтың ашықтығын, қаржылық мүмкіндіктері мен тиімділігін айтарлықтай арттыруы мүмкін. Тауарлық биржалар арқылы сауда делдалдардың санын қысқартуға мүмкіндік береді, бұл экономиканың көлеңкелі секторын қысқартуға жəрдемдеседі. Тауарлық биржалар арқылы тауарларды өткізуге тауар өндірушілерді тарту мəселесі өзекті. Елде инвестициялық жобаларды жоспарлаудың жəне іске асырудың тұтастай көрінісінің болмауы олардың тиімсіз іске асырылуына, экономика салаларындағы теңсіздікке жəне жобаларды пайдалануға бергеннен кейін ресурстық қамтамасыз етудің болмауына алып келетінін атап көрсету керек. «Концессиялар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылдануымен концессия тетігін қолдану арқылы инвестициялық жобаларды іске асыру үшін жеке секторға инвестициялық жəне технологиялық ресурстарды инвестициялауға мүмкіндік беретін құқықтық негіз салынды. Қазіргі уақытта 3 объект іске асырылу барысында, олардың жалпы құрылыс құны 45,6 миллиард теңге. Үкімет Орта мерзімді кезеңге концессияға беруге ұсынылған объектілер тізбесін қалыптастырды. Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Шетелдік инвесторлар кеңесінің 21-ші жалпы отырысында атап өткендей, мемлекеттік қолдау шараларын жүйелендіру, жергілікті деңгейде жобаларды іске асыру кезінде, əсіресе əлеуметтік жəне тұрғын үй – коммуналдық сала объектілерінің құрылысы кезінде мемлекеттік-жеке меншік əріптестік құралдарын жылжыту маңызды болып табылады. Республикалық бюджет шығыстарының теңгерімділігі мен құрылымы, салық пен кеден төлемдері түсімдерінің толықтығы, салық пен кеден жүйелерін жақсарту мəселелері өзекті болып қалуда. Экономикалық ахуалдың нашарлауы немесе жақсаруы республикалық бюджетке жəне Ұлттық қорға түсімдердің деңгейіне, бюджет шығыстарының құрылымына əсерін тигізетін анықтаушы сыртқы фактор болып табылады. Алдағы перспективада макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін бюджеттік саясат теңгерімділігінің жəне мемлекеттік шығыстар тиімділігін арттырудың жаңа тəсілдері əзірленетін болады. Мемлекеттік борышты қалыпты деңгейде жəне мемлекеттік қаржының тұрақтылығын қолдау үшін ІЖӨге қатысты бюджет тапшылығының жəне мұнайға қатысты емес тапшылықтың өсімін ұстап тұру жоспарлануда. Квазимемлекеттік сектор борышының өсуіне бақылау қамтамасыз етілетін болады. Экономиканың шикізаттық емес секторларын дамыту үшін Үкімет қабылдайтын «тікелей» шаралардан басқа министрлік құзыреті шеңберінде қазақстандық экономиканы əлемдік сауда жүйесіне одан əрі интеграциялау жүргізілетін болады. Атап айтқанда, Еуразиялық экономикалық қоғамдастық шеңберінде интеграциялық бастамаларды іске асыру жəне экономикалық пайдалы жағдайда Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына (бұдан əрі - ДСҰ) кіруі жөніндегі келіссөздер процесін аяқтау бойынша жұмыстар жалғасуда. Бүгінгі таңда Еуразиялық экономикалық қоғамдастығының (ЕурАзЭҚ) маңызды интеграциялық ілгерілеуінің бірі бірыңғай кеден тарифін жəне Кеден одағына кірмейтін үшінші елдерге қатысты бірыңғай сауда саясатын қолдана отырып, тауарлардың еркін сауда аймағының режимін іске асыруды көздейтін 2010 жылдың 1 қаңтарынан бастап Беларусь Республикасының, Қазақстан Республикасының жəне Ресей Федерациясының Кеден одағының іс жүзінде іске асырылуы болып табылады. Кеден одағының жұмыс істеуі интеграцияның барынша тереңдетілген нысаны – көрсетілетін қызметтердің, капитал мен жұмыс күшінің еркін қозғалысын көздейтін Бірыңғай экономикалық кеңістікті қалыптастыруға өту үшін алаңға айналды. Көлік инфрақұрылымына тең қолжетімділік қазақстандық тауарлардың алыс шетелдердің өткізу нарықтарына дейінгі қозғалысы кезіндегі шығындар мен уақытты қысқартуға мүмкіндік береді. Бірыңғай экономикалық кеңістіктің шарттық-құқықтық базасын қалыптастыратын 17 келісімге қол қойылды жəне олар 2012 жылы күшіне енді, Бірыңғай экономикалық кеңістікті қалыптастыратын келісімдерді іске асыру мақсатында құжаттарды əзірлеудің күнтізбелік жоспарын іске асыру жалғасуда. Тұтастай алғанда, ЕурАзЭҚ шеңберіндегі интеграция процестері елдің экономикалық əлеуетін ашудың бірлескен, бірін-бірі толықтыратын өндірістерді құру жолымен бəсекелестік қабілеті жоғары əлемдік нарыққа шығудың, сондай-ақ барынша пайдалы жағдайларда өзара сауда жасаудың жаңа мүмкіндіктерін ашады. ЕурАзЭҚ шеңберінде интеграция процестерін мазмұнды пысықтау жəне тиісінше үйлестіру Қазақстан Республикасының интеграциялық бастамаларын тиімді іске асыруға қол жеткізудегі ұлттық мүдделерін кешенді ескеруді қамтамасыз етудің маңызды құралы болып табылады. Қазақстандық заңнаманы ДСҰ-ның міндетті келісімдерінің ережелерімен толық сəйкес келтіру бойынша жұмыстар жалғасуда. Кеден одағын тəжірибелі іске асырудың басталуымен ДСҰ-ға кіру бойынша келіссөз процесі біраз өзгерістерге түсті, олар ең біріншіден, ДСҰ-ға мүше елдер кіргеннен кейін Кеден одағының толық жұмыс істеуі үшін жағдайлар жасау қажеттілігімен байланысты. Бұл мақсатта біздің елдер ДСҰ-ға кіру бойынша келіссөздерді Кеден одағы комиссиясының құзыретіне кіретін мəселелер бойынша үйлестірілген ұстаным негізінде жүргізеді. Бүгінгі таңда Қазақстан тиісті хаттамаларға қол қою арқылы ДСҰ-ға мүше 29 елмен қазақстандық тауарлар жəне қызметтер нарығына қол жеткізу бойынша екіжақты келіссөздерді аяқтады. 2.Нəтижелі мемлекеттік секторды құру Қолданыстағы мемлекеттік басқару жүйесі халықтың мемлекеттік қызметтерге қолжетімділігін толық қамтамасыз етпейді, мемлекеттік органдардың халықпен жедел қайта байланысы жоқ, көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің тиімділігі мен сапасының төмендігі байқалады, себебі барлық мемлекеттік қызметтер бойынша оларды көрсетудің нақты стандарттары мен регламенттері əзірленбеген. Осыған байланысты, көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің сапасын одан əрі арттыру жəне оларды көрсету процестерін жетілдіру талап етіледі, нəтижесінде бұл сапалы қызметтер алуға азаматтардың өзінің конституциялық құқықтарын іске асыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұдан басқа мемлекеттік қызметтерді стандарттау процесінің негізі болып табылатын қолданыстағы Басқару салалары (аялары) бойынша мемлекеттік қызметтердің тізілімін кезең-кезеңімен кеңейту бойынша жұмысты жалғастыру қажет. Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарына сəйкес 2011 жылдан бастап тұрақты түрде мемлекеттік органдардың қызметін функционалдық шолу көзделуде. Əрбір нақты мемлекеттік органда өкілеттіктердің оңтайлы көлемін айқындау жекелеген секторда, сондай-ақ мемлекеттік басқарудың түрлі деңгейінде артық функцияларды жою, қайталанатын өкілеттілікті болдырмау, жетіспейтін функцияларды бекіту жəне нарық тетіктерін пайдалануды кеңейту жолымен мемлекеттің барабар рөлін тұтастай белгілеуге мүмкіндік береді. Орталық жəне жергілікті атқарушы органдар арасында, сондай-ақ Үкімет пен оның құрылымына кіретін орталық мемлекеттік органдардың арасында функцияларды жеткілікті нақты бөлу отандық əкімшілік реформаның бұған дейінгі кезеңінің оң нəтижелерінің бірі болып табылатындығына қарамастан, деңгейлес жəне сатылас үйлестіру жəне бірлесе жүргізу функцияларын нақты бөлу мəселелері əлі күнге дейін ден қоюды талап етеді. Мемлекеттік органдар мен мемлекеттік басқару деңгейлерінің өкілеттіктерін барынша нақты айқындау, сондай-ақ функцияларды жүзеге асыру процестерін жетілдіру үшін мемлекеттік басқарудың тиісті саларындағы (аясында) саясаттың тиімділігін бағалау арқылы мемлекеттік органдардың қызметіне жүйелі негізде функционалдық шолулар жүргізуді қамтамасыз ету қажет. Қазіргі заманғы Қазақстанның жылдам өзгеріп отырған əлеуметтік-экономикалық жағдайлары мемлекеттік билік органдарының алдына жаңа мақсаттар мен міндеттер қояды, осыған байланысты мемлекеттік басқару жүйесі басқарудың үйреншікті, дəстүрлі əдістерін ғана қайта қарауға мəжбүр болып қана қоймай, өз қызметінің тиімділігін тұрақты арттырып отыруы тиіс. «Орталық мемлекеттік жəне облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органдары қызметінің тиімділігін жыл сайынғы бағалау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 19 наурызда қабылданған Жарлығының міндеті мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру болып табылады. Осыған байланысты 2011 жылдан бастап жүйелі негізде 26 орталық мемлекеттік орган жəне 16 жергілікті атқарушы орган қызметінің тиімділігіне жыл сайынғы бағалау жүргізілді. 2014 жылдан бастап министрлік «Стратегиялық мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізу» бағыты бойынша орталық мемлекеттік органдарға бағалау жүргізеді, сондай-ақ орталық мемлекеттік жəне жергілікті атқарушы органдар бойынша жалпы бағалауды қалыптастыратын болады. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жоспарлау жүйесінің одан əрі жұмыс істеуі үшін оның процесіне: көрсетілген жүйенің құжаттарын əзірлеуге, іске асыруға, мониторинг жүргізуге, бағалауға жəне бақылауға арналған əдіснамалық тəсілдер бекітілді. «Мемлекеттік мүлік туралы» Қазақстан Республикасының Заңын қабылдауға байланысты мемлекеттік мүлікті басқаруды жоспарлау, мониторинг жүргізу, бағалау жəне тиімді бақылау жүйесін құру бойынша негіз салынды. Министрлік Мемлекеттік жоспарлау жүйесіне сəйкес Бірыңғай мемлекеттік мүліктің тізілімі негізінде мемлекеттік мүлікті басқаруды жоспарлау, мониторинг жүргізу, бағалау жəне тиімді бақылау жүйесін қалыптастыру бойынша əдістемелік тəсілдерді əзірлейтін болады. Бекітілген есеп беру нысандары негізінде жыл сайын мемлекеттік кəсіпорындардың, мемлекет бақылайтын акционерлік қоғамдардың (жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің) даму жоспарларының орындалу мониторингі жүргізіледі. Мемлекеттік кəсіпорындардың, мемлекет бақылайтын акционерлік

қоғамдардың (жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің) даму жоспарларының орындалуы туралы есеп берулер негізінде мемлекеттік мүлікті басқаруды талдау жəне тиімділікті бағалау жүзеге асырылатын болады. Заңсыз сыртқы көші-қонға қарсы іс-қимыл жасау министрлік қызметінің негізгі бағыттарының бірі болып табылады. Заңсыз көші-қон ауқымы жыл сайын 200-300 мың шетелдікке дейін жетеді. Бақылауды күшейту жəне заңсыз сыртқы көші-қонға қарсы іс-қимыл жасау мақсатында көші-қон проблемаларын шешу жөніндегі көші-қонды бақылау, заңсыз көші-қонға қарсы іс-қимыл жасау мəселелері бойынша шетелдік мемлекеттердің құзыретті органдарымен ведомствоаралық өзара іс-қимылды жетілдіру саласындағы заңнамаға өзгерістер енгізуді көздейтін Кешенді жоспарды əзірлеу қажет. Бұдан басқа, министрлік жұмылдыру дайындығы саласындағы уəкілетті орган ретінде мемлекеттік органдар мен ұйымдардың жұмылдыру іс-шараларын орындауға дайындығын арттыруға бағытталған жұмысты жалғастыратын болады.

3-бөлім. Стратегиялық бағыттар, мақсаттар, міндеттер, нысаналы индикаторлар, іс-шаралар жəне нəтижелер көрсеткіштері 1. Стратегиялық бағыттар, мақсаттар, міндеттер, нысаналы индикаторлар, іс-шаралар жəне нəтижелер көрсеткіштері 1-стратегиялық бағыт. Елдің бəсекеге қабілеттілігін арттыру жəне ұлттық экономиканы жаңғырту 1- мақсат. 2020 жылға қарай қазақстандық экономиканың 2009 жылғы деңгейге қатысты нақты мəнде үштен бірінен аса артуын қамтамасыз ету Бюджеттік бағдарламалар кодтары 001,002, 003, 004, 006, 007, 008, 010, 011, 014, 015, 016, 017, 020 Нысаналы индикаторлар Ақпа-рат Өлш. бірл. Оның ішінде аралық мəнді көрсетумен көзі Есепті кезең Жоспарлы кезең 2009 2010 2012 2013 2014 2015 2011 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. ІЖӨ ФКИ Стат. дерек- Алдыңғы жылға 101,2 105,0 107,0 105,4 106,0 106,1 107,6 тер қарағанда %-бен 2. Шикізаттық емес Стат. дерекАлдың98,4 105,1 107,4 107,4 106,6 107,0 107,6 сектордың ФКИ тер ғы жылға қарағанда %-бен 3. Негізгі капиталға инвести- Стат. дерек- Алдыңғы жылға 102,1 102,9 112,8 103,5 104,7 109,2 108,2 циялар көлемінің өсімі тер қарағанда %-бен 4. Көлеңкелі экономика Стат. дерекІЖӨ-ге 19,5 20-дан 20-дан 20-дан 2020- 20-дан мөлшері тер қарағанда %-бен (2008 аспай- аспай- аспай- дан дан аспайжылғы тын тын тын аспай- аспай- тын бағалау) тын тын 5. ДЭФ Жаһандық бəсекеге ДЭФ есебі Рейтингтегі 89 41 39 38 37 36 35 қабілеттілік индексі орын рейтингінде «Салық салу деңгейі мен əсері» көрсеткішінің жақсаруы 6. ДЭФ Жаһандық бəсекеге ДЭФ есебі Рейтингтегі 92 121 95 95 94 94 93 қабілеттілік индексі орын рейтингінде «Монополияға қарсы саясат тиімділігі» көрсеткішінің жақсаруы Стат. деІЖӨ-ге 60 60 60 60 7. Үй шаруашылықтарының ректер қарағанда %-бен тұтыну үлесі 8. Мемлекеттік басқарудың Стат. деІЖӨ-ге 10 10 10 10 тұтыну үлесі ректер қарағанда %-бен 9. Реттелетін тарифтердің ЭБЖМ % 100 100 100 100 негізсіз артуына жол бермеу ақпараты жəне Қазақстан Республикасының Үкіметі (табиғи монополиялар саласындағы жəне реттелетін нарықтардағы мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттыру жолымен) жыл сайын айқындайтын инфляция дəлізін орындау 10. Тауар нарығының тиімді ЭБЖМ % 100 100 100 100 жұмыс істеуіне кедергі ақпараты келтіретін факторларға жол бермеу (бəсекелестікті қорғау жəне монополистік қызметті шектеу мəселелері бойынша мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттыру жолымен) 11. Жалпы салықтық ставка ДЭФ есебі Рейтингтегі 50 31 31 30 30 30 30 (жүктеме), ДЭФ Жаһандық орын бəсекеге қабілеттілік индексі рейтингінде табыс % 12. ДЭФ Жаһандық бəсекеге ДЭФ есебі Рейтингтегі 53 32 31 31 30 30 қабілеттілік индексі орын рейтингінде қабылданатын шешімдердің ашықтығы 13. Үкіметтік борыш үлесі ЭБЖМ, ІЖӨ-ге 9,5 10,3 10,0 11,8 12,3 12,5 12,2 Қаржымині қарағанда %-бен деректері 14. Екінші деңгейдегі Қазақстан Алдыңғы жылға 105,7 105,4 105,1 104,9 банктердің экономикаға креРеспубқарағанда %-бен дит беруін ұлғайту ликасының Ұлттық Банкі 15. Сауда ФКИ стат. деАлдыңғы жылға 97,5 108,0 112,0 114,3 113,0 112,2 112,5 ректер қарағанда %-бен 16. Концессиялық ұсыныстар ЭБЖМ Базалық жылға 10 30 50 70 санын ұлғайту ақпараты қарағанда %-бен 17. Бюджеттің мұнайға Қаржымині ІЖӨ-ге -7,5 -5,9 -4,6 -3,9 қатысты емес тапшылығы деректері қарағанда %-бен 18. «Мемлекеттік бюджет баДЭФ ЖБИ Рейтингтегі 12 12 12 лансы (профицит/тапшылық)» есебі орын ДЭФ Жаһандық бəсекеге қабілеттілік индексінің индикаторы 19. «Мемлекеттік ДЭФ ЖБИ Рейтингтегі 31 31 31 органдардағы есебі орын ысырапшылдық» Жаһандық бəсекеге қабілеттілік индексінің индикаторы ДЭФ ЖБИ Рейтингтегі 98 97 96 20. «Тікелей шетел инесебі орын вестицияларына реттеу əсері» Жаһандық бəсекеге қабілеттілік индексінің индикаторы Нысаналы индикаторларға қол жеткізу жолдары, құралдары жəне əдістері: 1.1-міндет. Болжанатын көрсеткіштер шегінде экономиканың дамуын қамтамасыз ету Тікелей нəтижелер Ақпа рат Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері көзі 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Экономика өсуінің нақты Стат. дерек% 101,1 102,0 98-102 95-105 9595- 95-105 қалыптасқан қарқынының тер 105 105 ІЖӨ өсуінің нысаналы көрсеткіштерінен ауытқуы Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар Жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Салаларды жəне жалпы экономиканы дамытудың болжамды көрсеткіштерін Х Х Х Х Х қамтамасыз ету бойынша орталық салалық мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіру Х Х Х Х Х 2) Экономиканың даму қарқындарына кері əсер ете алатын əлемдік жəне отандық экономикалардың дамуында əлеуетті кері үрдістерді анықтау 3) Экономикалық өсу көздерінің факторлық талдауы жəне оның тұрақтылығы Х Х Х Х Х мен теңгерілімдігін арттыру бойынша ұсыныстар əзірлеу 4) Орта мерзімді кезеңге арналған экономикалық саясаттың негізгі бағыттарын Х Х Х Х Х қалыптастыру 5) Қазақстанның бəсеке қабілеттілігінің деңгейін көтеру бойынша мемлекеттік Х Х Х Х Х органдардың қызметін үйлестіру 6) Əлемдік бəсекеге қабілеттілік рейтингтерде Қазақстан көрсеткіштерін Х жақсарту жөніндегі іс-шаралардың кешенді жоспарын əзірлеу 7) Əлемдік рейтингтердің оператор-серіктестерімен тұрақты жұмыс жүргізу Х Х Х Х Х 8) «G-Global» диалог алаңын дамыту бойынша ұсыныстар əзірлеу Х 9) Өзекті мəселелер мен проблемалар жөнінде Дүниежүзілік экономикалық форумХ Х Х Х Х ның бас офисімен, Дүниежүзілік банкпен кездесулер, консультациялар жүргізу 10) ІЖӨ құрылымындағы тұрақты бағада есептелген үй шаруашылығы мен Х Х Х Х Х мемлекеттік басқару шығыстарының көрсеткіштерінің мониторингі Х 11) Стандартты іс-қимыл пакеттерімен бірге дағдарысқа қарсы ден қоюдың көпдеңгейлі жүйесін енгізу 1.2-міндет. Мемлекеттік-жеке меншік əріптестік тетіктерін дамыту Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Мемлекеттік-жеке ЭБЖМ Келісімшарт 1 2 3 меншік əріптестік ақпараты тар түрлері келісімшарттарының жаңа түрлерін енгізу Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Жобаларды іске асырудан болашақ ақша ағымдары түрiнде активтер бөлу Х жолымен қамтамасыз етуді құру мақсатында талап ету құқығын беру бойынша жобалық қаржыландыру тетігін пайдалану үшін жағдай жасау 2) Мемлекет есебінен қаржыландырылатын барлық жобалар үшін қаржылық Х жəне экономикалық рентабельділік стандарттарын енгізу 3) Концессиялық заңнаманы жетілдіру Х Х 4) Мемлекеттік-жеке меншік əріптестіктің жаңа түрлері мен келісімшарттарын Х Х енгізу арқылы мемлекеттік-жеке меншік əріптестікті қолдану аяларын кеңейту (денсаулық сақтау, білім беру, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық жəне т.б.) Х 5) Мемлекеттік-жеке меншік əріптестік негізінде жобаларды дайындау жəне іске асыру процестерін тиімді басқаруды жəне бақылауды қамтамасыз ету 6) Мемлекеттік-жеке меншік əріптестіктің əртүрлі тетіктері бойынша жобаларХ Х ды іске асыру кезінде мемлекеттік қолдауды дамыту 7) Мемлекеттік-жеке меншік əріптестікті ортамерзімдік кезеңде дамытудың Х басымдықтарын айқындау 1.3-міндет. Ішкі сауданың тиімділігін арттыру Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Бөлшек сауда Стат. Алдыңғы жылға 100 102 103 104 106 106 айналымының өсу қарқыны деректер қара ғанда %-бен 2. Сауда саласында қызмет Стат. дерек2009 жылға 50 көрсету сапасын арттыру тер қарағанда %-бен мақсатында бөлшек тауар айналымының жалпы көлемінде ірі сауда объектілері мен сауда желілерінің үлесін арттыру 3. Ашық баға Стат. дерек- Тауар айналы0,8 0,8 0,9 1,0 1,1 1,2 1,3 қалыптастыруды арттытер мының жалпы ру мақсатында бөлшек көлемінен % тауар айналымының жалпы көлемінде биржалар арқылы сауда операциялары көлемінің үлесін арттыру Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі жеткізуге арналған іс-шаралар 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Сауда саласындағы нормативтік құқықтық базаны жетілдіру Х Х Х Х Х 2) Қайта өңдеу, қаптау, сауда жабдығын алуды жеңілдікті түрде қаржыландыру Х Х Х Х Х арқылы жəне шағын сауда форматтарын (гипермаркеттер, супермаркеттер, дискаунттер жəне т.б. түріндегі сауда үйлері) біріктіру арқылы сауда-сатып алу кооперациясы жүйесін құру бойынша жергілікті атқарушы органдардың қызметін үйлестіру 3) Əлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына бағалардың өзгеруін талдау Х Х Х Х Х жəне тиісті ұсыныстарды əзірлеу 4) Рұқсат беру құжаттарын беру бойынша мемлекеттік қызметтер көрсетуді X X (Министрлік көрсететін рұқсат беру құжаттарын беру) электрондық форматқа ауыстыру 1.4-міндет. Макроэкономикалық тұрақтылықты жəне Қазақстан Республикасын дамытудың стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған бюджеттік саясатты жəне бюджеттік жоспарлауды жүргізу Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Республикалық 30,3 32,2 26,4 29,0 25,4 20,8 18,6 1. Республикалық бюдЭБЖМ бюджетке түсімжетке түсімдердің жалпы деректері дердің жалпы көлеміндегі кепілдендірілген көлемінен % трансферттің үлесі 2. Республикалық бюджет ҚР əлеуметІЖӨ% 2,1 1,8 1,5 тапшылығы тік-экономикалық дамуының 2012-2016 жылдарға арналған болжамы

Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар

жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 2 3 4 5 6 X X X X

1 1) Бюджет саясатының басымдықтары мен республикалық бюджет шығыстарын айқындау 2) Бюджеттік саясаттың жəне Ұлттық қордың негізгі өлшемдерін орта X X X X мерзімдік кезеңге əзірлеу 3) Бюджеттік заңнаманы жетілдіру X X X X X 4) Үшжылдық кезеңге арналған «Қазақстан Республикасы Ұлттық қорынан X X X X X кепілдендірілген трансферт туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын əзірлеу 5) Əлеуметтік-экономикалық дамудың басымдықтарын іске асыруға Х Х Х Х бағытталған шығыстардың жаңа бастамаларын айқындау 6) Басым республикалық бюджеттік инвестициялардың тізбесін қалыптастыру Х Х Х Х 7) Бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыруға бағалау жүргізу Х Х Х 8) Заңды тұлғалардың жарғылық капиталына мемлекеттің қатысуы арқылы жоХ Х Х спарланатын бюджеттік инвестицияларды іске асыруға бағалау жүргізу Х 9) Жаңа бюджет саясатының тұжырымдамасын əзірлеу 10) Жергілікті бюджеттерді қалыптастырудың жаңа тетігін енгізуге бағытталған Х «Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын əзірлеу 11) «Үш жылдық кезеңге арналған республикалық бюджет туралы» Қазақстан Х Х Х Республикасы Заңының жобасын Қазақстан Республикасының Парламентіне енгізу 12) Жалпы сипаттағы трансферттерді есептеу əдістемесін жетілдіру X X 13) «Үш жылдық кезеңге арналған республикалық жəне облыстық бюджеттер, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеттері арасындағы жалпы сипаттағы трансферттер көлемі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын əзірлеу жəне бекіту 1.5-міндет Қазақстан Республикасы дамуының стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған салық жəне кеден саясатын жүргізу Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Салық жəне кеден ЭБЖМ % 100 100 100 100 100 заңнамасын жетілдіру деректері Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Қолданыстағы салық жəне кеден заңнамасын талдау X X X X 2) Халықаралық тəжірибені зерделеу X X X X Х 3) Салық жеңілдіктерінің тиімділігін арттыру мақсатында қолданыстағы барлық салық жеңілдіктеріне тексеру жүргізу 4) Мыналарды: Х 2015 жылдан бастап білім беру мен медициналық сақтандыруға қаражат салатын компаниялар мен азаматтарды салықтардан босату тəжірибесін; 2020 жылдан бастап салықтық кредиттеу тəжірибесін енгізуді көздейтін ынталандыру шараларының кешенін (тұжырымдамасын) əзірлеу Х 5) Берілгеннен кейін белгілі бір кезең ішінде игерілмей жатқан жерлерге жоғарылатылған салық мөлшерлемесін енгізу 1.6-міндет. Табиғи монополиялар мен реттелетін нарықтар субъектілерінің қызметін мемлекеттік реттеу, бəсекелестікті қорғау жəне монополистік қызметті шектеу салаларындағы саясатты жетілдіру Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 НҚА жобаларын пысықтау ЭБЖМ Бірл. 15 14 13 12 санын төмендету (табиғи ақпараты монополиялар саласындағы заңнамалардың сапасын арттыру жолымен)

НҚА жобаларын пысықтау санын төмендету, (бəсекелестікті қорғау саласындағы заңнамалардың сапасын арттыру жолымен)

ЭБЖМ ақпараты

Бірл.

Монополияға қарсы % ЭБЖМ саясаттың тиімділігін арттыру ақпараты бойынша жұмыстардың үлес салмағы Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар

15

14

13

12

100

100

100

100

жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 2 3 4 5 6 Х Х Х

1 Тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкасы) есептеудің дискриминациялық емес əдістерін немесе табиғи монополиялардың субъектілерінің реттелетін қызметтеріне (тауарлар, жұмыстар) олардың шекті деңгейін келісу Тарифтің шекті деңгейін табиғи монополиялардың субъектілерінің реттелетін Х Х Х қызметтеріне (тауарларға, жұмыстарға) бекіту кезінде шығындарды қалыптастырудың ерекше тəртібін келісу Х Х Х Х Мүдделі мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, үкіметтік емес ұйымдардың өкілдерінің қатысуымен монополияға қарсы саясат мəселелері бойынша кеңес өткізу 1.7-міндет. Макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етуге жəне Қазақстан Республикасы дамуының стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуге бағытталған мемлекеттің міндеттемелерін басқару жəне қаржы секторын дамыту саясатын жүргізу Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Қазақстан Республикасы ҰБ мен ІЖӨ-ге 26,5 26,3 27,9 31,9 31,7 31,6 30,8 Ұлттық қорының активтерін Қаржықарағанда %-бен ІЖӨ-ден 20% мөлшерінде минінің төмендетілмейтін қалдықтан деректері кем емес ұстап тұру Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Республикалық бюджеттің тапшылығын қаржыландыру үшін тартылатын X X X X тиісті жылға арналған үкіметтік қарыздар бойынша болжамды деректерді айқындау 2) Үкіметтік борыш лимитін, мемлекеттік кепілдік пен мемлекеттік X X X X кепілгерлікті беру лимиттерін айқындау 3) Жергілікті атқарушы органдар борышының лимитін айқындау X X X X 4) 2009 – 2010 жылдарға арналған экономика мен қаржы жүйесін тұрақтандыру Х Х Х Х жөніндегі бірлескен іс-қимыл жоспарын қамтамасыз ету үшін бөлінетін Ұлттық қор қаражатының пайдаланылуын бақылау жөніндегі есепті дайындау X 5) «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қайта құрылымдауды жүзеге асырған екінші деңгейдегі банктерді одан əрі дамыту мəселесі бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын əзірлеу 6) 2020 жылға дейін исламдық қаржыландыруды дамытудың жол картасына X X X X мониторинг жүргізу 7) Екінші деңгейдегі банктер активтерінің сапасын жақсарту жөніндегі X X X X қадамдық жоспарға мониторинг жүргізу Х 8) Табиғи жəне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардан сақтандыру жүйесін енгізу бөлігінде заңнамалық актілерге өзгерістер енгізуді көздейтін заң жобасын əзірлеу жəне Қазақстан Республикасы Парламентінің Мəжілісіне енгізу 1.8-міндет. Қазақстан Республикасы дамуының стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған көші-қон саясатын жүргізу Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Көші-қон заңнамасын ЭБЖМ % 100 100 100 жетілдіру дерек тері Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Қолданыстағы көші-қон заңнамасын талдау Х Х Х 2) Халықаралық тəжірибені зерделеу Х Х Х 3) Көші-қон проблемаларын шешу, шектес мемлекеттерден көші-қон Х ағындарын бақылауды күшейту, отандық білікті кадрлардың шетелдік еңбек нарығына шамадан тыс кетуін болдырмау үшін оларға қолайлы жағдайлар жасау жөнінде кешенді жоспар əзірлеу 4) «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне еңбек көші-қоны Х мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын Қазақстан Республикасының Парламентінде сүйемелдеу 5) Қазақстанға шетелдіктердің кіруіне тыйым салуға негіздемелерді ретХ ке келтіру бөлігінде «Халықтың көші-қоны туралы» жəне «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» Заңдарға түзетулерді регламенттеу (Парламент Мəжілісіндегі «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне еңбек көші-қоны мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы шеңберінде) 6) Шетелдік кəсіпкерлік құрылымдар мен азаматтардың еңбек, салық жəне Х Х Х көші-қон заңнамасын бұлжытпай сақтауды қамтамасыз ету жəне бақылауды күшейту мəселелерін қоса алғанда, ішкі көші-қон мəселелері бойынша нормативтік құқықтық базаны жетілдіру 7) Қазақстан Республикасының халықаралық ұйымдармен ынтымақтастық Х мəселелері жөніндегі комиссияның қарауына Қазақстан Республикасының Көші-қон саласындағы теріс пайдаланулар туралы жəне еңбекші көшіпқонушылармен қарым-қатынаста мүмкіндіктердің теңдігін қамтамасыз ету туралы № 143 конвенцияға қосылуы туралы ұсыныстар енгізу 8) Елдегі көші-қон жəне демографиялық жағдай туралы ақпараттық материалХ дарды дайындау 9) БЭК қалыптастыруды жəне Орталық Азия өңірінде əлеуметтік-экономикалық Х жəне демографиялық жағдайдың өзгеруін ескере отырып, орта мерзімді перспективаға арналған Қазақстанның көші-қон саясатын оңтайландыру бойынша шаралар кешенін əзірлеу 1.9-міндет. Шикізаттық емес жəне жоғары технологиялық өндірістерге инвестицияларды тарту үшін жағдайлар жасау Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. ІЖӨ-дегі тікелей шетел ҰБ % 13,0 13,5 14,0 инвестицияларының (ТШИ) үлесі 2. 2020 жылға қарай СА % 112 115 118 экономиканың шикізаттық емес секторындағы шетелдік жəне отандық инвестициялар кемінде 30 %-ға ұлғаяды Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Инвестициялық саясатты Экономикалық ынтымақтастық жəне даму X X X ұйымының (ЭЫДҰ) стандарттарымен үндестіру 2) ЭЫДҰ-ның Инвестициялар жөніндегі комитетіне кіру X X X 3) ЭЫДҰ елдерінің корпоративтік басқару стандарттарын енгізу жəне Х инвестициялық бизнес-ахуалды одан əрі жақсарту бойынша ұсыныстар əзірлеу 4) Перспективалық ұлттық кластерлерді қалыптастыру тұжырымдамасын Х əзірлеу 2-мақсат. Əлемдік сауда-экономикалық жүйеге интеграциялау арқылы республиканың экономикалық мүдделерін жылжыту мен қорғаудың тиімді жəне жедел жүйесін құру Бюджеттік бағдарламалардың кодтары – 001, 009, 017 Нысаналы индикаторлар Ақпа Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең рат көзі 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Сыртқы сауда Стат. дерек- Алдыңғы жылға 66,0 112,1 112,1 111,5 101,0 109,7 112,2 айналымының өсу қарқыны тер қарағанда %-бен 2. Кең экономикалық саСтат. дерек2009 жылға 40 наттар бойынша жіктеуге тер қарағанда %-бен сəйкес экспорттың жалпы көлеміндегі шикізаттық емес экспорт үлесін ұлғайту (хатшылықтың статистикалық жіктеуі) 3. Орташа өлшенген сауда Стат. дерекКеден-дік 6,2 10,6 10,6 10,6 10,3 10,1 10,1 тарифтік мөлшерлеме1 тер құннан %-бен 4. ДЭФ Жаһандық бəсекеге ДЭФ есебі Рейтингтегі 108 90 89 88 87 86 қабілеттілік индексі орын рейтингінде Халықаралық дистрибуция бақылауы

5. ДЭФ Жаһандық бəсекеге қабілеттілік индексі рейтингінде Маркетингті жетілдіру 6. ДЭФ Жаһандық бəсекеге қабілеттілік индексі рейтингінде Сауда кедергілерінің шамасы 7. Сауда баждары (ставкалар мөлшері), ДЭФ Жаһандық бəсекеге қабілеттілік индексі рейтингінде %-бен 8. Халықаралық сауда

ДЭФ есебі

Рейтингтегі орын

85

84

83

82

81

80

ДЭФ есебі

Рейтингтегі орын

112

64

63

62

61

60

ДЭФ есебі

Рейтингтегі орын

102

102

98

94

90

89

Дүниежүзілік Банк есебі

Дүние182 181 180 179 178 жүзілік банк рейтингіндегі орын (Doing Business) Нысаналы индикаторға қол жеткізу жолдары, қаражаттары мен əдістері: 2.1-міндет. Еуразиялық экономикалық қоғамдастық шеңберінде Кеден одағын қалыптастыруды аяқтау Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Кеден одағы мəселелері ЕуразияШешімдер саны 20 20 20 20 жөніндегі Еуразиялық лық эконоэкономикалық комиссия микалық кеңесінің отырыстарында комиссия қабылданған шешімдер саны ақпараты 2. Кеден одағы мəселелері Еуразиялық Шешімдер саны 40 40 40 35 жөніндегі Еуразиялық экономиэкономикалық комиссия калық коалқасының отырыстарында миссия қабылданған шешімдер саны ақпараты 3. Кеден одағына мүше Нормативтік %-бен үлес 38,8 96,0 96,0 97,0 99,0 99,0 100,0 елдердің (Беларусь құқықтық Республикасы, Қазақстан база Республикасы, Ресей Федерациясы) импорттық кеден баждарының ставкаларын біріздендіру жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Кеден одағы мен Бірыңғай экономикалық кеңістіктің шарттық-құқықтық баX X X X X засын құрайтын халықаралық шарттарды кодификациялау мəселелері бойынша Кеден одағын қалыптастыру жөнінде келіссөздер жүргізу 2) Кеден-тарифтік жəне тарифтік емес реттеу тетіктерін қолдану жөніндегі Х Х Х Х Х ұсыныстарды əзірлеу 3) Кеден одағы мен Бірыңғай экономикалық кеңістіктің шарттық-құқықтық баX X X X засын құрайтын халықаралық шарттарды кодификациялау мəселелері бойынша жұмыс топтарының отырыстарына қатысу 2.2-міндет. Беларусь Республикасының, Қазақстан Республикасының жəне Ресей Федерациясының Бірыңғай экономикалық кеңістігін қалыптастыруды аяқтау Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Нормативтік Келісімдер саны 17 Бірыңғай 1. Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құқықтық базасын құқықтық экономикалық қалыптастыруды аяқтау база кеңістікті қалыптастыру жөніндегі келіссөздер процесінің қорытындылары бойынша 2. БЭК шарттық-құқықтық ЭБЖМ Дана 13 8 1 1 базасын қалыптастыратын деректері келісімдерді іске асыру мақсатында халықаралық шарттар мен өзге де құжаттарға қол қою Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі жеткізуге арналған іс-шаралар 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Бірыңғай экономикалық кеңістікті қалыптастыру жөніндегі келіссөздер Х Х Х Х Х жүргізу 2.3-міндет. Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру Тікелей нəтижелер Ақпа-рат Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері көзі 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Жұмыс тобына мүше елдер- Нормативтік Хатта-малар 1 2 3 3 мен ДСҰ-ға кіру бойынша екі құқықтық саны жақты келіссөздерді аяқтау база 2. Қазақстандық заңнаманы Мем.ор% 100 отандық тауарлардың гандар бəсекеге қабілеттілігін ақпараты жақсартуға ықпал ететін ДСҰ-дың шешуші келісімдерімен біріздендіру Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Кеден одағы шеңберінде ұлттық мүдделер мен міндеттемелерді ескере отыХ Х рып, Қазақстан Республикасының келіссөз ұстанымын əзірлеу 2) Қазақстандық заңнаманы ДСҰ-ның шешуші келісімдерімен сəйкестендіру Х Х Х Х Х бойынша мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру 3) ДСҰ-ға кіру жөніндегі жұмыс тобына мүше елдермен келіссөздер жүргізу Х Х 2.4-міндет. Қазақстан Республикасының жетістіктерін халықаралық нарықтарда позицияландыру Тікелей нəтижелер Ақпар ат Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері көзі бірл. 2009 жыл (есеп)

2010 жыл (жоспар) 5 89

1 2 3 4 1. Экспорт географиясын ҚМ КБК Ел-дер 87 кеңейтуге ықпал ету деректері саны 2. Ресей ФедерацияҚМ КБК Алдыңғы 43,5 142,0 сындағы қазақстандық өнім деректері жыл-ға экспортының өсімі (мұнаймен қарағанда жəне газбен жабдықтау көлемін %-бен ескермегенде) Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар

2011 жыл

2012 жыл

2013 жыл

2014 жыл

2015 жыл

6 91

7 93

8 95

9 97

10 100

130,0

132,0

134,0

134,0

135,0

жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 2 3 4 5 6 Х Х Х Х Х

1 1) Қазақстан Республикасының халықаралық көрмелерге, конференцияларға, форумдарға қатысуын ұйымдастыру Х Х Х Х Х 2) Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Сауда Өкілдігінің қазақстандық кəсіпорындардың өз тауарларын ресейлік нарыққа жылжытуына жəрдемдесуі 3) Қазақстан экономикасына Ресейден инвестициялар мен заманауи Х Х Х Х Х технологияларды тарту бойынша Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Сауда Өкілдігінің конференцияларды, тұсаукесерлерді ұйымдастыру жəне өткізу 4) Өндірістік байланыстарды қалпына келтіру жəне халықаралық сауданы даХ Х Х Х Х мыту үшін Электрондық ақпараттық-маркетингтік орталықты құру жəне оның жұмыс істеуін қамтамасыз ету 5) Астана қаласында Экспо-2017 өткізуді қамтамасыз ету бойынша іс-шаралар Х Х Х Х Х жүргізу 6) «Экспортер» мамандандырылған журналын шығару Х 7) Ұлттық экономикалық жəне сауда мүдделерін қорғау жəне ілгерілету, оның Х ішінде Қазақстанның шет елдердегі елшіліктерінің жанынан сауда кеңесшілері институтын құру арқылы экономикалық жəне сауда дипломатиясын одан əрі дамыту жөнінде ұсыныстар енгізу 8) ЭКСПО-2017 халықаралық мамандандырылған көрмесін ұйымдастырудың Х Х Х жəне өткізудің 2013-2018 жылдарға арналған ұлттық жоспарын орындауды мониторингілеу 9) Өңірде жəне əлемде бірлескен кəсіпорындар құруды көздейтін «Жаһандық Х инфрақұрылымдық интеграция» бағдарламасын қабылдауды қамтамасыз ету 2-стратегиялық бағыт. Нəтижелі мемлекеттік секторды құру 1-мақсат. 2015 жылға қарай корпоративтік басқару, нəтижелілік, транспаренттілік жəне қоғамға есеп беру қағидаттарында мемлекеттік басқарудың жаңа моделін енгізу Бюджеттік бағдарламалардың кодтары – 001, 012, 017, 018, 020 Нысаналы индикаторлар Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Жеке жəне заңды Мемлекеттік % 60 80 85 100 тұлғаларға көрсетілетін қызметтердің анықталған мемлекеттік стандарттары қызметтер санынан мен регмемлекеттік қызметтердің ламенттерін стандарттаумен жəне реглаəзірлеу монименттеумен қамтылу деңгейі торингінің нəтижелері, нормативтік құқықтық база 2. Мемлекеттік органдар ЭБЖМ % 60,2 63,2 66,4 69,7 73,2 қызметі тиімділігінің орташа деректері деңгейін жыл сайын 5 %-ға арттыру 3. Мемлекеттің қатысуыҚаржы% 60 100 100 мен мемлекеттік кəсіпорынминінің дардың, АҚ (ЖШС) мемледеректері кеттік мүлікті басқару тиімділігін бағалауды қамту деңгейі Нысаналы индикаторларға қол жеткізу жолдары, қаражаттары жəне əдістері: 1.1-міндет. Мемлекеттік қызметтер көрсету сапасын арттыру Ақпа-рат Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Тікелей нəтижелер көзі көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Анықталған мемлеМем. % 60 80 100 100 кеттік қызметтер санынан қызметтер мемлекеттік қызметтер тізілімі тізіліміне енгізілген мемлекеттік қызметтердің үлесі Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Мемлекеттік қызметтер тізілімін кеңейту Х Х Х 2) «Мемлекеттік қызметтер туралы» Қазақстан Республикасы Заңы жобасының Х тұжырымдамасын əзірлеу 3) «Мемлекеттік қызметтер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобаХ Х сын əзірлеу жəне қабылдауды қамтамасыз ету 1.2-міндет. Нəтижеге бағдарланған мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру жəне оның толыққанды жұмыс істеуі Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Стратегиялық жəне Есептік % 100 бағдарламалық құжаттарды деректер мен мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларын іске асыруға мониторинг жүргізу бойынша ақпараттықталдамалық базаны қалыптастыру 2. Негізгі көрсеткіштерді Нормативтік Бірл. 1 (индикаторларды), сонымен құқықтық бірге халықаралық бəсекеге база қабілеттілік индикаторлар көрсеткіштерін қалыптастыру бойынша бірыңғай тəсілдерді əзірлеу

3. Жергілікті атқарушы органдар үшін көрсеткіштердің (индикаторлардың) бірыңғай тізілімін қалыптастыру

Нормативтік құқықтық база

Бірл.

(Жалғасы 12-бетте).

1


12

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 11-бетте). 4. Стратегиялық жоспар-2020 көрсеткіштерін мемлекеттік жоспарлау жүйесінің төмен тұрған құжаттарына декомпозициялау деңгейін арттыру 5. Орталық мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін бағалаумен қамту

ЭБЖМ деректері

%

Сарап-тау Мем. комисорган-дар саны сиясы-ның қорытындысы 6. Жергілікті атқарушы орСарап-тау Мем. гандар қызметінің тиімділігін комисорган-дар саны бағалаумен қамту сиясы-ның қорытындысы 7. Орталық мемлекеттік жəне Сарап-тау Мем. жергілікті атқарушы органдар комисоргандар мен қызметінің тиімділігін жалпы сиясы-ның өңірлер саны бағалаумен қамту қорытындысы 8. Мемлекеттік басқару Нормативтік Бірл. жүйесін жетілдіру құқықтық база Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар

90

92

95

2

24

23

24

23

23

1

16

16

16

-

-

3

40

39

40

39

39

1

1

1

жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 2 3 4 5 6 Х

1 1) Стратегиялық жəне бағдарламалық құжаттарды, салалық бағдарламалар мен мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларын іске асыруға мониторинг жүргізу бойынша ақпараттық-талдамалық базаны əзірлеу 2) Негізгі көрсеткіштерді жəне көрсеткіштердің бірыңғай тізілімін Х қалыптастыру бойынша бірыңғай тəсілдерді əзірлеу үшін сараптық жұмыс тобын қалыптастыру 3) Мемлекеттік бағдарламалар тізілімін қалыптастыру жəне реттеу Х Х Х Х Х (қажеттілігіне орай) 4) Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарының мониторингі жəне Х Х Х Х Х бағалануы 5) Мемлекеттік жоспарлау жүйесі саласында заңнаманы жетілдіру Х Х Х Х Х 6) Контрактация тəуекелдерін тəуелсіз бағалау институттарын (рейтингтік Х агенттіктерді, кредиттік бюроларды) жəне корпоративтік дауларды оңайлатылған шешу институттарын (аралық соттарды, коллекторлық агенттіктерді) одан əрі дамыту тұжырымдамасын мүдделі мемлекеттік органдар ұсыныстары негізінде əзірлеу 7) Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің барлық қолданыстағы құжаттарына текХ серу жүргізу X X X X 8) Мемлекеттік жоспарлау жүйесі құжаттарының жобаларын жəне оларға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жобаларын, оның ішінде Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің жоғары тұрған құжаттарына сəйкестікке келісу 9) Қазақстанның əлемнің ең дамыған 30 мемлекетінің қатарына кіруі жөнінде Х тұжырымдама əзірлеу 10) Отандық кадрларды міндетті түрде оқыта отырып, жаңа экономикалық Х саясатты іске асыру үшін үздік шетелдік мамандарды тарту жөніндегі шаралар кешенін əзірлеу 11) Экономиканың өсуін ескере отырып, өмір сапасының стандарттарын кезеңХ кезеңмен арттыруды көздейтін «Азаматтар үшін ең төменгі əлеуметтік стандарттар мен кепілдіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын əзірлеу 12) Мемлекеттік аудитті енгізу тұжырымдамасын əзірлеу Х 13) «Жасыл экономикаға» өту жөніндегі стратегияны əзірлеу Х 14) Мемлекеттік басқарудың тиісті салаларында (аяларында) функционалдық X X X X X шолулар жүргізу жəне мемлекеттік органдар өкілеттіктерінің оңтайлы көлемін айқындау 15) Мемлекеттік билік пен жергілікті өзін-өзі басқару органдары деңгейлері X X X X X арасындағы құзыретті тиімді жəне нақты бөлуді қамтамасыз ету бойынша ұсыныстар əзірлеу 16) Мемлекеттік органдардың, оның ішінде мемлекеттік басқарудың əртүрлі X деңгейлеріндегі нақты өкілеттіктері шеңбері мен жауаптылығын айқындау бөлігінде заңнаманы оңтайландыру 17) «Стратегиялық мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізу» деген бағыт бойХ Х Х Х Х ынша орталық мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігіне бағалау жүргізу, орталық мемлекеттік жəне жергілікті атқарушы органдар бойынша жалпы бағалауды қалыптастыру 18) Мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігіне бағалау жүргізу жүйесінің X X X X əдістемелік негізін жетілдіру 19) Менеджменттің қазіргі заманғы құралдары мен мемлекеттік сектордағы Х корпоративтік басқару қағидаттарын енгізу жөнінде ұсыныстар əзірлеу Х 20) Жергілікті атқарушы органдарды қажетті өкілеттіктермен нығайта отырып, мемлекеттік басқару органдары арасында өкілеттіктердің аражігін ажырату жөніндегі Қазақстан Республикасы Заңының жобасын Қазақстан Республикасының Парламентіне енгізу 21) Қазақстан Республикасының мемлекеттiк бюджеті жəне Ұлттық Банкiнiң Х сметасы (бюджетi) есебiнен қамтылған Қазақстан Республикасы органдарының қызметкерлерiне еңбекақы төлеудiң бiрыңғай жүйесiне өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөнінде Қазақстан Республикасының Президентi Жарлығының жобасын əзірлеу 1.3 - міндет. Квазимемлекеттік сектор қызметінің тиімділігін арттыру Тікелей нəтижелер Ақпарат көзі Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең көрсеткіштері 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. Жарғылық капита-лында ЭБЖМ АҚ саны 6 8 10 12 мемлекеттің қатысуы бар деректері акционерлік қоғамдардың корпоративтік басқару сапасын қамтамасыз ету 2. «Халықтық IPO» ЭБЖМ, % 10 30 50 70 80 бағдарламасының міндеттері ЖАО мен қатысу шарттары туралы деректері Қазақстан Республикасының ақпараттанған тұрғындарының үлесі (сұралғандар санынан) Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 1) Мемлекеттік мүлікті басқару тиімділігіне талдау жəне бағалау жүргізу X X X Х 2) Ұлттық компаниялардың құрамына кіретін компаниялардың салалық емес функциялары мен активтерін шығару бойынша талдау жүргізу 3) Еншілес мекемелерін қосқандағы ұлттық компаниялардағы басқару Х аппараттарының қызметінің функционалдық талдауын жүргізу жəне олардың тиімділігін жоғарлату бойынша ұсыныстар əзірлеу 4) Жарғылық капиталында мемлекеттің қатысуы бар акционерлік қоғамдарды Х Х Х Х корпоративтік басқарудың сапасын бағалауды жүргізу 5) Мемлекеттік активтерді басқару саясаты саласында заңнаманы жетілдіру Х Х Х Х 6) «Халықтық IPO» бағдарламасының міндеттері мен қатысу шарттары туралы Х Х Х Х Х тұрғындарды түсіндіру мен ақпараттандыру бойынша жұмыс жүргізу 7) «Самұрық-Қазына» ҰƏҚ» АҚ-ның еншілес компанияларының жарғылық Х Х Х капиталын арттыру 8) «Самұрық-Қазына» ҰƏҚ» АҚ-ның жобаларын кредиттеу Х Х Х 9) «Атамекен» ҰЭП тарта отырып, жекелеген мемлекеттік кəсіпорындарды, Х квазимемлекеттік компаниялар мен стратегиялық емес сипаттағы өзге де ұйымдарды жеке меншік секторға беру жолымен жекешелендіру жөнінде ұсыныстар енгізу 2–мақсат. Жұмылдыру дайындығы мен жұмылдыру жүйесін жетілдіру (құпия) Бюджеттік бағдарламалар кодтары – 005

Ескертпе. 1 2010 жылдың қаңтарынан бастап Кеден одағының Бірыңғай кеден тарифі қолданысқа енгізілді. Сонымен қатар, БКТ қабылдағанға дейін ұлттық кеден тарифінің орташа деңгейі 6,2 % құрды, БКТ қабылдағаннан кейін - 10, 6%. Мұнымен қоса, Қазақстан, сондай-ақ Беларусь Республикасы жəне Ресей Федерациясы тауар өндірушілерінің өтініштері бойынша кейбір ұстанымдар бойынша импорттық кеден баждарын қайта қарастыру мүмкін болады. 2. Мемлекеттік органның стратегиялық бағыттары мен мақсаттарының мемлекеттің стратегиялық мақсаттарына сəйкестігі Мемлекеттік органның стратегиялық Стратегиялық жəне (немесе) бағдарламалық құжаттың атауы бағыттары мен мақсаттары 1 2 1-стратегиялық бағыт. Елдің бəсекеге қабілеттілігін арттыру жəне ұлттық экономиканы жаңғырту 1-мақсат. 2020 жылға қарай Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 1 ақпандағы № 922 қазақстандық экономиканың 2009 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі жылғы деңгейге қатысты нақты Стратегиялық даму жоспары мəнде үштен бірінен аса артуын Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 19 наурыздағы № 958 қамтамасыз ету Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасын үдемелі индустриялықинновациялық дамыту жөніндегі 2010 - 2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама 2-мақсат. Əлемдік саудаҚазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 19 наурыздағы № 958 экономикалық жүйеге интеграциялау Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасын үдемелі индустриялықарқылы республиканың экономикалық инновациялық дамыту жөніндегі 2010 – 2014 жылдарға арналған мемлекеттік мүдделерін жылжыту мен қорғаудың бағдарлама тиімді жəне жедел жүйесін құру 2-стратегиялық бағыт. Нəтижелі мемлекеттік сектор құру 1-мақсат. 2015 жылға қарай Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 1 ақпандағы № 922 корпоративтік басқару, нəтижелілік, Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі транспаренттілік жəне қоғамға есеп Стратегиялық даму жоспары беру қағидаларында мемлекеттік басқарудың жаңа моделін енгізу 2–мақсат. Жұмылдыру дайындығы «Қазақстан Республикасы ұлттық қауіпсіздігінің 2007-2012 жылдарға арналған мен жұмылдыру жүйесін жетілдіру стратегиясын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы 7 наурыздағы № 295қ Жарлығы. Мерзімі өткен кейін 2012-2016 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы қабылданады. «Жұмылдыру дайындығы мен жұмылдыру туралы» Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 маусымдағы № 127-1 Заңы

4. Функционалдық мүмкіндіктерді дамыту Мемлекеттік органның стратегиялық бағыттарының, мақсаттарының жəне міндеттерінің атауы

Мемлекеттік органның мемлекеттің Іске асыру стратегиялық бағыттары мен мақсаттарын іске кезеңі асыру жөніндегі іс-шаралары 1 2 3 1-стратегиялық бағыт. Елдің бəсекеге қабілеттілігін арт- 1. Министрлік құзыретіне кіретін нормативтік Тұрақты тыру жəне ұлттық экономиканы жаңғырту құқықтық актілерді өзектендіру негізде 1-мақсат. 2020 жылға қарай қазақстандық экономиканың 2009 жылғы деңгейге қатысты нақты мəнде үштен бірінен аса артуын қамтамасыз ету 1.1-міндет. Болжанатын көрсеткіштер шегінде экономиканың дамуын қамтамасыз ету 1.2-міндет. Мемлекеттік-жеке меншік əріптестік 2. Министрлік қызметкерлерінің біліктілігін Тұрақты тетіктерін дамыту арттыру негізде 1.3-міндет. Ішкі сауданың тиімділігін арттыру 1.4-міндет. Макроэкономикалық тұрақтылықты жəне 3. Кадрлар ағымының тұрақты динамикасын Тұрақты негізде Қазақстан Республикасын дамытудың стратегиялық қамтамасыз ету мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуді қамтамасыз 4. 2016 жылға қарай биліктегі əйелдердің шешім Жыл сайын етуге бағытталған бюджеттік саясатты жəне бюджеттік қабылдау деңгейіндегі 30% өкілдігіне қол жеткізу жоспарлауды жүргізу бойынша шаралар қабылдау 1.5-міндет. Қазақстан Республикасы дамуының 5. Министрліктің қолданыстағы құрылымын тал- Тұрақты стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуді дау жəне Министрлік жүйесі ішіндегі міндеттер негізде қамтамасыз етуге бағытталған салықтық жəне кеден мен өкілеттіктерді нақты бөлу мақсатымен қажет саясатын жүргізу болған жағдайда оны өзгерту 1.6-міндет. Табиғи монополиялар мен реттелетін нарықтар субъектілерінің қызметін мемлекеттік реттеу, бəсекелестікті қорғау жəне монополистік қызметті шектеу салаларындағы саясатты жетілдіру 1.7-міндет. Макроэкономикалық тұрақтылықты жəне Қазақстан Республикасын дамытудың стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттің міндеттемелерін басқару жəне қаржы секторын дамыту саясатын жүргізу 1.8-міндет. Қазақстан Республикасын дамытудың стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған көші-қон саясатын жүргізу 6. Халықаралық қаржылық ұйымдарымен, Тұрақты Задача 1.9. Шикізаттық емес жəне жоғары технология- рейтингтік агенттіктермен, елдермен өзара іс- негізде лық өндірістерге инвестицияларды тарту үшін қимылдар жағдайлар жасау 7. Ақпаратты жинау жəне пайдалану жүйесінің Жыл сайын 2-мақсат. Əлемдік сауда-экономикалық жүйеге ин- еңбек сыйымдылығын реттеу жəне қысқарту, теграциялау арқылы республиканың экономикалық Министрліктің қызметкерлерін Интернетке, заң мүдделерін жылжыту мен қорғаудың тиімді жəне же- жəне ақпараттық базаларына қол жеткізумен қамту дел жүйесін құру 8. Министрліктің интернет-ресурстарын жетілдіру, Қажеттілігіне 2.1-міндет. Еуразиялық экономикалық қоғамдастық оның өзекті жаңартылуы, сондай-ақ оның ішінде қарай шеңберінде Кеден одағын қалыптастыруды аяқтау азаматтардың Министрлік басшылығымен «жан2.2-міндет. Беларусь Республикасының, Қазақстан ды қатынасына» мүмкіндік беретін арнайы вебРеспубликасының жəне Ресей Федерациясының Бірың- парақтар ашу ғай экономикалық кеңістігін қалыптастыруды аяқтау 2.3-міндет. Дүниежүзілік Сауда Ұйымына кіру 2.4-міндет. Қазақстан Республикасының жетістіктерін халықаралық нарықтарда позицияландыру 2-стратегиялық бағыт. Нəтижелі мемлекеттік сек- 9. Ақпараттық ресурстарда министрліктің қабылда- Тұрақты натын шешімдерді жариялауды қамтамасыз ету негізде торды құру 1-мақсат. 2015 жылға қарай корпоративтік басқару, нəти желілік, транспаренттілік жəне қоғамға есеп беру қағидаттарында мемлекеттік басқарудың жаңа моделін енгізу 1.1-міндет. Мемлекеттік қызметтер көрсету сапасын арттыру 1.2-міндет. Нəтижеге бағдарланған мемлекеттік басқару 10. Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету Тұрақты жүйесін жетілдіру жəне оның толыққанды жұмыс істеуі негізде 1.3-міндет. Квазимемлекеттік сектор қызметінің тиімділігін арттыру 2–мақсат. Жұмылдыру дайындығы мен жұмылдыру 11. Заң жобаларына ғылыми экономикалық са- Тұрақты жүйесін жетілдіру раптама жүргізу негізде

5. Ведомствоаралық өзара іс-қимыл Министрліктің таңдалған стратегиялық бағыттар бойынша алға қойған мақсаттарына қол жеткізуі көбінесе басқа да мүдделі тараптармен өзара іс-қимылының тиімділігі дəрежесіне байланысты болады. Қол жеткізу үшін ведомствоаралық Ведомствоаралық өзара іс-қимыл талап етілетін өзара іс-қимыл міндеттердің көрсеткіштері жүзеге асырылатын мемлекеттік орган 1 2

Мемлекеттік органдар жүзеге асыратын шаралар

3

1-стратегиялық бағыт. Елдің бəсекеге қабілеттілігін арттыру жəне ұлттық экономиканы жаңғырту 1-мақсат. 2020 жылға қарай қазақстандық экономиканың 2009 жылғы деңгейге қатысты нақты мəнде үштен бірінен аса артуын қамтамасыз ету 1.1-міндет. Болжанатын көрсеткіштер шегінде экономиканың дамуын қамтамасыз ету

1. Экономика өсуінің нақты қалыптасқан қарқынының ІЖӨ өсуінің мақсатты көрсеткіштерінен АШМ ауытқуы ИЖТМ

Салаларды дамытудың болжамды көрсеткіштеріне қол жеткізуді қамтамасыз ету, оның ішінде: ауыл шаруашылығы саласын дамыту жəне ауыл шаруашылығы өнімінің бөлек түрлерін экспорттау көрсеткіштері бойынша өнімнің бөлек түрлерін өнеркəсіптік өндіру жəне экспорттау қарқындары мен көлемі бойынша МАМ ақпаратты дамыту көрсеткіштері бойынша Еңбекмині əлеуметтік саланы дамыту көрсеткіштері бойынша МГМ отын-энергетикалық пайдалы қазбаларды (табиғи сипаттағы) жəне мұнай өңдеу өнімдерін өндіру жəне экспорттау көлемінің көрсеткіштері бойынша ККМ көлік саласын жəне байланысты дамыту көрсеткіштері бойынша ҰБ қаржылық секторды, ақша-кредит саясатын жəне төлем балансын дамыту көрсеткіштері бойынша ӨДМ құрылыс секторын дамыту көрсеткіштері бойынша 1.2-міндет. Мемлекеттік-жеке меншік əріптестік тетіктерін дамыту Мемлекеттік-жеке меншік əріптестік Мүдделі мемлекеттік 1. Концессиялық жоба құжаттамасын əзірлеу; 2. Концессиялық жоба құжаттамасының сараптамасы; келісімшарттарының жаңа түрлерін органдар енгізу 3. Концессионерді таңдау бойынша конкурс жүргізу; 4. Концессия шартын жасасу; 5. Концессиялық жобаны іске асыру 1.3-міндет. Ішкі сауданың тиімділігін арттыру 1. Сауда ФКИ Облыстардың, 1. Халықтың сауда алаңдарымен қамтамасыз етілуінің ең Астана жəне Алматы төмен нормативтері бойынша ұсыныстар əзірлеу. қалаларының 2. Халықтың сауда алаңдарымен қамтамасыз етілуінің ең əкімдіктері төмен нормативтері бойынша шараларды əзірлеу жəне іске асыру СА Статистикалық деректерді беру 2. Сауда саласындағы қызмет Облыстардың, 1. Сауда инфрақұрылымын дамытуға бағытталған инвескөрсету сапасын арттыру мақсатында Астана жəне Алматы тициялық жобаларды іске асыру үшін жағдай жасау жəне бөлшек сауда айналымының жалпы қалаларының əзірлеу. көлеміндегі ірі сауда объектілерінің əкімдіктері 2. Сауда қызметкерлерін дайындау, қайта дайындау жəне жəне сауда желілерінің үлесін артбіліктілігін арттыру жүйесін дамытуға жəне жетілдіруге, тыру кəсіби негізде еңбек нарығын қалыптастыруға жəрдемдесу. 3. Сауда қызметінің субъектілеріне, оның ішінде отандық өндірістің азық-түлік тауарларымен сауданы жүзеге асыратындарға экономикалық ынталандыру шараларын қолдану. 4. Отандық сауда желілерін дамыту. СА Статистикалық деректерді беру 3. Ашық баға құруды арттыру ИЖТМ, МГМ, БҚА, Биржалық тауарлар жəне ұсынылатын партиялардың минимақсатында тауар айналымының АШМ малды көлемі тізіміне келешек енгізу үшін тауарлық биржалар жалпы көлемінде биржалар арқылы арқылы өткізілген тауарларға талдау жүргізу тауар операциялары көлемінің үлесін Қаржымині Тауарлық биржалар арқылы мемлекеттік сатып алуларды ұлғайту өткізу үшін жағдайлар жасау СА Статистикалық деректерді беру 1.4-міндет. Макроэкономикалық тұрақтылықты жəне Қазақстан Республикасын дамытудың стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған бюджеттік саясатты жəне бюджеттік жоспарлауды жүргізу 2 . Р е с п у б л и к а л ы қ б ю д ж е т т і ң Мемлекеттік Басым емес ағымдағы шығыстарды жəне даму бюджетін тапшылығы органдар-бюджеттік қысқарту; бағдарламалар əкімшілік шығыстарды оңтайландыру; əкімшілері, жергілікті бюджет үшін ең төмен шығыстармен мемлекеттік қызметтерді атқарушы органдар көрсету 1.7-міндет. Макроэкономикалық тұрақтылықты жəне Қазақстан Республикасын дамытудың стратегиялық мақсаттары мен міндеттеріне қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттің міндеттемелерін басқару жəне қаржы секторын дамыту саясатын жүргізу 1. Қазақстан Республикасы Ұлттық Қаржымині, ҰБ Елдің экономикасын келешектегі ықтимал сыртқы қауіптерден қорының активтерін ІЖӨ-ден 20% нивелирлеу мақсатында Қазақстан Республикасының мөлшерінде төмендетілмейтін Ұлттық қорында қаражатты жинақтау саясатын одан əрі қалдықтан кем емес ұстап тұру қамтамасыз ету 1.9-міндет. Шикізаттық емес жəне жоғары технологиялық өндірістерге инвестицияларды тарту үшін жағдайлар жасау 1 . І Ж Ө - д е г і т і к е л е й ш е т е л Мүдделі мемлекеттік 1) Инвестициялық саясатты; инвестицияларының (ТШИ) үлесі органдар 2) инвестицияларды қолдаудың мемлекеттік саясатын іске 2. 2020 жылға қарай экономиканың Мүдделі мемлекеттік асыруды қамтамасыз ету шикізаттық емес секторындағы органдар шетелдік жəне отандық инвестициялар кемінде 30 %-ға артады 2-мақсат. Əлемдік сауда-экономикалық жүйеге интеграциялау арқылы республиканың экономикалық мүдделерін жылжыту мен қорғаудың тиімді жəне жедел жүйесін құру 2.1-міндет. Еуразиялық экономикалық қоғамдастық шеңберінде Кеден одағын қалыптастыруды аяқтау 1. Кеден одағының құқықтық базасын Орталық мемлекеттік 1. ПМК-нің тапсырмаларын уақтылы жəне сапалы орындақалыптастыруды аяқтау органдар уды қамтамасыз ету 2. Сыртқы сауда саясатының мəселелерінде, оның ішінде Бірыңғай экономикалық кеңістіктің, Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы жəне Ресей Федерациясы кеден одағының құқықтық базасын қалыптастыру шеңберіндегі позицияны əзірлеу жəне үйлестіру 3. Екіжақты жəне көпжақты халықаралық келісімшарттарды жəне басқа да тиісті құжаттарды уақтылы келісуді жəне дайындауды қамтамасыз ету 4. Түсіндіру жұмыстарын жүргізу МАМ Кеден одағы комиссиясының қабылдаған шешімдерін жəне келіссөз процесінің барысын бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау 2. Кеден одағына мүше елдердің Қаржымині 1. Іске асырылуы республикалық бюджет есебінен көзделген (Беларусь Республикасы, Қазақстан іс-шараларды қаржыландыру Республикасы, Ресей Федерациясы) 2. Кедендік статистиканы беру импорттық кеден баждарының став3. Кедендік-тарифтік жəне бейтарифтік мəселелер бойынша каларын біріздендіру өзара іс-қимылдар 4. Сыртқы экономикалық қызметтің бірыңғай тауарлық номенклатурасын жүргізу СІМ 1. Халықаралық жəне республикалық іс-шаралар өткізу шеңберіндегі ынтымақтастық 2. Келіссөз жүргізуші топтың іссапарына қаржылық қаражат бөлу, визалық қолдау 3. Сыртқы саясат мəселелері бойынша, оның ішінде Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы жəне Ресей Федерациясы Кедендік одағының, өңірлік тауарлық бірлестіктер шеңберіндегі позицияны əзірлеу жəне үйлестіру; екі жақты жəне көп жақты халықаралық шарттарды келісу СА Статистикалық деректерді беру АШМ, ИЖТМ, ККМ, 1. ЕурАзЭҚ шеңберінде кеден одағын қалыптастыру бойынша БҒМ, ІІМ, ДСМ, келіссөз позициясын қалыптастыру Қорға-нысмині, 2. Екіжақты жəне өңірлік ынтымақтастық мəселелері бойынша Қор-шағанмині, өзара іс-қимыл жасау Еңбекмині, МГМ, 3. Түсіндіру жұмыстарын жүргізу ТЖМ, ҚҚА, ҰҚК, ЖРБА, ТМРА, БҚА, ҰБ МАМ Кеден одағы комиссиясының, Кеден одағының жоғарғы органының қабылдаған шешімдерін жəне келіссөз процесінің барысын бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау 2.2-міндет. Беларусь Республикасының, Қазақстан Республикасының жəне Ресей Федерациясының Бірыңғай экономикалық кеңістігін қалыптастыруды аяқтау Бірыңғай экономикалық кеңістіктің ТМРА, БҚА, АШМ, 1. ПМК-нің тапсырмаларын уақтылы жəне сапалы орындақұқықтық базасын қалыптастыруды Қаржымині, ИЖТМ, уды қамтамасыз ету аяқтау МГМ, МАМ, 2. Сыртқы сауда саясатының мəселелерінде, оның ішінде ІІМ, Еңбекмині, Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құқықтық базасын Əділетмині, ҰБ, ККМ қалыптастыру шеңберіндегі позицияны əзірлеу жəне үйлестіру 3. Екіжақты жəне көпжақты халықаралық келісімшарттарды жəне басқа да тиісті құжаттарды уақтылы келісуді жəне дайындауды қамтамасыз ету 4. Түсіндіру жұмыстарын жүргізу МАМ Қабылданған шешімдерді жəне келіссөз процесінің барысын бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау 2.3-міндет. Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру 1. Жұмыс тобына мүше елдермен Қаржымині 1. Кеден статистикасын беру ДСҰ-ға кіру бойынша екі жақты 2. Кеден-тарифтік жəне бейтарифтік реттеу мəселелері келіссөздерді аяқтау жөніндегі өзара іс-қимыл 3. Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі жөніндегі келіссөздік позицияны қалыптастыру 2. Отандық тауарлардың бəсекеге СІМ 1. Халықаралық жəне республикалық іс-шаралар өткізу қабілеттігін жақсартуға ықпал ететін шеңберіндегі ынтымақтастық ДСҰ-ның шешуші келісімдерімен 2. Келіссөз жүргізуші команданың іссапарына қаржылық қазақстандық заңнаманы біріздендіру қаражат бөлу, визалық қолдау 3. Сыртқы саясат мəселелері бойынша, оның ішінде Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы жəне Ресей Федерациясы кедендік одағының, өңірлік тауарлық бірлестіктер шеңберіндегі позицияны əзірлеу жəне үйлестіру; екіжақты жəне көпжақты халықаралық шарттарды келісу АШМ, ИЖТМ, ККМ, 1. Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі жөніндегі келіссөздік позиБҒМ, ІІМ, ДСМ, цияны қалыптастыру Қоршаған-ортамині, 2. Екіжақты жəне көпжақты халықаралық шарттарды жəне Еңбекмині, МГМ, басқа да тиісті құжаттарды уақтылы келісуді жəне дайынМАМ, Əділетмині, дауды қамтамасыз ету ҰҚК, ТМРА, БҚА, ҰБ 3. Түсіндіру жұмыстарын жүргізу МАМ Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі бойынша келіссөз процесінің барысын бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау 2.4-міндет. Қазақстан Республикасының жетістіктерін халықаралық нарықтарда позицияландыру 1. Экспорт географиясын кеңейтуге СІМ Қазақстан Республикасының Халықаралық көрмелерге, ықпал ету конференцияларға, форумдарға қатысуын ұйымдастыру Қазақстан 1. Қазақстан Республикасының Ресей Федерациядағы Сауда Республикасының Өкілдігімен қазақстандық кəсіпорындардың өз тауарларын Ресей ресейлік нарыққа жылжытуына жəрдемдесуі Федерациясындағы 2. Қазақстанның экономикасына Ресейден инвестицияларды Сауда Өкілдігі, жəне қазіргі заман технологияларды бойынша Қазақстан ИЖТМ Республикасының Ресей Федерациядағы Сауда Өкілдігімен конференциялар, тұсаукесерлерді ұйымдастыру жəне өткізу МАМ, Əділетмині, Өндірістік байланыстарды жəне халықаралық саудаҚаржымині ны дамыту үшін электрондық ақпараттық-маркетингтік орталығын құру жəне оның жүргізуін қамтамасыз ету бойынша ынтымақтастық СІМ, ИЖТМ, ММ, Экспо-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесін өткізу құқығына Астана қаласының өтінімін ілгерілету жəне жылҚаржымині, БҒМ, жыту бойынша іс-шараларды өткізу МАМ, Астана қаласының əкімдігі 2 . Р е с е й Ф е д е р а ц и я с ы н д а ғ ы Қазақстан 1. Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы қазақстандық өнім экспортының Республикасының Сауда Өкілдігінің құзыретті өкілдері арқылы қазақстандық ө с і м і ( м ұ н а й м е н ж ə н е г а з б е н Сауда өкілдігі, тауарлардың экспорттық жылжуы бойынша Ресей жабдықтау көлемін ескермегенде) ИЖТМ Федерациясының өңірлеріндегі жұмыс 2. Ресей Федерациясының Сауда-өнеркəсіптік палатасымен, Ресей нарығына қазақстандық тауарларды экспорттық жылжыту бойынша ассоциациялармен жəне ритейлорлармен жұмыс Ресей Федерациясындағы қазақстандық өнімінің экспорты өсімінің болжамды көрсеткіштеріне қол жеткізуді мынадай жолмен қамтамасыз ету: АШМ ауыл шаруашылығы өнімінің кейбір түрлерінің экспортын арттыру ИЖТМ өнеркəсіптік өнімінің экспорт көлемін арттыру МГМ отын-энергетикалық пайдалы қазбалардың (табиғи сипаттағы) жəне мұнайды қайта өңдеу өнімдерінің экспортын арттыру ККМ көлік саласын дамыту 2-стратегиялық бағыт. Нəтижелі мемлекеттік секторды құру 1-мақсат. 2015 жылға қарай корпоративтік басқару, нəтижелілік, транспаренттілік жəне қоғамға есеп беру қағидаттарында мемлекеттік басқарудың жаңа моделін енгізу 1.1-міндет. Мемлекеттік қызметтер көрсету сапасын арттыру 1. Анықталған мемлекеттік қызметтер Орталық 1. Мемлекеттік қызметтерді одан əрі Мемлекеттік қызметтер санынан Мемлекеттік қызметтер мемлекеттік органтізіліміне енгізу мақсатында оларды түгендеуді өткізу тізіліміне енгізу үшін ұсынылған дар, облыстардың, 2. Мемлекеттік қызметтердің стандарттарын уақтылы əзірлеу мемлекеттік қызметтердің үлесі Астана жəне Алматы жəне оларды енгізу қалаларының əкімдіктері 1.2-міндет. Нəтижеге бағдарланған мемлекеттік басқару жүйесінің толыққанды жұмыс істеуі үшін қажетті элементтерді енгізу 1. Стратегиялық жəне бағдарлама- Орталық мемлекеттік Ақпараттық-талдаулық базаға деректерді енгізу үшін уақтылы жəне сапалы енгізуді қамтамасыз ету лық құжаттарды, сонымен бірге органдар мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларын іске асырудың монитроингін жүргізу бойынша ақпараттық-талдаулық базаны қалыптастыру 2. Негізгі көрсеткіштерді (индикатор- Орталық мемлекеттік Негізгі көрсеткіштерді қалыптастыру бойынша Үлгі ларды), сонымен бірге халықаралық органдар əдістемелік нұсқаулықты əзірлеу бойынша жұмыс тобына рейтингтік агенттіктердің көрсеткішжəне ұсыныстар əзірлеуге қатысу терін қалыптастыру бойынша бірыңғай тəсілдерді əзірлеу 3. Жергілікті атқарушы органдар үшін Орталық мемлекеттік Жергілікті атқарушы органдар үшін көрсеткіштер бірыңғай көрсеткіштердің (индикаторлардың) жəне жергілікті тізілімін қалыптастыру бойынша жұмыс тобына жəне бірыңғай тізілімін қалыптастыру атқарушы органдар ұсыныстар əзірлеуге қатысу 5. Орталық мемле-кеттік органдар ПƏ Қазақстан Республикасы Президентінің, Қазақстан қызметінің тиімділігін бағалаумен Республикасы Мемлекеттiк хатшысының, Қазақстан қамту Республикасы Президенті Əкімшілігінің актілері мен 6. Жергілікті атқарушы органдар тапсырмаларын орындау сапасына бағалау жүргізу жəне қызметінің тиімділігін бағалаумен Министрлікке тиісті қорытындыларды ұсыну қамту ПМК Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы 7. Орталық мемлекеттік жəне Премьер-Министрі Кеңсесінің актілері мен тапсырмаларын жергілікті атқарушы органдар орындау сапасына бағалау жүргізу жəне Министрлікке тиісті қызметінің тиімділігін жалпы қорытындыларды ұсыну бағалаумен қамту МҚІА Мемлекеттік қызметтер көрсету сапасына бағалау жəне персоналды басқару тиімділігіне бағалау жүргізу жəне министрлікке тиісті қорытындыларды ұсыну Қаржымині Бюджет қаражатын басқару тиімділігіне бағалау жүргізу жəне министрлікке тиісті қорытындыларды ұсыну ККМ Ақпараттық технологияларды қолдану тиімділігіне бағалау жүргізу жəне министрлікке тиісті қорытындыларды ұсыну Əділетмині Мемлекеттік органдарды құқықтық қамтамасыз ету тиімділігіне бағалау жүргізу жəне министрлікке тиісті қорытындыларды ұсыну ӨДМ Бағалауды жүргізу кестесіне сəйкес министрліктің өңірлік даму жөніндегі уəкілетті органға жергілікті атқарушы органдарды бағалау бөлігінде тиімділікті жалпы бағалау нəтижелерін ұсынуы Мемлекеттік органдар Бағалауды жүргізу кестесіне сəйкес бағаланатын мемлекеттік органдардың жетекшілік ететін салаларда/аяларда/өңірлерде стратегиялық мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізу жөнінде өткен жылдың қорытындылары бойынша есептік ақпаратты министрлікке жыл сайын ұсынуы. Министрлік бағаланатын мемлекеттік органдарға тиімділікті жалпы бағалау қорытындыларын жібереді. 8. Мемлекеттік басқару жүйесін Орталық жəне Мемлекеттік басқару жүйесін одан əрі жетілдіру жөніндегі жетілдіру жергілікті ұсыныстарды əзірлеуге қатысу мемлекеттік органдар 1.3-міндет. Квазимемлекеттік сектор қызметінің тиімділігін арттыру 1. Жарғылық капиталына мемлекет Мүдделі мемлекеттік Жарғылық капиталына мемлекет қатысатын акционерлік қатысатын акционерлік қоғамдардың органдар қоғамдардың корпоративтік басқаруына бағалау жүргізу корпоративтік басқару сапасын қамтамасыз ету 2. Қазақстан Республикасының ЖАО «Халықтық IPO» бағдарламасының міндеттері мен қатысу «Халықтық IPO» бағдарламасының шарттары туралы тұрғындарды түсіндіру мен ақпараттандыру міндеттері мен қатысу шарттары тубойынша жұмыс жүргізу ралы ақпараттанған тұрғындарының үлесі (сұралғандар санынан) 2 – мақсат. Жұмылдыру дайындығы мен жұмылдыру жүйесін жетілдіру (құпия)

28 қыркүйек 2013 жыл

6. Тəуекелдерді басқару Министрлік өз қызметі процесінде бірқатар тəуекелдердің туындауымен бетпе-бет келуі мүмкін. Тəуекелдің түрі мен пайда болу көзіне байланысты оларды басқару үшін министрлік стандартты жəне жағдаяттық арнайы шараларды іске асыратын болады. Төменде негізгі тəуекелдердің тізбесі келтіріліп отыр. Ықтимал тəуекелдің атауы

1 Сыртқы тəуекелдер Қазақстан экспорттайтын энергия ресурстарына əлемдiк бағалардың құбылмалылығы

Ауыл шаруашылығы шикiзатына əлемдiк бағалардың тұрақсыздығы

Əлемдік экономи-каның өсу қарқынының тежелуі

Екі жақты келіссөздерге «ұйқыдағы» елдің немесе Қазақстанның ДСҰ-ға кіру жөніндегі жұмыс тобының жаңа мүшесінің бастамашылық етуі Бірыңғай экономикалық кеңістікті қалыптастыратын келісімдерді іске асыру мақсатында құжаттарды əзірлеудің Күнтізбелік жоспарын уақтылы орындамау Шетелдік мемлекеттің Қазақстанға қатысты ішкі нарықтағы жағ-дайды айтарлықтай нашарлататын сауда шараларын қолдануы Қазақстандық компаниялардың қызметі үшін шетелдерде жағдайдың нашарлауы Экспорттық тауарлар бағаларының айтарлықтай төмендеуі Ішкі тəуекелдер Ресурстардың экономиканың салалары арасында бiрдей бөлiнбеуiнiң салдарынан экономиканың шикiзат секторына тəуелдiлiгiнiң күшеюi Жеке жəне заңды тұлғаларға көрсетілетін мемлекеттік қызметтер тізіліміне енгізілген мемлекеттік қызметтердің уақтылы стандартталмауы жəне регламенттелмеуі

Т ə у е к е л д е р д і б а с қ а р у ж ө н і н д е г і ш а р а л а р д ы Тəуекелдерді басқару жөніндегі қабылдамаған жағдайда болуы мүмкін салдарлар іс-шаралар

2

3

Бағалардың өсуi кезiнде: 1. Мұнайдың əлемдiк бағаларының өсуi нəтижесiнде мұнай мен мұнай өнiмдерiне iшкi бағалардың өсуi 2. Мұнай экспорты көлемдерiнiң ұлғаюы нəтижесiнде iшкi нарықта мұнай мен мұнай өнiмдерiне ұсыныстар көлемiнiң төмендеуi 3. Экономиканың шикiзаттық бағыттылығының жəне оның сыртқы нарыққа тəуелдiлiгiнiң күшеюi 4. Инфляция деңгейiнiң өсуi 5. Энергия ресурстарына бағалардың өсуiнен мультипликативтiк əсердiң есебiнен экономиканың өсу қарқынының баяулауы Бағалардың төмендеуi кезiнде: 1. Мемлекеттiк бюджет пен Ұлттық қорға түсетiн түсiмдердiң қысқаруы 2. Инвестициялық жобаларды қаржыландыру көлемiнiң қысқаруы 3. Экономиканың өсу қарқынының төмендеуi Бағалардың өсуi кезiнде: 1. Iшкi нарықта азық-түлiк бағаларының өсуi 2. Iшкi нарықта азық-түлiк шикiзаты мен тамақ өнiмдерiне ұсыныстар көлемiнiң төмендеуi 3. Инфляция деңгейiнiң өсуi Бағалардың төмендеуi кезiнде: 1. Ауыл шаруашылығы саласында кiрiстiлiктiң жəне ауыл шаруашылығында өсу қарқынының төмендеуi 2. Мемлекеттiк бюджетке түсетiн түсiмдер көлемiнiң қысқаруы 1. ІЖӨ өсу қарқынының төмендеуі 2. Мемлекеттік бюджет пен Ұлттық қорға түсімдердің қысқаруы

1. Елдегі жəне əлемдегі болып жатқан экономикалық процестерге жедел мониторинг жүйесін жетілдіру 2. Елдегі жəне əлемдегі болып жатқан экономикалық процестерге жедел мониторинг жүйесін жетілдіру бойынша ақпараттық-талдамалық жүйені пайдаланумен əлемдік жəне отандық экономикалар дамуындағы əлеуетті теріс тенденцияларды анықтау жəне Үкіметке тиісті ұсыныстарды жіберу

Екіжақты деңгейде Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі жөніндегі келіссөздер процесі аяқталуының созылуы

1. Елдегі жəне əлемдегі болып жатқан экономикалық процестерге жедел мониторинг жүйесін жетілдіру 2. Елдегі жəне əлемдегі болып жатқан экономикалық процестерге жедел мониторинг жүйесін жетілдіру бойынша ақпараттық-талдамалық жүйені пайдаланумен əлемдік жəне отандық экономикалар дамуындағы əлеуетті теріс тенденцияларды анықтау жəне Үкіметке тиісті ұсыныстарды жіберу Мемлекеттік бюджетті оңтайландыру жəне басымды емес шығындарды қысқарту, бюджет тапшылығының мөлшерін ұлғайту бойынша ұсыныстар əзірлеу Тиісті келіссөздерді жүргізу, қажет болған жағдайда саяси деңгейде уағдаластыққа қол жеткізу тетігін пайдалану

Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құқықтық базасын қалыптастырудың созылуы

Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құқықтық базасын қалыптастыру процесін үйлестіру, тиісті келіссөздер жүргізу

Бағалардың тұрақсыздануы, тұтынушылардың жəне отандық өндірушілер жағдайының нашарлауы

Сауда шараларын қолданған Тараппен келіссөздер жүргізу, жағдайды тұрақтандыруға бағытталған шаралар кешенін əзірлеу

Халықаралық ықпалдың жəне Қазақстан имиджінің төмендеуі

Халықаралық нарықтарда Қазақстан Республикасын позициялау

Сыртқы сауда айналымын төмендету

Экспорт құрылымын əртараптандыруға ықпал ету

Елде «голланд ауруының» дамуы

1. Қорларды құру жəне қайта өндірудің оңтайлы пропорцияларын қолдау есебінен тұтынуды, инвестициялық белсенділікті жандандыру. 2. Құрылымдық жəне инвестициялық саясат шараларымен үйлестiрiлген фискалдық, ақша-кредит саясат құралдарының үйлесiмдiлiгi 1. Жеке жəне заңды тұлғаларға көрсетілетін мемлекеттік қызметтер тізіліміне қабылданған өзгерістер туралы мемлекеттік жəне жергілікті атқарушы органдарды уақтылы хабардар ету 2. Мемлекеттік қызметтер стандарттары мен регламенттерін əзірлеудің тұрақты мониторингі жəне Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Кеңсесіне, Қазақстан Республикасы Президентінің Əкімшілігіне оның нəтижелері туралы тиісті есептерді жіберу

1. «Мемлекеттік қызметтерді көрсету» бағыты бойынша мемлекеттік жəне жергілікті атқарушы органдар қызметі тиімділігінің төмендеуі 2. Мемлекеттік қызметтер көрсету тəртібінің ашық еместігі

7. Бюджеттік бағдарламалар 2013 – 2015 жылдарға арналып қалыптастырылған стратегиялық бағыттарға, мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізу үшін олардың сан, сапа, нəтиже мен бюджет көрсеткіштері көрсетіле отырып, 34 бюджеттік бағдарлама айқындалды. Бюджеттік бағдарламалардың орындалуының түпкілікті көрсеткіштері айқындық, салыстырмалық, экономикалық орындылық, бақыланушылық жəне тексерушілік қағидаттарына негізделіп қалыптастырылды. Бюджеттік 001 «Экономика жəне сауда саясатын, мемлекеттік жоспарлау мен басқару жүйесін қалыптастыру жəне дабағдарлама мыту жөніндегі қызметтер» 100 «Экономика жəне сауда саясаты, мемлекеттік жоспарлау мен басқару жүйесі саласындағы уəкілетті органның қызметін қамтамасыз ету» 102 «Экономика, сауда жəне мемлекеттік басқару саласында зерттеулерді жүргізу, сараптамалық жəне консалтингтік қызметтер көрсету» 104 «Ақпараттық жүйелердің жұмыс істеуін қамтамасыз ету жəне мемлекеттік органдарды ақпараттық техникалық қамтамасыз ету» Сипаттама Уəкілетті органның еңбеқақы қорына төлеу, кеңсе тауарларымен, байланыс қызметтерімен қамтамасыз ету, ақпараттық бағдарламаларды сүйемелдеу, негізгі құралдарды жөндеу жəне өкілдік шығыстар қарастырылған қызметін қамтамасыз ету; стратегиялық жəне бағдарламалық құжаттарды мониторингілеу; «Экономикалық зерттеулер институті» АҚ-ны мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін бағалауға тарту; заң жобаларына ғылыми экономикалық сараптама жүргізу; экономика, сауда жəне мемлекеттік басқару саласындағы ісшараларды талдамалық сүйемелдеу Бюджеттік мазмұнына байла- мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік бағдарлама нысты қызметтер көрсетуді жүзеге асыру түрі іске асыру тəсіліне жеке бюджеттік бағдарлама байланысты ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсет- Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала- Жобаланатын кіштерінің атауы 2009 жыл 2010 жыл 2011 2012 жыл 2013 жыл натын 2014 жыл 2015 жыл (есеп) (жоспар) жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның ісшаралары 1. Министрліктің орталық аппа- мың 1 017 906 1 252 871 1 214 299 1 671 198 1 909 552 1 703 703 1 704 377 ратын ұстау теңге 2. Мемлекеттік жоспарлау мың теңге 60 000 57 000 60 000 60 000 жүйесі құжаттарының іске асырылуын мониторингілеуді сараптамалық-талдамалық сүйемелдеу 3. Орталық мемлекеттік жəне мың теңге 92 900 94 374 97 825 103 629 жергілікті атқарушы органдар қызметінің тиімділігін бағалауды талдамалық сүйемелдеу мың теңге 120 400 168 560 172 000 172 000 4. Қазақстан Республикасы заң жобаларына ғылыми экономикалық сараптама жүргізу 5. ЭБЖМ-нің экономимың теңге 1 694 596 1 235 497 1146 1140 ка, сауда жəне мемлекеттік 467 663 басқару саласындағы қызметін талдамалық сүйемелдеу Тікелей нəтиже көрсеткіштері Экономика өсуінің нақты % 101,1 102,0 98-102 95-105 95-105 95-105 95-105 қалыптасқан қарқынының ІЖӨ өсуінің нысаналы көрсеткіштерінен ауытқуы 2020 жылға қарай шағын 2009 жылға 100,0 101,0 101,3 102,0 103,0 103,5 жəне орта бизнес өнімдерінің қарағанда ІЖӨ-дегі үлесі 2009 жылмен %-бен салыстырғанда 7 – 10 %-ға ұлғаяды Уақыт пен шығындарды қоса % 2009 2011 алғанда, бизнесті тіркеу мен жылмен жылмен жүргізуге (рұқсаттар, лицензисалыссалысялар мен сертификаттарды алутырғанда тырғанда мен; аккредиттеумен; консуль30 30 тацияларды алумен) байланысты операциялық шығындарды төмендету «Бизнестің жол картасы 2020» % ставка бағдарламасы шеңберінде кəсіпкерлік субъектілері үшін екінші деңгейдегі банктердің кредиттері бойынша пайыздық ставканы төмендету: 1) экономиканың шикізаттық 7 7 7 Қазақстан емес секторларындағы жобаРеспубликасы ларды іске асыратындарға; Үкіметінің шешімімен 2) өнімді сыртқы нарықтарға 8 8 8 айқындалатын боэкспорттайтындарға лады «Бизнестің жол картасы 2020» адам 200 710 500 600 бағдарламасы шеңберінде Қазақстан аумағында жəне шетелде оқудан өткен шағын жəне орта бизнес кəсіпкерлерінің саны Концессиялық жобаларды іске жобалар1 3 3 3 асыруға арналған конкурстық дың саны құжаттамалар жобаларын келісу Бөлшектік сауда айналымының алдыңғы 100 102 103 104 106 106 өсу қарқыны жылға қарағанда %-бен Сауда саласында қызмет 2009 жылға 50 көрсету сапасын арттықарағанда ру мақсатында бөлшек та%- бен уар айналымының жалпы көлемінде ірі сауда объектілері мен сауда желілерінің үлесін арттыру Ашық баға қалыптастыруды көтерме та- 0,8 0,8 0,9 1,0 1,1 1,2 1,3 арттыру мақсатында көтерме уар айналытауар айналымының жалпы мының көлемінде биржалар арқылы жалпы сауда операциялары көлемінің көлемінен үлесін арттыру % Алдыңғы жылға қарағанда % 99 100 нақты көріністе ЖӨӨ-нің өсуін қамтамасыз ету бойынша «Өңірлерді дамыту» бағдарламасының нысаналы индикаторына қол жеткізу Жергілікті маңызы бар өзекті бірлік 480 6500 6500 мəселелерді шешу шеңберінде абаттандыру жөніндегі іс-шаралар жүргізілген ауылдардың саны «2012 – 2020 жылдарға бірлік 27 27 27 арналған моноқалаларды дамыту» бағдарламасы шеңберінде абаттандыру жөніндегі іс-шаралар жүргізілген моноқалалардың саны Қазақстан Республикасы ІЖӨ-ге 26,5 26,3 27,9 31,9 31,7 31,6 30,8 Ұлттық қорының активтерін қарағанда ІЖӨ-ден 20% мөлшерінде азай- %-бен тылмайтын қалдықтан кем емес ұстап тұру Мемлекеттік бюджет ІЖӨ-ге 2,8 2,4 2,6 3,1 2,1 1,8 1,5 тапшылығын ІЖӨ-ге қатысты қарағанда азайту %-бен Бюджет шығыстарының елдің % 100 100 100 100 əлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі басымдықтарына сəйкестігі Салық жəне кеден заңнамасын % 100 100 100 100 100 жетілдіру НҚА жобаларын пысықтау бірл. 15 14 13 12 санын төмендету (табиғи монополиялар саласындағы заңнамалардың сапасын арттыру жолымен) НҚА жобаларын пысықтау са- бірл. 15 14 13 12 нын төмендету (бəсекелестікті қорғау саласындағы заңнамалардың сапасын арттыру жолымен) Монополияға қарсы саясаттың % 100 100 100 100 тиімділігін арттыру бойынша жұмыстардың үлес салмағы Көші-қон заңнамасын % 100 жетілдіру ІЖӨ-дегі тікелей шетел % 13,0 инвестицияларының (ТШИ) үлесі

Бюджеттік 001 «Экономика жəне сауда саясатын, мемлекеттік жоспарлау мен басқару жүйесін қалыптастыру жəне дабағдарлама мыту жөніндегі қызметтер» 100 «Экономика жəне сауда саясаты, мемлекеттік жоспарлау мен басқару жүйесі саласындағы уəкілетті органның қызметін қамтамасыз ету» 102 «Экономика, сауда жəне мемлекеттік басқару саласында зерттеулерді жүргізу, сараптамалық жəне консалтингтік қызметтер көрсету» 104 «Ақпараттық жүйелердің жұмыс істеуін қамтамасыз ету жəне мемлекеттік органдарды ақпараттық техникалық қамтамасыз ету» Кеден одағы мəселелері шешім20 20 20 20 жөніндегі Еуразиялық дердің саны экономикалық комиссия Кеңесінің отырысында қабылданған шешімдердің саны Кеден одағы мəселелері шешім40 40 40 35 жөніндегі Еуразиялық дердің саны экономикалық комиссия Алқасының отырысында қабылданған шешімдердің саны Кеден одағына мүше елдердің %-бен үлес 38,8 96,0 96,0 97,0 99,0 99,0 100,0 (Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы, Ресей Федерациясы) импорттық кеден баждарының ставкаларын біріздендіру Бірыңғай экономикалық Келісімдер 17 Бірыңғай эконо- кеңістіктің құқықтық базасын саны микалық кеңісқалыптастыруды аяқтау тікті қалыптастыру жөніндегі келіссөздер процесінің қорытындылары бойынша дана 13 8 1 1 БЭК шарттық-құқықтық базасын қалыптастыратын келісімдерді іске асыру мақсатында халықаралық шарттар мен өзге де құжаттарға қол қою Жұмыс тобына мүше елдерхаттамалар 1 2 3 3 мен ДСҰ-ға кіру бойынша екі саны жақты келіссөздерді аяқтау Қазақстандық заңнаманы % 100 отандық тауарлардың бəсекеге қабілеттілігін жақсартуға ықпал ететін ДСҰ-ның түйінді келісімдерімен біріздендіру Экспорт географиясын елдер саны 87 89 91 93 95 97 100 кеңейтуге ықпал ету Ресей Федерациясындағы алдың43,5 142,0 130,0 132,0 134,0 134,0 135,0 қазақстандық өнім ғы жылға экспортының өсімі (мұнаймен қарағанда жəне газбен жабдықтау көлемін %-бен ескермегенде) Анықталған мемлекеттік % 60 80 100 100 қызметтер санынан Мемлекеттік қызметтер тізіліміне енгізілген мемлекеттік қызметтердің үлесі Орталық мемлекеттік органмем. 2 24 23 24 24 24 дар қызметінің тиімділігін органдар бағалаумен қамту саны Жергілікті атқарушы органөңірлердің 1 16 16 16 16 16 дар қызметінің тиімділігін саны бағалаумен қамту % 100 Стратегиялық жəне бағдарламалық құжаттарды жəне мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларын іске асыру мониторингін жүргізу бойынша ақпараттықталдамалық базаны қалыптастыру Мемлекеттік жəне салалық % 100 бағдарламаларды тексерумен қамту Халықаралық бəсекеге бірлік 1 қабілеттілік индикаторлары көрсеткіштерін қоса алғандағы негізгі көрсеткіштерді (индикаторларды) қалыптастыру бойынша бірыңғай тəсілдерді əзірлеу Жергілікті атқарушы органбірлік 1 дар үшін көрсеткіштердің (индикаторлардың) бірыңғай тізбесін қалыптастыру АҚ саны 6 8 10 12 Жарғылық капиталында мемлекеттің қатысуы бар акционерлік қоғамдардың корпоративтік басқару сапасын қамтамасыз ету «Халықтық IPO» % 10 30 50 70 80 бағдарламасының міндеттері мен оған қатысу шарттары туралы Қазақстан Республикасының хабардар етілген тұрғындарының үлесі (сұралғандар санынан) Экономика, сауда жəне дана 31 20 30 30 мемлекеттік басқару саласында жүргізілген зерттеулер саны, талдамалық жəне консалтингтік қызметтер көрсету Заң жобаларына жүргізілген дана 70 98 100 100 ғылыми экономикалық сараптамалар саны Түпкілікті нəтиже алдың101,2 105,0 107,0 105,4 106,0 106,1 107,6 көрсеткіштері ғы жылға ІЖӨ ФКИ* қарағанда %-бен Шикізаттық емес сектордың алдыңғы 98,4 105,1 107,4 107,4 106,6 107,0 107,6 ФКИ жылға қарағанда %-бен Негізгі капиталға инвестиция- алдыңғы 102,1 102,9 112,8 103,5 104,7 109,2 108,2 лар көлемінің өсімі жылға қарағанда %-бен 2020 жылға қарай Дүниежүзілік рейтингтегі 63 58 47 46 44 43 Банктің «Бизнесті жүргізу орын жеңілдігі» («Doing Business») рейтингі бойынша көрсеткіштерді жақсарту Көлеңкелі экономика мөлшері ІЖӨ-ге 19,5 (2008 20-дан 20-дан 20-дан 20-дан 20-дан 20-дан қарағанда жылғы аспайтын аспай аспай аспай аспай аспай %-бен бағалау) тын тын тын тын тын Жан басына шаққандағы ЖӨӨ есе 11,5 10,0 9,8 9,75 9,25 9,0 бойынша өңірлер арасындағы айырмашылықтың төмендеуі ДЭФ-тің Жаһандық рейтингтегі 89 41 39 38 37 36 35 бəсекеге қабілеттілік орын индексі рейтингінде «Салық салу деңгейі мен əсері» көрсеткішінің жақсаруы ДЭФ-тің Жаһандық бəсекеге рейтингтегі 65 52 51 49 48 қабілеттілік индексі орын рейтингінде «Үкіметтік реттеу ауыртпалығы» көрсеткішінің жақсаруы рейтингтегі 92 121 95 95 94 94 93 ДЭФ-тің Жаһандық бəсекеге қабілеттілік индексі орын рейтингінде «Монополияға қарсы саясат тиімділігі» көрсеткішінің жақсаруы Үй шаруашылықтарының ІЖӨ-ге 60 60 60 60 тұтыну үлесі қарағанда %-бен Мемлекеттік басқарудың ІЖӨ-ге 10 10 10 10 тұтыну үлесі қарағанда %-бен Реттелетін тарифтердің негізсіз % 100 100 100 100 артуына жол бермеу жəне Қазақстан Республикасының Үкіметі (табиғи монополиялар саласындағы жəне реттелетін нарықтардағы мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттыру жолымен) жыл сайын айқындайтын инфляция дəлізін орындау Тауар нарығының тиімді % 100 100 100 100 жұмыс істеуіне кедергі келтіретін факторларға жол бермеу (бəсекелестікті қорғау жəне монополистік қызметті шектеу мəселелері бойынша мемлекеттік саясаттың тиімділігін артыру жолымен) Жалпы салықтық ставка рейтингтегі 50 31 31 30 30 30 30 (жүктеме), ДЭФ Жаһандық орын бəсекеге қабілеттілік индексі рейтингінде табыс % ДЭФ Жаһандық бəсекеге рейтингтегі 53 32 31 31 30 30 қабілеттілік индексі орын рейтингінде қабылданатын шешімдердің ашықтығы Үкіметтік борыштың үлесі ІЖӨ % 9,5 10,3 10,0 11,8 12,3 12,5 12,2 Экономиканы екінші алдыңғы 105,7 105,4 105,1 104,9 деңгейдегі банктермен жылға кредиттеуді арттыру қарағанда %-бен Сауда ФКИ алдыңғы 97,5 108,0 112,0 114,3 113,0 112,2 112,5 жылға қарағанда %-бен Концессиялық ұсыныстардың базалық 10 30 50 70 санын арттыру жылға қарағанда %-бен Бюджеттің мұнайға қатысты ІЖӨ % -7,5 -5,9 -4,6 -3,9 емес тапшылығы «Мемлекеттiк бюджеттiң барейтингтегі 12 лансы (профицит/ тапшылық)» орын ДЭФ бəсекеге қабiлеттiлiк индексiнiң Жаһандық индикаторы Сыртқы сауда айналымының алдыңғы 66,0 112,1 112,1 111,5 101,0 109,7 112,2 өсу қарқыны жылға қарағанда %-бен Кең экономикалық санаттар 2009 жылға 40 бойынша жіктеуге сəйкес қарағанда экспорттың жалпы көлеміндегі %-бен шикізаттық емес экспорт үлесін ұлғайту (хатшылықтың статистикалық жіктеуі) Орташа өлшенген сауда кедендік 6,2 10,6 10,6 10,6 10,3 10,1 10,1 тарифтік мөлшерлеме құннан %-бен Халықаралық дистрибуцияны ДЭФ ЖБИ 108 90 89 88 87 86 бақылау рейтингіндегі орын Маркетингтің жетілгендігі ДЭФ ЖБИ 85 84 83 82 81 80 рейтингіндегі орын Сауда кедергілерінің шамасы ДЭФ ЖБИ 112 64 63 62 61 60 рейтингіндегі орын Сауда баждары (ставкалар ДЭФ ЖБИ 102 102 98 94 90 89 өлшемдері), % рейтингіндегі орын Халықаралық сауда (Doing Дүние182 181 180 179 178 Business) жүзілік банк рейтингіндегі орын (Doing Business) Жеке жəне заңды тұлғаларға % 60 80 85 100 көрсетілетін анықталған мемлекеттік қызметтер санынан мемлекеттік қызметтердің стандарттаумен жəне регламенттеумен қамтылу деңгейі Мемлекеттік органдар қызметі % 60,2 63,2 66,4 69,7 73,2 тиімділігінің орташа деңгейін жыл сайын 5%-ға арттыру Стратегиялық жоспар – 2020 % 90 көрсеткіштерінің мемлекеттік жоспарлау жүйесінің төмен тұрған құжаттарына декомпозиция деңгейін арттыру Мемлекеттің қатысы бар % 60 100 100 мемлекеттік кəсіпорындарды, АҚ-ны (ЖШС) мемлекеттік мүлікті басқару тиімділігін бағалаумен қамту деңгейі Сапа көрсеткіштері % 100 100 100 100 100 100 100 Қазақстан Республикасы Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігіне жүктелген функцияларды уақтылы орындау Сараптама комиссиясы жəне сараптама комиссиясының жұмыс органы тарапынан қорытындыларға ескертулердің болмауы

(Жалғасы 13-бетте).


(Жалғасы. Басы 11-12-беттерде). Бюджеттік 001 «Экономика жəне сауда саясатын, мемлекеттік жоспарлау мен басқару жүйесін қалыптастыру жəне дабағдарлама мыту жөніндегі қызметтер» 100 «Экономика жəне сауда саясаты, мемлекеттік жоспарлау мен басқару жүйесі саласындағы уəкілетті органның қызметін қамтамасыз ету» 102 «Экономика, сауда жəне мемлекеттік басқару саласында зерттеулерді жүргізу, сараптамалық жəне консалтингтік қызметтер көрсету» 104 «Ақпараттық жүйелердің жұмыс істеуін қамтамасыз ету жəне мемлекеттік органдарды ақпараттық техникалық қамтамасыз ету» Тиімділік көрсеткіштері мың теңге 715 3 035 1 953 2 768 3 751,6 2 783,1 2 813,6 Штат санының бір бірлігін ұстауға жұмсалатын орташа шығындар** 1 орталық мемлекеттік ормың теңге 2 382 2 359,4 2 445,6 2 590,7 ганды, 1 өңірді бағалауға жұмсалатын орташа шығыстар*** 1 заң жобасы сараптамасының мың теңге 1 720 1 720 1 720 1 720 құны**** Зерттеу бірлігіне орташа мың теңге 63 480,5 77 771,6 49209,7 49209,7 шығындардың орташа көлемі Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге 1 017 906 1 252 871 1 214 299 3 639 094 3 464 983 3 179 995 3 180 669

* 7% өсуді ескере отырып ІЖӨ ФКИ , сауда ФКИ ** есебі қоса берілген *** 2012 жылы 92 900 (бюджеттік шығыстар көлемі) / 39 (16 жергілікті мемлекеттік орган + 23 орталық мемлекеттік орган) = 2 382 м.т.; 2013 жылы 94 374 / 40= 2 359,4 м.т.; 2014 жылы 97 825 / 40 = 2 445,6 м.т., 2015 жылы 103 629 / 40 = 2 590,7 м.т. **** 2012 жылы 120 400 (бюджеттік шығыстар көлемі) / 70 (заң жобаларының саны) = 1 720 м.т., 2013 жылы 168 560 (бюджеттік шығыстар көлемі) / 98 (заң жобаларының саны) = 1 720 т.т., 2014, 2015 жылдары 172 000 (бюджеттік шығыстар көлемі) / 100 (заң жобаларының саны) = 1 720 м.т.

Бюджеттік бағдарлама

004 «Бюджеттiк инвестициялық жəне концессиялық жобалардың техника-экономикалық негiздемелерiн əзiрлеу немесе түзету, сондай-ақ қажеттi сараптамалар жүргiзу, концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеу»* Бюджеттік инвестициялық жəне концессиялық жобалардың техникалық-экономикалық негіздемелерін дайындау, концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеу

Сипаттама Бюджеттік бағдарлама түрі

мазмұнына байла- Мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік нысты қызметтерді жүзеге асыру іске асыру тəсіліне бөлінетін бюджеттік бағдарлама байланысты ағымдағы/даму

ағымдағы

Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің Өлш. бірл. атауы

1

2

Тікелей нəтиже көрсеткіштері Бюджеттік бағдарламалардың əкімшілері арасында бекітілген жылдық шығыстарының сомасын бөлу Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Бюджеттік инвестициялық жəне концессиялық жобалардың техникалықэкономикалық негіздемелерін əзірлеуді немесе түзетуді, сондайақ оларға қажетті сараптамалар жүргізуді, бюджет комиссиясы мақұлдаған концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеуді қаржыландыруды қамтамасыз ету Сапа көрсеткіштері Тізбеге бюджеттік инвестициялық жəне концессиялық жобаларды енгізудің толықтығы, бюджеттік комиссия мақұлдаған инвестициялық жəне концессиялық ұсыныстар негізінде жүзеге асырылатын техникалықэкономикалық негіздемелерді əзірлеу немесе түзету, сондай-ақ қажетті сараптамалар жүргізу Тиімділік көрсеткіштері Бюджеттік инвестициялық жобалардың техникалық-экономикалық негіздемелерін əзірлеуге жəне сараптауға болжанатын шығындары Концессиялық жобалардың техникалық-экономикалық негіздемесін əзірлеуге жəне сараптауға болжанатын шығындар Концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеуге болжанатын шығындар Бюджеттік шығыстар көлемі

Есепті кезең

2009 жыл 2010 жыл 2011 (есеп) (жоспар) жыл

Жобала Жобалананатын т ы н 2 0 1 5 2014 жыл 2012 2013 жыл жыл жыл

3

Жоспарлы кезең

6

4

5

%

100

100

%

100

100

мақұлданған 100 инвестициялық ұсыныстардың жалпы санының %

100

7

8

9

мың теңге

287 837

мың теңге

172 360

24 092

мың теңге

1 178 798 115 380

0

мың теңге

115 380

311 929

005 «Жұмылдыру дайындығы мен жұмылдыруды жетілдіру жөніндегі қызметтер» (құпия)

мазмұнына байланысты іске асыру тəсіліне байланысты ағымдағы/даму Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің Өлш. атауы бірл.

1 Тікелей нəтиже көрсеткіштері Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Сапа көрсеткіштері Тиімділік көрсеткіштері Бюджеттік шығыстар көлемі

2

Есепті кезең 2009 2010 жыл жыл (есеп) (жоспар) 3 4

Жоспарлы кезең 2011 2012 2013 жыл жыл жыл

Жобаланатын Жобала2014 жыл натын 2015 жыл

5

8

мың теңге

6

7

47 823 47 823 47 823

9

47 823

Бюджеттік 006 «Бюджеттік инвестициялар жəне концессия мəселелері бойынша құжаттаманы бағалау жəне сараптау» бағдарлама Сипаттама «Қазақстандық мемлекеттік-жеке меншік əріптестік орталығы» АҚ-ның бюджеттік инвестициялар мен концессия мəселелері бойынша сараптамалар, сондай-ақ концессиялық жобаларды, оның ішінде бюджеттен бірлесіп қаржыландыру шартымен, іске асырылуын бағалау жүргізуі Бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік бағдарлама қызметтер көрсетуді жүзеге асыру түрі іске асыру тəсіліне бай- жеке бюджеттік бағдарлама ланысты ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жоба- Жобаатауы ланаланатын 2009 2010 2011 2012 2013 тын 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 2014 жыл (есеп) (жоспар) жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың 378 153 443 943 423 729 302 643 477 065 477 065 477 065 Бюджеттiк инвестициялар мен концес- теңге сиялар мəселелері бойынша сараптамалар жүргізу, сондай-ақ концессиялық жобаларды, оның iшiнде бюджеттен бірлесіп қаржыландыру шартымен iске асырылуын бағалау Тікелей нəтиже көрсеткіштері қорытындылар 75 134 112 117 145 145 145 «Қазақстандық мемлекеттік-жеке саны меншік əріптестік орталығы» АҚ-ның бюджеттік инвестициялар мен концессия мəселелері бойынша сараптаманы жүргізуі жəне дайындауы «Қазақстандық мемлекеттік-жеке қорытындылар 6 3 3 4 5 5 5 меншік əріптестік орталығы» АҚ саны концессиялық жобалардың, оның ішінде бюджеттен бірлесіп қаржыландыру шартымен, іске асырылуын бағалауды жүргізуі жəне дайындауы Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері жобалар саны 5 12 13 14 Концессияға берілуге ұсынылатын объектілердің тізбесі Сапа көрсеткіштері сараптамаға 100 100 100 100 100 100 100 Бюджеттік инвестициялар мен концес- келіп сиялар мəселелері бойынша келіп түскен түскендердің жобаларға сапалы сараптама жүргізудің жалпы санытолықтығы нан % Концессиялық жобалардың, оның ішінде бағалауға келіп 100 100 100 100 100 100 100 бюджеттен бірлесіп қаржыландыру шар- түскендердің тымен іске асырылуына сапалы бағалау жалпы саныжүргізудің толықтығы нан % мың теңге 4 668,5 3 240,4 3 783,4 3 290,1 3 290,1 3 290,1 3 290,1 Тиімділік көрсеткіштері Құжаттаманың бір сараптамасы мен бағалауын жүргізудің орташа құны Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге 378 153 443 943 423 739 302 643 477 065 477 065 477 065

Бюджеттік 007 «Экономика, сауда жəне мемлекеттік басқару саласында қолданбалы зерттеулер жүргізу»* бағдарлама Сипаттама

2020 жылға дейін елдің əлеуметтік-экономикалық дамуының стратегиялық жоспарларына сəйкес Қазақстан Республикасы əлеуметтік-экономикалық дамуының басымдықтары бойынша зерттеулер жүргізу; 2020 жылға дейін Қазақстан Республикасының стратегиялық даму жоспарында көзделген нысаналы даму индикаторларына қол жеткізу; бизнес ортаны жақсарту; Бірыңғай экономикалық қоғамдастық кеңістігіндегі экономикалық интеграция жəне Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру; мемлекеттік басқару жүйесін реформалау Бюджеттік мазмұнына байланысты Мемлекеттік функцияларды, өкілеттіліктерді жəне олардан туындайтын бағдарлама мемлекеттік қызметтерді жүзеге асыру түрі іске асыру тəсіліне бай- жеке бюджеттік бағдарлама ланысты ағымдағы/даму ағымдағы Жоба- ЖобаБюджеттік бағдарлама Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең ланатын көрсеткіштерінің атауы 2009 2010 жыл 2011 жыл 2012 2013 лана2015 жыл (жоспар) жыл жыл тын 2014 жыл (есеп) жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Тікелей нəтиже көрсеткіштері дана 21 29 23 Экономика, сауда жəне мемлекеттік басқару саласында жүргізілген қолданбалы зерттеулер саны Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері 12 Экономиканың тұрақты жəне теңгерімді өсуін, сауда мен мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру бойынша ұсынымдар əзірлеу Сапа көрсеткіштері жалпы саны- 98,6 100 100 Экономика, сауда жəне мемлекеттік нан % басқару саласындағы зерттеулер нəтижелерінің қолданылуы Тиімділік көрсеткіштері мың теңге 44 496,8 50 665,5 68 660,4 Зерттеу бірлігіне орташа шығындардың орташа көлемі Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге 921 692 1 469 300 1 579 189

*Аталған бюджеттік бағдарлама 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап 001 «Экономика жəне сауда саясатын, мемлекеттік жоспарлау басқару жүйесін қалыптастыру жəне дамыту жөніндегі қызметтер» бюджеттік бағдарламасының 102 «Экономика, сауда жəне мемлекеттік басқару саласында қолданбалы зерттеулер жүргізу бойынша қызметтер» кіші бағдарламасы шеңберінде орындалады. Бюджеттік бағдарлама Сипаттамасы бюджеттік бағдарлама түрі

сапа көрсеткіштері тиімділік көрсеткіштері бюджет шығыстарының көлемі

мың теңге

58 863

Бюджеттік бағдарлама

009 «Шетелдердегi сауда өкiлдiктерiнiң қызметiн қамтамасыз ету»*

Сипаттама

Қазақстандық тауарларды экспортқа шығару үшiн сауда өкiлдiктерiнiң қызметтерiн қамтамасыз ету

Бюджеттік бағдарлама түрі

мазмұнына байланысты

Мемлекеттік функцияларды, өкілеттіліктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтерді жүзеге асыру

iске асыру тəсiлiне байланысты ағымдағы/ даму

жеке бюджеттік бағдарлама ағымдағы

Б ю д ж е т т і к б а ғ д а р л а м а Өлш. бірл. көрсеткіштерінің атауы 1 2 Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi конференҚазақстан экономикасына инвециялар стиция жəне осы заманғы техсаны нологияларды тарту бойынша конференцияларды ұйымдастыру жəне өткiзу Қазақстан мен Ресей арасындағы қатысу саны сауда-экономикалық ынтымақтастық мəселелерi бойынша халықаралық форумдарға, конференцияларға, дөңгелек үстелдерге қатысу Қазақстан Республикасы мен Ресей қарастырылған Федерациясы кəсiпкерлерiнiң коммерциялық ұсыныстарымен коммерциялық жұмыс, келiсiмшарттарды жасасу ұсыныскезiнде көмек көрсету. тар мен Сауда-экономикалық ынтымақтастықты орнатудың өткiзiлген əртүрлi мəселелерi, келiссөздер консультациялар жүргiзу бойынша сыртқы сауда саны қызметiнiң қазақстандық жəне ресейлiк қатысушылары үшiн консультациялар өткiзу. Ресей Федерациясының Саудаөнеркəсiптiк палатасымен, ресейлiк нарықта қазақстандық тауарларды экспорттық жылжыту бойынша қауымдастықтармен жəне ритейлорлармен жұмыс Түпкiлiктi нəтиже көрсеткiштерi алдыңғы Ресей Федерациясындағы жылға қазақстандық өнiм экспортының қарағанда өсiмi (мұнаймен жəне газбен %-бен жабдықтау көлемiн ескермегенде) Сапа көрсеткiштерi алдыңғы Қазақстан мен Ресей арасындағы жылға тауар айналымының өсу қарқыны қарағанда %-бен Тиiмдiлiк көрсеткiштерi % Ресей Федерациясындағы Қазақстан Республикасының Сауда өкiлдiгi туралы ережеге жəне Сауда өкiлдiгiнiң тиiстi жылға арналған жұмыс жоспарына сəйкес функциялар мен мiндеттердi уақтылы орындау Штаттық санның бiр бiрлiгiн мың теңге ұстауға жұмсалатын орташа шығындар Бюджеттiк шығыстар көлемi мың теңге

Есепті кезең 2009 2010 жыл жыл (жоспар) (есеп) 3 4

Жоспарлы кезең Жоба- Жобалана2012 2013 жыл ланатын тын 2015 2014 жыл жыл жыл 5 6 7 8 9 1

2011 жыл

6

1 300

130 Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

125

Бюджеттік бағдарлама түрі

100

237 404

003 Бюджеттік инвестициялық жобаларға мониторинг жүргізу

Бюджеттік инвестициялық жобаларға мониторинг жүргізу мазмұнына қарай мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жүзега асыру жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету іске асыру жеке тəсіліне қарай ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті жыл жоспарлы кезең 2014 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі жыл 2011 жыл 2012 2013 2009 2010 жыл жыл жыл жыл (ағымдағы (есеп) жылдың жоспары) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиже көрсеткіштері Бюджеттік инвестициялық % 100 жобаларға мониторинг жүргізуді қамтамасыз ету түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Бюджеттік инвестициялық есеп 2 жобаларға мониторинг жүргізу туралы есеп

Сапа көрсеткіштері есеп немесе Елдің егемен кредиттік рейтингін баспасөзрастау немесе өзгерудің релизі негіздемесімен рейтингтік агенттіктерден есептер жəне/немесе баспасөз-релиздерін алу Тиiмдiлiк көрсеткiштерi мың теңге Халықаралық рейтинг агенттiктерi бойынша жарналар сомасы, оның ішінде: Standard&Poor`s Moody`s

3

3

3

3

3

3

3

28 037

30 900

53 790

31 220

31 140

32 100

32 100

7 500 7 774

7 500 7 800

7 750 8 525

8 250 8 250

8 250 8 250

8 250 8 250

Fitch

12 763

15 600

7 500 16 050 (оның ішінде 2010 жылға – 7800, 2011 жылға -8250) 30 240 (оның ішінде 2010 жылға – 15600, 2011 жылға 14640) 53 790

14 945

14 640

15 600

15 600

мың теңге

28 037

30 900

31 220

31 140

32 100

32 100

Бюджеттік 011 «Халықаралық ұйымдармен бірлесіп жүзеге асырылатын жобаларды зерттеулерді іске асыруды бағдарлама қамтамасыз ету» 006 «Республикалық бюджеттен грантты бірлесіп қаржыландыру есебінен» 018 «Грант есебінен» Сипаттама Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Халықаралық қайта құру жəне даму банкі арасындағы Бірлескен экономикалық зерттеулер бағдарламасын, Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Америка Құрама Штаттарының Үкіметі арасындағы экономикалық даму бойынша қазақстан-американдық бағдарламасын іске асыру Бюджеттік мазмұнына байла- Мемлекеттік функцияларды, өкілеттіліктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік бағдарлама нысты қызметтерді жүзеге асыру түрі іске асыру тəсіліне жеке бюджеттік бағдарлама байланысты ағымдағы/даму Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы

ағымдағы Өлш. бірл.

Есепті кезең 2009 жыл (есеп)

1 2 Бюджеттік бағдарламаның ісмың шаралары: теңге 1. ЮСАИД-пен бірге бизнес мың ортаны жақсарту, экономикалық теңге реформалар арқылы бəсекеге қабілеттілікті жоғарылату, сауданы ырықтандыру мен кедендік реформа жəне т.б. салаларда зерттеулер жүргізу 2. Дүниежүзілік банкпен бірлесіп мың экономикалық зерттеулер теңге жүргізу мың 3. Азия Даму Банкімен (АДБ) теңге бірлесіп білім жəне озық тəжірибемен алмасуды жүзеге асыру, зерттеулер жүргізу, экспресс бағалау, ҚР Үкіметі үшін басымды салаларда технология жəне ноу-хау беру 4. Еуропа Қайта Құру жəне Даму Банкімен (ЕҚҚДБ) бірлесіп ҚР Үкіметіне көлік жəне логистиканы қоса алғанда, инфрақұрылым, пошта жəне муниципалды қызметтер, энергетика, телекоммың муникация сияқты экономика теңге салаларында іс-шараларды іске асыру жəне консультациялық қызметтер көрсету 5. ЕҚҚДБ-мен бірлесіп BAS ісмың керлік консультациялық қызметтеңге тер бағдарламасын іске асыру Тікелей нəтиже көрсеткіштері зертХалықаралық ұйымдармен теулер бірлесіп жүзеге асырылатын саны, зерттеулер мен жобалар саны кем дегенде Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері жалпы Зерттеулер нəтижелерінің санықолданылуы* нан % Сапа көрсеткіштері есептер Экономикалық даму бойсаны ынша Қазақстан-Америка бағдарламасы, Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Дүниежүзілік Банктің Бірлескен экономикалық зерттеулер бағдарламасы шеңберінде қабылданбаған есептердің саны ҚР Үкіметі мен АДБ арасындағы есептер білім жəне тəжірибе алмасу саны бойынша бағдарламасының шеңберінде қабылданбаған есептер саны есептер ҚР Үкіметі мен ЕҚҚДБ арасындағы техникалық ынтымақтастық саны бағдарламасының шеңберінде қабылданбаған есептер саны Тиімділік көрсеткіштері % Экономикалық даму бойынша Қазақстан-Американ бағдарламасы шеңберінде Қазақстан Республикасының үлесі Экономикалық даму бой% ынша Қазақстан-Американ бағдарламасы шеңберінде ЮСАИД-дың үлесі Қазақстан Республикасының % Үкіметі мен Дүниежүзілік Банктің бірлескен экономикалық зерттеулері бағдарламасы шеңберіндегі Қазақстан Республикасының үлесі

3

2010 жыл (жоспар) 4

Жоспарлы кезең 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл

5 6 7 1 050 000 1 298 250 1 348 250 675 000

375 000

26

34

Жобаланатын 2014 жыл

Жобаланатын 2015 жыл

8 1 530 731,0

9 1 188 331,0

675 000

623 250

473 250

345 750

75 000

150 000

800 000

28

22

800 000

238 331

33

30

10

70

70

65

65

-

-

-

-

-

-

-

67

67

50

33,3

33

33

71

68,5

76

80,5

800 000

234 981

55

66,6

150 000

0

50

50

012 «Мемлекеттік басқаруды жетілдіру» 006 «Грантты республикалық бюджеттен бірлесіп қаржыландыру есебінен» 018 «Грант есебінен» Шетел инвестицияларын тарту арқылы өңірлердің бəсекеге қабілеттілігін арттыру мен шағын жəне орта бизнестің дамуын қолдау мазмұнына қарай

мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру

іске асыру əдісіне қарай

жеке бюджеттік бағдарлама

Ағымдағы/ даму

ағымдағы

Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы

16 152

Бюджеттік 010 «Қазақстан Республикасының егемен кредиттік рейтингін қайта қарау мəселелері бойынша халықаралық бағдарлама рейтингтік агенттіктерімен өзара іс-қимыл» Сипаттама Қазақстанға егемен кредиттік рейтингін беру бойынша қызметтер көрсету үшін халықаралық рейтингтік агенттіктерге ақы төлеуді жүзеге асыру Бюджеттік мазмұнына байла- Мемлекеттік функцияларды, өкілеттіліктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік бағдарлама нысты қызметтерді жүзеге асыру түрі жеке бюджеттік бағдарлама іске асыру тəсiлiне байланысты ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жоба- Жобаланакөрсеткіштерінің атауы ланатын тын 2015 2009 2010 жыл 2011 2012 жыл 2013 2014 жыл жыл (жоспар) жыл жыл жыл (есеп) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның шамың теңге 28 037 30 900 53 790 31 220 31 140 32 100 32 100 ралары: Standard&Poor’s, Fitch жəне Moody’s халықаралық рейтингтік агенттіктері талдаушыларының жыл сайынғы сапарларын ұйымдастыру. Рейтингтік агенттіктердің Қазақстан Республикасының егеменді кредиттік рейтингтеріне мониторинг жəне бақылау жасауы (қайта қарау, сақтау) Тікелей нəтиже көрсеткiштерi сапар 3 3 3 3 3 3 3 Қазақстан Республикасының егеменді кредиттік рейтингін қайта қарау немесе растау мақсатымен Standard&Poor’s, Fitch и Moody’s халықаралық рейтинг агенттiктерi талдаушыларының жыл сайынғы ұйымдастырылған сапарларының саны Түпкiлiктi нəтиже көрсеткiштерi % 100 100 100 100 100 100 100 «Инвестициялық санат» деңгейінде елдің егеменді кредиттік рейтингтерін сақтау

Бюджеттік шығыстар көлемі

Бюджеттік 011 «Халықаралық ұйымдармен бірлесіп жүзеге асырылатын жобаларды зерттеулерді іске асыруды бағдарлама қамтамасыз ету» 006 «Республикалық бюджеттен грантты бірлесіп қаржыландыру есебінен» 018 «Грант есебінен» Қазақстан Республикасының % 29 31,5 34 19,5 14,5 28 Үкіметі мен Дүниежүзілік Банктің Бірлескен экономикалық зерттеулер бағдарламасы шеңберіндегі Дүниежүзілік Банктің үлесі % 50 50 50 ҚР Үкіметі мен АДБ арасындағы білім жəне тəжірибе алмасу бойынша бағдарламасының шеңберінде Қазақстан Республикасының үлесі ҚР Үкіметі мен АДБ арасындағы % 50 50 50 білім жəне тəжірибе алмасу бойынша бағдарламасының шеңберінде АДБ үлесі ҚР Үкіметі мен ЕҚҚДБ % 50 50 50 арасындағы техникалық ынтымақтастық бағдарламасының шеңберінде Қазақстан Республикасының үлесі ҚР Үкіметі мен ЕҚҚДБ % 50 50 50 арасындағы техникалық ынтымақтастық бағдарламасының шеңберінде ЕҚҚДБ үлесі ЭБЖМ жəне ЕҚҚДБ % 83 83 BAS арасындағы іскерлік консультациялық қызметтер бағдарламасының шеңберінде Қазақстан Республикасының үлесі ЭБЖМ жəне ЕҚҚДБ % 17 17 BAS арасындағы іскерлік консультациялық қызметтер бағдарламасының шеңберінде ЕҚҚДБ үлесі Бюджеттік шығыстар көлемі мың 2 405 014 856 500 1 050 000 1 298 250 1 348 250 1 530 731 1 188 331 теңге Республикалық бюджеттен мың 1 484 601 540 750 726 750 975 000 812 500 917 499 672 592 грантты бірлесіп қаржыландыру теңге есебінен Грант есебінен мың 920 413 315 750 323 250 323 250 535 750 613 232 515 739 теңге

*Түпкілікті нəтиже көрсеткіштеріне зерттеулер нəтижелерінің қолданылуын бағалау арқылы қол жеткізіледі. Кейбір іс-шараларды жобалар аяқталуы бойынша бағалау мүмкіндігі барлығын, ал олардың кейбірін өз ерекшелігіне орай келесі жылдары қолдануға болатындығын ескеріп, болжамды түпкілікті нəтижелер көрсеткіштері келесі нысанда жоспарланған: 2012 ж. – 70 %, 2013 ж. – 65 %, 2014 ж. – 67,5 %, 2015 ж. – 70 %.

*Аталған бюджеттік бағдарлама 2012 жылы 029 «Сауда саясатын жүзеге асыру бойынша қызметтер» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде орындалды, 2013 жылдан бастап «2013 жылға арналған республикалық бюджет көрсеткіштерін түзету туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 29 наурыздағы № 312 қаулысына сəйкес 029 «Сауда саясатын жүзеге асыру бойынша қызметтер» бюджеттік бағдарламасы 015 «Сауда саясатын жүзеге асыру бойынша қызметтер» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде орындалады.

100

*Аталған бюджеттік бағдарлама 2012 жылы 025 «Бюджеттік инвестициялық жəне концессиялық жобалардың техника-экономикалық негіздемелерін əзірлеу немесе түзету, сондай-ақ қажетті сараптамалар жүргізу, концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеу» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде орындалды, 2013 жылдан бастап «2013 жылға арналған республикалық бюджет көрсеткіштерін түзету туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 29 наурыздағы № 312 қаулысына сəйкес 025 «Бюджеттік инвестициялық жəне концессиялық жобалардың техника-экономикалық негіздемелерін əзірлеу немесе түзету, сондай-ақ қажетті сараптамалар жүргізу, концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеу» бюджеттік бағдарламасы 002 «Бюджеттік инвестициялық жəне концессиялық жобалардың техника-экономикалық негіздемелерін əзірлеу немесе түзету, сондай-ақ қажетті сараптамалар жүргізу, концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеу» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде орындалады.

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама Бюджеттік бағдарлама түрі

13

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

-

-

-

-

-

85,5

72,0

70

-

-

1 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: Өңірлік жоспарлауға инновациялық тəсілдерді енгізу арқылы өңірдің бəсекеге қабілеттілігін арттыру жəне халыққа əлеуметтік көмек көрсету (Семей өңірінің үлгісінде): 1. Жергілікті билікті халықтың осал топтарының мұқтаждықтарын қанағаттандыру үшін бюджет қаражатын тиімдірек жоспарлауға жəне пайдалануға мүмкіндік беретін білім мен дағдыларға үйрету (ЮНИСЕФ, ЮНФПА, БҰҮДБ) 2. Балалар мен отбасыларды жергілікті деңгейде қорғау үлгісін енгізіп, жүзеге асыру (ЮНИСЕФ) 3. Облыстық жəне аудандық деңгейдегі уəкілетті органдардың жергілікті даму бағдарламаларын жоспарлауға жəне мониторингіне қатысты жетілдірілген мəліметтерді жинақтауы жəне өңдеуі (ЮНИСЕФ, ЮНФПА, БҰҮДБ) 4. Шығыс Қазақстан облысының ядролық сынақтардан зардап шеккен 17 ауданында жергілікті бастамаларды қаржыландырудың икемді тетігін пилотты түрде қолдану (БҰҮДБ) 5. Шығыс Қазақстан облысының 17 аудынының ауылдық округтарында жергілікті өзін-өзі басқаруды ұйымдастыру мен жүзеге асыруды жетілдіру (БҰҮДБ) 6. Жасы 10-нан 20-ға дейінгі жас адамдардың 50%-ның əлеуметтік жəне азаматтық шараларға белсенді жəне кеңірек қатысуға мүмкіндік жасау (ЮНИСЕФ) 7. Халықтың төтенше жағдайларға қарсы əзірлігін жəне апаттар қаупін азайту əлеуетін арттыру (ЮНИСЕФ) 8. Шығыс Қазақстан облысы Семей, Курчатов, Өскемен қалалары мен ең көп зардап шеккен аудандарындағы дамуында ерекше мұқтаждықтары бар балалардың сапалы əлеуметтік кызметтерге жəне қолдау жүйелеріне қолжетімділігін қамтамасыз ету (ЮНИСЕФ) 9. Ана мен баланың денсаулығын қорғау кызметінің сапасы мен қолжетімділігін арттыру жəне репродуктивті денсаулық қызметтеріне жалпыға бірдей қолжетімділікті қамтамасыз ету (ЮНИСЕФ, ЮНПФА) 10. Жасөспірім мен жастарға жыныстық жетілу мен жыныстық рөлдердің құрылу үдерістеріне қатысты қауіптердің төну тəукелдеріне осалдығын азайту (ЮНИСЕФ, ЮНПФА, БҰҮДБ) 11. Қарт адамдарға үйде арнайы əлеуметтік кызметтер көрсетудің инновациялық жүйесін пилоттау, қарт адамдардың күндіз болуына арналған орталықтар, тұрақты баспаналары жоқ кісілерге арналған орталықтар желісін дамыту (БҰҮДБ) 12. Шығыс Қазақстан облысының Семей қаласындағы Оралмандарды бейімдеу жəне əлеуметтік ықпалдастық орталығында 22 000 оралманға бейімделу қызметін көрсету (БҰҮДБ) 13. Шығыс Қазақстан облысының 17 ауданында шамамен 500 шағын жəне орта кəсіпорнында (3000 адамнан астам) ахуалдың өзгеруіне кəсіпкерлік дағдылары мен білімдерінің бейімделуін дамыту (БҰҮДБ) 14. Əлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау салаларындағы алдыңғы қатарлы тəжірибе, Шығыс Қазақстан облысы бағдарламарына қауымдардың қатысуы туралы халықты тұрақты түрде хабардар ету (ЮНИСЕФ, ЮНПФА, БҰҮДБ) 15. Қойылған міндеттерге жəне жобаның нəтижелеріне қол жеткізуді қамтамасыз ету (ЮНИСЕФ, ЮНПФА, БҰҮДБ)

Өлш. бірл. 2

Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобалана2009 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл тын 2014 жыл жыл (жоспар) (есеп) 3 4 5 6 7 8 0

мың теңге

мың теңге

мың теңге

71 250,0 (ЮНИСЕФ 3 750,0) (РБ 67 500,0)

Грант: 49913 РБ: 292379

Жобаланатын 2015 жыл 9 Грант: 49913 РБ: 276188

33 750,0 (ЮНИС ЕФ 1 500,0) (РБ 32 250,0)

0

9 750,0 (ЮНИС ЕФ 2 400,0) (РБ 7 350,0) 19 650,0 6 750,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИС 1 650,0) ЕФ (РБ 1 650,0) 17 250,0) (ЮНПФА 3 000,0) (РБ 2 100,0)

0

3 000,0 1 800,5 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 1 500,0) 1 800,5) (РБ 1 500,0)

0

4 500,0 5 025,0 (ЮНИСЕФ (РБ 5 025,0) 600,0) (ЮНПФА 2 400,0) (РБ 1 500,0)

28 500,0 (ЮНИСЕФ 1 650,0) (РБ 26 850,0)

13 650,0 6 000,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 1 650,0) 3000,0) (ЮНПФА 3 (РБ 3000) 000,0) (РБ 9 000,0)

мың теңге

103 503,3 (БҰҮДБ 14 632,3) (РБ 88 871,1)

96 192,0 (РБ 96 192,0

0

112 641,9 (РБ 112 641,9)

115 725,0 (РБ 115 725,0)

мың теңге

2 048,2 (БҰҮДБ 2 048,2)

7 758 ,4 (БҰҮДБ 4 462,5) (РБ 3 295,9)

0

35 962,5 (БҰҮДБ 13 462,5) (РБ 22 500,0)

28 462,0 (БҰҮДБ 13 462,5) (РБ 15 000,0)

мың теңге

30 750,0 16 500,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 2 250,0) 3 000,0) (РБ (РБ 28 500,0) 13 500,0)

0

6 000,0 5 250,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 1 500,0) 750,0) (РБ 4 500,0) (РБ 4 500,0)

мың теңге

21 450,0 25 800,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 6 150,0) 1 500,0) (РБ (РБ 15 300,0) 24 300,0) 24 450,0 30 750,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИС 3 750,0) ЕФ (РБ 6 750,0) 20 700,0) (РБ 24 000,0)

0

7 500,0 3 000,0 (РБ 7 500,0) (РБ 3 000,0)

0

22 500,0 22 580,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 3 000,0) 6 150,0) (РБ РБ 16 19 500,0) 430,0)

мың теңге

18 750,0 33 150,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИС 750,0) ЕФ (ЮНПФА 4 500,0) 3 000,0) (ЮНПФА (РБ 4 500,0) 15 000,0) (РБ 24 150,0)

0

33 170,7 44 220,3 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 2 700,0) 4 800,0) (ЮНФПА 4 (ЮНФПА 500,0) 3 900,0) (РБ (РБ 25 970,7) 35 520,3)

мың теңге

17 250,0 (ЮНПФА 750,0) (РБ 16 500,0)

10 350,0 (ЮНПФА 750,0) (РБ 9 600,0)

0

21 750,0 (ЮНИСЕФ 750,0) (ЮНПФА 750,0) (РБ 20 250,0)

21 000,0 (РБ 21 000,0)

25 012,5 (РБ 25 012,5)

0

22 500,0 (РБ 22 500,0)

15 000,0 (РБ 15 000,0)

мың теңге

мың теңге

мың теңге

14 737,0 (БҰҮДБ 14 737,0)

30 000,0 (РБ 30 000,0)

0

19 800,5 (БҰҮДБ 4 800,5) (РБ 15 000,0)

18 750,0 (БҰҮДБ 3 750,0) (РБ 15 000,0)

мың теңге

24 232,3 (БҰҮДБ 18 832,3) (РБ 5 400,0)

13 500,0 (БҰҮДБ 13 500,0)

0

20 791,4 (РБ 20 791,4)

17 763,2 (РБ 17 763,2)

мың теңге

6 000,0 6 750,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 1 050,0) 750,0) (РБ (БҰҮДБ 1 4 950,0) 050,0) (РБ 4 950,0)

0

мың теңге

3 000,0 3 750,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 600,0) 600,0) (ЮНПФА (РБ 750,0) 2 400,0) (РБ 2 400,0)

0

Мемлекеттік қызметтердің сапасын ұсыну мен бағалау жүйесін жетілдіруге жəрдемдесу «Мемлекеттік сектор реформасы арқылы Қазақстанның бəсекеге қабілеттілігін арттыру» жобасы шеңберінде Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының əдістемелік ұсынымдарды беруі «Қазақстан Республикасында тікелей шетелдік инвестицияларға негізделген, ШОБ-ты өңірлік дамыту тəсілі» бағдарламасы шеңберінде ЭЫДҰ елдерінде əдіснамалық ұсынымдар беру жəне оқыту «Қазақстан Республикасында тікелей шетелдік инвестицияларға негізделген, ШОБ-ты өңірлік дамыту тəсілі» бағдарламасы шеңберінде тікелей шетелдік инвестицияларды тарту бойынша ЭЫДҰ-ң əдіснамалық ұсынымдар беруі

мың теңге

Тікелей нəтиже көрсеткіштері Жалпы мемлекеттік басқару жүйесін көп деңгейлі, оның ішінде мемлекеттік органдар деңгейінде талдау

дана (талдау)

мың теңге

157 500

275 000

мың теңге

315 000

514 061

12 300,0 10 800,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 3 600,0) 3 600,0) (БҰҮДБ (БҰҮДБ 3 750,0) 2 250,0) (РБ 4 950,0) (РБ 4 950,0)

6 225,0 10 725,0 (ЮНИСЕФ (ЮНИСЕФ 450,0) 450,0) (БҰҮДБ (ЮНФПА 1 500,0) 3 000,0) (РБ 4 275,0) (БҰҮДБ 3 000,0) (РБ 4 275,0) Грант Грант 5250 5250 (БҰҮДБ) РБ 45750 РБ 56250 Грант Грант 220 000 110 000

Бюджеттік бағдарлама Оқытатын семинарлар, халықаралық конференциялар, дөңгелек үстелдер өткізу Жобалары жергілікті деңгейдегі мəселелелерді шешу үшін бөлінген қаражат ескерілген жобалар арқылы қаржыландырылған Шығыс Қазақстан облысы аудандарының саны Билікпен, денсаулық сақтау, мəдениет пен білім беру мекемелерімен жəне донорлық ұйымдармен диалог орнатуды көздеген алдын ала бағдарламаларды орындайтын үкіметтік емес ұйымдар саны Шығыс Қазақстан, Атырау, Қызылорда облыстарының үлгісінде ШОК-қа ТШИ тарту бойынша өңірлік даму жəне бəсекелестік басымдықтарды талдау Басқа облыстарда бұдан əрі имплементациялау мүмкіндігімен, Шығыс Қазақстан, Атырау, Қызылорда облыстары үшін ШОК-қа ТШИ тарту стратегиясын əзірлеу Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Халықтың осал топтарының құқықтары мен мүдделерін тиімдірек қорғау мақсатындағы əлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды жоспарлау, іске асыру, мониторинг жасау жəне бағалау тəжірибесі бойынша білімдерін алған жергілікті атқарушы органдарының мемлекеттік қызметшілерінің саны Медициналық, əлеуметтік жəне экономикалық қызметтерге жақсартылған қолжетімділікке ие болған Шығыс Қазақстан облысы халқының саны Республика өңірлерінде мемлекеттік қызметтерді көрсету сапасын бағалау Сапа көрсеткіштері Қазақстан Республикасы Үкіметі мақұлдаған мемлекеттік басқару жүйесін одан əрі жетілдіру бойынша əзірленген тəсілдер Бағдарламаны орындау мониторингі жəне халықаралық ұйымдармен бірге күш салуды үйлестіру үшін жергілікті атқарушы органдары бірінші басшыларының Бағдарламаны басқару комитетіне қатысуы Жергілікті өзін-өзі басқару саласындағы саясатты əзірлеуде маңызы зор сабақтар алу жəне жақсарту үшін мүдделі тұлғалар арасында сауалнама жүргізу арқылы атқарылып жатқан шаралардың тиімділігін бағалау Мемлекеттік қызмет саласындағы нормативтік құқықтық базаны жетілдіру Мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін бағалау əдістемесін жетілдіру Тиімділік көрсеткіштері Бір мемлекеттік қызметші мен үкіметтік емес ұйымның өкілін оқыту құны Бюджет шығыстарының мөлшері Республикалық бюджеттен грантты бірлесіп қаржыландыру есебінен Грант есебінен

012 «Мемлекеттік басқаруды жетілдіру» 006 «Грантты республикалық бюджеттен бірлесіп қаржыландыру есебінен» 018 «Грант есебінен» саны 3 5

-

3

3

дана (талдау)

-

1

1

стратегия

-

1

1

аудандар

3

3

гранттар

5

5

адам

30

40

-

60

60

адам

85 800

162 000

-

221 000

221 000

4

4

1

1

1

саны Қазақстан Респуб ликасы ның Үкіметіне есеп адам

10

10

-

10

10

бағалау (5 ұпайлық жүйе бойынша)

5

5

-

5

5

ҚР Үкіметіне ақпарат ҚР Үкіметіне ақпарат

1 1

мың теңге мың теңге мың теңге мың теңге

327,5

327,5

-

327,5

327,5

857 321

1 178 321

281 500

700 827

476 736

571 721

578 409

56 250

338 129

276 188

285 600

599 912

225 250

362 698

200 548

Бюджеттік бағдарлама

014 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттерiне «Бизнестiң жол картасы – 2020» бағдарламасы шеңберiнде индустриялық инфрақұрылымды дамытуға берiлетiн нысаналы даму трансферттерi» Сипаттама Жеке жобалар үшiн де, өндiрiстiк алаңдар шеңберiнде де жетпей тұрған индустриялық инфрақұрылымды жеткiзу Бюджеттік мазмұнына трансферттерді жəне бюджеттік субсидияларды беру бағдарлама қарай түрі іске асыру жеке бюджеттік бағдарлама əдісіне қарай Ағымдағы/ даму даму Бюджеттік бағдарлама Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең ЖобаЖобаланатын көрсеткіштерінің атауы бірл. ланатын 2015 жыл 2014 2009 2010 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның мың теңге 4 800 000 15 546 000 16 696 810 0 15 546 15 546 000 іс-шаралары: 000 Жеткiлiксiз өндірістік (индустриялық) инфрақұрылымды жеткiзу Тiкелей нəтиже дана 50 55 90 65 65 көрсеткiштерi Жеткiлiксiз инфрақұрылыммен қамтамасыз етiлген жобалар саны Түпкiлiктi нəтиже алдыңғы 100,9 102 102,1 102,3 102,3 көрсеткiштерi жылға Шағын жəне орта бизқарағанда нес субъектiлерiнiң өнiм %-бен (тауарлар, қызметтер) шығаруының өсiмi 11,3 11,3 ЖIӨ құрылымындағы % 11 11,1 11,1 өндеу өнеркəсiбінің үлесi 100 100 Сапа көрсеткiштерi % 100 100 100 Бағдарламаға қатысушылардың өтiнiмдерi бойынша жеткiлiксiз инфрақұрылымды уақтылы жеткiзу 6 6 Тиiмдiлiк көрсеткiштерi айлар 6 6 6 Инфрақұрылым нысанын пайдалануға берудiң орташа ұзақтығы Бюджеттiк шығыстар мың теңге 4 800 000 15 546 000 16 696 810 0 15 546 15 546 000 көлемi 000

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

015 ««Бизнестiң жол картасы – 2020» бағдарламасы шеңберiнде кəсiпкерлiк əлеуетті сауықтыру жəне күшейту» Банктер кредиттерi бойынша пайыздық ставканы субсидиялау, салықтар мен бюджетке төленетін өзге де төлемдер бойынша мерзiмiн кейiнге қалдыруды ұсыну, кəсiпорындарды сауықтыру бойынша өзге де iсшаралар Бюджеттік мазмұнына трансферттерді мен бюджеттік субсидияларды беру бағдарлама қарай түрі іске асыру жеке бюджеттiк бағдарлама əдісіне қарай Ағымдағы/ ағымдағы даму Бюджеттік бағдарлама Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобаланатын Жобаланатын көрсеткіштерінің атауы бірл. 2014 жыл 2015 жыл 2009 2010 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның 0 4 759 000 4 355 000 іс-шаралары 1. Банктердің кредиттері мың теңге 1 250 000 5 699 000 5 699 000 0 4 222 000 3 818 000 бойынша пайыздық ставканы субсидиялау 2. Кадрлардың біліктілігін мың теңге 147 000 140 345 0 244 000 244 000 арттыру 3. Бизнесті жүргізуде мың теңге 208 000 200 000 0 200 000 200 000 стандарттық сервистік қолдауды көрсету 4. «Бизнес Насихат» мың теңге 0 93 000 93 000 жобасы 5. Үлкен сеньорлар мың теңге 0 0 0 Тiкелей нəтиже дана 88 88 30 30 30 көрсеткiштерi Субсидияланатын (кепiлдендiретiн) кредиттер саны 30 30 Түпкілікті нəтиже дана 88 20 88 көрсеткіштері Өзінің қаржылық жағдайын сауықтырған шағын жəне орта бизнес субъектілерінің саны ЖIӨ құрылымындағы % 11 11,1 11,1 11,3 11,3 өңдеушi өнеркəсiп үлесi «Назарбаев университеті» адам 210 210 420 420 АҚ-да бiлiктiлiктi арттыру курстарынан өткен, сертификат алған қатысушылардың саны Сапа көрсеткiштерi % 100 100 100 100 100 «Бизнестiң жол картасы – 2020» бағдарламасына қатысушылардың өтiнiмдерi бойынша екiншi деңгейдегi банктердiң кредиттерi бойынша пайыздық ставканы уақтылы жəне жедел субсидиялау Қазақстан Республикасы Тиiмдiлiк көрсеткiштерi % 7 5 5 Үкiметiнiң шешiмiмен Екiншi деңгейдегi айқындалатын болады банктердiң жаңа кредиттерi бойынша сыйақының пайыздық ставкасын субсидиялау Бюджеттiк шығыстар мың теңге 1 250 000 2 964 000 6 039 345 0 4 759 000 4 355 000 көлемi

Бюджеттік 016 «Бизнестiң жол картасы – 2020» бағдарламасы шеңберiнде оператор мен қаржылық агент көрсететiн бағдарлама қызметтердi төлеу» Сипаттама Оператор мен қаржы агентiнiң қызметтерiне ақы төлеу мың теңге

0

Грант 197 535

Грант 150 635

Бюджеттік мазмұнына қарай бағдарлама түрі іске асыру əдісіне қарай

мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру жеке бюджеттiк бағдарлама

Ағымдағы/даму

семинарЖергілікті атқарушы лар органдар мемлекеттік қызметшілері мен үкіметтік емес үйымдары өкілдеріне арналған халықтың осал топтарының мүдделерін ескеретін жергілікті деңгейдегі бағдарламалар мен бюджеттерді тиімді жоспарлау, іске асыру, мониторинг жасау жəне бағалау жүйесі бойынша семинарлар саны

1

5

1

7

1

Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы

ағымдағы Өлш. Есепті кезең бірл. 2009 2010 жыл жыл (жоспар) (есеп) 2 3 4

1 Бюджеттік бағдарламаның ісшаралары 1. Қаржы агентімен шарттар жамың сасу жəне екiншi деңгейдегi банк теңге қарыздары бойынша сыйақы ставкаларын субсидиялау үшiн қаражат аудару қызметтерін көрсетуi 2. Кəсiпкерлердiң материалдары бой- мың ынша қаржы агентiнiң ұсынымдарын теңге əзірлеу 3. Қаржы агентінің Бағдарламаны мың іске асыру мониторингін жүзеге теңге асыруы

Жоспарлы кезең Жобаланатын Жобаланатын 2014 жыл 2015 жыл 2011 2012 2013 жыл жыл жыл 5

6

7

8

9

84 460

87 870

0

433 892

433 892

60 441

60 441 0

361 108

361 108

175 731 179 109

(Жалғасы 14-бетте).


14

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 11-13-беттерде).

Бюджеттік бағдарлама

Бюджеттік 016 «Бизнестiң жол картасы – 2020» бағдарламасы шеңберiнде оператор мен қаржылық агент көрсететiн бағдарлама қызметтердi төлеу» 4. Оператордың Бағдарламаны iске мың 181 368 145 920 0 5 000 5 000 асыруды сүйемелдеуі теңге Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi саны 126 150 150 350 350 Қызмет көрсетiлген жобалар саны Түпкiлiктi нəтиже көрсеткiштерi саны 16 16 16 16 16 Кəсiпкерлiк субъектiлерiнiң ел өңiрлерiнде қаржы агентiнiң қызметтерiн алуы Сапа көрсеткiштерi % 100 100 100 100 100 Бағдарламаға қатысушылардың сұрау салулары бойынша қаржы агенттiгiнiң уақтылы жəне жедел қызмет көрсетуi Тиімділік Бағдарламаны іске 14 470 14 470 көрсеткіштері асыру мониторингі 560 560 Қаржы агентiнiң Субсидиялау 351 351 қызметіне ақы шарттарының төлеу қорытындысы Ұсынымдар 604,4 604,4 əзірлеу Субсидиялау үшін 10 10 15 15 қаражат аудару Бағдарлама операторының 33 467 33 467 қызметтеріне ақы төлеу Бюджеттiк шығыстар көлемi мың 366 000 502 000 473 340 0 800 000 800 000 теңге

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

017 «Жоспарлау процестерін басқаруды жəне мемлекеттік, салалық пен өңірлік бағдарламаларды іске асыруды қамтамасыз ету»* Мемлекеттік, салалық жəне өңірлік бағдарламаларды басқару жəне олардың мониторингі, Қазақстан Республикасының əлеуметтік-экономикалық дамуына олардың əсер етуін бағалау Бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайбағдарлама түрі тын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру іске асыру тəсіліне байланысты жеке бюджеттік бағдарлама ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала Жобала бірл. 2009 2010 жыл 2011 2012 2013 натын натын 2015 жыл (жоспар) жыл жыл жыл 2014 жыл жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары мың 68 Стратегиялық жəне бағдарламалық құжаттардың, теңге 000 салалық бағдарламалардың, мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларының сандық өлшенетін нысаналы индикаторлары мен міндеттемелер көрсеткіштері бар ақпараттық-талдамалық деректер базасын қалыптастыру Тікелей нəтиже көрсеткіштері бірлік 1 Мемлекеттік жоспарлау жүйесінде құжаттардың мониторингін жинақтау жəне өткізу бойынша ақпараттық-талдамалық деректер базасын құру Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері % 100 Мемлекеттік, салалық жəне өңірлік бағдарламаларды жоспарлау жəне іске асыру процестерін басқару Сапа көрсеткіштері % 100 Мемлекеттік жоспарлау жүйесінде құжаттар есебінің толықтығы Тиімділік көрсеткіштері Бюджеттік шығыстар көлемі мың 68 теңге 000

*Аталған бюджеттік бағдарлама 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап 001 «Экономика жəне сауда саясатын, мемлекеттік жоспарлау басқару жүйесін қалыптастыру жəне дамыту жөніндегі қызметтер» бюджеттік бағдарламасының 103 «Əлеуметтанушылық, талдамалық зерттеулер жүргізу жəне консалтингтік қызметтер көрсету» кіші бағдарламасының шеңберінде орындалады. Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

018 «Қазақстанның Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының Бəсекеге қабiлеттiлiктiң Еуразиялық бағдарламасының Орталық Азия бастамасының бақылау комитетiне қатысуы»* Қазақстанның Бəсекеге қабілеттіліктің Еуразиялық бағдарламасын бақылау комитетіне кіруі үшін жарнаны төлеуі Бюджеттік Мазмұнына байланысты мемлекеттің міндеттемелерін орындау бағдарлама түрі Іске асыру тəсіліне байланысты жеке бюджеттік бағдарлама Ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы Өлш. Есепті кезең Жрспарлы кезең Жобала Жобала бірл. 2009 2010 2011 2012 2013 натын натын 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 2014 жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Тікелей нəтиже көрсеткіштері құжаттар 1 Қ а з а қ с т а н Р е с п у б л и к а с ы н ы ң Ү к і м е т і м е н пакеті Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымы арасындағы Бəсекеге қабілеттіліктің Еуразиялық бағдарламасының бақылау комитетіне кіру бойынша келісімге қол қою % 100 Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Экономикалық ынтымақтастық ұйымының қызметінде Қазақстан Республикасының қатысуын ұлғайту Сапа көрсеткіштері Тиімділік көрсеткіштері Бюджеттік шығыстар көлемі мың 169 теңге 100

*2012 жылғы 1 қаңтардан бастап аталған бағдарлама алып тасталды. Бюджеттік бағдарлама

020 «Əлеуметтік секторда жəне тұрғын-үй коммуналдық шаруашылығында жобаларды іске асыру үшін мемлекеттік-жекеменшік əріптестік тетігі бойынша өңірлерге мемлекеттік-жекеменшік əріптестік жобаларын дайындау барысында консультативтік көмек көрсету бойынша қызметтер» Сипаттама Шығыстар əлеуметтік секторда жəне тұрғын-үй коммуналдық шаруашылығында жобаларды іске асыру үшін мемлекеттік-жекеменшік əріптестік тетігі бойынша өңірлерге мемлекеттік-жекеменшік əріптестік жобаларын дайындау барысында консультативтік көмек көрсету үшін қарастырылған Бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын бағдарлама түрі мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру іске асыру тəсіліне бай- жеке бюджеттік бағдарлама ланысты ағымдық/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы Өлш.бірл. Есептік кезең Жоспарлы кезең Жоба- Жоба2009 2010 2011 2012 2013 лана- ланатын жыл жыл жыл жыл жыл тын 2014 2015 (есеп) (жожыл жыл спар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге 1. Үлгілік басшылықты дайындау 15 500 2. МЖƏ тетігі бойынша өңірлерде семинарлар 30 765 мен консультациялар өткізу 3. Əлеуметтік секторда жəне тұрғын-үй 19 235 коммуналдық шаруашылығында жобаларды іске асыру үшін өңірлерге мемлекеттік-жеке меншік əріптестік жобаларын дайындау бойынша тəжірибелік көмек көрсету Тікелей нəтиже көрсеткіштері дана 1 Өңірлерде МЖƏ тетіктерін енгізу мақсатында жергілікті атқарушы органдар үшін МЖƏ жобаларын дайындау бойынша үлгілік басшылықты əзірлеу жəне ұсыну: - МЖƏ жобаларын дайындау жəне іске асыру бойынша үлгілік басшылық жобасын əзірлеу; - облыстарға бару арқылы МЖƏ тетіктерін қолдануға талдау жүргізу жəне жергілікті атқарушы органдармен үлгілік басшылық жобасын талқылау; - МЖƏ жобаларын дайындау бойынша үлгілік басшылықты жергілікті атқарушы органдарға басып шығару жəне жіберу Мемлекеттік-жеке меншік əріптестігінің жоба- семинарлар 31 ларын консультациялық сүйемелдеу бойынша саны қызмет көрсетудің бағдарлық саны Мемлекеттік-жеке меншік əріптестігінің тетігі ұсыныстар саны 5 бойынша жобаларды жасауда тəжірибелік (өтінім) көмек көрсету үлгілік 16 Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері МЖƏ тетігі арқылы инвестициялық жобаларды басшылықпен іске асыру мəселесі бойынша ЖАО-ды базалық қамтамасыз біліммен қамтамасыз ету етілген өңірлер саны 85 Мемлекеттік-жеке меншік əріптестік тетігі семинар қатыарқылы инвестициялық жобаларды іске асыру сушыларының мəселесі бойынша ЖАО-ды хабардар етуін жалпы санының % қамтамасыз ету (тестілеуді жүргізу) Сапа көрсеткіштері % 100 100 Шарт шеңберінде міндеттемелерді орындау Тиімділік көрсеткіші мың теңге - МЖƏ жобаларын дайындау жəне іске асыру 9 833,6 бойынша үлгілік басшылықты дайындауға; - облыстарға бару арқылы МЖƏ тетіктерін 1 360 қолдануға талдау жүргізу жəне жергілікті атқарушы органдармен үлгілік басшылық жобасын талқылауға; - МЖƏ жобаларын дайындау бойынша үлгілік 4 306,4 басшылықты жергілікті атқарушы органдарға басып шығаруға жəне жіберуге жұмсалған шығындар Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге 15 500 50 000 Бюджеттік 023 «Облыстық бюджеттерге «Өңiрлердi дамыту» бағдарламасы шеңберiнде өңiрлердiң экономикалық бағдарлама дамуына жəрдемдесу жөнiндегi шараларды iске асыру үшін берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» Сипаттама «Өңірлерді дамыту» бағдарламасы шеңберінде өңірлердің экономикалық дамуы мен халықты қоныстандыру жүйесіне, сондай-ақ ауылдық (селолық) округтерді аббаттандыруға жəрдемдесуге қарастырылған шығыстар Бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын бағдарлама түрі мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру іске асыру тəсіліне бай- жеке бюджеттік бағдарлама ланысты ағымдық/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің Өлш.бірл. Есептік кезең Жоспарлы кезең Жобала атауы натын 2012 жыл 2013 2 0 0 9 ж ы л 2010 жыл 2011 2014 жыл (жоспар) жыл жыл (есеп) 1 2 3 4 5 6 7 8 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: Республикалық бюджеттен облыстардың, Астана жəне Алматы қалаларының əкімдіктеріне өңірлерді қаржылық қолдауға қаражат бөлу, оның ішінде: - ауылдық (селолық) округтерді аббатандыру мəселелерін шешуге Тікелей нəтиже көрсеткіштері Жергілікті атқарушы органдарынан алынған өңірлердің экономикалық дамуы мен халықты қоныстандыру жүйесіне жəрдемдесуге қаржылық қолдау алуға қаралған жəне мақұлданған өтінімдердің саны Жергілікті маңызы бар өзекті мəселелерді шешу шеңберінде аббаттандыру бойынша іс-шаралар өткізілген ауылдар саны Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Бөлінген лимит шегінде бəсекеге қабілеттілігін жəне халықтың экономикалық əлеуеті мен қоныстандыруды ұтымды кеңістіктік ұйымдастыру үшін өңірлерге қаржылық қолдау көрсету Жергілікті маңызы бар мəселелерді шешу үшін ауылдық елді мекендерді мемлекеттің қаржылық қолдауымен қамту деңгейі (жыл сайын) Сапа көрсеткіштері «Өңірлерді дамыту» бағдарламасы шеңберінде мемлекеттік қолдауға өтінім бергендерді уақытылы қарау Тиімділік көрсеткіштері Бюджеттік шығыстар көлемі

Бюджеттік бағдарлама

мың теңге

1 000 000 жобалардың болжамды саны (ісшаралар)

0

7 000 000

-

16

АЕМ

480

-

6500

%

100

-

100

%

14

-

94

%

100

-

100

мың теңге

28 қыркүйек 2013 жыл

1 000 000 0

7 000 000

002 «Бюджеттік инвестициялық жəне концессиялық жобалардың, техника-экономикалық негіздемелерін əзірлеу немесе түзету, сондай-ақ қажетті сараптамалар жүргізу, концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеу» Сипаттама Бюджеттік инвестициялық жəне концессиялық жобалардың техникалық-экономикалық негіздемелерін дайындау, концессиялық жобаларға консультациялық сүйемелдеу көрсету Бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын баєдарлама тїрі мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру іске асыру тəсіліне байүлестiрiлетiн бюджеттік бағдарлама ланысты ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің Өлшем Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала Жобала атауы бірлігі натын натын 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге 594 156 588 000 588 000 588 000 Бюджеттiк инвестициялық жəне концессиялық жобалардың техникалықэкономикалық негіздемелерін əзірлеуді немесе түзетуді, сондай-ақ қажеттi сараптамалар жүргізуді, концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеуді қаржыландыру Тікелей нəтиже көрсеткіштері % 100 100 100 100 Бюджеттiк бағдарламалардың əкiмшілері арасындағы шығыстардың бекiтiлген жылдық сомасын үлестiру Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері жобалар саны 14 13 13 13 Техникалық-экономикалық негіздемелері əзірленетін жобалардың саны

002 «Бюджеттік инвестициялық жəне концессиялық жобалардың, техника-экономикалық негіздемелерін əзірлеу немесе түзету, сондай-ақ қажетті сараптамалар жүргізу, концессиялық жобаларды консультациялық сүйемелдеу» Концессиялық жобаларды консультациялық жобалар 0 2 2 2 сүйемелдеу бойынша көрсетілген бойынша қызметтердiң саны қызметтер саны мақұлданған 100 100 100 100 Сапа көрсеткіштері инвестициялық Бюджеттiк инвестициялық жəне ұсыныстардың концессиялық жобалардың тiзбесіне жалпы саныенгізудің толықтығы, бюджеттiк комиссия мақұлдаған инвестициялық жəне нан % концессиялық ұсыныстар негiзiнде жүзеге асырылатын техникалық-экономикалық негіздемелерді əзірлеу немесе түзету, сондай-ақ қажеттi сараптамалар жүргізу Тиімділік көрсеткіштері мың теңге 579 659 350 000 350 000 350 000 Бюджеттік инвестициялық жобалардың техникалық-экономикалық негіздемелерін əзірлеуге жəне сараптауға арналған болжамды шығындар Концессиялық жобалардың техникалықмың теңге 14 497 132 000 132 000 132 000 экономикалық негіздемелерін əзірлеуге жəне сараптауға арналған болжамды шығындар Концессиялық жобаларды консультациялық мың теңге 0 106 000 106 000 106 000 сүйемелдеудің болжамды шығындары Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге 594 156 588 000 588 000 588 000

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама Бюджеттік бағдарлама түрі

015 «Сауда саясатын жүзеге асыру жөнiндегi қызметтер» 100 «Сауда саясаты саласындағы уəкілетті органның қызметін қамтамасыз ету» 101 «Шетелдегі сауда өкілдіктерінің қызметін қамтамасыз ету» Қазақстандық тауарларды экспортқа шығару үшiн сауда өкiлдiктерiнiң қызметтерiн қамтамасыз ету мазмұнына қарай

іске асыру əдісіне қарай Ағымдағы/даму Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы

1 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: 1. Мəскеу қаласында екі конференция өткізу 2. Қазақстан Республикасы үшін қызығушылық танытатын РФ аумағында өткізілетін форумдарға қатысу 3. Ресей баспаларына Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының сауда-экономикалық ынтымақтастығы туралы материалдар жариялау 4. Ресей Федерациясының жеке салалары, секторлары жəне нарықтарының дамуы бойынша талдамалық шолу алу 5. РФ-ғы ҚР Сауда өкілдігінің имидждік өнімінің басылымына дайындық, əр басылым 300 дана 6. «Электрондық тəсілмен өткізілетін биржалық сауда-саттықты дамыту» қызметтерін талдамалық сүйемелдеу 7. «2013 – 2020 жылдарға арналған бөлшек сектор мен сауда инфрақұрылымының тиімді моделін əзірлеу» қызметтерін талдамалық сүйемелдеу 8. «Тез бұзылатын өнімдерді өткізу үшін тауар өткізгіш жүйесін əзірлеу» қызметтерін талдамалық сүйемелдеу Ресей Федерациясындағы Қазақстан Республикасының Сауда өкілдігі штат санымен ұстауға шығыстар Сауда комитетін ұстауға арналған шығыстар Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi Қазақстан экономикасына инвестициялар жəне осы заманғы технологияларды тарту бойынша конференцияларды ұйымдастыру жəне өткiзу Қазақстан мен Ресей арасындағы саудаэкономикалық ынтымақтастық мəселелерi бойынша халықаралық форум, конференциялар, дөңгелек үстелдерге қатысу Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы кəсіпкерлерінің коммерциялық ұсыныстарымен жұмыс, келісімшарттар жасаған жағдайда жəрдемдесу. Сауда-экономикалық ынтымақтастықты орнатудың əр түрлі мəселелері бойынша сыртқы сауда қызметінің қазақстандық жəне ресейлік қатысушылары үшін консультациялар өткізу, келіссөздер жүргізу. Ресей нарығына қазақстандық тауарлардың экспорт жылжуы бойынша РФ Сауда-өнеркəсіптік палатасымен, қауымдастықтарымен жəне ритейлорымен жұмыс Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Қазақстандық жəне ресейлік өндіруші компаниялары арасында ынтымақтастық туралы (ниет хаттамалары, меморандумдар) құжаттар жасасу Сапа көрсеткiштерi Іс-шараларды уақтылы жəне жоғары деңгейде өткізу Тиiмдiлiк көрсеткiштерi ҚР-мен ынтымақтастықтың мүмкіндіктері туралы ресейлік бизнес-қоғамдастықты кеңінен ақпараттандыру Штаттық санның бiр бiрлiгiн ұстауға кететiн орташа шығындар: Сауда комитеті РФ-дағы ҚР Сауда өкілдігі Бюджеттiк шығыстар көлемi

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама Бюджеттік бағдарлама түрі

мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру жеке бюджеттiк бағдарлама ағымдағы Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жоба- Жоба2009 2010 2011 2012 2013 ланатын лана2014 тын жыл жыл жыл жыл жыл жыл 2015 (есеп) (жожыл спар) 2 3 4 5 6 7 8 9 мың теңге

13 030

13 030

13 030

13 030

мың теңге

1 550

1 750

1 750

1 750

мың теңге

6 750

5 060

5 060

5 060

мың теңге

700

700

700

700

мың теңге

1 830

2 280

2 280

2 280

мың теңге

25 000

мың теңге

25 000

мың теңге

25 000

мың теңге

269 511

261 293 260 390 260 390

мың теңге

98 824

120 413 102 523 101 331

конференциялар саны

2

қатысу саны

6

6

6

7

қаралған коммерциялық ұсыныстардың жəне өткізілген консультациялардың саны

1 400

1 500

1 550

1 600

құжаттар саны

2

бірлік

2

2

РФ аймақтарының саны

2

2

2

89

3

3

2

89

2

89

89

мың теңге 3 963 16 604 392 195

мың теңге

4 380 17 091 479526

4 272 4 222 17 610 17 610 385 733 384 541

016 «Астана экономикалық форумын өткізуді қамтамасыз ету жөніндегі қызметтер»

1 2 Бюджеттік бағдарламаның ісмың теңге шаралары: Астана экономикалық форумын өткізу жəне дайындау Тікелей нəтиже көрсеткiштерi елдер саны Астаналық экономикалық форумына қатысушы елдер саны Астаналық экономикалық форумына адам қатысушылар саны адам Жоғарғы қызметтегі саяси қайраткерлердің, əлемге əйгілі ғалымдар (Нобель сыйлығының иегерлері, Адам Смит сыйлығының иегерлері) жəне т.б., сондай-ақ коммерциялық құрылымдардағы бірінші басшыларының қатысуы Астаналық экономикалық форумның БАҚ алдында, барысында жəне материалқорытындысы бойынша жарық көрген дарының БАҚ материалдарын талдау саны Түпкiлiктi нəтиже көрсеткiштерi ұсыным Форумға қатысушылардың əлемнің жетекші 20 экономикасы елдерінің (G-20) басшылары үшін ұсынымдар əзірлеу Астаналық экономикалық фоқұжат румы шеңберінде жасалған келісімшарттардың саны (меморандумдар, келісімдер, хаттамалар) Сапа көрсеткіштері ескертАстаналық экономикалық форумын пелер өткізу кезінде ескертпелердің, төтенше саны жағдайлардың болмауы көрсеткішінің сапасы Тиiмдiлiк көрсеткiштерi % Астаналық экономикалық форумы шеңберінде қол жеткен келісімдерді іске асыру Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге

ағымдағы Есепті кезең Жоспарлы кезең 2009 2010 2011 2012 2013 жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 3 4 5 6 7 284 416 289 497 370 756 386 000

Жобала натын 2014 жыл

Жобала натын 2015 жыл

8 386 000

9 386 000

Бюджеттік бағдарлама түрі

мазмұнына байланысты iске асыру тəсiлiне байланысты ағымдағы/даму Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы 1

мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру жеке бюджеттiк бағдарлама Өлш. бірл. 2

Бюджеттік бағдарламаның ісшаралары: 1. «Экспо-2017» өткізу құқығына мың Астана каласының кандидатуратеңге сын шығару 2. «Экспо-2017» (Астана, Қазақстан) мың халықаралық көрмесін тіркеуді теңге қамтамасыз ету бойынша қызметтер 3. АМО Ақпараттық-техникалық мың сүйемелдеу теңге 4. «Экспо-2012» халықаралық мың көрмесіне Қазақстан теңге Республикасының қатысуы (Оңтүстік Корея) 5. ҚР мен РФ аумақтарында мың Қазақстан Республикасы мен Ресей теңге Федерациясының халықаралық көрмесі 6. Ресей Федерациясындағы мың «ПРОДЭКСПО-2012» теңге халықаралық көрмесіне Қазақстан Республикасының қатысуы мың 7. «Экспо-2015» (Милан, Италия) теңге халықаралық көрмесіне қатысу үшін павильонның эскиздік жəне жұмыс жобасын əзірлеу бойынша қызметтер 8. «Экспо-2015» (Милан, Италия) мың халықаралық көрмесіне қатысуды теңге қамтамасыз ету бойынша қызметтер 9. Ақпараттық-техникалық мың сүйемелдеу жəне сауда мен теңге коммерциялық ақпарат бойынша дерекқорға қосу 10. Қазақстанның сыртқы мың нарыққа ұсынатын «Экспортер» теңге мамандындырылған журналын орыс жəне ағылшын тілдерінде дайындау жəне басып шығару 11. Тəуелсіз Мемлекеттер мың Достастығының 20 жылдығына теңге арналған халықаралық мерейтой көрмесін ұйымдастыру жəне өткізу бойынша қызмет көрсетулер Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi келiсiм Халықаралық көрмелерде экспортқа шарттар бағытталған кəсiпорындардың саны қатысуын қамтамасыз ету арқылы экспорттық өнiмдi өткiзу үшiн жағдай жасау нұсқа Биржалық қызмет, iшкi нарық пен iшкi сауданы қорғау жөнiндегi анықтамаларды дайындау жəне жариялау Тауарлық биржалар қызметi жəне істауарлық инфрақұрылымды дамыту шаралар туралы семинарлар мен конференцисаны яларды өткiзу Астана қаласында Экспо-2017 ісөткізуді қамтамасыз ету бойынша іс- шаралар шаралар өткізу саны ТМД-га мүше мемлекеттердiң бiрл. ұлттық нарықтарына тауарлар мен қызметтердi жылжыту бойынша Қазақстан Республикасының ақпараттық-маркетингтiк орталық пайдаланушыларының санын арттыру Халықаралық көрмелерге, бiрл. конференцияларға жəне форумдарға қатысу «Экспортер» мамандандырылған дана журналын шығару Түпкiлiктi нəтиже көрсеткiштерi алдыңғы Сыртқы сауда айналымының өсу жылға қарқыны қарағанда %-бен Халықаралық экономикалық ісалаңдарда Қазақстан шаралар Республикасының жайғасуы саны Экспорттың географиясын кеңейтуге елдер жəрдемдесу саны Экспорттық өнiмдi өткiзудi iздейтiн бiрл. экспорттаушылар саны Сапа көрсеткiштерi

Есепті кезең 2009 2010 жыл жыл (есеп) (жоспар) 3 4

10

1

1

1

-

300

500

800

1 000

2 1800

2000

66,0

112,1

112,1

400

500

600

500

600

600

1

1

1

1

1

1

30

30

44

44

44

44

0

0

0

0

0

0

100

100

386 000

386 000

042 «Экономика саласындағы басшы қызметкерлер мен менеджерлердің біліктілігін арттыру»

163 772

163 772

163 772

0

500

500

500

-

500

500

163 772 163 772

60

60

60

-

60

60

15

20

10

-

10

10

327,5 327,5 327,5 163 772

163 772

163 772

1 100

300

500

800

1 000

1 100

1 200

мың теңге

1 474 815 1 295 766 3 309 620

150

350

-

5

5

-

327,5

327,5

0

163 772

163 772

017 «Қазақстан Республикасы Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігінің күрделі шығыстары» Министрлік жəне оның ведомостволары қызметкерлерін материалдық-техникалық қамтамасыз ету үшін негізгі құралдарды сатып алу Бюджеттік мазмұнына байланысты Күрделi шығыстарды жүзеге асыру бағдарлама түрі іске асыру тəсіліне байжеке бюджеттiк бағдарлама ланысты ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала Жобала атауы 2009 2010 2011 2012 2013 натын натын 2015 2014 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге 27 063 43 392 15 300 26 628 13 050 13 050 Есептеу жəне телекоммуникациялық жабдықтарды сатып алу Қызметкерлерге жиһаз жиынтықтарын мың теңге 3 114,8 12 773 сатып алу Машиналар, жабдықтар, өндірістік жəне мың теңге 20 478 шаруашылық мүккамал құралдарын сатып алу Материалдық емес активтерді сатып алу мың теңге 25 819 Тікелей нəтиже көрсеткіштері дана 65 242 102 153 70 100 Сатып алынатын компъютерлік техниканың саны Сатып алынатын принтерлердің саны дана 65 89 0 25 20 62 Сатып алынатын серверлік жабдықтың саны дана 3 0 Сатып алынатын ұйымдастыру дана 21 53 15 10 5 техникасының жəне жабдықтардың саны

827 000

1 486 250 2 010 024

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

050 «Орталық мемлекеттік жəне жергілікті атқарушы органдар қызметінің тиімділігін бағалауды талдамалық сүйемелдеу жөніндегі қызметтер»* 40 мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін бағалауға «Экономикалық зерттеулер институты» АҚ тарту Бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын бағдарлама түрі мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру іске асыру тəсіліне байлажеке бюджеттiк бағдарлама нысты ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жоба- Жоба2009 2010 2011 2012 2013 лана- ланатын тын жыл жыл жыл жыл жыл 2014 2015 (есеп) (жожыл жыл спар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Орталық мемлекеттік жəне жергілікті мың теңге атқарушы органдар қызметінің тиімділігін бағалаудың сараптамалық-талдамалық сүйемелдеуді қамтамасыз ету бойынша қызметтер сатып алу мемлекеттік Тікелей нəтиже көрсеткіштері органдар Орталық мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін бағалауды сараптамалықсаны талдамалық, əдістемелік жəне ұйымдастырушылық сүйемелдеу Жергілікті атқарушы органдар қызметінің мемлекеттік тиімділігін бағалауды сараптамалықоргандар талдамалық, əдістемелік жəне саны ұйымдастырушылық сүйемелдеу Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері % Мемлекеттік органдар қызметі тиімділігінің орташа деңгейін жыл сайын 10 %-ға арттыру Сапа көрсеткіштері Сараптау комиссиясы мен сараптау комиссиясының жұмыс органы тарапынан қорытындыларға ескертулердің болмауы Тиімділік көрсеткіштері 1 орталық мемлекеттік органды, 1 өңірді бағалауға жұмсалған орташа шығындар Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге

5

112,2

97

700

4,7

109,7

95

700

4,7

101,0

93

700

350

111,5

1

91

1000

-

2

1 200

89

600

350

1 100

3

400

320

1

1200

Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары:

320

10

5

4000

150

10

2000

4000

-

863 250

81 655

4 000

120

10 000

7 111

8 000

100

10 000

39 800

2 500

100

10 000

1 476 250 2 000 024

2 000

Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге 163 Қазақстанда жəне шетелде шағын жəне орта бизнес 772 кəсіпорындарының жоғары жəне орта буынының басшыларын оқыту жəне тағылымдамадан өткізу Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi адам 450 Бiлiктiлiгiн арттырудан өткен басшы қызметкерлер мен менеджерлердiң саны Германияға тағылымдамаға жіберілетін басшы адам 60 қызметкерлер мен менеджерлердiң саны Түпкiлiктi нəтиже көрсеткiштерi құжаттар 13 «Бизнестің жол картасы 2020» бағдарламасының 4 саны бағытының шеңберінде қолдау тапқан кəсіпкерлердің құрал-жабдықтарын, шикізаттарын, материялдарын жеткізу бойынша шарттар жасасу Экономика саласындағы басшы қызметкерлер мен адам менеджерлер бiлiктiлiгiн арттыру бағдарламасын аяқтағаннан кейiн өз бизнесiн ұлғайтқан оқудан өткен менеджерлер саны Сапа көрсеткiштерi адам 247 Экономика саласындағы басшы қызметкерлер мен менеджерлер бiлiктiлiгiн арттыру бағдарламасына компаниялар мен ұйымдардың бiрiншi басшыларының қатысуы Экономика саласындағы басшы қызметкерлер мен бағалау менеджерлер бiлiктiлiгiн арттыру бағдарламасы бой- (5 балдық ынша оқудан өткен менеджерлер арасында сауал қою шкала арқылы оқыту сапасын бағалау бойынша) Тиiмдiлiк көрсеткiштерi мың теңге 363,9 Бiр басшы қызметкер мен менеджердi оқыту құны Бюджеттiк шығыстар көлемi мың теңге 163 772

9

100 000

80

284 416 289 497 370 756 386 000

2 101 370

Жобала натын 2015 жыл

50 000

80

100

867 200

7

Жобала натын 2014 жыл 8

35 000

80

100

6

300 000

90

100

5

10 000

50

100

ағымдағы Жоспарлы кезең 2011 2012 2013 жыл жыл жыл

717 000

50

«Бизнестің жол картасы – 2020» бағдарламасының «Іскерлік байланыс» компоненті аясында экономика саласындағы басшы қызметкерлер мен менеджерлердің біліктілігін арттыру бойынша қызмет көрсету Бюджеттік мазмұнына қарай мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туынбағдарлама түрі дайтын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру іске асыру əдісіне қарай жеке бюджеттiк бағдарлама Ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жоба- Жобабірл. 2009 2010 2011 2012 2013 лана- ланатын тын 2015 жыл жыл жыл жыл жыл 2014 жыл (есеп) (жожыл спар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

009 «Экспорттаушы – 2020» бағыты шеңберiнде қазақстандық тауарлардың экспортын сыртқы нарыққа жылжытуға жəрдемдесу» Қазақстандық тауарларды экспортқа жылжыту, экспортқа бағдарланған кəсiпорындарды қолдау

Тиiмдiлiк көрсеткiштерi

мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру жеке бюджеттік бағдарлама Өлш. бiрл.

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

Бюджеттiк шығыстар көлемi

Астана экономикалық форумының өткізілуін қамтамасыз ету

мазмұнына байланысты іске асыру тəсiлiне байланысты ағымдағы/даму Бюджеттік бағдарлама көрсеткiштерiнiң атауы

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

2

Бюджеттік 017 «Қазақстан Республикасы Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігінің күрделі бағдарлама шығыстары» Сатып алынатын жиһаз жиынтықтарының жиынтықтар 19 175 37 саны Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері % 95 96 96 96 97,2 98 98 Министрлік қызметкерлерінің материалдық-техникалық қамтамасыз етілуі Сапа көрсеткіштері % 95 100 100 100 100 100 Есептеу жəне ұйымдастыру техникасы құралдарының үзіліссіз жұмыс істеуі, материалдық-техникалық базаның жақсаруы, қызметкерлердің еңбек жағдайының жақсаруы Тиімділік көрсеткіштері % 14 57 18,6 33 7 17 Есептеу техникасы мен серверлік жабдықтар паркін жаңарту Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге 27 063 6 797 156 127 15 300 85 698 13 050 13 050

86 900

24

16

60,2

86 900

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

053 «Облыстық бюджеттерге моноқалаларды абаттандыру мəселелерін шешуге берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» «2012-2020 жылдарға арналған моноқалаларды дамыту» бағдарламасы шеңберінде моноқалаларды абаттандыру мəселелерін шешуге облыстық бюджетте қарастырылған шығыстар Бюджеттік Мазмұнына Трансферттерді жəне бюджеттік субсидияларды беру бағдарлама түрі байланысты i с к е а с ы - Жеке бюджеттік бағдарлама ру тəсiлiне байланысты ағымдағы/ ағымдағы даму Бюджеттік бағдарлама Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобалана- Жобакөрсеткіштерінің атауы бірл. т ы н 2 0 1 4 лана2009 жыл 2010 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл тын (есеп) жыл жыл 2015 (жожыл спар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс- мың теңге 6 000 шаралары: 000 Моноқалаларды абаттандыру мəселелерін шешу үшін қаржылық қолдау көрсетуге облыстар əкімдіктеріне республикалық бюджеттен қаражаттар бөлу Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi болжам27 Моноқалаларды абаттандыру ды жобалар мəселелерін шешуге жергілікті саны атқарушы органдардан алынған қарастырылған жəне мақұлданған өтінімдер саны «2012-2020 жылдарға моноқалалар 27 арналған моноқалаларды саны дамыту» бағдарламасы шеңберінде абаттандыру бойынша іс-шаралар өткізілетін моноқалалар саны Түпкілікті нəтиже % 100 көрсеткіштері Бөлінген лимиттер шегінде моноқалаларды абаттандыру мəселелерін шешу үшін қаржылық қолдау көрсету % 100 Сапа көрсеткiштерi «2012-2020 жылдарға арналған моноқалаларды дамыту» бағдарламасы шеңберінде мемлекеттік қолдауға жүгінгендердің өтінімдерін уақтылы қарастыру Тиiмдiлiк көрсеткiштерi Бюджеттiк шығыстар көлемi мың теңге 6 000 000 Бюджеттік 117 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттерiне «Бизнестiң жол карбағдарлама тасы – 2020» бағдарламасы шеңберiнде өңiрлерде жеке кəсiпкерлiктi қолдау үшін берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» Сипаттама Банктер кредиттерi бойынша пайыздық ставканы субсидиялау, кредиттердi iшiнара кепiлдендiру, сервистiк қолдау көрсету, кадрлар даярлау жəне қайта даярлау, сондай-ақ жастар практикасы Бюджеттік мазмұнына трансферттерді мен бюджеттiк субсидияларды беру бағдарлама түрі байланысты i с к е а с ы р у (жеке) бюджеттiк бағдарлама тəсiлiне байланысты ағымдағы/ ағымдағы даму Бюджеттік бағдарлама Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобалана- Жобаланакөрсеткіштерінің атауы 2009 2010 2011 жыл 2012 жыл 2013 тын 2014 т ы н 2 0 1 5 жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 мың теңге

12 085 569

9 496 328 0

053 «Облыстық бюджеттерге моноқалаларды абаттандыру мəселелерін шешуге берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» «2012-2020 жылдарға арналған моноқалаларды дамыту» бағдарламасы шеңберінде моноқалаларды абаттандыру мəселелерін шешуге облыстық бюджетте қарастырылған шығыстар 2. «Бизнестің жол картасы мың теңге 4 081 2 167 1 000 1 000 000 2020» бағдарламасының 1 952 927 0 000 бағытын іске асыру шеңберінде банктердің кредитері бойынша ішінара кепілдендіру 3. «Бизнестің жол картасы мың теңге 1 299 1 621 0 1 621 1 621 2020» бағдарламасының 4-ші 270 679 679 679 бағыты шеңберінде əрекет ететін бизнесті жүргізуді мамандандырылған сервистік қолдау 4. «Іскерлік байланыстар» жоба- мың теңге 150 000 сын іске асыру 5. Бөлу (Еңбекмині) мың теңге 1499 160 6. Жаңа бизнес бастамаларға гранттар Тікелей нəтиже көрсеткiштерi «Бизнестiң жол картасы 2020» бағдарламасы шеңберiнде кəсіпкерлік субъектілері үшін екінші деңгейдегі банктердің кредиттері бойынша пайыздық ставканы төмендету а) экономиканың шикізаттық емес секторларында жобаларды іске асыратындарға б) өнімді сыртқы нарықтарға экспорттайтындарға Субсидияланатын (кепілдендірілетін) кредиттер, гранттар саны Түпкiлiктi нəтиже көрсеткiштерi Шағын жəне орта бизнес субъектiлерiнiң өнiм (тауарлар, қызметтер) шығаруының өсуi ЖIӨ құрылымындағы өңдеушi өнеркəсiптiң үлесi Сапа көрсеткiштерi «Бизнестiң жол картасы 2020» бағдарламасына қатысушылардың өтінімдері бойынша екiншi деңгейдегi банктердiң кредиттері бойынша пайыздық ставканы уақтылы жəне жедел субсидиялау Тиімділік көрсеткіштері ШОБ белсенді субъектілерінің саны Бюджеттiк шығыстар көлемi

мың теңге

7

7

0

300 000

300 000

-

Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң шешiмiмен айқындалатын болады

%-дық ставка

7 8

8

8

-

дана

100

80

100

-

100

100

алдыңғы жылға қарағанда %-бен

100,9

101

102,1

-

100,9

100,9

%

11

11,1

11,1

-

11,3

11,3

%

100

100

100

-

100

100

бірлік

675 937

696 215

720 582

-

783128

783128

мың теңге

9 0 0 5 9 136 562 244

13 285 0 934

13 764 266 13 454 744

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

018 «Ұлттық экономиканың бəсекеге қабілеттілігі мен орнықтылығын қамтамасыз ету үшін «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» АҚ жарғылық капиталын ұлғайту» Кейіннен жарғылық капиталды ұлғайта отырып «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» АҚ-ның жарғылық капиталын ұлғайту: 1. «ВЛ 220 кВ ЦГПП–Осакаровка қайта жаңғырту» жобасын іске асыру үшін «КЕГОК» АҚ 2. Бұрғылау жəне геофизикалық құрал-жабдықты сатып алу үшін «Қазгеология» АҚ 3. «Жезқазған – Бейнеу» теміржолын салу үшін «Қазақстан Темір жолы» ҰК» АҚ 4. «Арқалық – Шұбаркөл» теміржолын салу үшін «Қазақстан Темір жолы» ҰК» АҚ 5. Астана қаласын қоса алғанда Орталық Қазақстанды газдандыру үшін «Қарталы – Тобыл – Көкшетау – Астана» газ құбырын салу үшін «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ 6. «Балқаш ЖЭС салу» жобасын іске асыру үшін «Самұрық-Энерго» АҚ 7. «Қорғас-Жетіген ТЖ салу» жобасын іске асыру үшін «Қазақстан темір жолы» АҚ 8. «Бейнеу-Бозой-Ақбұлақ» газ құбырын салу жобасын іске асыру үшін «Қазмұнайгаз» ҰК» АҚ Бюджеттік мазмұнына байланысты Бюджеттік инвестицияларды жүзеге асыру бағдарламаның іске асыру тəсіліне жеке бюджеттік бағдарлама түрі байланысты ағымдағы/даму даму Өлш. Есепті Жоспарлы кезең Жобала Жобала Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы бірл. кезең натын натын 2014 2015 2009 2010 2011 2012 жыл 2013 жыл жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» АҚ жарғылық капиталын ұлғайту, оның ішінде: ВЛ 220 кВ ЦГПП–Осакаровка қайта жаңғырту» жобасын іске асыру үшін «КЕГОК» АҚ Бұрғылау жəне геофизикалық құрал-жабдықты сатып алу үшін «Қазгеология» АҚ «Жезқазған – Бейнеу» теміржолын салу үшін «Қазақстан Темір жолы» ҰК» АҚ «Арқалық – Шұбаркөл» теміржолын салу үшін «Қазақстан Темір жолы» ҰК» АҚ Астана қаласын қоса алғанда Орталық Қазақстанды газдандыру үшін «Қарталы – Тобыл – Көкшетау – Астана» газ құбырын салу үшін «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ «Балқаш ЖЭС құрылысы» жобасын іске асыру үшін «Самұрық-Энерго» АҚ «Қорғас-Жетіген» теміржолын салу үшін «Қазақстан темір жолы» АҚ «Бейнеу-Бозой-Ақбұлақ» газ құбырын салу үшін «Қазмұнайгаз» ҰК» АҚ-на Тікелей нəтиже көрсеткіштері Республикалық бюджетте көзделген қаражат шеңберінде «Самұрық-Қазына» АҚ еншілес компанияларын капиталдандыру жолымен республиканың электроэнергетика саласындағы рентабелділігі төмен жобаларды тиімді іске асыруды қамтамасыз ету жəне минералдышикізат базасын толықтыру (жарғылық капиталдарын ұлғайту болжанатын еншілес кəсіпорындардың саны) Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Астана қаласы қажеттілігін жоғарылату үшін трансформаторлы қуаттылығының өсімі Қатты пайдалы қазбаларға «Қазгеология» АҚның іздеу-бағалау жұмыстары ҚР ауылдық елді мекендерін ішкі су қорларымен қамтамасыз ету үшін «Қазгеология» АҚ-ның іздеу-барлау жұмыстары «Жезқазған – Бейнеу» жаңа теміржол желісінің ұзындығы «Арқалық – Шұбаркөл» жаңа теміржол желісінің ұзындығы Орталық Қазақстанды газдандыру үшін газ құбырының ұзындығы Қазақстанның оңтүстік өңірінің қажеттілігін ұлғайту үшін қуаттылық өсімі Қорғас-Жетіген теміржол желісінің ұзындығы

мың теңге

12 000 000 22 399 021 418 117

мың теңге мың теңге мың теңге мың теңге мың теңге

1 000 000

403 000

5 000 000 2 000 000 2 000 000 2 000 000

мың теңге мың теңге мың теңге

418 117 10 094 000 11 902 021

бірлік

5

3

МВА (Мега вольт ампер) км2

330

330

520

ауыл

249

км

988

км

214

км

1 297

МВА

1 320

км

Қазақстанның оңтүстік өңірін газдандыру үшін км газ құбырының ұзындығы Сапа көрсеткіштері Энергетикалық кешенді дамыту бойынша % Қазақстан Республикасы Экономикалық даму жəне сауда министрлігіне жүктелген функциялардың уақытылы орындалуы Жүктерді Қазақстанның Орталық өңірінен жəне км Достық станциясынан Қазақстанның Батыс өңіріне жəне одан əрі тасымалдау қашықтығын қысқарта отырып Еуропаға тікелей шығаруды құру Солтүстік бағыттағы тасымалдау қашықтығын км қысқарта отырып Шұбаркөл көмір кен орнына жəне оған іргелес кен орындарына көліктік қызмет көрсету Қазақстанның Орталық өңірлеріне газ газдың тасымалдау млрд. ш.м/ жыл Республиканың минералды-шикізат базасын % толықтыру бойынша Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасының уақытылы орындалуы Тиімділік көрсеткіштері мың теңге 1 жобаға бөлінген бюджеттік қаражаттың орташа сомасы Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге

1

293 1 475 100

100

1200

537

5,5

100

2 400 000 -

5 599 755

418 117

12 000 000 22 399 021 418 117

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

2173

*Аталған бюджеттік бағдарлама 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап 001 «Экономика жəне сауда саясатын, мемлекеттік жоспарлау мен басқару жүйесін қалыптастыру жəне дамыту жөніндегі қызметтер» бюджеттік бағдарламасының 103 «Əлеуметтанушылық, талдамалық зерттеулер жүргізу жəне консалтингтік қызметтер көрсету» кіші бағдарламасының шеңберінде орындалады.

Бюджеттік бағдарламаның ісшаралары: 1. «Бизнестің жол картасы 2020» бағдарламасының 1 жəне 3 бағыттарын іске асыру шеңберінде екінші деңгейдегі банктердің кредиттері бойынша пайыздық ставканы субсидиялау

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

10 842 587 10 533 065

052 «Ұлттық экономиканың бəсекеге қабілеттілігі мен орнықтылығын қамтамасыз ету үшін «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» АҚ кредит беру» Кейінгілерге кредит беру үшін «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» АҚ бюджеттік кредит беру: - «Досжан темір жолы (ДТЖ)» АҚ-на «Шар-Өскемен ТЖ құрылысы» жобасын іске асыру үшін; - «ҚДБ-Лизинг» АҚ-на ҚР кəсіпорындарының негізгі қорларын жаңарту үшін - «Қазақстан темір жолы» АҚ-на жолаушы вагондарын сатып алу үшін Бюджеттік мазмұнына байланысты Бюджеттік кредиттерді беру бағдарламаның іске асыру тəсіліне жеке бюджеттік бағдарлама түрі байланысты ағымдағы/даму даму Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала Жобала бірл. 2009 2010 2011 2012 жыл 2013 натын натын 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 7 8

Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» АҚға бюджеттік кредит беру ұсыну, соның ішінде: «Досжан темір жолы (ДТЖ)» АҚ-ға «ШарӨскемен ТЖ құрылысы» жобасын іске асыру үшін «ҚДБ-Лизинг» АҚ-ға ҚР кəсіпорындарының негізгі қорларын жаңарту үшін «Қазақстан темір жолы» АҚ-ға жолаушылар вагондарын сатып алу үшін Тікелей нəтиже көрсеткіштері Рентабельділігі төмен инвестициялық жобаларды іске асыру үшін «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» АҚ-ға жеңілдетілген бюджеттік кредит беру Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Шығыс Қазақстан облысының темір жолы бойынша жүк тасымалдаудың ұзақтығын қысқарту Қазақстан Республикасы кəсіпорындарының негізгі қорларының жалпы санын жаңарту Жаңа жолаушылар вагондарын сатып алу Сапа көрсеткіштері Шығыс Қазақстан облысының көліктік инфрақұрылымын жақсарту Өндірістік инфрақұрылымды жаңғырту бойынша фунциялардың уақтылы орындалуы Тозудың жоғары деңгейіне байланысты ұлттық тасымалдаушының вагон паркін уақтылы ауыстыру Тиімділік көрсеткіштері 1 жобаға ұсынылған кредиттердің орташа сомасы Бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге

15 285 239

мың теңге

3 130 000

мың теңге мың теңге дана

10 000 000

км

328

18 931 411

2 155 239

18 931 411

3

1

%

3

дана

123

%

100

%

100

%

100

100

мың теңге

5 095 080

18 931 411

15 285 239

18 931 411

мың теңге

-

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

140

054 «Маңғыстау облысы бюджетіне Жаңаөзен қаласында кəсіпкерлікті қолдауға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласына «Бизнестің жол картасы 2020» бағдарламасы шеңберінде кəсіпкерлікті қолдауға шығындар ескерілген Бюджеттік Мазмұнына байлаТрансферттерді жəне бюджеттік субсидияларды беру бағдарлама нысты түрі iске асыру тəсiлiне байЖеке бюджеттік бағдарлама ланысты ағымдағы/ даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала- Жобалакөрсеткіштерінің атауы бірл. 2009 2010 жыл 2011 2012 жыл 2013 натын 2014 натын жыл 2015 жыл (жоспар) жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның ісмың 30 000 0 200 000 шаралары: теңге Республикалық бюджеттен Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласына кəсіпкерлікті қолдауға қаражаттар бөлу Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi дана 2 20 Субсидияланатын (кепiлдендiретiн) кредиттер саны Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері % 100 100 Бөлінген қаражаттар шеңберінде кəсіпкерлікті дамытуға қаржылық қолдау көрсету Сапа көрсеткiштерi % 100 100 «Бизнестің жол картасы - 2020» бағдарламасы шеңберінде мемлекеттік қолдау алуға жүгінгендердің өтінімдерін уақтылы қарау Тиiмдiлiк көрсеткiштерi % 100 100 Жаңа жəне қолданыстағы екінші деңгейдегі банктердің кредиттері бойынша пайыздық ставкаларды субсидиялау жəне кепілдендіру

(Соңы 15-бетте).


(Соңы. Басы 11-14-беттерде). Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

054 «Маңғыстау облысы бюджетіне Жаңаөзен қаласында кəсіпкерлікті қолдауға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласына «Бизнестің жол картасы 2020» бағдарламасы шеңберінде кəсіпкерлікті қолдауға шығындар ескерілген Бюджеттiк шығыстар көлемi мың 30 000 0 200 000 теңге Бюджеттік 055 «Облыстық бюджеттерге «Өңірлерді дамыту» бағдарламасы шеңберінде инженерлік инфрақұрылымын бағдарлама дамыту үшін берілетін нысаналы даму трансферттері» Сипаттама «Өңірлерді дамыту» бағдарламасы шеңберінде инженерлік инфрақұрылымның дамуына жəрдемдесуге облыстық бюджеттерге шығыстар қарастырылған Бюджеттік Мазмұнына байланысты Трансферттерді жəне бюджеттік субсидияларды беру бағдарлама iске асыру тəсiлiне байЖеке бюджеттік бағдарлама түрі ланысты ағымдағы/ даму даму Бюджеттік бағдарлама Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең ЖобалаЖобалакөрсеткіштерінің атауы бірл. натын натын 2009 2010 жыл 2011 2012 жыл 2013 жыл (жоспар) жыл жыл 2014 жыл 2015 жыл (есеп) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның ісмың теңге шаралары: Инженерлік инфрақұрылымды дамыту үшін қаржылық қолдау көрсетуге облыстар əкімдіктеріне республикалық бюджеттен қаражат бөлу Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi болжамды Инженерлік инфрақұрылымды жобалар дамытуға жергілікті атқарушы органсаны дардан алынған қарастырылған жəне мақұлданған өтінімдер саны Инженерлік инфрақұрылымды дамы- елді мету бойынша іс-шаралар өткізілетін кендер елді мекендер саны саны Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері % Бөлінген лимиттер шегінде инженерлік инфрақұрылымды дамыту үшін қаржылық қолдау көрсету Сапа көрсеткiштерi % «Өңірлерді дамыту» бағдарламасы шеңберінде инженерлік инфрақұрылымды дамыту үшін мемлекеттік қолдауға жүгінгендердің өтінімдерін уақтылы қарастыру Тиiмдiлiк көрсеткiштерi

14 000 000

0

54

-

Бюджеттiк шығыстар көлемi

14 000 000

24

мың теңге

14 000 000 14 000 000

22

-

22

15

15

100

-

100

100

100

-

100

100

0

14 000 000 14 000 000

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

056 «Астана қаласында Азиялық даму банкінің жыл сайынғы отырысын өткізуді қамтамасыз ету жөніндегі қызметтер» 2014 жылы Астана қаласында Азиялық даму банкі басқарушылар кеңесінің жыл сайынғы отырысын өткізуді қамтамасыз ету Бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туынбағдарлама дайтын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру түрі іске асыру тəсiлiне байланысты жеке бюджеттік бағдарлама ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткiштерiнiң атауы Өлш. бiрл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала- Жобаланатын 2009 2010 2011 2012 2013 натын 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (ағым. жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге 1 031 391 Азиялық даму банкінің басқарушылар кеңесінің жыл сайынғы отырысын дайындау жəне өткізу Тікелей нəтиже көрсеткiштерi елдер 67 Азиялық даму банкі басқарушылар кеңесінің жыл саны сайынғы отырысына қатысушы елдер саны Азиялық даму банкі басқарушылар кеңесінің жыл адам 3 500 сайынғы отырысына қатысушылар саны Азиялық даму банкіне мүше елдерінен адам 500 басқарушылардың, ірі банктер мен қаржы ұйымдары басшыларының, сондай-ақ мемлекеттік, үкіметтік емес өзге де ұйымдары мамандарының қатысуы Азиялық даму банкі басқарушылар кеңесінің жыл БАҚ 500 сайынғы отырысы алдында, барысында жəне материалқорытындысы бойынша жарық көрген БАҚ материдарының алдарын талдау саны Түпкiлiктi нəтиже көрсеткiштерi есеп жəне 1 Азиялық даму банкінің 2013 жылғы есебін қабылдау жоспар жəне 2014 жылға арналған жұмыс жоспары саны құжат Азиялық даму банкі басқарушылар кеңесінің жыл сайынғы отырысы шеңберінде жасалған келісімшарттар (меморандумдар, келісімдер, хаттамалар) саны Сапа көрсеткіштері ескертулер Азиялық даму банкі басқарушылар кеңесінің жыл саны сайынғы отырысын өткізу барысында төтенше қарсылықтардың, ескертулердің, жағдайлардың болмауы Тиiмдiлiк көрсеткiштерi % 100 Азиялық даму банкіне мүше елдерінің қатысуы Бюджет шығыстарының көлемі мың теңге 1 031 391

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

059 «Моноқалалардағы кəсіпкерлікті ақпараттық қамтамасыз ету» Моноқалаларда кəсіпкерлерді ақпараттық қамтамасыз ету

Бюджеттік Мазмұнына байланысты бағдарлама түрі iске асыру тəсiлiне байланысты ағымдағы/ даму Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы 1 Бюджеттік бағдарламаның ісшаралары: Моноқалалардағы кəсіпкерлерді ақпараттық қамтамасыз ету үшін моноқалаларда кəсіпкерлікті қолдау орталықтарын ұйымдастыру Тікелей нəтиже көрсеткіштері Кəсіпкерлікті қолдау орталықтарының саны Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Консультациялық қызметті алған шағын жəне орта бизнес субъектілері жəне кəсіпкерлік бастамасы бар халық саны ЖIӨ құрылымындағы өңдеу өнеркəсiбінің үлесi Сапа көрсеткiштерi Ақпаратты уақытылы жəне жедел ұсыну Бюджеттiк шығыстар көлемi

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру Жеке бюджеттік бағдарлама Өлш. бірл. 2 мың теңге

ағымдағы Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала- Жобаланатын 2009 2010 2011 2012 2013 натын 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 3 4 5 6 7 8 9 0 136 202 136 202

бірлік

-

дана

-

27 4860

27 4860

%

-

11

11

%

-

100

100

мың теңге

0

136 202

136 202

060 «Моноқалаларда кəсіпкерлікті дамытуды ықпал ету үшін облыстық бюджеттерге кредит беру»

Моноқалаларды дамытудың 2012-2020 жылдарға арналған бағдарламасы шеңберінде моноқалаларда кəсіпкерлікті дамытуға жəрдемдесу бойынша шаралар қолдану үшін облыстық бюджеттерге кредит беру (шағын кредиттер беруге) арналған шығындар Бюджеттік Мазмұнына байланысты Бюджеттік кредиттерді беру бағдарлама iске асыру тəсiлiне байланысты Жеке бюджеттік бағдарлама түрі ағымдағы/ даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы Өлш. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала- Жобалабірл. 2009 2010 2011 2012 2013 натын натын 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге 0 1 908 2 083 Моноқалалардағы жұмыссыз, өз бетімен 813 846 жұмыспен айналысатын жəне табысы аз халықты кəсіпкерлікті дамытуға жəрдемдесу арқылы қолдау

Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің бұйрығы 2012 жылғы 1 қараша

№422-ө-м

15

www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

Астана қаласы

Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығын (64-шығарылым) бекіту туралы

Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 125-бабына сəйкес жұмыстардың белгілі бір түрлерінің күрделілігін белгілеу, жұмысшыларға біліктілік разрядтарын беру жəне кəсіптерінің дұрыс атауларын айқындау мақсатында бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (64-шығарылым) бекітілсін. 2. Еңбек жəне əлеуметтік əріптестік департаменті (А. Ə. Сарбасов) осы бұйрықтың заңнамада белгіленген тəртіппен Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін жəне ресми жариялануын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтiк қорғау вице-министрi C.Ə.Ахметовке жүктелсiн. 4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Министр C.ƏБДЕНОВ.

Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрінің 2012 жылғы 1 қарашадағы № 422-ө-м бұйрығымен бекітілген Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы 1-бөлім. Жалпы бөлім 1. Осы Бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалық (бұдан əрі БТБА) 64 шығарылымы «Ауыл,су жəне орман шаруашылығындағы механикаландырылған жұмыстар», «Өсімдік су жəне орман шаруашылығында жалпы механикаландырылған жұмыстар», «Қорғалған топырақтағы жұмыс», «Көпжылдык екпелерді күту бойынша жұмыстар», «Азық өндірісінің жұмыстары», «Гидромелиорация жəне шалғындык бойынша жұмыстар», «Көлік жəне тиеу- түсіру жұмыстары», «Өсімдік,жəне орман шаруашылындағы жалпы қолмен істелетін жұмыстар», «Егістіктегі жұмыс», «Өсімдік шаруашылығындағы жұмыстар (жабық жер)», «Өсімдік өндіру жұмыстары (ашық жер)», «Бақша өндірісіндегі жұмыстар», «Жүзім өндірісіндегі жұмыстар», «Субтропикалық өнімдерді жасау бойынша жұмыстар», «Эфир майы мен дəрі өнімдерін өндіру бойынша жұмыстар», «Гүл өнімдері мен көгалдандыру жұмыстары», «Агроорманмелиорация жəне орман шаруашылығы бойынша жұмыстар», «Шаруашылық жұмыстары», «Өсімдік шаруашылығы, су жəне орман шаруашылығындағы жұмысшылар кəсіптерінің жұмыстарының сипаттамалары», «Мал шаруашылығындағы жұмыс» бөлімдерінен тұрады. 2. Осы шығарылым төрт бөлімнен тұрады. Бірінші тараудың бөлімдерінде өсімдік, су жəне орман шаруашылығында тракторлармен, тіркемелі, тоспалы, өздігінен жүретін машиналармен жəне қуатты қозғағышқа жəне жетек сыныбына байланысты үш топқа топтастырылған механикаландырылған жұмыстар орналастырылған. Біртектес жұмыстарды орындау қиындықтарын ескере отырып, оларға тарифтік разрядтар белгіленген. 3. Екінші тараудың бөлімдерінде өсімдік, су жəне орман шаруашылықтарында қарапайым еңбек құралдарын, механизмдерін жəне жұмыс көлігі ретінде жануарларды пайдалана отырып орындалатын жұмыстар келтірілген жəне осы жұмыстардың тарифтік разрядтары белгіленген. 4. Аталған шығарылымның бірінші жəне екінші бөлімдерінде мазмұндалған тарифтелген барлық жұмыстар технологиялық орындау мен жүйелілікте орналастырылған. Өз реттік нөмірлері бар біртектес жұмыстар айқындамада біріктірілді. Ерекше жұмыстар дербес бөлімдерге бөлінді. 5. Үшінші тараудың бөлімінде өсімдік, су жəне орман шаруашылығы жұмысшыларының мамандықтары жұмыстарының сипаттамасы келтірілді. 6. Төртінші тарауда «Мал шаруашылығындағы жұмыстар мен мамандықтар» бөлімі мазмұндалған. Ол мал шаруашылығындағы жұмысшылар мамандықтарының тарифтік разрядтары мен тарифтік-біліктілік сипаттамаларынан тұрады. 7. Жұмыс разрядтары олардың еңбек жағдайларының қиындығын ескермей (еңбектің қиындығының деңгейіне жəне орындаушының біліктілігіне қойылатын талаптарын күшейтуге əсер ететін тəжірибелік жағдайларсыз) белгіленген. Əрбір мамандықтың тарифтік-біліктілік сипаттамасы екі бөлімнен тұрады. «Жұмыс сипаттамасы» жұмысшы орындай білуге тиіс

Бюджеттік 060 «Моноқалаларда кəсіпкерлікті дамытуды ықпал ету үшін облыстық бюджеттерге кредит беру» бағдарлама Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi мың дана 1,2-ға 1,3-ға Берілген шағын кредиттердің саны дейін дейін Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері % 100,0 100,0 Өңірлік үйлестіру кеңесімен мақұлданған бағдарлама қатысушыларын микрокредитпен қамту Сапа көрсеткiштерi % 100,0 100,0 Тиісті жылға арналған республикалық бюджетте көзделген қаражат шегінде шағын кредиттік желінің қаражатын барынша бөлу 1 500,0 1 500,0 Тиiмдiлiк көрсеткiштерi мың теңге Шағын кредиттің орташа мөлшері Бюджеттiк шығыстар көлемi мың теңге 0 1 908 2 083 813 846 Бюджеттік бағдарлама Сипаттамасы

008 Заңды тұлғалардың жарғылық капиталына мемлекеттiң қатысуы арқылы бюджеттiк инвестициялардың іске асырылуына мониторинг жүргізу Заңды тұлғалардың жарғылық капиталына мемлекеттiң қатысуы арқылы бюджеттiк инвестициялардың іске асырылуына мониторинг жүргізу бюджеттік мазмұнына қарай мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жүзега асыру жəне олардан бағдарлама туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету түрі іске асыру тəсіліне қарай жеке ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы өлшем есепті жыл жоспарлы кезең 2014 2015 бірлігі жыл жыл 2009 2010 жыл 2011 2012 2013 жыл (ағымдағы жыл жыл жыл (есеп) жылдың жоспары) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиже көрсеткіштері Заңды тұлғалардың жарғылық капиталы% 100 на мемлекеттiң қатысуы арқылы бюджеттiк инвестициялардың іске асырылуына мониторинг жүргізуді қамтамасыз ету түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Заңды тұлғалардың жарғылық капиталыесеп 2 на мемлекеттiң қатысуы арқылы бюджеттiк инвестициялардың іске асырылуының мониторингі бойынша есеп сапа көрсеткіштері тиімділік көрсеткіштері бюджет шығыстарының көлемі мың теңге 62 813 Бюджеттiк бағдарлама Сипаттама

061 «Мамандарды əлеуметтiк қолдау шараларын iске асыру үшiн жергiлiктi атқарушы органдарға берілетін бюджеттiк кредиттер» Бюджеттiк бағдарламада ауылдық елдi мекендерге жұмысқа жəне тұруға келген денсаулық сақтау, бiлiм беру, əлеуметтiк қамтамасыз ету, мəдениет, спорт жəне ветеринария мамандарына тұрғын үй сатып алуға айлық есептiк көрсеткiштен бiр мың бес жүз еседен аспайтын сомада жылына 0,01% мөлшерiндегi сыйақы ставкасы бойынша он бес жылға одан əрi кредит беру үшiн жергiлiктi атқарушы органдарға жылына 0,01%-бен бюджеттiк кредиттер беру көзделедi Бюджеттiк мазмұнына байланысты бюджеттiк кредиттерді беру бағдарламаның iске асыру тəсiлiне байланысты жеке түрi ағымдағы/ даму ағымдағы Бюджеттiк бағдарлама көрсеткiштерiнiң атауы Өлшем Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала- Жобалабiрлiгi натын 2009 2010 2011 2012 2013 натын 2014 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 6 732 6 732 725 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге 0 725 Ауылдық елдi мекендерге жұмысқа жəне тұруға келген денсаулық сақтау, бiлiм беру, əлеуметтiк қамтамасыз ету, мəдениет, спорт жəне ветеринария мамандарына тұрғын үй сатып алуға айлық есептiк көрсеткiштен бiр мың бес жүз еседен аспайтын сомада жылына 0,01% мөлшерiндегi сыйақы ставкасы бойынша он бес жылға одан əрi кредит беру үшiн жергiлiктi атқарушы орнадарға жылына 0,01%-бен бюджеттiк кредиттер беру Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi адам 2 593 2 593 Денсаулық сақтау, бiлiм беру, əлеуметтiк қамтамасыз ету, мəдениет, спорт жəне ветеринария мамандарын тұрғын үй сатып алуға бюджеттiк кредит ұсыну жолымен ауылдық елдi мекендерге жұмысқа жəне тұруға тарту Түпкiлікті нəтиже көрсеткiштерi % Тұрғын үй сатып алуға бюджеттiк кредит алған əлеуметтiк сала жəне ветеринария мамандарының 54,2 79,3 осы мамандарға қажеттiлiкке үлес салмағы Сапа көрсеткiштерi Тиiмдiлiк көрсеткiштерi Бiр маманға берiлетiн бюджеттiк кредит мөлшерi мың теңге 2 596, 5 2 596, 5 Бюджеттiк шығыстар көлемi мың теңге 0 6 732 6 732 725 725 Бюджеттiк бағдарлама Сипаттама

062 «Облыстық бюджеттерге мамандарды əлеуметтiк қолдау шараларын iске асыру үшiн берiлетiн нысаналы ағымдағы трансферттер» Бюджеттiк бағдарламада: 1) ауылдық елдi мекендерге жұмысқа жəне тұруға келген денсаулық сақтау, бiлiм беру, əлеуметтiк қамтамасыз ету, мəдениет, спорт жəне ветеринария мамандарына əлеуметтiк қолдау ұсыну; 2) ауылдық елдi мекендердiң əлеуметтiк сала мамандарына тұрғын үй сатып алуға бюджеттiк кредитке қызмет көрсету жөнiндегi мiндеттеменi тапсырыс шартына сəйкес жүзеге асыратын Сенiмгер (агент) қызметтерiнiң құнын (операциялық шығындарын) өтеу көзделедi. Бюджеттiк мазмұнына байланысты трансферттерді мен бюджеттiк субсидияларды беру бағдарламаның iске асыру тəсiлiне байланысты бюджеттік бағдарлама түрi ағымдағы/ даму ағымдағы Бюджеттiк бағдарлама көрсеткiштерiнiң атауы Өлшем Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобалана- Жобалабiрлiгi натын 2009 2010 2011 2012 2013 тын 2014 жыл 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге 0 1 509 171 1 705 700 1) ауылдық елдi мекендерге жұмысқа жəне тұруға келген денсаулық сақтау, бiлiм беру, əлеуметтiк қамтамасыз ету, мəдениет, спорт жəне ветеринария мамандарына əлеуметтiк қолдау ұсыну; 2) ауылдық елдi мекендердiң əлеуметтiк сала мамандарына тұрғын үй сатып алуға бюджеттiк кредитке қызмет көрсету жөнiндегi мiндеттеменi тапсырыс шартына сəйкес жүзеге асыратын Сенiмгер (агент) қызметтерiнiң құнын (операциялық шығындарын) өтеу адам Тiкелей нəтиже көрсеткiштерi 5 634 5 589 Денсаулық сақтау, бiлiм беру, əлеуметтiк қамтамасыз ету, мəдениет, спорт жəне ветеринария мамандарын көтерме жəрдемақы беру жолымен ауылдық елдi мекендерге жұмысқа жəне тұруға тарту Түпкiлікті нəтиже көрсеткiштерi Көтерме жəрдемақы алған əлеуметтiк сала жəне % 100 100 ветеринария мамандарының осы мамандыққа қажеттiлiкке үлес салмағы Сапа көрсеткiштерi Тиiмдiлiк көрсеткiштерi Бiр маманға көтерме жəрдемақы мөлшерi теңге 121 170 121 170 Бюджеттiк шығыстар көлемi мың теңге 0 1 509 171 1 705 700 Бюджеттік бағдарлама Сипаттамасы

мазмұнына қарай іске асыру тəсіліне қарай ағымдағы/даму бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы

1 тікелей нəтиже көрсеткіштері Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімдеріне сəйкес Шартты түрде қаржыландырылатын шығыстардың тізбесіне сəйкес қаражат бөлу түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Республикалық бюджетте тиісті жылға жоспарланған шартты түрде қаржыландырылатын шығыстардың қаржыландырылуын қамтамасыз ету сапа көрсеткіштері

жұмыстарды сипаттайды. «Білуге тиіс» бөлімінде арнайы білім, ережені, нұсқаулықты жəне басқа басшылыққа алынатын материалдар, жұмысшы қолдануға тиіс əдістер мен тəсілдерге қатысты жұмысшыға қойылатын негізгі талаптар мазмұндалады. 8. Тарифтік-біліктілік сипаттамаларында аталған жұмысшы анағұрлым мамандығына тəн жұмыстардың тізімі беріледі. Бұл тізім жұмысшы орындауы мүмкін жəне орындауға тиіс барлық жұмыстарды шектемейді. Ұйым əкімдігі кəсіподақ комитетімен жəне басқа уəкілетті қызметкерлердің, өкілді органның келісімі бойынша тиісті разрядтардың жұмысшы мамандықтарының тарифтік-біліктілік сипаттамаларын мазмұндайтын оларды орындау қиындығы бойынша тиісті жұмыстардың қосымша тізімін əзірлеп жəне бекіте алады. 9. Жұмысшы «Жұмыстар сипаттамасы» бөлімінде көзделген жұмыстардан басқа ауысымды қабылдау жəне тапсыру, жұмыс орнын, айлабұйымдарды жинау бойынша жұмыстарды, сондай-ақ олардың тиісті жағдайдағы сипаттамасы белгіленген техникалық құжаттаманы жүргізу бойынша жұмыстарды орындауға тиіс. 10. Жұмысшы «Білуге тиіс» бөлімінде қамтылған теориялық жəне практикалық талаптармен қоса еңбекті қорғау; өндірістік санитария жəне өртке қарсы қауіпсіздік; жеке қорғану құралдарын қолдану ережелерін; орындалатын жұмыс (қызмет) сапасына қойылатын талаптарды; ақау түрлерін жəне оның алдын алу жəне жою тəсілдерін; өндірістік дабылды; жұмыс орнында еңбекті ұтымды ұйымдастыру тəсілдерін білуге тиіс. 11. Анағұрлым жоғары білікті жұмысшы тарифтік-біліктілік сипаттамасында көрсетілген жұмыстармен қоса анағұрлым төмен білікті жұмысшылардың тарифтік-біліктілік сипаттамасында қарастырылған жұмыстарды орындай білуі, сондай-ақ осы кəсіптің анағұрлым төмен жұмысшыларына басшылық ете білуге тиіс. Осыған байланысты біліктілігі анағұрлым төмен разрядтар кəсіптерінің тарифтік-біліктілік сипаттамаларында көрсетілген жұмыстар анағұрлым жоғары разрядтар сипаттамаларында берілмейді. 12. Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің тарифтікбіліктілік сипаттамалары сегіз разрядты тарифтік кестені негізге ала отырып əзірленген.Жұмысшының еңбек кітапшасын толтыру, сондай-ақ тарифтік разрядты өзгерту кезінде оның мамандығының атауы БТБА-ға сəйкес жазылады. 13. Кəсіптердің тарифтік-біліктілік сипаттамалары ерекше айтылған жағдайлардан басқа, осы бөлімде көрсетілген өндірістер мен жұмыс түрлері бар ұйымдарда, меншік жəне ұйымдыққұқықтық нысанына қарамастан, ерекше белгіленген жағдайларды қоспағанда, жұмыстарды тарифтеу жəне жұмысшыларға біліктілік разрядтарын беру кезінде міндетті болып табылады. 14. БТБА-ның бұрын қолданыста болған шығарылымы бойынша атаулары көрсетілген, осы «Мал шаруашылығындағы жұмыс» бөлімінде көзделген жұмысшылар кəсіптері атауларының тізбесі БТБА-ның (64-шығарылым) 2-қосымшасында көрсетілген. 2-бөлік Ауыл, су жəне орман шаруашылығындағы механикаландырылған жұмыстар Жұмыстардың тарифтік разрядтарын саралау үшін тракторлар, экскаваторлар, бульдозерлер, жүк тиегіштер, комбайндар жəне басқа да өздегінен жүретін машиналар тобы I топ Жетек сыныбы1,4-дейін жəне қозғағышының қуаты 58,8 кВт (80 л.с.) дейін дөңгелекті– МТЗ-50, МТЗ-80, МТЗ-80Х, МТЗ82, МТЗ-82р, ЮМЗ-6Л, ЮМЗ-6КЛ, ВТЗ-45, Т-40А, Т-40АМ, Т-40АНМ, Т-30, Т-80А, Т-30А, Т-25А, СШ-28, Т-16М, Т-16ММЧ, СШ-0611, Т-16МТ, ЛТЗ-60А, ЛТЗ-60АВ, КСС-2,6, АП-100 «Простор», «Универсал 445-V» (Румыния) тракторлары, сондай-ақ қозғағышының қуаты ұқсас жүк тиегіштер мен басқа да машиналар. II топ Жетек сыныбы 1,4-тен 3 дейін (қоса алғанда) жəне қозғағышының қуаты: 73,5 кВт (100 л.с.) дейін шынжыр табанды, 58,8-ден 95,5 кВт (от 80 до 130 л.с.) дейін дөңгелекті - МТЗ-100, МТЗ-102, ДТ-75Н, ДТ-75МВ, ДТ-75В, ДТ-75БВ, Т-70С, ЛХТ-55, ТДТ-55, Т-54В-С3 «Болгар», ТДТ-60, ТДТ-75 тракторлары; ЭТЦ202Б, ЭТЦ-163, ЭО-2621В, ЭО-3211Д, ЭО-3322Д, Э-304Д, ЭТЦ165А, Э-304В, ЭТЦ-161, ЭО-3322А, ЭТР-162, Т-3М, Э-1015А, ЭО-432, ЭО-3122, ЭО-3332А, ЭО-3321, ЭО-3323, ЭО-4111В, ЭО4321А экскаваторлары, сондай-ақ қозғағышының қуаты ұқсас бульдозерлер, жүк тиегіштер, комбайндар мен басқа да машиналар. III топ Жетек сыныбы 3-тен жоғары жəне қозғағышының қуаты 73,6 кВт (100 л.с.) жəне жоғары шынжыр табан, 95,5 кВт (130 л.с.) жəне одан жоғары дөңгелекті Т-130, Т-130-1, Т-130Б, Т-130БГ-3, Т-130МБГ, Т-130МГ, Т-130МГ-5, Т-150КН, ДТ-175С, ДТ-175Т, Т-4А, ВТ-100, ЛТЗ-155, ТЛТ-100, ЛХТ-100, ЛХТ-4, ТТ-4, К-700А,

өлшем бірлігі

2 %

%

мың теңге

200 000 000

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

132 «Моноқалаларды дамытудың 2012-2020 жылдарға арналған бағдарламасы шеңберінде ағымдағы ісшараларды іске асыру» Моноқалаларды дамытудың 2012-2020 жылдарға арналған бағдарламасы шеңберіндегі іс-шараларды іске асыруға арналған шығыстар Бюджеттік мазмұнына қарай мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын бағдарлама мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру түрі іске асыру тəсіліне қарай үлестірілетін бюджеттік бағдарлама ағымдағы/ даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің Өлшем Есепті кезең Жоспарлы кезең ЖобалаЖобалаатаулары бірлігі натын натын 2009 2010 2011 2012 2013 2015 жыл жыл жыл жыл жыл жыл 2014 жыл (есеп) (жоспар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге 0 9 165 294 9 595 404 Моноқалаларда кəсіпкерлікті дамытуға жəрдемдесу (кəсіпкерлікке оқыту) бойынша шаралар қолдану; моноқалалардан көшу үшін субсидиялар беру; моноқалалардағы жаңа бизнес бастамаларға арналған гранттар беру, Моноқалаларды дамыту бағдарламасының шеңберінде моноқалаларды абаттандыруды шешу 1. Моноқалаларды дамыту бағдарламасын мың теңге 0 1 800 000,0 1 800 000,0 іске асыру шеңберінде екінші деңгейдегі банктер беретін кредиттер бойынша пайыздық ставканы субсидиялау 2. Моноқалаларды дамыту бағдарламасын мың теңге 0 300 000,0 300 000,0 іске асыру шеңберінде жаңа бизнес бастамаларға арналған гранттар 3. Моноқалаларда кəсіпкерлікті дамытуға мың теңге 0 35 549,0 36 341,0 жəрдемдесу (кəсіпкерлікке оқыту) бойынша шаралар қолдану мың теңге 0 7 011 400 7 432 900 4. Моноқалаларды дамыту бағдарламасы шеңберінде моноқалаларды абаттандыру 5. Моноқалалардан көшу үшін субсимың теңге 0 18 345,0 26 163,0 диялар беру Тікелей нəтиженің көрсеткіштері Қазақстан Республикасы Моноқалаларды дамыту бағдарламасы % ставкасы 10 Үкіметінің шешімімен шеңберінде кəсіпкерлік субъектілері үшін айқындалатын болады екінші деңгейдегі банктер беретін кредиттер бойынша пайыздық ставканың төмендетілуі Субсидияланатын кредиттер саны саны 200 200 Берілуге жоспарланған гранттар саны саны 100 100 Инженерлік инфрақұрылымды дамытуға саны 168 110 105 арналған, қаралған жəне мақұлданған жобалардың саны Инженерлік инфрақұрылымды дамысаны 27 27 27 ту бойынша іс-шаралар өткізілетін моноқалалардың саны Түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Шағын жəне орта бизнес субъектілері алдыңғы 100,1 100,1 шығарған өнімнің (тауарлар мен жылға қызметтердің) артуы қарағанда %-бен Бөлінген қаржыландыру лимиттерінің % 100 шегінде өмір сүруді қамтамасыз ету инфрақұрылымның өзекті проблемаларын шешу үшін қаржылық қолдау Сапа көрсеткіштері Моноқалалардағы инженерлік% 100 100 коммуникациялық инфрақұрылымды дамыту бойынша жобаларды уақтылы қарау Тиімділік көрсеткіштері ШОБ белсенді субъектілері санының неше есе 2,0 есе 2011 жылмен салыстырғанда көбеюі Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге 0 9 165 294 9 595 404

Бюджеттік бағдарлама

133 «Моноқалаларды дамытудың 2012 – 2020 жылдарға арналған бағдарламасы шеңберінде бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыру»

Сипаттама Бюджеттік бағдарлама түрі

Моноқалаларды дамытудың 2012 – 2020 жылдарға арналған бағдарламасы шеңберінде бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыруға арналған шығыстар Бюджеттік инвестицияларды жүзеге асыру үлестірілетін бюджеттік бағдарлама

мазмұнына қарай іске асыру тəсіліне қарай ағымдағы/ даму

Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атаулары 1

Өлшем бірліктері 2

даму Есепті кезең Жоспарлы кезең 2009 2010 2011 2012 2013 жыл жыл жыл жыл жыл (есеп) (жоспар) 3 4 5 6 7 0

Жобала натын 2014 жыл

Жобала натын 2015 жыл

8

9

26 571 992

36 476 623

Бюджеттік бағдарламаның ісшаралары: Моноқалалардағы инженерлік инфрақұрылымды дамыту, моноқалалардың инженерліккоммуникациялық инфрақұрылымын дамыту (кəсіпкерлікті қолдау шеңберінде), моноқалаларда жалға берілетін тұрғын үйлер салу, моноқалаларда инженерліккоммуникациялық инфрақұрылымды дамыту (салынып жатқан жалға берілетін тұрғын үйлер үшін)

мың теңге

1. Моноқалалардағы инженерлік инфрақұрылымды дамыту

мың теңге

0

22 988 600,0

32 567 110,0

2. Моноқалалардағы инженерліккоммуникациялық инфрақұрылымды дамыту (кəсіпкерлікті қолдау шеңберінде)

мың теңге

0

2 044 800,0

2 187 900,0

3. Моноқалаларда жалға берілетін тұрғын үйлер салу

мың теңге

0

1 265 792,0

1 380 623,0

4. Моноқалалардағы инженерліккоммуникациялық инфрақұрылымды дамыту (салынып жатқан жалға берілетін тұрғын үйлер үшін)

мың теңге

0

272 800,0

341 000,0

Тікелей нəтиженің көрсеткіштері

дана

Жетіспейтін инфрақұрылыммен қамтамасыз етілген жобалар саны

саны

-

27

27

Инженерлік инфрақұрылымды дамытуға арналған, қаралған жəне мақұлданған жобалардың саны

саны

-

-

80

70

Əлеуметтік инженерлік инфрақұрылымды дамыту бойынша іс-шаралар өткізілетін моноқалалардың саны

саны

-

-

27

27

-

100,1

100,1

-

100

-

100

100

-

100

100

Шағын жəне орта бизнес субъектілері шығарған өнімнің (тауарлар мен қызметтердің) артуы

бюджеттік инвестицияларды жүзеге асыру бөлінетін даму есепті жыл жоспарлы кезең 2009 2010 жыл 2011 2012 2013 жыл жыл (ағымдағы жыл жыл (есеп) жылдың жоспары) 3 4 5 6 7

2014 жыл

2015 жыл

8

9

Бөлінген қаржыландыру лимиттерінің шегінде моноқалалардағы өмір сүруді қамтамасыз ету инфрақұрылымның өзекті проблемаларын шешу үшін қаржылық қолдау

алдыңғы жылға қарағанда %-бен %

100

100

Бағдарлама қатысушыларының өтінімдері бойынша жетіспейтін инфрақұрылымды уақтылы жеткізу Моноқалалардағы инженерліккоммуникациялық инфрақұрылымды дамыту бойынша жобаларды уақтылы қарау

Бюджеттік шығыстар көлемі

К-701, К-701М, К-702, К-703, Т-100, Т-100М, Т-180Г, Т-330, ДЭТ-250М, Т-100МБ тракторлары; МТП-72, МТП-71А, Д-659А, ЭТР-201Б, ЭТР-204, ЭТР-132, ЭТР-134, ЭТР-224А, ЭО-611БС, Э-10011Д, ЭТР-172, Э-652Б, ЭО-4121, ЭО-4124, ЭО-4111В, ЭО4121Б, ЭО-5116, ЭО-5124, ЭО-6123, ЭО-7111В, ЭКГ-4У, ЭКГ5А, ЭТЦ-252А экскаваторлары; Джон Дир, Массейс Фергюсон; (Дон-1500, Енисей-1200)астық жинайтын, картофель, қызылша, жүгері жинайтын комбайндар; жүк тиегіштер, бульдозерлер жəне қозғағышы ұқсас басқа да машиналар. 2-бөлім. Өсімдік су жəне орман шаруашылығында жалпы механикаландырылған жұмыстар 1. Жер қыртысын өңдеу Параграф 1. Жер қыртысын өңдеу 15. Жерді ысырып жəне ысырмай жырту: - ертеде жыртылған жерлерді, тың, тыңайған жерлерді, көпжылдық шөптердің топырақ қабатын; орман жəне көпжылдық көшеттерді отырғызуға плантажды жəне қабатты жырту; тазартылған орманды жерлерді, шабындықтарды, құрғатылған батпақты жерлерді жəне басқа ауыл шаруашылық алқаптарын аммиак суын енгізбей жырту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7 разряд -. бір мезгілде аммиак суын енгізе отырып I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7 разряд 16. 10º-тен жоғары баурайларды білікше, микролимандар жəне атыздар жасай отырып баурайға көлденең жырту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7 разряд 17. Сабанның түбін жəне өсімдіктерді сақтай отырып, жазық кескіштермен, терең қопсытқыштармен қайта жырту, өңдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7 разряд 18. Ысырмай өңдеу, егіс алдында жəне жаппай культиваторлау, аспалы жəне тіркемелі қарулармен дискілеу, сыдыра жырту, аммиак суын енгізбей чизелдеу жəне фрездеп өңдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд - бір мезгілде аммиак суын енгізе отырып I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 19. Астық, картофель жəне басқа егістіктерді тырмалау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 20. Қар тоқтату, еріген суды ұстау үшін егістік телімдеріне үю I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 21.Жерді, шалғындықты, жайылымды жырту, егіс алдында топырақты тегістеу, топырақ қабатын, құрғатылған сазды тегістеу, топырақ кесектерін ұсату, жерді қырнап өңдеу жəне кішірейту, ылғалды ротациялық жұмыс органдары бар қару-жарақпен жабу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 22. Жеміс жəне басқаға, егістіктерге, ашық жерлерге тізбек қазу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7разряд 2. Тыңайтқыштарды дайындау жəне енгізу Параграф 1. Тыңайтқыштарды дайындау жəне енгізу 23. Минералды тыңайтқыштарды, известь жəне басқа тұқымдарды арнайы ұсатқыштарда, бетонды алаңдарда ұсату тракторларымен ұсату I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд 24. Известі жəне басқа тұқымдарды механикалық елекпен себу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 25. Шымтезек жинайтын машиналар жəне бульдозерлермен шымтезек қиқымын дайындау, кертпелеу жəне қаттап салу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд

%

Тиімділік көрсеткіштері Инфрақұрылым объектісін іске қосудың орташа ұзақтығы

133 «Моноқалаларды дамытудың 2012 – 2020 жылдарға арналған бағдарламасы шеңберінде бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыру»

Сипаттама

Моноқалаларды дамытудың 2012 – 2020 жылдарға арналған бағдарламасы шеңберінде бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыруға арналған шығыстар 020 «Қазақстан Республикасын əлеуметтік жаңғырту шеңберінде зерттеулер жүргізу»

Бюджеттік бағдарлама

Мемлекет басшысының «Қазақстанды əлеуметтік жаңғырту: жалпыға ортақ еңбек қоғамына қарай жиырма қадам» атты мақалада берілген тапсырмалары шеңберінде зерттеулер жүргізу мазмұнына қарай мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтер көрсетуді жүзеге асыру іске асыру тəсіліне қарай үлестiрiлетiн бюджеттік бағдарлама ағымдағы/ даму ағымдағы Өлшем Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала Жобала Бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің бірліктері натын натын 2009 жыл 2010 жыл 2011 2012 2013 атаулары 2014 2015 (есеп) (жоспар) жыл жыл жыл жыл жыл 2 3 4 5 6 7 8 9 1 Сипаттама

Бюджеттік бағдарлама түрі

Бюджеттік бағдарламаның іс-шаралары: мың теңге Əлеуметтік жаңғыртудың жəне білім беру, денсаулық сақтау, мəдениет, спорт жəне дене шынықтыру, зейнетақымен қамтамасыз ету, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық жəне қоршаған ортаны қорғау салаларында ең төменгі əлеуметтік стандарттарды енгізу бойынша жалпы əдістемелік тəсілдерін анықтау бойынша зерттеулер жүргізу

176 961

Тікелей нəтиженің көрсеткіштері Бюджеттiк бағдарламалардың əкiмшілері арасындағы шығыстардың бекiтiлген жылдық сомасын үлестiру

%

100

Жүргізілген зерттеулер саны

%

8

салалар саны

7

жалпы санынан %

70

Зерттеу бірлігіне орташа шығындардың орташа көлемі

мың теңге

22 120

Бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге

176 961

Түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Əлеуметтік жаңғыртудың жəне ең төменгі əлеуметтік стандарттарды енгізудің жалпы əдістемелік тəсілдерін анықтау бойынша ұсыныстар əзірлеу Сапа көрсеткіштері Зерттеулер нəтижелерінің қолданылуы* Тиімділік көрсеткіштері

*Сапа көрсеткіштеріне зерттеулер нəтижелерінің қолданылуын бағалау арқылы қол жеткізіледі. Кейбір іс-шаралар жобаларды аяқтағаннан кейін бірден бағалау мүмкін, ал олардың кейбіреуі өз ерекшелігіне байланысты алдағы жылдарда қолданылуы мүмкін.

Бюджеттік бағдарлама Сипаттамасы

004 «Азиялық даму қорына Қазақстанның донорлық үлесі»

Азия Даму Қорына (АДҚ) 5,2 млн. АҚШ доллары сомасындағы Қазақстан Республикасының салымын жүзеге асыру Бюджеттік Құрылымына мемлекеттің міндеттемелерін орындау бағдарламаның байланысты түрі Іске асыру жеке бюджеттік бағдарлама тəсіліне байланысты ағымдағы / даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама Өлшем Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобаланатын Жобаланатын көрсеткіштерінің атауы бірлік 2014 жыл 2015 жыл 2009 2010 2011 2012 2013 жыл жыл (жо- жыл жыл жыл (есеп) спар) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Тікелей нəтиже көрсеткіштері % 100 Азия даму қорына (АДҚ) 5,2 млн. АҚШ доллары сомасында Қазақстан Республикасы салымын жүзеге асыру % 100 Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Азия даму банкінде (АДБ) Қазақстанға донор мəртебесін беру. Өңірде көшбасшы мəртебесін бекіту, АДБ-ның жəне оның қатысушы елдерінің тануына ие болу; АДБ-ның донорлық шешімдер қабылдау, сондай-ақ техникалық жəрдемді үйлестіру, қарыздарды мақұлдау, Орта Азия елдері бойынша жəне Қазақстан бастамаларын өңірде АДБ арқылы ілгерілету рəсіміне қатысу Тиімділік көрсеткіштері мың 780 000 Салым сомасы теңге Бюджеттік шығыстар көлемі мың 780 000 теңге

007 «Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының Еуразиялық бəсекеге қабілеттілігі бағдарламасының Орталық Азия бастамасына Қазақстанның қатысуы» Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының Еуразиялық бəсекеге қабілеттілігі бағдарламасының Орталық Азия бастамасында Қазақстанның тең төраға мəртебесін алу үшін мүшелік жарнаны қаржыландыру Бюджеттік мазмұнына байламемлекеттің міндеттемелерін орындау бағдарламаның нысты түрі іске асыру тəсіліне бөлінетін бюджеттік бағдарлама байланысты ағымдағы/даму ағымдағы Бюджеттік бағдарлама Өлш. бірл. Есепті кезең Жоспарлы кезең Жобала Жобала көрсеткіштерінің атауы натын натын 2009 жыл 2010 жыл 2011 2012 2013 2014 2015 (есеп) (жоспар) жыл жыл жыл жыл жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Тікелей нəтиже көрсеткіштері % 100 100 100 Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының Еуразиялық бəсекеге қабілеттілігі бағдарламасының Орталық Азия бастамасында Қазақстанның тең төраға мəртебесін алу үшін мүшелік жарна % 100 100 100 Түпкілікті нəтиже көрсеткіштері Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының Еуразиялық бəсекеге қабілеттілігі бағдарламасының Орталық Азия бастамасында Қазақстанға тең төраға мəртебесін беру Сапа көрсеткіштері % 100 100 100 Қазақстан Республикасының Үкіметі жəне Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының арасындағы келісімде көзделген Еуразиялық бəсекеге қабілеттілігі бағдарламасының Орталық Азия бастамасында Қазақстанға тең төраға мəртебесін алу үшін міндеттерін орындау Тиімділік көрсеткіштері мың теңге 0 0 0 200 000 200 000 200 0000 Жарнаның сомасы Бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге 200 000 200 000 200 000

Бюджет шығыстарының жиынтығы

Сапа көрсеткіштері

100

Бюджеттік бағдарлама

Бюджеттік бағдарлама Сипаттама

Түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері

014 Шартты түрде қаржыландырылатын шығыстар Бюджеттің қіріс бөлігінің атқарылуына қарай басым шығыстарды қаржыландыру

бюджеттік бағдарлама түрі

тиімділік көрсеткіштері бюджет шығыстарының көлемі

айлар

-

6

6

мың теңге

0

26 571 992

36 476 623

II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 26. Шымтезек жəне əртүрлі қоспалар дайындау жəне қаттап салу: минералды тыңайтқыштар, қи, шымтезек қосу, араластыру; қоспаларды бульдозерлермен, жер тегістегіштермен, араластырғыштармен жəне жүк тиегіштермен кертпелеу , қатарлау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 27. Қатып қалған қидың кертпелерін жəне қоспаларды бөлу I топ тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 28. Қиды, шымтезекті, қоспаларды қатарлардан жəне үйіндіден жан-жаққа шашып тастау, известі, минералды тыңайтқыштарды, оргаминералды қоспаларды арнайы машиналармен топыраққа енгізу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 29. Топыраққа өсімдіктің тамырдан тыс қосымша қоректендіруін енгізу: - суйық тыңайтқыштар жəне сұйық нəжіс I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд - аммиак суы немесе сұйық аммиак I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 3. Тұқым дайындау, егу жəне отырғызу Параграф 1. Тұқым дайындау, егу жəне отырғызу 30. Астық, бұршақ, шөп, қызылша, зығыр, кендір, жеміс жəне басқа өнімдердің тұқымдарын арнайы машиналармен жəне механикаландырылған бағытта тазалау мен сұрыптау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 31. Қызылша, жүгері, күбағыс жəне басқа өнімдер тұқымдарын машиналармен жəне механикаландырылған бағытта калибрлеу, қорғау-ынталандырғыш өнімдермен өңдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 32. Кейбір тұқымдардың сабағын механикалық кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 33. Кортофель сұрыптайтын пункттерге қызмет көрсету I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 34. Егу жəне отырғызу материалдарын дəрілеу кезінде машиналар мен агрегаттарға қызмет көрсету I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 35. Тұқымдарды лазерлі өңдеу, отырғызатын материалдарды бактериалды дəрі-дəрмекпен өңдеу жəне өңдеудің басқа түрлері I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 36. Жеміс-жидек дақылдарын, ағаш-бұта тұқымдарын қоса алғанда ауыл шаруашылық өнімдерін егу жəне отырғызу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7разряд 37. Егетін жəне отырғызатын өнімдерді механикалық тиеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 38. Картофель, жеміс жəне басқа өнімдердің көшеттерін отырғызу үшін бұршақтарды, тарақшаларды кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 39. Культиваторды пайдалана отырып, картофель түйнегін жауып бекіту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 40. Бульдозер, экскаватор, басқа машиналар мен қаружарақтардың көмегімен сүрлем, пішендеме, картофель кертпелерін, тамыр-жемісті өсімдіктермен аналық қызылша, сəбіз жəне басқа өнімдерінің кагаттарын ашу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 41. Картофель кертпелері мен траншеяларын, аналық қызылша

Барлық бюджеттік шығыстар: Ағымдағы бюджеттік бағдарламалар Бюджеттік даму бағдарламалары

Өлш. Есепті кезең бірл.

Жоспарлы кезең

2009 жыл 2010 жыл (есеп) (жоспар) мың 100 155 243 21 689 803 теңге

2011 жыл

2012 жыл

2013 жыл

36 149 015

97 447 554

231 694 643 131 665 728

121 034 355

мың 5 056 406 теңге

16 779 568

20 603 015

37 366 315

9 295 622

56 198 208

55 011 732

мың 95 098 837 теңге

4 910 235

15 546 000

60 081 239

222 399 021 75 467 520

66 022 623

мен азықтық тамыр-жеміс өсімдіктері тамырларын арнайы машиналармен сұрыптау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 4. Ауыл шаруашылық өнімдерін егу мен отырғызу үшін күтім Параграф 1. Ауыл шаруашылық өнімдерін егу мен отырғызу үшін күтім 42. Қызылша, сəбіз жəне басқа өнімдерді көктегенге дейін жəне көктегеннен кейін жаппай қопсыту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 43. Қатарлар арасын тырмалау, өңдеу, отайтын өнімдерді қопсыту, шабықтау (қорғау аймақтарында жəне қатарларда арам шөптерді топыраққа көму) : - тыңайтқышпен I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд - тыңайтқышсыз I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 44. Өсімдіктер шығысының жиілігін қалыптастыру, қызылшаны, қозаны, кефаны жəне басқа өнімді шоқтау жəне кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 5. Өсімдіктерді қорғау жəне химиялық өңдеу Параграф 1. Өсімдіктерді қорғау жəне химиялық өңдеу 45. Өсімдіктерді қорғаудың химиялық жəне биологиялық құралдарын жəне уландырылған еліктіргіштерді механикалық дайындау, шайқау (тиеу, құю) I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 46. Аэрозольді генераторлар мен тракторлық бүркігіштерді пайдалана отырып қоймалар мен сақтау орындарын ылғалды дезинфекциялау жəне дезинсекциялау; дəнді дақылдар өнімдерін түтіндету, əртүрлі өнімдерді дəрілеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 47. Арнайы машинаның көмегімен кейбір өнімдер егістігіне аушы жырашығын қазу, жырашықтарда аушы құдықтарын бұрғылау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 48. Зиянкестердің, аурулардың жəне арам шөптердің алдын алу үшін ауыл шаруашылық өнімдері мен көп жылдық көшеттерді өңдеу (дəрі бүрку немесе себу), кейбір ауыл шаруашылық өнімдерін дефолианттармен жəне досиканттармен өңдеу, көп жылдық көшеттерді аэрозольдармен өңдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 6. Дəнді, дəнді-бұршақты дақылдарды, жүгеріні, зəйтүнді жəне басқа өнімдерді жинау Параграф 1. Дəнді, дəнді-бұршақты дақылдарды, жүгеріні, зəйтүнді жəне басқа өнімдерді жинау 49. Дəнді, дəнді-бұршақты дақылдарды, қызылша, зəйтүн жəне басқа өнімдердің ұрық безін ені: - 6 м дейін I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған -. 6 м жоғары егін ору машиналарымен ору I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 50. Дəнді дақылдарды, сүрлем шөптерді, тамыр-жемісті өсімдікті, жеміс өнімдерін тікелей ору; дестелерді шауып алу, дестелерді комбайндармен іріктеу жəне орау (сабақтарын ұсатып жəне ұсатпай) I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7разряд 51. Қонақ жүгеріні, джугарларды, қырыққабат, сəбіз жəне ұзын сабақты өнімдер тұқымдарын арнайы машинамен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған

Жобаланатын Жобаланатын 2014 жыл 2015 жыл

52. Жасыл бұршақты, сиыржоңышқаны, бұршақты жəне басқа өнімдерді дестелі орақтармен жəне əнбебап егін ору машиналарымен жинау: - шауып алу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған - комбайндармен іріктеу жəне орау I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 53. Толық піскен жəне сүтті балауыз кезінде собықтарын айыра, сондай-ақ сүрлем үшін сабақтарын ұсақтай отырып жүгеріні: - тіркемелі машинамен I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған - өздігінен жүретін комбайындармен жинау - I, II, топтарда тарифициаланбаған III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7разряд 54. Машинистің жүгерінің собықтарын тазалауға арналған жұмысы I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 55. Жаңғақ пен бадананы дестелерге салып, арнайы машиналармен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 56. Бау байлау жəне суслондарға салып кунжут жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 57. Дəнді, дəнді-бұршақты дақылдар, техникалық өнімдер дестелерін, жүгері собықтарын, қант қызылшасы мен басқа өнімдердің, көп жылдық жəне бір жылдық шөптердің тұқымдарын ұсақтағыштармен жəне өздігінен жүретін комбайндармен, арнайы жабдықталған айлабұйымдармен ұсату I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 58. Жаңғақ бұршақтарын арнайы машиналармен жырту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 59. Кунжуттарды суслондардан бөліп алу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 60. Дəнді жəне əртүрлі өнімдер тұқымдарын астық пультімен, транспортерлермен жəне жүк тиегіштермен кертпелеу, белсенді кептіру жəне қайта жылжыту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топтарда тарифициаланбаған 61. Дəнді дақылдарды, қант қызылшасын жəне кейбір басқа өнімдерді өнімділігі: - 20 т/ч дейін I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған - 20 т/ч артық астық тазалаушы пункттердің механикандырылған ағымдық желілерінде жинаудан кейінгі сұрыптау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 62. Астықты, жүгеріні, тұқымдарды жəне басқа өнімдерді тазалауға, сұрыптауға, кептіруге, дайындауға жəне ыдысқа салуға арналған буып-түю желілерінің механикаландырылған астық тазалау пункттеріне қызмет көрсету I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 63.Арнайы машиналармен, буып-түю желілерінде: - қаптарды тікпей I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 1разряд II, III топтарда тарифициаланбаған -қаптарды арнайы машиналармен тігіп астықты ыдысқа салу, қаптарға жəне қораптарға орналастыру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 64. Астықты, дəнді-бұршақты дақыл, бұршақ, күнбағыс, қант қызылшасы, зəйтүн өнімдерін, зығыр, кендір, жеміс, бақша, шөп, ағашты-бұталы тұқымды жəне басқаларды: кептіргіштерде жəне арнайы машиналарда кептіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд

(Жалғасы 16-бетте).


16 (Жалғасы. Басы 15-бетте). III топтарда тарифициаланбаған 7. Шитті мақтаны жинау Параграф 1. Шитті мақтаны жинау 65. Бұрылыс жолақтарын астықты жинау алдында грейдермен жобалау I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 66. Шитті мақтаны бірінші жəне екінші машиналы жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 7разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 67. Құрақты жинау жəне машинамен жинағаннан кейін шитті мақтаны іріктеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 68. Шитті мақтаны, машина жинаған құрақты тазалау, жерден алу жəне оны жылы кептіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 69. Қоза сабақтарын арнайы машиналармен тамырымен жұлу, іріктеу жəне тракторлық талшықтармен жер телімінің шетіне шығару I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 8. Қант қызылшасы мен басқа тамыр-жемісті өсімдікті жинау Параграф 1. Қант қызылшасы мен басқа тамыр-жемісті өсімдікті жинау 70. Бір мезгілде көлік құралына тией отырып, ұсақтау орағымен жəне сабақ жинайтын машиналармен сабақтарды жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 71. Астықты жинау алдында арнайы егу құралымен қатарлар арасын қабат-қабатпен қопсыту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 72. Қант қызылшасы мен басқа тамыр-жемісті өсімдіктерді қапсырма шегемен жəне арнайы машиналармен қазу, жырту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 73. Басын тазалап, қабыстырып қант қызылшасы мен басқа тамыр-жеміс өсімдіктерін бір мезгілде көлік құралына немесе: - тіркемелі, аспалы тамыр жинағыш машиналар, комбайндар I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған - өздігінен жүретін тамыр жинағыш машиналар, комбайндар дестелеріне сала отырып жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 74. Көлікке немесе бункер жинақтағышқа тией отырып, біліктерден тамыр жеміс өсімдіктерін іріктеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 75. Көлік құралдарына уақытша кагаттардан тамыр-жемісті өсімдіктерді іріктеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 76. Аналық қызылша тамырларын өңдеу үстелдерінде жəне механикаландырылған жүйелерде қыста сақтауға арналған траншеяларға сала отырып, тазалау жəне сұрыптау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 9. Эфир майы жəне дəрі өнімдерін жинау Параграф 1. Эфир майы жəне дəрі өнімдерін жинау 77. - комбайнмен жəне айлабұйымдармен I топ тарифициленген емес II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған - контейнерге тией отырып комбайнмен I топ тарифициленген емес II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған - айлабұйымы жəне орағы бар егін жинайтын машиналармен кориандр, дəрілік, базилик, мускатты шатыраш, бұрышты жалбыз, анис, фенхел дайындамаларын жəне басқа өнімдерді жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 78. Ұсақтай отырып, жалбыз талшықтарын іріктеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 79. Арнайы машиналарда жалбызды кептіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 80. Комбайндармен кориандра, анис, тмин, фенхел талшықтарын іріктеу жəне уату I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 81. Бұталы өсімдікті кесу жəне оны жасарту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 82. Бұталы өсімдікті жинайтын машинамен бұталы өсімдік гүлшоғын жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 83. Бұталы өсімдік бұталарын ұсатып жəне кесілген массаны шашып тастай отырып кесу, тамыр сабақтарын тазалау жəне тарау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 84. Раушан бұталарын механикаландырылған кесу II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд I, III топтарда тарифициаланбаған 85. Контейнерлерді қолдана отырып, эфир майы өнімдерін механикандырылған жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 86. Сабанды жинау, сабан шөмелесін қысып буу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 87. Машинамен қара күйелерді жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 10. Долгунц зығырын жинау жəне қайта өңдеу Параграф 1. Долгунц зығырын жинау жəне қайта өңдеу 88. Зығырды бір мезгілде жұқалап жайып немесе баумен байлай отырып комбайнмен түту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 89. Таспадан зығырдың трестері мен сабақтарын ірктеу жəне аударып қою I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 90. Кептіру пункітінде зығыр қопсығын кептіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 91. Зығыр қопсығын ұсақтағыш-веялкада ұсату I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 92. Зығыр дəндерін егіс алдындағы нормасына жеткізу (кептіру жəне тазалау) I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 93. Зығырды бір мезгілде оны жұқалап жая отырып зығыр түткішпен түту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 94. Долгунц зығырын таспада қопсыту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 95. Зығыр трестерін таспада аудару I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 96. Зығыр жинаушылардың бау байлай отырып таспада трестерді іріктеуі I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 97. Оларды кейіннен орай отырып, бауларды тиеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 98. Кептіргіштерде зығыр трестерін кептіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 99. Ұсату-түту агрегаттарында зығыр трестерін өңдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 11. Кендірлерді жинау жəне өңдеу Параграф 1. Кендірлерді жинау жəне өңдеу 100. Ору машинасымен жасыл жəне тұқымдық кендірді: - таспаға жұқалап жайып I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған - бау байлай отырып жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 101. Тұқымдарын ұсақтап жəне сабақтарын баумен байлай отырып кендірлерді жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 102. Кендір іріктеуші таспалардан кендірлерді іріктеу I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 103. Арнайы машиналармен жасыл кендірлерді түтіп тарау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 104. Тұқымдық кендірді арнайы машиналармен орау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 105. Тұқымдарды тұқым тазалағыш машиналарда тазалаау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 106. Кептіру камераларын толтыру, кептіргіш-булағыш құрылғыда кендір трестерін кептіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 107. Кендір трестерін ұсату-түту агрегатында өңдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 108. Толтыру жəне сулағыш шұңқырлардан кендір сабақтарын суырып алу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 12. Кенаф жəне кендірді жинау жəне өңдеу Параграф 1. Кенаф жəне кендірді жинау жəне өңдеу 109. Ору машиналарымен жасыл жəне тұқымдық кенафты жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 110. Тұқымдық кенаф пен кендірді ұсату I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 111. Кенаф пен кендір тұқымдарын тазалау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған

www.egemen.kz

13 Картофель жинау Параграф 1. Картофель жинау 112. Ұсата отырып, сабақты жойғыштармен жəне шөп шабатын машиналармен сабақтарын шабу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 113. Картофельді : картофель ұсақтағышпен I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған тіркемелі комбайндармен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 114. Картофельді қоймаларға жəне кертпелерге орналастыру, арнайы машиналармен түсіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 14. Жемістер мен бақша өнімдерін жинау Параграф 1. Жемістер мен бақша өнімдерін жинау 115. Ерте пісетін қауданды жəне түрлі-түсті қырыққабатты, қызанақты, қиярды, баялдыны, бұрышты жəне жемістерді арнайы машиналармен жина I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 116. Қызанақты, қауданды қырыққабатты жəне қиярды комбайндармен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 117. Жемістерді əмбебап платформаның көмегімен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 118. Пияз-шалқанды арнайы машиналармен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 119. Сұрыптау-тазалау пункттерінің жинап алғаннан кейінгі өңдеу мен жемістерді сұрыптауына қызмет көрсету I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 120. Жеміс өнімдерінің тұқымдарын жуу, қызанақ, қияр жəне бақша тұқымдарын, тұқым бөлгіш жəне басқа машиналарда бөлу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 121. Пияз бен сарымсақты арнайы машиналарда сұрыптау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд I, III топтарда тарифициаланбаған 15. Темекі мен махорканы жинау Параграф 1. Темекі мен махорканы жинау 122. Темекіні көлемдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 123. Махорканы жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 124. Махорканың сабақтарын жапыру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 125. Арнайы қондырғылар мен желілерде темекіні кептіру жəне өңдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 126. Темекі жапырақтарын машинамен бекіту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 127. Темекі жапырақтарын тығыздау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 3-бөлім. Қорғалған топырақтағы жұмыс 16. Топырақты дайындау Параграф 1. Топырақты дайындау 128. Əртүрлі қарулармен жылыжайларда топырақты жырту, қопсыту, жоспарлау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 129. Көрсеткіштерді топыраққа механикаландырылған көтеру немесе төсеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 130. Топырақты жылытатын полиэтилен түтікшелерін салу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 131. Арнайы агрегаттарды пайдалана отырып, топырақты химиялық дезинфекциялау (стерилизациялау) I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 132. Шымтезекті, қыртысты жерді, қи мен тыңайтқышты дайындау, қабаттап салу, араластыру жəне жабу, экскаватормен немесе басқа машинамен биоотынды қаптау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 133. Жыртылған жерді трактормен тырмамен (қаштарға, теңдерге) кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 134. Биоотынды трактормен нығыздау немесе өз бетімен жану (күзде немесе қыста) I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд 135. Топырақ пен нəрлі қоспаларды арнайы машиналармен ұсату жəне себу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 136. Көшетханаларды жəне жылыжайларды топырақтан, қардан жəне шіріндіден механикаландырылған тазарту (бір мезгілде көлікке тиеп немесе тиемей) I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 137. Арнайы машиналармен іріктелген тыңайтқыштарды түсіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 138. Жылыжай жəне көшетхана, камераларды, тыңайтқыштарды, биоотындарды жəне топырақты толтыру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 139. Топырақты жылыжайдан қабат-қабатымен итеру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 140. Жылыжайларға минералды жəне органикалық тыңайтқыштарды енгізу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 141. Көшетханаларда бұталы өсімдік көшеттерін механикаландырылған іскектеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 142. Жылыжайларда пиязды механикаландырылған отырғызу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 143. Жылыжайларда көк пиязды механикаландырылған жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 144. Арнайы машиналармен үлдірді керу жəне түсіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 145. Трактор бүркігішін пайдалана отырып, жылыжай мен топырақты дезинфекциялау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 146. Өсімдіктерге зиянкестер мен ауруларға қарсы улы химикаттар себу жəне бүрку I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 147. Өсімдікке өсуге ынталандырғыш себу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 17. Тыңайтқыштарды жəне жабынғы топырақтарды дайындау Параграф 1. Тыңайтқыштарды жəне жабынғы топырақтарды дайындау 148. Арнайы машиналармен тыңайтқыш қыртысын дымқылдап қаптау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 149. Арнайы машиналармен тыңайтқыш қыртысына гипс енгізу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 150. Арнайы машинаның немесе бульдозердің (экскаватор) көмегімен шымтезекті мергельмен, известьпен, бормен жəне басқа компоненттермен араластыру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 4-бөлім. Көпжылдык екпелерді күту бойынша жұмыстар 18. Сəнді жəне орман екпелерінің бақтары, көшеттіктері, жидектік жерлері, плантациялары Параграф 1. Сəнді жəне орман екпелерінің бақтары, көшеттіктері, жидектік жерлері, плантациялары 151. Ағаштарды, түбірлерін, шілік бұталарды , сəнді жəне орманды қорғайтын екпелерді тамырымен жұлу, жұлғаннан кейін оларды жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 152. Бақтарға, көшеттіктерге жəне басқа көп жылдық екпелерді отырғызуға жер телімін жобалау 153. I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 154. Тракторлармен жəне жер қазатын машиналармен тау баурайлары, жыра жəне аралықтарда құламасы 10 0 аспайтын террассалар орнату I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 155. Жеміс ағаштарын, ағаш, шілік бұта тұқымдары жəне басқа екпелерді отырғызу үшін жер қазатын машиналармен жерді қазу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 156. Жерді: - тырмаламай I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд - бір мезгілде тырмалай отырып терең жырту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 157. Отырғызу алдында немесе плантаждау алдында жерді терең қопсыту, тасты ауыр жəне террассалық топырақты қопсыту

28 қыркүйек 2013 жыл

I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 158. Жеміс ағаштарының, жүзім, ағаш жəне шілік бұта тұқымдарының екпелері мен көшеттерін жəне басқа материалдарды арнайы соқалармен қазып алу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 159. Ірі көлемді отырғызу материалдарын экскаватормен, қазатын күрекпен немесе гидробұрғымен қазып алу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 160. Топырақты сақтау үшін бульдозерді немесе соқасы бар тракторды пайдаланып, отырғызу материалдарын көму I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 161. Бір мезгілде тұқым сеуіп жəне ағаштар мен шілік бұталы ағаш кесу орындарына, өрт шалған жерлерге, кеспе ағаш алаңына, құмды жерлерге жəне ыңғайсыз жерлерге отырғызумен жер қыртысын соқамен дайындау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 162. Бақтардағы, жүзімдіктердегі жəне орман өнімдерінің платацияларындағы жыртылған жерлер мен жолақтарды дискілеу, тырмалау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 163. Бақтардың, жүзімдіктердің қатарлары арасында көшеттіктер мен басқа екпелер жолақтары мен тізбектерінің қатарларында топырақты минералдық тыңайтқыштарды енгіп жəне енгізбей қопсыту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 164. Көп жылдық екпелерді еккеннен кейін трактор тіркемелерімен жəне автоцистерналармен су əкеліп суару I топ тракторлар мен басқа да машиналар -3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 165. Жидек өнімдері көшеттерін арнайы машиналармен қазып алу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 166. Ағаштар мен шілік бұталарының жемісті жəне басқа тұқымдарының бастарын механикаландырылған кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 167. Жеміс жəне жидектерді комбайндармен немесе арнайы машиналармен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 168. Культиваторлармен, аспалы сүйретпелермен бақтардың қатарларынан немесе кварталаралық жолдардан бұтақтарды жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топтарда тарифициаланбаған 169. Жемістерді сұрыптау, калибрлеу жəне орау бойынша арнайы желілер мен машиналарға қызмет көрсету I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 19. Жүзім плантациялары Параграф 1. Жүзім плантациялары 170. Ағаш қатары құрылғыларына арнайы машиналармен бағандар орнату I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 171. Ағаш қатарының сымдарын механикалық керу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 172. Жыртылған жердің суару ойықтарымен қатарлар арасындағы жерді жырту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 173. Жүзімдіктерді тамырымен жұлу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 174. Сабақты түсіру шпалерлерінен сабақтарды түсіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 175. Қатарлар арасынан сабақтарды жинау жəне жою I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 176. Жүзімнің сабабақтарын сабақ салғышқа салу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 177. Қатарлар арасын алдын ала топырақты аудармай терең өңдегеннен кейін бір мезгілде сабақтарды сала отырып, жүзім бұталарын топырақпен жабу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 178. Жүзім бұталарын топырақтан пневматикалық ашу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 179. Егістер мен тұқымдарды школкаларға отырғызу үшін топырақты бір мезгілде қопсыта отырып, жыртылған жерді тілу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 180. Жүзімнің сабақтарын механикалық егу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 181. Калибрлі жартылай автоматта телітуші жəне телінуші сабақтарды механикаландырылған калибрлеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 182. Жүзімді механикаландырылған кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 183. Жүзімді машинамен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 184. Плантациялардан жүзім салынған контейнер мен шөміштерді жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар -3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 20. Шай жəне субтропикалық өнімдер плантациялары Параграф 1. Шай жəне субтропикалық өнімдер плантациялары 185. Шайдың бұталарын арнайы машиналармен лек-легімен кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 186. Шайдың бұталарын арнайы машиналар мен өздігінен жүретін шассилерде орташа ауыр жəне ауыр кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 187. Шайдың бұталарын жанармайлы қозғағышы бар аппаратпен кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 188. Сортты шай жапырағын арнайы машинамен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 189. Ірі шай жапырағын шай жинайтын машинамен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 190. Жанармай моторы немесе электр қозғағышынан жетегі бар агрегаттың көмегімен сортты шай жапырағын жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 191. Шай бұталарын арнайы машинамен өздігінен жүретін шассиде ұсату I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 192. Тунга жемістерін арнайы машинада тазалау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 193. Анар бұталарын топырақты білікпен жабу жəне ашу I, III топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 194. Лавр бұтақтарын механикаландырылған кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 21. Құлмақ плантациялары Параграф 1. Құлмақ плантациялары 195. Құлмақ отырғызу үшін жерді жырту жəне жыртылған жерді құлмақ отырғызу үшін тілу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 196. Қатарлар арасын жырту, қайта жырту, қысқа шабықтау жəне көктемде бір мезгілде тыңайтқыш жібере отырып, құлмақтың негізгі тамыр сабақтарын бір рет жырту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 197. Бірмезгілде: - минералды тыңайтқыштар I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған -улы химикаттар, аммиак суын енгізе отырып, құлмақтың қатарларының арасын қопсыту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 198. Құлмақты механикаландылған бүрмелеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 199. Құлмақтың сабақтарын механикаландырылған кесу жəне оларды арбаға салу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 200. Құлмақтарға бастырмалар салу, құрылыс материалдарын дайындау жəне орнату I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 201. Бағандар мен зəкірлер орнату, ауырлықты бекіту жəне бағандарға сымды керу жəне бекіту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 202. Құлмақты комбайндармен жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 203. Құлмақты таспалы кептіргіште кептіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 204. Құлмақты гидравликалық престерде престеу жəне орау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд

II, III топтарда тарифициаланбаған 205. Құлмақты механикаландырылған пункттерде өңдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 206. Құлмақты ұсату жəне түйіршіктеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 5-бөлім. Азық өндірісінің жұмыстары 207. Пішенге, сүрлемге, пішемдемеге, дəруменді ұнға, көп жылдық жəне бір жылдық қосымша көк жемге, астық өнімдеріне, жүгеріге, күнбағысқа, сондай-ақ картофель, қызылша сабақтарына: - тіркемелі комбайндармен I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған - өздігінен жүретін комбайндармен шөп шабу I, II топтарда тарифициаланбаған III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 208. Шөпті тіркемелі, аспалы жəне басқа да орақтармен пішенге ору I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 209. Таудың баурайларында жəне жыраларда тіркемелі, аспалы жəне басқа шөп машинасымен шөп шабу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топтарда тарифициаланбаған 210. Қоймаға немесе сақтау орнына балауса көлемін, пішен теңдерін тасымалдау (жеткізу) I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд 211. Бортты машиналардан, тіркемелерден жəне арбалардан торс немесе тордың көмегімен балауса көлемді жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд 212. Траншеяларда жəне жердегі керпелерде сүрлемдерді немесе пішендеме көлемдерін тегістеу I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд 213. Кертпелерді, сүрлем сыйымдылығын қалыптастыру кезінде балауса көлемді көміп тастау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд 214. Шөпті, пішенді, сабанды, əртүрлі өнімдердің сабақтарын қырлы жəне жанама тырмалармен қопсыту, жинау, шөпті шауып жаныштағаннан кейін қосарлай, араластыра отырып білікшені аудару I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топтарда тарифициаланбаған 216. Пішен жəне сабан біліктерін кебендей жəне шөмелелей отырып іріктеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 217. Кендірді сұрыптаушылар жəне аспалы ысырғыштармен пішенді шөмелелеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 218. Арқан ысырғыштармен пішен мен сабанды сүйреп тасу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 219. Солғындаған шөп көлемін біліктерден іріктеу, ұсату жəне көлікке тиеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5азряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 220. Престелмеген пішен, сабан жəне текшелерді кебен сыпырғыштармен шөмелелеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 221. Сабан шөмелелері мен кебендерін аммиак суымен өңдеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 222. Пішенді тіркемелі жəне өздігінен жүретін пресс ірктегіштермен престеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 223. Пішен мен сабанды стационарда пресс ірктегіштермен престеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 224. Текшені іріктеушінің престелген пішенді іріктеуі жəне тиеуі I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 225. Пішен, сабанның сақтау орнында немесе арнайы алаңдарда сақталуы I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 226. Сүрлем мен пішендеме керпелерін кесу, аспалы машиналар жəне шөмеле кескіштермен пішен мен сабанды шөмелелеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар -3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топтарда тарифициаланбаған 227. Стационарлық құрылғыларда өнімділігі: - 1,5 т/ч дейін I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған -1,5 т/ч жоғары шөп ұнын, түйіршектерін, азық кесектерін дайындау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 228. - əуе ағымын жылытпай I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған - əуе ағымын жылытып белсенді желдету əдісімен ірі азықтарды толық кептіру үшін агрегаттар мен құрылғыларға қызмет көрсету I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 6-бөлім. Гидромелиорация жəне шалғындык бойынша жұмыстар 229. Егістіктерді, суландырғыш жағасындағы жолдарды бульдозермен, грейдермен немесе жобалаушымен күрделі жобалау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 230. Сүйретпемен егістіктің бетін тегістеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 231. Суландырғыш желілерді, жыра өзектерді, біліктер мен білікшелерді тегістеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 232. Ағын сумен суару кезінде суландырғыш желілерді, суармалы жыртылған жерлерді, жер білікшелерін, білік құрылғыларын кесу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 233. Ылғалға қандырып суару үшін арнайы жабдығы бар трактормен саңылаулар кесу I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 234. Трактор агрегаттарымен дала өнімдерінің қатары кең егістіктерінің көп жылдық екпелері қатарларының арасындағы суармалы жерлерді тілу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 235. Жер суару желісін: - экскаваторлармен I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд - гидромониторлы құрылғылармен, жер снарядымен, жер қазғыштармен үйінді мен өскіннен тазалау I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 236. Тракторларда жинастырылған жаудырғыш құрылғыларды жəне «Фрегат», «Ока», «Волжанка», «Кубань» сияқты жаудырғыш құрылғыларды пайдалана отырып, ауыл шаруашылық өнімдерін, көшеттіктерді, шалғындарды, жайылымдарды, орман жəне сəнді екпелерді суару I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 237. Құбырларды механикаландырылған салу жəне жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 238. Ор жəне тұрақты суармалы (суару) жүйені құрастыру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 239. Топырақты кептіру үшін бір мезгілде қаза отырып жырту I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 240. Трактор агрегаттарымен микролимандарды жасау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд -стационарлы I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған - жүзбелі I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған - қозғалмалы насос станцияларындағы машинист жұмысы I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II, III топтарда тарифициаланбаған 241. Кептіру арналарын экскаватормен немесе арналарды қазғыштармен жасақтау I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 242. Кептіру жəне суландырғыш арналарды үйінділер мен өскіндерден тазалау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 243. Арналарды тазалау кезінде шығарылған топырақты тегістеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 244. Арнайы топырақты құрсату машинасымен сорғы жасау I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 245. Сорғы жəне коллекторларды жуу, арнайы машинамен сорғылардағы байқау құдықтарын тазалау

I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топтарда тарифициаланбаған 246. Экскаватормен жəне қашыртқыны шаншушымен асбестіцементті қыш, полиэтилен жəне басқа түтіктен кəріз ұйымдастыру I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 247. Қашыртқыны арнайы агрегатпен жөндеу I, III топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 248. Үстіндегі суларды бұрып жіберу үшін трактор соқасымен уақытша орлар мен атыздар ұйымдастыру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 249. Магистральді кептіру жəне суландырылатын арналар салу, экскаваторлармен жəне ор қазғыштармен карталы орларды қазу I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 250. Бұтақ кескіштермен жəне бульдозерлермен бұталарды жəне ұсақ ағашты кесу I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 251. Шымтезектің жəне кептірілген жердің үстіңгі қабатын жырту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 252. Шымтезекті жəне кептірілген жерді жыртқаннан кейін жер қыртысын дискілеу жəне жер қыртысының үстіңгі қабатын қопсыту I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 253. Шымтезек жинайтын машинамен жəне бульдозермен шымтезек үгінділерін дайындау, қатарлау жəне қоймаға орналастыру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 254. Шалғындықтар мен жайылымдардағы үйінді қоқыстарды жинау I топ тракторлар мен басқа да машиналар -3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топтарда тарифициаланбаған 255. Кептірілген сазды жерді, таза жəне тазартылған шалғындықты бұталы жəне сазды жерге арналған соқамен жырту I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 256. Траншеяларды, шұңқырларды бульдозерлермен толтыру, ауыр тырмалармен тегістеу, фрезерлеу, дискілеу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 257. Жайылымдық шалғындардағы бұталарды, тамырларды жұлу жəне оларды жолдың бойы мен білікке топтау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 258. Жер жəне қияқөлең томарларын жою I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 259. Шалғындық пен жайылымдарды арнайы агрегаттармен жобалау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 7-бөлім. Көлік жəне тиеу- түсіру жұмыстары 260. Бір тіркемемен немесе тіркемесіз жұмыс істеген кезде тұқымдық, отырғызу материалдарын, пішен, астық, көкөністер мен басқа да ауыл шаруашылық өнімдерін, жануарлар, құстар, қи, шымтезек, тыңайтқыштар, топырақ, известь, минералды тыңайтқыштар, жанар-жағар май жəне өзге де материалдарды тасымалдау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 2 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд 261. Екі жəне одан көп тіркемемен жұмыс істеген кезде I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 262. Пішен мен сабанды арнайы кебен тасығышпен тасымалдау I, II топтарда тарифициаланбаған III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 263. Комбайнмен жинаған кезде сүрлемді пішендеме көлемін, картофельді, көкөністерді, жүгеріні жəне басқа өнімдерді толтыру жəне тасымалдау I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 264. Сұйық нəжісті, сұйық аммиакты, аммиак суын, ағынды суды, химикат қоспасын, мұнай өнімдерін, фекальды көлемді жəне организмге зиянды басқа сұйықтықты араластыру, тасымалдау жəне құю I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 265. Техниканы жəне ауыр салмақты жүктерді тіркемелі-ауыр жүк таситын тракторларда тасымалдау I топтарда тарифициаланбаған II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд 266. Экскаваторлармен жəне жүк тиегіш тракторлармен улы химикаттарды, уланған алдамшы жемді, қиды, шымтезекті, сүрлемді, пішендемені жəне бақа ауыл шаруашылық жүктерін тиеу жəне түсіру I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 6 разряд 267. Машиналарды, тракторларды жəне басқа көліктер мен агрегаттарды сүйреу I топ тракторлар мен басқа да машиналар - 3 разряд II топ тракторлар мен басқа да машиналар - 4 разряд III топ тракторлар мен басқа да машиналар - 5 разряд II бөлік Ауыл, су жəне орман шаруа-шылындағы қолмен істелетін жұмыстар 8-бөлім. Өсімдік,жəне орман шаруа-шылындағы жалпы қолмен істелетін жұмыстар 22. Қар мен еріген суды тоқтату Параграф 1. Қар мен еріген суды тоқтату 268. Қар тоқтату үшін қалқандарды, қамыс бауларды, сабан жəне басқа материалдарды орнату, бекіту жəне жинау -3 разряд 269. Қар тоқтату кезінде сұрыптау жəне салумен қалқанды көшіру -3 разряд 270. Шөмелелерді, ағаштарды, шатырларды қардан тазарту, қарды кертпектерге салу жəне оларды тезекпен, үгінділермен жабу - 4 разряд 271. Көктемгі тасқынға дайындық бойынша жұмыстар - 5 разряд 272. Еріген суларды тоқтату -6 разряд 273. Қарды жеміс ағаштары діңгектерінің айналасына көлегейлеу (қимен, шымтезекпен) - 4 разряд 274. Бақтар мен көшеттіктерде қарды таптау - 4 разряд 23. Топырақты отырғызу егісіне дайындау Параграф 1. Топырақты отырғызу егісіне дайындау 275. Қыртысты қабатты соқамен жырту, тілу -6 разряд 276. Ат қаруымен тырмалау, культивациялау, тегістеу- 4 разряд 277. Ат қаруымен тырмалау, культивациялау, тегістеу - 5 разряд 278. Егіс жұмыстарында жұмыс істейтін жануарларды басқару -3 разряд 279. Топырақ шаша отырып, жерді (егістікті) егістікті тегістеу - 5 разряд 280. Қолмен қопсыту, кесектерді ұсату жəне отырғызу алдында жерді тегістеу-3 разряд - тегіс бедер кезінде - 4 разряд - таудың баурайларында құрылғылармен жəне террастарды жөндеумен жер телімін, плантацияларды егістікке жəне қатарлар орнатуға топтастыру- 5 разряд 281. Жоспарлау жəне ұяларға қазықшалар орната отырып, жер телімін тік сызықта бөлу (жолдарды, қорғалған жолақтарды, суландырғыштарды, желілерді белгілеу) -6 разряд 282. Топырақ қыртысын ат (ротациялық) кетпенімен ұсату, топырақты айдау - 4 разряд 24. Тыңайтқыштарды дайындау жəне енгізу Параграф 1. Тыңайтқыштарды дайындау жəне енгізу 283. Қиды, шымтезекті, тыңайтқыштарды, минералды тыңайтқыштарды, ұсақталған известь пен басқа жұмсақ көлемді қоймаға орналастыру, тасымалдау, түсіру - 5 разряд 284. Минералды тыңайтқыштарды ұсату бойынша машиналарға қызмет көрсету - 4 разряд 285. Ұшақтарды минералды тыңайтқыштармен толтыру - 4 разряд 286. Тыңайтқыш кертпелерін, қатарларын, үйінділерін түзету, жабу -3 разряд 287. Өздігінен жанған кезде қиды нығыздау- 2 разряд 288. - қатқан қи мен жерді- 4 разряд - жібіген қи, шымтезек жəне жерді қаптау жəне ұсату-3 разряд 289. Минералдық тыңайтқыштар мен известі ұсату жəне себу - 5 разряд 290. Шымтезекті, күлді, құмды жəне басқа да сусымалы көлемдерді себу - 4 разряд 291. Минералды тыңайтқыштардың бірнеше түрін араластыру - 5 разряд 292. Сұйық нəжісті, аммиак суының жиынтығын, химикаттар мен фекальді көлемді тартып шығару, оларды егістікті жəне көшеттерді өңдеген кезде тапыраққа енгізу -6 разряд 293. Тыңайтқыштарды, сұйық органикалық жəне минералдық тыңайтқыштарды дайындау - 5 разряд 294. Өсімдіктерді қоректендіру, топыраққа органоминералды қоспалар, органикалық жəне минералдық тыңайтқыштар енгізу - 5 разряд 295. Шымтезекті қуыстарға енгізу -3 разряд 25. Отырғызатын материалдардың тұқымын дайындау Параграф 1. Отырғызатын материалдардың тұқымын дайындау 296. Тұқымдарды тазалау жəне сұрыптау - 5 разряд 297. Егістік жəне отырғызатын материалдарды баптау, шыңдау, стратификациялау жəне өсіру үшін отырғыза бастау - 4 разряд 298. Тұқымдарды скарификациялау- 4 разряд 299. Тұқымдарды ауа- жылуымен қыздыру - 4 разряд 300. Астық , техникалық, көкөніс, бақша, азық жəне гүл өнімдерін машиналармен дəрілеу -6 разряд 301. Тұқымдарды бактериалық тыңайтқыштармен жəне микроэлементтермен ашыту жəне өңдеу, тұқымдарды сусымалы заттармен араластыру- 5 разряд 302. Тұқымдарды суға салып қою (тиеп жəне түсіріп) - 4 разряд 303. Тұқымдарды тұзды қоспада жуу - 5 разряд 304. Кертпелерден, траншеядан жəне қоймалардан отырғызатын материалдарды, картофельді, көкөністерді, тамыр-жемісті өсімдікті жəне басқа да өнімдерді таңдау - 4 разряд 305. Отырғызу үшін ірі картофель мен тамыр сабақтарын кесу, түйнектер мен жуашықтарды өңдеп жəне тазалап ажырату жəне кесуге ынталандыру - 4 разряд 306. Отырғызатын түйнектер мен жуашықтарды улы химикаттармен дəрілеу -6 разряд 307. Жеміс, жидек, сəнді жəне басқа да өнімдерді тотықтауға, егуге кесінділер дайындау -6 разряд 308. Тамыр сабақтары мен көшеттерді отырғызу алдында уақытша көміп қою - 4 разряд 309. Отырғызатын материалды жүзім, жеміс-жидекті, сəнді жəне орман өнімдерін сұрыптау жəне дайындау - 5 разряд

26. Егу жəне отырғызу Параграф 1. Егу жəне отырғызу 310. Егістікті егу мен отырғызуға арналған ат құралдарымен таңбалау - 4 разряд 311. Егістікті соқамен немесе шабықтағышпен бөліктерге бөлу - 4 разряд 312. Кортофель, екпелер, көшеттер жəне тамыр сабақтарын отырғызу кезінде жыртылған жерді соқамен немесе шабықтағышпен тілу жəне бекіту - 5 разряд 313. Отырғызу кезінде сабақтарды соқамен көміп тастау - 5 разряд 314. Егістікті егу мен отырғызуға қолмен таңбалау, жыртылған жер мен айшық жасау- 4 разряд 315. Қолмен тізбек жасау - 4 разряд - егу мен отырғызу алдында тізбектерді түзету, ағаш тегістегіштермен тегістеу-3 разряд - өсімдіктерді механикалы түрде отырғызғаннан кейін түзету-3 разряд 316. Екпелер мен көшеттерге тұқымдар жəне минералды тыңайтқыштар себу, отырғызатын материалдарды көшет жəне ағаш отырғызатын машиналарға апару жəне əперіп тұру - 4 разряд 317. Астық, техникалық, көкөніс, азық өнімдерін, кортофель, көшет, екпе, тамыр сабақ жəне басқа да отырғызатын материалдарды отырғызу кезіндегі тұқым себетін жəне көшеттер отырғызатын жерлердегі, көшет жəне ағаш отырғызатын машиналардағы жұмыстар- 5 разряд 318. Тұқымдарды қолмен себу, қайта себу, жауып бекіту; картофельді, тамыр жемісті өсімдікті, жуаның басын, тамыр сабақтарын, көшеттерді, көкөніс жəне басқа да өнімдер тұқымдарын егу, қайта егу, қопарып шығару, тəждерге, жыртылған жерлерге бөліп салу- 4 разряд 319. Көшеттер мен көкөніс, жеміс , гүл өнімдерін жəшіктерге, сөрелерге жəне ыдыстарға салу- 4 разряд 320. Көшеттерді, екпелерді, сабақ кесінділерін алу, апару жəне салу-3 разряд 321. Егу, отырғызу, қайта отырғызу жəне өсімдіктерді күту кезінде су құйғышпен, шелекпен немесе шлангамен көкөніс жəне басқа өнімдерді суару- 4 разряд 322. Отырғызар алдында көшеттердің, екпелердің, жабайы жəне сəнді талдардың тамырлары мен бастарын кесу- 4 разряд 323. Көшеттер, екпелер жəне жабайы талдарды тезектібалшықты быламыққа малу, оларды отырғызатын жеріне апару жəне шұңқырларға салу-3 разряд 324. Жеміс жəне сəнді өнімдердің кесінді сабақтарын отырғызар алдында өсуге ынталандырғыштармен өңдеу- 2 разряд 325. Жүзім, құлмақ, жеміс-жидек, субтропикалық, сəнді жəне орман өнімдерін: - екпе, жабайы талдар, кесінді сабақтар- 5 разряд - көшеттер түрінде отырғызу, қайта отырғызу-6 разряд 326. Гидробұрғымен ірі көлемді отырғызу материалдарының көшеттерін қазып алу жəне отырғызу - 5 разряд 327. Бір жылдық жəне екі жылдық көшеттерді қазып алу- 4 разряд 328. Көп жылдық көшеттер егістігінде, аэросебуде, тау баурайларындағы құрылғыларда жəне басқа жұмыстарда егістікті өңдеу, шұңқыр қазу кезіндегі дабылшының жұмысы - 2 разряд 27. Егістік пен екпе ағаштарды күту Параграф 1. Егістік пен екпе ағаштарды күту 329. Топырақты, ауылшаруашылық, орман жəне басқа өнімдер егістігін қымтау-3 разряд 330. Егістікті құстардан қорғау - 1разряд 331. - нашар жəне орташа ластанған кезде астық жəне техникалық өнімдер, қант қызылшасы, көкөніс жəне басқа да отайтын өнімдердің егістігін тұтастай- 4 разряд - қатты ластанған кезде техникалық, көкөніс жəне басқа да өнімдерді- 5 разряд - су құйылған күріш алқаптарын қолмен отау-6 разряд 332. Егістіктерде, бақтарда, көшеттіктердің қатарлары арасындағы жəне тəждердегі топырақты қопсыту, тазалау - 4 разряд 333. Гүл шоқтарын əзірлеу, техникалық, көкөніс, бақша жəне басқа өнімдерді кесу, тексеру - 4 разряд 334. Отайтын, жеміс-жидек, дəрілік жəне басқа да өнімдерді шабықтау - 5 разряд 335. Қатарлар арасын қопсытқаннан кейін өсімдіктерді түзету2 разряд 336. Түрлі отау жəне гүлдеген өсімдіктерді жою -3 разряд 337. Астық, техникалық, көкөніс жəне басқа да өнімдерді сорттық тазалау - 5 разряд 338. Егістіктерді, шекаралар мен арналар арасын ору машиналарымен немесе қол орағымен ору - 5 разряд 339. Егістіктердегі арам шөптерді жинау, шығару жəне оларды жағу 3 разряд 340. - астық жəне азықтық өнімдерді- 2 разряд - жүгері, техникалық, көкөніс жəне жүзім өнімдерін жасанды тозаңдандыру- 4 разряд 341. Түрлі-түсті қырыққабаттың басы мен екпелерді көшіріп отырғызғаннан кейін көлеңкелеу - 1разряд 342. Өсімдіктерді байлау немесе көкөніс, бақша жəне басқа да өнімдер өрімдерін бөліп салу - 4 разряд 343. Көшіріп отырғызу үшін көшеттер таңдау -3 разряд 344. Техникалық, көкөніс, бақша жəне басқа өнімдерді шырпу, бұтау Жеміс-жидек, субтропикалық өнімдердің, жүзім, құлмақ, раушан, бұталы өсімдіктің жас өркенін үзу; қалыңдау жас өркенін кесу, қол орақпен өсімдіктің үстіңгі жағын кесу - 4 разряд 345. Құлмақты, мақтаны жəне басқа да өнімдерді кесу - 4 разряд 346. Жетілдіру үшін жүзім шоқтарын, раушан бұтақтарын жəне басқа өнімдерді бөліп салу - 5 разряд 347. Саптарға, қадаларға жəне торларға байлау, жүзім, құлмақ шоқтарын, жеміс ағаштарының, шілік бұталарының жəне гүлді өсімдіктердің бұтақтарын қолдауға енгізу- 4 разряд 348. Жүзімді, раушанды, бұталы өсімдікті, тұт ағаштарын, бамбук плантациялары мен жидек бұталарын жасарту (басындағы діңін аралау, белгілі биіктікте бұталарын кесу) -3 разряд 349. Кетпенмен алқорының жас өрккенін бөлу -3 разряд 350. Жүзім, жеміс, раушан, бұталы өсімдік, сəнді, орман жəне басқа өсімдіктердің бұтақтарын кесу жəне қалыптастыру - 4 разряд 351. Жас бұтақшаларды, əлсіз, құрғақ жəне сынған жас өскіндерді, жеміс жəне сəнді өнімдерді кесу - 2 разряд 352. Жүзімдік, құлмақ өсетін жерлердегі, бақтардағы бұтанақ, бұтақ пен жүзім шоқтарын жинау жəне шығару - 1разряд 353. Жеміс ағаштары мен жидек бұталарын ию жəне стланц ілмектерімен түйреу-3 разряд 354. Жас өркендерді шұңқырға көме отырып салу- 2 разряд 355. Жеміс жəне субтропикалық ағаштарды, жүзімді, құлмақты, жеміс, сəнді, дəрілік жəне басқа өсімдіктерді суықтан қорғау бойынша жұмыс - қыста жабу-3 разряд - жабынғысын шешу жəне қаңқасын бөлшектеу- 2 разряд 28. Суару жəне кептіру Параграф 1. Суару жəне кептіру 356. Уақытша суарғыштар мен су жіберетін атыздар бастарының құрылғылары, оларды кескеннен кейін түзету - 4 разряд 357. Кептіру арналарын жасақтау кезінде жер қазатын машиналарға қызмет көрсету бойынша жұмыстар- 4 разряд 358. Су жіберуге арналған қарапайым құрылғының жерді суландыру желісіне арналған құрылғы (сифондар, қалқандар, əртүрлі материалдардан түтіктер) - 4 разряд - барлық ауылшаруашылық өнімдерінде дамыған, атыздар бойынша жуатын жəне су қуаттандырғыш, жолақтар бойынша артық жіберетін-6 разряд - чек жəне тостағандар бойынша жуатын жəне су қуаттандырғышты суару- 5 разряд 359. Насосты жылжымалы станцияны пайдалану, құбыр салу жəне жинау кезіндегі қосымша жұмыстар -3 разряд 360. Қоқыстан, балшық жəне су өсімдіктерінен тазалау жəне жер суландыру жүйесі мен орман кептіргіш арналарды жөндеу, егісті жобалау - 4 разряд 361. Диаметрі 1 м түтік көшірмелер насосын лайдан тазалау - 4 разряд 362. Жер суландыру жүйесін, лимандарды, сорғыларды жөндеу, сағаларын ауыстыру жəне жөндеу - 4 разряд 363. Гиромелиоративтік ғимараттар мен жолдарды ағымдық жөндеу- 4 разряд 29. Өсімдіктерді қорғау Параграф 1. Өсімдіктерді қорғау 364. Өсімдіктерді қорғайтын қоспалар мен химиялық құралдар жəне биопрепараттар, дəріленген алдамшы жемді дайындау - 4 разряд 365. Өсімдіктерге химиялық жəне биологиялық қорғау құралдарын себу жəне бүрку - 5 разряд 366. Техникалық, көкөніс жəне басқа да өнімдері егістерінде жырашықтар қазу - 2 разряд 367. Техникалық, көкөніс өнімдері мен жүзім егістігі жыраларына пестицидтерді енгізу - 4 разряд 368. Шай, кесінді сабақтары, екпелер мен көшеттер бұталарын фумигациялау - 5 разряд 369. Қорғалған жерде орынжайды, машиналар мен топырақты дезинфекциялау жəне зарарсыздандыру - 4 разряд 370. Дəріленген алдамшы жемді шашып тастау, энтомофаголарды, фитофаголарды салу - 2 разряд 371. Техникалық, көкөніс жəне басқа да өнімдер егістігінде аулау шұңқырларын бұрғылау - 2 разряд 372. Қақпан құру жəне саршұнақтарды, көр тышқандарды, су тышқандар мен басқа да зиянкестерді қолмен аулау -3 разряд 373. Көбелек құрттар мен ауыл шаруашылығы мен орман мəдениетінің басқа да балапан құрттарын жинау, зиянкестердің қысқы ұяларын алу, жібек құрт сауытын жұқтырған бұталарды салыстырып тексеру, орман төсеніші мен бақтарда түскен жапырақтарды жинау - 1разряд 374. Жеміс ағаштарының көшеттеріне кеміргіштерге қарсы ерітінді жағу - 2 разряд 375. Жеміс ағаштарының діңіне сабаннан жəне жоңқадан аулау белдіктерін дайындау жəне байлау, желімді сақиналарды жапсыру жəне оларды қадағалау- 1разряд 376. Жеміс ағаштарының діңдері мен қаңқа бұтақтарын тазалау - 2 разряд 377. Жеміс ағаштарының діңдерін қыста байлау - 2 разряд 378. Жеміс ағаштарының діңдерін қыста байлау - 1разряд 379. Зиянкестерді жəне өсімдіктердің ауруларын есепке алу үшін топыраққа сынақ жүргізу -3 разряд 30. Егінді жинау Параграф 1. Егінді жинау 380. - қолмен-6 разряд - механикалық жетегі бар қол орағының көмегімен ору- 5 разряд 381. Тіркемелі машиналар мен құралдардағы тіркемешінің жұмысы- 4 разряд 382. Бау байлау үшін байлағыштар дайындау- 1разряд 383. Суслондарға сала отырып, астық, техникалық жəне басқа да өнімдерді баумен байлау -3 разряд 384. Бауларды тасу жəне суслондарға, айқастырылған табан ағашқа, қыспаққа салу мен конустар орнату - 2 разряд 385. Біліктерді, бауларды кептіру жəне аудару, құлап қалған суслондарды, қыспақтарды жəне конустарды түзету - 2 разряд 386. Астық, техникалық жəне басқа да өнімдерді ұсатуда ұсатқыштарға қызмет көрсету бойынша жұмыс - 4 разряд 387. Астық тазалайтын жəне кептіретін машиналар мен агрегаттарға қызмет көрсету бойынша жұмыстар -3 разряд 388. Жүгері собықтарын машинамен орауыш пен бастырудан тазалау - 2 разряд 389. Бауларды қолмен шешу-3 разряд 390. - пішен, сабандарды- 2 разряд - күрішті білікте араластыру-3 разряд 391. Пішен, сабан, азық, астық жəне техникалық өнімдерін көму жəне шөмелелеу, шөмелелер мен біліктерді аудару - 2 разряд 392. Пішен, сабанды аударған кезде арқанды қолмен түзету - 1разряд 393. Пішен жəне сабанды ат аударғышымен аудару -3 разряд 394. Картофельді, көкөніс, дəрі жəне басқа да өнімдердің тамырлары мен тамыр сабақтарын, жеміс жəне орман екпелері мен көшеттерін тырмалау жəне қопсыту - 5 разряд 395. Қарапайым айлабұйымдармен кебенге, маяға көтеру үшін пішенді, сабанды салу -3 разряд 396. Пішен, сабан, астық бауларын жəне басқа да жүктерді көтергіш айлабұйымдармен көтеру -3 разряд

(Жалғасы 17-бетте).


www.egemen.kz

28 қыркүйек 2013 жыл

(Жалғасы. Басы 15-16-беттерде). 397. Пішен, сабан, астық, техникалық жəне азық өнімдерін кебенге немесе маяға əперу, автокөлікке нмесе трактор тіркемесіне, сондай-ақ кебендер мен маяларға салу - 4 разряд 398. Салу кезінде пішенді, сабанды, техникалық жəне азық өнімдерін лақтыру жəне тасу -3 разряд 399. Пішен, сабан жəне бауларды салуда маяны түзеушінің жұмысы -3 разряд 400. Мая немесе кебендерді сорттау-3 разряд 401. Көкөніс, техникалық жəне басқа өнімдердің шашақтарын, себеттерін, қорапшаларын, гүл шоқтарының бастарын кесу, үзу, бір жерге жинау -3 разряд 402. Техникалық өнімдер мен жүгері собықтарын комбайнмен жинағаннан кейін шашақтары мен себеттерін жинау, ыдыстарға немесе көліктерге салу - 1разряд 403. Көкөніс, азық, техникалық жəне гүл өнімдерінің тұқымдарын іріктеу, олардың жапырақтарын, түбіршектерін жəне жерді тазалау -3 разряд 404. Ашық жерлерде, көшетхана мен жылыжайларда қиярларды, қызанақтарды жəне қырыққабаттарды жинау-3 разряд 405. Трактор тіркемесі жəне платформаның көмегімен көкөністерді ішінара жəне толық жинау -3 разряд 406. Көкөніс көкшөптерін (саумалдық, қымыздық, пияз жəне басқа өнімдер) жинау, кесу -3 разряд 407. Картофель, көкөніс жəне техникалық өнімдерді комбайндарда жəне арнайы машиналарда жинау (қызмет көрсету) - 4 разряд 408. Картофельді, қант қызылшасын, азықтық тамыр жеміс өсімдіктері мен тамыр сабағын соқамен жыртқаннан кейін, картофель қазғышпен немесе қызылша көтергішпен қазғаннан кейін жинақтау, іріктеу -3 разряд 409. Қант қызылшасы мен басқа да тамыр жеміс өсімдіктерін жапырақ пен топырақтан тазалау - 2 разряд 410. Егістікті соқамен жыртқаннан кейін немесе тырмалағаннан кейін картофель мен тамыр жеміс өсімдіктерін жинау - 2 разряд 411. Күнбағыс ағаштары жəне сүйекті тұқымдар, субтропикалық өнімдерден жемістерді түсіру -3 разряд 412. Жидек жинау -3 разряд 413. Жүзімнің асханалық жəне техникалық сорттарын іріктеп жəне жаппай жинау, тасу -3 разряд 414. Ағаштардан жемістерді түсірген кезде себеттерді түсіру - 1разряд 415. Пияздарды, тамыр жеміс өсімдіктерін, тамыр сабақтарын, жүгері собықтарын, күнбағыс жəне сүйекті тұқымдастарды, жүзім жəне жидекті сұрыптау жəне калибрлеу, ыдысқа салу - 2 разряд 416. Мандариндерді ыдысқа салып жəне салмай сұрыптау - 2 разряд 417. Торларды жемістермен папкаларға байлау, жəшіктерді қағу - 2 разряд 418. Қазып алар алдында екпелер мен көшеттерді жапырақтардан арылту- 1разряд 419. Жеміс, сəнді жəне орман өнімдерінің отырғызатын материалдарын қазып алу - 4 разряд 420. Жеміс-жидек, сəнді жəне орман өнімдерінің отырғызу материалдарын соқалауды таңдау-3 разряд 421. Жеміс-жидек, сəнді жəне басқа да өнімдердің отырғызу материалдарын сорты бойынша жинау - 4 разряд 422. Сабақ кесінділерін, екпелерді, көшеттерді алыс жерге апару үшін орау - 2 разряд 423. Лимонның тамыр жайған сабақтарының кесінділерін жөнелтуге дайындау 3 разряд 31. Азық-түлікті жөндеу жəне сақтау Параграф 1. Азық-түлікті жөндеу жəне сақтау 424. Тоқтар мен - астық жəне техникалық өнімдер тұқымдары- 1разряд - пияз, көкөніс жəне гүл өнімдері- 2 разряд - дəрілік өсімдіктер, құлмақ түйіндері мен бұталы ағаш тұқымдары- 4 разряд - алманы кептіру үшін кесу жəне оларды кептіру алаңдарында ауамен кептіру- 4 разряд 425. Дəрілік шөп ұнын дайындау бойынша агрегаттарға қызмет көрсету жұмыстары -3 разряд 426. Астық, техникалық жəне басқа да өнімдер тұқымын тоқтарда желдету- 1разряд 427. Астық, техникалық жəне басқа да өнімдер тұқымдарын қайта лақтыру жəне кертпелеу - 1разряд 428. Астық, техникалық жəне басқа да өнімдер тұқымын, картофельді, тамыр жеміс өсімдіктерін, көкөністерді, жемістер мен жидектерді ыдысқа салу жəне ыдыстан алу - 2 разряд 429. Толтырылған қаптарды байлау жəне тігу - 1разряд 430. Толтырылған қаптарды, жəшіктерді, себеттерді өлшеу, тасу жəне салу-3 разряд 431. Астық, техникалық жəне басқа да өнімдер тұқымдарын жүк тиейтін, астық пульті жəне басқа машинасының көмегімен кертпелеу - 2 разряд 432. Астық салынған қаптарды, пішен немесе сабан текшелерін қатарлаған кезде машиналарға қызмет көрсету - 2 разряд 433. Көкөніс, бақша, жеміс-жидек, орман жəне басқа өнімдерді бөлу, жуу, сүрту жəне кептіру - 2 разряд 434. Өсімдіктің фисташка жəне басқа тұқымдары мен түрлерінің тұқымдарын машиналарда қанатсыздандырады жəне тазалайды -3 разряд 435. Тұқымдарды үйкелеу, қанатсыздандыру жəне қолмен себу-3 разряд 436. Картофельді, тамыр жеміс өсімдіктерін, көкөністі жəне басқа да өнімдерді кертпелеу, сабанмен жəне топырақпен жабу -3 разряд 437. Картофельді, қызанақты жəне қиярды агрегаттарда жəне тазалау пункттерінде сұрыптау -3 разряд 438. Қырыққабаттың өзегін механикаландырылған кесу, машинада ұсақтап кесу -3 разряд 439. Картофельді, тамыр жеміс өсімдіктерін көму жəне көкөністерді қоймаға орналастыру - 2 разряд 440. Картофель, тамыр жеміс өсімдіктері жəне сүрлем траншеяларын ашу -3 разряд 441. Картофельді, көкөністі іріктеу, тазалау, жуу жəне қолмен сұрыптау - 2 разряд 32. Тиеу-түсіру жəне көлік жұмыстары Параграф 1. Тиеу-түсіру жəне көлік жұмыстары 442. Жүктерді: (жүктерді ілеспе құжаттарға сəйкес жеткізу жəне тапсыру) - абайлықты, сақтықты талап етпейтін тиеулі жəне ыдысқа салынған (астық, ұн, балауса көлем, пішен, сабан, сүрлем, минералды тыңайтқыш, тұз, қи, шымтезек, тыңайтқыш, топырақ, балшық, құм, графий, ұсақталған тас кесек, шлак, тас, бор, алебастр, цемент, шыланбаған известь, қыш түтіктер, көмір, ағаш, фанера, үгінділер, аралау материалдары, ыдыс, бөшкедегі су, мұз, қар, металл сынықтары, жапырақты жəне кескен дөңбектегі металл, рельстер, мəткелер, құрыш, шойын түтіктер, оралған сым мен таспа, орауыштағы арқан жəне тағы басқа) -3 разряд - абайлықты, сақтықты талап ететін əртүрлі өндірістік (көкөністер, жемістер, тамыр жеміс өсімдіктері, картофель, отырғызатын жəне себетін материалдар, мақта, бидондағы сүт, ет жəне ет өнімдері, балық, жануарлар, құс, қыш, шойын, асбесті цементті құбырлар, кірпіш, шифер, көшетхананың шыныланған рамалары, жанар-жағар май жəне т.б.) - 4 разряд - ірі, ауыр жəне ерекше сақтықты талап ететін (дөңгелек орман, бағандар, шпалдар, темір бетонды бұйымдар, ауыл шаруашылық машиналары, жəшіктегі шынылар, шыныдан жасалған бұйымдар, фарфор, оралған жұмыртқалар, электролампалар, кислота жəне ыдыстағы сілтілер, құрбан болған жануарлардың мүрдесі, фекалдар, сұйық нəжіс, улы химикаттар, гербицидтер, аммиак суы жəне тағы басқа) тасымалдау, тиеу, түсіру жəне тасу- 5 разряд 443. Тасымалдаушының жұмысы, жүкті теңімен тасымалдау- 2 разряд 9-бөлім. Егістіктегі жұмыс 33. Дəнді жəне дəнді бұршақты өнімдер Параграф 1. Дəнді жəне дəнді бұршақты өнімдер 444. Жүгері собықтарын жинау (жаппай жəне ішінара) -3 разряд 445. Жүгері собықтарын қолмен құлату - 2 разряд 446. Жасыл бұршақ пен басқа да бұршақты өнімдердің тұқымдарын жинау- 3 разряд 447. Сабан масақтарыын жинау- 1разряд 34. Қабықтық өнімдер Параграф 1. Қабықтық өнімдер 448. Поскондарды іріктеу жəне кендір жинау - 4 разряд 449. Долгун зығырын қолмен түту - 4 разряд 450. Қыспаққа салып, машинада тоқу бауларын түзету- 2 разряд 451. Зығыр комбайнынан жəне іріктегіштерден кейін бау байлау жəне шашыраған таспаларды түзету - 2 разряд 452. Зығыр сабағын жəне зығыр трестерін сапасы бойынша уыстап сұрыптау - 3 разряд 453. Трестерді жəне кептіргіштерді отынға толтыру, зығыр трестерін жəне басқа да өнімдерді кептіру- 4 разряд 454. Мыжу –уату агрегаттарында зығыр, кендір жəне басқа өнімдер трестерін өңдеу - 5 разряд 455. Кенаф сабақтарын кесу -3 разряд 456. Қабықтық өнімдерін жаю жəне конус сипатында көтеру -3 разряд 457. Зығыр өнімінің сабағын стлищпен аудару- 2 разряд 458. Сулы жерлерге зығыр өнімдерін салу жəне жібіту, жібіту кезінде аудару жəне оларды алу - 4 разряд 459. Қалған зығыр өнімдерін судан алу - 2 разряд 460. Ригтерде кептіру кезінде трестерді толтыра арту жəне түсіру-3 разряд 461. Трестерді кептіруге күтім -3 разряд 462. Зығыр өнімдерінің талшықтарын машинамен өңдегеннен кейін сүрту - 3 разряд 463. Зығыр өнімдерінің ұзын талшықтарын сұрыптау жəне байлау-3 разряд 464. Тунганы тазалау машиналарына тазалау - 2 разряд 35. Темекі жəне махорка Параграф 1. Темекі жəне махорка 465. Темекі мен махорканы жинау-3 разряд 466. Темекі мен махорканың жапырақтарын жасыту - 3 разряд 467. Махорканы қатарлап салу жəне қатарларды қайталау - 2 разряд 468. Темекі жапырақтарын бауларға өткізу, темекі жапырақтарын жуу, бауларға өткізу - 2 разряд 469. Махорка сабақтарын біліктеу (кесу) -3 разряд 470. Кептіру ферментациялау құрылғыларында отты кептіру кезінде жапырақтарды көлікке салу - 2 разряд 471. Темекіні кептіргіштерде кептіру жəне сулау - 3 разряд 472. Қоймаға жəне рам вагондар кептіргіштеріне темекі жапырақтарымен бірге орналастыру - 2 разряд 473. Темекінің тұтас өсімдіктерін кептіру қоймаларына ілу - 2 разряд 474. Темекі жəне махорка айлақтары мен гирляндаларын өру, махорканың глицтеріне түйреу, оларды ілу жəне жинау - 2 разряд 475. Жапырақтарды баулардан шешу, темекінің кепкен жапырақтарын сабақтарынан ажырату - 2 разряд 476. Темекі мен махорканы тауар сорты бойынша сұрыптау - 3 разряд 477. Өңделген махорканы бауларға байлау - 2 разряд 478. Темекі тұқылдарын сұрыптау жəне себу -3 разряд 479. Темекі мен махорканы əртүрлі тəсілдермен орау - 2 разряд 36. Құлмақ Параграф 1. Құлмақ 480. Негізгі тамыр сабақтарын ашу жəне кесу - 4 разряд 481. Құлмақты аналығын ашып жəне жауып, орап жəне қалдықтарын шығарып рамалау - 4 разряд 482. Таянышын ілу, сабақтарды таянышқа бұрау - 3 разряд 483. Сабақтарды ағаш қатарынан түсіру жəне құлмақ түйіндерін тарамдау - 3 разряд 484. Құлмақ сабақтарын кесу, аспалы сымдарын орауышқа орау жəне босату-3 разряд 485. Құлмақты кептіру жəне сернитті ангидридпен (сульфитация) дəрілеу - 4 разряд 486. Құлмақты жеңіл престермен престеу жəне орау - 3 разряд 37. Сүрлем өнімдері Параграф 1. Сүрлем өнімдері 487. Жүгері жəне басқа да өнімдер собықтарын сүрлемге қолмен кесу - 3 разряд 488. Шөпті, сүрлем көлемінің жапырақтарын тасымалдау жəне

тасу - 2 разряд 489. Сүрлемді қолмен кесу жəне тиеу - 3 разряд 490. Сүрлем көлемін сүрлем кескіштер мен басқа да машиналарға салу -3 разряд 491 Органикалық қышқылдарды қолдана отырып сүрлемді салу - 4 разряд 10-бөлім. Өсімдік шаруашылығындағы жұмыстар (жабық жер) 38. Көшетханалар мен жылыжайлар Параграф 1. Көшетханалар мен жылыжайлар 492. Көшетханалардың қаңқаларын орнату жəне құрастыру - 3 разряд 493. Рамалардан үлдір жылыжайлар құрастыру жəне бөлшектеу - 4 разряд 494. Жылыжай кесінділері мен рамаларын жөндеу - 3 разряд 495. Үлдірден жəне басқа да жабынғыдан жасалған жылыжайлардың қаңқасын ескі үлдірден тазалау - 1 разряд 496. Ескі үлдірлерді іріктеу жəне орамдарға байлап орау - 2 разряд 497. Буланған жерден үлдірді алу - 2 разряд 498. Рамаларға, қаңқаға синтетикалық үлдірді керу, жылыжайлардан сымдарды шешу жəне тарту - 3 разряд 499. Жылыжайлардың шыныланған төбелерін ақтау - 2 разряд 500. Көшетханалар мен жылыжайларды қардан, мұздан, шіріндіден жəне топырақтан тазарту -3 разряд 501. Қатарларды дайындау, салу жəне шымды жерді қайта қазу -3 разряд 502. Жылы жер үшін циркулярлы арамен сабан текшелерді кесу -3 разряд 503. Қысқа арналған қимен жаба отырып, шымды топырақты себу - 3 разряд 504. Жылыжайларды биоотынға толтыру - 3 разряд 505. Тізбектерге шымтезек салу - 3 разряд 506. Ыстық судың сөрелерін шаю - 1 разряд 507. Жерді бумен стерилизациялау - 3 разряд 508. Субстратты шаю мен фосфаттау жəне тамырларын жұлу - 2 разряд 509. Сөреден сөреге жөнелте отырып, керамзитті шаю - 3 разряд 510. Керамзиттен қоқысты жасау - 2 разряд 511. Жылыжайларға топырақ пен шірінділер төгу жəне жылыжайлардың сөрелеріне субстракт дайындау, іріктеу жəне толтыру - 3 разряд 512. Таселек арқылы ұсақ тас себу - 3 разряд 513. Нəрлі ерітінділер дайындау, оларды тексеру жəне түзету - 4 разряд 514. Шымтезек шірінділерінің жəне көшеттерді шүйілдірумен құнарлы кубиктердің құмыраларын дайындау бойынша машиналар мен станоктарға қызмет көрсету - 3 разряд 515. Шымтезек шірінділерінің құмыраларын қолмен дайындау - 3 разряд 516. Шымтезек шірінділерінің жəне қыш құмыраларды тасу жəне орнату - 2 разряд 517. Шүйілдіру жəшіктері мен құмыраларға топырақ салу - 1 разряд 518. Көшетханалар мен жылыжайлардағы өсімдіктерге күтім (суару, кесу, отау, шырпу жəне басқа да жұмыстар) - 4 разряд 519. Жылыжайларда топырақты қазу - 3 разряд 520. Қазғаннан кейін топырақты тегістеу - 2 разряд 521. Қиды, шіріндіні, топырақты, тыңайтқышты, сабан текшелерін зембілмен тасу - 3 разряд 522. Траншеяларды қазу жəне сабан текшелерін салу - 3 разряд 523. Егу (отырғызу) алдында жерді таңбалау - 2 разряд 524. Отырғызатын материалдарды, балдыркөк, алақоржын жəне басқа да өнімдерді жинау, дайындау - 2 разряд 525. Шпагатты кесу - 1 разряд 526. Шпагатты, өсімдіктерді шпагатқа байлау, өсімдіктерді шпагаттың айналасына үйіріп қою- 2 разряд 527. Жылыжайларда қалдықтарын шығара отырып, өсімдіктерді қалыптастыру - 3 разряд 528. Көк пияз бен басқа да өнімдерді қүрекпен қопсыту - 3 разряд 529. Көкөністер мен басқа да өнімдерді кесу, тазалау, сұрыптау, ыдысқа салу - 2 разряд 530. Үлдірлерді электрлі үтікпен дəнекерлеу, дəнекерлегіш лампамен желімдеу - 2 разряд 531. Көшеттерге арналған пакеттерді желімдеу - 2 разряд 532. Пакеттердегі тесіктерді қолдан істеу - 1 разряд 533. Қатарларды, қалаштарды тоттан тазарту - 2 разряд 534. Басты пияздарды сұрыптау машиналарымен сұрыптау - 4 разряд 535. Алқоржын тамырларын ұсату - 3 разряд 536. Қозықұйрық өсіру үшін жылыжайларда қидың қатарларын жасау - 3 разряд 537. Қозықұйрық саңырауқұлағын жерге отырғызу - 4 разряд 538. Жылыжайларда қозықұйрықтарды жинау - 3 разряд 539. Көшетханалар мен жылыжайлардағы өнімді жинағаннан кейін өсімдік қалдықтарын жою - 1 разряд 540. Көшетханаларға, жертөлелерге жəне өнімдерді сақтайтын жерлерге өсіп жетілу үшін өсімдіктерді қою, орналастыру, іліп қою - 2 разряд 541. Көшетхана рамаларын қатарларға салу - 2 разряд 542. Маттарды жинау, кептіру жəне сақтауға қою - 2 разряд 39. Жылыжай комбинаттары Параграф 1. Жылыжай комбинаттары 543. Нəрлі құмыраларға арналған қоспалар дайындау - 3 разряд 544. Құмыралары жəне көшеттері бар жəшіктерді қол арбамен тасу - 2 разряд 545. Нəрлі субстраттарды, дайын қоспасы бар немесе қосымша қоспаны дайындаумен полиэтилен құмыраларын толтыру- 2 разряд 546. Сабан текшелерін траншеяларға салу жəне текшенің байлауларын шешу - 2 разряд 547. Сабан текшелеріне су құю - 1 разряд 548. Сабан текшелеріне тыңайтқыштар құю жəне нəрлі топырақ себу -3 разряд 549. Топырақ жылуы түтіктерінің арасына сабан мен үгінділер салу - 1 разряд 550. Жерге топырақ жылуы түтіктерін салу жəне көтеру - 3 разряд 551. Марганцовка қышқылының калиімен топырақты жəне өсімдікті өңдеу - 2 разряд 552. Топырақты үлдірмен жауып булау -3 разряд 553. Жердің 1-2 см . жоғарғы қабатын тазалау - 2 разряд 40. Қозықұйрық өсіру Параграф 1. Қозықұйрық өсіру 554. Камерадан өңделген топырақ пен тыңайтқышты түсірген кезде машиналарға қызмет көрсету - 4 разряд 555. Камерадан топырақ пен тыңайтқышты түсіргеннен кейін сөрелерді тазалау - 4 разряд 556. Топырақ пен тыңайтқышты түсіргеннен кейін торды бұрау - 3 разряд 557. Торларды арнайы ваннада формалинмен өңдеу - 4 разряд 558. Формалинмен өңдегеннен кейін торларды сөрелер бойынша төсеу - 4 разряд 559. Топырақты жəне тыңайтқышты түсіргеннен жəне сөрелерді толтырғаннан кейін камера мен тыңайтқыш коридорын жинау - 3 разряд 560. Камера мен сөрелерді өңдеуден кейін шаю - 3 разряд 561. Сөрелерді тыңайтқышқа толтырған кезде қалқанның орнын ауыстыру - 4 разряд 562. Компосты сөрелерде оларды машинамен толтаруннан кейін тегістеу - 6 разряд 563. Рельс төсеу мен нақыштайтын машинағың орнын аустыру - 3 разряд 564. Банкалардың ашылу жəне оларды шелектерден араластыруымен мицелияы даярау -3 разряд 565. Мицелияны қолмен себу - 4 разряд 566. Тыңайтқыштарды машиналармен толтырғаннан кейін сөрелерде тегістеу - 4 разряд 567. .Рельстерді салумен толтыру машиналарының орнын ауыстыру - 3 разряд 568. Банкаларды ашумен жəне оларды шелекте араластырумен мицелия дайындау - 6 разряд 569. Тыңайтқышты қолмен нығыздау (таптау) - 4 разряд 570. Тізбектерді қағазбен жабу жəне оны алу - 2 разряд 571. Милеция егістігін жамылғы топырақпен жабу - 4 разряд 572. Жамылғы топырақты қопсыту - 5 разряд 573. Арнайы машиналар немесе бүркігіштерді пайдалана отырып, сөрелерде топырақты: - жамылғы топырақты сумен - 4 разряд - формалин қосылған сумен суару, нəрлендіру - 5 разряд 574. Жамылғы топырақты бүркеу - 4 разряд 575. Тыңайтқыш толтырғаннан кейін сөрелерді, камераларды қағаз бойынша арнайы химиялық препараттармен өңдеу (бүрку) - 5 разряд 576. Ластаған жерлерді тұзбен өңдеу, тыңайтқыш коридорларын формалинмен өңдеу (бүрку) - 4 разряд 577. Капринустарды қолмен жинау - 3 разряд 578. Саңырауқұлақтарды жинау, арбаларға салып тасымалдау, түсіру таразыға салу - 4 разряд 579. Ыдыстарды арнайы ваннада формалин ерітіндісімен ылғалды дезинфекциялау, кілемшелерді өңдеу, ыдыстарды ваннадан түсіру жəне сумен шаю - 4 разряд 580. Ыдыстарды камераларға жеткізу жəне тасып тарату - 3 разряд 581. Сымдарды текшелерден қолмен шешу жəне ажырату, сабан текшелерін айырлармен бөлу, стационар машинасымен сабанды ұсақтау, сабанды машинаға апару, сабанды айырмен тегістеу - 3 разряд 582. Қайта қаптау кезеңінде тыңайтқыш кертпелерін айырмен түзету - 4 разряд 583. Мегельді қолмен себу - 3 разряд 584. Шымтезек қиқымын шланганың көмегімен суландыру - 2 разряд 585. Шланганың, электр жетегі бар арнайы машинаның көмегімен жамылғы топырақты формалинмен өңдеу, машиналарды, орынжайды дезинфекциялау - 4 разряд 11-бөлім. Өсімдік өндіру жұмыстары (ашық жер) 586. Өзекті ағарту (дояровизациялау) - 2 разряд 587. Ауа кептіргіші кезінде көкөніс өнімдері тұқымдарының сабақтарын ілу, шешу - 1 разряд 588. Қол станогымен немесе пышақпен қырыққабат қауданынан өзектерді кесу - 2 разряд 589. Егістіктерді арам шөптерден, өзектерден, сабақ жапырақтардан жəне басқа да қалдықтардан тазарту - 2 разряд 12 - бөлім. Бақша өндірісіндегі жұмыстар 41. Көшетханалар Параграф 1. Көшетханалар 590. Екпелерді, шыбықтарды, сабақ кесінділерін есептеу, бумалау жəне сұрыптау, оларды сақтау орнына жəне қазылған жерлерге салу, жабайыларын қарға көму - 2 разряд 591. Екпелерді жəне көшеттерді қысқа сақтау үшін көму - 2 разряд 592. Уақытша көмілген кеспе сабақтарды, екпелерді, көшеттерді іріктеу, оларды көшеттеу жəне отырғызуға дайындау - 3 разряд 593. Жабайы өсімдіктердің жəне көшеттердің тікенектері мен көздерін кесу - 4 разряд 594. Көзсабақтау үшін екпелерден діңдерді тазалау - 2 разряд 595. Көзсабақтау алдында діңдерді үгу - 1 разряд 596. Көшетханалардағы жеміс, сəнді жəне субтропикалық өнімдерді, сондай-ақ жеміс беретін ағаштарды ұластыру жəне көзсабақтау - 5 разряд 597. Көзсабақ пен ұластыруға бақша варын жағып байлау - 4 разряд 598. Көзсабақтарды қалқанға байлау жəне жабайы өскіндерді жою - 2 разряд 599. Көзсабақтарды жəне ұластыруды күзде жəне көктемде əлсіретіп, таңғышын шешіп тексеру - 4 разряд 600. Көзсабақтар мен ұластырғыштардан таңғышты шешу 1 разряд 601. Көшеттердің басындағы бір жылдық өсімдіктердің тікенектерін кесу - 4 разряд 602. Бір жылдық жəне екі жылдық көшеттердің тікендерін кесу жəне қалыптастыру - 4 разряд

603. Жеміс ағаштарын жасарту үшін кесу - 5 разряд 604. Өркендерді шырпу (пинциппен жұлу) жəне көшеттердегі қалыңдаған бұталарды кесу - 2 разряд 42. Бақтар мен жидектік жер Параграф 1. Бақтар мен жидектік жер 605. Түтіндетуге арналған үйме дайындау - 1 разряд 606. Машинаның көмегімен қарақат, қарлыған, таңқурай жидектері мен басқа да жидек өнімдерін жинау - 4 разряд 607. Дəнді жəне сүйекті жемістерді жинауға арналған машиналарға қызмет көрсету - 2 разряд 608. Жемістерді тауарлық өңдеуге арналған машиналарға қызмет көрсету бойынша жұмыстар - сұрыптау жəне калибрлеу - 3 разряд - қиғаш, шарлы жəне тігінен салу - 4 разряд 609. Ағаштардың діңдері мен қаңқа бұтақтарын известпен ақтау - 2 разряд 610. Жас жəне жеміс беретін ағаштардың діңдерін кесу - 5 разряд 611. Ағаштардың кесілген жерлері мен жарақаттарына сыр немесе бақша варын жағу - 1 разряд 612. Бақтардағы өлекселерді жинау - 1 разряд 613. Ағаштардың астына тірек орнату жəне түзету - 2 разряд 614. Ағаштардың астындағы тіректерді тарату - 2 разряд 615. Тіректерді пирамидаға жинау жəне орнату - 2 разряд 616. Қой бүлдіргенінің мұртшаларын тармақшалардың даму дəрежесі бойынша кесу жəне сұрыптау - 2 разряд 617. Қой бүлдіргенінің мұртшаларын плантацияда жою - 1 разряд 618. Қой бүлдіргенінің астына қорғау қабатын себу (үгінді, кесінді, шымтезек) - 1 разряд 619. Таңқурай бұтақтарын байлау мен шешу жəне олардың қыстан кейінгі жағдайларын тексеру - 1 разряд 13-бөлім. Жүзім өндірісіндегі жұмыстар 43. Көшетханалар Параграф 1. Көшетханалар 620. Бумалап жəне сақтауға қоя отырып, жүзім шоқтарын дайындау, жапырақтарынан, бұталарынан, жұқа жəне жетілмеген материалдан тазалап, сабақтарын кесу - 4 разряд 621. Сақтау кезінде жүзім шоқтарының жағдайын тексеру - 3 разряд 622. Телінуші жəне ұласушы кесінді сабақтарын ыдысқа салып жəне одан алып сулау - 2 разряд 623. Калибрлеу машиналары мен жартылай автоматтарда телінуші мен ұласушының кесінді сабақтарын калибрлеу - 3 разряд 624. Телінуші мен ұласушының кесінді сабақтарын (қолмен) калибрлеу, көшеттеу алдында кесуді жаңалау - 3 разряд 625. Бұтақтарды отырғызуға дайындау (калибрлеу, кесу) - 2 разряд 626. Жүзімнің кесінді сабақтарын қолмен көшеттеу - 5 разряд 627. Машинамен көшеттеу үшін кесінді сабақтардың сыңарларын іріктеу - 2 разряд 628. Жүзімнің кесінді сабақтарының қабығын тырмалау - 2 разряд 629. Көшеттеуді бақылау жəне есептеу - 4 разряд 630. Көшетханалар немесе траншеяларды мұзға толтыру жəне кесінді сабақтарын ұсақтауға арналған ағаш табан орнату - 3 разряд 631. Кесінді сабақтарын ұсақтауға салу, трашеялардан оларды іріктеу - 2 разряд 632. Стратификациялау жəне ұсақтау кезінде көшеттерді күту - 2 разряд 633. Көшеттерді стратификациялық жəшіктерге салу - 2 разряд 634. Көшеттерді апарып жəне апармай парафиндеу, байлау - 3 разряд 635. Жəшіктерді стратификациялық камераларға жəне отырғызуға шығару - 2 разряд 636. Көшеттерді фумигацияға салу жəне фумигациядан кейін алу - 5 разряд 637. Көшетханалар мен жүзімдіктерде жер біліктерін қатарлау жəне орау - 3 разряд 44. Жүзімдіктер Параграф 1. Жүзімдіктер 638. Жүзімнің техникалық жəне азықтық сортын жинау бойынша агрегаттарға қызмет көрсету бойынша жұмыс - 4 разряд 639. Ұңғымаларды қол гидробұрғысымен немесе жүзім отырғызуға арналған сүйменмен бұрғылау - 3 разряд 640. Жер біліктерін жүзім бұтақтары оралған кезде жəне ашық кезінде түзету - 2 разряд 641. Ашылар алдында жүзім шоқтарын көтеру - 2 разряд 642. Аналықтарды, көшеттерді жəне жасыл өркендерді жүзімдіктерді жөндеу - 4 разряд 643. Жүзімдіктерді 20% дейін кесінділерімен жөндеу - 3 разряд 644. Жүзім шоқтарын ағаш қатарларынан шешу - 2 разряд 645. Жүзімдіктерді филоксероны жұқтыруға тексеру - 4 разряд 14-бөлім. Субтропикалық өнімдерді жасау бойынша жұмыстар 45. Шай, тұт жəне игілікті лавр Параграф 1. Шай, тұт жəне игілікті лавр 646. Шай плантацияларынан көп жылдық арам шөптерді жою - 2 разряд 647. Механикаландырылған кесуден кейін шай бұтақтарын тазалау - 3 разряд 648. Шайдың үш-төрт жылдық бұтақтарын кесу жəне қалыптастыру - 3 разряд 649. Қатарлардағы шай бұтақтарын жартылай ауыр жəне ауыр кесу - 4 разряд 650. Шай плантацияларын жөндеу: - тұқымдарды себу - 2 разряд - көшеттерді отырғызу - 3 разряд - сортты - 5 разряд - престелген көк шайды дайындауға арналған ірі жапырақтар үшін лао-чаға арналған қаптау материалынан жасалған - 4 разряд - кофеин алуға арналған шикізатты шай жапырақтарын жинау - 3 разряд 651. Тұт ағашының жеміс шоғырын жинау - 3 разряд 652. Кəрі тұт ағаштарын қазу - 4 разряд 653. Лавр жемісін жинау - 3 разряд 654. Лавр жапырағын стандарт бойынша кептіру, жұлу жəне сұрыптау - 2 разряд 655. Шай жəне лавр жапырақтарын ыдыстарға салу, ілу жəне алғаш сапасын айқындау - 2 разряд 656. Шай жапырақтарына арналған қаптарды арам шөптерден тазалау - 2 разряд 657. Шай жапырақтары салынған қаптарды жəшіктерге салу жəне жəшіктерді тасымалдау - 2 разряд 658. Шай жəне лавр тұқымдарын жинау - 2 разряд 46. Бамбук жəне цитрус өнімдері Параграф 1. Бамбук жəне цитрус өнімдері 659. Қыс бойы көшеттерді күту - 2 разряд 660. Цитрус көшеттерін мəрлімен байлау - 1 разряд 661. Бамбук арқандарын кесу үшін таңбалау - 1 разряд 662. Бамбук діңдерін кесу - 3 разряд 663. Бамбуктың шағын орманын балтамен шабу, бамбук діңдерін бұтақтан тазарту жəне оларды тасымалдау орнына шығару, арқандарды аралау, сұрыптау жəне салу - 3 разряд 664. Тунга жемістерін тазалап жинау - 2 разряд 665. Ағаштардың бастарын байлау жəне шешу - 2 разряд 666. Цитрустарды үлдірмен немесе матамен жабу - 3 разряд 15-бөлім. Эфир майы мен дəрі өнімдерін өндіру бойынша жұмыстар 667. Бұрыштық жалбыздық көшеттерді дайындау - 3 разряд 668. Бұрыштық жалбыздық көшеттерді отырғызу, атыздар бойынша базилик жəне басқа дəрілік өсімдіктерді отырғызу - 3 разряд 669. Атыздар бойынша базилик пен дəрілік өсімдіктерді суару - 3 разряд 670. Раушанның қауызын жəне бұталы өсімдіктің гүлсидамын жою - 1 разряд 671. Раушанның көшеттерін отырғызуға дайындау - 2 разряд 672. Раушанның көшеттерін отырғызу - 3 разряд 673. Раушандарды санитарлық өңдеу (артық өскіндерін жұлу) - 3 разряд 674. Раушан гүлдерін, бұталы өсімдіктердің гүл шоқтарын, дəрілік дайындамаларды жинау - 3 разряд 675. Раушанның гүлсағақтарын кесу, қазотының, базиликтің, жалбыздың жасыл көлемін жəне мускат шатрашының гүл шоғырын кесу - 2 разряд 676. Бұрыштық жалбыздықты текшеге орау - 2 разряд 677. Раушан жəне бұталы өсімдіктер плантациясын жөндеу - 3 разряд - улы жəне қатты ароматтандырылған өсімдіктердің - 4 разряд - басқа да өсімдіктердің тамыр сабақтарын, жапырақтарын, гүл шоғырын, гүлдерін, сабақтарын, тұқымдық жемістерін жинау, сұрыптау жəне кесу - 4 разряд 678. Дəрілік ағаш тұқымдастардың жас өркендерін кесу - 3 разряд 679. Алтай тамырларын қабықтан тазарту - 3 разряд 680. Тамырларды, тамыр сабақтарды, шірінділер жəне дəрілік өсімдіктерді жуу - 3 разряд 681. Дəрілік шикізаттарды жуғаннан кейін кептіру - 3 разряд - улы өсімдіктердің - 3 разряд - басқа да өсімдіктердің дəрілік шикізаттарын сұрыптап жəне престеп орау - 2 разряд 682. Саңырауқұлақ субстрактіні жəне қара бидай қастауышының жұғуын дайындау - 3 разряд 683. Қара бидай масақтарынан қастауыш түтік кеспелерін жинау - 2 разряд 684. Қастауыш түтік кеспелерін тұқымнан ажырату - 2 разряд 16-бөлім. Гүл өнімдері мен көгалдандыру жұмыстары 685. Пияз бастарының гиацидтерін əбден пісіру - 3 разряд 686. Гүлдердің отырғызу материалдарын қазып алу - 3 разряд 687. Ұсақ көшетті іскекте көшеттеу - 2 разряд 688. Лилияларды қабыршақтармен, балалар жəне бульбочкамен көбейту - 3 разряд 689. Шпагаттан торлар тоқу жəне құру жəне қалампыр гүлін байлауға арналған металл рамаларды орнату - 2 разряд 690. Сымдарды тіректерге керу (сымдарды апарумен) - 3 разряд 691. Сымдарды тіректерден шешу, қалдық жіптерді жою, оларды орамдарға орау жəне апару - 2 разряд 692. Ағаш жəне металл тіректерді жою, оларды жылыжайдан шығару - 2 разряд 693. Гүлдерді стандарт бойынша кесу жəне сұрыптау, есептеу, бумалап байлау жəне орау - 2 разряд 694. Бақытгүлін, қазотын жəне басқа да гүл өсімдіктерін сабақтау - 3 разряд 695. Шымды клубтар мен рабаттардың айналасына салу - 2 разряд - ағаштар мен бұталарды - 4 разряд - тірі қоршаулар, кілемше гүл отырғызғыш жəне бордюрлерге қалыптап алу жəне кесу - 3 разряд 696. Гидропульттан жасалған оранжереялардың шыныларын ақтау - 2 разряд 697. Оренжереялардағы өсімдіктерді тазалау, оларды жуу жəне су бүрку - 1 разряд 698. Апару жəне қадамен бекітумен өсімдіктерді қалқандармен көлеңкелеу, қалқандарды шешу жəне апару - 2 разряд 699. Қабаттап асып байлау кезінде қалампырды құрғақ жапырақтар мен арам шөптерден тазалау - 1 разряд 17-бөлім. Агроорманмелиорация жəне орман шаруашылығы бойынша жұмыстар 700. Өзектер мен мəткелерде өрме жəне фашинді тоғандар орнату - 3 разряд 701. Жылжымалы құмдарда жəне өзектердің татандары бойынша қалқандар мен төселен қорғандар қою - 2 разряд 702. Өзектер, мəткелер, жəне тік баурайлар бойынша тұқымдар себу, оларды шабындықтау - 4 разряд 703. Ағаштар мен бұталарды тамырымен жұлу, тамырымен жұлынған ормандарды бөлу - 4 разряд 704. Шабындықтардағы, жайылымдардағы жəне арналар жиегіндегі бұтақтарды шабу, жас бұтақшалар алу үшін бұтақтарды томарға кесу - 3 разряд 705. Жер телімін ағаштардан, кесілген томарлардан, тамырлардан, ағаш қалдықтарынан жəне шымнан тазалау - 3 разряд

706. Қаудандарды күрекпен жою - 2 разряд 707. Тау баурайларында, өзектерде жəне мəткелерде террасалар құру - 4 разряд 708. Су тоғы бүріккіштерін жасап шығару - 4 разряд 709. Алаңқайлар, жолақтар, шұңқырларды орман отырғызу жəне қосымша көшеттер отырғызуға дайындау - 3 разряд 710. Екпелерді, көшеттерді жəне жабайы өсімдіктерді Колесова семсерінің астына отырғызу жəне қосымша көшеттер отырғызу - 4 разряд 711. Орман жолақтарының ірі көлемді отырғызу материалдарын отырғызу кезінде діңгек түбіндегі дөңгелектерді түзету - 3 разряд 712. Құстарға арнап ұяшықтар жасау - 2 разряд - кесілген ағаштардан - 3 разряд - биіктігі 5 м дейінгі ағаштар мен бұталардан - 4 разряд - 5 метрдан жоғары биіктіктегі ағаштардан арнайы лаздардың (мұнара мен автокөтергіштер) көмегімен бүршіктер, жаңғақтар жəне басқа да ағаш жəне бұталы тұқымдар дайындау - 5 разряд 713. Фисташка жəне басқа да ағаш жəне бұталы өсімдіктер тұқымдарын қанатсыздандыру жəне тазалау - 2 разряд 714. Ағаш жəне бұталы тұқымдарын кептіру, тазалау, сұрыптау жəне ыдысқа салу - 2 разряд 715. Емен жаңғағы мен ағаш жəне бұталы тұқымдарды салу - 2 разряд 716. Өру қурайларын, қадаларды, шоқтарды, жөкелерді жəне шелқабықшаларды дайындау - 2 разряд 717. Орман төсенішін дайындау - 2 разряд 718. Дəрілік материалдарды, саңырауқұлақ, қайың шырынын жəне басқа да азық-түліктерді жəне табиғат тартымдарын дайындау - 3 разряд 719. Кеспе ағаштарды жару, бөлу жəне ойықтарымен, нысаналауды өлшеумен, бағандар дайындау жəне қоюмен сыналатын алаңдарды белгілеу - 4 разряд 720. Айырмен жəне белгілеп өлшеумен ағаштарды санау, кеудеден жоғары жəне тамыр мойнындағы ағаштарды өлшеу жəне таңбалау, оларға жүзік кигізу - 3 разряд 18. - бөлім. Шаруашылық жұмыстары 47. Қырманды, алаңқайларды жəне орынжайды дайындау Параграф 1. Қырманды, алаңқайларды жəне орынжайды дайындау 721. Қырманды дайындау (қоқыстан тазалау, сабанмен жабу, сумен суару) - 1 разряд 722. Сақтау орындарын қоқыстан, қалдықтардан жəне пайдаланылған құмнан тазалау, қоймалар мен басқа да орынжайларды жуу –1 разряд 723. Қабырғалар мен төбелерді сабанмен бітеп жылыту - 2 разряд 724. Қабырғалар мен төбелерді лаймен сылау - 3 разряд 725. Қолмен немесе электр жетегі бар бүріккішті пайдаланып орынжайды, қабырғаларды, жабынғыларды, жылыжайдың терезелерін жəне көшетханалардың рамаларын ақтау жəне сырлау - 2 разряд 726. Орынжай, жол, қырман жанындағы шөптерді, арам шөптерді қолмен ору - 3 разряд 727. Шыны кесу, терезе жəне көшетхана рамалары мен басқа да шынылы жабынғыларды шынылау - 3 разряд 728. Көшетхана рамаларын жөндеу - 2 разряд2 729. Шыныланған рамаларды майлау - 2 разряд 730. Терезе жəне жылыжай рамаларының шынысын, жылыжай жəне басқа да ғимараттардың шыны жабынғыларын жуу жəне тазалау - 1 разряд 731. Машиналы трактор агрегатының көмегімен терезелерді бормен қараңғылау - 4 разряд 48. Керек-жарақтар мен ыдыстарды дайындау, əзірлеу жəне жөндеу Параграф 1. Керек-жарақтар мен ыдыстарды дайындау, əзірлеу жəне жөндеу 732. Шалғы қағу - 4 разряд 733. Кетпенді, күректерді жəне пышақтарды қайрау - 2 разряд 734. Араларды, орақтар мен бақша пышақтарын қайрау - 3 разряд 735. Жетектер, доғалар жəне əртүрлі саптарға арналған материалдарды дайындау, балталар, тұтқалар, күректерге саптар жəне басқа да құралдар дайындау, жөндеу жəне орнату - 3 разряд 736. Жетектер, оталғыштар жасау, оларды арбалар мен шаналарға орнату, маркерлер мен рамалар дайындау - 3 разряд - ат əбзелдерін дайындау бойынша - 3 разряд - ат əбзелдерін жөндеу бойынша қайысшының жұмысы - 2 разряд 737. Арқандар, қамшы, қамыттың тамақ бауын дайындау 1разряд 738. Сымдар кесу жəне зəкірлер үшін оларды орау - 3 разряд 739. Зембілдер, жəшіктер, екі метрліктер, қол маркерлерін жəне тырмалар дайындау жəне жөндеу - 3 разряд 740. Соғу станоктарына тақтайшалар салу мен апару жəне ыдыстар бөлшектерінің ұсақтарын жинау - 2 разряд 741. Қаптарды, себеттерді жəне басқа да ыдыстарды тазалау, жуу жəне жөндеу - 2 разряд 742. Көкөніс өнімдері мен көшеттерге арналған ыдыстарды дайындау (тазалау, жуу) - 1 разряд 743. Жəшіктерді таңбалау, ағаштарға, бағандарға этикеткаларды, белгілерді дайындау, жазу жəне ілу - 1разряд 744. Фашиндер, баулар, өрілген қалқандар, маттар əзірлеу - 2 разряд 745. Шыбықтан, қурайдан, жағыршақтан өрілген бұйымдар əзірлеу - 2 разряд 746. Сыпырғыштар мен сыпыртқылар дайындау - 2 разряд 747. Газ шілтерін пайдаланып сымдар мен құрылымды тазалау жəне күйдіру - 3 разряд 49. Ағаш қатарларын, кішкене қоршаулар мен басқа да ғимараттарды орнату жəне жөндеу Параграф 1. Ағаш қатарларын, кішкене қоршаулар мен басқа да ғимараттарды орнату жəне жөндеу 748. .Қадалар мен тіректерді дайындау жəне тегістеп шабу - 2 разряд 749. Жетектерге, ілгіштерге, дуалдарға, қоршауларға, егістік пен ормандар белгілеріне арналған бағандар дайындау - 2 разряд 750. Қадалар мен бағандарды күйдіру, оларды гудрондармен жабу - 2 разряд 751. Зəкірлер мен орман белгілерін, ауыл шаруашылық өнімдерін кептіруге арналған ілгіштерді орнату - 2 разряд 752. Зəкірлерді бекіту - 3 разряд 753. Зəкірді бағанға сыммен біріктіру– 3 разряд 754. Жүзімдіктерде, бақтарда, құлмақ өсіретін жерде жəне жылыжайларда жетектер орнатқан кезде бағандар қою - 3 разряд 755. Жүзімдіктердегі, бақтардағы, құлмақ өсіретін жерлердегі жəне жылыжайлардағы жетектерді шешу - 2 разряд 756. Ескі бағандарды сымдарын шешіп, қазып алу - 2 разряд 757. Бағандар бойынша сымдар мен ауырлықтарды, жүзімдіктерде, бақтарда жəне құлмақ өсіретін жерлерде жетектерді ілу, бекіту жəне керу - 3 разряд 758. Сымдарды зəкірлерге бұрау - 3 разряд 759. Жетектерді жөндеу - 3 разряд 760. Сырғауылдарды, қоршауларды ұластыру, сымнан қоршау жасау, байлау үшін торлар орнату - 2 разряд 761. Қапсырма шегелерді қағу - 2 разряд 762. Сəкі ағаштар жасау - 2 разряд 50. Жер жəне жер өлшеу жұмыстары Параграф 1. Жер жəне жер өлшеу жұмыстары 763. Шұңқыр, траншея орларын қазу– 3 разряд 764. Геодезиялық түсіру кезінде мөлшерқаданы тасу жəне қою, қадаларды, ілгіштерді, қазықшаларды орнату - 1 разряд 765. Қол бұрғысының көмегімен топырақ үлгілерін алу - 2 разряд 766. Оптикалық приборлардың көмегімен жер телімдерін кварталдарға бөлу - 3 разряд 51. Ағаштар, мұз жəне тас дайындау Параграф 1. Ағаштар, мұз жəне тас дайындау 767. Ағаштарды көлденеңдеп аралау жəне ағаш отын қазу - 2 разряд 768. Ағаштарды орналастыру - 1 разряд 769. Мұз ою жəне жағаға шығару - 3 разряд 770. Мұзды жетекке салу - 2 разряд 771. Мұзды шланганың көмегімен мұздақтау - 2 разряд 772. Карьерде тастар дайындау - 4 разряд 773. Тастарды үйіп жинау - 3 разряд 52. Су мен отынды ағызу Параграф 1. Су мен отынды ағызу 774.Суды құдықтардан жəне ашық су қоймалардан шығару, суды бөшкелер мен шұңқырларға тасу жəне құю - 2 разряд 775. Жертөлелерден суды шелекпен шығару - 2 разряд 776. Отынды ағызу жəне қайта айдау - 2 разряд 777. Жанар-жағар май құятын станциялардағы оператордың жұмысы - 3 разряд 778. Жалпы шаруашылықтың қосалқы жұмыстары - 1 разряд III бөлік 19-бөлім. Өсімдік шаруашылығы, су жəне орман шаруашылығындағы жұмысшылар кəсіптерінің жұмыстарының сипаттамалары 53. Жүзім өсіруші Параграф 1. Жүзім өсіруші 779. Жұмыс сипаттамасы: жүзім сабағын отырғызу, жеміс салатын жүзімдіктер мен жүзім алқабын күту жөніндегі жұмыстарды орындау; жүзім көшеттерінің ережесі, сақтау кезінде екпелерді күту, алқапқа жүзім екпелерін отырғызу, алқапты күту, көшеттерді қазу; жүзім жинау тəсілдері, сұрыптау, сақтауға дайындау, сату, қайта өңдеу. 780. Білуге тиіс: жүзім сорттары жəне оны өсірудің ерекшеліктері; жүзім егу үшін егістік алқабын дайындау, жүзім көшеттерін отырғызу тəсілдері; жеміс салатын жəне жас көшеттерді күту; жүзім сабақтарын кесу, оларды аспаға байлау, жүзімдікті көшеттермен жəне көк бұтақтармен жөндеу тəсілдері; бұтақтарды екпеге дайындау, оны сақтау тəсілдері, сабақтарын екпе жасау үшін кесу, екпені қолмен жəне машинамен жасау, екпені сақтау жəне күту; жүзім алқабына отырғызу жəне оны күту; жүзімнің асханалық жəне техникалық сорттарын жинау тəсілдері, жүзімді сұрыптау жəне сақтауға дайындау, оны сату жəне қайта өңдеу тəсілдері. 781. Кəсіптік орта білім талап етіледі. 54. Саңырауқұлақ өсіруші Параграф 1. Саңырауқұлақ өсіруші 782. Жұмыс сипаттамасы: ашық жəне жабық топырақта саңырауқұлақ өсіру кезіндегі жұмыстарды орындау: топырақты дайындау, тыңайтқыштарды себу, саңырауқұлақ егу, егістікті күту, саңырауқұлақты жинау, өнімді сатуға, қайта өңдеуге, сақтауға дайындау. 783. Білуге тиіс: саңырауқұлақтардың түрлері жəне оларды ашық жəне жабық топырақта өсіру тəсілдері; жұмыстарды орындаудың, атыздарды, сөрелерді, саңырауқұлақтарды өсіруге арналған камераларды дайындаудың технологиялық кезектілігі жəне орындау тəсілдері; саңырауқұлақ егу тəсілдері; саңырауқұлақтардың күтімі (жылуды, жарықты, ылғалдылықты реттеу); егістікті арнайы препараттармен жəне өсіруді ынталандырғыштармен өңдеу тəсілдері; саңырауқұлақтарды жинау мерзімі мен тəсілдері, сұрыптау, сапасын анықтау, сатуға дайындау; саңырауқұлақтардың ауруы, олардың алдын алу; топырақты, жиналған саңырауқұлақтарды өсіруге жəне уақытша сақтауға арналған ыдысты, камераны, құрылыстарды дезинфекциялау тəсілдері. 784. Кəсіптік орта білім талап етіледі. 55. Ағаш өсіруші Параграф 1. Ағаш өсіруші

785. Жұмыс сипаттамасы: машиналар мен механизмдердің көмегімен ағаш жыныстарының тұқымдары мен көшеттерін отырғызу, алқаптар мен егістіктерде егіс материалдарын, ағаштар мен бұтақтарды өсіру, оларды күту (топырақты қопсыту, минералды тыңайтқыштар себу, себелеу құрылғысынан немесе мотопомпадан суару); бұтақтарға екпе жасау, жемісті, ағаш жыныстарының егіс материалдарын құнарландыру; ағашты сақтау жұмыстары (улы химикаттарды бүрку мен ранецтердің, жылқы жəне трактор бүріккіштердің көмегімен); моторлы еңбек құралдарының көмегімен ағаш кеспелерді бөлу мен ағаш өсіруді жоспарлау жұмыстары (шабу, тазалау жəне визирлерді, кварталдық жолдар мен шекаралық сызықтарды өлшеу жəне кварталдық, визирлік жəне бөлу бағаналарын жасау жəне орнату, сынама алаңдарды орнату, ағаштарды өлшеу жəне қайта есептеу, модельді ағаштарды кесу жəне тағы басқа); мотопомпалардың, тракторлық, жылқы жəне қолмен су себелеу құрылғыларының көмегімен орман өртін сөндіру; қолданылатын машиналарды, жылқы жəне қол еңбегі құралдарын алдын ала тексеру жəне техникалық күту. 786. Білуге тиіс: орман шаруашылығы, орманды қалпы келтіру, ағаш өсіруді жоспарлау, орманды қорғау, ағашты пайдалану, орман тауартануы, сондай-ақ топырақтану негіздері; түрлі ағаш жəне бұта жыныстарының егіс материалдарын өсіру əдіс-тəсілдері жəне технологиялық ерекшеліктері; түрлі ағаш жыныстарының егіс материалдарын егу тəсілдері жəне техникалық ерекшеліктері; улы химикаттардың субстраттарын, ерітінділерін жəне эмульсияларын дайындау ережесі мен əдістері; орман қорғау жұмыстарын жүргізудің, сондай-ақ химиялық өңдеу нəтижелерін есепке алу əдістері мен технологиялық ерекшеліктері; орман өртінің алдын алу жəне онымен күресу əдіс-тəсілдері; əр түрлі орман жыныстарын күтудің əдістері мен технологиялық ерекшеліктері; бүлінген ағаштарды анықтау жəне шабу əдістері; ағаш аурулары мен орман зиянкестерін анықтау əдістері жəне олармен күресу шаралары; қолданылатын трактор, жылқы жəне ранец машиналардың, агрегаттардың, отырғызу ағын-механикаландырылған желілердің, басқа да еңбек құралдарының құрылысы, техникалық күту жəне пайдалану ережесі мен əдістері. 56. Зығыр өсіруші Параграф 1. Зығыр өсіруші 787. Жұмыс сипаттамасы: зығыр шаруашылығында тұқым дайындау, тыңайтқыштарды пайдалану, егу, егістікті күту, зығыр өнімдерін жинау, қолмен немесе қарапайым құралдар мен айлабұйымдарының көмегімен өңдеу, сақтау жəне зығыр трестерін өткізу, тұқымдарды қоймаға салу жұмыстарын, сондай-ақ электр мотор жəне іштен жану қозғалтқыштарының көмегімен жүретін зығыр соққышқа, кептіргішке, сұрыптауыштарға жəне зығырды тарту, тұқымдарды жетілдіру жəне зығыр трестері кезінде қолданылатын басқа да механизмдер мен агрегаттарға қызмет көрсету жөніндегі жұмыстарды орындау. 788. Білуге тиіс: зығыр шаруашылығында топырақты дайындау, тыңайтқыштарды себу, тұқымды дайындау, зығырды егу, отау, егістікті күту, өсімдіктерді қорғау, жинау, тарту, тұқымдарды сақтау жəне зығыр трестерін жұмыстарын орындау тəсілдері; қарапайым еңбек құралдарының мақсаты жəне оларды пайдалану, зығыр шаруашылығында қолданылатын механизмдер мен агрегаттарға қызмет көрсету кезінде жұмыстарды орындау əдістері. 57. Су бүріккіш құрылғысының машинисі Параграф 1. Су бүріккіш құрылғысының машинисі 789. Жұмыс сипаттамасы: ауыл шаруашылығы дақылдарын, бау-бақшаларды, алқаптар мен егістіктерді, өрістерді, ағаш егілген жерлерді жəне басқа да плантацияларды су бүріккіш құрылғылармен немесе машиналармен қатарлап немесе бүрку тəсілімен суару; негізгі механизмдер мен су бүрку құрылғыларының (машиналарының) тораптарын мерзімді алдын ала тексеру жəне техникалық күту; негізгі тораптарды мерзімді майлау; құбырларды монтаждау жəне демонтаждау; ақаулықтар мен бұзылуларды анықтау жəне түзету; гидравликалық жүйелерді, сорғыны, тораптар мен су бүрку құрылғыларының механизмдерін жөндеу. 790. Білуге тиіс: су бүріккіш құрылғылардың немесе əр түрлі үлгідегі машиналардың құрылысы жəне жұмыс істеу қағидаттары; сорғылар мен олардың жетегінің жұмыс сипаттамасы; сорғылардың тиімді жəне ең көп шекті жүктемесі; су бүріккіш құрылғылардың немесе машиналардың гидравликасы мен механикасы жəне оларды пайдалану бойынша қажетті мəліметтер; сорғы типтерін пайдалану ерекшеліктері; су жинау, жіберу жəне суару, негізгі тораптар мен құбырларды монтаждау жəне демонтаждау ережесі мен қағидаттары; мерзімді қызмет көрсету жəне техникалық күту ережесі мен əдістері; бақылау-өлшеу аспаптарының мақсаты жəне оларды пайдалану; құрылғылар мен машиналардың немесе қолданылатын жабдықтардың жұмысындағы негізгі ақаулықтарды анықтау жəне жою тəсілдері; əр түрлі ауыл шаруашылығы дақылдарын, бау-бақшаларды, алқаптар мен егістіктерді, өрістерді суару ережесі мен ерекшеліктері. 58. Стационарлық сорғы станциясының машинисі Параграф 1. Стационарлық сорғы станциясының машинисі 791. Жұмыс сипаттамасы: əр түрлі үлгідегі стационарлық сорғы станцияларында жұмыстар кешенін орындау, негізгі тораптар мен агрегаттарды ай сайын тексеру, мерзімді техникалық күту; станцияны жұмысқа дайындау жəне оны белгіленген жұмыс режимінде басқару; өндіріс жағдайының өзгеруіне сəйкес жұмыс режимін реттеу; тораптар, агрегаттар мен басқа да жабдықтарды мерзімді майлау, монтаждау жəне демонтаждау; ақаулықтар мен бұзылуларды анықтау жəне жою; қозғалтқышты, сорғыны, гидравликалық жүйені, басқа да тораптар мен сорғы станциясының жабдықтарын күрделі емес жөндеу. 792. Білуге тиіс: əр түрлі жұмыс режимінде стационарлық сорғы станцияларының құрылысы мен жұмыс қағидаттары; қозғалтқыштың, сорғының, олардың жетектерінің, жұмыс сипаттамасы; қозғалтқыштың, сорғыны, сорғы станциясының тораптар мен агрегаттарының тиімді жəне ең көп шекті жүктемесі; қозғалтқыштарды, сорғыны, гидравликалық жүйе мен сорғы станциясының басқа да жабдықтарын пайдалану ерекшеліктері, оларды техникалық пайдалану сипаттамасына сəйкес реттеу ережесі мен ерекшеліктері; негізгі тораптар мен агрегаттарды монтаждау жəне демонтаждау ережесі; жекелеген агрегаттарды, тораптар мен стационарлық үлгідегі станциялар жүйесін алдын ала тексеру жəне мерзімді техникалық күту ережесі мен əдістері бақылау-өлшеу аспаптарының мақсаты жəне оларды пайдалану; станцияның, оның негізгі тораптары мен агрегаттарының жұмысындағы ақаулықтарды анықтау əдіс-тəсілдері. 59. Көкөніс өсіруші Параграф 1. Көкөніс өсіруші 793. Жұмыс сипаттамасы: көкөніс шаруашылығында топырақты дайындау, тұқым дайындау, көшет өсіру, көкөніс дақылдарын егу жəне отырғызу, дақылдарды күту, өнімді жинау жəне сақтау, оны сату, қарапайым қол құралдары мен айлабұйымдарының көмегімен өңдеу жұмыстарын, сондай-ақ электр мотор жəне іштен жану қозғалтқыштарының көмегімен жүретін механизмдер мен агрегаттарға қызмет көрсету жөніндегі жұмыстарды орындау; қолданылатын машиналар мен механизмдерге техникалық қызмет көрсету, олардың ақаулықтарын анықтау жəне жою. 794. Білуге тиіс: ашық жəне жабық (жылыжайда, көшетханада, комбинаттарда, басқа да құрылыстарда), топырақта өсірілетін дақылдардың технологиялық ерекшеліктері жəне оларға қойылатын агротехникалық талаптар, қарапайым құралдардың, электр мотор жəне іштен жану қозғалтқыштарының көмегімен жүретін машиналар мен механизмдердің көмегімен орындалатын топырақты өңдеу, тыңайтқыштарды дайындау жəне себу, тұқымдарды тазалау жəне егуге дайындау, көшеттерді өсіру, көкөніс дақылдарын егу жəне отырғызу жөніндегі жұмыстардың түрлері, өсімдіктерді күту тəсілдері, өнімді жинау мерзімін белгілеу тəсілдері, көкөніс өнімдерінің əр түрлі түрлерінің сапасына қойылатын талаптар, олардың сортын айқындау; көкөніс шаруашылығында қолданылатын машиналар мен механизмдерге техникалық қызмет көрсету жұмыстарын жүргізу тəсілдері. 60. Жабық топырақ жабдығының операторы Параграф 1. Жабық топырақ жабдығының операторы 795. Жұмыс сипаттамасы: жылу, ылғал жіберу механизмдерінің, жарықтандырғыш аспаптарының үздіксіз жəне үнемді жұмысын қамтамасыз ету, өсірілетін дақылдарды күту жəне оларды тыңайтқыштармен қоректендіру процесін реттеу; өсірілетін дақылдардың вегетациялық кезеңінің мерзімін, өсірілген дақылдарды жинау мерзімін белгілеуге, дақылдардың жаңа айналымын салуға топырақты дайындауға қатысу; жабық топырақ құрылыстарындағы микроклиматты реттейтін жабдықтар мен аспаптарды жеңіл-желпі жөндеу, агрегаттар мен механизмдерді жөндеуге жəне ауыстыруға қатысу. 796. Білуге тиіс: жылыжайдағы жəне жабық топырақ құрылыстарындағы микроклиматты реттейтін автомат жəне жартылай автомат механизмдердің құрылысы мен жұмыс қағидаты; өсірілетін дақылдардың қажеттілігін ескере отырып, жылу, жарық, ылғал жіберу схемасы, дақылдарды өсіру мен кезектестірудің вегетациялық кезеңі, дақылдардың айналымын отырғызу үшін топырақты дайындау тəсілдері, басқа да агротехникалық талаптар; микроклиматты реттеу механизмінің, бақылау аспаптарының ықтимал ақаулықтары, оларды алдын алу жəне жою тəсілдері, қолданылатын жабдықтарды алдын ала тексеру мерзімділігі. 61. Кептіру құрылғыларының операторы Параграф 1. Кептіру құрылғыларының операторы 797. Жұмыс сипаттамасы: тұқымдар мен дақылдардың əр түрлі түрлерін дайындау жəне кептіру құрылғысында кептіру процесін басқару, кептіру процессін бақылау; өндірістік журнал немесе басқа да қажетті жазбаларды жүргізу, алдын алу жұмыстарын орындау, жанармайды, ауаны жіберу жүйесін, арту жəне тиеу құрылғыларын жəне басқа да механизмдерді жөндеу. 798. Білуге тиіс: бидай, бұршақ тұқымдарын, күнбағысты, май дақылдарды, зығырды, шелқабық, көкөніс, бақша дақылдарын, шөптерді, ағашбұтақ жыныстары мен басқа да дақылдардың тұқымдары мен бұталарын кептіруге арналған əр түрлі кептіру құрылғылары мен арнайы машиналардың мақсаты мен құрылысы; жанармай мен ауаны жіберу жабдықтары мен механизмдерінің құрылысы мен жұмыс қағидаттары, жанармайды ұтымды пайдалану немесе басқа энергия түрін пайдалану тəсілдері; кептіру дəрежесін бақылауға арналған аспаптың мақсаты мен құрылысы; қызмет көрсетілетін жабдықты күту ережесі жəне оның жұмысындағы ақаулықтарды түзету тəсілдері; кептіру құрылғыларының, жанармай мен ауа жіберу, қажетті температура режимін жəне ылғалдылық деңгейін сақтау жөніндегі жекелеген агрегаттардың жұмысында пайда болуы мүмкін ақаулықтардың себептері. 62. Көшетхананы баптаушы Параграф 1. Көшетхананы баптаушы 799. Жұмыс сипаттамасы: топырақты дайындау, егу, тұқымды жəне сүйекті дақылдардың

17 көшетін отырғызу жұмыстарын орындау; өсімдіктерді күту, өсімдіктерді егуге, құнарландыруға дайындау; көшеттерді қазып алу, оларды сұрыптау жəне сатуға дайындау; егуге арналған материалдарды дайындау, оны сақтау; көшеттерді, тұқымдарды қыста сақтау тəсілдері; егістердің өсіп кетуін тексеру. 800. Білуге тиіс: көшетханаларда тұқымды жəне сүйекті дақылдар көшеттерін өсіру ерекшеліктері; топырақты бау дақылдарының əр түрлі түрлерінің көшеттерін отырғызу үшін топырақты дайындау жұмыстары; алманы, алмұртты, жүзім сабақтарын, басқа да бау дақылдарын құнарландыру жəне егу тəсілдері; егістерді күту ережесі; бұталарды, көшеттерді қыста сақтау əдістері; бір жəне екі жылдық көшеттердің кесу жəне басын қалыптастыру; фумигация үшін жүзім сабақтары көшеттерін орналастыру; алманы, алмұртты, жүзім сабақтарын егу үшін материал дайындау; күзгі жəне көктемгі егістердің өсіп кетуін тексеру жəне есептеу. 801. Кəсіптік орта білім талап етіледі. 63. Диқан Параграф 1. Диқан 802. Жұмыс сипаттамасы: топырақты өңдеу жəне дайындау, егу, отырғызу жəне оны күту кезінде қолмен жасалатын ауыл шаруашылығы жұмыстарын орындау; ауыл шаруашылығы дақылдарының арамшөптері мен зиянкестерімен күресу жөніндегі қол жұмысын орындау, өсімдіктерді қорғаудың химиялық құралдарын қолдану, егістікке көң, шымтезек тастау, минералды тыңайтқыш себу, қоймаға салу, тыңайтқыштарды ауыстыру жəне жан-жаққа шашу, минералды тыңайтқыштарды ұнтақтау жəне себу, компост дайындау, шымтезек пен көңді шұңқырларға салу; тұқымдарды жылы ауамен жылыту, тұқым сепкіштер мен көшет отырғызғыштарға тұқым мен минералды тыңайтқыштарды салу, егістікті отау, арамшөп жинау жəне егістік алқабынан шығару, шөпті, сабанды, бауды кептіру; шөп пен сабанды жинау жəне көпенелеу; картоп пен басқа да дақылдарды жыртылған жерден, жыртқаннан кейінгі қатардан жинау; қаптарды, жəшіктерді, себеттерді толтыру, ауыстыру жəне салу; сақтағаннан кейін картопты, тамырлы жемістерді іріктеу, жуу, сұрыптау. 803. Білуге тиіс: егістікте өсірілетін дақылдарға қойылатын агротехникалық талаптар; топырақты өңдеу жəне дайындау, тыңайтқыштарды себу, тұқымдарды тазалау, егу, отырғызу, егістікті күту, өсімдіктерді қорғау, өнімді жинау, өнімді сақтау кезінде қол жұмыстарын жəне егістіктегі басқа да жұмыстарды орындау тəсілдері; еңбек құралдарын, малды пайдаланып орындайтын жұмыстардың түрлері, сондай-ақ ауыл шаруашылығы жұмыстарын орындау кезінде механизмдер мен агрегаттарға қызмет көрсетумен байланысты жұмыстар; өнімді жинау, пысықтау,өнімді сақтау жəне өткізу тəсілдері мен мерзімі; электр моторлары мен іштен жану қозғалтқыштарымен жүретін механизмдер мен агрегаттар; қолданылатын жабдықтар мен механизмдерде қолданылатын ақаулықтарды анықтау жəне жою тəсілдері. 64. Күріш өсіруші Параграф 1. Күріш өсіруші 804.Жұмыс сипаттамасы: күріш шаруашылығында қолмен жəне əр түрлі құралдардың, агрегаттар мен механизмдердің көмегімен агротехникалық жұмыстарды орындау: егу алдында тұқымды дайындау, оларды химиялық өңдеу; егу алдында топырақты жəне күріш алқабын дайындау; тыңайтқыштарды дайындау жəне себу, вегетация (коректендіру, арамшөппен, аурулармен жəне зиянкестермен күресу) кезеңінде өсімдіктерді күту; атыздарды тегістеу; квадраттар бойынша бастапқы орындаушылық түсіру; кастаішілік тордың гидротехникалық құрылыстарын жөндеу; атыздарға су құю, атыздағы су қабатын реттеу, гидротехникалық жүйеге қызмет көрсету; атыздардың арасындағы шығыңқы жерлерді шабу, арамшөптерді жұлу жəне өрттеу; жинаудың алдында атыздарды кептіру, атыздардың бұрышындағы жəне гидротехникалық құрылғылардағы күрішті қолмен шабу; егістікті жинауға дайындау; шабылған шығыңқы жерлерді қопсыту; егістіктен топырақтағы үлкен кесектерді жəне жекелеген кесілмеген бұталарды алып тастау; тыңайтқыштарды, күріш дəндерін жəне басқа да жүктерді тиеу жəне тасымалдау; тұқым мен күріш дəндерін тазалау, сұрыптау, жетілдіру; қолданылатын еңбек құралдарын, агрегаттар мен механизмдерге техникалық қызмет көрсету. 805. Білуге тиіс: күріш шаруашылығында орындалатын жұмыстар: тұқым мен топырақты дайындау, егу алдында жəне вегетация кезінде тыңайтқыштарды себу; өсімдіктерді күту (химикаттарды пайдалана отырып отау, тыңайтқыштармен қоректендіру, тозаңдандыру жəне аурулар мен зиянкестерге қарсы улы химикаттарды себу); атыздарды тегістеу; квадраттар бойынша алу; гидротехникалық жүйені күту жəне оны жөндеу; егістіктегі арамшөптерді жұлу жəне өрттеу, атыздардың арасындағы шығыңқы жерлерді шабу; атыздардың бұрышындағы жəне гидротехникалық құрылғылардағы күрішті шабу; күріш алқаптарын жинауға дайындау; шабылған шығыңқы жерлерді қопсыту; тыңайтқыштарды, тұқым мен күріш дəндерін тиеу, түсіру жəне тасымалдау; тұқым мен күріш дəндерін тазалау, сұрыптау, жетілдіру; қолданылатын еңбек құралдарын, агрегаттар мен механизмдерге техникалық қызмет көрсету тəсілдері. 65. Баушы Параграф 1. Баушы 806. Жұмыс сипаттамасы: бау шаруашылығында жас талдарды, жеміс салатын ағаштар мен бұталарды күту, ағаштардың зиянкестері мен ауруларымен күрес, жас талдар мен жеміс салатын ағаштарды кесу жəне басын қалыптастыру, көшеттерді егу жəне құнарландыру, өнімдерді жинау, сұрыптау, сақтау жəне сатуға дайындау жөніндегі қол жұмыстарын орындау. 807. Білуге тиіс: ағаштар мен бұталы өсімдік жыныстарын өсірудің ерекшеліктері; тыңайтқыштардың түрлері жəне оларды жеміс салатын баулар мен жидек өсіретін жерлерде салу тəсілдері; жеміс салатын ағаштар мен бұталы өсімдіктердің көшеттерін қазу, оларды отырғызуға дайындау жəне отырғызу тəсілдері; жеміс өсіретін бауда ағаштар мен бұталарды күту; жас талдар мен жеміс салатын ағаштарды кесу жəне басын қалыптастыру ережесі; жеміс салатын ағаштар мен талдардың зиянкестері мен ауруларымен күрес шаралары, емдеу тəсілдері; жемісті ағаштардың сорттары, пісу мерзімдері, жемістерін жинау, оларды сақтау үшін сапаларына қарай сұрыптау, өңдеу; жеміс салатын ағаштар мен талдарды қыстауға дайындау əдістері, оларды аяз бен зиянкестерден қорғау тəсілдері. 66. Қызылша өсіруші Параграф 1. Қызылша өсіруші 808. Жұмыс сипаттамасы: қызылша өсіру шаруашылығында топырақты, тұқымды дайындау, тыңайтқыштарды дайындау жəне пайдалану, егу, егістікті күту, арамшөппен жəне зиянкестермен күресу, қызылшаны жинау, пысықтау, үю, сақтау, қызылшаны өткізуге дайындау жұмыстарын жəне қол еңбегі құралдарын, сондай-ақ электр моторлары мен іштен жану қозғалтқыштарының көмегімен жүретін механизмдер мен агрегаттарды пайдаланумен байланысты басқа да жұмыстарды орындау. 809. Білуге тиіс: қызылша өсіруге қойылатын агротехникалық талаптар, қызылша шаруашылығында қол еңбегі құралдарының, механизмдер мен агрегаттардың көмегімен орындалатын топырақты өңдеу; тыңайтқыштарды дайындау жəне пайдалану, тұқымды тазалау, оны өңдеу жəне егуге дайындау; егістікті күту жөніндегі жұмыстардың түрлері; өсімдіктерді зиянкестерден қорғау жəне арамшөппен күресу құралдары; қызылшаны жинау мерзімі, оны жетілдіру, үю тəсілдері жəне қызылшаны сақтаудың басқа да тəсілдері, оны сатуға дайындау. 67. Тұқым өсіруші Параграф 1. Тұқым өсіруші 810. Жұмыс сипаттамасы: тұқым өсіру шаруашылығында топырақты, тұқымды дайындау, тыңайтқыштарды себу, егу, тұқым дақылдарын егу жəне егістікті күту, тұқымның жетілу мерзімін айқындау, тұқым дақылдарын жинау, тұқымның сапасын анықтау, оларды сақтауға жəне өткізуге дайындау жұмыстарын қарапайым еңбек құралдары, электр моторлары мен іштен жану қозғалтқыштарының көмегімен жəне басқа да энергия көздерінің көмегімен жүретін механизмдер мен агрегаттар арқылы орындау; қолданылатын машиналарды, механизмдер мен агрегаттарға техникалық қызмет көрсету, ақаулықтарын анықтау жəне жою. 811. Білуге тиіс: тұқым дақылдарын өсіруге қойылатын агротехникалық талаптар жəне өсіру ерекшеліктері; қарапайым еңбек құралдары, электр моторлары мен іштен жану қозғалтқыштарының көмегімен жəне басқа да энергия көздерінің көмегімен жүретін механизмдер мен агрегаттар арқылы тұқым дақылдарын өсіру, топырақты өңдеу, тыңайтқыштарды себу, тұқымдар мен тұқымдықтарды отырғызуға дайындау, өсімдіктерді отау, арамшөппен жəне зиянкестермен, дақылдардың ауруларымен күресу бойынша жұмыстардың түрлері, тұқымдықтарды іріктеп жəне тегіс жинау, тұқымдарды тазалау, сұрыптау, сақтауға дайындау жəне өткізу тəсілдері; өсірілетін дақылдар тұқымдарының сапасына қойылатын талаптар; тұқым шаруашылығында пайдаланылатын машиналарға, механизмдер мен агрегаттарға техникалық қызмет көрсету тəсілдері. 68. Темекі өсіруші Параграф 1. Темекі өсіруші 812. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым құралдарды, машиналар мен агрегаттарды пайдалана отырып, темекі шаруашылығында топырақты өңдеу, тыңайтқыштарды себу, тұқымды темекіден тазарту, оларды егуге дайындау жұмыстарын орындау; егісті өткізу, көшеттерді өсіру, оларды отырғызу, күту, арамшөптер мен аурулардан қорғау, жинау, жетілдіру, өнімді сапасы бойынша сұрыптау жəне өткізу. 813. Білуге тиіс: темекі мен махорканың əр түрлі сорттарын өсірудің агротехникасы; темекі шаруашылығындағы механизмдер мен агрегаттарға қызмет көрсетумен байланысты топырақты өңдеу, тыңайтқыштарды себу, темекі тұқымдарын тазалау, оларды егуге дайындау, егу жөніндегі жұмыс түрлері, түрлі сортты темекі мен махорканың көшеттерін өсіру, темекі мен махорканың көшеттерін отырғызу, өсімдіктерді күту, отау, арамшөптер мен аурулардан қорғау, жинау, жетілдіру тəсілдері, өткізуге дайындау. 69. Ауыл шаруашылығы өндірісінің тракторшы-машинисі Параграф 1. Ауыл шаруашылығы өндірісінің тракторшымашинисі 814. Жұмыс сипаттамасы:

(Жалғасы 18-бетте).


18

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 15-17-беттерде). егістік алқаптарында ауыл шаруашылығы жұмыстарын (жер жырту, əр түрлі ауыл шаруашылығы жəне орман дақылдарын егу жəне отырғызу, қопсыту, тырмалау, топырақты нығыздау, органикалық жəне минералды тыңайтқыштарды себу, қопсыту, шөпті, сабанды жинау, бидай жəне басқа да ауыл шаруашылығы дақылдарын жинау) орындау кезінде; стационарлық жұмыстарды орындау кезінде (тұқымдарды тазалау, кептіру, сұрыптау, сүрлемді, пішендемені нығыздау, сабан мен сүрлемді кескішке қызмет көрсету); қырманда, фермада жəне басқа да өндірістік жағдайларда тасымалдағыштарға қызмет көрсету кезінде барлық тасымалдау жұмыстарын орындау кезінде (фермаларға жемді жеткізу жəне тарату, қорадан қиды шығару) агрегаттағы жетегі бар жəне аспалы машиналары мен құралдары бар тракторларды, бульдозерлерді, тиегіштерді, комбайндар мен басқа да өздігінен жүретін машиналарды басқару; өсімдік шаруашылығында, мал шаруашылығында, жем өндірісінде, жабық топырақта, көп жылдық егістерді күту бойынша, агро- жəне гидромелиорацияда жəне орман шаруашылығында оларға қойылатын агротехникалық жəне технологиялық талаптарға сəйкес ауыл шаруашылығы жұмыстарын орындау; тракторлар мен ауыл шаруашылығы машиналарына ай сайын техникалық қызмет көрсету жəне ағымдағы жөндеу, ақаулықтарды анықтау жəне оларды жою. 815. Білуге тиіс: тракторлар мен оларға агрегатталатын ауыл шаруашылығы машиналары мен құралдарының құрылысы; ауыл шаруашылығы жұмыстарын жүргізуге қойылатын агротехникалық жəне технологиялық талаптар; техникалық қызмет көрсету жəне ағымдағы жөндеу жүргізу ережесі; жетек жəне аспалы агрегаттарды жинақтау жəне оларды тасымалдау ережесі; жол жүру ережесі; машиналар мен агрегаттардың негізгі ақаулықтарының түрлері, оларды анықтау жəне жою тəсілдері; тракторлар мен ауыл шаруашылығы машиналарының механизмдері мен тораптарын реттеу тəсілдері. 816. Кəсіптік орта білім талап етіледі. 70. Құлмақ өсіруші Параграф 1. Құлмақ өсіруші 817. Жұмыс сипаттамасы: құлмақ шаруашылығында топырақты өңдеу, құлмақты отырғызу, өсімдіктерді күту, құлмақ шаруашылығында пайдаланатын машиналарға қызмет көрсету бойынша жұмыстарды орындау; бұтау, өркендерді аспаға байлау, құлмақтың бүршіктерін жинау, бұталарын, сымдарын жинау; құлмақты кептіру, престеу, орау. 818. Білуге тиіс: құлмақ өсірудің агротехникасы, құлмақ отырғызу, құлмақ өсіретін жердегі қатарлардың арасындағы топырақты өңдеу, өркендерді аспаға байлау, құлмақтың басын түзету, негізгі тамыр бастарын ашу, құлмақты бұтау (артық өркендерін алып тастау) жұмыстарының түрлері; құлмақтың бүршіктерін жинау жəне сұрыптау тəсілдері, құлмақтың бұталарын жинау, аспалы сымды орау жұмыстары, құлмақты сұрыптау, престеу жəне орау тəсілдері. 71. Гүл өсіруші Параграф 1. Гүл өсіруші 819. Жұмыс сипаттамасы: гүл шаруашылығында топырақты дайындау, тыңайтқыштарды себу, гүл дақылдарын отырғызу жəне егу, кесу мерзімін белгілей отырып,гүл дақылдарын күту; гүлдерді сұрыптау, гүлдерді тасымалдау жəне сатуға дайындау, гүл дақылдарының тұқымдарын жинау, түйіндерін, тамыр бастарын, баданаларын қазып алу жəне сақтау, бұталарды дайындау жəне сақтау жұмыстарын қарапайым құралдар мен механизмдердің көмегімен орындау, сондай-ақ іштен жану қозғалтқыштары мен басқа да энергия көздерінің көмегімен жұмыс істейтін машиналар мен механизмдерге қызмет көрсету. 820. Білуге тиіс: гүл дақылдарын өсірудің ерекшеліктерің мен оларға қойылатын агротехникалық талаптар; топырақты дайындау, тыңайтқыштарды себу, тұқымдарды, түйіндерді, баданаларды отырғызу жəне егуге дайындау жəне отырғызылған, егілген гүл дақылдарын күту, арамшөптермен, зиянкестермен жəне гүлдердің ауруларымен күресу тəсілдері; тұқымдарды, түйіндерді, баданаларды, тамыр бастарын, гүл дақылдарының бұталарын жинау тəсілдері; гүл шаруашылығындағы жұмыстарды орындау жөніндегі машиналар мен механизмдерді қолдану жəне оларға қызмет көрсету. 821. Кəсіптік орта білім талап етіледі. 72. Шай өсіруші Параграф 1. Шай өсіруші 822. Жұмыс сипаттамасы: шай шаруашылығында тұқымдарды егу, көшеттерді өсіру жұмыстарын орындау, егіс алқаптарын көшеттерді отырғызуға дайындау, шай бұталарын күту, оларды кесу жəне фумигациялау; шай жапырақтарын жинау, сұрыптау жəне шай жапырақтарын сатуға дайындау. 823. Білуге тиіс: шай бұталарын өсіру негіздері, топырақты дайында, тұқымдарды егу тəсілдері, шай бұталарының көшеттерін отырғызу жəне өсіру; шай бұталарын күту жұмыстарының түрлері, аспаларды орнату, үш жəне төрт жылдық шай бұталарын қалыптастыру жəне кесу тəсілдері, аспадағы шай бұталарын ауыр, жартылай ауыр кесу тəсілдері; шай жапырақтарын жинау мерзімі мен тəсілдері, шай бұталарын фумигациялау, шай алқаптарын жөндеу (барлық жұмыс түрлерімен тұқымдарды егу, көшеттерді отырғызу). 73. Эфир-зəйтүн өсіруші Параграф 1. Эфир-зəйтүн өсіруші 824. Жұмыс сипаттамасы: эфир-зəйтүн жəне емдік дақылдарды (жалбыз, лаванда, шатыраш, раушан, кориандр, тмин, фенхель, қазоты жəне тағы басқа) өсіру жөніндегі жұмыстар кешенін орындау; егу немесе отырғызу алдында топырақты, тұқымды жəне отырғызу материалын дайындау; егу немесе отырғызу алдында, сондай-ақ өсімдіктердің вегетациясы кезінде тыңайтқыштарды дайындау жəне себу; тұқымдарды егу жəне көшеттер мен басқа да отырғызу материалдарын отырғызу; вегетация (отау, қопсыту, түптеу, бұталарды кесу, қалыптастыру, зиянкестермен жəне аурулармен күресу) кезінде өсімдіктерді күту; өнімді жинау, сұрыптау, жетілдіру жəне сақтауға немесе өткізуге дайындау; селекциялық көбейту үшін жоғары сапалы өсімдіктерді, тұқымдар мен отырғызу материалдарын сұрыптау; еңбек құралдарына, машиналар мен механизмдерге, агрегаттарға техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу. 825. Білуге тиіс: эфир-зəйтүн жəне емдік дақылдарды өсіру жөніндегі агротехникалық жұмыстар кешені; егу немесе отырғызу алдында топырақты, тыңайтқышты, тұқымды, отырғызу материалын жəне егістік алқабын дайындау; тұқым мен отырғызу материалын себу; вегетация (отау, қопсыту, түптеу, бұталарды кесу, қалыптастыру, зиянкестермен жəне аурулармен күресу) кезінде өсімдіктерді күту; өнімді жинау, сұрыптау, жетілдіру жəне сақтауға немесе өткізуге дайындау тəсілдері; селекциялық көбейту үшін жоғары сапалы өсімдіктерді, тұқымдар мен отырғызу материалдарын сұрыптау ережесі; жұмыста пайдаланылатын еңбек құралдарына, машиналар мен механизмдерге, агрегаттарға техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу əдістері. IV бөлік 20-бөлім. Мал шаруашылығындағы жұмыс 74. Сауыншы Параграф 1. Сауыншы, 4-разряд 826. Жұмыс сипаттамасы: өнімділігі 3,5 мың килограмм сүтке дейінгі сиырларды қолмен сауу; биелерді, саулықтар мен ешкілерді қолмен сау; малдың желінін уқалау, жуу жəне сүт алудың жылдамдығы мен толықтығы мен сүттің тазалығына əсер ететін басқа да операцияларды орындау; малдың желінін күту жөніндегі ветеринарлық-санитарлық жұмыстарды жүргізу; жемазықты дайындау жəне таратып беру; малды, тұратын орны мен оттықтарын тазалау; сүт ыдыстарын жуу жəне тазалау; мал бағуды жақсарту, сүт өнімділігін арттыру мақсатында малды теңгермелі қоректік заттармен азықтандыру, жоғары сапалы сүт алу жəне бұзау басын көбейту жөніндегі іс-шараларды орындау; жануарларды жасанды ұрықтандыруға немесе шағылыстыруға дайындау; бұзаулайтын күні таяған сиырлар мен қашарларды белгілі бір мерзімде бұзаулау бөлімшесіне ауыстыру; жануарларды алдын ала емдеумен, жасанды ұрықтандырумен байланысты іс-шараларды жүргізу кезінде мал дəрігері қызметкерлеріне көмек көрсету; мал ауруының болдырмау жөніндегі алдын алу шараларын мал дəрігері қызметкерлерімен бірлесе отырып жүргізу; сүтті алғашқы өңдеу. 827. Білуге тиіс: малды сауу, азықтандыру, суару жəне күту ережесін; малдың сүт өнімділігін арттыру əдістерін; таза сүт алудың кешенді шараларын; малдың күйлеуі белгілерін; азықтандыру рационын, нормасын жəне азық берудің тəртібін; сиырлардың ақуызға, дəрумендер мен минеральдік заттарға деген мұқтаждығын; мал желінін күту ережесін жəне жиі кездесметін желін ауруларын; бруцеллездің, аусылдың жəне басқа да ауру белгілерін; малдың буаз болуы мен бұзаулау мерзімінің жақындауы белгілерін; малды бұзаулауға, құлындауға жəне сақманға жіберудің мерзімі мен əдістерін; ауырған малға алғашқы көмек көрсету ережесін; кейбір емдік жəне зарасыздандырушы заттар туралы деректерді жəне оларды қолдануды; қолдан ұрықтандыру техникасын жəне аналық малды дайындау ережесін; сүттің өзіндік құнын түзетін шығындарды жəне оны төмендету жолдарын; сүтті алғашқы өңдеу ережесін. Өнімділігі жылына 3,5 мың килограмм жоғары сиырларды изоляторда сауу кезінде - 5-разряд. Параграф 2. Сауыншы, 6-разряд 828. Жұмыс сипаттамасы: сиырларды бұзаулау бөлімшесінде қолмен сауу; малды азықтандыру жəне оларды күту жөніндегі басқа да жұмыстарды орындау; қашарларды жатықтырып сауу; жас қашарлардың сүт өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретін əдістерді қолдану; жаңа туған бұзауларды малдəрігерлік өңдеу; малдарға бұзаулаған кезде көмек көрсету; бұзаулайтын жердегі тазалықты қамтамасыз ету жұмыстарын орындау. 829. Білуге тиіс: жануарлар анатомиясы мен физиологиясы негіздерін; желіннің құрылымын; сүт түзу жəне сүт беру физиологиясын; бұзаулау мерзімінің таянғаны белгілері мен жаңа туған бұзауды қабылдау ережесін; бұзауларды малдəрігерлік өңдеу ережесін; малды бұзаулағаннан кейін азықтандыру, күту ережесін; қашарларды жатықтырып сауу жəне олардың сүт өнімділігін арттыру əдістерін. 75. Малшы Параграф 1. Малшы, 3-разряд 830. Жұмыс сипаттамасы: сауу алаңдарында сиырлар мен биелерді күту жөніндегі

қосалқы жұмыстар; малды сауатын жерге апару; малды жайылымға шығару жəне əкелу; сүт флягалары мен басқа да ыдыстарды механикаландырылған немесе қолмен жуу, орынжайды жинау жəне зарарсыздандыру, халаттар мен қап тарасын жуу; малды фермада ұстаудың зоогигиеналық нормаларын сақтау; малдың сүт өнімділігін арттыру жөніндегі іс-шараларды жəне мал ауруларын болдырмау жөніндегі алдын алу іс-шараларын жүргізуге қатысу; малды өлшеу, қабылдау жəне айдап бару; малдың ұрықтандыруға бөлу, қадағалау, бұзаулатып алу жəне кезекшілік кезіндегі басқа да жұмыстарды орындау. 831. Білуге тиіс: зоогигиена мен ветеринарияның негізгі талаптарын; зарасыздандыру жəне ертінді жасау тəсілдерін; мал ауруларын болдырмау жөніндегі алдын алу іс-шараларын жүргізу ережесін; Параграф 2. Малшы, 4-разряд 832. Жұмыс сипаттамасы: ірі қара малды байлап жəне бос ұстау кезінде семіртетін жəне жайылатын мал басын күту жөніндегі қол жəне ішінара механикаландырылған жұмыстар; малды интенсивті семірту, жоғары салмақ кондициясындағы төлді өсіру; малды азықтандыру, суару жəне бағу; қиды шығару жəне төсемді ауыстыру; орынжайды жинау, малды, орныдары мен өтпе жолды тазарту; жемді жеткізу, дайындау жəне беру; жем торларын ауыстырып қою; жемазық қалдықтарын жинау жəне шөмелені түзету; мал аурулары мен мал шығынын болдырмау жөніндегі алдын алу іс-шараларын жүргізуге қатысу; бордақылаудан алынған малды өлшеу, көлікке тиеу жəне ет қомбинатына жөнелту. 833. Білуге тиіс: малды күту ережесін; кең таралған мал ауруы түрлерін жəне ауырған малға алғашқы жəрдем көрсету жолдарын; малды жаюдың жолдары мен ережесін; жем беру мен жайылымды пайдалану ережесін; негізгі жемді жəне олардың жемдік құндылығын; сиырлардың ақуызға, дəрумендер мен минеральдік заттарға деген мұқтаждығын; бордақылауға жем дайындау тəсілдерін; малды интенсивті семірту, жоғары салмақ кондициясындағы төлді өсіру əдістерін. Параграф 3. Малшы, 5-разряд 834. Жұмыс сипаттамасы: сауылатын малды, аналық мал басын мамандандырылған ет бағытындағы мал шаруашылығында, бұзаулармен бірге, профилакторлық жəне сүт кезеңіндегі ірі қара бұзауларын күту жөніндегі қол жəне ішінара механикаландырылған жұмыстар; сиырлардың сүт өнімділігін арттыру, бұзау басын көбейту жəне олардың сақталуын жақсарту жөніндегі іс-шараларды орындау; малды азықтандыру, суару жəне бағу; қиды шығару жəне төсемді ауыстыру; орынжайды жинау, малды, орныдары мен өтпе жолды тазарту; жемді жеткізу, дайындау жəне беру; бұзаулаған сиырларды қадағалау; бұзауды қабылдау жəне сиыр бұзаулаған кезде, малшыларға саууға көмектесу; сиырларды ұрықтандыруға əкелу; мал моционы мен серуендетуді жүргізу. 835. Білуге тиіс: сауын табынды мамандандырылған ет бағытындағы мал шаруашылығында, бұзаулармен бірге, профилакторлық жəне сүт кезеңіндегі ірі қара бұзауларын еметін бұзауларды, аналық сиырларды, бұзаулы сиырларды күтудің, ұстаудың, технологиясы мен прогрессивті əдістерін; қызмет көрсететін мал басының өнімділігін арттыру əдістерін; жоғары сапалы сүт алу ережесін; бұзаудың жыныстық жетілу мерзімін; шағылыстыру жəне ұрықтандыру мерзімін; буаз сиырлар мен қашарларды күту ережесін; бұзауды туғызып алу ережесін; жас төлді түрлі типтегі орынжайларда күту жəне өсіру ерекшеліктерін; малдың ауруын болдырмау жөніндегі алдын алу шараларын; бұзауларды топқа жинау кезіндегі негізгі зоотехниялық талаптарды антибиотиктер мен микроэлементтерді қолдану ережесін; қызмет көрсететін механизмдер мен жабдықтың құрылымы мен пайдалану ережесін. Параграф 4. Малшы, 6-разряд 836. Жұмыс сипаттамасы: бұқаларды күтіп-бағу жөніндегі қол жəне ішінара механикаландырылған жұмыстар; малды азықтандыру, суару жəне тазалау; мал аурулары мен мал шығынын болдырмау жөніндегі алдын алу іс-шараларын жүргізу; ветөңдеуге қатысу; малды байлау жəне босату, серуендеуге шығару; бұқадан тұқым алу кезінде операторға көмек көрсету. 837. Білуге тиіс: бұқалардың анатомиясы мен физиологиясын, оларды бағу жəне азықтандыру технологиюсын; азықтандырудың нормасы мен тəртібін; жыныстық жетілу белгілерін; сапалы тұқым алуға ықпал етуші жағдайларды. 76. Жұмыс малын күту жөніндегі малшы Параграф 1. Жұмыс малын күту жөніндегі малшы, 4-разряд 838. Жұмыс сипаттамасы: жұмыс өгіздерін, түйелерді, есектерді, жəне олардың төлін бағу, суару жəне азықтандыру; жұмыс малының төлін жұмысқа үйрету; төсемді, ауыстыру, малдарды, оларды ұсату алаңдарын тазарту жəне басқа да жұмыстар; зооветеринарлық іс-шараларға қатысу; шұбат дайындау. 839. Білуге тиіс: жұмыс малын күтіп-бағудың зоотехникалық жəне ветеринарлық ережелерін; азықтандыру нормасы мен тəртібін; көлік жабдығын пайдалану ережесін; шұбат дайындау технологиясын. Параграф 2. Жұмыс малын күту жөніндегі малшы, 4-разряд 840. Жұмыс сипаттамасы: ботасы еметін аруаналар мен боталарды бағу, суару жəне азықтандыру; боталайтын аруаналарға көмектесу; ботаны туғызып алу жəне алғашқы алдын ала өңдеу; ботаны емуге, минералды азыққа жəне жайылымға үйрету; аруанының желінін өңдеу; артық сүтті сауып алу; түйені қолмен жəне механикаландырылған сауу; төл орнын тазалау жəне жинау; түйені қолмен жəне механикаландырылған қырқу; мал басының жалпы физиологиялық жай-күйін қадағалау; мал ауырған жағдайда, ветеринар маманға айту жəне емдеуге көмек көрсету; түйелерді зарасыздандыру камераларынан өткізу. 841. Білуге тиіс: ботасы еметін аруаналарды бағу, суару жəне азықтандырудың зоотехниялық жəне ветеринарлық ережесін мен аруаналдарды боталағаннан кейін күту ерекшеліктерін; азықтандыру нормаларын; малдың ақуызға, дəрумендер мен минералдық заттарға деген мұқтаждығын; мал ауырған немесе боталаған кезде көмек көрсету, жаңа туған ботаны күту ережесін; сауу ережесін жəне сауу аппараттарын пайдалану ережесін; қолданылатын қырқу машиналарының құрылымын; түйелерді зарасыздандыру камераларынан өткізу ережесін; түйелермен жұмыс кезінде еңбекті қорғау жəне қауіпсіздік техникасы ережесін. 77. Шабандоз Параграф 1. Шабандоз, 5 разряд 842. Жұмыс сипаттамасы: аттарды біліктілігі анағұрлым жоғары шабандоздың басшылығымен салт мініп үйрету; аттарды шеңбер жəне түйіспе жол бойында шылбырмен, ауыздықпен басқаруға жаттықтыру; аттарды сынауға қатысу; атбегілердің жаттықтыратын жылқыны күту, баптау жұмыстарын бақылау; ат əбзелдерін техникалық күтіп ұстау жəне оны жұмысқа дайындау; жылқының бұлшық еттері мен сіңірлі байлам аппаратын массаждау, жақпа жағу, компресс қою жəне басқа да жұмыстар; жемді жəне ветеринар дəрігер мен зоотехниктің арнаулы рецепті бойынша қосымша жемазық дайындау; қызмет көрсететін персонал жұмысының табелін, тағалау жəне фураж ведомостарын жүргізу. 843. Білуге тиіс: анатомия, физиология жəне зоогигиена негіздерін; аттарды азықтандыру, күту жəне оларды тренинг жағдайында ұстау ережесін; алғашқы ветеринарлық көмек көрсету ережесін; аттарды жаттықтыру жəне сынау кезінде қолданылатын құралдарды, арнаулы жабдықтарды пайдалану ережесін; аттарды жаттықтыру жəне сынау жөніндегі ережені, нұсқаулықты жəне кеңестерді; жылқының дене температурасын, демалысын, қан соғуы пульса мен физиологиялық жай-күйін бақылаудың негізгі тəсілдерін; жаттықтыратын аттың мускулатурасын; жылқыны мініп үйрету ережесін. Параграф 2. Шабандоз, 6-разряд 844. Жұмыс сипаттамасы: аттарды салт мініп үйрету; жас жылқыны жаттықтыруға жəне сынауға тікелей қатысу; аттарды сынау мен жарыстарға жаттықтырушының басшылығымен дайындау; жылқы жарысын, сынауларды жəне алып шығуды ұйымдастыру; аттарды дайындау жəне аукционда көрсету; аттарды ветөңдеуге, бонитировкаға,сату кезінде бағалауға алып шығу, сынауға қатысу; атқораның, жаттықтыру құралдарының жай-күйі мен жарамдылығын, бекітілген орынжай мен аумақтың санитарлық жағдайын қадағалау; жаттығу нəтижелері бойынша бақылау жұмыстарын жүргізу; қауіпсіздік техникасы мен өртке қарсы іс-шаралар ережелерінің сақталуын бақылау; жылқыны бағу, азықтандыру, күту жəне тағалауды бақылау. 845. Білуге тиіс: жылқыны тағалау, жаттықтыру жəне сынау ережесін; жүктеме режимі мен дозасын; зауыттағы сынаулардығ жарыстар мен алып шығуларды дайындау, ұйымдастыру жəне өткізу ережесін. 78. Аң өсіруші Параграф 1. Аң өсіруші, 5-разряд 846. Жұмыс сипаттамасы: пайдалану фермаларында аңдарды күтіп-бағу; оларды азықтандыру жəне суару; орынжайды, кілеттерді, үйшіктерді, жабдықтар мен құралдарды тазалау, жуу жəне зарарсыздандыру, төсемді ауыстыру; аңдарды ұсатуды жақсарту, терінің сапасын жақсарту мақсатында жемазық сапасы бойынша теңгермелі азықтандыру жөніндегі іс-шараларды орындау; аңдардың денсаулық жағдайын қадағалау жəне оларға алғашқы көмек көрсету; ұрғашы аңды еркектеріне жағыстыру жəне шағылыстыру жөніндегі басқа да жұмыстар; күшіктеу кезінде көмек көрсету; төлдерін аналықтан бөлу, өлшеу, таңбалау жəне күту;

28 қыркүйек 2013 жыл

зооветеринарлық іс-шараларға қатысу. 847. Білуге тиіс: аңдарды күтіп-бағу, азықтандыру ережесін; азықтандырудың сапасы мен нормасын; қызмет көрсететін аңдардың қоректік заттарға мұқтаждығын; өз бөлімшесіндегі аңдардың жеке ерекшеліктерін; фермадағы өндірістік циклдарды; шағылыстыруды дайындау жəне өткізу техникасын; негізгі топ аналықтары мен аталықтарын ұстаудың, азықтандыру жəне күтудің ерекшеліктерін; төлді алу жəне сақтау шарттарын; жас төлді азықтандыру жəне күтудің ерекшеліктерін. Параграф 2. Аң өсіруші, 6-разряд 848. Жұмыс сипаттамасы: асыл тұқымды аң фермаларында аңдарды күтіп-бағу; аңдардың тұқымын асылдандыру сапасын жақсарту мақсатында жемазық сапасы бойынша теңгермелің азықтандыру жөніндегі ісшараларды орындау; аңдарды асыл тұқымға іріктеуге, бонитировкалауға, аңдарды жұптауға іріктеуге, асыл тұқымды аң өсіру ісі жөніндегі құжаттамаға жазба жазуға қатысу; аң терісінің іріктеп союға жетілгенін анықтау; басқа шаруашылықтарға сату үшін аң топтарын (селекциялық топтарды) жиынтықтау. 849. Білуге тиіс: қымбат терілі, ұстауда өсірілетін аңдардың анатомиялықфизиологиялық жəне биологиялық ерекшеліктерін; асыл тұқымды аң фермаларында жылдың əртүрлі кезеңінде аңдарды күтіп-бағу жəне азықтандыру жүйесін; аңдарды қамауда өсіру техникасын; асыл тұқымды саңдарды іріктеу техникасын; аң ауруларын, олардың алдын алу жəне олармен күресу шараларын; ауырған аңға көмек көрсетудің негізгі жолдарын; аң терісінің тауарлы сапасын, тері ақауларын, олардың болу себептері мен алдын алу шараларын; асыл тұқымды аң төлін өсіру ерекшеліктерін. 79. Жылқышы Параграф 1. Жылқышы 3-разряд 850. Жұмыс сипаттамасы: жылқыны түнгі уақытта бағу жұмыстарын орындау: жылқыны азықтандыру жəне суару; құлындаған кезде биелерге алғашқы көмек көрсету; жылқы ауруының алдын алу жөніндегі іс-шараларды жүргізу; атқоралардағы түнгі уақытта белгіленген тəртіпті сақтау. 851. Білуге тиіс: зоогигиена мен ветеринарияның негізгі талаптарын; жылқыны азықтандыру жəне суару тəсілдерін; мал ауруының алдын алу жөніндегі іс-шараларды жүргізу ережесін; биелердің күйін анықтау жəне шағылыстыруды жүргізу ережесін. Параграф 2. Жылқышы, 4-разряд 852. Жұмыс сипаттамасы: жұмыс жылқысын, бордақылаудағы малды, сауылатын биелерді, құлындар мен төлдерді жұмысшы-пайдалану фермасында бағу жұмыстарын орындау; шөп шабу, жемазық дайындау жəне оны жеткізу; жылқыны азықтандыру, суару жəне тазалау; жұмыс жəне өнім беретін жылқы табынын бағу; малды шағылыстыруға, жасанды ұрықтандыруға жəне құлындатуға дайындау; биелерді шағылыстыруға дайындау; жылқының тұяқтарын тазалау жəне жуу, құйрығы мен жалын күзеу; құлындаған кезде биелерге алғашқы көмек көрсету; жас төлді өсіру, орынжайды тазалау, төсемді ауыстыру жəне шығару; зооветеринарлық жəне алдын алу шараларын, атқораны, қосалқы орынжайларды, суаратын орынды, ат əбзелдерін ұсақ жөндеу; аттар мен əбзелдерді жұмысқа беру жəне жұмыстан кейін қабылдап алу. 853. Білуге тиіс: жылқының анатомиясын, физиологиясы мен зоогигиенасы негіздерін; жылқыны азықтандыру жəне суару ережесін; жемазықтың негізгі түрлерін жəне олардың қоректік құндылығын; автосуарғыштың, көлік инвентарының, əбзелдердің құрылымы мен пайдалану ережесін; құлындаған кезде биелерге алғашқы көмек көрсету ережесін; жыныстың жетілу мерзімін; шағылыстыруға жасанды ұрықтандыруға жəне құлындатуға дайындауды жүргізу ережесін; жас төлді өсіру ережесін. Параграф 3. Жылқышы, 5-разряд 854. Жұмыс сипаттамасы: жылқы зауыттарында, мемлекеттік атқораларда, мемлекеттік асыл тұқымды жылқы өсіру стансаларында, ипподромдар мен асыл тұқымды жылқы өсіру фермаларында асыл тұқымды биелер мен құлындарды, пайдалану фермаларында жаттықтырылатын аттар мен аталық жылқыларды бағу жұмыстарын орындау; жылқыны азықтандыру, суару жəне тазалау; жас малды жем жеуге, ауыздықтауға жəне əбзелге үйрету; жылқыларды жаттығулардан кейін жетектеп жүру; ауырған кезде малға алғашқы көмек көрсету жəне бонитировкалау, таңбалау, өлшем алу, емдеу жəне алдын алу мен басқа да іс-шаралар кезінде мамандарға көмек көрсету; жорға жəне мініс аттарын жегу жəне ерттеу. 855. Білуге тиіс: асыл тұқымды жылқы төлін өсіру жəне бағы негіздерін; қысыр, құлынды жəне емізетін биелерді ұстау технологиясын; жылқыны жаттықтыру жөніндегі нұқсаулықтар мен кеңестерді; жаттығу жəне көлік əбзелдері мен жылқыны тазалауға арналған пневматикалық құрылдардың құрылымы мен пайдалану ережесін; табын жəне үйірді іріктеу ережесін; асыл тұқымды өсіру мен зоотехникалық алғашқы есепті жүргізу ережесін. Параграф 4. Жылқышы 6-разряд 856. Жұмыс сипаттамасы: асыл тұқымды айғырларды бағу жұмыстарын орындау; жылқыны азықтандыру, суару жəне тазалау, ертоқыммен, жегулі жəне механикалық жетекпен жүргізу моционын; жылқыны жеңіл жұмысқа пайдалану; жас малды жем жеуге, ауыздықтауға жəне əбзелге үйрету; жылқыларды жаттығулардан кейін жетектеп жүру; ауырған кезде малға алғашқы көмек көрсету жəне бонитировкалау, таңбалау, өлшем алу, емдеу жəне алдын алу мен басқа да іс-шаралар кезінде мамандарға көмек көрсету. 857. Білуге тиіс: азықтандыру ережесін; асыл тұқымды айғырларды өсіру жəне бағу технологиясын; анатомия мен физиология негіздерін; механикалық жетек құрылымы мен пайдалану негіздерін; жылқыны жаттықтыру жөніндегі нұқсаулықтар мен кеңестерді; жаттығу жəне көлік əбзелдері мен жылқыны тазалауға арналған пневматикалық құрылдардың құрылымы мен пайдалану ережесін; атты ертоқыммен жəне экипажда басқару ережесін. 80. Пантыларды консервілеуші Параграф 1. Пантыларды консервілеуші, 4-разряд 858. Жұмыс сипаттамасы: пантыларды қабылдап алу жəне чандарда, автоклавтарда ыстық суға бірнеше рет батыру жəне желмен кептіруге ілу жолымен консервілеу; пантыларды бірнеше мəрте қайнату жəне желмен кептіруге жұмыстарын жүргізу; қосалқы өнімді өңдеу жəне консервілеу. 859. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың құрылымын; пантылар мен қосалқы өнімді дайындау, сұрыптау жəне консервілеу технологиясын; пантыларды қайнату ережесін жəне кептіру тəсілдерін. 81. Қоян өсіруші Параграф 1. Қоян өсіруші, 4-разряд 860. Жұмыс сипаттамасы: өндірістік табындағы жəне бордақыдағы қояндарды күтіп-бағу; суару, азықтандыру, кілеттерді тазадау жəне қиды шығару; орынжайды, кілеттер мен құралдарды зарасыздандыру, түбітін тарау; ұрғашы қояндарды аталықтарына жіберу; шағылыстыру, аналықтарды, аталықтарды жəне төлді трафареттеу жөніндегі алғашқы нысандарды толтыру; төлдерді таңбалау; жануарлардың денсаулық жағдайын қадағалау жəне оларға емдеуде көмек көрсету; қояндардың ауруы мен шығын болуының алдын алу жөніндегі іс-шараларды жүргізу; қояндарды өлшеу, сою пунктіне тапсыру. 861. Білуге тиіс: қояндарды күтіп-бағу, суару, азықтандыру ережесін; азықтандыру нормаларын, олардың қоректік заттарға мұқтаждығын; негізгі табын мен бордақылау топтарын жиынтықтау ережесін; шағылыстырудың мерзімі мен өткізу ережесін; қояндар ауырған кезде алғашқы көмек көрсету ережесін; қояндарды сою пунктіне тапсыру мен құжаттаманы толтыру ережесін. Параграф 2. Қоян өсіруші, 5-разряд 862. Жұмыс сипаттамасы: асыл тұқымды қоян өсіру фермалары мен қоян өсіру кешендерінде қояндарды күтіп-бағу; суару, азықтандыру, кілеттерді тазалау жəне қиды шығару; қояндардың тұқымын асылдандыру жөніндегі іс-шараларды орындау; жасы, жынысы жəне дамуына қарай топтарды іріктеу; негізгі табынды бракқа шығару жəне бордақылау топтарын жиынтықтау; аналықтарды шағылыстыру, ұя дайындау жəне аналықтарды тууға дайындау, көжектерді қабылдап алу, төлді бөлу жəне өсіру; Асыл тұқымды топты (селекциялық топты) жəне басқа шаруашылықтарға сату үшін қоян топтарын жиынтықтау. 863. Білуге тиіс: қояндардың анатомиясы, физиологиясы, зоогигиенасы негіздерін; оларды азықтандыру жəне өсіру ережесін; жұптарды іріктеу техникасын; аналықтарды шағылыстыру, ұя дайындау жəне тууға дайындау ережесін; аналық жəне асыл тұқымды қоян басы мен жас төлдерді күту жəне ұстау техникасын, есебін. 82. Қымыз дайындаушы Параграф 1. Қымыз дайындаушы, 3-разряд 864. Жұмыс сипаттамасы: қымызды дайындау үшін дайындық жұмыстарын жүргізу; сүтті алғашқы өңдеу, ашытқыны араластыру, бөтелкелерді жабу; жуу жəне зарарсыздандыру заттарын берілген рецепті бойынша жасау; ыдыс пен сүтті алғашқы өңдеуге қолданылатын жабдықты жуу жəне зарарсыздандыру; сүтті қабылдау жəне есебін алу. 865. Білуге тиіс: ферма жанындағы сүт зертханасының құрылымы мен жабдығын; сүт өнімін өндіруге арналған шикізат ретінде сүтке қойылатын Мемстандарт талаптарын, сүтті алғашқы өңдеу технологиясын; сүтті алғашқы өңдеуге қолданылатын жабдықтың құрылымын жəне қызмет көрсету ережесін; сүтті қабылдау жəне алғашқы өңдеу кезіндегі есепке алу жəне есептілік ережесін. Параграф 2. Қымыз дайындаушы, 4-разряд

866. Жұмыс сипаттамасы: қымызды дайындау процесін жүргізу; сүтті химиялық талдау; ашытқы əзірлеу жəне сүтті ашыту; қымызды машина тəсілімен дайындау, бөліп құю, суыту. 867. Білуге тиіс: сүттік құрамы мен физикалық-химиялық қасиеттерін; сүтті химиялық талдау кезінде қолданылатын реактивтердің қасиеттерін; сүт ақауын, оның алдын алу шаралары мен жою тəсілдерін; сүтті химиялық талдау əдістерін; микробиология негіздерін жəне қымызды Мемстандарт талаптарына сəйкес дайындау технологиясын. 83. Жібек құртын əзірлеу жөніндегі зертханашы Параграф 1. Жібек құртын əзірлеу жөніндегі зертханашы, 2-разряд 868. Жұмыс сипаттамасы: персе піллəсін кілеттер мен изолятордан түсіріп алу, персені сұрыптау, қанар қаптарға салып преске апару; сынама əзірлеу жəне талдау; пестик салынған ступкаларды, жабынды жəне заттық шыныларды жуу; жібек құртын жуу, кептіру, желге ұшыру жəне бөліп салу; жібек құртын тазалау: желімдеуші қабатын эмульсияланған қапшықтар мен табалардан қырып алу; эмульсияланған қағазды дайындау жəне қапшықтарды тігу; піллə партияларын біріктіру жəне кілеттерге, стеллаждарға салу, түсіру, қаптарға толтыру; жібек құртын сақтау қоймасының температурасын, ылғалдылығын тіркеу; жібек құртын қысқы сақтау; көбелекті қапшықтарды тізу, оларды ілу, түсіріп алу жəне грен салмаларын сұрыптау. 869. Білуге тиіс: жібек құртын жуу мен кептіру технологиясын; сынама əзірлеу жəне талдау тəсілдерін; зертхана жабдығымен жұмыс істеу ережесін. Параграф 2. Жібек құртын əзірлеу жөніндегі зертханашы, 3-разряд 870. Жұмыс сипаттамасы: көбелектерді жұптастыру, айыру жəне оларды изолятор мен қапшықтарға салу; піллəні тесіп қуыршақтарды алу, оларды сүрту; препараттарды микроскопиялауға дайындау; препараттарды микроскопиялау; көбелектерді бөлшекке бөлу, ступкаларға салу, механикалық сүрту; өндірістік бақылау; жібекшілерден піллəне сұрыптары бойынша қабылдап алу, оларды асыл тұқымды жəне аралас сұрыпқа бөлу; аппараттарда асыл тұқымды піллə партиясының жынысын айыру; жібек құрты үлгілерін іріктеу; персе піллəсін механикалық престерде, экспортқа арналған киптерді салып, таңбалай отырып престеу; піллəні сыдырғыш машинада тазалау. 871. Білуге тиіс: қуыршақтарды алдын ала зерттеу жүргізу тəсілдерін жəне микроталдау əдістерін; піллəні сұрыптау жəне олардың жынысын анықтау ережесі мен əдістерін. Параграф 3. Жібек құртын əзірлеу жөніндегі зертханашы, 6-разряд 872. Жұмыс сипаттамасы: піллəнің сұрыптық құрамын анықтау жəне қуыршақтарды алдын ала зерттеу. 873. Білуге тиіс: тұт жібекшісі биологиясы негіздерін; үлгі іріктеу жəне оларды талдауға дайындау тəртібін. Параграф 4. Жібек құртын əзірлеу жөніндегі зертханашы, 5-разряд 874. Жұмыс сипаттамасы: жазғы бағыттағы жібек құртын тұз қышқылы ертіндісінде өңдеу. 875. Білуге тиіс: тұз қышқылымен өңдеу технологиясын, өңдеу экспозициясын; жұмыс жəне титрлендірілген ертінді жасау тəсілдерін. 84. Шабандоз Параграф 1. Шабандоз, 5-разряд 876. Жұмыс сипаттамасы: экипажға жегілген аттарды айдау, оларды біліктілігі анағұрлым жоғары ат айдаушының басшылығымен жаттықтыру; жылқышылардың жылқыны күту, бағу жəне азықтандыру жұмыстарын бақылау; қоймадан инвентарь, жем жəне төсемді алып жылқышыларға беру; трен-бөлімше, тағалау, жəне жемазық ведомостары қызметкерлерінің жұмыс табелін жүргізу; қоймадан дəрі-дəрмектерді алу жəне оларды сақтау, ветеринар дəрігерінің нұсқауы бойынша пайдалану; жаттығу экипаждары мен əбзелдерін жұмыс жағдайында ұстау. 877. Білуге тиіс: анатомия, физиология, зоогигиена негіздерін; жемазық рациондарын жасау ережесін; жем түрлерінің жемдік құндылығын; аттарды олардың атқаратын жұмысы мен жасына қарай азықтандыру ережесі мен техникасын; алғашқы ветеринарлық көмек көрсету ережесін; экипаждары мен əбзелдердің, қорғану айлабұйымдарының құрылымын; аттар тренингінің олардың жасына қарай негізгі əдістерін; экипаж түрлерін жəне оларды құрастыру мен атты жегу ережесін; желісті аттарды жүгірту, жаттықтыру жəне сынау ережесін. Параграф 2. Шабандоз, 6-разряд 878. Жұмыс сипаттамасы: экипажға жегілген аттарды айдау; аттарды жаттықтыру жоспарын жасау; жаттығуларды ұйымдастыру жəне солардың нəтижелері бойынша бақылау жұмыстарын жүргізу; жылқыны азықтандырудың, күтудің жəне ұстаудың ветеринарлық-зоотехниялық ережелерінің орындалуын қамтамасыз ету; жылқының денсаулығы мен жай-күйін қадағалау; жылқыларды сынауға, жаттығуға дайындау жəне оларды өткізу; жылқыны аукционға дайындау жəне сонда көрсету; жылқының жұмыс есебін жүргізу; жылқыны ветеринарлық өңдеуге, бонитировкаға жəне сату кезінде бағалауға алып шығу; атқораның, жаттықтыру құралдарының жай-күйі мен жарамдылығын, бекітілген орынжай мен аумақтың санитарлық жағдайын қадағалау; қауіпсіздік техникасы мен өртке қарсы іс-шаралар ережелерінің сақталуын бақылау. 879. Білуге тиіс: аттарды жаттықтырудың ай сайынғы жоспарын жасау ережесін; жаттығу жұмысын есепке алу тəсілдерін; жылқыларды зауыттардағы сынауға, жаттығуға дайындау жəне оларды өткізу ережесін; аттарды тағалау ережесін. 85. Тері өңдеуші Параграф 1. Тері өңдеуші, 3-разряд 880. Жұмыс сипаттамасы: ірі қара малдың, жылқының, қойдың, ешкі мен қоян ұшасынан теріні қолмен айлабұйымдарды пайдалана отырып түсіруді жүргізу; теріні қолмен немесе майсыздандыру станоктарының көмегімен майсыздандыру; теріні өңдеу жəне консервациялауды жүргізу. 881. Білуге тиіс: түрлі жануарлар терілерінің қыл жабыны мен тері тінінің топографиясы мен құрылымын; жануарлардың өңделмеген терілерінің мемстандарттарын; жануарлардың терілерін алғашқы өңдеу нұсқаулығын; терілерді алғашқы өңдеу цехында өндіріс кезіндегі қауіпсіздік техникасы мен санитарлық ережені. Параграф 2. Тері өңдеуші, 4-разряд 882. Жұмыс сипаттамасы: аң терісін жəне каракөл қозылардың терісін қолмен айлабұйымдарды пайдалана отырып немесе теріні түсіру станоктарының көмегімен түсіруді жүргізу; теріні қолмен немесе майсыздандыру станоктарының көмегімен майсыздандыру; теріні ет кесіндісінен жəне шел майынан қолмен немесе таптауыш барабанда тазарту; қаракөл қозылардың терісін тұздау, кептіру жəне тұздан, қоспадан, ластан қолмен немесе механизмдердің көмегімен тазарту; ұлтабарды өңдеу; аң терілерін тиісті типтегі жəне мөлшердегі түзегіштерде түзеу; аң терілерін кептіру камераларында, барабандарда өңдеу; тарау, ақауларын кетіру, қолмен немесе механизмдердің көмегімен тазарту; аң терілерін қайталап түзеу жəне өңдеу. 883. Білуге тиіс: түрлі аң жəне каракөл қозылар терілерінің қыл жабыны мен тері тінінің топографиясы мен құрылымын; түрлі аң жəне каракөл қозылардың өңделмеген терілерінің мемстандарттарын; түрлі аң жəне каракөл қозылар жануарлардың терілерін алғашқы өңдеу жөніндегі қолданысағы нұсқаулықтар мен кеңестерді; терілерді алғашқы өңдеу цехында өндіріс кезіндегі қауіпсіздік техникасы мен санитарлық ережені. 86. Бұғы өсіруші Параграф 1. Бұғы өсіруші 3-разряд 884. Жұмыс сипаттамасы: бұғы өсіру бригадасы мүшелеріне қызмет көрсету; тамақ пісіру, киім мен аяқ киімді жөндеу, шаңғыны тері қабатымен көмкеру, ұшаны түсіру жəне мүшелеу, отын мен мұз дайындау, мекенжайды жинау, жылжымалы үйді көшіп қонуға дайындау, оны орнату жəне басқа да жұмыстар. 885. Білуге тиіс: тамақ пісіру негіздерін; тамақ пен инвентарьды сақтау ережесін; киім мен аяқ киімді жөндеу, ұшаны түсіру жəне мүшелеу ережесін; жылжымалы үйді күту, бөлшектеу жəне орнату ережесін; отын мен мұз дайындау тəсілдерін. Параграф 2. Бұғы өсіруші, 6-разряд 886. Жұмыс сипаттамасы: бұғыларды бағу, азықтандыру, суару жəне біліктілігі анағұрлым жоғары бұғы өсірушінің басшылығымен зооветеринарлық ісшараларды жүргізуге қатысу; табыннан ажыраған немесе парктен шығып кеткен бұғыларды ұстау; жетекші жəне қосалқы бұғыларды жұмысқа жəне жүкпен жүруге үйрету; бұғы қайыратын иттерді үйрету; табынды жыртқыштардан қорғау; жыртқыштарды атып алу; тері киім мен аяқ киімді тігу. 887. Білуге тиіс: бұғыларды бағу жəне зооветеринарлық іс-шараларды орындау техникасы негіздерін; бұғыларды, иттерді ұстап алу жəне үйрету əдістерін; анатомия, физиология, зоогигиена, аурулар жөніндегі қарапайым деректерді, оларды емдеу жəне алдын алу шараларын; табынды жыртқыштардан қорғау тəсілдерін; жем мен жайылым сипаттамаларын; малды асылдандыру жұмысы негіздерін; жеке гигиенаны, өндірістік санитарияны жəне өртке қарсы іс-шараларды. Параграф 3. Бұғы өсіруші, 5-разряд 888. Жұмыс сипаттамасы: бұғыларды бағу, азықтандыру, суару жəне шағылыстыру мен

бұзаулауды, пантыларды кесуді жүргізу; бұғыларды ұсату жəне сою; бұғыны қосымша жəне интенсивті жемдеу; жайылу маусымы мен нақты ауа райын жағдайларын ескере отырып жайылым таңдау; мал басын көбейту іс-шараларын орындау; шағын габаритті, жылжымалы радиостансалар мен бұғыны бағумен байланысты вездеходтармен жұмыс істеу. 889. Білуге тиіс: бұғыларды бағу жəне зооветеринарлық іс-шараларды орындау техникасы негіздерін; бұғыларды, иттерді ұстап алу жəне үйрету əдістерін; анатомия, физиология, зоогигиена, аурулар жөніндегі қарапайым деректерді, оларды емдеу жəне алдын алу шараларын; жемнің, жайылымның типтері мен сипаттамаларын, оларды ұтымды пайдалану, бұғыларды жаю, қосымша азықтандыру жəне бордақылау ережесін; бұғылардың қоректік заттарға мұқтаждығын; бұғы өсіру жəне тұқымын асылдандыру негіздерін; бұғыны сою жəне алғашқы өңдеу технологиясын; пантыларды дұрыс кесу жəне консервілеу ережесін; көліктік бұғыларды пайдалану ережесі мен техникасын; шағын габаритті, жылжымалы радиостансалар мен бұғыны бағумен байланысты вездеходтартар туралы жалпы деректерді; қауіпсіздік техникасын, жеке гигиенаны, өндірістік санитарияны, өртке қарсы іс-шараларды; бұғы өсірудегі озық тəжірибені. 87. Мал өсіру кешендері мен механикаландырылған фермалардың операторы Параграф 1. Мал өсіру кешендері мен механикаландырылған фермалардың операторы, 2-разряд 890. Жұмыс сипаттамасы: ірі қара мал мен жылқыларды қабылдап алу жəне жəне кезекшілік кезінде олардың сақталуын қамтамасыз ету, қажет болған жағдайда малды сою; ауру малдарды азықтандыру жəне суару; механизмдердің жұмысын қадағалау; жарамсыз механизмдерді жөндеу үшін кезекші слесарді немесе электромонтерді шақыру. 891. Білуге тиіс: өндірістік процестерді механикаландыру кезінде малды ұстау жағдайларына қойылатын негізгі талаптарды; механикаландырылған жабдықтарды техникалық пайдалану ережесін; аурулардың неғұрлым кең тараған түрлерін жəне ауырған малға алғашқы жəрдем көрсетудің негізгі жолдарын. Параграф 2. Мал өсіру кешендері мен механикаландырылған фермалардың операторы, 4-разряд 892. Жұмыс сипаттамасы: ірі қара мал мен жылқының бордақылаудағы жəне шағыстыруға дайындалатын мал басын күту жөніндегі механикаландырылған жұмыстар; малды интенсивті бордақылауды, жоғары салмақ кондициясындағы төлдерді өсіруді жүргізу; малды азықтандыру, суару, жаю, тазалау, жемді əкелу жəне таратып бөлу; қиды шығару, төсемді ауыстыру, орынжайларды, өтпелерді жинау; қолданылатын механизмдердің жұмысын бақылау; қызмет көрсететін жабдыққа техникалық күтіп баптау, реттеу жəне күрделі емес ақауларын жою; ауырған малға алғашқы ветеринарлық көмек көрсету; малды қабылдап алу, өлшеу жəне айдап бару; орынжайларды зарасыздандыру. 893. Білуге тиіс: механикаландыру жағдайында малды күту ережесін; интенсивті бордақылау, жоғары салмақ кондициясындағы төлдерді өсіру əдістерін; механикаландырылған жабдықтардың құрылымын жəне оларды техникалық пайдалану ережесін; аурулардың неғұрлым кең тараған түрлерін жəне ауырған малға алғашқы жəрдем көрсетудің негізгі жолдарын; малды жаюдың тəсілі мен ережесін; шабындықты дұрыс берудің тəртібі мен нормасын жəне жайылымды пайдалану ережесін; негізгі жемазықтарды жəне олардың жемдік құндылығын; жемазықты малды азықтандыруға дайындау тəсілдерін; малдың ақуызға, дəрумендер мен минералдық заттарға мұқтаждығын; зарарсыздандыру қондырғыларының құрылымын. Параграф 3. Мал өсіру кешендері мен механикаландырылған фермалардың операторы, 5-разряд 894. Жұмыс сипаттамасы: кешендер мен механикаландырылған фермалардағы сауын сиырларды, етті мал шаруашылығындағы аналық мал басын, механикаландырылған фермалардағы бұзаулы сиырларды, жас төлді, 4-6 айлық профилакторлық жəне сүт еметін кезеңдегі бұзауларды күту жөніндегі механикаландырылған жұмыстар; сиырлардың сүттілігін арттыру, бұзау алу жəне олардың сақталуын жақсарту, малды теңгерімді қоректік жемазықпен қоректенду жөніндегі іс-шараларды орындау; малды азықтандыру, суару, жаю, тазалау; сиырларды секциялардан сауу қондырғыларына əкелу; малды сауу қондырғыларынан əкету; сиырлардың секцияларды дұрыс орналасуын бақылау; ауру сиырларды анықтау жəне сұрыптау; ірі қара мал мен жылқыны мал өсіру кешендері мен бордақылау алаңдарында бордақылау; сиырларды қолжан ұрықтандыру пункттеріне айдап əкелуге жəне сиыр қораға қайта айдап əкетуге көмектесу; бұзауларға асыраушы сиырды іріктеу; малды ветеринарлық өңдеуге жəне емдеуге көмектесу, буаз сиырларды қадағалау; бұзауларды қабылдап алу жəне сиыр бұзаулаған кезде малшылардың саууына көмек көрсету; мал моциондары мен серуендерін жүргізу. 895. Білуге тиіс: фермаларда қолданылатын механизмдердің құрылымын; механизмдерді күн сайын жəне кезеңдік техникалық баптау жүргізудің тəртібін; сауын жəне бордақыланатын табынды, сауын сиырлар мен бұзауларды жазғы жəне қысқы уақытта бағудың негізгі талаптары мен прогрессивті əдістерін; жоғары сапалы сүт алудың, бұзаулаған жəне жаңа бұзаулаған сиырларды күтіп-бағу ережесін; сиырды бұзаулату ережесін; жас төлді түрлі типтегі орынжайларда ұстау жəне бағу технологиясының ерекшеліктерін; қызмет көрсететін мал басының өнімділігін арттыру əдістерін; ересек мал мен бұзаулар ауруының алдын алуды; бұзауларды топтарға жасақтау кезіндегі негізгі зоотехникалық талаптарды; микроэлементтерді пайдалану ережесін; мал тұқымын асылдандыру жəне зоотехникалық есепті жүргізу ережесін; мал шаруашылығы өнімдерін өндірістік негізде өндіру технологиясын. Параграф 4. Мал өсіру кешендері мен механикаландырылған фермалардың операторы, 6-разряд 896. Жұмыс сипаттамасы: жас төл мен сиырларды кешендердегі бұзаулау бөлімшесінде өсіру жəне күту жөніндегі механикаландырылған жұмыстар; бұқаларды күту жөніндегі механикаландырылған жұмыстар; төлдің орташа тəуліктік салмақ қосуын арттыру, малды теңгерімді қоректік жемазықпен қоректенду жөніндегі ісшараларды орындау; малды азықтандыру, суару, жаю, тазалау; салмағы мен жасы біркелкі төл топтарын қалыптастыру; бұзауларға сүтті дайындау жəне беру; жемазықты секциялар бойынша тасымалдау жəне транспортердің көмегімен таратып бөлу; орынжайлардағы автоматты желдету жəне жылу жүйесін басқару; механизация жəне автоматика құралдарын реттеу мен техникалық күтуді жүргізу, кешен орынжайларындағы берілген микроклиматты ұстау. 897. Білуге тиіс: ірі қара малдың анатомиясы мен физиологиясы негіздерін; жемазықтың негізгі түрлерін жəне олардың жемдік құндылылығын; фермаларда қолданылатын механизмдердің құрылымын; механизмдерді күн сайын жəне кезеңдік техникалық баптау жүргізудің тəртібін; сауын жəне бордақыланатын табынды, сауын сиырлар мен бұзауларды жазғы жəне қысқы уақытта бағудың негізгі талаптары мен прогрессивті əдістерін; жоғары сапалы сүт алудың, бұзаулаған жəне жаңа бұзаулаған сиырларды күтіп-бағу ережесін; сиырды бұзаулату ережесін; жас төлді түрлі типтегі орынжайларда ұстау жəне бағу технологиясының ерекшеліктерін; қызмет көрсететін мал басының өнімділігін арттыру əдістерін; мал тұқымын асылдандырудың есебін ұйымдастыру жөніндегі қарапайым деректерді. 88. Машинамен сауу операторы Параграф 1. Машинамен сауу операторы, 5-разряд 898. Жұмыс сипаттамасы: сиырларды өнімділігі орта есеппен бір сиырдан жылына 3,5 мың килограмм жоғары екі аппаратпен немесе өнімділігі орта есеппен бір сиырдан жылына 3,5 мың килограмм дейінгі үш немесе одан да көп аппаратпен машинамен сауу; биелерді, қойларды машинамен сауу; малдың желінін уқалау, жуу, сүрту жəне сүттің толық əрі жылдам сауылуы мен тазалығын қамтамасыз ететін басқа да операциялар; сиырларды изоляторда машинамен сауу; малдың желінін маститке тексеру жəне күту мен маститпен ауырудың алдын алу жөніндегі санитарлық-ветеринарлық жұмыстарды жүргізу; сиырларды машинамен сауу ережесін сақтау; аппараттарды қосу жəне ажырату, олардың пульсация жылдамдығын тексеру жəне жұмысын бақылау; малдарды машинамен қосымша сауу; малдың ұсталуын жақсарту, сиырлардың сүттілігін арттыру, бұзау алу жəне олардың сақталуын жақсарту, малды теңгерімді қоректік жемазықпен қоректендіру жөніндегі іс-шараларды орындау; сауу аппараттарын бөлшектеу жəне құрастыру жуу жəне зарасыздандыру, оларды техникалық күту жəне ақауларын жою; жемазықты таратып беру; оттықтарды, сиырларды тазарту; сүт ыдыстарын жуу жəне орынжайды жинау; ветеринар мамандарға малды емдеуге, жасанды ұрықтандыруға, алдын алу шараларын өткізуге көмек көрсету; сүт фермасында ветеринарлық-санитарлық ережені сақтау. 899. Білуге тиіс: сауу аппараттарының құрылымы мен пайдалану ережесін; сауу аппараттарын бөлшектеу жəне құрастыру жуу жəне зарасыздандыру, оларды техникалық күту жəне ақауларын ережесін; машинамен сауу техникасын; малды азықтандыру, суару жəне ұстау ережесі мен нормаларын; жемазық беру тəртібін; малдың ақуызға, дəрумендер мен минеральдік заттарға деген мұқтаждығын; сиырлардың сүт өнімділігін арттыру əдістерін; жоғары сапалы сүт алуды қамтамасыз ететін шаралар кешенін; сүтті суыту техникасын; малды бұзаулауға, құлындауға жəне қоздауға жіберудің жəне оны дайындаудың мерзімі мен əдісін; ауырған малға алғашқы ветеринарлық көмек көрсету ережесін; малдың желінін маститке тексеру жəне күту мен маститпен, бруцеллезбен, аусылмен жəне басқа да ауру түрлерімен ауырудың алдын алу жөніндегі санитарлық-ветеринарлық жұмыстарды жүргізу ережесін; қолдан ұрықтандыру негіздерін жəне аналықтарды ұрықтандыруға дайындау ережесін. Өнімділігі орта есеппен бір сиырдан жылына 3,5 мың килограмм дейінгі екі аппаратпен сауу кезінде - 4-разряд. Параграф 2. Машинамен сауу операторы, 6-разряд 900. Жұмыс сипаттамасы:

cиырларды өнімділігі орта есеппен бір сиырдан жылына 3,5 мың килограмм жоғары үш немесе одан да көп аппаратпен машинамен сауу жəне сауу алаңдары мен басқа да жоғары өнімді сүт сауу қондырғыларында сауу; сиырлардың сүттілігін арттыру, бұзау алу жəне олардың сақталуын жақсарту жөніндегі іс-шараларды орындау; сиырларды бұзаулайтын бөлімшеде жəне қашарларды машинамен сауу; қашарларды машинамен саууға үйрету; вакуумды насос пен аппараттарды қосу жəне вакуум режимін тексеру; концентрацияланған жемазықты дозалау жəне механизмдердің көмегімен оттықтарға беру; малдың толық сауылуын тексеру; сауу алаңдары мен қондырғыларын реттеу жəне техникалық баптау, ақауларын жою; малдың желінін маститке тексеру жəне күту мен маститпен ауырудың алдын алу жөніндегі санитарлық-ветеринарлық жұмыстарды жүргізу; сиырларды машинамен сауу ережесін сақтау; малдың төлдеуінің басталуын анықтау жəне жаңа туған төлді қабылдау; жаңа туған төлді сүрту жəне кіндігін күйдіру; жаңа туған төлді кілетке жəне профилакторийге жеткізу; сиырды бұзаулағаннан кейін күту; бұзаулаған сиырдың желінін емдік препараттармен өңдеу; мал дəрігерінің нұсқауы бойынша жаңа туған төлге дəрі беру; жаңа туған төлді сүрту кварцты шаммен сəулелендіру; сиырларды тазалау. 901. Білуге тиіс: əртүрлі стационарлық жəне жылжымалы сауу алаңдары мен қондырғыларының, сүт құбырының, вакуумді насостардың, тоңазыту қондырғыларының, сүтті жинау мен сақтауға арналған танкілердің құрылымыно, олардың жұмысқа қосу ережесін; сауу аппараттарының құрылымы мен пайдалану ережесін; сауу аппараттарын бөлшектеу жəне құрастыру жуу жəне зарасыздандыру, оларды техникалық күту жəне ақауларын ережесін; жуу заттарының дозасын; машинамен сауу техникасы мен қондырғыларын жуу мен зарарсыздандырудың тəртібін; малдың анатомиясы мен физиологиясы негіздерін; желіннің құрылымын; сүт қалыптасу жəне сүт беру физиологиясын; малды бұзаулау мерзімінің таянуы белгілерін жəне жаңа туған төлді қабылдау ережесін; сиырды бұзаулағаннан кейін күту, сиырдың желінін емдік препараттармен өңдеу ережесін; түрлі жемазықтың жемдік құндылығын, оны берудің нормалары мен ережесін; мал өнімі өнімділігін арттыру жолдарын жəне сүтті алғашқы өңдеу ережесін; сүтті өндірістік негізде өндіру технологиясын. 89. Қой өсіру кешендері мен механикаландырылған фермаларының операторы Параграф 1. Қой өсіру кешендері мен механикаландырылған фермаларының операторы, 2-разряд 902. Жұмыс сипаттамасы: кезекшілік уақытында малдың сақталуын қамтамасыз ету жəне қажетті жағдайда оларды сою; қойлар мен ешкілерді жалдау ванналары мен душ қондырғыларында жалдау процесін жүргізу; электрмен қырқу пунктіндегі электр моторларына, желдеткіш қондырғыларына қызмет көрсету; қойды механикаландырылған жəне қоймен қырқу кезінде кесу құралын қайрау жəне жетілдіру; механизмдердің жұмысын қадағалау; жарамсыз механизмдерді жөндеу үшін кезекші слесарді немесе электромонтерді шақыру. 903. Білуге тиіс: өндірістік процестерді механикаландыру кезінде малды ұсату жағдайларына қойылатын негізгі талаптарды; қайрау станоктарының, жалдау ванналарының, электромоторлары мен басқа да қызмет көрсететін жабдықтың құрылымын, жұмыс режимін жəне пайдалану ережесін; аурулардың неғұрлым кең тараған түрлерін жəне ауырған малға алғашқы жəрдем көрсетудің негізгі жолдарын; малды сою жəне терісін консервілеу ережесін; электротехника жөніндегі қарапайым деректерді. Параграф 2. Қой өсіру кешендері мен механикаландырылған фермаларының операторы, 3-разряд 904. Жұмыс сипаттамасы: пайдалану жəне мал тұқымын асылдандыру фермалары мен мал өсіру кешендерінде малды күту жөніндегі механикаландырылған жұмыстарды біліктілігі анағұрлым жоғары оператордың басшылығымен жүргізу; жүнді престерде буып-түю; қырқу агрегаттарын, электрогенераторды, престер мен қойлар мен ешкілерді қырқуға арналған басқа да жабдықты баптау, монтаждау жəне бөлшектеу. 905. Білуге тиіс: ветеринария мен зоогигиена жөніндегі қарапайым деректерді; қырқу агрегаттарын, электрогенераторды, престер мен қойлар мен ешкілерді қырқуға арналған басқа да жабдықты баптау, монтаждау жəне бөлшектеу ережесін. Параграф 3. Қой өсіру кешендері мен механикаландырылған фермаларының операторы, 4-разряд 906. Жұмыс сипаттамасы: тұсақтарды, ісектерді, ересек қойларды пайдалану жəне мал өсіру кешендерінде, тұқымын асылдандыру фермалардағы бракқа шығарылған мал басын күту жөніндегі механикаландырылған жұмыстар; малды азықтандыру, суару, қиын шығару; малдың ұсталуын жақсарту, қызмет көрсететін мал басына ұстауды жақсарту, олардың өнімділігін арттыру, жəне олардың сақталуын жақсарту жөніндегі іс-шараларды орындау; ауырған малға алғашқы көмек көрсету; қойлар мен ешкілерді электрмен қырқу машиналарында механикаландырылған əдіспен қырқу; орынжайлар мен құралдарды тазалау жəне жинау; орынжайларды зарасыздандыруды жүргізу. 907. Білуге тиіс: кешенді механикаландыру кезінде малды ұстау технологиясын; қызмет көрсететін мал басының өнімділігін арттыру əдістерін; ветеринария мен зоогигиена негіздерін; негізгі жемдер мен олардың жемдік құндылықтарын; азықтандыру нормаларын, малдың ақуызға, дəрумендер мен минералдық заттарға мұқтаждығын; қолданылатын қырқу машиналарының, зарарсыздандыру қондырғылары мен басқа да жабдықтың құрылымын. Параграф 4. Қой өсіру кешендері мен механикаландырылған фермаларының операторы, 5-разряд 908. Жұмыс сипаттамасы: аналық қой басын, ешкілерді, қойларды, қошқарлар мен 1,5 жасқа дейінгі тұсақтарды (тушаларды ) пайдалану жəне мал өсіру кешендерінде күту жөніндегі механикаландырылған жұмыстар; малды азықтандыру, суару, қиын шығару; қозы алу жүн қырқу жəне мал басының сақталуын жақсарту жөніндегі іс-шараларды орындау; түбітті ешкілерді тарау; қошқарлардан тұқым алу, қолдан ұрықтандыру кезінде көмек көрсету. 909. Білуге тиіс: аналықтарды, қошқарларды, жас төлді кешенді механикаландырылған жағдайда малды ұстау технологиясын; механикаландыру жабдықтарының құрылымын; жабдықтар мен механизмдерді басқару жəне баптау ережесін; аналық қойлар мен ешкі басын, қошқарларды, жас төлді ұстауға қойылатын негізгі талаптарды; жас төлді ұсату мен өсіру технологиясының ерекшеліктерін; қозы алуды көбейту əдістерін; қой мен ешкі ауруының алдын алуды; антибиотиктер мен микроэлементтерді қолдану ережесін; мал тұқымын асылдандыру жəне зоотехникалық есепті жүргізу ережесін. Параграф 5. Қой өсіру кешендері мен механикаландырылған фермаларының операторы, 6-разряд 910. Жұмыс сипаттамасы: асыл тұқымды аналық қой басын, ешкілерді, қойларды, қошқарлар мен 1,5 жасқа дейінгі тұсақтарды (тушаларды ) фермалар мен мал өсіру кешендерінде күту жөніндегі механикаландырылған жұмыстар; малды азықтандыру, суару, қиын шығару; асыл тұқымды мал басының сапасын жақсарту жəне төл алуды көбейту жөніндегі іс-шараларды орындау; қойлар мен ешкілерді электрмен қырқу машиналарында жылдамдатылған əдіспен механикаландырылған қырқу. 911. Білуге тиіс: асыл тұқымды аналықтарды, қошқарларды, жас төлді кешенді механикаландырылған жағдайда ұстау жəне өсіру технологиясын; асыл тұқымды қой басының сапасын жақсарту əдістерін; механикаландыру құралдарының құрылымын; жабдықтар мен механизмдерді басқару жəне баптау ережесін; жылдамдатылған əдіспен механикаландырылған қырқу жолдарын. 90. Малды ветеринарлық өңдеу жөніндегі оператор Параграф 1. Малды ветеринарлық өңдеу жөніндегі оператор, 5-разряд 912. Жұмыс сипаттамасы: емдеу-алдын ала өңдеу, термометриялау, екпе жасау, мал мен құсты жаппай зерттеу кезінде диагностикалық препараттар енгізу; мал мен құстың ауруының жəне шығынын болдырмаудың алдын алу-ветеринарлық іс-шараларды орындау; изолятордағы ауру малдарды күту; малдарды емдеу кезінде ветеринар мамандарға көмек көрсету; жарақаттану, улану кезінде малдарға алғашқы көмек көрсету; жараларын өңдеу; малды пішу; төлдету кезінде жəне зерттеуге материал алу кезінде ветеринар мамандарға көмек көрсету. 913. Білуге тиіс: малдың анатомиясы мен физиологиясы негіздерін; мал шаруашылығы өнімдерін өндірістік кешенде өндіру технологиясы принципін; құстар мен малдың анағұрлым кең тараған аурулары туралы негізгі деректерді жəне оларды диагностикалау принциптерін; алдын алу жəне ауру малды емдеу шараларын; жиі қолданылатын емдік заттарды, олардың мал ағзасына əсерін жəне малға беру тəсілдерін; медикаменттерді, биопрепараттарды, зарарсыздандыру заттарын, инструменттермен зарарсыздандыратын техниканы сақтау жəне пайдалану тəртібін, малды жаппай егуді жəне басқа да ветеринарлық өңдеуді жүргізу тəртібін, егу құралдарын, аспаптар мен аппараттарды, оның ішінде аэрозольді вакциналау заттарын; ветеринарлық-санитарлық ереже мен ветеринарлық заңнама негіздерін; малдармен жəне улы заттармен жұмыс кезіндегі жеке гигиена ережесін. 91. Мал мен құсты жасанды ұрықтандыру операторы Параграф 1. Мал мен құсты жасанды ұрықтандыру операторы, 4-разряд 914. Жұмыс сипаттамасы: жасанды ұрықтандыруға белгіленген мал мен құсты санитарлық өңдеуді жүргізу; жасанды ұрықтандыру пунктін таза ұстау; ұрықтандырылған мал мен құстың есебін жүргізу; орамалдар мен арнаулы киімді жуу; пунктті жылыту жəне жинау. 915. Білуге тиіс: жабдықпен жəне реактивтермен жұмыс істеу ережесін; малдарды ұрықтандыру мерзімдерін; ұрықтандыру жолдарын, мал мен құсты санитарлық өңдеу тəсілдерін; сперманың сапасын бағалау əдістерін.

(Соңы 19-бетте).


20

www.egemen.kz

Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің бұйрығы 2013 жылғы 23 тамыз

№303

№ 1 3

Астана қаласы

Спортшылар үшін төрт жылдық (олимпиадалық) кезеңге біліктілік талаптарын бекіту туралы (Жалғасы. Басы 220-221-нөмірлерде). ДЗЮДО (Ерлер)

Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген бапкері: Спортшыларды даярлап шығару: Олимпиада ойындарында 1-6 орынға; немесе Ересектер арасында Əлем чемпионатында 1-3 орынға; немесе Азия ойындарында 1-ші орынға; немесе Жастар арасындағы Əлем чемпионатында 1-ші орынға; немесе Жасөспірімдер арасында Əлем чемпионатына екі жеңімпазды; немесе Жастар арасында Əлем чемпионатына екі жеңімпазды: Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген спорт шебері Орын алу: Олимпиадалық ойындарда 1-3 орын; Ересектер арасында Əлем чемпионатында 1-2 орын: Қазақстан Республикасының халықаралық дəрежедегі спорт шебері Орын алу: Олимпиадалық ойындарда 5-8 орын; Əлем чемпионатында 3-6 орын; Дүниежүзілік Универсиадада 1-2 орын; Азия ойындарында 1-3 орын; Азия чемпионатында 1-2 орын; Əлем үздік кубогы ХЖ «Гран Слам», «Гран-При» 1-2 орын; Жасөспірімдер Олимпиадалық ойындарында 1 орын; Əскери қызметкерлер арасында Əлем чемпионатында 1-2 орын; Жастар арасында Əлем чемпионатында 1-2 орын. Қазақстан Республикасының спорт шебері Орын алу: Қазақстан Республикасының ересектер арасындағы чемпионатында 1-3 орын; Қазақстан Республикасының спартакиадасында 1-3 орын; 23 жасқа дейінгі Қазақстан Республикасының чемпионатында 1-2 орын; Юниорлар арасында Қазақстан Республикасының чемпионатында 1-орын; Қазақстан Республикасының Жастар ойындарында 1-3 орын; ҚР ЕБ Б. Сейсембаеваны еске алу Халықаралық жарысында 1-орын; КСРО Батыры М.Мəметованы еске алу Халықаралық жарысында 1-орын; Спорт шебері М.Чегеевті еске алу Халықаралық жарысында 1-орын; Т. Жолдыбаевты еске алу Халықаралық жарысында 1-орын; Юниорлар арасында Азия Чемпионатында 1-3 орын: Ескерту: ҚР СШ нормативтерін орындау кезінде жарыста саны 12-ден кем емес спортшылар жəне 5-тен кем емес команда қатысу керек, спортшы 3 реттен кем емес жеңу керек. Қазақстан Республикасы спорт шеберіне үміткер Орын алу: Қазақстан Республикасындағы чемпионатта 5-6 орын; 23 жасқа дейінгі Қазақстан Республикасындағы чемпионатта 3-6 орын; Қазақстан Республикасындағы юниорлық чемпионатта 2-6 орын; Қазақстан Республикасындағы жасөспірімдер чемпионатында 1-3 орын; Ересектер арасында Алматы жəне Астана қалаларында жəне облыстардың аймақтық чемпионаттарында 1-орын; Бұқаралық-спорт күнтізбесіне енгізілген Халықаралық жəне Республикалық жарыстарда (ересектер, жастар, жасөспірімдер) 1-3 орын. ҚР СШК нормативтерін орындау кезінде жарыста саны 12-ден кем емес спортшылар жəне 5-тен кем емес команда қатысу керек, спортшы 3 реттен кем емес жеңу керек. І разряд Қалалық ауқымнан төмен емес жарыстарда бір жыл ішінде І разрядтың əртүрлі спортшыларын 8 рет жеңу жəне ІІ разрядтың спортшыларын 16 рет жеңу. ІІ разряд Аудандық ауқымнан төмен емес жарыстарда бір жыл ішінде ІІ разрядтың əртүрлі спортшыларын 6 рет жеңу. І жасөспірімдер разряды Облыстың, қалалардың жасөспірімдік біріншілігінде берілген салмақ категориясында І жасөспірімдер разрядының 4-тен кем емес спортшылары қатысады деген шартпен 1 орын алу немесе бір жыл ішінде кез келген ауқымдағы жарыстарда ІІ жасөспірімдер разрядының спортшыларын 10 рет жеңу. ІІ жасөспірімдер разряды Кез келген ауқымдағы жарыстарда бір жыл ішінде ІІ жасөспірімдер разрядындағы əртүрлі спортшыларды 4 рет жеңу. Міндетті шарт: жүйелі шұғылдану өтілі – 1,5 жыл. (Əйелдер) Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген бапкері: Спортшыларды даярлап шығару: Олимпиадалық ойындарында 1-6 орынға; немесе Ересектер арасында Əлем чемпионатында 1-3 орынға; немесе Азия ойындарында 1-ші орынға; немесе Жасөспірімдер арасындағы Олимпиадалық ойындарда 1-орын; немесе Жастар арасындағы Əлем чемпионатында 1-ші орынға; немесе Жасөспірімдер арасында Əлем чемпионатына екі жеңімпазды; немесе Жастар арасында Əлем чемпионатына екі жүлдегерді: Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген спорт шебері Орын алу: Олимпиадалық ойындарда 1-3 орын; Ересектер арасында Əлем чемпионатында 1-2 орын: Қазақстан Республикасының халықаралық дəрежедегі спорт шебері Орын алу: Олимпиадалық ойындарда 5-8 орын; Əлем чемпионатында 3-6 орын; Дүниежүзілік Универсиадада 1-2 орын; Азия ойындарында 1-3 орын; Азия чемпионатында 1-2 орын; Əлем үздік кубогы ХЖ «Гран Слам», «Гран-При» 1-2 орын; Жасөспірімдер Олимпиадалық ойындарында 1-орын; Əскери қызметкерлер арасында Əлем чемпионатында 1-2 орын; Жастар арасындағы Əлем чемпионатында 1-2 орын. Қазақстан Республикасының спорт шебері Орын алу: Қазақстан Республикасының ересектер арасындағы чемпионатында 1-3 орын; Қазақстан Республикасының спартакиадасында 1-3 орын; 23 жасқа дейінгі Қазақстан Республикасының чемпионатында 1-2 орын; Юниорлар арасында Қазақстан Республикасының чемпионатында 1-орын; Қазақстан Республикасының Жастар ойындарында 1-орын; ҚР ЕБ Б. Сейсембаеваны еске алу Халықаралық жарысында 1-орын; КСРО Батыры М.Мəметованы еске алу Халықаралық жарысында 1-орын; Спорт шебері М.Чегеевті еске алу Халықаралық жарысында 1-орын; Т. Жолдыбаевты еске алу Халықаралық жарысында 1-орын; Юниорлар арасында Азия Чемпионатында 1-3 орын: Ескерту: ҚР СШ нормативтерін орындау кезінде жарыста саны 12-ден кем емес спортшылар жəне 5-тен кем емес команда қатысу керек, спортшы 3 реттен кем емес жеңу керек. Қазақстан Республикасы спорт шеберіне үміткер Орын алу: Қазақстан Республикасындағы чемпионатта 5-6 орын; 23 жасқа дейінгі Қазақстан Республикасындағы чемпионатта 3-6 орын; Қазақстан Республикасындағы юниорлық чемпионатта 2-6 орын; Қазақстан Республикасындағы жасөспірімдер чемпионатында 1-3 орын; Ересектер арасында Алматы жəне Астана қалаларында жəне облыстардың аймақтық чемпионаттарында 1-орын; Бұқаралық-спорт күнтізбесіне енгізілген Халықаралық жəне Республикалық жарыстарда (ересектер, жастар, жасөспірімдер) 1-3 орын. ҚР СШК нормативтерін орындау кезінде жарыста саны 12-ден кем емес спортшылар жəне 5-тен кем емес команда қатысу керек, спортшы 3-тен кем емес рет жеңу керек. І разряды Қалалық ауқымнан төмен емес жарыстарда бір жыл ішінде І разрядтың əртүрлі спортшыларын 8 рет жеңу жəне ІІ разрядтың спортшыларын 16 рет жеңу. ІІ разряды Аудандық ауқымнан төмен емес