Page 1

Бїгінгі нґмірде:

№232 (28455) 27 ҚАРАША БЕЙСЕНБІ 2014 ЖЫЛ

● Өңір өмірі

Жаѕарєан, жасарєан Оѕтїстік Елбасыныѕ тапсырмаларын мїлтіксіз орындап келеді Бақтияр ТАЙЖАН,

Адам жақсы өмірге тез бейімделеді жəне бұрынғы қиындықтарды тез ұмытады білемін. Ташкенді ертеден «нанды қала» дейді. Онымен қоңсы Шымкент те нанды қала. Тəуліктің қай мезгілінде келсеңіз де есігі ашық мейрамхана, кафе, асхана табасыз. Сексеуіл отына майы шыжғырылған кəуап, тандыр пеште иісі мұрынды жарып пісіп жатқан нан, сөлі сорғалаған самса. Тоқшылық иісі бұрқыраған ауаның өзі тойдырардай. Бір қызығы, өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары шымкенттіктер күтетін қонағын сыртқа ала жөнелуге тырысатын. Сайрам барсаң Ақсу өзенінің үстінен бойлай салынған «Диірмен», Төле би барсаң жол айырығындағы «Зигзаг» кафесі. Ордабасы ауданы бағытына шықсаң «Коммунизм жолы» деген елді мекен болды. Коммунизм десе баяғыда айта беретіндей «сен же, мен же» – көше бойы дəмхана. Қазір шымкенттіктер бұрынғының бəрін ұмытты. «Коммунизмге» сол жердің тұрғындары мен ұзын жолдың үстіндегілер болмаса өзін-өзі сыйлайтын жұрт бара бермейді. Шымкентіңізде АҚШ-тың президентін күтемін десеңіз де еш ұялмай апара беретіндей мейрамханалар жыртылып айырылады. (Соңы 9-бетте).

Елбасыныѕ апталыќ кестесі

Күн тəртібіндегі «2004 жылғы 19 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Беларусь Республикасының Үкіметі арасындағы халықаралық автомобиль қатынасы туралы келісімге өзгерістер енгізу туралы хаттаманы ратификациялау туралы» заң жобасы бойынша Инвестициялар жəне

Əлеуметтік саясаттыѕ тиімділігі жоєары

аумағы арқылы ең қысқа жолмен жүк тасымалын қамтамасыз ететін болады. 5 желтоқсанда Француз Рес пуб лика сының Президенті Франсуа Олланд рес ми сапармен Қазақ станға ке леді. Екі жақты кездесулер аясында Нұрсұлтан Назарбаевтың 2012 жылы Францияға барған сапарында жасалған уағдаластықтардың жүзеге асырылу барысы қаралып, өзара ынтымақтастықты нығайту мəселелері талқыланады.

Мəжіліс Төрағасы Қабиболла Жақыповтың жетекшілігімен өткен палатаның кешегі жалпы отырысында Беларусьпен арадағы халықаралық автомобиль қатынасы туралы келісімге өзгерістер енгізу мəселесі қаралды. Сондай-ақ, палата ТМД шеңберінде құпия ақпаратты қорғау келісімін ратификациялауды да талқыға салды. «Егемен Қазақстан».

● Президент поштасынан

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың атына Қостанай облысындағы Қашар кентінің тұрғыны Мария Костинадан хат келді, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі.

Тасымалєа тосќауыл ќойылмайды

Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ,

● Сүйінші!

Сана сілкіндірген сара сґз Ел газеті «Егемен Қазақстан» ел өміріндегі елеулі оқиғаларға тақырыптық жинақтар арнау дəстүрін жалғастырып келеді. Бұған дейін шыққан «Елбасы», «Тəуелсіздік», «Салтанат», «Астана», «Дінтұтқа», «Олжалы отызыншы Олимпиада» кітаптарының қатарына таяуда тағы бір бағалы басылым қосылды. Ол – Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың Ұлытаудағы сұхбатына үн қосқан толғаныстардан құрастырылған «Ұлт ұясындағы ұлағат» атты кітап. Бүгін, 27 қарашада Астанадағы Ұлттық академиялық кітапханада осы жинақтың тұсаукесер рəсімі өткізіледі. Оқырман назарына жинаққа жазылған алғысөзді ұсынып отырмыз.

«Егемен Қазақстан».

Президенттің баспасөз қызметі Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың қаты суымен өтетін алдағы іс-шаралар аңдатпасы туралы хабарлады. 1 желтоқсанда Тұң ғыш Пре зи дент күніне арналған мерекелік шаралар аясында Мемлекет басшысының байрағын салтанатты түрде көтеру жəне Мемлекеттік күзет қызметінің туын тапсыру рəсімі өтеді. Сондай-ақ, Қазақстан Пре зи денті сол күні жаңажылдық Бас шыршаның шы рағын жағу рə сіміне қатысады деп күтілуде. 2 желтоқсанға Мемлекет басшысының Түрікменстанға ресми сапары жоспарланған. Оның аясында сол елдің басшылығымен келіссөздер өтеді. 3 желтоқсанда Ел басы Қа зақ стан, Түрікменстан жəне Иран аумағы арқылы өтетін «Өзен – Берекет – Гөрган» халықаралық теміржол магистралінің ашылуына қатысады. Бұл теміржол аталған елдердің

Ел мен жер киесі 5-бет Жалєан дəрі-дəрмектерді ќалай аныќтауєа болады? 6-бет «Періште» сыйлаєан лазер 9-бет Ерлікке лайыќ ерен баєа 12-бет

даму бірінші вице-министрі Жеңіс Қасымбек баяндап берді. Оның айтуынша, Беларусь Республикасы халықаралық автомобиль тасымалдары саласында Қазақстан үшін өте маңызды. Еуропаға өтетін транзиттің 75 пайызы Беларусь аумағы арқылы жасалады. Яғни, 12 мың тасымалдың 9 мыңы осы ел аумағы арқылы өтеді. (Соңы 6-бетте).

Автор өз хатында Мемлекет басшысына елдің денсаулық сақтау саласы қарқынды дамып келе жатқаны үшін ризашылығын білдіріп, соның арқасында қазақстандықтарға өз Отанында білікті медициналық көмек алу мүмкіндігі туғанын айтады. М.Костина, сондай-ақ, елдің əл-ауқаты артып келе жатқанына жəне халықтың барлық топтарын қолдауға бағытталған мемлекеттік əлеуметтік саясаттың

тиімділігіне де назар аударған. Сонымен қатар, автор Қазақстанның халықаралық аренадағы жоғары беделін атай отырып, соның арқасында еліміз дүниежүзінде құрмет пен танымалдылыққа ие болып отырғанын атап көрсеткен. Соңында М.Костина Нұрсұлтан Назарбаевқа денсаулық тілеп, жауапты лауазымында табысты болуына, Қазақстан халқына лайықты қызмет ете беруіне тілектестігін білдірген.

Мемлекеттік рəміздер – Тəуелсіздік символдары

Кеше Ақордада Мемлекеттік хатшы Гүлшара Əбдіқалықова Мемлекеттік рəміздер жөніндегі республикалық комиссияның үстіміздегі жылғы соңғы отырысын өткізді. Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Отанымызды құрметтеу Мемлекеттік рəміздерге деген құрметтен басталатыны белгілі, деп бастады өзінің кіріспе сөзін Мемлекеттік хатшы. Сондықтан біздің комиссиямыз рəміздерді қолдану талаптарының сақталуын, осы саладағы техникалық талаптардың орындалу барысын қадағалайды. Бүгін екі министрліктің осы мəселе бойынша жұмысын қарастырамыз, деді Г.Əбдіқалықова. Айта кететін жайт, Мемлекеттік рəміз дер – мемлекеттің тəуелсіздігін

білдіретін символикалық айырым белгі лері. Мемлекеттік рəміздер белгілі бір мағына берерлік өзара үйлесімде орналастырылған жанды-жан сыз заттардың бейнелерінен құрастырылады. Мұндай бейнелер үйлесімінен мемлекеттің, елдің арман-мұраты, өзін өзі түйсінуі көрініс береді. Мемлекеттік рəміздер тəуелсіздік нышаны ретінде ерекше қадірленіп, оларға биік мəртебе беріледі, сондықтан да мемлекет адамдарға мемлекеттік рəміздерді қастерлеуді парыз етеді. (Соңы 6-бетте).

«НЎРЛЫ ЖОЛ – БОЛАШАЌЌА БАСТАР ЖОЛ»

Астанада Саясаттанушылар конгресі бірнеше жылдан бері табысты жұмыс істеуде. Оның бүкіл əлем бойынша көптеген əріптестері бар. Жəне қысқа мерзім ішінде Конгресc шеңберінде біздің еліміздің дамуының кең көлемді мəселелерін үнемі талқылап отыратын Қазақстан достарының клубы қалыптасты. 2014 жылғы 25 қарашада Астанада жалпыұлттық тарихи даталар: 1 желтоқсан – Тұңғыш Президент күніне жəне 16 желтоқсан – Тəуелсіздік күніне арналған халықаралық сарапшылардың дөңгелек үстелі өтті. Сарапшылар сондай-ақ, Президент

Н.Ə.На зарбаевтың «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты Қазақстан халқына Жолдауын, «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясатын Қазақстанның əлем нің ең дамыған 30 елінің қатарына қосылу жөніндегі стратегиялық мақсатына қол жеткізу мəтінінде талдады. Дөңгелек үстел барысында VOX POPULI ғылыми-зерттеу орталығының президенті, профессортүркітанушы Эрмано Визинтайнер (Италия), Австрия Ұлттық қорғаныс академиясының аға ғылыми қызметкері Мартин Малек, Дж.Неру атындағы университеттің Ресей жəне Орталық Азия елдерін зерттеу орталығының төрағасы Моханти

Арун (Үндістан), саясаттанушы, Ұлттық стратегия институтының халықаралық жобалар бойынша директоры Юрий Солозобов (Ресей Федерациясы), Шығысеуропалық зерттеулер институтының сарапшысы Владислав Соколовский (Польша), Жоғары геосаяси зерттеулер жəне аралас ғылымдар институтының президенті Тиберио Грациани (Италия), Ақпараттар жəне саяси талдау орталығының президенті Хуман Садри (АҚШ) сияқты белгілі ғалымдар сөз сөйледі. –––––––––––––––––––––– Дөңгелек үстелге қатысушылардың пікірлерін 2-3-беттерден оқисыздар.

«Ел басқарған адамға қойылар басты талаптың, тіпті басты шарттың бірі – ойшылдық. Ой оңды болмайынша, іс оңды болмайды. Назарбаевты əлемдік ауқымдағы саңлақ саясаткер ретінде танытып отырған факторлардың бірі де ойшылдығында жатыр» – 2003 жылы «Президент сыйлығының лауреаттары» сериясымен жарық көрген «Елдік сыны» атты кітабымызда осылай жазған екенбіз. Одан бергі бір мүшелдей уақыт ішінде газет басшысы ретінде Елбасының ондаған еңбектерін, жүздеген сөздерін бас басылым бетінде алдымен жариялауға, олардың орыс тілінде айтылған тұстарын аударуға араластық, журналист ретінде Президент пырағына мінгесіп, талай елге бардық, дүйім дүниенің додаларына түскенін көрдік, жаһандық жиындарда жарқылдай сөйлегенін тыңдадық. Кейінгі жылдарда Нұрсұлтан Назарбаевтың танымал ғалым, қоғам қайраткері Махмұт Қасымбековтің жетекшілігімен жарық көріп жатқан қалың-қалың тоғыз томнан тұратын таңдамалы сөздерінің қазақша басылымының арнаулы редакторлығына бекітіліп, шамамен алты мың беттей мəтіннің аудармаларын түзеу, жетілдіру, сөйлем-сөйлемімен салыстыру, сөзсөзімен тексеру барысында Президенттің ширек ғасыр уақыт аралығындағы ойтолғаныстарына бұрынғыдан да қаныға түстік, еліміздің мына дүбірлі дүниеде, əлем-жəлем əлемде əуелде танылуының, одан кейін мойындалуының, бара-бара құрметтелуінің ең басты себептерінің бірі қолға алғанның бəрін жүйелі оймен, жолымен, жөнімен жүзеге асыратын сарабдал санада жатқанына көз жеткізе түстік. Оған мысалды жүз-жүздеп келтіре беруге болады. 1992 жылдың жазынан (ол кезде Президент Аппаратында бөлім меңгерушісінің орынбасары болатынбыз) қат-қабат бір шаруаға кірістік те кеттік. Ол шаруа – Елбасының ұсынысы бойынша Дүниежүзі қазақтарының құрылтайын ұйымдастыру еді. Құрылтайға қатысты дайындалған қызметтік қағаздардың бірінің шекесіне Президенттің өз қолымен қиғаштатып: «Келген ағайынды елмен таныстыру керек. Түркістанға, Ұлытауға алып бару дұрыс болады. Түркістан – діннің киесі, Ұлытау – елдің киесі» деп жазғаны есте. Кейіннен дəл солай ұйымдастырылды да. Екі бағытқа аттанған қандастарымыз да ерекше толқып, тебіреніп, разы көңілмен қайтты. «Хабар» арнасынан Елбасының Ұлытау төріндегі сұхбаты беріле бастаған алғашқы сəттерде дəл сол сөз – «Ұлытау – елдің киесі» деген сөз санаға сарт ете қалған еді. Ə дегеннен-ақ «Мына өзіміз келіп отырған Ұлытау – өте қасиетті жер» деп бастап, «Қазақстанда осындай қасиетті жерлер көп. Дегенмен, Ұлытаудың орны бір басқа» деп жалғастырып, ең биігі 1100 метрден аспайтын таудың алабөтен ардақталып, Ұлытау аталуының сырын ұғындырып, «Қазақстанның кіндік ортасының» елді біріктірудегі, бар қазақты бір тудың астына жинаудағы қасиетін тереңнен тартып түсіндірген Президент айналасы жарты сағаттық сұхбаттың барысында əлемдік саясаттың, ел экономикасының қатпарқатпар қыртыстарын қопара қозғады, діннің, тілдің, тарихтың, дəстүрдің қилықилы мəселелерінің мəнісін ашты. Мысалы, «Тілдің өз қасиеті бар. Тіл жоғалатын болса, сол қасиет те жоғалады» деп тілдің адам өміріндегі, қоғам өміріндегі орнын айшықтады. Əйтпесе, «Бақытсызбын» деген адам бақытсыз болады» деген сөздің мəніне үңіліп көрейікші. Расында да, өзін бақытты сезіне алмайтын адамның бақытты болуы əсте мүмкін емес. Бізге бұрынырақта берген бір сұхбатында Елбасымыз: «Бақыт бағасын білгеннің ғана басында тұрады» деп те айтқан еді. Нұрсұлтан Əбішұлы Ұлытау сұхбатында көптің көңілін күпті етіп жүрген күрделі жайлардың да түйінін аз сөзбен тарқатып, қолмен қойғандай түсіндіріп өтті. «Түсінгісі келмейтін адам бəрібір ұқпайды» дегенді қосып қоюды да ұмытқан жоқ. Ал түсінгісі келген адам идеясын о баста Елбасымыздың өзі ұсынған Еуразиялық экономикалық одақ біздің

мына жаһандасқан, жанталасқан, жағаласа жарысқан замандағы жүрер жалғыз жолымыз екенін түсінді. «17 миллион халықты қамтамасыз етіп болғаннан кейін ары қарай қалай өсеміз? Егер біздің шығарған тауарларымызды біреу сатып алмаса, ол қоймада тұрып қалады. Ол сатылмағаннан кейін зауыт тоқтайды. Зауытта істейтін жұмысшының бəрі жұмыстан босайды. Жалақысынан айырылады. Бала-шағасын асырай алмай, босып кетеді. Сондықтан жақын көршілермен экономикалық қарымқатынас жасау маңдайымызға жазылған нəрсе. Мұны ешкім шекесі қызғаннан жасамайды. Мүмкіндігіміз осындай, басқа амалымыз жоқ. Сондықтан, экономикалық одақ құрдық. Саяси емес, экономикалық одақ. Бұл – дұрыс. Мен бұған зерттепбіліп, шын көңілмен барып отырмын» деп тұрып, соқырға таяқ ұстатқандай етіп, өте қарапайым ұғымдармен, өте қарапайым сөздермен айтты. Президент сұхбаты халықтың бойындағы əлеуметтік оптимизм рухын бұрынғыдан да биіктетіп беруімен де бағалы. «Қазақстанның болашағы өте жарқын! Біздің балаларымыз бен немерелеріміз бұдан да керемет елде өмір сүреді деп ойлаймын». «Заман өтеді, уақыт алға жылжиды. Ұрпақтар бірінің жолын бірі жалғайды. Бірақ ата-бабамыздың жері осылай болып қала береді. Осындай əулиелі жерден қуат алған халқымыз ата-бабалар жолымен жүреді деп санаймын. Ол жол – сара жол, Мəңгілік Елдің жолы!» – мұндай сөздерден қай қазақ бойына қуат, ойына шуақ алмай тұра алады! Солай болғандықтан да Елбасы сұхбатындағы Ұлытаудай ұлы таудың айрықша аурасының əсерімен əдеттегіден де əсерлі естілген сөздер, елдің Президенті ретіндегі, елдің бір перзенті ретіндегі жүректен шыққан сөздер елдің жүрегіне жетті. Бұл сұхбаттың шын мəнінде сана сілкіндірер сара сөз екендігі, нағыз тарихи сөз екендігі алғашқы күндерденақ халқымыздың рухын асқақтатып ала жөнелгенінен де танылды. Сұхбат жарияланысымен «Егемен Қазақстанға» жедел жолданған пікірлердің, мақалалардың көптігі сондайлық, əуелгі бетте оларды тіпті айқарма беттерге де орналастыруға тура келді. Қатардағы оқырмандар да, ақ басты академиктер де ұлт ұясы атанған Ұлытау төріндегі тағылымды толғаныс Елбасымыздың елім деген, жерім деген, тілім деген ер көңілін, перзенттік пейілін тамаша танытатынын, мына алмағайып əлемдегі біздің алдағы өміріміздің бағытбағдарын берік белгілеп беретінін ақтарыла айтты. Біз «Егемен Қазақстанның» материалдарынан құрастырған бұл кітапта Елбасымыздың тарихи сұхбаты туралы жарияланымдарды жұртшылыққа жинақтай жеткізу мақсат етілді. Ұлытау ұлағаты жалғаса беретін болады. Сауытбек АБДРАХМАНОВ, «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» акционерлік қоғамының президенті.


2

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

ТЎЅЄЫШ ПРЕЗИДЕНТ

«Нўрлы Жол –

Бағлан МАЙЛЫБАЕВ, Қазақстан

Республикасы Президенті Əкімшілігі Басшысының орынбасары, заң ғылымдарының докторы.

Тарихи көшбасшылар өзінің ауқымды ойының көлемінде əрекет етеді. Президент Нұрсұлтан Назарбаев ғасырлар мен құрлықтар ауқымында ойлайды. Бүгін біз Елбасының Қазақстан-2050 Стратегиясы бойынша жаһандық мақсаты елімізді биіктеткендігін көріп отырмыз. Осынау тарихи биіктікке қол арта отырып, Мемлекет басшысы қазақстандық қазіргі ұрпақты ұлы істерге бастауда. Сонымен бірге, тек ұлы халық қана Нұрсұлтан Назарбаев сынды Қазақстан Президентін туындататындығы анық. Көшбасшы жиырма жылдың ішінде үлкен мақ саттарға қол жеткізеді. Мемлекетке бұл уақыт үшін бірнеше ғасыр қажет. Н.Ə.Назарбаев институттық сағат уақытын қазақстандықтардың бар болғаны бір ұрпағының ғана өміріне қайта пішімдей алды – жəне бұл біздің Президентіміздің орасан зор еңбегі. Қазіргі əлем дегеніміз, бұл – ақпараттық желілердің жəне жаңа технологиялардың жаһандық матрицасынан тоқылған кілем тектес. Онда уақыт пен кеңістік мейлінше сығымдалған. Бұл дегеніңіз адамзатта бұрын болмаған экономикалық жəне саяси три го нометриялардың мүлдем жаңа сапасы. Пре з идент 2050 Стратегиясында нақ осыны көрсетті. Енді адамзат «сығымдалған тарихи уақыт дəуірінде» өмір сүруде. Мұнда «ертең» – бұл 20 жылдық кезең, ал «бүрсүгіні» – бүтіндей 30 жыл. Елбасы тарихи көкжиекпен ойлайды. Бұл мемлекет пен қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етуде. Мемлекет басшысы қазақстандықтардың көзқарасын ХХІ ғасырдың тереңінен біріктіріп, біздің жалпы Бүгініміз бен Болашағымыздың форсайт-жобасын құруда. Сондықтан да Президент «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты халыққа Жолдауында Қазақстанның инфрақұрылымдық тарихының негізгі тарауын ашты. Жаңа Экономикалық Саясат – Мемлекет басшысының əлемдік дамудың күрделілігіне айқын жауабы. Ол бірқатар келесі сипаттамалар беруге болатын синергиялық тиімділікке бағытталған. Оған төмендегідей сипаттама беруге болады. Біріншіден, Нұрлы Жол – бұл геосаясаттағы тектоникалық қозғалыстарға берілген жүйелі жауап жəне превентивті шаралар жоспары. Олар қоғамдағы əлеуметтік жайлылық сапасын қамтамасыз ету мүмкіндігін береді. Оларда жаңа конструктивті шешімдердің тиімді комбинациялары мен елдің қолда бар ресурстары тоғыстырылған. Екіншіден, Нұрлы Жол – бұл ұлттық экономиканың инфрақұрылымдық желісін жаңғырту. Бұл Астанадан бастап өңірлерге дейінгі дамудың «қан ағысын» күшейтеді. Президент Жолдауында нақты тапсырмаларды белгілеп берді. Қазақстандықтардың өміріне жағымды əсер ететін 20 қаланы дамыту міндетін қойды. Мұның өзінде Мемлекет басшысы ауқымдылық пен нақтылық арасының теңгерілімін айқын ажыратқан. Сондықтан ұзақмерзімді мақсаттар картасы əркімге түсінікті де қарапайым. Үшіншіден, Нұрлы Жол – бұл қазақстандықтардың əр күнгі талап-тілегі мен əлемнің неғұрлым дамыған 30 елінің қатарына ену сынды ауқымды жоспары арасындағы оперативтік-стратегиялық байланыс. Төртіншіден, Нұрлы Жол – шағын жəне орта бизнесті, азаматтардың іскерлік жинақылығын қазіргі замандық инфрақұрылымы негізінде дамытудың катализаторы. Президенттің тапсырмасы бойынша Ұлттық қордан шағын жəне орта бизнесті қолдау мен несиелендіруге 100 миллиард теңге бөлініп, ол толықтай игерілді. Мемлекет басшысы өзінің жаңа Жолдауында шағын жəне орта бизнесті жеңілдікті несиелеуге тағы да 100 миллиард теңге бөлу жөнінде тапсырма берді. Міне, мемлекеттің кəсіпкерлерге деген нақты қамқорлығы! Президент өзінің темірдей ерік-жігерімен елді мəңгілік біріктіру жолындағы кедергілерді бұзып-жара отырып, кеңістікті интеграциялауда. Жолдар бизнесмүмкіндікті арттырады жəне орнықты əлеуметтік байланысты құрады. Жолдардың тарамды жүйелері қазақстандықтардың еліміз бойынша еркін қозғалу дағдысын қалыптастырады. Магистральдар адамдар мен өңірлер арасындағы қашықтықты қысқартады. Адамның уақытын оның пайдасына жұмсауын қамтамасыз етеді. Қазақстан Президенті əрқашанда, тіпті жаһандық дағдарыс жылдарында да өзіне сенімді. Қазақстан басшысы болашақтың құралдарынан оза қимылдауда. Бесіншіден, Нұрлы Жол еліміздің интеграциялық қозғалысын жеделдетеді. Нұрсұлтан Назарбаевтың халықаралық беделінің арқасында Қазақстан қазіргі əлемге терең интеграцияланған экстравертті мемлекетке айналды. Экономиканың жаңа инфрақұрылымдық интерфейсі біздің инвестициялық жəне туристік тартымдылығымызды арттыруда. Алтыншыдан, Мемлекет басшысының атап көрсеткеніндей, Жаңа Экономикалық Саясаттың практикалық базасын құрайтын Инфрақұрылымдық даму жоспары 5 жылға есептелген. Былайша айтқанда ол елдің инновациялықиндустриялық дамуының Екінші бесжылдығымен сəйкес келеді. Инвестициялар жаңа президенттік жоспар бойынша 6 триллион теңгені құрайтын болады. Алайда, ондағы мемлекеттің үлесі тек 15 пайыз. Қалғанының барлығы – жеке инвестициялар. Астанадан Қазақстанның барлық өңірлеріне – оңтүстік, шығыс жəне батыс бағыттарына қазіргі замандық көлік магистральдары тартылу үстінде. Президент өзінің Жолдауында бұл магистральдарды жүректен бастау алған артерияларға бекерден-бекер теңеген жоқ. Астана – ол біздің мемлекетіміздің жүрегі. Президент тапсырмасы бойынша Каспийдегі теңіз инфрақұрылымы дамытылып, «Қорғас-Шығыс қақпасы» арнаулы экономикалық аймағында қуатты «құрғақ порт» пайда болады. Осының барлығы əлеуметтік дамудың жаңа желілері үшін жағдай туғызады. Өйткені, Қазақстанда өмір жолдардың бойы мен олардың қиылыстарында əрдайым қайнап жатқан. ХХІ ғасырда да осылай болады! Нұрлы Жол индустриялық трафиктің артып отырған жағдайында біздің көліктік жүйемізді ұзақ жылдарға бұрынырақ нығайтады. Мысал үшін Еуропада көпғасырлық тарихы бар жолдар əлі күнге дейін қызмет етуде. Бұл – экономикалық жəне мəдени мұраның бір бөлігі. Осы секілді Қазақстан Президенті де болашақта бізге ғасырлар бойы қызмет ететін магистральдарды қалыптастыру үстінде. Бұл инфрақұрылымдық дамудың жоғарғы эстакадасы. Бірқатар елдердің үлгісі бойынша қазақстандықтар да негізгі «өмірлік жолдарды» Президенттің атымен «Назарбаев-Highway» деп атайтын уақыттар да алыс қалмаған болар. Сонымен бүтіндей алғанда, Нұрсұлтан Назарбаевтың Жаңа Экономикалық Саясаты Қазақстанды басты мақсатқа – «Стратегия-2050-ді» жүзеге асыруға жақындата түсуде. Ол Елбасының көреген көшбасшылығымен тығыз байланысты жəне біздің əлемімізді ХХІ ғасырға трансформациялаудың қозғаушы күштерін ескерген. Қазіргі замандық саясаттануда «Нұрсұлтан Назарбаев факторы» атты термин бекерден-бекер пайда болған жоқ. Бұл – табысты прагматикалық саясаткердің, реформатордың, тығыз интеграцияны жақтаушының, Қазақстан көшбасшысының факторы. Мемлекет басшысының темірдей жігерінің, тарих пен географияның табиғи қалыптасуының нəтижесінде Қазақстан қазіргі замандық əлемнің актуальды үдерістерінің эпицентріне қойылды. Президент өзінің əрбір əрекеті, əрбір ойластырылған қадамымен «ХХІ ғасырдағы Қазақстан миссиясы – орындалады» дегенді дəлелдеп келеді. Бүгін біздің халқымызға жəне əлемдегі Қазақстанның барлық достарына тиімді мемлекеттілік дегеніміз, бұл – Нұрсұлтан Назарбаевтың құрған жүйесі екендігі барған сайын айқын бола түсті.

Мартин МАЛЕК, Ұлттық Қорғаныс академиясының ғылыми сарапшысы (Австрия). Тіпті, қазақстандықтардың өзі Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың өз елін қандай ауыр биосаяси жағдайларда көтергенін сирек ойлайды. Бұл үшін екі дерек келтірсек те жеткілікті. Біріншіден, сіздердің шекараларыңыздан бар-жоғы 500 шақырым жердегі Ауғанстанда бір ғасыр бойы кескілескен соғыс жалғасып жатыр, ал əлеуметтік жағдайлар тұрақты түрде нашарлап келеді. Екіншіден, посткеңестік тəуелсіздік жылдарында ТМД-ның 12 мемлекеті ішінде тек Қазақстан ғана бірде-бір рет соғыстарға қатысып, азаматтық қақтығыстардың құрбандығына айналған жоқ, дамыған елдердің экономикалық санкцияларын басынан өткерген емес. Еуропа сарапшылар қоғамдастығы Қазақстанның тұрақтылығы «əлем орнықтылығының» кең интегралы мен бітімгершілік бастамаларының жоғары деңгейін Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың жасампаз саясатының нəтижесі деп таниды. Сондықтан, əрі қарай да халықаралық тəжірибеде қолдануға болатын Қазақстан басшысының тұрақтандырушы саясатының заңдылығын нақтылау тарихи тұрғыдан өте маңызды. Бірінші. Ақпарат ғасырында саясат кімнің оң образы жеңетінімен айқындалады. Қазақстан мен Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың халықаралық аренадағы жасампаздық беделі сіздердің елдеріңіздің ХХІ ғасырдағы триумфын айқындайды. Кеңестік кезеңнен Нұрсұлтан Назарбаевқа тек шикізатты экономика мұраға қалса, ол əлеуметтік проблемаларды өткірлендіріп, кеңестік мемлекеттің ыдырауы салдарынан сыртқы қатерлерді күшейте түсті. Бұл жанжалды аймақтар Қазақстан шекарасының бүкіл периметрі бойынша көрініс берді. Н.Ə.Назарбаев Қазақстанның күші жаппай қырып-жоятын қаруды иеленуде емес, моральдық беделде екенін жақсы түсінді. Осындай жағдайларда Қазақстанның ядролық қаруланудан өз еркімен бас тартуы, елге ядросыз мемлекет мəртебесін беруі Қазақстанды əлсіреткен жоқ, қайта күшейте түсті. Əрине, осындай жауапты қадамды табысты жасау үшін Көшбасшының теңдессіз ерік-жігері, төзімділігі, мемлекеттік ақыл-ойы мен интуициясы қажет еді. Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанды өз елінің қауіпсіздігіне, басқалардың қауіпсіздігіне де қатер төндірмейтіндей деңгейде бірте-бірте ядросыз мемлекет жасай білді. Екінші. Адамда күш олар күш біріктіріп іс-əрекет жасағанда пайда болады. Қазақстан бітімгершілік бастамасымен тұтас құрлықтарды біріктіре отырып дəл осылайша жаһандық күшті иеленді. Осы ауқымды жұмыстардың нақты нəтижесінде Қазақстан ядролық таратпауда көшбасшылыққа қол жеткізсе, оны бүгінде АҚШ пен Ресейді қоса алғанда, бүкілəлемдік державалар мойындап отыр. Сондай-ақ, Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға төрағалығы мен Астана декларациясын атап өту қажет. Бұл ЕҚЫҰ саммитінің қорытынды құжаты тарихта тұңғыш рет еуроатлантикалық жəне еуразиялық кеңістікте қауіпсіздік орнатудың біртұтас мақсатын айқындап берді. Осылайша, Қазақстан басшысы жаңа жаһандық басым жүйе құруға теңдессіз үлес қосты. Үшінші. Бұл бейбітшілікті нығайтуға деген бүкіл қазақстандықтардың мақсатын білдіреді. Əр азамат бүгінде бүкіл əлем көріп отырған қуатты, тұрақты жəне сенімді Қазақстан оның күш-жігерінің нəтижесі екенін мақтанышпен айта алады. Тұңғыш Президенттің арқасында Қазақстан жеріндегі мəңгілік бейбітшілікті мойындау тұрғындар үшін басқа мемлекеттерден алған «құрмет белгісі» жəне «ерекшелік ордені» емес, ұлы құрмет пен ғасырлық ынталандыру болды. Төртінші. Президент мазасыз əлем ассиметриясына қарсы іс-қимыл үшін стандартты емес тактика қолданады. Қазақстан көшбасшысында бүгінде тұрақсыздық аймақтары мен табыссыз мемлекеттер ареалдарында қалыптасқан жаһандық тəртіпсіздіктерге қашанда лайықты жауап бар. Нұрсұлтан Назарбаевтың аса көрнекті бастамасы G-GLOBAL жобасы болды. Ол – көпполярлылықтан полюссіз əлемге өтудің кең ауқымды баламасы. Басқа тұжырымдарға қарағанда, бұл – мақсаттарға басқа елдердің үсті арқылы емес, бірлесіп жетудің дана стратегиясы. Бесінші. Нұрсұлтан Назарбаевтың бітімгершілік бағытын ішкі жəне сыртқы саясат арасындағы байланыстылық ерекшелейді. Əлемде Қазақстан оңтайлы жалпыұлттық жəне халықаралық құндылықтарға ие establishedstate – «қалыптасқан мемлекет» ретінде қабылданғалы көп болды. Тұңғыш Президенттің жаһандық шешімдерінің қисынын түсіну үшін Қазақстан халқының тарихы мен мəдениетін, оның көзқарасының өлшеусіз кеңдігі мен шешуші əлемдік үдерістерге көп ғасырлық араласуын тереңнен білу қажет. Осыған байланысты, қазіргі əлемдегі елдің беделі тек саясат пен экономикаға ғана емес, сондай-ақ, мəдени тартымдылығына да тəуелді екенін атап өткім келеді. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан тарихы мен мəдениетін дамытуға қалай қарайтынын бүгінде бүкіл əлем біледі. Мен өз елімнің астанасы – Венада Қазақстан мəдениетінің орталығы ашылғанын шын көңілмен қалар едім. Тұтастай алғанда, барлық құрлықтарда сондай институттар қазақстандық музыканың, əдебиеттің, кинематографияның таралуына оң ықпал еткен болар еді.

Эрмано ВИЗИНТАЙНЕР, профессор-түрколог, VOX POPULI ғылыми-зерттеу орталығының президенті (Италия). Қазақстанның Тұңғыш Президенті – табысты саясаткердің əлемдік эталоны. Ол тəуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап 4-ші классикалық қамқорлық жасап, өзін мемлекетке бірінші кезекте назар аударатын дана басқарушы ретінде көрсетіп келеді. Бірінші қамқорлық – Нұрсұлтан Назарбаев өзінің халқын сыртқы аса қауіпті қатерлерден, оның ішінде, əскери, табиғи, эпидемиялық жəне техногендік апаттардан қорғап келеді. Екінші – «2050 Стратегиясын» прагматикалық экономика арқылы жүзеге асырып, қоғамның əл-ауқатын қамтамасыз етіп отыр. Үшінші – тұжырымдамалық реформалау жолымен құқық қорғау жүйесін дамытып, заң құқығына кепілдік береді. Төртінші – халыққа қоршаған дүниені түсініп, мемлекетті дамытудың мақсатын көретін «Мəңгілік Ел» туралы білімді жəне ұлттық идеяны таратады. Бізді, халықаралық ғылыми қоғамдастықты бірінші кезекте тəуелсіздік жылдарындағы Қазақстан мемлекеттілігінің шешуші міндеттерін нəтижелі орындауға ықпал еткен факторлар қызықтырады. Біріншіден, Қазақстанның ХХІ ғасырдағы табыстарының негізі – бұл Нұрсұлтан Назарбаевтың факторлары. Елдің тəуелсіздігі, бəрінен бұрын, жауапкершілік геометриясымен өлшенеді. Жəне бұл халық тағдыры үшін жауапкершілікті Мемлекет басшысы өзіне алса, басқару таланты мен жағдайды стратегиялық көре білетіндігі арқасында оны толықтай жүзеге асырды. Тұңғыш Президент – бұл Қазақстан егемендігінің алғашқы қозғалтқышы. Қазақстан басшысының жеке еңбегінің нəтижесінде сіздердің елдеріңізде президенттік биліктің барынша ықтимал беделіне қол жеткізілді. Ол жедел дамудың реакторына айналды. Нақ сондықтан, əлемде орнықты көшбасшылықтың феномені Нұрсұлтан Назарбаевтың атымен байланысты. Осы тұрғыдан келгенде, барлық қазақстандықтар мен ел достары 1 желтоқсанда атап өтетін Тұңғыш Президент күнінің тағайындалуы заманауи Қазақстан құрудағы Нұрсұлтан Назарбаевтың тамаша рөлін танудағы абсолютті қисынды қадам болып табылады. Екіншіден, мемлекеттік саясатты қолдаудың халықтан Президентке өтуіндегі өсімтал ағынның факторы. Ол Нұрсұлтан Назарбаев қашанда іс жүзінде абсолютті электоралды қолдауға ие болатын президенттік сайлаулар, сондай-ақ, Мемлекет басшысының кең ауқымды ішкі жəне халықаралық бастамаларын ілгерілету барысында тұрақты көрінеді. Мысалы, Тұңғыш Президенттің Қазақстан туралы – «Мəңгілік Ел» өркениетті идеясы халық тарапынан ақпараттық ғасыр үшін бас айналдырар қолдауға ие болды. Ұлттық құндылықтар ғарышында бұл нағыз квазар – ең мұқият оқып-зерттеуді талап ететін аса жарқын құбылыс. Үшіншіден, инновациялық фактор. Əлемдегі елдердің 90 пайызы шаблондармен өмір сүрсе, Қазақстан – дамудың барлық бағыттарында инновациялық жоба. Төртіншіден, дамудың проактивтік көзқарасы – өз қалауы бойынша стратегиялық модельді қалыптастыру, оқиғалар мен жағдайларға белсенді ықпал ету. Тек осындай тəсіл ғана оң ілгерілетулерге əкеліп, халықаралық ықпал шеңберін кеңейтеді. Бүгінде Еуразия кеңістігінде Қазақстан Президенті айтарлықтай ықпал етпейтін бірде-бір айтулы оқиға жоқ. Бесіншіден, бұл факторға мен жан-жақтырақ тоқталғанды жөн көріп отырмын. Ол – этносаралық қатынастардың табыстылығы. Бейбітшілік пен келісімнің қазақстандық моделі елдің Нұрсұлтан Назарбаев көшбасшылығындағы ең маңызы зор табыстарының бірі болып табылады. Нұрсұлтан Назарбаев саясатының үлгісі этностық əртүрлілік бірінші кезекте игілік пен табыстың қайнар көзі болып табылатынын айқын көрсетеді. Бұл – мемлекеттік басқару теориясындағы да, əлеуметтік ғылымдардағы да өлшеусіз жаңалық. Тұңғыш Президент этностық бірегейлікті оңтайландырып, ол азаматтық қоғаммен бірін-бірі толықтыра жəне байыта отырып, бейбіт қатар өмір сүре алатынын айғақтап берді. Көп жағдайда ғылым мен саясатта этностық бірегейлікке қазіргі қоғамның барлық күнəлары мен кінəраттары аударыла салынып келді. Олар: ұлтшылдық, радикализм, зорлық-зомбылық, деструктивті жанжалдар. Ол азаматтыққа қарсы қойылып келді. Осы екі түсінік бір-бірімен үйлеспейді жəне бірін-бірі алмастыра алмайды деп есептелді. Ғылымда, тіпті, мемлекет этностық бірегейлікке қатысты «соқыр» болуы керек деген көзқарас қалыптасты. Қазақстан Президенті əлемде алғашқы болып мұның дұрыс емес екенін дəлелдеді жəне шын мəнінде көпэтносты мемлекет құрды. Оның негізінде – Нұрсұлтан Назарбаевтың қазірде атақты болып үлгерген «бірлік ережесі» жатыр. Ол ереже «Бір қазақстандықтың құқының бұзылуы барлық қазақстандықтар құқының бұзылуы дегенді білдіреді». Power-sharing («билікті бөлу») идеясы рухында тəрбиеленген біз, еуропалық ғалымдар үшін Тұңғыш Президенттің моделі айтарлықтай деңгейде инновация болып табылады. Ал оны саяси теория толық түсініп болған жоқ. Қазақстан басшысының нақ ықпалы, беделі мен харизмасы мемлекеттік стратегияның этносаралық жүйесін халықаралық танудың рефрені болып үн қатады. Мемлекет басшысының «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» жаңа Жолдауын зерттей келе, біз этносаралық келісім Нұрсұлтан Назарбаев тарапынан Қазақстанның əлемдегі аса дамыған 30 мемлекеттің қатарына кірудегі басты басымдық ретінде қарастырылып келе жатқанын қанағат сезімімен атап өтеміз. Ол əлеуметтік ынтымақтың негізі ретінде рөл атқарса, толеранттылық Қазақстанның табысты болашағының кілті іспетті.

Владислав СОКОЛОВСКИ, Шығыс Еуропа зерттеулер институтының сарапшысы (Польша). Қазақстанның басты табыстары Нұрсұлтан Назарбаевтың атымен байланысты – бірлік пен тұрақтылық, бейбітшілік пен келісім, экономикалық өркендеу мен болашаққа ұмтылыс. Бүгінде əлем кезекті жаһандық экономикалық дағдарыстың табалдырығында тұр. Осы тұрғыдан алғанда, Мемлекет басшысының Қазақстан халқына «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» Жолдауы дəл кезінде жасалғандығымен ерекшеленеді жəне өзгешелігімен тəнті етеді. Нұрсұлтан Назарбаев ілгерілеткен Жаңа Экономикалық Саясаты сын-қатерлер мен таяу болашақтағы даму тəуекелдеріне алдын ала жасалған жауап болып табылады. Біріншіден, Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың жаңа Жолдауының негізінде дағдарысты жəне дағдарыстан кейінгі əлемде кең экологиялық білім жатыр. Онда ең қатал уақыттың өзінде тек білекті жоғары түрініп, жалықпай, талмай еңбек ететін Қазақстанның терең тарихи оптимизмі бар. Қазақстан басшысы түзген Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамы іргетасы қазірдің өзінде нəтижесін бере бастады. Жас ұрпақ, мүмкін, табиғи ресурстарға бай Қазақстан, кейде біздің Еуропада айтылатынындай, «аузындағы алтын қасығымен» туған деп ойлайтын шығар. Əрине, олай емес! Жолдың басында, осыдан 23 жыл бұрын Тəуелсіздік алған Қазақстандағы жағдай аса ауыр еді. Қазақ КСР-і одақтас республикалардың экономикалық даму рейтінгінде қарапайым ғана 12-ші орында тұратын. Мысал үшін қазіргі Қазақстан экономикасының негізі – мұнай мен газ өндіруді алайық. Бүгінде көмірсутегіне бай Қазақ КСР-інде іс жүзінде толыққанды мұнай-газ секторы жоқ болғанын еске түсірудің өзі қолай көрінбейді. Қазір, дағдарысты турбуленттіліктің кезекті тармағы қарсаңында Н.Ə.Назарбаевтың тамаша басқаруының арқасында сіздің елдеріңіз барынша жинақыланған жəне алға қойған міндеттерді шешу үшін жұмылған. Екіншіден, жаңа Жолдау – бұл «2050 Стратегиясының» мақсаттары мен мемлекеттің əлеуметтік міндеттемелеріне сəйкес келетін жəне релевантты құжат. Қазақстан басшысы инфрақұрылымдық міндеттерді шешу үшін аса оңтайлы кезең – контекстік уақыт «шабуылға шыққанын» нақты айқындады. Жаңа Экономикалық Саясаты – нақты тапсырмалар мен нақты жобалар жиынтығы. Соның арқасында, ондаған жаңа кəсіпорындар құрылып, жүздеген шақырым жолдар салынады, мыңдаған жұмыс орындары ашылады. Бұл жаңа мектептер мен ауруханалар, маңызды əлеуметтік нысандар салуға мүмкіндік туғызады. Тұңғыш Президенттің саясаты Тəуелсіздіктің барлық жылдарында əлеуметтік басымдықты иеленіп келеді, ал жаңа Жолдау – осының айқын айғағы. Үшіншіден, Нұрсұлтан Назарбаевтың Жаңа Экономикалық Саясаты – бұл бүкіл əлемді қыспаққа алған дағдарысты алдын ала көре білу мен «экономикалық қағып алғышты» еңсерудің технологиясы, бұл – жалпыға ортақ рецессияның ауыр соққыларын алғаусыз қайтара білу. Жүрістердің жаһандық тапшылығы жағдайында, дағдарысқа қарсы барлық шаралар көріліп болған кезде, Қазақстан басшысы тағы да оны еңсерудің тиімді шешімін тауып отыр. Жəне біз жақында Брисбенде болып өткен G20 Саммиті өздерінің дағдарысқа қарсы шараларында іс жүзінде Қазақстан Президентінің жолымен жүргенін көрдік. Көптеген елдерде жаңа жолдаулар үшін қазақстандық модель жедел стратегиялық шешімдер қабылдауда бағдар болатынын болжау онша қиын емес. Төртіншіден, Жолдау Президенттің болашаққа ұмтылған саясатынан пайда болған. Қазақстан трансформациясының жаңа кезеңіне жол ашты. Бұл – Еуразияның кіндігінен тарайтын күштеріне түбегейлі əсер ететін шешуші алаң. Қазақстан Президенті шешімнің соңы ретінде, Еуропалық экономикалық одақ, ТМД, ШЫҰ жəне Каспий жағалауы мемлекеттері əріптестерінің өздеріне қабылдайтын баламалы инфрақұрылымдық міндеттемелері бола алады. Бесіншіден, бұл туралы əзірше ешкім мəлімдемесе де, шұғыла қағидаты бойынша жол желілерінің құрылысы Астананың кезекті экономикалық өсіміне кезекті мəрте қуатты серпін беретіні анық. 17 жыл бұрын скептиктер миығынан күліп: «Жалаңаш даладағы жаңа Астана – бұл сағым!» деген-тін. Астанаға қазір қарап тұрып, сенімді түрде бар-жоғы 30 жылдан кейін, мүмкін бұдан да бертін, Қазақстан елордасы Лондон, Париж, Нью-Йорк, Мəскеу, Токио, Шанхай сияқты əлемдегі аса ірі қаржы-өндірістік жəне ғылыми-мəдени орталықтармен қатар аталатынын нық сеніммен айтуға болады. Басымдықтардың маңызын сезіну, білімге талдау жасау мен өзінің соңынан ерте білу – осылардың барлығы Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстанға «Нұрлы Жол» жаңа экономикалық бағдарламасын иеленуге мүмкіндік берген бірінші кезекті қасиеті. Жəне бұл қасиеттердің елге еуразиялық дүниенің танылған көшбасшысы болуға – «2050» мақсаттары жолындағы барлық инфрақұрылымдық жəне əлеуметтік міндеттерді шешіп, əлемдегі аса дамыған 30 ТОП мемлекеттің қатарына кіруіне мүмкіндік беретініне біз сенімдіміз.


www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

3

ТЎЅЄЫШ ПРЕЗИДЕНТ

болашаќќа бастар жол» Хуман САДРИ,

ғалым, АҚШ Ақпарат жəне саяси талдау орталығының президенті (АҚШ).

Бүгінде Қазақстан ТМД кеңістігіндегі нағыз тұрақтылық аралы деп сеніммен айтуға болады. Бұл саясаттанушылардың əркез басын ауыртып жүрген жəне біздің кезеңіміз – ХХ жəне ХХІ ғасырлар белесін зерттейтін тарихшылар əркез айтып жүретін таңғажайып болмақ. Ел мен халық ең үлкен ауыртпалықты өз иығымен көтерген кезде, Тəуелсіздік сынағы сияқты ізгілікті сынаққа уақыт Нұрсұлтан Назарбаевты таңдады. Егер егемендік жүзеге асса, мұнда, ең алдымен, Тəуелсіздік символы – Қазақстанның Тұңғыш Президентінің тарихи миссиясы мен айрықша еңбегі бар, соның арқасында сіздердің еліңіз өз ішінде ғана бейбітшілікті сақтап қоймай, сонымен бірге, өзгелер үшін де бейбітшілік көзіне айналды. Егер Қазақстанның асқан жетістіктерін бір сөзбен түсіндірер болсақ, ол «Тұрақтылық, бейбітшілік жəне келісім» сөзі болады. Бұл Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың бес тұрақты шамадан тұратын табысты моделінің формуласы. Біріншіден, ол бүгінде əлемде орасан зор қызығушылық тудырып отырған Елбасының саяси «ноу-хауы» – Қазақстан халқы Ассамблеясы. Өзінің Президентінің арқасында қазақстандық қоғам бейбітшілікке, келісім мен өркендеуге деген абсолюттік монополияға ие. Мұның бəрі бұрын елдің ұлттық тарихында ешқашан болған емес. Қазіргі заманғы Қазақстан Шығыс пен Батыс ешқашан түйіспейді деген ХХ ғасырда қалыптасқан пікірді теріске шығарудың жарқын көрінісі болып табылады. Əрине, бүгінде де өркениеттік бөгделеу жаңа мыңжылдықтың маңызды проблемаларының бірі болып отыр. Осы аяда 100-ден астам этностар мен 17 конфессия дау-жанжалсыз өмір сүріп жатқан Қазақстан ортақ ережеден нышандық сипатта тыс болып табылады. Екіншіден, ұлт рухы – мемлекет пен халық мақсаттарының бірлігі, мəдени жəне əлеуметтік бірегейлікті нығайту, қоғамдық құндылықтар басымдығы Тұңғыш Президенттің басшылығындағы Қазақстанның шешуші əлеуеті болып табылады. Елбасын қолдауда қоғамдық эмпатияның таңғажайып феномені бар, яғни елдің əр азаматы, ұлтына, конфессиясы мен əлеуметтік мəртебесіне қарамастан өзін Мемлекет басшысымен астастырып, «Нұрсұлтан Назарбаев – менің Президентім» деп айта алады. Қазақстан Президенті Тəуелсіздіктің бір дəйегі ретінде 17 миллион біртұтас азаматтардан тұратын жаңа буынды құрды. ХХІ ғасырдағы қазақстандықтар қуатты мемлекеттің қуатты Президенті – Нұрсұлтан Назарбаевтың сенімді басқаруының жемісін көруде. Олардың қай өңірде тұрып жатқанына, этностық мұрасы мен əлеуметтік мəртебесінің қандай екеніне қарамастан осы адамдардың соңғы онжылдықтарда туып-өсіп, Тұңғыш Президенттің басшылығымен еңбек етуіне байланысты олар үшін Қазақстанда барлық жағдайлар жасалған. Бұл жасампаз Тəуелсіздік сəтінен бастап Тұңғыш Президент қалыптастырып отырған жасампаз доминантты қоғам негізі. Үшіншіден, Қазақстан басшысы елдің əлемдегі рөлін нақты айқындады – ол алауыздықтар жағдайында көпір қызметін атқаратын жəне адамдарды бірге бірлестіретін жаһандық Ассамблея рөлі. Сондықтан да, Президент Нұрсұлтан Назарбаев АӨСШК, ШЫҰ, ТМД, ЕАЭО жəне басқа да ірі геосаяси жəне трансэкономикалық хабтардың бастамашысы болып табылады. Одан да бетер Нұрсұлтан Назарбаев батыстық мəдениеттермен қарымқатынасты саяси, экономикалық жəне қорғаныс мəселелері шеңберінің сыртына шығарды. Тұңғыш Президент заманауи қоғамның «əлсіз нүктесі» – «ШығысБатыс» желісі бойынша қарым-қатынастардың діни құрамдасын тапты. Қазақстан 11 жылдан бері əлемнің ең толерантты елордасы Астанада шақырылып келе жатқан Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларының съезі ол проблемаға жауап болып табылды. Төртіншіден, бұл қазақстандық «бейбітшілік пен келісім» ұғымының сингулярлылығы, оның стратегиялық есептерге экономикалық, саяси жəне əлеуметтік тартылуы. Осылайша, «Қазақстан-2030» Стратегиясында ол «Ішкі саяси тұрақтылық жəне қоғамның топтасуы» атты үшінші мақсатты индикаторда көрініс тапты. «2050 Стратегиясында» ол көпұлтты жəне көпконфессиялы қоғамның негізі ретіндегі жаңа қазақстандық патриотизмді нығайту жөніндегі жетінші міндетте көрініс тапты. Тіпті, Мемлекет басшысының Қазақстан халқына жолдаған «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты таза экономикалық бағдарламаның өзінде де жекелеген сөздер Қазақстан халқының бірлігін нығайтуға арналған. Қазақстан «бейбітшілік пен келісім» формуласы айқын ғылыми тұғырнамаға ие, өзінің заңдары, нақты статистикасы жəне ең бастысы, Қазақстан халқы Ассамблеясы, барлық облыстардағы оның шағын формалары, этномəдени орталықтар, достық үйлер, сарапшылық кеңестер сияқты тиісті институттары бар бірден-бір ел болып табылады. Олардың көпшілігін Президент ХХ ғасырдың соңында құрды, бірақ дəл қазір, Қазақстан үшінші мыңжылдық басындағы барлық сын-қатерлерге лайықты жауап беріп жатқан кезде оларға аса жоғары баға берілуде. Бесіншіден, бүкіл қазақстандық келісімнің əмбебап парадигмасы – ол социоцентристік мемлекеттік басқару. Айқын мысал үшін тағы да Президенттің «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясатына назар аудару қажет – бұл азаматтық құрылыстың кең ауқымды бағдарламасын қаржыландыру үшін 9 миллиард доллар бөліну фактісі. Бұл қаржылар Қазақстан халқы үшін аса ұзақ мерзімді мүмкіндіктер туғызады, сондай-ақ, жаһандық экономикалық іскерлік белсенділіктің құлдырауынан келетін теріс əсерлерді жұмсартуға жəрдемдеседі. Сондай-ақ, Тұңғыш Президенттің өз Жолдауында Қазақстан болашағының флагманы – білім беруге назар аударатынын да атап өту қажет. Сіздердің еліңіз осы салаға деген өз инвестицияларының көлемімен жəне өз азаматтарының, бірінші кезекте, жастардың халықаралық аренадағы жетістіктерімен заңды түрде мақтана алады. Назарбаев Университет сияқты Қазақстанның жоғары оқу орындары əлемнің элиталы оқу орындары қатарына сенімді ұмтылуда. Ал орта білім беру, оның ішінде Назарбаев зияткерлік мектептері заң жүзінде ұлттық мақтаныштың қайнар көзі болып табылады. Осылайша «Нұрлы Жол» бағдарламасы халықтың əлеуметтік өмір сапасы үшін, кадр əлеуетін əртараптандыру жəне елдің бүкіл азаматтарын Тұңғыш Президент басшылығымен Қазақстан экономикасын дамытуға толықтай атсалысу үшін орасан зор мүмкіндіктер туғызады.

Арун МОХАНТИ,

профессор, Джавахарлал Неру атындағы университеттің Халықаралық зерттеулер мектебі Ресей жəне Орталық Азия елдерін зерттеу орталығының төрағасы (Үндістан).

Бүгінде Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың арқасында Қазақстан «Мəңгілік Ел» жалпыұлттық идеясы бар əлемдегі бірден-бір елге айналды. Тəуел сіздіктің 22 жылдығына арналған салтанатты жиналыста Мемлекет басшысының «Мəңгілік Елді» Қазақстанның 7 баға жетпес құндылықтарының бірі ретінде белгілеуі кездейсоқ емес. Бұл орайда «Мəңгілік Елдің» өзінің пайда болу архитектурасы үш өлшемді ұғымдық кеңістікте жатыр. Бірінші кеңістік – ол Елбасы кеңістігі. Ол ел алдындағы еңбегі айрықша, тарихи сипатқа ие, Қазақстанның көптеген онжылдықтарға, тіпті, алдағы ғасырларға дамуын белгілейтін ұлы адам. Фактінің аты факт – Қазақстан Нұрсұлтан Назарбаев кезінде қазіргі жағдайға жетті, ол өз тарихында бұрын мұндай болған емес. Əрине, Қазақстанның (баламалы, демек, теріс) даму жолдары болды. Мысалға, бұрынғы КСРО-ның өзге кейбір мемлекеттерінің жеткен жерлерін көріп, Қазақстанның қазіргі жағдайымен салыстыруға болады. Тəуелсіздік алған жəне осындай дəуірлік жауапкершілікті атқара алмаған көптеген жас елдерге қарай отырып, біз Қазақстанда қазіргіден жақсы болуы мүмкін екендігін айта алмаймыз. Бірақ біз əлдеқайда нашар болуы мүмкін екеніне барынша сенімдіміз. Объективті көрсеткіштер бойынша Қазақстан посткеңестік кеңістікте көш басында дамушылардың біріне айналды. Болашақ тарихшылар Н.Ə.Назарбаевтың қызметінің ХХ ғасырдағы ең ұлы саясаткерлер қызметтерімен ұқсастықтарын атап өте отырып, олардың əрқайсысының Қазақстан басшысының президенттік қызметінде атап өтілген мемлекеттік қасиеттерді ішінара ғана бейнелегенін атап көрсетуге мəжбүр болады. Нұрсұлтан Назарбаев бүкіл үздік мемлекеттік қайраткерлердің қасиетін өз бойына сіңірді. Өзінің шынайы тарихи Елбасы ретіндегі қасиетін барынша толық көрсетті. Оның сыртында, Нұрсұлтан Назарбаевты əлемдік əйгілі көшбасшыларымен салыстыра отырып, іс жүзінде олардың бəрінің бұрыннан қалыптасқан мықты мемлекеттер басшылығына келгендігін есте ұстау қажет. Қазақстан Президентіне көпшілігін, егер бəлкім, бəрін болмаса тіпті нөлден де емес, минустан бастауға тура келді. Екінші кеңістік – «2050 Стратегиясы» кеңістігі, ХХІ ғасырдың қатаң бəсекелестігі жағдайында оны табысты жүзеге асыру. Бүтіндей алғанда, уақыттың барлық сын-қатерлеріне Қазақстан Президенті стратегиялық бағдарламалармен жəне табысты реформалармен нəтижелі жауап қайтарып отырады. Тұңғыш Президенттің арқасында халықаралық дискурста «креативті Тəуелсіздік» ұғымы пайда болды. Ол қазақстандық көшбасшылық тəсілін əлеуметтік, экономикалық жəне саяси өзара іс-қимылдар мен өзара ықпалдастықтар жүйесі арқылы анықтау. «2050 Стратегиясы» – ол Қазақстан үшін тарихтың бүлкілдеген тамырына қосылудың, əлемнің ең дамыған елдерінің 30 құрметті легионына енудің, «Мəңгілік Елге» қол жеткізудің асқақ жоспары. Қоғамдық жəне саяси тұрақтылық, ұлттық валютаның табысты енгізілуі əлеуметтік бағдарланған нарық экономикасы негізін қалыптастыру, халықаралық қаржы ұйымдарына қосылу Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Тəуелсіздік жылдары ішіндегі ең басты жетістіктері. Қазақстан этносаралық жəне конфессияаралық дауларды, əлеуметтік сілкіністерді, экономикалық құлдырауларды айналып өте отырып, жалпыға ортақ келісім мен үйлесім полюсіне қарай, тұрақтылық пен өркендеу жолынан өтуде. Біз қазірдің өзінде əлемде көптеген кемелердің халықаралық алауыздық пен діни төзбестік қайраңдарына тірелгенін көріп отырмыз, бірақ Қазақстан қауіпті тарихи бұғазды шеберлікпен еңсерді жəне дамудың ашық теңізіне шықты. Қазақстан Президенті қазақстандық қоғамды, бүтіндей алғанда, экономика мен мемлекетті жаңғырту бағдарламасын қайта іске қоса білді. ТМД ауқымында бір де бір басшыға мұны осыншалық əрі шапшаң жəне тиімді жүзеге асырудың сəті түспегені де назар аударарлық. Үшінші кеңістік – бүкіл əлем үшін Қазақстанның ашықтық кеңістігі, қазіргі заманның ең бір ауқымды мəселелері бойынша үнқатысуға дайын болушылық. Ұлы Көшбасшы ахуалды сезе алады жəне оны қалай өз халқының пайдасына айналдыруға болатынын біледі. Бұл сөздер қазіргі заманғы Қазақстан мемлекетінің «Негізін қалаушы-Əкесі» ретіндегі Тұңғыш Президенттің халықаралық саясатының барлық сатыларына да толықтай қатысты. Қазақстан Тұңғыш Президентпен бірге өзін əлемдік саяси аренада қуатты, тұрақты, өркендеуші мемлекет ретінде мəлімдей отырып, дүбірлі өзгерістердің 23 жылын артқа тастады. Оның сыртында Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның өңірлік жəне жаһандық интеграция арқылы өрлеу үлгісін көрсете отырып, ХХІ ғасырдағы əлемді құрушылардың біріне айналды. Нұрсұлтан Назарбаев басқаратын Қазақстан еуразиялық кеңістікте тұрақтылық пен өркендеудің ең бір тартымды оазисіне айналды. Қазақстан мемлекетінің басшысы елді жаңа биіктіктерге нық бастап келеді, «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясатын қалыптастыруда, шет мемлекеттермен өзара тиімді қарым-қатынастар орнатуда. Соның арқасында инвестициялар көлемі бойынша Қазақстан бүгінде ТМДның бүкіл дерлік елдерінен алда тұр. Бүтіндей алғанда, кемеңгерлікпен ойлау мақсатты өздігінен асқақтата түседі. Шынды көру үшін соған сəйкес өлшеммен ойлай білу қажет. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың даналығы, сонымен бірге, Қазақстан халқы ұмтылған ол биіктік – «Мəңгілік Ел». Елбасы уақыттың ең бір қайта қалпына келмейтін жəне шектеулі көз екенін барынша айқын сезінеді. Сондықтан Қазақстан ең дамыған мемлекеттер қатарына жігерлі қарқынмен жəне батыл ұмтылуда, халықаралық аренадағы өз құқықтарын қуатты қорғауда жəне сонымен бірге, біздің технологиялық жүзжылдығымыздың ең үздік білімдерін өз бойына сіңіруде.

Тиберио ГРАЦИАНИ,

Жоғары геосаяси зерттеулер жəне аралас ғылымдар институтының президенті (Италия).

Біздің ойымызға, трансұлттық бағыттылық пен контекстуалды интеллект – яғни пайда болған жаңа заңды лық тарды анықтай білу қабілеті мен оларды өз халқының игілігіне барынша жақсы тұрғыда пайдалану Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың Көшбасшылық шеберлігінің шешуші қасиеті болып табылады. Дəл осы қасиеттерінің арқасында Елбасы Қазақстан қуатының көздерін елдің табысқа жетуі үшін қажетті кешенді шараларға айналдырды. Президенттің аса көрнекті қабілеті – ол шекті ахуалдарды моделдей білу шеберлігінде, жаһандық дамудың ең бір экстремальды проблемаларын шешу жолдарын таба білуінде. Н.Ə.Назарбаев ұсынған аса ауқымды «2050 Стратегиясы» шешуші мысалдардың бірі болып табылады. Оның стратегиялық архитектурасы бірнеше айқын сипаттамаларға ие. Біріншіден, «2050 Стратегиясы» – ол елдің бүкіл даму бағытын өзіне біріктіретін SMART-мақсат. Ол аддитивті сипатқа ие, яғни бүкіл міндеттерді бір ізді іс-қимылдар алгоритміне салады. Екіншіден, Стратегия – ол алыс түсінік саласы емес, Қазақстанның қадамдай дамуының жақын фокусы. Ол Тұңғыш Президенттің көшбасшылығымен елдің абсолюттік жетістіктерін бейнелейтін жəне жүзеге асқан жаһандану жағдайында мемлекеттің одан əрі өсуін ынталандыратын қоғамның тұрақтылығын, экономикалық доктриналарға назар аударуды қамтамасыз етеді. Үшіншіден, ХХІ ғасырдың ортасына дейін дамудың тарихи бағдарламасы қазақстандық өзгерістердің индустрия, инновациялар мен білім беру сияқты үш драйверін қамтиды. Біздерге қазақстандық феномені, зерттеушілерге Нұрсұлтан Назарбаевтың жас кезінен-ақ бүкіл жаңалықтар үшін ашық технократ ретінде қалыптасқаны белгілі. Сенімді технократ ретінде Н.Ə.Назарбаев тұрақты дамудың маңызын тамаша түсінеді. Бірінші алған білімі бойынша металлург болып табылатын Президент жаңғыртушылық серпіліспен жаңа индустрияландырудың маңызын жете сезінеді. Жəне көптеген өзінің əлемдік əріптестеріне қарағанда Нұрсұлтан Назарбаев өз жоспарын іс жүзінде айшықты жүзеге асырады. Президенттің арқасында инновациялық белсенділік ірі корпорациялардың, кəсіпорындар мен мемлекеттік ұйымдардың тікелей жүрегіне көшірілді, ал Қазақстан ТМД кеңістігінде экономикалық модалардың заңнамашысына айналды. Төртіншіден, 2050 жоғары мақсаттарына қол жеткізудегі табыс қазақстандықтардың 100 пайыздық қолдауымен көрініс табатын президенттік бағыттың дұрыстық презумпциясында болып отыр. Базистік сенім табысты мемлекеттік стратегияның нəтижесі, сонымен бірге, оны жүзеге асырудың шарты болып табылады. Топтасқан қоғам қалыптастыру – Елбасы басшылығымен жүзеге асқан елдің ең басты жетістігі. Бұл кез келген қуатты мемлекеттің ең құнды табысы. Стратегияның бүкіл фабуласында сөйлемнен сөйлемге дейін, абзацтан абзацқа дейін қоғам бірлігінің, этносаралық жəне дінаралық келісімнің маңыздылығы атап көрсетіледі. Іс жүзінде ол 2050 мақсаттарына жетудің арқаулығы. Сонымен бірге, Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзінің ұлы идеяларынан, оның жүзеге асуына жəне Қазақстан халқының жасампаздығына деген сенімнен қуат алмайынша, Қазақстанның стратегиялық триумфы мүмкін болмас еді. Бесіншіден, стратегияны енгізу фактісі Perpetuum Mobile мемлекеттік саясатының барлық сауалдарына жауап болып табылмайды. Өйткені, əрбір стратегия – ол мақсатты болашақ болып табылатын ойын. Елбасының ерік-жігері мен басқарушылық қуаты да бірінші дəрежелі маңызға ие. Қазақстан Президенті – тамаша стратег – осынау білім жарысында алдын ала жеңімпаз болып табылады. Нұрсұлтан Назарбаевтың алдын ала болжай білу қабілеті арқасында ғана Қазақстанның болашақ дамуы мүмкін болып отыр. Алтыншыдан, қазақстандық мемлекеттіліктің еуразиялық фактісі Стратегияны жүзеге асырудың міндетті шартына айналды. Өзіміздің геосаяси зерттеулерімізде біздер дінді, мəдениетті тіл мен этностық қатыстылықты адамдардың немесе елдердің арасындағы алауыздық факторы ретінде қарастырып үйренгендіктен де, біздерге, еуропалық ғылыми мектеп өкілдеріне бұл таңғажайып болып көрінеді. Нақты қалыптастырылған əлеуметтік жəне діни бітім идеясын тұрақтылыққа қауіп төндірудің орнына мемлекеттің болашақ дамуының мүмкін деген оң қайнар көзіне айналдыруға болатынын бізге Қазақстан мысалы көрсетіп берді. Түрлі этностар арасында толерантты бірлесіп өмір сүру идеясы мемлекетке тіні бүкілқазақстандық бірегейлілік болып табылатын жаңа елдің ой-санасының құрылымын анықтауға мүмкіндік берді. Қоғамды біріктірудің келесі аспектісі этносаралық қарым-қатынаста шешуші факторлардың бірін бейнелейтін тіл мəселесі болып табылады. Бұл ретте Нұрсұлтан Назарбаев қазақ тілін пайдалану көлемін бұрын болмаған деңгейге көтеріп жəне сонымен бірге, орыс тілді халық үшін барлық мүмкіндіктерді сақтай отырып, ғаламдық ауқымдағы кемеңгерлікті көрсетті. «Филологиялық бұралаңдар» көптеген полиэтностық мемлекеттер үшін түйткілге айналғанымен, Қазақстан үшін олай бола алған жоқ.

Юрий СОЛОЗОБОВ,

саясаттанушы, профессор, РФ Ұлттық стратегиялар институтының халықаралық жобалар бойынша директоры.

Тəуелсіздік жылдарындағы Қазақстанның қоғамдық дамуының тиімді стратегиясын «Нұрсұлтан Назарбаевтың моделі» (МН) деп атау саяси сарапшыларда қалыптасқан сөз. Өйткені, саяси транзиттің бұл өзгеге ұқсамайтын жолы елдің Бірінші Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тікелей басшылығымен əзірленген жəне ол табысты жүзеге асырылуда. Қанеки, қарқынды дамып келе жатқан елде оның танымал жалпыұлттық көшбасшысының бастауымен қандай істердің жүзеге асырылғандығын қарастырып көрейік. Бұл жерде ең бастысы Қазақстанның өзінің бейбіт те тұрақты, əрі төте жолын таба білгендігі. Саясаттанушылар арасында ол «Қазақстандық жол» деген атқа ие болып үлгерді. Қазақстан тəуелсіз дамуының екі он жылдығында басқа елдер 100 жылда жүзеге асыратын табыстарға жетті. Еуразия ортасында орналасқан ел қазіргі замандық еуразиялық жетекшілікке ие болды. Əлемдік аренада құрметтелетін саяси жəне экономикалық факторға айналды. Қоғамдық өмірдің басты салаларында жүйелі реформаларды – саяси, экономикалық, əлеуметтік реформаларды табысты жүзеге асырды. Бүгін Қазақстан өзін алдында ұзақмерзімдік айқын мақсаттары бар қалыптасқан мемлекет ретінде сезінеді. Оның алдында 2050 жылға дейінгі көкжиек айқын көрініп тұр. Былайша айтатын болсақ, «Нұрсұлтан Назарбаев моделі» – бұл «Қазақстан Республикасы» аталатын мемлекеттік кеменің қазіргі уақытпен тексерілген жəне болашаққа бағытталған стратегиялық курсы болып табылады. «Нұрсұлтан Назарбаев моделінің» табысты болуының негізгі қандай факторлары бар? Менің ойымша, оның бастылары мыналар: Бірінші. «Назарбаев факторы». Нұрсұлтан Назарбаев қазіргі замандық көшбасшының əлемдік эталонына шынымен де қол жеткізді. Президент өз бойында интеллектуалдық инновациялар мен дəстүрлі беделді қатар үйлестірген. Мұндағы басшыға тəн ақылпайым, саяси көрегенділіктің ерекше дарыны жəне стратегтік қабілет – міне, осының барлығы Мемлекет басшысына өтпелі кезеңнің стихиялық үдерістерін конструктивтік жолға салуға жəрдемдесті. Н.Назарбаевтың басқарушылық кредосын былайша айқындаған болар едім: «Саяси үдерістерге байланып қалмай, оларды бағыттай білу жəне болашақ жолында басқару». Көптеген əлемдік саясатшылар былай дейді: «Жас мемлекетті тəуелсіздік таңында қазіргі замандық саясаткерлердің ішінде ең көреген қайраткердің басқаруы Қазақстан үшін үлкен сəттілік болды». Нұрсұлтан Назарбаев екі үлкен ауқымды тарихи рөлді бір бойында біріктіре білді. Олар – мемлекет қалыптастырушы жəне сонымен бірге реформатор рөлдері. Тарихта мұндай күрделі де жауапты міндет көп ешкімге жүктелмеген. Саяси қайраткерлер ішінде таза парақтан мемлекет құрудың мұндай аса ауқымды мəселесін табысты шешушілер тым аз! Қазіргі замандық əлемде Нұрсұлтан Назарбаевтың есімінің өзі супербрендке – қабылданған шешімдердің жаһандық сапа белгісіне айналып үлгерді. Екінші. Қуатты əлеуметтік мемлекет. Тəуелсіздіктің бірінші күндерінен бастап Нұрсұлтан Назарбаев елдің алдына «Əлеуметтік бағыттағы нарықтық экономика негізінде қуатты тəуелсіз мемлекет құрудың» аса зор міндетін қойды. Өйткені, мұнсыз əлеуметтік бағыттағы рынок қалыптаспайтын еді, меншіктің барлық формаларын сенімді қорғау да мүмкін емес еді, адам құқының негіздерін қамтамасыз ету де мүмкін болмас еді. Мұның барлығы не үшін маңызды? Мемлекет «тек өмір сүру үшін ғана құрылмайтындығын, оның бақытты өмір сүру үшін құрылатындығын» осыдан көп бұрын Аристотель айқындаған болатын. Нұрсұлтан Назарбаев мұны жақсы түсінеді. Сондықтан президенттік барлық реформалар өзінің адамгершілік жəне гуманистік тұрақтылығымен ерекшеленеді. Елбасы қазіргі заманда азаматтардың құқығы мен бостандығына нақты кепілдікті тек қана заңдары мен тəртібі, құқық қорғау жүйесі жетілген қуатты мемлекет қана бере алатындығын жақсы біледі. Бүгінгі Қазақстан – бұл табысты əлеуметтік-нарықтық экономикасы бар мемлекет. Тəуелсіздік жылдарында зейнетақылар мен жалақылар 6-7 есе, ал олардың төменгі шегі 25 есе өсті. Қазақстанда ТМД бойынша жұмыссыздық деңгейі ең төмен. Тəуелсіздік жылдарында халықтың табиғи өсімі 4 миллион адамды құрады. Егер Қазақстанды басқа да посткеңестік мемлекеттермен салыстыратын болсақ, мұның өзі жалпы жағдайдан бақытты ерекшелену екендігіне көз жеткіземіз. Үшінші. Ұлттың саяси бірлігі. «Ұлттық бірлік – біздің стратегиялық таңдауымыз» деген сөзді Нұрсұлтан Назарбаев сеніммен айтады. Алайда, «көптүрліліктің бірлігі» секілді сенімді формуланы жариялаудың өзі аздық ететіні түсінікті. Сондықтан, оған қол жеткізудің тиімді құралдарын құру қажет болды. Көпконфессиялық пен полиэтникалық секілді əлсіздіктерді бұл құралдар қуатты факторларға айналдырды. Бұл жерде Президенттің бастамашылдығы бойынша Қазақстан 1995 жылы құрылған Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі ерекше рөл атқарды. Бұл тиімді құрылым этносаралық келісім идеясын қазақстандық мемлекеттіліктің берік іргетасы ретінде қалыптастырды. Қазақстанның ұлтаралық жəне конфессияаралық қатынастарды үйлестіру жөніндегі бұл табысты тəжірибесі бүкіл əлемде эталондық үлгі ретінде танылды. Мұндай тамаша табыстың негізінде «ынтымақты елде күн де шуақты» дейтін қазақ халқының табиғи толеранттылығы да бар екендігін айтуымыз керек. Біртұтас тəуелсіз Қазақстан жүзден астам этностың бейбіт қоғамдастығын бейнелейді. Сөйтіп, бұл ел ондағы адамдар қай тілде сөйлемесін олардың ұрпақтарының туған жəне шуақты үйі болып қала береді. Төртінші. Болашаққа ұмтылған ашық қоғам. Бүгін Қазақстан гүлденуге бастаған өзінің тарихи жолының бірінші жартысын – қалыптасқан мемлекет құру ісін табыспен жүзеге асырды. Енді сенімді «Назарбаевтық бағыт» арқылы Республиканың алдында тек қана алға басу – дамыған мемлекет қалыптастыру жолы тұр. Жаңа басты мақсат мынадай: «2050 жылға таман қуатты мемлекет, дамыған экономика жəне жалпыға ортақ еңбек мүмкіндіктері негізінде гүлденген қоғам құру». Н.Ə.Назарбаевтың атап көрсеткеніндей бұл жоспарларды жүзеге асыру үшін қазақстандықтар қуатты мемлекет аясында «өмір сүру саясатымен ғана емес, сонымен қатар ұзақмерзімдік жоспарлау жəне тұрақты экономикалық өсу саясатымен шұғылдануы тиіс». Қазақстан мемлекеттілігінің ұзақмерзімдік даму басымдықтары «Қазақстан-2050» Стратегиясында – таяудағы үш он жылдықтағы елдің ойластырылған іс-қимыл бағдарламасында айқындалған. Қазақстанның Жаңа Экономикалық Саясаты – бұл жоғарғы өнімді жұмыс орындары жəне азаматтардың басым көпшілік бөлігін қамтитын еуропалық өмір сапасы. Мұның барлығы Қазақстан басшылығының жəне Ұлт Көшбасшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың жеке өзінің елдің болашағына қандай тарихи жауапкершілікпен жəне шынайылықпен қарайтындығын көрсетеді. Шын мəнінде, Қазақстан посткеңестік кеңістіктегі, тіпті бүкіл əлем бойынша алғанда да ұзақмерзімдік жоспарлау моделіне көшкен алғашқы мемлекеттердің бірі болып отыр. Болашақты көре білу, соған сəйкес стратегиялық мақсаттар қою жəне оларды нақты жүзеге асыру секілді мұндай жетістіктерден көптеген көрші елдердің, соның ішінде Ресейдің де үйренуіне тура келеді деп есептеймін. Бұл жерде əңгіме еңбекті бөлудің неғұрлым əділетті жүйесімен қамтылған өндірістік күштердің қазіргі замандық құрылымдарын қалыптастыру туралы болып отыр. Бұл бағыттың негізі – ішкі рынокқа арқа тірейтін ойластырылған өнеркəсіптік саясат. Елдің интенсивті дамуының басты факторы ретінде əлеуметтік салаларды жаңғырту мен «əлеуметтік капиталды» еселеп көбейту бұл бағдарламаның басты элементтерін құрайды. Сонымен қатар, Президент Н.Назарбаев Қазақстанның табысты бəсекелестік қабілеттілігінің кепілі болып табылатын интеллектуалды ұлтты құрудың аса маңызды міндетін алға қойды. Тəуелсіздік жылдарында бұл салада қол жеткен жетістіктер тізімі сүйсіндіреді. Олар – «Болашақ» бағдарламасы, интеллектуалдық мектептер, Астанадағы жаңа тұрпаттағы Назарбаев Университет, Алматыдағы Ақпараттық технологиялардың халықаралық университеті, инновациялық кластерлер, болашақта өтуі тиіс ЭКСПО-2017 көрмесі жəне басқа да көптеген жарқын мысалдар. Нұрсұлтан Назарбаев білімді ұрпақ – елдің болашағы екендігіне сенімді. Тəуелсіздіктің үшінші он жылдығындағы стратегиялық міндеттерді, «əлемдегі неғұрлым бəсекеге қабілетті жəне дамыған 30 елдің қатарына кіру, «ақылды» экономика құру, Қазақстан үшін инновациялардың əлемдік орталығы мəртебесін жеңіп алу міндеттерін нақ солар шешетін болады. Қазақстан болашақтың қатерлерінен бас бұқпайды, жаһандық əлемнен шектелмейді. Керісінше, ел болашаққа ұмтылған ашық қоғам құру үстінде. Осы арада бір саяси құпияны аша кетейін: Қазақстан өзінің танымал көшбасшысымен бірге уақыттан оза отырып жұмыс істеуде. Сондықтан да, мемлекеттік табыстылықтың алдыңғы толқындарында болатын болады! Бұл дегеніңіз, Қазақстан Республикасын табыстылыққа бастайтын «Нұрсұлтан Назарбаев моделін» нақты жүзеге асыру үдерісі тарихи тұрғыда кері бұрылмайтындығын білдіреді. Ал қазақстандық мемлекеттіліктің ғимараты өзіндік дамуға қабілеттілікті қамтамасыз етіп, «Мəңгілік Ел» тарихи шексіздігіне қол жеткізетін болады. Мен енді осыған бір ғана сөз қосқым келеді: «Халық қартаймайды, қара жер қартаймайды». «Народ, как земля, не стареет никогда».


4

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

ЕЛ ЕРЕН ІСІМЕН ЕЅСЕЛЕНЕДІ Өркені өсетін ел болашағын ойлайды. Сондықтан да біз əр басқан қадамымызды өлшеп, жасайтын істерімізді жоспарлаймыз. Президенттің жаңа Жолдауы – осы бағыттан айнымайтынымыздың ашық айғағы. «Нұр Отан» партиясы Саяси кеңесінің кеңейтілген отырысында Елбасы айтқан əрбір сөздің терең мағынаны қамтығанын сезіндім.

Жарќын болашаќтыѕ баєдары Сейітсұлтан ƏЙІМБЕТОВ, Парламент Мəжілісінің Экономикалық реформа жəне өңірлік даму комитетінің төрағасы.

Егемендігін алғалы бері Қазақстан талай белестерден өтті. Кеңес Одағының ыдырауынан болған кері əсер барлық саланы қамтыды, əсіресе, бірқатар іргелі шаруашылықтарды құлдыратқаны белгілі. Енді бой түзеп келе жатқанда Оңтүстік Азия қаржылық дағдарысы тағы кері əсерін тигізбей қоймады. Мұның бəрі орасан зор экономикалық, қаржылық қиындықтарға соқтырды. Бүгінде дүниежүзілік қаржылық экономикалық дағдарыс əлі де көп елдердің шаруашылығын сынға алуда. Бұл дегеніміз, бүгінгі жаһанданған əлемде əрқайсымыздың экономикамыз тығыз байланыста екенін ескерсек, демек жанама түрде болса да біздің елге кері əсері тимей қоймайды. Осыған қарамастан, кейбір елдер араздасып, біріне-бірі экономикасының өсуіне тосқауыл қойып, жағдайды өршітіп жатыр. Қазіргі жаһандық қоғам үздіксіз даму үстінде. «Бүгінде бүкіл əлем жаңа сындармен жəне қатерлермен бетпе-бет келіп отыр», деп алдағы жылдарға терең толғаныспен көз тастаған Елбасымыз бізге ырғалып-жырғалып жүретін уақыт жоқ екенін ескертті. Өзінің өмірлік жəне саяси сындардан өткен тəжірибесіне сүйене отырып, Мемлекет басшысы алдағы кезең туралы «таяудағы жылдар жаһандық сынақтардың уақыты болады», деп жай ғана айта салмаған болуы керек. Бұл – бəрімізді де толғандыратын мəселе. Нұрсұлтан Əбішұлының: «Əлемнің бүкіл архитектурасы өзгереді. Барлық елдер осы күрделі кезеңнен лайықты өте алмайды. Бұл шептен тек мықты мемлекеттер, жұдырықтай жұмылған халықтар ғана өтетін болады», деген сөзі бəрімізге де терең ой салады. Ендеше, Мəңгілік Елді орнату жолында алға басатын əрбір қадамымызды елеп-екшеп алатын тұсымыз – осы. Сондықтан да жаңа Жолдауында Елбасы алдағы кезеңдердің жоспарына түзетулер енгізіп отыр. Елбасының тапсырмасы бойынша Үкімет дамудың жаңа ауқымды бағдарламасын жасады. Енді алдымызда тұрған сын-қатерлерге жауап беру үшін, болуы ықтимал қиындықтардың алдын алу үшін Мемлекет басшысы осы Жолдауында Қазақстанның «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясатын жария етіп отыр. 1990 жылдардағы, кейін 2008-2009 жылдардағы азиялық жəне жаһандық қаржы дағдарыстарын еңсере білген тəуелсіз мемлекетіміз сындарлы кезеңдердің сынынан өтіп, қашанда оң шешімін таба білді. Небір қиынқыстау кездерді басынан өткізгеніне қарамай, еліміз бүгінде қанатын жайып, нық қадаммен дамыған 30 елдің қатарына енуге бет алуда. Елбасының көреген саясаты мен еліміздің ынтымағы арқасында жаһандық қауымдастықта биік мəртебеге ие болып, Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымы, Ислам Ынтымақтастығы Ұйымы сияқты беделді жиындарда төрағалық жасап жүрміз. Бүгін, міне, ЭКСПО-2017 сияқты ірі халықаралық көрмені өткізгелі отырмыз. Мұндай үлкен іс-шара кез келген елдің қолынан келе бермейді. Осындай үлкен жауапкершілікті бір мемлекетке жүктеу үшін қатаң іріктеу өткізіледі. Ол – əлемдік қауымдастықтың сеніміне лайық болу деген сөз. Біз үшін ол инвестиция тарту мүмкіндігіне жол ашады. Ал шара өткізілгеннен кейін осы ғимараттар халық игілігіне жұмсалатын болады. Сондықтан оны абыроймен өткізу үшін қомақты қаражат көзделуде. Қарастырылған 25 млрд. теңге ақшадан бөлек келесі жылы тағы 40 млрд. теңге несие бөлінетіні көзделуде. Көрмеге қатысу үшін елордамызға бірнеше миллион адам келеді. Сондықтан Елбасы қазірден бастап Астананың əуе қақпасы болып табылатын халықаралық əуежайды жаңғыртуға басты назар аударып отыр. Мінеки, сол үшін қазіргі жылына 3,5 млн. адам өткізе алатын мүмкіндігін жылына 7,1 млн. адам қабылдауға дейін кеңейту мақсатында жаңа терминалдар салуға жəне ұшу жолын жөндеуге 29 млрд. теңге бағытталатын болады. Əрине, мұндай жетістіктер бірлік болмай іске аспайды. Сондықтан

да Президентіміз осы бір ең үлкен байлығымызды сақтап қалуға əрдайым баршамыздың назарын аударады. Кешегі өзінің кезекті Жолдауында «Ел бірлігі – біздің барша табыстарымыздың кілті», деп тағы да нықтап айтты. Бұл жолғы Жолдаудың орны бөлек, өйткені, осы бір құжат келесі жылдардағы елдің өсу бағытын көрсетіп берді. Ең бастысы, істің алға басу тетігі инфрақұрылымды дамытумен тікелей байланысты екені анық. Бұл заманға сай бизнестің қарқынды өсуін көтере алатын, ел тіршілігіне жарайтын платформа болуы қажет. Жарқын болашаққа алып баратын даңғыл жолдың іргетасы осы инфрақұрылым, оның ішінде жолдар, əлеуметтік инфрақұрылым, өмір сүруді қамтамасыз ететін тіршілік инфрақұрылымы тағы басқалар. Президент бастамасымен құрылған осы Ұлттық қор өзінің өміршеңдігін дəлелдеді, ол сындарлы кезеңдерде ел экономикасына тың серпін беріп, мемлекеттің серпіліс жасауына орасан зор ықпал еткенін жақсы білеміз. Айталық, 10 миллиард доллар 2007-2009 жылдардағы дағдарысқа қарсы күреске бағытталды. Енді, міне, Елбасымыз жаңа Жолдауында ел экономикасының əлеуеттін арттыра түсуге жəне жаңа маңызды міндеттерді шешу үшін Ұлттық қордан тағы да қомақты қаржы бөлінетінін жариялады. Нақты айтқанда, Ұлттық қордан бөлінетін қаражат көліктік, энергетикалық, индустриялық жəне əлеуметтік инфрақұрылымдарды, шағын жəне орта бизнесті дамытуға бағытталады. Елбасы атап өткендей, Ұлттық қордың негізгі міндеттерінің бірі – біздің экономикамыздың сыртқы естен тандырулар алдындағы орнықтылығын, оның ішінде табиғи ресурстарға баға төмендеген жағдайда да, жоғарылату болып табылады. «Қыстың қамын жазда ойла» демекші, Елбасымыз осы ретте келешекке терең назар аударып, Ұлттық қордан бөлінетін қаражатты рет-ретімен пысықтап, жанжақты байыптап берді десек те болады. Ең бастысы, халық қатынайтын көлік жолдарын ретке келтіру экономиканы ынталандырудың өзегі болып табылады. Осы жолдарды құру үшін кемінде 200 мың адам жұмыспен қамтылатыны көзделіп отыр. Мұның сыртында Елбасы индустриялық инфрақұрылымды салуға ерекше көңіл бөлуді тапсырды. Арнайы экономикалық аймақтардың құқықтық негізін Президенттің тапсырмасымен депутаттар 2012 жылдан бері əзірлеп қойған болатын, енді осыны бизнес мазмұнды жобалармен толықтырса, берекелі іс болмақ. Ол үшін келесі жылы осы салаға инвестиция тарту мақсатында «Қорғас – Шығыс қақпасы» «құрғақ порт» кешенінің бірінші бөлігін аяқтау үшін жəне Атырау мен Тараз қалаларында орналасатын «Ұлттық индустриялық мұнай химиялық технопаркі» арнайы экономикалық аймақтардың инфрақұрылымын салу мақсатында 81 млрд. теңге қаражат бөлінетіні көзделіп отыр. Бұдан басқа, энергия көзін табу, оны өңдеу, тиімділікпен іске жарату əлемдегі ең өзекті мəселе болып қала бермек. Сондықтан осы саланы дамыту басты мақсатымыз болып қала береді. Ұланғайыр еліміздің барлық өңірін энергия көзімен қамту басты міндетіміз деп білемін. Өйткені, өзіміз заманымыздың ең басты энергия көзі болып табылатын мұнайдың қайнар бұлағында отырмыз.

Күні бүгін елімізді асырап отырған осы салаға ерекше назар аударылып отыр, ауқымды жобалар іске асса, барша халқымыз игілігін көретін болады. Келесі бір мəселе – баспана. Тұрғын үйге тартылатын инфрақұрылым əлі күнге дейін əрбір қазақстандық азамат үшін өткір мəселе болып қалып тұр. Оны шешу алдағы бес жылдықтың жоспарында көрініс табады. Үйлерді сумен жəне жылумен қамтамасыз ету мақсатында жыл сайын 200 млрд. теңге жұмсалғалы отыр. Осы шараға дүниежүзілік ең ірі инвестиция беретін Еуропа Қайта құру жəне даму банкі, Азия даму банкі, Ислам даму банкі сияқты институттарын тарту көзделуде. Яғни жыл сайын бюджетте қарастырылған қаражаттан бөлек 100 млрд. теңге бағыттау міндеті Үкіметке тапсырылып отыр. Осы мəселеге ілеспе əлеуметтік инфрақұрылым да назардан тыс қалмады. Балабақшалар мен мектептерді ретке келтіру мақсатында халқымыздың болашағы болып табылатын балаларымыз үшін абыройлы білім беру жүйесімен қамтамасыз ету бағытында қарастырылған қаражаттан бөлек, 90 млрд. теңге бөлу орталық жəне жергілікті билік өкілдеріне жүктелді. Ең бастысы – əрбір азаматымыздың əлеуетін іске асыру үшін жағдай жасау қажет. Əрбір қазақстандық өзі қалаған ісімен шұғылдануы керек. Ал ол үшін қажетті шаралар қабылдау – біздің басты мақсатымыз. Сондықтан бизнесті қолдау Елбасының жіті қадағалауында. Ұлттық қордан бөлінетін 100 млрд. теңгенің нəтижесінде 4,5 мың жаңа жұмыс орны ашылатын болады. Осы берекелі істі жалғастыру үшін ірі қаржы институттарынан келесі үшжылдықта 155 млрд. теңге қаражат тартылуы қажет. Ал Ұлттық қордан екінші транш ретінде тартылған 500 млрд. теңгенің тағы 100 млрд. теңгесі тамақ пен химия өнеркəсібін дамыту мен қызмет саласын көтеру мақсатында жұмсалмақ. Одан басқа, келесі үш жыл ішінде Ұлттық қордан республикалық бюджетке жыл сайын 3 млрд. АҚШ долларына дейін қаражат аударылуы көзделіп отыр. Əлемде дағдарыс «салқыны» білініп тұрған кезде, Елбасы белгілеп берген міндеттер ұлтымыздың болашағын баянды ету мақсатында жасалып жатқан игілікті істердің бастауы деп білемін. Елді өркендетуді ойлаған халық өзінің ұлттық құндылықтарын, тарихын, рухани байлығын естен шығармасы анық. Бүкілхалықтық мерекеге айналған елеулі кезеңдерді бірліктің, ынтымақтың тойы ретінде атап өту – қалыптасқан дəстүріміз. Осы орайда, келесі жылы үлкен мерейтойларға куə болғалы тұрмыз. Қазақ елі мемлекеттігінің құрылғанына 550 жыл толады. Қазақстанның жаңа тарихында ерекше орын алып отырған, тұрақтылық пен келісімді сақтайтын ұлттар достығының құтты шаңырағына айналған Қазақстан халқы Ассамблеясының өмірге келгеніне жəне еліміздің іргесі – Конституциямызды қабылдағанымызға 20 жыл толып отыр. Сонымен қатар, аға ұрпақ өкілдері қанымен, жанымен үлес қосқан Ұлы Жеңістің 70 жылдығын атап өту, сол арқылы ардагерлерге шынайы құрмет көрсету бүгінгі бейбіт кезең ұрпақтарының азаматтық парызы екені анық. Осынау тарихи белестер Президентіміз айтқандай, «Жаңа Қазақстандық Патриотизмді ұрпақ жадына сіңіруде айрықша рөлге ие». Бұл мəдени іс-шаралар бірлігімізді нығайтып, ел əлеуетін арттырудағы ісімізге тың серпін береді деген сенімдемін. «Біз тұрақтылықты бағалай білгеніміздің арқасында бүгінгі табыстарға жеттік», – деді Елбасы. Бейбіт елдің ғана түтіні түзу шығады! Ынтымағы жарасқан мемлекет қандай мақсатқа да жететіні айдан анық. Президент жалпыұлттық идеямыз – Мəңгілік Елді басты бағдар етіп, тəуелсіздігіміздің даму даңғылын Нұрлы Жолға айналдыру ұлы мақсатымыз екенін айтты. Осы мұратқа бізді тек қана ынтымақ пен бірлік жəне қажырлы еңбек жеткізетіні белгілі. «Məңгілік Ел – елдің біріктіруші күші, ешқашан таусылмас қуат көзі. Ол «Қазақстан-2050» Стратегиясының ғана емес, XXI ғасырдағы Қазақстан мемлекетінің мызғымас идеялық тұғыры!», – деді Н.Ə.Назарбаев. Ендеше, осы елдік мұратымызға жету жолындағы еңбегіміз жемісті, үлесіміз сүбелі, табысымыз берекелі болғай!

Кемел келешек баєыты Талғат ƏЛІБАЕВ,

Ақтау қаласының прокуроры, аға əділет кеңесшісі.

Баршамызға белгілі, үстіміздегі жылдың 11 қарашасында ұлтының ұлы болашағы үшін ұлы жүкті өзіне аманат етіп жүктеген Қазақстан Президенті Н.Ə.Назарбаев Қазақстан халқына арнаған «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты жарқын болашақтың бағдаршамы болып табылатын, жыл сайынғы дəстүрлі Жолдауын жариялады. Елбасы осы Жолдауды жариялай отырып, өзінің стратегиялық көрегендігін тағы да паш етті. Жолдауда Елбасы əлемдегі ахуалды түбегейлі өзгертетін жаһандық сынақтар күтіп тұрғанын айта келе, қауіп-қатерлердің алдын алу мақсатында қолда бар ресурстарды, тетіктер мен мүмкіндіктерді пайдалануды алға тартты. Өз басым Мемлекет басшысының бұл шешімін Американы «Ұлы күйзелістен» алып шығуға мүмкіндік беріп, өзінің əйгілі Жаңа бағытын ұсынған АҚШ президенті Франклин Делано Рузвельттің прагматикалық саясатымен тең дəрежеде бағалар едім. Бұл маңызды құжатта бірлік пен қауіпсіздік мəселелері, əлеуметтің əлеуетін арттыру, білім беру, жұмыспен қамту, мəдениет, қоршаған орта, гендерлік теңдік бағытындағы жұмыстарға маңыз берілетіні баса айтылды. «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясаты бүгінгі таңда ел алдында туындаған қауіп-қатерлерді жаңа мүмкіндіктерге айналдыруға жəне ұлттық экономиканың түр-тұлғасын жаңа пішімге көшіруге бағытталған. Есімізде, Елбасы 2008 жылы əлемдік дағдарыстың басталған тұсында индустрияландыру бағдарламасын қолға алды. Халық қазір оның жемісін көруде. Сол кезеңдегі Мемлекет басшысының ұтымды саясатының арқасында елдің əлеуметтік-экономикалық дамуы кейінге құлдырамай, алысқа шапты, оза шапты, жаңа өндіріс орындары ашылып, Қазақстанда бұрын-соңды болмаған тауарлар өндірілуде. Тұралап қалған ескі өндірістердің түтіні түзу шығып, олар бүгінде заманауи технологияға

ие бəсекеге қабілетті ірі өнеркəсіптерге айналды. Бір кездері Президент идеясымен тұрақты əлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз ету жəне экономиканы сыртқы қолайсыз жағдайлардан қорғау үшін, халық қазынасы сақталатын ұлттық қор құрылғаны баршамыздың есімізде. Осыған қарсы пікір айтып, ел байлығынан түскен қаржыны сақтағанша, халыққа үлестіруді жөн көрген ағайындар да аз болмады. Ха лыққа үлестірген жағдайда, бүгінде сөзсіз ұмыт болатын сол жинақталған қаражат бүгінгі таңда Президент Жолдауынан кейін елге өз шапағатын шашуда. Елді мекендердегі мəселелерді шешуге Елбасымыз Ұлттық қордан қосымша 500 миллиард теңгеге жуық қаржы бөліп тұруды тапсырды. Ол еліміздің елді мекендерінің инфрақұрылымын жақсартуға арналады. Сонымен қатар, Елбасымыз мектептер мен балабақшалар салуға қаражат бөлуді тапсырды, яғни 70 миллиард теңге қосымша мектеп салуға, 20 миллиард теңге балабақша құрылысына арналатын болды. Жолдаудың «Нұрлы Жол» аталуының да өзіндік терең мəн-мағынасы бар. Мемлекет басшысы бізге жарық, шұғылалы əрі шапағатты, ашық та анық жол нұсқап отыр. Жаңа Жолдау «Нұрлы Жолда» əуе жолынан бастап автомобильге дейінгі көлік магистралінің тұтастай жүйесін құру, ғасыр жобасы аталған «Батыс Қытай – Батыс Еуропа», Астана – Алматы, Астана – Өскемен, Астана – Ақтөбе – Атырау, Алматы – Өскемен, Қарағанды – Жезқазған – Қызылорда, Атырау – Астрахань бағыттарындағы автожолдар жобасын жүзеге асыру сөз етілді. Осы жол құрылыстары арқылы ғана 200 мың жұмыс орны құрылады. Бұл өз кезегінде халықтың жұмыспен қамтылуын қамтамасыз етеді. Əрине, барыс-келіс пен алыс-берісте жол қатынасы ерекше маңызға ие екені сөзсіз.

Ұлттық қордан бөлінгелі отырған 500 миллиард теңгенің 100 миллиарды шағын жəне орта бизнесті, ірі кəсіпкерлікті жеңілдікпен несиелеуге, тамақ жəне химия, машина жасау өнеркəсібіндегі жобаларды жүзеге асыруға, 250 миллиарды банк секторын сауықтыру жəне несиелерді капитализацияландыруға, 81 миллиарды инфрақұрылымдарды жақсартуға, 40 мил лиарды ЭКСПО-2017 кешені құрылысын жалғастыруға жұмсалатын болады. Аталған мəселелердің барлығы Жолдауға сай, 2015 жылдың 1 қаңтарынан бастап іске асырылмақ. Кейін Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры А.Дауылбаев пен Мемлекеттік қызмет істері жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігінің төрағасы Қ.Қожамжаровты қабылдап, Жолдауда көрсетіліп, ел игілігі үшін жұмсалғалы отырған 500 миллиард теңгені құрайтын орасан зор қаражаттың тиімді жұмсалуына қатаң қадағалауды жүзеге асыруды тапсырды. Себебі, əр теңге үшін қатаң сұрау болмақ. 2015 жылдың 1 қаңтарынан бастап жаңа Қылмыстық жəне Қылмыстық іс жүргізу кодекстерінің қолданысқа енгізілетінін ескерсек, жаңа заңнамада ел игілігін талан-таражға салып, босбелбеулік танытқан, сыбайлас жемқорлық қылмыстар жасағандарға жазаның қатаңдатылғаны, сотталғандарды мерзімінен бұрын босатуға жол берілмейтіндігі белгілі. Осыған орай, əрбір облыс, қала, аудан прокуратуралары осы Жолдауды жүзеге асыру бағытында аянбай еңбек етіп, қаражаттың халық игілігіне ғана қызмет етуін қадағалайтын болады. Қажырлы еңбекті қажет ететін, келешегі кемел Нұрлы Жолда бірлігіміз бекемдеп, Мəңгілік Елге, келешекке деген сеніміміз арта берсін! Маңғыстау облысы.

Жаѕару жолы 11 қараша күні Елбасы Қазақстан халқына «Нұрлы Жол» Жолдауын жариялады. Менің пікірімше, осындай басшы басқарған біздің жолымыз жарқын да нұрлы болады. Қазіргі болып жатқан қиындықтар мен сынақтар артта қаларына, олардан болашаққа деген үлкен сеніммен өтетінімізге иманым кəміл. Шындығында да бұл өткелді мықты да күшті елдер ғана игере алады, ал біздің Қазақстан бұрынғы кеңестік кеңістікте гі ең қуатты елдің бірі. «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясаты əлеуметтік, индустриялық, энергетикалық, экономикалық,

көлік-логис тика лық инфрақұрылымды жаңартуға бағытталған. Иə, біздің алдымызда үл кен жұ мыс тар тұр. Оларды еңсеру үшін қазақстандықтар тату, бірбіріне сенімді, сүйеу болуы қажет. Адамдар бір-біріне сый ластықпен қарағанда ғана қоғамның өркендей алатынын тарих көрсетіп келеді. Президенттің ұлтаралық келісім – өміршеңдік оттегі, біз дем алған кезде оны байқамаймыз, бірақ онсыз жасай алмаймыз. Бірлігіміз бен этносаралық келісімді біздің өзіміз сақтауымыз керек деуі өте орынды. Тұрақтылық пен келісім – Жол даудағы ең өзекті

сөз дер. Бұл – отбасылық береке, төбедегі шаңырақ. Бейбітшілік – əке-ана болу шаттығы, ата-əженің, балалардың денсаулығы. Бұл – тұрақты табыс, болашаққа деген сенім. Бейбітшілік пен тұрақтылық – бүкіл ха лықтың игілігі, оны əр

күнде, əр сағатта еңбектеніп қорғауымыз қажет. Келесі жылы Қазақстан халқы Ассамблеясы 20 жылдығын атап өтеді. Осындай жауапты тарихи кезеңде мұндай мереке жаңаша мəн мен мағынаға ие болады. Біздің басты ұстанымымыз – Қазақстан, тек қана алға! Жолдаудың соңында Елбасы бүкіл елге табыстар тілеп, Отанымыздың жетер жаңа белестеріне жаңа биіктерге көтерілуіне сенімін білдір ді. Мен осындай басшы сы бар елдің əлі талай сынақтардан сүрінбей өтеріне еш күмəнданбаймын. Людмила СИДОРЕНКО, Шарбақты аудандық музейінің директоры.

Павлодар облысы.


www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

5

 Ұлытау ұлағаты Ел басқару оңай жұмыс емес. Əсіресе, елің ұзақ уақыт бодандықта болып, халық құлдық психологияны əбден мойындауға жақын қалса... Мұны біз КСРО сияқты үлкен империяның құлауынан кейін айқын сезіндік. Ел басқару тəуелсіз мемлекеттің экономикасын қайта құру, шаруашылықты жаңа жолға салу шараларымен де шектелмейді екен. Ел басшысы халық ортасында жиі болып, ұлт тағдыры мен болашағы жайлы əңгімелердің тұтқасына айналуы қажет екен. Үйреніп қалған қоғамдық жүйені еске алып, бүгінгі өмірге көндіге алмай жүрген халықпен жиі тілдесу, уақытша қиындықтарға мойып қалу фактілерімен танысу, олармен ел болашағы жайлы ашық сырласу Елбасынан жаңа бір биік, өзгеше қабілет талап етті. Ол өзі бастаған ұлы істер үшін əрқашан да күрес ке дайын болуға тиіс еді. Тіпті, Теміртау мен Қарағандының, Өскемен мен Жаңаөзен жұмысшыларының қиынқиын жиындарына барып сөз сөйлеуге тура келді. Ол тəуелсіздік жаңа алған, ескі шаруашылығы қирап қалған елдің қиын шылықтарын жасырмай, олармен ашық ой бөлісті. Президенттік беделімен ғана емес, ақыл, ой-парасатымен, алғырлығымен, шешендігімен, көп білетінімен жеңді. Иландырды. Батылдығын, батырлығын көрсетті. Бүгін осыларды ойласақ, біздің Президентіміздің сөйлеген сөздері, публицистикалық мақалалары, сұхбаттары мен пікір, ой-таластарға қатысқанда айтқандарының өзі тұтас бір мектеп екен.

Ел мен жер киесі Серік ҚИРАБАЕВ, академик.

Халықтың мезгіл-мезгіл оның сөзін күтіп отыратыны да осыдан болар. Мұндай шаралар біздің Президентіміздің басқа ешбір мемлекеттер басшыларына ұқсамайтын, одан тіпті бөлек қазақтық психологиясы мен ұлттық бейнесін айқындайды. Оның бойында басшы болумен қатар, қазақ ел билеушілерінің батырлық, шешендік, тапқырлық таланты мен мінезі түйіскен. Сырт формасы бір көрінгенмен, ол мазмұны жағынан нағыз қазақтың өзі, ел ағасы, ақсақалы, абызы, талас-тартысты өзі шешіп төрелігін айта алатын би-шешені, ақылгөйі. Оның бойына Жəнібек пен Қасымның, Есім мен Тəукенің, Абылайдың батырлығы мен Төле, Қазыбек, Əйтеке билердің əділдігі мен шешендігі дарыған. Қазақ зиялыларының бір кезде Президентті ақ киізге отырғызып, хан етіп сайлайық деген ұсыныстары болғаны есімде. Ұлытауға барғанда қарсы алған жұрттың оны хан ордасына апарып, əдейі дайындалған таққа отырғызып, үстіне хан шапанын жапқанын да білем. Əрине, хандықтың заманы өткен, оған оралуды бүгін ешкім де аңсамайды. Алайда онда қазақ билігінің ұлттық негізі барын, оның хандық психологияға тартып тұратынын жоққа шығаруға болмас. Қалай болғанда да, Елбасымен кездесуге, өздері шеше алмай жүрген мəселелерді ақылдасуға, бетпе-бет тілдесуге халық құмар. Қазақ демократиясының да бір жақсы жері хан мен қараның жиі көрісуінде жатыр. Ел мен ердің кездесуінің соңғы бір келісті көрінісі – Ұлытау жеріндегі Президент сұхбаты. Жер – əрқашан киелі. Қазақта мұндай жерлер аз емес. Көркімен, құдіретімен ел санасын қалыптастыруға қызмет еткен қазақтың қасиетті жерінің əр бұрышы киелі-ақ. Көкшетау, Алтай, Алатау, Ертіс, Жайық, Сарысу бойлары, Ұлытау – бəрін санап тауыса алмайсың. Ұлытау да осы ұлылардың бірі, қадірлісі, əруақты жер. Ұлытау аты қазақ арасына моңғол билеушілігі заманынан бері кеңінен таныс. Жошы осы жерді мекендеп, осында жерленген. Жошы кесенесі – қазақ жеріндегі ең бір көне жəне бай салынған ескерткіштің бірі. Бату Еуропаға жорығын осы жерден бастаған. Ұлытау жоталарында Алтын орда ханы Тоқтамыс пен ноғай ұлысының билеушісі Едіге бидің сүйегі жатыр. Əмір Темір осы өлкеде болып, Алтын шоқыда белгі қалдырған. Академик Қаныш Сəтбаев тапқан ол тас қазір Эрмитаждағы өте құнды жəдігерліктердің бірі саналады. Қазақтың төл хандары Керей мен Жəнібек ұзақ уақыт Ұлытау бойын жайлаған. Қасым мен Тəуке хандардың сайлау жиындары да осында өткен. Абылай ордасы Ұлытауда тігілген. Жоңғарға қарсы күрестерде ел басшылары мен батырларының көбі осында бас қосып ақылдасқан. Ақтабаншұбырынды, Алқакөл-сұлама оқиғасынан кейінгі қалмаққа берілген алғашқы соққы Қалмаққырылған мен Аңырақайда өткен. Қазақтың соңғы ханы Кенесары орыс отаршылдығына қарсы күресін осында ұйымдастырып, көтерілісшілер оны ақ киізге көтеріп хан сайлаған. 1752 жылы Ұлытауда қазақтың үш жүзінің өкілдері бас қосып, ендігі ел жағдайы жайлы кеңескен. Осының барлығы Ұлытаудың қазақтың қасиетті өлкесі болуының үстіне, қазақ тірлігінің, қазақ бірлігінің бастауында тұрғандығын əйгілейді. Біздің Елбасы – осы тарихты жақсы білетін адам. Ел астанасын Алматыдан көшіру жөнінде əңгіме болғанда, табиғи жағдайы бойынша бүкіл республиканың кіндігі саналатын Ұлытауды да еске алыпты. Оны барып аралап, көріп, тарих ізін барлаған. Сол жолы Президент (1993 жылы 15 қыркүйекте) мемлекет тұтастығы мен халықтар бірлігінің монументі қойылатын орынды («Белгітас») белгілеп, хан ордасында болған. Сөйтіп Нұрекең

тұңғыш рет Ұлытау жерінде Жошыдан бері сақталған ел билеушілерін (хандарды) ұлықтаудың дəстүр ырымын жасаған. Халықпен бетпе-бет отырып, əңгімесұх бат құру, ел жағдайы, оның өзекті мəселелері жайлы кеңесу осындай атмосферада тіпті салтанатты көрінеді. Оның үстіне Ұлытау төсіндегі əңгіме ат үстінде не мəжілісте емес, Əулиетаудың баурайында, Əулие бұлақтың басында жайғасып отырып, ағайынмен жақын өткен сыр сияқты əсер қалдырады. Бей ресми əңгімеде Елбасы халқына бар ойын, пікірін бүкпесіз ашық айтып, ел бірлігінің мə селесін қозғап, оларды болашаққа, жаңа тіршілікке қарай бағыттайды. Өзі айтқандай, менің ойыма «ойдағы ел қырдағы елмен араласып» келіп, əңгіме тыңдап, аяғында бір-бірімен табысып, құда болысып, көңілдері жайланып тарап жатқандай көрінеді. Сөйтіп, Ұлытау қасиеті – жер киесін тағы бір еске салады. Президент сапарының негізгі мақсаты Жезқазған-Бейнеу, Арқалық-Шұбаркөл теміржол тармақтарының салынуымен байланысты болғаны белгілі. Бұл – Қазақстанның ішкі аймақтарын жалғастыру мақсатында жасалған мемлекеттік бағдарламаның бір тармағы. Елбасы осыларды қабылдауға келді жəне оның Жезқазған өңірінің келешегін ашуға себепкер болатынын болжап айтты. «Жезқазғанның теміржол тұйығында тұрғаны бəрімізді əруақытта қинайтын еді, – деді ол. – Кеңес Одағы кезінде барлық теміржол Ресейге қарай салынды. Ал, көлденең жүретін, елді бір-бірімен қатыстыратын жол салынған жоқ. Ол Кеңес Одағының да, Ресейдің де ешқандай жоспарына кірмеді. Қазақстанды ешкім ойламады. Енді міне, еліміздің экономикасы ілгерілеп, 500 миллиард теңге ақша бөлінетін жағдайға жеткеннен кейін осындай 1200 шақырымдық жол салынып отыр. Бұл – айта салғанға өте оңай. Ал, маңызына келсек, алдағы 50-100 жылда пайдаланатын игілігіміз». Елбасы теміржолдың төрт облыстың бірнеше ауданына тіршілік нəрін беретіні, теміржол бойына ел қоныстанып, жаңа кенттер бой көтеретіні жайында əңгімеледі. Жезқазған жерінің астында қалған ойдым-ойдым кендер қалдықтарын көтеру мəселесін қозғады. Бұл – Жезқазғанның кені таусылды, оның болашағы жоқ деп лақапқа қарсы қазақ Үкіметінің жүргізіп жатқан шаралары туралы сөз. Оның аржағында Жезқазған кеніші маңында жаңа барлау жұмыстарының жүргізілуі күтіп тұр. Өндіріс қазақ ауылынан алыстап қалмай, теміржол арқылы ел мен ел араласып, халық тіршілігінің ұлғаюға бет алғанын əлем көрді. Елінің тағдыры, халқының халі, оның отаршылдық жағдайда бұрын көрген құқайлары əрқашан Елбасының ойында тұратыны байқалатын. Ел ішіндегі байланысты дамытпай, тек орталыққа қарай тасымалдауға бағытталған жол туралы ой осыны аңғартады. Қабылдауына бір барғанымда, В.С.Черномырдинге айтқан сөзін мен бір əңгімеде еске алған едім. Қайталасам, ештеме етпес. Ақорданың іске қосылған тұсы ғой, мен Ақордамен танысудан алған əсерімді жеткізіп, құтты болсын айтқанымда, Елбасы: «Жаңа сіздің алдыңызда Ресей премьер-министрі В.С.Черномырдин болды. Ол да «Құтты болсын» айтты. Мен соны пайдаланып, «Үш ғасыр бодандықта ұстадыңдар, сонда ең болмаса осындай бір сарай салып бермедіңдер. Ағылшындар, француздар, испандардың отар елдерінде тұрғызған сарайлары əлі де сақталып тұр дедім», деген еді. Қазір олардан болмаған қайырды өз қолымен атқарып, Қазақстанның өзі салып жатқан сарайлар мен құрылыстарды еске алудың өзі жеткілікті. Президент сұхбаты біздің əлеуметтік өміріміздің бірталай саласын қамтиды. Қазақ ішіндегі мұсылмандық жəне дін жағдайы, қазақ тарихын зерттеу мен ұлттық тілдің дамуы, жастарды отаншылдық, патриоттық сезімге баулудың мəселелері, экономикалық, кедендік одақ туралы

ойлар жұрт көңілінде дүдəмал боп жүрген талай сұраққа жауап тапты. Президент көпті шатастырып жүрген қиғаш ойлардың біразының бет пердесін сыпырып, шындықты түсіндірді. Соның бірі – дін мəселесімен байланысты. Қазақ – негізінен иманды халық. Ол дінді соқыр сезіммен де, фанатикалық көзқараспен де қабылдамаған. Қазақтың ұлттық өркениетінің негізгі исламда жатыр. Ол Құдай жолын адал ұстауды парыз санаған. Абайдың Құдай туралы ұғымының өзі жаттанды қағидатқа сүйенбейді. Адам түсінігіне, өмір, тіршілік сыры туралы талғамның тазалығына, ұлттық дəстүрге сүйенеді. Сондықтан оның құдайы – сенімі, ақ, адал түсінігі. Елбасы: «Қазақ ешқашан дінінен айырылып көрген емес. Ешқандай уақыт үзіліс болмағандай, дінімен қайта қауышты да, əрі қарай жалғастырып жүре берді. Бұрынғыдай қорықпай, жасқанбай, дінге бас иіп, Құдайға құлшылық етіп, мешіттер салып жатырмыз», – дегенді қазақтың имандылығына, құдай жолына адалдығына қарап айтқан. Алайда қазақ ішінде де жалпы мұсылмандар сияқты іштей бөліну, дін қағидаларын өз пайдасына қарай лайықтап тарату, содан өзара ұғыспайтын ағым, түсініктердің көбеюі сияқты нəрселер кез десіп қалып жатады. Президент бізді осыдан сақтандырады. Дінді бөліп, əркімнің өз дінін жоғары қоюына жол бермеуді ұсынады. «Абайлауымыз керек, – дейді ол. – Біздің дініміз керемет, басқа діндердің керегі жоқ демеген жөн. Біздің дініміз – өзіміздің дініміз. Бірақ басқаны да үйренуіміз, білуіміз, сыйлауымыз, құрметтеуіміз қажет. Сонда мұсылманның діні де құрметтелетін болады. Дінге бас ұрып жүріп, біз оның теріс жағына түсіп кетпеуіміз керек». Бұл сөзден дінаралық байланыстарды таза, саясаттан тыс жүргізуді көздейтін, діндерді бірлікке, халықтардың жақындасуына, соғысқа қарсы бейбіт саясат құруға негізделген біздің Елбасының ірі қоғамдық еңбегінің жемісін танимыз. Ұлттар мен ұлыстардың бірлігі, татулығы, дінаралық байланыстарды сыйластыққа құру жайында Н.Назарбаевтың əлем алдындағы ұлы еңбегі елдің бəріне де белгілі. Ол соғыспен мемлекет, дін жасаймыз, біртұтас мұсылмандық халифат орнатамыз деушілерге қарсы. Діннің парқын, түпкі мақсатын түсінбей, тобырмен жүргендерді атап кетеді. Дінді, мұсылмандықты адамды имандылыққа, бірлікке, Отанды сүюге, бауырмалдыққа, кемтарларға көмектесуге баулу туралы Елбасы ойлары да аса бағалы. Тəуелсіз Қазақстан мемлекетінің түп тарихы мен оның өзіне тəн ұлттық құрылымы, хандық құрылыстың дамуы жайлы Елбасы ойларының маңызы да аса үлкен. Біздің ірі қайраткерлеріміздің барлығы да қазақ мемлекеттігінің, ұлттық дамуының тарихымен шұғылданған. Негізгі мамандығы дəрігер С.Асфендияров пен Х.Досмұхамедов те (Петербордың əскеридəрігерлік академиясын бітірген), теміржол инженері М.Тынышбаев та, орман шаруашылығы институты мен Петербор университетінің заң факультетін бітірген Ə.Бөкейханов та, өмірі мен еңбегін саясиқоғамдық қызметке арнаған Т.Рысқұлов та қазақ тарихының мəселелерін зерттеген. Əсіресе, Асфендияров пен Тынышбаев қазақтың көне тарихын терең білген. Ұлтының болашағы мен азаттығы үшін күрескен осы топ тарих деректерін қазақ халқының түркілік негізін дəлелдеуге, бүгінгі қонысынан көне дəуірден бері қозғалмай, сол жерде мекендеген халықтар негізінде қазақ ұлты туып қалыптасқаны жайлы ойлар қалдырған. Біздің тарихымызға қатысты мəліметтер Н.Назарбаев еңбектерінде мол ұшырасады. Бұл тұрғыда оның «Тарих толқынында», «Ғасырлар тоғысында», «Қазақстан жолы» атты кітаптарының ғылымдық та, саяси да мəні зор. «Қазақтардың тарихи түп-тамыры мейлінше тереңде... Біз кеше ғана пайда

бола қалған халық емеспіз», – дейді ол. Ал, «Сұхбатта»: «Біздің еліміз қазақ жұртының арғы түбі ғұндардан басталады. Ғұндардан кейін көк түріктерге жалғасады. Одан кейін Алтын орда орнығады. Сөйтіп хандық дəуірге ұласып, кейін біртіндеп тəуелсіздікке келіп тіреледі. Осындай үлкен тарихымыз бар». Бұл сөз қазақ тарихының негізгі сүрлеуін салып қана бермейді, қазақ мемлекетінің қалыптасу жүйесі мен оның даму заңдылықтарын, мемлекеттіктің негізінде ұлттық, қазақтық сананың өрістеуі жолын белгілейді. Осы бір тарих ізінің сүрлеуіне сүйеніп, Елбасы кəсіби тарихшыларға қазақтың өзін-өзі тануы туралы идеяны ұсынады. Кейін тəуелсіздік алған елдің шекарасын белгілеуі, ол туралы көршілермен жасасқан шарттар сол тəуелсіздікті баянды етудің амалы екені даусыз. 2004 жылдан басталып əлі жалғасып келе жатқан Президент идеясынан туған «Мəдени мұра» бағдарламасы да осы көзқарастың жалғасы. Бұл мерзімде Елбасының тікелей көмегімен қазақ тарихы туралы мəліметтер мен əр жерде (мемлекеттерде) сақталған тарихи жəдігерліктер, деректер жиналып, ғылыми айналымға қосылды. Солар арқылы халық тарихын, оның салтсанасын, əдет-ғұрпын қалпына келтіру, оларды археологиялық қазбалар арқылы дəлелдеу шаралары іске асты. Қазір жарық көрген 100 томдық «Бабалар сөзі» атты басылым қазақтың халықтық əдебиетінің аса бай мұрасын дүние жүзіне əйгілеп отыр. Ол талай елді таңырқатуда. Барды жинап, халыққа жеткізіп, алға нұсқау – Президент ұсынған Мəңгілік ел идеясын екінші жағынан толықтырып тұрғаны түсінікті. «Менің арманым, ойым – Қазақстанның мəңгілік болуы», деп Президент оны ашық айтты. Ол үшін Үкімет тарапынан жасалып жатқан ісшаралар жөнінде əңгімеледі. Мəңгілік ел – құрғақ ұран емес, елді мəңгілік етерлік, оның қоғамдық жүйесін оны-мұныға қозғалмайтындай етіп бекіте түсерлік біздің іс-қайратымыз. Жастар қаулап өсіп келеді, Қазақстанды алға сүйрейтін, оның мемлекеттігін нығайтатын да солар. Отанын сүйетін, сол үшін жанын да беретін, білімі мен іскерлігін аямайтын жастар ғана Мəңгілік елді құрушы. Президент идеясының төркіні осында жатыр. «Отан» деген үлкен ұғым. Отанды қорғау дегенде, əрине, адам баласы алдымен өзінің шаңырағын ойлайды. Əкеңді, шешеңді, бауырларыңды, балаларыңды, немерелеріңді ойлайсың. Сол жүрекпен, сол тілекпен Отаныңды қорғайсың. Сондықтан тарихыңды білген жөн болар. Тарихын білмеген ұлттың болашағы да бұлыңғыр. Мысалы, керемет үлкен еменнің тамыры терең болмаса, ол дауылға шыдап тұра алмайды. Заман өтеді, уақыт алға жылжиды. Ұрпақтар бірінің жолын бірі жалғайды... Ата-бабамыздың жері осылай керемет болып қала береді. Осындай əулиелі жерден қуат алған халқымыз ата-бабалар жолымен жүреді деп санаймын. Ол жол – сара жол, Мəңгілік елдің жолы», – дейді одан əрі. Елбасының Ұлытаудағы сұхбатында ұлттық тілді дамытудың мəселелері өткір жəне ашық қойылды. «Мен бəрін білемін», – деді Президент. – Біздің жазушыларымыз, мəдениет өкілдері «біздің тіліміз жетімдік көріп келеді, тəуелсіздіктің жиырма жылы ішінде байғұс тіліміз жетімдіктен шықпай жүр» деп айта береді. «Бақытсызбын» деген адам бақытсыз болады. «Бақыттымын» деп жүрсе, бақытты болады. «Тіліміз бар» деп жүрсе, тіліміз бар болады, «Тіліміз жоқ» деп жүрсе, тіліміз жоқ болады. Қай қайдағыны, ақырзаманды басқа орнатпай, тіл туралы заңды қолданып, өзімізбен өзіміз қазақша сөйлесуіміз керек». Тіл жанашырлары тарапынан мұндай сөздердің айтылып қалып жүретіні жасырын емес. Алайда, сонымен қатар, Елбасының қазақ тілін мемлекеттік тіл деп жариялатып, оны сақтаудың жəне

дамытудың жолына сіңірген еңбегін де естен шығаруға болмас. Біраз елдің үш тұғырлы тіл саясатына да риза еместігі сезіледі. Бірақ уақыт бəрін орнына қояды екен. Қазір біртіндеп мұндай ойлар да сабасына түсе бастады. Ұлытау сұхбатында Президент болашақтың бізге бет бұрғанын, уақыттың да біздің пайдамызға қызмет ете бастағанын, қазақтардың саны артып, қазақ тілінің қолданылу ауқымы кеңейе түскенін ашық айтты. Ел тəуелсіздігін жариялаған кезде жалпы халықтың 40%-ы ғана қазақтар болса, қазір олар 65%-ға жетіпті. Үш тілді – мемлекеттік тіл, орыс жəне ағылшын тілдерін меңгеру халықтың келешегі үшін пайдалы екенін, дүниежүзі халықтарымен ғылым мен техника тілінде қарымқатынасты ұлғайту үшін қажеттігі дау тудыруға тиісті емес. Бұл мəселеде асығыстық қажетсіздігін, сабырлылық, шыдамдылықтың керектігін Президент бұрын да талай айтқан. Бірақ соған мəн бермей, ана тілін бөліп алып қамқорлық жасаудың мүмкін еместігін ұға да алмағанымыз рас. Қазақ тілінен басқа тілді жауып тастаудың нəтижесін көрші елдермен қарым-қатынастан түсініп жатырмыз. Президент айтқан сабырлылықтың сыры осында екенін енді ғана ұққандаймыз. Мəселен, уақыттың өзі талай мəселені біздің пайдамызға шешіп жатқанын бұған қатысты цифрлар да дəлелдеуде екен. 1999 жылғы санақ бойынша Қазақстан халқы 14,953 мың болыпты. Оның ішінде қазақтар 7,985 000 (53,4%), орыстар 4,479,620 (29,96%) адам болған. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі 2014 жылы қазақтардың саны 65,6%-ға жеткенін жариялады. Проф. Э.Сүлейменованың зерттеуі бойынша, қазақ тілі мектепте 49,2%, жұмыста 31,2%, достарымен ортада 47,2%, көршілерімен қарым-қатынаста 51,2%, дүкендерде 24,8%, көлікте 27,6%, банктерде 22,4%, мемлекеттік мекемелерде 29,6%, базарларда 30,0%, газет-журналдар оқығанда 38,4%, көркем əдебиет оқығанда 48,8%, ғылыми əдебиет оқығанда 45,6%, радио тыңдауда 35,2%, теледидар көруде 31,2%, интернетте 17,6%, компьютерде 16,8%, əскерде 28% қолданылады екен. Ал, қазақ тілін орыстар 1,8% жұмыста, 0,9% достарымен кездесуде, 0,9% базарда ғана қолданып, басқа жерлерде орыс тілін пайдаланады. Бұл мəліметтер Қазақстан халқының өмірінде қазақ тілі орыс тілін ығыстыра бастағанын көрсетеді. (Сүлейменова Э.Д. Языки народов Казахстана. А. 2007). Өздерінің ұлттық ортасы азайған соң ұлт өкілдерінің дені ұлттық болмысын жоғалта бастаған. Бұл – уақыттың өзі қазақ тілінің пайдасына қызмет істей бастағанының белгісі. Мұның өзі орыс тілділердің аузын күшпен жаппай-ақ олардың ықпалы азая бастағанын көрсетеді. Президенттің сабырға шақыруының себебін енді түсінгендейміз. «Көп облыстарда барлық іс қағаздары қазақ тілінде жүргізіледі. Оған ешкім кедергі жасамайды. Қазір өз тағдырын Қазақстанмен байланыстыратын адамның бəрі баласына қазақ тілін үйретіп жатыр. Ал енді тарихын, болашағын қазақпен бірге деп санамайтындар бəрібір кетеді. Біз оған тыйым сала алмаймыз. Сондықтан өз халқымыздың сана-сезімін үйретіп, өз тілімізді бағалауымыз керек дегенді Президент нақтылай айтты. Сонымен бірге, Президенттің таза қазақ тілінің өз проблемалары жеткілікті екеніне көңіл аударуы – өте қажетті мəселе. Тілдің майын тамызып, көркем, бай тілде сөйлеу, қазақ арасына сіңіп кеткен, басқа ұлттардан ауысқан сөздерді қуып шығып, тілді байытудың орнына кедейлендіру, терминология мəселесін реттеу сияқты ескертпелер тіл мамандары мен ұлт тілінің жанашырларының назарында болуға тиіс. Майын тамызып əдемі сөйлеу кім үшін болса да қажет. «Тіліміз өркендеп-өсіп келе жатыр дей аламын», – деді Президент бұл мəселені

жинақтай келе. – Қазір ешқандай қауіп жоқ. Қазақстанда мемлекеттік тілдің болашағы зор... Ал, мына ағылшын тілін дүниежүзі халқының 70 пайызы қолданады. Неге оны қолданады? Ол – ғылым мен білімнің, ақпарат құралдарының, интернеттің, медицина мен мəдениеттің тілі. Ағылшын тілін білмей-ақ өмір сүреміз деуге болады. Əрине, болады! Бірақ онда ағылшын тілі арқылы тарап жатқан ілімді білмейсің. Оны білмесең, өркендеп-өсуіңе жол ашпайсың, болашағыңа балта шабасың. Сондықтан біз мемлекетімізді алға сүйреп, экономикасын көтеріп, өркендеп-өсіп, озық отыз елдің қатарына қосыламыз деп отырғанда, халқымыз, жастарымыз ағылшын тілін білмесе, қалай болады? Мысалы, 1 жарым миллиард халқы бар қытай елі қытай тілін құрметтеп отыр ғой. Бірақ барлық элитасы, бизнесі ағылшын тілінде де сөйлейді. Жапондардың бизнес элитасы, ғылымбілімі ағылшын тілінде. Бір миллиард халқы бар Үндістан тəуелсіздігін алған кезде ағылшын тілін доғарып тастады да, 5-6 жылдан кейін қайта оралды. Сингапурда да, Малайзияда да солай болды. Мына бізді отарлаған елдің тілі құрысын деп қолданыстан алып тастап, керек болған соң қайтып келді. Сондықтан үш тілді – мемлекеттік тіл, орыс тілі жəне ағылшын тілін игергеніміз өте дұрыс. Соның ішінде біздің мемлекеттік тіл қатар келе жатыр. Біз соны неге ойламаймыз? Біз осылай үштұғырлы тілді қолдансақ, түбінде біздің жолымыз ашық болады. Осыны түсіну керек. Бұл жерде асығыстық жасамау керек. Сабырлы болған жөн. Біздің көпұлтты болып отырғанымызға ешкім кінəлі емес. Тағдыр солай болды. Өзге халықтардың да ешқандай жазығы жоқ. О рыстардың , укр аи н дардың , белорустардың, ұйғыр, чешен секілді халықтардың не кінəсі бар? Осылай болды, тарих бізді көпұлтты етті. Бəрінің басын қосып, Қазақстанның бірлігін сақтап, төзімділік танытып, экономикамызды өркендетіп, өсе беретін болсақ, келешек қазақтың қолында болады». Президенттің Кеден одағы, Еуразиялық экономикалық одақ сияқты бірлестіктермен Қазақстанның байланысы, оның ел экономикасына əкелетін пайдасы да сұхбатта дəлелді түсіндірілген. «Ресеймен қайта қосылып кетеміз бе?» – деген қауіптің негізсіз екені, көрші елдермен сауда-саттық жұмысын жүргізу туралы айтқандары көңілге қонады. Елбасының ойлары мен ақыл-кеңестері – біздің еліміз үшін, оның дамуына жаңа бағдар беретін бай кеніштің көзі. Ол бүгінгі беймаза заман алға ұсынып отырған қатерлер мен сынақтардан абыроймен өтудің жолы жайлы ойлардан бір мезгіл босап көрген емес. Ырғалып-жырғалуды көтермейтін уақыттың ырқында қалу дегенді білмейді. Оны біз кеше ғана халқына ұсынған Елбасының жаңа Жолдауынан тағы көреміз. Мұнда ол қазіргі жаһанды қысып келе жатқан дағдарыстың сырларын терең талдап, Қазақстанның одан аман-сау шығып кетуін көздейтін жалпы бағдарламалар ұсынады. Егер біз Елбасының жолын нық ұстанып, ол айтқан кеңестерді табандылықпен жүзеге асырсақ, дағдарысқа да ұрынбай шыға алатынымыз күмəнсіз. Бұл ойлар Қазақстан халқының болашағын терең ойлаудан, оның əрбір қадамын қадағалап, сəтсіздіктен сақтандыруды көздеген көрегендіктен туады. Оның дағдарыстан қиналмай өтудің негізгі темірқазығы – халықтың бірлігін, ынтымағын сақтай отырып, ел ырысын шашып-төкпей, ықтияттылықпен жұмыс істеу, ерінбей еңбек етуге тіреледі. Бұл жолды Елбасы «Нұрлы Жол» деп атаған. Оның бағдарламасында ел алдындағы барлық əлеуметтік мін деттемелерді толық көлемінде іске асыруды қамтамасыз ету, экономикалық саясатқа қажетті өзгерістер жүргізу көзделген. Сөйтіп, бұрын іске асып жатқан реформаларды аяқтап шығуды жақтайды. Мұның нақты шаралары Елбасының Жолдауында дəлдікпен түсіндірілген. Экономиканы дамытуда жаңа сыртқы тəуекелдерді есептей отырып, ішкі белсенділік пен іскерлік бастамаларды ұлғайту қажет. Сонда ғана біз «Нұрлы Жолға» шығамыз. Жол – шын мəнінде өмірдің өзегі, бақуатты тіршіліктің қайнар көзі. Барлық аймақтар теміржолмен, тас жолмен, əуе жолымен өзара тығыз байланысуы керек. Астанада тоғысқан тоғыз жолдың торабы – елорданың жасампаздық рухын тарататын өмір-тамырға айналуы тиіс» – деді Елбасы. Экономикалық аймақтардағы жаңа инфрақұрылымдар, индустриялық бағдарламалар, туризм, энергетикалық инфрақұрылымды жаңарту, шағын жəне орта бизнесті ұлғайтуды жалғастыру – бəрі де «Нұрлы Жол» бағдарламасына кіреді. Сонда ғана «Нұрлы Жол» əлемнің ең дамыған 30 елінің қатарына кіру жолындағы біздің ауқымды қадамымыз болмақ. Жалпы ұлттық идеямыз – Мəңгілік елді басты бағдар етіп, тəуелсіздігіміздің даму даңғылын «Нұрлы Жолға» айналдырамыз. «Жаңа қазақстандық патриотизм дегеніміздің өзі – Мəңгілік ел. Ол барша Қазақстан қоғамының ұлы құндылығы». Мұндай сөздер əркімнің-ақ бойына қуат құяды, ісіне жігер береді. Əрбір қазақстандық өзінің нұрлы жолын белгілеп, оны шын мəніндегі мəңгілік елдің мəңгі жолына ұластырады. Мəңгілік ел – елімізді біріктіруші ұлы күш екенін көреміз. Сөйтіп, тəуелсіздігіміздің даму бағыты мəңгі жолға ұласатыны күмəнсіз. 1 желтоқсан – Тұңғыш Президент күні. Президент – ел иесі, жер иесі. Ел мен жер киесін ол қатты сезінеді. Ел аруағы мен жер аруағын тең ұстап, жұлдызға қарап жорыққа шығатын Əмір Темірше халқын ұлы жолға сəтті бастап келеді. Ұлытау сұхбаты осы кезеңнің үлкен өзекті ойын ел алдына жайып салды. Алла алға ұстанған Асылымызға, елін ілгеріге сүйреп келе жатқан Ерімізге өмір берсін! Іске сəт!


6

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

Тасымалєа тосќауыл ќойылмайды (Соңы. Басы 1-бетте). Оның үстіне, Қазақстан мен Беларусь арасындағы тасымалдар көлемі артып келеді. Биылғы жылы өсім 25 пайызды құраған. Қазір Беларусь арқылы автомобиль тасымалдары 2004 жылы Астана қаласында қол қойылған халықаралық автомобиль қатынастары туралы үкіметаралық келісіммен реттеледі. Бұл келісімге сəйкес, экспорт-импорттық жəне транзиттік тасымалдар жəне үшінші елдерден тасымалдар рұқсат ету жүйесі бойынша орындалуда. Хаттама аясында екіжақты жəне транзиттік тасымалдар жасауға рұқсатсыз жүйе енгізу ұсынылған. Бірінші вице-министрдің айтуынша, бұл екі ел арқылы транзитпен жəне экспорт-импорттық тасымалдауды кедергісіз жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Үшінші елдерден үшінші елдерге жүктерді тасымалдау Тараптар мемлекеттерінің құзыретті органдары беретін рұқсаттар негізінде автокөлік құралдарымен

жүзеге асырылады. Сондай-ақ, рұқсат уақытша (транзиттік) тіркеу нөмірлері бар бос автокөлік құралдарын межелі жерге айдап əкелу кезінде талап етілмейтін болады. Беларусь тасымалдаушылары Германиядан Қазақстанға немесе Қазақстан тасымалдаушылары Қырғызстаннан Беларуське жүк тасымалдағанда үшінші елдерден үшінші елдерге тасымалдаушы деп саналады. Келісімге енгізілетін өзгерістер үшінші елдерден үшінші елдерге тасымалдауда отандық тасымалдаушыларды қорғауға ықпал етеді. Себебі, Беларусь, Түркия жəне Ресей тасымалдаушыларының халықаралық паркі Қазақстандікіне қарағанда көп. Халықаралық тасымалдау бойынша жүк тасымалы көліктерінің саны Түркияда 70 мың болса, Ресейде – 51 мың, ал Беларусьте 27 мың бірлікті құрайды. Ал Қазақстандағы жүк тасымалы автокөлігінің саны – 13 мың. Қазіргі таңда Қазақстан 42 елмен көлік тасымалы жөнінде екіжақты келісімдер

Парламенттік ассамблеялардыѕ іс-шараларына ќатысады Мəжіліс Төрағасы Қабиболла Жақыпов бастаған мəжілісмендер делегациясы қараша айының 27-28-інде Санкт-Петербургте өтетін ТМД, ЕурАзЭҚ жəне ҰҚШҰ Парламенттік ассамблеялары іс-шараларына қатысады. Онда ЕурАзЭҚ ПАА-ның соңғы жиыны өтіп, Мəжіліс Спикері Қабиболла Жақыпов ЕурАзЭҚ ПАА-ның қазіргі төрағасы ретінде ұйымның құрылғаннан бергі жұмысына қорытынды жасайды деп күтілуде. Сондай-ақ, ТМД парламентшілері өзара ақпараттық іс-қимыл, жергілікті өзін өзі басқару, экономика салаларында үлгілік заңнамаларға қатысты ауқымды мəселелерді қарастырады жəне ҰҚШҰ ПА қызметінің 2016-2020 жылдарға арналған бағдарламасын

əзірлеу мəселелерін талқылайды. Ал мəжілісмендер делегациясының жұмыс жоспары барысында палата Төрағасы Қабиболла Жақыповтың ТМД елдерінен келген əріптестерімен бірқатар екіжақты кездесулері көзделген. Сонымен бірге, ТМД-ға қатысушымемлекеттер мəдени күндері аясында Қазақстан өнер шеберлерінің концерті өтеді. Таврия сарайы – ТМД ПА штабпə терінде өтетін шараны Қазақстан Парламенті ұйымдастырып отыр, деп хабарлады Мəжілістің баспасөз қызметі.

жасаған. Келісімдер үшінші елдерден үшінші елдерге тасымалдарға рұқсат ету жүйесін орнатады. Заң жобасы біраз сұрақ-жауаптан кейін мақұлданды. Бұдан кейін депутаттар «Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығы шеңберінде құпия ақпаратты қорғау туралы келісімді ратификациялау туралы» заң жобасын қарады. Атап айту керек, құпия ақпаратты пайдалана отырып қызметін жүзеге асыратын ТМД органдарының тізбесін ТМД Атқарушы комитеті қалыптастырады. Бұл ретте, Тараптар өздері ТМД органдарына жіберетін лауазымды адамдарға, ТМД органы қалыптастыратын, алмастырылуы құпия ақпаратқа қол жеткізуді көздейтін лауазымдар тізбесінің негізінде құпия ақпаратқа рұқсат береді жəне оны ресімдейді. Заң жобасында бірнеше осындай өзгерістер бар. Депутаттар заң жобасын қолдау керек деп шешті. Сол сияқты, «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Халықаралық теңіз ұйымының аудитінен өту мəселелері

бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы екінші оқылымда қаралып, мақұлданды. Депутаттар бастамашы болған бұл заң жобасы теңізшілерді даярлау мен оларға диплом беру жəне вахтада тұру туралы халықаралық конвенцияның ережелерін іске асыруға арналған. Жəне де кемелердің теңізде қауіпсіз жүзуі мен оларға навигациялық қызмет көрсетуді қамтамасыз ету бойынша ұлттық заңнаманы жетілдіруді көздейді. Сондай-ақ, депутаттар жалпы отырыста Азаматтардың өзара сапарларының шарттары туралы келісімге өзгерістер мен толықтырулар енгізуге қатысты Қазақстан-Өзбекстан үкіметаралық хаттамасына өзгерістер енгізуді көздейтін жаңа заң жобасын, «Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы туралы» заң жобасын ілеспе түзетулерімен жұмысқа қабылдады. Бұдан бөлек, отырыс барысында палата «Дамуға ресми көмек туралы» заң жобасын ілеспе түзетулерімен қарап, Сенат енгізген өзгерістермен келісті.

Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күніне арналған ісшараларға Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары Ералы Тоғжанов, Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының ректоры Болатбек Əбдірəсілов, Қазақстан Президенті жанын дағы Стратегиялық зерттеулер институтының директоры Ерлан Қарин қатысты. Шара барысында мемлекеттік этносая сат, этносаралық жəне конфессияаралық қатынастар саласындағы зерттеулерді əдіснамалық, ғылымиəдістемелік жетілдіру, кадрлармен қамтамасыз ету мəселелері талқыланды. Сонымен қатар, бұл шара Елбасының Қазақстан халқына арнаған «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» Жолдауында берілген ұлттық бірлікті қалыптастыру, қоғамдық келісімді қамтамасыз ету, саяси тұрақтылықты нығайту бойынша берген тапсырмаларын орындауға арналды. Болатбек Əбдірəсілов этносаралық жəне конфессияаралық мəселелер қоғамдағы ең бір маңызды мəселелердің санатында тұрғандығын, сондықтан да бұл жиын өзекті саналатынын жеткізді. Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясында этносаралық жəне конфессияаралық қарым-қатынастарды зерттеуге арналған орталық жұмыс істейді. Бұл

орталық Президенттің тапсырмасы негізінде құрылды. Орталық соңғы жылдар ішінде көп семинар өткізді, оның аясында зерттеу жұмыстары жүргізілуде. 1700-ден астам адам осы семинарларға қатысып, өздерінің кəсіби біліктіліктерін арттыруға мүмкіндік алды. Алдағы уақытта бұл орталық өзінің байланыстырушы рөлін атқара беретін болады. Онда этносаралық жəне конфессияаралық саланы зерттеп жүрген сарапшылар шоғырланып, бір мақсатқа жұмылдырылады. Яғни, бүгінгі жиын ғылыми сарапшылар мен зерттеушілердің күшін бір арнаға жұмылдыруға ықпал етеді деп ойлаймын, деді Б. Əбдірəсілов. Ералы Тоғжанов Тəуелсіздіктің алғашқы күндерінде ел экономикасы құлдырап, əлеуметтік мəселелер қиын жағдайда болған кезде тығырықтан шығудың үлкен бір жолы ретінде Елбасының халықтың бірлігін, мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз ету жолын қарастырғанын жеткізді. Бұл, ең алдымен, ел бірлігі саясатымен тікелей байланысты болды. Сондықтан, күн тəртібіне сол кезеңнен бастап та, бүгін де, болашақта да болатын бір-ақ сұрақ бар. Ол тек біздің елге ғана емес, көптеген полиэтностық, поликонфессиялық мемлекеттің бəріне де қатысты. Бүгінгі іс-шараның күн тəртібінде де қоғамдық келісім мəселесі тұр. Бүгінде Қазақстан дүниежүзіне танылып жатса, ол бірінші кезекте

Жалєан дəрі-дəрмектерді ќалай аныќтауєа болады?

Мемлекеттік рəміздер – Тəуелсіздік символдары (Соңы. Басы 1-бетте). Олардың түр-түсі мен ресми қолданылу тəртібі Конституцияда немесе Конституциялық заңда белгіленген (бұл Мемлекеттік рəміздерге биік мəртебе береді) жəне заңмен қорғалады. Мемлекеттік рəміздерді қадірлеу азаматтардың мемлекет тəуелсіздігін құрметтеуді нығайтып, жасөспірімдердің отансүйгіштік сезімін қалыптастырады. Отырыста Энергетика, Мəдениет жəне спорт министрліктерінің, сондай-ақ, Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау облыстары əкімдіктерінің Мемлекеттік рəміздерді қолдану стандарттарын сақтау мəселелері

қаралды. Жиын барысында Мемлекеттік хатшы заңнамалық нормаларды сақтауды қамтамасыз ету – Елтаңба, Ту жəне Əнұранға деген құрметті арттырудың, азаматтарды патриотизмге тəрбиелеудің қажетті шарты екенін атап өтті. Комиссия мүшелері мемлекеттік орталық жəне жергілікті атқарушы органдар басшыларының баяндамаларын талқылап, анықталған кемшіліктерді жою бойынша бірқатар ұсынымдар қабылдады. Сонымен бірге, отырыста Мем лекеттік рəміздер жөніндегі республикалық комиссияның 2015 жылға арналған жұмыс жоспары бекітілді.

Ќоєамдыќ келісім: стратегиялыќ ресурс Кеше Қазақстан Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясында Қазақстан халқы Ассемблеясының, сонымен қатар, еліміздің Мəдениет жəне спорт министрлігінің қолдауымен Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сараптамалық кеңесінің «Елбасы: қоғамдық келісім жəне этносаралық толеранттылық» тақырыбындағы кеңейтілген отырысы мен «Қазіргі ділдік жағдайдағы этностылық жəне конфессионалдылық: əдіснама жəне зерттеу мəселелері» тақырыбында халықаралық ғылыми-тəжірибелік семинар өтті.

● Басты байлық

қоғамдық келісімді қамтамасыз ете алғанымыздың арқасы. Қазақстан тұрақтылық пен келісімнің мекені десек, артық болмас. Олай деп айтуға бірнеше себеп бар. Мəселен, егемендік алып, еліміздің іргесін бекіту жолында, ең алдымен, азаматтардың тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету міндетіне басымдық берілді. Екіншіден, полиэтностық, поликонфессиялық қоғамның мəдени саналуандығының сақталуына жəне дамуына іс жүзінде толықтай мүмкіндіктер жасалды. Үшіншіден, билік пен азаматтық қоғамның өзара іс-əрекетін жетілдіре отырып, саяси шешімдерді халық сұранысына бағдарлауға көмектесетін қоғамдық үнқатысу алаңдары қалыптастырылды. Сондай алаңдардың бірі – Қазақстан халқы Ассамблеясы», деді Е. Тоғжанов. Бұдан кейін жиында күн тəртібіндегі мəселе төңірегінде бірқатар сарапшылардың пікірі тыңдалды. Мəселен, «Мəңгілік Ел» ұлттық идеясының ментальдық негіздері» деген тақырыпта баяндама жасаған философия ғылымдарының докторы, Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының профессоры Төлеуғали Бөрібаев Елбасы Қазақстан халқына дəстүрлі Жолдауында «Мəңгілік Ел» идеясының тарихи астарына тоқталып өткені белгілі. «Мəңгілік Ел» – атабабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы. Ол арман дүниежүзі елдерімен терезесі тең қатынас құратын, əлем картасынан ойып тұрып орын алатын тəуелсіз мемлекетті орнату еді. Ол арман тұрмысы бақуатты, түтіні түзу ұшқан, ұрпағы ертеңіне сеніммен қарайтын бақытты ел болу еді. Бұл армандарды ақиқатқа айналдырдық, деді. Франциядан, Өзбекстаннан, Болгариядан, АҚШ-тан келген Байрам Балчи, Əлішер Сабиров, Татьяна Дронзина, Хуман Садри сынды жетекші шетелдік сарапшылар да

өз ойларын ортаға салды. Мəселен, Франциядан келген сарапшы маман, профессор Байрам Балчи Қазақстанның этностық, конфессиялық, мəдени саналуандылыққа ие ел екеніне тоқтала келе, дəл осындай саналуандылықты бір арнаға тоғыстыру үлкен жауапкершілікті талап ететінін жеткізді. Демек, бұл шынымен де конфессиялық жəне этностық мəселедегі қайталанбайтын модель. Себебі, Қазақстан басқа елдерге осындай саналуандылықты енгізу мен басқарудағы тəжірибесі арқылы үлгі бола алады, деді Б.Балчи. Шетелдік сарапшы-мамандардың этносаралық конфессияаралық мəселелерді қозғаған баяндамаларынан кейін Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылыми-сараптамалық кеңесінің мүшелері Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті күні мерекесі қарсаңында Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың атына құттықтау хат жолдады. Онда Тəуелсіз Қазақстанның Тұңғыш Президенті күні жаңа мемлекеттілік қалыптастырудың тұғырлы негіздерінің маңызы мен құндылығын бағалауға мүмкіндік беретін ел тарихындағы маңызды оқиғаға айналды. Елдің экономикалық, əлеуметтік жəне саяси трансформациясы кезеңінде оның алдында тұрған саналуан жəне кідіртуге болмайтын міндеттерді шеше отырып, Сіз өркендеу мен дамуға бастаған сенімді тура жол таба білдіңіз. Бұл жол этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің қазақстандық моделіне айналды, деген жолдар бар. Іс-шара соңында Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Қазақстан Президенті жанындағы Стратегиялық зерттеулер институты арасындағы Ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойылды. Сонымен қатар, ҚХА-ның Ғылымисараптамалық кеңесі мүшелерінің жəне өңірлердегі ғылыми-сараптамалық топтарының ғылыми жұмыстарының тұсаукесер рəсімі өтті.

Сатып алатын препараттың жалған жолмен жасалмағандығына сенімдісіз бе? Препаратты сатып алған сəтте неге көңіл аударған абзал? Дəрі-дəрмек ақпараттық-талдау орталығының Callқызметіне күн сайын осы сынды сауалдар келіп түседі. Жалған дəрі-дəрмек жасау мəселесі қазіргі таңда күллі əлем үшін өзекті болып отыр. Халықаралық фармацевтика өндіру шілері ассоциациясының деректеріне сүйенсек, жалған дəрілер үлесіне дамыған елдердің фарма цевтикалық нарығының 5-7%-ға тиесілі. Жалған өнім өндіріс пен сатылым уақытында тиісті бақылаудан өтпегендіктен, мұндай препараттарды қолдану адам денсаулығына орасан зиян келтіруі ықтимал. Жалған дəрі-дəрмектер дегеніміз не? Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы «жалған (контрафактілі) дəрідəрмек деп препараттың шынайылығын жəне (немесе) өндірушіні дұрыс көрсетпейтін затбелгімен əдейі жəне заңсыз жабдықталған өнімді» есептейді. Сонымен бірге, жалған дəрі-дəрмек жасау безгек, жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы (ЖИТС) жəне шылымқорлықпен қатар – əлемдік денсаулық сақтау саласының төрт түйткілді мəселелерінің біріне жатады. Дəрілік заттарды сату ережелері мен мемлекеттік бақылау жүйесі жалған дəрі-дəрмектерді (ЖДД) дəріханалар желісі арқылы сатуға тосқауыл болады. Елімізде дəрі-дəрмектердің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге көп көңіл бөлінеді, себебі бұл сала «Халықтың денсаулығы жəне денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Кодексіне сəйкес ұлттық қауіпсіздік саласына жатқызылады. Елімізге жалған дəрілік заттардың негізгі келу жолы – дəрі-дəрмектерге ғаламтор жəне пошта арқылы тапсырыс беру. Өкінішке қарай, пошта, интернетресурстар арқылы берілетін тапсырыстарды бақылау қиын. Себебі, мұндай жолмен келетін дəрі-дəрмектер шағын топтамалары көп көлемде жеткізіледі, олардың сапасын бақылау мүмкіндігі болмайды.

NB!

Есіңізде болсын! Дəрідəрмектердің виртуалды саудасы, курьерлер, пошта арқылы сатып алынатын дəрілік заттардың жалған болып шығу қаупі өте жоғары. Сапалы дəрідəрмекті тек фармацевтикалық қызметке лицензиясы бар, фармацевтикалық білімі бар қызметкерлер қызмет ететін дəріхана желілерінде ғана қол жеткізуге болады.

«ЭКСПО-2017» кґрмесіне ќатысуєа мїдделі «ЭКСПО-2017-нің» Комиссары – Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары Рəпіл Жошыбаев бастаған қазақстандық делегация Австрия Республикасына жұмыс сапарымен барды. Сапар барысында Австрияның Еуропа, интеграция жəне халықаралық істер жөніндегі федералды министрлігінің, Австрия ғылым, зерттеулер мен экономика федералды министрлігінің, Федералды экономикалық палатаның, Туроператорлар мен туристік агенттіктер қауымдастығының, сонымен қатар, құрылыс, туризм, логистика жəне қайта жаңартылатын қуат көздері саласындағы жетекші австриялық компаниялардың басшыларымен

екіжақты кездесулер ұйымдастырылды. Австрия Ғылым, зерттеулер жəне экономика федералды министрінің орынбасары Бернадетте Гирлингермен кездесу осы кезеңде Австрия астанасында өткізіліп жатқан Вена экономикалық форумы алаңында ұйымдастырылды. Келіссөздер барысында тараптар екіжақты сауда-экономикалық қарым-қатынасты дамытуды, оның ішінде, австриялық компаниялардың «ЭКСПО-2017» көрмесіне

қатысу мүмкіндігін талқылады. Р.Жошыбаев көрмеге дайындық барысы туралы ақпараттандырып, Қазақстан Республикасы Президенті Н.Назарбаевтың атынан Австрия Федералды Президенті Х.Фишерге жазылған шақыру хатының түпнұсқасын тапсырды. Альпілік республиканың баламалы жəне жаңартылатын қуат көздерін дамыту бойынша əлемдік көшбасшылардың бірі екендігін ескере отырып, Р.Жошыбаев Австрияның «ЭКСПО-2017» көрмесіне белсене қатысатындығына сенім білдірді. Өз кезегінде, Гирлингер ханым мемлекеттің пайдаланып отырған қуат көзінің 75%-ы жаңартылатын қуат көзінің есебінен туындайтығын атап

өтіп, Австрияның көрмеге қатысуға қызығушылық танытып отырғандығын нақтылады. Кездесу нəтижесі бойынша 2015 жылы өткізілетін Қазақстан-Австрия үкіметаралық комиссия отырысы аясында «ЭКСПО-2017-ні» ұйымдастыруға австриялық компанияларды тарту мүмкіндігін қарастыру туралы келісім жасалды. Австрияның Еуропа, интеграция жəне халықаралық істер жөніндегі федералды министрлігінің Бас хатшысы Михаэль Линхартпен өткен кездесуде визалық режімді жеңілдету, əуе рейстерінің жиілігін арттыру, сауда-экономикалық жəне құқықтық өзара қарым-қатынасты дамыту мəселелері талқыланды. Р.Жошыбаев Қазақстан бастамалары

туралы, оның ішінде «ЭКСПО-2017» жəне Қазақстанның «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясаты туралы айтып өтті. Көрме комиссары австриялық компаниялардың аталған жалпыұлттық іс-шараларға қатысуы екі ел арасындағы ынтымақтастықты нығайта түсіп, оның жаңа деңгейге көтерілуіне мүмкіндік туғызатындығын жеткізді. Кездесулер нəтижесінде Линхарт Қазақстанның аймақтағы басты серіктес екендігін айтып, Австрия тарапының Қазақстан бастамаларын жүзеге асыруға барынша қолдау көрсететіндігін растады. Сондай-ақ, Австрияның Федералды экономикалық палатасының вице-президенті Ричард Шенцпен жəне «WaagnerBiro» басшылығымен болған кездесуде көрме

Мұны тек тұтынушылар ғана емес, өз препараттарының сенімділігіне мүдделі фармацевтикалық компаниялар да есте тұтуы тиіс. Жарамсыз деп танылған жəне жалған дəрі-дəрмектердің арасында қандай айырмашылықтар бар? Фармациядан хабары жоқ адамдар жиі жіберетін қателіктің бірі – жарамсыз деп танылған жəне жалған дəрідəрмектердің арасындағы айырмашылықтан бейхабар болу. Жарамсыз деп танылған дəрі-дəрмектер заңды жолмен жасалады, бірақ тексеру барысында əсер еткіш заттардың мөлшерінде, немесе таңбалануында белгіленген талаптарға сəйкессіздік табылады. Жалған дəрі-дəрмектер белгілі өндірушілердің тауарлық атауларын пайдалану арқылы заңсыз жолмен шығарыла тындықтан қылмыстық сипатқа ие болады. Препаратқа күмəнданған жағдайда, оның шынайылылығын анықтау жəне толық химиялық талдауды қамтитын жан-жақты сараптама жүргізу үшін Дəрілік заттарды сараптау ұлттық орталығына хабарласуыңызға болады. Дəрі-дəрмекті сатып алған уақытта неге назар аудару қажет? Қадірменді оқырмандар, келесі қарапайым ережелерді есте сақтаңыз. Дəрі-дəрмекті тек қана дəріханадан сатып алу керек. Оларды ғаламтор арқылы немесе хабарландырулар бойынша сатып алуға асықпаңыз. Бірден қаптамасына назар аударыңыз. Ол сапалы қатырма қағаздан жасалып, атауында (халықаралық патенттелмеген жəне саудалық) қателер болмауы керек, жазулары – анық, өшірілмеген, бояулары мен таңбалары – қанық болуы тиіс. Таңбалануы (соның ішінде штрих-коды) анық оқылуы қажет. Аңдатпасы (түсініктемесі) орыс жəне қазақ тілдерінде терілуі тиіс. Ішкі қаптамасындағы (блистердегі) немесе құтысы мен қатырма қағаздан жасалған қорабындағы сериясын, шығарылған күні мен жарамдылық мерзімін тексеріңіз. Олар бір-біріне сəйкес келуі тиіс. Қажет болған жағдайда сəйкестік сертификатының көшірмесін сұраңыз. Сертификатта нұсқалған серия препараттың қаптамасында көрсетілген сериямен сəйкес болуы шарт. Сонымен бірге, жалған дəрінің тағы бір белгісі – препараттың (таблетканың, ерітіндінің, суспензияның жəне т.б.) түсінің медициналық қолдану жөніндегі нұсқаулықта сипатталған түсіне сəйкес келмеуі. Дəрілік заттарды дұрыс қолдану, препараттардың тиімділігі мен болуы мүмкін жағымсыз əсерлері туралы, сондай-ақ, азаматтардың тегін дəрі-дəрмекпен қамтылу құқықтары жайлы толық ақпаратты Сіз ДАТО Call-қызметінің жұртшылыққа арналған бірыңғай тегін телефон желісі арқылы алуларыңызға болады – 8 800 080 88 87 (Қазақстан бойынша қоңырау шалу тегін). Сонымен қатар, əр адам ДАТО ресми сайтына сұрақ жолдап, білікті мамандардан жауап ала алады – www.druginfo.kz

Біздің қызметіміз – Сіздерге арналады!

«Дəрі-дəрмек ақпараттық-талдау орталығы» ҚР ДСƏДМ «Денсаулық сақтауды дамыту республикалық орталығы» ШЖҚ РМК.

Комиссары Астанадағы «ЭКСПО-2017» көрмесін əзірлеуде түрлі салалар бойынша жетекші австриялық компанияларды жұмысқа тарту мəселелерін талқылады. Рəпіл Жошыбаев Австрияның Федералды экономикалық палатасы Венадағы Қазақстан елшілігімен бірлесе отырып ұйымдастырған «Kazakhstan» экономикалық форумында сөз сөйледі. Форум жұмысына туризм, жасыл технологиялар өндірісі мен құрылыс саласындағы 50-ге тарта австриялық компания қатысты. Форум аясында көрме Комиссары Австрия туроператорлар қауымдастығы мен «EUDS Sengstschmied Development Co» компаниясы басшылығымен кездесулер өткізді. Нəтижесінде тараптар туризм саласында жəне тəжірибе алмасу бойынша серіктестікті жандандыру туралы келісімге келді. Сəулебек БІРЖАН.


7

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

БІЛІМ – ЄЫЛЫМ – ҐНДІРІС

Їдемелі индустриялыќ-инновациялыќ даму мемлекеттік баєдарламасы іс-ќимыл їстінде Ґткен тарихымызєа таєзым да, бїгінгі баќытымызєа маќтаныш та, гїлденген келешекке сенім де Мəѕгілік Ел деген ќўдіретті ўєымєа сыйып тўр. Отанды сїю – бабалардан мирас болєан ўлы мўраны ќадірлеу, оны кґздіѕ ќарашыєындай саќтау, ґз їлесіѕді ќосып, дамыту жəне кейінгі ўрпаќќа аманат етіп, табыстау деген сґз. Барша ќазаќстандыќтардыѕ жўмысыныѕ тїпкі мəні – осы! Нўрсўлтан НАЗАРБАЕВ. (Ќазаќстан халќына Жолдауынан).

Назарбаев Университет – заманєа сай университет

Тəуелсіз елдің күретамыры білім болуға тиіс деп, Президент 1993 жылы жастарымызды «Болашақ» бағдарламасымен дамыған елдерден білім алуға жібере бастады. Білім деген шырақ. Шырақты, нұрлы жерде адам көп нəрсені көре алады. Барған елдің ғалымнан ғылым, мəдениетінен тағылым, жігерінен от алып қайтады. Осылайша «Болашақ» бағдарламасы өз діттеген мақсатына жетті. Ендігі жерде Қазақстанның жастарын өз елінде, өз топырағында, өз ортасында оқытып, білім беретін жаңа білім жүйесін, атап айтқанда, Назарбаев зияткерлік мектебі мен Назарбаев Университетін ашуды мақсат етіп қойған Мемлекет басшысының асыл

арманы да бүгінгі таңда мерейлі межесіне жетіп қалды. Елбасының тікелей бастамашылығымен құрылған білім ордасының заманға сай ел экономикасына үлесін қосатын білікті маман дайындауы қарышты қадамын бүгінгі таңда өз еліміз ғана емес, шетелдіктер де мойындап отырғаны шындық. Қазіргі таңда екі мыңнан аса жастарымыз əлемдік деңгейдегі білім иесі болуы үшін білім-ғылым-өндіріс салалары бойынша оқу үстінде. Университетіміз сонымен бірге, отандық ғылымның инновациялық дамуында да көшбасшылық ете бастады. Назарбаев Университеті – жастарға жоғары білім берудің қазақстандық бет-бейнесін қалыптастыруда.

Отандық білім беру жүйесін əлемдік стандартқа сай жүргізу үстінде. Мұнда жастарды жаңа индустриялық - инновациялық өрлеу жағдайында өмірге дайындау, олардың бойында құқық пен əділеттік қағидаттарына негізделген əлеуметтік-еңбек қарымқатынастарын жəне өзін-өзі ұйы мдастыруға қабілеттілік құзыреттерін қалыптастыру көзделеді. Бұл ізгі идеяларды жүзеге асыруда Назарбаев Университет Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты халыққа Жолдауындағы нақты 7 шараны басшы лыққа алады. Бұл құжаттарда көрсетілген еліміздің индустриялықинно вациялық өрлеу жағдайында

Шетелдік əріптестер

өмір сүруде жасампаздыққа дайын болу, адал еңбекке, білімге деген құлшыныс, толеранттық сияқты құндылықтарды жастар бойында қа лып тастыру міндеттері Назарбаев Университетінің жұмысында да басымдыққа ие. Ол өзім еңбек ететін қазақ тілі, əдебиет жəне мəдениет кафедрасының да қызмет негізіне салынған. «Біз Жалпыұлттық идеямыз – Мəңгілік Елді басты бағдар етіп, тəуелсіздігіміздің даму даңғылын Нұрлы Жолға айналдырдық... Жаңа қазақстандық патриотизм дегеніміздің өзі – Мəңгілік Ел!» Елбасының осы бір қуатты сөзі ұрпақ тəрбиелеп отырған əр ата-ананың, əр ұстаздың тұмардай қастерлі сөзі болуға тиіс деп санаймыз.

Холдинг қызметі 1-БАҒЫТ Техникалық жəне кəсіптік білім берудің жаңа инфрақұрылымын қалыптастыру Əлемдік деңгейдегі колледждер

Атыраудағы Энергетиктер кəсіби мектебі орталық

Əріптестер

Инженерия туризм мектептері

Аймақаралық кəсіби орталықтар

АКТ құрылыс мектептері

ДЖЖ дайындық

Бітірген соң алты ай ішінде жұмысқа орналастырудың деңгейі

ТАҢДАУ КРИТЕРИЙЛЕРІ

Алғашқы жұмыс орнындағы орташа айлық жалақысының мөлшері (Америка долларымен)

Құрылу жылы Ұсынылған оқыту курстары Студенттер саны Қызметкерлер Білім ордасының беделі Оқу ғимараттары Оқытушылардың оқытудағы тəжірибелері Халықаралық жобаларға қатысу

Басқа да колледждермен əріптестік Кəсіпорындармен ынтымақтастық Зерттеулер Индустриямен өзара əрекет Оқу жəне методологиялық инновациялар Бітірушілерді жұмысқа орналастыру статистикасы Университеттермен ынтымақтастық Ынтымақтастықты негіздеу

Əрбір колледж ЖҰМЫС БЕРУШІЛЕРМЕН жəне ең жақсы ШЕТЕЛДІК ОҚУ ОРЫНДАРЫМЕН бірлесіп құрылады Колледждерді құру мен дамытуда ЖАҢА АМАЛДАР қолданады (білім беру, қаржылық)

Біліктілікті сертификаттау

Оның мəні білім жүйесіндегі ОҚЫТУШЫЛАРМЕН ЕМЕС, ЖҰМЫС БЕРУШІЛЕРДІҢ ӨКІЛДЕРІМЕН тəуелсіз сертификаттауды жүзеге асыру арқылы оқыту үдерісін ОҚЫТУ САПАСЫН БАҒАЛАУДАН БӨЛІП АЛУДА. Сонымен бірге, салада жұмыс істеп жатқан, сондай-ақ, өз еркімен мамандықты игерген мамандарды сертификаттау мəселесі шешіледі.

Сертификаттау үдерісі

КӨЛІК ЖƏНЕ ЛОГИСТИКА саласын сертификаттау бойынша БЕСІНШІ ОРТАЛЫҚТЫ құру жұмысы бітуге таяу.

Апелляция

10 əріптестік колледж құру Аффилирлік орталықтар құру жəне жеке бағыт бойынша тəжірибелер тарату: оқытушылардың біліктілігін көтеру, кəсіби стандарттарды жасау методикасына оқыту (білім беру бағдарламалары жəне т.б)

3-БАҒЫТ Техникалық жəне кəсіптік білім беруді жаңғырту үдерісіне Білім жəне ғылым министрлігінің сараптамалық қолдауы

МАҚСАТ Құрылған индустриялдық кеңестің негізгі мақсаты мұнай-газ

секторындағы компаниялардың шынайы қажеттілігіне сəйкес болуы үшін БІЛІМ БЕРУ БАҒДАРЛАМАЛАРЫНЫҢ ӨЗЕКТІЛІГІН қолдау.

КЕҢЕС МҮШЕЛЕРІ

Мұнай-газ компанияларындағы PR-БӨЛІМДЕРДІҢ қызметкерлері мен басшылары (жұмысшыларға ұсынылатын іскерлік пен білімге деген талаптар туралы кеңестер) Компаниялардың ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІ (Өндірістік үдерістер мен технологиялық өзгерістер туралы кеңестер) АКАДЕМИЯЛЫҚ ҚҰРАМ – декан, орынбасарлар, оқытушылар (Компания талабына сəйкес білім беру бағдарламаларын өзекті ету)

Бүгінде «Кəсіпқор» холдингінің методологиялық қолдауы барысында алты сала (мұнай жəне газ, металлургия, туризм, машина жасау, құрылыс жəне тұрғын-үй-коммуналдық қызмет, ақпараттық-коммуникативтік технологиялар) бойынша БІЛІКТІЛІКТІ ТƏУЕЛСІЗ СЕРТИФИКАТТАУ ОРТАЛЫҚТАРЫНЫҢ ТӨРТЕУІ ҚҰРЫЛҒАН.

Біліктілік емтиханы

Тəжірибе тарату

«Кəсіпқор» холдингі колледждерінің əрбір жұмысына ЖҰМЫС БЕРУШІЛЕРДІҢ ТҰРАҚТЫ ҚАТЫСУЫ ИНДУСТРИЯЛДЫҚ КЕҢЕС жұмысы арқылы қамтамасыз етіледі

Бұл колледж біріктірушілерінің ЖҰМЫС БЕРУШІЛЕРДІҢ ТАЛАПТАРЫНА сəйкес болуына кепілдік береді.

Тəуелсіз біліктілік комиссиясы

2-БАҒЫТ

Индустриялдық кеңес

Біліктілікті тəуелсіз сертификаттау СТУДЕНТТЕРДІҢ ХОЛДИНГ КОЛЛЕДЖДЕРІН БІТІРУІ БАРЫСЫНДА МІНДЕТТІ ЭЛЕМЕНТ болып табылады жəне Елбасы Н.Назарбаевтың тапсырмасы бойынша енгізіледі

Колледж бітірушісін немесе сала жұмысшысын тіркеу

Тұңғыш Президент күні мерекесіне орай Назарбаев Университетінде «Қазақстан – Мəңгілік Ел» атты патриоттық іс-шара ұйымдастырылды. Бұл айтулы білім мекемесінің руханиятқа да ұйытқы болып, жастардың ой-санасына халқымыздың қадірлі қасиеттерін тағылымы мол тарихын сіңірудегі ізденісі деп білеміз. Театрланған сахналық қойылым сюжетінде осынау құс қанаты талатын ұлы қазақ жеріндегі сақ данышпаны Анақарыстан, Тұмардан, Күлтегіннен бүгінгі Мəңгілік Елдің көк туын желбіретіп, «Мəңгілік Ел – біздің ұлттық идеямыз» деген Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевқа дейінгі тарихи оқиғалар желісі алынған.

ТАЛАПТАР

Кандидаттың 10 жылдан кем емес жұмыс өтілі немесе сала бойынша 5 жылдан кем емес жұмыс тəжірибесі болуы керек. Кандидат салалық ассоциацияны таныстырады

Сертификат

ТӨРАҒА Компания ӨКІЛДЕРІНІҢ арасынан сайланады

Заманға сай жұмыс істеп жатқан оқу орны білім берумен қатар, ғылыми-зерттеулерге, оның нəтижесін өндіріске енгізу бойынша да үлкен жұмыстарға жол ашып отыр. Соған бір дəлел, отандық ғылымға арналған апталық дер едім. Ғылым дамудың кілті десек, оны кең түрде талқылап кемел іске арқау етсек Елбасының жаңа индустрияландыру жөніндегі жаңа тапсырмалары Жолдауда нақтыланғандай мүлтіксіз жүзеге асады. Гүлтас ҚҰРМАНБАЙ, Назарбаев Университет. Қазақ тілі, əдебиет жəне мəдениет кафедрасының меңгерушісі, профессор.

Ізденген жетер мўратќа Менің көкөніс шаруашылығы жəне қарашірік өндірісімен айналысқаныма көп бола қойған жоқ. Бар-жоғы үшінші жылға аяқ басты. Алғашқы кезде тəжірибенің аздығынан қиындықтар көргенім рас. Кейін іздене келе кəсіби шеберлігім ұшталып, төккен тердің, ерінбес еңбектің, жасқа тəн құлшынысжігердің арқасында тың саланың қыр-сырына төселіп алдым. «Тың сала» деп отырғаным, жұртшылық арасында қарашірік деп аталғанымен, ғылыми тілде био гумус делінеді. Оның мəні мынада. 2012 жылы «Жұмыспен қамту-2020» бағдарламасы бойынша15 миллион теңге жеңілдетілген несие алғаннан кейін қарашірік /биогумус/ өндіретін технология сатып алуға тəуекел еттім. Ондағы басты себептердің бірі егістік алқаптары құнарлылығының жойылып, барған сайын өнімділіктің кеміп бара жатқанына тіреледі. Жергілікті жердің тұрғыны болғандықтан, Жер-ананың азып-тозғаны өзгелер секілді менің де жаныма қатты батады. Оның үстіне азды-көпті оқығанымды осы салаға арнап, бір кəдеге жаратайын, мемлекеттің жасап отырған қаржылық мүмкіндігін рəсуə етпейін деген ойдың мазалағаны да жасырын емес. Не керек, «көз – қорқақ, қол – батыр» демекші, қарашірік өндіруге жəне сатуға қатысты лицензиялық рұқсаттама құжаттарын ретке келтіріп алысымен Ресейдің Владимир облыс ындағы Ковров қаласына жол тарттым. Онда «Грин-пик» корпорациясы биогумус өндірісімен шұғылданатынын, ісі өрге басқан шаруашылық екенін білетінмін. Содан біраз үйреніп, тəжірибе алмасып қайттым. Ондағы мамандардың ақыл-кеңесімен 3 миллион теңгеге сепаратор, электргенератор, құрылыс материалдарын, картоптың «Каратоп» деген элиталы тұқымын сатып алдым. Сөйтіп, өзім қалаған іске кірісіп,

жеке кəсіпкерлік құрдым. Қазір қарамағымда 7 адам жұмыс істейді. Маусымдық кезеңдерде жұмысшылар саны екі есеге дейін көбейеді. Елбасымыз əр Жолдауында өскелең ұрпаққа, біз сияқты жас мамандарға үлкен үміт артады. Үнемі аталық тілекпен қайырылып, оқыңдар-үйреніңдер, шетелдің озық технологиясын қолданыңдар деп айтудан жалыққан емес. Ол кісінің ақылымен жүрсек, тура жолдан адаспайтынымызға сенімдімін. Шынында да, бүгінде əлемдік үрдістерге, ғылыми жаңалықтарға ілеспей ілгері басу қиын. Осы жағын ескере отырып, «Назарбаев Университет» ААҚ базасы негізінде шағын жəне орта бизнестің топ-менеджері курсын тəмамдап шықтым. Оның ішінде биогумус өндірісін тереңі рек игеруіме «Бизнестің жол кар тасы-2020» бағдарламасы шеңберінде білім алуым зор септігін тигізді. АҚШ пен Германияда шетелдік əріптестермен іскерлік байланыстарды дамыту жобасы аясында тəжірибеден өттім. Бүгінде малдың қиы мен көңді шаруашылықтардан сатып алып, жауын құрттарын жіберу арқылы қарашіріндіге айналдыру əдісін толық өндіріске қостым. Бұл жөнінен Қызылжар өңірінде алғаш қолданушылардың бірі саналамын. Өнімнің артылғанын сатып, табыс көзіне айналдырамын. Жылдағыдай биыл да өзім өндірген қара топырақ шіріндісін картоп өсірген алқапқа қолданып, мол өнім алдым. Биогумуске тапсырыс берушілер қатары да өсіп келеді. «Ізденген жетер – мұратқа» деген осы! Андрей СТРЕЛЕЦ, «Стрелец» жеке кəсіпкерлік шаруашылығының жетекшісі.

Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы, Покровка ауылы.


8

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

● Ойымыз – отыздықтан орын алу

Жері абат Жетісу

«Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек жұмыс сапарымен Алматы облысына келіп, партияның өңірлік филиалының ХІV есеп беру-сайлау конференциясына қатысты. Нұрбол ƏЛДІБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Онда күн тəртібіне қойылған бірінші мəселе – «Нұр Отан» партиясы Алматы облыстық филиалы төрағасы лауазымына облыс əкімі Амандық Баталовтың кандидатурасы ұсынылып, конференцияға қатысып отырған 354 делегаттың толық қолдауымен сайланған соң, арнайы куəлік табыс етілді. Мемлекет басшысының «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты биылғы Жолдауы халықтық саяси тұрақтылықты сақтап, экономикалық даму тетіктерін саралап бергендігінен сөзін бастаған Бауыржан Байбек Елбасының «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясаты

– сынақтардан сүрінбей өтудің ғана жобасы емес, ол алдағы ондаған жылды қамтитын еліміздің сапалы дамуының кешенді жоспары, болашақтың инфрақұрылымына жасалған инвестиция, деді. Келесі кезекте өңір басшысы Амандық Баталов Елбасы Жолдауына орай жасаған сүбелі баяндамасын оқыды. Мемлекеттік саясатқа сай Жетісу жерінде атқарылып жатқан жəне алдағы уақытта жүзеге асырылатын жұмыстарды тізбеледі. Əрине, Мемлекет басшысының тікелей берген тапсырмаларының нақты өмірде қалай жүзеге асырылып жатқаны туралы деректерге дəйектеме келтірді. Баяндаманы талқылауға облыстық кəсіпкерлер қауымдастығынан Лəззат

● Замандас Алтынбаева, жастар өкілі Лариса Митрохина, мұғалімдер атынан Жамал Қалиахметова мінбеге көтеріліп, тұщымды ой өрбітті. «Елбасының биылғы Жолдауының бір ерекшелігі, өзге елдер секілді əлемдік дағдарыстың бет алысын күтпей, ел экономикасын дамытудың жаңа қырларын анықтап, сол ойды іс жүзіне асыруға қажетті қаражатты дер кезінде бөліп беретінінде болып отыр. Өркениеттің бастауы – жол салу мəселесі нақтыланды. Дамыған мемлекеттерге жұмыс сапарымен барып қайтқанда тілдесе қалған жандар біздің мемлекетіміздің басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың көрегендігін, сарабдал саясаткерлігін кіршіксіз таза көңілдерінен айтады. Нақты бір ғана мысал ретінде, ел аумағында салынып жатқан автокөлік жəне əуе, теміржолдарды айтуға болады. Бұл жолдар алдағы уақытта туризм секілді сансаланы дамытып, өркениетті отыз елдің арасынан орын алуымызға негіз болары анық. Осынау игі қадамға Елбасы туыпөскен жер халқы – жетісулықтар да зор үлес қосатындығына сенім артамын», деп Жолдау мүмкіндіктерін ретімен қос тілде жеткізе айта білген Бауыржан Байбек конференцияны түйіндей тұрып, өткір ойлылығымен елді сүйсінтті. Сондай-ақ, «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары бұл күні Алматы облысының əкімі Амандық Баталов жəне өңірлік партия төрағасының бірінші орынбасары Серік Мұқановпен бірге Жетісу жерінде тұратын 103 этнос өкілінің басын қосатын 70 этномəдени бірлестік орналасқан Қазақстан халқы Ассамблеясының Достық үйінде болып, Елбасы Жолдауын талқылады. ТАЛДЫҚОРҒАН.

Ґмірбаяндыќ кітаптыѕ тўсаукесері Германияның астанасы Берлин қаласында Махмұт Қасымбековтің неміс тілінде жарық көрген «Нұрсұлтан Назарбаев. Өмірбаян» деп аталатын кітабының тұсаукесері болып өтті. Бұл кітапты Н.Ə.Назарбаевтың өмірі мен қызметін ресми тарихиғұмырнамалық зерттеудің алғашқы тəжірибесі деуге болады. Мұнда оның қарапайым ауылдағы жасөспірім кезінен бастап, Елбасына дейінгі өмір жолы баяндалады. Кітапта басты назар Н.Ə.Назарбаевтың саяси өмірбаянына аударылған, ол Қазақстанның ХХ-ХХІ ғасырлар аралығындағы дамуы кезінде болып өткен драмалық жəне əдеттен тыс оқиғалар мен үдерістердің аясында берілген. Ауқымды мұрағат материалдарының негізінде əзірленген өмірбаян Қазақ станның ең бертінгі тарихы бойынша елеулі құжаттама көзі болып табылады. Кітапта фотосуретпен безендірудің бай материалдарымен бірге, жеке құжаттардың түпнұс қаларымен теңдес көшірмелері алғаш рет ұсынылады. Ал мұның өзі оқырманның суреттелетін оқиғалар ауанына толығырақ қанығуына мүмкіндік береді. Кітапқа оның авторы Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің бастығы, саяси ғылымдар докторы, профессор Махмұт Қасымбеков

екені туралы дерек ерекше құндылық береді, ол көп жылдар бойы Мемлекет басшысының тікелей қарамағында қызмет атқарып, президенттік институтты зерттеумен кəсіби тұрғыда айналысып келеді. Оның ғылыми жəне шығармашылық қорында президенттік институтқа, Н.Ə.Назарбаевтың саяси қызметіне арналған ғылыми монографиялар, оқу құралдары, көп томдық басылымдар, публицистикалық жинақтар, көптеген мақалалар бар. Қазақстан Президенті туралы ғұмырнамалық кітаптың 2012 жылы жарық көрген сəтінен бастап, тек Отанымызда ғана емес, шетелдерде де қызығушылық тудыруы кездейсоқ емес. Қысқа мерзім ішінде ол орыс, ағылшын, араб жəне венгр тілдеріне аударылып, жарық көрді. Кітаптың венгр тіліндегі нұсқасы Қазақстан Республикасының Германиядағы елшілігінің қолдауымен жарық көрді. Оның Берлин-Бранденбург ғылым академиясының ғимаратында өткен тұсаукесеріне неміс тарапынан Германияның көрнекті мемлекет қайраткері, ГФР-дің бұрынғы

вице-канцлері – Сыртқы істер министрі Ханс-Дитрих Геншер, Бундестаг депутаты, «Германия – Орталық Азия» парламенттік тобының төрағасы, Қазақстан – Германия қоғамының төрағасы Манфред Грунд, БерлинБранденбург ғылым академиясының президенті Гюнтер Шток, белгілі неміс саясаттанушысы Александр Рар, сондай-ақ, ғалымдар, сарапшылар, Қазақстаннан қоныс аударған немістер ақсақалдар кеңесінің мүшелері, Германиядағы қазақ диаспорасының өкілдері, журналистер мен студенттер қатысты. Қазақстан тарапынан кітаптың авторы Махмұт Қасымбеков, Қазақстанның Германиядағы елшісі Болат Нүсіпов, Парламент Мəжілісінің депутаты Алдан Смайыл, Қазақстан Президенті Кеңсесі бастығының орынбасары Бақытжан Темірболат, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Несіпбек Айтұлы қатысты. Кездесу жылы əрі сенімді пікір алысу жағдайында өтті. Таныстырылымға қатысушылар Қазақстан басшысы туралы неміс тілінде жарық көрген кітап екі елдің жақындаса түсуі орайындағы тағы бір нақты қадам деген ортақ пікірде болды. «Егемен-ақпарат».

● Тағзым

«Бір ґзі сегіз сері, жеті батыр»

Ќазаќтыѕ сегіз ќырлы, бір сырлы біртуар суреткері Сəкен Жїнісовтіѕ 80 жылдыќ сеѕгірі М.Əуезов атындаєы академиялыќ драма театрында аталып ґтті Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан».

Əлбетте, өмірден озғанына сегіз жылдың жүзі болған, көзі тірісінде-ақ халықтың сүйіспеншілігіне бөленген дара дарынның сеңгірлі сексенін тойлауға Қазақстан Жазушылар одағы мұрындық болғанын алдымен айтқанымыз лəзім. Заулап өтіп жатқан уақыт-ай десеңізші. Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, прозашы һəм драматург. Елі еркелетіп Сəкен Сері деп ат қойған қаламгердің 50 жылдық мерейтойын да осы сахнаны толтырып «Жұлдыз» журналының сол кездегі бас редакторы, жазушы Бекежан Тілегенов, «Қазақ энциклопедиясының» бас редакторы, сыншы Мұхаметжан Қаратаев, Қазақстанның халық əртістері Сəбира Майқанова, Камал Қармысов, жазушы Сайын Мұратбеков отырған болатын. Баяндаманы жазушы Əди Шəріпов ағамыз жасаған. Одан кейінгі 60, 70 жылдық мерейтойларында да Сəкен ағаның өзі жарқылдап ортаға шығып ел алдында есеп беріп еді. Ал бүгінгі 80 жылдығында халық жүрегінің төрінен орын алған аса талантты жазушымыз Сəкен ағаның өзі ортамызда жоқтығы өкінішті. Десек те, ұрпақ жадында оның еңбегі, жазған дүниелері, адамгершілік қасиеттері ұмытылмай жаңғыра беретінін осы бір тамаша өрілген еске алу кеші тағы бір айғақтағандай. Өзі де туабітті өнерпаз, əнші болған хас таланттың рухын «Құлансаз» оркестрі өнерпаздарының əн, билері

əлдиледі. Кешті ақын Бауыржан Жақып жүргізсе, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының бірінші орынбасары Ғалым Жайлыбай жазушы өмірінің өрнекті белестеріне тоқталды. Осы орайда: «Жыр қанаты – ол əуелден – топшысы бар қуатты, Қара бұлтты қақ жаратын құс – найзағай сияқты. Назарына Əуезовтің ол алдымен ілінген, «Сəкен Сері» – Мүсірепов Ғабит берген бұл атты», – деп жырлаған қабырғалы ақын Өтежан Нұрғалиевтің осы шумағы да көп жайды аңғартып тұрғандай. Сері адам – «Сегіз қырлы, бір сырлы» адам. Осыны таратыңқырап айтсақ, алты жасынан бастап домбыра тартып, сурет өнерін де игерген, шаңғы, коньки тебуде өз ортасында алдына жан салмайтын, мерген, аңшылығы өз алдына, кейін бильярдтан да аса шебер ойыншы атанған, волейболшы Сəкен, университет қабырғасында жүрген бес жылда оқумен ғана шектелмей, алдымен университет жанындағы домбыра оркестрінде тенор домбырасын, приманы тартушы болса, қазақша күрестен университет, қала чемпионы атанып соңғы курстарда опералық шығармалардан ариялар, қазақтың өз əніне қоса, өзге жұрттардың əндерін сахнада да, радиодан да айтып, талай фестивальдарда жүлдегер болған. Халық өзінің Сəкенін сағынып-ақ қалған екен. Сол сағынышты бір сəт басу үшін қаламгердің көзі тірісінде түсірілген деректі фильм көрсетілді. Оны түсірген – Сəкен ағаның туған інісі, танымал кинорежиссер Орал Жүнісов екен.

Астанадан арнайы келген көрнекті ақын Серік Тұрғынбеков шағын баяндамасында Сəкен ағасының сан қырлы талантын кеңірек баяндады. Өнері жас кезінен-ақ ұлы жазушы Мұхтар Əуезовтің көзіне түсіп, өзіне ұнағаны, тіпті, Мұхаңның Лениндік сыйлық алған жолғы тойында асабалық еткені, Ғабит Мүсіреповтің «Біздің Сəкен Сері» деп үлкен жүректі сүйсініспен мақала арнағаны, «Жапандағы жалғыз үй» романы, атақты «Ақан сері» дилогиясы, «Аманай мен Заманай» хикаяты, көптеген пьесалары қазақ əдебиетінің алтын қорына қосылғандығы – бəрібəрі айтылды. Шынымен-ақ ғажайып ақын Ғафу Қайырбеков: «Бір өзің сегіз сері, жеті батыр, Мергенсің атқан оғы кетпес ғапыл. Туған жер Сары Арқаны сағынғанда, Мен сені бір иіскесем жетіп жатыр», – десе дегендей-ақ қой. Жазушылар Софы Сматаев, Берік Шаханов, ақын інісі Жүрсін Ерман, тойға Көкшетаудан арнайы келген ақын Құдайберді Мырзабеков пен филологғалым, ақын Ерболат Баятұлы жəне басқалар сағынышты естеліктерін тебірене толғады. Көкшетауда біртуар қаламгердің атына биыл көше берілгенімен, жалпы еліміз бойынша Сəкен Жүнісов есімін есте қалдыру шаралары кешігіңкіреп жатқаны да айтылмай қалмады. Кешке жазушының қарындасы Роза, ұлы Жанбота, қыздары Гүлмира мен Ақбота ырза көңілмен қатысып отырды. АЛМАТЫ.

Қазақ тіл білімі ілімінде ұлы тұлғалар аз емес. Оның биігінде, əрине, Алаштың ардақтысы, қазақтың қасиетті ұлы Ахмет Байтұрсынұлы тұр. Одан төмен түссең академиктер Сəрсен Аманжолов, Ісмет Кеңесбаев, Мəулен Балақаев, Шора Сарыбай, Рəбиға Сыздықова, Əбдуəли Қайдар, Өмірзақ Айтбаев, т.б. сынды есімдерді атаймыз. Міне, сол жұлдызды шоғырдың ізбасар қатарынан филология ғылымдарының докторы, ҰҒА мүшекорреспонденті Шерубай Құрманбайұлын көресіз. Ол – өз бағыты, өз ғылыми жолы бар ғалым. Оның ширек ғасырдан бері зерттеп, зерделеп жүргені терминология мəселесі. Академик Шора Сарыбай ағамыздың сөзімен айтсақ, Шерубай «тек терминтану, терминжасау тарихы, жаңа атаулар мен сөздерді біріздендіру бағытындағы теориялық, практикалық зерттеу еңбектерімен шектелмей, ономастика, сөз мəдениеті, əлеуметтік лингвистика, тілді оқыту əдістемесі мəселелеріне

Тегеурінді терминтанушы

арналған көптеген зерттеулер мен оқу құралдарын» жариялады. Міне, ұстаздың шəкіртіне берген осындай бағасы арқылы оның ғылымдағы жаңалығын біле аламыз. Бүгінгі күнге дейін Шерубайдың он екі кітабы жарық көрді. Олардың барлығы да тіл мəселелеріне қатысты. Солардың ішінде тек тілшілер ғана емес, жалпы тарихи танымдық тұрғыдағы кітаптардың орны биік дер едім. Мысалы, «Алаш жəне терминтану: ХХ ғасыр басындағы қазақ терминологиясы», «Қазіргі қазақ тіліндегі жаңа атаулар мен қысқарған сөздер» атты кітаптар жалпы оқырманның қызығушылығын туғызды. Ш.Құрманбайұлы – Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде өзіндік орны бар азамат. Ол шын мəнінде мемлекеттік қызметке мемлекетшіл рухымен барды. Сонда екеуміздің арамызда төмендегідей əңгіме болып еді. – Шерубай інім, Тіл білімі институты директорының орны өте жоғары, ғылыми лауазымды орын. Ал Тіл комитеті төрағасы орны тілге қызмет ететін қасиетті шаңырақ. Ойланбай бар. Ол қызметтен əркез ғылымға қайта орала аласың, – деп өз басымнан өткен бір тарихты айтып едім. Астанадағы қызмет тұсында ол республикадағы тіл саясаты туралы маман ретінде тыңғылықты жұмыс жүргізді. Біріміз депутат, біріміз Тіл комитетінің төрағасы ретінде кейбір мəселелерде үндестік таптық. Үкімет атына жолданатын кейбір депутаттық сауалдарым жөнінде ғалым ретінде кеңесіп алатын едім. Өйткені, тіл мəселесі туралы жасалған депутаттық сауалдарға Үкімет атынан жауапты Тіл комитеті мамандары дайындайтынын жақсы білетін едім. Сонау бір жылдары үш ай Тіл комитеті төрағасының орынбасары болып қызмет істегенім бар. Комитет төрағасы болған жылдары Шерубай көсіле жазды, көп ұсыныс берді. Тіл мəртебесін өсіру, мемлекеттік тіл ретіндегі ұлттық тілдің қолданыс аясын кеңейту сынды мəселелерге белсене араласты. Əрине, мұндай ұлтжанды мінез қалай ұнай қойсын?! Жаңа келген министрдің бірі Тіл комитетіне ана тілінен алыс азаматты төраға етіп əкелді. Оның орынбасары болып Шерубай Құрманбайұлы ұлттық тілге қызмет ете берді. Бірақ сөзі өтпеген жерде өзі де қалғысы келмеді. Бүгінде Ұлттық банктің белді қызметкері. Шерубай Құрманбайұлы ердің жасы елуге келіп отыр. Бұл белеске Ұлттық Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі дəрежесінде елге сыйлы, ағаға іні, ініге аға болып биязы мінезді қалпымен көтеріліп отыр. Елуге таланттың жүйрігін мініп, мəреге Шерубай өзіндік тарту-таралғысымен келді. Ол – таяуда шыққан үш кітабы дер едім. Соның алдыңғы тұғырында алпыс баспа табақты құрайтын «Қазақ терминологиясы» тұр. Негізгі арқауы – зерттеулер, оқулық, сөздік, библиография. Əрине, көзіқарақты оқырман Шерубайдың «Терминтану», «Терминтанушы құралы», «Терминологиялық əдебиеттердің библиографиялық көрсеткіші», «Терминтану сөздігі» атты 2006-2009 жылдары жарияланған кітаптарын жақсы біледі. Ал жаңа «Қазақ терминологиясы» кітабы осы ойлардың барлығын бір жүйеге түсіреді. Тілдің заманауи ғылым мен психология дамуындағы өрісін айқындайды. Сондай-ақ, Ш.Құрманбайұлы терминдік тəсілдердің түрі мен нұсқалары, айырмашылықтары, терминологиялық лексика мен ғылыми лексика арасындағы ішкі байланыс пен айырмашылықтарды, өзгерістерді тарихилық тұрғыдан негіздеуге тырысады. Бұл қандай теория? Тіл біліміндегі өріс теориясы. Міне, осындай заңдылықтарды басшылыққа ала отырып, профессор төмендегідей тұжырым ұсынады: Терминдену – термин шығармашылығының бір тəсілі, терминдену тəсілінің түрлері, сөз таптарының терминдену ерекшеліктері, терминдену жəне термин шығармашылығындағы шарттылық, күрделі терминдер құрамындағы терминденген сөздер. Автордың осындай тұжырымдары түрколог-ғалым А.Байтұрсынов, Ə.Қайдаров, К.Мұсаев, Ө.Айтбаев, А.В.Суперанская, В.П.Даниленко, І.Кеңесбаев, Ғ.Сапарғалиев, А.Ахманова, Б.Қалиев,

Бодуэн де Куртэне атты тілші ғалымдардың терминология саласы бойынша жасалған еңбектерін саралай отырып, өзіндік ой түюі. Мұның бəрі жоғарыда айтылған тұжырымдардың орнығуына мүмкіндік берді. Барлық ғалымдар сөздік терминдер заманмен, қоғаммен, ғылыми-техникалық прогреспен тікелей байланысты екенін мойындайды. Кешегі негізгі көшпелі өмір мен саяси-рухани қатынастар қоғамында өмір сүрген қазақ халқының тілі де осы терминдер арқылы байыды. Атақты Ахмет Байтұрсынов бабамыз өткен ғасырдың басында қаншама терминдерді қоғамдық, ғылыми айналымға қосты. Бұл жасанды сөздер болатын. Осы ретте Шерубай Құрманбайұлы бүгінгі тіл ахуалына байланысты көзқарасын білдіреді. Бұл «жаңа техникалық, ғылыми атауларды қазақша аудару қажет пе, əлде қажет емес пе?» деген сұрақ. Ғалымның пайымдауынша, тоталитарлық жүйе əкелген қырғыннан кейін «термин жасау ісі тоқырауға ұшырады». Қазір сөздік қордың даму қарқыны тежелгендей. Авторға сенсек, «тіліміздегі термин қорының 70 пайызын шет тілі терминдері құрайтын жағдайға жеттік». Міне, бұл алаңдатарлық ахуал. Сондықтан да ана тіліміздің қолданысын кеңейтіп, термин сөз жасаудан қашпау керек. Осы кітапты оқып отырғанда тек тілшілер ғана білетін, қалың оқырман байқай бермейтін тілдік құбылыс бар екенін түйсіндім. Оны академик Əбдуəли Қайдар ағамыз дəстүр мен шарттылық деп атаған екен. Мұны Шерубай керемет талдайды. Ұстаз ағаның тамаша ойын түсіндіруге тырысады. Сөйтсек, кейбір терминдік сөздердің лексикалық мағынасы мен бүгінгі терминдік мағынасы сəйкес, үндес келе бермейді екен. Бұл алшақтықтың арғы этимологиясын іздеу қажет пе, əлде қажет емес пе? Көп ғалымдар «термин жасалғаннан кейін ол өзінің бастапқы мағынасынан қол үзіп терминологияның өз заңдылығына сəйкес дамиды» деп тұжырымдайды. Бұл аксиома секілді қабылданғанмен Ш.Құрманбайұлы өз ұстанымын ұсынады. Ол, Термин жасау барысында қаншалықты шарттылық болғанмен де тілде бұрыннан бар сөздің мағынасына сүйенуге, этимологиясына мəн беруге немесе тілде бұрыннан бар ұғымдарды жаңа ұғыммен салыстыруға тура келеді», – деп жазады. Оны скальпель термині негізінде дəлелдейді. Қазақта қандауыр деген сөз бар. Ол «денеден қан алуға арналған үшкір пышақ». Міне, осы сөздің мағынасы ауысып, скальпельді қандауыр деп алған жаңсақтық ұғымға əкелмейді екен. Яғни қандауыр – скальпельдің табиғи баламасы. Оған таңбаланушы ұғымдар мен ұқсас белгілер себеп болған екен. Ол мынадай белгілер: екеуі де пышақ; екеуінің де формасы шағын-кішкене; екеуінің де қызметтері ұқсас – кесу немесе тілу; екеуі де емдік мақсатында қолданылады. Бұл ұғымдарды салыстыра, теңдестіре отырып, термин емес сөздердің мағыналарын құрайын ортақ ұғымдар бар екенін білуге мүмкіндік береді. Қызықты терминология деп осыны айт. Шерубай Құрманбайұлының «Тіл саясаты жəне терминдер қалыптастыру мəселесі», «Тəуелсіз Қазақстан жəне терминология дамуының бағытын белгілеу мəселесі», «Алаш жəне терминтану: ХХ ғасыр басындағы қазақ терминологиясының дамуы» атты кітаптарының қомақты бөлімдері қызықты əрі танымдық деректерімен құнды. Қазақтың ұлы тұлғаларының тіл мəселесіндегі ой-тұжырымдарын зерделеуде ғалым нағыз көсемсөзшідей көсіледі. Айталық, қазақ терминологиясын қалыптастырудағы Ахмет Байтұрсыновтың ұстанған ғылыми қағидаттары қандай? Мұны 1912 жылы Орынборда шыққан Ахаңның «Оқу құралынан» табасың. Ол «буын», «дыбыс», «нүкте», «дауысты дыбыстар», «жуан дауысты дыбыс», «дəйекші», «жіңішкелік белгісі», «хəріп» сияқты терминдерді енгізіпті. Сондай-ақ «тұрлаусыз мүше», «тұрлаулы мүше», «одағай сөз», «сабақтас сөйлем» деген терминдер үшін қазақ Ахмет Байтұрсыновтай алыпқа қарыздар. Ал айтулы ғалым Құдайберген Жұбанов

қазақ алфавитіне «Ф», «Х» əріптерін енгізеді. Осылай физика, фабрика, философия, флора, химия сөздері кірді. Қ.Жұбанов «Халықаралық терминдер орыс əдебиетінде қалай жазылса, сол түрінде қабылданады» деген бағыт ұстады. Терминнің графикалық пішінін айқын дауда кириллица қазақ тілінің икемділігін байқатты. Осылайша, Я, Э, Ц, Ч сияқты əріптер қазақ алфавитіне бекем орнықты. Академик Өмірзақ Айтбаев орыс тілі арқылы енген мұндай əріптердің халық аралық терминдерді «орыс графикасына негізделген қазақ əліппесінің құрамына енгізу арқылы терминдердің айтылуы мен жазылуы бір ізге түскенін» жасырмайды. 1993 жылы академик Əбдуəли Қайдар ағамыз қазақ терминологиясына қатысты 11 принцип ұсынады. Ең негізгі қағидат – Əбдуəли Қайдар мемлекеттік тілдің негізгі тірегі – терминология, деп біледі. Сондықтан, Əбекең қазақ тілінің төл, қалыптасқан байырғы лексикалық байлығын сарқып пайдалану қажеттігін атап өтеді. Сондай-ақ, ғалым аға туысқан түркі тілдеріндегі қалыптасып, орныққан сөздерді қажетке жаратуды ұсынады. «Тіл үшін қажет, бірақ баламасы жоқ халықаралық терминдерді өз тіл ерекшелігіне қарай икемдеп пайдалану қажет», – деп біледі Əбекең. Орыс тілінен енген сөздерді де қазақ тілінің фономорфологиялық ерекшелігін ескере отырып пайдалануды да академик қаперге салады. Əрине, осы 11 қағидаттың бəрі дерлік лингвист ғалымдардан қолдау таба қойған жоқ. Мысалы, Өмірзақ Айтбаев ұсыныстың принципті бағыттарын қолдап, кейбір қағидаттарды термин пайдаланудағы амал-тəсілдер деп біледі. Міне, осындай деректерді сараптай келе Шерубай Құрманбайұлы өз ойын нақтылайды, бұл қағидаттарды «стратегиялық мəні бар» деп түйеді. Осы салмақты, пəтуалы кітаптарды оқыған сайын тіл білімінің – тіл ілімінің қызық құпияларына қанығасың. Əдебиетші ретінде, мені де, əрине, ұлы Мұхтар Əуезовтің қазақ тіл біліміне қатысты көзқарастары ерекше қызықтырады. Ұлы Мұхтар Əуезов 1917 жылы Семейде «Сарыарқа» газетінде «Қайсысын қолданамыз» деген мақала жариялады. Мұқаң былай деп жазады: «Қазаққа келсек, талапкердің алдынан көлденең шығатын бір зор кедергі барлығы. Ол – ғылым тілі. Бір халықтың ғылымсыз күніндегі тілін алып, артынан ғылымды білген күндегі тілін алсаң, соңғы тілі жаңа туғандай болып өзгереді». Əрі Мұқаң «Бұл ғылым тілі деген мəселе – өз мектебіміз, өз мұғалім, үйретушіміз бола бастаған сайын «тез» дікілдеп қысатын мəселе» – дейді. Жиырма жаста осындай ой тастаған ұлы Мұхтар Əуезовтің озық ойы осыдан-ақ 97 жыл бұрын айтылған екен. Араға бір жыл салып, Мұхтар Əуезовтің «Абай» журналының №7 санында «Ғылым тілі» атты екінші мақаласы жарияланды. Семинарист Мұхтар Əуезовтің ойы озық, өткір əрі ғылымның өзекті тұсын дөп көреді. Білікті Мұхаң «шіркеулік-славян» тілінен «орыстар қатесін бері келген соң түзетті» деп тілге сақтықпен, оның ішінде терминологияға назар аудартар ма еді?! Əрі жапондардың қытай тілін əдеби тіл етіп алып, одан жапондар құтыла алмай жүргенін жазады. Міне, қазақ тілі де сол өткен ғасырдың 20-жылдарының басында сондай қауіпті жағдайда еді. Содан кеңестік дəуірде қазақ тілі бір жағынан байыды, екінші жағынан лайланды. Осылайша, ғылыми-техникалық терминологияның 70-80 пайызы кірме сөздер болып қалыптасты. Жалпы, осы зерттеу кітапта белгілі болып отырғандай, Мұхаң: «жазба əдебиетіміздің өзіне де əлі халқымыздағы таза қазақ тілінің бар байлығы түгел кіріп болған жоқ... ...ғылым, техника сөздіктерін жəне бүгінгі Қазақстанның бар өлкесіндегі халықтық тіл байлықтарын мол пайдалану мəселелері үнемі шартты талап етіп, сынап отыру керек». Оған М.Əуезов аударып жариялаған В.Эвенкуттың «Құрылыс материалдары» еңбегі дəлел бола алады. Мұхаң енгізген құрылыстық терминдер күні бүгінге дейін сол қалпында пайдаланылып отыруын Мұхаңның сөз төркінін түсінетін ғұламалығынан іздеу керек шығар. Шерубай Құрманбайұлы «Толғаулы тіл» жəне «Мəртебелі тіл мəселелері» атты екі кітапты тіл саясатына қатысты өзекті мəселелерге үн қосуы, ойласуы. Мұнда түрлі басылымдарда жариялаған ой-толғақтары топтастырылған. Мəселен, бір ғана мақаланы айта кетейін. Ол «Орысшасы – ойран, ағылшыншасы – айран, қазақшасы – қайран қазақ» деген жанашуы жинақталған мақала. Мұнда күнделікті өзіміз көріп жүрген қазақи кесел сынға алынады. Лауазымды шенеуніктер екі ауыз қазақша айтып, ар жағын орысшалап, болмаса ағылшыншалап, ана тілін білмейтіндігіне арланбайды. Шерубай осылай шеншекпенділерді ашық шенейді. Қай мақаласын алсаң да мұнда мемлекеттік тілдің мəртебесі үшін күрескер азаматтың ғылыми тұлғасын көресіз. «Мəртебелі тіл мəселелері» негізінен осындай ой иірімдерінен құралған сұхбаттар кітабы. Егер Шерубай Құрманбайұлын танығыңыз келсе, оның кітаптарын оқыңыз. Тіл құдіретіне тамсанасыз, тіл қасиетіне қуанасыз. Уəлихан ҚАЛИЖАНОВ, М.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институтының директоры, филология ғылымдарының докторы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, ҰҒА корреспондент-мүшесі.


Ілгері бастыратын іргелі іс Марат АҚҚҰЛ,

«Егемен Қазақстан».

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев өзінің «Қазақстан жолы-2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты халыққа Жолдауында Қазақстанның əлемнің дамыған 30 елінің қатарына ену жоспары жөнінде айтты. Бұл мақсатта Елбасы бірқатар басым міндеттерді шешу қажеттігін де атап көрсетті. Мəселен, соның бірі əрі бірегейі – ғылыми қамтымды экономика болып отыр. Осыған байланысты «Инновациялық технологиялар паркі» арнайы экономикалық аймағын дамыту мəселесінің маңызы одан əрі артпақ. Сөйтіп, ол ұлттық инновациялық жүйелер мен жобаларды құрудың өзегіне айналуы тиіс. Алаңы 163,02 гектар жерді алып жатқан «Инновациялық технологиялар паркі» арнайы экономикалық аймағы Алматы қаласының Медеу ауданындағы Алатау кентінің аумағында орналасқан. Инновациялық секторды нығайту бойынша мемлекеттің, даму институттарының жəне Инновациялық технологиялар паркі қатысушыларының кешенді күш салуымен қазірдің өзінде ауыз толтырып

айтарлықтай нəтижелер беруде. Бүгінгі таңда паркте инновациялық тауарларды, жұмыстарды жəне қызметтерді өндіруші отандық 158 компания тіркеліп, 1 мың 700-ден астам жұмыс орны құрылған. Бұл орайда Елбасы халыққа Жолдауында «Жабдықтарды өз елімізде өндіруімізге де болатын кезде шетелден тасымалдаудың қажеті жоқ» деген еді. Ал оның нақты дəлелі ретінде парктің қазіргі тыныс-тіршілігін келтірсек те жеткілікті болары сөзсіз. Бүкіл кезең ішінде мұндағы кəсіпорындардың өндірген өнімдерінің көлемі – 46 млрд. теңгеге жетіпті. Сондықтан да инновациялық өнім өндіруші арнайы экономикалық аймақ қатысушыларын кепілдік берілген мемлекеттік тапсырыстармен қамтамасыз ету қазақстандық үлесті дамытуға септеседі. Биылғы қазан айының аяғында паркте инновациялық тауарлардағы, жұмыстардағы жəне қызметтердегі жергілікті үлесті дамытуға арналған форум жəне көрме ұйымдастырылды. Форумға 24 жер қойнауын пайдаланушы жəне ұлттық компаниялардың 36 өкілі қатысты. Олар парктегі 30 компанияның ұсынған жобалары мен өнімдеріне қызығушылық танытты. Басқосу барысында үнқатысу

алаңының жұмысы барынша жақсы істеуге мүмкіндік туғызды. Қатысушылар өнім жеткізу жөнінде ұзақ мерзімді шарт жасау мəселелері бойынша тікелей келіссөздер жүргізіп, діттегендеріне жетті. Алқалы жиынға Инвестициялар жəне даму министрі Əсет Исекешев пен Алматы қаласының əкімі Ахметжан Есімов қатысып мұнда еліміздің экономикасы үшін шын мəнінде зейін қойып, назар аударатын қызықты əрі келешегі зор жобалар жеткілікті екендігіне тоқталды. Əсет Исекешев өз кезегінде сатып алынатын тауарлар мен қызметтердегі жергілікті үлес салмағын ұлғайтуды ұсынып, аталған жауапты іске барлық ірі ұлттық компанияларды атсалысуға шақырды. Бұл маңызды іс-шараны өткізуді «Инновациялық технологиялар паркі» арнайы экономикалық аймағы басқарушы компаниясының, осы парктегі инновациялық компаниялар қауым дастығының жəне «Алатау» техно паркінің ұжымдары ұтымды ұйым дастырды. Пленарлық кеңесте «Иннова циялық технологиялар паркі» арнайы экономикалық аймағы басқарушы компаниясы Алматыны дамыту орталығымен, «СамұрықҚазына Келісімшарт» ЖШС-мен жəне «NADLoC» АҚ-пен меморандумдар жасады. Сөйтіп, өткізілген форум көпшілікке ой тастап, ісін алға қарай ілгерілетуге көмегін тигізгені рас.

Жаѕарєан, жасарєан Оѕтїстік (Соңы. Басы 1-бетте).

Шымкенттің жолдары да шұрқ тесік болатын. Машинасының бауырын төске ұрғандай соғып алып, шашын жұлып жататын жүргізушілер шағымын кімге айтарға білмей сенделетін. Қазір жолдар оқтай. Үлкен даңғылдар емес шағын көшелердің өзі керегімен асфальтталып келеді. Қыс түссе бұйығып жүретін шымкенттіктер енді «Тау самалы» шаңғы базасына асығатын болды. Коньки тепкісі келсе қала орталығында «Мұз сарайы» бар. Бассейн бе, оу, ол енді бөлек əңгіме. Көгілдір көйлек киген көктемде түсіңіз, жайдары жазда түсіңіз, сарыала жапырақ сағынышымен келген қоңыр күзде түсіңіз, саршұнақ аязы құлағыңызды қыршыған қыста түсіңіз, суының температурасы бір қалыпты жабық су кешені ғимараты сізге қызмет етеді. Шүпірлеген балалар да, шау тартқан қартыңыз да жылдың төрт мезгілінде осында. Тағы айтсақ, əріге кетіп қаламыз. Бүгінде спорт кешендері бірінен соң бірі іске қосылып жатқан «Қажымұқан» стадионының маңында бұрын үлкен қара базар болған. Машинаның ескіқұсқы бөлшектері сатылатын жаймалар стадионды орай қоршап, жабайы асханалар ағызып-тамызып тамақ пісіріп жататын. Базар сол кездегі облыс əкімі Бердібек Сапарбаевтың үлкен күш салуымен жабылып, спорт кешендерінің жобасы жасалған. Кейінгі əкімдер де тиісінше еңбек сіңіргенімен қазіргі облыс əкімі Асқар Мырзахметов бұл территорияны нағыз спорт ордасына айналдырды. Жабық су ғимаратының жанынан Елбасының өзі келіп лентасын қиған Жеңіл атлетика манежі салынған. Мұнда да жылдың төрт мезгілінде əртүрлі жарыстар өтіп жатады. Одан беріректе мамандандырылған тағы бір үлкен спорт кешенінде шағын жабық футбол алаңдарынан бөлек, нысана көздеу спортына арналған оқ ату залдары бар. Осы үшеуінде-ақ əлем чемпионаты деп аузымызды қомпитпай-ақ қоялық, Азия ойындарын, Азия чемпионаты сияқты ірі жарыстарды əбден өткізуге болады. Ал, халықаралық турнирлер өткізу бұл спорт кешендеріне таңсық емес. Асқар Исабекұлының осы тəуекелін спортшы қауым жақсы бағалайды. Ашығын айтар болсақ, бұл спорт кешендері Қазақстанның осы спорт түрлеріне салатын қаржысын көп үнемдейді. Өйткені, құраманың бас бапкерлері жабық бассейн жоқ, жабық жеңіл атлетика манежі жоқ, оқ ату, садақ ату спортынан заманауи қондырғылары бар ғимарат жоқ деген мың сан сылтаулармен бошалаған сиырдай шетел асып кетуге дайын тұратын. Əсіресе, күз, қыс айларында. Ал, Шымкентіңіз Қазақстанның ең жылы нүктесі. Көкөніс, тамақ арзан. Яғни, оқу-жаттығу жиындары үшін ең пайдалы аймақ. Бүгінде «Қажымұқан» Орталық стадионы нағыз спорт қалашығына айналды. Биыл Ичхонда өткен Азия ойындарында Оңтүстік спортшылары тамаша табысқа жетті. Əсіресе, байдарка, каноэ спортынан алтыннан салым салған. Келер жылы Оңтүстікте байдарка, каноэ жəне көркем гимнастика спорт кешендері пайдалануға беріледі. Елбасы 2011 жылы Оңтүстікке келгенде «Қошқар-ата өзенінің бойын демалыс аймағына айналдыру керек» деген болатын. Қошқар ата сан түрлі дертке шипа бұлақ. Талай науқастар дертінің шипасын осы судан тауып, құлан-таза жазылып жатады. Бұрын

9

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

«Періште» сыйлаєан лазер суќараѕєылыќтан саќтайды

Жақында «Құс жолы» қайырымдылық қоры мен «Қазкоммерцбанк» АҚ-тың бірлескен «Періште» жобасының аясында Астанадағы №1 перинаталдық орталыққа офтальмологиялық лазер сыйға тартылды. Айгүл СЕЙІЛОВА,

«Егемен Қазақстан».

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша еліміз 2008 жылы шала туған нəрестелерді күту стандарттарына өткені белгілі. Яғни, жүктіліктің екінші-үшінші кезеңдерінде шала туатын сəбилерді сақтап қалу бүгінде барынша жетілдірілуде. Бірақ, оған қоса көбінде шала туған сəбилерге тəн дерттер де анықталып жатыр. Соның бірі – келешекте көздің көруінің нашарлауына, тіпті мүгедектікке əкелетін ретинопатия ауруы десек, кешегі «Періште» жобасының аясында сыйға тартылған офтальмологиялық лазер сəби өмірінің бірінші аптасында дұрыс диагноз қойылып, ота жасалуына септігін тигізбек. Бұл туралы баспасөз мəслихаты барысында №1 перинаталдық орталық директорының орынбасары Жанерке Əжетова былай дейді: «Жаңа лазерлік құрылғы шала туған нəрестелердегі ретинопатия ауруының алдын алуға, оны емдеуге, сондай-ақ, нəрестелердің көз жанарын сақтап қалуға мүмкіндік береді. Құрылғыны шығарушы компанияның Алматы мен Астана қалаларында офтальмолог мамандарды арнайы оқытатын орталықтары бар. Бұл дəрігерлердің жұмысын едəуір жеңілдетіп, біліктілігін жоғарылатуға мүмкіндік береді. Бұл құрылғы осыдан бұрын Астана қаласындағы республикалық Ана мен бала ұлттық ғылыми орталығында бар болатын. Енді міне біздің орталыққа да жетті. Нəрестелерге осындай сый жасағаны үшін Қазкоммерцбанк пен «Құс жолы» қайырымдылық қорына алғыс айтамыз».

Ал, «Қазкоммерцбанк» АҚ Ақмола филиалы директорының орынбасары Альфия Кравченко «Құс жолы» қайырымдылық қорының 2008 жылдан бері елімізде сəбилер мен аналар өлімжітімін азайту мақсатында бірқатар істер атқарып келе жатқанын мəлімдеді. Мəселен, осы жылдардың ішінде қордың «Періште» жобасы аясында 5 медициналық мекемеге құны 142,6 миллион теңге шамасында реанимациялық, емдеу жəне ота жасау құрылғылары сыйға тартылған. Нəтижесінде Балқаш қалалық емханасында реанимациялық құрылғы орнатылған үш жылдың ішінде сəбилердің шетінеуі 46 пайызға төмендеген. Емдеу құрылғыларының орнатылуына байланысты нəрестелердің шетінеуі Шығыс Қазақстан облысына қарасты Үржар аудандық ауруханасында 35 пайыз төмендеген. Сондай-ақ, Жамбыл облысындағы Меркі аудандық ауруханасының босану жəне операциялық бөлімі былтыр толы ғымен жабдықталыпты. А.Кравченконың айтуынша, банк өнім дерін мен қыз меттерін пайдалана отырып, банк клиенті «Періште» жобасына тамшыдай болса да өз үлесін қоса алады. «Қазком – қайырымдылыққа арналған арнайы төлем картасын шығаратын еліміздегі бірегей банк. Банк клиенттері қайырымдылыққа қосымша ақша аудармайды, сол қайырымдылық картасын пайдаланса, жүргізген əрбір төлемінің 0,15 пайызы «Құс жолы» қорына түсіп отырады. Осы ақшаға Қазкоммерцбанк өз қаражатынан қосымша үштен екі бөлігін қосады, нəтижесінде жобаның бюджеті

қалыптасады. Бұл жерде тек клиенттер ғана емес, банк қызметкерлері мен серіктестері де қорға өз үлесін қосып жүргенін айта кету қажет», деген директордың орынбасары «Құс жолы» қорының бұл жолғы қайырымдылық шарасы перинаталдық орталыққа бағытталғанын айта келе, №1 перинаталдық орталық директорының орынбасары Жанерке Əжетованың қолына құны 10 миллион 980 мың теңгенің сертификатын тапсырды. Яғни, жоғарыда аталған офтальмологиялық аппараттың құны бұл. Баспасөз мəслихатында сөз алған № 1 перинаталдық орталық жəне Көз аурулары ҒЗИ-дің офтальмолог дəрігері Динара Сарқұлова шала туған сəбилерде кездесетін ретинопатия ауруының алдын алу үшін сəби өмірінің бірінші аптасында дұрыс диагноз қойылып, шұғыл ота жасалу қажеттігін алға тартты. «Өкінішке қарай, бұл аурудың алдын алу мерзімі өте қысқа. Егер емдеу уақыты өтіп кететін болса, дəрігерлер сəбидің көз жанарын сақтап қала алмайды. Бұл аурудың алдын алудың негізгі қиындығы көбінде арнайы офтальмологиялық лазерлердің жоқтығына тірелетін», дейді ол. Ол сондайақ, бұл ауру шала туған сəбилердің 100 пайыздық көрсеткішіне сəйкес былтыр Алматы қаласында 40 пайызды, ал Астанада 30 пайызды қам тығанын алға тартты. Жəне «ретинопатия» диагнозы қойылған сəбилердің үштен бірі отаны қажет ететінін де баяндады. Айта кетейік, «Құс жолы» қайырымдылық қоры Көз аурулары ҒЗИ басшылығының ұсынысы бойынша Алматы, Өскемен жəне Астана қалаларындағы перинаталдық орталықтарға сыйлық жасап отыр. Үш құрылғыны осы үш орталыққа табыс тауының да өзіндік себебі бар. Өйткені, бұл орталықтарда республика бойынша туу көрсеткіші жоғары жəне білікті офтальмолог мамандар қызмет атқарады.

Єылым їшін жаралєан жан Маңғыстауда Баймұханбетті білмейтін адам аз. Тіпті, оны бұл есімімен емес, ел арасындағы атымен атап «Абылан» десең де, жұрт тани кетеді. Себеп, оның өңірде ең алғаш мектепті алтын медальмен бітірген түлек болуы, екіншіден күрделі физика ғылымының ғалымы ретінде танылуы. Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

осы өзен бойы жағалай орналасқан үйлер сауна, монша ашып, лас суын осы қасиетті бұлаққа құяр еді. Бүгінде үлкен мəдени орталықтардың біріне айналды. Осында 10 көпір салынды. 4 шақырымдай аумағы қоршалып, 7 шақырымдық жағалау сəндік тастармен көмкерілді. 17 мың шаршы метр алаңға аяқжол төселіп, 30 мың шаршы метр аумақ жасыл желекке бөленді. Жағалауға шомылуға, демалуға келгендерге барлық жағдай жасалған. Шешініп, киінетін орындар бар. «Қошқарата» бойы пайдалануға берілгенде Қазақстанға еңбек сіңірген құрылысшы Əбдіғани Ташқараев ақсақал осы аймақты көркейту мəселесі 1970 жылдары көтеріліп аяқсыз қалғанын айтқан. Елбасының тікелей тапсырмасымен нағыз демалыс мекеніне айналған жайы бар. Ал алғашқы көшетін ұлт қайраткері Асанбай Асқаров еккен Дендробақ, «Тəуелсіздіктің 20 жылдығына орай салынған демалыс паркі сияқты Оңтүстіктің жауһарлары туралы айтар болсақ əңгіме ұзап кетеді. Облыс əкімінің тікелей басшылығымен салынып жатқан жаңа əкімшілік-іскерлік орталығы Астананың бір бөлшегіндей сезіледі. Ұлт ұйытқысына айналған Оңтүстіктің 60 пайыздан астам жұрты ауылдық жерлерде тұрады. Нұрсұлтан Əбішұлы «шағын жəне орта кəсіпті өркендетуді Оңтүстіктен үйрену керек» деген болатын. Мемлекет басшысы бекер сөз айтпайды. Оңтүстіктің дихандары мен шаруалары бейнет пен зейнеттің қадірін бір кісідей біледі. Таратып айтар болсақ, мемлекеттік қолдаумен ауыл шаруашылығын əртараптандырудың арқасында өнім көлемі 288 млрд. теңгені құрап, 12 млрд. теңгеге артты. Егіс көлемі 16 мың гектарға көбейіп, 790 мың гектарға жетті. Облыста суармалы жерлердің көлемін қосымша 292 мың гектарға ұлғайту іс-шарасы қабылданып, ағымдағы жылы 17 мың гектар іске қосылды. 180 гектарға жылыжай салынып, жалпы көлемі 900 гектарға жетті. Бұл дегеніңіз, республикаға шаққанда үлесі 87 пайызды құрайды. Тамшылатып суару əдісі 6,4 мың гектарға көбейіп, жалпы көлемі 33 мың гектарға жетті. Республикадағы үлесі – 83 пайыз. Терең қопсыту технологиясы бойынша биылғы жылы 37 мың гектар өңделіп, өткен жылмен салыстырғанда 3,5 есеге артты. Облыстың басты өнімі көкөніс пен бақша екендігі белгілі. Атқарылған жұмыстың нəтижесінде биыл 2,3 млн.

тонна өнім алынып, 250 мың тоннаға артып отыр. «Сыбаға» бағдарламасымен 7865 аналық бас сатып алынып, тапсырма 2 есеге артық орындалды. «Агробизнес-2020» бағдарламасы – ірі тауарлы өндірісті дамытуға бағытталған. Ауылдың əлеуетін көтеру үшін арнайы «Мал шаруашылығын дамытудың 2014-2016 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары» қабылданған. Облыс əкімі Асқар Мырзахметов үш жылда 8460 шағын мал бордақылау алаңы, 1529 шағын сүт фермасы, 91 сүт қабылдайтын бекет, 26 шағын құс фермасы құрылып, 20 мыңнан астам жұмыс орны ашылды дейді. Мұндайда қазақ «қазан аузы жоғары» деп көңілін марқайтады. Елбасы Шымкенттегі бір кездесуде былай деп əзілдегені бар. «Адам өмірге бір-ақ рет келеді. Сондықтан сол өмірді Шымкентте сүру керек» дегенді естідік. Шымкенттіктер, сендер бақыттысыңдар ғой». Əзіл болса да астарында шындық бар. Қазақ қиналса арқасын Оңтүстікке тірейді. Өйткені, қаймағы бұзылмаған, ұлттың бар қадір-қасиетін сақтаған қауымың осында. Əйтсе де, Қазақстанға, қазаққа пиғылы бөлек, ұлттың өркендегенін көре алмайтындардың айтағына өз қазағымыздың да еріп, жаман айтатыны бар. Ондайларға жауапты қазақтың «қарға бойлы Қазтуғаны» Бекболат Тілеуханов есті жанның санасына жетердей-ақ айтқан. Бүкіл əулиеəмбиелердің, қазақ мемлекетінің негізін қалаған хан, сұлтан, билеріңнің мəңгіге тыныстаған жерін жамандағанның харам ниеті өзімен кетсін. Алматыдағы ең ірі №7 қалалық аурухананың бас дəрігері Болат Баймаханов қолы алтын хирург. Үш жылдан астам Оңтүстіктің денсаулық сақтау саласын басқарды. Жақсы дос пыз. «Оңтүстікке қызметке барасың дегенде бармаймын деп қиғылық салған едім. Ер адам жыламайды. Ал мен Оңтүстікті қимай көзіме жас алдым. Оңтүстіктің адамдары алтын, жері қасиетті ғой», деген. Əдетте, Оңтүстікке тағылатын айып, қолында мансабы барды ғана сыйлайды. Жалған. Осы Баймаханов мансапсыз қалғанда да келген сапарында Оңтүстіктің жігіттері қаумалап хан көтеріп жүретін. Ниеті таза, жүрегі ашық Оңтүстік хан деп, қара деп бөлмейді. Өйткені, ұлттың ұстыны ғой. Оңтүстік Қазақстан облысы.

Ол Маңғыстау өңірінің Сам жерінде алғаш мектептер ашылып, мектеп құрылысына мұғалімдердің өзі тас тасып, балшық илеп дегендей білек сыбана кіріскен сонау 1960-70 жылдардың оқушысы. Өңірге есімі аян Т.Самалықов, Қ.Құспанов, Ж.Екібаев, Д.Қуанышбеков, К.Исабергенов, Б.Балов, О.Ағиманов, Е.Шолтанов, Қ.Наурызбаев, Ж.Есбосынов бастаған ұлағатты ұстаздардың тəлімін көрген шəкірт. Сабақты терең түсіндірумен қатар, əн мен жырға, спорттық ойындарға баулып, бала жанының бағбаны бола білген ұстаздар Баймұханбеттен көп үміт күткен. Өңір тарихында тұңғыш рет 1971 жылы мектепті алтын медальмен бітірген ол С.М.Киров атындағы ҚазМУ-ға физика мамандығы бойынша оқуға тапсырады. Ж.Есбосынов ағайының дайындауымен мектепте оқып жүргенде-ақ «Квант», «Наука и жизнь» журналдарын, орыс тіліндегі физикаға қатысты түрлі кітаптарды оқып, білімін жетілдірген Б. Дүйсембаев профессор Косов басқарған комиссия өткізген сынақтан бестік алып, студент атанады. Академик Ш.Ибрагимов, доценттер Н.Страшников, Р.Чумбалова, М.Жүсіпов сынды ғалымдардың дəрісін тыңдайды. Еліміздің Ғылым академиясының ядролық физика, жоғары энергиялар физикасы институттары зертханасында дипломдық тəжірибеден өтіп, Б.Жəутіковтің жетекшілігімен ЦЕРН-дегі көпіршікті камерада жоғары энергиялы нуклондардың əсерлесуі бойынша алынған эксперименттік материалдармен жұмыс жүргізіп, дипломдық жұмысын сəтті қорғап шығады. Б.Дүйсембаевтың өмірін бұлай тізбектеуіміздің мəні – қолдан өздері салып алған мектебі бар шалғайдағы қазақ ауылы ұланының ізденімпаздығын, жігерлілігін, білімпаздығын айту. Сол кездегі орысқазағы аралас білдей ғалымдардан дəріс тыңдап, сабақ алу табандылықты, ғылымбілімді сүюді қажет етеді. Баймұханбеттің ғылымның ауыр жолын таңдауына осы ғылымға деген махаббат сеп болған. Жолдамамен Гурьев педагогикалық институтының физика-математика факультетіне қызметке тұрған ол мұнда табан аудармастан 15 жыл жұмыс жасайды. 1980 жылы профессор Е.Коломецтің жетекшілігімен ғылыми тағылымдамадан өтіп, «Атом ядросы жəне элементар бөлшектер физикасы» мамандығы бойынша аспирант атанады. Бұл ғылым саласында өзін күтіп тұрған күрделі кезеңге қадам басудың алғашқы сатысы болды. Стратосфераға шар-зондтар ұшырылатын зертхана Баймұханбеттің физикаға деген қызығушылығын арттыра түсті. Бұл шарзондтарда Гейгер есептегішінің көмегімен

стратосфералық қабаттағы космос сəулелерінің интенсивтілігі тіркеледі екен. Алматының геомагниттік ендігіне байланысты ол жерге жоғары энергиялы зарядты бөлшектер ене алатындықтан бұрынғы Кеңес Одағында космос сəулелерін зерттеу зертханалары Мəскеу, Мурманск, т.б. қалалармен бірге Ташкент пен Алматыда орналасқан. Сол ғылыми мекемелермен тығыз байланыс жасаған зертханада тағылымдамадан өте жүріп, еліміздің Ғылым академиясының ядролық физика институтында «Космос сəулелерінің жалпы иондаушы компонентінің орта ендіктердегі вариациялары» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғайды. Мəскеуден Ю.Стожков, Г.Крымский бастаған айтулы ғалымдар келіп қатысқан кеңесте Баймұханбет жұмысын сəтті қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты атанады. 1991 жылы Алматыға келіп, Ы.Алтынсарин атындағы педагогикалық ғылыми-зерттеу институтына зертхана меңгерушісі болып қызметке тұрып, бір жылдан соң директор Н.Нұрахметовтің ұсынысымен ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, əрі физика, математика, информатика пəндері зертханасының меңгерушісі болады. Жалпы орта мектептің физикалық білім беру тұжырымдамасы мен физика пəнінің үлгілік оқу бағдарламаларының республикалық деңгейде қолға алынған жалпы орта мектептерге арналған оқулықтар мен оқу-əдістемелік кешендер даярлау мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру қызметін ұйымдастырушылардың бірі болады. Іскер адамды қажетке жарату, білімбілігін ел пайдасына жұмсауға жұмылдыру қажет-ақ. 1997 жылы Қазақ көлік академиясы Ақтаудан оқу-өндірістік орталығын ашып, басшылыққа Б.Дүйсембаевты таңдайды. Жоқтан бар жасап, орталықты аяғынан тұрғызу оңай іс емес, алайда

Баймұханбет жергілікті азаматтардың көмегімен орталық үшін бос ғимарат, оқулықтар, көркем əдебиеттер, жиһаздар алады, қолдан келгенше ұйымдастыру жұмыстарын жүргізеді. Іштей ғана емес, сырттай бөлімге 300-ге тарта студент қабылдап үлгереді. Тəуелсіз Қазақстан флотын құру, оны мамандармен қамтамасыз ету мəселесі өзектілікке ие кезең болғандықтан ба, су көлігіндегі тасымалды ұйымдастыру, кеме жүргізу мамандықтарына қызығатын жастар көп болды. Ақтау теңіз-сауда портының сол кездегі басшыларымен тығыз байланыста жұмыс жасадық, мамандарды оқу үдерісіне тарттық, студенттерді тəжірибеге жібердік. «Казмортрансфлот», «ВагенборгҚазақстан», «БЮИ-Қазақстан», «Каспиан оффшор констракшн» кеме компанияларымен арадағы жақсы байланыстар нəтижесінде студентттер осы мекемелерге жұмысқа орналасты. Оқытушылар құрамы да Афина, Санкт-Петербург, Астрахань қалаларындағы əскери оқу орындарында болып, маман дайындауға қатысты түрлі келісімдерге қол жеткіздік, – деп еске алады Б.Дүйсембаев. Жұмысын жақсы үйлестіре жолға қойып, қарақанаттанған оқу орны филиалдарды қысқарту деген желеумен бірақ сəтте жабылып қалды. Студенттер жергілікті университетке ауысты, бастаған ісі бел ортаға келгенде морт сынғанның қандай боларын сезінудің өзі қиын... Сол кезеңдегі еліміздің Білім жəне ғылым министрлігіне жергілікті əкімдікпен бірге жазған Каспий су көлігі институтын ашу жөніндегі ұсыныс қолдау таппады. Осылайша сыбай-салтаң 15 жыл Атырауда жұмыс жасап, Алматыға барып енді қызметті қолға ала бергенде ұсыныспен тағы Ақтауға келіп, жаңа жұмыстың тізгінін қолына алып, онысы оңтайлана бергенде жабылып қалған ғалым Баймұханбет орта жолда аты өлгендей күйге түсті. Өңірдің теміржол бөлімшесіне жұмысқа тұрғанмен, ғылымбілім деп алаңдап, еліміздің жас буынын дайындауға өз үлесін қосуды міндет санаған Б.Дүйсембаев қазір Ақтаудағы шетел тілдері колледжінде қызметте. Ғылым қуғанның қай-қайсысының да жолы жеңіл емес, Баймұханбеттің басынан кешкендері республикада бір емес, бірнеше адамның жүріп өткен жолы шығар. Бірақ, ғылымын дамытып, жастарына сапалы білім беруді міндет еткен елімізде неге білікті ғалымдар тасада қалып қояды? Неге оларды ешкім іздемейді? Кеңес Одағындағы танымал ғалымдардан сабақ алған физик-ғалымдарымыз толып тұрған жоқ қой, олай болса барымызды іздеп жүріп, жақсы орындарға неге тартпасқа? Кешегі көз көрген əріптес, талантын танитын замандастар арасынан «Баймұханбет қайда жүр?» дейтін бір жанның болмағаны ма? Жастарға айтары да, үйретері де бар аға буын ғалымдардың орыны бəрібір бөлек секілді. Маңғыстаудың алғашқы алтын медальді түлегі, ғалым кейіпкеріміз Баймұханбет Дүйсембаев – солардың бірі... АҚТАУ.


10

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

 Тұсаукесер

Алаш мўрасы мен кґсемсґзі

Елордадағы Ұлттық академиялық кітапханада Мəдениет жəне спорт министрлігінің «Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша алаштанушы-ғалым, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры Сақ Қайраттың «Алаш мұрасы» жəне автордың ғылыми жетекшілігімен құрастырылған «Алаш көсемсөзі: жер мəселесі» атты көптомдықтың алғашқы томының тұсаукесері болып өтті. Берік САДЫР,

«Егемен Қазақстан».

Қазақ руханияты, Алаш баспасөзі тарихы мен көсемсөзі тағы бір құнды кітаптармен толықты десе болады. Соңғы жылдары «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында Алаш қозғалысына қатыста құнды мұрағат материалдары, Алаш көсемсөзшілерінің мұралары жинақ болып жарық көруде. Зерттеп, зерделеу негізінде жазылған «Алаш мұрасы» атты еңбекте қазақ сөз өнерінің

жарқырап жанған тұсы – ХХ ғасыр басындағы Алаш баспасөзі мен көсемсөзінің тарихы, таны м, та ғ ы лы м, тəжірибесі терең талданады. Елдік мүддені ту етіп көтерген Алаш зиялыларының жанкешті еңбектері мұрағат материалдары негізінде тарих қойнауынан аршып алынған екен. Ол бүгінгі күнмен сабақтастырыла қарастырылып, өміршеңдік мəн-маңызы айшықталады. Ал «Алаш көсемсөзі: жер мəселесі» атты жинақта негізінен «Түркістан уəлаяты» газетінен бастап «Жас Түркістан»

журналы аралығындағы Алаш басылымдарының жер мəселесіне қатысты құн ды материалдары топтас ты рылған. «Қазығұрт» жəне «Қазақ энциклопедия сы» баспаларынан жарық көрген бұл екі кітап қазақ халқының ұлттық санасезімін оятып, халқымыздың азаттығы жолында үлкен еңбек сіңірген Алаш қайраткерлерінің өмірі мен туған елі үшін жасаған ерен еңбектерін тарата талдап, танытуға арналған. Рухани жаңғыру, елдік мəселесі, жер мəселесі, ұлттық сана мен мемлекеттік тұтастық

та қырыптары бүгінгі таңда да өзекті. Құнды мұрағат материалдары, Алаш көсемсөз шеберлерінің мерзімді баспасөзде жарияланған мұралары Қазақ елінің алдағы даму жолында да шам шырақ болатын, жас тарды жетелейтін, біліммен сусындататын мəдени,

Тўѕєыш зерттеу, тўныќ тўжырым Жуырда елордадағы «Қазмедиа» орталығында «Болашақ» стипендиясының еліміздің адами капиталын дамытуға қосқан үлесі туралы монографияның тұсаукесері өтті. Айгүл СЕЙІЛОВА,

«Егемен Қазақстан».

«Болашақтықтардың» еліміздің адами капиталын дамытуға қосқан үлесін баяндайтын, шетелдік тəжірибелерден мысалдар келтірілген, сондай-ақ, түрлі əлеуметтік сауалнамалар мен зерттеулерден тұратын бұл монография ұжымдық еңбек. Авторлық топтың жетекшісі – «Болашақ» қауымдастығының мүшесі,

«Нұр Отан» партиясының қоғамдық саясат институтының директоры Саясат Нұрбек. Кітаптың тұсаукесерінде С.Нұрбек «Болашақ» бағдарламасы дүниеге келген жиырма жылдан аса уақытта стипендия мыңдаған мақалалар мен сұхбаттарға арқау болғанын, бірақ, осы уақытқа дейін «Болашақ» стипендиясы туралы терең де ауқымды зерттеудің жарыққа шықпағанын айта келіп, бұл алғашқы зерттеу еңбектің

болшақтағы зерттеулерге ізашар болатынын жеткізді. – Монография ең алдымен білім беру, адами капитал жəне академиялық ұтқырлық мəселелерін қарастыратын зерттеушілер мен сарапшылардың қызығушылығын тудыратыны анық. Сонымен қатар, мұнда «Болашақ» бағдарламасы туралы əлеуметтік зерттеулердің нəтижелері ұсынылды, деді ол. Монографияға Қоғамдық саясат институтының өткен жылы жүргізген зерттеулері кірген. Бағдарлама түлектері мен жұмыс берушілерге, сондай-ақ, сарапшыларға сауалнама

жүргізу арқылы бірқатар заңдылықтар анықталған. Соның бір-екеуін мысалға алсақ, болашақтықтардың көпшілігінің (83 пайыз) ойынша «Болашақ» бағдарламасы бойынша білім алудың сапасы отандық ЖОО-ларда білім алудан əлдеқайда жоғары. Ал сарапшылардың 65 пайызы «Болашақ» стипендиясының жас мамандар үшін əлеуметтік лифт рөлін атқаратындығын айтқан. Яғни қызмет сатысында өрлеу мен өсудің тікелей жолын дəл осы стипендиямен байланыстырған. Бұл туралы тұсаукесер барысында С.Нұрбектің өзі түсіндірме берді. «Бұрын кеңес уақытында əлеуметтік лифт рөлін атқаратын оннан аса ұжымдар бар болатын. Оның ішінде ең белгілілері комсомол мен партия дейтін болсақ,

«Ғылым саласындағы сыйлықтар мен мемлекеттік ғылыми стипендиялар туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 19 шілдедегі № 830 қаулысына жəне Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрінің 2014 жылғы 17 қарашадағы №473 бұйрығына сəйкес ғылым саласындағы 2014 жылғы атаулы сыйлықтар: 1. Жаратылыстану ғылымдары саласындағы үздiк ғылыми-зерттеуі үшiн Қ.И. Сəтбаев атындағы сыйлық: «Қ.И.Сəтбаев атындағы Геология ғылымдары институты» ЖШС-нің 75 жылдығына орайластырылған институт ғалымдарының Қазақстанның жер қойнауын зерттеудегі үлесі мен жетістіктері» тақырыбына арналған ғылыми жұмыстардың циклы үшін «Парасат» ұлттық ғылыми-технологиялық холдингі» АҚ «Қ.И.Сəтбаев атындағы Геология ғылымдары институты» ЖШС-нің келесі қызметкерлері құрамындағы авторлар ұжымына: 1. Гаппар Қасенович Ерғалиевқа; 2. Сұлтан Мажитович Оздоевқа; 3. Элеонора Юсуповна Сейітмұратоваға. 2. Гуманитарлық ғылымдар саласындағы үздiк ғылыми зерттеуі үшiн Ш.Ш. Уəлиханов атындағы сыйлық «Ұлттық əдебиет жəне дəстүрлі ментальдік» жұмысы үшін Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің авторлар тобына: 1. Дихан Қамзабекұлына; 2. Бауыржан Жұмаханұлы Омаровқа; 3. Амантай Жарылқасынұлы Шəріпке. 3. Педагогика саласындағы үздiк ғылыми зерттеуi мен жұмысы үшiн Ы. Алтынсарин атындағы сыйлық «Шет ел тілі мұғалімдерінің басқа тілдік кəсіби құзыретін қалыптастыру» тақырыбындағы академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің ағылшын тілі жəне лингводидактика кафедрасының доценті: 1. Үміт Ибжановна Көпжасароваға. 4. Түркология саласындағы аса зор жетістіктері үшін Күлтегін атындағы сыйлық «Мұстафа» (кітап) жұмысы үшін Түркі академиясының президенті: 1. Дархан Қуандықұлы Қыдырəліге. 5. Жаратылыстану ғылымдары саласындағы үздiк жұмысы үшiн жас ғалымдарға арналған Д.А. Қонаев атындағы сыйлық «Марганец жəне темір марганецті кенін кешенді жəне тұрақты марганец ферроқоспалардың үлгісін алу арқылы тиімді өңдеу əдістерін əзірлеу» жұмысы үшін Ж. Əбішев атындағы Химия-металлургия институты зертханасының меңгерушісі: 1. Əлібек Сайлаубайұлы Байсановқа; 6. Гуманитарлық ғылымдар саласындағы үздiк жұмысы үшiн жас ғалымдарға арналған М.О. Əуезов атындағы сыйлық «Санжар Асфендияров: өмірі мен қызметі (1889-1938 жж.)» жұмысы үшін Ш.Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтының ғылыми қызметкері: 1. Алмас Əбдіғаниұлы Жүнісбаевқа берілді. Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрінің 2014 жылғы 17 қарашадағы № 473 бұйрығымен бекітілген мемлекеттік ғылыми стипендиялар иегерлерінің тізімі № Кандидаттың Т.А.Ə. Жұмыс орны р/с 1 Жанбосинова С. Аманжолов атындағы Шығыс Альбина Советовна Қазақстан мемлекеттік университеті 2 Бисенгалиева «Жер қойнауын кешенді игеру проМира Рахимовна блемалары институты» ЖШС 3 Еркасов Рахметулла Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Шарапиденович ұлттық университеті 4 Найманбаев «Металлургия жəне байыту, жер туМадали Абдуалиевич ралы ғылымдар орталығы» АҚ 5 Мехтиев Қарағанды мемлекеттік техникалық Али Джавамширович университеті 6 Сихимбаев Қарағанды мемлекеттік техникалық Муратбай Рыздикбаевич университеті 7 Брейдо Қарағанды мемлекеттік техникалық Иосиф Вульфович университеті 8 Каражанова Мемлекеттік медицина институты Людмила Кусаиновна 9 Тулеуханов Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық Султан университеті 10 Ілдербаев Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Оралбек Зайнолдаұлы ұлттық университеті 11 Божко Рудный индустриялық институты Лариса Леонидовна 12 Смагулов Адилбек Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті 13 Жаркынбекова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Шолпан Кузаровна ұлттық университеті 14 Барлыбаева Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық Сауле Хатиятовна университеті 15 Жұбатова Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық Баян Нұрсұлтанқызы университеті 16 Дубовиченко «Ұлттық ғарыштық зерттеулер жəне Сергей Борисович технологиялар орталығы» АҚ 17 Джумадильдаев Математика жəне математикалық моАскар Серкулович дельдеу институты 18 Бейсенова Абай атындағы Қазақ ұлттық Алия Сарсеновна педагогикалық университеті 19 Демин Қарағанды мемлекеттік техникалық Владимир Федорович университеті 20 Пономаренко М. Əуезов атындағы Оңтүстік Елена Вальеревна Қазақстан мемлекеттік университеті 21 Карманова Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды Жанат Алпысовна мемлекеттік университеті 22 Намазбаева Абай атындағы Қазақ ұлттық Жамиля Идрисовна педагогикалық университеті 23 Аюпова Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық Зауре Каримовна университеті 24 Нұрымбетова Абай атындағы Қазақ ұлттық Гулшат Рамазанқызы педагогикалық университеті 25 Құрманалиева Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық Айнұр Дүрбелеңқызы университеті Жас ғалымдарға арналған 26 Мустафаева Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық Анар Абдикадиевна университеті 27 Оңғар Ақан «Ə.Х. Марғұлан атындағы Археология институты» филиалы

28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57

Нурмаганбетов Жангельды Сейтович Утелбаева Акмарал Болысбековна Ирмухаметова Галия Серикбаевна Хабаров Илья Анатольевич Айбульдинов Еламан Канатович Демина Татьяна Владимировна Жантасов Манап Курманбекович Андреященко Виолетта Александровна Машрапов Бауржан Ерболович Лукпанов Рауан Ерамгамбетович Есимбеков Жанибек Серикбекович Касымов Самат Кайратович Нурымхан Гульнур Несиптайқызы Турысбеков Дулатбек Кадирбекулы Кистаубаева Аида Сериковна Колесникова Евгения Александровна Акибеков Оркен Султанхамитович Балджи Юрий Александрович Киян Владимир Сергеевич Абдыхалыков Кайржан Саясатович Мамраева Динара Габитовна Рахимова Сауле Абайбековна Досмағанбетов Нұрлан Серікұлы Есимова Жулдыз Дакеновна Жумашова Жулдыз Аманбаевна Солтанбекова Альфия Абдикенқызы Аймолдина Алия Аманжоловна Здоровец Максим Владимирович Нурахметов Даулет Багдатович Абдикалыков Абдикожа Кожанасиридинович

58

Русакова Алена Викторовна

59

Оралбекова Жанар Орымбаевна Селиверстова Евгения Владимировна Афанасьев Дмитрий Анатольевич Жукабаева Тамара Кокеновна Абдыхалыкова Жазира Есенкелдиевна Санхаева Алия Нурмагамбетовна Искакова Макпал Толеугалиевна Байсеитова Жанар Байсеитовна Нұрмағанбет Ермек Талантұлы Ахметов Арман Серикович Смагулов Кадыржан Есенгалиевич Татаринова Лола Фуркатовна Тулеубаева Гульнур Жақсыбайқызы Каримова Люция Монировна Асылбекова АйжанАсылбековна Егинбаева Айгуль Есенгалиевна Самуратов Ерулан Каиржанович

60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75

тарихи, рухани асыл қазына екендігі анық. Сонымен қатар, халқының азаттығын, ел болып дербес дамуын аңсаған Алаш арыстарының еңбектерін талдап, саралау, ғылыми негіздеу – болашақ журналистер мен ғалымдарға ғана емес, қалың бұқараның санасын жаңғыртуға

«Фитохимия» халықаралық ғылымиөндірістік холдингі М.Əуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті «Фитохимия» халықаралық ғылымиөндірістік холдингі «Парасат» ұлттық ғылымитехникалық холдингі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті М. Əуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті Қарағанды мемлекеттік индустриялық университеті С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Шəкəрім атындағы мемлекеттік университеті Шəкəрім атындағы мемлекеттік университеті Шəкəрім атындағы мемлекеттік университеті «Металлургия жəне байыту, жер туралы ғылымдар орталығы» АҚ Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Қарағанды мемлекеттік медициналық университеті С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті С.Сейфуллин атындағы Қазақстандық агротехникалық университеті Алматы менеджмент университеті Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті «Тұран» университеті А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университетінің Қазақстандық филиалы Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті «Тұран» университеті Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті «Қазгидромыс» ЖШС Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті

да аса қажет дүние. Бір сөзбен айтқанда, бұл екі кітап тарих толқынындағы өз еншімізді түгендеуге жəне бағалауға өзінің өлшеусіз үлесін қосары сөзсіз. Қос кітаптың таныстырылу рəсіміне қоғам қайраткерлері, алаштанушы ғалым дар, БАҚ жетекшілері мен зиялы қауым өкілдері жəне кітап оқырмандары қатысты. Басқосуда Мемлекеттік сыйлық иегері, тарихшы-ғалым Қойшығара Салғараұлы, қоғам қайраткері Сұлтан Оразалы, профессор, «Отырар кітапханасы» ғылыми-зерттеу орталығының директоры Тұрсын Жұрт бай, Л.Н.Гумилев атын дағы ЕҰУ проректоры Дихан Қамзабекұлы, Астана қалалық Тілдерді дамыту басқармасының басшысы Ербол Тілешов, журналист-публицист Кенжеболат Жолдыбай, тағы басқа да зиялы қауым өкілдері, журналистер қос кітап туралы ойларын ортаға салды.

сол арқылы адамдардың қызметте өсуі жүзеге асырылатын. Бүгінде ондай əлеуметтік лифттер жоқ. Бірақ, соңғы жылдары «Болашақ» бағдарламасының сол рөлге лайықты екені байқалуда, деді ол. Жалпы, монографияны жасаушы авторлар елдің əлеуметтік-экономикалық, мəдени жəне білім беруді дамытудағы рөлін талдап, «Болашақ» бағдарламасын іске асыру арқылы адами капиталды дамытудың қазақстандық үлгісін сипаттауға талпыныс жасаған. Еңбек пəнаралық зерттеу болып табылады. Ол саясаттанушы, экономист, əлеуметтанушыларға жəне білім беру, академиялық ұтқырлық, жастар саясаты мəселелерін зерттейтін ғалымдарға арналған.

Ќазаќ драмасы аєылшын тілінде Еліміздің Тұңғыш Президенті күні мемлекеттік мерекесі қарсаңында Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, белгілі драматург Жолтай Жұматтың «Мұңмен алысқан адам» атты пьесасы бойынша ағылшын тілінде қойылған спектакльдің үшінші қойылымы болып өтті. Эльмира МƏТІБАЕВА, «Егемен Қазақстан».

«Мұңмен алысқан адам» драмасында тағдыр тəлкегімен 20 ғасырдың 30-жылдары шетелге əкешешесімен бірге кеткен бала Асанның арада 70-80 жыл өтіп, қартайған шағында туған елін аңсауы, қазақ топырағына оралуды арман етуі өзек болады. Францияның Париж қаласының түбіндегі бір провинцияда ұзақ жыл мекендеп тұрып қалған Асан қария өз ұлдары Марат пен Елжанға «мені туған жерге алып барыңдар» деп өтініш айтады. Міне, осы тұста ағасы Марат пен інісі Елжанның арасындағы пікір тайталасы басталады. Марат Қазақстанға оралуды құптамайды, ал Елжан əкесі Асанның арманын орындап, оны Қазақстанға алып келеді. Атамекенді сағынып келгенде, қазақ жерінде алғаш жолыққан бір азаматтың бүгінгі қазақ қоғамындағы қайшылықтары туралы ашына айтқаны Асан шалдың кеудесіне инедей қадалады. Қазақ драматургінің қазақтар туралы шығармасын қазақтың жас аудармашысы аударып, қазақтың жас режиссері жетекшілігімен, қазақтың жас актерлерінің ағылшын тілінде сауатты сахналауы – ұлт мəдениеті тарихындағы өте елеулі жаңалық деуге болады. Рөлдерді орындаушылардың барлығы да Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің студенттері. АСТАНА.

В соответствии с постановлением Правительства Республики Казахстан от 19 июля 2011 года № 830 «О премиях в области науки и государственных научных стипендиях» и приказом Министра образования и науки Республики Казахстан от 17 ноября 2014 года №473 присуждены премии 2014 года в области науки: 1. имени К.И. Сатпаева за лучшее научное исследование в области естественных наук за цикл научных работ по теме «Вклад и достижения ученых Института в изучении недр Казахстана к 75-летию ТОО «Институт геологических наук им. К.И. Сатпаева» коллективу авторов в составе сотрудников АО «ННТХ «Парасат», «Института геологических наук им. К.И. Сатпаева»: Ергалиеву Гаппар Касеновичу; Оздоеву Султану Мажитовичу; Сейтмуратовой Элеоноре Юсуповне. 2. имени Ч.Ч. Валиханова за лучшее научное исследование в области гуманитарных наук за работу «Ұлттық əдебиет жəне дəстүрлі ментальдік» коллективу авторов Евразийского национального университета Л.Н. Гумилева в составе: 1. Камзабекулы Дихану; 2. Омарову Бауыржану Жумаханулы; 3. Шарип Амантай Жарылкасынулы. 3. имени Ы. Алтынсарина за лучшее научное исследование и работу в области педагогики за работу «Формирование иноязычной профессиональной компетенции учителя иностранных языков» доценту кафедры английского языка и лингводидактики Карагандинского государственного университета имени академика Е.А. Букетова: 1. Копжасаровой Умит Ибжановне. 4. имени Кюль-тегина за выдающееся достижение в области тюркологии за работу «Мұстафа» (книга) президенту Тюркской академии: 1. Кыдырали Дархану Куандыкулы. 5. имени Д.А. Кунаева для молодых ученых за лучшую работу в области естественных наук за работу «Разработка эффективных технологий переработки бедных марганцевых и железомарганцевых руд с получением комплексных и стандартных марок марганцевых ферросплавов» заведующему лабораторией Химико-металлургического института им. Ж. Абишева: 1. Байсанову Алибеку Сайлаубаевичу. 6) имени М.О. Ауэзова для молодых ученых за лучшую работу в области гуманитарных наук за работу «Санжар Асфендияров: өмірі мен қызметі (1889-1938 жж.)» научному сотруднику Института истории и этнологии имени Ч.Валиханова: 1. Жунисбаеву Алмасу Абдиганиулы.

29

Список обладателей государственных научных стипендий утвержденный приказом министра образования и науки РК от 17 ноября 2014 года №473 № Ф.И.О. кандидата Место работы п/п 1 Жанбосинова Восточно-Казахстанский государственАльбина Советовна ный университет имени С.Аманжолова 2 Бисенгалиева Институт проблем комплексного освоеМира Рахимовна ния недр 3 Еркасов Рахметулла Евразийский национальный университет Шарапиденович имени Л.Н. Гумилева 4 Найманбаев АО «Центр наук о земле, металлургии и Мадали Абдуалиевич обогащении» 5 Мехтиев Карагандинский государственный техниАли Джаванширович ческий университет 6 Сихимбаев Карагандинский государственный техниМуратбай Рыздикбаевич ческий университет 7 Брейдо Карагандинский государственный техниИосиф Вульфович ческий университет 8 Каражанова Государственный медицинский институт Людмила Кусаиновна 9 Тулеуханов Казахский национальный университет Султан имени аль-Фараби 10 Ілдербаев Евразийский национальный университет Оралбек Зайнолдаұлы имени Л.Н. Гумилева 11 Божко Рудненский индустриальный институт Лариса Леонидовна 12 Смагулов Адилбек Казахский национальный педагогический университет имени Абая 13 Жаркынбекова Евразийский национальный университет Шолпан Кузаровна имени Л.Н. Гумилева 14 Барлыбаева Казахский национальный университет Сауле Хатиятовна имени аль-Фараби 15 Жұбатова Казахский национальный университет Баян Нұрсұлтанқызы имени аль-Фараби 16 Дубовиченко Национальный центр космических исСергей Борисович следований и технологий 17 Джумадильдаев Институт математики и математического Аскар Серкулович моделирования 18 Бейсенова Казахский национальный педагогичеАлия Сарсеновна ский университет имени Абая 19 Демин Карагандинский государственный техниВладимир Федорович ческий университет 20 Пономаренко Южно-Казахстанский государственный Елена Вальеревна университет имени М.Ауезова 21 Карманова Карагандинский государственный униЖанат Алпысовна верситет имени Е.А.Букетова 22 Намазбаева Казахский национальный педагогичеЖамиля Идрисовна ский университет имени Абая 23 Аюпова Казахский национальный университет Зауре Каримовна имени аль-Фараби 24 Нұрымбетова Казахский национальный педагогичеГулшат Рамазанқызы ский университет имени Абая 25 Құрманалиева Казахский национальный университет Айнұр Дүрбелеңқызы имени аль-Фараби Для молодых ученых 26 Мустафаева Казахский национальный университет Анар Абдикадиевна имени аль-Фараби 27 Оңғар Ақан Филиал «Института археологии имени Маргулана» 28 Нурмаганбетов Международный научно-производственЖангельды Сейтович ный холдинг «Фитохимия»

47

30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46

48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75

Утелбаева Акмарал Болысбековна Ирмухаметова Галия Серикбаевна Хабаров Илья Анатольевич Айбульдинов Еламан Канатович Демина Татьяна Владимировна Жантасов Манап Курманбекович Андреященко Виолетта Александровна Машрапов Бауржан Ерболович Лукпанов Рауан Ерамгамбетович Есимбеков Жанибек Серикбекович Касымов Самат Кайратович Нурымхан Гульнур Несиптайқызы Турысбеков Дулатбек Кадирбекулы Кистаубаева Аида Сериковна Колесникова Евгения Александровна Акибеков Оркен Султанхамитович Балджи Юрий Александрович Киян Владимир Сергеевич Абдыхалыков Кайржан Саясатович Мамраева Динара Габитовна Рахимова Сауле Абайбековна Досмағанбетов Нұрлан Серікұлы Есимова Жулдыз Дакеновна Жумашова Жулдыз Аманбаевна Солтанбекова Альфия Абдикенқызы Аймолдина Алия Аманжоловна Здоровец Максим Владимирович Нурахметов Даулет Багдатович Абдикалыков Абдикожа Кожанасиридинович

Южно-Казахстанский государственный университет имени М.Ауезова Казахский национальный университет имени аль-Фараби Международный научно-производственный холдинг «Фитохимия» Национальный научно-технический холдинг «Парасат» Карагандинский государственный технический университет Южно-Казахстанский государственный университет имени М.Ауезова Карагандинский государственный индустриальный университет Павлодарский государственный университет имени Торайгырова Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева Государственный университет имени Шакарима Государственный университет имени Шакарима Государственный университет имени Шакарима АО «Центр наук о земле, металлургии и обогащении» Казахский национальный университет имени аль-Фараби Карагандинский государственный медицинский университет Казахстанский агротехнический университет имени С.Сейфуллина Казахстанский агротехнический университет имени С.Сейфуллина Казахстанский агротехнический университет имени С.Сейфуллина Алматы менеджмент университет Карагандинский государственный университет имени Е.А.Букетова Павлодарский государственный университет имени С. Торайгырова Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева Казахский национальный университет имени аль-Фараби Университет «Туран»

Институт языкознания имени А.Байтурсынова Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева Казахстанский агротехнический университет имени С.Сейфуллина «Московский государственный университет имени Ломоносова» Казахстанский филиал Русакова Восточно-Казахстанский государственАлена Викторовна ный технический университет имени Д.Серикбаева Оралбекова Евразийский национальный университет Жанар Орымбаевна имени Л.Н. Гумилева Селиверстова Карагандинский государственный униЕвгения Владимировна верситет имени Е.А.Букетова Афанасьев Карагандинский государственный униДмитрий Анатольевич верситет имени Е.А.Букетова Жукабаева Евразийский национальный университет Тамара Кокеновна имени Л.Н. Гумилева Абдыхалыкова Евразийский национальный университет Жазира Есенкелдиевна имени Л.Н. Гумилева Санхаева Карагандинский государственный униАлия Нурмагамбетовна верситет имени Е.А.Букетова Искакова Казахский национальный педагогичеМакпал Толеугалиевна ский университет имени Абая Байсеитова Павлодарский государственный педагоЖанар Байсеитовна гический институт Нұрмағанбет Казахский национальный университет Ермек Талантұлы имени аль-Фараби Ахметов Павлодарский государственный педагоАрман Серикович гический институт Смагулов Казахский национальный университет Кадыржан Есенгалиевич имени аль-Фараби Татаринова Университет «Туран» Лола Фуркатовна Тулеубаева Евразийский национальный университет Гульнур Жақсыбайқызы имени Л.Н. Гумилева Каримова ТОО «Казгидромедь» Люция Монировна Асылбекова Казахский национальный университет АйжанАсылбековна имени аль-Фараби Егинбаева Евразийский национальный университет Айгуль Есенгалиевна имени Л.Н.Гумилева Самуратов Актюбинский региональный государЕрулан Каиржанович ственный университет имени К.Жубанова


ХАБАРЛАНДЫРУ «БҚО денсаулық сақтау басқармасы» ММ жанындағы байқау кеңесі жөніндегі комиссия (бұдан əрі – комиссия) келесідегідей шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік коммуналдық кəсіпорындардағы байқау кеңесі құрамына сайланатын тұлғаларға конкурс жариялайды: атауы

1

2

мекенжайы, телефоны БҚО ДСБ ШЖҚ БҚО, Орал қ., «Облыстық Н. Савичев к-сі, 85, клиникалық ауруха- т.8(7112) 26-62-71 насы» МКК БҚО ДСБ ШЖҚ БҚО, Орал қ., Достық «№1 қалалық емха- даңғылы, 206а, насы» МКК т.8(7112)510432

3

БҚО ДСБ ШЖҚ «№2 қалалық емханасы» МКК

4

БҚО ДСБ ШЖҚ «№3 қалалық емханасы» МКК

5

БҚО ДСБ ШЖҚ «№4 қалалық емханасы» МКК

6

БҚО ДСБ ШЖҚ «№5 қалалық емханасы» МКК

7

БҚО ДСБ ШЖҚ «№6 қалалық емханасы» МКК

8

БҚО ДСБ ШЖҚ «Облыстық туберкулезге қарсы диспансері» МКК БҚО ДСБ ШЖҚ «Облыстық перинаталдық орталығы» МКК БҚО ДСБ ШЖҚ «Қалалық перзентхана» МКК

9

10

11

12

13

14

БҚО ДСБ ШЖҚ «Көп бейінді облыстық балалар ауруханасы» МКК БҚО ДСБ ШЖҚ «Облыстық кеңесшідиагностикалық орталығы» МКК БҚО ДСБ ШЖҚ «Облыстық онкологиялық диспансері» МКК БҚО ДСБ ШЖҚ «Облыстық кардиологиялық орталығы» МКК

негізгі қызметінің қысқаша сипаттамасы

Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру БҚО, Орал қ., Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі С.Датұлы к-сі, 6, қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау т.8(7112)283310 саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру БҚО, Орал қ., Карев Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі к-сі, 22 т.8(7112) қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау 505037 саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру БҚО, Орал қ., Мусин Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі к-сі, 62, т.8(7112) қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау 211427 саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру БҚО, Орал қ., Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі «Жаңа орда» шағын қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау ауданы, 19, саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге т.8(7112)278861 асыруды тиімді қанағаттандыру БҚО, Орал қ., Арман Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі шағын ауданы, қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау М.Мөңкеұлы к-сі, саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге 116, асыруды тиімді қанағаттандыру т. 8 (7112)243040 Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі БҚО, Орал қ., С.Тюленин к-сі, №51, қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау т. 8 (7112) 211959 саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі БҚО, Орал қ., Ахмиров к-сі, 4, қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау т.8(7112) 266346 саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі БҚО, Орал қ., Алматы к-сі, 60, қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау т.8(7112)284132 саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі БҚО, Орал қ., Х. Доспанова к-сі, 2, қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау т.8(7112)501602 саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі БҚО, Орал қ., 3-құрылысшы тұйық қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге к-сі, 6/1, т.8(7112) 239332 асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі БҚО, Орал қ., Алматы к-сі, 58, қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге т.8(7112) 525034 асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі БҚО, Орал қ., Деркөл ауылы, қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге т.8(7112)217344 асыруды тиімді қанағаттандыру

15

16

17

18

БҚО ДСБ ШЖҚ «Бөрлі аудандық орталық ауруханасы» МКК

БҚО, Бөрлі ауданы, Ақсай қаласы, Железнодорожная к-сі, 166, т.8(71133)36828 БҚО ДСБ ШЖҚ БҚО, Зеленов ауданы, «Зеленов аудандық Дарьинское ауылы, ауруханасы» МКК Шолохов к-сі, 9, т.8(71131)24477 БҚО ДСБ ШЖҚ БҚО, Тасқала ауданы, «Тасқала аудандық Абай к-сі, 37, орталық аурухана- т.8(71139)22450 сы» МКК БҚО ДСБ ШЖҚ БҚО, Сырым ауданы, «Сырым аудандық Сырым Датұлы к-сі, орталық аурухана- 83, т.8(71134)21311 сы» МКК

Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру Азаматтарды медициналық қамтамасыз етудегі қоғамдық қажеттілікті жəне денсаулық сақтау саласындағы өндірістік-шаруашылық қызметті жүзеге асыруды тиімді қанағаттандыру

Конкурс 2014 жылдың 27 желтоқсанында сағат 11.00-де БҚО, Орал қаласы, Достық-Дружба даңғылы, 201үй, № 106 бөлмеде өткізіледі. 1.Денсаулық сақтау саласындағы шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кəсіпорындардағы байқау кеңестеріне сайланатын адамдарға қойылатын талаптар жоғары білімнің, сондай-ақ мынадай талаптардың бірінің: 1) денсаулық сақтау саласында кемінде он жыл жұмыс тəжірибесінің; 2) денсаулық сақтау саласындағы басшылық қызметте (заңды тұлға басшысы немесе оның орынбасарлары) кемінде бес жыл тəжірибесінің; 3) денсаулық сақтау саласындағы қоғамдық бірлестіктердің мүшесі болуын қамтиды. 2. Мынадай: 1) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен соттылығы өтелмеген немесе алынбаған; 2) заңды тұлғаны банкрот деп тану туралы шешім қабылданғанға дейін бір жылдан астам осы заңды тұлғаның басшысы болған; 3) бұрын сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасаған; 4) байқау кеңесінің басқа мүшесімен немесе мемлекеттік кəсіпорын басшысымен жақын туыстық жəне туыстық қатынастағы адамды байқау кеңесінің мүшесі ретінде сайлауға болмайды. Конкурсқа қатысу туралы өтініштер 2014 жылдың 27 желтоқсанына дейін қабылданады. 3. Конкурсқа қатысуға ниет білдірген тұлға конкурс өткізу туралы хабарландыруда көрсетілген мерзімде комиссияға мынадай құжаттарды ұсынуы тиіс: 1) конкурсқа қатысу туралы өтініш; 2) мемлекеттік жəне орыс тілдерінде түйіндеме; 3) еркін нысанда жазылған өмірбаян; 4) үміткердің жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесі; 5) білімі туралы құжаттың көшірмесі; 6) еңбек кітапшасының (ол болған кезде) немесе еңбек шартының көшірмесі не соңғы жұмыс орнына қабылданғаны жəне еңбек шартының тоқтатылғаны туралы бұйрықтардың көшірмесі; 7) Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика жəне арнайы есепке алу комитетінің аумақтық бөлімшелері берген соттылығы жəне сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары жоқ екендігін растайтын құжаттар. Конкурсқа қатысушы өзінің біліміне, жұмыс тəжірибесіне, кəсіби деңгейіне қатысты қосымша ақпаратты (біліктілігін арттыру, ғылыми дəрежелер мен атақтар беру, ғылыми жарияланымдар, осының алдындағы жұмыс орнының басшылығынан ұсыным) беруіне болады. Үміткер конкурстық өтінімнің түпнұсқасын «Түпнұсқа» деп белгіленген конвертке салып мөрлейді. Бұл конвертте үміткердің аты-жөні жəне мекенжайы көрсетілуі тиіс. Содан кейін конверт сыртқы конвертке салынып мөрленеді. Ішкі жəне сыртқы конверттер: 1) шақыруда немесе мерзімдік басылымдағы ақпаратта көрсетілген мекенжай бойынша тиісті саладағы уəкілетті органға бағытталуы; 2) «Байқау кеңесі мүшелерінің - мемлекеттік кəсіпорынның байқау кеңесі мүшелерінің конкурсы» жəне «2014 жылдың 27 желтоқсанына дейін ашуға болмайды» деген сөздерді қамтуы тиіс. Конкурстық өтінім мемлекеттік жəне орыс тілдерінде бір-бір данадан жіберіледі. Конкурсқа қатысу туралы өтініш 2014 жылдың 27 қарашасынан бастап 2014 жылдың 27 желтоқсанына дейін инд. 090001, БҚО, Орал қаласы, Достық-Дружба даңғылы, 201-үй, №106 бөлмеде (тел. 8(7112) 245502, 245510) қабылданады.

ОБЪЯВЛЕНИЕ Комиссия по наблюдательному совету при ГУ «Управлении здравоохранения ЗКО» (далее – комиссия) объявляет о наборе лиц избираемых в состав наблюдательного совета в следующих государственных коммунальных предприятиях на праве хозяйственного ведения: название 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

адрес, телефон

краткое описание его основной деятельности

ГКП на ПХВ «Областная ЗКО, г.Уральск, клиническая больница» ул. Н. Савичева, 85, УЗ ЗКО т.8(7112) 26-62-71

Эффективное удовлетворение общественной потребности в медицинском обслуживании граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Городская ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной поликлиника №1» пр.Достык, 206а, потребности в медицинском обслуживании УЗ ЗКО т.8(7112)510432 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Городская ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной поликлиника №2» ул.С.Датова, 6, потребности в медицинском обслуживании УЗ ЗКО т.8(7112)283310 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Городская ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной поликлиника №3» ул.Карева, 22, т.8(7112) потребности в медицинском обслуживании УЗ ЗКО 505037 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Городская ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной поликлиника №4» ул.Мусин, 62, т.8(7112) потребности в медицинском обслуживании УЗ ЗКО 211427 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Городская ЗКО, г.Уральск, мкр. Эффективное удовлетворение общественной поликлиника №5» «Жана орда», 19, т.8(7112) потребности в медицинском обслуживании УЗ ЗКО 278861 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Городская ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной поликлиника №6» Зачаганск, МРК «Арман», потребности в медицинском обслуживании УЗ ЗКО ул. Мурата Мункеулы, граждан и производственно-хозяйственной дея№116, т.8(7112) 243040 тельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Областной ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной потребности в медицинском обслуживании ул.С.Тюленина, №51, противотуберкулезный диспансер» УЗ ЗКО т.9(7112) 211959 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Областной ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной ул., Ахмирова, 4, потребности в медицинском обслуживании перинитальный центр» УЗ ЗКО т.8(7112) 266346 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Городской ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной ул.Алматинская, 60, потребности в медицинском обслуживании родильный дом» УЗ ЗКО т.8(7112)284132 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Областная ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной потребности в медицинском обслуживании детская многопрофиль- ул.Х. Доспановой, 2, ная больница» УЗ ЗКО тел. 8(7112) 501602 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Областной ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной ул.3 строительный пере- потребности в медицинском обслуживании консультативно-диагностический центр» УЗ улок, 6/1, граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ЗКО т.8(7112) 239332 ГКП на ПХВ «Областной ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной потребности в медицинском обслуживании онкологический диспан- ул.Алматинская, 58, сер» УЗ ЗКО т.8(7112) 525034 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения ГКП на ПХВ «Областной ЗКО, г.Уральск, Эффективное удовлетворение общественной потребности в медицинском обслуживании кардиологический центр» п.Деркул, УЗ ЗКО т.8(7112)217344 граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения

ТОО «Акан Курманов» извещает своих участников о том, что 11 декабря 2014 г. по адресу: Акмолинская обл., Атбасарский район., с.Октябрьское, состоится собрание со следующей повесткой дня: 1. Получение займов, гарантий либо кредитных линий в АО «Эксимбанк Казахстан». 2. Предоставление в залог АО «Эксимбанк Казахстан» движимого и/или недвижимого имущества ТОО «Акан Курманов» в количестве, достаточном для обеспечения исполнения обязательств. 3. Предоставление согласия на внесудебную реализацию залогового имущества в случае неисполнения либо ненадлежащего исполнения своих обязательств перед АО «Эксимбанк Казахстан». 4. Предоставление всех полномочий на совершение сделки по получению банковского займа, банковской гарантии либо кредитных линий, предоставления в залог на вышеуказанных условиях исполнительному органу ТОО «Акан Курманов».

11

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

ТОО «Сарбас» извещает своих участников о том, что 11 декабря 2014 г. по адресу: Акмолинская обл., Атбасарский район., с.Тимашевка, состоится собрание со следующей повесткой дня: 1. Получение займов, гарантий либо кредитных линий в АО «Эксимбанк Казахстан». 2. Предоставление в залог АО «Эксимбанк Казахстан» движимого и/или недвижимого имущества ТОО «Сарбас» в количестве, достаточном для обеспечения исполнения обязательств. 3. Предоставление согласия на внесудебную реализацию залогового имущества в случае неисполнения либо ненадлежащего исполнения своих обязательств перед АО «Эксимбанк Казахстан». 4. Предоставление всех полномочий на совершение сделки по получению банковского займа, банковской гарантии либо кредитных линий, предоставления в залог на вышеуказанных условиях исполнительному органу ТОО «Сарбас».

15.

16.

17.

18.

ГКП на ПХВ «Бурлинская центральная районная больница» УЗ ЗКО ГКП на ПХВ «Зеленовская районная больница» УЗ ЗКО

ЗКО, Бурлинский г.Аксай, ул., Железнодорожная 166, т.8(71133)36828 ЗКО, Зеленовский район, п.Дарьинское, ул.Шолохова, 9, т.8(71131)24477 ГКП на ПХВ ЗКО, Таскалинский район, «Таскалинская централь- ул. Абая, 37 ная районная больница» т.8(71139)22450 УЗ ЗКО ГКП на ПХВ ЗКО, Сырымский рай«Сырымская центральон, п.Жымпита, ул. ная районная больница» Сырым Датова, 83, УЗ ЗКО т.8(71134)21311

Эффективное удовлетворение общественной потребности в медицинском обслуживании граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения Эффективное удовлетворение общественной потребности в медицинском обслуживании граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения Эффективное удовлетворение общественной потребности в медицинском обслуживании граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения Эффективное удовлетворение общественной потребности в медицинском обслуживании граждан и производственно-хозяйственной деятельности в области здравоохранения

Конкурс проводится 27 декабря 2014 года в 11.00 часов по адресу: ЗКО, г.Уральск, пр. Достық-Дружба, 201, каб. № 106. 1. Требования, предъявляемые к лицам, избираемым в наблюдательные советы в государственных предприятиях на праве хозяйственного ведения в сфере здравоохранения, включают наличие высшего образования, а также одного из следующих требований: 1) опыта работы не менее десяти лет в сфере здравоохранения; 2) опыта руководящей работы (руководитель юридического лица или его заместители) не менее пяти лет в сфере здравоохранения; 3) являющегося членом общественного объединения в сфере здравоохранения. 2. В качестве члена наблюдательного совета не может быть избрано лицо: 1) имеющее непогашенную или неснятую судимость в установленном законодательством Республики Казахстан порядке; 2) являвшееся руководителем юридического лица более одного года до принятия решения о признании данного юридического лица банкротом; 3) ранее совершившее коррупционное правонарушение; 4) находящееся в отношениях близкого родства и свойства с другим членом наблюдательного совета или руководителем государственного предприятия. Срок представления заявлений об участии в конкурсе до 27 декабря 2014 г. 3. Лицо, изъявившее желание принять участие в конкурсе (далее - кандидат), в сроки, указанные в объявлении о проведении конкурса, представляет комиссии следующие документы: 1) заявление об участии в конкурсе; 2) резюме на государственном и русском языках; 3) автобиографию, изложенную в произвольной форме; 4) копию документа, удостоверяющего личность кандидата; 5) копию документа о высшем образовании; 6) копию трудовой книжки (при ее наличии) или трудового договора либо выписки из приказов о приеме и прекращении трудового договора с последнего места работы; 7) документы, подтверждающие отсутствие судимости и коррупционных правонарушений, выданные территориальными подразделениями Комитета по правовой статистике и специальным учетам Генеральной прокуратуры Республики Казахстан. Участник конкурса может представить дополнительную информацию, касающуюся его образования, опыта работы, профессионального уровня (копии документов о повышении квалификации, присвоении ученых степеней и званий, научных публикациях, рекомендации от руководства предыдущего места работы). Кандидат запечатывает оригинал конкурсной заявки в конверт, пометив его: «Оригинал». На этом конверте должны быть указаны фамилия, имя, отчество и адрес кандидата. После этого конверт запечатывается во внешний конверт. Внутренний и внешний конверты должны: 1) быть адресованы уполномоченному органу соответствующей отрасли (местному исполнительному органу) по адресу, указанному в приглашении или информации в периодической печати; 2) содержать слова «Конкурс членов наблюдательного совета - членов наблюдательного совета государственного предприятия» и «Не вскрывать до 27 декабря 2014 года». Конкурсная заявка направляется на государственном и русском языках по одному экземпляру. Конкурсная заявка принимается с 27 ноября 2012 года по 27 декабря 2014 года по адресу: инд. 090001, ЗКО, г.Уральск, пр. Достық-Дружба, д.201, каб. №106, тел. 8(7112) 245502, 245510.

ТОО «Акимовка» извещает своих участников о том, что 11 декабря 2014 г. по адресу: Акмолинская обл., Атбасарский район., с.Акимовка, состоится собрание со следующей повесткой дня: 1. Получение займов, гарантий либо кредитных линий в АО «Эксимбанк Казахстан». 2. Предоставление в залог АО «Эксимбанк Казахстан» движимого и/или недвижимого имущества ТОО «Акимовка» в количестве, достаточном для обеспечения исполнения обязательств. 3. Предоставление согласия на внесудебную реализацию залогового имущества в случае неисполнения либо ненадлежащего исполнения своих обязательств перед АО «Эксимбанк Казахстан». 4. Предоставление всех полномочий на совершение сделки по получению банковского займа, банковской гарантии либо кредитных линий, предоставления в залог на вышеуказанных условиях исполнительному органу ТОО «Акимовка».

ТОО «Шункырколь» извещает своих участников о том, что 11 декабря 2014 г. по адресу: Акмолинская обл., Атбасарский район., с.Шункырколь, состоится собрание со следующей повесткой дня: 1. Получение займов, гарантий либо кредитных линий в АО «Эксимбанк Казахстан». 2. Предоставление в залог АО «Эксимбанк Казахстан» движимого и/или недвижимого имущества ТОО «Шункырколь» в количестве, достаточном для обеспечения исполнения обязательств. 3. Предоставление согласия на внесудебную реализацию залогового имущества в случае неисполнения либо ненадлежащего исполнения своих обязательств перед АО «Эксимбанк Казахстан». 4. Предоставление всех полномочий на совершение сделки по получению банковского займа, банковской гарантии либо кредитных линий, предоставления в залог на вышеуказанных условиях исполнительному органу ТОО «Шункырколь».

ТОО «Мариновское» извещает своих участников о том, что 11 декабря 2014 г. по адресу: Акмолинская обл., Атбасарский район., с.НовоМариновка, состоится собрание со следующей повесткой дня: 1. Получение займов, гарантий либо кредитных линий в АО «Эксимбанк Казахстан». 2. Предоставление в залог АО «Эксимбанк Казахстан» движимого и/или недвижимого имущества ТОО «Мариновское» в количестве, достаточном для обеспечения исполнения обязательств. 3. Предоставление согласия на внесудебную реализацию залогового имущества в случае неисполнения либо ненадлежащего исполнения своих обязательств перед АО «Эксимбанк Казахстан». 4. Предоставление всех полномочий на совершение сделки по получению банковского займа, банковской гарантии либо кредитных линий, предоставления в залог на вышеуказанных условиях исполнительному органу ТОО «Мариновское».

«Краснознаменский-2» ЖШС 2014 жылғы 15 желтоқсанда сағат 10.00-де мына мекенжайда серіктестік қатысушыларының жалпы жиналысын өткізу туралы өз қатысушыларына хабарлайды: СҚО, Ғ.Мүсірепов атындағы ауд., Сокологоровка а., Ленин к-сі, 1. Күн тəртібінде мынадай мəселелер қаралады: 1. «Delta Bank» АҚ-тан займдар, банктік кепілдіктер немесе кредиттік желілер алу. 2. «Краснознаменский-2» ЖШС-нің мүлкін, атап айтқанда жылжыйтын жəне жылжымайтын мүлкін өз міндеттемелерін қамтамасыз етуге «Delta Bank» АҚ-ға кепілге міндеттемелерін жабу үшін жеткілікті көлемде беру. 3. «Delta Bank» АҚ алдындағы өз міндеттемелерін орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында кепілдегі мүлікті соттан тыс сатуға келісім беру. 4. «Краснознаменский-2» ЖШС-нің атқарушы органына жоғарыда көрсетілген шартпен кепілге беруге, банктік займ, банктік кепілдік немесе кредиттік желілер алу бойынша мəмілелер жасауға барлық өкілеттіктерді беру. НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ, ТҮЗЕТУ! Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2014 жылғы 9 желтоқсанда сағат 10.00-де аукцион өткізу туралы «Егемен Қазақстан» газетінің 2014 жылғы 22 қарашадағы № 229 санында жарияланған ақпараттық хабарламасына мынадай түзету енгізіп: 1. «Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2014 жылғы 9 желтоқсанда сағат 10.00-ден бастап www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік Тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде аукцион өткізу туралы хабарлайды» сөзінің орнына «Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2014 жылғы 12 желтоқсанда сағат 10.00-ден бастап www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік Тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде аукцион өткізу туралы хабарлайды» деп оқылуын сұрайды.

Улдарбеков Сержанның атына 01.02.10 жылы берілген сыйға тарту шарты нотариус реестрінің № 1259 түпнұсқасы жоғалуына байланысты жарамсыз деп танылсын.

 Еске алу

Жарқын бейнесі жадымызда 70 жасында ұзақ науқастан кейін бүкіл саналы ғұмырын құқық қорғау қызметіне, заңдылық пен қоғамдық тəртіпті нығайту ісіне арнаған əділет кеңесшісі, прокуратура ардагері Төлеухан Байқасұлы Байқасов дүниеден өтіп, біз үшін орны толмас ауыр қайғы əкелді. Төлеухан Байқасұлы 1944 жылдың 18 сəуірінде Торғай облысының Шолаққарасу ауылында дүниеге келді. 1973 жылы Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірді. Ол еңбек жолын Торғай облысының аудандық прокуратурасында тергеуші болып бастады. Содан соң аудан прокуроры, облыстық прокуратураның аға тергеушісі, бөлім басшысы жəне Торғай, Қостанай, Ақмола облыстық прокуратураларында басқа лауазымдарда ұзақ уақыт бойы абыройлы қызмет атқарды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін де қоғамдық өмірге белсене қатысып, бай тəжірибесін бөлісті. Облыстық прокуратура ардагерлер ұйымының мүшесі ретінде жас кадрларды тəрбиелеуге де зор үлесін қосып өнеге танытты. Өмірінің соңғы жылдары Целиноград аудандық «Ұран», «Призыв» газеттерінде штаттан тыс тілші болып тəлімі мол мақалалар

жазып, оқырмандар ықыласына бөленді. Төлеухан Байқасовтың құқық қорғау қызметіне сіңірген ерен еңбегі жəне заңдылық пен қоғамдық тəртіпті нығайту ісіне қосқан өлшеусіз үлесі жоғары бағаланды. «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы жеңісінің жиырма жылдығы», «Қазақстан Республикасының прокуратурасына 20 жыл», «Сүлеймен Есқараев – тұңғыш прокурор», I, II жəне III дəрежелі «Мінсіз қызметі үшін» медальдарымен, көптеген алғыс хаттармен жəне Құрмет грамоталарымен марапатталды. Төлеухан Байқасұлының парасаттылығы, еңбекқорлығы, адалдығы жəне абыройлы істері мен жарқын бейнесі біздің жадымызда əрдайым сақталады. Еске алушы – БАЙҚАСОВТАР отбасы.

Өзіңді жүрміз сағынып... Сұм ажал аса қадірлі, ерекше жаратылған, өнегесі өз жұртымен қатар өзге жандарға жетіп артылатын, берекелі отбасының құты мен шуағы болған Айнагүл (Шара) АСАНҚЫЗЫН ортамыздан алып кеткелі қырық күндей өтіпті. Шəкең біздің жиі араласатын əрі айрықша сыйласатын үлкен абысынымыз болды. Қашанда өзінің ізгілік қасиетімен ерекшеленетін. Қолы ашық, ізетшіл, жомарт келін атанған Шараның тұла бойы тұнған мейірім еді... Қазақ əдебиетінің көрнекті əрі қабырғалы қаламгері, Мемлекеттік сыйлықтың лау реаты, беделді баспагер, біздің қайынағамыз Оразбек Сəрсенбайұлының елу жылға жуық аяулы да асыл жары болған Шара Асанқызының екі жақтың ағайын-туыстары мен дос-жарандарына құрақ ұшатын қайырымдылығы, мол дастарқаны мен дарқан көңілі, үлкен-кішіні өзіне тартып əкететін бауырмалдығы көп ретте қайынағамыздың жазушыларға тəн мінезділігін білдірмей, тігісін жатқызатын еді. Біздіңше, Шараның көп қазақ əйелінің бойынан табыла бермейтін осы жаратылысы Сырдың Сақаңы, Қызылорданың қадірлі келіні атанған анасы Сақыпжамал апамыздан дарыған адами қасиеті деп білеміз.

Өйткені, Шəкеңнің адамның, тіпті кішкентай сəбилердің де бабын табуға келгенде алдына жан салмайтын қонақжайлылығы, көпшілдігі, ізгілігі анасының тектілігінен дарыған болатын. Кеше ғана бақилыққа аттанған, топырағы əлі суымаған біз ерекше жақсы көретін, көзі жұмылғанша адал араласып, мазмұнды сыйласып келген Шəкеңнің əрбір сөзі, ғажап ісі, əулетке, ағайын жұртына сіңірген ұлан-асыр еңбегі жүрегімізде, көңілімізде, санамызда əрдайым сақтала бермек. Иманы саламатта, топырағы торқа болғай! Рухы пейіште шалқығай! Отбасына, қайынағамызға, балаларына, бауырларына, бүкіл ағайын-туғандарға Алла амандығын беріп, Шəке түтеткен шаңырақтың түтіні түзу шыға берсін дегіміз келеді. Еске алушы – келіні Ақырыс ҚҰСАЙЫНҚЫЗЫ.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 341-08-11. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы күрделі құрылыс бөлімінің меңгерушісі Мəулен Зарлықұлы Айманбетовке анасы Жібек Қашағанқызы ТОҚСЕЙІТОВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты ауыр қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті механика-математика факультетінің жəне университет жанындағы Математика-механика ғылыми-зерттеу институтының ұжымы дифференциалдық теңдеулер жəне басқару теориясы кафедрасының меңгерушісі Салтанбек Талапеденұлы Мұхамбетжановқа, інісі Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің доценті Асылбек МҰХАМБЕТЖАНОВТЫҢ кенеттен қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


12

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

Майдангерлер... азайып бара жатыр Ізмұхамбетов майдангерлермен кездесуде ардагерлер кеңестері секілді қоғамдық ұйымдардың жас ұрпаққа патриоттық тəрбие берудегі жəне Отан игілігі үшін адал еңбек етуге баулудағы маңызын атап өтті. Əр деңгейдегі ардагерлер кеңестері мен «Фронтовичка» клубының ұжымына қызметтік көліктер кілтін табыстады. Майдан даласында жауға қарсы қару алып, жастық шағын от пен оқтың ортасында өткізген майдангердің бірі Анна Захарова «Фронтовичка» клубына 1985 жылдан бері жетекшілік етеді. Соғыста алған жарақатынан екінші топтағы мүгедек атанған майдангер ана өзі құрған клуб жанынан 15 жыл бұрын халықтық хор құруға да ұйытқы болды. Оның айтуынша, клуб құрылған сəтте 81 əже мүшелікке қабылданса, қазір олардың қатарын тек жетеуі

Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Атырауда да майдангерлер қатары азайып бара жатыр. Облыстық соғыс жəне еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы Қатимолла Ризуановтың айтуынша, екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, елге оралғандардың арамызда тірі жүргені 90-ға жетпейді. Бəрі де құрметке лайық жандар. Сол себептен, Жеңістің 70 жылдығы қарсаңында майдангерлерге құрмет көрсету шаралары басталды. Жақында облыс əкімі Бақтықожа

 Бейбіт күннің батырлары

Ерлікке лайыќ ерен баєа

ғана құрайды. Алайда, олардың алтауының үйден өз бетімен шығуы мұңға айналып отыр. «Мені майдан даласынан үйіме зембілмен жеткізсе, енді қызметтік көлікпен қоғамдық жұмысымды жалғастыруыма мүмкіндік алдым», деп əзілдеген майдангер Анна Захарова жас ұрпақты патриоттық рухта тəрбиелеуге əлі де үлесін қосуды көздейді. «Бізге ешқандай да ақша қажет емес. Біз өзіміздің қоғамдық жұмысымыз арқылы жас ұрпақтың қайырымды, қуатты, білімді, бір-бірімен достыққа адал, сонымен бірге, Отанын сүйетін патриот болуын қалаймыз» – дейді «Фронтовичка» клубының жетекшісі Анна Захарова.

Ќандасымыз Серік Сўлтанєабиевке «Ресейдіѕ ќаћарманы» атаєы берілді

Атырау облысы. ––––––––––––––––

Кешкі абыр-сабыр жұмыстың кезі. Гүлбағи мал жайлап келіп, кешкі ас дайындап жатқан. Телефон шыр ете қалды. – Гүлбағи, сүйінші! Серік Ресейдің батыры болып жатыр ғой! – дейді теле фонның ар жағынан ауылдасы Ізбасты Бердібаев. – Ауруханасына барып, қолбасшының өзі тапсырды ғой! Гүлбағи, неге үндемейсің?! Жылама! Күн сайын телефонмен хабарласып, аман қалғаны үшін жанын шүберекке түйгендей болып отыратын кіші інісі Серікке «Ресей қаһарманы» атағы беріліпті. Ізбастыдан сөз қалған жоқ, қасында тұрғандай, барлық ақпаратты құйқылжыта айтып берді. Қаһарманды құттықтау үшін госпитальге Ресей ішкі істер əскерлері бас штабының басшысы Виктор Золотов, Орал аймақтық ішкі істер командованиесі əскерлерінің қолбасшысы Александр Порядин жəне Лесной солдат аналары комитетінің төрайымы Нелли Маркелова келіпті. Свердлов облысының адам құқықтарын қорғау жөніндегі уəкілетті өкілі Татьяна Мерзлякова да арнайы Мəскеуге барып, офицерді туған күнімен жəне жоғары мемлекеттік награда алуымен құттықтап, облыс губернаторы Евгений Куйвашевтің сəлемі мен сыйлығын жеткізген. Қыркүйек айының аяқ кезінде Свердлов облысындағы Лесной қаласында орналасқан №3275 əскери бөлімшеде апатты жағдай орын алған болатын. Жаттығу кезінде кіші сержант гранатаны абайсызда қолынан түсіріп алады. Командир Серік Сұлтанғабиев сержантты итеріп жіберіп, гранатаны өз денесімен басып жата қалады. Жарылған граната жарықшақтарынан командир ауыр жарақат алды. Бірнеше операцияны бастан кешті. Ол апаттан құтқарып қалған кіші сержантқа ешқандай зақым келген жоқ, аман қалды. Жарылыс жарақаты ауыр болды. Міне, екі ай бойы əлі де дыңғырап, құлан-таза айығып кете алмай жатыр. Алдымен Лесной қаласында, одан беті бері қараған соң Екатеринбургтегі ауруханада емделді. Осыдан бір ай бұрын жарақат зардабының беті қайтып, ол тасымалға жарайтын болған соң, Мəскеудегі Ресей ішкі істер министрлігінің əскери клиникалық госпиталіне ауыстырылды. «Су ішкен құдығыңа түкірме» деген

Суретті түсірген Рахым ҚОЙЛЫБАЕВ.

 Сақтансаң – сақтайды

 Өнер

Ќазаќ ўлттыќ консерватория концерті Астана қаласындағы «Қазақстан» орталық концерт залында Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясының мерейтойына арналған жеке орындаушылар мен ұжымдардың гала-концерті өтті. Бұл айтулы шараны консерватория ректоры, Қазақстанның халық əртісі Жəния Əубəкірова ашып, кешке жиналған қауым мен жобаның Бас демеушілері саналатын: «Самұрық-Қазына» ҰƏАҚ АҚ, «Қазақстан темір жолы» ҰК, Алматы жəне Астана қалаларының əкімдіктеріне өзінің жүрекжарды алғысын білдірді. Концертке оқу орнының 350

талантты студенттері мен түлектері қатысып, жиналған жұртқа өз өнерлерін көрсетті. Бағдарлама барысында хор, симфониялық, ұлттық жəне үрмелі аспаптар оркестрлеріне жəне фольклорлық ансамбльге арналған жаңа өңдеудегі шығармалармен қатар, домбырашылар, скрипкашылар, виоленчелшілер мен аккордеоншылар ансамбльдері қатысты.

Гала-концертте əлемнің көптеген үлкен сахналарында із қалдырған атақты швед скрипкашысы Геза Легоцки қатысып, симфониялық жəне ұлт аспаптар оркестрлерімен бірігіп хиттарды орындады. Сондай-ақ, бағдарлама аясында электронды музыка мен ұлттық аспаптар əуенінің үйлесімі əдемі əсерге бөледі. Əсіресе, қазақтың қасиетті домбырасының үні естілгенде жиналған қауым арқажарқа күйге бөленді. Раушан ТƏУІРХАНҚЫЗЫ, журналист.

 Спорт

Таразда ќолєап тїйістіреді Дəл бүгінгі таңда əлемдік бокс державасына айналып отырған Қазақстанда ішкі ұлттық чемпионаттың да бəсеке бəсі биіктеп тұрғаны айқын. Егер бокстың əлем чемпионатына қатысушыларды əлемдік рейтингке қарай іріктейтін болса, онда бір салмақта бірнеше қазақ боксшысы шаршы алаңға шығып жатса таңданбас едік. Демек, осындай қазақ боксының мəртебесі көтерілген кезеңдегі ұлттық біріншіліктің жеңімпазы болу да үлкен мерей болмақ. Кеше Тараз қаласында жалауын көтерген ұлттық біріншіліктің финалдық жекпе-жектері 4 желтоқсан күні өтетін болады. Біздің ел чемпионаты қарсаңында қойған сауалдарымызға бокстан Қазақстан Республикасының мемлекеттік жаттықтырушысы, əр жастағы ұлттық құрамалардың үйлестірушісі Болат АБДРАХМАНОВ жауап берді.

– Биылғы ұлттық чемпионатты өткізуге неліктен Тараз қаласы таңдалды? – Қазақстан боксы туралы айтқанда Жамбыл өңірінің жөні бөлек қой. Олимпиада ойындары мен əлем біріншіліктерінде сан мəрте елдің мерейін асқақтатқан Серік Қонақбаев, Ермахан Ыбырайымов, Болат Жұмаділов, Бақтияр Артаев секілді ұлтымыздың мақтаныштары, бертінде талай халықаралық жарыстарда олжа салған Ғани Жайлауов, Олжас Сəттібаев секілді боксшылар өскен өңірде ірі жарыстарды өткізудің өзі мəртебе деп ойлаймын. Сондықтан да Қазақстанның бокс федерациясының таңдауы Тараз қаласына түскенін өзім де жақтадым. – Жарысқа еліміздегі ең мықты деген боксшылардың бəрі қатыса ма? – Бірден айтып өтейін, ұлттық құраманың басшылығы əлем чемпиондары мен Инчхонда жеңіске жеткен Азиада жеңімпаздарын бұл жарыстан босатты. Шамамен бір жылдай уақыт ішінде осындай екі бірдей ірі жарыста чемпион болу оңай шаруа емес қой. Оларды тыңғылықты демалдырып, денсаулықтарын сақтауды ой л ау ы м ы з ке р е к. А л б а с қ а боксшылардың бəрі қатысады. Ұлттық құрамаға мүше болу үшін, яғни ел чемпионатының жүлдегері болу бүгінде қай боксшының болса да арманы болып жүргені анық. Түптеп айтқанда, «ТаразАрена» кешенінде керілген шаршы алаңнан жаңа есімдерді білетін боламыз немесе бұрыннан таныс боксшылардың шеберлік деңгейін көреміз деп ойлаймын. – Бұл біріншіліктің басқа да

Жастар темекі тартпайды Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Мəселен, 20 қараша – Халықаралық темекіден бас тарту күні болып белгіленген. Бұл күні көптеген елдердің жастары шылым тартпауға үндейтін түрлі шаралар ұйымдастырып жатады. Сол сияқты Алматы қалалық саламатты өмір салтын қалыптастыру орталығы қалалық білім беру басқармасының қолдауымен жоғары сыныпта оқитын оқушылар арасында Жастар акциясын өткізді. Бұл күні оңтүстік шаһардағы жоғары сыныптарда оқитын 120 мыңға тарта шəкіртке жасөспірім ағзаға шылымның қаншалықты зиянды екендігін дəйектейтін əлеуметтік роликтер көрсетілді. Бұл бейнежазбаларда келешектегі адамдардың денсаулығына қатысты жаһандық мəселелер бар. Осынау шара аясында теледидар алдында отырған

оқушыларға өздері жақсы көретін өнер жұлдыздары саламатты өмір салтын ұстанудың игіліктері жайлы насихат айтты. Мəселен, Қазақстанның халық əртісі Роза Рымбаева, Алматы қалалық мəслихатының депутаты Гиннестің рекордтар кітабына енген Дмитрий Петрухин сынды танымал адамдардың өсиетті əңгімелері оқушыларға жақсы əсер еткені байқалды. Дегенмен, жастарға көрсетілген сюжеттер қорқынышты картиналардан ада болмағанын да айту керек. Никотиннен қарайған өкпе, инсульт жағдайындағы ми қыртыстары, анасының жатырында темекіге тұншыққан шарана шылым тартудың ауыр салдарларынан шошытарлықтай еді. Əлеуметтік роликтерден кейін алматылық мектеп оқушылары темекінің зияндығы жайлы өзара пікір алмасты. АЛМАТЫ.

Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Қостанай облысы, Меңдіғара ауданы, Введен ауылы.

 Масқара!

Ґзін ґзі «тонаєаны» əшкереленді Жолдыбай БАЗАР,

«Егемен Қазақстан».

атап өтер ерекшеліктері бола ма? – Чемпионат қорытындысы бойынша Қазақстан ұлттық құрамасының негізгі боксшылары, сонымен қатар «Астана арландары» кəсіпқой клубы қатарына қабылданатын жəне АИБА-ның жаңа нұсқасы АРВ турниріне қатысатын жігіттер де анықталатын болады. Яғни, бұл чемпионаттың бəсі биік болмақ. – Жыл аяқталып қалды емес пе, осы чемпионаттан соң қандай мақсаттарды көздеп отырсыздар? – АИБА басшылығы биылғы жылдың қорытындысын шығарғанын білетін шығарсыздар. Қазақстанның бокс федерациясы үшін өте мақтанышты жағдайлар орын алды. «Əлемнің үздік боксшысы» атағын екінші рет қатарынан біздің Данияр Елеусінов ұтып алды. Осындай мəртебелі сыйлыққа ұлттық құраманың бас жаттықтырушысы Мырзағали Айтжанов та ие болды. Қазақстан бокс федерациясының президенті

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Шынында да, бүгінгі жастардың көпшілігі шылымға əуес емес, ішімдікке де көп жоламайды. Олар өмірде қандай да бір табысқа жетудің кілті мықты денсаулық пен білім екендігін түсінеді. Алайда, осы зиянды əдеттерге ұрынып қалған замандастарын жамандықтан жерітіп отырудың да еш артығы жоқ болып тұр.

аталар сөзі батырдың да ұстанымы болатын. Ресейге оқу іздеп, 1990 жылы барған. Ол кезде Кеңес Одағы тарай қоймаған кез. Əскери білім алды, қызметте өсті, отбасын құрды, бала тəрбиеледі. 41 жасқа енді толған жігіт өзі тұрып жатқан елдің қорғанысын, тыныштығын ойлап, қиын қызметте шынықты. Оны Ресейдің жоғары наградасымен құттықтауында губернатор Евгений Куйвашев: «Ресей қарулы күштері қатарында əскери қызмет ете жүріп, Ресей ішкі істер əскерлері құрамында Солтүстік Кавказ бен Чешенстанда қатал шыңдалудан өткен сіз өмірді бағалауды үйреніп, оның өте нəзік екеніне көз жеткіздіңіз. Қиын сəт туғанда сіз өзіңіздің командирлік борышыңызды адал атқарып, өз өміріңізді қатерге тіге отырып, басқаның өмірін сақтап қалдыңыз», дейді. Қазақ баласының өзін өзгеге мойындатуы осы болар. – Серік Ресей қаһарманы болғанын өзі хабарласып айтқан жоқ па? – дейміз Гүлбағиға. – Жоқ, Серіктің мінезі сондай, өзінің жетістіктерін ешқашан өзі айтпайды. Чешенстандағы соғысқа қатысты. Нағыз күйіп тұрған кезде болды. Сол үшін мемлекеттік наградалары бар. Бала кезінен сондай, мақтаныш етіп айтуды білмейді ғой, – дейді Гүлбағи. Серік Сұлтанғабиевтің туған жері – Меңдіғара ауданындағы Введен ауылы. Бұл табиғат-ананың мейірі түскен көрікті сұлу өңір. Қазір Серіктің батыр атанғанын мақтаныш етіп, қуанып жүрген ауылдастарының бірі – Сергей Маслий. Ауылдағы элеватордың күзетшісі. – Серікпен ауылда бірге ойнап өстік қой. Мық шеге болатын. Артық сөз айтпайтын, айтты ма, оны істемей тынбайтын. Ауылдағы бар бала əскери болуды армандайтынбыз. Мектепті бітірер алдында көп жігіттер əскери оқуға барамыз деп шештік. Бірақ жеме-жемге келгенде екі бала ғана сөзінде тұрды. Серік Челябинск жоғары əскери танк командалық училищесіне оқуға түсті, – дейді Сергей. Серіктің апалары мен қарындастары, жалғыз бауыры Еркебұлан ол Екатеринбург қаласындағы ауруханада ауыр халде жатқан кезде барғысы келіпті. Бірақ Серіктің өзі: «Ауылда отырсыңдар, шығынданбаңдар, жол алыс, мұнда қонақ үй, жүріп-тұру қымбат. Тəуір болған соң, ауылға өзім барып қайтамын» депті. Енді Введеннің бала Серігі туған жерге батыр Серік болып оралады. Батыр –қайда да батыр.

Тимур Асқарұлы Құлыбаев пен Серік Керімбекұлы Қонақбаев АИБА басшылығы құрамына қайта сайланды. Екі жас боксшымыз Жасөспірімдер олимпиадасында топ жарды. Осының бəрі біздің еліміздегі бокстың биік деңгейін көрсетеді. Жанкүйерлердің есіне салар болсам, 14-15 желтоқсан күндері Астанада Қазақстан бокс федерациясы Кубогының жартылай финалы жəне финалы өтетін болады. Сондай-ақ, жаңа жылға дейін АРВ турнирінің үшінші айналымдағы жекпе-жектері де өтетін болады. – Болат Үкібайұлы, əңгімеңізге рахмет. Ел біріншілігінің сəтті өтуіне тілектеспіз. – Боксты ұлттық спортқа балайтын жанкүйер қауымды байрақты жарысты тамашалауға шақырамын. Əңгімелескен Ғалым ҚОЖАБЕКОВ, журналист.

Екібастұздық полицейлер өзінөзі тонап, «1 млн. теңгем ұрланды» деп арызданған азаматтың ісəрекетіне күдікпен қарап, оны қамауға алды. Павлодар облыстық ішкі істер департаментінің баспасөз қызметі

хабарлағандай, əлгі кісі аталған қаладағы Бұқар жырау көшесінде орналасқан дүкендердің маңында өзіне бейтаныс адам шабуыл жасап, ақша салынған сөмкесін тартып алып кеткенін мəлімдеген. Оның сөзіне қарағанда, 1 млн. теңге қолды болған. Іле аталған факті бойынша қылмыстық іс қозғалып, тергеу-тексеру амалдары

жүргізіледі. Дегенмен, полиция қызметкерлеріне шағымданған азаматтың кейбір əрекеттері күдік тудырады. Тексере келгенде, тонау туралы ақпарат жалған болып шығады. Облыстық ішкі істер де партаменті баспасөз қызмет керлерінің айтуынша, арызданушы екібастұздық азамат экспедитор

Ќадірлі оќырман! Жазылу мерзімі

Индекс

жеке жазылушылар 65392 үшін

15392

кəсіпорындар мен ұйымдар үшін

Жазылу бағасы Аймақта қала

аудан/ауыл

3 ай

1 434,45

1 459,08

6 ай

2 868,90

2 918,16

12 ай

5 737,80

5 836,32

3 ай 6 ай 12 ай

2 385,45 4 770,90 9 541,80

2 410,08 4 820,16 9 640,32

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 341-08-12.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 341-08-12, электронды пошта – egemalm@mail.ru

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-94-72; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

www.egemen.kz

«Егемен Қазақстан» газетіне 2015 жылға жазылу жүріп жатыр!

АСТАНА.

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

болып жұмыс істеген. Ол жұмыс бабы бойынша өзіне сеніп тапсырылған 1 млн. теңгені жеке басына пайдалануды көздеп, қитұрқылықпен тонау оқиғасын ойлап тапқан. Бұл қаражатты қарызын өтеуге жұмсаған. Қазіргі таңда «жəбірленуші» қамауға алынып, аталған факті бойынша қылмыстық іс қозғалды.

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 68-59-85; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 362-63-76; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 341-08-11, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Ермеков к-сі, 33, «Қарағанды полиграфия» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Смағұлов к-сі, 9 К, «Хабар-Сервис» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Анықтама телефондар: (717 2) 37-65-27, 37-19-87

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 201 715 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Жақсыбай САМРАТ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 13 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №448 ek


13

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2014 жылғы 4 қараша

№ 1171

Астана,Үкімет Үйі

2-кесте – Сегменттер бойынша тауарлық газды тұтыну, 2013 ж.*

Қазақстан Республикасын газдандырудың 2015 – 2030 жылдарға арналған бас схемасын бекіту туралы «Газ және газбен жабдықтау туралы» Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 9 қаңтардағы Заңының 5-бабы 4) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса берілген Қазақстан Республикасын газдандырудың 2015 – 2030 жылдарға арналған бас схемасы бекітілсін. 2. Орталық және жергілікті атқарушы органдар осы қаулыдан туындайтын шараларды қабылдасын. 3. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

Газды пайдаланудың құрылымында ең қомақты үлес салмақ өнеркәсіп кәсіпорындарына және жанармай-энергетикалық кешенге тиесілі (тиісінше 26 % және 45 %).

К. МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 4 қарашадағы №1171 қаулысымен бекітілген Кіріспе Қазақстан Республикасын газдандырудың бас схемасы (бұдан әрі – Бас схема) Қазақстан Республикасының газға деген ішкі қажеттіліктерін қамтамасыз ету басымдығының стратегиялық бағыттарын көздейтін кешенді құжат болып табылады. «Газ және газбен жабдықтау туралы» 2012 жылғы 9 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңына (бұдан әрі – Заң) сәйкес газдандырудың стратегиялық басымдықтары мынадай негізгі міндеттерді: 1) Қазақстан Республикасының ішкі қажеттіліктерін сенімді газбен жабдықтауды қамтамасыз ету үшін перспективалы газдандыруды дамытудың стратегиялық бағыттарын қалыптастыруды; 2) газбен жабдықтаудың бірыңғай жүйесін жасау үшін негіз болып табылатын газдандыру жүйелерінің жұмыс істеп тұрған және салу жоспарланатын объектілерін орналастыру схемасын айқындауды; 3) Қазақстан Республикасының отын-энергетикалық балансы құрылымында газ (тауарлық және сұйытылған мұнай) тұтынудың үлесін арттыру үшін жағдай жасауды шешуге бағытталған. Жоғарыда аталған міндеттерді шешу ұзақ мерзімді кезеңде газдандыруды дамытудың қолданылуын қамтамасыз етуге, Қазақстан Республикасы экономикасының инновациялық даму жолына көшу қарқынына қарай тиімді басқарушылық шешімдерді қабылдауға мүмкіндік береді. Табиғи газ әлемдік энергетика құрылымы мен халықаралық отын балансында ерекше орынға ие. Әлемдегі газ өнеркәсібінің қарқынды дамуына соңғы 20 жылда айқындалған сұйытылған табиғи газ нарығының тездетіп қалыптасуы ықпал етеді. Әлемдік энергия балансындағы көмірсутекті газ тәрізді отын үлесінің шамамен отыз пайызға жету мүмкін екендігі болжанады. Осының салдарынан, әлемдік сарапшылар алдағы кезеңді энергетиканың дамуындағы «метан» дәуірі деп сипаттайды. Соңдай-ақ, Қазақстан Республикасы үшін табиғи газ перспективалы энергия жеткізгіш болып отыр, оның барланған және бағаланған қоры Каспий қайраңындағы жаңа ашылған кен орындарын есепке алғанда, шамамен 3,9 триллион м3 (бұдан әрі – трлн. м3) құрайды, ал әлеуетті ресурстары 6 – 8 трлн. м3 дейін жетеді. Бұл ретте Қазақстан Республикадағы барланған газ қорының ерекшелігі барлық кен орындарында газ алу мұнайды және конденсатты алумен қатар жүргізілетіндігі болып табылады. Сондықтан осы кен орындарын белсенді игеру және соңғы жылдары мұнай өндіру көлемінің күрт өсуі өндірілетін ілеспе газдың ұлғайып келе жатқан көлемін кәдеге жарату қажеттігін көрсетіп отыр. Газ саласын дамыту бойынша соңғы жылдары қабылданған іс-шаралар газ тасымалдау компанияларының салыстырмалы қаржылық тұрақтылығына, жұмыс көлемінің артуына, магистральдық және жергілікті газ құбыры жүйелерін (бұдан әрі – МГ) техникалық қайта құруға қол жеткізуге мүмкіндік туғызды, бұл газды ішкі тұтынуда көрініс тапты. Қазіргі кезде шығарылатын газды өңдеу толық көлемде жүзеге асырылмайды, табиғи газды шығарылған орнынан оны тұтынатын өңірлерге қайта бөлу мүмкіндігі жоқ. Жоғарыда аталғанның барлығы өндірілетін ілеспе газды кәдеге жаратудың жаңа жолдарын іздестіруге, газды өңдеу және тасымалдау бойынша жаңа қуаттарды енгізуге, сондай-ақ ішкі өткізу нарықтарының кеңеюіне байланысты бірқатар міндеттердің шешімін табу қажеттігіне әкеп соғады. Бас схеманы қабылдау мұнай-газ кешеніндегі газ құрамдасының жекелеген буындарының бытыраңқы жиынтығын технологиялық жағынан және аумақтық жағынан салалық жүйеге біріктіруге бағытталған. Бас схеманы әзірлеу Қазақстан Республикасының газға деген ішкі қажеттіліктерін тек жаңа газ құбырларының кең ауқымды құрылысы ғана емес, сол сияқты Қазақстан Республикасының өңірлерін газдандырудың балама және ұтымды қайнар көздерін іздеу арқылы қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасауға бағытталған. 1. Қазақстан Республикасын газдандырудың қазіргі жағдайы Қазақстан Республикасы газының бастапқы жиынтық ресурстары 2010 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша 3,9 трлн. м3 бағаланады, оның ішінде ерітілген газ – 2,6 трлн. м3, еркін газ – 1,3 трлн. м3. Ең елеулі газ ресурстары Каспий маңындағы мұнайгазы бар аймағының қойнауында жинақталған – 3,72 трлн. м3. Қазақстан Республикасының мұнай-газы бар аудандарының көлемі Қазақстан аумағының шамамен алпыс екі пайызын құрайды. Газ қорының шамамен тоқсан сегіз пайызы географиялық тұрғыдан Қазақстан Республикасының батыс өңірі облыстарының, атап айтқанда Маңғыстау, Атырау, Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстарының аумағында орналасқан. 2010 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлiгi Геология және жер қойнауын пайдалану комитетiнің (бұдан әрі – ҚР ИДМ) деректері бойынша геологиялық құрылысы, платформалы чехолдың стратегиялық графикалық диапазоны және мұнай-газ бойынша ажыратылатын, еркін және ерітілген газдың 202 кен орны мемлекеттік теңгерімге есепке алынған. 1-сурет – Қазақстан Республикасының газ қорлары*

*Дереккөз: ҚР ИДМ Геология және жер қойнауын пайдалану комитетінің деректері бойынша, 2010 ж.

Қазақстанның газ ресурстарының ерекшелігі қомақты бөлігінің ілеспе газ болып табылатынында және тиісінше, газ өндіру көмірсутектердің сұйық фракцияларын өндіруге байланысты. Өндірілген шикі газдың едәуір көлемі қабаттағы қысымды ұстап тұру және бірінші кезекте сұйық көмірсутектер өндіру үшін қайтадан қабатқа айдалады. Қазақстанның перспективалы және болжамды газ ресурстары 6-8 трлн. м3 бағаланады және Каспий теңізінің қайраңымен байланысты, мұнда ірі Қашаған кен орны анықталған. Сондықтан, Қазақстан газ ресурстарының едәуір қорына ие бола отырып және трансшекаралық мемлекеттердің өңірлік нарығының дәл ортасында орналаса отырып, магистральдық газ құбырының жүйесі арқылы газ транзитінде басты рөл атқару мүмкіндігіне, сол сияқты Қазақстан Республикасының ішкі нарығын кеңейту және газдандыру мүмкіндігіне де ие. 1. Газ өндіруді дамыту үрдісі мен болжамы Қазақстанның газ саласын дамытудың қазіргі заманғы үрдісі ұзақ мерзімді перспективада сақталып қалатын газ өндіру көлемінің динамикалық өсімі болып табылады. Газ саласы дамуының оң факторларына көбінесе жаңа ірі кен орындарын тәжірибелік-өндірістік игеруден өндірістік игеруге пайдалануға беруді көздейтін жер пайдаланушылардың инвестициялық бағдарламалары шеңберінде белгіленген іс-шараларды жоспарлы түрде іске асыру ықпал етеді. Соның нәтижесінде, 2002 – 2012 жылдарға арналған кезеңде газ өндіру 2,5 еседен астам өсті. 1-график – Газ өндіру динамикасы (жалпы шығару)*

Атауы Тауарлық газды тұтыну – ҚР бойынша барлығы өнеркәсіптік кәсіпорындар коммуналдық-тұрмыстық кәсіпорындар жылу энергиясын шығарушы кәсіпорындар Халық

2013 ж., млрд. м3. Үлес, %-бен 10,9 100 2,8 25,5 0,7 6,8 4,9 45,2 2,5 22,5

*Дереккөз: ҚР Энергетикаминінің деректері бойынша

Газбен қамту пайызы 90 %-дан астамын құрайтын батыс өңірінің облыстарын газдандырудың жоғары деңгейімен қатар, Қазақстан Республикасының қалған өңірлерінде газдандыру деңгейі едәуір төмен. «Бейнеу – Бозой – Шымкент», «Сарыбұлак – Майқапшағай», «Қазақстан – Қытай», «Алматы – Талдықорған» және перспективалы «Батыс – Солтүстік –Орталық» МГ» магистральдық газ құбырларының құрылысы бойынша ірі инвестициялық жобаларды іске асыра отырып, магистральдық газ құбырларыс бойынша өтетін аумақтарда газдандыру және газбен жабдықтау объектілерін реконструкциялау, жаңғырту және жаңадан салу жөніндегі іс-шаралар жүргізіліп жатыр. Атап айтқанда, Шығыс Қазақстан облысында Зайсан ауданының елді мекендерін газбен жабдықтауды дамыту басталды. Оңтүстік Қазақстан облысында «Оңтүстік Қазақстан облысының және Шымкент қаласының газ тарату желілерін жаңғырту» жобасы іске асырылуда. Жамбыл облысында 2012 жылдан бастап «Тараз қаласының газ тарату желісін жаңғырту және облыстың елді мекендерін газдандыру» жобасы іске асырылуда. Қызылорда облысында Қызылорда қаласын, сондай-ақ қала әкімшілігінің құрылымына кіретін елді мекендерді газдандыру бойынша жобалар аяқталды. Қазақстан Республикасының ішкі нарығын газдандыру мен газбен жабдықтауды дамыту бойынша кең ауқымды міндеттерді іске асыру үшін Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 5 шілдедегі қаулысымен газ нарығында Қазақстан Республикасының мүдделерін білдіретін Ұлттық оператор айқындалды. Жалғыз акционер «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы (бұдан әрі – «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ) болып табылады. Ұлттық оператор магистральдық газ құбырлары бойынша табиғи газ тасымалдауды басқарады, ішкі және сыртқы нарықтарда газды өткізумен, сондай-ақ газды тасымалдауға, сақтауға және өткізуге арналған объектілерді жобалаумен, салумен және пайдаланумен айналысады. 3. Бас схеманың мақсаттары мен міндеттері Мақсаты – газ тасымалдау жүйесін (бұдан әрі – ГТЖ) кезең-кезеңмен дамыту арқылы Қазақстан Республикасының тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін жағдайлар жасау және экологиялық жағынан таза отын ретінде табиғи газдың өз ресурстары есебінен газбен жабдықтауға деген қажеттілікті қамтамасыз ету. Міндеттері: 1) перспективалы газдандыруды дамытудың стратегиялық бағыттарын қалыптастыру; 2) газдандырудың бірыңғай жүйесін құру үшін негіз болып табылатын газдандыру жүйесінің қолданыстағы және құрылысы жоспарланған объектілерді орналастыру схемаларын айқындау; 3) Қазақстанның отын-энергетикалық теңгерімнің құрылымында газдың тұтынылу үлесін ұлғайту үшін жағдайлар жасау; 4) Қазақстан Республикасын газдандырудың экономикалық тұрғыдан мейлінше жоғары ақталған деңгейіне қол жеткізу; 5) Ұлттық оператор мен Қазақстан Республикасы жергілікті атқарушы органдарының тұтынушыларды газдандыру және газбен жабдықтау бойынша іс-шараларды іске асыру кезінде тиімді өзара іс-қимыл жасауын ретке келтіру және оған қол жеткізу; 6) ГТЖ объектілерін пайдалану кезінде техникалық және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін оларды техникалық қайта құру жөніндегі шараларды іске асыру, сондайақ жаңа газ құбырларын салу және сыртқы нарықтарға газ тасымалдау бойынша экспорттық бағыттарды пысықтау. 2. Қазақстан Республикасының тұтынушыларын газбен сенімді жабдықтауды қамтамасыз ету үшін газ саласын дамытудың экономикалық жағынан негізделген стратегиялық бағыттары Бас схемада ресурс базасын дамытудың, газдың болжамды балансының, ішкі нарықтағы газға деген сұраныс деңгейінің, ГТЖ даму дәрежесінің және басқа да параметрлердің перспективалылығына негізделген газдандыруды дамытудың пессимистік сценарийі көзделеді. Қазақстан Республикасының өңірлерін 2030 жылға дейін газбен жабдықтау мен газ тұтынуды дамытудың болжамды сценарийі газдандыруды жүзеге асыру басымдықтары мен шектеулерін ескере отырып қалыптастырылды. Газдандыруды оптимистік сценарий бойынша іске асыру 2030 жылға қарай мынадай болжамды деректерге орай перспективалы емес болып табылады: 1) Қазақстан Республикасын газдандырудың өңірлік схемаларында көзделетін газды пайдалану көлемі – 25,5 млрд. м3; 2) Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі болжайтын, тарату үшін еркін газдың көлемі – 21,0 млрд. м3; 3) Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі болжайтын, өнеркәсіп және энергетика кәсіпорындарының газды пайдалану көлемі – 18,7 млрд. м3, олардың ішінде ірі өнеркәсіп және энергетика кәсіпорындарының үлесіне 13,3 млрд. м3 жатады; 4) инвестициялық ресурстардың көлемі – 1,5 трлн. теңге (2012 жылғы бағалар бойынша, 2014 жылғы теңге бағамының өзгеруін есептемегенде). Осылайша, қомақты инвестициялық ресурстарды салу тиімді болмайды, себебі тауарлық газды өндіру және шығару көлемінің төмендеуі болжанып отырған кезде ГТЖ артық қуат құрайды. Газдандырудың пессимистік сценарийі газ балансының профициті болып табылады. Алайда бұл сценарий халықтың газбен қамтылуын дамытуды, химиялық өндірістер мен газ шаруашылығы секторының, сондай-ақ экономиканың аралас салаларының дамуын ынталандырмайды. 1. Газдандыруды дамытудың базалық сценарийінің негіздемесі Газдандыруды дамытудың ықтимал сценарийлері мен газ саласындағы қазіргі үрдісін жалпы негізге ала отырып, базалық сценарий ретінде газдандыруды дамытудың шынайы сценарийі қабылданады, бұл мынадай аспектілерге байланысты: 1) газдың тапшылыққа ұшырамайтын балансына қол жеткізу, бұл өнеркәсіп және энергетика кәсіпорындарының болжанатын және мәлімделген газдың көлемін оңтайландыруды көздейді; 2) газды пайдаланудың болжамды көлемін оңтайландыру газдандырудың мерзімін және/ немесе көлемін түзету арқылы мүмкін болады; 3) газдың жетіспейтін көлемі негізгі өнеркәсіптік тұтынушылар бойынша газды нарықтық бағалар бойынша импортқа шығару арқылы өтелетін болады; 4) «Түрікменстан – Қытай», «Бейнеу – Бозой – Шымкент» сияқты Қазақстанның оңтүстігіндегі транзиттік магистральдық газ құбырының құрылысын аяқтау; 5) Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы транзиттік магистральдық газ құбырларынан тармақталатын газ құбырларының құрылысын жүзеге асыру; 6) Шығыс Қазақстан облысында «Сарыбұлақ-Майқапшағай» МГ құрылысының аяқталуы және Зайсан ауданының елді мекендерін газдандырудың басталуы; 7) Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарында газ тарату желілерін (бұдан әрі – ГТЖ) реконструкциялау мен жаңғыртуды жүргізу; 8) Ақтөбе облысының аудандарында ГТЖ құрылысын іске асыруды жалғастыру; 9) Батыс және Оңтүстік өңір облыстарында жаңа газдандыру мен газбен жабдықтау объектілерін салудың және газдандырудың ТЭН әзірлеу; 10) Солтүстік және Шығыс өңір облыстарын газдандырудың жаңа балама тәсілдерін пысықтау. Газдандыруды дамытудың шынайы сценарийінде осыған дейін газдандырылған өңірлер және ірі магистральдық газ құбырларына жақын орналасқан аумақтар бойынша жаңа пайдаланушыларды газдандыру жөніндегі іс-шараларды іске асыру көзделеді. Сценарийде Астана қаласы мен Ақмола облысының елді мекендерін газдандыра отырып, «Батыс – Солтүстік – Орталық» МГ құрылысын іске асыру көзделеді. Сценарийде Қарағанды және Солтүстік Қазақстан облыстарын, Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданын газдандыру көзделмейді. Газдандыруды дамытудың шынайы сценарийі мынадай аспектілерге: 1) магистральдық газ құбыры бойынан газдандыру объектілерінің құрылысына, жаңа аумақтарды газдандырудың тиімділігін (рейтингтік бағалау) ескере отырып, олардан тармақталатын газ құбырларын тартуға; 2) газ өндіру мен тауарлық газды шығару деңгейін тұрақтандырудың салдарынан газдың ресурстық базасын кеңейтуге; 3) отын-энергетикалық және өнеркәсіптік кәсіпорындардың тарапынан тұрақты сұранысқа, сондай-ақ халықтың төлеу қабілеттілігіне негізделетін газға деген сұраныстың тұрақты динамикасына; 4) газ бағалары деңгейінің тұрақтануына және газды тасымалдау мен сақтау тарифтерінің теңгерімділігіне байланысты. Сценарийде газдың тапшылыққа ұшырамайтын теңгеріміне қол жеткізу көзделеді, бұл өнеркәсіптік және энергетикалық кәсіпорындардың газдың болжанатын және мәлімделген көлемін оңтайландыруын білдіреді. 3-кесте – Газдандыруды дамытудың шынайы сценарийі кезінде ресурстардың және газды тұтынудың болжамды өңірлік балансы, млн. м3 № 1. 1.1 1.2 2. 2.1 2.2 2.3 2.4 3.

Өндіру өсімінің үрдісі Қазақстан Республикасының барлық мұнай-газ өндіретін өңірлері бойынша байқалады. Газ өндірудің жалпы көлемінде Батыс Қазақстан облысының кен орындарының үлес салмағы қомақты болып табылады, олардың үлесі шамамен қырық жеті пайызды құрайды, бұл ең ауқымды мұнай-газ конденсатты кен орындарының бірі болып табылатын Қарашығанақты игеруге байланысты. Республикада газ өндірудің үлесі шамамен отыз екі пайызды құрайтын Атырау облысында газ өндірудің ең жоғары көлемі Теңіз және Королевское, Маңғыстау облысында (газ өндірудің жалпы республикалық көлемінің бес бүтін оннан алты пайызы) – Солтүстік Бозашы, Қызылорда облысында – (газ өндірудің жалпы республикалық көлемінің үш бүтін оннан сегіз пайызы) – Оңтүстік Құмкөл және Ақшабұлақ кен орындарына тиесілі. Газ саласының перспективалы дамуы Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы кен орындарын игерумен тікелей байланысты болады. Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің (бұдан әрі – ҚР Энергетикамині) бағалауы бойынша, Қашаған бойынша газ өндірудің күтілетін көлемі жылына шамамен 9 миллиард м3 (бұдан әрі – млрд. м3) газды құрайтын болады. Аталған көлемнен Қазақстан Республикасының ұлттық операторы «ҚазТрансГаз» акционерлік қоғамы (бұдан әрі – Ұлттық оператор) мен Солтүстік Каспий жобасы бойынша өнімді бөлу туралы келісім бойынша мердігер компаниялар арасындағы шартқа сәйкес Ұлттық оператор Солтүстік Каспий жобасы бойынша өнімді бөлу туралы келісімнің (бұдан әрі – СК ӨБК) қолданылу мерзімі аяқталғанша, яғни 2042 жылға дейін жылына қашағандық газдың шамамен 2,5-3 млрд. м3 сатып алатын болады. Қашаған газын жеткізудің жоспарланатын жыл сайынғы көлемі ішкі нарық үшін және экспортқа газдың едәуір көлемінің шоғырлануына ықпал ететін болады. ҚР Энергетикаминінің болжамдарына сәйкес 2020 жылға қарай газ өндірудің көлемі жылына 62 млрд. м3 дейін артып, ол 2030 жылға қарай 59,7 млрд. м3 дейін біртіндеп төмендейді, бұл газды кері айдау қажеттігіне байланысты. Сұйық көмірсутектерді өндіру ерекшелігі газды кері айдау технологияларын қолдануды көздейтіндіктен, өндірілетін газдың едәуір көлемі осы мақсаттар үшін пайдаланылатын болады. Осының салдарынан, перспективада тауарлық газ өндірудің төмендеуі күтілуде. 1-кесте – Қазақстан Республикасы газының болжамды балансы, млн. м3* Көрсеткіштер Газ өндіру Газ айдау Технологиялар және меншікті мұқтаждықтар, оның ішінде газ жағу Құрғақ газды өндіру, барлығы Өз мұқтажына, оның ішінде ГТҚ отын газы Таратылатын тауарлық газ

2015 ж. 44 194 12 475 5 631 26 087 3 868 22 219

2020 ж. 61 995 22 838 5 927 33 230 8 643 24 587

2025 ж. 61 022 24 768 5 532 30 722 8 479 22 243

2030 ж. 59 784 25 108 5 291 29 385 8 369 21 016

*Дереккөз: ҚР Энергетикаминінің деректері бойынша «ҚР-ның 2030 дейінгі газ балансы», 2014 жылғы 21 сәуір.

Бұл салдар ішкі нарықты өз ресурстарымен қамтамасыз ету үшін газ тапшылығының қалыптасуына әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, газ өндіру және тауарлық газды өндіру әлеуеті әлі таусылған жоқ және көлемнің болжанатын төмендеуі тән емес үрдіс болып табылады, жаңа кен орындары пайдалануға берумен газ өндіру көлемі өсуі мүмкін. 2. Тауарлық газды тұтыну динамикасы мен құрылымы Қазақстан өңірлерін газдандырудың қазіргі жағдайы мынадай базалық көрсеткіштермен сипатталады. Қазақстан Республикасының тоғыз облысы және оңтүстік өңірдің ең ірі мегаполисі – Алматы қаласы газбен жабдықталған. Газбен жабдықтаудың ең жоғары деңгейі батыс өңірдің облыстарында байқалады: Маңғыстау облысы – 96,4 %; Атырау облысы – 92,9 %; Батыс Қазақстан облысы – 86,7%; Ақтөбе облысы – 79,9 %. Газдандыру объектілерін салу бойынша жоспарлы іс-шаралардың іске асырылуымен тауарлық газды пайдаланудың көлемі динамикалы түрде өсіп келеді. 2-график 2009 – 2013 жж. тауарлық газды тұтыну

Дереккөз: ҚР Энергетикаминінің деректері бойынша

Атауы

2020 24 587 23 053 1 532 16 287 8 101 6 447 1 724 15 8 300

2025 22 243 21 575 667 17 589 8 609 7 071 1 889 19 4 654

2030 21 016 20 548 467 18 085 8 506 7 573 1 986 20 2 931

Газды пайдалану құрылымында ең қомақты үлес өнеркәсіптік және энергетикалық кәсіпорындарға тиесілі. Сценарийде ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың пайдалану мерзімдері мен көлемін түзету арқылы газды пайдаланудың болжамды көлемін оңтайландыру көзделген.

*Дереккөз: Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің деректері бойынша

№ 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Бөлінетін тауарлық газ Батыс өңір Оңтүстік өңір Тауарлық газды тұтыну Батыс өңір Оңтүстік өңір Солтүстік өңір Шығыс өңір Дефицит//Профицит

4-кесте – Шынайы сценарий кезіндегі газдандырудың болжамды көрсеткіштері № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

Атауы Ақмола облысы Ақтөбе облысы Алматы облысы Атырау облысы Шығыс Қазақстан облысы Алматы қ. Астана қ. Жамбыл облысы Батыс Қазақстан облысы Қостанай облысы Қызылорда облысы Маңғыстау облысы Оңтүстік Қазақстан облысы Қазақстан Республикасы

Тұтыну - барлығы, млн. м

3

2020 137 2 086 542 2 260 15 1 210 601 2 696 1 121 987 695 2 634 1 304 16 287

2025 162 2 187 802 2 498 20 1 269 721 2 794 1 159 1 006 763 2 766 1 444 17 589

2030 169 2 217 962 2 535 20 1 335 792 2 894 1 165 1 025 838 2 590 1 544 18 085

Инвестициялар – барлығы, млн. теңге 2025 2030 10 068 29 889 8 511 22 203 18 534 2 203 7 381 15 344 6 768 6 966 142 8 269 480 13 880 741 11 700 4 364 128 384 39 059

2020 19 337 60 627 97 755 40 865 4 574 59 883 46 678 14 252 33 456 47 900 1 431 61 691 488 449

Газдандыруды дамытудың шынайы сценарийін іске асыру кезінде инвестициялардың болжанатын көлемі 655,9 миллиард теңгеден (2012 жылғы бағалар бойынша) астам болады. Инвестициялық шығындар құрылымында ең қомақты үлес – 45 %-дан астамы кент ішіндегі және қала ішіндегі газ тарату құбырларының құрылысына тиесілі болады, шығындардың осыншалық қомақты үлесі Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Қызылорда және Жамбыл облыстары аудандарының елді мекендерінде халықтың тығыз орналасуына байланысты. 5-кесте – Шынайы сценарий кезіндегі тұтынудың болжамды көлемдері № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

Атауы Ақмола облысы Ақтөбе облысы Алматы облысы Атырау облысы Шығыс Қазақстан облысы Алматы қ. Астана қ. Жамбыл облысы Батыс Қазақстан облысы Қостанай облысы Қызылорда облысы Маңғыстау облысы Оңтүстік Қазақстан облысы Қазақстан Республикасы

Халық, млн. м3 2020 2025 2030 92 113 118 394 424 434 343 508 623 181 202 222 12 16 16 421 452 497 287 339 362 274 324 360 244 264 266 164 172 180 155 192 237 240 266 284 526 608 665 3 333 3 879 4 265

Коммуналдық-тұрмыстық, млн. м3 2020 2025 2030 13 15 15 55 59 61 48 71 78 28 31 35 2 2 2 42 45 50 40 47 51 72 79 86 153 162 164 84 88 92 28 32 38 41 43 44 105 122 133 711 797 848

6-кесте – Шынайы сценарий кезіндегі тұтынудың болжамды көлемдері № Атауы 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

Ақмола облысы Ақтөбе облысы Алматы облысы Атырау облысы Шығыс Қазақстан облысы Алматы қ. Астана қ. Жамбыл облысы Батыс Қазақстан облысы Қостанай облысы Қызылорда облысы Маңғыстау облысы Оңтүстік Қазақстан облысы Қазақстан Республикасы

Отын-энергетика кешені, млн. м3 2020 2025 2030 24 26 27 649 662 672 51 76 87 1 303 1 507 1 510 1 1 1 582 582 582 274 335 379 482 492 520 287 288 288 277 279 281 394 401 405 2 171 2 267 2 069 397 405 417 6 892 7 321 7 240

2020 7 988 100 748 165 1 867 437 462 117 182 276 5 349

Өнеркәсіп, млн. м3 2025 8 1 042 147 757 189 1 899 445 467 137 190 309 5 589

2030 8 1 050 174 767 205 1 928 446 472 158 193 329 5 730

Шынайы сценарий бойынша газдандыру іс-шараларын іске асыру кезінде Қазақстан Республикасының халқын қамту деңгейі 56 %-ға жетеді, бұл шамамен 1,6 мың елді мекенді газбен жабдықтауға мүмкіндік береді. Жүргізілген есептерге сәйкес газ құбырының жалпы ұзақтығы шамамен 29 мың километрді (бұдан әрі – мың км.) құрайтын болады, олардың ішінде 18 мың

км астамы кент ішіндегі және қала ішіндегі газ тарату құбырларына тиесілі. Газдандырудың шынайы сценарийінде газдың тапшылыққа ұшырамайтын теңгеріміне қол жеткізу көздезледі, бұл өнеркәсіптік және энергетика кәсіпорындарының болжанатын және мәлімделген газдың көлемін оңтайландырудың мынадай болжамды деректерін көздейді: 1) ҚР Энергетикамині болжайтын, бөлу үшін газдың бос көлемі – 21 млрд. м3; 2) шынайы сценарийде көзделген газды пайдалану көлемі – 18 млрд. м3; 3) өнеркәсіп және энергетика кәсіпорындарының пайдалану көлемі – 13 млрд. м3, оның ішінде 10,4 млрд. м3 ірі өнеркәсіп және энергетика кәсіпорындарына тиесілі; 4) инвестициялық ресурстар көлемі – 656 млрд. теңге (2012 жылғы бағалар бойынша), оның ішінде 74 %-ын газдандырудың бастапқы кезеңінде іске асыру болжануда. Ауқымды инвестициялық жобаларды іске асыру үшін ішкі нарықтағы газдың көтерме бағаларын газдандыруды іске қосу процесінің жеткілікті қаржылық базасын қамтамасыз ететіндей және халықтың коммуналдық-тұрмыстық төлемдерге шығындарының үлесінен асатындай деңгейге дейін кезең-кезеңмен арттыру жоспарларын көздеу қажет. Газдандыруды дамытудың ықтимал сценарийлік жағдайларының негізін қалаушы факторларының бірі ресурстық базаны қамтамасыз ету болып табылады, оның салдарынан газ саласын дамытудың негізгі және перспективалы бағыттарының бірі мемлекеттік компаниялар үлесін ұлғайта отырып, шикізат (газ, газ-конденсат) қорларын кеңінен шығаруды ынталандыру болып табылады. 2. Газбен жабдықтаудың баламалы көздерінің пайдаланылуын салыстырмалы талдау Отын-энергиямен жабдықтау жүйелерін оңтайлы дамыту анағұрлым прогрессивті және экологиялық жағынан таза энергия ресурстарын барынша пайдалануды көздейді. Мұндайға сұйытылған табиғи газ, табиғи газ және сұйытылған көмірсутекті газ жатады. Органикалық жаңартылмайтын отынның басқа түрлерімен салыстырғанда, бұлар экологиялық жағынан таза және пайдалануға ыңғайлы болып табылады, сондықтан таяудағы жылдары материалдық-техникалық ресурстардың қажетті көлемін ескере отырып, дамудың барлық нұсқаларында отын-энергетикалық ресурстарға ішкі сұраныстың негізі болып қала береді. Қазақстан Республикасында энергия тасығыштарға және табиғи газға қолданылатын тарифтер бағаларын салыстырмалы талдау тас көмірге пайдалану жағынан экономикалық пайданы көрсетеді. Алайда, бұл энергия ресурстарын пайдалану құрылымында, әдетте пайдаланудың үлес салмағы тас көмірге тиесілі өңірлерге қатысты, бұл аумақтық-энергетикалық пайдалану құрылымына байланысты. Уақытқа кететін шығындарды, коммуналдық-тұрмыстық секторда тас көмірді пайдалану бойынша көп еңбекті қажет ететінін және экологияға шамадан тыс жүктеме түсетінін ескерсек, бұл жағдайдағы экономикалық әсер саланың экологиялық іс-шараларға жұмсалатын шығындарының қысқаруы болып табылады.

бойынша газдандыру жүйелері объектілерін дамытуды және қайта құруды (ресурстарды игеру және оларда магистральдық газ құбырын салу) ескере отырып көзделген. Газдандыруды дамытудың базалық сценарийінде газ құбыры құрылысының ең ұзақ бөлігі оңтүстік өңірдің облыстарына тиесілі, бұл шамамен 14 мың км құрайды, олардың ішінде 12 мың км астамы газ тарату желілеріне тиесілі, бұл елді мекендердің орналасу тығыздығының жоғары болуына байланысты. Салынып жатқан газ құбырларын қосу және жаңа тұтынушыларды газдандыру тарату жүйелерінің өткізу қабілетін арттыруды талап етеді. Әсіресе, ірі қалаларда қолданыстағы газ тарату жүйелерін реконструкциялау мәселесі өзекті болып тұр. Атап айтқанда, Тараз қаласының және Жамбыл облысының газ тарату жүйелерін жаңғырту, Шымкент қаласының және Оңтүстік Қазақстан облысының газ тарату жүйесін жаңғырту. Батыс өңір облыстарында жеке тұрғын үйлерді газбен жабдықтайтын төмен қысымды газ құбырлары бөлігінде газ тарату желілерін жергілікті қайта құру болжанады. Қазақстан Республикасы өңірлерін газдандыруды дамыту жаңа газ инфрақұрылымын жасаумен және газ ағынын әртараптандырумен байланысты жаңа қуаттардың ауқымды құрылысын болжайды. Газ құбырларының ұзындығын техникалық есептеу кезінде кент ішіндегі (қала ішіндегі) газ құбыры құрылысының негізгі көрсеткіштері бойынша орташа есеппен алынған мәндер қабылданды: 1) бір абонентке (аз қабатты құрылыс) кент ішіндегі газ құбырының орташа ұзындығы 30 метрден есептеледі; 2) көпқабатты бір үйге орамішілік газ құбырының орташа ұзындығы 150 метрден есептеледі. Жүргізілген есептемелерге сәйкес салынуы жоспарланатын магистральдық және газ тарату құбырларының жалпы ұзындығы шамамен 67,6 мың км, оның ішінде 43 мың км астамы аумақтық елді мекендер ішінен өтетін газ тарату құбырлары болады. 9-кесте – 2030 жылға дейін өңірлер бойынша газ тарату жүйелерін салу жоспарланатын көлемді бағалау Атауы Батыс өңір 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы Оңтүстік өңір 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы Шығыс өңір 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы Солтүстік өңір 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы Қазақстан Республикасы 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы

7-кесте – Жеке меншік үйлерді отынның дәстүрлі түрінен газға ауыстырудың салыстырмалы есебі* №

Көрсеткіштер

1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 2

Энергия тасығыштардың бағалары* Тарату желілері бойынша тасымалданатын табиғи газ үшін төлем Сұйытылған газ Тас көмір Дизель отыны Мазут Шартты отынға ауыстырғанда энергия тасығыштардың бағалары Табиғи газ Сұйытылған газ Тас көмір Дизель отыны Мазут Тұрғын үй қорының параметрі * Тұрғын алаң Тұрғын үйлердің саны Оның ішінде қалалық елді мекендегі жеке үйлер Ауылдық елді мекендегі жеке үйлер Жеке үйлердің орташа алаңы Бір жылға есептегенде 1м2 пайдалы алаңды жылытуға шартты отынды тұтыну Отын тұтыну бойынша шығындар сомасы (1 м2 пайдалы алаңды жылытуға арналған шартты отынның бірлігіне бағалармен) Табиғи газ Сұйытылған газ Тас көмір Дизель отыны Мазут

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Өлшем бірлігі

Қазақстан бойынша орташа

теңге/м3 теңге/кг теңге/тонна теңге/литр теңге/тонна

10,5 131,2 6 594,0 99,0 50 725,0

теңге/кг ш.о. теңге/кг ш.о. теңге/кг ш.о. теңге/кг ш.о. теңге/кг ш.о.

9,0 59,4 10,5 68,3 36,8

мың м2 бірлік бірлік бірлік м2 кг у.т. 1 м2

201 589,6 2 062 115,0 591 657,0 1 103 017,0 97,8 69,1

теңге/ай теңге/ай теңге/ай теңге/ай теңге/ай

622,2 4 107,2 728,3 4 720,4 2 543,1

*Дереккөз: Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті

3. Солтүстік және Шығыс өңірінің облыстарын газдандыру кезінде сұйытылған табиғи газды пайдалану Желілік газдың нарығын жасау мақсатында бұрын газдандырылмаған аумақтарда шағын өнеркәсіптік кәсіпорындарды және елді мекендерді сұйытылған табиғи газ арқылы автономды түрде энергиямен жабдықтау бойынша күрделі салым салыстырмалы қысқа мерзімде өзін өзі ақтайтын инвестициялар үшін тартымды сала болып табылады. Шағын энергетиканың автономиялық объектілері шалғайдағы өңірлерді энергиямен қамтамасыз ету проблемасын жоюға көмектеседі. Тұтастай алғанда, газ құбырын салған жағдайда да, біріншіден, газ құбырының өзі бойынша құрылыс жұмыстарына да (1 – 2 жыл), өңірде тарату желілерінің құрылысына да (10 жыл) ұзақ уақыт керек, екіншіден, мақсаты газ құбырын салу болып табылатын тұтынушыдан сұранысты қалыптастыру. Алайда инфрақұрылым мен тұтынушының дайындығының болмауы себебінен бір сәтте мұндай сұранысты жасау мүмкін емес. Осыған байланысты бұл жағдайда сұйытылған табиғи газбен газдандыру анағұрлым орынды. Сонымен, ең алдымен, тиісті қоймалар мен регазификаторлар орнатылатын ірі тұтынушылар (өнеркәсіптік кәсіпорындар, коммуналдық-тұрмыстық объектілер және т.б.) айқындалады. Одан кейін сұраныстың даму шамасына қарай сұйытылған табиғи газдың желілері мен қоймаларын ірілендіру, ірі объектілер жанында автогаз құю станцияларын және халық үшін тиісті объектілерді (тұрғын үйлер жанында регазификаторлар) салу болып табылады. Осының барлығынан кейін сұраныс пен тиісті инфрақұрылым болған жағдайда, өңірге газ құбырын өткізу туралы шешім қабылданады, соның нәтижесінде желілік табиғи газбен газдандыру экономикалық жағынан тартымды болып табылады. Бұл ретте сұйытылған табиғи газдың объектілері (қоймалар мен регазификаторлар) өзінің ұтқырлығының есебінен газдандыру бойынша осындай іс-шараларды өткізу мақсатында басқа өңірлерге ауыстырылады. Сұйытылған табиғи газ желілік табиғи газға бәсекелес болмай, кейінгі кезеңде экономикалық жағынан тартымды газ құбырын өткізу үшін жеткілікті сұранысты және бастапқы кезеңдегі тиісті инфрақұрылымды жасауға мүмкіндік береді. Алдымен сұйытылған табиғи газды өндіру үшін ресурстарды пайдалану мәселесі туындайды. Қазақстанда солтүстік және орталық өңірлерді газбен жабдықтау мақсатында айырбас операциялары шеңберінде Қостанай облысының қажеттігі үшін жеткізілетін импорттық Ресей газын қолдану неғұрлым орынды болып көрінеді. Тиісінше сұйытылған табиғи газды сұйылту бойынша зауыттың осы өңірде (Тобыл) орналасқаны жөн. Бұдан басқа, өңірлерді газдандырудың және тиісінше, сұйытылған табиғи газды өндіру үшін ресурстарды, мысалы, Маңғыстау облысында – «Қазақ теңіз көлік флоты» ұлттық теңізде жүзу компаниясы» акционерлік қоғамының кемелерін сұйытылған табиғи газға ауыстыру, Қызылорда және Шығыс Қазақстан облыстарында пайдаланудың басқа да нұсқалары болуы мүмкін болады. Осылайша, бір өңірдің бірнеше елді мекендерін (немесе елді мекендердің топтарын) аз мөлшерде пайдаланылатын сұйытылған табиғи газ және автогаз тасымалдаушыларды пайдалана отырып, табиғи газды сұйылту зауытынан 300 километрге (бұдан әрі – км) дейінгі жиынтық қашықтықта орналастыру арқылы газдандыруға болады. Сұйытылған табиғи газды 300 километр және одан да көп қашықтыққа тасымалдау теміржол көлігін пайдаланылуды талап етеді. 4. Сұйытылған көмірсутек газын пайдалану Сұйытылған газ өндіру бойынша жобалық қуат тұтастай Қазақстан Республикасы бойынша (ГӨЗ, ГДҚ есепке алғанда) жылына шамамен 2 млн. тоннаны құрайды. Сұйытылған көмірсутек газының өндірісі республиканың үш мұнай өңдеу зауыттарында да шоғырланған: Павлодар мұнай-химия зауыты (ПМХЗ), Атырау мұнай өңдеу зауытында да (АМӨЗ), «ПетроҚазақстан Ойл Продактс» (ПКОП, Шымкент қ.). Мұнай өңдеу зауыттарының жобалық қуаты жылына шамамен 18 млн. тонна мұнайды құрайды, бұл 2,4 млн. тоннадан астам сұйытылған көмірсутек газын өңдеуге мүмкіндік береді. Зауыттардың технологиялық сипаттамаларының және өңделетін шикізат сапасының түрлі деңгейі оны қайта өңдеу өнімдерінің шығарылу деңгейін де айқындайды. Сұйытылған көмірсутек газының анағұрлым жоғары пайызы «Теңізшевройл» ЖШС-да анықталды, Қазақстандағы сұйытылған көмірсутек газы өндірісінің жылдық орташа көлемі шамамен 2 448 мың тоннаны құрайды, бұл нарықтың ішкі сұраныстарын толық көлемде жабады. Тұрғындарды газдандырудың іске асырылып жатқан өңірлік бағдарламалары соңғы 5 жылда сұйытылған көмірсутек газын тұтыну көлемдерін біраз деңгейде төмендетті. Дегенмен, халықты толық ауқымда газдандыру жөніндегі іс-шараларды көздейтін 2030 жылға дейін газдандырудың бас схемасын іске асыру арқылы магистральдық газ құбырларынан алыс өңірлерге сұйытылған көмірсутек газын жеткізу де болжанады. Қазақстанды газдандырудың бас схемасының болжамды есептеулеріне сәйкес Қазақстан Республикасының сұйытылған көмірсутек газына (пропан-бутан) деген болашақтағы сұраныстары шамамен жылына 1 654 мың тоннаны құрайтын болады. Болжанған кезеңдегі сұйытылған көмірсутек газын тұтыну көлемдерінің төмендеуі Қазақстан Республикасын газдандыру көлемінің 56 %-ға дейін артуына байланысты. Осының салдарынан сұйытылған көмірсутек газын өндірудің қолданыстағы көлемдері болашақтағы сұраныстарды жабу үшін толығымен жеткілікті болады. Дегенмен, 2011 – 2016 жылдар кезеңінде Қазақстан Республикасының барлық мұнай өңдеу зауыттары үшін мұнай өңдеу тереңдігін ұлғайтуға, қалдық ауыр мұнай өнімдерін жоғары сапалы мотор отындарына қайта өңдеуге, сондай-ақ бәсекеге қабілетті мұнай-химия өнімін ала отырып, одан әрі қайта өңдеу үшін шикізат негізін құрайтын экспорттық мұнай-химия өнімін шығаруға бағытталған реконструкциялау және жаңғырту жобалары жоспарланған. 8-кесте – Шынайы сценарий кезіндегі сұйытылған көмірсутек газын тұтынудың болжамды көлемдері, тоннамен № 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

Атауы Ақмола облысы Ақтөбе облысы Алматы облысы Атырау облысы Шығыс Қазақстан облысы Алматы қ. Астана қ. Жамбыл облысы Батыс Қазақстан облысы Қарағанды облысы Қостанай облысы Қызылорда облысы Маңғыстау облысы Павлодар облысы Солтүстік Қазақстан облысы Оңтүстік Қазақстан облысы Жалпы қорытынды

2020 40 492,9 13 238,2 120 309,9 938 487,7 102 777,8 12 522,0 9 120,9 36 881,5 10 113,9 105 437,4 30 058,5 32 217,1 8 144,8 56 928,3 41 625,2 133 644,2 1 692 000,0

2025 35 432,0 9 436,1 137 841,2 936 375,7 95 341,2 6 376,5 5 037,5 29 572,0 6 769,9 100 860,3 25 641,7 23 865,0 8 942,3 53 968,9 38 070,6 121 469,0 1 635 000,0

2030 36 337,6 8 247,8 170 211,9 934 599,1 96 964,0 0,0 0,0 23 513,5 7 177,6 105 979,8 24 427,6 16 563,2 10 585,8 56 481,4 38 807,7 124 102,9 1 654 000,0

3. Бас схеманы іске асыру жөніндегі негізгі іс-шаралар Қазақстан экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз ету және халықаралық міндеттемелерді орындау ішкі нарықты газдандыруды және газбен жабдықтауды дамыту бойынша инвестициялық жобаларды газ саласының іске асыру қабілеттілігіне тікелей байланысты. Газдандыру мен газбен жабдықтауды дамытудың инвестициялық процестеріне ықпал ету үшін негізгі міндеттер: 1) шикізат (газ, газ конденсаты) қорларын кеңінен жаңадан өндіруді ынталандыру; 2) ұзақ мерзімді кезеңде айтарлықтай мультипликативтік әсерге ықпал ететін ірі инвестициялық жобаларды іске асыру үшін қолайлы жағдайлар және кепілдіктер жасау; 3) инновациялық технологиялар мен жабдықтарды енгізуді есепке ала отырып, жаңа өңірлерде газдандыру мен газбен жабдықтауды тиімді дамытуды ынталандыру болуға тиіс. Анықталған міндеттер Үдемелі индустриялық-инновациялық дамытудың мемлекеттік бағдарламасында алға қойылған даму бағыттарына сәйкес келеді және энергетика саласындағы ұзақ мерзімді мемлекеттік саясатқа (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 28 маусымдағы № 724 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының отын-энергетикалық кешенін дамытудың 2030 жылға дейiнгi тұжырымдамасы) бейімделетін болады. Нәтижесінде, газ және тариф белгілеу саласындағы, газ және энергиямен жабдықтау саласындағы дәйекті мемлекеттік саясатты іске асырудың шаралары мен іс-шараларын көздеу ұсынылады, бұл инвестициялық қаражатты анағұрлым тиімді пайдалануды, орны толтырылмайтын қазба ресурстарын – табиғи газды ұтымды әрі кешенді жұмсауды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасы экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз ету және халықаралық міндеттемелерді орындау ішкі нарықты газдандыруды дамыту бойынша инвестициялық жобаларды газ саласының іске асыру қабілеттілігіне тікелей байланысты. Сұйытылған табиғи газ арқылы өңірлерді газдандыру мүмкіндігін қарау шеңберінде Қазақстан Республикасының техникалық реттеу саласындағы нормативтік құқықтық актілері мен стандарттарын сұйытылған табиғи газ бен газ-мотор жанармайын пайдалану саласындағы тиісті халықаралық стандарттармен үйлестіру қажет. Сұйытылған табиғи газбен өңірлерді газдандыруды ынталандыру мен дамыту шеңберінде газды мотор майы ретінде пайдаланатын көлік құралдарын ынталандыру шараларын көздеу қажет. Газдандыруды дамыту бағдарламаларын іске асыру кезінде газды есепке алудың қазіргі заманғы интеграцияланған есепке алу жүйелерін енгізу бойынша іс-шараларды көздеу қажет, бұл ішкі нарықтағы газды пайдаланудың қолданыстағы мониторингін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Ішкі нарықта есепке алу құрылғыларын кең ауқымды енгізу халықтың газды пайдалану тиімділігін арттыратын болады. 4. Газбен жабдықтау жүйесінің салу, жаңғырту және (немесе) қайта құру жоспарланған объектілерінің тізбесі және техникалық сипаттамасы Газ тарату жүйелерін салудың көлемін бағалау кезінде Қазақстан Республикасының өңірлерін газдандырудың қазіргі жай-күйінің ерекшеліктері, атап айтқанда, құрылыс бойынша іске асырылған іс-шаралар, қолданыстағы газ тарату жүйелерін жаңғырту және қайта құру бойынша жоспарланатын инвестициялық жобалар, сондай-ақ газ тұтыну көлемінің тиісінше артуы кезінде газ тарату желілерін салу тиімділігін қамтамасыз ету бойынша талаптар ескерілді. Газ тарату желілерін салуға нақты қажеттілік газдандырудың қолданыстағы жүйесінің ерекшеліктері мен техникалық жай-күйін ескере отырып анықталуы мүмкін. Құрылысты іске асыру мерзімі өңірлер

Газ құбырының барлық ұзындығы, км

Газ құбырыАГТС-қа бұру, км

Кентаралық жоғары Кентішілік және қысымды газ қалаішілік газ тарату құбырлары, км құбырлары, км

8 247 2 169 744 11 161

5 8 13

6 594 1 159 13 7 765

1 649 1 002 731 3 383

10 303 2 967 622 13 892

138 91 4 233

1 121 403 48 1 572

9 044 2 473 570 12 087

272 169 441

2 2

54 102 156

216 67 283

2 102 986 423 3 511

16 16

314 9 323

1 773 977 423 3 173

20 925 6 291 1 789 29 004

161 99 4 264

8 082 1 672 61 9 815

12 682 4 519 1 724 18 926

Газбен жабдықтау объектілеріне қатысты Қазақстан Республикасы бойынша тұтастай алғанда 2030 жылға дейін мынадай техникалық өлшемдер бойынша газ-техникалық жабдықтың 230 мыңнан астам бірлігін (бұдан әрі – мың бірлік) орнату болжанады: 10-кесте – Салу жоспарланатын газбен жабдықтау объектілерінің тізбесі мен техникалық параметрлері № 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 3. 4.

Объектілер//салу өлшемдері Автоматты газ тарату станциясы (АГТС) (мың м3/сағ) өнімділікпен АГТС 50 мың м3/сағ АГТС 30 мың м3/сағ АГТС 10 мың м3/сағ АГТС 3 мың м3/сағ Газ реттеу пункттері (ГРП), соның ішінде басты газ реттеу пункттері (БГРП) (мың м3/сағ) өнімділікпен ГРП 10 мың м3/сағ ГРП 5 мың м3/сағ ГРП 1 мың м3/сағ 4 – 10 м3/сағ өнімділікпен жеке шкафты пункттер (бұдан әрі – ШП) 300 м3/сағ дейін өнімділікпен топтық шкафтық реттеу пункттері (бұдан әрі – ШРП)

Газбен жабдықтау объектілерінің техникалық есептері кезінде өнімділігі 300 м3/сағ шкафтық реттеуіш пункттерінің саны бойынша орташа мәндер (көп пәтерлі 3 үйге 1-ші шкафтық реттегіш пунктін есепке ала отырып қабылданады) қабылданды. Тұтастай алғанда, Қазақстан Республикасының жаңадан газдандырылатын аумақтары бойынша қазіргі заманғы конструктивті шешімдермен жабдықты енгізу: газ реттеу пункттерін газды есепке алу құралдарымен жарақтандыру, диспетчерлік пункттерді телемеханикаландыру және газ тарату жүйесін автоматтандырылған басқару жүйесімен жарақтандыру болжануда. Газбен жабдықтау объектілерін салу және орнату құрылымында газ-техникалық жабдықтың ең көп саны Оңтүстік өңірдің облыстарына тиесілі – 170 мың бірліктен астам. 11-кесте – Өңірлер бөлінісінде 2030 жылға дейін газдандыру объектілерін салу жоспарланған көлемдерді бағалау Атауы Батыс өңір 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы Оңтүстік өңір 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы Шығыс өңір 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы Солтүстік өңір 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы Қазақстан Республикасы 2020 ж. 2025 ж. 2030 ж. Барлығы

АГТС, дана

Газды редукциялаудың негізгі пункттері (бұдан әрі – ГРдП), дана

Жеке ШП, дана

Топтық РШК, дана

2 4 6

131 162 195 487

23 212 15 662 10 985 49 859

171 372 544 1 087

24 8 2 34

469 157 34 660

126 212 34 176 8 815 169 203

345 187 15 547

1 1

10 2 12

-

47 18 65

1 1

127 1 128

9 152 290 9 442

148 148

28 12 2 42

736 322 228 1 286

158 576 50 128 19 800 228 504

711 577 559 1 847

5. Қажетті қаржы ресурстары және олардың көздері Қажетті инвестициялардың көлемін айқындау бойынша жүргізілген ұлғайтылған есептеулерге сәйкес Қазақстан Республикасы бойынша газдандыру объектілерін салуға капитал салымдарының жалпы көлемі базалық (пессимистік) сценарий бойынша 2030 жылға дейін 656 млрд. теңгені (2012 жылғы бағамен 2014 жылғы теңге бағамындағы түзетулерді есепке алмай) құрайтын болады. Бұл сомалар бағаланып есептелген және индикативтік сипатқа ие. Заңға сәйкес Бас схеманың іске асырылуын қаржыландыру Ұлттық оператордың табыстары, бюджет қаражаты және Қазақстан Республикасының заңнамасымен тыйым салынбаған өзге де көздер есебінен жүзеге асырылады. Бұл ретте газдандырудың өңірлік схемалары шеңберінде жүргізілген ұлғайтылған есептер алдын ала бағалау және жоспарлау үшін қажетті, бірақ түпкілікті болып табылмайды. Қаржыландырудың толық жоспары газдандыру кезінде жобалау құжаттарын жасау сатысында жүзеге асырылатын болады. Ұлттық оператордың қаражатынан қаржыландырудың ықтимал көлемін айқындау бойынша жүргізілген кеңейтілген есептерге сәйкес Қазақстан Республикасы бойынша газдандыру объектілерінің құрылысына капитал салымдарының жалпы көлемі базалық (шынайы) сценарий бойынша 2030 жылға дейін шамамен 161,6 млрд. теңгені құрайтын болады. Ұлттық оператор қаражатынан қаржыландыру бойынша шешім «ҚазТрансГаз» АҚ-ның инвестициялық жобаларды қараудың корпоративтік қағидаларына сәйкес қабылданады. Ұлттық оператор қаражатынан газдандыруды қаржыландыру көлемдерін бағалау Ұлттық оператордың 2016 – 2021 жылдар аралығында 5 % және 2022 – 2030 жылдар аралығында 10 % көлеміндегі («ҚазТрансГаз» АҚ) маржасын есепке ала отырып, тауарлық газдың көтерме өткізу бағасы негізінде есептелген. Ұлттық оператор қаражатынан қаржыландыру көлемінің кеңейтілген бағалауы қоса беріліп отырған кестеде ұсынылған. 12-кесте – Ұлттық оператор қаражатынан қаржыландыру көлемдерін бағалау № 1. 2. 3.

Атауы Пессимистік сценарий Шынайы сценарий Оптимистік сценарий

Өлшем бірлігі млн. теңге млн. теңге млн. теңге

Барлығы 81 308,6 161 598,8 321 218,1

2020 32 386,3 36 544,1 44 827,2

2025 29 928,7 85 995,4 118 704,4

2030 18 993,6 39 059,3 157 686,5

Ескертпе: Талап етілетін инвестициялардың көлемдері ірілендіріліп есептелген. Жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеу нәтижелері бойынша нақтылау қажет.

Жүргізілген есептердің негізінде 2015 – 2030 жылдарға дейінгі кезеңге арналған бас схемаға енгізілген газдандыру жобаларына қаржы бөлудің бірнеше нұсқалары қаралды: Базалық (шынайы) сценарий бойынша, Ұлттық оператор тарапынан қаржыландыру үлесі Бас схеманы іске асыруға инвестициялардың жалпы көлемінде 2030 жылға дейін 24,6 % немесе 161,6 млрд. теңгені құрайтын болады. Қаржыландыру кезеңдері бойынша: 2020 жылға дейін 36,5 млрд. теңге, 2025 жылға дейін 86 млрд. теңге және 2030 жылға дейін 39,1 млрд. теңге. 13-кесте – Негізгі сценарий бойынша газдандыру жобаларын қаржыландыру бойынша қаражатты бөлу кестесі Атауы Газдандырудың бас схемасын іске асыруға арналған инвестициялар көлемдері Ұлттық оператордың қаржыландыру көлемдерін ірілендірілген бағалау («ҚазТрансГаз» АҚ) Бас схеманы қаржыландыру көлеміндегі Ұлттық оператордың («ҚазТрансГаз» АҚ) үлесі Республикалық бюджеттен қаржыландыру көлемі Бас схеманы қаржыландыру көлемінде республикалық бюджеттен қаржыландыру көлемінің үлесі Өзге де қаржыландыру көздерінен және жеке инвесторлардан қаржыландыру көлемдері Бас схеманы қаржыландыру көлемінде өзге де қаржыландыру көздері есебінен және қаржыландыру көлемдерінің үлесі

Өлшем 2016 – 2020 2021 – 2025 2026 – 2030 бірлігі жж. жж. жж. млн. теңге 488 448,6 128 383,8 39 059,3

655 891,7

Жиыны

млн. теңге

36 544,1

85 995,4

39 059,3

161 598,8

%

7,5%

67,0%

100,0%

24,6%

млн. теңге

67 651,6

0,0

0,0

67 651,6

%

13,9%

0,0%

0,0%

10,3%

млн. теңге

384 252,9

42 388,4

0,0

426 641,3

%

78,7%

33,0%

0,0%

65,0%

Ескертпе: Талап етілетін инвестициялардың көлемдері ірілендіріліп есептелген. Жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеу нәтижелері бойынша нақтылау қажет.

Қаржыландырудың қазіргі көлемі шеңберінде республикалық бюджеттен қаржыландыру жағдайында, базалық (шынайы) сценарий бойынша республикалық бюджеттен қаржыландыру көлемі Бас схеманы іске асыруға арналған инвестициялардың жалпы көлемінде 2016 – 2019 жылдар аралығындағы кезеңде 67,6 млрд. теңгені немесе 13,9 % құрайтын болады. Өңірлер үшін әлеуметтік-экономикалық маңызы зор немесе Қазақстан Республикасының энергетикалық қауіпсіздігі мүдделеріне жауап беретін газ жобаларын іске асыруға мемлекет анағұрлым белсендірек қатысады. Бұған қоса, Бағдарламаның іске асырылу және белгілі бір жобалар орындылығының анықталу шамасына қарай жекелеген жобалар бойынша қаржыландыру көлемдері түзетіліп отырады. Сонымен қатар жекелеген стратегиялық зерттеулерді жүргізу немесе жекелеген жобаларды пысықтау үшін демеушілер компанияларының тартылатын мақсатты қаражаты пайдаланылатын болады және қарыз қаражаты тартылады. Бас схемаға әр үш жыл сайын нақтылаулар енгізілетін болады. 6. Жұмыс істеп тұрған және салу жоспарланатын газбен жабдықтау жүйелерінің объектілерін орналастыру схемасы Қалалар мен елді мекендерді газбен жабдықтаудың қолданыстағы схемасы технологиялық жағынан Орта Азия республикаларынан табиғи газды Ресей Федерациясына (бұдан әрі – РФ), Украинаға және Кавказ өңірі республикаларына жеткізуге бағдарланған жалпыодақтық газ тасымалдау жүйесінің бөлігі ретінде құрылған магистральдық газ тасымалдау жүйесімен байланысты. Осыған байланысты газбен жабдықтау тек магистральдық газ құбырларына іргелес қалалар мен елді мекендерде жүргізілді. Газбен жабдықтау объектілерін салудың экономикалық жағынан орындылығы мен рентабельділігін ескере отырып, қолданыстағы және салынуы жоспарланған газ құбырларын және газбен жабдықтау объектілерін ескере отырып, өңірлерді газдандырудың төмендегі схемасын қарау ұсынылады (1 және 2-қосымшалар).

(Соңы 14-бетте).


14

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 13-бетте).

27 қараша 2014 жыл

Солтүстік өңір облысында газ жеткізу схемасы

Уәкілетті органның тіркеген күні инвестициялық келісімшартты жасасу күні болып табылады. 13. Инвестициялық субсидия қосылған құн салығы мен акциздер есепке алынбай, растайтын құжаттар негізінде құрылыс-монтаж жұмыстарына және жабдық сатып алуға арналған, бірақ Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен мемлекеттік сараптаманың қорытындысы бар жобалау алдындағы құжаттамада көзделген шығындардың құнынан аспайтын іс жүзіндегі шығындардың 30 (отыз) пайызға дейінгісін өтеу арқылы беріледі. Инвестициялық субсидия берудің шекті мөлшері Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасына сәйкес тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет шеңберінде Қазақстан Республикасының инвестициялар және даму, бюджеттік жоспарлау және ұлттық экономика жөніндегі уәкілетті органдарының бірлескен бұйрығымен белгіленеді. 14. Инвестор өндірісті іске қосу бойынша міндеттемелерді орындаған жағдайда, инвестициялық келісімшартта белгіленген инвестициялық субсидияны толық көлемде төлеу өндіріс пайдалануға берілгеннен кейін жылдың қорытындылары бойынша жүзеге асырылады. 15. Инвестициялық субсидияны төлеу кестесі мен жылдық көлемі инвестициялық субсидияны инвестициялардың көлемі мен инвестициялық басым жобаның рентабельділігіне қарай кезеңге, өндіріс пайдалануға берілгеннен кейін және инвестициялық келісімшарттың қолданылуы тоқтатылғанға дейін кемінде үш жылға тең үлестермен бөлу арқылы инвестициялық келісімшарт шеңберінде белгіленеді. 16. Инвестор жұмыс бағдарламасын іске асыруды аяқтағаннан кейін уәкілетті органға аудиторлық есеп береді, онда мыналар қамтылуға тиіс: 1) инвестициялық келісімшарттың жұмыс бағдарламасына сәйкес инвестициялық міндеттемелердің орындалуы туралы ақпарат; 2) жұмыс бағдарламасына сәйкес сатып алынған тіркелген активтер бойынша таратып жазу; 3) жұмыс бағдарламасының орындалғанын растайтын құжаттардың жиынтық тізілімі; 4) инвестициялық келісімшарт талаптарының орындалуы туралы мәліметтер. 17. Инвестор инвестициялық келісімшартта белгіленген өндірісті іске қосу бойынша жылдық көрсеткіштің жоспарлы көлемін асырған жағдайда, инвесторға инвестициялық келісімшартта белгіленген сома көлемінде субсидия көлемі төленеді. Нақты инвестициялық субсидия төлемін есептеу формуласы (Ғ):

1. Жаңа магистральдық газ құбырларының енгізілуін ескере отырып, газ берудің межелі схемалары Газ құбырларының тармақтарын салу арқылы «Бейнеу-Бозой-Шымкент», «ҚазақстанҚытай» магистральдық газ құбырларының бойында орналасқан Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарының және Алматы қаласының елді мекендері; «Сарыбұлақ-Майқапшағай» магистральдық газ құбырының бойында орналасқан Шығыс Қазақстан облысының елді мекендері. РФ-мен Рубцовск-Өскемен бағыты бойынша газ құбырын салу жөніндегі уағдаластыққа қол жеткізілген жағдайда, газбен қамту аймағына Бородулиха, Шемонаиха, Глубоководск, Ұлан аудандарының, Семей және Өскемен қалаларының елді мекендерін қосу көзделеді. «Тобыл-Көкшетау-Астана» магистральдық газ құбырының құрылысын ұзарта отырып, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Ақмола облыстарының елді мекендерін және Астана қаласын қамту мүмкіндігімен газ құбырын Қарағанды қаласына дейін тарта отырып, «Қарталы-РудныйҚостанай» магистральдық газ құбыры бойынша орын алмастыру арқылы РФ-мен газ жеткізілімін кеңейту туралы уағдаластыққа қол жеткізу. 2. Солтүстік өңір облыстарына газ жеткізу схемасы 2013 жылы Қостанай облысы Тобыл қаласының маңында «Қарталы-Рудный-Қостанай» магистральдық газ құбырына қоса отырып, «Тобыл-Көкшетау-Астана» маршруты бойынша «Батыс-Солтүстік-Орталық» магистральдық газ құбырын салуға жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеу аяқталды. Құрылыстың осы жобасын іске асыру болашақта Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Ақмола облыстарын және Астана қаласын газбен жабдықтауды қамтуға мүмкіндік береді. Осы маршруттың жағымды аспектісі Қарашығанақ кен орнынан табиғи газды жеткізуге болатындай Қазақстан Республикасының аумағында «Бұхара-Орал» магистральдық газ құбырына КС-14 ауданында қосылу мүмкіндігі болып табылады. Сонымен қатар осы газ құбырын салу жобасының басты аспектісінің бірі Қазақстан Республикасының солтүстік облыстары мен астананың сырттан газ жеткізуден энергиялық тәуелсіздігін қамтамасыз ету, газ тұтынудың маусымдық тұрақсыздығына жедел араласу болып табылады (3-қосымша). Қабылданған жобалық шешімдерді іске асыру іске қосу кешенін бөлмей-ақ бір кезеңде, яғни ҚМЖ орындаудың есептік мерзімінде газ құбырының желілік бөлігін, сондай-ақ компрессорлық станцияларды, өңдеу-пайдалану басқармасын, автоматтандырылған газ тарату станциясын, желілік өндірістік басқарманы, орталық өндірістік басқарманы және басқаларды қоса алғанда, барлық құрылыстарды салу аяқталуға тиіс. Бірінші кезеңді іске асыру 2025 жылы толық жобалық қуатты жылына 1,5 млрд. м3 өндіре отырып, газ тасымалдау мен тұтынуды жоспарлы түрде арттыруды көздейді. Барлық жобалық шешімдерді іске асырған жағдайда, газ құбырының барынша орындау қабілеті Астана қаласына дейін 2,6 МПа түпкілікті қысыммен осы көлемді тасымалдау жағдайында жылына шамамен 1,8 млрд. м3 құрайтын болады. Газ тұтыну одан әрі ұлғайтылатын болса, болашақта көлемі жылына 2,3 млрд. м3 дейін газ тасымалдау кезеңін іске асыру көзделген. Алыс перспективадағы құрылыс «Тобыл – Көкшетау – Астана» маршруты бойынша Қарағанды мен Петропавлға бұру арқылы өнімділігі жылына 5,4 млрд. м3 магистральдық газ құбырының 2-тармағын салуды болжайды. 14-кесте – «Тобыл – Көкшетау – Астана» МГ негізгі техникалық-технологиялық көрсеткіштері № 1 2 3

Көрсеткіштер атаулары Жобалық қысым Өткізу қабілеті

МПа млрд. м /жылына 3

Магистральдық газ құбырының негізгі трассасының жалпы ұзындығы - магистральдық газ құбырының негізгі трассасы Құбырлар диаметрі: - магистральдық газ құбырының негізгі трассасы Құбырлар қабырғаларының қалыңдығы: - негізгі трасса Желілік бөлік құбырларының жалпы салмағы Газ өлшеу станциясының алаңы Автоматтандырылған газ тарату станциялары Компрессорлық станциялар саны Бір компрессорлық станциядағы газ айдау станцияларының саны 10.1 - жұмыс істеп тұрған 10.2 - резервтегі 11 Газ айдау аппаратының шартты бірлік қуаты 12 Жеке мұқтаждықтарға арналған отын газы 3.1 4 4.1 5 5.1 6 7 8 9 10

Өлшем бірлігі

км

Техникалық-экономикалық негіздемені түзету (бұдан әрі – ТЭН) 5,4 1,5

ТЭН

829,8

818,6

7,4 5,4

мм

720

1020

мм мың тонна бірлік бірлік бірлік бірлік

8 123,39 1 4 2 3

12 364 2 5 1 6

бірлік бірлік МВт млрд. м3/жылына

2 1 4,92 0,015

4 2 8 0,06

Сонымен қатар «Батыс – Солтүстік – Орталық» МГ-ға инвестицияның едәуір көлемі, сондай-ақ ұзақ мерзімді перспективада газдың бос ресурстары мәселелерінің пысықталмауы жобаны іске асырудың айқынсыздығын білдіреді. Қостанай облысын газбен жабдықтауды қамтуды кеңейту және газды тұтынудың артып келе жатқан көлемін қанағаттандыру мақсатында Солтүстік Қазақстан, Ақмола облыстары арқылы Астана қаласына дейін магистральдық газ құбырын салу мүмкіндігімен Қостанай облысын газбен жабдықтау мақсатында «Бұхара – Орал» магистральдық газ құбырынан РФ Челябинск облысының Троицк қаласына газ құбырын бұруды кеңейту мүмкіндігі қарастырылады. «Газпром» ашық акционерлік қоғамының (бұдан әрі – «Газпром» ААҚ) бағалауы бойынша капитал салымдарының ірілендірілген көлемі шамамен 1,5 млрд. рубльді құрайды. 3. Шығыс өңірге газ жеткізу схемасы «Сарыбұлақ – Майқапшағай – Зимунай» магистральдық газ құбыры. Шығыс Қазақстан облысының аумағында Қытай Халық Республикасы бағытында жалпы ұзындығы 92,5 км «Сарыбұлақ-Майқапшағай-Зимунай» магистральдық газ құбырын салу жобасы іске асырылды. Жобаны іске асыру облыстың Зайсан және Тарбағатай аудандарының елді мекендерін газдандыруға мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасын Газдандырудың өңірлік схемасында Шығыс Қазақстан облысын газдандыру нұсқасы РФ-ның газ тасымалдау жүйесінен газ құбырының тармағын салу мүмкіндігімен қарастырылады. РФ-дан Қазақстанның Шығыс өңіріне магистральдық газ құбырын салу нұсқаларын талдау РФ-ның Рубцовск қаласынан Бородулиха, Шемонаиха, Глубоководье, Ұлан аудандары арқылы Өскемен қаласына дейін және Семей қаласына бұра отырып, газ құбырының тармағын салу оңтайлы маршрут екенін анықтады. «Газпром» ААҚ бағалауы бойынша Алтай өлкесі жағынан «Барнауыл қ. – Рубцовск қ.» маршруты бойынша газ құбырының тармағын салуға ірілендірілген капитал салымдарының көлемі шамамен 10 млрд. рубльді құрайды. Өскемен, Семей қалаларының және облыс аудандарының 118 елді мекенін газдандыра отырып және газбен жабдықтауды 64 %-дан астам қамтуға қол жеткізе отырып, тауарлық газды тұтынудың есептік көлемі 2030 жылға қарай шамамен жылына 1,8 млрд. м3 құрайды. Сонымен қатар, газ жеткізу маршрутын іске асыру тиімділігін анықтау үшін жобаны іске асыру тәуекелін де анықтауға мүмкіндік беретін, газ құбырын салудың техникалық-экономикалық негіздемесін пысықтау қажет. Атап айтқанда, газды көтерме сатып алу бағасын анықтау (әлеуметтік, экономикалық аспект), түпкілікті тұтынушылар үшін тарифтерді қалыптастыру (әлеуметтік аспект), газды сатып алу әдістері (қарсы жеткізу немесе Ресей газын еркін сатып алу). РФ газ тасымалдау жүйесінен табиғи газды беру көзімен Шығыс Қазақстан облысы аудандарының елді мекендерін газдандыру техникалық жағынан ақталады деп болжанады, ол қолайлы әлеуметтік-экономикалық жағдайлар жасап қана қоймай, өңірдегі экологиялық ахуалды да жақсартады. 7. Перспективада схеманы іске асыру мерзімі Бас схеманы іске асыру 2030 жылға дейінгі перспективамен кезең-кезеңмен жүзеге асырылатын болады. Базалық сценарий бойынша Бас схеманы іске асыру мынадай болжамды нәтижелерге қол жеткізуді көздейді: 1) газдың тапшылыққа ұшырамайтын балансына қол жеткізу, бұл өнеркәсіптік және энергетикалық кәсіпорындардың болжанатын және мәлімделген газд көлемін оңтайландыруін көздейді; 2) 2030 жылға қарай газды ішкі нарықта пайдалану деңгейі 18 млрд. м3 жетеді; 3) Қазақстан Республикасының халқын газбен қамту деңгейі 56 %-ға жететін болады, бұл 1,6 мыңнан астам елді мекенді газбен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді; 4) жаңа газ құбырлары құрылысының жалпы ұзындығы шамамен 29 мың км құрайтын болады; 5) инвестициялардың болжанатын көлемі шамамен 655,9 млрд. теңгені (2012 жылғы бағалар бойынша) құрайтын болады; 6) жаңадан газдандырылатын аумақтар бойынша газдандыруды іске асырудан алынатын шартты экономикалық нәтиже 2030 жылға қарай шамамен 910 млрд. теңгені құрайтын болады. Бұдан басқа газ саласын дамыту бағдарламасын іске асырудағы маңызды аспект қоршаған ортаға келтірілетін зиянды әсердің төмендетуді қамтамасыз ету болып табылады. Ескертпе: аббревиатуралардың толық жазылуы: МГ – магистральдық газ құбыры СМГ – сұйытылған мұнай газы СТГ – сұйытылған табиғи газ СКГ – сұйытылған көмірсутек газы ТГ – табиғи газ АГТС – автоматтандырылған газ тарату станциялары ГРП – газ реттеуіш пункттер БГРП – басты газ реттеуіш пункттер ГТЖ – газ тарату желілері ГТҚ – газтурбиналық қондырғы ГРдП – газды редукциялау пункттері ШП – шкафтық пункттер ШРП – шкафтық реттегіш пункттер ҚМЖ – құрылыс-монтаж жұмыстары ЖПБ – жөндеу-пайдалану басқармасы ЖӨБ – желілік өндірістік басқарма ОӨБ – орталық өндірістік басқармалар ЖБ – желілік бөлік ГӨС – газ өлшеу станциясы КС – компрессорлық станция ГАС – газ айдау станциясы Энергетикамині – Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі Қаржымині – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі ҰЭМ – Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі ШҚО – Шығыс Қазақстан облысы ОҚО – Оңтүстік Қазақстан облысы БҚО – Батыс Қазақстан облысы АҚ – акционерлік қоғам ҰТЖК – «Қазақтеңізкөлікфлоты» ұлттық теңізде жүзу компаниясы» акционерлік қоғамы РФ – Ресей Федерациясы ТЭН – техникалық-экономикалық негіздеме Қазақстан Республикасын газдандырудың 2015 – 2030 жылдарға арналған бас схемасына 1-қосымша Газбен жабдықтау жүйесінің жұмыс істеп тұрған және салу жоспарланатын объектілері бойынша газ жеткізу схемасы

Қазақстан Республикасын газдандырудың 2015 – 2030 жылдарға арналған бас схемасына 2-қосымша Газбен жабдықтау жүйесінің жұмыс істеп тұрған және салу жоспарланатын объектілері бойынша газды орналастыру схемасы

Қазақстан Республикасын газдандырудың 2015 – 2030 жылдарға арналған бас схемасына 3-қосымша

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2014 жылғы 4 қараша

№1170

Астана, Үкімет Үйі

«Асыл тастарға, оның ішінде өңделмеген табиғи алмастарға және бағалы металдар мен асыл тастардан жасалған зергерлік бұйымдарға сараптама жүргізу жөніндегі уәкілетті ұйымды айқындау және Асыл тастарды, бағалы металдар мен асыл тастардан жасалған зергерлік бұйымдарды Кеден одағына кірмейтін елдерден Қазақстан Республикасының аумағына әкелу және Қазақстан Республикасының аумағынан осы елдерге әкету, Кимберлий үдерісінің сертификаттау схемасын ескере отырып, өңделмеген табиғи алмасты Қазақстан Республикасының аумағына әкелу және Қазақстан Республикасының аумағынан әкету, сондай-ақ бағалы металдар мен асыл тастардан жасалған бұйымдарды таңбалау қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23 қарашадағы №1479 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Асыл тастарға, оның ішінде өңделмеген табиғи алмастарға және бағалы металдар мен асыл тастардан жасалған зергерлік бұйымдарға сараптама жүргізу жөніндегі уәкілетті ұйымды айқындау және Асыл тастарды, бағалы металдар мен асыл тастардан жасалған зергерлік бұйымдарды Кеден одағына кірмейтін елдерден Қазақстан Республикасының аумағына әкелу және Қазақстан Республикасының аумағынан осы елдерге әкету, Кимберлий үдерісінің сертификаттау схемасын ескере отырып, өңделмеген табиғи алмасты Қазақстан Республикасының аумағына әкелу және Қазақстан Республикасының аумағынан әкету, сондайақ бағалы металдар мен асыл тастардан жасалған бұйымдарды таңбалау қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23 қарашадағы №1479 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., №80, 1189-құжат) мынадай өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін: 1) көрсетілген қаулымен бекітілген Асыл тастарды, бағалы металдар мен асыл тастардан жасалған зергерлік бұйымдарды Кеден одағына кірмейтін елдерден Қазақстан Республикасының аумағына әкелу және Қазақстан Республикасының аумағынан осы елдерге әкету қағидаларында: 3-тармақтың 8) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын: «8) мемлекеттік бақылаушы – уәкілетті органның мамандандырылған не Қазақстан Республикасының кеден ісі саласында уәкілетті органы айқындаған кеден бекеттерінде асыл тастарды, бағалы металдар мен асыл тастардан жасалған зергерлік бұйымдарды мемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын және «электрондық үкімет» www.egov.kz веб-порталы арқылы берілген мемлекеттік бақылау актілерінің тізілімін жүргізуді жүзеге асыратын өкілі;»; 11-тармақ мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықтырылсын: «Мемлекеттік бақылаушы «электрондық үкімет» www.egov.kz веб-порталы арқылы берілген актілер тізілімін жүргізуді жүзеге асырады.»; 19-тармақтың 1) тармақшасы алып тасталсын; 20-тармақтың 1) және 6) тармақшалары алып тасталсын; 22-тармақтың бірінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын: «22. Мемлекеттік бақылаушы Қағидалардың 18-тармағында, қажет болса, Қағидалардың 19 (сондай-ақ, осы Қағидаларға 2-қосымшада көрсетілген асыл тастарды қоспағанда, өңделмеген асыл тастардың экспортына арналған лицензияның көшірмесінің болуы), 20 (сондай-ақ, асыл тастардың (гауһардан басқа) экспортына арналған лицензияның көшірмесінің болуы, уәкілетті органның сараптамалық комиссиясының хаттамасының болуы (өзінің сипаттамалары бойынша бірегей санатқа жатқызылуы мүмкін сатып алынған өңделмеген асыл тастарда немесе дайын өнімде асыл тастар болған жағдайда) және 21-тармақтарында көрсетілген құжаттарда қамтылған мәліметтердің дәйектілігін тексереді, тексеруден кейін асыл тастар үшін Ережеге 6-қосымшаға сәйкес нысан бойынша және бағалы металдардан және асыл тастардан жасалған зергерлік бұйымдар үшін Ережеге 9-қосымшага сәйкес нысан бойынша мемлекеттік бақылау актісін (бұдан әрі – акт) ресімдейді.»; екінші бөліктің үшінші абзацы алып тасталсын; 24-тармақ мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықтырылсын: «Мемлекеттік бақылаушы «электрондық үкімет» www.egov.kz веб-порталы арқылы берілген актілер тізілімін жүргізуді жүзеге асырады.»; 2) көрсетілген қаулымен бекітілген Кимберлий үдерісінің сертификаттау схемасын ескере отырып, өңделмеген табиғи алмасты Қазақстан Республикасының аумағына әкелу және Қазақстан Республикасының аумағынан әкету қағидаларында: 6-тармақтың 4) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын: «4) мемлекеттік бақылаушы – уәкілетті органның мамандандырылған не Қазақстан Республикасының кеден ісі саласындағы уәкілетті органы айқындаған кеден бекеттерінде өңделмеген табиғи алмасты мемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын және «электрондық үкімет» www.egov.kz веб-порталы арқылы берілген мемлекеттік бақылау актілерінің тізілімін жүргізуді жүзеге асыратын өкілі»; 14-тармақ мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықтырылсын: «Мемлекеттік бақылаушы «электрондық үкімет» www.egov.kz веб-порталы арқылы берілген актілер тізілімін жүргізуді жүзеге асырады.»; 24-тармақ мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықтырылсын: «Мемлекеттік бақылаушы «электрондық үкімет» www.egov.kz веб-порталы арқылы берілген актілер тізілімін жүргізуді жүзеге асырады.». 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2014 жылғы 4 қараша

№1175

Астана, Үкімет Үйі

Нақты өнім шығару көлемі,%-бен Ғ = Өтеу жоспарланатын сома* ____________________________ Жоспарлы өнім шығару көлемі,%-бен Нақты өнім шығару көлемі бойынша инвестор уәкілетті органға өнімдерді сатуды растайтын құжаттарды және (немесе) Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі уәкілетті органы бекіткен нысан бойынша жылдық деректерді ұсынады. Инвестор өндірісті іске қосу бойынша жұмыс бағдарламасында белгіленген жылдық көрсеткішті орындамаған жағдайда, инвесторға осы көрсеткішті орындау пайызына тепе-тең келетін субсидия көлемі төленеді. Өндірісті іске қосу бойынша жылдық көрсеткіш орындалмаған жағдайда, төленбеген субсидиялар сомасы, (Я) келесі жылдары инвестициялық субсидияны төлеу кестесі мен жылдық көлемдері аяқталғаннан кейінгі жылдары жыл сайынғы негізде мынадай формулаға сәйкес төленеді: (Өтеу жоспарланатын сома Нақты өнім шығару көлемі * - Нақты өтеу сомасы) (заттай көріністе) R= _______________________________________________________ (Жоспарлы өнім шығару көлемі – Нақты өнім шығару көлемі) (заттай көріністе) 18. Уәкілетті орган төленетін инвестициялық субсидия сомасы бойынша шешім қабылданғаннан кейін 2 (екі) жұмыс күні ішінде инвесторға жазбаша хабарлама жібереді. 19. Уәкілетті орган инвестициялық субсидия төлеуді Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасына сәйкес тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджетте көзделген қаражат шегінде жүзеге асырады.

№1179

Астана, Үкімет Үйі

Қызметін ауыстырған және жоғарылаған кезде көтерме жәрдемақыға, көліктің жолақысы үшін және жеке мүлкін тасымалдағаны үшін шығындардың орнын толтыруға құқығы бар ішкі істер органдары қызметкерлері лауазымдарының тізбесін бекіту туралы «Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары туралы» 2014 жылғы 23 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңы 21-бабының 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған қызметін ауыстырған және жоғарылаған кезде көтерме жәрдемақыға, көліктің жолақысы үшін және жеке мүлкін тасымалдағаны үшін шығындардың орнын толтыруға құқығы бар ішкі істер органдары қызметкерлері лауазымдарының тізбесі бекітілсін. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 7 қарашадағы №1180 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарының қылмыстық-атқару жүйесінің пробация қызметі мен полиция қызметкерлері пайдаланатын электрондық бақылау құралдарының тізбесі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2014 жылғы 7 қараша

топтардың алдын ала болу қағидаларында: 1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «1. Осы Ұлттық алдын алу тетігінің қатысушыларынан құралатын топтардың алдын ала болу қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар) 2014 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Қылмыстық атқару кодексінің 46-бабына, «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» 2009 жылғы 18 қыркүйектегі Қазақстан Республикасы Кодексінің 184-8-бабына, «Алкоголизмге, нашақорлық пен уытқұмарлық дертіне шалдыққан ауруларды еріксіз емдеу туралы» 1995 жылғы 7 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының 10-8-бабына, «Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде ұстау тәртібі мен шарттары туралы» 1999 жылғы 30 наурыздағы Қазақстан Республикасы Заңының 46-17-бабына, «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» 2002 жылғы 8 тамыздағы Қазақстан Республикасы Заңының 47-8-бабына, «Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың профилактикасы мен балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы» 2004 жылғы 9 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 33-бабына сәйкес әзірленді.»; 2) «Ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының алдын ала болу бойынша шығыстарын өтеу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 2 сәуірдегі №301 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., №95, 196-құжат): көрсетілген қаулымен бекітілген Ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының алдын ала болу бойынша шығыстарын өтеу қағидаларында: 1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «1. Осы Ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының алдын ала болу бойынша шығыстарын өтеу қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар) 2014 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Қылмыстық-атқару кодексінің 39-бабына, «Халықтық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» 2009 жылғы 18 қыркүйектегі Қазақстан Республикасы Кодексінің 184-1-бабына, «Алкоголизмге, нашақорлық пен уытқұмарлық дертіне шалдыққан ауруларды еріксіз емдеу туралы» 1995 жылғы 7 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының 10-1-бабына, «Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде ұстау тәртібі мен шарттары туралы» 1999 жылғы 30 наурыздағы Қазақстан Республикасы Заңының 46-10-бабына, «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» 2002 жылғы 8 тамыздағы Қазақстан Республикасы Заңының 47-1-бабына, «Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың профилактикасы мен балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы» 2004 жылғы 9 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 26-бабына сәйкес әзірленді.». 3. Мыналардың күші жойылды деп танылсын: 1) «Қылмыстық-атқару инспекциясының пробация қызметі пайдаланатын электрондық бақылау құралдарының тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 26 шілдедегі №977 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., №64, 889-кұжат); 2) «Бас бостандығын шектеу түріндегі жазасын өтеуші адамдарды қадағалауды жүзеге асыру кезінде пайдаланылатын электрондық бақылау құралдарының тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 17 тамыздағы № 1061 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 66, 945-құжат). 4. Осы қаулы 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі және ресми жариялануға тиіс.

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 7 қарашадағы №1179 қаулысымен бекітілген Қызметін ауыстырған және жоғарылаған кезде көтерме жәрдемақыға, көліктің жолақысы үшін және жеке мүлкін тасымалдағаны үшін шығындардың орнын толтыруға құқығы бар ішкі істер орғандары қызметкерлері лауазымдарының тізбесі Ішкі істер министрлігі және оның ведомстволары бойынша (Төтенше жағдайлар комитетін қоспағанда) 1. Ішкі істер министрі. 2. Ішкі істер министрінің бірінші орынбасары. 3. Ішкі істер министрінің орынбасары. 4. Комитет төрағасы. 5. Комитет төрағасының орынбасары. 6. Департамент бастығы. 7. Департамент бастығының орынбасары. 8. Дербес басқарма бастығы. 9. Дербес басқарма бастығының орынбасары. 10. Комитеттің басқарма бастығы. 11. Комитеттің басқарма бастығының орынбасары. 12. Комитеттің дербес бөлімінің бастығы. Астана, Алматы қалаларының, облыстардың және көліктегі ішкі істер департаменттері бойынша 1. Департамент бастығы. 2. Департамент бастығының орынбасары. 3. Қалалық, аудандық, желілік ішкі істер органдарының бастығы. 4. Қалалық, аудандық, желілік ішкі істер органдары бастығының орынбасары. Қылмыстық-атқару жүйесі департаменттері бойынша 1. Департамент бастығы. 2. Департамент бастығының орынбасары. 3. Мекеме бастығы. 4. Мекеме бастығының орынбасары.

1. Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарының қылмыстық-атқару жүйесінің пробация қызметі шартты түрде, бас бостандығын шектеуге сотталғандарға, шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамдарға тиісті бақылауды қамтамасыз ету және олардың жүрген жері туралы ақпарат алу үшін, сондай-ақ ішкі істер органдарының полиция қызметкерлері шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамдарға тиісті бақылауды қамтамасыз ету және олардың жүрген жері туралы ақпарат алу үшін және сот әкімшілік қадағалау белгілеген адамға қатысты жүрген жері туралы ақпарат алу және тиісті әкімшілік қадағалау үшін пайдаланатын электрондық бақылау құралдары дербес бақылау құралдарынан, техникалық құралдардан және мониторинг құрылғыларынан тұрады. 2. Дербес бақылау құралдары: 1) радиоэлектрондық білезік (қашықтықтан сәйкестендіру және оның жүрген жерін қадағалау мақсатында есепте тұрған адамның денесіне тағуға арналған, рұқсатсыз шешу мен корпусты ашуды бақылаудың ішіне орнатылған жүйесі бар электрондық құрылғы); 2) дербес трекер (ГJIOHACC/GPS жаһандық навигациялық спутник жүйесінің дабылы бойынша қашықтықтан сәйкестендіру және оның жүрген жерін қадағалау мақсатында есепте тұрған адамның денесіне тағуға арналған, рұқсатсыз шешу мен корпусты ашуды бақылаудың ішіне орнатылған жүйесі бар электрондық құрылғы); 3) стационарлық бақылау құрылғысы (үй-жайда немесе белгіленген аумақта болу режимін бақылау үшін радиоэлектрондық білезік дабылын үздіксіз тәулік бойы қабылдауды және сәйкестендіруді, сондай-ақ радиоэлектрондық білезікті шешуге және бұзуға әрекет етуді және өзге бұзушылықтарды хабарлауды қамтамасыз ететін есепте тұрған адамдарға арналған электрондық құрылғы); 4) мобильді бақылау құрылғысы (есепте тұрған адамдарға белгілі бір жерден тыс болған кезде стационарлық бақылау құрылғысымен жарақталған радиоэлектрондық білезікпен бірге тағуға арналған, ГJIOHACC/GPS жаһандық навигациялық спутник жүйесінің дабылдары бойынша оның орналасқан жерін қадағалауды, сондай-ақ радиоэлектрондық білезікті шешуге және бұзуға әрекет етуді және өзге бұзушылықтарды хабарлауды қамтамасыз ететін электрондық құрылғы); 5) трансляцияның стационарлық құрылғысы (ГJIOHACC/GPS жаһандық навигациялық спутник жүйесінің сигналынсыз үй-жайда радиосигнал шығаруға және дербес трекердің жұмысын қамтамасыз етуге арналған электрондық құрылғы); 6) дыбыс-бейнебақылаудың стационарлық құрылғысы (есепте тұрған адамды автоматты түрде көзбен шолуға және дауысымен сәйкестендіруге арналған электрондық құрылғы); 7) фото электр-химиялық бақылаудың стационарлық құрылғысы (автоматты түрде көзбен шолып бақылауға және сәйкестендірілетін есепте тұрған адамның ауаға дем шығаруы арқылы қанындағы алкогольдің көлемін анықтауға арналған электрондық құрылғы). 3. Мониторингтің техникалық құралдары мен құрылғылары: 1) мониторинг сервері (қашықтықтан сәйкестендіру, ақпарат алу, өңдеу, сақтау және беру жүйесінің жұмысын қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық-аппараттық кешен); 2) дыбыс-бейнебақылау сервері (көзбен шолу және дауысты сәйкестендіру, ақпаратты жазу, өңдеу, сақтау және беру жүйесінің жұмыс істеуін қамтамасыз етуге арналған бағдарламалық-аппараттық кешен); 3) оператордың автоматтандырылған жұмыс орны (есепте тұрған адамның белгіленген шектеулерді орындауы туралы ақпаратты өңдеуге және бейнелеуге арналған бағдарламалықаппараттық кешен); 4) мониторингтің мобильдік пульті (радиоэлектрондық білезіктердің және дербес трекерлердің сигналдарын қабылдауды және сәйкестендіруді, сондай-ақ есепте тұрған адамның белгіленген шектеулерді орындауы туралы ақпаратты өңдеуді және бейнелеуді қамтамасыз ететін тасымалданатын портативті құрылғылар кешені).

Инвестициялық субсидия беру қағидаларын бекіту туралы «Инвестициялар туралы» 2003 жылғы 8 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңы 18-5-бабының 6-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Инвестициялық субсидия беру қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар) бекітілсін. 2. Осы қаулы 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілетін Қағидалардың 13, 14 және 17-тармақтарын қоспағанда, алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 4 қарашадағы №1175 қаулысымен бекітілген Инвестициялық субсидия беру қағидалары 1. Жалпы ережелер 1. Осы Инвестициялық субсидия беру қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар) «Инвестициялар туралы» 2003 жылғы 8 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі – Заң) 18-5-бабының 6-тармағына сәйкес әзірленді және инвестициялық субсидия беру тәртібі мен шарттарын айқындайды. 2. Осы Қағидаларда пайдаланылатын терминдер мен анықтамалар: 1) инвестициялық субсидия – инвестициялық басым жобаны орындау үшін инвестициялық келісімшарт жасасқан Қазақстан Республикасының заңды тұлғасына өтеусіз және қайтарылмайтын негізде инвестициялық преференция түрінде берілетін бюджеттік субсидия түрі; 2) Қазақстан Республикасының заңды тұлғасы – Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен құрылған заңды тұлға, оның ішінде шетелдік қатысумен құрылған заңды тұлға; 3) инвестициялар жөніндегі уәкілетті орган (бұдан әрі – уәкілетті орган) – Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын, инвестициялық келісімшарттар жасасу және олардың орындалуын бақылау жөніндегі мемлекеттік орган; 4) инвестор – Қазақстан Республикасында инвестицияларды жүзеге асырушы заңды тұлға; 5) инвестициялық басым жоба – тізбесін Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен белгілі бір қызметтің басым түрлері бойынша жаңадан құрылған заңды тұлға іске асыратын және республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және инвестициялық преференциялар беруге өтінім (бұдан әрі – өтінім) берілген күні қолданыста болатын айлық есептік көрсеткіштің екі миллион еселенген мөлшерінен кем емес мөлшердегі инвестицияларды жүзеге асыруды көздейтін инвестициялық жоба; 6) инвестициялық келісімшарт – инвестицияларды жүзеге асыруды және инвестициялық преференциялар беруді көздейтін инвестициялық жобаны іске асыруға арналған шарт. 3. Қазақстан Республикасының жаңадан құрылған заңды тұлғасына инвестициялық субсидия инвестициялық басым жоба бойынша: 1) мыналарды: Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасына сәйкес квазимемлекеттік сектор субъектілерін; Қазақстан Республикасының салық заңнамасына және Қазақстан Республикасының білім туралы заңнамасына сәйкес дербес білім беру ұйымдарын; Қазақстан Республикасының салық заңнамасына және Қазақстан Республикасының арнайы экономикалық аймақтар туралы заңнамасына сәйкес арнайы экономикалық аймақ аумағында қызметін жүзеге асыратын ұйымдарды қоспағанда, республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және өтінім берілген күнге қолданыста болатын айлық есептік көрсеткіштің екі миллион еселенген мөлшерінен кем емес мөлшердегі инвестицияларды жүзеге асыратын, өтінім берілген күнге әрекет ететін Қазақстан Республикасының жаңадан құрылған заңды тұлғасы алушы болып табылса; 2) инвестициялық басым жоба үшін өтінім берген Қазақстан Республикасы заңды тұлғасының құрылтайшысы және (немесе) қатысушысы (акционері) мемлекет және (немесе) квазимемлекеттік сектор субъектісі болып табылмаса; 3) инвестициялық басым жобаны іске асыру үшін қаржыландыру көздері не кепілдіктері ретінде бюджет қаражаты тартылмаса; 4) инвестициялық қызмет концессия шарты шеңберінен тыс жүзеге асырылса; 5) Қазақстан Республикасы Үкіметінің инвестициялық субсидия беру туралы шешімі болса, беріледі. 4. Инвестициялық басым жоба үшін инвестициялық субсидияларды қолдану мақсаттары үшін мынадай шарттарға сай келетін заңды тұлға: 1) заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеудің жүзеге асырылғанына өтінім берілген күнге дейін күнтізбелік он екі айдан аспаса; 2) заңды тұлға инвестициялық басым жобаларды іске асыру үшін айқындалған басым қызмет түрлерінің тізбесіне енгізілген қызмет түрлерін жүзеге асырса; 3) инвестициялық басым жобаны іске асыру бір инвестициялық келісімшарт шеңберінде ғана жүзеге асырылса, Қазақстан Республикасының жаңадан құрылған заңды тұлғасы болып табылады. 2. Инвестициялық субсидия беру тәртібі 5. Инвестициялық субсидия алу үшін Қазақстан Республикасының заңды тұлғасы уәкілетті орган белгілеген нысан бойынша өтінімді уәкілетті органға жібереді. Инвестициялық субсидияны көздейтін өтінім мынадай құжаттар: 1) заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтама; 2) басшысының қолымен және заңды тұлғаның мөрімен расталған заңды тұлға жарғысының көшірмесі; 3) инвестициялық жобаның уәкілетті орган белгілейтін талаптарға сәйкес жасалған бизнес-жоспары; 4) инвестициялық жобаны іске асыру кезінде пайдаланылатын құрылыс- монтаждау жұмыстарының сметалық құнын және тіркелген активтерді, шикізатты және (немесе) материалдарды сатып алуға шығындарды негіздейтін, тізбесі Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленетін құжаттардың басшының қолымен және заңды тұлғаның мөрімен куәландырылған көшірмелері; 5) салық берешегінің, міндетті зейнетақы жарналары және әлеуметтік аударымдар бойынша берешегінің жоқ екендігі туралы тіркеу орны бойынша салық органының анықтамалары; 6) басшының қолымен, заңды тұлғаның мөрімен куәландырылған және Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен мемлекеттік сараптама қорытындысы бар жобалау алдындағы құжаттама болған жағдайда қабылданады. 6. Өтінім беру сәтінде құжаттардың толық болмау фактісі анықталған жағдайда, уәкілетті орган 2 (екі) жұмыс күні ішінде инвесторға жазбаша дәлелді жауап жібереді. 7. Уәкілетті орган өтінім берілген сәттен бастап 10 (он) жұмыс күні ішінде: 1) Қазақстан Республикасы заңды тұлғасының осы Қағидалардың 3-тармағының 1) – 4) тармақшаларында көрсетілген инвестициялық субсидия беру талаптарына сәйкестігін тексереді; 2) инвестициялық жоба бойынша құжаттарды талдауды жүргізеді. 8. Өтінімді қарағаннан кейін уәкілетті орган 3 (үш) жұмыс күні ішінде инвесторға жазбаша дәлелді жауап жібереді. 9. Осы Қағидалардың 3-тармағының талаптарына сәйкес келген жағдайда, уәкілетті орган Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен Қазақстан Республикасының заңды тұлғасына инвестициялық субсидия беру туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулысының жобасын әзірлейді және Қазақстан Республикасының Үкіметіне енгізеді. 10. Инвестициялық субсидия беру туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі қолданысқа енгізілген күнінен бастап уәкілетті орган өтінімді тіркеу журналында тіркейді және өтінім тіркелген сәттен бастап 3 (үш) жұмыс күні ішінде өтінім берушіге жазбаша нысанда жауап жібереді. 11. Уәкілетті орган инвестициялық субсидия беру туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі ресми жарияланған күнінен бастап 10 (он) жұмыс күні ішінде модельдік келісімшарт ережелерін ескере отырып, инвестициялық келісімшартты қол қоюға дайындайды. 12. Уәкілетті орган инвестициялық келісімшартты қол қойылған күнінен бастап 5 (бес) жұмыс күні ішінде тіркейді және ол тіркелген күнінен бастап күшіне енеді.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2014 жылғы 10 қараша

№ 1192

2014 жылғы 10 қараша

Астана, Үкімет Үйі

«Республикалық бюджеттен қаржыландырылатын білім беру ұйымдарында (Қарулы Күштер, басқа да әскерлер мен әскери құралымдар, сондай-ақ арнаулы мемлекеттік органдар үшін мамандар даярлауды жүзеге асыратын білім беру ұйымдарын қоспағанда) жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі, сондай-ақ техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білімі бар мамандар даярлауға 2013 - 2014 оқу жылына арналған мемлекеттік білім беру тапсырысын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 20 мамырдағы № 500 қаулысына өзгерістер енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Республикалық бюджеттен қаржыландырылатын білім беру ұйымдарында (Қарулы Күштер, басқа да әскерлер мен әскери құралымдар, сондай-ақ арнаулы мемлекеттік органдар үшін мамандар даярлауды жүзеге асыратын білім беру ұйымдарын қоспағанда) жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі, сондай-ақ техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білімі бар мамандар даярлауға 2013 - 2014 оқу жылына арналған мемлекеттік білім беру тапсырысын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 20 мамырдағы № 500 қаулысына мынадай өзгерістер енгізілсін: 1) көрсетілген қаулымен бекітілген Республикалық бюджеттен қаржыландырылатын білім беру ұйымдарында жоғары білімі бар мамандар даярлауға 2013 - 2014 оқу жылына арналған мемлекеттік білім беру тапсырысында: мына: « Назарбаев Университетінде студенттерді оқыту үшін

539

1 700 3 400 »

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « Назарбаев Университетінде студенттерді оқыту үшін

539

1 700 4 200 »;

мына: « Оның ішінде Назарбаев Университеті 537 дайындық бөлімінде тыңдаушыларды оқытуға

1 418 2 836 »

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « Оның ішінде Назарбаев Университеті дайындық бөлімінде тыңдаушыларды оқытуға

537

1 418 3 364,2 »;

2) көрсетілген қаулымен бекітілген Республикалық бюджеттен қаржыландырылатын білім беру ұйымдарында жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар мамандар даярлауға 2013-2014 оқу жылына арналған мемлекеттік білім беру тапсырысында: «Магистратураға қабылдау» деген бөлімде: мына: Назарбаев Университеті 97

2 500

5 000 »;

« деген жол мынадай редакцияда жазылсын: Назарбаев Университеті 97

2 500

5 400

»; 3) көрсетілген қаулымен бекітілген «Бюджеттік бағдарламалардың әкімшісі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі болып табылатын білім беру ұйымдарына РhD докторантурасына қабылдау» деген бөлімде: мына: « Назарбаев Университеті 25

2 260,4

4 520,8 »

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: Назарбаев Университеті 25

2 260,4

4 520,8 ».

2. Осы қаулы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2014 жылғы 7 қараша

№1180

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарының қылмыстық-атқару жүйесінің пробация қызметі мен полиция қызметкерлері пайдаланатын электрондық бақылау құралдарының тізбесін бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Ұлттық алдын алу тетігінің қатысушыларынан құралатын топтардың алдын ала болу қағидаларын бекіту туралы» 2014 жылғы 26 наурыздағы № 266 және «Ұлттық алдын алу тетігі қатысушыларының алдын ала болу бойынша шығыстарын өтеу қағидаларын бекіту туралы» 2014 жылғы 2 сәуірдегі № 301 қаулыларына өзгерістер енгізу туралы 2014 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Қылмыстық-атқару кодексінің 15-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына, 169-бабының 1-тармағына және 172-бабының 4-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының ішкі істер органдарының қылмыстықатқару жүйесінің пробация қызметі мен полиция қызметкерлері пайдаланатын электрондық бақылау құралдарының тізбесі бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне мынадай өзгерістер енгізілсін: 1) «Ұлттық алдын алу тетігінің қатысушыларынан құралатын топтардың алдын ала болу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 26 наурыздағы №266 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 24, 176-құжат): көрсетілген қаулымен бекітілген Ұлттық алдын алу тетігінің қатысушыларынан құралатын

№1182

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер пен толықтырулар бекітілсін. 2. Осы қаулыға қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп танылсын. 3. Осы қаулы 2017 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілетін 2-тармақты қоспағанда, ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 10 қарашадағы №1182 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар 1. «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасын (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 4 наурыздағы № 225 қаулысында: көрсетілген қаулымен бекітілген Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасында (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру): «Бағдарламаның мақсаты, міндеттері, нысаналы индикаторлары және іске асыру нәтижелерінің көрсеткіштері» деген 4-бөлім: мынадай мазмұндағы 7-тармақпен толықтырылсын: «7. Бағдарламадан мерзімінен бұрын шығу. Бағдарламадан мерзімінен бұрын шығу үшін Қатысушы Сауықтыру кеңесінің жұмыс органына жүгінеді. Өтінішке кредиторлар комитетінің келісімі және тиісті есептеулерді келтіре отырып, Бағдарламаға қатысушының келешекте кредиттерді (қарыздарды) өз бетімен өтеудің және оларға қызмет көрсетудің ықтимал мүмкіндігінің бар екендігі туралы қаржы ұйымдарының жазбаша қорытындысы қоса беріледі. Қатысушының Бағдарламадан мерзімінен бұрын шығу туралы өтінішін алғаннан кейін Жұмыс органы аталған мәселені Сауықтыру кеңесінде қарауға бастамашылық етеді. Ұсынылған материалдардың, сондай-ақ оңалту (сауықтыру) жоспарының өткен жылдарда іске асырылуын мониторингтеу нәтижелерінің негізінде Сауықтыру кеңесі қатысушының Бағдарламадан мерзімінен бұрын шығуы туралы шешім шығарады. Қатысушы Бағдарламадан мерзімінен бұрын шыққан кезде республикалық бюджеттен алынған субсидияларды қайтару жүргізілмейді. Сауықтыру кеңесі қатысушыны Бағдарламадан мерзімінен бұрын шығару туралы шешім қабылдаған күннен бастап бір жұмыс күні ішінде Сауықтыру кеңесінің жұмыс органы субсидиялау жөніндегі операторды сыйақының пайыздық ставкасының субсидияланатын бөлігін төлеудің тоқтатылғаны туралы жазбаша хабардар етеді және бес жұмыс күні ішінде субсидиялау жөніндегі операторға, қаржы ұйымына, меншік иесіне және қатысушыға субсидиялау шартының бұзылғаны туралы жазбаша хабарлама жібереді. Субсидиялау шарты бұзылғаннан кейін Бағдарламаға қатысушы кредиторлар комитетінің шешімі негізінде кредиторлар комитетімен келісілген қорытынды есепті қоса бере отырып, жеделдетілген оңалту рәсімінің тоқтатылғаны туралы өтінішпен сотқа жүгінеді.». 2. «Сауықтыру жөніндегі кеңес құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 17 маусымдағы № 660 қаулысында: көрсетілген қаулымен бекітілген Сауықтыру жөніндегі кеңес туралы ережеде: 4-тармақ мынадай мазмұндағы 4-2) тармақшамен толықтырылсын: «4-2) қатысушыны Бағдарламадан мерзімінен бұрын шығару туралы шешім шығарады;». 3. «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасы (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) шеңберінде сыйақының пайыздық ставкасын субсидиялау қағидасын бекіту және «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасын (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 4 наурыздағы №225 қаулысына толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 8 қыркүйектегі № 1031 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 53, 755-құжат): көрсетілген қаулымен бекітілген Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасы (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) шеңберінде сыйақының пайыздық ставкасын субсидиялау қағидасында: 25 және 26-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын: «25. Субсидиялау мынадай: 1) Бағдарламаға сәйкес Сауықтыру кеңесінің шешімі бойынша қатысушы Бағдарламадан шығарылған; 2) Бағдарламаға сәйкес Сауықтыру кеңесінің шешімі бойынша қатысушы Бағдарламадан мерзімінен бұрын шығарылған; 3) қатысушы кредит және (немесе) лизингтік операциялар бойынша негізгі борышты мерзімінен бұрын толық (ішінара) өтеген, облигацияларды мерзімнен бұрын толық сатып алған жағдайларда тоқтатылады. 26. Сауықтыру кеңесі қатысушыны Бағдарламадан шығару туралы (Бағдарламадан мерзімінен бұрын шығару туралы) шешім қабылдаған күннен бастап бір жұмыс күні ішінде уәкілетті орган субсидиялау жөніндегі операторды сыйақының пайыздық ставкасының субсидияланатын бөлігін төлеудің тоқтатылғаны туралы жазбаша хабардар етеді және бес жұмыс күні ішінде субсидиялау жөніндегі операторға, қаржы ұйымына және қатысушыға және қатысушының меншік иелеріне субсидиялау шартының бұзылғаны туралы жазбаша хабарлама жібереді.». Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 10 қарашадағы №1182 қаулысына қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің күші жойылған кейбір шешімдерінің тізбесі 1. «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасын (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 4 наурыздағы № 225 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 53, 755-құжат). 2. «Шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кәсіпорындардың және акцияларының (үлестерінің) бақылау пакеті мемлекетке тиесілі ұйымдардың қаржылық қызметтерді сатып алуының кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 14 қыркүйектегі №960 қаулысына толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 20 мамырдағы № 553 қаулысы.

(Соңы 15-бетте).


«КЕЛІСІЛГЕН» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрi Б. Жұмағұлов ______________ 2013 жылғы «____» ____________ «КЕЛІСІЛГЕН» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрi С. Қайырбекова ______________ 2013 жылғы 9 қыркүйек «КЕЛІСІЛГЕН» Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтiк қорғау министрі Т. Дүйсенова ______________ 2013 жылғы 26 қыркүйек «КЕЛІСІЛГЕН» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрi А. Сәрінжіпов ______________ 2013 жылғы 16 қыркүйек Мемлекеттік статистика органдары құпиялылығына кепілдік береді Конфиденциальность гарантируется органами государственной статистики Жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны Статистическая форма общегосударственного статистического наблюдения Аумақтық статистика органына тапсырылады Представляется территориальному органу статистики Статистикалық нысанды www.stat.gov.kz сайтынан алуға болады Статистическую форму можно получить на сайте www.stat.gov.kz

Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі төрағасының 2013 жылғы 27 қыркүйектегі № 227 бұйрығына 1-қосымша Приложение 1 к приказу Председателя Агентства Республики Казахстан по статистике от 27 сентября 2013 года № 227

Статистикалық нысанды толтыруға жұмсалған уақыт, сағат (қажеттiсiн қоршаңыз) Время, затраченное на заполнение статистической формы, час (нужное обвести) 1 сағатқа 40 сағаттан 1-2 2-4 4-8 8-40 дейiн артық до 1 часа более 40 часов

7.1

1.2

7.2 Қайта қабылдау немесе басқа ұйымдардан ауысу тәртібімен қабылданды Зачислено в порядке восстановления или перевода из других организаций

Есепті жылы оқуын бітіргенге дейін шығып кеткендер саны Численность выбывших до окончания учебы в отчетном году

3

4

Белгіленген мерзімінен астам уақыт даярлықтан өткен оқитындар саны Численность обучающихся, проходивших подготовку свыше установленного срока 5

7.2.1 7.2.2

Жол коды Код строки

Көрсеткіш атауы Наименование показателя

А

Б

1

Докторанттар саны, барлығы Докторанты, всего Численность докторантов, всего соның ішінде: в том числе: бейін бойынша докторлар доктора по профилю философия докторлары (PhD) доктора философии (PhD)

1.1 1.2

Есепті жыл басындағы оқитындар саны Численность обучающихся

Есепті жылы қабылданды Принято в отчетном году

Қайта қабылдау немесе басқа ұйымдардан ауысу тәртібімен қабылданды Зачислено в порядке восстановления или перевода из других организаций

1

2

3

Есепті жылы оқуын бітіргенге дейін шығып кеткендер саны Численность выбывших до окончания учебы в отчетном году 4

Даярлықтан белгіленген мерзімінен астам уақыт өткен оқитындар саны Численность обучающихся, проходивших подготовку свыше установленного срока

Мамандық атауы Наименование показателя

А

Б

1

Барлығы Х Всего соның ішінде: в том числе: Мамандығы бойынша барлығы Всего по специальности соның ішінде мыналардың есебінен оқитындар: в том числе обучающихся за счет: мемлекеттік білім беру тапсырысы государственного образовательного заказа білім беру қызметтерін сатып алу покупки образовательных услуг одан мыналардың есебінен: из них за счет: кәсіпорындар қаражаты средств предприятий халық қаражаты средств населения Мамандығы бойынша барлығы Всего по специальности соның ішінде мыналардың есебінен оқитындар: в том числе обучающихся за счет: мемлекеттік білім беру тапсырысы государственного образовательного заказа білім беру қызметтерін сатып алу покупки образовательных услуг одан мыналардың есебінен: из них за счет: кәсіпорындар қаражаты средств предприятий

2

2.1

2.2

2.2.1 2.2.2 3

3.1

3.2

3.2.1

3.2.2 4

4.1

4.2

4.2.1 4.2.2 5

5.1

5.2

халық қаражаты средств населения Мамандығы бойынша барлығы Всего по специальности соның ішінде мыналардың есебінен оқитындар: в том числе обучающихся за счет: мемлекеттік білім беру тапсырысы государственного образовательного заказа білім беру қызметтерін сатып алу покупки образовательных услуг одан мыналардың есебінен: из них за счет: кәсіпорындар қаражаты средств предприятий халық қаражаты средств населения Мамандығы бойынша барлығы Всего по специальности соның ішінде мыналардың есебінен оқитындар: в том числе обучающихся за счет: мемлекеттік білім беру тапсырысы государственного образовательного заказа білім беру қызметтерін сатып алу покупки образовательных услуг одан мыналардың есебінен: из них за счет:

Басшы Руководитель

Есепті жылы магистранттарды қабылдау Прием магистрантов в отчетном году

В

1

2

Есепті жыл соңындағы магистранттар саны Численность магистрантов

3

4

Одан: Из них:

Есепті жылы докторанттарды қабылдау Прием докторантов в отчетном году

бейін бойынша докторлар доктора по профилю

Х

1.2

философия докторлары (PhD) доктора философии (PhD) соның ішінде мамандықтар бойынша в том числе по специальностям

Х

1

2

Есепті жылдың соңындағы докторанттар саны Численность докторантов

3

5

6

Көрсеткіш атауы Наименование показателя

А

4

5

Одан: Из них:

диссертация қорғаумен с защитой диссертации

6

7

8

7

8

Оқитындардың саны Численность обучающихся магистранттар докторанттар магистранты докторанты

Б

1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9 1.10 1.11 1.12 1.13 1.14 1.15

1

2

7. Магистранттар мен докторанттардың санын ұлттар бойынша бөліп көрсетіңіз, адам Укажите численность магистрантов и докторантов в разбивке по национальностям, человек Жол коды Код строки

Ұлт атауы Наименование национальности

А

Б

1

Барлығы Всего одан: из них: қазақтар казахи орыстар русские украиндар украинцы белорустар белорусы өзбектер узбеки қырғыздар кыргызы грузиндер грузины әзірбайжандар азербайджанцы тәжіктер таджики армяндар армяне түркімендер туркмены татарлар татары дүнгендер дунгане кәрістер корейцы немістер немцы ұйғырлар уйгуры басқа ұлттарды көрсетіңіз* укажите другие национальности

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9 1.10 1.11 1.12 1.13 1.14 1.15 1.16 2.

2.1

Есепті жылы Оқитындардың саны Есепті жылы қабылданды Численность обучаюбітіргендер Принято в отчетном щихся Выпущено в отчетгоду ном году магидоктормагидоктормагидокторстранттар анттар странттар анттар странттар анттар магистран- докторанты магистран- докторанты магистран- докторанты ты ты ты 1 2 3 4 5 6

2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

8. Магистранттар мен докторанттардың келген елдері бойынша санын көрсетіңіз, адам Укажите численность магистрантов и докторантов по странам прибытия, человек Жол Көрсеткіш атауы коды Наименование показателя Код строки

А 1 2 3

Б Барлығы Всего Қазақстан Республикасы Республика Казахстан ТМД2 мемлекеттерінен Из стран СНГ

Қабылдау Прием

Оқитындардың саны Численность обучающихся магидоктор- магидокторстрант- анттар странт- анттар тар доктор- тар доктормагисанты магисанты транты транты

Бітірген Выпуск магистранттар магистранты

докторанттар докторанты

1

5

6

2

3

4

_______________________ 1 Мұнда және бұдан әрі қосымша мамандықтар және 7-бөлімде - ұлттар болған жағдайда бос жолдарда жалғастыру Здесь и далее в пустых строках продолжить при наличии дополнительных специальностей и национальностей – в разделе 7 2 ТМД-Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы СНГ-Содружество Независимых Государств Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі төрағасының 2013 жылғы 27 қыркүйектегі № 227 бұйрығына 2-қосымша «Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру туралы есеп» жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын (коды 1291104, индексі 1-НК, кезеңділігі жылдық) толтыру жөніндегі нұсқаулық

Барлығы Всего одан: из них: 20 жас және одан кіші лет и менее 21 жас лет 22 жас лет 23 жас лет 24 жас лет 25 жас год 26 жас года 27 жас года 28 жас года 29 жас лет 30-34 жас года 35-39 жас лет 40-49 жас лет 50-59 жас лет жас және одан үлкен лет и старше

1.1 диссертация қорғаумен с защитой диссертации

_____________________________ ____________________________ тегі, аты және әкесінің аты қолы фамилия, имя и отчество подпись

Мөрдің орны (бар болған жағдайда) Место для печати (при наличии)

1.1

1

_____________________________ ____________________________ аты-жөні телефон фамилия

Бас бухгалтер Главный бухгалтер _____________________________ ____________________________ тегі, аты және әкесінің аты қолы фамилия, имя и отчество подпись

6. Магистранттар мен докторанттардың жасы бойынша санын көрсетіңіз, адам Укажите численность магистрантов и докторантов по возрасту, человек

Маман дық коды Код специаль ности

__________________________

Орындаушы Исполнитель

Көрсеткіш атауы Наименование показателя

Жол коды Код строки

Мекенжайы Адрес__________________________

Электрондық пошта мекенжайы Адрес электронной почты ___________________________

Б В Докторанттар саны, Х барлығы Численность докторантов, всего соның ішінде: в том числе:

1.3

4. Магистранттардың жалпы саны, оларды мамандықтар бойынша қабылдау және бітіртіп шығару, адам Общая численность магистрантов, их прием и выпуск по специальностям, человек Жол коды Код строки

Телефон

А 1

5

Әзірбайжан Азербайджан Армения Республикасы Республика Армения Беларусь Республикасы Республика Беларусь Қырғызстан Республикасы Республика Кыргызстан Молдова Республикасы Республика Молдова Ресей Федерациясы Российская Федерация Тәжікстан Республикасы Республика Таджикистан Түркіменстан Туркменистан Өзбекстан Республикасы Республика Узбекистан Украина Алыс шетелден Из дальнего зарубежья

Атауы Наименование___________________

5. Докторанттардың жалпы саны, оларды қабылдау және бітіртіп шығару (мамандықтар бойынша), адам Общая численность докторантов, их прием и выпуск (по специальностям), человек

3. Докторанттар санының қозғалысы, адам Движение численности докторантов, человек Жол коды Код строки

3.9 3.10 4

одан әйелдер из них женщин

1.1

1

Есепті жылы жоғары оқу орындарын бітіргендер санынан қабылданды Принято из числа окончивших высшие учебные заведения в отчетном году 2

3.8

барлығы, всего

Б Магистранттар, барлығы Магистранты, всего оның ішінде, бағыты бойынша: в том числе по направлению: ғылымипедагогикалық научно-педагогическое бейіндік профильное

Оқитындар саны Численность обучающихся

3.7

әйелдер, барлығы женщин, всего

А 1

Көрсеткіш атауы Наименование показателя

3.6

Есепті жылы бітірген докторанттар, барлығы Выпуск докторантов в отчетном году

Жол коды Код строки

3.5

одан әйелдер из них женщин

2. Магистранттар санының қозғалысы, адам Движение численности магистрантов, человек

3.4

барлығы всего

1.5

6.2.1

3.3

Мамандық коды Код специальности

1.4

6.2

7

ұлттық зерттеу университеті национальный исследовательский университет зерттеу университеті исследовательский университет университет университет академия академия ғылыми ұйым научная организация

1.3

6.1

6.2.2

1. Ұйымның түрін «V» белгісімен белгілеңіз Отметьте знаком «V» вид организации

1.2

6

3.2

одан әйелдер из них женщин

БСН коды код БИН

1.1

5.2.2

3.1

барлығы всего

Тапсыру мерзімі: 2014 жылдың 5 қантары – 2013 жылға, 2014 жылдың 5 қазаны – 2014 жылға. Срок представления: 5 января 2014 года – за 2013 год, 5 октября 2014 года – за 2014 год.

одан әйелдер из них женщин

«Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасының Заңының 12-бабының 2) және 7) тармақшаларына сәйкес, бұйырамын: 1. Мыналар: 1) «Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру туралы есеп (коды 1291104, индексі 1-НК, кезеңділігі жылдық)» жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 1-қосымшасына сәйкес; 2) «Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру туралы есеп» (коды 1291104, индексі 1-НК, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 2-қосымшасына сәйкес; 3) «Техникалық және кәсіптік білім беру туралы есеп» (коды 1301104, индексі 2-НК, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 3-қосымшасына сәйкес; 4) «Техникалық және кәсіптік білім беру туралы есеп» (коды 1301104, индексі 2-НК, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 4-қосымшасына сәйкес; 5) «Жоғары оқу орнының есебі» (коды 1311104, индексі 3-НК, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 5-қосымшасына сәйкес; 6) «Жоғары оқу орнының есебі» (коды 1311104, индексі 3-НК, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 6-қосымшасына сәйкес; 7) «Тұруды қамтамасыз ете отырып әлеуметтік қызмет көрсетуді ұсыну жөніндегі ұйымның есебі» (коды 1401104, индексі 3-әлеуметтік қамсыздандыру, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 7-қосымшасына сәйкес; 8) «Тұруды қамтамасыз ете отырып әлеуметтік қызмет көрсетуді ұсыну жөніндегі ұйымның есебі» (коды 1401104, индексі 3-әлеуметтік қамсыздандыру, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 8-қосымшасына сәйкес; 9) «Еңбек қызметімен байланысты жарақаттану және кәсіптік сырқаттар туралы есеп» (коды 1381104, индексі 7-ЖКС, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 9-қосымшасына сәйкес; 10) «Еңбек қызметімен байланысты жарақаттану және кәсіптік сырқаттар туралы есеп» (коды 1381104, индексі 7-ЖКС, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 10-қосымшасына сәйкес; 11) «Денсаулық сақтау мен әлеуметтік қызмет көрсету саласында көрсетілген қызметтердің көлемі туралы есеп» (коды 1361102, индексі Қызметтер (денсаулық), кезеңділігі тоқсандық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 11-қосымшасына сәйкес; 12) «Денсаулық сақтау мен әлеуметтік қызмет көрсету саласында көрсетілген қызметтердің көлемі туралы есеп» (коды 1361102, индексі Қызметтер (денсаулық), кезеңділігі тоқсандық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 12-қосымшасына сәйкес; 13) «Білім беру ұйымының көрсеткен қызметтері туралы есеп» (коды 1371102, индексі Білім беру қызметтері, кезеңділігі тоқсандық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 13-қосымшасына сәйкес; 14) «Білім беру ұйымының көрсеткен қызметтері туралы есеп» (коды 1371102, индексі Білім беру қызметтері, кезеңділігі тоқсандық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 14-қосымшасына сәйкес; 15) «Денсаулық сақтау (әлеуметтік қызмет) ұйымдарының қаржы-шаруашылық қызметінің негізгі көрсеткіштері туралы есеп» (коды 1351104, индексі Әлеуметтік қаржы (денсаулық сақтау), кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 15-қосымшасына сәйкес; 16) «Денсаулық сақтау (әлеуметтік қызмет) ұйымдарының қаржы-шаруашылық қызметінің негізгі көрсеткіштері туралы есеп» (коды 1351104, индексі Әлеуметтік қаржы (денсаулық сақтау), кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 16-қосымшасына сәйкес; 17) «Білім беру ұйымдарының қаржы-шаруашылық қызметінің негізгі көрсеткіштері туралы есеп» (коды 1341104, индексі Әлеуметтік қаржы (білім беру), кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 17-қосымшасына сәйкес; 18) «Білім беру ұйымдарының қаржы-шаруашылық қызметінің негізгі көрсеткіштері туралы есеп» (коды 1341104, индексі Әлеуметтік қаржы (білім беру), кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 18-қосымшасына сәйкес бекітілсін; 19) «Денсаулық сақтау ұйымдарының желілері, кадрлары және қызметі туралы есеп» жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрықтың 19-қосымшасына сәйкес; 20) «Денсаулық сақтау ұйымдарының желілері, кадрлары және қызметі туралы есеп» (коды 7011104, индексі 1-денсаулық, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрықтың 20-қосымшасына сәйкес. 2. Осы бұйрықтың 21-қосымшасына сәйкес Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі бұйрықтарының күші жойылды деп танылсын. 3. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің Стратегиялық даму департаменті Заң департаментімен бірлесіп заңнамада белгіленген тәртіппен: 1) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуді қамтамасыз етсін; 2) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлігінде мемлекеттiк тiркелгеннен кейiн күнтiзбелiк он күн iшiнде бұқаралық ақпарат құралдарына ресми жариялауға жіберсін; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің Интернет-ресурсында міндетті түрде жариялануын қамтамасыз етсін. 4. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің Стратегиялық даму департаменті осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің құрылымдық бөлімшелеріне және аумақтық органдарына жұмыста басшылыққа алу үшін жолдасын. 5. Осы бұйрықтың орындалуын бақылауды өзіме қалдырамын. 6. Осы бұйрық ресми жариялауға жатады және 2014 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі. Төраға Ә. СМАЙЫЛОВ.

Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру саласындағы мамандарды дайындауды жүргізетін жоғары оқу орындары мен ғылыми ұйымдар тапсырады. Представляют высшие учебные заведения и научные организации, осуществляющие подготовку специалистов в области послевузовского образования.

барлығы всего

Әлеуметтік статистика бойынша жалпымемлекеттік статистикалықбайқаулардың статистикалық нысандары мен оларды толтыру жөніндегі нұсқаулықтарды бекіту туралы

жыл год

Есепті жылы бітірген магистранттар, барлығы Выпуск магистрантов в отчетном году, всего әйелдер, барлығы женщин, всего

Астана қаласы

Есепті кезең Отчетный период

одан әйелдер из них женщин

№227

Жылдық Годовая

кәсіпорындар қаражаты средств предприятий халық қаражаты средств населения Мамандығы бойынша барлығы Всего по специальности соның ішінде мыналардың есебінен оқитындар: в том числе обучающихся за счет: мемлекеттік білім беру тапсырысы государственного образовательного заказа білім беру қызметтерін сатып алу покупки образовательных услуг одан мыналардың есебінен: из них за счет: кәсіпорындар қаражаты средств предприятий халық қаражаты средств населения Мамандығы бойынша барлығы* Всего по специальности1 соның ішінде мыналардың есебінен оқитындар: в том числе обучающихся за счет: мемлекеттік білім беру тапсырысы государственного образовательного заказа білім беру қызметтерін сатып алу покупки образовательных услуг одан мыналардың есебінен: из них за счет: кәсіпорындар қаражаты средств предприятий халық қаражаты средств населения

5.2.1

Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру туралы есеп Отчет о послевузовском образовании

барлығы всего

Қазақстан Республикасы статистика агенттігінің бұйрығы

Статистикалық нысан коды 1291104 Код статистической формы 1291104 1-НК

одан әйелдер из них женщин

3. «Сауықтыру жөніндегі кеңес құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 17 маусымдағы № 660 қаулысы. 4. «Салалық органдардың кәсіпорынның Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасының (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) талаптарына сәйкестігіне сараптамалық қорытынды беру қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 27 маусымдағы № 711 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 43, 569-күжат). 5. «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасы (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) шеңберінде консультанттардың қызметтеріне ақы төлеуді республикалық бюджеттен бірлесіп қаржыландыру қағидасын бекіту және «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасын (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 4 наурыздағы № 225 қаулысына толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 шілдедегі № 783 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж, № 46, 621-қүжат). 6. «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасы (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) шеңберінде сыйақының пайыздық ставкасын субсидиялау қағидасын бекіту және «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасын (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 4 наурыздағы № 225 қаулысына толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 8 қыркүйектегі №1031 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011ж, № 53, 755-құжат). 7. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің жылғы 19 қарашадағы № 1355 қаулысы. 8. «Сауықтыру жөніндегі кеңес құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 17 маусымдағы №660 қаулысына өзгеріс енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 31 наурыздағы №409 қаулысы. 9. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің жылғы 2 тамыздағы № 1016 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж, № 65, 913-құжат). 10. «Сауықтыру жөніндегі кеңес құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 17 маусымдағы № 660 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 24 желтоқсандағы № 1663 қаулысы. 11. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің жылғы 7 наурыздағы № 224 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., №20, 332-құжат). 12. «Сауықтыру жөніндегі кеңес құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 17 маусымдағы № 660 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 26 наурыздағы № 275 қаулысы. 13. «Сауықтыру жөніндегі кеңес құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 17 маусымдағы № 660 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 31 желтоқсандағы № 1473 қаулысы. 14. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 19 ақпандағы № 117 қаулысы (Қазақстан Республикасының ГІҮАЖ-ы, 2014 ж., № 8, 77-құжат). 15. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне және Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің өкімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 сәуірдегі № 329 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне және Қазақстан Республикасы ПремьерМинистрінің өкімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 51-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 26, 212-құжат). 16. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасын (бәсекеге қабілетті «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасы (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) шеңберінде сыйақының пайыздық ставкасын субсидиялау қағидасын бекіту және «Дағдарыстан кейін қалпына келтіру бағдарламасын (бәсекеге қабілетті кәсіпорындарды сауықтыру) бекіту туралы» 2011 жылғы 4 наурыздағы» 2011 жылғы 8 қыркүйектегі №1031 қаулыларына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 16 мамырдағы №495 қаулысы. 17. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне және Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің өкімдеріне өзгерістер енгізу және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің және Қазақстан Республикасы ПремьерМинистрінің өкімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 4 қыркүйектегі №970 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне және Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің өкімдеріне енгізілетін өзгерістердің 45-тармағы.

Мемлекеттік статистиканың тиісті органдарына алғашқы статистикалық деректерді тапсырмау, уақтылы тапсырмау, дәйексіз деректерді беру «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Қазақстан Республикасы Кодексінің 381-бабында көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтар болып табылады. Непредставление, несвоевременное представление, представление недостоверных первичных статистических данных в соответствующие органы государственной статистики являются административными правонарушениями, предусмотренными статьей 381 Кодекса Республики Казахстан «Об административных правонарушениях».

барлығы всего

(Соңы. Басы 14-бетте).

2013 жылғы 27 қыркүйек

15

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

1. Осы «Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру туралы есеп» жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын (коды 1291104, индексі 1-НК, кезеңділігі жылдық) толтыру жөніндегі нұсқаулық «Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 12-бабы 7) тармақшасына сәйкес әзірленді және «Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру туралы есеп» жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын (коды 1291104, индексі 1-НК, кезеңділігі жылдық) толтыруды нақтылайды. 2. Келесі анықтамалар осы статистикалық нысанды толтыру мақсатында қолданылады: 1) магистрант – магистратурада білім алатын адам; 2) магистратура – тиісті мамандығы бойынша «магистр» академиялық дәрежесі беріле отырып, ғылыми және педагог кадрлар даярлауға бағытталған, жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің кәсіптік білім беретін оқу бағдарламасы; 3) резидентура – клиникалық мамандықтар бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі терендетілген медициналық білім алу нысаны. 4) ғылым кандидаты, ғылым докторы – ізденушілердің диссертациялар қорғауы негізінде берілген ғылыми дәрежелер; 5) докторант – докторантурада білім алатын адам; 6) докторантура – философия докторы (PhD), бейіні бойынша доктор ғылыми дәрежесі беріле отырып, ғылыми және педагог кадрларды даярлауға бағытталған, жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің кәсіптік білім беретін оқу бағдарламасы; 7) философия докторы (PhD), бейіні бойынша доктор – тиiстi мамандықтар бойынша докторантураның кәсiптік білім беретін оқу бағдарламаларын меңгерген және диссертация қорғаған адамдарға берiлетiн ғылыми дәреже. 3. Статистикалық нысан жоғары оқу орнының немесе ғылыми ұйының оқу бөліміндегі, бухгалтериясындағы, кадрлар бөлімі мен басқа құрылымдық бөлімшелеріндегі бастапқы есепке алу құжаттамасының деректері (магистратураға, докторантураға қабылдау, ауыстыру, бітіруі, диссертацияны қорғауға рұқсат беру, магистранттарды, докторанттарды шығару туралы бұйрықтар және басқа да құжаттар) негізінде құрастырылады. Магистратура және докторантура мамандықтары бойынша деректер 2009 жылғы 20 наурыздағы №131-од Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігі Техникалық реттеу және метрология комитетімен (Мемстандартпен) бекітілген «Қазақстан Республикасының жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі мамандықтар жіктеуіші» Қазақстан Республикасы мемлекеттік жіктеуішіне сәйкес толтырылады. 4.1-бөлімде көрсетілген торларға тиісті белгіні қою қажет. 5. 2-бөлімде магистранттар санының қозғалысы туралы деректер келтіріледі (резидентура бойынша деректер магистратура бойынша бөлімдерге жатады): 2-бағанда 4-бөлімде тиісінше, 1-бағандағы 1-жолы бойынша көрсетілген, есепті жылы жоғары оқу орнын бітірген, магистратураға қабылданғандардың жалпы санына қосылатын, магистранттардың саны келтіріледі. 3-бағанда оқуға қайта қабылдау тәртібімен магистратураға қабылданған немесе басқа ұйымдардан ауыстырылған адамдардың саны келтіріледі. Бұл магистранттар 4-бөлімнің тиісінше 1 және 2- бағандарында көрсетілген қабылданғандардың санына енгізілмейді. 4-бағанда магистратураны аяқтағанға дейін әр түрлі себептер бойынша шығарылған магистранттардың жалпы саны көрсетіледі. 5-бағанда осы магистранттардың саны 4 - бөлімде тиісінше көрсетілген магистранттардың жалпы санына қосылады. 6. 3-бөлімде докторанттар санының қозғалысы туралы мәліметтер көрсетіледі. 2-баған бойынша докторанттардың қабылдануы көрсетіледі; 3-бағанда оқуға қайта қабылдау немесе басқа ұйымдардан ауыстыру тәртібімен докторантураға қабылданған адамдардың саны келтіріледі. Бұл докторанттар 5-бөлімде тиісінше 1 және 2- бағандарда көрсетілген қабылданғандардың санына енгізілмейді. 4-бағанда – докторантураны аяқталғанға дейін әртүрлі себептер бойынша докторанттардың жалпы саны көрсетіледі. 5-бағанда - көрсетілген мерзімнен артық уақыт докторанттық дайындықтан өткендер. Бұл докторанттардың саны тиісінше 5-бөлімде көрсетілген докторанттардың жалпы санына қосылады. 7. 4-бөлімде барлық магистранттар, оларды мамандықтар бойынша қабылдау және бітіртіп шығару туралы мәліметтер келтіріледі: 1-жол бойынша қабылданған, оқып жатқан және осы ұйымның магистратурасын бітірген барлық магистранттар мамандықтар бойынша бөліністе енгізіледі. Олар туралы мәліметтер магистранттар туралы жалпы деректерге тиісті көрсеткіштер бойынша қосылады. 1, 3, 5-бағандарда барлық жолдар бойынша есепті жылы магистратураға қабылданған магистранттар, магистратурада оқып жатқан және есепті жылы магистратураны нақты бітіріп шыққан магистранттардың саны көрсетіледі; 2, 4, 6, 8-бағандарда магистранттардың 1, 3, 5, 7-бағандарда көрсетілген жалпы санынан тиісті көрсеткіштер бойынша магистрант әйелдер туралы деректер келтіріледі. 7-бағанда магистрлік диссертацияны қорғаған магистранттардың саны туралы деректер келтіріледі. 8. 5-бөлімде қабылдау, оқитындардың саны, нақты бітіріп шыққандары, соның ішінде диссертацияны қорғаумен және докторанттардың саны туралы мәліметтер келтіріледі. Осы деректер 1-жолда жалпы саны ретінде, сондай-ақ 2-жолда бейініне сәйкес докторлар бойынша бөліністе және 3-жолда философия докторлары (PhD) – соның ішінде мамандықтар бойынша бөліністе көрсетіледі. Мамандықтар бойынша деректер әр саланың шегінде қосындыланады; 1, 3, 5-бағандарда барлық жолдар бойынша есепті жылы докторантураға қабылданған докторанттардың саны, есепті жылы докторантурада оқып жатқандардың саны және докторантураны нақты бітіріп шыққан докторанттардың саны көрсетіледі. 2, 4, 6, 8-бағандарда докторанттардың 1, 3, 5, 7-бағандарда көрсетілген жалпы санынан тиісті көрсеткіштер бойынша докторант әйелдер туралы деректер келтіріледі. 7-бағанда докторлық диссертацияны қорғаған докторанттардың саны туралы деректер келтіріледі. 9. 6-бөлімде магистранттардың және докторанттардың жасы бойынша саны көрсетіледі. Оқитындардың жасы 1 қаңтардағы жағдай бойынша жасына қарай анықталады. 10. 7 және 8 - бөлімдерде магистранттардың және докторанттардың ұлттары және тиісінше келген елдері бойынша саны көрсетіледі. Осы нысанды тапсыру қағаз тасығышта және электронды форматта жүзеге асырылады. Нысанды электронды форматта толтыру Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі Интернетресурсының (www.stat.gov.kz) «On-line есептер» бөлімінде орналастырылған бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалану арқылы іске асырылады. Ескертпе: Х – осы айқындама толтыруға жатпайды. 11. Арифметикалық-логикалық бақылау: 1) 2-бөлім «Магистранттар санының қозғалысы»: 1 жолына = ∑ 1.1 және 1.2 жолдардың әрбір баған үшін 2) 3-бөлім «Докторанттар санының қозғалысы»: 1 жолына = ∑ 1.1 және 1.2 жолдардың әрбір баған үшін 3) 4-бөлім «Магистранттардың жалпы саны, оларды мамандықтар бойынша қабылдау және бітіртіп шығару»: 1-жол = ∑ 2, 3, 4, 5, 6, 7.тағы сол сияқты жолдардың әрбір баған үшін 2-жол = ∑ 2.1, 2.2-жолдардың әрбір баған үшін 3-жол = ∑ 3.1, 3.2-жолдардың әрбір баған үшін 4-жол = ∑ 4.1, 4.2-жолдардың әрбір баған үшін 5-жол = ∑ 5.1, 5.2-жолдардың әрбір баған үшін 6 жол = ∑ 6.1, 6.2 жолдардың әрбір баған үшін 7 жол = ∑ 7.1, 7.2 жолдардың әрбір баған үшін 2.2-жол = ∑ 2.2.1, 2.2.2-жолдардың әрбір баған үшін 3.2-жол = ∑ 3.2.1, 3.2.2-жолдардың әрбір баған үшін 4.2-жол = ∑ 4.2.1, 4.2.2-жолдардың әрбір баған үшін 5.2-жол = ∑ 5.2.1, 5.2.2-жолдардың әрбір баған үшін 6.2-жол = ∑ 6.2.1, 6.2.2-жолдардың әрбір баған үшін 7.2-жол = ∑ 7.2.1, 7.2.2- жолдардың әрбір баған үшін 2-баған ≤ 1-бағаннан 4-баған ≤ 3-бағаннан 6-баған ≤ 5-бағаннан 7-баған ≤ 5-бағаннан 8-баған ≤ 7-бағаннан; 4) 5-бөлім «Докторанттардың жалпы саны, оларды мамандықтар бойынша қабылдау және бітіртіп шығару»: 1-жол = ∑ 1.1 және 1.2 жолдардың әрбір баған үшін; 1-жол = ∑ «соның ішінде мамандықтар бойынша» жолдардың әрбір баған үшін; 2-баған ≤ 1-бағаннан 4-баған ≤ 3-бағаннан 6-баған ≤ 5-бағаннан 7-баған ≤ 5-бағаннан 8-баған ≤ 7-бағаннан; 5) 6-бөлім «Магистранттар мен докторанттардың жасы бойынша саны» 1-жол = ∑ 1.1-1.15 жолдардың әрбір баған үшін 6) 7-бөлім «Магистранттар мен докторанттардың ұлттары бойынша саны» 1 жол = ∑ 1.1 -2.7 жолдардың әрбір баған үшін 7) 8-бөлім «Магистранттар мен докторанттардың келген елдері бойынша саны»: 1-жол = ∑ 2, 3 және 4-жолдардың әрбір баған үшін 3-жол = 3.1 – 3.11-жолдардың әрбір баған үшін 8) Бөлімдер арасындағы бақылау: 2-бөлімнің 2-бағаны 1-жолы ≤ 4-бөлімнің 1-бағаны 1-жолынан 2-бөлімнің 5-бағаны 1-жолы ≤ 4-бөлімнің 3-бағаны 1-жолынан 2-бөлімнің 1-бағаны 1-жолы = 4-бөлімнің 3-бағаны 1-жолы = 6-бөлімнің 1-бағаны 1-жолы = 7-бөлімнің 3-бағаны 1-жолы = 8-бөлімнің 3-бағаны 1-жолы 4-бөлімнің 1-бағаны 1-жолы = 7-бөлімнің 1-бағаны 1-жолы = 8-бөлімнің 1-бағаны 1-жолы 4-бөлімнің 5-бағаны 1-жолы = 7-бөлімнің 5-бағаны 1-жолы = 8-бөлімнің 5-бағаны 1-жолы 3-бөлімнің 5-бағаны 1-жолы ≤ 5-бөлімнің 3-бағаны 1-жолы 3-бөлімнің 2-бағаны 1-жолы = 5-бөлімнің 1-бағаны 1-жолы = 7-бөлімнің 2-бағаны 1жолы = 8-бөлімнің 2-бағаны 1-жолы 3-бөлімнің 1-бағаны 1-жолы = 5-бөлімнің 3-бағаны 1-жолы = 6-бөлімнің 2-бағаны 1-жолы = 7-бөлімнің 4-бағаны 1-жолы = 8-бөлімнің 4-бағаны 1-жолы 5-бөлімнің 5-бағаны 1-жолы = 7-бөлімнің 6-бағаны 1-жолы = 8-бөлімнің 6-бағаны 1-жолы.

(Жалғасы бар).


16

www.egemen.kz

Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң қаулысы 2014 жылғы 9 қазан

№1077

Астана, Үкімет Үйі

Өрт қауiпсiздiгi қағидаларын бекіту туралы (Жалғасы. Басы 227-нөмірде). Электр техникалық құрылғыларды, автоматтандыру және байланыс құралдарын ұстау тәртiбi 475. Кәсiпорындардың аумағы сыртқы жарықтандырумен қамтамасыз етiледi, оны қосу қызмет көрсету персоналы үнемi болатын жерлерде көзделеді. 476. Мыналарға: 1) дайындаушы зауыт қоятын жарылыстан қорғау белгiсi жоқ электр жабдығын жарылыс қауiптi аймақтарда пайдалануға; 2) қорғау жүйесi бұзылған жарылыстан қорғалған электр жабдығын пайдалануға; 3) жарылыстан қорғалған электр жабдығы құрылымын өзгертуге; 4) жарылыс өрт қауiптi аймақтардың аумағының үстінен және осы аймақтардан электр беру желiлерi тiреуiштерінiң биiктiгi 1,5 кем қашықтықта электр беру желiлерiн төсеуге; 5) сырты бұзылған (тесiктер, жiктерi кесiлген) шланг кәбілдерін қолдануға; 6) жанғыш газдары, сұйықтықтары бар технологиялық құбыржолдарын, сондай-ақ коррозиядан қорғау үшiн оқшауланған құбыржолдарын жерге тұйықтағыштар және жерге тұйықтағыштың өткiзгiшi ретiнде қолдануға жол берiлмейдi. 477. Электр жабдығын, жерге тұйықтау, найзағайдан қорғау, статикалық электрден қорғау үшiн жерге тұйықтаудың жалпы нұсқасы көзделеді. 478. Найзағайдан қорғау құрылғыларын тексеру найзағай маусымы басталмас бұрын жылына кемінде бір рет жүргізілуі тиіс. Бұл ретте жерге тұйықталатын құрылғылардың қарысуы өлшенеді, ал тексерулер мен өлшеулердің нәтижелері найзағайдан қорғау құрылғыларын пайдалану журналына жазылады. 479. Найзағайдан қорғау құрылғыларына тексеріс жүргізетін адамдар тексеру және сынақ нәтижелері бойынша акт, ал ақаулар анықталған жағдайда хаттама дайындап, құжаттардың бір данасын кәсіпорын басшысына береді. 480. Электр энергиясын беруде үзiлiс болған жағдайда, кәсiпорын сыртқы электр желiлерiнен ажыратылады. Қайтадан қосу жарылыстан қорғалмаған электр жабдығы орнатылған үй-жайлар мен сыртқы қондырғыларда газ талдағыш арқылы бу мен газдардың қауiптi концентрациясы жоқ (жарылыс қауiптi бу мен газдың төменгi концентрациялық шегiнің 20 %-ын қамтитын орта қауiптi деп есептеледi) екенi анықталғаннан кейiн ғана жүргiзiледi. 481. Жарылыс және өрт қауiптi цехтарда дәнекерлеудi және от немесе жоғары температураны қолданумен байланысты басқа жұмыстарды қолданбай құралдарды тек суық әдiспен жөндеуге рұқсат етiледi. Жұмыс iстеп тұрған технологиялық аппараттармен және құбыржолдармен байланысты, автоматты бақылау және реттеу құралдарын шағын, ағымдағы жөндеуді тек құралдарды технологиялық қондырғылардан ажыратқанда және қысымды түсiргенде ғана рұқсат етiледi. Бұл ретте, сондай-ақ ашық отты қолдануға жол берiлмейдi. 482. Жөндеуден өткен әр аппарат дайындаушы зауыттың техникалық жағдайларға қойылатын талаптарына сәйкес жөнделiп, бақылау сынақтары көлемiнде сынақтан өткiзiлдi. 483. Жарылыс қауiптi үй-жайларда орнатылған автоматика құралдарын жөндегенде, сынақтан өткiзгенде және тексергенде қалыпты (жарылыстан қорғалмай) орындалған жабдықты қысқа мерзiмде қолдануға тек от жұмыстарын жүргiзуге қойылатын барлық талаптар орындалған жағдайда ғана рұқсат етiледi. 484. Бақылау-өлшеу құралдарының үй-жайына бақылау-өлшеу құралдарының үй-жайларына орнатылатын құралдар мен аппаратурасы бар, артық қысымдағы технологиялық аппараттар мен құбыржолдарын байланыстыратын және жанғыш буларды, газдар мен сұйықтықтардың жағдайын ауыстыратын импульстi желiлер енгiзуге рұқсат етiлмейдi. Жеке жағдайларда (қажет болғанда) – бақылау-өлшеу құралдары үй-жайларынан тыс, сондай-ақ импульстi құбырлар жарылған жағдайда, бақылау-өлшеу құралдары үй-жайларының iшiне жанғыш газдар мен булардың кiруiн болдырмайтын кесу құрылғыларын орнатқан жағдайда импульстi құбырларды енгiзуге рұқсат берiледi. 485. Импульстi желiлердi бөлу ыдыстарынан құралдар мен аппараттарға дейiн тек бақылаудағы өнiммен араласпайтын және оның iшiнде ерiмейтiн, инерттi қатып қалмайтын сұйықтық толтыруға рұқсат берiледi. Магистральды мұнай өнiмдерi құбырларының желiлік бөлiмiн ұстау тәртiбi 486. Мұнай өнiмдерi құбырлары трассасының кез келген нүктесіне көлiктiң, жөндеу және авариялық бригадалардың еркiн өтуi қамтамасыз етiледi. 487. Магистральды құбыржол трассасында мұнай өнiмiнiң жер бетiне шығуы анықталғанда желiдегi тексерушiлер ол туралы айдау станцияларындағы диспетчерлерге дереу хабарлап және олардың нұсқаулары бойынша әрекет етеді. Сұйықтық шыққан жер 20 метр радиуста қоршап қойылады және оның жанына белгiленген үлгiдегi сақтандыратын қауiпсiздiк белгiлерi қойылады. Түнгi уақытта авария орны қызыл жарық сигналдармен (жарылыстан қорғалып орындалған шамдармен) жарықтандырылады. 488. Елдi мекендерге, темiр жолға, тас төселген жолға және басқа құрылыстарға жақын жерлерде жер бетiне сұйықтықтың шығуы байқалғанда желідегі тексерушiлер жөндеу-қалпына келтiру бригадасы келгенше сұйықтықтың таралуын айналып өтуді ұйымдастырып, жергiлiктi әкiмшiлiкке, өрт сөндiру күзетi органдарына, полицияға хабарлауы тиiс және олардың көмегiмен халыққа ашық отты пайдалануға тыйым салынғаны туралы хабарлап, сондай-ақ мұнай өнiмi төгiлiп қалған жерге бөгде адамдарды жiбермейдi. 489. Авария орнын өрт сөндiру құралдарымен қамтамасыз етедi, қажет болған жағдайда өрт сөндiру машиналарының кезекшiлiгiн ұйымдастырады және мұнай өнiмдерiнiң басқа коммуникациялар мен желiлерге өтуiне жол бермейтiн шаралар қабылдайды. 490. Аварияны жою орны 5 метр радиуста шөптен тазартылып, ал топыраққа мұнай өнiмдерi сiңiп кеткен жерлер тазартылады және топырақ себіледі. 491. Тракторлардың, автомобильдер мен басқа да iштен жану қозғалтқышы бар агрегаттардың тұрақтарына мұнай өнiмдерi төгiлген жерден кемiнде 30 метр қашықтықта ғана рұқсат етіледі. 492. Құбыржолдың төбесiнен 0,3 және одан да кем тереңдiкте, сондай-ақ газдалған траншеяларда немесе құдықтарда оларды ашу жөнiндегi жұмыстар соққанда ұшқын шығуды болдырмайтын құралдармен ғана атқарылады. 493. Елдi мекендегi мұнай өнiмдері құбырының трассасы «Мұнай өнiмі құбыры» деген жазуы бар белгiлермен белгiленiп, мұнай өнiмi сыртқа шыққан жағдайда хабарланатын телефон нөмiрi көрсетiледi. 494. Мұнай өнiмі құбырының жағдайына үнемi көзбен көрiп, сондай-ақ құбыржолдарды пайдалану процесінде пайда болған құбыржолдардың ақауларын анықтауға мүмкiндiк беретiн арнайы құралдармен және құрылғылармен бақылау жүзеге асырылады. Мұнай өнiмдерiн айдауға арналған сорғы станцияларды ұстау тәртiбi 495. Сорғы станциялары үй-жайларында сорғылар мен құбыржолдардың герметикалығы үнемi бақыланады. Сорғылардың тығыздамаларындағы және құбыржолдардың қосылыстарындағы мұнай өнiмдерiнiң тамшылап шығуы дереу жойылады. 496. Iштен жану қозғалтқыштарын орналастыруға арналған үй-жайлар сорғыларға арналған үйжайлардан өртенбейтiн қабырғалармен бөлінеді. Тез тұтанатын сұйықтықтарға арналған сорғылар орнатылған үй-жайларда тегiс қайыс белдiк берiлiстерiн қолдануға жол берiлмейдi. 497. Сорғы үй-жайларының едендерi мен науалары жүйелі түрде сумен жуылып тұрады. Мұнай өнімдерінің жиналуына жол берілмейді. Төгiлiп қалған мұнай өнiмдерiн жою үшiн сорғы үй-жайлары резеңке шлангiлерi бар су бағандарымен жабдықталады. Сорғы үй-жайларының сарқынды су каналдарының кәрізге қосылатын жерлеріндегі гидравликалық бекiтпелер жүйелі түрде тексеріледі. 498. Қажалатын бөлшектердiң майлануына, мойынтiректерi мен тығыздамаларының температурасына және сорғыларға байқау орнатылады. Сорғылардың әдеттегi жұмыс тәртiбiн бұзатын қандай да бiр ақаулықтар анықталғанда, соңғысы тоқтатылып, ал ақауы жойылады. 499. Тез тұтанатын мұнай өнiмдерiн айдау жөнiндегi сорғы үй-жайларындағы тұрақты автоматты газ талдағыштар авариялық желдеткiшпен, сондай-ақ үй-жайда мұнай өнiмдерiнiң қауiптi бу концентрациясының бар болуы туралы дыбыспен және жарықпен сигнал беретін қондырғылармен бұғатталады. 500. Тұрақты газ талдағыштар болмаған жағдайда, мұнай өнімдері буларының қауіпті концентрациясының бар-жоғын анықтау үшін тиiстi кестелер бойынша кезең сайын жылжымалы газ талдағыштармен ауа ортасына талдау жүргiзiледi. 501. Мұнай өнiмдерiн уақытша жылжымалы айдау станцияларымен айдаған кезде мынадай шаралар сақталады: 1) станция магистральды құбыржол трассасынан кемінде 25 метр алшақ орналастырылуы және ашық, тегiстелген алаңда орнатылуы тиiс, ал айдау агрегаттары дiрiлдеуді және жұмыс барысында олардың қозғалуын болдырмайтын металл рамаларға бекiтiледі; 2) мұнай өнiмдерiнiң iштен жану қозғалтқыштарына түсуiн болдырмау үшiн сорғыларда тамшылап шығуы байқалғанда қозғалтқыштар сорғылардан металл қаптамалармен бөлiнуi тиiс; 3) қозғалтқыштардың газ шығаратын құбырларын өртенбейтiн, жылу өткiзбейтiн материалмен жауып, ал олардың шеттерiн жерге көмiлген бункерлерге түсiру қажет; 4) мұнай өнiмдерiнiң тамшылап шығуы ықтимал жерлерін (құбыржолдардың қосылған тұстары және сорғылардың тығыздама қосылыстары) төгiлiп қалған мұнай өнiмiн қауiпсiз жерге шығаруға арналған дренаж құрылғысымен жабдықтау қажет; 5) станция орманды жерде орналасқанда айдау агрегаттарының айналасындағы аумақ 20 метр радиуста жапырақты ағаштардан, ал қылқан жапырақтылардан – 50 метр радиуста тазартылады және енi кемiнде 4 метр минералдандырылған жолақпен қоршалады, оның аумағы ағаштардан, ағаш кесу түбірлерінен, шыбық отынынан, кеуiп қалған шөптен тазартылады; 6) резервтi жанар-жағармайды сақтау орны айдау станциясынан кемiнде 30 метр қашықтықта орналастырылады, өсiмдiктерден тазартылады және енi кемiнде 4 метр минералдандырылған жолақпен қоршалады. 502. Уақытша айдау станциясын пайдалану кезінде мынадай шаралар сақталады: 1) мұнай өнiмдерiнiң кемуiн болдырмау үшiн құбыржолдар үнемi тексерiліп, алдын ала жөндеу жүргiзіледі; 2) құбыржолдар мен сорғы айдау станцияларында мұнай өнiмдерiнiң кемуi дереу жойылады; 3) кемуді жою мүмкін болмаған кезде айдау жұмыстары тоқтатылады. 503. Уақытша айдау станциясы жұмыс iстеп тұрған кезде: 1) сөндiргiштерi ақаулы қозғалтқыштарды пайдалануға; 2) жарық беру үшiн ашық түрдегi шамдарды қолдануға (бұл мақсатқа жарылысқа қауiпсiз күйде орындалған электр аккумуляторлы шамдарды қолданған жөн); 3) ашық отты қолдануға, темекi шегуге, дәнекерлеуге және басқа да өрт қауiптi жұмыстар жүргiзуге; 4) соғылған кезде пайда болған көбiктi шығаратын құралды пайдалануға жол берiлмейдi. 504. Магистральды құбыржолдардың трассаларындағы әрбiр уақытша айдау станциясында өрт сөндiру жағдайына су қоры мен өрт сөндiру мотопомпасы көзделеді. Темiржол төгу-құю эстакадаларын ұстау тәртiбi 505. Мұнай базалары мен құю пункттерінің магистральды өнiм жолдарының (станцияларының) төгу-құю құрылыстары орналастырылған алаңқайларында авария жағдайында жинағышы немесе өндiрiстiк кәрізі бар гидравликалық бекiтпелерi арқылы қосылған шығару науалары мен орларға сұйықтықтың кедергiсiз құйылуы көзделеді. 506. Төгу-құю құрылғыларының немесе темiржолдарда жеке тұрған тiреуiштердiң екi жағынан (екi осьтi екi немесе төрт осьтi бiр вагондар қашықтығында) сигналды белгi – бақылау бағаналары орнатылуы қажет, тепловоздардың олардың артына кіруіне жол берiлмейдi. 507. Бос темiржол эстакадаларына төгуге (құюға) маршруттарды жiберудi мұнай базасының (құю бекетiнiң, станциясының) персоналы бақылайды. Тежеуiш табандықтарын темiржол көлiгiнiң жұмыскерлерi орнатады. Төгу-құю құрылғылары орналасқан темiржолдар бойынша тепловоздардың қозғалуына жол берiлмейдi. 508. Төгу-құю құрылғылары, құбыржолдар және құбыржол арматурасы үнемi тексерiледі және жоспарлы алдын ала жөндеуге тартылады. Анықталған ақаулықтар мен тамшылап ағып тұрған жерлер дереу жойылады. Төгу құрылғысының (немесе құбыржол учаскесiнiң) бұзылған бөлiгi ажыратылады. 509. Темiржол цистерналарын iрiктеудi және тiркеуден ағытуды төгу-құю эстакадасы шегiнен тыс жүзеге асыру керек. Бу қысу температурасы 610C кем мұнай өнiмдерiн төгу-құю операциялары кезiнде эстакадада маневрлiк жұмыстарды жүргiзуге және бос жолға келесi маршрутты жiберуге жол берiлмейдi. Герметикаланған құю құрылғысы арқылы жүргiзiлетiн құю операциялары кезiнде мұнай өнiмдерi бар темiржол цистерналарын бос эстакадаларға жiберуге жол берiледi. 510. Төгуге және құюға темiржол цистерналары баяу, соқпай, жұлқымай жiберiледi және шығарылады. Төгу-құю құрылғыларының аумағында темiржол цистерналарын металл табандықтарымен тоқтатуға және бекiтуге рұқсат берiлмейдi. Бұл мақсаттарға ұшқын шығаруды болдырмайтын ағаш төсемдер мен металлдан жасалған табандықтар қолданылады. 511. Тез тұтанатын сұйықтықтарды төккенде немесе құйғанда, цистерналар люктерiнiң қақпақтарын жапқанда, темiржол цистерналарына шлангілерді және басқа да құралдарды қосқанда соққылауға жол берiлмейдi. Төгу және құю операциялары кезеңiнде қолданылатын құрал соққанда ұшқын шығармайтын материалдан жасалады. Құйғанда шлангiнiң бастиегi цистернаның түбiне түсiрiледi; шашырауды болдырмау үшiн құю сұйықтық деңгейiмен жүзеге асырылады. Цистерналар люктерiнің қақпалары резеңкеден жасалған төсемдермен жабдықталады. 512. Атмосфералық электр разрядтарында мұнай өнiмдерiн төгуге және құюға жол берiлмейдi; темiр жол цистерналарының люктерi жабылады. 513. Төгу, құю операциялары кезеңiнде жергiлiктi жарық беру үшiн жарылыс қаупi жоқ аккумуляторлы шамдар қолданылады. 514. Темiржол төгу-құю эстакадасында тез тұтанатын мұнай өнiмдерi үшiн өткел көпірлер жасырын бұрандамасы бар ағаш тіректермен жабдықталады. 515. Орнынан қозғалту және темiржол цистерналарын төгу-құю орындарына жылжыту үшiн иiнтiректер ретiнде құрыштан жасалған сүймендердi немесе басқа да құрыштан жасалған заттарды қолдануға жол берiлмейдi. Темiржол цистерналарын тек жүкшығырлар арқылы ғана жылжытуға болады. 516. Техникалық тексерiп-қарау белгiсi жоқ, сондай-ақ тамшылап ағып кету белгiсi анық немесе мұнай өнiмдерiн құюға кедергi жасайтын басқа да ақаулықтары бар темiржол цистерналарын құюға, қабылдауға жол берiлмейдi. 517. Мұнай өнiмдерiн төгу немесе құю алдында барлық айырып-қосқыш вентильдер, ысырмалардың дұрыс ашылған, төгу-құю құрылғыларының дұрыстығы, шлангілері мен телескоп құбырларының қосылу тығыздығы тексерiледi. 518. Темiржол цистернасының люгiн ашқанда және шлангілерді толтырғанда осы операцияларды орындайтын тұлғалар люктiң жел жағына орналастырылады. 519. Құю процесінде темiржол цистернасында тамшылап ағып кету байқалғанда, ол цистернаға құю ақау жойылғанша дереу тоқтатылады. Егер ақауды жою мүмкiндiгi болмаса, цистернаны iшiне құйылған мұнай өнiмiнен босатып, жөнелткен станциясына қайтару керек. 520. Темiржол цистерналарының төменгi жақтағы ақаулы төгу құралдарын олардың конструкциясында қарастырылмаған, ұшқын шығаруы мүмкiн құралдардың көмегімен ашуға жол берiлмейдi. Цистернаның төменгi төгу құралын төгу-құю коллекторына тек цистернаның доңғалақтарының астына табандықтарды (тiреуiштердi) орнатқаннан кейiн және осы жолдан локомотивтi шығарғаннан кейiн ғана қосуға болады. 521. Темiржол цистерналарына мұнай өнiмдерiн құюды аяқтағаннан кейiн құю эстакадаларының жоғарғы жағында орналасқан шлангілер, тiреуiштер және коллекторлар мұнай өнiмдерiнен босатылуы, ал темiржол цистерналарының люктерiнiң қақпақтары герметикалық түрде жабылуы тиіс. 522. Темiржол цистерналарының төгу-құю құрылғыларында қатып қалған мұнай өнiмдерiн тек бумен, сондай-ақ осы мақсаттарда пайдалануға жол берiлген арнайы жылытқыштармен ғана жылытуға рұқсат берiледi. Ашық отты қолдануға жол берiлмейдi. 523. Темiржол цистерналарында жабысқақ мұнай өнiмдерiн булы шиыршық түтiктерi арқылы жылытқанда соңғыларды мұнай өнiмдерiне кемінде 0,5 метр тереңдiкке толық батырғаннан кейiн ғана iске қосуға болады. Жылыту кезiнде оның температурасы көтерiлiп, мұнай өнiмi көтерілгенде цистернадан атып шығып кетпеуі қадағаланады. Цистерналардағы сұйықтықты жылыту температурасы осы сұйықтық буының шығу температурасынан 150C төмен болмауы тиiс. Электр жылытқыштармен жылыту кезiнде вагон-цистерналардан мұнай өнiмдерiн ағызуға рұқсат етiлмейдi. 524. Тез тұтанатын мұнай өнiмдерiн герметикаланған ағызу құралдары арқылы ғана төменгi жағынан ағызуға жол берiледi. 525. Электрлендірілген темiржолдарда орналасқан төгу-құю эстакадаларының темiржолдарында екi оқшаулау жiгiн орнату қажет: бiрiншiсi – ағызу фронтының шегiнен тыс, екiншiсi – тұйық көрсеткiшiнiң жанында. 526. Температуралары төмен жағдайларда жүзеге асырылатын темiржол жүйелерiне құю осы цистерналарды ауа температурасы аса жоғары аудандарға тасымалдағанда мұнай өнiмi көлемiнiң көтерілуі ескеріле отырып жүзеге асырылады. 527. Темiржолдар, эстакадалар, құбыржолдар, телескоптық құбырлар және шлангілердің ұштықтары жерге тұйықталады. Жерге тұйықтау құрылғыларының қарсылығы кәсiпорынның бас инженерi бекiткен кесте бойынша жылына кемінде бiр рет тексерiледi. 528. Темiржол эстакадаларындағы жұмыс және эвакуациялау сатылары жарамды жағдайда ұсталады. 529. Эстакадалардың темiржол тұйықтарының соңында орнатылған жүкшығырлары жарамды жағдайда ұсталады. Мұнай өнiмдерiн төгу-құю операцияларын жүргiзгенде шығырдың арқаны тарқатылып тұрады.

27 қараша 2014 жыл

Төгу-құю айлақтары мен жағалаудағы құрылыстарды ұстау тәртiбi 530. Төгу-құю айлақтары мен пирстер жанбайтын материалдардан жасалады. Өрт сөндiру автомобильдерiне арналған өту жолдары мен өткел көпiрлер жарамды күйде және әртүрлi заттар үймеленбей ұсталады. 531. Мұнай өнiмдерiн төгуге-құюға арналған жағалаудағы құбыржолдар айлақтан 30 метр қашықтықта орнатылатын авариялық тиектермен жабдықталады. Құбыржолдар арқылы өту орындарында жанбайтын материалдардан жасалған шағын көпiрлер көзделеді. 532. Жылжымалы төгу-құю құбыржолдардың фланецтерi мен жылжымалы түтіктердiң жалғау муфталары палубаға соғылғанда ұшқынның пайда болуына жол бермейтін металлдан жасалады. 533. Тез тұтанатын мұнай өнiмдерi бар кемелердi шынжырлап байлап қою және оларды айлаққа бекiтiп қою металл емес арқандармен жүргiзiледi. Ерекше жағдайларда металл арқанды пайдалануға болады, мұндай жағдайда палубаның жұмыс орындары мен арқандап байлап бекiту кнехтерiнiң битенгтерi ұшқынның пайда болуына жол бермейтін төсенiшпен немесе оқшаулау материалдарымен жабылады. 534. Мұнай құю кемелерi құбыржолдардың мұнай өнiмдерiн айдап қотаруға арналған түтіктерi жалғанған орынға дейiн жерге тұйықталады. Жерге тұйықтау қондырғылары тек төгу-құю операциялары аяқталғаннан кейiн және құбыржолдардың кеме жанындағы айлақтың түтіктерiнен ажыратылғаннан кейiн ғана алынады. 535. Кеме құбыржолдарын жағалаудағы төгу-құю қондырғыларына жалғайтын түтіктерi кеме айлақта еркiн қозғала алатындай ұзындыққа сәйкес болуға тиіс. Түтіктер жұмсақ арқандар немесе ағаш тiреулер арқылы ұсталады. Кеме түтіктерiнiң асқышы мен бекiтпесi олардың құлауына, үзiлуiне және қажалуына жол бермейтiндей бекiтiледi. 536. Мұнай базасының айлақтарында орнатылған жүк көтергiш құралдарын пайдалану кезінде жүк көтергiштер жүйелi түрде майланып тұруады, ал шынжыр мен палубаның түйiсетін тұстары матпен немесе ағаш қалқандарымен жабылады. 537. Кеменi жағалаудағы құрылғылармен жалғайтын қосқыш құбыржолдар мен түтіктердi құрастырғанда және бұзғанда соғылудан ұшқынның пайда болуына жол бермейтiн құрал пайдаланылады. 538. Төгу-құю жұмыстары кемiнде екi адамның қатысуымен жүргiзіледі. 539. Айлақ пен кемедегi қызмет көрсетуші персонал төгу-құю жұмыстарын және жабдықтардың жағдайын үнемі қадағалауды жүргiзуге мiндеттi. Мұнай өнiмдерiнiң тамшылап ағуы дереу жойылады; ал ол мүмкiн болмаған жағдайда, мұнай өнiмдерiн төгу-құю жөнiндегi операциялар жабдық толық жөнделгенше тоқтатылады. 540. Найзағай жарқылдағанда мұнай өнiмдерiн төгуге және құюға жол берiлмейдi. 541. Төгу-құю операцияларын жүргiзген кезде су айлақтарында, кемелерде, айдап қотару станцияларында және оларға 20 метрден жақын жерлерде: 1) отпен жүргізілетін жұмыстарды орындауға, темекi шегуге және ашық отты пайдалануға; 2) бұзылған электр жарық беру құралдарын пайдалануға; 3) жарық беру үшiн жылжымалы және басқа (жарылу қаупi жоқ аккумуляторлы шамдардан басқа) шамдарды қолдануға; 4) мұнай өнiмдерiн төгу-құю жөнiндегi операцияларға қатысы жоқ адамдардың болуына; 5) + 450C жоғары температураға дейін қыздырылған мұнай өнiмдерiн кемеге қабылдауға және құюға жол берiлмейдi. Автоқұю эстакадаларын, құйылатын және өлшеп бөлiнетiн мұнай өнiмдерiн ұстау тәртiбi 542. Құю құрылғылары орналасқан жедел алаңқайлардың үстi қатты жабынмен және түрлi сұйықтықтардың гидравликалық ысырма арқылы өндiрiстiк-нөсерлiк кәрізге немесе арнайы жинақтауышқа кедергiсiз құйылуымен қамтамасыз етiледi. Төгiлiп қалған сұйықтықтар сумен жуылады. 543. Жедел алаңқайдағы автомашиналардың рұқсат берiлген санын кәсiпорынның әкiмшiлiгi белгiлейдi. 544. Бұзылған автомобильдерге аумаққа және жедел алаңқайларға кiруге, сондай-ақ кәсiпорынның аумағында оларды жөндеуге жол берiлмейдi. 545. Мұнай өнiмдерiн тасымалдауға арналған автоцистерналар құю эстакадасының жерге тұйықтау контурына қосуға арналған жерге тұйықтау қондырғыларымен жабдықталады; автоцистерналардың сөндiргiштерi ұшқын сөндiргіштермен жабдықталады және қозғалтқыш немесе радиатор астынан алға қарай шығарылады. Автоцистерналардың жерге ұзына бойы 100200 мм тиетiн отырғызу шынжыры болуы керек, екi өрт сөндiргiшпен, киiзбен, құрғақ құммен және күрекпен жабдықталады. 546. Кәсiпорынның өткiзу орны мен мұнай өнiмдерiн құю алаңқайында кәсiпорынның персоналы сыртынан қарау арқылы автоцистернаның дұрыстығын және оның өрт сөндiру құралдарымен қамтамасыз етiлуiн тексередi. 547. Кәсiпорынның қызмет көрсетуші персоналы (операторы немесе басқа адам) автоцистерналарға құю процесін бақылауды жүзеге асырады. 548. Мұнай өнiмдерi автоцистернаға қозғалтқыш жұмыс iстемей тұрған кезде құйылады. Бұл ретте жүргiзушi құю процесін бақылайды. Автоматты түрде құю жүйесiнде жүргiзушi осы жүйеге арналған нұсқаулықта қарастырылған әрекеттерді орындайды. Қозғалтқышты iске қосу қиынға түсетін, тек температура төмен болған жағдайларда ғана қозғалтқыш жұмыс iстеп тұрған кезде құюға рұқсат етiледi. 549. Автоқұю эстакадасы өрт шыққан жағдайда, автоцистерналарды сүйреп әкетуге арналған арқанмен немесе штангамен қамтамасыз етiледi. 550. Құю аяқталғаннан кейiн құюға арналған шлангілерді (ұштықтарды) автоцистернаның қылтасынан олардан мұнай өнiмдерiн толық ағызып алынғаннан соң шығару керек. Автоцистерна қылтасының қақпағын жабу баяу, соғылуға жол бермей жүргізіледі. 551. Автоцистернаның жүргiзушiлерi мұнай өнiмдерiн тасымалдағанда өрт қауiпсiздiгiн сақтау шаралары туралы (автокәсiпорындарда куәлiктер беріледі) нұсқаулықтан өтедi. 552. Мұнай өнiмiнiң төгiлiп қалуына (асырып құйылуына) жол берiлген жағдайларда, толтырылып жатқан автоцистернаның қозғалтқышын iске қосуға рұқсат берiлмейдi. 553. Бөліп құю үй-жайында бос және мұнай өнiмдерi толтырылмаған ыдысты, сондай-ақ бөгде заттар мен жабдықтарды ұстауға жол берiлмейдi. Бөліп құю үй-жайында енi кемінде 2 метр болатын орталық өтпе қарастырылады. Өтпеге заттарды үйіп қоюға болмайды. 554. Мұнай өнiмдерiн бөшке ыдыстарына кәсiпорынның қызмет көрсетуші персонал ғана түсiредi. Мұнай өнiмдерiн түсiрер алдында қызмет көрсетуші персонал құюға арналған ыдысты мiндеттi түрде тексерiп қарап шығады. Мұнай өнiмдерiн жарамсыз ыдысқа құюға рұқсат берiлмейдi. Пайдаланылған мұнай өнiмдерiн жинау, өткізу және тазарту пункттерін ұстау тәртiбi 555. Пайдаланылған мұнай өнiмдерiн жинау және тиеу пункттерi, сондай-ақ регенерациялық қондырғылар мұнай өнiмдерiн бөлшектеп босату аймағына орналастырылады. Мұнай өнiмдерiн қабылдауды және босатуды (тиеп жiберудi) кәсiпорынның персоналы немесе олардың қатысуымен жүзеге асырылады. 556. Мұнай өнiмдерiнiң пайдаланылған қоспаларын сақтағанда резервуарлардағы, тез тұтанатын сұйықтықтарды сақтауға арналған резервуарлардағыдай тыныстау және сақтандыру арматурасы, ал пайдаланылған индустриялық және мотор майларын сақтағанда – майларды сақтауға арналған резервуарлардағыдай болады. 557. Пайдаланылған мұнай өнiмдерiн қыздыру температурасы олардың құрамына кіретін булардың ең төмен тұтану температурасы бар компонент буларының тұтану температурасынан 150C төмен болады. 558. Тұтану температурасы 1200C және одан төмен болатын пайдаланылған мұнай өнiмдерiне арналған төгу-құю қондырғылары жабық болады. 559. Регенерациялық қондырғылардың айыру бөлiмшесiнiң шығыс бактарында тәулiктiк қажеттiктен аспайтын отынның болуына рұқсат етіледi. Бұл бактар үй-жай шегiнен тыс жерлерде орнатылады. 560. Құбырлы пеш пен текше қондырғысының түтiн шығатын мұржалары қара күйе жиналып қалмас үшiн тәулiгiне кемiнде бiр рет су буымен үрленедi. 561. Регенерациялық қондырғылардың сүзгі-нығыздауыштары металл рамаларға және жанбайтын iргетасқа орнатылады. Сүзгi-нығыздауыштардың астына төгiлiп қалған майды жинау үшiн металдан жасалған арнайы жайпақ қаңылтыр таба орнатылады. 562. Регенерациялық қондырғы жұмыс iстеп тұрған кезде керосин жинағыштарды асыра толтыруға болмайды; толуына қарай және ауысымның аяғында оларды мұнай өнiмдерiнен босату керек. 563. Пайдалануға жiберер алдында жылжымалы регенерациялық қондырғылардың айыратын текшелерi мен бу қазандары гидравликалық қысымға тексерiледi. Бу қазандары мен айыратын текшелерде сақтандырушы қақпашалар мен манометрлер орнатылады. Жылжымалы регенерациялық қондырғылар жұмыс iстеп тұрғанда қызмет етушi персонал бақылау-өлшеу құралдарының көрсеткiштерiн үнемi бақылайды. Алаң iшiндегi технологиялық құбыржолдар мен құбыржол арматурасын ұстау тәртiбi 564. Мұнай базаларының, құю және айдап қотару станцияларының құбыржолдарына технологиялық сызбалар құрылады, оларда құбыржолдардың әрқайсысында айқын белгiленеді, ал тиек арматурасы нөмiрленеді. Қызмет көрсетушi персонал авариялар мен өрттер болған жағдайларда ысырмаларды ауыстырып қосуды үйрену үшiн құбыржолдардың технологиялық сызбасымен танысады. 565. Технологиялық құбыржолдар оларға орнатылған барлық арматураларымен бiрге пайдалануға тапсыру алдында бiрiктiру мықтылығы мен тығыздығы тұрғысынан гидравликалық сынақтан өтедi. 566. Жер үстiндегi құбыржолдардың бекiтпелерi мен тiреуiштерiнiң қауiп төндіріп салбырап тұруын болдырмау үшін олардың жай-күйі үнемі бақыланып тұрады. Құбыржолдардың, асқыштар мен тiреуiштердiң ақаулары дереу жойылады. 567. Құбыржолдарың iшiнде пайда болған шөгiндiлердi болаттан жасалған шыбықтар немесе басқа құралдар арқылы тазартуға болмайды, құбырдың қабырғасына үйкелуден немесе соғылудан ұшқын пайда болуы мүмкiн. 568. Құбыржолдар мен тиектердің тораптарын ашық отпен жылытуға болмайды. Осы мақсатта тек бу, ыстық су немесе қызған құм қолданылады, сондай-ақ зауытта шығарылған электрлі қыздырғыштар пайдаланылады. 569. Құбыржолдар мен тиек қондырғыларына кәсiпорынның бас инженері бекiткен кестеге сәйкес профилактикалық қызмет көрсетіледі. 570. Құбыржолдарда тұйық учаскелер болмауға тиiс. Ал мұндай жерлердiң болуы қажет болған жағдайларда, оларды тұрақты бақылау жүзеге асырылады. 571. Мұнай өнiмдерi толып тұрған құбыржолдарда жөндеу жұмыстарын жүргiзуге жол берiлмейдi. 5. Мұнай-газ өндiрушi өнеркәсiп объектiлерiн ұстау тәртiбi Жалпы ережелер 572. Бұрғылауға, сынақ жүргiзуге, ұңғымаларды күрделi жөндеуге арналған жер үстiндегi жабдық, шығарындыларға қарсы қондырғылардың бұрғыштары, бақылау станциялары, өндiрiстiк және тұрғын үй-жайлар, қойма орындары, кiреберiс жолдар, тікұшақ алаңдары нақты әр ауданға арналған желдiң басым бағыты ескеріле отырып орналастырылады. 573. Қондырғыға бөлiнген аумақ жер үстiндегi және жер астындағы құбыржолдардан, кәбілдерден босатылады, ағаштан, бұтадан, шөптерден тазартылады. Жер үстiндегi құрылыстардың айналасында көлiктiң және өрт техникасының қозғалуы үшiн енi 10-12 метр алаңқай көзделеді. Аумақтарды жоспарлау кезінде сұйықтықтарды сағасынан және жер үстiндегi құрылыстардан арнайы қоймаларға (торға) бұрып ағызу көзделеді. 574. Құрылыстардың жабындары жанбайтын материалдардан орындалады. Басқа жағдайларда конструкция оттан қорғайтын құраммен өңделедi. 575. Отын құятын ыдыстар мен қондырғылар жер үстi үй-жайлардан, жабдықтардан, құбыржолдардан 20 метр алшақ орнатылады. Отын қондырғылары сорғылармен, ыдыстар сақтандыру және тыйым салу жазулары (белгiлерi) бар деңгей өлшеуiштермен жабдықталады. Орнатылу орындарында кiреберiс жолы жабдықталады және жанар-жағармай материалдарының сақталу мөлшерi есебiнен топырақ үйiп бекiтiледi. 576. Арматуралар орнатылатын немесе аппараттар қосылатын жерлерден басқа, жарылысөрт қауiптi технологиялық жүйелердiң құбыржолдарында фланецтi және алмалы-салмалы қосылыстарға жол берiлмейдi. Жарылыс қауiптi технологиялық жүйелерде иiлмелi шлангiлердi қолдануға жол берiлмейдi. 577. Жанармай өнiмдерiн айдап қотаратын сорғылар мен компрессорлардың соратын және айдайтын жолдарында тиек, кесу және сақтандыру қондырғыларын орнату көзделеді. 578. Жанар-жағармай материалдарының, мұнай өнiмдерiнiң тамшылап ағуы, герметикалы болмауы, ағып кетуi байқалғанда ақау дереу жойылып, төгiлген жер мұқият тазартылады. 579. Жанар-жағармай және тез тұтанатын материалдарды өрт-жарылыс қауiптi құрылыстардың iшiнде сақтауға жол берiлмейдi. 580. Өрт сөндiру құралдары (қуат және сорғы блогы, отын қондырғылары, электр станциясы, ұңғыманың аузы) өрт қауiптi жерлерге жақын орналастырылады. 581. Iштен жану қозғалтқыштарының пайдаланылған газды шығаратын желілері ұңғыманың аузынан кемiнде 15 метр, таса (ірге) қабырғасынан 5 метр және шатырдың (қалқаның) жоғарғы жағынан 1,5 метр қашыққа шығарылады. Қозғалтқыштардың, негiздердiң, еден төсенiшiнiң астына пайдаланылған газ шығатын құбырларды төсеуге жол берiлмейдi. Қабырғалар, шатырлар (қалқалар) арқылы пайдаланылған газ шығатын желiлер өтетiн жерлерде құбырдың үш диаметрiнен кем емес тесiк қалдырылады. Бұл жерде жылу оқшаулау төсемi мен өртенбейтiн өңдеме орнатылады. Пайдаланылған газ шығатын желiлер ұшқын сөндіргіштермен жабдықталады. 582. Температура төмен болған жағдайда, қатып қалуға бейім жабдықтар мен құбыржолдар жылытылып, ашық отты пайдалануды жоққа шығаратын жылытумен қамтамасыз етiледi. 583. Өрт қауiптi және жарылыс қауiптi үй-жайларда, негiздердiң астында, газ қауiптi жерлерде, жанар-жағармай материалдарын, мұнай өнiмдерiн, жанғыш заттар мен реагенттердi сақтауға арналған ыдыстардың жанында ашық отты пайдалануға және темекi шегуге болмайды. Темекi шегу үшiн өртке қауiпсiз аймақта арнайы жабдықталған орындар бөлінеді және жазулармен белгiленедi. 584. Газдану, жанар-жағармай материалдарымен, мұнай өнiмдерiмен ластану кезінде газ қауiптi, отпен жүргізілетін және дәнекерлеу жұмыстарын жүргiзуге жол берiлмейдi. 585. Қуат, бұрғылау және мұнай кәсiпшілігінің жабдығы, жабындар, объектінiң басы мен аумағы үнемі өрт қауiпсiз жағдайда ұсталады, күйеден, жанар-жағармай материалдарының, мұнай өнiмдерiнiң төгiлуiнен ұдайы тазартылады. Ұңғымаларды бұрғылау жұмыстарын жүргiзу тәртiбi 586. Ұңғымаларды бұрғылау, бекiту, сынау техникасы мен технологиясы өнiмдi жиектерден бақыланбайтын қабат флюидтiң түсуiн барынша жоғары дәрежеде болдырмауы тиiс. Мұнай-газ дақтары пайда болған және авариялық жұмыстар жүргiзілген жағдайда, жер үстiндегi жабдық және орап байлау арқылы толық герметикалық, флюидтi ұңғымалардан қауiпсiз қашықтыққа бұру және мұнай-газ дақтарын, аварияларды жою жөніндегі технологиялық процестерді орындау кезінде жарылыс-өрт қауiпсiздiгi қамтамасыз етiледi. 587. Бұрғыны пайдалануға беру кезінде кәсiпорынның комиссиясы жабдықтың жарылысөрт қауiпсiздiгiн, өртке қарсы жабдық пен құрал-сайман жинағының сәйкестiгiн, авариялық жарықтандырудың, жауынгерлік өрт сөндіру есептобының бар-жоғын тексереді, ол туралы бұрғыны қабылдау актісіне жазады. 588. Көмiрсутектi негiздегi бұрғы қоспаларын пайдаланғанда жарылыс, өрт қауiпсiздiгi бойынша, арнайы нұсқаулық пен жұмыс жоспарларында көрсетiлетiн әуе ортасының газдылығы бойынша қосымша шаралар қолданылады. Көмiрсутектi негiздегi ерітіндінің өздiгiнен тұтану температурасы сағасындағы және қоспаны дайындау мен өңдеу процесіндегі күтілетін ең жоғарғы температурадан 50°С артық болады. 589. Жұмыс аймағының ауасында зиянды заттардың шектi жол берiлетiн концентрациялары мен шектi жол берiлетiн жарылыс қауiпсiз концентрациялары табылған жағдайларда: 1) технологиялық процесті тоқтата тұру; 2) объектiнiң, ауысымның басшысына дереу хабарлау; 3) газдану себебi мен аймағын анықтау; 4) жеке қорғану құралдарын пайдалану; 5) өрт сөндiру құрал-жабдығының әзірлігін тексеру; 6) Аварияларды жою жоспарына және нақты жағдайға сәйкес шаралар (әрекеттер) қолдану қажет. 590. Бұрғылау, сынау, газ, мұнай, су дақтарын, ашық бұрқақтар мен аварияларды жою жөнiндегi жұмыстар аяқталғаннан кейiн мұнаралар, бұрғылау жабдығы, аумақ қара майдан, артық жабдықтар мен материалдардан тазартылады. Бұрғыға баратын жолдар мен кiреберiстер бос болады. 591. Цементтеу, мұнай және қышқыл ванналарын орнату, зерттеу және авариялық жұмыстар кезiнде қолданылатын арнайы техника пайдаланылған газ шығатын құбырлардың ұшқын сөндіргіштері болған кезде ғана қолданылады. Мұнай және газ ұңғымаларын пайдалану тәртiбi Ұңғымаларды игеру тәртiбi 592. Мұнай және газ ұңғымаларын игеру, сынау жұмыстары ұңғыманы салу жобасына сәйкес жүргiзiледi, онда арнайы бөлiмдерде технология әзiрленуi тиiс, сынау жұмыстарын орындауға арналған техникалық құралдар мен өрт, жарылыс қауiпсiздiгiнің шаралары белгiленеді. 593. Жұмыстарды бастамас бұрын дайындық, негiзгi және қорытынды жұмыстардың

жоспар-кестесi, сондай-ақ болуы ықтимал аварияларды жою жоспары қоса берiледi. 594. Жоспар-кестеге ұңғымаларды игеру үшiн қолданылатын жабдықты орналастыру және орап байлау кестесi қоса берiледi. 595. Ұңғымаларды игеру жөнiндегi жұмыстар басталмас бұрын жауапты адам бригада мүшелерiне өрт қауiпсiздiгi жөнiнде нұсқау бередi және «Жұмыс орнындағы қауiпсiздiк техникасы жөнiндегi нұсқау берудi тiркеу» журналына тиiстi жазу жазады. 596. Бригаданың барлық мүшелерi ұңғымаларды игеру жөнiндегi жұмысқа арнайы киiммен және арнайы аяқ киiммен қатысады. 597. Игеру объектiлерi өртке қарсы қондырғылармен жабдықталады және осы Қағидаларға 4-қосымшаға сәйкес өртке қарсы құрал-жабдықпен қамтамасыз етiледi. 598. Ұңғымалардағы ату-жару жұмыстары жұмыстардың жауапты басшысының рұқсатымен және мұнай-газ өндiру немесе бұрғылау кәсiпорны геологының қатысуымен жүргiзiледi. 599. Ату-жару жұмыстарының алдында шығарындыларға қарсы құрал-жабдық жұмыс жоспарында көрсетiлген қысымға мұқият тексерiлiп, қысып нығыздалады. 600. Көтерiп-түсiру операциялары кезiнде колонналық фланецке ұшқын қауiпсiз материалдан жасалған шұқыр орнатылады. 601. Ұңғыманы игергенде жылжымалы компрессор ұңғыманың жел жағынан кемінде 25 метр қашықтыққа орналастырылады. 602. Ұңғыманы мұнаймен жуып-шайғанда агрегат ұңғыма аузынан кемiнде 10 метр қашықтыққа орнатылады. 603. Газ және газ конденсатты ұңғымаларды сұңғылау арқылы игеруге, ал бұрқақты ұңғымаларды науалармен қауғалауға жол берiлмейдi. 604. Ұңғыманы сұңғылау мұнай шығарындысын болдырмайтын герметикалаушы қондырғысын буферлi тиекке бұрқақ арматура орнатылған кезде жүргiзiледi. 605. Бұрқақты ұңғыманы сұңғылаумен игергенде: 1) жұмыс iстеп тұрған агрегатты басқару пультін қорғау үшiн қалқаның жанатын құрылғылары оттан қорғау құрамымен өңделедi; 2) ұшқын қауіпсіз материалдан жасалған бағыттаушы шүмек орнатылады; 3) көтергiш трактор ұңғыма аузынан кемінде 25 метр алшақ орнатылады. 606. Ұңғымаларды жылжымалы агрегаттармен игергенде игеру үшiн де, ұңғыма өшiрілген жағдайда да қажеттi агрегаттар санын жұмыс манифольдына қосу мүмкіндігі көзделеді. 607. Бұрқақ атқылау белгiлерi пайда болғанда аварияларды жою және аузын герметикалау жоспарына сәйкес iс-қимыл жасалады. 608. Бұрқақ ұңғыламасын игеру процесіндегі үзiлiстер мен аялдау кезінде бұрқақ арматурасының және айқастырылған табан ағашының орталық тиегi жабылады. 609. Сығылған ауаны айдау немесе сұйықтықты ауамен аэрациялау арқылы ағын шақырғанда процесте үзiлiстерге жол берiлмейдi. Бұрқақты ұңғымаларды пайдалану тәртiбi 610. Пайдалануға берiлген барлық ұңғымалар тиiстi стандартты аппаратурамен жабдықталған герметикаланған сағалармен қамтамасыз етiледi. 611. Бұрқақты арматураны жинау төсемелері бар түйреуіштердің толық жинағымен жүргізіледі. 612. Бұрқақты ұңғыма мен коммуникацияларды орау пайдалану колонналарының перфорациясына дейiн ұңғыма өнiмiн қабылдауға дайындалады. 613. Тұтануды (өртенудi) болдырмау үшiн мұнайды ортақ қамбалар мен торларға ашық арықтар арқылы ағызуға жол берiлмейдi. 614. Ұңғымадан компрессорға мұнай мен газдың түсуiн болдырмау үшiн ұңғымалардың жанында газ бен ауа тарату дүңгіршектерінен шығатын желiлерде керi клапандар орнатылады. 615. Газ және ауа тарату дүңгіршектерінің газ немесе әуе коллекторларында ұзындығы жобаға сәйкес келуге тиiс желiлер көзделеді. 616. Газ тарату дүңгіршектерінің сыртқы жағында «Газ! От қауiптi!» деген жазу iлiнедi. 617. Жылжымалы компрессорлардың iштен жану қозғалтқыштарының пайдаланылған газ шығатын құбырлары ұшқын сөндiргiштермен жабдықталады. 618. Құбыр сыртындағы газдың қысымы тек штуцердiң көмегiмен, айқастырмадан бiрiншi (негiзгiсi) ысырма ашық болғанда екiншiсi арқылы төмендетiледi. 619. Ұңғыманың орамы, бұрып ағызу жолы, аппаратура, сондай-ақ қысыммен жұмыс істейтін газ құбырлары тек бумен немесе ыстық сумен ғана жылытылады. Компрессорлық станцияларды ұстау тәртiбi 620. Компрессор жұмыс iстеп тұрғанда тоңазытқыштардағы газ бен судың температурасына бақылау жүргiзiледi. 621. Компрессорды қысатын соңғы сатыны түсіру желiсiнде (компрессор ғимаратынан тыс) қысым жұмыс қысымынан 10 % асқан кезде іске қосылатын сақтандыру құрылғысы құрастырылады. 622. Компрессордың қалыпты жұмыс параметрлерінен ауытқу сигнализациясы, сондай-ақ жағылып жатқан газдың (ауаның) қысымы мен температурасы көтерiлгенде, салқын судың келуi тоқтағанда және қабылдау мен майлау жүйесiндегi қысым түскен кезде автоматты ажыратқышы болуы қажет. 623. Компрессордың қажалатын бөлшектерi үнемi майланады, сондай-ақ пайдаланылған майдың температурасы қадағаланады. 624. Қысудың әр сатысынан кейiн сығылған газды немесе ауаны майдан тазартпай, компрессорды жұмысқа қосуға жол берiлмейдi. Компрессордың жұмысы кезінде май бөлгіштерден жүйелі түрде түсіру қамтамасыз етіледі. 625. Әуе қоспасы компоненттерi құрамының жұмыстың әр режимiне арналған регламентте және техникалық паспортта көрсетiлгеннен асуына жол берiлмейдi. 626. Газды сығымдайтын компрессорлардың ауаны сорып алуын болдырмау мақсатында сорып алу желiлерi шамалы артық газ қысымымен ұсталады. 627. Егер компрессор жұмысының шарттары бойынша сорып алушы желi ыдыратылатын болса, онда сығымдалғаннан кейiн газ құрамында оттегiнің бар-жоғы тұрғысынан үнемі талдау жасалады. 628. Газ компрессорлары мен газ құбырларының барлық қосылыстарының герметикалығы үнемі тексерiледi. Газ шығып тұрғаны байқалған жағдайда, компрессор тоқтатылып, ақаулары жойылады. 629. Жарық беру құралдарын жөндеу кезiнде немесе электр энергиясы авариялық жағдайда ажыратылғанда, газ компрессорлық станцияларында жарылыс қаупi жоқ жағдайда орындалған аккумуляторлы шамдарды ғана қолдануға рұқсат берiледi. 630. Газ-компрессорлық үй-жайларда компрессорлық қондырғылардың жұмысына қатысы жоқ аппаратура мен жабдықты орналастыруға жол берiлмейдi. 631. Резервтегi компрессорлар газ қабылдау желiлерiнен және айдағыштардан герметикалық түрде ажыратылады. 632. Әуе компрессорлары үшiн ауа алу ғимараттың сыртында жүргізіледі. Жанғыш бу немесе газдар бөлiнетiн жерлерде, сондай-ақ тұтану көздерi пайда болуы мүмкiн жерлерде ауа алуға жол берiлмейдi. Компрессорға жанғыш бу мен газдардың түскенi байқалғанда ол дереу тоқтатылады. 633. Компрессорларды, әуе компрессорлық станциялары коммуникацияларының май шөгiндiлерi кестеге және техникалық құжаттамаға сәйкес сульфонал су ерiтiндiсiмен шайып тазартылады. Тереңнен сорып пайдалану тәртiбi 634. Тербелме станогы оның үйкелетін және қозғалмалы бөлiктерi мен мұнара немесе дiңгек, iргетас және топырақ, электр желiлерi бөлшектерiнің түйiсуiн болдырмайтындай етіп орнатылады. 635. Тербелме станогының шкивiн қолмен айналдыруға және оның астына металл немесе басқа да заттарды салу арқылы тоқтатуға жол берiлмейдi. 636. Ұңғымада жөндеу жұмыстары басталмас бұрын жетек ажыратылады, ал іске қосу қондырғысында «Қосуға болмайды! Адамдар жұмыс iстеп жатыр!» деген жазуы бар плакат iлiнедi. 637. Терең сорғы ұңғымасы ұңғыманың аузын герметикалайтын және құбырдың сыртындағы кеңiстiктен газды айдауға мүмкiндiк беретiн ернеу арматурасымен жабдықталады. 638. Тербелме станогы жұмыс iстеп тұрғанда жетек белбеулерiнiң іркіліп қалуының алдын алу үшiн олардың тартылуын бақылау жүзеге асырылады. 639. Жерге тұйықтау өткiзгiштерi мен олардың балқытып біріктірілген тұстарын тексеріп қарау үшiн қолжетімділік қамтамасыз етiледi. Жерге тұйықтау өткізгіші үшiн болаттан жасалған арқанды пайдалануға жол берiлмейдi. 640. Кез келген кернеудегi электр беру желiлерiнiң астынан басқару станцияларын, автотрансформаторларды, трансформаторларды орнатуға жол берiлмейдi. 641. Батыру орталығын сыртқа тебушi электр сорғылардың электр жабдығын орнату үшiн үй-жай немесе дүңгіршек жанбайтын материалдан жасалады. 642. Батырылатын электр сорғыны көтеру және түсiру алдында ұңғыма аузындағы фланецiне кәбілді элеватордың бұзылуынан сақтандыратын құрал орнатылады. 643. Ұңғыманың аузында орналасқан кәбілді барабанның электр жетегiн түйме арқылы басқару жарылыстан қорғалатын түрде орындалады. 644. Ұңғыманың аузы кәбіл өтетiн жерлерiнде тығыздамасы бар аспалы тығырықпен жабдықталады. 645. Ұңғымаларды үрлегенде және өлшеуді жүргiзгенде ұңғыманың жанындағы автокөлiк пен тракторлар сөндiрiледі, ал қазандықтардың оттықтары тоқтатылады. 646. Сынақ жүргiзу кезiнде барлық жолдарда бекеттер орнатылып, өтуге, темекi шегуге және от жағуға тыйым салынатын ескерту белгiлерi орнатылады. Мұнай және газ өндiрудi қарқындату тәртiбi 647. Өндiрудi қарқындату әдiстерiн жүзеге асыру мұнай-газ өндiретiн кәсiпорынның басшысы (орынбасары) бекiткен жоспар бойынша жүргiзiледi. 648. Кәсіпорын әкімшілігі өндіруді қарқындату әдістерін жүргізуді ескере отырып, Ықтимал авариялар мен өрттерді жою жоспарын әзірлейді. Жоспар көрнекі жерге ілінеді. 649. Өндiрудi қарқындату әдiстерi жүзеге асырылатын объектiлер кәсiпорынның орталық диспетчерлiк пункті бар сенiмдi телефон немесе радио байланысымен қамтамасыз етiледi. 650. Байланыс құралдарында атауы мен сигнал беру, өрт сөндiру бөлiмiнiң, жедел жәрдем, газдан қорғау қызметiнiң басшылары мен жауапты адамдарын шақыру тәртiбi көрсетiлген тақталар iлiніп қойылады. 651. Жұмыс iстеу кезiнде жылжымалы сорғы агрегаттардың, автокөлiктiң пайдаланылған газ шығатын құбырлары ұшқын сөндіргіштері бар сөндiргiштермен жабдықталады. 652. Агрегаттар мен автоцистерна ыдыстарынан мұнай мен химиялық реагенттердiң қалдықтарын өнеркәсiптiк кәрізге құюға жол берiлмейдi. 653. Барлық өндiрiстiк және қосалқы үй-жайлар, құрылыстар мен қоймалар осы Қағидаларға 4-қосымшаға сәйкес тиiстi алғашқы өрт сөндiру құралдарымен қамтамасыз етiледi. 654. Өртке қарсы құрал-жабдықтарды, авариялық және газдан қорғау құралдарын тiкелей мақсатына арналмаған жұмыстарға қолдануға жол берiлмейдi. 655. Химиялық заттардың қоспаларын дайындағанда, қолданғанда және оларды сақтағанда темекi шегуге және от жағуға жол берiлмейдi. Темекiнi арнайы бөлiнген жерлерде шегуге болады. 656. Көбiк реагентi және басқа да жанғыш химиялық заттар бар ыдыстарда «От қауiптi» деген жазу болады. 657. Найзағай жарқылдаған кезде көбiк реагентi мен басқа да жанғыш заттарды құйып төгуге болмайды. 658. Реагенттi қабатқа айдауға арналған жылжымалы технологиялық жабдық қажет болған жағдайда қауiптi аймақтан шығуды және персоналды эвакуациялауды қамтамасыз ету үшiн жердiң бедерi мен желдiң бағыты ескерiлiп орналастырылады. 659. Жылжымалы жабдықты, сорғы қондырғыларды электр өткiзгiштердiң әуе желiлерiнiң қорғау аймағы шегiнде немесе мұнай, газ желiлерiнiң үстiне орналастыруға жол берiлмейдi. 660. Жұмыс аяқталғанға дейiн және бу генераторының қысымы атмосфералық қысымға дейiн төмендегенше бу генераторлық қондырғыны қараусыз қалдыруға болмайды. 661. Жылжымалы электр жарығын беру ретiнде бу генераторлық қондырғыда кернеуi 12 Вольттан аспайтын, жарылыс қаупi жоқ шамдар қолданылады. 662. Ұңғыманың қазбасы аймағының маңында бумен, жылумен өңдеуді тәуліктің жарық уақытында жүргiзуге рұқсат берiледi. 663. Отын сыйымдылығы бар арбада (шанада) орнатылған мөлшерлеу сорғысының электр жабдығы Электр қондырғыларын орнату қағидаларына сәйкес өрттен, жарылыстан қорғалған етiп көзделеді. 664. Пеш белгiленген шектерде мұнайды ысыту температурасын реттейтiн, сондай-ақ шығарушы көздеген газ қысымы көтерiлгенде немесе төмендегенде оттыққа газ жеткiзудi өшiретiн автоматты қондырғылармен жабдықталады. 665. Отын құбыры жолында ретке келтiрiлген, қысқартатын қондырғы және оттықта сақтандырғыш қақпағы, сондай-ақ бақылау-өлшеу құралдарына конденсаттың түсуiне жол бермеуге арналған қондырғы жабдықталады. 666. Пештiң оттығын қосар алдында шиыршық түтiкке мұнайдың толғанына көз жеткiзiледi. 667. Мұнайға арналған ыдысы бар арбада (шанада) орнатылған электр жабдығы, сондайақ Электр қондырғыларын орнату қағидаларына сәйкес мұнайды қыздыруға арналған тұрақты қондырғылар жарылыстан қорғалып орындалады. 668. Техникалық қозғалыс құралдары (автомобильдер, тракторлар) ұшқын сөндіргіштермен жабдықталады. 669. Ыстық мұнай ыдысы сағаның ық жағынан 10 метр қашықтықта орнатылады. 670. Мұнайды айдар алдында алмалы-салмалы шығарып тастау жолы сорғыдан ұңғымаға дейiн барынша жоғары жұмыс қысымынан бiр жарым еселi қысымға сығымдалуы тиiс. 671. Компрессорлар мен электр жабдығы 10 метр, ал iштен жану қозғалтқышы бар компрессор ұңғыманың сағасынан 25 метр қашықтықта орналасуы тиiс. Iштен жану қозғалтқышының пайдаланылған өнiм құбыры ұшқын сөндіргішпен жабдықталады. 672. Ұңғымаларды өңдеу үшiн тек газсыздандырылған конденсат қана қолданылады. 673. Газ конденсаты бар автоцистерналарда немесе басқа ыдыстарда «От қауiптi» деген жазу болады. 674. Газ конденсатын тек герметикалық түрде жабылған люктерде және ағызатын штуцерлерде ғана автоцистерналар арқылы тасымалдауға рұқсат берiледi. 675. Конденсатты автоцистернаға құю, ағызу алдында ол жерге қосылады. Ағызу немесе құю аяқталғанға дейін жерге қосатын құрылғыны ажыратуға жол берілмейді. 676. Құю-ағызу, ұңғыманы өңдеу тек күндiзгi уақытта жүргiзiледi. 677. Газ конденсатына толып тұрған автоцистернаны елдi мекендер шегiнде, ашық от бар жерлерде тоқтатуға жол берiлмейдi. 678. Агрегаттар мен автоцистерналар ұңғыманың аузынан 25 метр қашықтықта және жел жағынан бiр бiрiнен кемінде 6 метр қашықтықта орнатылады. 679. Суы бар автоцистерна газ конденсаты бар агрегаттар мен автоцистерналардан 25 метр қашықтықта орналастырылады. 680. Ұңғыманы өңдегенде газ конденсатын автоцистернадан бункерге және агрегат қабылдауға айдауға жол берiлмейдi. 681. Ұңғыманы газ конденсатымен өңдеу алдында және процесінде жұмыс iстеу аумағының газдануы тексеріледі. Шектi рұқсат етiлген концентрациядан артық газ концентрациясы болған жағдайда, газ конденсатын айдау жұмыстары дереу тоқтатылып, аварияны жою жоспары бойынша шаралар қолданылады. 682. Ұңғыма газ конденсатымен өңделгеннен кейiн агрегаттың манифольдты желiсi мен ұңғыманың арматурасы сумен шайылады. 683. Манифольдты тек ұңғыманың арматурасында тиек жабылғаннан кейiн және қысым атмосфералық қысымға дейiн төмендегеннен соң ғана ажыратуға рұқсат берiледi. 684. Ұңғыманы газ конденсатымен өңдеу процесінде қызмет көрсетуші персонал жұмыс жоспарында көрсетiлген қауiпсiз қашықтықта болады. 685. Қабаттарды гидравликалық ажырату жөнiндегi жұмыстарда қолданылатын агрегаттардың және басқа машиналардың пайдаланылған газ шығаратын құбырлары сөндiргiштермен және ұшқын сөндіргіштермен жабдықталады. 686. Агрегаттарда тiкелей жұмыстарды орындауға байланысты емес адамдарды қауiпсiз аймақ шегiне жiбергеннен кейiн ғана агрегаттарды iске қосуға рұқсат берiледi. 687. Ажырату сұйықтықтарының және мұнайдың қалдықтары агрегаттар мен автоцистерна ыдыстарынан мұнай торына немесе арнайы ыдысқа құйылуы тиiс. 688. Қысқы уақытта жұмыстар ұзаққа тоқтатылғанда манифольдты және айдаушы құбыр жолдарын ашық отпен жылытуға жол берiлмейдi. 689. Қуат қондырғыларын отын бактары өртке қауiпсiз жерге орнатылып, бұзылудан қорғалады. 690. Қабат iшiндегi жылжымалы жану мөлшерi әдiсiмен қабатты өңдеу жүзеге асырылатын жер аумағы ескерту плакаттарымен жабдықталуы және қызыл жалаушасы бар, металлдан жасалған бекеттермен қоршалуы тиіс. 691. Ұңғымаларда зиянды газдарды шығару қауiптiлiгiнің дәрежесi және мұнай мен газдың температурасы бойынша олардың санаттары көрсетiлуi тиiс. Ағымдағы және күрделi жөндеу жүргiзу тәртiбi 692. Жанар-жағармайлармен, мұнай өнімдерімен ластанған аумақта көтергiш трактор мен жылжымалы агрегатты орнатуға болмайды. 693. Көтергiш трактор, жылжымалы агрегат ұңғыманың аузынан кемiнде 25 метр қашықтықта жел жағынан орнатылады. 694. Жуу агрегаты манифольдқа жақын, ыдыстары агрегат жүргiзушiсiнiң кабинасы ұңғыманың аузына қаратылатындай болып орнатылады. 695. Көтергiшке жанармай қозғалтқыш сөндiрiлiп, суығанда құйылады. 696. Сағаның арматурасын бұзу ұңғыма өшiрiлгеннен кейiн және қысым нөлге дейiн жеткізілгеннен кейін жүргiзiледi.

697. Газ кестеге сәйкес ұңғымадан қауiпсiз жаққа қарай шығарылады. Газ шығару жолы тiректерге берiк бекiтiледi. 698. Құбырларды көтерiп түсiргенде элеваторды отырғызу ұшқынның пайда болуына жол бермеу үшiн баяу, соқпай жүргiзiледi. 699. Құбырларды көтерiп-түсiру жұмысындағы үзiлiстерде ұңғыманың сағасы герметикаланады. 700. Құбырларды көтергенде флюидтiң, ерiтiндiнiң шашырап төгiлуiне қарсы құрал орнатылады. 701. Сағада ұшқын түзiлумен байланысты жұмыстарды, сондай-ақ жазбаша рұқсатсыз от жағу жұмыстарын жүргiзуге жол берiлмейдi. 702. Құм тығынын сумен жуып шайғанда жуу сұйықтығы өнеркәсiптiк кәрізге немесе ыдысқа шығарылады. Тығынды мұнаймен шаю тұйық цикл бойынша жүргiзiледi. 703. Құм тығындарын ұңғымаларда шайғанда шығарындыларға қарсы жабдық, домалақ кран, қайырмалы клапан орнатылады. 704. Ұңғымада вентилi және шлангi бар су желiсi жүргiзiледi. 705. Мұнай-газ дақтары көрiнгенде құбырдың және құбырдың сыртында қысым болғанда жұмыстарды бастауға жол берiлмейдi. 706. Көтергiш тракторлар мен жылжымалы агрегаттар жарық және дыбыс сигнализацияларымен жабдықталады. 707. Объект осы Қағидаларға 4-қосымшаға сәйкес өртке қарсы құрал-жабдықпен қамтамасыз етiледi. 708. Жұмыс процесінде ұңғыманың жағдайы үнемi бақылауда болады, газ, мұнай, су дақтарының белгілері байқалғанда бригада сағаны герметикалайды және аварияларды жою жоспарына сәйкес іс-қимыл жасайды. Мұнай мен газды жинау, дайындау, сақтау және тасымалдау тәртiбi 709. Аппараттарда, ыдыстарда және құбыржолдарында орнатылған сақтандырғыш, реттегiш және тiреу арматурасының жарамдылығы пайдалануға қосар алдында, сондай-ақ инженерлiктехникалық қызметкердiң басшылығымен, бекiтiлген кестеге сәйкес тұрақты тексерiледi. Тексерiстер мен қадағалау нәтижелерi вахта журналына жазылады. 710. От қауiптi сұйықтықтардың деңгейiн өлшеу үшiн өртке қауiпсiз өлшеуiштер қолданылады. Шыныларды механикалық зақымданудан қорғау, қосқыш түтіктерді автоматты түрде жабатын клапандардың және шыныда сұйықтық пен қысымның 0,6 МегаПаскальдан (бұдан әрi – МПа) (6 кгс/см2) аспайтын шектi рұқсат етiлген деңгейiн көрсететiн қызыл жолағының болуы шартымен өлшеуіш шынылардың 0,6 МПа (6 кгс/см2) аспайтын артық қысыммен жұмыс iстейтiн аппараттар мен сыйымдылықтарда болуына жол берiледi. 711. Жабдықтың жылу оқшаулағышы үшiн өртенбейтiн материалдар қолданылады. 712. Қыздыру аппараттарына бу немесе газ жiберер алдында жеткiзу желiлерi қауiптi қысымдарды немесе деформацияларды болдырмау үшiн үрленедi. 713. Қыздырылған агенттi аппараттарға қосу аппараттардағы температураны бiрте-бiрте көтере отырып, баяу жүргiзiледi. 714. Түсiру кезiнде резервуар (ыдыс) аппараттарынан су мен жауын-шашынның тұнбаларының ағысы қадағаланады, жұмыс алаңшалары мен аумаққа мұнайдың төгiлуiне жол берiлмейдi. 715. Сақтандырғыш клапаны диаметрi шығу тесiгiнен кем емес бұру жолымен жабдықталады. 716. Басқыштары, сепараторлары және басқа аппараттары қызмет көрсетуге арналған сатылармен және алаңшалармен жабдықталады. 717. Мұнай және газ ұстағыштар өртенбейтiн материалдардан жасалады. Ашық мұнай ұстағыштың айналасында биiктiгi кемiнде 1 метр қоршау орнатылады. 718. Тұндырғыштар мен резервуарлардың науалары адамдар өтетiн жерлерде металл жабындыларымен жабылады. 719. Шырақ тiреушесi кемiнде 100 метр қашықтықта, ал жер қоймасы топталған қондырғының қоршауынан кемінде 50 метр алшақ орналасады. Қамбаның айналасы кемiнде 1 метр топырақпен үйiп бекiтiледi, ал шырақ қондырғысы қоршалады. 720. Басқыштар мен сепараторларды үрлегенде үрлеу желiсiндегi тиек қондырғысы ақырын және бiртiндеп ашып-жабылады. 721. Қысымы бірдей сепараторлар тобына сақтандырғыш қондырғыларынан шыраққа жалпы желiге (коллектор) бұруға болады. 722. Эрлифт ұңғымаларын сепараторларға қосқанда сепаратордан шығатын газ-ауа қоспасы ауаның бар-жоғына тексерiледi. 723. Басқыштардағы деңгей өлшегiш шынылар жабық ыдысқа немесе кәрізге үрлеуге арналған бұрғыштармен қамтамасыз етiледi. 724. Отпен жылытқышы бар жылу ауыстырғыштарға арналған алаңша гидравликалық жабу арқылы өнеркәсiптiк кәрізге жүретiн науалармен жабдықталады. 725. Температуралық кернеулерден зақымдануды болдырмау үшiн жылу ауыстырғыштарды (түскенде) қыздыру және (көтерiлгенде) суыту бiртiндеп жүргiзiледi. 726. Жылу ауыстырғыштарды жанғыш сұйықтықтардан босату жылу ауыстырғыштар суығаннан кейiн ғана жүзеге асырылады. 727. Форсункалар тұратын алаңшаның қатты жабынымен және гидравликалық тиек арқылы өнеркәсiптiк кәрізбен қосылған науаға қарай еңiспен қамтамасыз етiледi. 728. Пештердi тұтатып қосуды тек оны пайдалануға жауапты адамдар ғана жүзеге асырады. 729. Форсункаларды шырақтармен тұтатқанда оған тез өртенгiш сұйықтықты сiңдiруге жол берiлмейдi. 730. Пештердi жағуда қолданылатын шырақ құрғақ топырағы бар өртенбейтiн жәшiкте сөндiрiледi. 731. Отын құбыржолы отынды барлық форсункаларға жiберуді бiр мезгiлде тоқтата алатын (форсункалардың фронтынан кемiнде 10 метр қашықтықта) тиекпен, оттықтардың жануына қажет қысымға реттелген редукциялайтын құрылғымен, сондай-ақ автоматика жүйесiне конденсаттың түсуiнің алдын алу үшiн конденсат жинағымен, бақылау-өлшеуiш құралдарымен жабдықталады. Автоматты құрылғылардың авариялық сигнализациясы оператор үй-жайына шығарылады. 732. Қондырғы жұмыс iстемеген жағдайда, отынды газ құбыры пештен герметикалық түрде өшiрiлiп, бiтеуiшке қойылады. 733. Пештердiң тұрақты өрт сөндiру жүйесi үнемi iске жарамды жағдайда ұсталады. Жүйенiң орамы өтуге қолайлы жерде орналасады және қызыл түске сырланады. Жүйе автоматты және қашықтықтан қосылатын болып көзделеді. 734. Пеш отынын алдын ала бумен үрлеп алмай, оттықты жағуға жол берiлмейдi. Пеш орамының үрлеу шамдары жоба мен техникалық құжаттамасына сәйкес қауiпсiз жерге шығарылады. 735. Форсункалардың (оттықтардың) газ құбырлары газ шамшырағын желiге шығарып, үрлеу желiсiмен жабдықталады. 736. Авария немесе өрт шыққан жағдайларда мұнай құюға арналған құрылғылар iске жарамды болуы тиiс. Авариялық төгу ысырмаларының айыратын белгiлерi болуы, ал жағалаулары бос болуы тиiс. Авариялық төгуді тек цех, қондырғы бастығының немесе аварияны (өрттi) жою жөнiндегi жұмыстардың жауапты жетекшiсiнiң нұсқауы бойынша ғана жүргiзуге болады. Авариялық төгуді жүзеге асырғанда операциялардың реттiлiгi нұсқаулықта көзделеді. 737. Авариялық ыдысқа ыстық сұйықтықты түсiрер алдында одан суланған өнiмдер мұқият шығарылып, құрғақ бу жiберiледi. 738. Пеш форсункаларының фронттарында, ұқсас камераларда өрт шыққанда, көмейi мен түтiндiгiнде қара күйе жанғанда бумен өрт сөндiру желiлерi арқылы бу жiберілiп, өртке қарсы қызмет шақырылады. 739. Құбырлы пештi пайдалану кезiнде құбырлардың жай-күйіне жүйелi түрде бақылау қамтамасыз етiледi. Құбырларда булықтары мен тесiктерi болғанда, сондай-ақ құбырлардың тозу шегi асып кеткен пештердiң жұмыс iстеуiне жол берiлмейдi. 740. Пештерге жалындарды өшiру сигнализаторларын, форсункалар (оттықтар) өшкенде оларға отынның жетуiн тоқтатын автоматты құрылғыларын, пештiң белiне шектi рұқсат етiлген температура сигнализациясы орнатылады. 741. Мұнай айдауға арналған үй-жай ұшқын қаупiн болдырмайтындай орындалған ауданы мәжбүрлі жіберу-тартып алу желдеткiшiмен жабдықталады. Желдеткiш бұзылған немесе өшiрiлген жағдайда, сорғыларды жұмысқа қосуға жол берiлмейдi. 742. Iштен жану қозғалтқышын орналастыруға арналған үй-жайлар сорғыларға арналған үйжайлардан газ өтпейтiн қабырғалармен бөлінеді. Тез тұтанатын сорғылар орнатылған үй-жайларда тегiс белдiктi берiлiстi қолдануға жол берiлмейдi. 743. Аралық бiлiктер өтетiн орындарының қабырғалары арасында тығыздамасы болады. 744. Сорғылармен жұмыс iстегенде қозғалыстағы бөлшектерiн, сондай-ақ мойынтiрек пен сорғылардың тығыздамаларының температурасын үнемi бақылау жүзеге асырады. 745. Сорғылардың астында жағармайдың жиналуына, ағуына және шашырауына жол берiлмейдi. Сорғы үй-жайларының едендерi таза ұсталып, үнемi сумен шайылады. 746. Сорғы үй-жайларында сорғылар мен құбырлардың герметикалығына бақылау орнатылады. Сорғылардың тығыздамалары мен құбырлардың қосылыстарындағы саңылаулар дереу жойылады. 747. Ысырма блогы орналасқан жерлерде сұйықтықтарды гидравликалық бекiтпе арқылы өнеркәсiптiк кәрізге төгуге арналған науа орнатылады. Сұйықтықтарды өнеркәсiптiк кәрізге төгу мүмкiндiгi болмаған жағдайда, сұйықтықты сорғымен тартып алатын жиналмалы жабық құдық орнатылады. 748. Сорғы үй-жайларында жанар-жағармай материалдарын бiр тәулiктiк қажеттiлiктен аспайтын мөлшерде ғана сақтауға жол берiледi. Жанар-жағармай материалдары қақпақтары бар арнайы металл бөшкелер мен жәшiктерде сақталады. Сорғы үй-жайларында тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды сақтауға жол берiлмейдi. 749. Сорғыны iске қосу және тоқтату алдында тиiстi ысырмалардың дұрыс ашылып жабылуы тексерiледi. 750. Төгiлiп қалған мұнай өнiмдерiн жою үшiн сорғы үй-жайлары резеңке шлангілері бар су құбырларымен жабдықталады. 751. Жұмыс аяқталған соң сорғыларды қабылдау және көтерулер және резервуарлардың ысырмалары жабылады, үй-жай тексерiлiп, төгiлiп қалған мұнай жойылып, барлық қондырғылар мен жарық беру шамдары өшiрiледi. 752. Құбыржолдардың (мұнай, газ құбырлары) тасымалданатын заттарға байланысты айырым түсi мен цифрлық белгiсi болады. Ыдыстарды аппаратурамен, аялдамамен және басқа да құрылыстармен байланыстыратын құбыржолдарға әр құбыржолдың ерекше белгiсi, ал тиек арматурасының нөмiрлерi бар технологиялық кестелер жасалады. 753. Қызмет көрсетуші персонал ысырмалардың орналасу кестесiн және олардың мәнiн бiлуi, сондай-ақ технологиялық іс-қимылды қатесiз орындауы тиіс. 754. Жаңа кестені кәсiпорынның басшысы бекiтiп, рұқсат бермейiнше, қолданыстағы құбыржолдардың орналасу кестесiн өзгертуге жол берiлмейдi. 755. Құбыржолдарды үрлеу және оларды герметикалығы мен беріктігі тұрғысынан сынау нұсқаулыққа сәйкес жүргiзiледi. Герметикалығына және беріктігіне құбыржолдарды үрлеу және сынау жөнiндегi нұсқаулық пен жұмыс жоспарын құрылыс ұйымы жасап, құбыржолды пайдаланып отырған кәсiпорынның техникалық басшылығымен келiсiледi. 756. Құбыржолдарды үрлегенде және сынағанда аймақ шегiнде автомобильдердiң, тракторлардың жұмыс iстеп тұрған қозғалтқыштармен тiркелуiне, сондай-ақ ашық отты пайдалануға және темекi шегуге жол берiлмейдi. 757. Темiржолдардың немесе тас жолдардың маңындағы құбыржолда авария болған жағдайда, авария алаңы дереу қоршалып, ескертетiн белгiлер қойылып, көлiк қозғалысы тоқтатылып, аварияны жою жоспарына сәйкес шаралар қолданылады. 758. Ескертетiн белгiлер авария болған жерден жолдың екi жағынан кемінде 800 метр қашықтықта орнатылады. Темiржол қызметiне дереу хабарланады. 759. Құбыржолдардағы тиек құрылғылары жарамды күйде құбыржолдардың жеке учаскелерiне мұнай мен газдың келуiн сенiмдi түрде тоқтату мүмкiндiгiн қамтамасыз ету үшiн оңай қол жеткiзуге болатындай етiп орналастырылады. Ақаулықтар дереу жойылады. 760. Тиек құрылғыларын тексеру үшiн кәсiпорында оның басшылары бекiтетiн кестелер жасалады. Құбыржолдардағы тиек құрылғылары тоқсанына кемiнде 1 рет, ерекше жауапты тораптарда айына кемiнде 1 рет қарап тексерiледi. Тексерiс нәтижелерi журналға немесе құбыржолдағы паспортқа енгiзiледi. 761. Құбыржолды дәнекерлеп қосуға ғана жол берiледi. Ажыратқыш құрылғылары, өткiзбейтiн тығызданулары бар, басқа арматурадан жасалған бақылау-өлшеу құралдары орнатылған жерлерде ойма және фланецтi қосуларға жол берiледi. Фланецтi қосу төсемдерi жоғары температураларда бұзылмайтын және пiшiнi өзгермейтiн материалдардан жасалады. 762. Құбыржолдарда пайда болған тығындарды құрыш шыбықтары және басқа да ұшқын тудыруы мүмкiн құралдар арқылы тазартуға жол берiлмейдi. 763. Құдықтарда орналасқан тиек құрылғыларын тексерген немесе пайдаланғаннан кейiн соңғыларының қақпақтары дереу жабылады. Құбырларды тексергеннен кейiн ашық науалар дереу жабылады. 764. Тиек құрылғыларын баяу ашып-жабу керек, тиек құрылғыларын ашу үшiн ұшқын тудыруы мүмкiн металл заттарды қолдануға жол берiлмейдi. 765. Вакуумдық газ жинайтын желiнiң iшiнде жарылыс қаупi бар қоспаның пайда болуын болдырмау үшiн: 1) вакуумдық желідегі ауа құрамына бақылау жүргiзiледi; 2) ұңғымалардан вакуумдық коллекторларды ажырату немесе тармақтарын бұзуда тиек құрылғылары жабылады және газ құбырларына бiтеуiштер орнатылады. 766. Шамның алау құрылымында газ жағудың үздiксiздiгi қамтамасыз етiледi. 767. Құбыржолмен параллель кәбіл желiлерiн төсегенде олардың арасында көлденеңiнен қашықтығын кемiнде 1 метр етiп жасауға жол берiледi. Құбыржолдан шамалы қашықтықта орналасқан кәбілдер құбыржолдардың бүкіл аралық бойына төселедi. Құбыржолдардың асты мен үстiне кәбілдердi тiк жазықтықта параллель төсеуге жол берiлмейдi. 768. Төгу-құю эстакадалары осы Қағидалардың 4-бөлімінің 6-тарауында белгіленген тәртіпке сәйкес ұсталады. 6. Газды қайта өңдейтiн өнеркәсiп объектiлерiн ұстау тәртiбi Жалпы ережелер 769. Жанғыш булар мен газдар жиналуы ықтимал зауыт аумағының учаскелерiнде автомашиналардың, тракторлардың, мотоциклдердің қозғалуына жол берiлмейдi. Бұл учаскелерде өтуге тыйым салу белгiлерi орнатылады. 770. Жарылу және өрт қаупi бар цехтардың аумағына кiруге және автомашина, трактор, көтергiш көлiк және құрылыс механизмдерiн орнатуға тек осы цехтардың, ықтимал аялдамалардың, қозғалыс маршруттары мен қауiпсiздiк шаралары көрсетiлген қондырғылардың басшыларының рұқсатымен ғана жол берiледi. 771. Жарылу қаупi және газ қаупi бар жерлерде темiрмен тағаланған аяқ киiммен жұмыс iстеуге жол берiлмейдi. 772. Доңғалақтармен жүретiн, А және Б санатты жарылыс қауiптi цехтарда орналасқан көлiк арбаларының доңғалақтары соғылғанда ұшқын шығармайтын металдан жасалған шеңберлермен немесе резеңке шиналармен жабдықталады. Кәрізді бақылайтын құдықтар үнемi қақпақпен жабылып тұрады және 10 сантиметр құм қабаты төгіледі. 773. Өрт кезiнде өнеркәсiптiк кәріз желiсi бойынша оттың таралуына жол бермеу үшiн онда арнайы құдықтарда гидравликалық ысырмалар орнатылады. Әр гидравликалық ысырмадағы ысырманы тудыратын судың қабаты кемiнде 0,25 метр биiктiкте болуы тиiс. 774. Барлық технологиялық аппаратуралары бар үй-жайлардың шығыңқы бөлiктерiнде, технологиялық қондырғылар алаңшаларында, жеке тұрған резервуарлар мен топтарда, ысырмалардың тораптарында, аппараттар, сорғылар, қазандық, төгу-құю эстакадаларының топтарына гидравликалық ысырмалар орнатылады. Гидроысырманың құрылымы оны ыңғайлы тазартуды қамтамасыз етедi. 775. Гидравликалық ысырмалары бұзылған немесе дұрыс орындалмаған, сондай-ақ оларсыз кәрізді пайдалануға жол берiлмейдi. 776. Өртену және жарылу қаупi бар өнiмдердi кәріз жүйесiне шығаруға жол берiлмейдi. Бұл мақсаттарға арнайы ыдыстар көзделеді. 777. Өндiрiстiк ағын суды кәрізге шығарғанда оның температурасы 400C аспауы тиiс. 778. Жарылыс қауiптi өндiрiстiк үй-жайларда орнатылған желдеткiш жүйелерiнiң металдан жасалған ауа бұрғыштары жерге тұйықталады. 779. Желдеткiшi бұзылған жағдайда, жабдықты жұмысқа қосуға жол берiлмейдi. 780. Жанғыш және жарылыс қауіптi газдары бар аппаратура мен коммуникациялар орналасқан жабық үй-жайларда желдеткiштiң тәулiк бойы жұмыс iстеуi қамтамасыз етіледi. 781. Зиянды немесе жарылыс қауіпті газдардың немесе будың кенеттен қарқынды бөлінуі ықтимал өндірістік үй-жайларда механикалық авариялық желдеткіш орнату көзделеді. 782. Авариялық механикалық желдеткiштi газ талдағыш тетiктердiң әсерiмен автоматты iске қосу қамтамасыз етiледi және бұдан басқа өндiрiстiк үй-жайдың сыртқы есiгiнде орналасқан түймелерден авариялық жетдеткiштi қашықтықтан iске қосу көзделеді. 783. Өндiрiстiк үй-жайда өрт шыққан жағдайда iшiндегi желдеткiш жүйелерi сөндiрiледi. 784. Өрт, жарылыс қауiптi өндiрiстерi бар үй-жайларды жылыту үшiн ыстық суды, буды, қызған ауаны және диэтиленгликольдi жылу тасығыш ретiнде қолданылатын орталықтандырылған жүйелер қолданылады. 785. Өрт шыққанда және оның таралу қаупi болғанда ауамен жылыту жүйелерi дереу сөндiрiледi. 786. Ауамен жылытуды үйлестiру желдеткiшiмен қиыстырғанда ауаны кері циркуляциялауға жол берiлмейдi. 787. Темiржол цистерналарын толтыруға арналған эстакадалардың құю бағаналары жерге

(Жалғасы 17-бетте).


(Жалғасы. Басы 16-бетте). тұйықталады. Төгу-құю фронттары шегiнде темiржол рельстерi бiр-бiрiмен электр арқылы қосылады және электр тарту желiсiн жерге тұйықтауға қатысы жоқ жерге тұйықтау құрылғысына қосылады. 788. Жанғыш газдарды құятын және төгетін цистерналар жерге тұйықтау құрылғыларына қосылады. Жерге тұйықтайтын өткiзгiш ретiнде қимасы кемiнде 6 шаршы миллиметр иiлмелi (көп желiлi) жез өткiзгiш қолданылады. 789. Резеңке шлангiлердiң металл ұштықтары мен тез көтергiш құрылғылары шлангiнiң сыртына немесе iшiне оралған, иiлмелi (көп желiлi) жез өткiзгiш арқылы жерге тұйықталады. Жерге тұйықтау өткiзгiшiнiң бiр шетi өнiм өткiзгiшiнiң металл бөлшектерiне жалғанады. 790. Найзағайдан қорғау құрылғыларын тексеру жылына 2 рет жүргiзiледi. Бұл ретте жерге тұйықтау құрылғысының кедергiсi өлшенедi. Технологиялық аппараттар мен қондырғыларды ұстау тәртiбi 791. Өнімді фланецтi жалғамалардың саңылауы арқылы өткізгенде аппараттарды, құбыржолдарды және жабдықтарды пайдалануға жол берiлмейдi. 792. Ағып тұрған өнiмнiң тұтануын болдырмауға арналған аппаратта ағу байқалған жағдайда, ағып тұрған жерге су буы немесе инертті газ жiберiледi және аппарат жұмыстан ажыратылады немесе қондырғы тоқтатылады. 793. Аппараттар мен ыдыстардың жанғыш беттерi жанбайтын материалдардан жасалған жарамды жылу оқшаулағышпен қамтамасыз етiледi. 794. Iшiн тексеру, тазарту және жөндеу үшiн ашуға жататын аппараттар өнiмдерден босатылып, iске қосылып тұрған аппаратурадан ажыратылады және сөндiрiледi, инертті газбен буландырылады немесе үрленеді және желдетiледі. Булаудың немесе инертті газбен үрлеудiң ұзақтығы, сумен шаю, желдету қажеттiлiгi жеке, кез келген жағдайға арналған өндiрiстiк нұсқаулықтарда белгiленедi. 795. Ыстық өнiмдi мұздатқыш арқылы өткiзбей сынама iрiктеу шүмектерiн пайдалануға жол берiлмейдi. Бұру түтiктерi және мұздатқыштың түтiктерi жарамды күйде ұсталады. 796. Қысымдағы аппараттар мен коммуникациялардағы ағуларды жоюға қатаң жол берiлмейдi. 797. Өндiрiстiк үй-жайларда ұшқын тудыруы мүмкiн жұмыстарды жүргiзуге, ашық түрде орындалған шамдарды қолдануға жол берiлмейдi. 798. Iске қосар алдында технологиялық аппараттардың жарамдылығы және олармен байланысты барлық аппараттар мен құбыржолдардың жұмысқа әзірлігі тексерiледi, автоматты көрсеткiштер немесе температура мен қысымды реттегiштердің, сұйықтық деңгейiн өлшегiштердiң жарамдылығы тексерiледi. 799. Жаңадан жобаланатын және қайта салынып жатқан пештер өрт сөндiру бөлiмiне бүркеме қосылған кезде дабыл беретiн будың немесе инертті газдың бүркеуiн тудыратын құрылғылармен жабдықталады. 800. Құбырлы пештер форсункаларына сұйық немесе газ тәрiздес отынның жеткiзiлуi тоқтағанда немесе қысымы белгiленген нормалардан төмендегенде iске қосылатын дабылмен жабдықталады. 801. Пештiң өшiп қалған оттықтарын қызған панельдерге немесе пеш отынының құрылысына тұтатуға жол берiлмейдi. 802. Пештiң iшiнде болуы ықтимал тұтануларды сөндiруге буды немесе инертті газды пайдалануға болады. Бу немесе инертті газ бақылаусыз жану аяқталған сәтке дейiн берiледi. 803. Авария немесе өрт шыққан жағдайда өнiмдi төгуге арналған құрылғылар жарамды күйде ұсталады. Авариялық төгу желiлерiнiң ысырмалары айыру белгiлерiмен белгiленедi, ал оларға өту жолдары бос болады. Авариялық төгуді жүзеге асырғанда операциялардың ретi нұсқаулықта көзделеді. 804. Пештен ыстық сұйықтықты түсiруге арналған авариялық ыдыс үнемi бос ұсталады. Сұйықтықты авариялық ыдысқа түсiрер алдында алдын ала конденсаттан босатылған су буы берiледi. 805. Құбырларда үрлеме мен тесiктер болғанда, сондай-ақ құбырлардың тозуы рұқсат етiлген шектен асып кетенде пештi пайдалануға жол берiлмейдi. Құбырлар күйiп кеткенде аварияларды жою жоспарына сәйкес пештi пайдалану дереу тоқтатылады. 806. Пеш аумағының газдану қаупi төнгенде дереу бумен сөндіру жүйесiн қосылады, пештiң форсункаларын сөндiрiп, өртке қарсы қызмет шақырылады. 807. Қос көздi тетiктерi бұзылған құбырлы пештердi пайдалануға жол берiлмейдi. 808. Қос көздi тетiктердiң тығындарын тығыздауға арналған қысу бұрамаларын құбырлардағы қысымды атмосфералық қысымға дейiн төмендеткенде ғана тартуға болады. 809. Құбырлы пештердегi қос көздi тетiк шкафтарының жарамды, тығыз жабылатын металл есiктерiнiң болуын қадағалау керек. 810. Жылу алмастырғыш астындағы алаңшаның гидравликалық қақпа арқылы өнеркәсiптiк кәрізге шығатын, арнашыққа ағысы бар қатты жабыны болуы тиiс. Алаңша жанғыш өнiмдерді шайып төгуге арналған жабдықпен қамтамасыз етiледi. 811. Құбыр кеңiстiгiндегідей құбыр арасындағы кеңiстiкте орналасқан жанғыш сұйықтықтардан босатуға жылу алмастырғыштарды суытқаннан кейiн ғана рұқсат етiледi. 812. Ауамен суыту аппараттары өрт жағдайына желдеткiштердi қашықтан ажыратқыштармен жабдықталады. 813. Колонна аппараттарының люктерiн жоғарғысынан бастап ашу қажет. 814. Технологиялық жабдықтың хабарландыру қондырғыларын iске қосу қолмен, сондай-ақ автоматты болуы керек. Автоматты түрде iске қосқанда қолмен де iске қосу көзделеді. Қосалқы құрылғылар мен құрылыстарды ұстау тәртiбi 815. Құбыржолдар олармен тасымалданатын заттарға байланысты ажырату бояуымен, цифрлық белгiлеумен және өнiмнiң қозғалыс бағытымен қамтамасыз етiледi. 816. Газ құбыры, өнiм құбыры жарылған кезде авария ауданы дереу қоршалып, ескерту белгiлерi қойылып, осы аудандағы қозғалыс тоқталып, аварияны жою жөнiнде шаралар қолданылады. 817. Газдың немесе мұнайдың кемуi бар құбыржол бұзылғанда, сондай-ақ өрт шыққан жағдайда өртке қарсы қызметi мен газдан қорғау қызметi шақырылады, сондай-ақ аварияны жою жөнiнде шаралар қабылданады. 818. Құбыр жолдарында тұйық учаскелердiң болуына жол берiлмейдi. 819. Жарылу, өртену қаупi бар орталарды айдауға арналған құбыржолдарда «қамыттар» болған жағдайда пайдалануға жол берiлмейдi. 820. Төгіп-құю эстакадалары осы Қағидалардың 4-бөлімінің 6-тарауында белгіленген тәртіпке сәйкес ұсталады. Компрессорлық және сорғы станцияларын ұстау тәртiбi 821. Компрессорлар мен сорғылардың технологиялық параметрлерiн бақылау бойынша барлық бұғаттағыш және дабыл беру құрылғылары үнемi жарамды күйде ұсталады. 822. Сепаратордағы сұйықтықтың деңгейiн бақылау үшін дыбыс немесе жарық дабылы көзделеді. 823. Газ сығымдағыштарының және олардың газ құбырларының барлық қосылыстары герметикалығы тұрғысынан үнемi тексерiледi. Газдың кемуi байқалған жағдайда, компрессор тоқтатылып, ақаулық жойылады. Жұмыс iстеп тұрған компрессорда газдың кемуiн жоюға жол берiлмейдi. 824. Клапандық қораптар мен әуе поршень компрессорлары майлы шөгiндiлер мен күйiктерден үнемi тазартылады. 825. Жарық беру құрылғылары жұмыс iстеген немесе электр энергиясын авариялық сөндiру кезiнде газ компрессорлық станцияларында жарылыстан қорғалып орындалған аккумуляторлық шамдарды қолдануға рұқсат берiледi. 826. Компрессорлық үй-жайда газдылық немесе өрт шығу қаупi төнгенде компрессорларды авариялық түрде тоқтатып, қысымды түсiрiп, авария болған жерге газ жеткiзу тоқтатылады. 827. Жалпы сыйымдылығы үш тәулiктiк қордан аспайтын майға арналған жұмсалатын шағын ыдыстарды өз бетiмен сыртқа шығу жолы және сығымдағыштан бөлек өртке қарсы қабырғасы бар үй-жайға орналастыруға болады. 828. Компрессорлық және сорғы станцияларының үй-жайларында барлық желдеткiш құрылғыларының дұрыс және үздiксiз жұмыс iстеуi қамтамасыз етiледi. 829. Тұрақты компрессорлардың авариялық тоқтату түймелерi компрессор залдарының үй-жайларынан шығу орындарында немесе басқа да ыңғайлы және қауiпсiз жерлердегi басқару пульттерiнде орналастырылады. 830. Газ моторының тұтандырғыш бiлтесiнiң түйiсуiнде ұшқыны бар компрессордың жұмыс iстеуiне жол берiлмейдi. 831. Компрессор iшiнде ұшқындату арқылы шырақтардың жарамдылығын тексеруге жол берiлмейдi. 832. Компрессорды iске қосқанда пайдаланылған өнiмдi шығару жүйесiнде тұтану мен жарылыстарды болдырмау үшiн пайдаланылған өнiмдi шығару жүйесiн қысылған ауамен үрлегеннен кейiн магнетон қосылады және отын газы жеткiзiледi. 833. Өрт, жарылыс қауiптi өнiмдердi айдап қотаратын сорғылар, сорғылармен бiр рамада орналасқан электр қозғалтқыштарының жерге тұйықталғанына қарамастан, жерге тұйықталады. 834. Сорғыларды үрлегенде шығарылатын өнiмдi үй-жайдан тыс жерге, сұйық өнiмдi құбыр жолы арқылы арнайы сыйымдылыққа, ал булар мен газдар шыраққа немесе шамға шығарылады. 835. Сорғылармен жұмыс iстегенде үйкелетiн бөлшектерiн, сондай-ақ сорғылардың мойынтiректерi мен тығыздамаларының температурасы үнемi бақыланады. Майлау материалдарының ағуына және шашырауына жол берiлмейдi. Алау шаруашылығын пайдалану тәртiбi 836. Алау қашықтықтан жағылады. 837. Барлық қолданыстағы алаулар кезекшi оттықтармен қамтамасыз етiледi. 838. Алаудың айналасындағы аумақ кемiнде 50 метр радиуста қоршалады және сақтандырғыш белгiлерiмен көрсетiледi. 839. Алау аумағының қоршалу шегiнде құдықтар, шұңқырлар және басқа да ойықтар орнатуға жол берiлмейдi. 840. Алау құбырына кiргiзер алдында газ құбырларында қарауға және жөндеу жұмыстарын жүргiзуге қол жететiн от бөгеушiлер орнатылады. 841. Магистральдық алау құбыржолында шырақтың оқпанынан кемiнде 50 метр қашықтықта орналасқан жалпы сепаратор көзделеді. Алау құбыржолының сепаратор жағына қарай еңкiш болуы қамтамасыз етiледi. 842. Жалпы алау жүйесiне: 1) жабдықты үрлегеннен кейiн құрамында төменгi тұтану шегiнен 50 %-ға кем концентрациядағы жанғыш газдары бар инертті газды; 2) аппараттар мен құбыржолдардан шығарылған ауаны, сондай-ақ таза инертті газды; 3) шiруге, ашуға, полимеризациялауға, жылу шығаруға бейiм және алау газ құбырының өткiзу қабiлеттiлiгiн шектеуге қабiлеттi өнiмдердi жіберуге жол берiлмейдi. 7. Жеңiл өнеркәсiп кәсiпорындарын ұстау тәртiбi Жалпы ережелер 843. Жарылыс қауiптi газ және бу-ауа концентрацияларын түзуге қабiлеттi заттар мен материалдар қолданылатын, өндiрiлетiн немесе сақталатын өндiрiстiк және қойма үй-жайларында ауа ортасының жай-күйiн бақылау үшiн автоматты газ талдағыштар орнатылады. Сериямен шығарылатын газ талдағыштар болмаған жағдайда, ауа ортасын мерзiм сайын зертханалық талдау жүзеге асырылады. 844. Жабдықтан қалдықтар пневматикалық, механикалық немесе осы операцияның қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн және өндiрiстiк үй-жайға тозаңның бөлiнуiн болдырмайтын өзге де құрылғылармен шығарылады. 845. Автономды сорғы желдеткiшi және (немесе) қалдықтардың пневмокөлiгi бар жабдықтың электр схемасында жабдықтың жұмыс органдарын 2-5 секунд iске қосуға қатысты осы жүйелердi iске қосуды автоматты түрде басып озу және 25-30 секунд уақыт шамасында жұмыс органдары тоқтағаннан кейiн оларды автоматты түрде ажырату көзделеді. 846. Кәсiпорын аумақтары мен өндiрiстiк алаңдар күн сайын жанғыш қоқыс пен қалдықтардан тазартылады. Кәсiпорын аумағында жанғыш қалдықтарды, кесiндiлердi, қырқындыларды, талшықтарды, торларды, тозаңдарды ашық әдiспен сақтауға жол берiлмейдi. Оларды жинау үшiн бiр-бiрiнен 100 метрден аспайтын қашықтықта қақпақтары бар металл жәшiктер орнатылады. Қалдықтар арнайы жабдықталған автомобильдер мен тозаңдануды болдырмайтын ыдыстар пайдаланыла отырып жүйелi түрде шығарылады. Брезент жабылмаған талшықты материалдарды тасымалдауға жол берiлмейдi. 847. Жазғы уақытта ғимараттар мен құрылыстарға iргелес алаңдар мен өртке қарсы аралықтар шөптерден мерзiмдi түрде тазартылады. Шабылған шөпті кәсiпорын аумағында кептiруге және маялауға (арнайы бөлiнген орындардан басқа) жол берiлмейдi. 848. Шикiзатты, жабдықты және өзге материалдарды ғимараттарға тiкелей жақын сақтауға жол берiлмейдi. 849. Қажет болғанда шикiзатты, жабдықты және материалдарды арнайы жабдықталған ашық алаңдарда немесе шатырлар астында сақтауға сақтау алаңдары мен ғимараттардың, құрылыстардың арасындағы аралықтарды сақтаған жағдайда рұқсат етіледі. Жанбайтын материалдардан жасалған, ауданы 1200 шаршы метрге дейiнгi бөлек тұрған шатырларды салуға болады. 850. Аумақтарды көгалдандыру үшiн гүлденген кезде ұлпа, талшықты заттар мен салбыраған тұқым бөлетiн ағаштарды отырғызуға, сондай-ақ оларды өртке қарсы аралықтарға отырғызуға жол берiлмейдi. 851. Барлық өндiрiстiк үй-жайлар үнемi таза ұсталуы және шикiзатпен, дайын өнiммен және жабдықпен асыра толтырылмауы тиiс. Сақталатын шикiзат пен дайын өнiм мөлшерi өнiмнiң ауысымдық қажеттiлiгiнен (тәулiк бойы өндiрiс процесінде – тәулiктiк) аспауы қажет. 852. Өндiрiстiк және әкiмшiлiк ғимараттардың жертөле үй-жайлары мен цокольдық қабаттарында жарылыс қауiптi заттарды, газ баллондарын, целлулоидты, тез жанғыш кино таспасын, пластмассаларды, лактарды, сырларды, тез тұтанатын және жанғыш сұйықтарды, химикаттарды, өрт қауiптiлiгi жоғары (Г4, В4, Д4, Т3, Т4) полимерлiк материалдарды, сондай-ақ топырақпен бекітетін цехтар үшін газ станцияларын орнатуға жол берілмейді. 853. Цех қоймалары үшiн тез тұтанғыш сұйықтықтарды, жанғыш сұйықтықтарды, химикаттарды бiр мезгiлде сақтаудың ең жоғарғы шектi саны белгiленедi. Заттарды сақтаудың нормалары көрсетiлген тақтайшалар көрiнетiн жерлерде, қоймалардың жанында iлiнедi. 854. Өндiрiсте қолданылатын жанғыш және тез тұтанатын сұйықтықтар саны ауысымдық қажеттiлiктен аспайтын (үш ауысымдық жұмыс режимiнде – тәулiктiк) герметикалы жабылған металл ыдыста сақталады. Технологиялық жабдықты ұстау тәртiбi 855. Кәсiпорындарда негiзгi цехтарға, учаскелер мен қондырғыларға арналған технологиялық және электр жабдығын тазалау кестелерi әзiрленедi. 856. Пайдаланылатын технологиялық жабдық күн сайын (шикiзатты алғаш қайта өңдейтiн цехтарда – ауысымда кемiнде 1 рет), ал электр жабдығы, шамдар, электр өткiзгiштерi, техникалық өрттен қорғау құралдары (спринклерлiк, дренчерлiк, өрт хабарлағыштары), құрылыс құрылымдары, оның iшiнде жабындар аптасына кемiнде бiр рет оларға отырған жанғыш тозаңнан, ұлпадан тазартылуы қажет. Бұл ретте тозаң жинау құралдарын (оның iшiнде сығылған ауамен үрлеудi) және дымқылмен жинауды қолдану қажет. Кәсiпорын бұйрығымен лауазымды адамдар қатарынан осы жұмысты жүргiзу үшiн жауаптылар тағайындалады. 857. Технологиялық жабдық үрлеу және тазалау алдында ажыратылады. 858. Технологиялық жабдықтың барлық жiктерi мен қосқыштары сенiмдi тығыздалады, бұл ретте өндiрiстiк және қойма үй-жайларындағы ауа өткiзгiштердiң жiктерi мен қосқыштары жанбайтын немесе Г1 тобындағы материалмен тығыздалады. 859. Машиналар мен агрегаттардың тозаңсыздандыратын құрылғыларынан ауаны тазалауға арналған сүзгiштер оқшауланған үй-жайларда орнатылады. 860. Жабдық сүзгiштерiнiң жанатын материалы мерзiм сайын, бiрақ жылына бiр реттен сиретпей оттан қорғау құрамымен өңделедi. 861. Зығыр түткiш, иiру-дайындау, тоқыма дайындау, тоқыма және брактау-өлшеу цехтарының жұмыс iстейтiн үй-жайларында тозаңның шектi мөлшерден артық шоғырлануына жол берiлмейдi. 862. Рециркуляциялау кезiнде жабдықтан шығарылатын тозаңданған ауа тиiстi сүзгiштерде екi сатылы тазартылады. Ұшпалы ерiткiштердiң өрт-жарылыс қауiптi буларының адсорбциялау және рекуперациялау цехтарын ұстау тәртiбi 863. Цехтардағы ұшпалы ерiткiштердi пайдаланумен байланысты орындар буды аулағыштарға бере отырып, оны жергiлiктi сору жүйелерiмен жабдықталады. 864. Рекуперациялау қондырғысы барлық жұмыс орындарынан ұшпалы ерiткiштердiң буын үздiксiз және толықтай соруды қамтамасыз етедi. 865. Жаңа жұмыс орындарын, учаскелер мен цехтарды егер рекуперациялау станциясының қуаты мүмкiндік бермесе, бу-ауа қоспасы желiлерiне қосуға жол берiлмейдi. 866. Адсорберлерге түсетiн бу, ауа қоспасының қосылымы жүйелi түрде бақыланады. Бу, ауа қоспасының шектi параметрлерi технологиялық нұсқаулықтарда көрсетiледi. Бу, ауа желiлерiнiң қоспаның неғұрлым өрт, жарылыс қауiптi заттарының тұтануының төменгi шоғырлану шегiнен 50 %-ға жоғары ауланатын будың шоғырлануымен жұмыс iстеуiне жол берiлмейдi.

17

www.egemen.kz

27 қараша 2014 жыл

867. Цехтардан рекуперациялау станциясына бу, ауа қоспасы тасымалданатын желiлер жарамды күйде ұсталады. Құбырлардың iшкi қабатын қатты жанғыш қыртыстармен немесе сұйық конденсатпен ластауға жол берiлмейдi. Бу, ауа қоспасынан қатты қоспаларды аулауға арналған сүзгiштер немесе циклондар жарамды күйде пайдаланылады және бекiтiлген кестеге сәйкес тазартылады. Конденсаттың түзiлуi байқалатын желiлердiң учаскелерiнде жанбайтын материалдан жасалған жарамды жылытқышы және конденсаттың ағып кетуiне арналған ылди болуы қажет. 868. Бу, ауа қоспаларының желiлерi қолданыстағы сенiмдi от бөгегiштермен қорғалады. От бөгегiштердiң саны, олардың түрi мен от өшiретiн саптамалардың өлшемдерi жобалау деректерiне сәйкес қабылданады. Қондырғыны от бөгегiштерсiз немесе жобаға сәйкес келмейтiн от бөгегiштермен пайдалануға жол берiлмейдi. 869. Желдеткiштер жұмысының авариялық режимiнiң дыбыс дабылы мен резервтiк агрегаттарды автоматты iске қосу жүйесi жарамды күйде ұсталады және мерзiмдi түрде тексерiледi. 870. Жарылыс, өрт қауiптi бу, ауа қоспасын атмосфераға лақтыруға арналған авариялық құбыр жарамды күйде ұсталады. Оның жұмысқа дайындығы жүйелi түрде тексерiледi. Авариялық құбыр найзағайдан қорғағышпен жабдықталады. 871. Желдеткiштердiң электр қозғалтқыштарының қаптамаларын жарылыстан қорғау деңгейi мен қорғау дәрежесi Электр қондырғыларын орнату қағидаларына сәйкес үй-жайдың жарылыс қауiптi аймағының класына сәйкес орындалады. 872. Адсорберлердiң өрт сөндiру жүйелерi жарамды күйде ұсталады және аптасына 1 реттен сиретпей бақыланады. Жанғыш ортада тұтану көздерiнiң түзiлуiн болдырмау жөнiндегi шаралар 873. Талшықты материалдарды, қатты жанғыш заттарды уатылған (майдаланған) түрiнде бастапқы қайта өңдеудi жүзеге асыратын технологиялық желiлер, машиналар мен аппараттар бөгде заттарды аулау (бөлу) үшiн жарамды құралдармен (тас аулағыштар, магниттiк қорғағыш) қамтамасыз етiледi. 874. Сыртқы қабатының температурасы 450С жоғары құбырлардың қабаттары, жабдық, сыйымдылықтар, өнiм өткiзгiштер материалдардың тұтану немесе газдардың, сұйықтықтар буының немесе тозаңның жарылу қаупi болатын үй-жайлар жанбайтын материалдан жасалған қаптамасы бар жарамды жанбайтын жылу оқшаулағышпен жабдықталады. 875. Жұмыс iстегенде статикалық электр зарядтары жиналуы мүмкiн технологиялық жабдықты пайдалану жарамды антистатикалық құрылғылармен, ал қажет болған жағдайда бейтараптағыштармен (радио изотопты, жоғары вольтты, индукциялы) жүргiзiледi. 876. Өнiмдердi ұсақтау, сiлку, қопсыту, түту, тозаңдату, шашырату жүргiзiлетiн аппараттарда, сыйымдылықтарда, агрегаттарда, бөлек тұрған машиналарда, аппараттарда, басқа жабдықпен материал өткiзгiштермен немесе металл құрылымдарымен қосылмаған агрегаттар жарамды жерге тұйықтағышпен қамтамсыз етiледi. 877. Құбырлардағы, аппараттардағы, корпустармен қақпақтарды қосқыштардағы және болттармен қосқыштардағы фланецтi қосқыштарда электрлiк емес өткiзгiш сырларымен сырланған немесе диэлектриктерден жасалған шайбаларды қолдануға жол берiлмейдi. 878. Өндiрiстiк және қойма үй-жайлары iшiнде iштен жану қозғалтқыштары бар машиналар мен жабдықты қолдануға жол берiлмейдi. 879. Бiлiктер мен мойынтiректердiң қызып кетуінің және ауытқуының алдын алу үшiн олар мерзiм сайын, ауысымына бiр реттен сиретпей тексерiледi. 880. Жабдық шегiндегi электр желiлерi агрессивтi ортадан қорғалады. Металл түтіктер жабдықтың жылжымайтын бөлшектерiне бiр-бiрiнен 400 миллиметрден аспайтын қашықтықта орналасқан арнайы қысқыштармен бекiтiледi. 881. Мыс сымдары бар, бiрнеше рет иiлуге және үйкелуге төзiмдi арнайы иiлгiш кәбілдер немесе электр қозғалтқыштарын, электр аппараттарын және жабдықтың қозғалатын бөлшектерiнде орнатылған аспаптарды қоректендiруге арналған жылжымалы ток ажыратқыштар жарамды күйде ұсталады. 882. Станоктар, агрегаттар мен машиналар жұмыс iстеген кезде: 1) барлық қозғалмалы бөлшектердiң еркiн айналуы; 2) шикiзатты аэродинамикалық тазалау кезiнде аспирациялық арналарда ауа режимiн реттеуi және үй-жайға тозаң бөлудi болдырмауы; 3) дайындаушы зауыттың паспорттық деректерiне сәйкес айналатын бөлшектер массаларының бiркелкiлiгi қамтамасыз етiледi. 883. Желдеткiш пен пневмокөлiктiң объектiлiк және цех қондырғыларының (жүйелерiнiң) жұмыс режимi жұмыс нұсқаулықтарында айқындалады, онда өрт қауiпсiздiгi шаралары (өндiрiс жағдайларына қатысты), ауа өткiзгiштердi, сүзгiштердi, от бөгегiш клапандар мен өзге де жабдықты тазалау мерзiмдерi, сондай-ақ өрт немесе авария шыққан жағдайда қызмет көрсетушi персоналдың iс-әрекет жасау тәртiбi көзделеді. 884. Желдеткiш және пневмокөлiк қондырғыларын жоспарлы алдын ала жөндеу күн сайын бақылауды, мойынтiректерiн дер кезiнде майлауды, тегершiктердiң жай-күйiн және жетек белбеулерiнiң керiлуiн тексерудi, желдеткiш бiлiгi люфтiнiң қалпына келтiрiлуiн, өткiзгiштердiң электр қозғалтқыштарына қосылатын жерлерiнде байланыстардың сенiмдiлiгiн, электрден қорғаудың жай-күйiн күн сайын тексеруге жатады. Барлық қондырғыларды әр жөндеуден кейiн кәсiпорын басшылығы бөлген жауапты адам көрсеткiштердi олардың сәйкестiгiне өлшей және паспорттарда белгiлей отырып жүргiзедi. 885. Пневматикалық көлiк пен сорғы ауа өткiзгiштердiң құбырларында мерзiм сайын қарау (тексеру), жүйелердi тазарту және өрт шыққан жағдайда оны ойдағыдай сөндiру үшiн терезелер, люктер, ажыратылатын қосқыштар қарастырылуы қажет. Байқау терезелерi бiр-бiрiнен 10 метрден аспайтын қашықтықта, сондай-ақ үш көздi тетiктердiң жанында, бұрылыстарда, қабырғалар мен жабындар арқылы құбырлар өтетiн жерде орналастырылады. 886. Желдеткiштiң дөңгелегi теңгерiмделеді және дөңгелектiң қаптың қабырғасына соғылу мүмкiндiгiн болдырмайтындай етiп реттеледi. 887. Машинадан ұлпаны және тозаңды шығару бойынша желдеткiш қондырғының қалыпсыз жұмысы байқалған жағдайда (ауа тартудың тоқтауы, желдеткiштiң тарсылдауы, ұшқынның пайда болуы, түтiннiң немесе иiстiң болуы) желдеткiштi тоқтату және оны жөндеу үшiн шаралар қабылданады. 888. Пневмокөлiктiң аспирациялық құрылғылары мен жүйелерiнiң iшкi қабаттары тегiс, шығыңқы және тiстi бөлiксiз етiп орындалады. 889. Желдеткiш, аспирациялық және пневмокөлiк қондырғыларына (жүйелерiне) қызмет көрсету және оларды пайдалану кезiнде: 1) пневматикалық және аспирациялық жүйелердiң ауа өткiзгiштерiнде, тозаңды жертөлелерде, камералар мен сүзгiштерде бекiтiлген кесте бойынша оларды жүйелi түрде тазалай отырып, тозаң мен ұлпаның жинауына жол берiлмейдi. Қарау және тазалау нәтижелерi арнайы журналда жазылады; 2) шатырлар мен сорғы құбырлардың iшкi қабатындағы жанғыш қыртыстар жылына кемiнде 2 рет тазартылады; 3) тозаң сору және тозаң аулау қондырғылары ақаулы болған жағдайда технологиялық жабдықтың жұмыс iстеуiне жол берiлмейдi; 4) тозаң камераларында (тозаңды жертөлелерде) бөгде адамдардың болуына жол берiлмейдi; 5) жану немесе өрт шыққан жағдайда осы желдеткiш жүйелерiнiң қызмет көрсету аймағындағы барлық желдеткiш құрылғылары мен технологиялық жабдық дереу тоқтатылып, ауа өткiзгiштердегi барлық клапандар жабылады; 6) жалпы тозаң камерасына немесе жанғыш тозаңды немесе қалдықтарды тасымалдайтын жеке құрылғылардан жертөлеге кiретiн барлық пайдаланылған құбырлар автоматты клапандармен жабдықталуы, сондай-ақ олардың үздiксiз жұмыс iстеуi қадағаланады. 890. Желдеткiш қондырғылар жанғыш және жарылыс қауiптi заттарды тасымалдайтын өндiрiстiк үй-жайларда барлық металл ауа өткiзгiштер, құбыр өткiзгiштер, сүзгiштер және сорғы қондырғысының өзге де жабдығы кемiнде екi жерден жерге қосылады. 891. Ауа құрамында тез тұтанатын немесе жарылыс қауiптi заттар (газдар, бу, тозаң) болуы мүмкiн үй-жайлар үшiн желдеткiш жүйелерiнiң өзге де құрылғыларын реттейтiн желдеткiштердiң құрылымы мен материалы ұшқын түзiлу мүмкiндiгiн болдырмайды. 892. Өртке қарсы қалқалардың қиылысатын жерiнде орнатылған ауа өткiзгiштердiң автоматты от бөгегiш құрылғылары (қалқалағыштар, шиберлер, клапандар) жарамды күйде ұсталады, олардың жұмысқа қабiлетi айына 1 реттен сиретпей тексерiледi. 893. Желдеткiш жүйесiнде от бөгегiш құрылғыларды пайдалану кезiнде: 1) аптасына бiр реттен сиретпей олардың жалпы техникалық жай-күйiн тексеру: 2) ысырмалардың сезiмтал элементтерiн (тез балқитын құлыптар, тез жанатын ендiрмелер, термо сезiмтал элементтер) жанғыш тозаңмен ластанудан дер кезiнде тазалау; 3) магистралдық жиынтық ауа өткiзгiшке қосылатын жерiнде дайындау бөлiмшесiнiң бiр машинасына немесе машиналар тобына қызмет көрсететiн ауа өткiзгiштер тарамдарында орналасқан өртке қарсы қол ысырмаларының жарамдылығын тұрақты тексеру; 4) аптасына бiр реттен сиретпей өрт, жарылыс қауiптi үй-жайларға қызмет көрсететiн желдеткiш қондырғыларды қашықтықтан қосу немесе ажырату қондырғыларының жарамдылығын тексеру жүргiзiледi. 894. Тозаңды гравитациялық тұндыру үшiн желдеткiштер мен ауа өткiзу машиналарынан кейiн орналасқан сыйымдылықтарды (аспирациялық шахталарды, тозаң тұндыру камералары) пайдалануға жол берiлмейдi. 895. Пневмокөлiк қондырғыларына орнатылатын органикалық шыныдан жасалған қоспалары 100 милиметрден аспайтын орам қадамы бар сыммен сыртынан оралады. Көрсетiлген сымның екi шетi де арасында ендірме орналасқан қондырғының металл бөлiктерiне мықты бекiтiледі. Аспирациялық қондырғылардың ауа жолдары мен инженерлік желілердің құбырларының жанасуына жол берілмейді. 896. Магниттiк қорғау: 1) желдеткiштерге, конденсаторларға және өзге де технологиялық жабдыққа талшықты материалдар массасымен қатты заттардың (тастар, шлак) түсуiн болдырмау үшiн олардың алдына тас аулағыштар, ал металл заттарды шығару үшiн магниттiк аулағыштар орнатылады. Аулағыштар тiгiнен (еңкiш) көлденең күйге құбырларды бұру орындарында орнатылады; 2) магниттiк қоспаларды аулауға арналған жабдық (магниттiк бөгеттер) жобалау құжаттамасына сәйкес орнатылады; 3) магниттiк бөгеттер дайындау бөлiмшесiнiң түту, тарау машиналарының, араластырғыштарының және өзге де жабдығының алдына орнатылады; 4) электр магниттiк сепараторлар жұмыс iстеген кезде бөлшектердiң (магнит өткiзгiштiң, мойынтiректердiң, шикiзатпен жанасатын бөлшектердiң) қызуы бақыланады; 5) электр магниттiк сепараторлардың қырғыш тетiктерi бiркелкi жұмыс iстеуi және қолмен тазалағышсыз магнит қоспаларын толықтай шығару қамтамасыз етiледi; 6) электр магниттiк сепараторлардың жарық сигнализациясының үздiксiз жұмыс iстеуi қамтамасыз етіледі; 7) магниттiк колонкаларда магниттiк қоспалардан тазалауға арналған таға блогын оңай алу қамтамасыз етiледi. Бұл ретте магниттiк қоспалардың шикiзатқа түсуiне жол берiлмейдi; 8) магниттiк колонкаларды металл қоспаларынан тазарту үшiн арнайы щеткалар немесе ағаш қырғыштар қолданылады; 9) магниттiк қоспаларды аулау үшiн жабдыққа қызмет көрсету және тексеру үшiн еркiн өту жолы қамтамасыз етiледi; 10) магниттердiң жай-күйiн бақылау айына кемiнде бiр жүргiзiледi; 11) электр энергиясын беру тоқтаған кезде сепараторлардың электр магниттерiне өнiм беруге жол берiлмейдi; 12) қызмет көрсетушi персонал магниттi өрiстiң тұтас ұзындығы бойымен шикiзаттың электр магниттiк сепараторларына және магниттiк колонкаларына үздiксiз және бiркелкi түсуiн жүйелi түрде тексерiледi. 897. Шикiзаттың, өндiрiс қалдықтарының, өндiрiстiк тозаңның, дайын өнiмнiң жануы (өздiгiнен тұтануы) байқалғанда дереу объектінің мемлекеттік емес өртке қарсы қызметіне немесе өртке қарсы ерікті құралымына және мемлекеттік өртке қарсы қызмет бөлімшесіне хабарланады. Қызмет көрсетушi персоналды эвакуациялау шаралары қабылданады, барлық жабдық тоқтатылады және токтан ажыратылады, кәсiпорын басшысына хабарланады. 898. Қауiптi авария алдындағы факторлар (жанған шикiзаттың, күйiктiң, түтiннiң иiсi, машиналардың айналатын бөлшектерiнiң авариялық үйкелiсi, жабдыққа бөгде заттар түскен, машинаға өнiмнiң үйiлуi кезiндегi жоғары температура, шу, дiрiл) пайда болғанда барлық көлiк жабдығы тоқтатылып, мұқият тексерiледi. Оны iске қосу ақаулықтардың себептерiн анықтағаннан және оны жойғаннан кейiн ғана жүргiзiлуi мүмкiн. 899. Технологиялық (көлiк) желiсi автоматты (авариялық) тоқтаған кезде бұғаттау iс-әрекетiн жүргiзуге сигнал берген құрылғыны (жылдамдықты бақылау релесi, шикiзат беру тетiгi, электр қозғалтқышы жетегiнiң шамадан тыс ток жүктемесiнен қорғау) айқындау, оның iске қосылу себебiн анықтап жою қажет. Технологиялық (көлiк) желiнi кезектi iске қосу алдында ол материалдардан босатылып, ақауы жойылады. 900. Технологиялық, көлiк немесе аспирациялық жабдықта жанып жатқан (бықсыған) өнiм анықталған кезде оны дереу тоқтату қажет, ол туралы дереу цех бастығына, кәсiпорын басшысына және мемлекеттiк емес өртке қарсы қызметке хабарланады. Бiр мезгiлде осы учаскеде (қажет болған жағдайда) барлық өндiрiстiк жабдық және желдеткiш қондырғылары тоқтатылып, желдеткiштiң ауа жолдары жабылып, электр желiсi өшiрiледi. 901. Жану ошақтарын жойғаннан кейiн барлық ауа өткiзгiштердi, сүзгiш камераларын, тозаң камераларын (тозаңды жертөлелердi) және өзге де желдеткiш пневможабдығын, сондай-ақ технологиялық машиналарды әбден тазалағанға дейiн желдеткiш және пневмокөлiк қондырғыларын iске қосуға жол берiлмейдi. 902. Өрттердi өндiрiстiң тозаңды қалдықтар суының бағытталған шағын ағыстарымен сөндiруге жол берiлмейдi. 8. Ауыл шаруашылығы өндiрiсi объектiлерiн ұстау тәртiбi Негiзгi өндiрiс объектiлерiн ұстау тәртiбi 903. Отпен жылытып азық дайындау үшiн вакуумдық-сорғы және жылу генераторларын орналастыруға арналған үй-жайлар, сондай-ақ мал шаруашылығы және құс шаруашылығы ғимараттарына қоса салынған немесе олардың iшiнде салынған, iрi жемшөптер қорын сақтауға арналған үй-жайлар мал мен құсты ұстауға арналған үй-жайлардан өртке қарсы қабырғалармен және жабындармен бөлiнедi. Көрсетiлген үй-жайлар тiкелей сыртқа шығу жолдарымен жабдықталады. 904. Жануарлар мен құстарға арналған үй-жайларда шеберханалар, қоймалар, автокөлiк, трактор, ауыл шаруашылығы техникасы тұрақтарын орналастыруға, сондай-ақ фермаларға қызмет көрсетуге байланысты емес кез келген жұмыстарды жүргiзуге жол берiлмейдi. Бұл үй-жайларға газ шығаратын құбырлары ұшқын сөндіргіштерiмен жабдықталмаған тракторлардың, автомобильдер мен ауыл шаруашылығы машиналарының кiруіне жол берiлмейдi. 905. 20 және одан астам мал басы болған жағдайда, сүт тауары фермаларында (кешендерде) топтық байлау әдiсi қолданылады. 906. Фермалардың шатырдағы үй-жайларында iрi жемшөптi сақтағанда: 1) төбе жабыны жанбайтын материалдардан жасалады; 2) шатырдағы ағаш жабындарын және жанғыш жылытқыш шатыр үй-жайлары жағынан тұтанудан жанғыш жылытқыш бойын қалыңдығы 3 сантиметр балшық сылағымен (немесе тең оттан қорғаумен) немесе өртенбейтiн жылытқышпен қорғалады; 3) шатыр үй-жайындағы электр желiсi механикалық ақаулықтардан қорғалады; 4) мұржалар периметр бойынша 1 метр қашықтықта қоршалады. 907. Электр брудерлерiн орнатқанда және пайдаланғанда: 1) жылу қыздырғыш элементтерiнен төсемдер мен жанғыш заттарға дейiнгi қашықтық тігінен кемінде 80 сантиметр, ал көлденеңінен кемінде 25 сантиметр болады; 2) тек зауытта шығарылған қыздыру элементтерi қолданылады және қызған бөлшектерi түсiп қалу мүмкіндігі болмайтындай етiп орнатылады. Ашық жылыту элементтерiн қолдануға жол берiлмейдi; 3) оларды электр энергиясымен қамтамасыз ету бөлiп таратқыш қалқанынан дербес желiлерi бойынша iске асырылады. Брудердiң әрқайсысы дербес ажыратқыштармен жабдықталады; 4) бөлiп таратқыш қалқанының барлық электр желiсiн тоқтан ажыратқыш шаппа қосқышы, сондай-ақ қысқа түйiсу мен шамадан тыс жүктемеден қорғау құрылғысы болады; 5) брудердiң температуралық режимі автоматты түрде реттеледі. 908. Жылжымалы ультракүлгiн қондырғылар және олардың электр жабдықтары жанғыш материалдардан кемінде 1 метр қашықтықта орналастырылады. 909. Электр брудерлер мен ультракүлгiн қондырғылардың iшкi электр желiсi кәбілден немесе оқшауланған өткiзгiштен жасалады. Оқшауланған өткiзгiш құбырларда немесе зәкiрлерде еденнiң деңгейiнен кемінде 2,5 метр биiктiкте және жанғыш құрылғылардан 0,1 метр қашықтықта оқшаулағыштармен төселедi. 910. Қырқатын агрегаттың бензин қозғалтқышын ғимараттардан 15 метр қашықтықта, шөп пен қоқыстан тазартылған алаңшада орнату қажет. Жанар-жағармай материалдары қорын сақтау қырқу бекетi мен құрылыстардан 20 метр қашықтықта, жабық металл ыдыста жүзеге асырылады. 911. Қырқу бекетiнде ауысым өнiмiнен артық жүн жинауға және өту-шығу орындарына жүн теңдерін үйіп қоюға жол беруге болмайды. 912. Түнгi уақытта мал шаруашылығы және құс шаруашылығы үй-жайлары, iшiнде мал мен құс болғанда күзетшiлердiң, малшылардың немесе басқа да осы мақсатта тағайындалған тұлғалардың байқауында болады. 913. Аммиак селитрасы отқа төзiмдiлігi I және II дәрежелi дербес шатырсыз бiр қабатты өртенбейтiн едендерi бар ғимараттарда сақталады. Ерекше жағдайларда селитраны отқа төзiмдiлiгi I немесе II дәрежелi ауыл шаруашылығы кәсiпорнының минералды тыңайтқыштардың ортақ қоймасының жеке бөлiгiнде сақтауға жол берiледi. Әсерi күшті тотықтырғыштар (магний және кальций хлораттары, сутегi тотығы) отқа төзiмдiлiгi I, II және III дәрежелi ғимараттардың жеке бөлiктерiнде сақталады.

914. Фермалар мен басқа ауыл шаруашылығы объектiлерiн қылқан жапырақты ормандарға жақын, құрылыстар мен орман алқаптарының арасында орналастырғанда көктемгi-жазғы өрт қауiптi кезеңге бульдозерлер, соқалар және басқа да топырақ өңдейтiн құрал-жабдықтар арқылы (шаруашылық тұрғыдан орынды болса, қорғайтын алқаптарда картоп, бөрібұршақ, түйебұршақ сияқты өртке төзiмдi өсiмдiктер) орнатылатын өртке қарсы қорғау алқаптары құрылады. 915. Ауыл шаруашылығы кәсiпорындарының аумағында (ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң осы учаскесiнiң технологиясына байланысты болмаса), сондай-ақ мақта, зығыр және басқа да жанғыш материалдарды сақтау және өңдеу орындарында ашық отты (алау, шырақ) қолдануға жол берiлмейдi. Ауыл шаруашылығы өнiмiн қайта өңдеу тәртiбi 916. Қаптарды ұннан тазарту және оларды сақтау үшiн қапты қағатын машинасы орнатылған оқшауланған үй-жайлары көзделеді. 917. Нан пiсiру кәсiпорындарында сұйық май мен өсiмдiк майын ыдыссыз сақтау жеке үйжайда көзделеді. 918. Қатты отынмен жұмыс iстейтiн нан пiсiру пештерiнiң үздiксiз люлькалы подиктi тұйық жерлерiндегi отындары үшiн өртке қарсы қалқамен (өртке қарсы есiкпен) және жабындымен бөлiнетiн үй-жай көзделеді. 919. Отын үй-жайында бiр ауысымға арналған қатты отыннан аспайтын қордың болуына жол берiледi. 920. Нан пiсiру пештерi сұйық отында жұмыс iстегенде сұйық отынның шығыс бактарын орнатуға арналған өртенбейтiн құрылыстан жасалған ғимараттан тыс және оқшауланған үй-жай көзделеді. 921. Элеваторлардағы, ұн тартатын, құрама жем және арпа зауыттарында бiр мезгiлде 15 адамнан кем болатын өндiрiстiк үй-жайлардың есiктерiн үй-жайлардың iшiне қарай (эвакуациялау орнына қарсы) ашылатындай етiп жасауға жол берiледi. Сонымен қатар тамбур-шлюздердiң есiктерi әр жаққа ашылады (өндiрiстiк үй-жайларынан тамбур-шлюздерiне қарай эвакуациялау жолына қарсы, тамбур-шлюзден саты алаңына қарай есiктер – эвакуациялау жолы бойымен). 922. Таспа конвейерлерiн өткiзуге арналған өртке қарсы ойықтар автоматты өрт сөндiру қалқандарымен немесе өрт шыққан жағдайда, оларды жабуға арналған құрылғылармен жабдықталады. 923. Тұрмыстық, қосалқы және әкiмшiлiк-шаруашылық үй-жайлары, басқару пультінің үйжайлары, электр таратқыш құрылғылары, желдеткiш камералары мен саты алаңдары арқылы ауа жолын, материал өткiзгiштерiн, бағытсыз құбырларды өткiзуге жол берiлмейдi. 924. Циклондарды сыртта, жем кептiргiштерге және қазандықтардың түтiн құбырларына қараған жаққа орнатуға жол берiлмейдi. 925. Кәбілдердi төсеуге арналған шахталарда норийлер, бағытсыз және аспирациялау құбырларын, сондай-ақ басқа тасымалдау және технологиялық жабдықтарды орнатуға жол берiлмейдi. 926. Астық сақтау қоймаларының, астықты қайта өндiретiн кәсiпорындардың барлық қабаттары қабатаралық және цехаралық байланыспен (телефонмен, сөйлесу құбырларымен, қоңыраулармен) қамтамасыз етiледi. 927. Автокөлiкке өнiм мен қалдықтарды ыдыссыз тиеудiң аумақты шаң басудан сақтандыратын құрылғылары болуы тиiс немесе тиеу жабық үй-жайда жүргiзiледi. 928. Қалдықтар кәсiпорынның аумағынан арнайы жабдықталған азық тасығыш тәрiздi автомобильдермен шығарылады. 929. Құрама жем зауыттарында темiржол және автомобиль көлiгiнен ұн шикiзатын және кебектердi түсiру орындары шаң басудың алдын алу мақсатында аспирациямен жабдықталады. 930. Сүрлемге және бункерлерге арналған люктер, сондай-ақ бағытсыз құбырлардағы, ауа өткiзгiштердегi және аспирациялық қаптамалардағы шағын люктер үй-жайларын шаң басудан сақтандыратын тығыз қосылыстармен қамтамасыз етіледі. 931. Барлық қоймалар бiр-бiрiнен 100 метрден аспайтын қашықтықта орналасқан сыртқы сүйеп қоятын сатылармен жабдықталады. 932. Жұмыс басталардан бұрын дән тазартқыш және астық бастыру машиналары дәннiң сапалы аэродинамикалық тазартылуын қамтамасыз ететiн және үй-жайға шаңның кiруiн болдырмайтын аспирациялық каналдарда ауа режимiне реттеп қойылады. Машиналардың үстiндегi жарылысты бәсеңдеткiштер жұмысқа жарамды күйде ұсталады. 933. Өнiмдiлiгi сағатына 50 тоннадан астам норийлер тоқтаған кезде таспаны керi жүруден қорғайтын автоматты тежеуiш құрылғыларымен қамтамасыз етіледі. Норийлердi және жекелеген бөлшектердi ағаштан немесе басқа жанғыш материалдардан жасауға жол берiлмейдi. 934. Тазартылмаған дән үшiн дән шнектерi iрi қоспаларын терiп алуға арналған шарбақпен және өнiмнiң қысымынан ашылатын сақтандырғыш қақпаларымен жабдықталады. 935. Шарбақтарды тазарту кезектілігін кәсiпорынның басшысы белгiлейдi. 936. Сына тәрiздi қайыс бауларының бәрінің тартылуы бiрдей болуға тиiс. Сына тәрiздi қайыс баулар жинағы толық болмағанда жұмыс істеуге немесе шкив бунақтарының пiшiнiне сәйкес келмейтiн пiшiнi бар қайыс бауларды қолдануға жол берiлмейдi. 937. Сына қайыс бауларын ауыстыру осы берiлiс үшiн толық жинақпен жүргiзiледi. 938. Қондырғылардың паспорттарын монтаждау немесе мамандандырылған жөндеу ұйымдары жасайды. 939. Барлық аспирациялық қондырғылардың паспорттарын әр жөндеу жұмыстарынан кейiн аспирациялау жөнiндегi инженер немесе кәсiпорынның басшылығы бөлген басқа жауапты адам тексередi. 940. Өрт қауіпті санатындағы (В1-В4) үй-жайлар мен ғимараттардың аспирациялық және пневмокөлiктiк қондырғылардың ауа үрлегiш машиналары мен желдеткiштерi тозаң тұтқыштардан кейiн (ауаның қозғалу бағытымен) орнатылады. Ұн тарту зауыттарындағы жиынтық өнімділігі жоғары жабдықтарда пневмокөлiк жүйелерiнде сүзгiштерге дейiн тозаң-ұшқын қауiпсiз желдеткiштерiн орнатуға жол берiледi. 941. Тозаңды жинауға және сақтауға арналған ыдыстар мен жедел (өндiрiстiк) ыдыстардың аспирациясының технологиялық және көлiктiк жабдығы бар бiр аспирациялық қондырғыға қосылуына жол берiлмейдi. Тозаңды жинауға және сақтауға арналған ыдыстар жеке қондырғымен аспирациялануы тиiс. Жедел ыдыстардың аспирациясын iшiнде айналып тұратын бөлшектерi жоқ, мысалы үйiлме арнашықтары, бұрылу құбырлары жоқ жабдығы бар бiр аспирациялық қондырғыға қосуға жол берiледi. 942. Технологиялық және көлiктiк жабдық аспирациялық қондырғыларымен бұғатталады. 943. Элеваторлардың жұмыс ғимараттарында желдеткiштер мен дән кептiргiштерiнiң тозаң тұтқыштарын орналастыруға жол берiлмейдi. 944. Элеваторларда аспирациялық қалдықтарды және бункерлер мен сүрлемдерде өндiрiстiк тозаңды жинауға және сақтауға жол берiлмейдi. 945. Шикiзат және дайын өнiм қойма үй-жайлары арқылы транзиттi ауа арналарын, сондайақ жарылыс өрт қауiпi және өрт қауiпi бойынша А, Б, және В1-4 санатындағы үй-жайлары арқылы төсеуге жол берiлмейдi. 946. Желдеткiштер мен ауа үрлегiш машиналардан кейiн орналасқан (аспирациялық шахталардың, тозаң камералардың) тозаңның гравитациялық отырғызуына арналған ыдыстарды пайдалануға жол берiлмейдi. 947. Ауа өткiзгiштер мен материал өткiзгiштер кемінде екі жерде жерге тұйықталады. 948. Тозаң тұтқыштар мен ауа үрлегiш машиналар жеке қосымша тұйықталады. Қондырғы элементтері арасындағы қосылыстарда болттардың астына диэлектрлiк материалдардан жасалған шайбаларды және электр өткiзбейтiн бояулармен сырланған шайбаларды қолдануға жол берiлмейдi. 949. Пневмокөлiктiк қондырғыларға орнатылатын органикалық шыныдан жасалған қоспалары 100 миллиметрден аспайтын орам қадамы бар сыммен сыртынан оралған болуы тиiс. Көрсетiлген сымның екi шетi де арасында қоспа орналасқан қондырғының металл бөлiктерiне мықтап бекiтiледi. 950. Аспирациялық қондырғылардың ауа арналарының жылыту жүйесiнiң құбыр жолдарымен түйiсуiне жол берiлмейдi. 951. Технологиялық және тасымалданатын жабдықты пайдалануда өрт қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету үшiн мынадай талаптар орындалады: 1) өндiрiстiк үй-жайларға тозаңның бөлінуін болдырмау үшін жабдық өндіруші-кәсiпорынның ұсыныстарын ескере отырып герметикаланады және қажеттi жағдайларда аспирацияланады; 2) сыртқы қабатының температурасы 450C жоғары болатын жабдық, сыйымдылықтар, өнiм өткiзгiштер жылудан оқшауланады; 3) домалау және сырғанау мойынтiректерi пайдалану жөнiндегi нұсқаулықтарға сәйкес майлаумен қамтамасыз етiледi; 4) конвейерлердiң жетек бауларының, норийлер мен басқа да тасымалдау машиналарының, сондай-ақ оларды буксирлеу мен иiлудi, сондай-ақ қоршауды бос бұтақпен соғуды және қоршау қаптамаға үйкелуiн болдырмайтын трансмиссияларды болғызбайтын қалыпты тартқышпен қамтамасыз етіледі. 952. Машина мынадай жағдайларда: 1) тұтанудың немесе күюдiң аздаған белгiлерi болғанда; 2) жабдыққа тән емес шу мен дiрiл пайда болғанда; 3) машинаға өнiм үйiп тасталған, тiреп қойылған және асыра жүктелген кезде; 4) машинаның тiреуiш конструкциясы, шкивi, тiстi доңғалағы және басқа да жұмыс органы бұзылғанда; 5) жұмыс органдарына бөгде заттар түсiп кеткенде тоқтатылуы тиіс. 953. Аспирация жүйелерi дұрыс iстемейтiн, жобалық және техникалық құжаттамада көзделген норийлер мен ұнтақтағыштардағы жарылыс ыдыратқыштары жоқ жабдықты пайдалануға жол берiлмейдi. 954. Өнiмдердi (шикiзатты) жаншып үгетiн станоктар, ұнтақтағыштар, қамшылау машиналары және соқпа машиналар арқылы өткiзу алдында магниттi сепараторлар орнатылады. 955. Магниттердi тазарту кезiнде өнiмге металл қоспаларының түсу мүмкіндігі жоққа шығарылуға тиiс. 956. Тiреуiштерге жабдықты бекiту тораптары, қаптама және жабдықтың басқа да бөлшектерi алмалы-салмалы, өндiрiстiк үй-жайда от жұмыстарын жүргiзбей жабдықты орнату, жөндеу және бөлшектеу мүмкiндiгiн қамтамасыз ететiндей бөлек-бөлек орындалады. 957. Жабдықтың жұмыс iстеуiн жедел бақылауға арналған есiктер, қақпалар және шағын люктер тығыздап жабылуы және үй-жайға тозаң өткiзбейтiндей болуы тиiс. 958. Дән тазартқыш және ұсақтағыш машиналар жұмыс iстегенде: 1) соңғы бөлшектерi қозғалмайтын бөлшектердiң бетiмен түйiсуге жол бермей, барлық қозғалмалы бөлшектерiнiң еркiн айналысы; 2) дәндi аэродинамикалық тазартуда және үй-жайға тозаң шығуды жоюда машина дұрыс жұмыс iстеуі үшiн аспирациялық каналдардағы ауа режимiн реттеу; 3) шығарушы-зауыттардың паспорттық мәлiметтерiне сәйкес айналып тұратын бөлшектер салмағының теңдігі қамтамасыз етіледi. 959. Тазартқыш машиналардың түйгiштерiнде жарықтар мен сынықтары болмауы тиiс; ұшқынның пайда болуына жол бермеу үшiн түйгiш барабанының iшкi бетiне түйгiштердiң тиюiне жол берiлмейдi. 960. Норийлердi пайдалануда: 1) тiреуiш бөлшектерiн (болттардың, гайкалардың, шайбалардың) орнатылу берiктiгi; 2) барабандардың тұрып қалуын және таспалар мен шөмiштердiң норий құбырлары мен бастиек және табандықтың қаптамасына тиюiн болдырмайтын норий таспасының тартылуы; 3) норий табандықтарындағы тiреуiштердiң жылдамдығы мен бергiшiн бақылау релесiнің мiндеттi түрде болуы; 4) норийлер кенет тоқтаған жағдайларда, таспаны керi жүруден сақтайтын, өнімділігі сағатына 50 тонна және одан да жоғары норийлерге арналған автоматты әрекет ететiн тежеуiш құрылғыларының мiндеттi түрде болуы тексеріледі. 961. Таспа конвейерлерi жұмыс iстегенде: 1) жылдамдықты бақылау релесiнің мiндеттi түрде болуы; 2) барабандар мен роликтерде басқа жаққа қарай шығармай және тiреуiш құрылыстарына тимей конвейер таспасының дұрыс жұмыс iстеуi; 3) таспа тоқтамай роликтердiң айналуы; 4) барабандарда таспа тоқтап қалуға жол бермеу қамтамасыз етіледі. 962. Шынжырлы (тиеу қырнауыштары бар) конвейерлерде қораптар асып кеткенде тiреуiш бергiштерiн немесе конвейерлердi автоматты түрде тоқтататын қондырғылар көзделеді. 963. Иiрлiктердiң тұтануын болдырмау үшiн өнiмнiң жүрiсi бойынша олардың шеттерiне өнiмнiң қысымына байланысты ашылатын сақтандырғыш клапандары орнатылады. 964. Көлiк таспаларын және жетек қайыс белбеулерiн металлдан жасалған қапсырма шеге, болттар арқылы (олар жанғыш вулканизацияны пайдаланып, қайыс белдiкшелермен тiгiлу арқылы қосылуы тиiс) қиыстыруға жол берiлмейдi. Құрама жем зауыттарының жабдығын пайдалану тәртiбi 965. Ұнтақтағыштарда жүктеменi автоматты түрде реттеуге арналған құрылғы қарастырылған жағдайларда, ол құрылғы ұнтақтағыштың электр қозғалтқышымен бұғатталады. 966. Ұнтақтағыштардың балғаларында сызаттар мен басқа да ақаулардың болуына жол берiлмейдi. 967. Ұнтақтағыштардың балғалары ұшқындауды болғызбау үшiн дека мен елеуiшке тиюiне жол берiлмейдi. 968. Ұнтақтағыштарды iске қосу ондағы бөгде заттар мен ұнтақтау өнiмдерiнен ұқыпты тазартылғаннан кейiн ғана жүзеге асырылады. Ұнтақтағышты iске қосар алдында жиынтығы, ротор балғаларының бекiткiшi мен қосылуы және елеуiштердiң тұтастығы тексерiледi. 969. Ақаулықтар анықталғанда ұнтақтағыш ақаулық себептерiн орындау және жою үшiн дереу тоқтатылады. Iске қосылғанда ұнтақтағыш алдымен бос қосылады, ал содан кейiн оның қосылуы талап етiлетiнге дейiн жеткiзiледi. 970. Ұсақтағышты iске қосар алдында: 1) ұсақтағышқа металл заттардың түсiп кетуiн болдырмау үшiн магниттi қорғауының болуы мен жай-күйі; 2) машинада бөгде заттардың болмауы, механизмдер мен құралдардың дұрыстығы тексеріледі. 971. Ұсақтағыштар үшiн тек зауытта шығарылған сақтандырғыш шрифттерi қолданылады. Оларды көлемдерi және механикалық сипаттамалары белгiсiз металл өзектермен ауыстыруға жол берiлмейдi. Ұн тарту және жарма зауыттарын пайдалану тәртiбi 972. Бiлiктi станоктармен жұмыс iстегенде: 1) тетік жұмысының бiр қалыптылығы (автоматы түрде басқарылатын бiлiктi станоктар үшiн), сондай-ақ жарық сигнализациясының жарамды күйде болуы; 2) бiлiктердiң бүкіл ұзындығы бойынша дәндi немесе өнiмдi жеткiзудiң үздiксiздiгi мен бiр қалыптылығы қамтамасыз етiледi. 973. Өнiмi жоқ, бiлiктерi қысылған, белағаштарының бойымен ауытқып және жылжып кеткен станоктармен жұмыс iстеуге жол берiлмейдi. 974. Елек-суырғы машиналарының себу шанақтарының, тас iрiктегiштердiң, сепараторлардың барлық иiлмелi қосылыстары тозаң өткiзбейтiн материалдан жасалады және сыртқа шығаратын келте құбырлары бар иiлгiш қосқыштар қолданылады. 975. Үгiту, соққылау және щетка машиналарындағы тарамдалған және ұзын қамшылардың бiлiктер мен розеткаларға бекiтілуі олардың үзiліп кету мүмкіндігіне жол бермейтіндей берiк тиiс. 976. Бастиегi түсiрiлiп тұрғанда, тарту құрылғылары дұрыс болмаған, қажақ дискiлерi нашар бекiтiлген немесе кептiргiш дөңгелектерi болмаған жағдайларда аршу машиналарын iске қосуға жол берiлмейдi. 977. Аршу машиналары мен ажарлау машиналарының дискiлерiнде, пiшiмбiлiктерiнде және декаларында сызаттар мен ақаулықтардың болуына жол берiлмейдi. Олар болған жағдайда, сондай-ақ үйлесiмсiздiк болғанда аршу машиналарын пайдалануға жол берiлмейдi. 978. Иiлткiш дека станогының жұмыс саңылауы және барабанының орнатылуы тексерiледi. 979. Электр магниттi сепараторларының бұғаттағышы электр энергиясы тоқтаған кезде электр магниттерiне өнiмнiң жетуiн болдырмайтындай етiп орындалады. Нан пiсiру кәсiпорындарын ұстау тәртiбi 980. Сұйық отынмен жұмыс iстейтiн пештерге отын беру от жағу бөлiмшесiнен тыс, бөлек үй-жайларда орналасқан жұмсау бактарынан жүргiзiледi. 981. Пештердi тұтату және пайдалану қатаң түрде кәсiпорынның техникалық директоры бекiткен нұсқаулыққа сәйкес жүргiзiледi. 982. Каналдық пештердiң газ құбырлары мен жоғарғы от жағу бөлiктерiнде жарылыстан сақтандыратын клапандар орнатылуы тиiс, бiр жарылыс клапанының ең аз алаңы – 0,05 шаршы метр. 983. Пештер жылу мен газ тәрiздi заттарды шығаруға арналған желдеткiш құрылғыларымен жабдықталады. Тарту желдеткiш шахталарын тазарту кәсiпорынның техникалық директоры бекiткен кесте бойынша жүргiзiледi. 984. Газ тәрiздi және сұйық отындармен жұмыс iстейтiн пештерде авариялық жағдайларда: 1) пештiң оттығына сұйық отын және жандыруға арналған құрылғыларға ауа жеткiзу тоқтаған (сұйық отынмен жұмыс iстейтiн пештер үшiн); 2) жылыту жүйесiндегі жылытатын газдардың шектi температурасынан асып кеткен; 3) конвейер тоқтаған кезде отын жеткiзудi автоматты түрде тоқтататын құрылғылар көзделеді. 985. Пештер авариялық жағдайларда пiсiрiлген өнiмдердi шығаруға арналған резервтiк механизмi бар қол жетегiмен қамтамасыз етiлуi қажет. 986. Пеш толық жүктелмегенде қатты қызып кетуiне жол бермей, температуралық режимдi

қатаң байқап тұру керек, барлық өнiм шығарылғанша пештi қадағалаусыз қалдыруға жол берiлмейдi. 987. Ауысым сайын пеш конвейерi (люлькалары) қоқымдардан тазартылып тұрады. 988. Нан пiсiру қалыптары мен табақтарын тазалауға арналған машина бөлшектер мен тозаңды жинауға арналған құрылғымен қамтамасыз етіледі. Майлау құрылғысы тоң майдың шашырауын болдырмайтындай етіп қарастырылуы тиiс. Металл қалыптар мен табақтарды тек осы үшін арнайы арналған пештерде ғана қыздыруға (күйдіруге) жол берiледi. Өндiрiстiк пештерде қалыптарды күйдіруге (қыздыруға) жол берiлмейдi. Технологиялық процестерді ұстау тәртiбi 989. Жабдық өнімділік пен мақсаты бойынша технологиялық схеманың талаптарына сәйкес қолданылады. 990. Цехтың iшiндегi пневматикалық көлiктен шлюз бекiтпелерiнiң немесе жүк түсiргiштерiнiң бекiтпе топтарының шеткi бiлiкшелерiнде жылдамдықты бақылау релесi орнатылуы тиiс (бұл талап өнімділігі жоғары жабдық жиынтығының шлюз бекiтпелерiне қолданылмайды). 991. Дәндi емес өнiмдердi (шрот, күнжара, түйiршiктелген шөп ұнын) астық элеваторларының сүрлемдерi мен бункерлерiнде қабылдауға және сақтауға жол берiлмейдi. 992. Дәндi жүгерiнi тек ғимараттан тыс орнатылған шахталық түзу ағынды кептiргiштерде ғана кептiру керек. 993. Жүгерi дәнiн сақтағанда оның орнын алмастыру мейлінше аз қарастырылуы керек. 994. Күрiш, тары, қарақұмық қабықтары жарма зауыты жұмысының 1-2 тәулiкке сыйымдылығы бар бункерлiк үлгідегі қоймаларда сақталуы тиiс. Қабықтарды ашық алаңдарда, төбе астында сақтауға жол берiлмейдi. 995. Кәсiпорынға келiп түскен шрот партияларынан зертхана үлгiлерін iрiктеу жүргiзіледi және таңдаулы түрде қалдық бензиндi бақылау жүргiзiледi. Бензин иiсi бар шроттарды тиеуге жол берiлмейдi. 996. Дән, күнжара және шроттарды сақтау жүзеге асырылатын барлық сүрлемдер мiндеттi түрде температурасын қашықтықтан бақылау қондырғыларымен (тұрақты термометр жүйелерiмен) жабдықталады. 997. Күнжара мен шроттарды сақтау температурасын тәулiк сайын анықталады. 998. Сақтауға салғанда күнжара мен шроттардың температурасы сыртқы ауа температурасынан 50C-тан аспайтындай етiп көзделеді. 999. Сақтауға қабылданатын және сақталудағы шроттардың ылғалдығы құрама жем кәсiпорындарында күнжара мен шроттарды сақтау жөнiндегi уақытша нұсқаулықта белгiленген шектерде орындалады. 1000. Температурасы мен ылғалдылығы аса жоғары күнжара мен шроттар бірінші кезекте өңделеді, ал басқа жағдайларда күнжара мен шроттарды өңдеу кезектiгi кәсiпорынға келiп түсуiне байланысты белгіленеді. 1001. Өздігінен тұтануға бейім күнжара, шрот және басқа да ұнтақты шикiзатты олар тұрған ыдыстардан бос ыдыстарға үнемi ауыстырып тұру керек. Аталған ауыстырулар шикiзатты бункерлер мен сүрлемдерде үздiксiз сақтаудың рұқсат етiлген мерзiмдерi негiзiнде зауыттың бас технологы немесе технологиялық зертхананың меңгерушiсi әзiрлеген жоспар-кестелер бойынша жүзеге асырылады. 1002. Үймемен сақталатын түйiршiктелген шөп немесе азықтық ұнның өздiгiнен тұтану белгiлерiмен байланысты температураның көтерiлуi анықталған жағдайда бұл партияны тексеру күн сайын жүргiзіледi. Ұнның бұл партиясы бiрiншi кезекте өткiзіледi. 1003. Өндiрiс қалдықтарын тасымалдау үшiн үй-жайға шаң шығуды болдырмайтын бағытсыз, механикалық көлiк пен пневмокөлiк (норийлер, шынжырлы транспортерлер, жабық қаптамалардағы таспалы және роликтерi жоқ конвейерлер) қолданылады. 1004. Жатып қалған өнiмдi шығаруды қамтамасыз ету үшiн және оны сақтау үшiн сүрлемдердің (бункерлердiң) арнайы конструкциялық шешiмдерiн және оны шығаруды жеңілдететiн жүк түсiретiн механизмдердi қолдану керек. 1005. В1-В4 санатындағы өрт қауiптi үй-жайларда өндiрiс қалдықтарын ыдысқа орналастыруға жол берiлмейдi. Дәндi дақылдарды жинау және азық дайындау тәртiбi 1006. Астық жинау кезеңi басталмас бұрын, оған жұмылдырылған барлық тұлғаларға өртке қарсы нұсқаулықтан өту қажет, ал жинау агрегаттары мен автомобильдерi алғашқы өрт сөндiру құралдарымен (комбайндардың барлық типтерi – екi өрт сөндiргiшпен, екi iстiк күрекпен және екi сыпырғышпен, тракторлар – бiр өрт сөндiргiшпен, бiр iстiк күрекпен), дұрыс ұшқын сөндіргіштерiмен жабдықталады және қоректендiру, оталдыру және майлау жүйелерi реттеледi. 1007. Масақты егiн пiсер алдында олардың орман алқаптарына, дала жолағына, автомобиль және темiржолдарға iргелес жерлерiнде енi кемiнде 4 метр жолақ шабылады және жыртылады. 1008. Дәндi дақылдарды жинауды астық алқаптарын алаңы кемінде 50 гектар учаскелерге бөлуден бастау қажет. Учаскелердің арасына ені кемінде 8 метр шалғы жолы жасалады. Шалғы жолынан шабылған астық дереу жиналады. Шалғы жолының ортасында енi кемiнде 4 метр жер жыртылады. 1009. Уақытша қыр орындарын астық алқаптары мен қырманға кемінде 100 метр алшақ жерге орналастырылады. Қыр орындарының, астық қырмандары алаңшаларының енi кемiнде 4 метр жолақ етіп жыртылады. 1010. Көлемi 25 гектардан астам жиналып жатқан астық алқаптарына тікелей жақын жерлерде өрт шыққан жағдайда өртенген аймақты жыртуға арналған соқасы бар трактор дайын тұруы керек. 1011. Астық қырмандарын ғимараттар мен құрылыстарға 50 метр, ал астық алқаптарына – кемiнде 100 метр алшақ орналастыру керек. 1012. Далалық жағдайларда сақтау және мұнай өнiмдерiн құю кеуiп қалған шөптен, жанғыш қоқыстан тазартылған және енi кемінде 4 метр жолақ жыртылған немесе қырманнан, мая шөп пен сабандардан, астық алқаптарынан 100 метр қашықтықта және құрылыстардан кемінде 50 метр қашықтықта жыртылған жерде арнайы бөлiнген аудандарда жүзеге асырылады. 1013. Дәнді дақылдарды жинау және азық дайындау кезеңінде: 1) тракторлардың, қақпақтары жоқ немесе қақпақтары ашық автомобильдер мен өзi жүретiн шассилердiң жұмыс iстеуiне; 2) қозғалтқыштардың радиаторларындағы шаңды күйдiру үшiн дәнекерлейтiн лампаларды қолдануға; 3) далада түнгi уақытта автомашиналарға жанар-жағар май құюға жол берiлмейдi. 1014. Қозғалтқыштардың радиаторлары, битерлердiң, сабан толтырғыштардың, транспортерлер мен жинағыштардың бiлiктерi, шнектер мен басқа да тораптар және жинау машиналарының бөлшектерi шаңнан, сабаннан және дәндерден тазартылады. 1015. Шөптесін өсімдіктерді, аңыз қалдықтарын, сабандарды өртеу жұмыстарын (бұдан әрі – ауыл шаруашылығындағы өртеу жұмысы) ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының (шаруашылықтарының) басшылары мынадай өрт қауіпсіздігі талаптарын сақтай отырып жүргізеді: 1) ауыл шаруашылығындағы өртеу жұмысын бастамас бұрын өз қызметкерлеріне, сондай-ақ осы іс-шараға қатысушыларға өрт қауіпсіздігі талаптарын сақтау туралы, өрт сөндіру тәсілдері туралы нұсқаулық беру ұйымдастырылады; 2) ауыл шаруашылығындағы өртеу жұмыстарын жүргізу уақытында жауапты адамдар тағайындалады; 3) ауыл шаруашылығындағы өртеу жұмыстарын орман алқаптарына іргелес учаскелерде жүргізген жағдайда, жұмыстарды жүргізгенге дейін бір тәулік бұрын орман иелеріне хабарланады; 4) ауыл шаруашылығы өртеу жұмыстарын жүргізу орындарында әр өрт сөндіру автоцистернасы немесе бейімделген техника, бір соқалы трактор, өрт сөндіргіштер, күректер есебінен өрт сөндіру құралдарымен жабдықталған патрульдік бекеттер қойылады; 5) жұмыстар жүргізу алдында ауыл шаруашылығындағы өртеу жұмысының аумағы ені кемінде 8 метр жолақпен жыртылады және ауданы 25 гектардан аспайтын учаскелерге бөлінеді; 6) орман алқаптары, орман белгілері, егістікті қорғау жолақтары мен егістіктердің өртейтін учаскелеріне іргелес көгалдандырушы екпе ағаштар кемінде 8 метр етіп жыртылады; 7) ауыл шаруашылығындағы өртеу жұмыстары желдің әсері 3 баллдан аспайтын (секундына 5 метр) болғанда, жыртылған учаскелерде жауапты адамдар мен жұмыскерлердің бақылауымен жүргізіледі; 8) жалынның тез таралуын болдырмау мақсатында ауыл шаруашылығындағы өртеу желдің ық жағынан басталады; 9) ауыл шаруашылығындағы өртеу жұмысы аяқталғаннан кейін өртелген аумақтың периметрін мұқият тексеру, барлық бықсу орындары мен жану ошақтарын анықтау және жою, ықтимал қайта жанудың алдын алу үшін 3 сағат ішінде күзет қою қамтамасыз етіледі. Дәрумендi шөп ұнын дайындау және сақтау тәртiбi 1016. Шөп ұнын жасауға арналған агрегаттар қалқаның астына немесе үй-жайға орнатылады. Жанғыш материалдан жасалған қалқалар мен үй-жайлар оттан қорғайтын құраммен өңделедi. 1017. Шөп ұнын дайындау бекетiнен бастап құрылыстар мен жанар-жағармай материалдары бар цистерналарға дейiнгi өртке қарсы аралықтар кемiнде 50 метр, ал құнарсыз азықтар сақталатын ашық қоймаларға дейiн – кемiнде 150 метр етiп орындалады. 1018. Жұмсалатын отын багын агрегат үй-жайынан тыс орнату керек. Отын құбырлары кемiнде екi вентильмен (бiреуi – агрегатта, екiншiсi – отын багында) жабдықталады. 1019. Агрегаттар мен үй-жайлардың (алаңшалардың) электр жабдығы мен электр өткiзгiшi орнатылған жерлерiнде электр құрылғыларын орнату ережелерi бойынша II – IIа класты өрт қауiптi аймақтарға арналғандай етiп орындалады. 1020. Кептiру барабанында өнiмнiң жануы анықталғанда, мөлшерi кемiнде 150 килограмм өртке дейiн дайындалған өнiмдi және өрт жойылғаннан кейiн мөлшерi 20 килограмнан кем емес бiрiншi алынған өнiм жалпы қоймаға салынбай, бөлек қауiпсiз жерге орналастырылады және кемінде 48 сағат бақыланып сақталады. 1021. Дайындалған және қаптарға толтырылған ұнның температурасын төмендету үшiн ол жабын астында кемiнде 48 сағат ұсталады. 1022. Ұнды бөлек тұрған қоймада немесе өртке қарсы қабырғалар мен жабындыларымен бөлiнген және сенімді желдеткiшi бар бөлiкте басқа заттар мен материалдардан бөлек сақтау керек. 1023. Қоймаға ылғал түсiруге жол берiлмейдi. Ұнды үйiп сақтауға болмайды. 1024. Ұны бар қаптар бiр қатарға екi қаптан биiктiгi 2 метрден аспайтындай етіп қатарларға жиналады. Қатарлар арасындағы өту жолдарының кеңдiгi кемiнде 1 метр, ал қабырғалар бойынан – кемiнде 0,8 метр етiп орындалады. 1025. Сақтаулы тұрған ұнның өздігінен тұтануын болдырмау үшiн оның температурасы ұдайы бақыланады. Зығырды, сораны және өзге де техникалық дақылдарды алғашқы өңдеу тәртiбi 1026. Зығыр, сора және басқа техникалық дақылдар (бұдан әрi – зығыр) машина бөлiмшесiнен оқшауланады. 1027. Iштен жану қозғалтқышының шығару құбырларын ұшқын сөндіргіштермен жабдықтау керек. Құбыр шығатын жерде жанғыш құрылғылар арқылы өртке қарсы аралық орнатылады. 1028. Зығыр шикiзаты (сабан, зығыр сабаны) маяларда, шохаларда (жабын астынан), жабық қоймаларда сақталады, ал талшықтар мен қалдық талшықтар – тек жабық қоймаларда сақталады. 1029. Техникалық дақылдарды алғаш өңдегенде: 1) фермалар, жөндеу шеберханалары, гараж аумағында зығырды сақтауға және жармалауға жол берiлмейдi; 2) автомашиналарға, тракторларға өндiрiстiк үй-жайларына, дайын өнiмдер мен шоха қоймаларына кiруге жол берiлмейдi. Автомашиналардың кемiнде 5 метр, ал тракторлардың көрсетiлген ғимараттардан, маялардан және шохалардан кемiнде 10 метр қашықтықта тоқтау көзделеді; 3) илеу-түту цехында пешпен жылыту жүйесiн орнатуға жол берiлмейдi. 1030. Зығыр өңдеу пунктінің аумағына кiретiн автомобильдер, тракторлар және басқа да өзi жүретiн машиналар жарамды ұшқын сөндіргіштермен жабдықталады. 1031. Маяларға (шохаларға) жақындағанда көлiк құралдары қозғалтқыштың шығу жүйелерiнен пайдаланылған газдардың шығу бағытына қарама қарсы жағымен көзделеді. 1032. Зығыр өңдеу бекетiнiң аумағында темекi шегуге арналған орындар өндiрiстiк ғимараттар мен дайын өнiмдi жинап қою орындарынан кемінде 30 метр қашықтықта орналастырылады. 1033. Зығырды алғашқы өңдеу ғимараттарының төбелерi өртенбейтiн етiп көзделеді. 1034. Зығыр сабанын табиғи түрде кептiру арнайы бөлiнген учаскелерде жүргiзiледi. Зығыр сабанын жасанды түрде кептiру тек арнайы кептiргiштерде, ригаларда (дегдiтпелерде) ғана жүргiзiледi. 1035. Өндiрiстiк ғимараттарда орналастырылған кептiргiштер басқа үй-жайлардан 1-үлгідегі өртке қарсы бөгеттермен бөлiнедi. Кептiргiштер мен кептiргiш камералардың бөлек тұрған ғимараттарының жанғыш конструкциялары екi жағынан сыланады. 1036. Зығыр сабанын кептiруге тұрақты кептiргiштер тек мынадай: 1) пеш оттығы мен циклонның күмбездерi және iшкi беттерi күйдiрiлген кiрпiштен орындалған, ал сыртқы жағынан пеш сыланып, әкпен ағартылған; 2) ауа арналары сыртқы жағынан жанбайтын 50 миллиметр жылу қабатымен қорғалған, ал қосылған жерлерiнде жанбайтын төсемдер орнатылған; 3) желдеткiштiң сыртына жылу тасығыштың температурасын бақылау металл термометр арқылы жүзеге асырылған; 4) жер астындағы таратқыш каналдың басында ұшқын сөндіргіш орнатылған; 5) каналдың қабырғалары кiрпiштен орындалған, үстiнен темiр бетонды плиталармен және басқа да өртенбейтiн құрылғылармен жабылған; 6) түтiн құбыры өтетiн жерде шатырдың торлауы арқылы кемiнде 50 сантиметр көлемдi өңдеу орнатылған жағдайларда ғана қолданылады. 1037. Зығыр сабанын кептiруге арналған ригаларда орнатылатын пештердiң құрылымы үйжайдың iшiне ұшқын түсу ықтималын болдырмайтындай етіп орындалады. Ригалар мен кептiргiштерде пештердiң үстiне зығыр төсеу үшiн жел тартқыш орнатуға рұқсат берiлмейдi. Пештен жанғыш құрылғыларға дейiнгi қашықтық кемінде 1 метр болуы тиiс. Пеш жағынан жел тартқыштардың биiктiгi жабынға дейiн қоршалады. 1038. Кептiргiштер мен ригаларда: 1) зығыр сабанын кептiргенде жылу тасығыштың температурасы 80 0С аспауы, ал бастиектерiн кептiргенде - 500C аспауы тиiс; 2) пештiң оттығында отынның толық жануы қамтамасыз етiлуi тиiс, ал түтiн газдарында ұшқындар және отынның жанып кетпеген бөлшектерi болмауы тиiс; 3) желдеткiш от жағу басталғаннан кейiн бiр сағат өткенше сөндірілмейді. Кептiргiш камераларында түтiн белгiлерi бар жылу тасығыштың болуына жол беруге болмайды; 4) кептiргiштiң бiр ауысымдық жұмысынан кейiн от жағу кеңiстiгiн, тұнба камераларын, ұшқын сөндіргіш циклондардан және араластыру камераларын күлден тазарту қажет. Түтiн құбырларын кептiргiш жұмыс iстегеннен 10 күннен кейiн тазарту керек; 5) жаңа зығыр сабанын кептiруге жүктер алдында арнашықтар мен кептiргiш камераларды үнемi iшiне түскен зығыр сабанынан және әртүрлi қалдықтардан тазарту керек. Зығыр сабаны және химиялық талшықтар қорын кептiргiш үй-жайында сақтауға жол берiлмейдi; 6) зығыр сабаны ригаға жүктегеннен кейiн түсiп қалған және жел тартқыштардан салбырап тұрған өсiмдiк сабақтарын жинап, пештi, қабырғаларды, едендi зығыр сабанынан мұқият тазарту керек. Зығыр сабанын кептiргiш ғимаратына тақап жинауға жол берiлмейдi. 1039. Илеу-түту агрегаты тұратын үй-жайдың желдеткiшi болуы тиiс, ал түту агрегатының әрқайсысына шатыр орнатылуы тиiс. Станоктарды барлық жағынан үй-жайда шанның таралуына жол бермейтiн алмалы-салмалы және қайырмалы қалқандармен жабу керек. 1040. Желдеткiш құбырлары желдеткiштердiң алдында және олардан кейiн орнатылатын ысырмалармен (шиберлермен) жабдықталады. Оларға еркiн өтетiн жол қамтамасыз етiлуi тиiс. 1041. Өндiрiстiк үй-жайдағы зығыр сабаны санын ауысымдық қажеттiлiктен арттыруға жол берiлмейдi. Ол машиналардан кемiнде 3 метр алшақ қатарлап жиналады. Дайын өнiм үй-жайлардан қоймаға бiр ауысымда 2 реттен сиретпей жиналады. 1042. Күн сайын жұмыс аяқталғаннан кейiн илеу-түту цехы талшықтан, шаңнан және тал жiптерден мұқият тазартылады. Станоктар, қабырғалар және цех жабындысының iшкi беттерi торланады, ал талшық жинағыштар тазартылады. 1043. Темекi кептiргiштердегi сөрелер мен этажеркалар өртенбейтiн материалдардан көзделеді. Қыздыру құбырларының үстiндегi отты кептiргiштерде оларға темекi түсуден қорғайтын металдан жасалған күнқағар орнатылады. Темекi сарайлары мен кептiргiштердiң сыртқы жарық беру прожекторларының тiреуiштерi үй-жайлардан тыс орнатылады. Мақта шикізатын жинау, тасымалдау, кептiру, сақтау және алғашқы өңдеу тәртiбi 1044. Мақта жинау науқаны басталғанға дейiн оған қатысты барлық тұлғалар өртке қарсы нұсқаулықтан өтуi керек, ал мақта жинау машиналары, тракторлар, мақта тасуға арналған автомобильдер алғашқы өрт сөндiру құралдарымен (мақта жинау машиналары – екi өрт сөндiргiшпен, екi найза күрекпен, өлшемi 2х2 метр бiр киiзбен, тракторлар мен автомобильдер – бiр өрт сөндiргiшпен, бiр найза күрекпен) жарақталып, жарамды ұшқын сөндіргіштермен жабдықталуы және реттелген тамақтану, тұтандыру мен майлау жүйесi көзделеді. Гидравликалық жүйеден май, отын және эмульсия аққан кезде, сондай-ақ ұшқын сөндіргіштер болмаса, ауыл шаруашылығы машиналары мақта жинауға және тасымалдауға жiберiлмейдi. 1045. Мақта шикізатын пiспес бұрын олардың ормандарға, далаларға, тоғай алқаптарына, автомобиль және темiржол жолдарына iргелес жерлердегi егiстiктері енi кемiнде 4 метр жолақтармен жыртылады және шабылады. 1046. Мақта жинау кезiнде: 1) мақта егiстiгiнде темекi шегуге және ашық отты пайдалануға; 2) бункерiне өңделмеген мақта толтырылған мақта жинайтын машинаны егiстiкте қалдыруға, отын құюға; 3) гидравликалық жүйесі мен электр жабдығы ақаулы мақта жинайтын машиналарды пайдалануға;

(Жалғасы 18-бетте).


18

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 16-17-беттерде). 4) мақта кептiруге арналған алаңдарда мақта жинайтын машиналардың тұруына жол берiлмейдi. 1047. Өңделмеген мақтаны ыдыссыз тасымалдау кезiнде брезентпен жабу қажет. Автомашина шанағының немесе тiркеменiң еденiнде саңылаулардың болуына жол берiлмейдi. 1048. Тракторлардың, автомобильдердiң, мақта жинайтын машиналардың тұрағы, оларды майлау және жанармай толтыру өңделмеген мақтаны табиғи кептiруге арналған алаңдардан кемiнде 50 метр қашықтықта жүргiзiледi. 1049. Мақта шикізатын табиғи кептiруге арналған алаңдар тұрғын үйлерден, қоғамдық ғимараттардан, жөндеу шеберханаларынан кемiнде 150 метр, ал жоғары вольтты және төменгi вольтты электр беру желiлерiнің тiреу биiктiгiнен кемінде 1,5 метр алшақ орналастырылады. 1050. Мақта шикізатын табиғи кептiруге арналған алаңдар сыртқы өрт сөндiру мақсаттары үшiн кемiнде 50 текше метр есептiк мөлшермен қамтамасыз етiледі. 1051. Мақта шикізатын табиғи кептiруге арналған алаңдар асфальтталған немесе қалыңдығы кемiнде 5 сантиметр сазды топырақпен тегiстелген болуы керек. Мақтаны жолдың жүретiн бөлiгiнде кептiруге болмайды. 1052. Технологиялық жабдықтан тозаңның бөлiнуiне жол бермеудi қамтамасыз ететiн құрылғылар (герметизациялау тораптары, жергiлiктi сорғылар) жарамды күйде ұсталады. 1053. Жабдық пен құрылыс құрылымдарына қонған мақта тозаңын, сондай-ақ жиналған, өңделмеген мақтаны қонған тозаңнан қажеттiлiгiнше, бiрақ ауысымына кемiнде бiр рет тазалап тұру керек. 1054. Тастарды, металды және басқа да бөгде заттарды ұстап қалуды қамтамасыз ететiн құрылғылар жарамды күйде ұсталады. 1055. Агрегаттарды олар авариялық тоқтағаннан кейiн тек ақаулықтарды жойғанда ғана iске қосуға болады. 1056. Таспалы транспортерлердiң иiндi бiлiктерi мен сына белдiктi бергiштер айналатын бөлшектерге мақтаның түсуiн болдырмайтын жарамды қаптамалармен жабылуы тиiс. 1057. Мақта жинайтын машиналардың бiлiктерiнiң жылжымалы құрамдары мен мойындарын мақта тозаңы мен талшықтарынан тазарту қажет. Тазалау мерзiмдiлiгi ауыл шаруашылығы кәсiпорнының басшысы бекiткен нұсқаумен белгiленедi. 1058. Элеваторларда сатылары бар тұрақты алаңдар болуы керек. Алаң төменнен жоғары қарай 0,1 метр биiктiкте кемiнде 0,9 метр болатын тұтас жапсырмалы сүйенiшпен қоршалады. 1059. Элеватор жетегiнде таспа үзiлген жағдайда, жарамды автоматты қорғағышының ақаулығының болуына, сондай-ақ жұмыс органдарының элеватор қорабының қабырғасына тиiп тұруына жол берiлмейдi. 1060. Элеватордың қаптамасы мықты тиектерi мен тұтас периметрi бойынша жабынның тығыздығын (герметикалығын) қамтамасыз ететiн жеңiл ашылатын люктермен жабдықталады. 1061. Транспортерлер төменгi таспадан өңделмеген мақтаны шығаруға арналған жарамды арнайы қондырғымен жабдықталуы керек. 1062. Таспалы транспортерлердi (ауыстырып тиегiштердi) ауыстыру электр қорегi ажыратылған кезде жүзеге асырылады. 1063. Пневмокөлiк жүйесiне кiретiн аппараттар мен машиналардың жерге тұйықтағышы жарамды күйде ұсталады. Өңделмеген мақтаны желдеткiш арқылы механикалық түрде қайта өңдеуге жол берiлмейдi. 1064. Топтағы бунттардың саны бiр бунтқа алаң мөлшерi 65х14 метр болғанда екеуден, алаң мөлшерi 25х14 метр болғанда төртеуден немесе бiр бунтқа алаң мөлшерi 25х11 метр болғанда алтаудан артық болуына жол берiлмейдi. Бұл ретте бунттың биiктiгi 8 метрден аспауы қажет. 1065. Топтағы бунттар арасындағы өртке қарсы бөлiктер кемiнде 1,5 метр, бунттардың топтары арасында кемiнде 30 метр болуы керек. 1066. Бунттарды бөлшектеу кезiнде машиналар, тетiктер мен мақта тасығыш автопойыздар 30 метр аралықта орнатылады. 1067. Бунт бөлшектегiш қозғалған кезде ток өткiзу кабелiн басып өтуге болмайды. 1068. Машиналар мен агрегаттарда болған ақауды қалпына келтiру олар өшiрілiп, бунттан кемiнде 5 метр қашықтыққа апарылғаннан кейін ғана жүзеге асырылады. 1069. Кескiш құралдардың ұштары ұшқын қауiпсiз етiп жасалады. 1070. Кескiш құралдардың ұштарын жабық қойманың металл (бетон) құрылысына тигiзбес үшiн жебенiң төмен, жоғары түсiп тұруын шектейтiн қондырғылар орнатылады. 1071. Кептiру қондырғысын пайдалану кезiнде: 1) жылумен жабдықтау (жылу генераторлары) құралдарының жарамдылығы; 2) бақылау-өлшеу аспаптарының жылу өткiзу қондырғыларында қауiпсiздiк автоматикасының үздiксiз жұмыс iстеуi; 3) шнек тоқтаған кезде барабан жетегiн өшiрудi қамтамасыз ететiн барабан мен шнектiң электр қозғалтқышының жұмысының бұғаттау; 4) кептiру камерасы мен қоректендiргiш есiктерiнiң герметикалығы; 5) барабан мен шнек секциясын өңделмеген мақтадан жүйелi тазалау қамтамасыз етiледi. 1072. Мақта шикізатын кептiру үшiн қолданылатын жылу өндiргiш қондырғылар жанбайтын құрылымдардан жасалған оқшау үй-жайларда орнатылады. 1073. Кептiретiн қондырғының жұмысы үнемі бақыланады. Шығу жолындағы өңделмеген мақтаның температурасы 700С аспауы қажет. Кептiру барабанынан сарғайған өңделмеген мақта шыққанда, мақта шикізаты мен жылу тасығышты дереу тоқтатып, тетiктердiң жұмысын тоқтату қажет, ал кептiру барабанынан келiп түсетiн мақта жанған жағдайда кептiргiштi дереу тоқтатып, бықсыған мақтаны сөндiрiп, алып тастау керек. Кептiргiштiң жұмысын мұқият тексергеннен және мақтаның қызу немесе жану себебiн анықтағаннан кейiн ғана қайта бастауға болады. 1074. Мақта шикізаты тазалағышты орнынан аустырған кезде шыбықтар арасындағы саңылаулар ауысып кетпес үшiн және перфорир тордың үстiне қоқыс қоспалары толып қалмас үшiн жел тартқыш тордың жай-күйі қадағаланады. Жел тартқышты тазалау мен талшық тазалағыштардың тiреуiш камерасындағы кенжарды қалпына келтiрудi ағаш заттармен (таяқшамен) ғана орындалады. 1075. Мақта талшығын тек бумамен ғана сақтауға рұқсат етiледi. Барлық сынған бумалар әр ауысым соңында (бумалап) қайта өңделедi. 1076. Мақта талшығы бумасын ашық алаңдарда қатарлап сақтау кезiнде мақтаның стандартты қатарының өлшемi: ұзындығы 22 метрден, енi 11 метрден, биiктiгi 8 метрден аспайтындай етіп орындалады. Қатарлардың мөлшерi қысқарғанда көршiлес қатарлар арасындағы бөлiктер қарама-қарсы жатқан қатарлардың жартысынан кем болуына жол берiлмейдi, бiрақ ең жоғарғы қатардың екi есе биiктiгiнен кем болмауы тиiс. 1077. Ашық алаңдарда жиналған барлық мақта талшығының қатары брезентпен жабылады. 1078. Талшықты мақта бумасы шатырдың астына енi кемiнде 2 метр көлденең өту жолдарын қалдыра отырып жиналады: еденнің ауданы 300-ден бастап 600 шаршы метрге дейін болғанда – бір өту жолы; еденнің ауданы 1200 шаршы метр болғанда – екі өту жолы; еденнің ауданы 1800 шаршы метр болғанда – төрт өту жолы; тең қашықтық сайын. Биік болғанда мақта талшығы жоғарғы жағынан бастап жабынның қоршауына немесе фермалардың төменгі белдігіне дейінгі қашықтық кемінде 1 метр болатындай етіп жиналады. 1079. Жабық қоймаларда мақта талшығы бумасының енi кемiнде 2 метр бiр бойлық өту жолын және енi дәл сондай көлденең өту жолдарын әрбiр есiкке қарама-қарсы қалдыра отырып, тауар орындарында орналастырылады. Периметрi бойынша қабырға бойымен енi кемiнде 1 метр өтетін жол қалдыру қажет. Қойма үй-жайларының iшiнде қандай да бiр қалқалар мен шағын кеңселердi орналастыруға болмайды. 1080. Жабық қоймалардағы және бастырмалардың астындағы едендер, сондай-ақ ашық алаңдардағы қатарлардың негiзi жанбайтын материалдардан жасалады. 1081. Автомашиналар мен тракторлар жабық қоймаларға, бастырмаларға және мақта талшығы қатарларына пайдаланылған газ шығару құбырлары мiндеттi түрде ұшқын сөндіргішпен жабдықталған жағдайда бәсеңдеткiштiң пайдаланылған газ шығару құбырына қарама-қарсы жағымен келу қажет. Барлық жағдайда автомашиналардың, мотовоздардың, автодрезиналардың, автокрандар мен мотоциклдердiң бастырмалар мен мақта талшығы қатарларына 3 метрден жақын баруға рұқсат етiлмейдi. 1082. Мақта зауыттары мен мақта бекеттерiнде 2400 тоннадан артық өңделмеген мақтаны сақтау кезiнде жоғары қысымды өртке қарсы су құбыры көзделеді. 1083. Мақта зауыттары мен мақта бекеттерiнде 2400 тоннаға дейiн өңделмеген мақтаны сақтау кезiнде өрт сөндiру жұмыстарын су айдындарынан жүзеге асыруға болады. 1084. Мақта тазалайтын зауыттарда, мақта дайындаушы бекеттерде өрт сөндiру бөлiмшелерi күзететiн жақын маңдағы қаламен немесе аудан орталығымен телефон байланысы болуы қажет. Ат қоралардың үй-жайларын ұстау және мал азығын сақтау тәртiбi 1085. Ат қоралардың үй-жайлары екi және одан астам дербес қақпамен жабдықталады, олардың алдынан табалдырықтарды, сатыларды, қақпа асты саңылауын орнатуға жол берiлмейдi. Жылқыларды шығаруға арналған үй-жайлардың барлық қақпалары мен есiктерiнiң тек сыртқа қарай ашылуы көзделеді. Қақпаны тек жеңiл ашылатын тиектермен ғана жабуға рұқсат етiледi. Жылдың қысқы мезгiлiнде ат қоралардың қақпалары мен есiктерiнiң алды қардан жүйелi түрде тазартылып тұрады. 1086. Ат қоралардың үй-жайларында өрт болған жағдайда жылқыларды жылқы тұратын орындардан бiр мезгiлде босатып шығаруға мүмкiндiк беретiн құрылғылар көзделеді. 1087. Ат қоралардың үй-жайлары тiзгiндермен, жүгендермен, жапқыштармен және жануарларды шығару мен байлау үшiн қажеттi басқа да құрал-саймандармен қамтамасыз етiледi. 1088. Жануарларға жем дайындауға арналған үй-жайлар ат қоралардың басқа үй-жайларынан отқа төзiмдiлiк шегi кемінде ЕI-45, жанбайтын материалдардан жасалған құрылымдармен (қабырғалармен және қалқалармен) бөлiнедi. 1089. Ат қораларда электр желiлерi оқшаулағыштарға, арқандарға, болат құбырларға немесе кәбілдерге ашық төселедi. Тек тозаң-су өткiзбейтiн немесе ылғал өткiзбейтiн электр шырақтарын ғана пайдалануға жол берiледi. Бөлу қалқандары, ажыратқыштар, сақтандырғыштар тамбурларда немесе ат қоралардың сыртқы қабырғаларында жанбайтын материалдардан жасалған шкафтарда орналастырылады. 1090. Ат қорада тәулiктiк жемшөп қоры бар жемшөп орнын, сондай-ақ төсемдердi сақтауға арналған үй-жайларды орнатуға болады. Жемшөптiң негiзгi қорлары арнайы қойма үй-жайларында сақталады. 1091. Жемшөп үй-жайы, сондай-ақ төсемдердi сақтауға арналған үй-жай басқа үй-жайлардан өртке қарсы қалқалармен және жабындармен бөлiнедi және сыртқа шығатын жолы бөлек қамтамасыз етiледi. 1092. Ат қоралардан жылқыларды ойдағыдай эвакуациялау үшiн өрт болған жағдайда жануарларды эвакуациялау жоспары жасалады. 1093. Ат қораларда электр желiлерiн пайдалану кезiнде: 1) электр желiлерiн жануарлар тұратын орындардың үстiнен орналастыруға; 2) электр желiлерiнiң астынан шөп, сабан жинауға; 3) электр желiлерi мен кәбілдерiн ат қоралардың үй-жайлары арқылы транзитпен төсеуге; 4) қуаты осы шырақ түрi үшiн шектi рұқсат етiлгеннен артық болатын лампаларды пайдалануға; 5) шырақтарды тiкелей желiлерге iлуге жол берiлмейдi. 1094. Ат қоралардың үй-жайларында: 1) шеберханалар, қоймалар, автокөлiк тұрақтарын орналастыруға, сондай-ақ жануарларға қызмет көрсетумен байланысты емес қандай да бiр жұмыс жүргiзуге; 2) осы үй-жайларға iштен жану қозғалтқыштары бар, пайдаланылған газ шығатын құбырлары ұшқын сөндіргіштермен жабдықталмаған көлiк құралдарын өткізуге; 3) қақпаларда олардың автоматты түрде ашылуы үшiн серiппелер мен блоктар орнатуға; 4) үй-жайларды жарықтандыру үшiн керосин лампаларын, шырақтарды және ақаулы электр фонарьларын қолдануға; 5) уақытша пештердi орнатуға; 6) тамбурлар мен өту жолдарында, ат қора шатырларында шөп, жемшөп, төсем сақтауға; 7) темекi шегуге және ашық отты пайдалануға жол берiлмейдi. 9. Көлiк объектiлерiн ұстау тәртiбi Автомобиль көлiгiн ұстау тәртiбi Гараждар мен ашық тұрақтарды ұстау тәртiбi 1095. Жапсарлас және қосалқы үй-жайлар арқылы инженерлiк коммуникациялар (су құбырын және жылумен қамтамасыз етудi қоспағанда) транзитпен төселген жағдайда, жылжымалы құрамды сақтау отқа төзiмдiлiк шегi ЕI-150 бiтеу құрылыс конструкцияларында орындалады. 1096. Ашық тұрақ аумақтарында көлiк құралдарын шағын жөндеу мен оларға ағымдық техникалық қызмет көрсету бетi қатты алаңшаларда жүзеге асырылады. 1097. Көлiк құралдарын шағын жөндеу мен оларға ағымдық қызмет көрсетуді жүзеге асыруға арналған әрбiр алаңшада «Өрт қауiпсiздiгiне қойылатын жалпы талаптар» техникалық регламентiнiң 17-қосымшасына сәйкес өртке қарсы құрал-сайман жиынтығы бар өрт сөндiру қалқаны орнатылады. 1098. Көлiк құралдары ашық сақталатын гараждардың үй-жайлары мен алаңшаларына өрт немесе басқа да төтенше жағдайлар болған кезде көшiруге кедергi жасауы мүмкiн заттар мен жабдықтарды үйіп қоюға жол берiлмейдi. 1099. Көлiк құралдары ашық сақталатын гараждардың үй-жайлары мен алаңшалары таза ұсталады. Төгiлген жанар-жағармай материалдарына құм себілiп, дереу жиналады. 1100. Көп пәтерлi тұрғын ғимараттарға, қоғамдық ғимараттарға қоса салынған гараж тұрақтарының үй-жайларында көлiктiк құралдарға құрастырылған бактардағы отынды қоспағанда, жанар-жағармайды сақтауға жол берiлмейдi. Кейбiр гараждарда бензин және дизельдi отын – 20 килограмм, майлар – 5 килограмнан аспайтын жанар-жағармайдың қосымша мөлшерiн сақтауға жол берiледi. Бензин, дизельдi отын және майлардың аталған көлемiн металдан жасалған тығыз жабылатын ыдыста ғана сақтауға жол берiледi. 1101. Гараждар мен ашық тұрақтарды олардың тікелей мақсаттарынан тыс (жанғыш материалдарды, газ баллондарын жинау, жөндеу шеберханаларын, сырлау камералары және басқаларын орнату) пайдалануға жол берілмейді. 1102. Автомобильдердi сақтау үй-жайларын жылыту ауа ағынының желдеткiшi бар сумен немесе ауамен жылытылатын болып көзделуi тиiс. Гараждардың күзет үй-жайларында бетi тегiс зауытта дайындалған жергiлiктi жылыту құралдарын пайдалануға жол берiледi. Бұл ретте бетiнiң температурасы 100°C асуы мүмкiн жылыту құралдары жанбайтын материалдардан жасалған экрандармен қоршалады. 1103. Көлік сақталатын үй-жайларда, шатыр астында және ашық алаңшаларда: 1) көлiк құралдарын орналастыру жоспарының нормасынан асып кететін көлік құралдарын орнатуға, автомобильдер арасындағы қашықтықты төмендетуге; олардың және ғимараттардың (құрылыстардың) арасындағы қашықтықты азайтуға; 2) шығу қақпалары мен өту жолдарына заттарды үйіп қоюға; ұста, термиялық, дәнекерлеу, сырлау және ағашпен өңдеу жұмыстарын жүргiзуге, сондай-ақ тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды қолданып бөлшектердi шаюға; 3) көлiк құралдарын отын бактарынан, отын өткiзгiштерi мен карбюраторлардан ағу болғанда, сондай-ақ электр жабдығы бұзылған жағдайда отын бактарының қылталарын ашық қалдыруға; 4) көлiк құралдарына жанар-жағар майларын құюға, сондай-ақ оларды кәрізге немесе жақын аумаққа төгуге. Пайдаланылған жанар-жағармай материалдарын, сүзгiлердi, ескi-құсқы нәрселер және басқа да материалдар жинауды жанбайтын материалдардан жасалған, жабылатын қақпақтармен жабдықталған сыйымдылықтарға қарастыру керек; 5) аккумуляторларды тікелей көлiк құралдарында, сондай-ақ осы мақсатқа икемделмеген үй-жайларда оталдыруға; 6) қозғалтқыштарды ашық отпен жылытуға (алау, шырақтар, дәнекерлеу шамдары), жарықтандыру үшiн ашық от көздерiн пайдалануға; 7) жалпы тұрақтарда тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды, сондай-ақ жанғыш газдарды тасымалдау үшiн көлiк құралдарын пайдалануға; 8) тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтардың сыйымдылықтарын сақтауға; 9) көлiк құралдарын сырлауға, бөлшектерiн тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтармен жууға; 10) қозғалтқыштарын жылытуға, ашық отты қолданып, жөндеу жұмыстарын жүргiзуге (шырақтар, дәнекерлеу шамдары және басқа да от көздерi), сондай-ақ жөндеу және басқа да жұмыстар жүргiзілген кезде жарықтандыру үшiн ашық от көздерiн пайдалануға жол берiлмейдi. 1104. Газ тәрiздi отынмен жұмыс iстейтiн көлiк құралдарын пайдалану кезiнде: 1) газды қоректену жүйесi техникалық бұзылған (герметикалық емес) көлiк құралдарын жабық үй-жайға тұраққа қоюға жол берiлмейдi; 2) көлiк құралын түнгi немесе ұзақ тұраққа қойған кезде шығын вентильдерiн жабу, магистральды газ құбырындағы барлық газды шығару қажет, одан кейiн iске қосуды өшiрiп, магистральды вентильдi жауып, аккумулятордағы «масса» ажыратылады; 3) жабық үй-жайда көлiк құралының «өзiндiк жүру» қозғалысы тек сұйық отында жүзеге асырылады (бензин, дизельдi отын); 4) көлiк құралдарын сақтауға арналған үй-жайларда сұйытылған көмiрсутектi газды (бұдан әрі – СКГ) айдауды жүзеге асыруға жол берiлмейдi; 5) үй-жайлардан көлiк құралдары шығарылғаннан кейiн олар мұқият желдетiледi; 6) қысқы уақытта көлiк құралдарын гараждан тыс сақтаған кезде және температура төмен болған жағдайда қозғалтқышты алдын ала жылыту және газ коммуникацияларында мұздың пайда болуын жою ыстық сумен, бумен немесе ыстық ауамен жүргiзiледi; 7) қысымды бақылаумен, газды өндiрумен, қозғалтқышты жылытумен, карбюратор қоспалауыштарға әртүрлi отын түрлерiне ауыстырып қосу және газ жеткiзумен байланысты жүйелер

дұрыс жағдайда ұсталады. СКГ бар баллондардағы сақтандырғыш клапандар, сондай-ақ отын жеткiзiлуiн бұғаттауды қамтамасыз ететiн электрлiк магниттi клапандар дұрыс жағдайда пайдаланылады. Баллондарды куәландыру екi жылда кемінде бiр рет жүргiзiледi; 8) СКГ жабық гараж тұрақтарда және басқа да iшiндегi температурасы 250 C асатын, жылытуы бар үй-жайларда қолдануға және сақтауға жол берілмейді; 9) қозғалтқышты iске қосуды тек отынның бiр түрiнде – газ немесе бензинде ғана жүзеге асыруға жол берiледi. 1105. Көлiк құралдарын (жеке көлiк түрлерiнен басқа) сақтайтын ашық алаңдар мен тұрақтарға арналған ғимараттар әрбiр 10 көлiкке бiреуден келетiн сүйреткiш арқандармен (штангалармен) жабдықталады. 1106. Жеке қолданыстағы гараждарда бұрын көрсетiлген талаптарға қосымша жиһаздарды, жанғыш материалдардан жасалған үй тұрмысындағы заттарды, сондай-ақ 20 литрден астам жанармай мен 5 литрден астам май қорларын сақтауға жол берiлмейдi. 1107. Автомобильдердi жөндеуге арналған үй-жайларда (газ автомобильдерiнде баллондар газбен толтырулы болғанда) жанармай толтырылған багы бар автомобильдерге және май толтырылған картерлерге жөндеу жұмыстарын жүргiзуге жол берiлмейдi. Жұмыс аяқталғаннан кейiн үй-жай мен байқау шұңқырларын май сiңген, сүртiлген материалдардан тазартылады. Аккумулятор станцияларын ұстау тәртiбi 1108. Аккумулятор батареяларын зарядтау процесінде: 1) ұшқын болмас үшiн сымдардың батарея клеммасына берiк жалғануы тексерiледi; 2) батарея банкаларындағы тығындар ашық күйде ұсталады; 3) зарядтау тогын қосу мен зарядталған аккумуляторларды сақтауға ағынды сорғы желдеткiш жұмыс iстеп тұрғанда ғана рұқсат берiледi; 4) өткiзгiш жеке аккумуляторлардан зарядтау тогы өшiрулi тұрғанда ажыратылады; 5) зақымдалған өткiзгiштердi тез арада жаңасымен ауыстыру қажеттiгiнiң талаптары сақталады. 1109. Аккумулятор станцияларының зарядтау үй-жайларында дәнекерлеу жұмыстарын немесе дәнекерлеу шамын қолданылатын жұмыстар батарея зарядталып бiткеннен кейiн екi сағаттан соң және үй-жай мұқият желдетiлгеннен кейiн жүргiзiледi. Балқытып біріктіру немесе дәнекерлеу лампасымен жұмыс істеу кезінде үй-жайды үздіксіз желдету жүргізіледі. Дәнекерлеу орны үй-жайдың технологиялық жабдығынан отқа төзiмдi қалқандармен қоршалады. 1110. Аккумулятор станцияларының үй-жайларында: 1) темекi шегуге, от жағуға, электр қыздырғыш аспаптарын пайдалануға; 2) бiр ауысымдық қажеттiлiктен артық қышқылды, сiлтiнi немесе электролиттi сақтауға; 3) жұмыс орнында арнайы киiмдi және басқа да бөгде заттарды қалдыруға жол берiлмейдi. Жуу және сырлау жұмыстарын жүргiзу тәртiбi 1111. Жуу және сырлау цехтары, учаскелер мен бөлiмшелер отқа төзiмдiлiгi II дәрежеден төмен емес арнайы жабдықталған бiр қабатты ғимараттарда орналастырылады, iшкi қабырғасында терезе ойығы болады және жапсарлас өндiрiстiк үй-жайлардан жанбайтын қабырғалармен бөлiнедi. Жуу және сырлау цехтарынан жапсарлас үй-жайларға шығу ауа екпiнiнiң түсуiн қамтамасыз ететiн шлюздiң тамбуры арқылы жүргiзiледi. 1112. Сырлау цехтарын ғимараттардың жоғарғы қабаттарында және сыртқы қабырғаға жақын орналасқан, бөлек оқшауланған үй-жайларда өртке қарсы қабырғалармен бөлiнген жапсарлас және баспалдақ алаңына шығатын жеке есiгi бар үй-жайларда орналастыруға болады. 1113. Жуу және сырлау үй-жайларын көп қабатты ғимараттардың жертөлелерiнде, астыңғы және бiрiншi қабаттарында орналастыруға жол берiлмейдi. 1114. Бояу дайындайтын бөлiмшелер сыртқы қабырғасында терезе ойығы жеке эвакуациялық шығу жолы бар және жапсарлас үй-жайлардан жанбайтын қабырғалармен оқшауланған үйжайларда орналастырылады. 1115. Жуу және сырлау цехтарының, сондай-ақ бояу дайындайтын бөлiмшелердiң еденi жанбайтын, электр сымды, тұрақты және ұшқын шығармайтын, ерiтiндiлерге төзiмдi етiп орындалады. 1116. Жуу және сырлау цехтарының қабырғаларының үстiңгi қабаты кемiнде 2 метр және тазалануы оңай, жанбайтын материалдармен қапталған болуы қажет. 1117. Жуу және сырлау цехтарының, лакпен сырлау зертханаларының және бояу дайындайтын бөлiмшелердiң үй-жайлары дербес механикалық үрлеу-сору желдеткiшiмен және нүктелiк сору-бояу камераларымен, малу ванналарымен, құю қондырғыларымен, қолмен бояу бекеттерiмен, кептiру камераларымен жабдықталады. Көрсетілген үй-жайларда жарылыс қауiптi концентрациялардың пайда болуының алдын алуға арналған автоматты газ талдағыш орнатылады. 1118. Жуу және сырлау цехтарының және бояу дайындайтын бөлiмшелердiң жылу беру аспаптарының бетi тегiс болуы және 950 С артық қыздырмау қажет, қырлы радиаторларды қолдануға жол берiлмейдi. 1119. Жуу және сырлау цехтарының, лакпен сырлау зертханаларының және бояу дайындайтын бөлiмшелердiң электр жабдықтары мен шырақтарын тек жарылыстан қорғалған күйде ғана пайдалануға жол берiледi. Электрлiк iске қосатын қондырғылар, түймелi электр магниттiк жiбергiштер жуу және сырлау үй-жайларынан тыс орнатылады. 1120. Жуу және сырлау цехтарында гидравликалық iлмектi тұндырғыштармен немесе тұзақтармен жабдықталған өрт қауiпсiздiгi кәрізі көзделеді. Соңғысы жүйелi түрде бояу қалдықтарынан тазаланып тұрады. 1121. Жуу және сырлау цехтары мен бояу дайындайтын бөлiмшелердiң жылжымалы технологиялық құралдары (сатылар, басқыштар, тақтайлар, арбалар) соққы және үйкелiс кезiнде ұшқын шығудың алдын алатын қорғаныс қондырғысымен жабдықталады. 1122. Жуу және сырлау цехтарының және бояу дайындайтын бөлiмшелердiң және лакпен бояу зертханаларының үй-жайлары үнемi таза әрi реттелген күйде ұсталады. Үй-жайларды, жабдық пен жұмыс орындарын жинау ауысымына кемiнде бiр рет ылғалды тәсiлмен жүргiзiледi. Төгiлген лак, бояу материалдары және ерiткiштер ағаш үгiндiсi мен судың көмегiмен дереу жинап алынады. Едендер мен қабырғаларды, құралдарды жуу техникалық өрт қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн сұйықтықтармен жүзеге асырылады. Бұл мақсатта өрт қаупi бар органикалық ерiткiштердi пайдалануға жол берiлмейдi. Сүрту материалдары пайдаланылып болғаннан кейiн жабылатын арнайы металл жәшiктерге салынып, ауысым соңында белгiленген орынға шығарылады. Лак, бояу материалдарынан босаған бос ыдыстар цехтан шығарылып, қақпағы тығыз жабылып, арнайы белгiленген алаңдарға жиналады. 1123. Жуу және сырлау үдерiсiнде статикалық электр зарядын сөндiру үшiн барлық техникалық жабдықтар, бояу бүрiккiштер, ерiткiштер мен лак, бояуларға арналған құбырлар (иiлгiш шлангілер), сондай-ақ сырланатын және жуылатын жеке тораптар, бөлшектер мен басқа да бұйымдар сенімді түрде жерге тұйықталады. Жерге тұйықталатын электрод кедергiсінің мәнi 10 Ом-нан аспайды. 1124. Жеке тораптар мен бөлшектердi және басқа да бұйымдарды жууға және майсыздандыруға пайдаланылатын органикалық, өрт қаупi бар ерiткiштерге статикаға қарсы қоспалар қосылады. Жуу мен майсыздандыруды жерге тұйықталатын нұсқаның сымымен жалғастырылған металл торға оралған мақта-мата майлықтармен жүргiзу ұсынылады. 1125. Адамдарда статикалық зарядтардың пайда болуының алдын алу және тоқтату үшiн: 1) жұмысшылар мен қызметшiлерге синтетикалық және жiбек маталардан киiм киюге, сондайақ жүзiктер мен бiлезiктер тағуға жол берiлмейдi; 2) цех алаңдары мен жабдықтарда жерге тұйықталған аймақ қабаттарының қондырғысы көзделеді; 3) есiк тұтқалары, баспалдақ ағаштары, құралдардың саптары жерге тұйықталады; 4) жұмысшылар ток өткiзгiш аяқ киiмдермен және статикаға қарсы бiлезiктермен қамтамасыз етiледi; 5) жұмысшылар (мүмкiндiгiнше жиiрек) өздерiнен статикалық электр зарядты жерге тұйықталған металл заттарға немесе жабдықтарға жалаңаш қолын тигiзу тәсiлiмен ауық-ауық, сондай-ақ өрт шығу қаупi бар органикалық ерiткiштер мен лак, бояулардың жанынан алыс жерлерде түсiрiп тұруға мiндеттеледi. Метрополитендердi ұстау тәртiбi 1126. Әрбiр станцияда мыналар әзірленеді: жедел өрт сөндiру жоспары, өрт қауiпсiздiгi шаралары туралы талаптар, жолаушыларды эвакуациялау жоспары, түтiнденген немесе өрт болған жағдайда тоннель желдеткiшiнiң шахтасы жұмыс iстегенде метрополитен жұмыскерлерiнiң iсқимыл жасау тәртiбi. Бұл құжаттар станция кезекшiсiнiң үй-жайында сақталады. Жедел өрт сөндiру жоспарының екiншi данасы кассада аға кассирде сақталады және өрт сөндiру басшысының бiрiншi талабы бойынша берiледi. 1127. Қолданыстағы тоннельдер мен станциялардың салынып жатқан және қайта жаңартылып жатқан объектiлерге қабысу орындары жұмыс жүргiзу басталғанға дейiн жанбайтын түтiн өткiзбейтiн қалқалармен қоршалады. Қолданыстағы метрополитен желiлерiне қабысу орындарында жұмысты ұйымдастыру кезiнде кезекшi персоналмен телефон байланысы орнатылады. 1128. Станция қабырғаларын, эвакуациялау жолдарының (дәлiздер, сатылы торлар, вестибюльдер, холлдар) төбелерiн қаптау үшiн, сондай-ақ жер асты үй-жайлары мен вестибюльдер қаптамасында жарнама орнату үшiн тек жанбайтын материалдарды ғана қолдануға болады. 1129. Метрополитендердiң жер асты кеңiстiгiнде орнатылатын көйлек iлетiн шкафтар тек жанбайтын материалдардан жасалады. 1130. Станцияның жер асты құрылыстарында әрқайсысының сыйымдылығы 5 литрден аспайтын газ бар екi баллонды арнайы бөлiнген орында сақтауға болады. 1131. Метрополитеннiң жер асты құрылыстарындағы отпен жүргізілетін жұмыстар қызметтер басшыларының өкiмi бойынша орындалатын авариялық сипаттағы жұмыстардан басқа, тек түнгi уақытта электр желiсiндегi кернеудi алғаннан кейiн жүргiзiледi. 1132. Қолданыстағы тоннельдерде газбен дәнекерлеу және электрмен дәнекерлеу жұмыстары жылжымалы көлiкте орнатылатын арнайы агрегаттардан ғана жүргiзiледi. 1133. Тоннельдерге жанар-жағармай материалдарын әкелу осы мақсатта жабдықталған мото рельс көлiгiнде арнайы тарату сыйымдылықтарында түнгi уақытта (метрополитенде жолаушылар болмағанда) жүзеге асырылады. 1134. Тоннельге жанар-жағармай материалдарын тасымалдау үшiн бейiмделген көлiк алғашқы өрт сөндiру құралдарымен жабдықталады. 1135. Станциялардың үй-жайлары мен кәбіл коллекторларындағы өртке қарсы режимдi тексеру үшiн станция кезекшiлерiнiң кабиналарында авариялық тақтада үй-жайдың нөмiрленуiне сәйкес таңбаланған кiлттерi болуы қажет. Осы үй-жайларды тексеру станция кезекшiсiнiң немесе қызмет өкiлiнiң қатысуымен өткiзiледi. 1136. Жер асты кеңiстiгiне орналастырылатын техникалық кабинеттердегi оқу сыныптарының сыйымдылығын 30 адамнан арттыруға жол берiлмейдi. 1137. Метрополитендердiң жер асты кеңiстiгiнде жөндеу жұмыстарын жүргiзу кезiнде металлды тақтайлар қолданылады. 1138. Қолданыстағы тоннельдерде: 1) газ генераторларымен жұмыс iстеуге; 2) шпалдарға, төсемдерге, сыналарға креозот сiңiруге, сондай-ақ битум қыздыруға жол берiлмейдi. 1139. Машина залдарының үй-жайларында, эскалаторлар мен бөлшектеу камераларында қосалқы бөлшектердi, майлау және өзге де материалдарды жинауға болмайды. 1140. Тоннельдерде кәбіл желiлерiн бояуды тек түнгi уақытта қызметтер басшыларының рұқсатымен және мемлекеттiк өрт бақылау органдарының келiсiмi бойынша жүзеге асыруға болады. 1141. Электр пойыздарының вагондары жарамды «жолаушы – машинист» байланысы құрылғысымен және алғашқы өрт сөндiру құралдарымен жабдықталады. 1142. Машинистердiң кабиналарына орнатылатын электр пештерi мықтап бекiтiлуi және дербес қорғағышпен қамтамасыз етiлуi тиiс. Пештерде және олардың қасында әртүрлi жанғыш материалдарды орналастыруға болмайды. 1143. Сауда дүңгiршектерiн станцияның жер үстi вестибюльдерi мен жол асты өткелдерiне ғана орнатуға болады. Дүңгiршектер жанбайтын материалдардан жасалуы қажет. Сауда дүңгiршектерi жолаушылардың жүрiс-тұрысына кедергi келтiрмейтiндей етiп орналастырылады. 1144. Дүңгiршектерге жылу беру үшiн май электр радиаторлары немесе жылытқыш электр панельдерi қолданылады. 1145. Дүңгiршектер алғашқы өрт сөндiру құралдарымен және тәулiк бойы жұмыс iстейтiн кезекшiсi бар үй-жайға белгi беретiн автоматты өрт дабылымен қамтамасыз етiледi. 1146. Мыналарға: 1) тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды, жанғыш газдарды, аэрозоль орамындағы тауарларды, пиротехникалық бұйымдарды және өзге де от қауiптi материалдарды сатуға және пайдалануға; 2) станциялардың үй-жайларында тауарды, орау материалдарын, сауда құрал-саймандарын сақтауға жол берiлмейдi. Темiржол көлiгiн ұстау тәртiбi 1147. Қол жүктерiн сақтау камералары мен жүк бөлiмдерiндегi стеллаждар тек қана жанбайтын материалдардан жасалады. Антресольдер орнатуға жол берiлмейдi. 1148. Паровоз деполары мен локомотив (паровоз) қорларының базаларында: 1) отын бөлiмi жұмыс iстеп тұрған паровоздарды депоға қоюға, сондай-ақ оларды сорғы зонттарының шегiнен тыс жерде от алдыруға; 2) депо тұрағында және арнайы белгiленбеген орындарда пештiң оттығы мен күлiн тазалауға; 3) тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтары, қауiптi және басқа да жанғыш жүктерi бар жылжымалы құрамды белгiленген паровоз оттығын тазалау орнынан 50 метрден кем қашықтықта орналастыруға; 4) тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтары бар цистерналарды, сондай-ақ көрсетiлген сұйықтықтардан босаған ыдыстарды алдын ала булап алмай, депо тұрағында қоюға; 5) отын мен майды шелектерге, қаңылтыр табаларға және қосалқы сыйымдылықтарға тiкелей бокстарда (тұрақтарда) құюға; 6) технологиялық процестермен белгiленбеген орындарда тепловоздарға отын мен жанармай құюға; 7) отын бактарының ауыздарын ашық қалдыруға болмайды. 1149. Шлак жинайтын орларды жанғыш материалдарды сақтау қоймаларынан, сондай-ақ отқа төзiмдiлiгi IV, IVa және V дәрежелi ғимараттардан кемiнде 50 метр қашықтықта орналастыру керек. Пеш оттықтарын тазалау орындарындағы шлак пен от қалдықтары сумен өшiрiлiп, үнемi алынып тасталуы қажет. 1150. Локомотивтер (паровоздар) қорының базалары негiзгi жолдардан қашық орналастырылып, берiк қоршаумен және сыртқы жарықпен қамтамасыз етiледi. 1151. Жуу-булау станцияларына (бекеттерiне) бөлiнген алаңдар станциялардың үлгілік технологиялық процесінің талаптарына жауап беруi және темiржол жолдарынан, жақын орналасқан станциялық және тракциялық жолдардан кемiнде 30 метр, көршiлес темiржол ғимараттары мен құрылыстарынан кемiнде 50 метр қашықтықта орналасады. Цистерналарды өңдеу жұмыстары жүргiзiлетiн аумақтардың алаңдарында топыраққа мұнай өнiмдерiнiң өтуiне жол бермейтiн қатты жабыны болады. 1152. Цистерналарды өңдеу орнына жеткiзу тек ұшқын сөндіргішпен жабдықталған тепловоздармен (мотовоздармен) атқарылады. Цистерналарды беру кезiнде кемiнде төрт білікті екi вагоннан қоршау қойылады. Тепловоздардың жуу орнына 20 метр жақын келуiне болмайды, ол әрi қарай жүруге тыйым салатын сигналмен белгiленедi. 1153. Жуу-булау станцияларына (пункттерінде) өңдеуге берiлетiн цистерналардың құю аспаптары, қалпақтар мен тиеуiш люктерiнiң қақпақтары жабық болады. Өңдеуден өткен цистерналар жарамды тиек арматураларымен жабдықталады. 1154. Цистерналардың құю аспаптарының клапандары толтыру жұмыстары жүргiзiлетiн жолдар мұнай өнiмдерiнiң қалдықтарын ұстап қалатын астаушалармен немесе басқа да құралдармен жабдықталады. Тұндырғыштар мен құбыр желiлерiнiң люктерi мен бұрандалары үнемi қақпақтармен жабылады. Клапандарға май құйғанда тек аккумуляторлық шамдар мен ұшқын шығармайтын аспаптар қолданылады. 1155. Темiржолдарды, эстакадаларды, құбырларды, резервуарларды, жанғыш газдары, тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтары бар цистерналарды ағызғанда және толтырғанда статикалық электрдi бұру үшiн сенiмдi жерге тұйықтағышпен қамтамасыз етiледi. 1156. Металл тасымал және жылжымалы сатылар мыс iлмекпен және жiктерiнiң астынан резеңке жастықшалармен жабдықталады. 1157. Қазандықтар мен цистерналардың iшiн аккумуляторлық фонарьлармен ғана жарықтандыруға болады. Фонарьды цистерналардан тыс iске қосу және ажырату қажет. 1158. Эстакадалар мен алаңдарды мұнай өнiмдерi қалдықтарынан тазартылады және ауысымында кемiнде бiр рет ыстық сумен жуылады. 1159. Жуу-булау станцияларының аумақтарында: 1) жарылыстан қорғалмаған фонарьларды, шамдар мен шырақтарды қолдануға; 2) қара металдан немесе соғылған кезде ұшқын шығаратын басқа материалдардан жасалған құрал-саймандарды пайдалануға; 3) темiржолдардың, ғимараттардың және құрылыстардың үстiнен әуе электр өткiзгiшiн өткiзуге; 4) цистерна қазандығы iшiнде жұмыс iстеген кезде болат пластинамен немесе шегемен шегеленген аяқ киiмдi пайдалануға; 5) тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтар қалдықтарын сумен және конденсатпен бiрге жалпы кәріз желiсiне, ашық жыраларға, шұңқырларға, беткейлерге төгуге; 6) адамдардың цистернаға түсуi үшiн ауыспалы болат сатыларды, сондай-ақ болатпен шегеленген ағаш сатыларды қолдануға; 7) тексерiлген цистерна iшiнде және оның сыртында сүрту материалдарын қалдыруға; 8) локомотивтердiң тазалау депосы мен эстакада астына кiруiне жол берiлмейдi.

27 қараша 2014 жыл

1160. Темiржолдарды бөлу жолақтары қу шыбықтардан, ағаш шабындылары мен бұталардан, ескi бөренелерден және өзге де жанғыш қоқыстардан таза ұсталады. Көрсетiлген материалдар бөлу жолағынан дер кезiнде шығарылады. 1161. Жолдарда төгiлген тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтар құммен, топырақпен жабылып, бөлу жолағынан тыс шығарылады. 1162. Бөгендерде, станцияларда және буын жинақтау базаларында ағаштар мен қырлы бөренелердi уақытша сақтағанда қатарланып жиналады. Қатарлар тұрған алаң мен аумақ кемiнде 3 қашықтықта құрғақ шөптен және басқа да жанғыш материалдардан тазартылып, айдалады немесе жыртылады. 1163. Шпалдар мен қырлы бөренелер жолға параллель, құрылыстар мен құрылымдардан кемiнде 30 метр қашықтықта, пойыздардың ұйымдасқан қозғалысы жолдарынан – 10 метр; өзге жолдардан – 6 метр және электр беру және байланыс желiлерi білігінен тiрек биіктігінің кемiнде бiр жарым биiктiгiнен төселуi мүмкiн. Шпал қатарлары арасындағы бөлiктер 1 метрден кем, ал қатарлардың әрбiр жұбы арасында кемiнде 20 метр етіп орындалады. 1164. Шөптi, сабан мен ағашты көпiрлерден, жол құрылыстарынан және пойыздардың ұйымдасқан қозғалысы жолдарынан, сондай-ақ электр беру және байланыс желiлерi сымдары астынан кемiнде 50 метр қашықтықта жинауға болмайды. 1165. Бөлу жолағында алау жағуға және шырпыларға, кесiлген материалдарды өртеуге, сондай-ақ қураған ағаштар мен бұталарды қалдыруға болмайды. 1166. Орман алқаптарында көпiрлер бөлу жолағының iшкi периметрi бойынша енi кемiнде 4 метр минералды жолақпен айналдыра жиектеледi. 1167. Көпiр астындағы жер учаскелерi 50 метр радиуста құрғақ шөптен, бұтадан, шыбықтан, жанғыш қоқыстан тазартылады. 1168. Темiржол үстiнен орналасқан ағаш өтпе жолдар төменгi жағынан енi кемiнде 4 метр екi жағынан 0,3 метр төмен түсiрiлген ернеуi бар болат қаңылтырмен қапталады. 1169. Өзендер қатқанда барлық ағаш төсенiшi бар ағаш және металл көпiрлерде өрт сөндiру мақсатында қатпайтын ойықтар мен оларға өту жолдары орнатылады. Ойық жасалған жер көрсеткiшпен белгiленедi. 1170. Барлық көпiрлер мен өтпе жолдарда: 1) олардың астынан немесе олардың жанында материал қоймаларын, кемелер, салдар, баржалар мен қайықтар үшiн тұрақтар орнатуға; 2) керосин фонарьлары мен бензомоторлы агрегаттардың бактарын толтыруға; 3) аралық құрылыстар мен басқа да құрылымдарды мұнай өнiмдерiн тазартпай ұстауға; 4) көпiрлердiң астында құрғақ шөптi жағуға, сондай-ақ бұта мен басқа да жанғыш материалды өртеуге болмайды. 1171. Жол машиналары станциялары вагондарының тұруына арналған темiржол жолдары өрт болған жағдайда жылжымалы құрамды алып шығуды және бөлiп жайғастыруды қамтамасыз ететiн көрсеткiштермен жабдықталады. 1172. Өндiрiстiк шеберханалар, мектептер, балалар мекемелерi орналасқан вагондар тұрғын үйлерден кемiнде 10 метр өртке қарсы бөлiктерi бар жеке топ болып қойылады. 1173. Жол машинасы станциялары орналасқан орындарында жасанды және табиғи сумен жабдықтау көздерi болмаған жағдайда, вагондардың әр тобына (15-20 бiрлiкке) 50 м3 есебiмен темiржол цистерналарында немесе өзге сыйымдылықтарда өрт сөндiру қажеттiлiгi үшiн су қоры құрылады. 1174. Әрбiр жылжымалы құрам өртке қарсы қызметтi шақыру үшiн жақын орналасқан темiржол станцияларымен телефон байланысымен қамтамасыз етiледi. Жол машиналары станцияларының вагондары тұратын пункттерде өрт туралы хабарлау сигналы орнатылады. Жарылу, өрт қаупі бар және өрт қаупі бар заттар мен материалдарды тасымалдау тәртiбi 1175. Қауіпті жүктерді тасымалдау кезінде төзiмдi, жарамды ыдыс пен жүктiң ағуы мен шашылуын толықтай болдырмайтын, жүктiң сақталуын және тасымалдау қауiпсiздiгiн қамтамасыз ететiн орам ғана пайдаланылады. Бұл ретте iшiндегiсiне қатысты инерттi материалдардан жасалған ыдыс пен орам пайдаланылады. 1176. Жанғыш газдарды, тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды тасымалдайтын автоцистерналар сенімді жерге тұйықтағышпен, «Өрт қауіпсіздігіне қойылатын жалпы талаптар» техникалық регламентіне сәйкес өрт сөндіргіштермен, киізбен, салмағы кемінде 25 кг құмы бар ыдыспен жабдықталады және жүктің қауіптілік дәрежесіне сәйкес таңбаланады, ал пайдаланылған газ жүретін құбырлар жарамды ұшқын өшіргіштермен жабдықталады. 1177. Тез тұтанатын, улы, зәрлi, тотықтыру буын немесе газдарын бөлетiн жарылыс, өрт қауiптi жүктер кепкен кезде жарылғыш болады, ауамен және ылғалмен қауiптi өзара әрекеттесуі мүмкiн, тотықтырғыш қасиеттерi бар жүктер герметикалық түрде буып-түйiледi. 1178. Шыны ыдыстағы қауiптi жүктер бос кеңiстiктi тиiстi жанбайтын төсем және сiңiру материалдарымен толтыра отырып, мықты жәшiктерге немесе торларға (ағаш, пластмасса, металл) буып-түйiледi. Қабырғалары мен торларының биіктігі тығындалған бөтелкелер мен банкалардан 0,05 метрден төмен жәшіктерді пайдалануға жол берілмейді. Ұсақ жөнелтiлiмдермен тасымалдау кезiнде шыны ыдыстағы қауiптi жүктер қақпақтары бар тығыз ағаш жәшiктерге салынады. 1179. Металл немесе пластмасса банкалардағы, бидондар мен канистралардағы қауiптi жүктер ағаш жәшiктерде немесе торларда қосымша оралады. 1180. Бiр вагонға немесе контейнерге әртүрлi топтағы қауiптi жүктердi, сондай-ақ бiрге тасымалдауға рұқсат етiлмеген, бiр топқа жататын кейбiр қауiптi жүктердi тиеуге болмайды. 1181. Вагондарға қышқылдары бар ыдысты тиеу кезiнде оны тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтары бар ыдысқа қарама-қарсы жаққа қояды. Вагондағы барлық ыдыс бiр-бiрiне тығыз орналастырылып, мықтап бекiтiледi. 1182. Улы газдары бар (2.2-шағын сынып) және тез тұтанатын (жанғыш) улы газдары бар (2.4-шағын сынып) баллондарды, сондай-ақ осы газдардан босаған баллондарды заттармен және материалдармен бiрге сақтау жөнiндегi өрт қауiпсiздiгi талаптарына сәйкес вагонмен жөнелтiледі немесе контейнерлерде ғана тасымалданады. 1183. Жанғыш және улы газдары бар баллондар сақтандыру клапандарымен бiр жағына қарай көлденең жатқызылып тасымалданады. Барлық баллондарда қорғағыш сақиналары болғанда және баллондардың жылжу мен құлау мүмкiндiгiн болдырмайтындай етiп тығыз тиелген кезде ғана газдары бар баллондарды тiгiнен тиеуге болады. Есiк ойықтары жүктiң есiкке қарай құлауын болдырмау мақсатында қалыңдығы кемiнде 40 миллиметр тақтайлармен қоршалады. Ерекшелiк ретiнде тасымалдау кезiнде қорғағыш сақиналары жоқ баллондарды тиеуге болады. Мұндай жағдайда баллондардың әрбiр қатарының арасында баллондарға арналған ұяшықтары бар тақтайлардан жасалған төсемдер орнатылады. Баллондар (ыдыстар) арасындағы төсемдер ретiнде шөп, сабан немесе өзге де тез тұтанатын материалдарды пайдалануға болмайды. Тез тұтанатын және басқа да жанғыш сұйықтықтар тасымалдауға стандартты герметикалық және пломбаланған бөшкелерде қойылады. Нитрат изопропилi мен саминдi тасымалдауға арналған вагондармен тиелген және босатылған күйiнде де жүк жөнелтушi (жүк қабылдаушы) мамандарының бригадасы iлесiп жүредi. 1184. Жұмыс орындарына тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтар мен жанғыш газдарды беру орталықтан тасымалдау тәсiлiмен көзделеді. Тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды жұмыс орындарына беру үшiн ашық ыдысты қолдануға болмайды. 1185. Ғимараттар мен құрылыстарда жанғыш газдардың, тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтардың құбырларын төсеу кезiнде: 1) құрылыс конструкциялары арқылы құбырлар өтетiн жерлердегі ойықтар (саңылауларды, тығыз емес жерлердi) ғимарат құрылымының тұтас қалыңдығы бойымен жанбайтын материалдармен герметикалық жабылады; 2) арналар мен орлардың (ашық және жабық) бiр үй-жайдан келесiсіне өтетiн жерлерінде жанбайтын материалдардан жасалған жарамды газ өткiзбейтiн бөгеттер пайдаланылады. 1186. Жанғыш газдар мен тез тұтанатын сұйықтықтарды айдау үшiн тығыздамасы жоқ сорғылар мен кеспелтек тығыздағыштары бар сорғыларды қолдану қажет. Жартылай қимамен жұмыс iстейтiн құбырларда гидравликалық ысырмалар орнатылады. 1187. Сыйымдылығы 10 литр және одан астам тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтары бар шыны ыдыс тоқылған себеттерге немесе ағаш торлы жәшiкке, ал сыйымдылығы 10 литр дейiнгi шыны ыдыс төсем материалдары бар тығыз ағаш жәшiктерге салынады, олар соққыны жеңiлдетуге арналған ыдыс сынған кезде ағатын сұйықтықты сiңiруге қабiлетті болады. 1188. Транспортерлердi, норийлердi, өздiгiнен ағатын және пневматикалық құбырларды тозаң бөлу орындарын жарамды және герметикалық жабындармен жапқанда ғана пайдалануға болады. Желдеткiш жабындардан тозаңды тұрақты және тиiмдi сору қамтамасыз етiледi. 1189. Пневмотасымалдау және өздiгiнен ағатын құрылғыларды (өнiм құбырлар арқылы өткенде) пайдалану кезiнде құбырларда тозаңның жиналуына жол берiлмейдi. Құбырларды тазалау белгiленген кестеге сәйкес өткiзiледi. 1190. Транспортерлер мен пневмотасымалдау құрылғыларын олардың жай-күйiн бос жүрiсте, оларда бөгде заттардың жоқтығын, мойынтiректерде майлаудың болуын, барлық қорғау құрылғысының жарамдылығын мұқият тексергеннен кейiн ғана iске қосуға болады. 1191. Тиiстi пневмотасымалдау желiсiне өнiм түсетiн ауа үрлеу машиналарының электр қозғалтқыштарымен техникалық жабдықтың электр қозғалтқыштарының автобұғаттағышы жарамды күйде ұсталады және жабдық әр iске қосқан сайын тексерiледi. 1192. Жабдыққа тасымалданатын сусымалы (ұнтақ тәрiздес) өнiмдерді үюді және тiрелуiн болдырмау үшiн транспортерлердi авариялық тоқтату үшiн автобұғаттағыш көзделеді. 1193. Ақаулы бұрама транспортерлер мен норийлердi (бұрама мен науа қабырғасы арасында саңылаудың болмауы, таспалардың үйкелуi және шөмiштердiң науа қабырғасына тиюi) пайдалануға болмайды. 1194. Транспортерлердiң роликтерi мен тарту барабандары еркiн айналуы қажет. Таспалардың бiр орында тұрып қалуына, сондай-ақ жетек барабандарын битуммен, шайырмен және өзге де жанғыш материалдармен майлауға болмайды. 1195. Норийлерде, өздiгiнен ағатын және пневматикалық құбырларда және өзге де транспортерлерде тұтану болғанда цехтың технологиялық жабдығының жұмысын тоқтату және аспирациялық және желдету жүйелерiн ажырату үшiн әр қабатта саты торының жанында арнайы түймелер орнатылады. 1196. Автоматты от бөгегiш құрылғылары ажыратылған немесе ақаулы аспирациялық желiлер мен ұсақ материалдарды тасымалдау желiлерiн пайдалануға болмайды. 1197. Транспортерлердi, конвейерлердi өткiзу үшiн өртке қарсы қалқалардағы ойықтар от бөгегiш құрылғылармен (есiктермен, қақпалармен, су шымылдықтарымен, шашу құрылғыларымен) жабдықталады. 1198. Жарылыс, өрт қауiптi заттарды тасымалдағанда көлiк құралында, сондай-ақ осы заттар бар әрбiр жүк орнында қауiпсiздiк белгiлерi iлiнедi. 1199. Жарылыс, өрт қауiптi заттардың iрi партияларын елдi мекен аумағында автокөлiкпен тасымалдау қауiпсiздiк талаптарына сәйкес және тек тәулiктiң түнгi уақытында ғана жүргiзiледi. 1200. Жарылыс, өрт қауiптi заттарды тасымалдау кезiнде: 1) тез тұтанатын сұйықтықтар мен жанғыш газдары бар цистерналарды тәулiктiң күндiзгi уақытында елдi мекенмен тасымалдауға; 2) соқтығысуға, қатты тежеуге жол беруге; 3) сақтандыру табандықтары жоқ жанғыш газдары бар баллондарды тасымалдауға; 4) көлiк құралын қараусыз қалдыруға жол берiлмейдi. 1201. Жарылыс, өрт қауiптi және өрт қауiптi заттар мен материалдарды тиеу және түсiру орындары: 1) өрт шығуға қатысты қауiпсiз жұмыс iстеу жағдайларын қамтамасыз ететiн арнайы бұйымдармен (тiреуiштер, тағандар, қалқандар, траптар, зембiлдер) жабдықталады. Бұл ретте шыны ыдыс үшiн арбалар немесе ұяшықтары бар арнайы зембiлдер көзделеді. Шыны ыдысты екі жұмыскердің тасымалдау мүмкіндігін қамтамасыз ететін сабы бар жарамды себеттермен тасуға жол беріледі; 2) өрт сөндiру және авариялық жағдайларды жою құралдарымен; 3) Электр қондырғыларын орнату қағидаларына сәйкес аймақтың класына сәйкес келетiн жарамды тұрақты немесе уақытша жарықтандырумен жабдықталады. 1202. Жарылыс-өрт қауiптi және өрт қауiптi жүктермен тиеу-түсiру жұмыстарын iстеу орындарында ашық отты пайдалануға болмайды. 1203. Пайдаланылатын тиеу-түсiру тетiктерi жарамды күйде ұсталады. 1204. Тиеудi немесе түсiрудi күтiп тұрған жүргiзушiлер мен машинистерге, сондай-ақ тиеутүсiру жұмыстарын жүргiзу кезiнде көлiк құралдарын қараусыз қалдыруға болмайды. 1205. Жарылыс, өрт қауiптi және өрт қауiптi заттар мен материалдарды тиеуге берiлетiн көлiк құралдары (вагондар, шанақтар, тiркемелер, контейнерлер) жарамды ұсталады және бөгде заттардан тазартылады. 1206. Ыдыстың (орамның) зақымданғанын, шашылған немесе төгiлген заттарды байқаған кезде зақымданған ыдыс (орам) дереу шығарылып, еден тазартылып, шашылған немесе төгiлген жарылыс-өрт қауiптi және өрт қауiптi заттар жиналады. 1207. Жарылыс, өрт қауiптi заттармен тиеу-түсiру жұмыстарын жүргiзу кезiнде жұмысшылар орамдардағы таңбалау белгiлерi мен ескерту жазуларының талаптарын сақтайды. 1208. Автомобильдердiң қозғалтқыштары жұмыс iстеп тұрғанда, сондай-ақ егер заттар мен материалдар сумен өзара әрекеттескенде өздiгiнен тұтануға бейiм болса, жаңбыр жауғанда жарылыс, өрт қауiптi және өрт қауiптi заттармен және материалдармен тиеу-түсiру жұмыстарын жүргiзуге болмайды. 1209. Вагондарда, контейнерлер мен автомобильдердiң шанақтарында жарылыс, өрт қауiптi және өрт қауiптi жүктер қозғалыс кезiнде олардың орнынан жылжуын болдырмау мақсатында сенiмдi бекiтiледi. 1210. Тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды толтырумен және ағызумен байланысты технологиялық операцияларды жүргiзу кезiнде: 1) люктер мен қақпақтар ақырын, жұлқымай және соқпай, ұшқынға қауiпсiз аспаптарды қолдана отырып ашылады. Тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтары төгiлген ыдыстармен тиеутүсiру жұмыстарын жүргiзуге болмайды; 2) арматура, шлангiлер, алмалы-салмалы қосқыштар, статикалық электрден қорғау техникалық жарамды күйде ұсталады. 1211. Резервуарларға, цистерналарға, ыдыстарға сұйықтық толтырмас бұрын өлшеу құрылғысының жарамдылығы тексерiледi. 1212. Резервуардағы сұйықтық деңгейiн өлшеу және сынама алу тәулiктiң күндiзгi уақытында жүргiзiледi. Тәулiктiң түнгi уақытында жұмыс iстейтiндер жарылысқа қауiпсiз күйдегi аккумулятор фонарьларын ғана пайдаланады. Найзағай кезiнде, сондай-ақ өнiмдi толтыру немесе ағызып шығару кезiнде деңгейдi қолмен өлшеуге немесе сынама алуға болмайды. Сынама алу құралдары ұшқын бермейтiн материалдан дайындалады және жерге қосылады. 1213. Ыдыстарды тез тұтанатын және жанғыш сұйықтықтармен толтыру және босату жарамды қосқыштары бар құбырлар мен шлангiлер арқылы және тиiстi ысырмалардың дұрыс ашылып-жабылуын, шлангiлер мен құбырлардың тығыз қосылуын тексергеннен кейiн ғана жүзеге асырылады. Тиек арматурасы ашылады. 1214. Резервуарларға, сыйымдылықтарға өнiмдi «құлама ағыспен» беруге болмайды. Резервуарды толтыру (босату) жылдамдығы резервуарға орнатылған тыныс алу және сақтандыру клапандарының (немесе желдеткiш келте құбырлардың) жиынтық өткiзу қабiлеттiлiгiнен аспайды. 1215. Жарылыс, өрт қауiптi немесе өрт қауiптi жүктердi түсiрудi аяқтағаннан кейiн вагонды, контейнердi немесе автомобиль шанағы тексеріліп, заттардың қалдықтары мен қоқыс мұқият жиналады. 1216. Осы тармақтың талаптары мынадай сұйытылған көмiрсутек газдары мен олардың қоспаларын: пропан, н-бутан, изобутан, пропан-бутан, пропилен, изопентан, н-пентан, бутадиен, изопрен, н-бутилен, пропан-бутилен, альфа-бутилен, бета-бутилен, бутан-дивиниль фракциясын, изабутан, изабутан-изобутилен, пиперилен, бутан-изабутилен фракциясын, пайдаланылған бутан-изабутилен фракциясын, пентан-изопентан, пентан-гексан, изоамилен, рефлюкс, тұрақсыз газды бензин, бутан-бутилен фракциясын, пропан-пропилен фракциясын, жеңiл көмiрсутектердiң кең фракциясын, сондай-ақ белгiленген тәртiппен тасымалдауға рұқсат етiлген басқа да ұқсас өнiмдi тасымалдауға арналған арнайы темiржол вагон-цистерналарын пайдалану және қызмет көрсету кезiнде орындалады. 1217. Станциядағы сұйытылған көмiрсутектi газы бар цистернамен байланысты өрт қауiптi жағдай туындаған кезде осы цистернаны пойыздан (құрамнан) ағыту және оны қауiпсiз орынға шығару шаралары қолданылады. 1218. Цистерна қазандығын, оның элементтерiн жөндеуге, сондай-ақ оны iшiнен тексеруге қазандық көлемiн газсыздандырғаннан және жұмыс басшысы тиiстi рұқсатты ресiмдегеннен кейiн ғана рұқсат берiледi. 1219. Жөндеу жұмыстарын жүргiзу кезiнде: 1) қазандықты тиелген күйiнде, сондай-ақ оның көлемiн газсыздандырғанға дейiн бос күйiнде жөндеуге; 2) қазандықты соққылауға; 3) ұшқын беретiн аспаптарды пайдалануға және цистернаның жанында ашық отпен (алау, тұтқалы таба, керосин фонары) болуға; 4) цистернаның астынан дәнекерлеу және отпен жүргізілетін жұмыстарды жүргiзуге болмайды. Отты, дәнекерлеудi және соққыны қолдана отырып, арбаларды түзету жұмыстарын жүргiзу қажет болған жағдайда арбалар цистернаның астынан домалатып шығарылады және одан кемiнде 100 метр қашықтықта әкетіледi. 1220. Цистерна қазандығының iшiнде жұмыс iстеу кезiнде (iшкi тексерiс, жөндеу, тазалау) кернеуi 12 Вольттан аспайтын, жарамды жарылысқа қауiпсiз жасалған шырақтар қолданылады. Шырақты қосу және ажырату цистерна қазандығынан тыс жүргiзiледi. 1221. Цистерна қазандығының iшiнде жұмыс iстеген кезде қазандық көлемiнде қауiптi көмiрсутек қосылыстарының бар-жоғына және оттегi құрамына ауа ортасын талдау жүргiзiледi. Оттегi құрамы шамамен 19-20 % (көлемiнде) болуы қажет. Қазандық көлемiндегi жанғыш

заттардың шоғырлануы сұйытылған көмiрсутектi газдар жалыны таралуының ең төменгi шоғырлану шегiнiң мәнiнен 20 %-ынан аспауы қажет. 1222. Жұмыс iстемеген жағдайда цистерна вентильдерi жабық болады және өшiрiледi. Қажет болған жағдайда толтырылған цистерна вентильдерiнiң тығыздама толтырғышын ауыстыру клапан толықтай жабылғанда және бұқтырмалары алынғанда орындалады. 1223. Сұйытылған көмiрсутек газдарымен вагон-цистерналары бар жылжымалы құрамда өрт қауiптi жағдай немесе өрт туындаған кезде темiржол станцияларында, аралықтарда, төгуқұю эстакадаларында, өнеркәсiптiк кәсiпорын жолдарында, маневрлiк жұмыстарды өткiзу кезiнде басшылар, диспетчерлер, машинистер және темiржол көлiгiнiң өзге де жұмысшылары өрт қауiптi жағдайларды шектеу және жою жоспарына сәйкес iс-әрекет жасайды. Жоспарлар 5 жылда кемiнде бiр рет қайта қаралуы тиiс. Технологияда, аппаратуралық ресiмдеуде, метрологиялық қамтамасыз етуде өзгерiстер болғанда, тасымалдауды ұйымдастыруда өзгерiстер болғанда, орын алған өрт қауiптi жағдайлар мен тасымалдау кезiндегi өрттер туралы деректер болғанда жоспарлар 15 күндiк мерзiмде нақтыланады. Жоспарларға өзгерiстер мен нақтылаулар жоспарлардың өздерi сияқты тәртiппен бекiтiледi және келiсiледi. 1224. Жоспар мынадай негiзгi ережелердi: 1) өрт туралы аумақтық өртке қарсы қызмет бөлiмшесiнiң орталық өрт байланысы пунктіне, желiлiк iшкi iстер органына және темiржол учаскесiнiң диспетчерiне хабарлау тәртiбiн; 2) өрт қауiптi жағдай немесе өрт шығу орнына өрт сөндiру және қалпына келтiру пойыздарын шақыру тәртiбiн; 3) басқару аудандарын анықтау және вагондар мен құрамдарды бөлiп жайғастыру және қауiптi аймақтан шығару, сондай-ақ өрт қауiптi жағдайды немесе өрттi бастапқы сатысында шектеу бойынша мiндеттердi станция жұмыскерлерi арасында бөлу тәртiбiн; 4) барлық қажеттi деректердi көрсете отырып, объектiнiң (темiржол учаскесiнiң) нақты схемасын (жоспарын); 5) темiржол көлiгi мен өрт сөндiру бөлiмшелерi жұмыскерлерiнiң өзара iс-қимыл жасау тәртiбiн қамтиды. 1225. Станция жұмыскерлерi орындайтын, өрт қауiптi жағдайлар мен өрттердi шектеу және жою жоспарында көзделген бiрiншi кезектегi жұмыстар тiзбесi: 1) өрттi байқаған сәттен бастап 15 минут iшiнде вагондар мен құрамдарды өрт ошағынан (жанып жатқан вагоннан, төгiлген және жанған сұйытылған көмiрсутек газдары орнынан) қауiпсiз қашықтыққа бөлiп жайғастыру; 2) жылжымалы құрамның екi жағынан өрт ошағына көршiлес кемiнде үш жолдарды босатып, құрамды қауiптi аймаққа шығару. Көршiлес жолдарда жылжымалы құрамды қорғау қамтамасыз етiлген кезде жанып жатқан құрамды бiрден шығаруға болады; 3) өрт сөндiру бөлiмшелерi жұмыс iстеп жатқан учаскелерде байланыс желiсiн тоқтан ажыратып, жерге тұйықтау; 4) қауiпсiз аймақты өрт ошағының ық жағынан бірінші және екiнші жолдардың қашықтығында босату, бiрақ келетiн өрт сөндiру және қалпына келтiру пойыздарын қабылдау үшiн төртiншi-бесiншi жолдардан алыс болмауы керек; 5) ең алдымен адамдары мен қауiптi жүктерi бар жылжымалы құрамды созылған жолдар жағына станция паркiнiң негiзгi массивiне, станция ғимараттарына, құрылыстарға, құрылымдар мен станция маңындағы объектiлерге тiкелей қауiп төндiретiн өрттiң ықтимал даму бағытын ескере отырып, эвакуациялауды жалғастыру; 6) келген өрт сөндiру бөлiмшелерiнiң жауынгерлiк қанат жаюы және түтік желiлерiн төсеу; 7) жанып жатқан және оған қатар орналасқан цистерналар қабырғаларын салқындатуға, ал қажет болған жағдайда салалық өртке қарсы қызметтiң, ерiктi өртке қарсы құрамалардың және станция жұмыскерлерiнiң күштерiмен алғашқы өрт сөндiру құралдарының және қолда бар өрттехникалық қару-жарағының көмегiмен өрт сөндiруге кiрiсу, түтік желiсiн жақын орналасқан су көздерiнен төсеу. Көрсетiлген операциялар осы операцияларды орындайтын адамдардың жеке қауiпсiздiгi қамтамасыз етiлген жағдайда жүргiзiледі; 8) қажет болған жағдайда шаруашылық қажеттiлiктерге су тұтынуды қысқартып, объектiнiң су өткiзу желiсiнде қысымды нормативтiк шамаға дейiн жоғарылату үшiн шара қолдану; 9) өртке қарсы қызмет бөлiмшелерiн қарсы алуды қамтамасыз ету және келген аға бастыққа өрт қауiптi жағдайдың немесе өрттiң сипаты туралы баяндау. Егер өрт басталғаннан кейiн 15 минут iшiнде жану ошағын шектеу мүмкiн болмаса, өрт аймағында (цистернадан 100 м дейiнгi қашықтықта) тек өртке қарсы қызмет бөлiмшесiнің ғана болуына жол беріледі. 1226. Аға темiржол бастығы (жол, бөлiмше, станция бастығы немесе олардың орынбасарлары) немесе қалпына келтiру пойызының бастығы өртке қарсы бөлiмшелер келгенге дейiн өрт қауiптi жағдайды немесе өрттi шектеу және жою жөнiндегi жұмыстардың басшысы болып табылады. Өртке қарсы бөлiмшелер келгеннен кейiн өрт сөндiруге басшылық ету аға жедел бастық – өрт сөндiру басшысына жүктеледi, жылжымалы құрамды эвакуациялау және бөлiп жайғастыру бойынша станция жұмысшыларының әрекетi жұмыс басшысының нұ