Page 1

24 саєат  Испаниядағы билеуші Халықтық партия жексенбі күні өткен сайлауда елдегі автономиялы қоғамдастықтар мен муниципалитеттердің көпшілігінде жеңіске жетті. Сарапшылардың атап өткеніндей, сайлау нəтижелері елде соңғы 35 жыл бойы үстемдік құрып келген қоспартиялы жүйені айтарлықтай күйретті. Сөйтіп, Үкімет басшысы Мариано Рахой билігі ақырының басы көрініп қалды.  Польшада билікке жаңа президент келді. Жексенбі күні өткен сайлауда Бронислав Коморовски биліктен кетіп, оның орнын Анджей Дуда басты. Сайлаудың ресми нəтижелері жарияланбай тұрып-ақ, Коморовски өзінің жеңілгенін мойындады. Сарапшылар Коморовскидің жеңілісін заңды санап отыр.  Қытайдың Хэнань провинциясындағы Пиндиншань қаласындағы қарттар үйінде шыққан өрттің салдарынан 38 адам опат болды. Кем дегенде 10 нысан өртеніп кеткен. Көз жұмғандар саны өсуі ықтимал, өйткені, ауыр халде жатқандар қатары да аз емес көрінеді. Оқиға орнында құтқару жұмыстары біраз уақытқа дейін жүрді.  Мексиканың АҚШпен шекаралас жатқан Сьюдад-Акунья қаласында табиғат апаты орын алды. Бар-жоғы 6 секундқа ғана созылған торнадо соққысынан кем дегенде 13 адам қаза тапса, 200-ден астамы жараланды. 400 үй қираса, мектеп автобусын қоса алғанда, ондаған автомобиль төңкеріліп қалды. Қалада төтенше жағдай жарияланды.  АҚШ-тың Техас штатының орталық бөлігіндегі су тасқыны ішінде 13 адамы бар үйді шайып кетті. Олар дың 12-сі əлі күнге ізтүзсіз жоғалғандар санатында. Оқиға Хейс округінде тіркелді. Табиғаттың тентек мінез танытуына тоқтаусыз жауған нөсер себеп болса, артық ағын су Бланко өзенін ернеуінен асырып жіберген.  Малидің астанасы – Бамако қаласында БҰҰ күштерінің əскери қызметшісі өлтірілген. Қарулы жасақ автомобильмен əуежай жақтан келе жатқан бангладештік екі бітімгершіге қарсы оқ жаудырған. Бітімгершінің біреуі оққа ұшса, екіншісі ауыр жараланған. Бұл оқиға террорлық шабуыл ретінде бағаланып отыр.  Беларусь президенті Александр Лукашенконың шешесі Екатерина Лукашенко қайтыс болды. Мұны кеше «Беларусь-1» телеарнасынан президенттің баспасөз хатшысы Наталья Эйсмонт жария етті. Өлімнің себеп-салдары нақтыланбайды. Осының салдарынан А.Лукашенко Пəкістанға жоспарлаған сапарын екі күнге шегеруге мəжбүр болды. Е.Лукашенко 1924 жылдың тумасы екен.  «АвтоВАЗ» кеше 900 мыңыншы «Лада Приора» жеңіл автокөлігін шығарды. Мерейтойлы автомобиль люкс түрінде жинақталған қара седан болды. Əуелде аталған автокөлікті шығару 2015 жылы тоқтатылады деп жоспарланса, сұранысқа орай енді оны 2018 жылға дейін ұзарту туралы шешім қабылданған.

№97 (28575) 27 МАМЫР СƏРСЕНБІ 2015 ЖЫЛ

Президент Ресей телеарнасына сўхбат берді

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Россия 24» телеарнасының жүргізушісі Эвелина Закамскаяға сұхбат берді, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. Əңгіме барысында Қазақстан Президенті елде жүзеге асырылып жатқан бағдарламалар, ел экономикасын дамытудың негізгі бағыттары, Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттер ынтымақтастығының келешегі, жаһандық экономика дамуының маңызды жайттары туралы, сондай-ақ шетел мемлекеттерімен өзара іс-қимылды нығайтуға қатысты сұрақтарға жауап берді. Атап айтқанда, Мемлекет басшысы Астана экономикалық форумында негізгі мəселелердің бірі болған инфрақұрылымдық даму құрлықтың орталығында орналасқан жəне теңізге тікелей шығатын жолы жоқ Қазақстанның экономикасы үшін маңызды мəнге ие екеніне назар аударды. Нұрсұлтан Назарбаев еліміз əрі қарай өсу үшін жаңа бағыт қажет болатын белгілі бір даму деңгейіне жеткенін атап айтты. – Осы тұрғыдан алғанда, инфрақұрылымды жаңғырту дегеніміз жол құрылысын ғана емес, мультипликативті əсер тудыруды да білдіреді: Кəсіпорындар тапсырыспен қамтамасыз етіледі, жаңа елді мекендер пайда болады, азаматтар жұмысқа жəне табыс көзіне ие болады, бюджетке түсім түседі. Бұл Қазақстанның экономикалық өсімін сақтауға мүмкіндік береді деп сенеміз, – деді Мемлекет басшысы. Қазақстан Президенті республикамыз көрші елдердің – Қытай Халық Республикасы мен Ресей Федерациясының əлеуетін белсенді түрде пайдаланатынын атап өтті. Мəселен, Қазақстан өз аумағында автокөлік жəне теміржол бағыттарын ашу арқылы Жібек жолы экономикалық белдеуінің конфигурациясына іс жүзінде қосылды.

Мемлекет басшысы Жібек жолының экономикалық белдеуі жаңа көлік бағыттары бойында іскерлік белсенділікті дамыту ісін қарастыратынын еске салды. Осыған байланысты Азия инфрақұрылымдық даму банкі Қазақстан, Ресей жəне бүкіл Еуразиялық экономикалық одақ үшін зор мүмкіндіктер ұсынады. Нұрсұлтан Назарбаев экономикадағы Қытай ықпалының артуына байланысты қауіптенуді «фантомдық үрей» деп атады. Ол Қазақстанның бүгінде ҚХРмен бірқатар кəсіпорынның құрылысын салу туралы шарт жасау қарсаңында тұрғанын айтты. Қазақстан Президенті Ресейдің Қытаймен бірлесіп мұнай-газ саласында, коммуникация құрылысында ірі жобаларды жүзеге асыруы Ресей экономикасы на Азия өңірін қатыстыруға мүмкіндік беретінін, мұның да əрі қарай даму үшін оң серпінге ие болып отырғанына тоқталды. Қазақстан Президенті Батыс елдері мен Ресей арасындағы өзара санкциялар саясат пен экономиканың араласып кетуінің нəтижесі екеніне назар аударды. Бұл жағдайдан Ресей ғана емес, өзге елдер де зардап шегіп отырғанын айтты. Нұрсұлтан Назарбаев Украина төңірегіндегі ахуалды шешу үшін қажетті барлық күш-жігерін жұмсап отырғанын айтты. – Менен араағайындық етуді өтінгенде уақытты да, күшімді де аямаймын, кездесулер өткізіп, тараптарды келіссөздерге шақырамын. Бұл жағдайда ел басшылары кездесе отырып, ымыраласу арқылы ортақ тіл таба алады. Шешілмейтін мəселе көріп тұрғаным жоқ. Мен қазір ресейлік те, украиналық та тараптың мəселені шешіп, пайда болған қарама-қайшылық түйінін

тарқататын кезең жеткенін байқап отырмын. Мұның тезірек болғаны керек, еуропалық көшбасшылар да осыны қалайды. Қазіргі уақыт осындай қадам үшін қолайлы, – деді Қазақстан Президенті. Қазіргі қаржы жүйесіндегі қиындықтар туралы айтқан Нұрсұлтан Назарбаев жаһандық валюта архитектурасының ескіргенін атап өтті. Мемлекет басшысы əлемдік резервтік валютаның бір эмитентке ғана тəуелділігі өзге мемлекеттер үшін қатерлі екеніне тоқталды. Қазіргі кезде Латын Америкасы, араб əлемі өздерінің өңірлік валютасын енгізу жөнінде айтуда, бұдан доллардың ықпалын азайтуға ұмтылыс аңғарылып отыр. Сонымен бірге, бүгінгі таңда доллар əлі де қолданыстағы негізгі əлемдік валюта, ал АҚШ əлемдегі экономикасы ірі ел болып саналады. Осыған байланысты Қазақстан Президенті Астана экономикалық форумы сияқты халықаралық басқосулар əлемдік институттар мен халықаралық ұйымдардың қаржы мəселелері бойынша ортақ тіл табуы үшін жағдай жасайтынын атап өтті. Нұрсұлтан Назарбаев елде жүзеге асырылатын маңызды жоба – ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесіне, оның арқауында «Астана» қаржы орталығы құрылатынына назар аударды. Жаңа орталықтың қатысушылары үшін ағылшын тілін қолданатын британдық құқық қағидаттарына негізделген сот жүйесін қамтитын ерекше жағдайлар жасалатын болады. Мемлекет басшысы отандық білім беру ісіндегі үштілділік туралы айта келіп, келешекте Қазақстан мектептің жоғары сыныптары мен университеттерде жаратылыстану ғылымдарын оқытуды ағылшын тілінде жүргізуге көшу ниетінде екенін атап өтті. Жалпы алғанда, білім саласында қабылданып жатқан шаралар Астанадағы қаржы орталығының жұмысына тартылуы мүмкін ағылшын тілінде сөйлейтін жастар қатарын қалыптастыруы тиіс. Сондай-ақ, Қазақстан Президенті елдің бұдан əрі дамуы үшін бес институттық реформаның маңыздылығын, оны нақты əрі жүйелі түрде жүзеге асыру үшін Жаңғырту жөніндегі ұлттық комиссия құрылғанын айтты. Мемлекет басшысы бес институттық реформа аясында ұсынылған өзгерістер халық тарапынан кеңінен қолдау тапқанын, оны өткен президенттік сайлау қорытындысы көрсеткенін атап өтті.

Елбасы ќўттыќтады

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Польша Республикасының Президенті Анджей Дуданы Президент лауазымына сайлануына байланысты құт тықтады, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі.

Елбасы Қазақстан мен Польша арасындағы достық пен өзара түсіністікке негізделген қарым-қатынастар екі ел халқының игілігі үшін нығая беретініне сенім білдірді. Мемлекет басшысы, сондай-ақ, А.Дудаға мықты денсаулық, жемісті қызмет, ал достас Польша халқына бейбітшілік пен бақ-береке тіледі.

Насихат жўмыстары жандануы тиіс

рəміздерді пайдалану жəне насихат тау жөніндегі жұмыстары ту ра лы есептері тыңдалды. Аталған орталық пен жергілікті мем ле кеттік органдардың осы маңызды идеологиялық саладағы Кеше Мемлекеттік хатшы Гүлшара Əбдіқалықованың жұмысына жан-жақты талдау жатөрайымдығымен Мемлекеттік рəміздер жөніндегі салды. республикалық комиссияның отырысы өтті. Мемлекеттік хатшы Гүлшара Əбдіқалықова уəкілетті мемлекетЛəйла ЕДІЛҚЫЗЫ, Отанға деген сүйіспеншілікпен «Егемен Қазақстан». жəне оның мемлекеттік рəміз- тік органдардың басшыларының деріне деген құрметпен тəрбие- назарына мемлекеттік рəміздер Отырысты ашқан Мемлекеттік ленетінін атап көрсетті. «Отанды туралы заңнамалардың бұзылуына хатшы қазақстандық патриотизм қастерлеуде жəне елді құр- жол бермеу, ішкі бақылауды мен халықтың бірлігі Елбасы меттеуде Мемлекеттік рəміздер ұдайы қам тамасыз ету, құқық Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған күнінің мəні зор», деді өз сөзінде қолдану тəжірибесін жетілдіру, сондай-ақ, мемлекеттік рəміздерді бес халықтық реформаны кезең- Мемлекеттік хатшы. кезеңімен іске асырудың жəне Комиссия отырысында елі- қолдану мен насихаттау саласына «100 нақты қадамды» өмірге та- міздің Қорғаныс, Денсаулық бақылауды күшейту мəселелеріне бысты енгізудің маңызды фак- сақ тау жəне əлеуметтік даму тоқталды. Жиын қорытындысында нақторы екенін көлденең тартты. ми нис тр ліктерінің, сондай-ақ, Гүлшара Əбдіқалықова қазақ- Астана қаласы мен Атырау об- ты тапсырмалар жүктеліп, ұсыстандық патриотизм ең əуелі лысы əкім дерінің мемлекеттік нымдар берілді.

Назар аударар мəселелер бар

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Премьер-Министрдің орынбасары Бердібек Сапарбаевты қабылдады, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. Б.Сапарбаев Мемлекет басшысына тапсырмалардың жүзеге асырылуы, əлеуметтік саладағы мемлекеттік бағдарламалардың орындалу барысы, сондай-ақ, алдағы кезеңге арналған жоспарлар туралы баяндады. Қазақстан Президенті азаматтардың жұмысқа орналасуына жəрдемдесу үшін мемлекет күшжігер жұмсап отырғанына назар аударды. – Бизнеспен, жұмыспен қамтудың «жол картасын» жəне «Нұрлы Жолды» қоса алғанда, барлық бағ дар ламалар тұр ғындарды жұмыс пен қамтамасыз етуге бағытталған, бұл мемлекеттің алдын да тұрған басты міндеттің бірі болып саналады. Бұл орайда, өңірдегі халық жергілікті биліктің осы бағытта қабылдап жатқан шаралары туралы хабардар болуы керек. Əкімдіктер кəсіп орындар дың кадрға деген қа жеттілігін қадағалап,

кəсіпкерлік субъектілерінің ашылуына, қосымша өндірістердің іске қосылуына ықпал еткені жөн. Ірі кəсіпорындар жаңа технологияларды, инновацияларды енгізу есебінен жұмыс орындарын қысқартуда. Мұндай жағдайда қызмет көрсету саласы, шағын жəне орта бизнес жұмыс беруші рөлін атқаруы тиіс, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Мемлекет басшысы 2020 жылға дейін балаларды мектепке дейінгі мекемелермен толық қамтуды, апаттық жағдайдағы жəне үш ауысымдық мектептерді жоюды, кадр даярлауды отандық экономика мен мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыруды ескере отырып, келісім негізінде жүргізуді тапсырды. Қазақстан Президенті жоғары оқу орындарының, ғылыми-зерттеу институттары мен өндірістік кəсіпорындардың негізінде ғылы ми-өндірістік кешендер

құрудың да маңыздылығын атап өтті. Нұрсұлтан Назарбаев бес институттық реформаның маңызын жəне «100 қадам» іс-қимыл жоспарын сапалы орындау қажеттігін айтты. Б.Сапарбаев биыл жұмыспен қамтуға белсенді жəрдем ету шаралары 320 мың адамды немесе жұмыссыздар мен өнімсіз жұмыспен қамтылғандардың 25 пайызын қамтитынын, бұл жұмыссыздық деңгейін 5,2 пайыз шамасында ұстап тұруға мүмкіндік беретініне тоқталды. Премьер-Министрдің орынбасары еңбекпен қамту саласындағы ахуалдың өзгеруіне дер кезінде ықпал ету үшін былтырдан бері жағдайы мүшкіл 199 кəсіпорынды күн сайын мониторингілеу жүргізіліп отырғанын мəлімдеді. Сонымен қатар, ақпан айында бүкіл республика бойынша өңір əкімдері мен жұмыс берушілер арасында жұмысшыларды жұмыстан босату жайттарын болдырмау мəселелері бойынша өзара ынтымақтастық туралы меморандумдар жасала басталды. Қазіргі кезде 46 мыңнан астам меморандумға қол қойылды, соның ішінде 1,6 мыңы – ірі кəсіпорындармен, 44,8 мыңы – жұмысшыларының жалпы саны 2,1 миллион адам болатын орта жəне шағын кəсіпорындармен меморандум жасалды. Б.Сапарбаев алдағы бес жылда денсаулық сақтау саласын дамытудың басты бағыттары осы саланың қаржылық орнық тылығын қамтамасыз ету, бастапқы медициналық-санитарлық жəрдемді жетілдіру, аурулар түрлерімен жұмыс жүргізу бағдарламасын енгізу, ұзақ мерзімді жоспарлау негізінде саланың кадрлық əлеуетін нығайту болатынын атап өтті. Кездесу қорытындысы бойынша Мемлекет басшысы бірқатар нақты тапсырма берді. ----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

ЌАЗАЌСТАН ЎЛЫ ЖОСПАРЛАР АРЌЫЛЫ ЎЛЫ БОЛАШАЌ ЌАЛЫПТАСТЫРУДА Астанада сарапшылардың Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бес институттық реформасына арналған халықаралық дөңгелек үстелі болып өтті. «100 қадам» – Ұлт жоспары «Баршаға арналған қазіргі заманғы мемлекет» халықаралық қоғамдастық тарапынан кең көлемді резонанс туғызды. Сарапшылар Ұлт жоспары Қазақстанның əлемдегі аса дамыған 30 елдің қатарына қосылу жөніндегі стратегиялық мақсаттарына қол жеткізуіне мүмкіндік беретініне сенімді. Ал «Мəңгілік Ел» ұлттық идеясы тəуелсіздіктің барлық жетістіктерінің сабақтастығы мен қазақстандықтардың болашаққа ұмтылысын беркітетін тұғырнама қызметін атқаратын болады. Дөңгелек үстелдің спикері Қазақстан Президенті Əкімшілігі Басшысының орынбасары,

Жаңғырту жөніндегі ұлттық комиссияның мүшесі Бағлан Майлыбаев болды. Өздерінің пікірлерін Австрия Ұлттық қорғаныс академиясының аға ғылыми қызметкері Мартин Малек, Дж.Неру атындағы университеттің Ресей мен Орталық Азияны зерттеу орталығының төрағасы (Үндістан) Моханти Арун, саясаттанушы, Ұлттық стратегия институтының халықаралық жобалар бойынша директоры (Ресей Федерациясы) Юрий Солозобов, Жоғары геосаяси зерттеулер мен аралас ғылымдар институтының президенті (Италия) Тиберио Грациани, сондай-ақ, Ақпарат жəне саяси талдау орталығының президенті (АҚШ) Хуман Садри секілді белгілі ғалымдар ортаға салды. ––––––––––––– 2-3-беттерде оқырмандар назарына дөңгелек үстелге қатысушылардың пікірлері ұсынылып отыр.

Ақпарат агенттіктерінің материалдары негізінде əзірленді.

● Əлем жəне Қазақстан

Таяу Шыєыс проблемалары талќыланєан семинар Кеше Астанада БҰҰ Бас Ассамблеясының Палестина мəселесіне байланысты бекіткен Арнаулы ақпараттық бағдарламасының шеңберіндегі Таяу Шығыстағы бейбітшілік мəселесіне арналған екі күндік семинар басталды. Жақсыбай САМРАТ, арасынан тұңғыш рет Қазақстанда «Егемен Қазақстан». өткізіліп отыр. Семинар жұмысын БҰҰ Бас хатшысының орынБұл семинар жыл сайын БҰҰ- басары Кристина Галах ашып, ға мүше мемлекеттердің бірінде жүргізіп отырды. Ол өзінің өтіп тұрады. Биылғы, 22-ші се- сөзін БҰҰ бұқаралық ақпарат минар бұрынғы КСРО орнын- департаменті ұйымдастырған да пайда болған мемлекеттер осынау шараны өткізуге белсенді

Моѕєолиямен ынтымаќтастыќ арта тїспек

көмек көрсеткені үшін Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігіне алғысын жеткізуден бастады. Одан əрі ол Президент Нұрсұлтан Назарбаев пен БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мунның семинар жұмысына жолдаған құттықтау сөздерін оқып берді. Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзінің құттықтауында Қазақстанның ежелгі дəуірден Шығыс пен Батысты, Оңтүстік

Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаев Моңғолияда келіссөздер жүргізді, деп хабарлады Премьер-Министрдің баспасөз қызметі. Улан-Баторға жұмыс сапары қ ы з м е т т е с т і к т і ң ж а ғ д а й ы н , барысында Бақытжан Са ғынтаев экономиканың басым дық қа ие М о ң ғ о л и я П р е з и д е н т і Ц . Э л - салаларындағы бір лес кен ин весбэгдоржбен кездесіп, оған Қазақстан тициялық жобаларды жүзеге асыру Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың мəселелерін талқылады. біздің елімізге сапармен келу туралы Жұмыс сапары шеңберінде шақыруын табыс етті. Бақытжан Сағынтаев Моң ғо лия Келіссөздер барысында та- Премьер-министрі Ч.Сайханбилэгпен раптар екіжақты сауда-экономикалық де келіссөздер жүргізді.

пен Солтүстікті байланыстыратын көпір ретінде қызмет етіп келе жатқанын айтыпты. Қазақстан əрқашан мəдениеттер мен өркениеттердің қиылысқан жері болды. Осы жолғы семинар да ежелгі дəстүрді жалғастырып, əлем халықтарының бір-бірімен түсінісуіне қызмет ететінінен үміттімін, делініпті құттықтауда. (Соңы 6-бетте).

Ўлы Отан соєысы ардагерлерін əлеуметтік ќолдау туралы

Мемлекет басшысының тапсырмасына сəйкес Ұлы Отан соғысының ардагерлеріне жəне оларға теңестірілген адамдарға бір жолғы материалдық көмек көрсету үшін республикалық бюджеттен 5,8 млрд. теңге бөлінді. Оның сыртында жергілікті бюджет қаржыларынан ардагерлерге 1,7 млрд. сомаға бір жолғы материалдық көмек көрсетілді. Сондай-ақ, оларға «1941-1945

жж. Ұлы Отан соғы сындағы Жеңіске 70 жыл» бірегей мерейтойлық медальдар жəне мерейтойлық монеталар тапсырылды. (Соңы 6-бетте).


2

27 мамыр

www.egemen.kz

2015 жыл

ЌАЗАЌСТАН ЎЛЫ ЖОСПАРЛАР АРЌЫЛЫ Бағлан МАЙЛЫБАЕВ, Президент Əкімшілігі Басшысының орынбасары «100 нақты қадам» – Қазақстан дамуының аса ірі əлеуетін ашып көрсететін маңдайалды міндеттерді нақпа-нақ жүзеге асыру. Бұл қалыптан тыс жоспар, онда мемлекеттің, экономика мен қоғамның кезең-кезеңімен жаңғыртылуының одан арғы бағытының негізін қалайтын 100 егжей-тегжейлі жəне практикалық шешімдер бар. Біздің еліміздің жаһандық деңгейдегі нақтылы артықшылықтарын жасау мен қайта жаңғырту үшін Қазақстанға бес институттық реформа ауадай қажет. Ұлт жоспары – нақтылы, дəйекті жəне айқын жоспар. Ол миллиондаған қазақстандықтар үшін Болашаққа баратын даңғыл жолды белгілеп берді. Президенттің Ұлт жоспарының əрбір жолынан «Біздің ел, біздің ұлт, біздің болашақ» деген жасампаз тарихи месседж онша көзге ұрмай, бірақ əжептəуір ап-айқын көрініп тұрады. Ұлт жоспарының əрбір тармағы Ақтаудағы наубайханашыға да, Көкшетаудағы фермерге де, Шымкенттегі студентке де немесе Алматыдағы стартап жоба бизнесменіне де, Тараздағы университет профессорына да, Атыраудағы мұнайшыға да немесе Қарағандыдағы шахтерге де түсінікті. «100 қадам» – Елбасының 100 нақты тапсырмасы, олар мемлекеттік даму мен қоғам өмірінің барлық қырларын реформалауды қамтиды. 15 қадам мемлекеттік аппарат кəсібилігін түбегейлі арттыруға арналған. 19 қадам – сот жүйесі мен құқық қорғау органдарының жұмысын жаңғырту жөніндегі тиімді іс-қимыл. 50 қадам – жаңа жоғары технологиялы экономикалық өсу мен адам капиталын дамытуға ынталандыратын, қазақстандықтардың өмір сапасын жақсартуға айқын бағдарланған нақты да дəл шешімдер. 6 қадам – қоғам бірлігінің жалпықазақстандық біртектілігін нығайтуды, «Мəңгілік Ел» құндылықтары жүйесін дамытуды көздейтін толыққанды шаралар. 10 қадам «Ашық Үкіметтің» жұмыс тетіктерін, мемлекеттік органдардың ашықтығы мен есептілігін жетілдіруді, қоғамдық бақылауды күшейту мен іске азаматтық тұрғыдан араласуды қамтамасыз етеді. Осынау нақты 100 қадам халықтың арман-аңсарын танытады. Ол қадамдар халықтың жəне əрбір қазақстандықтың мүддесіне сай келеді. Біздің, қазақстандықтардың əрқайсысы өзінің мамандығында, өзінің жұмыс орнында, өзінің қоғамдық өмірінде бүкіл елмен бірге осы маңызды 100 қадамды жасауға тиіс. Ұлт жоспары мемлекеттік қызметкерлерге жауапкершіліктің жаңа жүгін артады. Ендігі жерде мемлекеттік аппаратта жұмыс істейтін əрбір адам Президенттің «100 қадамын» орындауының өзіндік нақты сегментіне жеке жауап береді. Əрбір мемлекеттік қызметкер өзінің нақты жұмыс учаскесінде жеке басы не істеді деген сұраққа кез келген уақытта нақпа-нақ жауап беруге дайын тұруға тиіс. Халық пен елге талмай қызмет ету, өзінің еңбегі мен қамқорлығының арқасында Қазақстанның жəне қазақстандықтардың мүддесіне пайда келтіру арқылы мұндай жоғары жауапкершіліктің үлгісін бізге Елбасы көрсетуде. Осы орайда үйреншікті жайға айналған, бірақ терең мағынасы əлі де толық пайымдалмаған мына мысалды келтірейін. Астананың құрылысы біздің халқымыздың ойлау жүйесі мен практикасының тарихи тəжірибесін қайтадан таңбалап берді. Ол тұтас буындардың өмірдегі бейғамдығының ғасырлар бойғы қалыптасқан темір бұғауын күйретіп, Қазақстанның егемен халқының шығармашылығы мен жасампаздығының ауқымды əлеуетін ашты. Астана тұрғызу жаңа ұлттың инженерлік ойлау жүйесінің ғажайып мысалы дегенге кім таласа алады? Астана бүкіл Қазақстандағы адами капиталды дамытуға орасан ықпал жасауда. Біртұтас ұлттың ұлттық сана-сезімі үшін менталитеттік-психологиялық саланың түрленімі жүріп жатқаны, бүкіл халықтың өзіне жəне өзінің күшіне сенімі тазарып, нығая түскені өте маңызды. Қазақстан кеңістігінде халқының саны миллионға жуық мегаполистің жаңадан пайда болуы ең алдымен экосаланың, оның байланыстары мен өмір салтының өзгеруі. Астананың өркендеуі – Елбасының идеялары мен іс-қимылдарының стратегиялық тұрғыдан түзулігі мен кешендігінің жарқын мысалы. Елорданың өркендеуі тек қана алдыңғы қатарлы архитектуралық шешімдердің ғана емес, Астана маңындағы табиғи ландшафттың жоспарлы түрде өзгеруінің арқасы, онымен бірге қазақстандықтардың экологиялық ойлау жүйесі де өзгеріп келеді. Астананың «жасыл белдеуі» жасалуда. Жаңа орман бар жерде таза ауа болады, онда топырақ эрозиясы тоқтайды, жел соғуы бəсеңдейді. Ол жерде демалу орындары көбейіп, туризм өркен жаюы мүмкін. Ол жерде экологиялық санасы жетілген, сапалық тұрғыдан жаңа ұлт қалыптасады. Ұлт жоспарын ұсына отырып, Мемлекет басшысы Қазақстандағы жаңғырту үдерісінің жаңа парадигмасын орнықтыруда. Біріншіден, бұл – мəселенің тұғырнамалық тұрғыдан тыңғылықталуы жəне анық мақсат белгіленуі. Стратегиялық сатыластықтың ұшар шыңына елдің болашақ бейнесін айқындайтын басты екі мақсат шығарылған. Бұл мақсаттар – 2050 жылға қарай əлемнің дамыған 30 елінің қатарына қосылу жəне Қазақстанның Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының стандарттарына сай келуін жүзеге асыру. «100 қадамды» терең саралау жəне дəл есептеу ел үшін, мемлекет үшін, əрбір қазақстандық үшін жаңа мүмкіндіктер келешегін ашады. Екіншіден, бұл – үздіксіздік жəне инклюзивтілік. Дамушы əлемнің көптеген елдері қуып жетуші жаңғырту тұжырымдамасын ұстанғаны белгілі. Ұлт жоспарының жəне тұтастай алғанда, Қазақстан жолының негізіне жаңғырту үдерісінің инклюзивті сипаты алынған, ол бұл іске барлық əлеуметтік топтардың белсенді араласуын қажет етеді. Оған қоса, инклюзивтілік мемлекет пен қоғам «Қазақстан-2050» Стратегиясын жүзеге асыру орайында қабылдап жатқан шараларды үйлестіру мен өзара келісілгендікті білдіреді. «100 қадам» – біздің ұзақ мерзімді даму стратегиямыздың табиғи түрдегі құрамдас бөлігі жəне Қазақстанды əлемнің ең дамыған 30 елінің қатарына қосу жөніндегі нақты бағдарлама. Осы арқылы Қазақстанның ХХІ ғасырдағы табысты дамуының сабақтастығы мен үздіксіздігі көптеген онжылдықтар бойында қамтамасыз етіледі. Үшіншіден, бұл – ең таңдаулы халықаралық тəжірибеге арқа сүйеу. Біз қай кезде де барынша дамыған елдердің экономикалық реформалар жүргізудегі, мемлекет құрылысы мен əлеуметтік дамудағы озық практикасын шұқшия зерттеп, қабылдап отырғанбыз. Алайда, біздің тəжірибеміз өзгелерді сол күйінде көшіре салу дегенді білдірмейді. Біз басқа елдердің дамуындағы табысты практиканың тиімді белгілерін өзіміздің ұлттық жағдайларымызды, құндылықтарымызды жəне азаматтардың мүдделерін ескере отырып, табиғи түрде қолданамыз. Президенттің «100 қадам» Ұлт жоспары да осындай, ол өз бойына əлемдік практикадағы ең таңдаулының бəрін де жинаған. Төртіншіден, бұл – зияткерлік пен жаңашылдық. 5 реформаның бəрі жəне 100 қадамның əрқайсысы білім мен озық технологияға арқа сүйейді, олар жаңғыртылған қазақстандық қоғамның іргетасына, оның зияткерлік құрамдас бөлігіне айналады. Инклюзивті жоғары технологиялы экономиканы жаңа кəсіби кадрларды пайдалана отырып дамыту көзделуде. Мемлекет басшысы қазақстандықтарды əлемдегі интеллект, білім мен біліктілік бəсекесіне бейімдеп отыр. Мұның өзі ХХІ ғасырдағы барлық табысты қоғамдардың қалыптасуы мен дамуының түбірлі факторы. Сонымен бірге, «100 қадамды» жүзеге асыру Қазақстан үшін кем қойғанда 100 жаңа дағды алып келеді, олар тың жобалар мен бастамалар тізбегінің ізашарына айналады. Ұлт жоспары – бұл таза зияткерлік бағдарлама, ол мемлекеттің, азаматтық сектор мен ғылыми-сараптамалық қоғамдастықтың сындарлы өзара іс-қимылы мен ынтымақтастығын қажет етеді. Жаңғырту жөніндегі ұлттық комиссия мен Халықаралық

консультациялық кеңес дəл осындай мақсатпен құрылған. Міне, сондықтан да «100 қадамды» жүзеге асырудың барысын сапалы зерттеушілік пен сараптамалық-талдамалық тұрғыдан қолдау көзделуде, ол жаңа идеяларды шығару мен қазақстандық жаңғыртудың сын-қатерлеріне нақты жауап табудың бастау көзіне айналатын болады. Іске бұлай қарау барынша нəтижелілікті жəне Ұлт жоспарынан ұзақ уақыт бойы тиімділік көруді қамтамасыз етеді. Бесіншіден, бұл – санқырлылық. «100 қадам» – Тəуелсіздікті нығайтудың мемлекеттік бағытының іске асырылуы. Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған дəйекті инклюзивті жаңғырту жоспары біздің социум өмірінің барлық қырын – экономиканы, білімді, ғылымды, денсаулық сақтауды, мəдениетті, қоғамдық жəне саяси қарым-қатынастарды, мемлекеттік басқаруды, Ұлттық қауіпсіздікті жəне басқаларды қамтиды. Біздің қоғамның жəне əрбір қазақстандықтың өмірінің бірде-бір жағы атам заманғы немесе тоқырау күйінде қалмайды. Əрбір қадам – Мемлекет басшысының нақты практикалық тапсырмасы. Жаңару үдерісі дегеніміз дамудың байқалып отырған «бос аралықтарын» жүйелі түрде жою ғана емес, ол сонымен қатар, елді жаңғыртудың əрбір бағытының жаңа көпфункциялылығын құрылымдауды да білдіреді. Біріншіден, талапты қатайту жəне сонымен қатар мемлекеттік қызмет жүйесінде кəсіби мемлекет қалыптастыру жолындағы ахуалды жақсарту кəсіби мемлекеттік аппараттың жаңа сапасын қалыптастыруға бағытталған. Екіншіден, заң үстемдігін қамтамасыз ету жөніндегі жаңа көзқарастар сот жүйесі мен құқық қорғау органдарының тиімділігі мен ашықтығын қамтамасыз етеді. Сот төрелігі институтына қоғамдық сенім арта түседі. Еліміздің инвестициялық тартымдылығы бірнеше есе көбейеді. Үшіншіден, ұлттық экономиканы терең реформалау стратегиялық инвесторларды дəл тарту мен ғылым жұмсалатын өндірісті көтеру арқылы жоғары технологиялы өңдеуші секторды басым дамытуды көздейді. Төртіншіден, «Мəңгілік Ел» идеясы мен Баршаға ортақ еңбек қоғамы идеяларын одан əрі ілгерілету азаматтық біртектілікті күшейтеді жəне Болашағы Біртұтас Ұлттың бойындағы жасампаздық əлеуетті түбегейлі ашуға мүмкіндік береді. «Мəңгілік Ел» – қоғамдағы бірлік пен келісімнің атымен өзгеше моделі, ол жаһандық ауқымда танылған табысты қазақстандық тəжірибенің мəртебесіне ие. Бесіншіден, мемлекеттің ашықтығы мен есеп берушілігін кезеңкезеңімен дамыту, қоғамдық бақылаудың рөлін күшейту, азаматтық қатысуды кеңейту, мониторинг пен бағалау тетіктерін жетілдіру тұтастай алғанда мемлекет басқарудың тиімділігін арттырады. Алайда, ең бастысы, барлық бес реформа қазақстандықтардың өмір сапасын жақсартуға, Қазақстанның Экономикалық ынтымақтастық пен даму ұйымына мүше елдерде қол жеткізілген жоғары əлеуметтік стандарттарға ұмтылуға бағытталған. Президенттің «100 нақты қадам» Ұлт жоспары біздің елімізде мемлекеттік құрылыстың жаңа тарихи деңгейіне алып шығады. Бес реформа – 5 күш векторы, олар қосыла келгенде Қазақстанның табанды түрде тек қана алға басуын айқындайды. Қазіргі таңда əлем күрделі де қарама-қайшылықты кезеңді бастан кешуде. Жаһандық экономикада мұның алдындағы жаһандық қаржыэкономикалық дағдарыстың салдарлары əлі де түгел еңсерілген жоқ. Анағұрлым ауқымды сілкіністердің болу қаупі əлі де əлемнің көптеген елдері мен өңірлеріне төніп тұр. Жаңа экономикалық цунамидің кіндігі қайда, қандай жағдайда жəне қашан шыға келуі мүмкін дегенді іс жүзінде болжап білу мүмкін емес. Негізгі əлемдік нарықтардың – көмірсутектердің, алтын жəне басқа металдардың, азық-түліктің, технологиялардың жəне басқалардың құнының құбылуы күшейе түсті. Осындай жағдайда барлық жерде дерлік тоқырауды күту бой көрсетуде. Мұндайда алдыңғы қатарға сыртқы экономикалық қиындықтарға қарсы тұрудың ұлттық стратегияларын жасау жəне жүзеге асыру мəселесі шығады. Бүгінде əлемдік экономиканың ірі ойыншылары өздерінің ішкі ресурстарын кеңінен пайдалануда. Көптеген елдерде гуманитарлық жəне фискалдық сипаттағы шаралар қабылдануда. Тарихи тəжірибе сонымен қатар, дағдарысты жəне дағдарыстан кейінгі кезеңдегі экономикалық дамудың тиімді қозғаушы күші инфрақұрылымға салынған инвестициялар бола алатынын көрсетеді. Индустриялық əлем тарихында мұндай тəжірибе болған. Мысалы, АҚШ экономикасының «ұлы күйзелістен» шығуы ауқымды инфрақұрылымдық құрылыспен байланысты. ХХ ғасырдың 30-шы жылдарында америкалықтар 1 миллион километрге жуық жаңа жолдар, 77 мың жаңа көпір салған. Мектептердің 70 пайызы мен ауруханалардың үштен бір бөлігі 1933 жыл мен 1939 жылдың аралығында тұрғызылған. Бұл 4 миллионнан астам жұмыс орындарын құруға көмектескен. 60-шы жылдарда Оңтүстік Корея ұлттық бюджеттің ширек бөлігін жылдам жүретін Гуенгбу автомобиль жолын салуға жұмсаған еді. 1982 жылы магистраль халықтың 66 пайызына қызмет көрсетіп, барлық жүктің 70 пайызын тасымалдаған. Сол жолдың бойында салынған өнеркəсіп орындары қазіргі Корея Республикасының ішкі жалпы өнімінің төрттен үш бөлігін шығарады. Тарих Фрэнсис Бэконның атақты үштағанының дұрыстығын дəлелдеумен келеді. Ол ұлтты ұлы жəне берекелі ететін үш нəрсе бар деген еді: құнарлы топырақ, іскер өнеркəсіп жəне адамдар мен тауарлардың жеңіл қозғалуы. Үшінші құрамдастың көкейкестілігін бүгінгі экономистер дəлелдеп отыр. Олардың мəліметтері бойынша, инфрақұрылымға салынған 1 доллар инвестиция экономикада 2 долларға дейінге қозғау сала алады. Сондықтан, инфрақұрылымды дамытудың маңызын ескере келіп, Президенттің тапсырмасы бойынша кең ауқымды мемлекеттік «Нұрлы Жол» бағдарламасы жүзеге асырылуда. Бұл бағдарлама Қазақстанның əлемдегі инфрақұрылым сапасы бойынша алда келе жатқан елдер қатарына қосылуына қол жеткізуге тиіс. Екінші бесжылдықтың міндеттерін жүзеге асыру барысында елдің алдыңғы қатарлы инфрақұрылымдық қаңқасы тұрғызылатын болады. Қазақстан – территориясы бойынша əлемдегі тоғызыншы ел. Инфрақұрылым құрылысы көп инвестицияны талап етеді, бірақ оның маңызы келер ұрпақтарға қалатын мұра ретінде ғасырларға кетеді. Алдағы 3 жылда жаңа жолдардың құрылысына, электр желілерін, коммуникация салуға 14 миллиард доллар бағытталады. Бұл қаржының үштен бір бөлігінен астамын халықаралық қаржы институттары бөледі. Астанадан өңірлерге қарай шапақ түрінде тарайтын автожолдар желісі тартылады. Бұл елдің барлық өңірлерінің теңгерімді дамуына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Экономикалық дамудағы, сондай-ақ, əлеуметтік-демографиялық тұрғыдағы сəйкессіздіктер азайтылады. Шағын жəне орта бизнес өндіріс шығындарын азайта алады, мұның өзін шекті деңгейден өңірлік деңгейге көтерілуге жағдай жасайды. «100 қадамды» жүзеге асыру сөреден аттанды. Осынау игілікті іске қосыла отырып, əрбір қазақстандық жаңарған мемлекетті жасаушылардың, ұлттық экономиканың тиімділігін арттырушылардың, өзінің отбасы мен бүкіл халықтың игілігін қамдаушылардың біріне айналады. Қазақстандықтарды жасампаздықтың табысты қазақстандық жолымен, ертеңге нық сеніммен қадам басып бара жатқан Біртұтас Болашақтың Ұлты деп сипаттаған Президент идеясының мəні де осында.

Хуман САДРИ, Ақпарат жəне саяси талдау орталығының президенті (АҚШ)

Моханти АРУН, Дж.Неру атындағы университеттің Ресей мен Орталық Азияны зерттеу орталығының төрағасы (Үндістан).

Бес ха лықтық реформаны жүзеге асыруға бағытталған «100 толық салмақты қадам» – ол жанжақты даму магистралі бойынша тұрақты қозғала отырып өтетін Қазақстанның нақты маршрутының арақашықтығы. «100 қадам» əлемнің ең өркендеген жəне дамыған отыздығына ену үшін қуатты тұғыр қалыптастырады. Бүкіл əлем Қазақстанды Нұрсұлтан Назарбаевтың Көшбасшылығымен айқын бағытпен жүріп бара жатқан қуатты жəне сенімді мемлекет ретінде көріп дағдыланды. Таяудағы жылдарда əлемдік жүйенің «қарайып қоюлана түскен аспанында» қазақстандық жолдың «жол көрсетуші шамшырағы» дəл осы Ұлт жоспары болмақ. Ағымдағы тарихи сатыда Қазақстан үшін бұл бағдарлама айрықша жəне жоғары стратегиялық құндылыққа ие. Біріншіден, Ұлт жоспары Нұрсұлтан Назарбаевтың жаңғырту үдерісінің үздіксіздігі мен бөлінбестігін, мемлекет пен қоғам дамуының шынайы сабақтастығын айқындайтын басқарушылық стилін, континуумын барынша үздік түрде бейнелейді. Қазақстан Көшбасшысы мемлекеттің иммундық жүйесін тұрақты түрде нығайтып отыру керектігін айқын түсінеді. Осы тұрғыда «100 қадам» – «Қазақстан-2050» Стратегиясында жəне «Мəңгілік Ел» жалпыұлттық идеясында қаланған шешуші басымдықтарды жүзеге асырудың нақты жол нұсқаушы картасы. Бұл жағдайда дəл осы «Мəңгілік Ел» дамудың берік негізі жəне өзекті катализаторы міндетін атқарады. Қоғам бірлігінің осынау қазақстандық моделі əлемнің көптеген мемлекеттері үшін үлгі бола алады. Екіншіден, маңызды ішкі мемлекеттік міндеттердің кең ауқымды блогын бейнелеуге деген көшбасшылық шынайы көзқарас пен мазмұндық бөлігінің терең ойластырылуы оны жүзеге асырудың берік, табанды жəне алға басушылық сипатын айқындайды. Үшіншіден, Бұл мемлекетті операциялық басқарудағы жаңа сөз. Мемлекеттік менед жментті жетілдіру тұрғысынан алғанда бұл қарапайымдандыра қойылған міндеттер мен нақты индикаторлық жиынтықтардың жүрек соғысының үйлесімі. Іс жүзіндегі іс-қимылдарды жоспарлаудың мұндай схемасы жүзеге асырылған шаралар мен нəтижелер ауқымын өлшеуге жағдай жасайтын өзіне тəн шкаланы қалыптастырады. Сонымен бірге бес халықтық реформа стратегиясының негізінде дəлме-дəл бірізділік жатыр. Көптеген жағдайда бүкіл Ұлт жоспарының тиімділігі Қазақ стан Көш басшысы алға қой ған басымдықтарды жүзеге асырудың кезектілігін сақтауға байланысты. Төртіншіден, Ұлт жоспары – ол жалпыға бірдей инклюзивті қарастыратын аса зор функциялық бағдарлама. Нұрсұлтан Назарбаевтың инклюзивті жаңғыртуы – ол əлемдік реформаторлық тəжірибедегі жаңалық. Реформаны табысты орындау үшін жаппай баршаға: мемлекетке, қоғамға, əрбір қазақстандыққа жұмылуға тура келеді. Оған деген барынша қатыстылық ұлттың жауапты дамуының ішкі санасына бойлаған Көшбасшының «100 қадамының» қуатты жасампаз пайымдарымен қамтамасыз етіледі. Таяуда өткен президенттік сайлау нəтижелері оған айқын дəлел болды. Бесіншіден, бес халықтық реформаны жүзеге асыру Қазақстанның халықаралық рейтингтердің «шендер табелінде» алға жылжуына жағдай жасайды. Əрине, əрбір қадамды орын дау, қалай болғанда да, топ-30-да тұрған мемле кеттің «өркениеттілік паспортын» құрайтын жаңа экономикалық жəне əлеу меттік биіктерді алуын қарастырады.

«100 қадам» – бұл прогреске, алға қарай сер пінді қозғалысқа бағдарланған 100 нақты шешім. Нұрсұлтан Назарбаев өзінің батыл реформалары мен дəл пішілген ше шімдері даму қарқынын түбірінен өзгертіп, Қазақстанды күшті де қазіргі заманғы мемлекетке ай налдыратынын іс жүзінде дəлелдеп отыр. Сондықтан қазақстандықтардың Ұлт жоспарын үлкен энтузиазммен жəне патриотизммен қабылдағаны таңғаларлық емес. Мұндай реформалардың осыншалықты жоғары мақсаттарға ұмтылған кез келген ел үшін қажет екені сөзсіз. Жəне бастысы, бұл шаралар қазақстандық қоғам тарапынан сұранысқа ие. Нұрсұлтан Назарбаевтың президенттік сайлаудағы тамаша жеңісі мен халықтың бірауыздан жоғары деңгейде қолдауын есепке ала отырып, əр қазақстандық Ұлт жоспарының жеке өзі жəне елі үшін төтенше маңызды екеніне сенімді деп еш күмəнсіз айтуға болады. Нұрсұлтан Назарбаевтың инклюзивті реформалары – бұл жаңғырту практикасындағы инновациялар. Бүгінде Қазақстан қай жағынан алып қарағанда да мықты шептерге ие. Алайда, «100 қадам» бір ғана нəрсені – табысты мемлекет күшейген үстіне күшейе бергенді, қуаттырақ бола түскенді қалайтынын білдіреді. Президенттің бес реформасы – бұл Қазақстанды əлемдегі аса дамыған 30 елге апаратын жаңа «мүмкіндіктер дəлізінің» бес «есігі». Бірінші «есік» – бəсекеге қабілетті орнықты экономикаға апарады. Қазақстанның жеке сектордың үлесін кеңейте отырып, еркін нарық қағидаттарын нығайтуды жалғастырып келе жатқаны анық. Егер экономикалық реформалар эволюциясын мұқият талдайтын болсақ, онда көптеген секторлардағы мемлекет меншігінен алу үдерістері бірте-бірте жүзеге асырылып келе жат қанын көруге болады. Бұл – олардың тиімділігін арттырудағы дұрыс жол. Өйткені, бəсекеге қабілетті орта инвестициялық тартымдылықты көптеген есе жоғарылатады. Шетел капиталын тартпай экспорттық инфрақұрылымды қалыптастыру мүмкін емес екені түсінікті. Сондықтан өңдеу секторында трансұлттық компаниялармен ынтымақтастықты тереңдетудің алар орны ерекше. Қазақстан қуатты кластерлер құра жəне ең озық инвесторларды іске қоса отырып, серпінді нүктелерді іздеу үстінде. Бұған мүмкіндіктер жеткілікті. Оңтайлы іскерлік белсенділік пен бизнес-ахуалдың жұмсақтығы нəтижесінде Қазақстан халықаралық рейтингтерде көшбасшылардың бірі болып табылады. Бұдан бөлек, кəсіпкерлік ортаның құқықтарын қорғау жүйесін нығайту жағы жолға қойылған. Мұндай қадам нақты жемісін беріп отыр. Бүгінде 400 мүлдем жаңа өнім түрлері игерілсе, 250 түрден астамы əлемнің 111 еліне экспортталады. Осы табыс факторларының бірі өз саласындағы халықаралық көшбасшылармен бірлескен кəсіпорындар құру болғанын айтқан жөн. Ғылыми қамтымды өндіріске нақты бағдар ұстану бұдан да маңызды. Экономиканың инновациялық пішімі ғылым мен бизнестің үйлесімділігі, технопарктер құру жəне жаңа шетелдік технологиялар тарту арқылы дамиды. ЭКСПО-2017-ні өткізу айтарлықтай серпін қосады ғой деп ойлаймын. Тұтастай алғанда, Қазақстан құрып жатқан экономиканы мынадай сызбамен сипаттауға болады: «инвестициялар – жаңа технологиялар – толық циклді өндіріс – жоғары қосымша құн». Екінші «есік» – өмірдің жаңа сапасы кеңістігіне ашылатын «есік». Мемлекеттің бəсекеге қабілеттілігі бірінші кезекте денсаулық сақтау, білім беру деңгейімен жəне азаматтардың тұтастай алғандағы игіліктерімен айқындалады. Нақ адам капиталы даму базисі ретінде көрінеді. Осы мəнде алғанда, барлық бес халықтық реформаның таза əлеуметтік сипатқа ие екені өте маңызды. Барлығы əлеуметтік салаларды: білім беру, денсаулық сақтау, тұрғын үй-коммуналдық сектор жəне т.б. жүйелерді əлемдік стандарттарға интенсивті жақындата отырып сапалық тұрғыдан жақсартуға бағытталған. Бұл жердегі басты мəселе, əрбір қазақстандық үшін өзінің əлеуетін жүзеге асыруға мүмкіндіктер ашылады. Үшінші «есік» – жауапкершілікті жəне тиімді мемлекеттік басқаруға қадам. Экономикалық бағдарламаларды табысты жүзеге асыру үшін жоғары кəсіби мемлекеттік аппарат қажет екені сөзсіз. Нұрсұлтан Назарбаев бес реформасында мемлекет тиімділігі мен табыстылығы əр қызметкердің ісəрекетіне тəуелді біртұтас корпорация болуы тиіс екенін нақты белгілеп бер ді. Бұл тетіктің аван гар ды

Бұл орайда Ұлт жос пары ның өзін дік мақ саты – ол тек қазақстандықтардың көкейкесті өмірлік мəселелерін жүйе лі түр де ше шу. Бес реформаның бəрі де ең алдымен əлеуметтік сипатқа ие. Дегенмен, ең бас тысы, Нұр сұлтан Назарбаев Ұлт жос парын алға тарта отырып XXI ғасырдағы Қазақстанның болашақ бейнесін көз алдына айқын елестете алды. Елдің таяу жылдарда не нəрсеге ұмтылуы керектігін айқын түсіндірді. Іс жүзінде президенттік реформалардың болжанған нəтижелері Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымы елдеріне тəн негіз қалаушы сипаттамалармен тікелей астасады. Бұл ғылымды қажет ететін индустриялық даму жəне productive economy, болашақтың біртұтас ұлты, берік орта тап, «Ашық Үкімет», заң мен əділдіктің үстемдігі. Мен 15 жылдан соң, 2030 жылы-ақ Гарвард университетіндегі XXI ғасырдағы мемлекетті жаңғыртудың табысты тəжірибесін талқылау жөніндегі өкілетті халықаралық конференцияда Қазақстаннан келген тісқаққан саясаттанушының қалай сөз сөйлеп тұрғанын толығынан көзге елестете аламын. Ол Ұлт жоспарының бастау алуының куəгері, қазақстандық реформаның бірізділікпен егжей-тегжейлі жүзеге асырылуын іс жүзінде көрген адам. Олқылықтар мен кемшіліктерді анықтауға, үдеріске түзету енгізуге атсалысқан, нұсқаулықтар қалыптас тырған жəне Қазақстан Үкі метіне кеңестер берген беделді сарапшы. Өз сөзін түйіндей отырып, қазақстандық сарапшы 2030 жылы бес институттық реформаның жүзеге асырылуын қорытындылайды. «Қазақстан көптеген көрсеткіштер бойынша ЭЫДҰ стандарттарын жүзеге асырды. Ол тек табыс деңгейіне ғана емес, сонымен бірге азаматтар өмірінің жоғары сапасына да қатысты. Бес реформаны жүзеге асыру берік институттық негізді нығайтуға жағдай жасады. Меритократияның қатаң қағидат тарында құрылған мемле кеттік аппарат елдің кəсіби фронт-офисіне айналды. Барынша ашық сот жүйесі өзін əділетті, мөлдір əділ сот субъектісі ретінде көрсетті. Сыбайластық көрі ніс тері мейлінше төмендеді. Экономикадағы өңдеу секторының үлесі 75%-ды құрайды. Бүгінде Қазақстан ақпараттық технологияларды, жоғары технологиялы химия жəне биология өнеркəсіптерінің өнімдерін, медициналық жабдықтарды, роботталған ауылшаруашылық техникасын экспорттайды. Инвесторлар жер шарының əр түкпірінен біздің елімізге өз активтерін жаппай аударуда. Қазақстан – энергияның баламалы көздерін дамыту бойынша əлемдік көшбасшылардың бірі. Орта тап үлесі елдің бүкіл халқының 70%-нан асады. Елдің əр тұрғыны діни жəне этностық белгілеріне қарамастан, өзін біртұтас ұлттың патриоты ретінде айқын тани отырып инфрақұрылымдар мен əлеуметтік қызметтерге тең қолжетімділікке ие. Азаматтардың жүйелі қоғамдық бақылау мен мемлекеттік органдардың есептілігін қамтамасыз ететін мемлекеттік даму бағдарламаларын жүзеге асыруға кеңінен қатысуына қолдау жасайтын тиімді институттар құрылған. Ұлт жоспарын жүзеге асыра отырып, біз əлемнің ең дамыған отыздығына ену жолында орасан зор серпіліс жасадық. Қазір екінші сатының жоспары əзірленді». Ал маған, Қазақстан табыстарын қолдайтын сарапшы ретінде 2015 жылы мен берген қазақстандық Ұлт жоспарының жиынтық күшінің саяси болжамы мен бағалаулардың жүзеге асқанын есту өте мақтанарлық болмақ. Бұл менің кəсібилігім мен сарапшылық түйсігіме берілген үздік баға. Қазақстанда менің достарым көп. Мен осындай ұлы елдің ұлы жоспарлар арқылы ұлы болашақты құрып жатқаны үшін бақ ыттымын.

мемлекеттік қыз метшілер болып табылады. Олар ағымдағы күнделікті міндеттерді шешу үшін де жұмыс істеулері керек. Нақ сондықтан оларды іріктеуге талапты жо ғарылатып, сонымен бір мезгілде жұмыс істеулері үшін толыққанды жəне лайықты жағдайлар жасау өте маңызды. Қазақстан аса озық сингапурлік дəстүрлер негізінде мемлекеттік қызметшілердің интеллектуалды «армиясын» қалыптастыруға бағыт ұстанып отыр. Төртінші «есік» – аса жоғары тəртіптегі ашық жəне құқықтық қоғамға ұмтылыс. Мұндай жол қалыптасқан құндылықтар жүйесі арқауында өсіпөнеді. Қазақстан халқы бұған тəуелсіздік жылдарындағы тəжірибесі арқылы қол жеткізе алды. Ел транспарентті азаматтық қоғамға, заңның мызғымастай үстемдігі мен ашық үкіметке қарай нық қадам басып келеді. Қазақстан Президенті белгілеп берген қадамдар технологиялық кезеңділік пен дер кезінділік өзін өзі ақтайтынын айғақтайтыны туралы айтады. Ұлт жоспары тұрғысынан келгенде, осы бағыттағы əрі қарайғы өзгерістер нақты қалыптастырылған. Дамудың көкейкесті мемлекетішілік міндеттерін шешу бойынша кең көлемді қоғамдық үнқатысуға бастамашылықта үлкен мəн бар. Азаматтардың қатысуы артып келеді. Билікті қоғамдық бақылаудың рөлі жоғарылауда. Қоғамның мемлекеттік аппарат жұмысы туралы кең көлем ді құлағдарлығы даму бағдарла маларын жүзеге асырудың тиімділігін əлденеше есе арттырады. Бұл – кері байланыс тетігін қалыптастырудың тура жолы. Яғни, адамдар нақты нəтижелерді көре əрі іс барысы туралы барлық ақпаратқа иелік ете отырып, реформалардың табыстылығына мониторинг пен бағалауды өздері жүзеге асыра алады. Нұрсұлтан Назарбаев бастамашылық танытқан «Ашық Үкіметті» дамыту билік пен қоғам арасындағы тиімді өзара іс-қимылды айтарлықтай арттыратыны айтпаса да түсінікті. Қазақстан орнықты дамудың ажырамас шарты ретінде күшті құқықтық орта қалыптастыруда маңызды қадам жасауда. Сот жүйесін жаңғырту нарықтық институттарды дамыту мен елдің инвестициялық тартымдылығын жоғарылатуға оң ықпал ететін болады. Іс жүзінде судьялар корпусы барынша ашық болады, сапалық іріктеу жүйесі жақсарады. Бесінші «есік» – тұрақтылықты нығайту жолында. Назарбаев моделінде екі жағдай – «даму» түсінігін толық көлемінде ашатын «тұрақтылық» пен «өзгерістер» қатар өрілген жəне қосақтаса жүруде. Ол екі терең үрдістен көрінеді. Біріншіден, бұл – бірлік, бейбітшілік пен келісім құндылықтары сабақтастығының тұғыры мен тетігі. Екіншіден, бұл – инновацияларды тұрақты ілгерілету, оң өзгерістерге ұмтылыс. Мұндай стратегияның болашақтың біртұтас ұлтын қалыптастыруға септігін тигізетіні сөзсіз. Тұтастай алғанда, ол ілгерілетілген бес институттық реформаның табысты жүзеге асырылуын айқындайды. Нақ осы тұрғыдан Қазақстанның қазірдің өзінде эволюциялық реформалаудың арқасында осыншалықты жоғары нəтижелерге жеткен дамыған елдер қатарына жататынын айтуға болады. Бұл ішкі дамудың секірмелілігі ыдырауларға, төңкерістер мен революцияларға алып келген кейбір «үшінші əлем» елдеріндегі жаңғыртулардың қате стратегиялары фонында аса анық байқалады. Қазақстан əлемдегі көптеген елдерге қарағанда берік базиске ие. «Мəңгілік Ел» – таза отандық құндылықтар жалпыадамзаттық құн дылықтармен үйлесім тапқан ұлттық идеяның эталоны. «Мəңгілік Ел» – бұл жеті құндылық: азаматтық теңдік, еңбексүйгіштік, адалдық, оқымыс тылық пен білім беру культі, толеранттылық, берілгендік пен патриотизм құндылықтары бойынша қисынды аяқталған реформалар. Қазақстанның реформаторлық парадигмасы нақты өлшеп-пішілген. Аса ауқымды жəне нақты міндет – 10-15 жыл ішінде халықтың 70%-ын құрайтын орта тап қалыптастыру міндеті қойылып отыр. Мұны, түйіп айтқанда, ел тұрақтылығының кепілі деп түсінген абзал. Осылайша, қойылған мін деттердің кең ауқымдылығы мен қолдағы берік іргетасты бағамдай оты рып, Қазақстанның алдында оның əлемдегі аса дамыған 30 елдің қатарына қосылу бағытындағы серпінді жолында кез келген «есіктер» айқара ашылады деп батыл түрде сөз саптауға болады. Нұрсұлтан Назарбаевтың Көшбасшылығымен Қазақстан халқы бағындырмайтын асу жоқ деп толық сеніммен айтуға болады деген ой қылаң беретіні анық.


27 мамыр

3

www.egemen.kz

2015 жыл

ЎЛЫ БОЛАШАЌ ЌАЛЫПТАСТЫРУДА Мартинг МАЛЕК, Австрия ұлттық қорғаныс академиясының аға ғылыми қызметкері

Тиберио ГРАЦИАНИ, Жоғары геосаяси зерттеулер жəне аралас ғылымдар институтының президенті (Италия)

Юрий СОЛОЗОБОВ, Ұлттық стратегиялар институтының халықаралық бағдарламалар бойынша директоры (Ресей)

«100 қадам» – қазақстандық сəтті сапардың жаңа шақырымдары. Ұлт жоспарының қабыл дануымен Қазақстанның алдынан дамудың кезекті жауапты кезеңі, жаңа биіктіктерді алу үрдісі ашылды. Бір белестен екінші белестерді ала отырып, дамудың нақты бағдарлары жəне айқын да салмақты стратегиясы бар бұл жас мемлекет барған сайын күшейе түсуде. Қазақстанның əлемдегі ең дамыған отыз елдің құрамына кіру жөніндегі алға қойған мақсаты қандай да болсын терең құрметке лайық. Сонымен бірге, мұндай ұмтылысты жақыннан пайда болатын «Асқаралы асулар» қиындата түседі. Бүгінде бұл тұрақсыз əлемдік экономика жəне жаһандық дамудың барған сайын артып отырған болжамсыз факторлары. Алайда, қандай жағдай таң-тамаша қалдырады? Қазақстан Көшбасшысының əрқашан өз рецепті, өзінің батыл стратегиялық шешімдері бар. Ол əлемдік жүйедегі қиындықтарды жəне тəуекелдерді өзінің пайдасына шешеді. Оларды дамудың жаңа идеялары, жаңа жобаларды іздеу жəне одан əрі тұрақты даму үшін қуатты уəждегіш ретінде пайдаланады. Ағымдағы тарихи жағдайда Ұлт жоспарын өмірге əкелуді осымен түсіндіруге болады. Бес реформаны жүзеге асыру шеңберіндегі қамтылған мəселелердің ауқымдылығы да ескеруге тұрарлық. Бұл жан-жақты даму Қазақстанды өмірдің жоғары стандарттарына жақындатады. Нұрсұлтан Назарбаевтың жаңғырту Стратегиясы əлемде ерекше қызығушылық туғызуда. «100 қадам» – жаңғыртудың жан-жақты инклюзивтік жолы. Бұл – мемлекеттік құрылыстағы жаңа сөз. Еуропалық Одақ үшін сіздердің елдеріңіз Орталық-азиялық аймақтағы негізгі серіктес болып табылады. ЕО-ға мүше мемлекеттің саясаттанушысы ретінде мен Қазақстанды дамытудың тұжырымдамалық бағдарламалары: Стратегия – 2050, «Нұрлы Жол», «Ұлт жоспарын» жан-жақты зерттеп келемін. Осы орайда ең қызығы – қазақстандық жаңғыру секірісі ерекше формуламен, мен айтар едім, дамудың үш негізгі парадигмалық базасында жатқан «инклюзивті тұрақтылықпен» ерекшеленеді. Бірінші парадигма – экономикалық жəне əлеуметтік өркендеу арқылы жеткен тұрақтылық. Қоғамның ішкі келісімі мен көңіл-күйін нақ осы тұрақты экономикалық реформалардағы жетістіктер, серпінді даму жəне əлеуметтік өркендеу айқындайды. Ұлт жəне Көшбасшы бір арнаға – өркендеу жəне тұрақты эволюциялық даму арнасына жұмылғандығы өте маңызды. Бұл аса бағалы жетістік. Ол ол ма, индустрияландырудың, өнеркəсіпті, инфрақұрылымды жедел дамытудың əлеуметтік сипатта болуына басымдық беруде толық түсінік бар. Нұрсұлтан Назарбаевтың əлеуметтік-экономикалық моделінің барлық мəні де осында. Бүгінде бұл бағытта айқын бірізділік байқалуда. Экономиканы əртараптандыруға бағытталған Ұлт жоспары қазақстандық қоғамның алдында тұрған бес ауқымды ішкі міндеттердің бірі ретінде əлеуетті орта тапты қалыптастыруды жариялайды. Қазақстан Тəуелсіздігінің барлық жылдарында осы жолмен үздіксіз жүріп келеді. Жас мемлекет үшін цифрлар жəне өсім өте таңдандырады. Осы жылдар ішінде қазақстандықтардың табысы 16 еседен артық өсті, жұмыссыздық екі есе қысқарды, кедейшілік деңгейі 9 есе төмендеді. Əлеуметтік жағынан қорғалған жəне жақсы тұрмыс жағдайында өмір сүретін адамдар бүгінде біз тек жаңа тəуелсіз мемлекеттер ғана емес, сонымен бірге, бұрынғы демократиялық мемлекеттер мысалынан да көріп отырған, тұрақсыздыққа бастайтын көріністердің бəріне қарсы шығады. Олар үшін тұрақтылықтың қасиетті де киелі маңызы бар. Осы жерде Австрияның тəжірибесін еске сала кеткім келеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін біздің елімізде демократиялық құрылыстың тірегі ретінде орта тапты дамыту жəне көбейту үшін шаралар қабылданды. Соның нəтижесінде, Австрияда салыстырмалы түрде өте бай адамдар да, өте кедей адамдар да аз, оның есесіне саяси жəне əлеуметтік толғаныстар кезінде жоғалтатыны бар орта таптың саны көп. Бүгінде Австрия жұмыс берушілер мен жұмысшылар арасындағы əлеуметтік серіктестіктің арқасында Еуропа

«100 нақты қадам» – ол Қазақстан Президенті белгілеген 100 міндетті ісқимыл, ол XXI ғасырдағы тиімді реформалардың орасан зор бағдарламасы. Мұндай реформалар тек Қазақстанға ғана қажет емес, оған сын үстін дегі жүз жылдықта əлем нің бүкіл елдері мұқтаж. Қазақстан егеменді даму жылдарында мемлекеттік құрылыста аса зор табыстарға қол жеткізді. Жас елдің жолы оның шеңберінде қазірдің өзінде кешенді экономикалық жəне саяси реформалар жүзеге асырылған үзіліссіз жаңғырту үдерістерінен тұрады. Бұл жаңғыртулар өз ауқымы жағынан тарихтағы ең бір өршіл жəне ұлы реформаларға тең. Бүгінде жаңғырту теориясында осыншалық маңызды түбегейлі реформаларды жүзеге асырған мемлекет пен Көшбасшының жаңа табысты үлгісінің пайда болғанын сеніммен айтуға болады. «100 қадам» инклюзивті жаңғырту моделі ретінде – ол жаңғырту үдерістері тəжірибесіндегі Нұрсұлтан Назарбаевтың ноу-хауы. Қазақстан Президенті ұсынған Ұлт жоспары бұл мəтінде елді дамытудың стратегиялық желісін одан əрі жалғастырады. Бұл «100 қадам» дəл өз уақытында жасалған шара. Қазақстан жүргізіп жатқан реформаларды тереңдетуді жəне ұлғайтуды қажет ететін өзінің жаң ғыр тушылық дамуының кезекті фазасына аяқ басты. Сонымен бірге, «шақыру-жауап» дихитомиясын басшылыққа ала отырып Ұлт жоспарының Қазақстанның əлемде ұлғайып келе жатқан теріс үдерістерге қарсы өзіне тəн жауабы екенін атап айтуға болады. Өйткені, халықаралық саяси күн тəртібі аласапыранды жəне қиын болжамды бола түсті. Əлемдік экономика ауыр уақыттарды бастан өткеруде. Қазір жаһандық экономикалық жүйенің терең жүйелік дағдарыс белгілері айқын көріне бастады. Сөз орайында айтсақ, Қазақстан Көшбасшысы сонау 2009 жылы-ақ өзінің «Дағдарыстан шығу кілті» атты бағдарламалық мақаласында экономикалық жəне қаржылық сауықтыру бойынша нақты рецепттер ұсынған болатын. Өркениеттік қарама-қарсылықтар шиеленісуде, дəстүрлі құндылықтар дағдарысы байқалуда, қоғамдық қарымқатынастардың жаңа атомданған құрылымын қалыптастыру жүруде. Ұлт жоспары бұл ретте егжейтегжейлі ойластырылған механизм ретінде көрініс табады, оны жүзеге асыру Қазақстанның жаңғыртудың айта беретін «тұзақтарын» айналып өтуіне, тұрақтылық пен ұлт бірлігін нығайтуға, одан əрі өркендеуін қамтамасыз етуге жағдай жасайды. Бес институттық реформаның мəтіні мен мазмұндық компонентін қарастыра отырып, Ұлт жоспарына қатысты көкейкесті міндеттерді шешудегі стратегиялық жол нұсқаушы жəне қадамдық навигатор ретінде ұғым қалыптастыратын бірқатар ерек шеліктерді бөліп көрсету қажет. Бірінші – қатаң қисындылық. Бірі келесіден туындайды, екінші біріншіге ілеседі т.с.с. Қазақстандық Көшбасшы қоғам айтарлықтай ықтималдықпен жол ортасында тұрып қалған лифтінің жағдайына түсерліктей түрлі əлеуметтік-экономикалық сынақтардан бас тартады. Сондықтан да Қазақстанда эволюциялық, сатылай даму қағидаты істің басына қойылған. Екінші – бастамашылықтан туындаған реформалар құнарлы «топыраққа» барып түседі. Елде қоғамдықсаяси институттардың тұрақты жүйесі қалыптасқан, экономика ырғақты дамуда, халықтың тұрмыс деңгейі айтарлықтай өсті. Бейнелей айтқанда, «топырақ жылынды», «отырғызылған тұқымның өсіп шығуы үшін» қажетті «ылғалдылық деңгейі» бар. Оның үстіне

100 нақты қадам, бес президенттік реформа – бұл бүкіл мемлекеттік аппарат, бүкіл қоғам, əрбір азамат үшін жұмыс майданы. Мұндай қа дамның өміршеңдігі Қазақ с танды жаңғырту табыс тылығының бөлінбейтін факторы болып табылады. Қуатты мемлекеттің басты бір ерекшелігі, оның өз дамуының əрбір кезекті кезеңіне əрдайым айқын мақсат жəне нақты бағдарламамен көшетіндігінде жатыр. Бұл тұрғыдан алғанда нығайып жəне қарқынды дамып келе жатқан Қазақстанның жолы болуда. Өйткені, Нұрсұлтан Назарбаевтың көрнекті идеялары, терең ойластырылған тұжырымдамалары мен бағдарламалары ыңғайында дамып келеді. Көшбасшының президенттік сайлаудағы бұлтартпайтын жарқын жеңісін біртектес қазақстандық ұлттың əлемдегі ең дамыған отыздыққа кіруге жасаған мəлімдемесі деп те есептеуге болады. 100 миллионнан артық біреу. Бұл теңсіздік дұрыс, өйткені, бір адамның интеллектуалдық жəне идеялық ұлылығы миллиондардың өзін көмескілендіре алады. Қазақстандық көшбасшының ойлау ауқымы уақыт пен оқиғалар жүрісін артқа тастап, даму үшін мүмкіндіктер кеңістігін кеңейте түсуде. Бүгінгі күні Нұрсұлтан На зарбаевтың арқасында барлық əріптестер Қазақстанмен 100 миллион адамы бар ұлттай диалог жүргізуде. Назарбаевтың көшбасшылығы дəл бір линза секілді əлеуметтік топтардың қуатын жалпыға ортақ жасампаздық жолында жинақтауға мүмкіндік беруде. Қазақстан Президенті ұлттың күшін Ұлт жоспары – «100 қадам» секілді стратегиялық бағдарламаларға барынша тиімді пайдалануда. Мұндағы ең маңыздысы: қазақстандықтар нақты көріністегі Болашақ бейнесі мен дамудың жалпы мақсаттарына біріктірілген. Бұл əлеуметтік іргетас өте берік. Мұндай топтасу ұзақ мерзімдік. Бұдан да асырып айтсақ, стратегиялық ойлаудың тапшылық кезеңінде Нұрсұлтан Назарбаев «Баршаға арналған қазіргі заманғы мемлекеттік құрылыстың 100 нақты қадамы» Ұлт жоспарын алға тартты, осының аясында бес халықтық реформа жүзеге асырылатын болады. Бұл – дамудың барлық маңызды қырларын қамтитын шаралар кешені. «100 қадам» авторы Қазақстан көшбасшысы болып табылатын əлемдік тəжірибедегі инклюзивті жаңғыртудың сəтті мысалы. Қазақстан басшысы өз елін жаңа биіктерге жүйелі түрде бастап келеді. Бұл ұмтылыс ең жоғары бағаға əбден лайық. Ұлт жоспарын асыру арқылы Қазақстан ұзақ мерзімдік дамудың əмбебап қағидаттарын қалыптастыратын жəне бекітетін болады. Ал олар елдің ХХІ ғасырдағы жаңғыру үдерістерінің сипатын айқындайды. Олар бес реформаның нəтижелері ретінде ғана əрекет етіп қоймай, сонымен қатар, бүкіл мемлекеттік жүйенің институттық негіздерін бекітуде іргетастық маңызға ие болатын болады. Бірінші – кең ауқымды түсіністікті бойына жинақтаған ашықтық. Қазақстанның бүкіл əлем үшін сауда жəне инвестициялық саясаттағы инновацияларды енгізудегі ашықтығы. Бұл қағидаттың мəні көлік инфрақұрылымдарының жəне транзиттік ағымдардың қазіргі замандық кешенін құруға деген ұмтылыс арқылы барынша ашыла түседі жəне жаңа өндірістік қуаттар мен ұлттық экономиканы əртараптандыруға қоғамды жұмылдырады. Қазақстан ашықтығы оның интеграциялық күш-жігерімен жəне халықаралық сауда жүйесіне жанжақты кірігуімен дəлелденеді. Бұл Еуразиялық экономикалық одақты дамытуға, Бүкілəлемдік сауда ұйымына кіруге, Еуроодақпен экономикалық ынтымақтастықты тереңдетуге деген ұмтылысқа да қатысты. Əлемдік экономикаға интеграциялану – бұл аса ауқымды табысқа жетудегі маңызды баспалдақ. Əлемнің ең дамыған 30 мемлекеті – бұл аса ірі халықаралық экономикалық бірлестіктің белсенді субъектілері екендігі бəрімізге белгілі. Олар əлемдік ІЖӨ-нің үлкен бөлігін қалыптастырады. Сонымен қатар, Ұлт жоспары контексінде қарастырғанда жоғарыдағы қағидат «ашық үкіметті» енгізу арқылы ашыла түседі. Мұндай жағдайда үкімет жұмысы мейлінше мөлдір, ал мемлекеттік қызметтер əр азамат үшін барынша қолжетімді болмақ. Екінші – бəсекеге қабілеттілік. Ол өңдеуші секторды дамытуға жəне жоғары технологиялық өнімдер экспортын арттыруға бағытталатын ғылымды қажет етуші экономиканы құруды білдіреді. Сонымен бірге, қазақстандық компаниялар арасындағы бəсекелестікті ынталандыру маңызды бағыт болып табылады. Өйткені, халықаралық деңгейде жұмыс істейтін өз чемпиондарын күшейту ғана Қазақстанға «легионерлермен» тең дəрежеде жарысқа түсу мүмкіндігін береді. Оның үстіне барлық бес реформа

жəне əлем елдерінің ішіндегі өте тұрақты елдердің бірінен саналады. Екінші парадигма – Ұлт бірлігін нығайту арқасында жеткен тұрақтылық. КСРО ыдырағаннан кейін Қазақ стан дағы полиэтникалық жəне поликонфеционалдық жағдайды сарапшылар қауымдастығы үздіксіз болатын жанжалдардың көзі жəне тəуекелі деп бағалады. Алайда, Нұрсұлтан Назарбаев феноменді түрде көптеген этностар жəне конфессиялар келісім мен бірлік рухы белең алған ортаның толық құқылы субъектілері болып саналатын бірегей модель жасай алды. Өзара сыйластық жəне толеранттық қатынастар қазақстандықтарға жаһандық экономикалық дауылдарды жəне қаржылық құйындарды жеңуге көмектесті. Қазақстанды бүгінгідей табысты елге айналдырды. Бірлік жəне тұрақтылық жасампаздықтың берік негізін қалады. Алайда, бұл тұрақты түрде «күтуді, жылуды жəне қамқорлықты» қажет ететін «киелі гүл». Міне сондықтан да, бес реформаның ішінде Болашағы Біртұтар Ұлтты қалыптастыру жүйе жасау бағыты болып табылады. Осы тұрғыдан келгенде, саясаттанушы ретінде азаматтық біртектілікті нығайту жолында «Мəңгілік Ел» идеясы əмбебап екендігін атап көрсеткім келеді. Үшінші парадигма – тұрақтылық сыртқы серіктестердің сенім факторы. Қазақстанның экономикалық жетістіктері үлкен шетелдік инвестициялар тасқынымен қатар дамығандығы баршаға белгілі. Тəуелсіздік жылдары ішінде ол 200 миллиард доллардан асты. Бұл ғажайып жетістік! Осы ретте инвесторларды əрқашан ішкі саяси тұрақтылық қызықтырды жəне қызықтырады. Халықаралық бизнестің ең белгілі жəне ірі өкілдері Қазақстанда өздерін жайлы сезінеді. Олар өздерінің салған қаржысы үшін ешбір тəуекел жоқтығын түсінеді. Осыған байланысты Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған «Мемлекеттік құрылыстың одан арғы нақты 100 қадамы» Ұлт жоспары халықаралық инвесторлар мен серіктестердің Қазақстанға деген сенімін одан əрі нығайтатындығына сенімдімін. Іс жүзінде оларға Қазақстандағы серіктестік əлеуеті кеңейтілетіндігі, ал жағдай жақсаратындығы жөнінде белгі берілді. Дубай моделі сипатындағы Астана қаржылық орталығын құру туралы Президент Жарлығы – инвесторлар үшін үздік жаңалық жəне шын мəніндегі сенсация. Инвесторлардың құқығын қорғауды күшейту бөлігінде маңызды қадамдар белгіленген. Сот жүйесін жаңғырту шеңберінде инвестициялық сот төрелігі институтын жəне халықаралық арбитраж орталығын енгізу жоспарланғаны белгілі. Қазақстандағы болашағы үлкен инвестициялық бағыттардың бірі туристік сала болып табылатындығы сөзсіз. Қазақстан Президенті экономиканы дамытудың қуатты драйвері ретінде туристік кластерді қалыптастырудың маңызын өте айқын түсінеді. Əлемдегі ең дамыған отыз мемлекет дегеніміз – бұл əлемдік туризмнің туұстары. Осы бағытта қазақстандық-австриялық ынтымақтастық дами алады деп ойлаймын. Австрия жазғы, сондай-ақ, қысқы туризм саласында бай тəжірибе жинақтаған. Əсіресе, осы сала үшін мамандар даярлау мақсатында Қазақстанмен бай тəжірибесін бөлісетіндігі сөзсіз. Астанада «Болашақтың энергиясы» – ЭКСПО-2017 халықаралық мамандандырылған көрмесін өткізуге байланысты елеулі инвестициялық серпіліс болатындығын күтуге болады. Ол бүкіл Қазақстанның экономикалық жəне инфрақұрылымдық дамуы үшін қосымша серпін береді. Сол сияқты бұл қазақстандық туристік сала алдынан үлкен мүмкіндіктер ашады. Мен екі жылдан кейін осы шараға қатысатындығымды жасырмаймын. Қазақстанның перспективаларына баға бере келіп, ең алдымен аса көрнекті стратег-реформатор ретінде Нұрсұлтан Назарбаев белгілеген жаңғыртудың жоғары деңгейі туралы айту керек. Сонымен бірге, қазірдің өзінде белгіленген даму артықшылықтары Қазақстанның əлемнің дамыған отыз мемлекетінің құрамына кіру жөніндегі ниетінің ақиқаттығын айқындайды. Белгіленген бес реформа Қазақстанның ең дамыған қоғамдардың элиталық сапында болатындығының айқын бағдарларына толық жауап береді. Қазақстанның жеңімпаз күндерінің əлі де көптеген жоғары баға жəне таңданыс туғызатындығына күмəнім жоқ.

«күтетін – уақытында суаратын, арамшөпті жұлатын» адамдар бар. Үшінші – реформалар қоғамдық жəне экономикалық жаңғырулар мен біртұтас байланыста жүруде. Мемлекеттік қызмет моделін жетілдірмейінше, сот жүйесін жаңғыртпайынша, «ашық үкімет» жұмыс істемейінше белгіленген экономикалық бағдарламаларды сапалы жүзеге асыру мүмкін емес. Бұл жерде «алдымен – экономика, одан кейін – саясат» деген Назарбаев парадигмасының эволюциясы нақты сезіледі. Төртінші – «100 қадамда» «Нұрлы жол» бағдарламасын жүзеге асырудың шешуші бағыттары қоса қамтылған. Бұл Астананың экономикалық саясатты ұлттық өндірісті əртараптандыру жəне өсімнің жаңа кезеңі үшін қайта бағдарлауға деген таңдауын айғақтайды. Экспорттық, транзиттік, туристік əлеуетті дамыту, жаңа жұмыс орындарын құру есебінен халықтың ұзақ мерзімді жұмыспен қамтылуын қамтамасыз ету Қазақстанның өзін жаһандық экономикалық субъект ретінде бекіту үдерісінде басты факторлар болып табылады. Көлік, логистика, өнеркəсіп жəне энергетика секторы, білім беру мен денсаулық сақтау салаларындағы инфрақұрылымдық жобалардың кең ауқымын жүзеге асыру Ұлт жоспарының орталық элементі болып табылады. Бұл тұрғыда мемлекеттің ұлттық экономика өсуінің жəне түптеп келгенде азаматтардың əл-ауқатын арттырудың жаңа нүктелерін қамтамасыз етіп отырғаны айдан анық. Бұл жерде мен Нұрсұлтан Назарбаевтың елді «ресурстық қақпаннан» алыс əкету үшін қажетті шаралар мен қадамдарды мақсатты жəне шешімді түрде қабылдап отырғанына баса назар аударар едім. Бұл оның болашақ ұрпақ алдындағы жоғары жауапкершілігін айғақтайды, Н.Ə.Назарбаев көшбасшылығының кемеңгерлігі мен ауқымын бейнелейді. Мемлекеттің елеулі ресурстарға ие бола отырып оларды ұзақ мерзімді дамуды қамтамасыз ету үшін қажетті мөлшерде пайдалана алмауының көптеген мысалдары əлемдік тарихқа мəлім. Бесінші – Ұлт жоспары Қазақстан үшін қоғамдағы тепе-теңдікті, оның жасампаздық əлеуетін сақтаудың, бірлікті нығайтудың маңызды екенін кезекті рет паш етеді. Этносаралық жəне конфессияаралық өзара байланыстардың қазақстандық моделі елдегі оң өзгерістердің қайнар көзі болып табылатын қоғамдық бітімнің теңдесі жоқ үлгісі болып табылады. «Мəңгілік Ел» жалпыұлттық идеясы бүкіл əлем үшін ерекше құбылыс. Ол қоғамда бірлік орнату мен нығайтудың үлгісі. Алтыншы – Ұлт жоспары «Қазақстан-2050» Стратегиясының ажырамас бөлігіне айналды. Ол неғұрлым кең көлемді бағдарламалық құжаттың егжей-тегжейленген нұсқасы ретінде көрініс береді, мемлекеттік бағыттың сабақтастығын паш етеді. Нұрсұлтан Назарбаев белгілеген бес реформаны жоспарлы түрде жүзеге асыру Қазақстанның өз дамуында жаңа сапалы серпіліс жасауына, əлемнің табысты мемлекеттерінің отыздығына енуіне жағдай жасайды. Осылайша, Қазақстанды жаңғырту стратегиясының маңызды бе лесі ретіндегі дəуірлік ауқымдағы міндеттердің жаңа көкжиегі айқындалды. Ол болашаққа сеніммен қарайтын қалыптасқан табысты мемлекет. Біз XVIII-XX ғасырлардағы елеулі жаңғыртушылық жобаларды білеміз. Бұл ретте Назарбаев моделінің елдің прогрессивті ырғақты дамуының жəне ХХІ ғасырдағы тиімді мемлекеттік менеджменттің эталоны болуға шынайы мүмкіндігі бар. Ол орасан зор жасампаз əлеуетке, қажетті орнықты жəне бейімділік тəжірибесіне ие, ал ол тез өзгеріп жатқан əлем жағдайында мейлінше маңызды.

бəсекеге қабілеттілік қағидаты бойынша іске асырылатындығын атап өтуіміз қажет. Үшінші – сенімділік жəне əріптестік. Жаңғырту болашағы Қазақстан экономикасына стратегиялық инвес торларды белсенді тартуға байланысты болатындығы туралы нақты түсінік бар. Міне, нақ осыдан да сот жүйесін реформалауда бизнес қауымдастықтың құқығын қорғау мен сақтауға айтарлықтай назар аударылған. Ұлт жоспарында инвестициялық сот жəне халықаралық арбитраждық орталық құруға екпін берілген. Бұл ірі инвесторлар тарапынан сенімділікті күшейтетін болады. Төртінші – тиімділік. Экономикалық бағдарламаларды жүзеге асыру жəне олардың ортақ нəтижелілігі мемлекеттік аппарат жұмысының сапасына да көбірек байланысты. Сондықтан мемлекеттік қызмет жүйесін жетілдіру бірінші реформа ретінде белгіленген. Бұл дегеніңіз мемлекеттік қызметтегі біліктілік талаптарын күшейту жəне жаңа ынталануға себептілікті арттыру мен жұмыс істеу жағдайын жақсарту деген сөз. Ең бастысы – бұл ең талантты жəне ең қабілетті кадрларды іздеу мен таңдауға бағыт ұстау болып табылады. Енді «Назарбаевтың жаһандық құрамасында» меритократияның неғұрлым қатаң рухы басты рөл ойнайтын болады. Бұл өте маңызды мəселе. Оған ұлтына қарамастан тек үздік ойлайтын ақылдылар ғана кіре алады. Мұндай əдіс пен іске деген көзқарас Н.Назарбаевтың саяси философиясымен тиімді жұмыс істей алатын жəне əлемнің кез келген елінде қолдану үшін оңтайлы етеді. Бесінші – азаматтық біртектілікті нығайтатын жəне Бір Болашақ Ұлтын құруды қамтамасыз ететін тұрақтылық. Мұнда кең көлемді орта тап ядро құрайтын болады. Бұл жағдай – Қазақстан мемлекеттілігінің іргетасы іспетті. Ұлт жоспарын жүзеге асырудың табыстылығы да осынау маңызды бағытқа байланысты болады. «Мəңгілік Ел» ұлттық идеясы бұл ретте тəуелсіздіктің барлық жетістіктерін бекіте түсетін жəне қазақстандықтардың болашаққа ұмтылысын нығайтатын платформа ретінде əрекет етеді. «Мəңгілік Ел» – бірлік пен келісім жағдайында өмір сүруші гүлденген қоғамның «сапа стандартының белгісі». Бұл бүкіл əлем ұмтылуға тиіс стандарт болып табылады. XXI ғасырда дүние жүзінің ешбір елінде барлық азаматтар үшін жайлы болып табылатын жалпы ұлттық идея лар формуласы ойластырылмаған. Мұндай формула тек Қазақстанда ғана бар. «Мəңгілік Ел» – қалыптасқан Бір Болашақ Ұлты. «Мəңгілік Ел» – Нұрсұлтан Назарбаевтың аса көрнекті дүниетанушы лық жəне саясаттанушылық жаңалығы. «Мəңгілік Ел» жалпыұлттық идеясы ұлтаралық жəне дінаралық тартылыстың мəңгілік заңы секілді жұмыс істейтін болады.Ол барлық қазақстандықтарды біріктіреді. Бұл Нұрсұлтан Назарбаевтың интелектуалдық мұрасындағы жарқыраған тəж. Алтыншы – есеп берушілік. Демократияландыру жолында əмбебап схема жоқ екендігін бəріміз білеміз. Қазақстанда бұл жағынан да дамудың нақты жағдайларына жəне қоғамның құндылықтар тамырына негізделген өзіндік ерекше жолы ойластырылған. Мына бір маңызды сəтті атап көрсету қажет. Ұлт жоспары мемлекеттік басқаруды жетілдіру жəне азаматтық қоғамды дамыту қырларын нақтыландыра түскен. Олардың басына есеп берушілік қағидаты қойылған. Бұл қоғамдық бақылау рөлінің түбегейлі мəнге ие болып, күшейе түсетіндігін білдіреді. Енді Үкімет пен жергілікті атқару органдарының белсенді азаматтық қоғам алдындағы жауапкершілігі осы арқылы бекітіледі. Өз кезегінде бұл даму бағдарламасының тиімділігін арттырады. Өйткені, мониторинг пен бағалаудың қағидатты жаңа тетіктері құрылады. Жетінші – инклюзивтілік, яғни халықтың неғұрлым кең ауқымын даму бағдарламасына тартушылық. Бұл қағидат «Ұлт жоспарының» өз атауында бекітілген. Сөйтіп, Ұлт жоспарын шынайы өмірге ұластыру Қазақстанға дамушы елдер арасында чемпиондықты жеңіп алу мүмкіндігін береді, дамыған елдердің жоғары стандарттарына жетуді қамтамасыз етеді. Қазақстанның Экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымы (ЭЫДҰ) клубына енуге дайын тұруының символдық мəні болып табылады. Мен бұл нақты жəне тереңнен ойластырылып жасалынған 100 шара əлемнің ең дамыған 30 елінің қатарына кіруге ұмтылыс танытып отырған Қазақстанның көрсеткіштерін көтеріп қана қоймай, оның əрбір азаматының өм ір д е ң ге й і н сап ал ы қ т ұ р ғ ы д а арттыратындығына сенімдімін.


4

27 мамыр

www.egemen.kz

2015 жыл

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖЕҢІЛ ӨНЕРКƏСІБІ 5 ЖЫЛДЫҢ ТҮЙІНДІ МІНДЕТТЕРІ:

ҚР ЖЕҢІЛ ӨНЕРКƏСІБІ ӨНДІРІСІНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ Тоқыма бұйымдар өндірісі

Сыртқы, басқа да киім-кешек – 556,3 мың дана Кілемдер жəне кілем бұйымдары – 158 мың ш.метр

Əлемдік деңгейдегі киімдердің қазақстандық брендін жасау

Киімдердің қазақстандық брендтерінің ел ішіндегі беделін көтеру

ЖҰМЫС ІСТЕП ТҰРҒАН КƏСІПОРЫНДАР САНЫ

756

Ақмола Қарағанды

Тігін саласының дайын өнімдері экспортын 3 есе арттыру

ШҚО Алматы обл. Тоқыма өндірісі Киім-кешек өндірісі Тері өндірісі, тері бұйымдары жəне аяқ киім өндірісі Жеңіл өнеркəсіп

Маңғыстау

Тігін өнеркəсібін 3 есе арттыру

1 400 жаңа жұмыс орындарын құру (əйелдер)

ЕҢБЕК ӨНІМДІЛІГІНІҢ АРТУЫ 1,5 ЕСЕ

Елдің тоқыма өнеркəсібін дамыту (ішкі сұраныс есебінен)

Əйелдер киімі – 252,9 мың дана

Аяқ киім (спорттық, қорғаныштық жəне ортопедиялықтан басқа) 847 мың жұп

Жамбыл ОҚО

Алматы

Ерлер киімі – 314,3 мың дана

Свитерлер, кардигандар, кеудешелер – 108 мың дана Тоқыма шұлықтар – 2,4 млн. жұп

Киім-кешек импортын төмендету

мың АҚШ доллары/адам

2008 ж. нақты өсім, %

НЕГІЗГІ КАПИТАЛҒА ИНВЕСТИЦИЯЛАР КӨЛЕМІНІҢ ӨСУІ 6,8 ЕСЕ (МЛН. ТЕҢГЕ)

САЛАНЫ МЕМЛЕКЕТТІК ҚОЛДАУ БОЙЫНША НЕГІЗГІ ҚҰРАМДАСТАР «Бəйтерек» ҰБХ» АҚ арқылы «Бəсекеге қабілеттілік көшбасшылары – ұлттық чемпиондар» бағдарламасы аясында жеңіл өнеркəсіптің жетекші отандық компанияларын алға бастыру Жеңіл өнеркəсіп ассоциациясы тігін кластерін қалыптастыруға бастамашы болады, оның аясында қосымша шаралар кешенін қарастыратын кластерді дамыту стратегиясын талдап, əзірлеуге болады Импортты алмастыру (жергілікті өнім жеткізушілер) саясатын қатаңдату арқылы ішкі сұранысты ынталандыру жолымен отандық өнімдерді ішкі нарықта алға бастыру, сауда алаңдарын қазақстандық брендтер үшін жалға алуды субсидиялау, айналым қаржыларын толықтыруға жеңілдікті несиелер беру Персоналды оқыту, басқару жүйесін автоматтандыру жəне өндірістің озық технологияларын қолдану арқылы еңбек өнімділігін арттыру

Тоқыма бұйымдар өндірісі Киім-кешек өндірісі Тері жəне оған қатысты өнімдер өндірісі

Үздік қазақстандық Fashion Brands

ӨНДІРІС КӨЛЕМІНІҢ АРТУЫ 2,4 ЕСЕ, МЛРД. ТЕҢГЕ

Мақта-қағаз маталары – 24,5 млн. ш. метр

Киім-кешек өндірісі Тері өндірісі, тері бұйымдары жəне аяқ киім өндірісі

5

Қолдаудың бірқатар құралдары арқылы экспорттық əлеуетті ұлғайту: «Бəйтерек» Ұлттық басқарушы холдингі» АҚ («Бизнестің жол картасы-2020»), «Экспорттаушы-2020» ж.б. арқылы қаржылай қолдау

Үздік қазақстандық Fashion Brands

Үздік қазақстандық Fashion Brands

ЕҢ ІРІ ЖЕҢІЛ ӨНЕРКƏСІП КƏСІПОРЫНДАРЫ «Меланж» АҚ (жіп иіру жəне м/қ маталар) «Ютекс»АҚ (м/қ тоқыма жібі, тігін бұйымдары) «SouthTextline Kz» (қатқыл маталар 100% м/қ, иірілген жіп 100% м/қ) «Жанталап-МТ» ЖШС (күштік жəне ведомстволық құрылымдар үшін формалық киімдер, арнаулы киім, жұмыс киімі, мектеп формасы жəне басқалар) «Хлопкопром-целлюлоза» ЖШС (гидроскопиялық мақта, мақта, техникалық жəне карбоксимитил-целлюлоза) «Корпорация А-Алтын» ЖШС (мақта-талшық, тұқымдар, линт, улюк) «Мырзакент» мақта өңдеу зауыты» ЖШС (мақта-талшық, тұқымдар, линт, улюк) «Семей аяқ киім фабрикасы» ЖШС (қорғаныштық аяқ киім) «Семспецснаб» ЖШС (арнаулы киім өндірісі) «Таразкожобувь» ЖШС (аяқ киім, тері тауарлары) «Temirtau Associates And Ancillaries» ЖШС (сыртқы киім өндірісі) «Ютария LTD» өндірістік инновациялық компаниясы» ЖШС (жұмыс, спорттық киімдер тігу) «Универсал» ЖШС (дайын тоқыма бұйымдар, киімнен басқа) «Glasman» ЖШС (ерлердің классикалық костюмі, ұлдар үшін мектеп формасы, қыздар үшін мектеп формасы) «Медиатекс-Н» ЖШС (əскери жəне азаматтық бас киімдер) «Большевичка» ӨК (арнаулы киім, тоқыма бұйымдар) «Жанарыс» ЖШС (мұнай-газ саласы үшін арнаулы киім, халық тұтынатын тауарлар) «Новопэк» ЖШС (полипропилен мен полиэтиленнен қапшық ыдыстар, орауыш қапшықтар мен пакеттер) «КазСПО-N» ЖШС (тоқыма бұйымдар) «Казлетром-Алматы» ЖШС (тігін бұйымдары мен тері өнімдері өндірісі, арнаулы киім, аяқ киім) «Казахстан Тексти-Лайн» ӨКФ (жұмыс, спорттық, балалар киімдерін тігу)

Үздік қазақстандық Fashion Brands


6

27 мамыр

www.egemen.kz

2015 жыл

Таяу Шыєыс проблемалары талќыланєан семинар (Соңы. Басы 1-бетте). Өзінің құттықтау хатында БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун ширек ғасыр бойы өткізіліп келе жатқан осынау семинар палестиналықтар мен израильдіктер арасындағы үнқатысу мен өзара түсіністікті жақсартуға мүмкіндік ретінде қызмет етіп келе жатқанын айтыпты. Сонымен бірге, құттықтауда Палестина-Израиль қақтығысына жəне Таяу Шығыстағы жалпы өзгеріп отыратын жағдайға қатысты БАҚ серпінін де бағалап, оның бағдарын анықтап отыруға мүмкіндік беретіні көлденең тартылыпты. Одан əрі спикер осы семинарға қатысуға келген Парламент Мəжілісі Төрағасының орынбасары Дариға Назарбаеваға құттықтау сөз айту кезегін берді. Дариға Нұрсұлтанқызы өзінің сөзін форум жұмысы үш күн бойы аспаны бұлттан арылмаған Астанаға күн шуағын əкелгені үшін рахметімді айтамын, меніңше, бұл жақсылықтың белгісі, деп ұтымды əзілден бастады. Одан əрі Д.Назарбаева Таяу Шығыстағы бейбітшіліктің орнауына Қазақстан да мүдделі екендігін жеткізді. Қазақстан əлемдегі тұрақтылық пен тыныштықтың орнауына белсенді əрекет жасап жүрген ел ретінде барлық кикілжіңдердің БҰҰ шеңберінде қатысушы жақтарға тиімді келіссөздермен реттелуін жақтайды. Шыншыл ақпарат құралдары да бұл іске белсенді үлесін қосып жүргенін білеміз. Осыған орай мен өздерінің кəсіби міндеттерін орындап келе жатқан көптеген БАҚ өкілдерінің қиын жағдайларға тап болуын, кейде, тіпті, өмірлерімен қоштасып жатқан жағдайына байланысты өкінішімді білдіремін, деді ол. Одан əрі Д.Назарбаева «Ирак пен Левантаның Ислам мемлекеті» (ИЛИМ) атты террористік ұйымның журналистерге қарсы тағылық қадамдарға барып отырғанын атап

өтті. Біздің заманымызда журналистердің қауіптілігі жағынан əскерилер мен полиция қызметкерлері секілді кəсіп иесіне айналғаны қатты өкінішті. Тек 2014 жылы ғана, БҰҰның мəліметтеріне қарағанда, 60-тан астам журналист қайғылы қазаға ұшырап, 220 журналист түрмелерге қамалды, деді Мəжіліс Төрағасының орынбасары. Екінші құттықтау сөзді Сыртқы істер министрі Ерлан Ыдырысов айтты. Ол БҰҰ-ның Таяу Шығыстағы бейбітшілік мəселесіне арналып, БАҚ үшін өткізілетін семинарының Қазақстанды таңдағанына қуанышты екенін жеткізді. Семинардың тақырыбы біз үшін де өте маңызды.

Бүгінгі күні əлемдегі қауіп-қатер өсіп отыр, сондықтан да біз бейбіт келісімдерге шақыратын осындай шараларды өткізуге ынталымыз. Біз Қазақстанның төзімділік, бейбітшілік туралы бастамаларына басқа елдердің қолдау білдіргенін қалаймыз. Таяу Шығыс проблемаларының бүгінгі əлемнің қиын түйінінің бірі екендігін түсіне отырып, біз оның оң шешілуіне қолдан келген көмегімізді жасауға əзірміз. Бүгінгі күні Ирак пен Сириядағы күш қолданулар, мəселенің қантөгіске ұласқаны бізді де қатты толғандырады. Ең үлкен проблема – ИЛИМ болып отырғаны əмбеге аян. Қазір ондағы мəселелерді шешуге АҚШ пен Еуропа елдері

Сирия оппозициясыныѕ келіссґздері Астанада Сирия оппозициясы өкілдерінің келіссөздері басталса, бұл үдеріс 27 мамырға дейін жалғасатын болады. Ал бүгінде бүкіл əлем Таяу Шығыста болып жатқан оқиғаларды алаңдаушылықпен бақылауда. Сириядағы жағдай əлемдегі ең ауыр дағдарыстың біріне айналып, өңірлік мəселелердің шегінен шықты. Бұл елдегі жағдайды реттеу үшін күштерді шоғырландыру қажеттілігі туындап отыр.

Қазақстан БҰҰ қамқор лығымен Сирияның ішінде жəне сыртында қолданылатын үнқатысу

мен ымыраласу жолдары арқылы елдегі зорлық пен қантөгісті жедел тоқтату, ауыр гуманитарлық

апатты еңсеру жəне Сирияның саяси болашағын айқындау бағытындағы əрекеттерді қолдайды. Осыған дейін Сирияның оппозициялық күштері Қазақстанға Сириядағы дағдарысты рет теу мəселесі бойынша келіссөздерде делдалдық ету туралы өтінішпен шыққаны белгілі. Аталған елдегі аса ауыр гуманитарлық жағдайға алаң даушылық білдіріп, ішкі сириялық шиеленісті тек бейбіт

парламенттерінің белсенді кіріскенін дұрыс деп санаймыз, дей келіп, министр сөзінің соңында барлық кикілжіңдердің бейбіт жолмен шешілетініне үміт білдірді. Сонымен бірге, ол Қазақстанда Сирия мəселесін талқылайтын келіссөздер басталғанын атап өтті. Сирия оппозициясы біздің Президенттен Қазақстанда келіссөздер жүргізу тұғырнамасын жасауды өтінді. Біз бұл істі бірден қолдап, осыдан екі апта бұрын Сирия кикілжіңіне қатысатын барлық тараптармен жұмыс жасауға бел будық, деді ол. Осыдан кейін семинар жұмысын жүргізіп отырған Кристина Галах БҰҰ Бас хатшысының Саяси мəселелер жөніндегі орынбасары Джеффи Фелтманның жəне Сенегалдың БҰҰ-дағы тұрақты өкілі, Палестина халқының ажырамас құқын сақтау комитетінің төрағасы Фоде Сектің де құттықтау сөздерін оқып берді. Соның ішінде Д.Фельтман мырза қазіргі кезде Израильде жаңа үкімет құрылғанын айта келіп, БҰҰ келісілген тұжырымдама негізінде келіссөздерге қайта оралу үшін барлық əрекеттерді жасауға əзір екендігін жеткізіпті. Ал Фоде Сек болса, өзі басқаратын комитеттің Палестина халқының құқығын, атап айтқанда, тəуелсіздік пен өзін өзі билеу құқықтарын қорғайтынын көлденең тартыпты. Осы себепті біз астанасы Иерусалимде болуы тиісті жəне Израильмен арадағы шекарасы 1967 жылға дейінгі межеде болатын Палестина мемлекетінің тəуелсіздігін қолдаймыз, дейді ол. Бүгін семинар жұмысы одан əрі жалғасады. Оған журналистер, блогерлер, саясаткерлер, студенттер, ғалымдар, өнер иелерімен қатар, Қазақстандағы дипломатиялық миссиялар өкілдері де қатысуда. ––––––––––––––– Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

жолмен жəне сириялықтардың өздері ғана шешуі қажет деген ұстанымды берік ұстанған Қазақстан Сирия оппозициялық күштері өкілдерінің үнқатысуы үшін алаң ұсыну туралы шешім қабылдады жəне келіссөздердің сəтті өтуі үшін қажетті жағдайлар жасады. Сонымен бірге, Қазақстан сириялықтар арасындағы келіссөздер Сириядағы шиеленісті

реттеу жөніндегі Женева үдерісі шеңберінде одан əрі жал ға сатынына жəне нəтижелі аяқталатынына үміттеніп, Аста надағы консультациялар Женевадағы келіссөздердің сəтті өтуіне қосымша серпін береді деп сенеді. Келіссөздер жабық есік жағдайында өтетін болады. Олардың нəтижесі бойынша қатысу шылардың баспасөз-конференциясы өтеді деп күтілуде. «Егемен-ақпарат».

Жїз ќадамды жїзеге асыруєа дайынбыз Кеше Орталық коммуникациялар қызметінде Ұлттық кəсіпкерлер палатасының басқарма төрағасы Абылай Мырзахметовтің қатысуымен баспасөз мəслихаты өтті. Онда ол Президенттің бес реформасының 100 қадамын іске асыруда Ұлттық кəсіпкерлер палатасы міндеттері қандай болатыны жөнінде айтып берді. Динара БІТІКОВА,

«Егемен Қазақстан».

Абылай Мырзахметовтің айтуынша, бүгінде бизнес-қауымдастықтар бес институттық реформаны іске асыруға кірісіп кетті. Комиссиялар мен жұмыс топтары құрылып жатыр. «Атамекен» палатасының бүкіл жұмыс топтарында барлық бағыттар бойынша белсенді түрде жұмыстар жүргізілуде. «Өздеріңіз білесіздер, Мемлекет басшысы аталған реформаларды жүзеге асыруға арналған «100 нақты қадам» жоспарын жария етті. Əрине, бизнес-қауымдастықтар бұл нақты қадамдарды бар ынтасымен қабыл алып, осы қадамдар бойынша əртарапта жұмыс істеуге кірісті», деді А.Мырзахметов. Оның айтуынша, Ұлт жоспарында айтылған кəсіби мемлекеттік

аппарат, оның бизнес пен халыққа көрсетуі тиіс сапалы қызметі кəсіпкерліктің қарқынды дамуына берік іргетас болады. «Сондықтан біз мемлекеттік аппараттың ел халқы мен кəсіпкерлеріне көрсететін қызметін сапалы əрі тиянақты жасағанын қолдаймыз», деді кəсіпкерлер палатасының төрағасы. 100 қадамның тең жартысы кəсiпкерлер үшiн маңызды индустрияландыру мен экономикалық өрлеуге қатысты. Елбасының жариялаған бес институттық реформалық бағдарламасы Қазақстанды жаңа белеске шығаратын бағдарлама деп айтуға болады. Бес бағдарламаның барлығы да маңызды. «Əсiресе, бiздегi кəсiпкерлiктiң қарқынды дамуы, алдымыздағы стратегиялық мақсатымыз, 2050 жылға қарай iшкi өнiмнiң елу пайызы шағын жəне орта бизнестiң үлесiнде болуы – ең маңызды стратегиялық бағыт. Сондықтан, осы бағытқа жету үшiн бiзге екi іргелі жағдай керек. Бiрiншiсi – елiмiзде мемлекеттiк кəсiби аппарат құру. Бұл өте қажет. Себебi, кəсiпкерлерге қатысты барлық құжаттар мен бағдарламаларды мемлекеттiк органдар қабылдайды жəне олардың жұмысымен тығыз байланысты. Сондықтан, мемлекеттiк органдардың еш кедергiсiз кəсiби жұмыс жасауы, тек кəсiпкерлерге ғана емес, қоғамға осындай қызмет көрсетуi бiрiншi талап. Екiншiсi – заңның үстемдiгi. Əр елдегi бизнес

Ўлы Отан соєысы ардагерлерін əлеуметтік ќолдау туралы (Соңы. Басы 1-бетте). Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығына жəне Отан қорғаушы күніне арналған мерекелік іс-шараларда Астана қаласындағы əскери парадты көруге 272 соғыс ардагері мен оларды алып жүруші 80 адам қатысты. Мəскеу қаласындағы əскери парадты көруге 6 қазақстандық ардагер мен оларды алып жүруші адамдар қатысты. «Ардагерлерді ардақтайық» жобасы шеңберінде жергілікті атқарушы органдар материалдықтұрмыстық жағдайларға зерттеу жүргізді жəне ҰОС қатысушысы мен мүгедегінің əрқайсысының дербес қосымша əлеуметтік көмекке мұқтаждығына əлеуметтік карталар ашылды. Сол сияқты, 543 соғыс ардагері 43,0 млн. теңге сомаға санаториялық-курорттық емделуден өтті, 6,5 мыңы 30,6 млн. теңге сомаға дəрі-дəрмекпен қамтамасыз етілді. 7 мыңнан астам ардагер 67,5

млн. сомаға қалаішілік жолаушылар автобусы көлігінде жеңілдікті жүруді пайдаланды, көпшілігіне 0,7 млн. теңгеге қала жанындағы темір жол көлігінде жеңілдікті жүру мүмкіндіктері берілді. 5083 соғыс ардагері «Өмір желісі» медициналық дыбыстағышымен (дабыл ноқаты) қамтамасыз етілді. Əлеуметтік проблемаларды шешу мақсатында 124 ҰОС қатысушысы мен ардагері тұрғын үйлер алды, 1,8 мыңының үйлеріне 34,6 млн. теңгеге жөндеу жүргізілді жəне пəтер телефондары орнатылды, 14,6 мыңына 561,9 млн. теңге сомасына коммуналдық қызмет шығындары төленді жəне тағы басқалар. Аталған мақсаттарға жергілікті бюджеттен 916,3 млн. теңге бөлінді. Бүтіндей алғанда, Жеңістің 70 жылдығын мерекелеу шеңберінде ҰОС ардагерлерін əлеуметтік қолдауға мемлекеттік бюджеттен 8,4 млрд. теңге бөлінді.

ахуал ол жекеменшiктiң, нарықтағы кəсiпкер лердiң заңмен қорғалғанын көрсету де маңызды мəселе. Егер байқасаңыздар, 100 қадамның нақты 50 қадамы индустрияландыру жəне экономикалық өрлеуге қатысты. Бұл кəсiпкерлерге нағыз қажеттi қадамдар», деді А.Мырзахметов. Баспасөз мəслихатында Ұлттық кəсіпкерлер палатасының басқарма төрағасына журналистер тарапынан нақты 100 қадамнан бөлек, жалпы, бүгінгі кəсіпкерлік саласының төңірегінде болып жатқан түрлі жағдайларға қатысты да сұрақтар қойылды. Осыған орай, мəселен, елімізде құс өндіруші кəсіпкерлердің басында болып жатқан дағдарыстарың себептері, жарияланып кеткен салықтан жалтарушылардың «қара тізімі», базарлардың жаппай сүрілуі жəне ондағы сатушылардың жайы дегендей қазіргі күні ақпарат құралдарының басты «шулы» тақырыптарына айналған мəселелерге орай Абылай Мырзахметов өз ойын ортаға салды. Ұлттық кəсіпкерлер палатасының басқарма төрағасы құс өсiрушiлерге қатысты қазіргі күні көрші елдегі валюта бағамы құлдырауының біздің елге тиіп отырған салдарын айтып өтті. «Қараша айынан бастап-ақ бiздiң басты сауда серiктесiмiздiң валютасының құлдырауынан келген керi əсердi сезiндiк. Бiз бұл мəселенi бiрден көтерiп, талқыладық. Мұнан шығудың үш жолы болды: бiрiншiсi – ЕАЭО аясында

бiздiң мiндеттемелерiмiзбен рұқсат етiлген шектеулер енгiзу. Айта кету керек, бiзге жарты жылға дейін шектеу енгiзуге болады. Екiншiсi – рубльдi теңгеге теңестiру. Жарты жылдан соң рубль қайта күшiне енедi деген едi, рас келдi. Үшiншiден, нақты субсидиялау. Егер, бiз басқа салаларға зияны тиетiндiктен девальвация жасай алмасақ немесе рубль бағамын теңгеге теңестiре алмасақ, онда мұндай жағдайдан зардап шегiп отырған салаларды субсидиялауымыз керек», деді ол. А.Мырзахметов мəлiмдегендей, негізінен құс өсiрушiлердiң бизнесiне заңсыз импорт пен техникалық регламент нормаларына сəйкес келмейтiн өнімдер зиянын тигiзедi. «Бұл мəселеде бiздiң ұстанымымыз қатаң жəне екi ай бұрын осы жөнiнде мəлiмдеме жасадық. Нəтижесiнде, тұтынушылар құқығын қорғау жөнiндегi комитет iстi қолға алып, мыңнан астам бақылаусатып алуларды тексердiк. Сонда бұл сатып алулардың 30%-ы сəйкессіз тауарлар туралы біздің ақпаратты растады. Осы бағыттағы жұмыстар аясында біз Үкіметке тиісті ұсыныс жасадық. Өнімді шектемей, автокөлік өткелдерінде ықпалдастырылған бақылау орнату керек деп санаймыз. Оның ішіне ветеринарлар, санитарлық-эпидемиологиялық қызмет, автокөлік бақылау жəне техникалық регламенттер бақылауы кіруі керек», деді ҰКП басшысы.

● Оқиғаға орайлас ой

Астана экономикалыќ форумы:

ЌАТЫСУШЫЛАР КҐЗЌАРАСЫ

Вячеслав ВИННИК, Беларусь Республикасы «Өнеркəсіпшілер жəне кəсіпкерлер конфедерациясы» бас директорының орынбасары: – Форум – жоғары деңгейде өтті деп айтуға толықтай негіз бар. Экономикалық тақырып төңірегінде талқыланған əрбір мəселе өз шешімін табады деп ойлаймын. Қолға алынған шаралар жүзеге асуы үшін ендігі кезекте көп еңбек ету керек. Мен өз басым бұл форумға баяндамашы ретінде қатысып отырмын, нақтырақ айтқанда, VIII Астана экономикалық форумындағы «Еуразиялық экономикалық одақтағы бизнес мүмкіндігі» атты сессияға қатыстым. Біз бұл мəселе маңайында көптеген кемшіліктер, кедергілер мен қиындықтарды атай келе, одан шығатын жолды да қарастыруға тырыстық. Біздің елді Қазақстан мемлекетімен қолға алған бірнеше жобаларымыз байланыстырады. Қазақстандық бизнеспен 13 ірі жобамыз жүзеге асып отыр, онда көбінесе көлік саласына басымдық берілген. Мен бұл тұрғыда өзара тиімділіктің арқасында ұтымды нəтижелерге жетеміз деген ойдамын. Сид БУРБАК, Остиндегі Техас университетінің «Global Commercialization Group» директоры: – Дəстүрлі түрде өтіп тұратын осындай ауқымды форум аясында талқыланбайтын тақырып қалмайды деп ойлаймын. Ал оның нəтижесі – экономиканың тұрақты дамуы мен елдің өркендеуіне орасан зор мүмкіндік береді. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өзі тікелей қолдап, бастама көтеріп жүрген ғылым, білім, экономика саласы кез келген мемлекет үшін назар аударуды қажет ететін, қолдап-қолпаштауға мұқтаж салалар. Сол себепті де, бұл тұрғыдан алғанда Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың еңбегі ерен. Мен бұл елге осыдан сегіз жыл бұрын келгенмін, біршама уақыттың ішінде Қазақстанның өркендеп, орасан зор жылдамдықпен өзгеріп жатқандығына көз жеткіздім. Тез арада бой көтеріп үлгерген ірі ғимараттарды көргенде таңғалғаным да рас. Осы бағытта бұл мемлекет əлі де қарыштап дами бермек деген сенімім мол. Сайлау БАЙЗАҚОВ, Экономикалық зерттеулер инстиутының ғылыми жетекшісі, экономика ғылымдарының докторы, академик: – Астана экономикалық форумының ғалымдар үшін маңызы зор. Əсіресе, экономикалық зерттеулер институттары бұл жаһандық үнқатысу алаңында экономиканың сан түрлі мəселелерін талқылап, пікір алмасады. Бұл форумның ерекшелігі сол – онда əлем ғалымдары экономика мəселелерін түйінін тарқатудың ортақ жүйесін, шешімін табуға атсалысады. Бүгінде классикалық экономика ілімінен кейінгі қазіргі дəуірде пайдаланып жүрген, экономиканың дамуын реттейтін тетіктердің қайсысы тиімді, қайсысы тиімсіз екенін талдау жұмысы Еуропа елдерінде жəне басқа да дамыған елдерде жақсы жолға қойылған. Экономикаға əсерін тигізетін реттегіш тетіктерді талдау жəне ол тетіктердің пайда-зиянын бағалау əдістемелерін іс жүзінде қолдана білу біздің елімізге де өте пайдалы. Осы тұрғыдан келгенде АЭФ елімізде тиімді тетіктерді қолданысқа енгізуге ықпал етеді деп ойлаймын. Экономикамызға пайдалы-зиянды тетіктердің əсерін талдау жұмысын жеке алып қарасақ, олардың екі үлкен көлемді түрі бар. Бірі макроэкономика көрсеткіштеріне əсер ететін тетіктер, екіншісі микроэкономика жүйесінің көрсеткіштеріне əсер ететін тетіктер. Макроэкономикадағы тетіктер айналымдағы ақша капиталының құнына əсер етеді, ал микроэкономикадағы тетіктердің əсері айналымдағы тауар капиталының құнына тиеді. Ел Президенті Н.Назарбаев өзінің 2007-2009 жылдардағы дағдарыс кезінде туындаған «Бесінші жол» мақаласында, экономикаға əсер ететін тетіктердің үшінші түрі бар екенін атап көрсеткен болатын. Ол осы макроэкономикадағы ақша капиталының құнын жəне микроэкономикадағы тауар капиталының құнын анықтауға тікелей əсері бар ұлттық экономиканы басқару саясатының əсерін бағалау тетігі. Қазақстандық бастамашыл топ қазір осы ел Президенті ұсынған басқару саясатының тетіктерінің əсерін талдау жəне бағалау əдістерін зерттеу үстінде. Бұл ретте, əлем ғалымдарының басын қосқан Астана экономикалық форумы тиімді шешімдерге үн қосқан үнқатысу алаңы болғаны сөзсіз.

Жаћандаєы бейбітшілік їшін батыл шаралар жасау уаќыты келді Джеффри ФЕЛТМАН,

БҰҰ Бас хатшысының саяси мəселелер жөніндегі орынбасары.

Таяу Шығыста бейбітшілікке қол жеткізу жолдарын іздеуші тараптар қайта тығырыққа тірелді. Екі мемлекет туралы шешім бойынша келіссөздер де кептелектегі көліктің жағдайын көз алдыңа келтіреді. Оған қоса, аймақта жойқын қақтығыс пен экстремизмнің пайда болу қаупі күшеюде, ал ол өз кезегінде Палестина-Израиль жанжалының өршуіне əкелуі мүмкін. Осы келіссөздер үшін қолайсыз жағдайда бейбітшілікті реттеуге жəрдемдесу үшін халықаралық тұрғыдан, əсіресе, бізге мəлім бұрын жіберіліп алған мүмкіндіктер мен бейбіт бастамалардың орасан зор гуманитарлық салдарлары тұрғысынан күш салуды тоқтатпаудың маңызы өсе түсуде. Осындай қиын-қыстау уақытта бітімгершілік жəне араағайындық араласу өмірлік маңызды рөлге ие болады. Қазіргі сəтте Израильдің жаңа үкіметі жасақталды. Бас хатшы келісілген тұжырымдаманың негізінде келіссөздерге қайта оралу үшін барлығымен əрекет етуге əзір. Ол, сондай-ақ, жаңа үкіметті тек Израильдің екі мемлекет туралы шешімнен айнымастығын растап қана қоймай, сындарлы келіссөздерге қайта оралуға қолайлы

жағдайлар жасау үшін иланымды қадамдар жасауға табандылықпен шақырды. Бұл бірінші кезекте тұрғын үй құрылыстарын салуды тоқтатуды қамтуға тиіс. Осыған байланысты Израиль билік орындарының тұрғын үй құрылысы туралы жуырдағы мəлімдемелері алаңдаушылық туғызады. Тұрғын үй салу халық а ралық құқық бойынша заңсыз болып табылады жəне палестиналықтар мен халықаралық қоғамдастықты Израильдің ниеттері туралы жаңылыс ойға итермелейді. Палестина мен Израиль билік орындарының арасындағы қауіпсіздік мақсаттарында үзіліссіз ынтымақтастық бейбіт реттеудің іргетасы болып табылады. Палестина тарапы үшін кез келген бейбіт келісімнің маңызы аса жоғары. БҰҰ Палестинаны азат ету ұйымының өзіне қабылдаған, Израиль мемлекетінің өмір сүру құқығын мойындауды жəне лаңкестік пен зорлық-зомбылықтан бас тартуды көздейтін міндеттемелерінің шегінде палестиналық бірлікті қамтамасыз етуге бағытталған күшжігерлерді үнемі қолдап отыр. Өткен жылдың

маусымында Палестина ұлттық келісім үкіметінің құрылуы ақыр аяғында бірлікке жол салды. Бұл осынау ұзақ та күрделі үдерісте, сірə, алғашқы маңызды қадам болды. Бір жылға жуық уақыттан кейін келісім үкіметі шекаралық өткелдерді қоса алғанда, Газа секторындағы бүкіл жауапкершілікті өзіне əлі күнге дейін қабылдамаған. Екі тарап та сайлау өткізуге шақыра отырып, қазір орын алып отырған қиын мəселелерді шешу үшін қажетті саяси тəуекелдерді əлі де болса өз мойындарына алғысы келмейді. Шегіне жеткен кедейлік пен көп уақытқа созылған жанжалдың бар ауыр зардабын Газа халқы шегуде. Газа секторының аса зор қаржылық қиындықтары мен қалпына келтірудің бəсең барысы онсыз да осал қауіпсіздік ахуалын ушықтыра түсуде. Жұмыссыздықтың ауқымы орасан зор: Дүниежүзілік банктің бағалауы бойынша, Газа секторындағы жұмыссыздық деңгейі жалпы алғанда 43 пайыз, ал жастар арасында – 60 пайыз. Мемлекеттік қызметкерлер жалақы алмайды. Шекаралық өткелді іс жүзінде жабу сауда-саттықты тұншықтырып, халықтың ахуалын мүшкіл етіп отыр. Осындай болмыс

үмітсіздік пен шиеленісті күшейтіп, халықты шырғалаңға салады, бұл болса, бейбіт реттеу бойынша жасалып жатқан бар күш-жігерді жоққа шығарып отыр. БҰҰ, соның ішінде, мысалы, аса күрделі жағдайларда 5 миллионға жуық палестиналық босқынға көмек көрсетіп, қорғауды қамтамасыз етіп отырған Палестина босқындарына көмектесу жəне осы бағыттағы жұмыстарды ұйымдастыру бойынша Таяу Шығыс Агенттігі (БАПОР) арқылы мұқтаждарға жəрдемдесуде басты рөлді атқаруын жалғастырса да, қазіргі таңда ең қажеттісі осынау бұрыннан жалғасып келе жатқан жанжалдың ұзақ мерзімді шешімін іздестіру болып табылады. Аталған көптен күткен мақсатқа қол жеткізу үшін Израиль мен Палестина салмақты таңдау жасауға тиіс: екі тарап та экстремистік элементтердің ықпалынан бас тарту, жанжал жолы емес, ынтымақтастық жолымен жүру мызғымас бейбітшіліктің екі мемлекеттің де халықтарының барынша толық дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін бейбітқатар өмір сүруді көздейтін тиімді келісушіліктерге тікелей байланысты екендігін ұғынулары қажет. Тым кеш болмай тұрып, бізге зорлық пен қарсы тұрудың шырғалаң шеңберінен шығу қажет. Біріккен Ұлттар Ұйымындағы біздер жарқын болашаққа апарар өмірге бейімді жолды салу үшін қажетті айнымастық пен қайраттылықты көрсету үшін екі тараптың да уақыты əлі бар екендігіне сенеміз. Сол уақыт келді.


27 мамыр

?

Е НЕГ

2015 жыл

www.egemen.kz

Қашан меңдеп алғанша қатерлі ісіктің белгісі аса білінбейтін көрінеді. Қостанай автовокзалына жалғас алаңға салынған құрылыстың тарихы да осы ісік секілді, біліндірмей білгенін істеді. Осыдан он жылдан аса бұрын, яғни 2004 жылы автовокзалдың құрамдас бөлігі саналатын алаңнан ошақ орнындай жер қоршалып, құрылыс жүре бастағанда оған ешкім мән бермегендей еді. Себебі, 2004 жылдан 2010 жылға дейін «сақалы» өскен құрылыстың өзін ғана қоршағандықтан, оның Қостанай автовокзалының алаңы жұмысына айтарлықтай кедергісі бола қойған жоқ. Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Кіреберіс алаңға автовокзалға келген қаланың маршрутты автобустары тоқтайды, қалааралық, халықаралық автобустар айналады, жолаушыларды күтіп алатын жеңіл машиналар, таксилер тұрады. Халық жергілікті атқарушы билікке құдайдай сенеді. «Қостанай автовокзалы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің жалғыз құрылтайшысы кəсіпкер Ботагөз Бопатаева автовокзал алаңына қисынсыз түсіп жатқан құрылысқа алаңдағанымен, оған анық қарсылық білдіре алмаған. Өйткені, бұл автовокзалдың қызметіне тиесілі жер болғанмен, ол жергілікті əкімдікке қарайды. Автовокзалдың кіреберіс алаңына салынған «сақалды» құрылыс Виталий Аманға тиесілі болды. Ол 0,542 гектар жерді Қостанай қаласы əкімінің 2004 жылғы 22 маусымдағы №830 қаулысымен жалға алып, машина сататын көрме салоны, машиналарды жедел жөндейтін шеберханасы, көлік жуатын орны, кеңсесі жəне дəмханасы бар «Ауди-орталық» салуды бастаған. Бірақ үйдің орнындай ғана құрылыстың бітуі орыс ертегісіндегі шалқанның жұлынуынан да қиын болды. Қостанай қалалық əкімдігі 2004 жыл мен 2010 жыл арасындағы уақытта жердің жалға алған мерзімін бірнеше рет созып берді. Ақырында «сақалы» беліне түскен құрылысты Германияның азаматы Николай Кушнеров құжатқа құрылыс материалы етіп көрсетіп, сатып алады. Қостанай қаласында сату-сатып алуды ресімдейтін нотариус құрып қалғандай, оны сонау 150 шақырым жердегі Ұзынкөл ауданына апарып ресімдейді. Өйткені, бұл шағын жəне орта бизнестің атын жамылып, біреудің бизнесіне, ісіне қол салу жолындағы түлкібұлаңның басы болатын. Шындығында, В.Аман салған «Аудиорталық» кешені бұзылған жоқ, ұзынкөлдік нотариус ресімдеген «құрылыс материалына» айналған жоқ. Алты жыл бойы салынған құрылыс емес пе, бітудің алдында ғана тұрды. Кушнеров жерді 2011 жылдың 1 ақпанында қайтадан екі жылға «жалға» алды, сөйтіп «Аудиорталықты» көзді ашып-жұмғанша 2012 жылы 19 шілдеде «бітіріп» қояды. Ғимаратты қабылдаған комиссияның шешімінде Николай Кушнеров «Ауди-орталық» кешеніндегі машина жеделжөндеу шеберханасы мен автожуғышты қаламмен сызып тастайды. Яғни, бұл құрылыс бітпеді деген сөз емес пе? О баста құрылыс жобасында көрсетілген нысанның барлығы кешенде болуы керек ғой? Олай болмады, о баста жобаланған жедел-жөндеу шеберханасы мен автожуғышы жоқ кешенді құрамында Қостанай қаласының бас архитекторы Абай Юнусов жəне басқа құзыретті орындардың басшылары бар комиссия жақ ашпай қабылдаған. Комиссияның актісін облыстық Əділет басқармасында тіркейді. Бұл істі кəсіпкер Б.Бопатаеваның арызы бойынша қаржы полициясы тексергенде Н.Кушнеров құжатта «Аудиорталық» кешені деп көрсетілген бұл ғимаратты халықаралық жəне қалааралық автобустарға қызмет көрсететін автовокзал ету ойында болғанын іркілместен айтып салған. Шетел азаматы сонда кімге арқа сүйеп тайраңдайды? Кушнеровтың мақсатына жету жолындағы түлкібұлаң əрекеті əрі қарай жалғасады. «Ауди орталықты» автовокзалға айналдыру ойын жүзеге асыру үшін ол жерде автобус тоқтайтын, айналатын орын болуы керек. Қостанай қаласының сол кездегі əкімі Ғауез Нұрмағанбетов 2013 жылы 6 наурызда №550 қаулы шығарып, мекен-жайы «Карбышев көшесі, 129» болып көрсетілген «Ауди-орталық» кешеніне қызмет ететін 0,5370 гектар жерді Қостанай автовокзалына жалғасып жатқан, яғни маршрутты автобустар тоқтайтын, қалааралық, халықаралық жəне жеңіл көліктер мен таксилер тұратын кіреберіс алаңды шетел азаматы Н.Кушнеровқа 15 жылға жалға береді. Кушнеров ол жерді қоршайды, енді Қостанай автовокзалына келетін автобустардың айналатын жері қусырылады, маршрутты автобустардың тоқтауы, жүрісі қиындайды, таксилер мен жеңіл көліктер көшеге шығарылып тасталады. Қалалық автобустардың соңғы аялдамасы айдалаға ығыстырылады. Қостанай автовокзалының жұмысын қайрақтай етіп ұстап отырған кəсіпкер Ботагөз Бопатаева бұған аңтаң қалады. Оның арызы бойынша бұл мəселені Қазақстан Республикасы Жер ресурстарын басқару агенттігінің Қостанай облысы бойынша аумақтық жер инспекциясы тексеріп, Қостанай қалалық əкімінің бұл қаулысы, яғни шетел азаматына жер учаскесін ұзақ уақытқа жалға беру заңсыз екенін жазып, қаулының күшін жою керектігіне ұйғарым жасады. – Біздің кіріскен себебіміз, Қазақстан Республикасының Жер кодексінде шетел азаматына жер учаскесін ұзақ мерзімге жалға беру туралы бір ауыз сөз айтылмаған. Жер кодексінің 37-бабының 1-тармағында: «1. Жер учаскесiне уақытша өтеулi (қысқа мерзiмдi жəне ұзақ мерзiмдi) жер пайдалану (жалдау) құқығы азаматтарға, мемлекеттiк емес заңды тұлғаларға, сондай-ақ

ТҮЛКІБҰЛАҢ Ќатар тўрєан ќос автовокзал кімдерге ќажет?!

халықаралық ұйымдарға табысталуы мүмкін» деп көрсетілген. Мұндағы «азаматтар» деген сөз Қазақстан Республикасының азаматтары деген ұғым екені айқын. Демек, қала əкімінің Германия азаматы Н.Кушнеровқа жерді 15 жыл мерзімге жалға беруін Жер кодексінің нормаларын бұрмалау деп білдік. Сондықтан №550 қаулысының күшін жою туралы ұйғарым жасадық, – дейді Қостанай облысы бойынша аумақтық жер инспекциясының маманы Əсел Табергенова. Н.Кушнеров Қостанай облысы бойынша аумақтық жер инспекциясының бұл ұйғарымына қарсы сот органдарының төменнен жоғары барлық сатысына берген арыздарының ешқайсысы да қанағаттандырылған жоқ. Іс Қостанай қалалық сотында қаралғанда Қостанай қалалық əкімдігінің өкілі А.Идрисовтың Жер кодексінінің 37-бабының 1-тармағындағы «...жер пайдалану (жалдау) құқығы азаматтарға, мемлекеттiк емес заңды тұлғаларға, сондай-ақ халықаралық ұйымдарға табысталуы мүмкiн» деген сөйлемдегі «азаматтар» сөзі тек Қазақстан Республикасының ғана емес, шетел азаматтарына да қатысты» деген дəлелін қалай түсінуге болады? Қазақстан Республикасының Жер кодексі жалпақ шешей емес, ол тек Қазақстан мемлекетінің, Қазақстан азаматтарының мүддесін қорғайды. Президент сеніп отырған жергілікті атқарушы биліктің Жер кодексі туралы түсінігі осындай болғанда, көрінген көк атты жерге не істемейді? Тықыр таянғанын сезген сол кездегі қала əкімі Ғ. Нұрмағанбетов 2014 жылы 20 ақпанда нақ сол жер учаскесін Н.Кушнеровқа сатады. Жердің бағасы 12 679 537 теңге болады. Тағы бір қызығы, осы қаулының артынша, тіпті бір ай уақыт өтпей, əлгі жердің 12 679 537 теңге ақысын 2015 жылдың 31 желтоқсанына дейін Кушнеровтың бөліп төлеуіне рұқсат етілетін қаулы шығарып береді. Шетел азаматы сатып алған жерінің ақшасын екі жылға жуық уақыт бойы бөліп төлейтіндей, бюджетке қаржы сыймай жатыр ма? «Бақсам бақа екен» дегендей, Қостанай қаласы əкімінің жер учаскесін Кушнеров мырзаға 15 жылға заңсыз жалға беруінің мəнісі, жер учаскесін миллиондап қаржы шығарып, сатып алмай-ақ, салыстырмалы түрде айқанда, салыққа тиын-тебен ғана лақтырып тұруына қолайлы жағдай жасау екені көзі қарақты оқырманға түсінікті болар. Осы тұста шетел азаматына тек қалалық жəне облыс əкімдігінің бірдей емешесінің түсіп кеткенін неге жоруға болады? Оған дəлелді олар қол қойған құжаттың өзі сарнап айтады. Ұлттық стандарттың 2014 жылдың 1 қаңтарынан қолданысқа енуіне байланысты Көлік жəне коммуникация министрлігі автовокзалдарды стандарт талабына сай тіркеуге дайындауды талап етті. Осыған сəйкес кəсіпкер Бопатаева облыс əкімінің бірінші орынбасары Евгений Аманның атына автовокзалдың алаңын қалпына келтіруді сұрап жазған арызын қарауды ол бірнеше рет кейінге ысырады. Ақырында 2014 жылы 20 ақпан күні кəсіпкер автовокзалда жолаушы тасымалындағы жүргізушілер мен автовокзал қызметкерлерінің жалпы жиналысына Қостанай қалалық, облыстық əкімдіктерінің өкілдері, осы іске қатысы бар басқармалар мен ведомстволар басшыларын түгел шақырады. Жиналыс сағат 11-ге белгіленеді. Ал Аман аяқ астынан осы күні осы мəселеге байланысты мəжілісін сағат 9-да өткізеді. Басқармалар мен ведомство басшылары автовокзалда өткен сағат 11-дегі жиналысқа Аман өткізген мəжілістен шығып барады... Жиналыс өтіп жатқан сағаттарда Қостанай қаласының əкімі Ғауез Нұрмағанбетов дау болып жатқан жер учаскесін Кушнеровқа сатып жатты... Түлкібұлаң биліктің тірлігі мұнымен тоқтаған жоқ. Кушнеров 2010 жылы 3 наурызда жеке кəсіпкер ретінде тіркеледі. Ал «Жеке кəсіпкерлік туралы» Қазақстан Республикасының заңы 7-бабының 11-тармағына сəйкес Қазақстан Республикасының азаматтары мен оралмандарды қоспағанда, жеке тұлғаларға жеке кəсіпкерлікті жүзеге асыруға тыйым салынады.

Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға сəйкес Ресей, Беларусь, Қырғызстан, Тəжікстанның біздің елде тұрақты тұратын азаматтарына аталған заңның бұл тармақтарының қатысы жоқ. Демек, бұл төрт мемлекеттен басқа шетел азаматтарына біздің елімізде кəсіпкерлікпен айналысып, пайда табуына бұл заң рұқсат бермейді. Германияның азаматы Кушнеров болса, жоғарыда айтқан 2010 жылдан 2014 жылдың 5 қарашасына дейін жеке кəсіпкерлікпен айналысты. Алатын жерін алды, жеңілдігін көрді. Бопатаеваның заң бұзылғанын көрсетіп шырылдауының арқасында тиісті құзыретті органдар оны жеке кəсіпкерліктен шығарды. Жергілікті атқарушы биліктің, яғни Қостанай облыстық, қалалық əкімдіктерінің сот қаулыларына назар да салмайтыны таңғаларлық жағдай. Жер кодексі 26-бабының 2,3,4-тармақтарында ортақ пайдаланудағы жолдар, елдi мекендердегi ортақ пайдаланудағы аумақтар орналасқан жер учаскелерi жекеменшікке берілмейтіндігі соқырға таяқ ұстатқандай айтылған. Демек, Қостанай автовокзалының жанындағы автобустар мен қалалық маршруттағы автобустар, жеңіл көліктер тоқтайтын алаң жекеменшікке тиесілі болмайтын. Сондықтан шетел азаматы түгілі, Қазақстан азаматының бұл жер учаскесін алуға құқы жоқ еді. Осы орайда Т.Төлебаев басқаратын облыстық аумақтық жер инспекциясы да «сенген қойым сен болсаң...» дегеннің керін келтіріп, өз қызметіне адалдық танытпады. Бопатаеваның арызы бойынша Қостанай қалалық жер қатынастары бөлімі жұмысын кезектен тыс тексергенде Жер кодексінің осы 26-бабы туралы жұмған аузын ашпағаны қалай? Істі қараған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының азаматтық жəне əкімшілік істері жөніндегі қадағалау сот алқасының 2013 жылғы 24 қыркүйектегі қаулысында: «Кушнеров Н. Германияның азаматы ретінде мемлекет меншігіндегі жер учаскесін алуға заңдық құқы жоқ» деп қадап айтылды. Алайда, «тоқпағы мықты киіз қазық жерге кірді», Қостанай қалалық əкімдігі үшінші билік саналатын Жоғарғы Соттың қаулысын құлаққа да ілмеді, өзінің көздегенін істеді де тынды. Сонымен, Жер кодексі айдалада қалды. Демек, бұл облыстық прокуратура жұмысына да сын екені айдан анық. 2013 жылы 28 маусымда сол кездегі Қостанай қаласының əкімі Ғауез Нұрмағанбетов №1369 қаулы шығарып, Германияның азаматы Николай Кушнеровқа «Ауди-орталық» кешенін автовокзал етіп пайдалануды заңдастырып берді. Бұрынғы типтік автовокзалға жалғасқан алаңға салынған жаңа автовокзал халықаралық жəне қалааралық автобустарға қызмет көрсетуді ойластырып отыр. Сонда бұрынғы типтік автовокзал халықаралық жəне қалааралық бағыттарға автобус жіберуге қауқарсыз ба? Қостанай автовокзалы елімізді көп жыл басқарған біртуар азамат Дінмұхаммед Қонаевтың қадағалауымен салынып, 1984 жылы пайдалануға берілген болатын. Мұндай типтік, стандартты автовокзал Қазақстанда екі-ақ қалада – Алматы мен Қостанайда ғана бар. Ғимараттың көлемі 4811,9 шарты метр, жалпы аумағы 4 гектарды алып жатыр. Автовокзалдың іші-сыртын аралаған кісі оның бүгінгі күннің қандай сұранымына да, талабына да жауап беретініне көзі жетер еді. Ғимараттың екі жағы да үш қабатты, жертөлесі тағы бар. Оларда жолаушыларға қажетті қызметтің барлығы да табылады. Күту залы, буфет, шаштараз, жүк қоятын камера, дəретханалар, жолаушыларға арналған жуынатын бөлмелер, ана мен балаға жəне жолаушыларға арналған демалыс бөлмелері, медициналық бекет, кезекшілер бөлмесі, кассалар, жүргізушілерге арналған барлық жағдай жасалған қонақ бөлмелер, шеберхана, спорт, акт залдар, инкассаторларға, полиция қызметкерлеріне арналған жəне автовокзал қызметкерлерінің қызмет бөлмелері

бар. Автовокзалдың мəрмəр тастан салынған баспалдақтары, мəрмəрмен, аллюминий плиталармен қапталған бағаналар мен төбесі, граниттен жасалған сыртқы басқыштар – барлығы ғимараттың сынын да, сырын да сақтаған сапаның салтанатындай көрінеді. Автовокзалда өртке қарсы қалқан мен гараж ғимарат жертөлесінің бір жағын тұтас алып жатыр. – 90-шы жылдары еліміздің күйзелісі кезінде республика Үкіметінің шешімімен жолаушылар тасымалы жəне автомобиль көліктерімен көрсетілетін қызмет саласын жекешелендіру жүрді. 1997 жылы аукцион арқылы осы автовокзалды алған болатынмын. Ол кезде бұл автовокзал жұмыс істемеді десем өтірікші болмаспын, кредиторлық қарызы шаш-етектен еді. Экономика əлсіреп, жұрт күйзеліп тұрған кезде облыс басшылығы автовокзалды жауып, оны базарға айналдыру туралы мəселе де қараған. Патриотизмнен гөрі пайданы ойлаған бастамаға қарсы тұрғанымның өзі кітап боларлық əңгіме, дейді Ботагөз Маханбетқызы. Кəсіпкерге ұжымды ұйымдастырып, автовокзал ғимаратының белшеден батпақ кірін кетіру, жөндеу жұмыстары оңайға түскен жоқ, бақандай бес жылы кетті. Кəсіпкер қазір 103 адамға жұмыс беріп отыр. Автобус бағыттарының 53-і облыс өңіріндегі аудан, қалаларға қатынайды, халықаралық 17 маршрут, облысаралық 10 маршрут бар. Несін жас ырайық, Кеңес Одағы кезінде облыстың түкпір-түкпіріне осы автовокзалдан автобустар қатынайтын. Тəулігіне 10 мың жолаушыға қызмет көрсетілер еді. Ал қазір автовокзалдың қызметі толық қуатында емес. 2014 жылы күніне орта есеппен 125 рейс қатынап, 2000 жолаушыға қызмет көрсетілді. Мерекелерде жолаушылар саны 3000-ға, рейс саны 145-ке жетіп жығылады. Бұған кəсіпкер кінəлі емес екені анық. Облыстағы ішкі көші-қон əлі тоқтаған жоқ. Жыл сайын облыс картасынан бірнеше елді мекен сызылып тасталады. Соған қарамастан «Қостанай автовокзалы» ЖШС 2010-2014 жылдар арасында бюджетке 160 миллион теңгеден астам қаржы салды. Бес миллионға жуық жолаушыға қызмет көрсетті. Облыста Əулиекөл, Федоров, Жітіқара, Сарыкөл аудандарында өзінің филиалдарын ашты. Əулиекөл селосында жаңа автостанса салды. Өткен 2014 жылдың 1 қаңтарынан елімізде автовокзалдардың, автостансалардың жəне жолаушыларға қызмет көрсету пункттері қызметінің ұлттық стандарты енгізілді. Онда автовокзалдың жанындағы алаңға «автовокзалға жалғасып жататын, оның бас жоспарына кіретін қалалық алаң немесе алаңның бөлігі, онда қалалық көліктің аялдама бекеті, жеңіл көліктің жəне автовокзалға қатысы бар жеңіл көліктердің тұрағы ұйымдастырылады» деп анықтама берілген. 2013 жылы қазан айында Көлік жəне коммуникация министрлігінің ұлттық стандарт бойынша автовокзалдарды тіркеу үшін оларға қойған негізгі талаптары 33 тармақтан тұрады. Онда билет кассасынан бастап, WI-FI интернет желісіне дейін қамтылған. Солардың бел ортасында автовокзалдың жанындағы алаң талап етілген. Ал Қостанай автовокзалы салынғанда оның бас жобасына енген алаң қазір жоқ. Ол шетел азаматына сатылды. Автовокзалда алаңнан басқасы түп-түгел, онда интернет желісіне, тіпті заман талабына сəйкес өзінің сайтына дейін бар. Жолаушы үйінде отырып, билет ала алады. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқына жолдаған «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты Жолдауында: «Жол – шын мəнінде өмірдің өзегі, бақуатты тірліктің қайнар көзі. Барлық аймақтар теміржолмен, тас жолмен, əуе жолымен өз ара тығыз байланысуы керек. Аймақтардың өзара байланысын жақсарту елдің ішкі əлеуетін арттырады», дей келіп, көліктік-логистикалық инфрақұрылымын дамытуды тапсырған болатын. Жолаушылар тасымалын жақсарту да Елбасының осы тапсырмасынан тыс қалмайды, ал автовокзал жол

7

инфрақұрылымының төрінен орын алары белгілі. Қостанай автовокзалы заманауи талаптарға толық жауап бере алады. 2009 жылы Қостанай қаласының бас жоспары жасалды. Сол құжатта қазіргі автовокзалға тиесілі алаң жəне «Ауди-орталық» кешені көрсетілген. Ал архитектор мамандар Қостанайға түсетін екінші автовокзалды теміржол вокзалының қасынан салынады деп жоспарлаған. Қазір теміржол вокзалы төңірегі дамып, қаланың үлкен шағын ауданына айналып кетті. Қостанай қаласының бас жоспарын жасаған «Градкомплекс» фирмасының директоры Н.Аужанов Қостанай қаласы əкімдігіне, кəсіпкер Бопатаеваға жазған жауаптарында қаланың бас жоспары бойынша Қостанайда екі автовокзал ғана болуы керектігін көрсетеді. Оның бірі қаланың батыс бөлігіне орналасқан қазіргі автовокзал, Рудный бағытына шығар тұста тұр. Екінші автовокзал қаланың солтүстік шығысында, яғни қаланың екінші шетіндегі теміржол вокзалы жанынан түсуі тиіс, ал үшінші автовокзалдың Қостанайға керегі жоқ екенін шегелеп айтады. Расында, халқының саны əлі 300 мыңға жетпеген Қостанай қаласы үшін үш автовокзал өзін ақтай ма? – Кушнеровтың алаңда тұрған автовокзалы халықаралық жəне қалааралық автобустарға қызмет ететіні белгілі болып отыр. Автовокзал қызметінің табысы жолаушылардың жолақысынан түседі. Облыстың аудандары мен шалғай елді мекендеріне қатынайтын автобустарға билет құны тиын-тебен тұрады. Ал Ресейге, Қазақстанның өзге облыстарына қатынайтын автобустарға билет құны қымбат екені белгілі. Сонда бар табысты солар алады екен де, біз дағарадай автовокзалда отырып, не табамыз? Біздің автовокзал экономикалық тиімсіз болып шыға келеді. Мен нəпақасын осы жерден тауып отырған 103 адамды не істеймін? – дейді кəсіпкер Б.Бопатаева. Міне, облыста Қазақстан Республикасының бірегей заңы – Жер кодексінің, республикалық мемлекеттік құжат Ұлттық стандарт жəне Қостанай қаласы бас жоспарының талаптарына қала, облыс басшылары пысқырып отырған жоқ. – Нарық кезінде барлығы да бəсекеге құрылады. Бұрынғы автовокзалдың қасына тағы бір автовокзал түсті. Яғни бұл жолаушылар тасымалындағы бəсеке. Егер олардың арасында дау туса, оны тек сот шешеді, бұл жерде жергілікті атқарушы билік ештеңе дей алмайды, – дейді облыс əкімінің бірінші орынбасары Евгений Аман. Сонда сол үшін қатарынан екі автовокзал тұрғызу қажет пе? Астананың өзінде (халқы 800 мың) бір-ақ автовокзал емес пе? – Автовокзалдардың, автостанциялардың жəне жолаушыларға қызмет көрсету пункттері қызметінің Ұлттық стандарты жер учаскесі сатылып кеткеннен кейін шықты, ал қаланың бас жоспары жəй арақатысты, салыстырмалы дүние, – дейді Евгений Аман. Енді бұл жерде қадірлі Евгений Иосифович сəл жаңылған сияқты. Ұлттық стандарт 2014 жылдың 1 қаңтарынан енгізілді, ал жер учаскесі 2014 жылдың 20 ақпанында сатылды. «Біз де тойға барғанбыз» дегендей, қанша жамандасақ та, Кеңес Одағы кезінде де стандарт болды. Даудың тақырыбына айналған алаң Қостанай автовокзалының жобасына кіргені де сондықтан. Тек Қостанайдағы ғана емес, кез келген қаладағы əуежайдың, теміржол вокзалының, автовокзалдың көлік қоюға, қаланың маршрутты көліктерінің тоқтауына арналған осындай алаңы бар. Ұлттық стандарт осыларды реттейді, сондықтан ұлттық стандарттың «кешігетін» кезі болған емес. Ал облыс, Қостанай қаласы басшылығы қаланың бас жоспарын арақатысты жай дүниеге санаса, қолына билік тиген əркім ойына келген бағытқа түйе айдайтын болса, осы құжатты жасатарда бюджеттің миллиондаған қаржысын неге төкті? Елбасы шағын жəне орта бизнесті еліміз дамуының бір кепіліне санап отыр. Оның бəсекеге қабілетті болу керектігін айтып келеді. Бірақ бəсеке шынайы болуы керек. Еліміз заңдарының барлығын белден басып, дайын дүниеге килігіп, майлы жіліктің басы менікі деу – бəсеке емес. Ол шағын жəне орта кəсіпкерлікке қысым болуы да мүмкін. – Қостанай автовокзалының жұмысына осы уақытқа дейін жергілікті билік, жолаушылар тарапынан бір де бір ескерту болған емес. Біз аудандарда филиалдарымызды ашып, облыстың шалғай елді мекендеріне жолаушылар тасымалын жақсартуға ұмтылысты бастаған едік. Əулиекөл ауданына өз күшімізбен автостанса салдық. Міне, соңғы бес жыл бойы бас қайғы болып, бизнесімді заңды түрде қорғаудың соңында жүрмін, – дейді Ботагөз Бопатаева. Əділеттік іздеп шырқыраған кəсіпкердің сөзінен шығады, əрісін айтпағанда, соңғы он жылда облыс ішіндегі жолдарды, шалғай аудандардың облыс орталығымен байланысын жақсартуда опырып тасталған ештеңе жоқ. Осы жылдар ішінде Əулиекөлден басқа бір ауданда да автостанса салынбаған. Алыс аудандарға жолаушылар таксимен қатынайды. Салықтың бюджеттің аузынан жырылып түсіп жатқанын былай қойғанда, таксидің жолаушылар қауіпсіздігіне кепілі жоқтығын да ескеретін уақыт жеткелі қашан. Жергілікті атқарушы билік автовокзалға мінгескен тағы бір автовокзалдың пайда болуына себепші болғанша, нарықтық бəсекені осындай ақсап тұрған аудандарға неге бағыттамайды?

Облыс әкімінің бірінші орынбасары Евгений Аман әңгіме арасында «Әрине, этикалық көзқарас тұрғысынан қарағанда дұрыс нәрсе емес», деді. Жергілікті атқарушы биліктің белді өкілі айтқан осы сөздің астарынан әділеттіліктің көз жасы көрінетін секілді. Әділетсіздіктің таразысы баспасын деңіз, оның ар жағында сыбайлас жемқорлық жатпасына не дейсіз? Әлеуметтік саланың әлсіреуіне де, адамдарды ашындыратын да, тіпті айрандай ұйыған бірлікке сына қағатын да әділетсіздік екенін ұмытпайық... ҚОСТАНАЙ.


8

www.egemen.kz

Бұл әңгімені маған «Қарт тергеушінің әңгімелері» атты кітабымның басты кейіпкері Өміртай Мустин ақсақал айтып берген еді. Ішінде бір мысқал ойдан шығарылғаны жоқ, өмірде болған шындық оқиға. «Шәкәрім 1858 жылы Шыңғыстауда дүниеге келеді. Болашақ ұлы ақын Абайдың жеті ағайынды болғаны белгілі. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді сол жетеудің ең үлкені еді. Парасатты, мейірбан, кеңпейіл ағаны Абай айрықша сыйлаған көрінеді. Құдайберді Шәкәрімнің алты жасында қайтыс болады. Бұдан соңғы жерде жетімдік, жоқшылық көрмесе де, әке бауырынан айырылған, қаршадайынан-ақ ерекше зеректігін аңғартқан Шәкәрімді Абай өз қамқорлығына алады,» – деп жазды Мұхтар Мағауин Шәкәрім ақталғаннан кейін, 1988 жылы шыққан оның шығармалар жинағының алғы сөзінде. Ал мына деректі туындыда жастайынан ұлы Абайдың өзінен тәлім-тәрбие алып өскен інісі, халқымыздың данагөй, үлкен ақыны, ойшылы, ғұламасы, Шәкәрім Құдайбердіұлының шырғалаңы мол өмірінің бір сәті ғана баяндалады. Автор. Болат БОДАУБАЙ,

жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Бұл оқиға 1929 жылы болған еді. Ол кезде Өміртай Шыңғыстауда тергеуші болып қызмет атқаратын. Сол уақытта ел ішінде банды пайда болыпты деген қауесет тарап, соларды ұстауға Семейден бес қаруы сақадай сай, отыз адамнан тұратын арнайы жасақ келіп жатқан. Отрядты бастап келген ОГПУ-дің күншығыс бөлімінің бастығы Борисов деген тəжірибелі əскери қызметкер еді. Сол отрядтың кісілері мен ел ішіндегі белсенділер «бандиттермен байланысы болуға тиіс» деген долбармен көп адамдарды шетінен топырлатып ұстап əкеліп, қамай бастағанда, күмəнді кісілерден жауап алу ісіне прокуратурадан рұқсат ала келіп, Өміртайды да жеккен еді. Күдіктілерді тергейтін Өміртайдың кеңсесі – бір ауқатты момын шаруадан уақытша пайдалануға сұрап алған киіз үй-тін. Үстел, орындық жоқ болғандықтан, сандықтардың үстіне көрпе жауып, соны пайдаланатын... Бір күні кешкісін ГПУ-дің екі солдаты ұзын бойлы, сұлу мүсінді, ақ құба өңді, сақалы кеудесін жапқан қарияны алдарына салып айдап əкелді. Өміртай ол кісінің келісті кескін-кейпіне, парасаты мол ойлы жанарына, нұрлы жүзіне назар салып қараған бойда-ақ тегін адам емес екенін бірден ұққан-ды. Тергеушімін деп кергімей, отырған орнынан атып тұрып, жасы кіші адамға лайық əдеппен: – Ассалаумағалайкүм, ақсақал, – деп алдымен өзі сəлем берген. Бейтаныс қария: – Əликүмсалам, – деп қысқа ғана жауап қатты да, басқа ешқандай сөз айтпай, əліптің артын баққандай болып, томсырайған қалпында тұрып қалды. Мұның: –Таныс болайық. Мен осындағы тергеушімін. Аты-жөнім – Мұстаұлы Өміртай. Өзіңіз кім боласыз, ақсақал? – деген сұрағына: – Құдайбердіұлы Шəкəріммін, – деді қария. Өміртай да ішінен дəл сол кісі болар-ау деп жобалап, болжап тұрған еді. Осыдан бірер күн бұрын ГПУ-дің адамдары мен ел іші белсенділерінің: «Бандылардың əйгілі Шəкəрім қажымен байланысы бар деседі. Сол сөздің рас болуы мүмкін. Əйтпесе, жасы жетпістен асқан адам кісікиік сияқтанып, елсіз тауда жалғыз жата ма?» – деген сөздерін құлағы шалған. Кеше ГПУ-дің бір қызметкері: «Шəкəрімді алып келуге адам жіберіп едік, таудағы үйінен таба алмай қайтты», – деп сөз арасында тағы бір хабардың ұштығын шығарған. Өміртайдың өзі де Шəкəрім қажының атына бала жасынан қанық еді. Оның шығарған өлең-дастандарының қайсыбірін оқығаны да бар-тұғын. Арқадағы атақты Құнанбай əулетінен шыққан, бала жасынан бастап-ақ Абайдың өзінен тікелей тəлім-тəрбие, дəріс алған Шəкəрім ақынды бүкіл ел-жұрт жақсы білетін-ді. Абайдың жазғандары сияқты Шəкəрімнің де шығарған өлеңдері мен дастандары ел ішіне кең тараған-ды. Сыртынан атағын көп естіп, «өзін де бір көрер ме еді, шіркін» деп ойлаған сұңғыла қария мынадай мезгілсіз апақ-сапақта қарулары шошайған екі сарбаздың айдауына түсіп, қолайсыз жағдайда алдына келіп қалғанынан Өміртайдың өзі қысылып, ыңғайсызданғандай күй кешті. Киіз үйдің ішіндегі үстінде жетілік шам жанып тұрған, бетінің тақтайы теп-тегіс үлкен сандық үстелдің орнына жүретін де, соның екі жағына бір-біріне қарсы қойылған кішірек екі сандық орындықтардың қызметін атқаратын. Төр жақтағы беті қаңылтыр əшекеймен өрнектелген шағындау сандық-орындықтың үстіне əдемі қызыл көрпеше төрт бүктеліп төселген еді де, есік жақтағы аласалау екінші сандықша үстіне ескілеу құрақ көрпеше тастала салған-ды. Əдетте Өміртай өзі төрге отырып, жауап беретін адамды қарсысындағы кішілеу сандықтың үстіне отырғызатын. Үстелсандық үстінде протокол жазуға арналған қағаз бен қалам жататын. Өздері айдап əкелген адамнан тергеуші жауап алып жатқанда, екі сарбаз киіз үйдің есігінің екі босағасында күзетшілердің міндетін атқарып, қақшиып тұратын. ГПУ басшылары орнатып қойған осы тəртіп өзіне оншалықты ұнамаса да, Өміртай: «Е, мейлі», деп, қарсылық білдірмей, көне салған. Бірте-бірте осы жай күнделікті дағдылы нəрсеге айналып, еті өліп, үйреніп кеткен еді. Шəкəрімді айдап əкелген екі сарбаздың едірейген мұрты бар, жасамыстау жирен сарысы: – Чего встал? Проходи, старик, – деп келе жатыр еді, Өміртай оған жалт қарап, қолын көтеріп, «тыйыл» дегендей белгі қылды. Содан соң қарияға: – Төрлетіңіз, ақсақал, – деп қошемет құрмет көрсетіп, əдеттегі өзінің отыратын орнына, жоғары шығуын өтінді. Бірақ сұңғыла қария басқа бастықтардай əкіреңдеген мінезі жоқ, мына инабатты қазақ жігітінің өзінен ыңғайсызданып, ұялыңқырап тұрған халін, жасамыстау сарбаздың дөрекілеу сөзіне кіржің ете қалғанын түгел байқап, мұндағы бар жағдайды қапысыз ұғып тұр екен. Төрге өтпестен, төменіректегі аласа сандыққа отырды да: – Рахмет, қарағым. Үйреншікті орныңа отырып, қоятын сұрақтарыңды қоя бер. Жауап беруге мен дайын, – деп үй ішіндегі бір сəттік қолайсыз халден Өміртайды өзі құтқарып, сөзімен демеп жіберді. Өздері тау арасынан екі күн қатарынан барып жүріп ұстап əкелген, жүріс-тұрысы түсініксіз, жұмбақ, кесек тұлғалы, күдікті, тағы шалды көргенде, тергеушінің əдеттегіден тыс мінез танытып, неге сонша абыржып, əбігерге түскеніне екі сарбаз түсінбей, таңғалысып, бір-біріне қарасқан еді. Өміртай олардың əдеттегідей есік көзінде қақшиып тұруын да қалаған жоқ. – Əзірге боссыздар. Далаға барып, шылым тартып жүре тұрыңдар. Керек кезінде шақырамын, – деп екеуін сыртқа шығарып, қоя берді. – Ал, ақсақал, айып етпеңіз, қызмет бабы осылай, – деді Өміртай осыдан кейін сөз бастап. – Қазір ел іші тыныш емес. Банды деген бəле шығып, соны ұстауға арнайы жасақ келіп жатқанын естіген боларсыз. Сондықтан қазір əйтеуір, осы кісі бір нəрсе біледі-ау дегендердің барлығын осында əкеліп, тексеріс жасап, сұрау салып жатқан жай бар. Шамасы, сол

ретпен сізді де бір нəрсе біле ме деп алдырған ғой. – Жағдайды түсіндірсе сол жерде-ақ білетін, білмейтінімізді айтар едік қой. Бандыны іздеген адам жұрттың бəрін дүрліктіріп, аудан орталығына əкеліп, топырлатып қамамай, тау-тасты кезіп, із шалып, қашып жүрген жерлерінен қуалап неге ұстамайды, – деді қария. – Ол уəжіңіз дұрыс, – деді Өміртай. – Бірақ жасақ ең болмаса бандының қайда жатқанын шамалап болса да білмей тұрып, беталды қайда барады? – Менен де білгілерің келгені сол болса, айтатұғын түгім жоқ. Бандыдан да, ел ішінің өзге əңгімелерінен де хабарсызбын. Қартайғанда ауыл үйдің дау-дамай, тартыс-таласынан бойымды əдейі аулақ салып, ешкімге зиян-залалымды тигізбей, тау ішінде шығарма жазып, тыныш жатқан жайым бар, – деді қария.

АНА Ы М А З РАН Ы П ЗА дəптеріне түсіріп алған. Солардың ішінде жапан түзде жалғыз жатып өлең жазатын қарияның өз жағдайын шыншылдықпен баяндайтын: «Еш адамды жолатпай қасыма да, От пен су, өзім жүрем асыма да. Елсізде жалғыз жатып жазу жазам, Қарамай тақап қалған жасыма да», – деген шумақ бар болатын. Шəкəрімнің гауһардай жайнаған, мөлдіреген сұлу поэзиясы Өміртайды еріксіз баурап, сиқырлап, табындырып, тəнті еткен. Қарияның өзі айтқандай, бүкіл ішкі жан сарайы, нені көксеп, нені армандайтыны, халқына кандай өсиет, тілек айтатыны өлеңжырларынан ап-айқын көрініп тұрған-ды. Сонымен бірге Өміртай айдалада, елден-жұрттан жырақтап жалғыз жатса да бəрібір ағайын-жұрттың, кеңес үкіметінің арасында белсенді болып атқа мініп жүрген кейбір көкірегі топас жандардың жапқан жаласы мен гу-гу өсегінен құтыла алмаған ары таза

ШƏКƏРІМ ЌАЖЫ. ТЕРГЕУШІ ҐМІРТАЙ. ЖƏНЕ... ОГПУ ҐКІЛІ БОРИСОВ – Ауыл белсенділерінің ішінде сіздің сол елден жырақ жалғыз жүргеніңізді əртүрлі саққа жүгіртіп, өсекке таңып, күмəн келтіретіндер де бар көрінеді. Қарияның қабағы түйіліп, жүзінен реніш пен шаршағандықтың, қажығандықтың белгісі аңғарылды. – Кімнің аузына қақпақ болып, кімді түзегендей жайым бар менің, – деді сонан соң таусыла сөйлеп. – Осы елдің ішінде ешкімнің ала жібін аттамай, тып-тыныш жүрген адамның өзіне де сыртынан соқтығып, жала жауып, ғайбаттамаса ішкен асы бойына тарамайтындардың болғаны ғой. – Сізді сыртыңыздан Меккеге барған қажы дейді. Кеңеске қарсы үгіт-насихат жүргізіп, дінді уағыздайды деп жамандайды. – Меккеге барғаным рас. Жалғыз Меккеге емес, Стамболға да барғанмын. Ондағы мақсатым қажы атану емес, халқымыздың тарихына байланысты ескілікті шежірелер жазылған кітаптар іздеп, соларға үңілу болатын. Ал енді менің көпшілікке қандай үгітнасихат айтатынымды осы уақытқа дейінгі жазған өлең-жырларымнан, шығармаларымнан өзіңіз-ақ оқып-білуіңізге, көзіңізді жеткізуіңізге болады. – Сіз Құранды қазақшаға аударып жүр деп естіп едік. Бітіре алдыңыз ба? Дінді уағыздамаса, құранды қазақшаға аударып несі бар деп кінəлаушылар да жоқ емес сыртыңыздан. – Олар түсінбей айтады, – деді Шəкəрім. – Құран жалғыз дін кітабы емес. Бүкіл шығыс халықтарының тарихы мен мəдениеті үшін маңызы өлшеусіз шығарма. Ол дүние жүзі елдерінің көп тіліне баяғыда аударылған. Мұсылман дініне ешқандай қатысы жоқ, христиан дініндегі Русияның, өзге де халықтардың тіліне тіпті бір емес, бірнеше аударылған мысалдары бар. Сондықтан мен де Құранды шамам келгенше қазақша сөйлетпек болғаным рас. Көп уақыт, еңбек жұмсап, біраз жерін аударып та қойған едім. Ана жылы Қытайға қашқан ақтың бандысы ауылымның үстінен өткенде, зорлық жасап көп қағазымды аударып-төңкерген. Жазған біраз шығармаларымды алып кетті. Сөйтіп, ол еңбегімнен көз жазып қалдым, – деп күрсінді. – Үкімет қағаз беріп, жағдай жасаса Құранды қазақ тіліне аударар ма едіңіз? – Шашты қырау басты. Бастан ақыл қашты. Жас жетпістен асты, – деді Шəкəрім тұнжырап. – Ендігі қалған аз ғұмырымда қазақтың мəдениетті ел болуын тілеп, оңашада ой қорытудан, көңілдегі біраз нəрсені қағазға түсіруден басқа қолымнан еш нəрсе келе қоймас. – Ендеше, осыған байланысты тағы бір сұрақ қойғым келіп отыр. Соңғы кезде не жазып жүргеніңізді айтпайсыз ба? – «Айсұлудың ақ тасы» деген дастан жазып жатырмын, – деді Шəкəрім еңсесін көтеріп тіктеліп отырып, ажарлана сөйлеп. – Ол шығармаңыздың мазмұны не жайында? – деген Өміртайдың сұрағына қария сонда Кіші жүздің ішіндегі тоқал арғын руының тарихын бастанаяқ, егжей-тегжейлі толық баяндап берген-тұғын. Шəкəрімнің айтқан əңгімесіне қызыққан Өміртай ол дастанды оқып шығуға бола ма деп сұраған. Сөйтіп, Шəкеңнің өзінің рұқсатымен əлі аяғына дейін жазылып бітпеген Айсұлу мен Нартайлақ жөніндегі дастанды жай ғана оқып қоймай, түгел көшіріп жазып алған-ды. Сонымен бірге ақынның өмір, өнер туралы, жақсылық пен жамандық, махаббат, ар тазалығы, адалдық жөніндегі бірқатар өлеңдерін, Шығыс ақындарының ізімен өзінше жырлаған «ЛəйліМəжнүн» дастанын да оқып шығып, кей жерлерін

ақ жүректі қарияның жан күйзелістерін де барынша айқын сезінгендей болған еді. Оның: «Адамдық борыш ар үшін, Барша адамзат қамы үшін. Серт бергем еңбек етем деп, Алдағы атар таң үшін», – деп өз өмірінің мақсатын əйгілеген немесе: «Іздеген ғашық болып бес нəрсем бар, Берейін атын атап ұқсаңыздар: Махаббат, ғаделет пен таза жүрек, Бостандық, терең ғылым, – міне, осылар», – деп өз жүрегінің бар сырын, имандай шынын жарқырата жайып салған өлеңдері Өміртайдың да көкірегінде тасқа басқандай жатталып қалған-ды. Сол кезде Мəскеуде Сталиннің өзі бастап, Қазақстанда қаһарынан қар жауып, бет қаратпай тұрған Голощекин қостап, тап жаулары дегенді аямастан түп-тамырымен жою керек, оларға ешқандай жанашырлық пен рақымшылық болмасын деген ұранның гулеп тұрған шағы-тын. Мінеки, осы тұста Шəкəрімге тағылып жүрген ауыр айыптың жəне бірі – оның шыққан тегінің жалаңаяқ кедей емес, ірі, шонжар, бай тұқымы болғандығы еді. Сондықтан да болар, «Шəкəрімді аудан орталығына ұстап əкеліп, қамапты», дегенді естігенде, аудандағы беделді, басшы қызметте жүрген пысықай қазақ жігіттері – аудандық партия комитетінің хатшысы мен аудандық атқару комитетінің төрағасы Өміртайға: «Сол кісіні бізге ретін тауып, сыртынан болса да көрсетіңізші», – дегені болмаса, «қамаудан тезірек босатайық» немесе «сол кісімен əңгімелесіп бірге отырайық» деген сияқты ниет пиғылдың ұшқынын да аңғартқан жоқ. «Қамауға, тергеуге алса – ГПУ-дің жұмысы, біздің онда не шаруамыз бар. Бəле-жаласы өзімізге жұғып кетпесе болғаны», деген сияқты ішкі есептері айтпаса да белгілі болып тұрған еді. Бандыларды ұстауға тікелей басшылық жасауға жіберілген ОГПУ-дің үлкен өкілі Борисовпен Шəкəрім жайында Өміртай бірнеше мəрте өзі сөйлескен. – Бұл кісінің айып-кінəсі жоқ екен, қоя берейік, – деп алғашқы күні-ақ айтқан ұсынысын Борисов «мұныңыз ешқандай негізсіз асығыс байлам» деп тыңдағысы да келмеген еді. – «Шыққан тегі – жуан тап. Айдалада жұрттан бөлініп жалғыз жатады. Сондықтан бандиттермен байланысы болуы мүмкін» деген сияқты біреулердің сырттан тон пішіп айта салған долбары болмаса, мойнына қоятын басқа ешқандай дəлеліміз жоқ, – деген Өміртай. Борисов сонда мұның бетіне жалт қарап: – Сіз бен біздің қазіргі басты міндетіміз – кішкентай болса да күдік туғызатын адамдардың барлығын ақтап жіберуге асықпай қоя тұрып, мұқият тексеруден өткізу. Онсыз қырдағы қашып жүрген бандиттерді ұстай алмайтынымыз былай тұрсын, көз алдымызда, иегіміздің астында жаулық жасап жүрген адамдарды да аңғармай қалуымыз əбден мүмкін. Ал енді мына өзіңіз кінəсі жоқ деп отырған Шəкəрімге келетін болсақ, бір кезде оның Алашорда сотының төрағасы болғанының өзі де қазіргідей тап жауларымен күрес шиеленісіп тұрған кезде біраз күн қамау мен тергеуде ұстамақ түгілі соттатып жіберуге де жетерлік, – деген еді. Өміртай бұл пікірмен келіспейтінін білдіріп: – Оның бəрі көп жыл бұрынғы, өткендегі іс, əрі... – деп майдалап сөз бастап келе жатыр еді, Борисов алақанын көтеріп, «тоқтай тұр» дегендей ишарат қылып, сөз желісін қайтадан өзі жалғап əкеткен. – Келісемін, баяғыдағы іс. Алашордашылардың өткендегі қателіктеріне өкімет пен партия да кешірім еткен. Алайда, мұның өзі арқаны тым кеңге салып, оларды бақылаудан мүлде тыс қалдыру қажет деген сөз емес қой. Сондықтан, сізге берер кеңесім:

27 мамыр 2015 жыл қамауда отырған адамдардың ішінен Шəкəрімді білетіндері бар болса асықпай сөйлесіп, сыр тартып көріңіз. Қазақтар, əлгі, қалай деуші еді... «жел тұрмаса шөптің басы қимылдамайды» демейтін бе еді? Ал біздің орыстар: «қасқырды қанша асырасаң да орманға қарап ұлиды» дейтін. Иə... Сондықтан тексеріңіз. Асықпай, дұрыстап тексеріңіз, – деп кесіп айтып, бұл жөніндегі əңгімені енді одан əрі жалғастыруды қажет деп санамайтынын аңғартқан. Осыдан соң Өміртай Шəкəрімнің қолжазбаларын алдырып, оқып шығып, қамауда отырған Шəкəрімді таниды-ау деген адамдардың біразымен сөйлесіп, ақынның кінəсіздігіне, ар тазалығына, жан тазалығына сенімі одан əрі бекіген соң, айтатын сөздерін алдын ала жүйелеп, ойланып алып, Борисовке қайта келген. – Сіздің ақыл-кеңесіңізге толық қосылып, құп алып, қамауда отырған адамдардың ішінен Шəкəрімді білетіндерімен сөйлестім, – деді ол. – Бəрі де қажыны адал, əділ адам, жарлы-жақыбайды жақтайды, кеңес өкіметіне жаны ашиды дегеннен басқаны айтпады. Содан соң көзімді анық жеткізейін деп, біраз қосымша материалдарды зерттеуіме тура келді. Қандай істе болмасын қызметкерлердің айтқанды жай ғана орындап қоймай, өз беттерінше құлшыныс пен ынта-жігер танытқандарын қатты ұнататын Борисов: – Ол қандай материалдар? – деп құлақ түріп, елең етті. – Шəкəрімнің өзі де, білетін адамдар да ол кісінің оңаша жатып, жазу еңбегімен шұғылданатынын айтқан еді. Мен ол кісінің бұрынғы жəне кейінгі жазғандарын алдырып, қарап, оқып шықтым. – Иə, сонымен не аңғардыңыз? Не туралы жазады екен? – деп Борисов шынымен қызыққан шырай танытты. Өміртай Шəкəрім шығармаларының негізгі мазмұнына сипаттама бере келіп, əсіресе, оның қалың көпшілікті, кейінгі жастарды адамгершілікке, адалдыққа, татулықка, еңбексүйгіштікке, өнербілімге үндейтін өлеңдеріне кеңірек тоқталды. Жəне ол кісінің қағазға түсірген дүниелерінің бəрі – жүрегін жарып шыққан таза сыры, оқыған адамды еріксіз баурайды, ойландырады, айтып отырғандарының бір мысқал да жалғаны жоқтығына еріксіз сендіреді дегенді баса айтты. – Адамдар жақсы тұрмыс кұрып, тату тұру үшін адал еңбек етуге, жүрегін, ары мен ақылын таза сақтауға тиіс деп үгіттейді. Жастарды орыс халқының, өзге де халықтардың өнер-білімін үйренуге, Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Толстой сияқты жазушыларын оқып білуге шақырады. Өзін Толстойдың жолын қуған шəкіртімін деп санайды. Пушкиннің «Дубровскийін» қазақшаға өлеңмен аударыпты... Бірнеше мəрте сөйлесіп, əртүрлі сұрақтар қойып, жауап алғандағы хаттамалары мен біраз шығармалары мына папканың ішінде. Танысамын, оқып, аударып бер десеңіз мен дайынмын, – деді Өміртай. – Сонымен шығаратын қорытындың, ұсынысың қандай? – деген сұраққа: – Бандылардың бүлігіне бұл кісінің ешқандай қатысы жоқ деп білемін. Өйткені, күш көрсету, зорлық атаулыға жаны қас. Елді түзететін сөз болмаса, бұзатын сөз бұл кісіден шықпайтынына сенуге болады, – деп Өміртай пікірін тұжырымдады. – Так... Так... – деп Борисов ойланып қалды. – Жарайды, папканы маған қалдырып кет, – деді сонан соң. Ертесіне кешкісін Өміртайды Борисовтың өзі шақыртқан-ды. – Сіздің уақытыңызды алмайын деп, тіл білетін басқа адамды қасыма алып отырып, папкадағы материалдармен танысып шықтым, – деп мұның жүзіне күлімдей, барлай қараған. – Сіздің пікіріңізге қосылуға болатын сияқты. Саяси көзқарастарына қарағанда, ағартушы демократтарға, либералдарға жақындау ма деймін. Маған, əсіресе, əлгі «танбаймын, шəкіртімін Толстойдың» деген өлеңі ұнады. Иə, сонда ғой: «Мың сопыны Толстойдың тырнағына алмаймын» – дейтіні... Жақсы айтқан, – деп басын изеп, сəл отырды да: – Иə, өмірде кейде күтпеген жайлар болады. Мəселен, кім ойлайды: алыстағы ұшы қиырсыз қазақ жерінде, жабайы... кешіріңіз, оқымаған жұрттың арасында өзгелерден Толстойды қорғап, адвокат болатын, басқаларға оның қадір-қасиетін ұқтырып өлең жазатын адам тұрады дегенді... Иə... қызық... – деп сəл отырды да, – айтпақшы, босатуыңызға болады, – деп сөзін келте қайырды. Өміртай мəселе бұлай тез шешілер деп күтпеген еді. Енді тағы біреулер жоқты-барды шатпақтап, əлденені бықсытып, Борисовтың көңіл-күйін өзгертіп, бұзып қоймай тұрып, «елім» деп оңашада зар илегенмен, сөзінің бағасын жұрты əлі түсініп болмаған қадірлі қарияны қамаудан тезірек босатып жіберуге асыққан еді. Аудан орталығындағы ең үлкен үй – жаңадан салынған клубтың сыйымды залында өне бойы далада жүріп, еркін тыныстауға дағдыланған алпысқа жуық ел адамы қайраңда қалған балықтай болып, қапырық ыстыққа шыдай алмай, еркін тыныстауға ауа жетпей, пысынап, терлеп, мазалары болмай, өздерінің осындай пұшайман халіне амалсыз көніп, қамауда жатқан-ды. Өміртай күзетшіге есікті ашқызғанда, іштегілер елең етіп, үмітпен сыртқа көз тіккен. – Бұл кім? – Тағы біреуді əкелді ме? – Ту-у, бар болғыр, есік осылай біршама ашық тұрсыншы, – деген дауыстар естілген. – Шəкəрім ақсақал, сыртқа шығыңыз. Сіз босадыңыз, – деді Өміртай іштегілерге естірте дауыстап. – Сүйінші! Қажы босады! – Өй, айналайын, тілеуіңді берсін! – Бүгінгі түн қажы босаған Қыдыр түні болды, – деп қуанған дауыстар естілді іштен... Сол оқиғадан кейін екі жыл өткенде Өміртай ойламаған жерден Шəкəрімнің жаманатқа ұшырап, қаза болған хабарын естігенде, қатты күйзелген. Тағы да баяғыдай: «Бандылармен байланысы бар екен. Милициямен атысқанда оқ тиіп өліпті», – деген сияқты өзі алыста жүріп естіген қаңқу сөздерге зəредей де сенген жоқ. Бір кездерде, апақ-сапақта, қараңғы кеште, киіз үйде шам жарығымен алғаш рет жүзін көріп танысқан қадірлі ақын өзінің сөздерімен, шығармаларымен, өзгелерге ұқсамайтын бірегей болмыс-бітімімен кеудесінде мəңгі өшпейтін жарық сəуле қалдырып кеткендей еді. «Не де болса зұлымдықпен жасалған қиянат бұл. Шəкəрім кісіге каратып мылтық атпақ түгіл, зəредей жамандық істеуге баратын адам емес-ті. Қасиетті ақынға қастандық істеген қара ниет жандарға лағнет жаусын, қашанға барар дейсің, ашылар... Ашылар оның да сыры бір күні...» – деп ойлаған Өміртай...

 Редакцияға хат

МЕН – МАЙДАНГЕР ҚЫЗЫМЫН Құрметті редакция! Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығына байланысты мен майдангер əкем Сафа Шалманұлын еске алып көбірек толғанатынды шығардым. Ол 1917 жылы Тайпақ ауданының Жыланды ауылында дүниеге келген. Орта дəулеті бар ол колхоздастыру жылдары кезінде Ресейге күшпен аударылған. Үш кластық білімі бар екенін білетінбіз. Əкеміз қазақ жəне орыс тілдеріндегі əдебиеттерді, тіпті, шетелдің классикалық кітаптарын оқуға ден қоюшы еді. Араласып жүрген достары оны ақын əрі жазушы деп санайтын.

Мен əкемнің соғысқа қатысқан майдангер екенін əркез мақтан тұтушы едім. Ол Курск иінінде болған шайқастарға қатысып, Белоруссияны жаудан азат етушілердің бірі болды. Əкеміз Жеңіс күнін Кенигсбергте қарсы алғанын айтып отырушы еді. Алайда, елге 1946 жылы ғана оралады. Оған соғыста көрсеткен батыл іс-қимылдары үшін «Қызыл Жұлдыз» ордені жəне «Ерлігі үшін» медалі берілген. Танк əскерлерінің гвардия сержанты шенінде елге келген əкем 1972 жылы дүние салды. Оның Бекбау Сафаның соғыс кезінде өзінің құрбылас досы арқылы Нақия деген қызбен хат жазысып тұрғаны да бізге кейіннен жақсы мəлім болып еді. Ол Шығыс Қазақстан өңірінде тұрған екен. Жасы 17-де ғана болса керек. Кім біледі, мүмкін бүл əйел əлі тірі болуы да мүмкін ғой. Əкем мен Нақия қыздың арасындағы айтыс-толғау осы күнге дейін сақталған. Ол Нақияны көрмеген. Тек оған таза мөлдір сезімін сырттай хатпен жолдап отырған. Оның өлеңдері мен айтыстарын, Нақиямен жазысқан өлеңхаттарын əкем дүние салғаннан кейін дос-жарандары мен туыстары таратып алып кеткен еді. Алайда, біраз жыл өткен соң оны өз отбасымыздың архивіне қайтарып алудың сəті түсті. Соғыстан кейін Сафа Шалманұлы Ворошилов атындағы зауыттың қосалқы шаруашылығында жұмыс істеді. Жеңістің 70 жылдығы тұсында майдангер əкемнің рухы жиі мазалай берген соң қолыма қалам алып, өзімді толғандырған жайттарды өздеріңізге жолдап отырмын, құрметті редакция! Егер осы перзенттік тілегім, «Егеменнің» бетінен жарық көретін болса, оған ризашылығым шексіз болмақ. Ағиба САФАҚЫЗЫ.

ОРАЛ.


27 мамыр

ГЕ ӨНЕКТЕРІ Е ӨРН

2015 жыл

Атақты Тоқаң, Тоқаш аға Бердияров Оңтүстік Қазақстан облысындағы Сарыағаш ауданының Келес өңіріндегі Ұшқын ауылында өмірге келген. Азан шақырып қойылған аты Торқысбай екен. Кішкентайынан қиыншылықты көп көрген. Бес жасынан Ташкенттегі балалар үйінде тəрбиеленеді. Сонда жүргенде тəтті бауырсақты ерекше сүйсініп жейтін баланы маңайындағы қыздар Тоқаш деп атап кеткен көрінеді. Осылайша, бұл есім оның өмір бойғы бойтұмар серігіне айналған. Туған еліне қайта оралған ол 13 жасынан ұжымдық шаруашылық жұмыстарына ара-

еді. Одан көп үміт күтетін, жақсы жазылған өлеңдеріне қуанатын едім. Ал жоғарыда аталған поэмасын оқығанымда оған қарным ашып сала берді. Біріншіден, бұл поэмада желілі сюжет, тартымды оқиға жоқ. Екіншіден, ақындық алғыр шабытпен берілген сурет жоқ, көркемдігі күңгірт, бояуының реңі жоқ. Осы поэмадан: «Нажағаймен қамшылап қуып еді, Жіберді бұлт көз жасын сорғалатып». Немесе: «Америка банкирі кебін киген Дей қалса егер: «Солдат бол!» Тоқта, саспа, Ойла, фриц, біз құйған темір мимен», – (астын мен сыздым) дегендерді алайық. Бұлт жайын сөз еткенде мынадай бір нəрсе еске түседі. Осыдан жиырма шақты жыл бұрын жазылған бір роман «Бұлт бошалап аспанға шықты...» деп басталатын еді. Кейіннен жазушының

«Бозторғай», «Күндер, күндер, күндерім», «Ескі паровоз», «Жаңа дала», «Сөнбейтін оттар», «Есік алды көк терек», «Біржан сал», «Шынар» атты тамаша поэзиялық жəне «Жастық кешуі», «Солдат сыры», «Фарида» атты прозалық туындыларын, ұзын саны отыздан астам кітабын ұсынды. Əдеби көркем туындылары сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, қалың жұртшылыққа кеңінен танылды. Оның есімі төл əдебиетіміздің бай тарихы мен алтын қорына еніп, халқымыздың мəдени мұрасын молықтыра түсті. Көптеген шығармалары КСРО халықтарының тілдеріне аударылды. Тоқаш Бердияров ақиық ақын Мұқағали Мақатаевпен айырылмас тай айнымас дос болған. Шайырдың шəкірттері Аманхан Əлімов пен Есенғали Раушанов Тоқаңның өлең өнерінің көп қыр-

Кґрегенділік

Мўхтар Əуезов Тоќаш Бердияровты дау-дамайдан ќалай арашалап ќалды?

Əбдісаттар ƏЛІП,

Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

ласып, мақташылар бригадасының табель жүргізушісі болып істейді. Кейіннен Бесқұбыр ауылдық кеңесінің хатшысы қызметін атқарады. Ел басына ауыр күн туған сұрапыл соғыс жылдары 17 жасар бозбала өзі сұранып майданға аттанады. IV Украина майданында қатыгез жаумен шайқасады. Екінші дəрежелі Отан соғысы орденімен жəне «Ерлігі үшін», «Сталинградты азат еткені үшін», «Праганы азат еткені үшін», «Берлинді алғаны үшін» медальдарымен марапатталған. Сол бір жылдарда оның кеңес жауынгерлерінің ерен ерлігін жырлаған өлеңдері алғаш рет жарық көреді. Соғыс аяқталғаннан кейін де əскер қатарында қалып, бес жыл Қызыл Тулы Балтық əскери-теңіз флотынында теңізші болып қызмет атқарады. 1950 жылы бейбіт елге оралған ол Алматыдағы көркемсурет училищесінде оқиды. Алайда, оқуын аяқтамайды. Өлең жазуға бет бұрады. Сөйтіп, баспасөз беттерінде туындылары жиі жариялана бастайды. Тоқаш Бердияровтың «Шалқы, теңіз» атты тұңғыш жыр жинағы 1952 жылы жарық көрген. 19581962 жылдары республикалық «Қазақ əдебиеті» жəне «Лениншіл жас» газеттерінде қызмет істейді. Содан соң еркін шығармашылық жұмыспен айналысады. Оқырман қауымға енді ғана таныла бастаған жас ақынның «Мен өмір сүремін» атты поэмасы кезінде сын тезіне ұшырайды. Белгілі ғалым, Кеңес Одағының Батыры Мəлік Ғабдуллин баспасөз бетінде Əбділда Тəжібаев, Хамит Ерғалиев, Тайыр Жароков, Дихан Əбілов, Жұмағали Саин секілді ақындардың шығармашылығын сөз ете келе Тоқаш Бердияровтың өлеңдерін сынаған «Мұхтар Əуезовке хат» атты мақала жазады: «Енді соңғы кездегі қазақ поэзиясына енген жаңалықтар жөнінде бір-екі сөз айта кетейін. Қазақтың өлең құрылысына, түріне, сөз образына енген жаңалықтар көпақ. Соның бірқатары орынды, оқушы жұртшылыққа ұнамды түрде енгізілгенін байқау қиын емес. Сонымен қатар, «бүйректен си рақ шығарып» деген секілді ретпен келген жаңалықтар да бар. Өлеңнің ұйқасы, ырғағы, екпіні, буыны дегендер мұндай «жаңалықтарда» ескерілмейтін секілді. Сондықтан да, ондай өлеңдерді қарапайым адамның түсініп оқуы өте қиынға соғады. Мысалы, Тоқаш Бердияровтың «Мен өмір сүремін» деген поэмасын алайық («Əдебиет жəне искусство» журналы, 1955 жылғы тамыз айы, №8). Тоқаштың газет-журналдарға шыққан талай өлеңін оқығаным бар

осы сөздері күлкіге, анекдотқа айналып кетіп еді. Мұны еске салып отырған себебім, Тоқаштың да бұлт жөніндегі теңеуі, жасаған метафорасы көңілге қонбайтын, нашар сияқты. Ал ақынның «біз құйған темір мимен» дегенін тіпті түсінбедім, – деп түңіліпті. Өзінің шығармалары жөніндегі осындай көзқарастарға төзбеген Тоқаш Бердияров Мұхтар Əуезовке хат жазуға мəжбүр болған. Бұл хатқа түсіністікпен қараған заңғар жазушы оны бұл орынсыз дау-дамайдан арашалап қалады. Мұхаңның «Қазақ əдебиеті» газетінде 1955 жылы 11 қарашада жарық көрген «Мəлік Ғабдуллинге жауап хат» атты мақаласы аталмыш басылымда сол жылғы 28 қыркүйекте жарияланған ғалым, қай раткердің мақаласына жауап ретінде жазылған. Онда қазақ поэзиясының жай-күйі мен өсу ересі, ақындардың шығармашылық ерекшеліктері туралы теориялық ой-толғамдар талғампаз сыншығалымның көзімен сараланып, ақындар ізденістерінде жаңалықты өрнектер əлі де жетіспей, кемшін түсіп отырғаны айтылады. «...Жəне, Мəлік, Сіз жеке жолдарын сынағанмен, əңгіме желісін де қабылдамағаныңызбен, мен өзім тың табыс деп жас Тоқаштың жаңа поэмасы «Мен өмір сүремінді» айтар ем. ...Образ іздену жөнінде батыл дық керек. Жолдас Мə лік, бұл жөнінде Сіздің Тоқаш Бердияровтың поэмасына жал пы берген бағаңыз мен үшін түгелімен даулы. Сіздің сыныңыз бұл жөнінде əділ емес. Достоевский прозасының өзінде: «Карама зовтың арының маңдайы жез еді», дейді. Ардың маңдайы боп, оның жез болғанын неше атадан көріп ек? Образ жөніндегі жəне түр-тұсындағы ізденулерге соққанда тегі біздің сыншылар, əсіресе, əдебиет сабағын жүргізетін оқытушыларымыз үйреншіктіден басқаны жатырқағыш мінезді аз қолдану керек. Орыс əдебиет сыны көлемінде ондайды «академизм» деп атайды...», – деп жазған екен Мұхаң жарықтық. Осылайша, кезінде кемеңгер классик керемет көрегендік танытқан. Иə, шынтуайтында, қазақ поэзиясына тыңнан түрен салған Тоқаш Бердияров шайырлықтың шыңына шыға білді. Сөйтіп, кешегі жаужүрек жауынгерден арқалы ақынға айналған. 1986 жылы 27 тамызда «Лениншіл жас» газетінде жарияланған «Əуезов ескерткіші, балалар жəне мен» атты өлеңінде ұлы жазушының бейнесін шынайы сүйіспеншілік сезімімен жырлайды. Ойлы оқырмандарға «Таңғы шапақ», «Бейбітшілік кө шесі», «Мен өмір сүремін», «Тораңғыл», «Оқ пен гүл», «Дауылдан кейінгі тыныштық», «Көгілдір ымырт»,

сырын үйренгені тағы бар. Өмірі де, өлеңі де өзгеше ақынның өлімі де өзгеше болды. Пайғамбар жасына жетер-жетпес тұста бұл жарық дүниемен қош айтысқан. Демалыс үйінде жазатайым тайып сүрінген оның қарақұсы тасқа тиіп кетеді. Осылайша, арқалы ақын, Ұлы Отан соғысының ардагері, республикалық дəрежедегі дербес зейнеткер 1988 жылғы 29 шілдеде кенеттен қайтыс болған. Ақын Тоқаш Бердияров дүниеден өткенде сайыпқыран сатирик жазушы Садықбек Адамбеков: Дауылдатып, селдетіп, Борандатып, желдетіп, Тоқаш өтті дүниеден Көзінің жасын көлдетіп. Босағада тұрып қалмастан, Өлең жасап кейде гүлден, Кейде алмастан – Шықты төрге түйіліп, Жақсы ақынға сүйініп, Жаман жырға шүйіліп, Шараппен шайып тастайтын – Қасірет шексе күйініп. Өзінің сүңгуір қайығындай – Жау кемесін жаратын. Тоқаш өтті дүниеден, Тойға да жалғыз баратын, Дауға да жалғыз баратын... Қысқанда талант-əруақ Отты өлеңді төгіп-төгіп алатын, Моласында шырақ болып жанатын. Жанпида еткен халқына Мұра болып қалатын. Тоқаш өтті дүниеден, Бір уыс қара шал болып. Ізінде өлең толқыны – Бұйра-бұйра жал болып... – деп қатты қайғырған. «Менің тойым болған жоқ» деп өкінген ақынның көзі тірісінде 50, 60 жəне өмірден озғаннан кейін 70 жылдық мерейтойлары өткізілгені болмаса, 80 жылдығы тойланбады да. Енді биылғы Ұлы Жеңістің 70 жылдығымен тұспатұс келетін оның 90 жылдық мерейтойы республикалық деңгейде атап өтілсе екен деген ізгі үміт бар. Өкінішке қарай, бүгінде арқалы ақын Тоқаш Бердияровтың есімін мəңгі есте қалдыру шаралары ұмыт қалып барады. Бірен-саран кішігірім еске алу кештері болмаса, жарты өмірі өткен Алматы да оны тым сирек іздейді. Шырайлы Шымкент те үнсіз отыр. Өзі туып-өскен Келес өңіріндегі елеусіз ескерткіш пен ақын есімін иеленген №127 орта мектепті айтпағанда, оны ойға алатындай дерлік ештеңе жоқ секілді. Осы орайда Шымкент қаласында ақынға арнап көше атауын беру, Алматыдағы өзі тұрған Тайыр Жароков көшесі, 199 үй, 20 пəтерге ескерткіш тақта орнату, өзінің кітаптарымен қоса ол жайлы эсселер мен естеліктер жинағын шығару өскелең уақыт талабы болуы тиіс дер едік. Бұл игілікті іс-шарадан Қазақстан Жазушылар одағы, Оңтүстік Қазақстан облысының əкімдігі, зиялы қауым өкілдері, халық қалаулылары, қəсіпкерлер мен қарапайым жұртшылық шетқақпай қалмайды деген ойдамыз. ШЫМКЕНТ.

9

www.egemen.kz

ЖАЌСЫЛЫЌ

Жўмабек Тəшенов ќиналып келіп жаєдайын айтќан жас маманєа ќалай ќамќорлыќ жасады? Арғынбай БЕКБОСЫН,

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Ол кісінің алдына мұндай шаруамен бару ниеті менде мүлде жоқ еді. Ойда жоқта оқыс «ойналып кеткен», ішінара өзім де қатысқан, кіп-кішкентай тіршілік драмасы себепкер болды бəріне... Ілгеріде, 1962 жылы Мəскеуде жатқан орталық өкіметтің жарлығымен Қазақстанның Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарынан Оңтүстік Қа зақстан өлкесі құрылып, орталығы Шымкент қаласы болып белгіленді де екі қанаттағы екі өңірден солай қарай бірталай көш қозғалды. Көштің көркі де, иесі де негізінен өссем, өрлесем деген ақ жағалылар болғанымен, қапталдасқандар қатарында қызыл жағалылар мен қалам ұстаған бірді-екілі журналистер де бар еді. Кейінгілер дүрмегіне жастықтың желігі ме қайдам, əне-міне алынатын коммуналдық пəтерге де қарамастан жас журналист – мен де қосылып кеттім. Жаңа қызметім – республикалық радионың өлкедегі меншікті тілшісі. Қамтитын өріс кең, сонау Арал теңізіне дейін созылып жатыр. Қарауымда: Шымкентте – жеңіл машина, Қызылордада – үш дөңгелекті мотоцикл, айдаушыларымен. Пəтер де берілуге тиіс, мемлекеттік комитет төрағасы Кенжеболат Шалабаевтың өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы Сабыр Ниязбековке арнайы хаты бар. Шымкентке келісімен аңғарғаным – пəтерді күтуге тура келеді. Рас, жедел салынып жатқан үйлер өте көп екен. Бірақ пəтерден үміткерлер одан да көп жəне шетінен шақыртумен келген едəуір дəрежелі қызметкерлер... Əуелгі əзірде жаңа жердегі жаңа жұмыстың қызығымен мейманханадағы жайсыздықты онша сезінбесем де, келе-келе отбасымды көшіріп əкелу керектігін түсініп, жекеше пəтер іздей бастадым. Олар да аса қат екен: мен секілділер қаптап жүр, студент жастарда, тіпті, есеп жоқ... Ақыры қорғасын зауыты жақтағы Кен кешу дейтін көшедегі бір өзбек кемпірдің кішкене дəлізі бар бір бөлмелі үйін əрең таптымау! Тапқаным бар болсын, əлгінің... пеші жоқ екен! Ортада қисық-қисық, тот басқан темір пеш-буржуйка тұр. Еден де тақтай емес, жай балшық сылақ... Амал жоқ, 62нің қара күзінде Жамбылдағы отбасымды осындай «жұмаққа» əкеп қондырдым. Талай қиындықты бастан кешірген Теберік анамның өзі: «Балам-ау, Арғынтай-ау... мынау... мынау...» дей берді даусы дірілдеп. Арғы жағын айтпады. Шамасы, мені аяды ғой деймін... Қойшы, сонымен итшілеп қыстап шыққан соң басқа пəтер іздей бастадым. Қаладағы талай қақпаны қағып жүріп, Азат тық көшесінен бір үйге кезіктік. Ауласы əжептəуір, үй де көлемді. Кең веранданың екі шетінен екі есік кетеді, əрқайсысында үш бөлмеден. Соның бір жағы жалға беріледі екен. Пəтерақы мөлшерінің жоғарылығына қарамастан бір күн де болса жайлы отырайық деп келістік те көшіп алдық. Үй иесі – тайқы маңдайының жұп-жұқа терісі əбден күнге қақталған қыр мұрынды, қара мұртты Əнуар дейтін кісі. Жас шамасы қырықтардан асқанына қарамастан тым қағылез, күйгелектеу. Есесіне əйелі, ақ бауырсақтай келісті келіншек Ұмсындық жеңгей өте салмақты. Отағасы бір базада істесе, жеңгей үйдегі мектеп жасындағы əлі кішкенелеу үйелмелі-сүйелмелі үш балаға қарайды. Жаздай, күздей үй иелерімен арақатынаста ешқандай ақау болған жоқ. Əрдайым оң қабақпен берілер сəлем түзу еді. Тек... тек, əттең, 63-тің ең соңғы күніндегі болмашы нəрседен көңіл бұзылды... Шымкентте жамбылдықтардың кейбірімен, əсіресе, журналистермен ағайындық араластықта болатынбыз. Өзімнен он бес жастай үлкен Смет аға Ағысовпен солай едік. Ол кісі өлкелік «Оңтүстік Қазақстан» газетінде істейтін. Смекеңмен, Ақмаңдай жеңгемізбен жаңа, 1964 жылды бірге қарсы алмақ болдық та, ол кісілер кішкентай сəбилері Ғалымды көтеріп кешке қарай қар құйып тұрғанына қарамастан біздікіне келді. Көңілді бір отырыс басталып кеткен. Əлден уақытта шаң-шұң дауыс көңіл бөлді. Білейінші деп сыртқа шыға беріп ем, Əнуар

қарсы кездесті де маған қарай сұқ саусағын кезеп тұрып: – Ертең түске дейін үйді босатыңдар! – деді ызбарлана. – Неге... не боп қалды? – дедім мен сасқалақтай. – Сұра анау қатыннан! – Əнуар үйінің есігін тарс жауып кіріп кетті. Сыртқа қарасам Ақмаңдай жеңгей баласының шалбарын кигізіп жатыр екен. – Не болды, жеңеше? – О-оу, мына қожайындарың жынды ғой өзі! – деді Ақаң ентігін əрең басып. – Ойпыр-ай, қайным, мұндаймен қайтіп көрші боп отырсыңдар өзі, анық пəле ғой мынау!.. Ертеңіне қатты ойландым. Пəтерді ертерек алу жайын. Өлкелік партия комитетінің идеология жөніндегі хатшысы Екейбай Қашағанов ағадан көмек сұрайын деп шештім. Ол кісі мені Жамбылдан білетін. Кейде өлкелік комитетте кездесіп қалғанымызда екінші қабаттағы кабинетіне ертіп барып, жағдайымды сұрайтын. Ондай кездерде ағаның мазасын алмай-ақ қояйын, бұл кісісіз-ақ шешілер деп пəтер жайын айтпайтынмын. Енді айтпасқа амал жоқ... – Анау бір оңбағанның қорлығы өзіңе əбден-ақ өткен екен-ау, інім. Кездеседі ғой, тіпті, көп қой мұндай ұяттың, мейірімнің иісі мұрнына бармайтындар! Қоғамымыздың бір соры да сол шығар, – деп Екейбай аға талайға дейін қынжыла ойланып отырды да, бір мезгілде бір байламға келгендей серпіле үн қатты: – Былай етейік. Мен мұнда Шалабаевтың хатын таптырып алып қозғау салайын. Бюрократизм қайда жоқ дейсің... Ал сен өзің облаткомдағы Жұмекеңе, Тəшенов жолдасқа барып бар жағдайыңды, қолыңда əскери пенсия алатын қарт анаң бар екенін айт. Ол кісі, сөз жоқ, көмектеседі. Жұмабек Тəшенов... Бұл кісінің атақдаңқы елуінші жылдардың аяқ кезінде дүрілдеп, шарықтап барып басылған еді. Ал одан бұрын өзім ол кісіні алғаш рет 57-нің аяқ кезінде ҚазМУ-дың акт залынан көргем-ді. Қазақстан Үкіметінің басшысы бізге, студенттерге арнайы келіп, елдің экономикасы, жоспарлары туралы бір сағаттай лекция оқыған-ды. Дұрысы, ол кісі оқыған жоқ, сан-сапалақ цифрлар мен фактілерді, терең-терең талдауларды ешбір қағазсыз-ақ мүдірместен өзінің сəл қатқылдау қуатты даусымен санамызға сіңірген-ді. Оның үстіне шашын қысқалау қидырған, толық аққұба жүзді кісінің бүкіл болмысынан сарқылмас қайрат, мұқалмас сенім сезілгендей еді. Арада біраз уақыт өткен соң: «Тəшенов бір мəселеде Хрущевқа қатты қарсы келгендіктен орнынан алыныпты!» деген хабар дүңк ете түскен. Не мəселеде?.. Ол жөнінде ол кезде ешкім жарытып жақ ашпады ғой. Тек 1964 жылғы 14 қазаннан кейін ақырын-ақырын айтыла бастағаны. Тəшенов Қазақстанның Қостанай, Көкшетау, Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Павлодар секілді бес бірдей облысын РСФСР-ға қоспақ болған Хрущевтің зымиян жоспарына қасқая қарсы тұрып, елінің тұтастығына қалқан болған екен ғой!.. Міне, сонысы үшін қуғын көріп, қызмет жағынан құлдыратылған ол облатком төрағасының бірінші де емес, əлеуметтік мəселелер жөніндегі елеусіздеу орынбасары ғана. Ал барша билік партия органдарында екенін есепке алсаңыз əлгі лауазым одан бетер құнсызданады... Бірақ амал не, сондай құнсыздау орында мемлекеттік алып қайраткер отырды... Енді, міне, Екейбай ағамның кеңесімен сол кісіге баруым керек. Журналистік жұмыс бабымен емес, жеке бастың қамымен. Ұяттау. Əсіресе, бірінші жолға. Бірақ, амалым қайсы... – Кел, шырағым... Қоңыр есік ашылып, шағындау кабинеттің табалдырығынан аттағанда алғаш естілгені – мейлінше жұмсақ дауыспен айтылған осы екі сөз болды. Төрдегі сөз иесінен ол кісі нұсқаған орындыққа отырар-отырмаста байқалғаны – Тəшенов сонау жылғыдан қатты өзгеріпті. Шашына ақ араласыпты, аққұба жүзге, ақ маңдайға онша терең болмаса да айқыш-ұйқыш əжім түсіпті. Шаршағандық, қажығандық сезіле ме, қалай... Тек шарасы ашық қара көздерде жылы бір ұшқындар шашыла маздайды... Молынан пішілген толық тұлғасы да аз-кем

босаңсып таразыланғандай. Неден бастарымды білмей əрі аңызға айнала бастаған атақты адамнан қысылғандықтан ба, үнсіздік тұтқынына түскен мені ол кісінің өзі құтқарып жіберді. – Келгендегі шаруаңды айта бер, қысылма, шырағым. Сен журналиссің ғой. Ал журналистер батыл болу керек, – деп емен-жарқын езу тартты. Осы езу тартуының өзі де маған еркіндік бергендей лауазымды басшының алдында емес, жанашыр ағамның жанында отырғандай бар жағдайымды іркілместен ақтаруға ауыстым. – Аз уақытта көп қиындық көріп қапсыңдар-ау. Сендер жассыңдар ғой... əсіресе, қарт анаға обал болған екен... – деп біраз ойланып отырды да хатшы орыс əйелді шақырды. – Найдите мне товарища Тыныбаева... Тыныбаев, менің білуімше, Шымкент қалалық атқару комитетінің төрағасы. – Тыныбаев слушает, – деген қырылдаңқы дауыс естілді. Жұмекең трубканы көтерді. – Жомарт Бұланович, қане, айтшы: мен мұнда келгелі сенен бірдеме сұрадым ба?.. Дұрыс айтасың – сұрағам жоқ... Енді... енді сұрағалы отырмын. Жəне сен сұрағанымды береді деп сұраймын... Немене деймісің... Иə, менің алдымда Қазақ радиосының осындағы корреспонденті... ə-ə, Бекбосынов жолдас отыр. Оған пəтер өте-мөте керек, қарт анасы бар... Жақын арада қалада қай үй бітеді?.. Проспект Гагарина, сорок шесть... Мына журналист інішекке содан үш бөлмелі пəтер бересің... Смотри, запиши отдельной строкой, чтобы потом не было никакого недоразумения... Түсіндің ғой мені? Вот и хорошо... Рахмет, сау бол, Жомарт Бұланович... Жұмекең маған мейлінше жылы жүзбен мейірлене қарады. – Естідің ғой, жаңағы горисполком председателі Тыныбаев қой. Сөзінде тұратын азамат. Соған жолығарсың. Пəтер жақында боп қалады... Анаңа менен сəлем айт... Жұмабек ағадан төбем көкке бір елі жетпей шықтым. «Не деген ғажайып адам!.. – деп ойладым шексіз ризалық, алғыспен. – Жағдайымды қалай жақсы түсінді! Жанашырлығы қандай!.. Осындай кісіге қиянат жасаған, əй, нəлет таз-ай!..». Қартайғанда кісі есігінде жүрген анамды қуантпаққа Бостандық көшесіне қарай құстай ұштым... Арада бір айға жетер-жетпес уақыт өткенде су жаңа үш бөлмелі пəтерге көшіп қондық. Қуанышымызда шек болған жоқ. Облыстағы мəдени құрылысқа байланысты сұхбат алуға барғанымда, Жұмабек ағаға анамның да алғысын жеткіздім. Əңгіме үстінде ол кісі туралы «қиын кездегі жарылқаушымыз ғой» деп ойлағаным есімде. Оған қоса: «Тəшенов біздің үйді ғана ма, бес облысымызды яғни республиканың үштен бірін сақтап қалып, бүкіл Қазақстанды жарылқаған жоқ па?!..» деген де толқынды ойлар көңілді тебіренткен... *** ...Бүгінде анда-санда Астанаға жол тартамын. Тараздан шыққан пойыз таң ата елорданың бер жағындағы бекет – Аршалыға, бұрынғы Вишневкаға жетеді. Сонда мен əрдайым Шымкенттегі қызметінен Коммунист көшесі 41-үйдегі пəтеріне жаяу маң-маң басып келе жатқан кең-мол сұр макинтош, сұр шляпа киген Жұмабек ағаны зор алғыспен көз алдыма елестетемін. Сөйтіп, ол кісімен кездескен кезімді сағынышпен еске аламын. Қазақ халқының ұлы перзенттерінің бірінің кіндік қаны осы өңірде тамып, Сарыарқаның самалын жұтып ер жеткен ғой. Елімізге Тəшеновтей қайсар қайраткер берген мынау самал ескен ұшы-қиырсыз далаға мың да бір рахмет!.. Тек бір өкініштісі – Жұмекеңнің халыққа деген махаббатқа толы ұлы жүрегі соңғы рет Азаттық таңынан көп бұрын соққаны болар... Бірақ, қайтесіз. Өмір дейтін шіркінде өкініш дейтін өртеңгір де кездесіп қалатын көрінеді ғой. Сірə, жаратылыс заңы болар... ТАРАЗ.


10

www.egemen.kz

27 мамыр

С ҚАРА

КӨЗ

2015 жыл

«Қазақ» сөзі Онда қасиетті ұғым бар Қалдыбай ҚЫДЫРБАЕВ,

АБАЙ ІЗДЕГЕН ЕЛ (Ұлы бабаның бесінші қарасөзін талдағанда туған ой) Ноябрь КЕНЖЕҒАРАЕВ,

филология ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

Абай шығармашылығы – төл қазақ мəдениеті мен əдебиетінің, көркем ақыл-ойы мен дүниетанымының, пəлсафа мен ділінің таусылмас суаты, қайнар көзі, тұнық бастауы. Шығармашылығының негізгі арқауын поэзиямен өрген ақынның 1890 жылдардан бастап, əлемдік əдеби жанрларда ерекше саналатын қарасөз деп аталатын жанрда қалам тербеп, өзіндік ой-толғамдарын тарқатып, талдап жеткізуі – ерекше құбылыс. Абайдың ел мінезін сынға алған, халықтың санасын саралаған, «біз өзі кімбіз?» деп қазақты тануға, танытуға талпынған, ұлттық идентификация жасау барысында ұлт келбетін сомдап, жақсылығы мен жамандығын парықтаудағы ойларының бір шоғыры – бесінші сөзде көрініс алған. Бесінші қарасөздің басы өзге қарасөздерден өзгеше басталады. Автор қарасөздің алғашқы сөйлемінде қазақ ділі мен мəдениеті үшін жаңа сөз айтады. Сол алғашқы сөйлеміменақ өзінің қалыптастырған жаңа жанрының терең психологиялық, философиялық, көркемдік табиғатының мүмкіндігі мол екенін аңғартады. Абай алғашқы сөзін өзімен кеңескендей, яки автокоммуникациялық, автопсихологиялық тəсілмен өз-өзімен диалог құрып, сырласқандай сөйлеседі жəне шығармашылық адамның ішкі тебіреністері мен шығармашылық психологиясынан хабардар етеді. «Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпей, бойды шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болып ағады, я тілден сөз болып ағады», – деп бастаған Абай жалпы адам психологиясындағы күйзеліс, депрессия, невротика туралы айтып отырған жоқ, қоғамдық дерттен, елдің мүшкіл хəлін көріп уайым жеуден туындайтын шығармашылық адамның ішкі күйзелісінен хабар береді. Ішкі сырын айтуға сараң Абай өзінің шығармашылық күйін, автопсихологиялық бейнесін осылай пайымдап, шерлі жүрегінің жарасын тілден сөз қылып ағызып, ақ қағаз бен қара сияны серік еткендігін баяндайды. Осындай автокоммуникациялық, автопсихологиялық тəсілден кейін Абай тез бойын жинап, қазақ идентификациясына, ел мінезін сараптауға көшеді. Жалпы, бұл сөзінде Абай өзінің өлеңдерінде жəне кейбір қарасөздерінде өткір, мірдің оғындай ашулы айтылатын сындарын жеңілдетіп, ашуын басып, тірідей сойып салатын сойылдай ауыр əшкере сындарын қолданбай, салмақты, салиқалы қалыппен, қазағын бауырына тарта отырып, сындарлы ойларын жұқалап, педогогтік қалыпта жеткізуге тырысқан. Абай заманындағы қазақ қоғамының қоғамдық санасының осалдығын ол ділінде орын алатын танымдық категорияларды сынаудан бастайды. Қазақ «не үшін өмір сүреді, оның өмірінің мəні не, басты мəселелері қандай дегенде» бір топ мақалдарын алға тартады: «Түстік өмірің болса, күндік мал жи», «Өзіңде жоқ болса, əкең де жат», «Мал – адамның бауыр еті», «Малдының беті – жарық, малсыздың беті – шарық», т.б. Абай бұл қазақ мақалдарының тура, шындық мағынасына шүйлігіп отырған жоқ, оны толғандыратыны мақалдардың халық санасында қалай түсіндірілгені, интерпретациясы, қолданысы болып отыр. Танымдық, менталдық тұрғыда Абай тұсындағы қазақ қауымы көбіне тұтынушылық санаға бой алдырғанына, тұтынушылық сана басым болып, үстемдік еткендігіне ақын наразылығын танытып отыр. Халықтың «тыныштық үшін, ғылым үшін, білім үшін, əділет үшін қам жемей», байлық үшін, мал үшін, мал табу үшін ғана қам жейтіндігі жанын жегідей жейді. Халықтың əлеуметтік тұрмыс үрдісі – барлық адамгершілік, моральдық, интеллектуалдық қасиеттерін тұсаулап тастағандығын ашып көрсетіп береді. Абай халықтың бұл тұтынушылық санасын, əлеуметтік

тұсаулылығын надандыққа, қараңғылыққа балайды. «Əйтеуір ұрлық, қулық-сұмдық, тіленшілік, соған ұқсаған қылықтың қайсысын болса да қылып мал тапса, жазалы демесек керек екен». Мал табу жолында адамшылықтан да, ардан да, діннен де алшақтайтындығын сөгеді, тіпті олардың тозақтың қызыл отынан да қорықпайтындығын айтады. Демек, қазақ қоғамының моральдық, діни ахуалы көрініс алады, тұтынушылық сана салтанат құрғандығын айтып, ол санадан арылу жолдарын іздеуге талаптанады. Сөзінің соңында автордың өмірдегі əлеуметтік позициясы да айтылады: «Қолымыздағыны үлестіріп талатпасақ, біз де өзіндей болмасақ, безеді екен». Қазақтың еңбектеніп мал табуға ұмтылмайтынын, əрекеттенбейтінін, есесіне біреуден ұрлап алуға, сұрап алуға, тартып алуға, бəле жауып арызқойланып, даукестеніп алуға, сұраншақтанып жалынып алуға ғана шеберленгендігін əшкерелеп береді. Осылай тіршілік етуге, күн көруге, өніп-өсуге, дамуға бола ма дейді? Бұндай менталитет пен санамен өсу, алға даму, өркениетті дамыған елдердің қатарына қосылу, ғылым-білімді, техниканы, өндірісті меңгеру, кəсіп игеру қашан орын алады сонда қазақ қоғамында деп дабыл қағады. Бір жағынан қазақты «тозақтың қызыл шоғымен» қорқыта алмайтындығыңды, тəрбиелей алмайтындығыңды түсіндіреді. Абайдың осы сөзіндегі қазақтың мінді мінезі, кемшін ойы, тұтынушылық санасы бүгінгі күні өзгерді ме, түзелді ме? Қазақ қоғамында өзінің адал кəсібімен еңбектеніп, соны зерттеп, жетілдіріп нəпақа та уып, байып жатқандардан, сыбайлас жемқорлық деген жегіқұртпен мелекеттен айласын асырып, қулық-сұмдыққа, арамдыққа, екіжүзділікке, түрлі айла-шарғыға салып ұрлап-қарлап, жеп байып жатқандардың үлесі едəуір басым. Атасынан баласына мұра болып қалып жатқан кəсібі, шаруасы, жеке меншік кəсібі, өндірісі жоқ тақыр жандардың санаулы жылдар үшінде əлемнің ең ірі байларының қатарына қосылуын қалай түсіндіруге болады? Ол адамдар əділ жолмен, маңдай термен, еңбекпен жетті ме ол байлыққа, əлде Абай айтқан «ұрлық, қулық-сұмдықпен» жетті ме? Жаһандық экономика үдемелі даму үстіндегі, бəсекеге қабілетті елдердің қатарына енуі үшін еліміздің алдына көптеген міндеттер қойып отыр. Ол талаптар хакім Абайдың талаптарымен, арманымен, ұстанымымен үндеседі. Экономиканың барлық саласы ашық та жария дамып, жемісін бергенде ғана, қоғамдық тұрғыда менталдық, моральдық тұрғыда серпіліс, прогресс орын алады. Дана Абай осындай дамыған қазақ қоғамын көргісі келді, сол үшін бойын шымырлатып, буынды құрытып, көзден жас ағызып күресті, жанын тілгілеп жеп, мəңгі өлместей етіп жазды. Көш жүре түзеледі, қазіргі қазақ қоғамында алынбас дерт болып отырған сыбайлас жемқорлық ауыздықталып, қазақ қоғамының тынысы ашылып, қамшы салдырмас сəйгүлік аттай шауып əлемнің ең дамыған елдерінің көшінен орын алатындығына сенім оты өшпек емес. Бесінші сөзінің соңында хакім Абай қазақ қоғамының қалыбына кейіп, жігері құм болып «Іздеген еліміз сол ма?» деп күрсінеді. Абай іздеген ел – Елбасы Н.Назарбаевтың бүгінгі Қазақстан қоғамының алдына қойған керемет ұлттық идеяларында, стратегияларында көрініс алып отыр. Абай іздеген ел – төрт құбыласы теңескен (ғылым, білім, экономика, руханият), өндірістік даму кең қанат жайған, құқықтық мəдениеті өркендеген, адамгершілік парасаты жоғары, Елбасы халықты жұмылдырып отырған «Жаңа Қазақстан» идеясы. Ал бұл керемет идеяның нақты іске асуы жолы кедір-бұдырлы болуы мүмкін, дегенмен Абай сынаған «қазақ түпкісанасында» жатқан кемшіліктерді жойып, арылып, тазарып, дамуға қадам басу үшін əр азамат өзінің құқықтық, əлеуметтік, азаматтық санасын жетілдіруі əбден қажет. Сөзден іске көшетін уақыт нақты келіп жетті. Іске сəт, Қазақ елі.

PhD докторы, Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ Шығыстану факультеті Таяу жəне Орта Шығыс кафедрасы арабтану бөлімінің доценті.

«Қазақ» сөзінің мағынасын ашу мақсатында қалам түрткен зерттеушілер аз емес. Бұл сөздің этимологиясына қатысты екі жарым ғасырға жуық зерттеу жұмыстары жүргізіліп келе жатса да мағынасын дөп тапқан ешкім бола қойған жоқ. Зерттеулердің дені өзіне дейінгі ғалымдар мен іздену шілердің «қазақ» сөзіне қатысты мағыналарға пайымдаулар жасап, бір мақаладан екінші мақалаға көшіп отырады. Көзқарастардың кейбірі көңілге қонымды болжамдар болса, енді біреулері аңызəпсаналарға сүйеніп қиыннан қиыстырылып жасалған этимологиялар болып келеді. Осы сұрақтың шешімін табуға өз үлесімізді қоссақ деген ниеттеміз. Сол жолда «қазақ» сөзіне араб тілінде тү сін дір ме жасалған, 1245 жылы Мы сыр да ғы мəмлүк қыпшақтары тарапынан жарыққа шыққан «Қыпшақараб сөздігі» қолжазбасының түпнұсқасына үңіліп зерттеу жұмыстарын жасап келеміз. Жазбаша деректемелер ішінде «қазақ» сөзі осы «Қыпшақ-араб сөздігінде» бірінші рет қолданылып, оған алғаш рет түсініктеме берілген екен. Сөздіктің қолжазбасын 1894 жылы голландиялық шығыстанушы ғалым М.Т.Хоутсма алғаш зерттеп, неміс тіліндегі аудармасымен қоса баспаға əзірлеген. М.Т.Хоутсма қолжазбаны хатқа түсіргенде «Адам сипаттары» атты он тоғызыншы бөлімдегі «қазақ» сөзіне берілген араб тіліндегі т ү с і н і к т е м е с і н « ‫» ﺩ ّﺭ ﺝ ﻡ ﻝ ﺍ‬ [əл-мужəррад] деп берген. Бұл сөздің мағынасы неміс тілінде «landstreicher», яғни «қаңғыбас, кезбе» дегенді білдіреді. Аталған сөздікке зерттеу жүргізген отандық ғалым Ə.Құрышжанов та «қазақ» сөзіне араб тіліндегі «‫[ » ﺩ ّﺭﺝﻡﻝﺍ‬əл-мужəррад] сөзінің мағынасы бойынша – «жалғыз», «жалаңаш, қарапайым, бірдемеден айырылған» деген мағыналар берген. М.Т.Хоутсма мен Ə.Құрышжановтың «Қыпшақ-араб сөздігі» негізінде «қазақ» сөзіне берген жағымсыз мағына көптеген ғалымдар пікіріне салқынын тигізбей қоймады. Осыдан келіп, зерттеушілердің дені аңызəңгімелер мен кейбір тарихи оқиғаларға жүгіне отырып «қазақ» сөзінің мағынасына жағымды сипат бергісі келді. Бірақ М.Т.Хоутсма мен Ə.Құрышжановтың сөздікте берген мағынадан аттап кете алмай, «үйсіз-күйсіз кезбе, қаңғыбас, қашақ, қашқын, қарақшы, ат ұрлаушы» дегендердің бірін қоса беріп жүрді. Ондай зерттеушілердің қатарында А.Самойлович, С.Ибрагимов, С.Кляшторный мен Т.Сұлтанов, Б.Кəрібаев, т.б. болды. Белгілі жазушы, зерттеуші Əнес Сарайдың да: «Қазақты «кедей, жалаңаш, баспанасыз, отанынан безген» деп əліптеу Египет мəмлүктерінің 1245 жылы жасаған араб-қыпшақ сөздігінен басталған сияқты», – деуі алдыңғы деректің əсерінен болса керек. Голландиядағы Лейден кітап ханасында 517-ші нөмірмен сақтаулы тұрған 1245 жылы жазылған «Қыпшақараб сөздігі» түпнұсқасының көшірмесін алдырып, оған

зерттеу жасағанымызда, қолжазбадағы «қазақ» сөзіне араб тілінде берілген т ү с і н і г і « ‫ [ » ﺩ ّﺭ ﺝ ﻡ ﻝ ﺍ‬ə л мужəррад] емес, «‫[ »ﺩّﺭﺡﻡﻝﺍ‬əлмухəррад] екені анықталды. Яғни, қолжазбаны зерттеген М.Т.Хоутсма мен Ə.Құрышжанов ‫( ﺡ‬хə) əрпінің астындағы болмашы ғана дақты нүкте екен деп, оны ‫( ﺝ‬жим) əрпі деп түсінген. Қолжазба болғандықтан ондай дақтар кітап бетінің əр жерінде кездесіп отырады. Нəтижесінде «‫[ » ﺩ ّﺭﺡﻡﻝﺍ‬əлмухəррад] сөзін «‫» ﺩ ّﺭﺝﻡﻝﺍ‬ [əл-мужəррад] деп оқыған. Осыдан «қазақ» сөзі араб тіліндегі астында нүктесі бар «‫[ »ﺩّﺭﺝﻡﻝﺍ‬əл-мужəррад] сөзінің мағынасы бойынша «қаңғыбас, кезбе, жалаңаш, қарапайым, бірдемеден айырылған» деген секілді жағымсыз мағыналармен түсіндірілген. Болмашы

бөлімдердің тақырыбын көрсетпеген. Ал енді қолжазбаға оралайық. «Қазақ» сөзі «Адам сипаттары» атты қолжазбаның он тоғызыншы бөлімінде тұр. Жазылуы – қазіргі қазақ тіліндегі дыбысталуымен бірдей дыбысталатын араб əріптерімен «‫»ﻕﺍﺯﺍﻕ‬ деп жазылған. Мұнда «қазақ» сөзінің алдында «үйлү» деген қыпшақ сөзі келген. Бұл сөзді араб тіліндегі «үйленген» деген сөзбен түсіндіре отырып, мағынасын араб тіліндегі «үйлі» сөзін қоса отырып ашып көрсеткен. Яғни, ескі қыпшақ тіліндегі «үйлү» сөзі қазіргі қазақ тіліндегі «үйленген, үйлі» деген мағынаны береді. Дыбысталуы да қазіргі қазақ тіліндегі «үйлі» сөзімен үндес деуге болады. Қолжазбада «қазақ» сөзінен кейін «баш дақ» сөзі келген. Оны араб

жағдайға қатысты, астында нүктесі жоқ «‫» ُﺩ َّﺭ َﺡ ُﻡﻝﺍ‬ [əл-мухəррад] сөзі тұруы заңдылық. Демек, 1245 жылы мəмлүктік Мысыр елінің қыпшақтары тарапынан жасалған қыпшақ-араб сөздігінің қолжазбасындағы «қазақ» сөзі отба сылық жағдайды білдіретін «үйге кірген, үйлі болған, бөлінген, бөлініп еншісін алған» деген мағыналарды береді. Оған мақала шеңберінде мынадай дəлелдерімізді келтіреміз: бірінші, қолжазбадағы «қазақ» сөзіне түсіндірме ретінде берілген араб тіліндегі «‫[ »ﺩّﺭﺡﻡﻝﺍ‬əл-мухəррад] сөзінің «бөлінген, үйлі болған» деген мағыналар беретінін жəне үй болғанда жай үй емес, «пішіні түйенің өркеші тəрізді үй» екенін айтуға болады; екінші, «Қыпшақ-араб сөздігі» – тақырыптық сөздік. Мұндай

ғана сияның дағы осылайша бүтіндей бір ұлттың атауына «қара дақ» болып жабысып қалған. Араб тіліндегі үлкен т ү с ін д і р м е с ө з д і к т ер д е астында нүктесі жоқ «‫»ﺩّﺭﺡﻡﻝﺍ‬ [əл-мухəррад] сөзіне «үйлі болған, бөлінген» деген мағыналар берілген, үй дегені жай үй емес, «пішіні түйенің өркеші тəрізді үй» деп түсіндірілген. «Қыпшақ-араб сөздігі» – тақырыптық сөздік. М.Т.Хоутсма сөздікті баспаға əзірлегенде алдымен қыпшақ сөздерін түпнұсқадағы тақырыптық бөлімдері бойынша араб əріптерімен өзгеріссіз берген. Неміс тіліндегі аудармасын бергенде, қыпшақ сөздерін тақырыптық бөлімдермен емес, əліпби бойынша реттестіріп, жанына транскрипциясын қосқан. Ал Ə.Құрышжанов тақырыптық бөлімдерді кітаптың бас жағында тек кирилл əріптерімен берген. Орысша түсіндірме жасағанда қыпшақ сөздерін кирилл əліпбиі бойынша реттестіріп, араб əріптерімен жанына жақша ішінде көрсеткен жəне өзге де қыпшақ тілдеріндегі мағыналарын бірге көрсеткен. Кітаптың қосымшасында М.Т.Хоутсманың баспаға əзірлеген нұсқасы бойынша қолжазбадағы түрік сөздерін араб əріптерімен тақырып бойынша беріпті. Бірақ, неге екені белгісіз, қосымшада түрік сөздерінің арабша түсіндірмесін бермеген жəне

тіліндегі «отбасынсыз, əйелсіз жəне басқаларсыз» мағынасындағы сөзбен түсіндіріп, араб тіліндегі «жеке басты, бойдақ» деген ұғым беретін сөзбен мағынасын аша түсіпті. Яғни, «баш дақ» сөзі «бойдақ» дегенді білдіреді. Дыбысталуы да қазіргі қазақ тіліндегі «бойдақ» сөзінен оншалықты алыс емес. «Баш дақ» сөзін Ə.Құрышжанов та орыс тілінде «холостой, холостяк, одинокий (не имеющий детей и семьи), свободный» деп түсіндірген. Сонымен, сөздікте «қазақ» сөзінің алдында «үйленген, үйлі» деген мағынаны беретін «үйлү» сөзі, «қазақ» сөзінен кейін «жеке басты, бойдақ» деген мағынаны беретін «баш дақ» сөзі келген. Тақырыптық сөздік болғандықтан бұл жерде отбасылық жағдайға қатысты сөздер қозғалып жатқанын байқаймыз. «Үйленген, үйлі» жəне «жеке басты, бойдақ» деген сөздердің арасында «қазақ» сөзін түсіндіру үшін отбасылық жағдайға қатысы жоқ «қаңғыбас, кезбе, жалаңаш, қарапайым, бірдемеден айырылған» деген мағынаны беретін араб тіліндегі астында нүктесі бар «‫[ »ﺩّﺭﺝﻡﻝﺍ‬əл-мужəррад] сөзі тұруы мүмкін бе?! Əрине мүмкін емес. Олай болса бұл жерде «қазақ» сөзін «үйге кірген, үйлі болған, бөлінген, бөлініп еншісін алған» деп түсіндіретін отбасылық

сөздікті құрастырғанда ешқандай автор тақырыптан ауытқымайды. Сөздікте «қазақ» сөзі – «үйлү» сөзі мен «баш дақ» сөздерінің арасында берілген. Отбасылық жағдайға қатысты «үйленген, үйлі» деген мағынаны білдіретін «үйлү» сөзі мен «жеке басты, бойдақ» деген мағынаны білдіретін «баш дақ» деген сөздердің арасында отбасылық жағдайға қатысты «үйге кірген, үйлі болған, бөлініп еншісін алған» деген мағынаны білдіретін «қазақ» сөзі тұруы заңдылық. Жоғарыда дəлелдегеніміздей, бұл мағынаны араб тіліндегі астында нүктесі бар «‫»ﺩّﺭﺝﻡﻝﺍ‬ [əл-мужəррад] сөзі емес, астында нүктесі жоқ «‫»ﺩّﺭﺡﻡﻝﺍ‬ [əл-мухəррад] сөзі бере алады; үшінші, қолжазба авторы «қазақ» сөзінің алдынан келген «үйлү» жəне кейін келген «баш дақ» сөздерін түсіндіре келе, мағынасын араб тіліндегі синоним сөздермен қосымша аша түскен. Ал «қазақ» сөзін бір ғана «‫[ »ﺩّﺭﺡﻡﻝﺍ‬əлмухəррад] сөзімен түсіндіріп, мағынасын қосымша сөзбен түсіндірмеген. Негізінен мағынасы анық сөздер ғана қосымша түсіндіруді қажет етпейді. Осыған қарағанда қыпшақ тіліндегі «қазақ» сөзі де, оны түсіндірген араб тіліндегі «‫[ »ﺩّﺭﺡﻡﻝﺍ‬əлмухəррад] сөзі де сол замандарда Мысыр еліндегі барша халыққа түсінікті сөздер болған; төртінші, «‫» ﺩ ّﺭﺡﻡﻝﺍ‬ [əл-мухəррад] сөзінің «үйлі

болған» деген мағына беруі жəне баспана ету мақсатында кірген үйінің «пішіні түйенің өркеші тəрізді болуы» біраз жайды аңғартады. «Түйенің өркеші тəрізді үй» дегенде көз алдымызға Дешті қыпшақ даласын мекендеген халықтардың расында да түйенің өркешіне ұқсайтын, қоңыр киіз үйлері елестейді. Мысыр еліндегі, жалпы араб елдеріндегі түйелер бір өркешті болып келетіні мəлім. Екі өркешті түйенің өркешінен гөрі бір өркешті түйенің өркеші киіз үйге көбірек ұқсайды. Осыны ескерсек, «қазақ» сөзінің мағынасын арабтарға түсіндіру үшін автор «‫[ » ﺩ ّﺭﺡﻡﻝﺍ‬əл-мухəррад] сөзін өте сəтті қолданған. Осыған қарап Мысырды билеген мəмлүк қыпшақтары да киіз үйде тұрған-ау деп жорамалдауға болады; бесінші, «қазақ» сөзінің «үйлі болу, бөліну, бөлініп енші алу» деген мағыналары Керей мен Жəнібектің Əбілқайыр хандығынан бөлініп, жеке отау тіккен тарихи оқиғаның мағынасына дөп келуін айтуға болады. Осы тарихи оқиға кезінде Керей мен Жəнібек жəне олардың соңынан ерген ру-тайпалар Əбілқайыр хандығынан бөлініп, жеке отау тіккелі бара жатқанда, сол замандардағы барша халыққа түсінікті «бөліну, бөлек отау тігу» мағынасындағы «біз қазақпыз, қазақ боламыз, қазақтармыз» деген сөзді ұран ете үдере көшті ме екен деп шамалаймыз. Мағынасы жағымды болғандықтан жан-жақтан келіп қосылған өзге рулар да бұл сөзді жатырқамаған. Уақыт өтіп, ұрпақтар ауыса келе «қазақ» сөзі халық атауына айналғаннан кейін, «бөлініп, бөлек отау құру, үйлі болу» деген негізгі мағынасы көмескіленіп, ұмытыла бастаған; алтыншы, «қазақ» сөзінің мағынасы «қашақ, қаңғыбас, кезбе, жалаңаш, бірдемеден айырылған» болса, бұл сөз бүтін бір халықтың атына айналмас еді. Өйткені, бір жақтан қашып келген адам ешқашан да өзін «қашып келгенмін, қашақпын», қаңғырып келген адам өзін «мен қаңғыбаспын», түгі жоқ адам өзіне өзі «мен жалаңашпын» деп айтуды ар санайды; жетінші, қазақ халқын құрап отырған рулар қашақ, қаңғыбас болатындай еш жақтан жер ауып, тау асып қашып келмеген. Өздерінің атамекендерінде тұрып келе жатқан байырғы халықтардың жалғасы. Қашып-пысып, жанжағына жалтақтап, қаңғырып жалаңаш жүрген ел – хандық құрып, ұлан-ғайыр жерге иелік ете алмас еді. Мақаламызды қорытындылай келе айтарымыз, қолжазбаның дұрыс оқылмауы салдарынан «қазақ» сөзіне таңылған «қаңғыбас, кезбе, қашақ», «жалаңаш, бірдемеден айырылған», т.б. секілді жағымсыз мағыналарды «қазақ» сөзінен, яғни ұлт атауынан арылтуымыз керек. Болашақ ұрпақтың санасынан мүлдем өшіруіміз қажет. «Қазақ» сөзі хандыққа дейін де əлеуметтік мəнде қолданылған, хандық құрылғаннан кейін этнонимге айналған кезде «үйлі болған, өсіп-өркендеп еншісін алған, жеке отау тіккен» секілді жағымды мағынаға ие болған. Қазақ тарихына қатысты оқулықтар шығарар кезде немесе қайта басылар кезде, т.б. уақытта осыны естен шығармауымыз керек. Шағын мақаламызды, «қазақ» сөзінде қазақ халқы ұялатындай мағына болған емес деп түйіндегіміз келеді.


27 мамыр 2015 жыл

ЛЫ ТУРА С Е Т ƏРІП ƏҢГІМЕ

www.egemen.kz

Әңгімемізді әріден бастайық… Оның өзі алпысыншы жылдар: біздің бәріне таңдана қарайтын, жаңалыққа елеңдеп, жақсылыққа ұмтылып, көңілдің кұлыншағы шартарапқа шапқылап, алқынып алыпұшқан балауса кезіміз. Әуестігіміз артып, арманымыз ақша бұлттармен бірге қалықтап, қанат біткен бозторғай көңіл бұла шақ. Дәлірек айтсақ, «Қазақстан пионері» газетіне қысқақысқа хабар-ошарымыз шығып, мектепке «сыймай» жүрген кезіміз, ауданға да атымыз шығып қалған. Өзіміз бір топпыз. Нөмір сайын газеттің бояулы әдемі бетінде ұшырасып жатамыз: Жанат Елшібеков, Слам Нұрмағамбетов, Ырым Кененбаев, Қайсар Әлімов, Юлай Масалин, Дәулет Исабеков... Соның ішінде Торғайдан жазатын Қайсар Әлімов деген баланың екпіні ерен. Жазуы да атына сай тынбайды, мектептегі, ауылдағы болып жатқан оқиға, жаңалықтарды қаз-қалпында суреттеп хабарлайды да жатады. Бозбала кезде осылай танысып-білісіп, көрмесек те көргендей боп үйлесіп, жақындасып жарасып кеткен Қайсар доспен жолымыз осылай басталған. Қазақ журналистикасының қара жолында қатар басып, қызығы мен шыжығын, суығы мен шуағын, өмірдің бар райы мен шырайына толы қанатты күндері мен жоталы жылдарын бірге кешіп келе жатырмыз. Кешегі қауырсын қанат Қайсар бүгінде журналистиканың қасқа жолында ақбоз арманы шындыққа айналған, діттеген биігіне шығып, өмірсерік қаламының өркені мен көркемін көріп отырған жазушы-журналист.

САМЄАУ

Сегіз жолдан сегіз томєа дейін

Жақау ДƏУРЕНБЕКОВ,

халықаралық «Алаш» əдеби сыйлығының лауреаты.

Біздің алдымызда жатқан шығармаларының басын қосқан сегіз томдық соның шырайлы шындығы, бəрекелді дегізер айғағы. Көз бен көңілді бірден аудартар, қанға сіңісті боп кеткен қаламгерлік ынтазарлық пен қызығушылық əп дегенде шығармалардың тақырыптарына ауды. Өмір бойы еңбекқорлықты кредо еткен, өзіне тəн тақырыбын қаузауда қаламының қара терін аямай тереңнен тартып, тігісін жатқыза жазудың бар сырын ойына түйіп, бойына сіңіре білген қаламгер көңіліне қонақтаған қай тақырыпты да қапысыз қаузағаны байқалады. Соның бір соқталысы – Алаш ардақтысы Міржақып Дулатовтың мəйітін 57 жылдан соң Карелиядан əкеліп, туған жері – торқа төрі Торғайға қайта жерлеу экспедициялық сапарының басы-қасында болған Қайсардың қаламынан туған «Мұңды сапар» атты тарихитағылымды хикаяты. Арғы-бергі деректерді ақтара отырып ақтаңдақтардың тозағы мен азабын тартып, қараулық пен қатыгездіктің темір торында мерт болған қазақтың ғасырда біртуар ұлы тұлғасының трагедиялық тебіреністі сəті – қабырға қайыстырған қайғылы да қапалы, мұнарлы да мұңды сапары жайлы жазылған хикаяттың өрімі азалы шындыққа толы. Сапар барысын баяндауда ойпыр-ай дегізіп ойландырар, адам санасын шоқ басқандай сілкінтер, жарық сүйген жүректі шым еткізер сəттер мол. Еріксіз есте қаларлықтай қуанышы мен күйініші аралас мұңды сəттің лүпілі келеді. Тəуелсіздіктің арқасында қара бастың қамы емес, елінің ертеңін ойлаған, халқының қамын жеген, ұйықтап жатқан ұлттық санамыздың қалғи бермей оянуына жар салып, алғы күндердің Алаш боп атуын армандап қапыда кеткен қайран ерлердің жабулы жатқан есімдері қайта тірілді, қайта қауышты. Осы процестің алғы шебінде журналистер мен жазушылар ерекше белсенділік, ерекше ұлтжандылық танытқан сапта Қайсар достың белсене кіріскен журналистік бес қаруы белінде болғаны тəнті етеді. Қаламгердің тосын, тың қадамға батыл баруы да алымды. Онысы қазақ əдебиетінде кенже қалып, қатарға қосыла қоймай келе жатқан эпистолярлық жанрға ден қоюынан көрінеді. Бұл ретте Қайсардың атақты қаламгер, ең оқырманы көп əйгілі «Ақиқат пен аңыздың» авторы Əзілхан Нұршайықовпен жазысқан хаттары сыйластық пен сырластықтың, өмір мен əдебиеттегі əдемі үндестіктің ұзақ жылдардағы жемісі дерліктей. Дəлірек айтсақ, отыз жылға жуық мерзім шеңберінде ағалы-інілі қаламгерлер үздіксіз үн қатысып, өмір мен əдебиет əлеміне қос ескек боп қайық салады, бірге жүзіп сыр бөліседі. Əдемі үрдіс емес пе? Ғажап қой. Мұндағы əрбір үшбу хабар қайталанбайтын өмір лүпіліне толы, əр хатта уақыттың үзік-үзік тынысы, сол күндердің боямасыз беттері, қоғамның күйі мен кейпі, ойы мен сөзі сөйлейді. Қайсардың əр хатына Əзағаң аса ықтияттылықпен, айрықша ағалық ықыласпен жауап береді. Жазушының парасаты мен пенделігін, өмірдің ұсақ-түйегі мен күйбеңін, тұрмыстағы түйткілдер мен өкініштерді, ақылкеңестерді, əдебиет төңірегіндегі ойларын, алысжақын таныстары жайлы, қаламдас қатарластары жайлы айтқандары əр хаттың арқауы болып, жетелеп отырады. Оқырманның да ұтары сол: хаттардағы əңгіменің арқауынан қаламгерлік қарым-қатынастың адами болмысын таныпбіледі, сөз саптаулар мен сəлем-баяндардың өнебойынан білім-пайымның деңгей қалыбын көреді, сондай-ақ өзіне қажетті қызықты детальдарды қапысыз тауып, қадағалай оқып, бағасын беріп отырады. Бұл хаттардың бір қызғылықтығы қаламгерлердің бір-біріне деген риясыз адалдығы, сəлем алмасудағы ашықтығы, нені айтса да əдебиет ауылынан алшақтамай, рухани өмірдің өзекті мəселесіне ой бұра отырып, ыңғайына қарай кеңес пікірін ортаға сала сыналай сыр шертеді. Осы хаттар арқылы эмоцияға берілмейтін, əрбір сөзге ықтияттылықпен

қарайтын хат жазушылардың əдет-əдебі мен мəдениеті де байқалып қалады. Қайсардың еншілеген хаттары бұған айғақ, адал бағасын алуға лайық. Ой мен сөздің шынайы сыпатын, авторлардың жан жаратылысын, өмірге қатынасы мен көзқарасын, пенделіктің бары-жоғы мен көңіл шоғын көруге болады. Мұның бəрі эпистолярлық жанрдың қазақ əдебиетінің құнарлы топырағына қосылған, үйлесімі үндескен көркем үлес үлгісі десек, артық емес. Қаламның жолын ашатын талмай іздену мен тынымсыз еңбек. Қайраған сайын өткірлене түсетін бəкідей ізін суытпай бабына келтіріп баптап отыру – оның алғышарты. Темірқазығы – оң жамбасыңа келетін тақырыпты тап басып таңдай да талғай білу. Осы орайда Қайсар əдеби тұлғалар жайлы жазуға бейіл танытады. Оған бар пейіл-ықыласы мен бейімдігі де бек байқалады. Елге танымал тұлғаның шынайы бейнесін, сөзін, ойын, жүріс тұрысын, мінез-құлқын, шабытты шағы мен мұңайған сəттерін, əңгімесі мен қазақы қалжыңдарына дейін қаз-қалпында жеткізуге құштар. Оқырман үшін, келешек ұрпақ үшін тағылымдық, танымдық жағынан қажеттігіне, əдебиет зерттеушілеріне таптырмайтын мол дерек көзі болатынына кəміл сенеді. Кез келгенімізді еріксіз елең еткізер «Сыршыл Сырбай» мен «Ғафу-ғайып» эсселері асқан шеберлікпен, демі үзілмей жазылған дара дүние. Расын айтсақ, екеуі де білдей тұлғалар, екеуі де пілдей алыптар. Қай қырынан алсаң да қапысын тауып, қалт жібермей бағуың керек. Қайсардың қаламы ағаларының қыр-сырына, болмысына аптықпай, байыптылықпен бойлайды, шашауын шығармай суреттейді, кəнігі журналистік шеберлікпен бəдіздейді. Сырағаңның кеуілдіне отырып: «Қостанайдағы қайран тілшілік өмір! Жаяулап-жалпылап сапарларға шығушы едік. Өз басым газеттен көп нəрсе үйрендім. Өлеңдерімдегі нақтылық, қысқалық – сол газеттің берген жемісі. Сонымен қатар, газет фактіні жинақтап, қорытындылап, соның төңірегінде күрделі ой түюге жаттықтырады. Мақала жазудағы шапшандық, оралымдылық – газет сіңірген қасиеттер. Мен газет перзентімін. Қалам дегеннің киесі, құдіреті болады. Осыны жадыңда тұт!» деп ақыл айтуы, Ғафаңа «Арқалық қаласының құрметті азаматы» атағы берілгенде: «Өзі, маған осы атақ əлі бұйырмаған ба?» деп ақынның елді ду күлдіруі қос алыптың келбеті мен кемел болмысын,Торғайдың тусыраған боз даласындай дарқан көңілін, даңғайыр пейілін тап басып танытар орайлы да ойлы штрихтар десек, қателеспейміз. Қайсар Əлімнің көп жылдық еңбегін парақтай түскенде алдымен көзге түсетіні – оның журналистік дүниелері. Дəйім қалауы – ойда, қадамы – жолда, қаламы қолда жүретін журналистің еңбегі күнделікті қажетті дүниелердің тұсауын кесіп жататыны көзіқарақтыға белгілі қалыпты жай. Кітаптағы бір шоғыр дүниенің басын құрап тұрған да осындай дəуіртынысты дүниелер. «Мəңгілік шер» хикаяты Чернобыль атом электр стансасында болған апат өртін сөндіруде асқан жанкештілік танытып, қара басын қатерге тіге жүріп, естен кетпес ерлік көрсеткен, қостанайлық Леонид Телятниковтің түп-тұқиян өмірін бар қырынан қөрсетіп, бояуын қоюлатпай, қаз-қалпында көрсете жазады. Батыр атануын тебірене отырып, оған өзі де қуана отырып суреттейді. Қарапайым адамның адамгершілігінің қандайлығын, елі үшін жасаған азаматтық парыздың ерлікке қалай ұласқанын үлгі ете үкілейді. Қаламның ұшы жасыса қайта үшкірленеді, тек қаламның қуаты қайтпасын дейік. Өмірдің сан салалы ситуациялары оның көп қырлы қаламының ұшына əңгіме боп ілінеді. Оның əңгімелері шағын, оймақтай ой түйген, оқиғалы болып келеді.Тіпті, адамдардың басында болатын баяндар, тұрмыста кезігетін қарапайым жайлар болып келеді. Негізгі нысана – нəзік сəттер, адамдардың қарапайым мінездерін арқау етеді. Көргені мен түйгенін оймен үндестіреді, қарапайым болмысты биік қояды. «Қара кемпір», «Қаңбақ шал», «Аңсау», «Өгейлік»,

«Күнə», «Түбіт шəлі» əңгімелерінде шымшымдап шертілер сырдың діңі мен ділі – өмір мен адам. Қарапайым тілмен айтқанда пайым мен пенде. Олардың қайғысы мен қуанышы бір-біріне ұқсамайды,тіпті бітім-болмыстары да қайталанбайды. Осылайша Қайсардың жанын тербеп жазған Ақ əжесі, Қарашасы, Əлкені, Қаңбақ шалы, Күлбаны мен Серігі, Қара кемпірі тізбектеліп өтіп, бəрімізге таныс та бейтаныс ауылдың адамдарындай жылыұшырай көрініп, өзіміз сағына еске алатын ауылдың көгілдір аспанындай əдемі əсерге бөлейді. Осындай қарапайып əңгімелер арқылы адамгершілік атты əлемнің көзге көріне бермейтін, былайғыда байқала қоймайтын, сезіле де бермейтін бұйдасыз қалтарыстарына барады, сол арқылы ой тастайды, сыр түюге мегзейді. Əңгіменің аяғын өмір деген осы деп өзіңе қалдырады. Қайсар əдебиеттің əңгімесі айдынына да ат басын бұрады. Əдебиеттің арлы ісіне өзіне тəн тазалықпен қарайды, жебір сөздің жетегінде кетпейді, соның бəрін талғап, желдіртіп желпімей жүгініп оқиды. Оқу демекші, оқудың да өз өрімі мен мəдениеті бар. Тіпті, ықылым заманның өзінде: «Оқыған кітаптарымыздың көптігі бізді тек ұмытшақ етеді. Сондықтан, қолыңда бардың бəрін оқи алмасаң, қолыңа тек оқи алатыныңды ғана ұста, соның өзі жетеді. Əрқашан да мойындалған жазушыларды оқы, ал егер басқасын оқығың келсе, бұрын оқығандарыңа қайта орал. Көп нəрсеге ой жүгіртіп, бүгін өзің қорыта аламын-ау деген біреуін таңда. Мен өз басым солай істеймін, оқыған көп нəрселерімнің ішінен біреуін есте сақтап қаламын», депті ежелгі Рим ойшылы Сенека. Əдебиеттің көрнекті тұлғалары, замандас, қатарлас қаламгерлердің ішінен өз өресіне өрімі келетін, тұнық көңіліне тырс етіп тамғандай тосын əсер берердей ерек тылсымы бар, сөз саптауы сезімнің қылына сеп болардай, сырына тəнті етер кітаптарды оқуда Қайсардың да өз құпиясы бардай. Осы жағынан алғанда Қайсар əдеби портреттеріне өз қалауына келетіндерді, көптен оқып, көкейінде жүргендерді қаламына көгендей тізген-ау деймін. Олай деуге негіз мынаған қараңыз: «Қарғалыда қар қалың» (Ғ.Мұстафин), «Жыр жампозы» (Н.Ахметбеков), «Қырдағы қақпан» (С.Кенжеахметов), «Көмбе» (Қ.Салғарин), «Əй-əй, ақын» (Қ.Əбіл), «Жомарттың жан түкпірі» (Ж.Əбдіхалықов), «Теңіз тылсымындай тағдырлар» (Қ.Жиенбай), «Мешітті ғалам мейірімі» (Қ.Аманжол), «Мəриям мұңы» (М.Хакімжанова), «Түйгені: тоқтам!» (Қ.Жармағамбетов), «Кеңдік пен кемелдік» (К.Мырзабеков), «Көлбеңдеген көлеңкелер кімдікі?» (Т.Сəукетай), «Əзіз жүрек Əзаға» (Ə.Нұршайықов), «Ақмоланың жағалауы қандай-ды» (І.Есенберлин), «Шерхан шуағы» (Ш.Мұртаза), «Алаш Қызы» (Г.Дулатова). «Бұларды мен қайта-қайта оқып өз түйгенімді баян еттім», дейді Қайсар. Ащы терін төге отырып, туындылардың тұнығынан қанып ішкендей күй кешу бұйырыпты басына. Шабытпен жазылған шығармалардың шалқарына жүзу шаттығына бөленіпті, эстетикалық аурасымен тыныстап, интеллектуалдық иірімдеріне бойлапты. Əр шығарма мен авторы бір əлем болса, əрқайсысының тілін тауып, түсіне білу, идеясының астарын аша білу мəдениеті мен математикасының шешімі Қайсар қаламының діттеген басты нысаны болғанын көреміз. Оқырман шығарманы оқу үшін емес, титтей де болса ойлану үшін оқуы керек деген пайым позициясын ұстанады. Соны сəулелі сөзбен жеткізуде баяндаудың түрлі тəсілдеріне бара отырып, қайталанбас қаламгерлердің адами қырларына, шабыткерлік сырларына барлай баруы табиғилықпен тарқатылады. Қаламгерді түстеп тануға болар, бірақ түсіну қиын.Түсіну үшін оның тұлабойын тебірентіп тудырған туындысын оқу керек. Жүрегінің лүпілімен түн қатып жазған дүниенің ділін түйсінуі, сөзіне сүйсінуі керек. Ой мен идеяның астарын ашу сонда ғана бетін бермек. Əдеби портреттерді жазуда Қайсардың діттегеніне деміктірмей жеткізер осындай пайым позицияны ұстанғаны сөзсіз. Бірге жүріп, бірге тұрған философ-қаламгер

Жомарт Əбдіхалықовтың «Жомарттың жан түкпірі» еңбектерін сөз еткенде Қайсар оның пəлсапашыл ой өміріне, санасын ізгі идеялар тербеген салиқалы болмысына, азаматтығын бар қырынан танытатын адамгершілігіне, жұртына жанымен шырылдайтын арлы сөзіне үңіледі. Оның нені жазғанына емес, қалай жазғанына қызығады, терең білім мен зерек ойдың толғағынан туған философиялық ой орамдарына ден қояды. «Философиясы жоқ халық өзі туралы ойланбаған, ойламайтын халық. Қазақты осылай десек, Бұқарды, Шортанбай, Дулатты қайда қоямыз. Əрірек үңілсек те, беріректен іздесек те көз тоқтатып, жобаға жатқызатын ойшылдық үлгісі табылатындай. Мифтік сана, предфилософия, тəжірибеге негізделген таным, диалектика – бəрінің нышаны тұнып тұр десе, бергі заман басқа болған соң, қозғалыс-қимыл, ойөріс те жаңалануы керек-ақ. Қалай болғанда да үміт-сенім жұтамасын деңіз. Əркім өз тіршілігін ойлауға мəжбүр болатын қатал да қатыгез күн туды. Енді ешнəрсе құнсызданып, құр босқа жерде жатпауға тиіс. Бірақ, бұдан тек қазақтың қарабайшылдығы, орыстың плющкиншілдігі, Батыстың гобсектері мен тартюфтері ғана туындап, тіршілікті тек шықбермес шығайбайлар ғана жайлайды екен деп ойлау қате. Жаны жомарттар мен қолы жомарттар, нелер елім деп еңіреген азаматтар бұл жаңа қоғамда да аз болмайды. Солардың бірі болу бақыты біздің əрқайсымыз үшін ашық тұр. Тек əрекет қажет, бірлескен түбегейлі түсінік керек. Кімді кім қалай қолдаса да одан елімізге тиетін түпкі пайда естен шықпаса дейміз», деп бір қайырса, енді бір сəт: «Биік мансап, үлкен лауазым ешкімге берік қорған емес, тек естілік, іскерлігің, əділдік, азаматтығың ғана анық қорған... Жарыққа қарағың келеді, жақсылыққа сенгің келеді», деп оқырманмен толғамды пайымдарымен сауалдасып-жауаптасып сырласып отыруды ізгілікті əрекет көрген, ақыл мен сезімді сынап көруге құштар ілімшіл жанның өмірлік кредосы кімкімді де ойлантпай қоймайды. Қайсар осының бəріне қазіргі заманның көзқарасы тұрғысында қарап, Жомарттың өмірге, ортаға, əлеуметке деген пайымдарын ортаға ұсына таразыға тартады. Оған əркімнің өз биігінен байыптап түйіп барлау жасайтынын біледі. Жомарттың қаламының өзіндік сипатта сөз саралайтыны, қарапайым дүниелерге терең түсінулер арқылы ақиқаттың нысанасын көре білу парасаты тəнті етеді. Сондықтан да ауық-ауық оның талғамдарына қарап, толғамдарына жүгінеді. Əрине, ой-сана санаткері, парасатты философты қандай сауал толғандырып, қандай жауаптың жүйесі мен жебесі ұстатпай жүргенін, қоғамдық формацияның күрт өзгеруіне орай адамдар психологиясының түрлі кейіпке енуін көріп, жаһандық жаңғыру дегенді қалай қабылдап, қалай қорытқанын Жомарттың жанында жүзбе-жүз тілдесіп жүрген Қайсардың біле түсіп, куəгер болғаны күмəнсіз. Жандүниесі бөлек, дəуір болмысын сезінуі мен сіңіруі дара, елдің қамын електен өткізуі ерек, тіпті əлеумет айналасына эстетикалық тұрғыдан қарайтын сабырлы қалпынан айнымайтын Жомарттың жан

11

түкпіріне айтқан сөздері мен ойлары арқылы жетпек болады Қайсар. Осы қайсар құштарлықтың арқасында философтың жан əлемін барлап, астарлы ақиқатын аша түседі, ойын түйсіне, түйіндерін тап басып санасына сіңіре оқиды. Кейіпкерінің «Шарболат сенім», «101 толғам 1001 түйін» атты философиялық-публицистикалық туындыларын осылай тəуелсіз ой-сана, руханиэстетикалық пайы м тұрғысында толғайды. Кітаптардың «айрықша бір ерекшелігі, қазіргі əлеуметтік ахуал, мəдени-рухани үрдіс, адами болмыс сыры, тəуелсіз қазақ елінің бүгіні, демократия жағдайына байланысты ой тезіне салынып өрімделуінде» деп тұжырым жасайды. Өміршең де өршіл ақын Кеңшілік Мырзабеков жайындағы «Кеңдік пен кемелдік» əдеби əңгімесі өте қызғылықты оқылатынын баса айтқанымыз лазым. Ақын мінезіндегі өзгеге ұқсамайтын қайсарлық, өткірлік, бетке айтар батылдық оның поэзиясының айбыны мен айдынын аша түсетінін, қазақы пейілмен, ұлттық аңсар, үмітпен өрілетініне көз жеткізеді... «Əуездік пен əуенділік үндестігін тап басу, уақыт билігін бағамдау, шындық пен ақиқатқа жүгіну, ұлттық тілдің сиқырына тояттану, тілдің тереңіне үңілу, образды ойлау шынайылығына бойлау, ақындық құбылыстың өзіндік мінезбен суарылған тектілігін мойындау, т.б. талант қырларын түйсіне де түсіне білу шарт. Сонда ғана ақынның кеңдігі мен кемелдігінің көкжиегі сағымнан гөрі, сағындырған сабатты көгалдай ынтықтыра тартары анық», деп Кеңшілік поэзиясының лейтмотив кредосының картасын жаяды. Əрі қарай өз ұйғарымын өзі діттеп... «Талант тəңір сыйы десек, бастапқы қадам мен бастыққан тұсындағы інжу-маржан үзіктерінен өршелене өсу үдерісін аңғарамыз. Қай өлеңін алмаңыз заман, қоғам, адам, əлеует астарларының тіні ажырамастай түзілген. Демек, дəуір уақытпен қанаттасқан ұлт ақыны елдік мұраттарды еншілей білуімен дараланады. Тіпті, кітаптарының атауларынан-ақ тақырып кеңдігі, кемелдік көкжиегі айқындалған. Айталық «Іңкəр дүние», «Дүбірлі дəурен», «Көктем көкжиегі», «Сəруар», «Замандас сыры», «Ауыл мен астана», «Қасиетті қас-қағым», «Балалық шақ балладалары», «Дəуір дастан», деп нақтылай түйеді. Поэзиясынан кейін прозасына да үлкен сүйіспеншілікпен тəнті болғанын рақаттана айтады, прозасының өзі мық шегедей мінезділігін паш етеді, көркем дүниедей оқылатынын ойға оралтады. Жазғандары мейлі суреттеме ме, көсемсөз бе, очерк пе, қаз-қалпында ма – құнарлы тілдің құндағынан шыққандай сырлы да шуақты еді деп ағынан жарылады. «Көлбеңдеген көлеңкелер кімдікі?» деген əдеби портреттің кейіпкері талантты қаламгер Тұрысбек Сəукетай. Мұндағы əңгіменің өрімін Қайсар өзінше бір сауал қоя отырып, оған жауап іздей үңіліп, ойланып таңданып тарата ашуға ұмтылады. Көкейге күлтелі ой тастап, өзегіне өзінше сана сəулесін түсіруге түсініптүйсінуге ишара жасайды. Сонысы мынадай түйін.. Көлеңкелер патшалығы оқырмандарын тапқан орайлы дүние. Ойлы перне, сырлы сағақ. Дір еткізер сезімге бай. Қорқынышы мен үрейі қоламтасында мүлде өшіп болмағаны тағы сезіледі. Оқып отырып кейіпкер тағдырымен тамырласып кетесің, өрмекшідей өріп жүрген көлеңкелерді байқап, мына өмірге келгеніңе өкінесің. Немесе кітапты оқи, тоқи отырып көлеңкелер кемесімен жүзіп жүргендей ойға кенелесің. Көлеңкелер патшалығындағы көмескі іздерден сыр түйіп, сыралғы бола бастағаныңды аңғармай да қаласың. Себебі, мына өміріңнің жүзін жапқан көлеңкелерді бір деммен үрлеп, аршыған жұмыртқадай аппақ ете қою мүмкін болмаса да күнгейге жоныңды жылытып, əлсіреген əліңді жинап, көмескіленген пердені ысырып тастауға талпынатының заңды шығар. Сөйтіп, кейіпкеріңмен жақтасып, көлеңкелермен шайқасып, өнетін де, өнбейтін де іске шатылып кете барасың. Бəрібір көлеңкесіз өмір сүруге болмайды екен... Көлеңкесіз дүние ғапыл екен», – деп шығарманың астарын, психологиялықфилософиялық архитектоникасын ашып көрсете білуі Қайсар қаламының терең бойлағыштығын, жазушының жазу əлемін танығыштығын байқатып қана қоймайды, логикалық байыбына бас игізеді. Тұрлаулы жылдар мен тағдырлы адамдар жайлы сыр шертер сегіз томдық Қайсар қаламын бар қырынан танытады. Оның тынбай жазатыны, сол жазуға түбегейлі берілгендігі, қалам терінен қанағат табар еңбекқорлығы тəнті етеді. Шығармаларымен қатар адамдармен жазысқан хаттары, күнделіктеріне дейін тап-тұйнақтай етіп жүйе-жүйесімен жинақтап беруі өз еңбегіне деген құрметтің бірегей үлгісіндей көрінеді. Ересен еңбек те лайықты бағаланыпты. Қазақстан Журналистер одағы М.Дулатов атындағы сыйлықтың лауреаты, Президент сыйлығының лауреаты, «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері, Торғай қаласының жəне Жангелдин ауданының құрметті азаматы, халықаралық «Құрмет белгісі» орденінің иегері, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Міне, осының бəрі оның өмір жолы.

Бұл жол сонау арманға толы ақбұлақ күндері ұмытылмас алпысыншы жылдардан басталған. – Иә, бұдан елу үш жыл бұрын, дәлірек айтсақ «Қазақстан пионері» («Ұлан») газетінің 1962 жылдың З қаңтар күнгі нөмірінде «Қысқа хабарлар» деген тақырыппен жарияланған сегіз жолдық мақаласынан бастау алған екен. Алдымыздағы айқара ашулы пионер газетінің әсем бояулы беті алыстағы Торғайдан жеткен жас талаптың жүрек лүпілін осылай беріпті. Міне, Қайсар достың қайсарлығы да, сәтті самғауы да осыдан көрініп-ақ тұр. Тағдыр оған символикалық сый жасапты: Сегіз жолдан сегіз томға дейін! Тіл ұшына үйіріле кетер уәжді сөз. Ойдан шығарылған емес. Өмірдің өзі туғызған лепті сөз, ізетті ой. Қайсар қаламының қара тері мен қарымын осыған қарап-ақ байыптауға да,бағалауға да болады. Сегіз томды жиып қойып қарап отырған Қайсар жоқ. Жазып жатыр. Қаламың қолыңнан түспегей... АЛМАТЫ.


12

www.egemen.kz

 Руханият

ДЕ Р Е З

27 мамыр 2015 жыл

 Жариялауға жатпайды

Ґнегелі ґмір иесі Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан».

Ректор Ғалымқайыр Мұтанов қазақ журналистикасының патриархы деп атаған Əбілфайыз Ыдырысов ұстазымыздың шын мəнісіндегі өнегелі өмір иесі екендігі осы жи ында тағы бір əйгіленді. Еңбек жолын «Қазақстан пионері» балалар газетінде əдеби қызметкер ретінде бастап, оның бас редакторлығына дейін көтерілген. Қазақ радиосында «Лениншіл жас» басылымында жауапты хатшы болған тынымсыз еңбек еткен. Журналистика факультетіндегі ұстаздыққа жарты ғасыр өмірін арнаған. Осы реттегі шығармашылық еңбек жолында 800-ден астам публицистикалық мақалалар, очерктер, оқулықтар жазған. Солардың ішінде «Қазақ журналистикасының тарихы», «Очерк журналистика жанры ретінде», «Баспа өнімдерін əсемдеу», тағы басқа əдістемелік құралдар бар. Осы күнге дейін журналистика факультетін 10 мыңға жуық түлек бітірсе, соның көпшілігі ұлағатты ұстаз Əбілфайыз Ыдырысовтың алдынан өткен. Мұның өзі де бір ғибрат. 1994 жылы денсаулығы сыр бергеннен кейін өз бойынан жігер-қайрат тауып, жазушылықты жанға серік етуін Əбекеңнің екінші ерлігі деп санауға болар. Соның нəтижесінде бүгінге дейін сүйікті жары Заря апайға арналған «Таңшолпан» романдар топтамасы дүниеге келді. Əттең дүние азаматының 85 жасқа жетуіне сəл қалғанда аяулы жар мəңгілік алысқа аққу болып ұшты. Қазір қарт қаламгер осы романдар топтамасының бесінші кітабын жазу үстінде. «Өнегелі өмір» сериясының 51-ші шығарылымы Əбілфайыз Ыдырысовқа арналды. Мұнда көп жайды бас кейіпкер өзі жайында өзі айтқан. Сонымен қатар, ол бұл кітапта Мұхтар Əуезовтің жомарттығы, Сəбит Мұқановтың кемеңгерлігі, Ғабит Мүсіреповтің ғибраты, Бауыржан Момышұлының «тəтті» шапалағы туралы əдемі сырлар шерткен. ҚазҰУ-дан бірге ұшқан курстастарын да назардан тыс қалдырмаған. Манаш Қозыбаев, Камал Смайылов, Серік Əбдрайымұлы, Жүрсін Ерман, Қоғабай Сəрсекеев, Тұрсын Жұртбай, Бауыржан Жақып сияқты белгілі тұлғалардың Əбекең туралы ой-пайымдары «Өзгелер айтты өзіңіз жайлы» атты тарауда бас қосыпты. Суреттермен, мұрағат құжаттарымен, құттықтау хаттармен, алғысты лебіздермен толықтырылған бұл кітап қаламгер һəм ғалым ұстаздың бейнесін, болмысын тəп-тəуір мүсіндепті. Тұсаукесердің құрметті рəсімін академик Камал Ормантаев пен заманы бір құрбысы Орынша Қарабалина орындап, тілектестіктерін білдірді. Қарт журналист, ұстаз Зейнолла Əйтімов, «Қазақ» газеттері ЖШС президенті Жұмабек Кенжалин, ардагер журналист Күлəш Бисембинева, баспагер Ырым Кененбай, кейінгі толқын əріптесі, филология ғылымдарының докторы Өмірхан Əбдиманов жəне басқалар өнегелі өмір иесі хақында өрелі ойларын айтты. АЛМАТЫ.

Меценаттар клубы Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Қостанайда өнер мен ғылымдағы дарындарға, мəдениет, білім саласы қызметкерлеріне «Меценаттар клубының» сыйлығы тапсырылды. Қостанайдың Атымтай жомарт кəсіпкерлері мəдениет пен өнер саласы, шығармашылық өкілдерін биыл он бесінші жыл қолдап келеді. 2000-ші жыл елімізде мəдениет жылы деп белгіленген болатын. Елбасы Н.Назарбаев кəсіпкерлерге шығармашылық өкілдерін қолдауды ұсынған еді. Сол жылы облыс əкімінің бастамасымен «облыс əкімі сыйлығы» тағайындалып, кейінірек ол «Меценаттар клубы» болып құрылды. Міне, содан бері Атымтай жомарттардың өнер мен мен мəдениет, білім мен ғылым, спорт салалары өкілдеріне берген көмегі жүздеген миллион теңгені құрайды. «Меценаттар клубы» сыйлығының шығармашылық өкілдеріне он бесінші рет тапсырылу салтанатында облыс əкімі Нұралы Сəдуақасов кəсіпкерлерді де, өнер мен мəдениеттегі дарындарды да мерейлі мерекемен құттықтады. – Осы кезге дейін «Меценаттар клубы» 369 сыйлық берді, оны 372 лауреат алды. 35 өнер ұжымы сыйлықпен марапатталды. Ел ең сесін көтере қоймаған 2000-шы жылдары шығармашылық адамдары қаржыға, көмекке зəру еді. Ал бүгін «Меценаттар клубы» сыйлығының мақсаты басқа, ол лауреаттардың өнерге, мəдениетке, білімге, ғылымға, спортқа, əлеуметтік басқа салаларға сіңірген еңбегін бағалайды. Қазір де уақыт жеңіл емес, бірақ меценаттар қай уақытта да меценат болып қала береді, – деді Нұралы Сəдуақасов. Облыстағы мəдениет саласы мен шығармашылық өкілдері меценат кəсіпкерлерге дəн риза. Кəсіпкерлердің көпшілігі ауыл шаруашылығында істейді. Сыртқы жағдайлардың əсерінен экономикаға да жеңіл болып тұрған жоқ. Көктемгі дала жұмыстарының қызатын шағында толассыз жауған жаңбыр диқандардың қолын жіпсіз байлап отыр. «Меценаттар клубының» төрағасы В.Розинов кəсіпкерлер мұның барлығын уақытша қиындық деп қабылдайтынын жəне халқымыз руханиятына қызмет ететін өнер мен мəдениет, ғылым өкілдеріне қол ұшын соза беретіндігін айтты. Мұнан кейін «Меценаттар клубының» «Қазына» жəне «Шабыт» сыйлықтары «əдебиет», «мəдени мұра», «ғылым», «білім», «хореография», «театр», «вокал», «журналистика», «ауыл өнерпазы», «өнер ұжымының жетекшісі», «музыка өнері» деген бірнеше аталымдар бойынша тапсырылды. Олардың арасында қолөнерші жəне этнограф Шөптібай Байділдин, Сақтаған Досмұхамбетов, актер Қонысбек Бегайдаров, актриса Ақдəмен Досанова, филология ғылымдарының докторы Алмас Əбсадықов, білікті ұстаз Николай Кочин, музыкант Святослав Стаканов, композитор Геннадий Седов, күйші Мұрат Хамитов, өнер студиясының жетекшісі Əсия Беркенова, əнші Гүлмира Үмбетова, журналистер Татьяна Башкатова, Гүлжібек Бекмұхамедова жəне тағы басқалар бар. ҚОСТАНАЙ.

ЌАЙЄЫ ЖЎТЌАН ХАТТАР

Азап лагерьлеріндегі тұтқынға түскен қазақ жауынгерлері Мұстафа Шоқайдың көмектесуін сұрап хат жазған Ғазиза ИСАХАН, мұрағаттанушы.

Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталғанына биыл 70 жыл толғанын лайықты атап өттік. Осы аралықта ресейлік тарихнаманың қалыптасқан дəстүрі бойынша «Ұлы Отан соғысы» деген атаумен белгілі кеңес-герман соғысы туралы жазбалар мен естеліктер, мерзімді басылымдар, əскери мұрағат материалдары, кино-хроникалық құжаттар жинақталып, ғылыми-зерттеулер, көркем туындылар жазылуда. Сондай-ақ, кинофильмдер мен деректі фильмдер түсіріліп, мұрағаттық құжаттар жинақтары, тақырыптық фотоальбомдар жарық көруде. Ең бастысы, қаза тапқан қазақстандық жауынгерлердің зираттары анықталу үстінде. Мұрағаттық құжат-деректердің сырына бойлаған сайын сұрапыл соғыс жылдарындағы шынайы деректерге көптеп қаныға түсеріңіз хақ. Олар екінші дүниежүзілік соғыстың əлі де айтылмаған ақиқаты мен ашылмаған сырына тереңдеп баруды қажет етеді. Сондай мəселенің бірі – тұтқынға түсіп, фашистік лагерьлерде адам айтқысыз ауыр азапты бастан кешкен тағдырлар жайы еді. Екінші дүниежүзілік соғыста жау қолына түскен кеңес солдаттары жайлы мəліметтердің қомақты бір бөлігі Париждегі Сорбонна университетінің Шығыс тілдері жəне өркениеті институтының кітапхана қорындағы Мұстафа Шоқай мұрағатынан табылған болатын. Еске сала кетейік, аталмыш мұрағат көшірмесінің 2001 жылы елге жеткізіліп, Ұлттық мұрағат қорына тапсырылуына Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың өзі мұрындық болғаны бұл істің мемлекеттік деңгейде атқарылып жатқан маңызды мəселе екенін тағы да айқындай түсетін үлкен дəйек. Ал, Мұстафа Шоқай мұрағатының 2-ші папкасында əскери тұтқындардың тізімі, тілхаттары, М.Шоқайдың Вали Каюмға тұтқындардың халі, сонымен қатар түркістандықтармен кездесуі жайында жазған жазбалары бар. Мария Шоқайдың естеліктері арқылы біз Мұстафа Шоқайды əскери адамдардың 1941 жылы тамыз айының басында Берлинге алып кеткенін білсек, осы ретте тарих ғылымдарының докторы Г.Көкебаева өз зерттеулерінде М.Шоқайды Парижден тұрандық тұтқындар мəселесін талқылау үшін Шығыс министрлігі (Розенберг) алдырғанын жазады. М.Шоқай аралаған Сувалки, Деба, Дебица, Ярослау, Пагеген, Лемберг, Эбенрод тұтқындар лагерьлеріндегі қазақ, қырғыз, өзбек, арасында татар, башқұрт, тəжік, орыс, т.б. ұлт өкілдерінен тұратын тұтқындардың көпшілігінің 1939-1940 жылдардан бері əскерде екендігі көрсетілген. Лагерьлердегі тұтқындар топтарға бөлінген, топ басшылары ондаған тізімдер жасаған. Бұл тізімдер тізім жасаушының білетін жазуына қарай араб, латын əріптерімен, кириллицамен толтырылған. Мұнда олардың аты-жөні, жасы немесе туған жылы, ұлты, білімі, мамандығы, соғысқа алынған уақыты көрсетілген. Бір ерекшелігі, осының ішінде комиссия басшысы Гейбельге деген ескертпемен көрсетілген бірнеше тізім бар. Орыс тіліндегі тізімге 417 адам енгізілсе, ал неміс тілінде жазылған нұсқаға – 154, енді біреуінде 192, араб əрпімен жасалған тізімде 769 тұтқын тіркелген. Бұл тізім əскерге алу үшін емес, тұтқындар құрамын зерделеу мақсатында жəне де əскери тұтқындарды есепке алудың халықаралық құқықтық заңдылықтарына сəйкес жүргізілген. М.Шоқай 1941 жылдың қазан айында Вали Каюмға жазған хатында: «Əскери тұтқын болған отандастарымыздың хал-жайы өте ауыр. Олар барлық жерде тамақтың нашарлығын, киімкешектің жоқтығын айтып шағынады. Бас сауғалар баспана болмағандықтан, қыруар адам жартылай жалаңаш күйі қайда барарын білмей теңселіп жүр. Оқ пен оттың арасында қан кешіп жүрген қай жақтың əскері болсын, адамгершілік қағидаларын, гуманизм ережелерін сақтай бермесі анық. Өкінішке қарай, мұндай жағдай енді майданнан алыстағы лагерьлерде де орын алып отыр... Бауырлармен бетпе-бет кездесіп, тікелей

əңгімелесуім – лагерь өмірінің нағыз шындығын, сұмдық көрінісін ашып берді. Қырғын ату екен. Бауырлар өздерінің хал-ахуалы жайлы жасырмай ашық айтып, бұл жердегі жағдайлары тіршіліктен күдер үздіріп отырғандықтарын білдірді. Сталиндік үкіметтің əскери тұтқындар туралы халықаралық конвенцияға қол қоймауы Германияны бұл тұрғыда адамгершіліктен аттай берсін деген сөз емес қой. Сіз халқымыздың большевиктерді қалай жек көретінін бізден гөрі тереңірек білесіз. Немістерге айтсаңызшы. Түсіндіріңіз. Бізді мұнда қит еткенге ата бермесін», деп тұтқындар жағдайымен танысқаннан кейін фашизм идеологиясы мен саясатынан мүлдем түңілген М.Шоқай Германия тарапының сеніміне кірген Вали Каюмнан көмек күтеді. Мұны Мұстафа Шоқайға жазылған сондағы хаттар толықтай дəйектей түседі. 26 хат араб əрпімен, 13 хат латын əрпімен, 5 хат кириллицамен жазылған. Онда тұтқындар не Кеңес үкіметін, не фашистік Германияны түгелдей жақтап кетпейді, қайткенде азаптан құтылуды мақсат тұтқандықтан: «Ең болмаса тамағымызды асырайтын жерге жіберуіңізді өтінеміз. Қандай жұмыс болса да қолымыздан келеді», деп жазады. Өтініштері негізінен тамақ, жылы киім, баспанада тұру үшін жұмыс сұрайды. Əр хат жеке адамның тағдырынан тұрады десек, мұндағы хаттар М.Шоқайға 1941 жылғы 13 тамыздан бастап желтоқсан айының орта кезеңіне дейін жазылған. М. Шоқай өз жазбаларында: «Мен Парижде жүргенде-ақ, герман жоғарғы командованиесінің бізге отандас əскери тұтқындармен кездесуімізге рұқсат беруін сұраған едім. Бұл өтініш қабыл алынды», – дейді. Əңгімеміз нақтырақ болуы үшін Мұстафа Шоқай мұрағатынан табылған енді сондай хаттардың бірсыпырасына тоқталып өтейік. «Мен Б.Əбішұлы 22 жастамын. Жергілікті жерім Алматы облысындағы Жаркент ауданынанмын. 2 жыл колхозда жұмыс істедім, 2 жыл аспазшы болдым. Бұдан кейін оқып мұғалім болдым. Менің Сізден сұрайтыным бір жұмыс жайын қарастырсаңыз, 2 асханада тамақ та пісірдім». «Жетіммін. 1928 жылы кəмпеске қылып айдап жіберген. Сонан кейін көргем жоқ. Əке-шеше тəрбиесінде болғам жоқ. Не коммунист, не комсомолда болғам жоқ. Не колхозда болғам жоқ. Байдың баласысың деп еш жерге алмады. Жасым 21-де, туғалы қорлықта өстім. Өзіңізге адам керек болса қолыңызға алыңыз. Өлсем өлімім сізден шықсын. Енді ел дейтін менің туған-туысқаным жоқ. Бір құдай, одан басқа Сіз боласыз ағай. Осы арыз арқылы жəрдемдесуіңізді сұраймын ағатай. А. Əбілдаұлы. Сувалки». «Менің елде ата-анам, болмаса жақын туысқандарым жоқ. Олардың бəрі де 1930 жылы восстание болғанда қырылып қалған қызыл əскердің қолынан, ал мен 11 жастағы бала жетім қалып, жетім балалар үйінде тəрбиелендім. Əкем кулак болып 1928 жылы сотталған еді. Мен өзім соғысқа өз бетіммен келген едім. Сізден сұрайтыным мені өзіңізге бір қызметкер қылып алып кетіңізші. М.Арапұлы. 19-группаданмын». «Ағай! Ең əуелі, Сіздің біздердің жағдайларымызды білуге келгендеріңізге шын жүректен рахмет. Шамалы да болса тамақ көбейгеннен бері ғана Сіздің келуіңізбен өмір туралы ой қайта басталды. 6 айдан бері қазақ баласынан Сізді көргенімізге көңіліміз бұзылып, туған елді көргендей болдық. Ендігі ой – тірі қалу. Сондықтан сізден көп өтінетініміз біздің тірі қалуымызға жəрдем берсеңіз, біздің сізге пəлен деуге ақылымыз жоқ. Біздей мүсəпірді ақылға келтіруге жəрдем етіңіз, ыңғайлы жұмысқа жібертуіңізді сұраймын. Қанына тартпағанның қары сынсын деген бар ғой, Қызылордалық болсаңыз туыс та шығарсыз. Біздей ғаріптің тілегін аяқ асты етпеуіңізді сұраймын. Ахметов М (№2), 2. Момынбеков А. (№ 10) Мен 2- компаниядамын № 132872.» «Мен өзім Семей облысы Шыңғыстау ауылында 1919 жылы тудым, əкем Əмірхан 80 жаста. 1927 жылдан бастап көргені бейнет болған, неге десеңіз 1928 жылы Совет үкіметі сен бай-кулаксың деп өзін арестке салып, малын

кəмпескелеп, содан тұтқында 2 жыл отырған. Одан 1931 жылы қайтып келген. Елде əкем Құнанбайұлы Абаймен жолдас болған, соның жанында жүрген, соның бірі болыпсың деп өкіметтің көрсетпегені жоқ. Ал өзімді байдың баласысың деп оқуға алмай, жасырынып жүріп 8 жыл оқыдым, орысша, қазақша осыны еске аларсыз. Əмірханов М.» 12.10.1941 «Сəлем бердік. Нашарға жағдай туғызу мақсатында алыс жерден келген мұсылман баласы Сізге жүрегімнің терең түкпірінен шыққан махаббаттық сырымды ұсынып, төмендегі жағдайларымды есіңізге алуыңызды өтінемін. Мен Гурьев (Үйшік) облысынікі боламын. Жылыой (Қаңбақты) қаласында Жайлаушы Қосымбай болыстың туған немересі Жалғасұлы Сембай, орта білімім бар. Гурьевтегі оқытушылар курсында оқып шықтым. Негізгі мамандығым оқытушымын. Бірақ жасымнан газет-журнал жұмысына араласудамын. Өмірлік алға алған талабым – мидың қайнар бұлағы (тіл – бұлбұл) ақын жазушылық жұмысы. 30-шы жылдан жазушылық талаппенен қазақтың көркем əдебиетімен танысып, 1931 жылы өз бетіммен қолыма қаламымды алып, түрлі жағдайға арнап өлең, əңгіме жаза бастадым. Мектеп бітіргеннен кейін облыстық газетке жұмысқа кіріп қазақтың ескі фольклорын жинауда комиссияға алынған соң, алаш заманындағы шыққан ақын-жазушылардың сойылын соғушы деп облыстық газет алқасынан шығарып жіберді. Көп адамдарды жəне солармен бірге мені де қуды. Сіздің атыңыз – аңыз, біздің елде өшпестей орын алды. Сізді Францияда дегенді естіп елде жүргенде арман етуші едім. Сол тілегім орындалып бүгін жолыққалы отырмын. Мен бір түпсіз тұңғиыққа батқан қара тастай қайғылы ауыр халде тұрмын. ... талантты өлік қалпынан алып қалуға жағдай туғызуыңызды сұраймын. Сіз елден кеткелі қазақ халқының тарихы жадымда хат болып жатыр. Елге өмірде бар мəселеде өзіңізге қолқанат етсеңіз де немесе кір шалған көңіл ашылса сіздің тұрған жеріңіздің жақсы жақтарын жырлауға мен дайын. Сізді дұрысы жазғыш адам деп ұғындырушы еді Қызылорда қазақтары, «жазушы – адам жанның инженері» деуші еді ғой. Менің қандай халде екенімді болжай білерсіз. Егер менен болашақ күтсеңіз 15 минут уақыт болып сөйлесуіңізді сұраймын. 4-группада С. Жалғасұлы, 2-барак. Нəтижесін күтемін.» «Ағай. Туысқандық ретінде Сізден екі түрлі өтінішім бар. Əрине айып етпессіз. 1) Мүмкін болып қолыңыздан келсе, маған өлмейтін жағдай туғызыңыз. 2) Бұл жердің беретін тамағының жағдайы белгілі ғой. Жарлының бір тойғаны шала байығаны деген. Тамақтан нашарлап жүрмін. 3) Маған мүмкін болса қанша болса да темекі əкеліп берсеңіз. Бұл жерде темекіге тамақ сатып алып жеуге болады. Сондықтан маған қанша темекі əкеліп берсеңіз де көп болмайды. Менің бұл тілектерімді айып етпеңіз. Сізді көріп Сізге жолығамын деген менде ой жоқ еді. Құдайдың мені сізге жолықтырғанына өте қуаныштымын. Бұ кезде менде дұрыс ес жоқ, ойымдағы сөзімді анықтап жаза алмадым». Келесі бір хатта: «Берлин қаласынан келген ағайға. Мүмкіндігі болса мұсылман молласының төңірегінен қызмет беруіңізді сұраймын. А. Аманқұлұлы. 22 Группа» деп жазады. Сонымен қатар, М.Шоқай қолымен жазылған жекелеген жазбалармен, жеке-дара тұтқындармен сөйлескен əңгімелерін, олардың өмірбаянымен танысып, қағазға түсірген көзқарастарымен танысуға болады. М.Шоқай өз жазбаларында: «Əскери тұтқындардың қай-қайсысының да өз өмірлеріне риза еместігін байқадым. Тұтқын болған түркістандықтар екі дəрежеге бөлінеді. Бірі – қызыл əскер қалпында тұтқынға түскендер, яғни əскери тұтқынның нағыз өздері, екіншісі – Кеңес үкіметі əртүрлі антикеңестік жəне қылмыстық əрекеттері үшін мəжбүрлеп жұмысқа жегетін жерлерге жіберілген түркістандықтар, яғни азаматтық тұтқындар. Бұл екі дəрежеге бөлінгендердің жағдайлары шын мəнінде, бірдей. Режімдік тəртіпке де, жұмысқа құқықтығы жағынан да,

олардың арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Екі дəрежедегілердің адамдары өзара ынтымақты, достық жағдайында тіршілік етеді. Олардың достығы тұтқындағы тағдыр ортақтығы, яғни «уақытша басқа түскен қиындықты бірге бөлісетіндер» болғандықтан ғана емес, бұлардың тұтқынға қызыл əскер киімінде түскендері де, кеңестік абақтыда жүріп тап болғандары да өздерін орыс большевизмінің құрбаны деп біледі. «Егде» тұтқындар жас əскери тұтқындарға көбірек қамқорлық көрсетуімді сұрайды. Түркістанның болашағы солар ғой дейді. Ал қызыл əскерлер болса, «азаматтық тұтқындардың» тағдырына жанашырлықпен қарайды. Оларды ешбір кінəсіз жəбірленушілер деп біледі. Түркістандық əскери тұтқындар – əскер қатарына мына соғыс (герман-совет) басталмай тұрып, бірнеше аптадан екі жылға дейінгі мерзім арасында бұрын алынғандар мен майданға соғыс жарияланған соң жаппай «жұмылдыру» бойынша келгендер. Соңғы келгендердің кем дегенде оннан тоғызы винтовка ұстауды да білмейді. Түркістандық қызыл əскер мамандарының да басым көпшілігі – соғыс қаруын ұстап көрмегендер. Олар көбіне-көп əскери қызметін «қатардан» тыс өтейді: арба айдайды, ат бағады, асханада жүреді, қоймаларда жүк тасиды. «Қызыл əскер қатарында болған бір жарым жыл ішінде бір рет те винтовка ұстап көрмеппіз, біз қайдағы солдатпыз», дейді түркістандық біраз тұтқындар. Көптеген түркістандықтар, тіпті бір жыл, не одан да көп əскер қатарында болғандар бұйрық беру тілін, яғни орыс тілін білмейді, түсінбейді» – деп жазады. Бұл соғыс халқымыздың моральдік күшқуатына қиямет сын болды. XX ғасыр басындағы төңкеріс, кəмпеске, ұжымдастыру, аштық, қуғын-сүргін, одан соң 1939-1940 жылдары 18-ден 30 жасқа дейінгі азаматтарды жаппай əскерге алып, соғыс қаупі бар Батыс шекараға ортаазиялықтарды, оның ішінде қазақ азаматтарын орналастыруы тарихи шындық еді. Қолдарында қаруы жоқ сарбаздарды тура ажалға айдау фактілері туралы мұнан сұмдық тағы қандай құжаттар болуы мүмкін. «Ерлік туа біткен қасиет емес, мінез-құлықты шыңдап, ширығу арқасында қалыптасқан қасиет. Кездейсоқ өжет болып шыға келу мүмкін емес. Ерлік қауіп-қатерге қарсы сұрапыл шайқастарда, оларды табандылықпен, қайсарлықпен жеңе білу барысында туындайды. Ерлік дегеніміз – жігер мен ақылдың, қайсар сезімнің ұласуы», деген Бауыржан Момышұлының қанатты қағидасы оралады осындайда ойға. Ерлікке, жігерлілікке ата-ана мен қоғам баулиды десек, ал сол кезеңдегі соғыс тұтқындарынан біздің сондай ерлікті талап еткеніміз дұрыс па? Қиын жағдайда тұтқынға түсті, тірі қалып, елге қайтқандары болса тағы да тұтқынның тұзағына ілікті. Біздіңше соғыс құрбандарының бəрі өзінің тарихтағы шынайы бағасын алуы тиіс. Кешегі кеңестік идеологияның салдарынан олардың бəріне тегіс сатқын деген салқын атты жаба салып, құтылдық. Шын баға қазір берілмегенде, енді ол қашанға дейін созылады? Соғыстың үстіндегі идеология көйлегін сыпырып тастар болсақ, қаншама боздақтың шынайы бейнесімен қауышар едік. Алаш ардақтысына арқа сүйеп хат жазған олардың тағдырын бүгінгі еркін елдің ой-санасымен таразылау сəті туып тұрғаны баршамызды ойлантуы керек. Əңгімемізді түйіндей келе айтарымыз, тұтқындардың жауынгер жəне ардагер ретіндегі құқықтарын қалпына келтіру керектігі кейінгі ұрпақтың кейінге ысыра салатын екінші, үшінші орындағы ісі болмауы керек, сондай-ақ ол бір күннің, бір айдың бедерінде шешіле салатын оңай шаруа деп ойламаймыз. Бірақ осы арқылы біз қаншама боздақтың əруағы алдындағы азаматтық парызымызды ақтап шыққан болар едік. Фашизмнің қармағына қарусыз іліккен қазақ сарбаздарының сондағы хал-жағдайын, бастан кешкен азаптарын ойлағанда, тарихтың бетінде мүлгіп жатқан əлі мұндай қаншама тылсым құпиялар тұнып тұрғанын еріксіз мойындайсыз.


27 мамыр

АР

АЛД Р А Н А Ғ ЫЛМА

2015 жыл

АШ

«Адамның басы – Алланың добы» деген емес пе, Алла жазса, адам не көрмес, неге көнбес дейсің? Ұлы Жеңіске 70 жыл болса да соғыстың ең алдыңғы айларында тұтқынға түсіп, одан аман қалған, одан бірнеше шетелде тұрып, ақыры Түркияға келіп тұрақтап, əлі күнге аман отырған бір қазақ бар. Төменде сол кісі туралы соңғы деректерді жазғалы отырмыз.

атындағы орыс консерваториясына жаздырдым. Алайда, оған профессор Андреев педагог ретінде ұнамады. Ол экстерн емтихан тапсыру үшін бір француздан жеке сабақтар алды. Оны жақсы тапсырып, дипломын алды...», деп еске алады. Əлекеңнің өзінің айтуына қарағанда 1947-1949 жылдары Ножан Сюр-Марн қаласында Мария Шоқаймен 2 жылдай бірге тұрған ол жеңгесін екінші анасындай жақсы көріп кетіпті. Қазақтың «жақсыдан – шарапат» дегені осындай-ақ болар. Мұстафа Шоқай керемет болмаса, оның ұлты басқа əйелі айдаладағы қазаққа осыншалық қамқорлық жасар ма еді? 1961-1969 жылдары Мария Шоқайдың Париж, Ножан, Перро, Шелль қалаларынан келген «Менің ең жақын, қымбатты да сүйікті балаларым» деп басталатын хаттары Əлім Алмат пен əйелі Идилге жəне

ӨЛІМНЕН ӨНЕРІМЕН ТІРІ ҚАЛҒАН Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Бұл деректерді бізге Мемлекет тарихы институтының жетекші ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Күлпаш Ілиясова жеткізді. Ол ғылыми іссапармен Түркияға барғанда Ыстамбұлдағы «Түрік дүниесін зерттеу қорының» басшысы Саадет Пынар, қордың бөлім меңгерушісі Мeтин Косе жəне Алшынбай Тұртановтың көмегімен ақсақалға жолығыпты. Сонымен... Бұл ағамыздың есімі Əлім Алмат (шын есімі Ғалымжан Əпсалямов). Қазір жасы 98-де, Ыстамбұл қаласында тұрады. Əрине, бұл кісі туралы Қазақ елі біршама құлағдар. Ол туралы

кезінде Қасымхан Бегманов, Бақыт Садықова, Əкім Тарази жəне т.б. жазған. К.Ілиясованың əкелгені ең соңғы жаңалықтары. Дегенмен, оның кім екенін, қайдан шыққанын, өмір жолының қалай шиырланғанын қысқаша айта кетейік. Білетіндер болса – естеріне түсірсін, білмегендер – біле берсін. Əлім Алмат Ақтөбе облысы Ырғыз өңірінің тумасы. Жасынан өнерге бейім болған, сондықтан оны нағашысы Темірбек Жүргенов (атақты нарком Темкең) Алматыға алдырып, музыкалық училищенің скрипкашылар дайындайтын бөліміне түсіреді. Ол кезде Алматыда (30-шы жылдардың ортасынан бастап) түрлі себептермен орталықтан қуылған еврей ұлтының өнерпаздары, музыканттары көп болған. Солардың бірі – Иосиф Лесман Əлімді тамаша скрипкашы етіп дайындайды. Қазақтың одан кейінгі атақты скрипкашысы Айткеш Толғанбаев өзінің бір естелігінде жоғары курста оқыған Əлім өзіне көп нəрсе үйреткені туралы жазады. Осы училищеде Əлекең батыстық музыка өнерін біршама меңгеріп, опера, симфония, оратория, балет шығармаларында үздік өнер таныта біледі. 1939 жылы училищені жақсы бітірген Əлімді əскерге əкетеді. Ол кезде əскерден алып қалу мүмкін болмағаны ғой, əйтпесе қаны жерге тамбайтын білікті музыканттар өнерге де керек еді ғой.

Ұлы Отан соғысына Əлім Алмат Брест-Литовскідегі əскери міндетін атқарып жүргенде кіріседі. Бұл қорған-қаланы кейін айрықша дəріптегенімен үлкен əскери бөлімдер осы жерде де соғыстың алғашқы айларында қоршауда қалып, тұтқынға түскен. Əлекең өзінің бастан кешкен оқиғаларын кейін түрік азаматы Тарик Минкрынға айтып отырып, жаздырған екен. Соның нəтижесінде «Жолдас Əлімнің дəптері» (Tarik Minkari. Yoldas Alimin defteri. Istanbul, 1999.) атты алақандай кітапша өмірге келіпті. Осы кітапшадағы кейбір деректерге қарағанда адамның төбе шашы тік тұрады. Мəселен, 1941 жылдың шілдесінде ол неміс лагеріне жеткізілген 80 мың адамның

77 мыңы қырылғанын айтады. Соның көбі аштықтан, аурудан қырылыпты. «Өлмегенге өлі балық кездеседі» деген емес пе, мұнда Əлімнің музыкант екені білініп, оған офицерлер неміс композиторларының шығармаларын ойнатады. Алыста жүрген адамға туған елдің музыкасынан жақын ешнəрсе жоқ, оқ пен оттың ортасында жүрген неміс офицерлері де өздерінің туғаннан жадына сіңірілген тамаша əуендерін естіп, естері шығып қалады. Жəне оны орындаған ешқандай еуропалық емес, азиялық азамат болғаны да олардың қызығушылығын арттыра түседі. Осы арада поляк режиссері Роман Полянскийдің еврей музыканты В.Шпильманның өмірінен түсірілген «Пианист» фильмі ойға оралады. Сонда да еврейдің бəрін қырып жүрген неміс офицері И.Бахтың шығармаларын орындаған «ата жауына» мейірімділік көрсетіп, өлтірмек түгіл, оны асырап, жасырып тамақ таситын еді. Бəлки, өзінің өнерімен өлімнен қалған Əлім сияқты қазақ музыканты туралы да бір замандарда фильм түсірілер... Сөйтіп, Əлім Алмат Түркістан легионы қатарына тартылады. Немістер өнерлі адамдарды бағалай білетін халық екенін көрсетіп, осында болған кейбір шығармашыл азаматтардың кітаптарын шығаруына да мұрсат

бергенін білеміз. Мысалы, ақын Хамза Абдуллин «Сайран» деген бүркеншік атпен алғашқы өлеңдер жинағын осында шығарған. Ал Əлімді неміс командованиесі 1943 жылы Берлин консерваториясына оқуға жібереді. Оның үстіне айына 150 дойчмарка көлемінде жалақы да төлеп тұрады. Тіпті, паспорт беріп, азаматтық та алып береді. Ал керек болса... Өнерді бағалау деген осындай-ақ болар. Ал кеңестік, НКВД фашистері бұлай етпек түгілі өнерлі адамды алдымен құртқан болар еді. 1945 жылы Кеңес əскерлері Берлинге төніп келгенде бұлардың консерваториясы бомбаның астында қалады. Əлім Австрия астанасы Венаның консерваториясына барып, оқуын жалғастырады. Сөйтіп, қазақ ұланы дүниежүзілік соғыс болып жатқанда əлемге Л.Бетховен, В-А.Моцарт, Й.Гайдн, Ф.Шуберт, И.Штраусс жəне т.б. ұлы композиторларды берген елде, солардың ізімен музаның жолын қуып, музыкалық қабілетін шыңдаған екен. Осының өзі-ақ керемет оқиға емес пе? Алайда Əлім консерваторияны мұнда да бітіре алмайды. 1946 жылы ол Парижге барып, Мұстафа Шоқайдың жары Марияны паналайды. Мария Шоқайдың өзі бұл туралы: «...Германиядан скрипкашы Əлім Алмат келді... Соғыстың кесірінен оқуын аяқтай алмапты. Мен оны Париждегі Рахманинов

баласы Төреге арналған. Барлығы – 18 хат (Б. Садықова. «Я пишу Вам из Ножана». Алматы, 2001. 126-137-бб). Осы арада айта кететін бір жайт бар. Жалпы, түркі əлеміне ортақ тұлға Мұстафа Шоқайдың мұрасын көзінің қарашығындай сақтап, бүгінгі ұрпағына жеткізу үшін аянбай тер төккен Мария Шоқайдың Шелль қаласындағы зиратының сақталу мерзімін одан əрі ұзартуға қаржылай демеушілік көрсеткен Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты, саясаттанушы Мұрат Бахтиярұлы екенін көп адам біле бермейді. Нағыз азаматтық деп осындайды айту керек қой. Əйтпесе, Марияның зиратын, өздерінің заңдары бойынша, 50 жыл толғандықтан сырып тастамақ болған екен. Əлім Алматтың өзі 1950 жылдың 28 қыркүйегінде Түркияға жетеді. Өзі бұл туралы: «Соғыс біткен соң діні, тілі, ділі бір туысқан Түркияға кетуге тырыстым. Алдымен Парижге бардым. Түркия елшісінің құзырына шығып, тілегімді айтып едім, ол мысқылдап «жақсы, бірақ сен ол жақта аш қаларсың», деді. Алайда... көмегін берді, виза алдым», деп еске алады. Түркияға келген соң ағамыздың жолы ашылып, Еуропада алған білімі кəдеге асады. Осында қызметке тұрып, көп кешікпей Идил деген татар қызына үйленеді. 1954 жылы Төре есімді ұл баласы да өмірге келіп, бейбіт замандағы жаңа өмірі жалғасады. Баласының есімін атасы Төремұраттың құрметіне Төре деп қойған екен. Өзі Түрік мемлекеттік оркестрінің құрамына қабылданып, оның сапында 25 жылдай еңбек етіпті. Қазір ақсақалдың екі немересі бар, олардың бірі Швейцарияда, бірі Голландияда еңбек етеді. Заман өзгерді, ел кенелді, төл теңелді дегендей, Қазақстан өзінің тəуелсіздігін алды. Елбасының осы кездегі ең бірінші болып қолға алған халықаралық шарасы – дүниежүзі қазақтарының басын қосу болды. Бұл шараның маңыздылығы қазіргі қазақтар түгіл мыңжылдық ұрпақтарға жететіні сөзсіз. Өйткені, дүниеге тарыдай шашылып қалған ұлттың басы қосылып, көк байрағы көкке көтерілгенін көргеннен артық бақыт болуы мүмкін емес қой. Əлім Алмат ағамыз да келіпті сол тойға. Туған жерге 53 жылдан кейін табаны тиген ағамыздың қуанышын, толғанысын сезіну үшін үлкен ақындық жүрек керек... Əлекең сол сапарында туған жері Ырғызға да барып қайтыпты. Алайда, «50 жылда ел жаңа» деген емес пе, ол жақын туыстарын таба алмаған екен. Содан, тумаса да туғандай болған екінші Отаны – Түркияға қайтып барып, əлі күнге сонда тұрып жатыр. Бізге Əлекең туралы осы, соңғы хабарды жеткізген Күлпаш Ілиясова екенін жоғарыда айттық. Ол кісі ағамызбен екі сағат əңгімелесіп, көп жаңалығына қаныққан екен. Тек... оның өмір бойы музыкант болғанда өзінің шығарған туындылары туралы білмепті. Ағамыз бұл тақырыпты сұрағанда тайқақсып, тура жауап бермеген екен. Соған қарағанда, бір сыры бар сияқты. Қазақ сияқты өнерге жақын, шығармашыл халықтың өкілі əрі өмір бойы музыкамен айналысқан адамның өзінің төл туындылары болмауы мүмкін емес қой... Суретте: К.Ілиясованың скрипкашы Ə.Алматпен кездесу сəтінен.

www.egemen.kz

13

Адам – жұмбақ әлем Мақсат РСАЛИН, журналист.

Гогольдың шабыты мен елесі

Жазушы Николай Васильевич Гогольға ауырып жүрген кездерінде көз алдына əр түрлі елестер келген екен. Ол оны қасында жүрген көпес Н.П.Вяткинге айтып отырған дейді жазушы С.Т.Аксаков. Гогольдың тағы бір замандасының айтуына қарағанда, жазушы бір отырыста Испания туралы əңгімелеп береді. Сонда бір əйел: «Николай Васильевич, Испанияда бірнеше жыл тұрған боларсыз?» – дейді. «Жоқ, тіпті болған да емеспін деп жауап береді, ал Константинопольды жақсы білемін деп, ежелгі Византия астанасы туралы қызықты əңгімені бастап кетеді. Сол жерде отырғандардың бірі: «Николай Васильевичтің бұл жерде болғаны көрініп тұр», дейді. «Жоқ, ол жерде де болған емеспін», деп жауап береді. Ешқашан да бұл елдерде болмаса да, тура болғандай əңгімелеп бергені отырғандарды таңғалдырады. Тіпті, сол елдерде болып келген адамдардың өздері де Гоголь суреттеп бергендей айта алмас еді. 1889 жылы «Сын Отечества» журналында Италия туралы өлең жарық көреді. Кейіннен бұл өлеңнің авторы Н.В.Гоголь екені анықталады. Оны Гоголь жиырма жасында жазған екен. 1850 жылы Николай Васильевич Никитский бульварындағы Талызиннің үйінде тұрған кезінде жазушыға барлық жағдай жасалған екен. Гоголь өзінің өлімінің жақын қалғанын сезіп, күннен-күнге түнеріп, көңілсіз күйге түседі. Барлық жағдай жасалса да жазушыға шабыт келмейді. Қалам ала қалып отыра қалса, ойына ешнəрсе түспейді. Бір күні жазушыдан: «Бірнеше ай өтсе де ешқандай қолжазбаңыз жарық көрмеді ғой», деген сұраққа ол: «Адам баласы кызық қой, маған жұмыс жасау үшін барлық жағдай жасалса да шабыт келмей жатыр», дейді. Біраз үнсіздіктен соң мына бір қызықты оқиғаны айтып береді. Италияның Джансано жəне Альбано қалаларында болған кезімде жолдың бойындағы əбден тозығы жеткен трактир тұр екен. Күн ыстық болғандықтан соған кіріп демалуды жөн көрдім. Трактирдің іші у-шу, біреулері бильярд ойнап жатыр, енді біреулері темекіні бұрқыратып, шарап ішіп отыр. Сол кезде мен «Өлі жандардың» бірінші томын жазып жүрген кезім еді. Неге екенін білмеймін, трактирге кірген бойда қойын дəптерімді ала салып, бұрышта тұрған үстелге отыра қалып, жаза бастадым. Жан-жағымда болып жатқан у-шуға, төбелеске көңіл бөлмей, ерекше бір шабыт пайда болып, тоқталмастан «Өлі жандардың» бақандай екі тарауын жазып тастадым. Ал қазір ешкім маған кедергі жасап жатқан жоқ, бірақ шабыт келмейді. Сол кезде жазған шығармамды өзім жоғары бағалаймын, – деп аяқтайды өз əңгімесін Гоголь.

Агата Кристи неге жоғалып кетті?

Əлемге аты əйгілі жазушы Агата Кристи үшін 1926 жыл өте ауыр болды. Сол жылы анасы қайтыс болады, ал сүйікті күйеуі Арчибальд Кристи Нэнси Нил атты бір əйелді жақсы көріп қалып, Агатамен ажырасамын депті. Желтоқсанның 3-і күні күйеуінің барлық демалыс күндерін көңілдесімен бірге өткізетінін сезіп, түн ішінде ұйықтап жатқан қызының бетінен сүйіп, киімдерін алып кетіп қалады. Қайда кеткенін ешкім білмейді, із-түзсіз жоқ болады... Қарсыластары Агата Кристидің аяқ астынан жоғалып кетуін ол өз-өзін жарнамалау үшін əдейі істеді дейді. Ал кейбіреулері оның күйеуі көңілдесіне кетіп қалған соң, өз-өзіне қол жұмсады деп жорамалдайды. Бұл істі ішкі істер министрі Уильям Джайнсан Хикс өз бақылауына алады. Артур Конан Дойль Агатаның қолғабын медиумге апарады, бірақ одан да еш нəтиже шықпайды. Оның жоғалып кеткені туралы тек британдық газеттер емес, бүкіл дүниежүзілік ақпараттық құралдар да жариялайды. «Дейли ньюс» газеті Агата Кристидің кайда екенін білетін адамға қомақты қаржы ұсынады. Əр жерге бойы 170 см., сары шашты, 35 жастағы əйел жоғалып кетті деген плакаттар ілінеді. Тек 11 күн өткен соң бір музыкант Хорраугейт курортында Агата Кристиге ұқсайтын əйелді көргенін хабарлайды. Сөйтсе, белгілі жазушы «Кəрі аққу» атты қонақ үйде Тереза Нил деген лақап атпен тұрып жатыр екен. Осы хабарды ести сала күйеуі Арчибальд Кристи Хэрраугейт курортына жетеді. Ол екеуі кездескен сəтте репортерлер, полицейлер де болады. Олардың бəрі жазушының қимыл, іс-əрекеті, сөйлеген сөзі де біртүрлі өзгеріп кеткенін байқайды. Ал күйеуін танымай, өзімнің ағам десе қызының суретін көріп: «Бұл менің ұлым ғой», – дейді. Ертесіне-ақ бүкіл Ұлыбритания бойынша Агата Кристи табылды, бірақ уақытша есте сақтау қабілетінен айырылған деген

хабар тарап кетеді. Əйгілі жазушының осындай халге душар болғанына кейбіреулердің сенгілері келмейді. Қонақ үй қызметкерлері Агата Кристидің іс-əрекетінен ешқандай өзгеріс байқалмағанын айтады. Жазушы күнде кітапханаға барады, пианинода ойнайды, дəрігерлер белгілеген емді де қабылдайды. Бір журналист «ТЕRESА» деген сөздегі əріптердің орнын ауыстырса, ТЕASER – бас қатыру» деген мағынаны білдіретінін байқайды. Бірақ көпшілік Агата Кристи күйеуінен өш алу үшін əдейі кетіп қалды деген жорамалдан таймайды. Эндрю Нартон атты биограф жəне дəрігер Кристи диссоциативті фуга деген ауруға шалдыққанын анықтайды. Бұл аурумен ауыратындар өзінін атын ұмытып қалады. Күнделікті өмірде болатын жағдайларды ұмытпайды. Бірақ олар өздерінің осындай аурумен ауыратындарын білмейді екен. Олар өздеріне жаңа ат таңдап алады, жаңа жұмыс тауып, ел қатарлы өмір сүре береді. Бұл аурумен қалай ауырады? Оның себептері бірнеше. Мысалы, қатты ренжігенде, стрестік жағдайда болады екен. Ауырған адамдар өз бастарына түскен ауыртпашылықты ұмытып, түк болмағандай күнделікті өмірге араласып жүре беретін көрінеді. Диссоциативті фугамен бірнеше сағаттан, бірнеше айға дейін ауырады екен. Оның ең басты белгісі – ауырған адам өзін басқа адаммын деп есептейді. Кристи өзөзін Тереза Нил деп есептеп, тіпті өзін суреттерден танымай қалады. Кристи іздеу қағаздарында жазылған хабарламаны оқып: «Мына Агата Кристи деген əйел жоғалып кетіпті, байқұс-ай, тезірек табылса екен», деп уайымдайтын көрінеді. Атақты жазушының осындай ауруға шалдыққанына оның күйеуі кінəлі деседі.

Булгаковтың өсиеті

Атақты адамдардың, белгілі қаламгерлердің көріпкелдік, сəуегейлік қасиеттері болатыны белгілі. 1940 жылдың көктемінде хəл үстінде жатқан жазушы Михаил Афанасьевич Булгаков əйелі Елена Сергеевнадан: – Менің «Мастер жəне Маргарита» атты романым жуырда жарыққа шығатын түрі жоқ, мен оның алғашқы түпнұсқасын өртеп жіберген уақыт есіңде ме? – деп сұрайды. Елена Сергеевна: – Иə, əрине есімде, – деп жауап береді. – Енді осы роман басылымға шыққан күні менің зиратыма келіп гүл қойған адамға қаламақымның бірнеше пайызын бер. Ал неше пайыз екенін өзің біл, бірақ ұмытып кетпе, міндетті түрде орында, – дейді. 1940 жылдың 10 наурызында Михаил Афанасьевич қайтыс болады. 30 жыл бойы зиратқа тура сол роман жарық көрген күні əйелі келіп тұрады. Тек, 1969 жылдың көктемінде Елена Сергеевна зиратта бір жас жігіттің құлпытасты іздеп жүргенін көреді. Бір кезде əлгі жігіт. «Жазушы Михаил Афанасьевич Булгаков. 18911940 ж.ж.» деген құлпытастың қасына келіп бір шоқ гүл қояды. – Тоқтай тұрыңызшы, – деген дауысты естіп, жігіт бұрылып қарайды. Зираттың басындағы орындықта егде тартқан əйел отыр екен. – Кешіріңіз, сіздің аты-жөніңіз кім? Телефоныңызды, мекен-жайыңызды айтыңызшы, – дейді əйел. – Не үшін? – деп таң қалады жас жігіт. – Қорықпаңыз, сізге мен жамандық жасамаймын, кейін түсінесіз, – дейді Булгакова. Ол жігіт ленинградтық жас журналист Владимир Невельский еді. Елена Сергеевна журналистің телефонын, мекен-жайын, аты-жөнін жазып алады. Ал журналист жігіт болса таңғалып, бұл кісі кім, не үшін менің аты-жөнім, мекен-жайым керек болды деген оймен үйіне қайтады. Ол осы зиратқа келердің алдында ғана жазушының «Мастер жəне Маргаритасын» оқыған екен. Шығарманың ұнағаны сондай, ол оның зиратына барып тағзым еткенді жөн көреді. Ленинградқа қайтып келген журналист зират басында болған кездесуді ұмытып та кетеді. Екі апта өткен соң оның атына қомақты қаржы пошта арқылы аударылады. Бірақ кімнен екені белгісіз, жіберушінің аты-жөні жазылмаған. Ол кезде ондай ақша ешкімнің түсіне де кірмейді, журналист жігіт тіпті қорқа бастайды. Мүмкін қателескен болу керек деп те ойлайды да, милицияға хабар бергісі келеді. Тура сол күні кешке оған телефон шалады: – Мен Елена Булгаковамын, ақшаны алдыңыз ба? Есіңізде ме зираттың басында кездесіп едік қой? – дейді. – Иə, есімде, неліктен, не үшін осыншама ақша салдыңыз? – дейді. – Мен марқұм Михаил Булгаковтың өсиетін орындадым. Сіз тура «Мастер жəне Маргарита» романы басылымға шыққан күні зиратқа келіп, гүл қойдыңыз. Бұл күйеуімнің өсиеті еді, – дейді. Сөйтіп, жиырма бес жыл өткен соң Елена Булгакова күйеуінің өсиетін орындайды. Одан кейін көп ұзамай өзі де қайтыс болады. Ал Владимир Невельский əлгі ақшаға катер сатып алады, алтын əріптермен катерге «Михаил Булгаков» деп жаздырады. Катер Нева өзенімен жүзіп бара жатқан сəтте Булгаковтың талантына бас июшілер қол соғып, қошемет көрсетеді екен.


14

40 жылдан бері: «Ќош келдіѕіз!» деп ашылып, «Аман-есен жїздеселік!» деген тілекпен шыєарып салатын есік актер Мўќан Шəкіровті їнемі шыєармашылыќ шабыт биігіне шаќырып келеді

Бірде ол көшеде келе жатқанда Ж.Шанин атындағы қазақ драма театрының есігі алдында ілулі тұрған «сахна жұмысшысы керек» деген хабарландыруды оқиды. «Не де болса бағымды сынап көрейін» деген ой сап ете қалған жігіт театр директорының алдынан бір-ақ шығады. Дауысы мен сырт келбеті өнерпаздан аумай тұрған өркеннің бойындағы ерекше қасиетті байқап қалған директор да оңай адам болмаса керек, көп ойланып тұр мастан, табанда жұмысқа қабылдап жібереді. Еңбек жолын театрда қарапайым жұмысшы мамандығынан бастаған жас жігіт уақыт өте келе режиссерлердің назарын өзіне аудартып үлгереді. Кішігірім рөлдерді ойнатады. Тумысында əртіс жан үшін үлкен, кіші рөл деген ұғымдар болушы ма еді тəйірі. Қандай бейнені сомдамасын сол адамның тура өзіне айналып шыға келетін, кейіпкерінің жан дүниесін, қайғы-қуанышын жүрегімен сезініп, шынайы ойнай білетін азаматқа енді режиссерлер шындап қызыға қарады. Тіпті, арада біраз уақыт өткен соң шамалап ірі рөлдер еншісіне еркін бұйыратын болды. Бір күні «директор шақырып жатыр» деген хабардан қарадай өзі шошып кетті. «Əй, не де болса ісімнен бір шикілік тауып, жұмысымнан босатқалы жатқан шығар» деген күдікпен жасқанып директордың кабинетіне жақындай бергені сол еді, басына қара шошайма тақия киген кісі өзіне қарсы жүріп келе жатыр екен. «Мынау – Асқар Тоқпанов деген атақты режиссер ағаң...» деп таныстырған директор қауіпті ойын сейілтіп үлгерді. «Бұл кісі ел аралап, өзің сияқты талантты жастарды жинап жүр. Актерлік шеберлікке баулитын шəкірттерін өз аяғымен іздеп келуіне қарағанда, анау-мынау адамға көңілі түсе қояр түрі жоқ. Осы кісіден оқығанға қалай қарайсың?» деп арман қуған Алматыдағы талай жастың алапат жалыны мұны да өз ортасына ұршықша үйіріп əкетер мүмкіндік туғызды. 1971 жылы актерлік мамандығын меңгергеннен соң ол өзінің алғашқы өнер жолын Талдықорған облыстық драма театрынан бастайды. Кейін М.Əуезов атындағы академиялық қазақ драма театрына ауысады. Əйгілі «əкемтеатрда» еңбек етіп жүрсе де туған жерге, ең алғаш өнер əліппесін жаттатқызған сүйікті ортасына деген сағыныш сазы оны бəрібір 1981 жылы Ж.Шанин атындағы қазақ драма театрына жетелеп келді. Вокалдық мүмкіндігі зор, жұмсақ əрі бояуы қалың, төменгі баритон дауысы бар актер ə дегеннен-ақ кең диапазонды драмалық өнерді шебер меңгеруімен көрермен көзайымына айнала бастады. Есте ұзақ сақталатын образдар жасауымен ерекшеленді. Ол сомдаған сан қырлы бейнелер театр репертуарынан өзіндік орнын тапты. О.Бодықовтың «Мұқағалидың соңғы əнінде» – Мұқағали, С.Шəймерденовтің «Марғау үнінде» – Марғау, Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлуында» – Қарабай, Ғ.Мүсіреповтің «Ақан Сері – Ақтоты» қойылымында – Қазірет, Ш.Айтматовтың «Жанпидасында» – Бостон, М.Байғұттың «Бозторғайдың ұясында» – Автор, Ы.Сапарбайдың «Сыған серенадасында» – Шəмші, И.Ғайыптың «Мен

ішпеген у бар ма?» пьесасында – Құнанбай, Ф.Буляковтың «Бақ іздеген бейбақтарында» Абдулла бейнелеріне қоса басқа да көптеген рөлдерді жоғары деңгейде сомдап, көрермен ризашылығына кенелді. Саналы ғұмырын сахнаға арнаған Мұқан ағаның жемісті жетпіс жылдығы шығармашылық сипатта аталып өтті. Пуш кин атындағы облыс тық əмбебап ғылыми кітапхананың дирек торы Шəрбану Дінасылованың ұйым дастыруымен өткен «Сах на құді ретін танытқан тұлға» атты өнер кешіне қаладағы «Өрлеу» орталығының ұстаздары қатысты. Олар: «Өзіңіз сомдаған бейнелердің ішінде қайсысы жаныңызға жақын?» деп сұрады сахна сарбазынан. Актер көп ойланып жатпастан: «Марғау иттің рөлі» деп жауап берді. Күнделікті тіршілік сарынына үңіле көз тіксең, небір аянышты жайттарға тап болып жататынымызды тілге тиек етті. Иə, бəріміз де адам атын арқалап жүрміз... Ал шындап, бажайласаң – қарапайым пенде екенбіз...Өзгенің басына түскен тауқыметті біздің басымызға келмейді деп келте ойлаймыз. Сондай қасіретті шекпейтіндей, астамшыл ойға ерік беріп қоятын сəттеріміз аз емес. Қарапайым философия – тіршіліктің қозғаушы күші «сенім патшалығы» бойыңнан жоғалған күні, өзіңді жоғалттым дей бер... Актер өнер кешінің рухын күліп-ойнап шыға салатын жеңіл əуенге емес, кісіні ойлантып, терең сезімге батыратын сарынға құра білді. Өнермен өрілген ғұмырдың алуан қыры мен сырына ойша сапар шеккізді. «Студенттік шағыңыз қалай өтті?» деген сұрақ қойылғанда ағамыз абдырап қалды. Былай қарағанда, адамға соншалық қиын соғатын ауыр сұрақ емес сияқты... Бірақ, ата-анасынан ерте айырылған Мұқан – актер үшін бұл кезеңнің естеліктері қорғасыннан да ауыр еді. Жадыраған жанның қабағы лезде тұнжырап, ойға батты. Жанарына жас іркілді. – Студент кезімде жастардың бəрі үйіне демалысқа кетіп жатқанда, мен Алматыда мұңайып қала беретінмін... Өйткені, атаанамнан өте ерте айырылған жанмын. Кімге барамын, кімді сағына құшамын? Кəдімгі барлық балалар сияқты əкеңді, анаңды аңсап құша алмаған соң, кеудеңдегі ызғарлы мұзды немен жібітеріңді білмей қатты əуреленесің. Адамға, əсіресе, жас азамат үшін мұнан асқан қайғы-қасірет бола ма? Барар жерім, басар тауым болмағандықтан қалада қалып, радиода диктор болдым... Киноға дубляж жасадым... Жасың ұлғайған сайын соның бəрі ұмытылып, ата-анаға деген сағыныш біртіндеп санадан жоғалады деп ойлайтынмын. Сөйтсем, олай болмай шықты. Қайта керісінше шашыңның ағы көбейген сайын сол сағыныш, аңсар əлдеқайда арта түседі екен. Өмірде қазір бір ғана нəрсеге өкінемін. «Əттең, менің сахнадағы жетістігімді анашым көрмедіау...» деп.

Аттали – Астанада

Француздық сарапшы, эко» номист, әдебиетші, «L’Express е тілг 20 , журналын шығарушы аударылған 50 кітаптың авторы » Жа к Атт али «Ас тан а Оп ера қ ялы они са хна сы нда си мф р оркестрмен бірге өне сыр бір лы, қыр гіз «Се ті. сет көр қ ды тан ақс лы» тұл ған ың қаз – көр ерм ен тағ ы бір қыр ына ті тән не дир иже рлі к ше бер лігі болды. Дүниежүзіндегі жүздеген зияткерлер қатарына жататын теорияшыл, гі экономикалық сұрақтар жөнінде айналыдағы жыл он ғы соң інің есш кең лі əйгі уақыт Осы . рлік иже дир сып келген кəсібі – өнер нда дары алаң лы айту ең нің əлем ішінде ол е, имд усал Иер да, көрсетіп, Парижде, Лондон н теге көп қа бас да тағы е Ша нха йда жəн н рме рле қал ала рда сим фон иял ық орк ест құштар ға ыка Муз н. жұмыс жасап үлгерге иан ода жан бал а кез інен бас тап фор теп ыкалық муз ойнаған, сонымен қатар, сандаған жобаларға қатысқан. мі ар– Оркестрге дирижерлік етуді үне бірна асы бал м мандайтынмын. Өмір ада себепті ақ рет берілетін сый емес пе, сол неш е бір мен өз өмі рім е мүм кін дігі нше . Мысалы, қырынан қарап өтуге тырысамын еді деген мел итер не ге келу пке сізді бұл кəсі Кезінде ғар. сұрақ қызықтырып отырған шы

бір кəсіби дирижер маған өзін ің өне рін үйр ете йін деген кезде, келісе кеттім. Қаз ір мен ің бар ынт ам, қызығушылығым осыған ауы п кет ті, – дей ді Жак Аттали ағынан жарылып. Концерт бағдарламасы толығымен симфониялық муз ыка ға арн алд ы, ата п айтсақ, кеште В.А.Моцарттың шығармалары – №25 сим фон ияс ы, 1 бөл імі, фортепиано мен оркестрге арналған №23 концерті, A еннің жетінші симфониятхов Л.Бе мі, dur, 2 бөлі Э.Блохтың сы, Ж.Массненің «Медитациясы», ған. тыл қам ы алар басқ «Дұғасы» жəне лық – Бағдарламада ұсынылатын музыкаетеыма жан ің мен ы туындылардың барлығ қаншама не жақын, əйтсе де, мұнан басқа олардың да, ғаламат шығармалар бар, алай сыйғызу іне бер шең ттің барлығын бір концер жалпы стро маэ н деге – с, еме кін əсте мүм алы құр баю , табу ы дирижерлік ол үшін қарж айты алм е сүр өмір нт ыка емес, мұнсыз муз у стет еле нын, тіпті, онсыз мына ғаламды мүмкін еместігін айтты. тіре п – Қаз ақс тан ға алғ аш рет таб ан «Мен р: иже дир отырсыз ба? – деген сұраққа келы жыл 2 199 рет нші Қазақстанға ең бірі тан сұл Нұр енті зид Пре Ел н. нмы ген болаты

27 мамыр

Н ОҚСА Т Ы АУ ТОЛҒ ТІРШІЛІК

www.egemen.kz

2015 жыл Осы біздің қазақтар да жасы егде тартқанда: «Мынаны істеуге болмайды, ананы өйтуге болмайды», деп өздерін жоқ нəрседен тыйып, тежеп, кежесі кейін тартып тұратыны бар. Адамға қай жаста да өзінің бойындағы ерекше мүмкіндіктерді толық ашып көрсетуіне, діттеген мақсатына қол жеткізуіне кеш емес. Қылқалам өнеріне бала кезінен құмартқан Ілия Жақанов ағамыздың арманы сексенге таяған шағында орындалса, қолы қалт еткенде табиғат аясында сурет салуды ұнататыны өз алдына бір ғажап құбылыс емес пе. Дипломды кəсіби суретші атанбақ ойы барын естіген жандар композитордың бұл сөзіне алғашында аса мəн бере қоймағанға ұқсайды. Бірақ, сурет өнеріне деген шексіз сүйіспеншілігі оны барлық кедергілерден аман алып өтіп, Ілия Жақанов 78 жасында Атырау университетінен диплом алу қуанышын бастан кешті. Мұндай өмірге құштарлық жағдайлар əлемдік тəжірибеде өте көп. Найроби мектебінің 4-сыныбында оқитын 80 жастағы Кимани Маруж Кенияда 2004 жылы шыққан

адамның өзінің ниетіне, талабы мен құштарлығына тіреліп тұр екен-ау», – деп сүйсінгеннен басқа не дейсіз мұндайда. Апамыздың талайдан бергі сырының əп-сəтте жайылып сала бергені біздің көзімізді көп нəрсеге жеткізді. Жаңашылдыққа, заманның ағымына ілесу дегеніңіз осы болар, сірə? Мұнымен ол кісі тоқтамай, осы ізденісін əрі қарай жалғастыра берді. – Апай, асығып тағы қайда бара жатырсыз? – деп сұрадық арада біраз уақыт өткеннен соң. – Жаяу-жалпылап жүргенде көп уақытыңды зая жіберіп алады екенсің. Бір үйге бір машина керек деген сөз рас. Ал енді балаңа: «мені анда апар, мұнда апар», деп қашанғы жалынып-жалбарынып жүресің. Одан да мұны өзім оқып үйреніп алайын деп, жүргізушілер курсында оқып жүрмін, – дейді жүзінен ешқандай қиналыс табы байқалмаған Гүлбаршын апай. «Жалын атқан жастардың өзі мұндай тəуекелге жүректері дауалап бара бермейді. Ал мына кісі шамасын бажайламай, тым ауыр шоқпарды беліне бай-

70-тен асќан шаєында аєылшын тілін оќып, кґлік жїргізуді їйренген Гїлбаршын апайдыѕ ґмірі кім-кімге де їйренерлік їлгі емес пе? Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Мен өзім сомдаған рөлдерімнің бірінен бірін артық, болмаса кем деп санамаймын. Маған олардың бəрі бірдей қымбат. Əйтсе де, Мұқағали Мақатаев пен Шəмші Қалдаяқовтың бейнелерін сомдағаныма өзімді бақытты жанмын деп есептеймін. Режиссерлерге рахмет, осы рөлдерді маған сеніп тапсырғаны үшін. Мұқағалиды ойнаған спектакльді Шəмші Қалдаяқов келіп тамашалағаны есімде. Содан кейін біздің үйге барып шəй іштік. «Мұқағалиды жақсы сомдадың. Əлі талай тұлғаларды ойнайтын боласың...» деген композитор пікірі менің өнеріме берілген ең үлкен баға деп есептеймін. Рас, көп ұзамай И.Сапарбайдың «Сыған серенадасындағы» Шəмшінің рөлін сомдадым. Кейде Шəмші ағаның «талай тұлғаларды ойнайтын боласың» деген сөздері есіме түскен кезде, қайран Шəкең «сахнада өзінің бейнесін келешек ұрпақ ұзағынан бедерлеп кескіндейтінін күні бұрын сезіп айтты ма екен бəлкім?..» деп қаламын. Өнер кешінде əріптестері актердің шығармашылық қырларына кеңінен тоқталып өтті. Мəдениет қайраткері Гүлшат Еспай мен жас актер Бақытжан Абдухалықов мерейтой иесіне өнерден шашу əзірлеп келіпті. Сондай-ақ, Мұқан Шакиров пен Гүлшат Еспай жақында сахналанған Ф.Буляковтың «Бақ іздеген бейбақтар» қойылымынан үзінді орындап берді. Көрермен сахна иесінің өміріне қоса, өнердегі қырлары туралы да көп мағлұматқа қанықты. Сая ҚАСЫМБЕК.

ШЫМКЕНТ.

ым. Ал Назарбаевпен сол уақытта таныст биыл мен естр орк ық иял фон сим дағы енді мұн н. Бұл мен алғаш рет өнер көрсетіп отырмы ы. Осыны алад сан ып бол ға үшін үлкен оқи м бар. ойы ақ мұнан əрі қарай жалғастырм мен еті ени мəд ті, бие Қазақ халқының əде еді. кел ім білг се нəр көп алы тур музыкасы ыт уақ айы арн Осы ған алд ағы уақ ытт а – ым лыс аты жар ің мен і, бөлмекпін. Өйткен сем де жүр де жер Қай ын. тарм құш ққа жаңалы ынамын. жаныма жаңа, тың дүние табуға талп келеді. гім сүр р өмі йым апа Неғұрлым қар көб ірек Жəн е бас қал ард ың шеб ерл ігін ен берді. ап жау деп ын» үйренуге күш жұмсайм сондайТыңдарман назарына Жак Аттали қаз» Ана – м шы ақ, М.Равельдің «Менің Ана ы нуд ұсы н асы пьес бақ» лы циклынан «Сиқыр та – сюи рлік ест орк н лға Ата ді. жөн көр ы. Равель балалық шақтың əнұраны саналад алған бес арн ауға ойн мен қол 4 фортепианода ерге – ийл пьесасын Мими мен Жан Годебск ның тары дос ен кетк іп туғанындай жақсы көр ды жаз мен алар Бал ған. жаз ап арн балаларына рді гіле ерте ап өткізетін Равель, оларға ғаж қ шақтың əңгімелеп беретін. Балғын балалы ндаған туы н тіне ние іру түс е еск н əсемдігі ол «Менің музыкадағы мұндай оқиғаларды бес пьеның тасы сюи қаз» Анашым – Ана сының нды сасында баяндайды. Автор туы тінің бие əде з ауы з айрықша атауы францу Ана ы. ыст лан бай лей тіке імен көне дəстүр на аны таб ың – Ана қаз есімі, бейнесі қазд ілі тиес ге əйел ыш айтқ гі ұқсас келетін, ерте ерт егіл ері бол ған еке н. Көп теге н хал ық ен деген келг иеге соның құрастыруымен дүн де əңгіме бар. . Салтанат ƏСКЕРБЕКҚЫЗЫ

тегін бастауыш білім алу туралы заңнан кейін өз арманын ақиқатқа айналдыруға шындап кірісіп, математика мен ағылшын тілін сүйіп оқудан танбапты. Ендігі межесі ЖОО студенті атану екен. Сол сияқты Тарзан туралы туынды жазған жазушы Эдгард Берроуз 35 жасына дейін əскери қызметкер, полицей, дүкен қарауылы, алтын іздеуші сияқты түрлі кəсіптің басын шалып, ал өзінің өмірдегі шын орнын – жазушылықты кейін тапқан жан. Картиналары АҚШ, Франция, Ресей елдері мұражайларында сақтаулы атақты қылқалам шебері Юрий Лариннің кəсіби мансабы 40 жасынан кейін өзгеріп шыға келген. Ал бұған дейін оның қарапайым инженер болып жұмыс істегенін біреу білсе, біреу білмеуі мүмкін. Осындай мысалдарға жүгіне келіп, қазақтың менталитетіндегі кейбір тыйым-шектеулерді адамдардың өздері қолдан жасап алған керітартпа дағдылар демеске лажың қалмайды. «Асарымызды асап, жасарымызды жасадық, айналайын. Ендігі ғұмырда Құдайдан елдің тыныштығын тілеп, балашағамыздың қызығын көрсек, одан басқа бізге артық бақыттың қажеті жоқ», деген сыңайдағы қазақы қалыптағы, ынсап-қанағат тұрғысындағы əңгімеден бұл оқиғамыздың жөн-жосығы мүлде бөлек. Бұған əрбір сəті ізденіске толы, сирек тағдыр иесі – Гүлбаршын апайымыздың қоғамға деген көзқарасы, дүниетанымы, өмірлік ұстанымы мен өз замандастарынан өзгеше қырлары түрткі болып отыр. Жасы бүгінде 70-ке таяған, өмірден көрген-түйгені мол жанмен көрші тұрғандықтан ол кісімен көшеде жиі кездесіп қалатынымыз бар. Жайбарақат жұмыстан қайтып келе жатқан сенің жағдайыңа сүйсінген қалпы өзі үнемі бір жаққа асығып-үсігіп кетіп бара жатады. Амандықсаулық сұрасуы қысқа. «Денсаулық қалай, жағдайларың жақсы ма, не жаңалық бар?» деп сұрақтарын бастырмалатқан оның əлденеге көңілі алаңдап тұрғандығын сезген кезде өзің де жолын бөгемей, амандық-саулықтан кейін апылғұпыл қоштасуға тырысасың. Бір, екі, үш ...бұл жағдай соңғы уақытта жиі қайталанып жүр. Жұмырбасты пенденің бəрі жұмыс аяқталасымен əдеттегідей жанталасып үйіне жетуге асықса, ал біздің Гүлбаршын апайымыз керісінше, кешке қарай тағы бір маңызды шаруаның басын қайырып тастамаққа зымырап ұшып бара жатқанына куə боласыз. Жасы 70-ке таяған əже деп кім айтады мына кісіні? Қимыл-қозғалысы қаңбақтай не деген жеңіл еді өзі? Жас кезінде спортпен көп айналысқан адам шығар деп қоямыз мұнысын өзімізше жорып. «Қандай адамды бақытты адам деп санауға болады?» деп сұрақ қойыпты бір кісі. Жауап: «Таңертең өзінің сүйікті жұмысына жетуге, ал кешке үйіне қарай асыққан жан бақытты» екен. Ал мына кісі қандай адам сонда? Кешкісін тағы бір жұмысқа тас түйініп кетіп бара жатқанына қарағанда... Жо-жоқ, бақытсыз жан деп ойлап қалмаңыздар. Жай қарапайым адамның күш-қуаты мен энергиясы жетісегіз сағаттық жұмысқа лайық өлшеніп берілген секілді. Осы түсінік санаға əбден сіңіп кеткені соншалық, бұдан басқаша болуы мүмкін емес деп ойлаймыз. Сол шектеулі шеңберге сыймайтын, уақыттың құрығын мойнына ілдірмейтін жандар үшін адам потенциалы одан əлдеқайда жоғары. Сондықтан олар өзгелерден бақыттырақ, сəттірек ғұмыр кешеді деген пайым қисынды. Күнін көре алмай жүрген кісі ме деуге біздің бүгінгі кейіпкеріміздің де сыртқы түртұрпаты ондай қаржыдан қиналған адамның жағдайына мүлде ұқсамайды. Тап-тұйнақтай. Соңғы сəн үлгісімен киінеді. Мəпелеп өсірген қызын құтты орнына қондырып, немере сүйіп, ана бақытының шаттығына бөленгелі қашан?! Сонда ол кісінің дегбірін қашырған не нəрсе деп бас қатырамыз ғой баяғы. Қайда асығады? Өмірі бітпейтін ол не шаруа? Бірде: «Қой, адамның сыртынан тон пішіп, түрлі алыпқашпа сөзге ере бергеннен пайда жоқ, одан да жұмбақ жанның тура өзінен неге осыны сұрап білмеске» деген ой келді. Əне, күндегі əдетінше тағы да жедел аяңдап, қасыңыздан өте шықпақ болған ол кенет, кілт тоқтай қалды. –Мені осы кісі үнемі қайда асығып бара жатады? – деп ойлайтын шығарсыңдар деп, сауалды төтесінен өзі қойып қалмасы бар ма? Не дерімді білмей сасқалақтап қалған мені əрі қарай қинағысы келмеген сыңай танытып: – Компьютердің курсын бітіргенімнің пайдасын қазір көріп жүрмін. Бүгінде қай газет-журналға барсаңыз да мақалаңның электронды нұсқасын сұрайды. Олардың талабын орындау үшін мұны өзім жазып үйренбегенде, əр парағын пəленбай ақша төлеп бастырған болар едім. Бұл бір соншалық бас қатыратын қиын шаруа емес екен, тез меңгеріп алдым,– деп тұр апай. «Апыр-ай, үйренемін, оқимын деген кісіге расымен ешқандай жағдай бөгет болмайды, негізі барлығы

лап алған жоқ па?» – деген күдікті ой көкейге қона кетті əуелгіде. Арада 3-4 ай өтті. Міне, ғажап Гүлбаршын апамыздың даңғыл жолды таспадай тіліп, машинасымен жүйіткіте зулап бара жатқанын көргенде, алғашқы таңданысымыз мұның қасында жай ойыншық болып қалды. Осы жақында ол кісімен əңгімелесе келіп: «Қазір немен айналысып жүрсіз?» дедік өз замандастарына қарағанда оқ бойы озық апамызды енді дамыл тапқан болар деген оймен. – Ағылшын тілінің курсында оқып жүрмін. Қазір шетелге барған адам ағылшын тілін жақсы білмесе, қанаты қырқылған құс сияқты тыпырлап ұзаққа ұша алмайды. Талай елді көресің, талай қызық тағдырлармен жолығасың. Ол үшін алдымен ағылшын тілін меңгеріп алу керек деп шештім. Қазір тіл сыныбының алғашқы курсын бітіруге айналдым, – деді жүзі бал-бұл жайнаған апамыз. Сол замат жадымызға жақында ғана ағылшын тілін оқып жүргендегі бір оқиға сап ете қалды. Жұмыс уақытынан тыс, түскі үзілісте ағылшын тілінің курсынан арнайы дəріс өтілді. Шамашарқымыз жеткенше сабақтан қалмауға тырысып бағып жатырмыз. Мақсат ағылшынша сайрап кету емес, əрине. Тіпті, қазір қаладағы көшелердің аттарының өзі ағылшынша жазылып, кейбір мəдениет ошақтарының, дүкендердің, мейрамханалардың атауларына дейін ағылшынша өзгеріп жатқанда, тіл үйренуге деген зəрулік өз-өзінен туындамай ма? Театрлардың, өнер ұжымдарының, топтардың, кей жағдайда адамдардың аттары алдыңыздан кесе көлденең ағылшын тілінде шығып жататын сəттер жиі кездеседі. Сол себепті, тым болмаса əріп танып алсақ, өлмеспіз деген ой еді біздікі. Дəптерімізді қолтығымызға қысып, тіл үйрену сыныбына аяңдап бара жатқан бетіміз еді. Өндірістік тəжірибеден өтіп жүрген сары уыз балапан қыз мысқылдай тіл қатты. «Осы жастарыңызда тіл үйреніп жүрсіздер ме? Кеш емес пе?» деді кекесін кейіпте. Дəл сол уақытта сөз таба алмай, тіліміз байланып қала жаздады. «Жұрттың бұлай күлкісіне қалып қайтеміз?» деп шешкен жасымыз мосқал біразымыз сабақты жарты жолдан үзіп тастап кеттік. Жастармен қатар бір партада отырып оқығанды ұят, əрі артық санағандарымыз ерте ме, кеш пе, əйтеуір, осы жолдан бəрібір өтуге тура келетінін бағамдамадық. «Жасы ұлғайған адамдарға бұл тілді үйреніп неге керек?» деген ой да қылаң беріп қалды əр тұстан. Қатып қалған қасаң сананы қайтіп өзгертесің?! Оқуға кеш. Үйренуге кеш. Өмірді жаңадан бастауға тағы кеш. «Кеш», «кеш» деген алдыңды кескілеген желеу сөздер иықтағы көп салмақтан бізді құтқаратын жалғыз амал сияқты аузымыздан түспейтін болып алған. Кісінің аяқ-қолына салынған кісен секілді алға бастырмайтын осы «кеш» деген шектеу адамдардың ғұмырын ұзартуға емес, қысқартуға қызмет етіп жатқан қылышқа ұқсайды. Талайдың жолының, үмітінің, мақсат-мұратының жалғанбай жатуына біздің «кешке» дағдыланған тіліміз ғана емес, сонымен қатар, осының астарынан басы қылтиып көрініп қалатын енжарлығымыз, еріншектігіміз кінəлі. ...Əлгі болашақ жас журналистің алдынан Гүлбаршын апай сияқты өмір бойы оқып-үйренуге бел буған сирек тағдырлар əлі жолыға қоймағанына өкіндік. Кеш емес, жолығар əлі де. АСТАНА.


27 мамыр

ША А Р А

2015 жыл Жуырда Маңғыстауда жантүршігерлік оқиға орын алды. Және әдеттегі түсінікке сай «шым-шытырыққа толы» қалада емес, айрандай ұйыған ауылда. Маңғыстау ауданына қарасты Сай-Өтес ауылында 12 мамыр күні кешкі сағат 20.00 шамасында үй маңындағы шағын дүкеннен өзіне қажетті әлденелерді алуға жүгіріп кеткен бала қыз қайтып оралмаған. Қолына тиын-тебен түссе «балмұздақ алам, кәмпит алам» деп дүкенге жүгіре жөнелетін бала біткеннің әдеті ғой, оның дүкенге кетуіне кәдуілгі шаруадай қараған үй ішіндегілер бастапқыда «достарымен ойнап жүрген болар» деп ойлайды да, арада бір сағаттан астам уақыт өткенде қызды іздей бастайды. Құлдыраңдай жүгіріп үйден шыққан бала ұшты-күйлі жоғалады да кетеді. Көрші-көлем, ағайынтуыс жабыла қарап, қора-қопсы маңына дейін жіті тінте жүріп, түнгі сағат 2-лер шамасында бүлдіршіннің өлі денесін табады.

Сені қалай қорғаймыз, бүлдіршін қыз? Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Əбден азапталып өлтірілген дене өз үйінен қашық емес, яғни көрші деуге боларлық үйдің сарайынан табылады. Сегіз жасар қыз балаға ойына келгенін жасаған белгісіз біреу оның ауыз-мұрнына, тыныс жолдарына топырақ құйып тұншықтырып өлтіреді. Бірақ, күдіктіні табу қиынға түспейді, адамдықтан безген ол жан – сол сарайдың иесі, бұрын үш рет үйленген, қазір де отбасылы, үйінде үш бала өсіріп отырған 26 жастағы азамат болып шығады. Қатыгез əрекет, үлпершектей қыз баланың аянышты өлімі ауыл тұрғындарын, барша маңғыстаулықтарды, тіпті құлағдар болғандардың барлығын есеңгіретіп жіберді. «Хайуанды жазалаймыз!» деп желпінген ауыл жігіттері де табылмай қалмады. Сөйтсек, əлгі қаражүрек сол ауылға өзге өңірден көшіп келіп, сауда жасап, күнін көріп жүрген отбасының азаматы екен. Ауылдың адамдарын іштартып, еркелей қарайтын ауыл баласы күнде көріп жүрген көрші ағай жылы жымиып еркелетіп тұрғасын, аңқылдап сеніп қалды ма екен, əлде қапияда шапқан хайуан таса жерге күшпен көтеріп кетті ме екен?! Əйтеуір, желкілдеп өсіп келе жатқан қызғалдақ-ғұмыр оқыста жұлынды, бір отбасының көңілінің нұры семді жəне қалай десеңізші?!. Жас өлімнің өкініші бөлек болар-ау, бірақ тағдырдың жазуымен науқасты болса, амал жоқ, ал үйден жаңа ғана жайраңдай күліп шығып, өлі денесі оралған, он екіде бір гүлі ашылмай жатып еңгезердей еркектен зорланып, күлпаршасы шыққан, аузы-мұрнына топырақ құйылып, азаппен өлген сəби өлімінің ауыртпалығы мен жан азабы айтпаса да түсінікті... Ауылда бұрынырақта бірнəрсені бүлдіріп алған іні-сіңлілерімізге қабақ шыта қал сақ, анамыз «жерден бауырын енді көтеріп, көзін енді ашқан күшік қой бұлар, нені білсін?» деп басу айтатын. Өмірдің мəнін түсінбеген, қатыгездікті ұғынбайтын жəне зорлық-зомбылық деген қаныпезерліктің бар екендігін білмейтін бүлдіршін атаулыға керегі əзірге тамақ, киім, ойын мен ұйқы ғана. Бірақ, бізде қазір солай ма? Балалардың ұрлануы, балалардың өлімі жəне педофилдердің жас балаларды зорлауы жиі болатын оқиғаға айналды. Тіпті, жиі-жиі «кішкентай қызды зорлап кетіпті» деп дүңк-дүңк еткен əңгімелер, ғаламтор мен бұқаралық ақпарат құралдарындағы хабарлар ессіздердің есірігін арттырып, құмарлығын оята түсетіндей. Кейбіреулердің құлағына оң жағатын болу керек, келесіде өзі жасап көруге тырысады ма, кім білген? Немесе, психикалық ауру, нашақорлықтың кесірі ме, əйтеуір, көбейіп тұр... Ақтау қаласынан 300 шақырымға жуық қашықтықтағы, теміржол бойындағы Сай-Өтес ауылында соңғы төрт-бес жыл ішінде педофилдердің ойраны тұрақты орын алып келеді деуге болады. Бұдан төрт жыл бұрын пойыздан мас күйінде түсіріп кеткен жолаушы вокзал маңынан 12 жасар қызды далалық жерге күштеп алып барып, бірнеше сағаттар бойы қатыгездікпен зорлаған оқиғасы да елді дүр сілкіндірген. Педофил санаулы сағаттардан соң вокзалдан ұсталған болатын. Бұдан басқа он балалы отбасының отағасы жəне ауыл жастарымен бірге өзінің ұл-қыздарын спортқа баулып, бірнеше додаларда топ жарған жаттықтырушы-əкенің үш қызын бірдей зорлап, тіпті біреуімен бірнеше жылдар бойы еріксіз түрде жыныстық қарымқатынаста болып келгендігі əшкере болған еді. Айтуға əкесінен қорқып, үнсіз көніп

келген қыздарды ақыры əкенің «ыстық құшағынан» сот ажыратты – зорлықшыл сотталып кетті. Ендігісі мынау... Құдай бетін əрі қылсын, бірақ «жаман айтпай жақсы жоқ», алда тағы кімді не күтіп тұр? Бұл тек қана Сай-Өтесте немесе Маңғыстауда емес, республикамыздың барлық өңірлерінде кездесетін жəне жылдан-жылға қарқын алып бара жатқан үрейлі құбылысқа айналды. Маңғыстау облыстық Ішкі істер департаменті баспасөз қызметі хабарлаған мəліметте департамент базасында педофилдікке қатысты 144 оқиға тіркелген, бұл оқиғалардың біреуінің «басты кейіпкері» жүйке жүйесі арулары диспансерінде есепте тұрады екен, ал қалғандары кімдер? Өн бойын құмарлықтың құрты кеміріп, балғын денеден тоят іздегендерді кім деуге болады? Ғаламтор қойнауын ақтарып отырсақ, бір ғана Ақтау қаласында жас қыздарға шабуыл жасаудың бірнеше деректеріне куə боламыз. Мысалы, 2012 жылы 24 жас тағы азамат Ақтау қаласындағы 5 шағынауданда қаңтардың 20 күні таңертең сабаққа кетіп бара жатқан 12 жасар қызды 9 қабатқа күштеп алып шығып, зорлаған. Сол жылы қыркүйек айында Ақтаудағы 12 шағынауданда белгісіз біреу 4 жасар қызды зорламақ болған. Арада үш күн өткенде бір жас жігіт 27 шағынаудандағы тұрғынүйлердің бірінің подъезіне екі оқушы қызды алып келген. Алайда, кішкене екі қыздың ортасында серейіп келе жатқан ер адамның жүрісінен сезіктенген өзге адамдар дереу тиісті орындарға хабарлап үлгереді. Ақтау қалалық ІІБ қызметкерлері оқиғаға қатысты 23 жастағы жігітті ұстайды жəне 4 жасар қызды оңашалаған алдыңғы оқиға да осы күдіктінің əрекеті болып шығады. Педофилдердің ісі қазір қаладан шығып, ауылдық жерлерге қанат жая бастады. 2013 жылы Ақтау қаласының іргесіндегі Ақшұқыр ауылында 51 жастағы ер адам ойнап жүрген 5 жасар қыз баланы кəмпит беріп алдап, үйге шақырып алып шешіндіре бастайды. Абырой болғанда шошына айқайлаған қыздың дауысын естіген көршілер құтқарып қалады. Ал, дəл сол жылы Мұнайлы ауданында 44 жастағы өгей əке 12 жастағы өгей қызын жыл бойы зорлап келгендігі анықталған. Тағы да осы жылы наурыз айында облыс орталығындағы 27 шағынауданда белгісіз ер адамнан 2-сынып оқитын қыз бала қашып құтылса, бір сағаттан соң 29 шағынауданда 3-сынып оқушысына шабуыл жасалған. Оны да жолаушылар құтқарып қалады, осы жолы 37 жастағы Ақтау қаласының тұрғыны ұсталады. Ал, Жетібай ауылында кешқұрым дүкенге барған 16 жасар қызды күштеп көлікке салып алып, біреуінің үйіне апарып зорлаған, сонан соң тағы 6-да танысын шақырып алып, қызды «сыйға» тартқандардың оқиғасы тағы бар. «Лада» газетінің сайты 2013 жылғы 11 наурыздағы хабарында «Ақтау қалалық ІІБ криминалдық полиция қылмыстық іздестіру бөлімі қызметкерлері «наурыз айының басынан бері осындай 10 оқиғаның тіркелгендігін айтты» деген дерек келтіреді. Сонда, он бір күннің ішінде он оқиға тіркелсе, жағдайды шамалай беруге болатын болар?! Ал, ҚазТАГ агенттігі сайтында 2013 жылғы 29 сəуірде жарияланған Мадина Алимханованың республикалық психиатрия, психотерапия жəне наркология ғылыми-зерттеу орталығының бөлім меңгерушісі Ғ.Жолдығұловпен жүргізген сұхбатында «2010 жылдың 9 айында елімізде 94 педофилдік дерегі тіркелсе, 2011 жылы осы мерзімде 111, 2012 жылы 248 зорлау жəне 120 жыныстық сипаттағы

күштеу əрекеті тіркелген» деген дерек келтіреді. Республика бойынша да жағдайдың мəз емес екендігі көрініп тұр. Мұндай оқиғаларды жəне статистика деректерін тізбектей беру міндет емес, айтпағымыз – педофилдер неге көбейіп кетті? Жəне олардың тек қыз балаларға ғана емес, арасында ұл балаларға шабуыл жасауы да кездесіп қалады. Біз балаларды қалай қорғаймыз? Бүгінгі сұрақ та, мəселе де – осы. Əлі есімде, бала кезімізде біз жататын шопан балаларына арналған кеңшар орталығындағы интернатта əлдебір əңгіме тарады. Аудан орталығы Бейнеуде «ересек ер адам бес жасар қызды зорлап, өлтіріп, көпқабатты үйдің подъезіне отырғызып кетіпті» деп қорқынышты əңгіме айтатын жасы үлкен қыздар. «Зорлау» дегеннің мəнін түсінбесек те, əңгіменің үрейлі мəнері, қыздың өлтірілуі оқиғаның жақсы емес екендігін бірден сездіртетін. Кейіннен оқиғаға қатысты ұсталған азаматты «өлім жазасына кесіпті» дегенді де естідік, қорқыныш ұлғая түсті. Қалай болғанда да іске кінəлі саналып, абақтыға аттанған сол адам қайтып ауылға оралған жоқ. Содан кейін кішкентай қыздарды зорлау туралы əңгіме құлағымызға тиген жоқ, яғни жігіттер жағына осы оқиға жəне жазықтының ауыр жазалануы сабақ болған сияқты. Қазір педофилдердің «дəурені» жүріп тұр. Олардың көбеюіне бірінші жазаның жеңілдігі əсер етсе, екіншіден ақпараттың ашықтығы да өзіндік ықпалын тигізеді деп ойлаймыз. Мысалы, 10-15 жылға сотталған педофил тірі болса бəрібір оралады, келген соң өз ісін қайталамасына ешкім кепілдік бере алмайды. Сондай-ақ, барлық ақпарат құралдарында жарнамаланғандай-ақ атысшабыс, кісі өлтіру, қыз зорлау, суицидке бару түрлері, т.б. қылмыстық оқиғалардың тынбай берілуі адамдардың оған бойын əбден үйретіп, психикасына тықпалап, құлағына сіңдіріп жібергендей. Жалпы педофилдермен күрес өзге мемлекеттердің де «бас ауруына» айналған, сол себепті олармен күрес немесе оларды жазалау қатаң назарда. Əдетте оларға қолданылатын жаза химиялық, хирургиялық кастрация мен өмір бойы түрмеге жабу. Деректер химиялық кастрацияның құмарлықты басатын психикалық-фармакологиялық тəсіл, ол адамға анти-андроген дəрілер ішкізу арқылы жүзеге асады десе, хиургиялық тəсіл жыныс бездерінің тіндерін хирургиялық жолмен алып тастайтын жол. Бірінші тəсіл Молдова, Польша, Оңтүстік Корея жəне АҚШ-тың бірқатар штаттарында жүзеге асырылса, екінші тəсіл Германия мен Чехияда жолға қойылған. Заңда қарастырылғанмен, оны да талқылап-сараптаушылар көп. Бір тарап «қылмыскердің құқы» дегенді айтып, оған мəжбүрлі түрде жасалмауы керек, оның келісімі қажет дегенді айтса, екіншілер «олар кəмелетке толмаған жасты, кішкентай баланы зорларда оның құқын ойлап, келісімін алып па еді? Оның өміріне қаншалықты нұқсан келтірді, тіпті бірқатары мезгілсіз ажал құшты емес пе? Оларға ауыр жазалар лайық» дегенге саяды. Кастрация жасалған жанның біржолата жыныстық қабілетінен айырылмайтындығын ескерсек, оның мұндай қылмысқа қайта айналып соғуы да əбден мүмкін екен. Бірақ, Чехияда кастрация жасалған 100-ге жуық қылмыскер 10 жылда бірде-бір рет аталмыш қылмысты қайталауға жол бермеген көрінеді. Көрші Ресей елінде де бұл – өзекті тақырып. 2009 жылы бұл елде түрмедегі мерзімінің төрттен бір бөлігін өтесе мерзімінен бұрын босататын заң тармағына сай босап шыққандардың 90 пайызы қылмысты қайталаған. Қайталаушыларды өмір бойы түрме күтіп тұрады жəне химиялық кастрация да қолданылуы мүмкін. Қазақстанда педофилдерге берілетін жаза – 15-20 жылға дейін бас бостандығынан айыру. Біздіңше, жаза тек қылмыс жасаушыларды жəй жазалап қана қоймай, көз қорқыту үшін кем дегенде бір рет болса да кейінгіге сабақ болатындай дəрежеде болуы тиіс. Сонда ғана балалардың обалына қалып жүрген озбырлар аяғын тартуы мүмкін. Əйтпесе, қылмыскер мемлекеттен бөлінген қыруар қаржыға ішіпжеп, түрменің төсегінде «шалжиып» жатып, мерзімі біткенде немесе əлдеқандай жеңілдіктерге ілігіп қайтып келері анық. Ал, ажал құшқан сəбидің обалы мен оның отбасы, туыс-туғандарының жан азабын, қасіретін кім өтейді? Кей кездері оқиғадан бірнеше күн өткен соң «күдікті» ұсталады, ал ол болса «мен емес» деп ақталудан танбаған күйі жазаланады. Жұрт арасында «кінəлі нақты сол ма?» деген сұрақ қалады. Ал, Сай-Өтесте орын алған оқиғада қылмыскерді ауыл тұрғындары тапжылтпай ұстап, нақты анықтап отыр. Дəлел-дəйек, кінəліні іздеп əреге түсудің қажеті жоқ. Осындай нақты анықталған қылмыскерді елімізде бір рет болса да ауыр жазаласа, өзгелерге сабақ болар еді. P.S. Ауыл тұрғындарынан жеткен мəлімет бойынша, қылмыскердің отбасын əзірге ашулы ауыл тұрғындарының арасынан алып кеткен. Ойда-жоқта кісі қолынан азапталып өлген бір отбасының жалғыз қызының денесі 14 мамырда жер қойнына тапсырылды. Хайуанның əрекетін естіген ел үрей құшағында. Оқиғадан соң ауылға молдалар келіп, уағыз-насихат жұмыстарын жүргізіп те кетіпті. Кісі өлтірушіні асыл дініміздің құптамайтыны, оның о дүниедегі жауабы мен жазасы ауыр болатыны діни ілімнен белгілі. Алла алдындағы жазасын əркім өзі-ақ тарта жатар, ал қоғам мен заң, адам алдында, ең бірінші нəресте рухы алдында қылмысына сай жазасы болуы тиіс. Маңғыстау облысы.

www.egemen.kz

15

ЕКПЕ КЕРЕК ПЕ, КЕРЕК ЕМЕС ПЕ? Ќазаќстанда 5 жасќа дейінгі балалардыѕ пневмониясы 4 есе азайды Алдағы онжылдықты ДДҰ вакциналардың онжылдығы (2011-2020) деп белгілегені аян. Алайда, бүгінгі таңда егу мәселесіне қатысты дау-дамай, келеңсіз ж айт тар да жеткілікті. Бірақ, микроағзалардың көп шілігі антибиотиктерге резистенттілігін қалыптастырып отырған заманда жұқпалы аурулардың алдын алу мен оларды асқындырмаудың ең тиімді әдісі – егу жұмыстарын жалғастыру. Бірақ, қазір егуге қарсы ата-аналардың пікірлері де екі айырылып тұр. Мұндай жағдайда не істеу керек? Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Осы мəселеге орай, ДДҰ биыл сəуірдің 2430 аралығында бүкіл əлем бойынша өткізетін иммундау аптасының қарсаңында Ресей мен Қазақстанның денсаулық сақтау жəне иммундау саласындағы жетекші сарапшылары шеберлік сыныбын өткізіп, қоғамды көптен толғандырып жүрген вакциналаудың ең өзекті сұрақтарына жауап берді. Шеберлік дəрістері «Инфектология, эпидемиология мен жəне медициналық паразитологияның көкейкесті мəселелері: эпидемқадағалау, диагностика, емдеу жəне алдын алу жүйесінің заманауи технологиялары» атты халықаралық ғылыми-тəжірибелік конференциясының аясында өтті. Халықаралық конференцияны Жұқпалы аурулар жөніндегі еуро-азиялық қоғамы, Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігі жəне Ұлттық экономика министрлігінің тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті біріге отырып ұйымдастырды. Мамандардың айтуынша, биыл сəуір айында Алматы қаласы мен Алматы жəне Батыс Қазақстан облыстарында балаларға пневмонияның, менингиттің, отиттің жəне синуситтің басты қоздырғышы болып табылатын пневмококты жұқпаға қарсы жоспарлы вакциналау басталған. Осының арқасында бүгінгі таңда жұқпалы аурулар адамдардың денсаулығына аса қауіп төндірмейді. Егудің көмегімен ондаған аурудың алды алынған. Қазақстанда соңғы онжылдықтарда шешек ауруы тіркелмеген. Полиомиелит, дифтерия, сіреспе аурулары толығымен дерлік жойылған. Десек те, осы жұқпа ауруларға қарсы екпелерді ұлттық күнтізбелерден алып тастауға болмайтын көрінеді. Себебі, ДДҰ сарапшыларының пікіріне сүйенсек, мұндай екпелерден жаппай бас тарту індеттің қайта таралуына əкелуі мүмкін. Өкінішке қарай, адамдардың барлығы бірдей вакциналаудың толық жай-жапсарын біле бермейді. Сондықтан, сарапшылар халықаралық жиында бүгінгі таңда ең өзекті жəне көп толғандыратын сұрақтарға жауап берді. Ресей ФМБА балалар жұқпаларын ҒЗИ вакциналық алдын алу бөлімінің басшысы Сусанна ХАРИТ (Санкт-Петербург): – Егер балаға егу жасалса, бұл бала пневмониямен ешқашан ауырмайды деген сөз бе? – Жоқ, олай емес. Пневмококтың 90-нан астам түрі бар, олардың ішіндегі 25 түрі ең қауіптісі, ал Қазақстандағы жоспарлы егу аясында балаларға егілетін вакцина 13-валентті, яки пневмококтың 13 серотипінен қорғайды. Бірақ, бұлар – ең кең таралған серотиптер, екіншіден, олар антибиотикке резистентті, яғни антибиотиктерге сезімтал. Осы серотиптерден туындаған ауруларды емдеу аса қиын. Бұл өте күрделі мəселе, 50 жылдан кейін біз бірқатар ауруларды немен емдейтініміз түсініксіз, себебі антибиотикке резистенттілік өсіп келеді. 2050 жылға қарай дүниежүзі бойынша 10 миллион адам антибиотикке резистентті флорадан өлетін болады деген болжам бар. Вакциналау – бұл сақтанудың бір əдісі, өйткені 7 жыл бойы вакцина қабылдағаннан кейін резистенттілік 7 пайыз азайып, сезгіштік өседі деп есептеледі. – Бала бір жасқа толғанға дейін осынша көп екпе салу қаншалықты қауіпсіз? Бұл оның иммундық жүйесіне ауыртпалық түсірмей ме? – Иммундық жүйеге ауыртпалық түсіру туралы əңгіме жауыр болған тақырып. Бала туа салысымен оған екпе жасауға болады, бұл тəжірибе жүзінде дəлелденген. Оның үстіне, вакциналар иммундық жүйенің жасушалық буынын ынталандырушы болып табылады. – Вакциналау үшін қандай кері көрсеткіштер бар? Аллергиясы бар балаларға екпе салуға бола ма? – Бізде аллергия аурулары секілді кері көрсеткіштер жоқ. Асқынған жағдайларда, мəселен, демікпе ұстамасы кезінде екпе жасау кейінге қалдырылады, бірақ бір ай, екі айдан кейін балаға екпе жасай беруге болады. Ал төтенше жағдайларда, мысалы, терең жараға кір түсіп, тез арада сіреспе ауруынан екпе жасау қажет болғанда немесе ит тістеп алып, дереу құтыруға қарсы вакцина жасау керек болғанда, тіпті, асқынған жағдайларда да екпе жасалады. Аутоиммундық патологиясы бар балаларға ремиссияға шыққаннан кейін екпе жасалады. Мəселен, аллергиясы (вакцинаның құрамындағы бөлшектерді есептемегенде), тыныс демікпесі, экзема, дəнекер тіннің жүйелік аурулары, дамуындағы туа біткен ақаулар, қояншық, жаңа туылған балалардың гемолитикалық аурулары,

отбасындағы вакциналаудан кейінгі асқынулар, тұрақты неврологиялық көңіл-күй, дисбактериоз, иммуносупрессивті терапия адамдарға екпенің кері əсері жоқ. – Баласын егуден сақтаудан бас тартқан атааналар заң жүзінде жауапкершілікке тартылуы мүмкін бе? – Жақында ғана Австралияда екпе жасаудан бас тартқан ата-аналарды балаларға берілетін жəрдемақыдан айыру туралы заң қабылданды. Ал Австралияда бұл өте қомақты сома. Калифорнияда да вакциналаудан бас тартқан жағдайда жауапкершілікке тартудың түрлері қарастырылған заң қабылданғалы отыр. ҚР бас ересек инфекционисті, Қарағанды медициналық университетінің клиникалық бөлігі бойынша проректоры Бақыт Көшерова: – Ересек адамдарға пневмококты жұқпадан екпелер жасауға бола ма жəне ол қажет пе? – Болады жəне қажет, себебі адамның жасы ұлғайған сайын иммундық жүйенің жағдайы нашарлай түседі жəне ағза айналамыздағы түрлі жұқпаларға сезімтал бола бастайды, ал пневмококк – бұл кеңінен таралған жəне зұлым инфекция. Əсіресе, пневмококты жұқпаға қарсы вакциналау 50-60 жастан асқан адамдарға қажет. Біз халықтың осы санатына екпе жасауды Қазақстанның ұлттық күнтізбесіне енгізу мəселесін қарастырып отырмыз. Бірақ, қазіргі кезден-ақ, еліміздің бірқатар аймақтарында осы жастағы ілеспе созылмалы аурулары бар кейбір адамдарға, мəселен, ӨСОА, жүрекқан тамыры аурулары бар жəне басқа да адамдарға медициналық көрсеткіштер бойынша осындай екпелер жасалып жатыр. АМДЖУ ректорының клиникалық жұмыс жөніндегі орынбасары Сəуле ДОСҚОЖАЕВА: – Балаға пневмококты жұқпаға қарсы екпе жасалмаса не болады? – Егер балаға екпе жасалмаса, баланың ауырып қалу мүмкіндігі зор, себебі пневмококк кең таралған жəне бала осы жұқпаны тасымалдаушылармен жиі кездесуі мүмкін. Тіпті, ата-анасы бала ешқайда шықпай, үйде отырады дегеннің өзінде – бұл пневмококтан қорғануға кепілдік бола алмайды. Өйткені, үйге қонақтар келуі мүмкін, баламен серуендеуге шығу керек. Болмаса көбінесе баламен бірге дүкенге де кіресіздер, немесе қандай да бір ойын-сауық парктеріне де барасыздар. Отбасының балабақшаға баратын жастағы балалары бар достары да болуы мүмкін жəне т.с.с. Бала араласатын адамдар пневмококты тасымалдаушы емес деп сенімді түрде ешкім айта алмайды. – Егер бала пневмониямен ауырған болса, оны пневмококты жұқпаға қарсы вакциналау қажет пе? – Ауырған соң адамның қысқа мерзімді иммунитеті қалыптасады, бірақ ол пневмококтың басқа серотипін жұқтырудан қорғанысқа кепілдік болмайды. Оның үстіне, бала пневмониямен, немесе оған қоса басқа да аурумен ауырған болса, мəселен отитпен қоса ауырған болса, мұндай баланы вакциналау аса қажет, өйткені оның мұндай жұқпаға сезімтал екені белгілі болғандықтан, ол мұндай аурумен қайталап ауруы мүмкін. Міне, сарапшылардың пікірлері осындай. Ал мамандардың айтуынша, пневмококты жұқпаға қарсы вакциналау Қазақстанның ұлттық егу күнтізбесіне 2010 жылы кезең-кезеңімен енгізілген. Сол жылдың 1 желтоқсанынан бастап алғаш рет Маңғыстау жəне Шығыс Қазақстан облыстарында пневмококты инфекцияға қарсы вакциналау жасала бастаған. Себебі, бұл аймақтардағы пневмониямен жəне пневмококк қоздыратын басқа жұқпалы аурулармен ауыру деңгейі еліміздегі ең жоғарғы көрсеткішті көрсетіпті. Жəне де алғашқы екі жылдық иммундаудан кейін-ақ, осы аймақтардағы эпидемиологиялық жағдай айтарлықтай жақсарған көрінеді. Мəселен, 2012 жылда Маңғыстау облысында бір жасқа дейінгі балалар арасында ауруға шалдығу 1000 балаға шаққанда 29,2 көрсеткішінен 14,7 көрсеткішіне дейін кемісе, ал шетінеу 10 мың тірі туылған балаға шаққанда 10,93 көрсеткішінен 4,69 көрсеткішіне дейін азайған. Ал Шығыс Қазақстан облысында ауруға шалдығу 34,5 көрсеткішінен 18,6 көрсеткішіне дейін төмендеген, ал шетінеу, тиісінше, 13,87-ден 11,72-ге дейін. Ал жалпы ел бойынша, тіпті, Батыс Қазақстан облысы, Алматы қаласы мен Алматы облысында жоспарлы вакциналау енді басталғанына қарамастан, иммундаудың арқасында 5 жасқа дейінгі қазақстандық балалардың пневмониямен ауруы 4 есеге кеміген. АЛМАТЫ.


16

www.egemen.kz

Мәскеудің Қызыл алаңына Жеңіс шеруіне 1945 жылы 24 маусымда сағат 10.00-де шыққан ақбоз ат пен 2010 жылы 9 мамырда сағат 10.30-да шыққан ақбоз аттың арасында үлкен тарих жатыр. Арғы атасы шеруді қабылдаса, ұрпағы шеруден өту мәртебесіне ие болды. Атасы дегеніміз, маршал Г.К.Жуков мініп шыққан ақалтеке тұқымды Араб (әскери есімі Қазбек), ұрпағы – түрікмен әскерінің полковнигі П.Байрам Дурды мініп шыққан Гырат есімді арғымақ. Шеруді жүргізуші бұған былай түсінік берді: «...на прямом потомке коня, на котором маршал Жуков принимал парад Победы в 1945 году». Гырат жайлы ИТАР ТАСС агенттігі Олимпиада чемпионы Абсенттен тараған деген ақпарат берді. Ал Абсенттің Арабтың тікелей ұрпағы екендігін жылқы сүйер қауым бұрыннан біледі. 2010 жылы «Первый канал, всемирная сеть» арнасы Қызыл алаңнан таратқан тікелей эфирді көріп қуандық. Бүкіл әлем алдында Жеңіс шеруіне ақалтеке тұқымдас жылқының қатысқандығы тағы бір рет дәлелденді.

АРЄЫМАЌТАР Лəйла АСҚАР,

филология ғылымдарының кандидаты.

1945 жылы маршал Г.К.Жуков қа шеруге мініп шығатын үш ат дайындалады. Солардың ішінен қолбасшы талай сынды артқа қалдырған 15 жастағы Араб – Қазбекті таңдап алады. Сəйгүлік сол кезде ең бір толысқан шағында екен. Ақалтеке тұқымының ішінде бұрыннан бөлінген бірнеше тип бар. Араб – Қазбек соның тұрқы ірі тобына жатады. Нəзік ақалтеке болып көрінбейтінін хроникалық кадрлардан көз жеткізуге болады. 1978 жылы «Жұлдыз» журналының №11 санында жазушы Сəуірбек Бақбергеновтің «Ат дүбірі» атты деректі туындысы жарық көрді. Онда Арабтың тарихи шеруге қатысқандығы жайлы былай деп жазылған: «...ең бірінші Жеңіс парады 1945 жылдың 24 июні күні өтті. Москвада, Қызыл алаңда өткен Жеңістің тұңғыш парадын қабылдаған Совет Одағының маршалы, төрт мəрте Совет Одағының Батыры атанған Георгий Константинович Жуков еді. Ол кісі ақбоз атқа мініп шықты.Сондағы ақбоз ат – əлгі Араб, кəдімгі Абсенттің əкесі еді». Сол сияқты Н.А.Моисеенко «Конный спорт на олимпийских играх» ( Москва, 1979) кітабында «В 1945 г. маршал Советского Союза Г.К.Жуков на Арабе (армейская кличка Казбек) принимал парад Победы», деп анықтап жазған. Сəуірбек Бақбергенов аталған очеркте Абсентке Жамбыл облысындағы Луговой жылқы заводында ескерткіш орнатылғанына қуана отырып, чемпион қатысқан спорт түріне төмендегідей сипаттама береді: «Абсент – ғасырдың арғымағы атанды. Əрине, ол бəйгеге, ұзақ шабысқа, аламанға түскен жоқ. Өйткені, ол əсем жүрістің, сұлу ырғақтың, музыка дыбысын жүрегімен сезетін, сол ырғақты аяғымен орындайтын əрі сымбатты, əрі сол бір көркіне орай ақылды ат болған». Жазушының бұл айтқаны салт міністің жоғары мектебіне тəн ат спортының классикалық түрлерінің бірі. Оның мəнісі – арнайы дайындалған бағдарламаларды ені жиырма метр, ұзындығы қырық немесе алпыс метр болатын манежде түрлі ат жүрістері арқылы орындап шығу. Бағдарлама элементтері, яғни жаттығулар манеждің аласа қабырғаларын бойлай қадау-қадау жерлерге жазылған əріптердің тұсынан бастап немесе сол аралықтарда орындалады. Бір ерекшелігі, əсем жүріске үйретілген ат қарапайым дрессурадан өткен жануар қатарына жатпайды; жаттығудың ретін кез келген жерінен тоқтата салып, бағдарламаға өзгеріс енгізсеңіз, жылқы үстіндегі адамның бұйрығын орындап өзге элементті орындап шығады. Еркін бағдарлама əуеннің сүйемелдеуімен өтеді. Жарыс жеңімпазы төрешілер қойған балл қосындысы арқылы анықталады. Кейде Абсент тақырыбына қалам тартқан немесе теледидардан ақпарат таратқан авторлар мəселенің байыбына бармай, бұл чемпион арғымақты шауып бəйге алатын жүйрік немесе кедергілерден қарғитын конкурсқа қатысушы ат деп қате түсіндіреді. Сəуірбек Бақбергеновтің очеркін оқыған «Лениншіл жас» газетінің арнаулы тілшісі Жанболат Аупбаев 1980 жылғы 30 сəуірдегі өз мақаласында «Ат дүбірінен» үзінді келтіре отырып, «...Луговой жылқы заводы қайдасың деп тартып отыруға тура келді» деп жазады. Сөйтіп, сол сапардан туған «Маршал мінген ақбоз ат» мақаласында ол аталған жылқы зауытындағы басшылармен əңгімелесіп, бума құжаттармен танысып, бірқатар деректерді оқырмандарға ұсынған болатын. Жанболат Аупбаевтың мақаласының атының өзі алып-қосары жоқ, қысқа да нұсқа етіп қойылған. Араб – Қазбекті шеруге дайындаған атбегілер туралы да осы журналистік ізденістен оқуға болады. 1930 жылы туған Арабтың арғы аталарының бірі атақты түрікмен сəйгүлігі, талай жарыстан құстай ұшып бірінші болып келген атақты Бойноу екен. Түрікмен атбегілері ақалтекелердің тегін сонау түп-тұқиянынан бастап жатқа білген. Тек 1927 жылы ауызша деректерді К.И.Горелов қағазға түсіріп, реттеп шығады. Сөз етіп отырған Араб бесті атанған жылы Ашхабад-Мəскеу бағытымен түрікмен шабандоздарының аламанына қатысып, өзге ақалтеке тұқымдас тұлпарлармен бірге 4300 шақырымды 84 күнде басып өткендігі белгілі.Содан

Мəскеуде қалып қойған еді. Оны сол марафонға қатысқандар маршал К.Е.Ворошиловқа сыйға тартқан екен. Кавалерия мектебінің құрамындағы, Мəскеу əскери-спорт клубының қарамағына өткізіліп берілген Арабқа содан бастап Қазбек деген əскери есім беріледі. Кедергілерден қарғудан одақтық жарыста 1947 жылы екі мəрте чемпион атанады. Содан соң Қазақстандағы Луговой жылқы зауытына ауыстырылады. Абсент Араб пен Баккарадан Луговой жылқы зауытында дүниеге келген. Оның 1958 жылы Мəскеудегі ВДНХ павильонында шабандоз Сергей Филатов көрген сəттен бастап сəйгүліктің жеңісті жолы басталады. Тамбов облысының тумасы атты əскер училищесін жəне жоғары офицерлік мектепті бітірген, ЦСКА-ның ат спорты командасының мүшесі Сергей Филатов сол жердеақ Абсентті сұрап мініп, ұнатады. Осы көрмеде Абсент ақалтеке тұқымдастардың ішіндегі ВДНХ чемпионы атанады. Оған Кəрім Əсенов, Иван Квасов секілді жаттықтырушылар еңбек сіңірген болатын. Алайда ең үлкен жеңіс кəрі құрлықта күтіп тұрған еді. Тарихта алғаш кеңестік спортшы салт міністің жоғары мектебіне тəн спорт түрінен 1960 жылы Рим Олимпиадасының алтын медаліне ие болады. Абсентті ерттеп мінген Сергей Филатов чемпион атанады. Алтыннан алқа таққан тұлпардың бұдан өзге тағы екі Олимпиадаға қатыса алатын қауқары бар болып шығады: Токиода (1964 ж.) қола медаль алады да, Мехикода (1968 ж.) төртінші орынға ие болады. Бұл жолы оған шабандоз И.Калитан мінген еді. Осы соңғы Олимпиадада Абсентке «Əлемнің ең үздік спорт жылқысы» деген атақ беріледі. Абсентті Рим Олимпиадасының алтын медаліне жеткізген жеңісті жолға ақын Оразақын Асқардың 1980 жылы жазылған алты бөлімнен тұратын «Замана дүлдүлі» дастанының бесінші бөлімі арналған. Жарыстың алты минуттық бағдарламасының басталған сəтін ақын былай деп сипаттайды: Тартты оркестр тамылжытып күйді асқақ, Сол аяқпен кетті Абсент би бастап. Санап басып, шыркөбелек айналып, Шегіншектеп, алма-кезек қиғаштап. Абсенттің орындауындағы ең тартымды элементтер пияффе мен пассаж болатын. Сергей Филатов алтын медальға қол жеткізгендігімен қоса, «Рим рукоплещет» (Мəскеу,1962 ж.) деген кітап жазып, жанкүйерлерді тағы бір қуантқан еді. Қазақ ССР-інде кезінде Абсентке арналған төсбелгі шықты. Алматы кондитер фабрикасы Абсент деп аталатын, чемпионның басы бейнеленген шоколад шығарды. Ғасыр тұлпарының бейнесі деректі фильмде сақталып қалды. Луговой жылқы зауытындағы Абсент мүсінінің алдына болашақ жарыстарға қатысушы спортшылар сəйгүліктерімен бірге тағзым етеді. Өздерін Абсенттен «бата алғандай» сезінеді. Абсенттен ресми деректер бойынша 70-тен аса ұрпақ қалды. Олар: Ақын, Ақбілек, Айдар, Арарат, Аметист, Агдам, Абакан, Аргумент, Аконит, Эльба, Домбай, т.б. Абсенттің ұрпағы

27 мамыр

ЫҚ Р Ы Ғ Ң

ЖА

2015 жыл Болат ҮСЕНБАЕВ

Уаќыт їні ЖҰМАҚ ТУРАЛЫ ОЙ

Граф деген сəйгүлік Кремльдегі ат гарнизонында əскери қызметке пайдаланылуда деген ақпаратты бірер жыл бұрын естіген едік. ХХ ғасырдың 70-жылдарының соңына таман əсем жүріске Елена Петушкова мініп шыққан Абакан (Абсент – Алупка) бірқатар жарыстарда жеңімпаз атанып жүрді. Алайда, Абаканның аяқ астынан мерт болғандығы жайлы хабар естіп, не болғанын анық білмей қалғанбыз. Біздің отбасымыз Кеңес өкіметі кезінде Ресейде басылып шығатын «Коневодство и конный спорт» деп аталатын КСРО Ауыл шаруашылығы министрлігінің көпшілік-өндірістік жəне ат спорты журналына жазылған болатын. Мен журналдың редакциясына Абакан туралы ақпарат беруін өтініп, хат жаздым. Біраз уақыт өткен соң, маған, сол кездегі алматылық мектеп оқушысына сонау Мəскеуден журналдың бас сарашысы Е.Кожевниковтен жауап келді. Хатта: «Дорогая Лейла! Ответ на свой вопрос ты найдешь в нашем журнале №8 в интервью с Е.Петушковой» деп жазылыпты. Абсенттің ұрпағы Абакан одақтық жарыста бірінші орын алып, ФРГ мен Бельгияға аттанғанда, жолда ауырып, үш апта бойы қиналып, дəрігерлердің қолында мерт болады. Үлкен сұхбатта мені ғана емес, өзге де оқырмандарды мазалаған мəселе бойынша осындай қысқа жауап қана беріліпті. Себебі айтылмаған, Кеңес өкіметі кезінде бірқатар мəселелер осылай жасырын күйінде қалатын. «Абакан не себептен аяқ астынан ауырып, мерт болды?» деген сұраққа жауапты жиырма жылдан кейін ғана алдым. Бір күні ойламаған жерден теледидардағы спорт арнасынан Олимпиада чемпионы Елена Петушкованың сұхбатының үстінен түстім. Спорт шеберінің айтуы бойынша алдымен кеңестік мамандар, содан соң Ганновердегі неміс дəрігерлері сəйгүліктің өмірін алып қалу үшін барын салған көрінеді. Елена Владимировнаның аузынан шыққан «...огромный организм боролся...» деген сөзі көрермендерді толқытып, жанымызды жаралады.Бұрын айтылмаған (айтылуға рұқсат етілмеген) дерек теледидардан жария етілді. Абаканның ағзасынан мышьяк табылған. Абсенттің өзге бір ұрпағының тағдыры кинематографпен байланысты болып шықты. Ол Сұлтан Қожықовтың «Қыз Жібек» фильміндегі Жібектің Төлегенге берген ақбоз аты. Эпос кейіпкері ретінде таспаға мəңгілік жазылып қалды. Бұл деректі алғаш рет «Қазақстан күнтізбесінің» 1979 жылғы 17 шілдедегі парағының артындағы бір ауыз ақпараттан білдім. Авторы – Ə.Бектемісов. Кезінде беттері жапырақтай ғана бұндай жыртпалы күнтізбе əр үйде болатын. 2008 жылы Мəскеудегі К.А.Тимирязев атындағы академияның жылқы шаруашылығы мұражайының бөлім бастығы Ю.Н.Кузнецовамен кездесудің сəті түсті. Мəскеуге барған іссапарымда Жылқы шаруашылығы мұражайында Юлия Николаевнамен жеке отырып əңгімелестім. Бұрын бұл кісіні 2000 жылдың тамыз айынан бастап Мəскеуде жарық көре бастаған «Ақалтеке информ» альманағының редакторы ретінде танып, сол басылымның бірінші бетіндегі суретін ғана көрген болатынмын. Құнды мүсіндер мен суреттерге толы үлкен бөлменің қабырғасында Абсенттің майлы бояумен салынған бейнесі менмұндалап тұрған еді. Ю.Н.Кузнецоваға бала кезімде Араратқа (Абсент– Карта) əкемнің жəне өзімнің жеке-жеке мініп түскен фотоларымызды көрсетіп едім, Абсенттің тікелей тұқымын бірден жазбай таныды да, «Бұл Арарат қой», деп емін-еркін сөйлесіп кетті. «Жылқы кісінескенше, адам сөйлескенше» дегендей, екеуара əңгіме Арарат үлкен спорт жарыстарына қатыспаса да, ақалтеке тұқымдас жылқылар ішіндегі 1981 жылғы ВДНХ чемпионы екендігі жайлы өрбіді. Əкем екеуміздің атбегілерден арнайы рұқсат алып, Алматыдағы Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің (қазіргі Атакент) кіреберісінің сол жағына Араратқа мініп фотоға түскенімізді айттым. Мен ол кезде бала болғандықтан, тұлпарды көрмедегі атбегі шылбырынан жетектеп жүрдім. Ақалтеке тұқымдас таза қанды жылқылар туралы əдебиеттерде профессор В.О.Виттің сөзі жиі келтіріледі: «Бұлар əлемнің мəдени жылқы шаруашылығының пайда болуына негіз болған асыл қанның соңғы тамшылары.» 2001 жылы Қазақстанның ақалтеке жылқысын өсірушілерінің қауымдастығы құрылды. Еліміздегі жылқы зауыттары мен ат спортының бүгінгі жағдайы жеке əңгіме арқауы. Қазір Қазақстанда жылқы тектерінің 29 түрі өсіріледі. Текті жануар туралы жазушы Тəкен Əлімқұловтың əсерлі шығармалары мен ғалым Ахмет Тоқтабайдың ғылыми-зерттеулерінің оқырмандары көбейе түссе, жаңа туындыларға да жол ашылар еді. Қазақи əлемнің құрамдас бөліктерінің бірі жөніндегі көмескі деректерді қалпына келтіруіміз қажет. Əке баласын атқа мінгізсе, ар жағын баланың өзі сезіп, дамытады. Өркениетті елдерде қала мен дала үндесіп өмір сүруде. Осындай ұлан-ғайыр жерді еншілеткен жылқыға рахмет айтып, түр ретінде жоғалмауына өз үлесімізді қосайық. АЛМАТЫ. ------------------------------Суреттерде: Абсент жəне Сергей Филатов; Абсенттің ұрпағы Арарат пен мақала авторы Лəйла Асқар. 80-ші жылдар.

Алма деген затты тұрар алғың кеп, Барма деген жерге тұрар барғың кеп. Адамата-ай, кеттің бе екен жалығып, Сол жұмақтан жұпар иіс, шалғын көк.

Көз талдыратын кеңістіктерге Менің де келді ұмтылып, ұшқым.

Орын іздеп əуре болмай моладан, Тыныш жүрсе қайтер еді сол, Адам? Не істесе де қолында тұр, қолында, Қайырымды менің Аллатағалам.

Көмкерді бітік бетеге бетті, Ебінің желі төтеден соқты. Дəмелі алдағы жақсы күндерден, Көктемге іліккен көтерем тоқты.

Адам неге жұмағынан қуылған, Адам неге азап үшін туылған? Тыным жоқ-ау, байғұс мына пендеге, Кеудесінен шыққанынша шыбын жан.

Алақанға сап төре көктемді, Кенелер дала кереметке енді. Жусандарымның жұпары аңқып, Жапырақтарға көбелек қонды.

Уақыт тұрар қабақ түйіп, күбірлеп, Анаған да, мынаған да жүгір деп. Аялдамай таң атады, іңір кеп, Діңкелейді бəрінен де ығыр боп.

Жасанып дүние, киіпті жасыл, Қызықтап бəрін биік шың жатыр. Бұлттардың бойы бусанып кетіп, Жаңбыр боп иіп, құйып тынды ақыр.

Ойлап қалған жердің бетін жұмақ деп, Адам сорлы жылап кетті, жылап кеп. Жұмбақ дүние таң емес пе біз үшін, Болмаған да шығар жұмақ... сұрақ көп. Жұмақ жайлы ойға баттым бір дүркін, Пенделерге не істетпейді қу құлқын? Сол жұмаққа бара қалсам егер де, Қайта қуып шығады ма, кім білсін?!

ТІРЛІК Бозбала еді Бойға сыймас мəрт күші, Ұшып көкке, Келер айға тартқысы. Алып-ұшып жалындаса жас жігіт, Жалған-ай – деп, күрсінетін қарт кісі. Айтқан ақыл Қона қоймас шығын боп, Жалған жайлы бозбалада ұғым жоқ. Желпінетін жеткісі кеп арманға, «Сұбыхан Алла! – дейтін қартың күбірлеп. Содан бері Жарты ғасыр қап артта, Қосылыпты ол да қарттық санатқа. Жалған-ай! – деп жабығады ол бүгін, – Тірлік, саған келіппіз, – деп – қонаққа.

*** Адамға керек екен бақ та, бап та, Межеге тимес кейде атқан оқ та. Өмірдің өзі жарыс, бəсеке ғой, Ұмтылдық абыройды сақтамаққа. Жүреміз шұқанақпен, тегіспенен, Жолымыз тартып өрге, еңіс, төмен. Ит тірлік итжығыс мол, күрсініс көп, Бəрі де аяқталмас жеңіспенен. Жүреміз бірде жеңіп, бір жеңіліп, Сол шығар өмірдегі күрделілік. Біреуді қайтсем қуып жетемін деп, Алқынып, аласұрып, тұр демігіп.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ӨЛЕҢ Жер-Анаға жасай-жасай шабуыл, Табиғаттың қансыраған шағы бұл. Аң азайды, Құс кеміді, Шөп шөкті, Ашкөздіктен арылмадық бəрібір. Су сор татып, Жаңбыр улы, Ауа лас, Бітер емес табиғатпен жағалас. Ақбөкендер, жезкиіктер қырылып, Адам өліп жатқанына қарамас.

Жүлде жалғыз, жүйрік көп, мəре шалғай, Көптен қалғың келмейді, кəрі атандай. Бар онда бақталастық, қызғаныш та, Қарасаң өмір деген, əне, сондай. Тең түсіп тұрмаса да бабы, бағы, Біреулер бостан-босқа сабылады. Не қылады бір шауып көрейін деп, Талайлардың тауы да шағылады. Оңай ма бірді бірге ұштастыру, Жолыңды кес-кестейді тісқақты қу. Жеңіске жету қиын, əйткенмен де, Одан да қиынырақ ұстап тұру. ҮМІТ Таңдайымды тау бұлағы жібітті, Көңілімді күн сəулесі иітті. Тəубешілмін, Қанағатқа тоқ қарын, Емізік қып еміп келем үмітті. Үмітімнің көгі күнде тебіндеп, Тұрады оны айналайын дегім кеп. Армандарым Алданғанын білмейді, Ауа менен Желге ғана желіндеп. Емексіткен болмаса егер сол үміт, Өлер ме едім Зорығып та торығып. Басым аман, Иек арттым үмітке, Қалатындай алтын балық жолығып. Үмітім ғой Жүрген күнде дем беріп, Көргемін жоқ ұл-қызымнан кем көріп. Анауым кем, Мынауым жоқ дегенім, Үміт барда əншейін жай пенделік.

Арал анау ажал құшып, шекті мұң, Семей мынау баса алмаған өксігін. Азып-тозды көкөніс те, жеміс те, Қараторғай, қарлығаш та жоқ бүгін. Бүйдей тидік көгалдарға, шалғынға, Кінəліміз табиғаттың алдында. Суды бұрдық, Ормандарды отадық, Шұрайлы жер айналуда шөл, құмға. Тозақ етіп тоздырдық-ау жұмақты, Сарыарқама «Протондар» кеп құлапты. Туған жердің шашып, төктік байлығын, Ұрпаққа ертең керек емес сияқты. Қол соғамыз игердік деп ғарышты, Аспанымда ракеталар жарысты. Сатып алған ауруға дауа іздеп, Қазақстан тонна-тонна дəрі ішті. МАДАҚ ЖЫРЫ (Бабаларыма) Бабаларым киген екен ақ сауыт, Тізе бүгіп отырмапты дəт тауып. Қалғып апты найзасына сүйеніп, Кең даласын кетпес үшін жат шауып. Ат үстінде күнің де бір, түнің бір, Аязда да, аптапта да шіліңгір. Айқастарда толарсақтан қан кешіп, Құлатпапты қолындағы туын бір. Жеңісіне жетем деген сеніммен, Қорғап өткен қасиетті жерін кең. Соқтығуға десі қайтып көбінің, Айбынынан жаулар кері шегінген. Қырғындарда кескілескен қан қасап, Ел, жері үшін жанын қиған сан жасақ. Тиген жаудың шаңырағын отын ғып, Патшаларын айдап келген алға сап.

*** Жаңарып ғалам жаңа бір леппен, Қадайды көктен жанарын көктем. Қолаттар менен шолақ сайларды Ағыл да тегіл сел алып кеткен. Даланың сəтте жеңілдеп демі, Бөктер, қырлардың тебіндеп көгі. Қанығып əбден қардың суына, Мидай алқапта егін көктеді. Соққан самалға сілкініп алып, Теректер дүр-дүр бүршігін жарып. Тойға асыққандай қараторғайлар, Төбемді айналып, жүр шырыл қағып. Шымқай көк дала, нілдей көк аспан, Бəйшешек көрдім күнгей алаптан. Əр жерде қырбақ ағараңдайды, Кеткенін қыстың білмей адасқан. Тұндырып құлақ қиқуы құстың, Тəнті етті жұмбақ тылсымы күштің.

Оңынан жау, солдан дұшпан сабылып, Тыныштығы бола берген тағы ұмыт. Садақ, жебе, көк сүңгісі, шоқпары Анталаған жауды кері қайырып. Ұрпағыма тусыншы деп нұрлы күн, Қамсыз ұйықтап өткізбепті бір күнін. Тұлпарымен түгел шарлап шығыпты, Азия мен Еуропа құрлығын. Қызықтырмай байлық, дəулет, бақ пен тақ, Жауды қуған ұрандатып, аттан сап. Ерліктердің шежіресі шертілер, Уақыт атты мұрағатты ақтарсақ. Жаужүректік қыздырыпты қаныңды, Дұшпандардың тауы солай шағылды. Ерліктерің жыр-дастан боп халықтың Зердесі мен жүрегіне жазылды. Аңыз бопты Сақ, Массагет, Ғұн атың, Паш ететін қайсарлықтың қуатын. Асқақ ұстар тек елдіктің мұратын, Ұрпақ керек өзіңе ұқсап туатын! АЛМАТЫ.


27 мамыр 2015 жыл АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Жамбыл мемлекеттiк мүлiк жəне жекешелендiру департаменті» мемлекеттік мекемесі 2015 жылғы 17 маусымда сағат 11.00-де www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде аукцион өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншіктегі объектілерді сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 5 наурыздағы №198 қаулысымен енгізілген өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы №920 қаулысымен бекітілген жекешелендіру объектілерін сату қағидасына (бұдан əрі - қағида) сəйкес жүргізіледі. Сауда-саттықтың голланд əдісімен аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1. 2000 жылы шығарылған, м/н Н 178 КР, Ваз-21074 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ІІМ ҚАЖК ЖД-158/7 мекемесі. Мекенжайы: Тараз қ., Асқаров көшесі, 281. Бастапқы баға – 592 500 теңге, алғашқы баға – 118 500 теңге, ең төменгі баға – 47 262 теңге. Кепілді жарна – 17 775 теңге; 2. 2003 жылы шығарылған, м/н Н 070 ВА, Ваз-21060 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ІІМ ҚАЖК ЖД-158/7 мекемесі. Мекенжайы: Тараз қ., Асқаров көшесі, 281. Бастапқы баға – 685 000 теңге, алғашқы баға – 137 000 теңге, ең төменгі баға – 54 640 теңге. Кепілді жарна – 20 550 теңге; 3. 2004 жылы шығарылған, м/н Н 179 КР, Газ-2705 222 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ІІМ ҚАЖК ЖД-158/7 мекемесі. Мекенжайы: Тараз қ., Асқаров көшесі, 281. Бастапқы баға – 1 981 500 теңге, алғашқы баға – 396 300 теңге, ең төменгі баға – 158 057 теңге. Кепілді жарна – 59 445 теңге; 4. 2004 жылы шығарылған, м/н Н 754 АХ, Уаз-315126 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ІІМ ҚАЖК ЖД-158/7 мекемесі. Мекенжайы: Тараз қ., Асқаров көшесі, 281. Бастапқы баға – 898 000 теңге, алғашқы баға – 179 600 теңге, ең төменгі баға – 71 630 теңге. Кепілді жарна – 26 940 теңге; 5. 1999 жылы шығарылған, м/н Н 805 АО, Газ-3110 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Қазгидромет» РМК. Мекенжайы: Тараз қ., Шымкент көшесі, 28. Бастапқы баға – 1 139 000 теңге, алғашқы баға – 227 800 теңге, ең төменгі баға – 90 854 теңге. Кепілді жарна – 34 170 теңге; 6. 2002 жылы шығарылған, м/н 857АА08, Уаз-395292 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Қазаэронавигация» РМК. Мекенжайы: Тараз қ., Əуежай. Бастапқы баға – 2 491 000 теңге, алғашқы баға – 498 200 теңге, ең төменгі баға – 198 698 теңге. Кепілді жарна – 74 730 теңге; 7. 2003 жылы шығарылған, м/н Н 576 СН, Ваз-21213 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитетінің Жамбыл облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Мекенжайы: Меркі ауданы, Меркі ауылы, Панфилов к-сі, 6. Бастапқы баға – 1 009 500 теңге, алғашқы баға – 201 900 теңге, ең төменгі баға – 80 524 теңге. Кепілді жарна – 30 285 теңге; 8. 2000 жылы шығарылған м/н Н 016 NS, Ваз-21213 aвтокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы баға – 991 000 теңге,

алғашқы баға – 198 200 теңге, ең төменгі баға – 79 049 теңге. Кепілді жарна – 29 730 теңге; 9. 2000 жылы шығарылған м/н Н 017 NS, Ваз-21213 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы баға – 1 009 500 теңге, алғашқы баға – 201 900 теңге, ең төменгі баға – 80 524 теңге. Кепілді жарна – 30 285 теңге; 10. 2003 жылы шығарылған м/н Н 036 NS, Ваз-21213-200-00 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы баға – 991 000 теңге, алғашқы баға – 198 200 теңге, ең төменгі баға – 79 049 теңге. Кепілді жарна – 29 730 теңге; 11. 2001 жылы шығарылған м\н Н 060 NS, Ваз-21213 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы баға – 1 194 500 теңге, алғашқы баға – 238 900 теңге, ең төменгі баға – 95 281 теңге. Кепілді жарна – 35 835 теңге; 12. 2002 жылы шығарылған м\н Н 049 NS, Ваз-21122 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы баға – 954 000 теңге, алғашқы баға – 190 800 теңге, ең төменгі баға – 76 097 теңге. Кепілді жарна – 28 620 теңге; 13. 2002 жылы шығарылған м\н Н 041 NS, Ваз-21099 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы баға – 741 000 теңге, алғашқы баға – 148 200 теңге, ең төменгі баға – 59 107 теңге. Кепілді жарна – 22 230 теңге. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1. 2000 жылы шығарылған, м\н Н 025 АА, Ваз-21099 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Фитосанитария» РМК-ның Жамбыл облыстық филиалы. Мекенжайы: Тараз қаласы, Исатай көшесі, 3. Бастапқы баға – 143 100 теңге. Кепілді жарна – 21 465 теңге. 2. 2008 жылы шығарылған, м\н Н 609 СС, Пикап Boq автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Фитосанитария» РМК-ның Жамбыл облыстық филиалы. Мекенжайы: Тараз қаласы, Исатай көшесі, 3. Бастапқы баға – 319 600 теңге. Кепілді жарна – 47 940 теңге. 3. 2006 жылы шығарылған, м\н Н 742 СН, Volkswagen Passat автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Жамбыл мемлекеттiк мүлiк жəне жекешелендiру департаменті» мемлекеттік мекемесі.

17

www.egemen.kz

Мекенжайы: Тараз қаласы, Əл-Фараби көшесі, 11. Бастапқы баға – 906 700 теңге. Кепілді жарна – 136 005 теңге. 4. 2005 жылы шығарылған, м\н Н 006 BD, Газ-2705-34 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Əділет министрлігі Сот сараптама орталығы» мемлекеттік мекемесі. Мекенжайы: Тараз қаласы, Жамбыл даңғылы, 121. Бастапқы баға – 583 400 теңге. Кепілді жарна – 87 510 теңге. Сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион өткізуге дейін екі сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарналар мемлекеттік мүлікті есепке алу саласындағы бірыңғай оператордың шотына төленеді: Кепілді жарнаны алушы – «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ; банк – «Қазкоммерцбанк» АҚ; ЖСК KZ529261501102032004; БСК KZKOKZKX; БСН 050540004455; КБе 16, КНП 171; төлемнің белгіленуі – аукционға қатысу үшін кепілді жарна (банк қызметтері үшін төлемдер кепілді жарнаның мөлшеріне кірмейді). Қатысушыларға кепілді жарнаның кез келген санын енгізуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарна қатысушыға ол бойынша аукционға қатысу үшін осы кепілді жарнаны енгізген жекешелендіру объектісін сатып алу құқығын береді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді қағидада жасалған қосымшаға сəйкес объект бойын ша тізілімнің веб-порталына тіркеу қажет. 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсетіп тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді осы қағидаға қосымшаға сəйкес объект бойынша тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционға қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін тізілім веб-порталында үш минут ішінде өтінім берілген сату объектісі бойынша кепілді жарнаның түспеуі туралы мəліметтердің тізілім дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде жүргізіледі. Назар аударыңыз! Қатысушының

өтінімді қатысу жəне тіркеу бойынша талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның саудасаттық басталуға дейін екі сағат бұрын түспеуі тізілім веб-порталында өтінімді қабылдаудан бас тарту үшін негіз болып табылады. Аукционға жіберілген қатысушыға тізілім веб-порталында берілетін аукцион нөмірі бойынша аукцион залына кіруге рұқсат етіледі. Аукционға қатысушылар аукцион басталуға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдаланып кіреді. Аукцион жекешелендіру объектісінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттық өткізу туралы ақпараттық хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион ережесі: 1) егер аукцион басталған сəттен бастап бес минут ішінде қатысушылардың бірдебіреуі аукционда жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасы осы қағиданың тармағына сəйкес белгіленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейін бес минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алуға ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің соңғы жарияланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру объектісін сатып алуға ниетін бірінші болып растаған қатысушы саудасаттықтың голланд əдісі бойынша аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілді деп танылады; 3) егер жекешелендіру объектісінің бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамаса, онда аукцион өткізілмеді деп танылады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион ережесі: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiрдебiреуi қағидаға сəйкес белгiленген қадамға жекешелендiру объектісінің бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендiру объектісін сатып алу ниетiн растамайтын болса, осы жекешелендiру объектісі бойынша аукцион өткiзiлмеді деп танылады; 2) егер аукцион залында аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiреуi қағидаға сəйкес белгiленген қадамға жекешелендiру объектісінің бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендiру объектісін сатып алу ниетiн растайтын болса, бастапқы баға белгiленген қадамға артады; 3) егер ағымдағы баға артқаннан кейiн

жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру объектісінің ағымдағы құнын арттыру жолымен жекешелендiру объектісін сатып алу ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру объектісін сатып алу ниетiн соңғы растаған қатысушы жеңiмпаз болып танылады, ал осы жекешелендiру объектісі бойынша аукцион өткiзiлді деп танылады. Жекешелендiру объектісі бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдiсiмен аукцион қатысушылардың бiреуi ұсынған ең жоғары бағаға дейiн жүргiзiледi. Жекешелендiру объектісінің бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемiнде екi қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендiру объектісі бойынша саудасаттықтың ағылшын əдiсiмен аукцион өткiзiлді деп танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екi қадамға өсуiн кемiнде екi қатысушы жүзеге асырады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдаланып сауда-саттық өткізілген күні тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Тараз қаласы, Аль-Фараби көшесі, (5-шағын аудан) 11 мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, аукционның жеңімпазы сатып алу-сату шартына қол қойған кезде сатушыға салыстыру үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың; 2) заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; заңды тұлға өкілінің өкілеттігін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын міндетті түрде көрсетіп олардың көшірмелерін не нотариат куəландырылған көшірмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Қағидаға сəйкес, сауда-саттықта ұтқан тұлға сауда-саттық нəтижелері туралы хаттамаға немесе сатып алу-сату шартына қол қоюдан жалтарған жағдайда, ол енгізген кепілді жарнасын жоғалтады жəне сатушыға кепілді жарнамен жабылмаған бөлігінде оның іс жүзінде шеккен залалының орнын толтыратындығын қоса хабарлаймыз. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7262) 34-34-90 (факс) телефоны арқылы алуға болады.

Құрметті абоненттер!

«АЛТЕЛ» АҚ желілерін жаңа GSM/UMTS/LTE технологиясына ауыстыру аясында 2015 жылдың 1 шілдесінен бастап CDMA технологиясын пайдаланумен Pathword, Dalacom жəне City тарифтік жоспарындағы абоненттерге қызмет көрсету ТОҚТАТЫЛАДЫ. Pathword, Dalacom жəне City абоненттері өз нөмірлерін ALTEL 4G:GSM желісіне өте тиімді шарттармен ауыстыра алады: Толық ақпарат www.altel.kz сайтында «АЛТЕЛ» АҚ.

«Аймол» ЖШС (біріктірілген серіктестік) «ТексолВагонТранс» ЖШС-мен (біріктірілетін серіктестік) біріктіру арқылы қайта құрылатындығы туралы хабарлайды. Кредиторлардың талаптары екі ай ішінде мына мекенжайда қабылданады: «Аймол» ЖШС, ҚР, Атырау обл., Атырау қаласы, С.Датов көшесі, 35-үй, 7-кеңсе, инд. 060007. «ТексолВагонТранс» ЖШС-ның тұрғылықты мекенжайы: ҚР, Атырау обл., Атырау қаласы, С.Датов көшесі, 35-үй, 6-пəтер, инд. 060007. Негізгі балансы (миллион теңге) 1. «Аймол» ЖШС активі – 2, міндеттемесі – жоқ, меншікті капиталы жəне қоры – 2. 2. «ТексолВагонТранс» ЖШС активі – 1 590; міндеттемесі – жоқ; ОНО – 250; меншікті капиталы жəне қоры – 1 340. «ТексолВагонТранс» ЖШС (біріктірілетін серіктестік) «Аймол» ЖШС-мен (біріктірілген серіктестік) біріктіру арқылы қайта құрылатындығы туралы хабарлайды. Кредиторлардың талаптары екі ай ішінде мына мекенжайда қабылданады: «ТексолВагонТранс» ЖШС, ҚР, Атырау обл., Атырау қаласы, С.Датов көшесі, 35үй, 6-пəтер, инд. 060007. «Аймол» ЖШС-ның тұрғылықты мекенжайы:ҚР, Атырау обл., Атырау қаласы, С.Датов көшесі, 35-үй, 7-кеңсе, инд. 060007. Негізгі балансы (миллион теңге) 1. «ТексолВагонТранс» ЖШС активі – 1 590, міндеттемесі – жоқ, ОНО – 250, меншікті капиталы жəне қоры – 1 340. 2. «Аймол» ЖШС активі – 2; міндеттемесі – жоқ; меншікті капиталы жəне қоры – 2. ХАБАРЛАМА

«Жобалау институты ПромЭнерго» АҚ Директорлар кеңесі күн тəртібіндегі мəселелерді талқылау үшін «Жобалау институты ПромЭнерго» АҚ акционерлерінің жылдық жалпы жиналысын шақырады: 1. Қоғамның 2014 жылғы жылдық қаржылық есептілігін бекіту. 2.Қоғамның 2014 жылғы таза табысын бөлу тəртібін анықтау. 3.Акционерлердің қоғамның іс-əрекетіне өтініштерін қарау. Өткізу күні мен уақыты: 2015 ж. 25 маусымда сағат 10.00. Жылдық жалпы жиналысты өткізу орны: Астана қ., 13-магистраль, VIP-қалашық, 37-тұйығы, 8-үй. «Жобалау институты ПромЭнерго» АҚ Директорлар кеңесі.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 341-08-11. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

 Еске алу

Жарқын бейнеңіз қашанда жүрегімізде

Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2015 жылғы 16 маусымда сағат 10.00-ден 17.00-ге дейін www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде аукцион өткізу туралы хабарлайды Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы №920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру объектілерін сату қағидасымен республикалық меншіктегі объектілерді сатудың орындалуын сəйкестендіреді. Сауда-саттықтың голланд əдісімен аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1-лот. Daimler Kraisler автокөлігі, мем. нөмірі B 025 CW, 2002 жылы шығарылған, Талдықорған қаласы, Тəуелсіздік к-сі, 75. Алғашқы баға – 1 234 944 теңге. Бастапқы баға – 6 174 720 теңге. Ең төменгі баға – 675 632 теңге. Кепілді жарна – 185 242 теңге. 2-лот. Skoda Octavia A4 автокөлігі, мем. нөмірі 140 AD 05, 2006 жылы шығарылған, Талдықорған қаласы, Желтоқсан к-сі, 205. Алғашқы баға – 915 440 теңге. Бастапқы баға – 4 577 200 теңге. Ең төменгі баға – 500 833 теңге. Кепілді жарна – 137 316 теңге. 3-лот. Peugeot Pars автокөлігі, мем. нөмірі 402 AE 05, 2004 жылы шығарылған, Талдықорған қаласы, Сланова к-сі, 85А. Алғашқы баға – 683 006 теңге. Бастапқы баға – 3 415 030 теңге. Ең төменгі баға – 373 670 теңге. Кепілді жарна – 102 451 теңге. 4-лот. Газ-2705 34 автокөлігі, мем. нөмірі В 455 BR, 2005 жылы шығарылған, Талдықорған қаласы, Өтенай ауылы, Жасұлан к-сі, 2б. Алғашқы баға – 891 120 теңге. Бастапқы баға – 4 455 600 теңге. Ең төменгі баға – 487 528 теңге. Кепілді жарна – 133 668 теңге. 5-лот. ВАЗ-21070 автокөлігі, мем. нөмірі 486 АЕ 05, 2006 жылы шығарылған, Талдықорған қаласы, Сланова к-сі, 85А. Алғашқы баға – 215 011 теңге. Бастапқы баға – 1 072 055 теңге. Ең төменгі баға – 117 632 теңге. Кепілді жарна – 32 252 теңге. 6-лот. ВАЗ-21070 автокөлігі, мем.

нөмірі 487 АЕ 05, 2006 жылы шығарылған, Талдықорған қаласы, Сланова к-сі, 85А. Алғашқы баға – 215 911 теңге. Бастапқы баға – 1 079 555 теңге. Ең төменгі баға – 118 124 теңге. Кепілді жарна – 32 387 теңге. 7-лот. Ваз-21060 автокөлігі, мем.нөмірі В 041 NS, 2002 жылы шыға рылған, Талдықорған қаласы, Жан сүгіров к-сі, 68/70. Алғашқы баға – 154 026 теңге. Бастапқы баға – 770 130 теңге. Ең төменгі баға – 49 759 теңге. Кепілді жарна – 23 104 теңге. 8-лот. Ваз-21060 автокөлігі, мем.нөмірі В 038 NS, 2002 жылы шыға рылған, Талдықорған қаласы, Жан сүгіров к-сі, 68/70. Алғашқы баға – 154 026 теңге. Бастапқы баға – 770 130 теңге. Ең төменгі баға – 49 759 теңге. Кепілді жарна – 23 104 теңге. 9-лот. Ваз-21060 автокөлігі, мем. нөмірі В 036 NS, 2002 жылы шы ғарылған, Талдықорған қаласы, Жан сүгіров к-сі, 68/70. Алғашқы баға – 154 026 теңге. Бастапқы баға – 770 130 теңге. Ең төменгі баға – 49 759 теңге. Кепілді жарна – 23 104 теңге. 10-лот. Ваз-21060 автокөлігі, мем. нөмірі В 035 NS, 2002 жылы шығарылған, Талдықорған қаласы, Жансүгіров к-сі, 68/70. Алғашқы баға – 154 026 теңге. Бастапқы баға – 770 130 теңге. Ең төменгі баға – 49 759 теңге. Кепілді жарна – 23 104 теңге. 11-лот. Ваз-21060 автокөлігі, мем. нөмірі В 034 NS, 2002 жылы шығарылған, Талдықорған қаласы, Жансүгіров к-сі, 68/70. Алғашқы баға – 154 026 теңге. Бастапқы баға – 770 130 теңге. Ең төменгі баға – 49 759 теңге. Кепілді жарна – 23 104 теңге. Назар аударыңыз! Сатып алушы заңда

белгіленген тəртіппен жер телімін сатып алады жəне бөлек ресімдейді. Аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион өткізуге дейін екі сағат бұрын аяқталады. Сауда-сатыққа қатысу үшін кепілді жарналар мемлекеттік мүлікті есепке алу саласындағы бірыңғай оператордың шотына төле неді: Кепілді жарнаны алушы – «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ; банк – «Қазкоммерцбанк» АҚ; ИИК КZ529261501102032004; БИК: KZKOKZKX; БИН:050540004455; Кбе:16; КНП: 171; төлемнің белгіленуі – аукционға қатысу үшін кепілді жарна (кепілді жарна мөлшеріне банктік қызмет төлемі кірмейді). Назар аударыңыз! Қатысушының талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзит шотына сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның аукцион басталғанға дейін екі сағат бұрын түспеуі тізілім веб-порталында өтінімді қабылдаудан бас тарту үшін негіз болып табылады. Аукционға қатысу үшін мыналарды көрсетіп тізілім веб-порталында алдын ала тіркелу қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық

мекенжайы, телефоны, факс, е-mail). Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркеу үшін қатысушының ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді объект бойынша тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционның жеңімпазы сатып алу-сату шартына қол қойған кезде сату шыға салыстыру үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың; заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; 2) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, олардың көшірмелерін не нотариат куəландырған көшірмелерін ұсынады. Аукционға қатысушылар аукционға бір сағат қалғанда аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдаланып кіреді. Аукцион хабарламада көрсетілген уақытта басталады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион ережесі: 1) егер аукцион басталған сəттен бастап екі минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі аукционда жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасы осы қағиданың тармағына сəйкес белгіленген қадамға азаяды;

2) егер баға азайғаннан кейін екі минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелекндіру объектісін сатып алуға ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің соңғы жарияланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру объектісін сатып алуға ниетін бірінші болып растаған қатысушы саудасаттықтың голланд əдісі бойынша аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілді деп танылады; 3) егер жекешелендіру объектісінің бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамаса, онда аукцион өткізілмеді деп танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдаланып сауда-саттық өткізілген күні тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алусату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Аукцион өткізілетін жер: Алматы облысы, Талдықорған қаласы, Тəуелсіздік көшесі, 75, 211-бөлме. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты 8 (7282) 24-53-29, 24-24-91 телефондары жəне www.gosreestr.kz сайты арқылы білуге болады.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қарағанды мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2015 жылы 12 маусымда сағат 10.00-ден 17.00-ге дейін www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншіктегі объектілерді сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылығы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру объектілерін сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. (өзгертулермен жəне толықтырулармен, бұдан əрі – ереже). Сауда-саттықтың голланд əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1) Ваз-21214-109 автокөлігі, 2008 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М882CS, Қарағанды қ., Қазыбек би атындағы аудан, Чкалов к-сі, 10. Баланс ұстаушы – «Қарағанды облысы бойынша статистика департаменті» РММ. Алғашқы баға – 378000 теңге, бастапқы баға – 1890000 теңге, ең төменгі баға – 189000 теңге, кепілді жарна – 56700 теңге. 2) Ваз-21070 автокөлігі, 2000 жылы шығарылған, мемлекеттік нө мірі M777NS, Қарағанды облысы, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атын дағы аудан, Бұқар жырау көшесі, 17. Баланс ұстаушы – ҚР ҰҚК «Қарағанды облысы бойынша департаменті» ММ. Алғашқы баға – 102000 теңге, бастапқы баға – 510000 теңге, ең төменгі баға – 27902 теңге, кепілді жарна – 15300 теңге. 3) Chevrolet-Starcraft автокөлігі, 1994 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі M050AY, Қарағанды облысы, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атын дағы аудан, Бұқар жырау көшесі, 17. Баланс ұстаушы – ҚР ҰҚК «Қарағанды облысы бойынша департаменті» ММ. Алғашқы баға – 2092000 теңге, бастапқы баға – 10460000

теңге, ең төменгі баға – 572262 теңге, кепілді жарна – 313800 теңге. 4) Зил-131 автокөлігі, 1960 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі M902BK, Қарағанды облысы, Бұқар жырау ауданы, Үштөбе ауылы, есептік квартал 067, 10 учаске. Баланс ұстаушы – «Қазаэронавигация» ШЖҚ РМК ҚФ. Алғашқы баға – 279000 теңге, бастапқы баға – 1395000 теңге, ең төменгі баға – 69750 теңге, кепілді жарна – 41850 теңге. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион өткізуге дейін екі сағат бұрын аяқталады. Аукционға қатысу үшін мыналарды көрсетіп тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – ЖСН), тегі, аты, əкесінің атын (бар болса); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – БСН), толық атауы, бірінші басшының тегін, аты, əкесінің аты (бар болса); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректері (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail). Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ-мен қол қойылған осы ережеге қосымшаға сəйкес объект бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет.

Аукционға қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін тізілімнің веб-порталы үш минут ішінде өтінім берілген сату объектілерді бойынша кепілді жарнаның түсуі туралы мəліметтердің тізілімнің дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде тексеру жүргізеді. Кепілді жарналар мемлекеттік мүлікті есепке алу саласындағы бірыңғай оператор – «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ-тың (бұдан əрі – бірыңғай оператор) деректемелеріне енгізіледі: БСН: 050540004455; ЖСК KZ529261501102032004; БСК: KZKOKZKX; банк атауы «Қазкоммерцбанк» АҚ; ТТК: 171; БеК: 16. Қатысушыларға кепiлдi жарнаның кез келген санын енгiзуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарна қатысушыға ол бойынша сауда-саттыққа қатысу үшін осы кепілді жарнаны енгізген жекешелендіру объектісін сатып алу құқығын береді. Қатысушының ереженің 23-1 жəне 23-2-тармақтарында көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына сауда-саттық өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның саудасаттық басталғанға дейін екі сағат бұрын түспеуі тізілім веб-порталының өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін негіз болып табылады. Тізілімнің дерекқорында бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəліметтер болған жағдайда, тізілімнің веб-порталы өтінімді қабылдау жəне қатысушыны аукционға жіберуді жүзеге асырады. Тізілімнің дерекқорында

бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəлімет болмаған жағдайда, тізілім веб-порталы қатысушының өтінімін кері қайтарады. Тізілімнің веб-порталы автоматты тексеру нəтижелері бойынша тізілімнің вебпорталында көрсетілген қатысушының электронды мекенжайына өтінімді қабылдау не өтінімді қабылдаудан бас тарту себептері туралы электрондық хабарлама жібереді. Аукционға қатысушылар аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдаланып аукцион залына кіреді. Аукцион жекешелендіру объектілерінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттық өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Бірыңғай оператор тізілім вебпорталының жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, сондай-ақ сауда-саттыққа қатысушылардың кепілді жарналарын қабылдайды, сатушының шотына саудасаттықта жеңген қатысушының кепілді жарнасын аударады жəне сауда-саттықтың басқа қатысушыларына кепілді жарналарды қайтарады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион ережесі: 1) егер аукцион басталған кезден бастап екі минут ішінде қатысушылардың бірдебіреуі аукционда жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасы ережеге сəйкес белгіленген қадамға азаяды;

2) егер баға азайғаннан кейін екі минут ішінде қатысушылардың бірдебіреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің соңғы жарияланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін бірінші болып растаған қатысушы саудасаттықтың голланд əдісі бойынша аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілді деп танылады; 3) егер жекешелендіру объектісінің бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамаса, онда аукцион өткізілмеді деп танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдаланып саудасаттық өткізілген күні тізілімнің вебпорталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алусату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7212) 42-57-51 телефоны арқылы алуға болады.

Бірімізге аяулы жар, бірімізге ардақты əке, шаңырағымыздың арқасүйер тірегі болған Ерғазы ƏСЕМБЕКҰЛЫНЫҢ дүниеден өткеніне бір жыл толды. Көзі тірісінде немерелерін жанындай жақсы көріп, еркелетіп, балалары мен бауырларына үнемі қолұшын созып, қамқорлық танытатын, ортасына сыйлы абзал азаматтың жүрегі кезекті еңбек демалысында жүріп өзі сүйетін асқақ Алатаудың баурайында мəңгілікке соғуын тоқтатты. Дүние – жалған. Мынау бес күн тірлікте пендешілікпен жүріп ғазиз жанның қадірін жете түсіне алмай қалдық па деп жанымыз сыздайды, қабырғамыз қайысады. Өмір бойы «жегені – жантақ, арқалағаны – алтын» болып, қолынан қаламы түспей аянбай тер төккен жанның бейнетінің зейнетін енді көремін деген кезде көз жұмғаны тағдырдың қатал соққысы болды. Амал не, адам басқа салғанға көнеді екен. Ерғазы Əсембекұлы 1951 жылы 16 қаңтарда Алматы облысы, Балқаш ауданы, Құйған ауылында көп балалы отбасында дүниеге келді. Еңбек жолын 1972 жылы Алматы облысы Күрті аудандық «Шұғыла» газетінде бастап, 1975 жылы Іле ауданының «Ильич

жолы» газетіне жауапты хатшы болып ауысты. Содан 1984 жылы Алматы облыстық «Жетісу» газетіне келгенше журналист ретінде қалыптасып, өндіре еңбек етті. Ал «Жетісу» газетінде ол ойы ұшқыр, қаламы қарымды қаламгер ретінде танылды. 1992 жылы халықаралық «Азия» газетіне басшылықтың аттай қалап шақыртуының себебі де сол еңбекқорлығының арқасы еді. Бала кезінде теңіз капитаны болуды армандаған оның мектеп бітіре салып, Калининградтағы Балық шаруашылығы институтына түсуі де содан болса керек. Алайда, Ерғазы Əсембекұлының жүрегі тек журналистиканы, жазу-сызуды қалады. Ол ел ордасы Алматыдан Арқа төсіне қоныс аударғанда алғашқылардың қатарында 1998 жылы «Астана ақшамы» газетінде, одан кейін 2001 жылдан 2008ге дейін «Астана» журналында, 2008-2010 жылдары «Алтын тамыр» журналында жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. Қай жұмыста да ол өзін жауапкершілігімен танытып, кəсіби біліктілігімен ерекшеленді. Бойына осындай асыл қасиеттер жинақталған Ерекең 2010 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің республикалық əскери-патриоттық «Сарбаз» газеті мен «Айбын» журналында бас редактор болып еңбек етті. «Артында бар оңалар» дейді дана халқымыз. Соңыңызда сізді əр күн сайын сағынышпен еске алып жоқтайтын ұл-қыздарыңыз, немерелеріңіз, ағайынтуыстарыңыз бар. Топырағыңыз торқа, жаныңыз пейіште болсын, абзал əке, аяулы жар! Сіздің жарқын бейнеңіз қашан да жүрегімізде.

Еске алушылар: зайыбы – Гүлбаршын, ұл-қыздары – Нұржан, Елжан, Гүлнəр, Гүлжан, күйеу балалары – Мақсат, Талғат, немерелері – Айжан, Əділжан, Сұлтан жəне бауырлары.

Əкеміздің бір жылдық еске алу асы 2015 жылғы 31 мамырда сағат 12.00-де Алматы облысы, Қарасай ауданы Əйтей ауылындағы Смағұл мешітінің асханасында беріледі. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Кеңсесі Кеңсенің қызметкері Серік Жансейітұлы Нұртазинге АНАСЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас ауыр қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының ұжымы белгілі жазушы Дидахмет ƏШІМХАНҰЛЫНЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты оның отбасы мен туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Марқұмның топырағы торқа, иманы жолдас болсын. «Назарбаев Зияткерлік мектептері» дербес білім беру ұйымы «Астана қаласындағы физика-математика бағытындағы «Назарбаев Зияткерлік мектебі» филиалы директорының орынбасары Рамазан Жаншəріпұлы Оспанға, туған-туысқандарына əпкелері Ғазиза Жаншəріпқызы СЕЙСЕБАЕВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «Келешек-РСФМСШИ» мектебінің ұжымы мектеп директоры, əдіскер ұстаз, «Ерен еңбегі үшін», «Халық мұғалімі» медальдарының иегері, педагогика ғылымдарының кандидаты Гүлшарбан Камылбайқызы Сабуроваға сіңлісі Гүлбар Камылбайқызы САБУРОВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туысқандарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


18

27 мамыр

ШАР О Р БА

www.egemen.kz www.egemen.kz

ХА

2015 жыл

 Талбесік

Маңғыстаудағы көктем

 Өнер Биыл Оңтүстік Қазақстан облыстық әзіл-сықақ және сатира театрында сахналанған Ж.Аймауытовтың «Сылаң қыз» комедиясы өңірлік 8 театрдың қатысуымен өткен «Театр көктемі – 2015» фестивалінде «Ең үздік қойылым» аталымы бойынша бас жүлдеге ие болды.

ШЫМКЕНТТІҢ ШИРВИНДТЕРІ Қаршыға КҮЛЕН.

Маңғыстау жерінің гүлденуі – тұрғындар үшін үлкен жаңалық. Әсіресе, соңғы жылдары жауын-шашынның айтарлықтай сиреп кетуі онсыз да шөлді даланың кеберсіп, тулақтай тартыла түсуіне, ұйытқыған шаңды дауылдардың көбеюіне өзіндік сеп болған еді. Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Бұл табиғи ахуал, əсіресе, мал шаруашылығына орасан қиындық тудырды. Өткен жылы жаз бойы бір тамбаған жаңбырды жұрт қара күзден күдер үзгенше күткен. Арты жылқы мен қой-ешкінің күйсіреп, бірқатар ауылдарда жаппай өлуіне əкеліп соқтырды. Ауыл маңы мен жақын өрістің ауызға ілігер шөбі жаз бойында таусылған соң, шаруалар қысылтаяң шақта жемшөп іздеп əбігерге түскен еді. Биыл... көктемнің жауын-шашынды болып басталуы Маңғыстаудың даласын көк шөпке көмкерді. Қыстың суығы мен аштығынан аман қалып, ауызы көкке жеткен мал атаулы тойынып, жылы күннің шуағына маужырай еркелейді. Ақтаудың кіреберісіндегі ауылдар маңына тағамдық саңырауқұлақтар қаптай өсіп, қала мен ауыл тұрғындары жаппай

 Жағымды жаңалық

«...Кґкшеніѕ əрбір ќызы – Лəйлім шыраќ» – деп жырлайтын жас аќынныѕ кешінен бір їзік сыр

Бұл еңбек Қазақ хандығының 550 жылдығына орай жарық көреді

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының Ғұламалар кеңесінде Қазақ хандығының айтулы 550 жылдық мерейтойына орай қазақ топырағында сан ғасырдан бері жалғасып келе жатқан дəстүрлі дініміздің асыл құндылықтары туралы арнайы ғылыми Ислам хрестоматиясын шығару қажеттігі айтылды. Бас мүфти Ержан қажы Малғажыұлының бұл бастамасын Ғұламалар кеңесінің мүшелері бірауыздан қолдады. Ғылыми кітапқа орта ғасырлық кезеңдегі, қарахандықтар, Алтын Орда – Қыпшақ дəуіріндегі, Қазақ хандығы тұсындағы діни еңбектер, дастандар мен рухани шығармалар енеді. «Ислам хрестоматиясын шығарудағы мақсатымыз – өткеннен сабақ алу, жастарды имандылыққа, адамгершілікке, ізгілікке, бірлікке, отансүйгіштікке тəрбиелеу», – деді ҚМДБ төрағасы Ержан қажы Малғажыұлы. Кеңес отырысында Ислам хрестоматиясын қасиетті Рамазан айында шығару жоспарланды, деп хабарлады ҚМДБ-ның баспасөз қызметі.

Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Алматыда Жазушылар одағының қолдауымен Көкшенің ару қызы, жастар арасында

танылып келе жатқан жас ақын Мақпал Мысаның «Аспантаудың көктемі» атты жыр жинағының тұсаукесер кеші өтті. Кеш тізгінің жазушы Бейбіт Сарыбай қолға алып,

 Апыр-ай!

ылып ќалды Ўсаќ балыќтар ќырқтар ың ының мəл іме тінш е, бал ықт ард Ма мыр айы бас тал ғал ы бері қара балықтардың қырылу дерегі екі рет тіркеліп отыр. Алғашында өлі сазандар Жайық өзе нін е құя тын арн ала рда байқалған еді. Жайық өзеніне құятын бірнеше арналарда аса бағалы болмаса да, жеңсік астың дəмін келтіретін балықтардың бірнеше түрі қырылғаны 12 мамырда байқалды. «Ақжайық» мемлекеттік табиғи резерватының бөлім басшысы Александр Ивасенконың мəлім етуінше, Атыраудағы толассыз нөсерден кейін сол күні оқиға орнына бару мүмкін болмаған. Тек ертесіне ғана резерват мамандары мен инспекторлары аққайраң,

мөңке, қаракөз балы қырылуына не себеп болғанын анықтауға кірісті. – Балықтар Жайық өзеніне құя тын жің ішк е арн ала рда қырылған. Олар нөсерден соң деңгейі көтерілген сумен осы арналарға өтіп кеткен. Оттегінің жетіспеуінен болуы мүмкін, – дейді Александр Ивасенко. Мамандардың пайымдауынша, Жай ық өзе нін е құя тын арн ала рда 2 тон нағ а жуы қ балықтың өлгені анықталған. Ал Құрманғазы ауданындағы Атөткел өзегінде де сол күні осы нда й жағ дай оры н алғ аны белгілі болып отыр. Атырау обл ыст ық орм ан шар уашылығы жəне жануарлар əлемі инс пек ция сын ың бас шы сы Мұ рат Ерм екқ али евт ың

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

ақын Маралтай Райымбекұлы əріптесіне ақжолтай тілеп, кітаптың тұсауын өмірде де, өнерде де аға болып жүрген ақын Бауыржан Жақып кесті. Кеш барысында Мақпал Мысаның сөзіне жазылған «Жү регіңді тыңда» əнін əнші Бақытгүл Алшын ең алғаш рет орындады. «Көкшенің əр жігіті – Біржан болса, Көкшенің əрбір қызы – Лəйлім шырақ» деп жырлайтын жас ақынның поэзияда өзіндік соқпағы мен сарыны байқалады. Ақынның жаңа жыр жинағынан бөлек, «Алақандағы бақыт», «Мен керекпін» атты кітаптары жарыққа шыққан. АЛМАТЫ.

 Мəссаған!

«Егемен Қазақстан».

Маңғыстау облысы.

–––––––––––––––––––––––– Суреттерді түсірген Талант ҚҰСАЙЫН.

 Жаңа кітап

Ислам хрестоматиясы

Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ,

саңырауқұлақ теруге шығып мəз болған. Жасанған гүлдердің тұқымын аттай қалап, арнайы сұратып, қолдан отырғызатын жəне əрбір түбін балаша баптап өсіретін Ақтаудағы газондардың бірқатарында кəдімгі жабайы дала қызғалдағы өсіп шықты (суретте). Мұны өткен жылы даладан жоңышқа, шөп жұлып əкелгенде, қызғалдақ тұқымының бірге келуімен түсіндіреді мамандар. Сонымен, Маңғыстау даласы көктеуге құлшынып тұр, тек күн бірден ысып, əлі толық пісіп үлгермеген шөп біткенді күйдіріп жібермесе... Екіншіден, ауыл үстін тұяқкесті етіп тоздырып жібермес үшін шаруашылықтардың алыс жайлауларға қостана көшуі де қажет сияқты.

өлу і мұн да да 12 мам ырд а орын алған. «Сол кезде Қиғаш өзенінде су деңгейі көтеріліп, Атө тке л өзег іне сум ен бірг е балықтар да кірген. Алайда, өзек суы тез тартылып, топыраққа сіңіп кеткен. Осының салдары ондағы балықтарға су мен ауаның жетіспеуіне соқтырған. Сөйтіп, балықтар қырылған», деп жорамал жасайды басқарма басшысы. Бас қар ма инс пек тор лар ы сараптама жүргізу мақсатымен судан жəне балықтардан сынамалар алған. Аталған өзекте де 21 мыңнан астам, яғни 2,5 тон над ай ұса қ бал ықт ард ың қырылғаны белгілі болып отыр. Атырау облысы.

Топыраќ арасынан екі снаряд табылды Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Атырау қаласына таяу орналасқан Дамба-2 елді мекенінің тұрғыны бір ай бұрын тұрғын үй құрылысын жүргізу үшін «КамАЗ» көлігінің жүргізушісінен топырақ сатып алған. Енді сол топырақты құрылыс жұмыстарына пайдалануды бастағанда арасынан 2 снаряд табылды. Өзіне де, өзгеге де туар қауіпті сезген үй иесі құқық қорғау органдарына хабарлаған. «Полиция жəне басқа да құқық қорғау органдарының қызметкерлерімен оқиға орны қоршалып, ішкі істер департаментінің «Арлан» арнайы жасағы мен «Батыс» аймақтық қолбасшылығының əскери бөлім қызметшілері табылған қос снарядты арнайы көлікке тиеп, əскери полигонда жойды. Мамандардың айтуынша, 122-калибрлі снарядтың зарядтық жарылғышы жоқ. Əбден таттанған екі снаряд соғыс кезінен сақталып қалған», деп хабарлады облыстық ішкі істер департаментінің баспасөз хатшысы Гүлнəзира Мұхтарова.

Бүгінде əзіл-оспақ отаулары жағынан мұқтаждық көріп отырған жайымыз жоқ. Көрерменнің өз талғамына сай дүниелерді таңдап тамашалауына мүмкіндік мол. «Тамаша», «Бауыржан-шоу», «Нысана», «Алда распан», «Базар жоқ», «Екі езу», «Шан шар», т.б. əзіл-оспақ отауларының Құ дайға шүкір, халықты күлкіге қарық етуге қауқарлары жетіп артылады. Солай дегенімізбен де, осылардың ішінде Оңтүстік Қазақстан облыстық əзіл-сықақ жəне сатира театрының алар орны ерекше. Олай дейтініміз, бұл театр республикадағы мемлекеттік мəртебеге ие жалғыз сатиралық театр болып табылатынын біреу білсе, біреу білмеуі мүмкін. Екіншіден, Шымкенттегі сатира театрын басқа бірде-бір өнер ұжымымен шатастыруға болмайды. Мемлекеттік коммуналдық қазыналық кəсіпорны болып Оңтүстік Қазақстан облысы əкімдігінің 2008 жылғы 4 сəуірдегі қаулысымен ашылған əзіл-сықақ жəне сатира театрының олардан айырмашылығы сазды-думанды қойылымдармен, интермедиялармен шектелмейді, репертуарында Саид Ахмадтың «Келіндер көтерілісі», Тахауи Ахтановтың «Күшік күйеу», Садықбек Адамбековтің «Шоқбикенің шатағы», Дулат Исабековтің «Бонапарттың үйленуі», Баққожа Мұқайдың «Сергелдең болған серілер», Тоқтобулот Абдумомуновтың (аударған Жүсіп Ақшора) «Алдар көсе», Рэй Кунидің (аударған Қ.Төлеуішов) «Он үшінші номер», Қанат Жүнісовтің «Ғашықтар хикаясы», Нəби Қадыровтың «Кəрілігімді сағындым» комедиялық туындыларын, Ордабек Қожамбердиев пен Самат Тұрсынбекұлының «Барон» психологиялық драмасына қоса Александр Вампиловтың (аударған Тұңғышбай Əл-Тарази) «Метранпаж деген не?» трагикомедиясы сияқты қадау-қадау спектакльдер бар. Қазақстанның халық əртістері Асанəлі Əшімов, Есмұхан Обаев, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Əшірбек Сығай сияқты театр тарландары келіп лентасын қиған театрда сахнадан сұлбасы көріне бастағаннан көрерменнің күлкіден ішегі түйіліп қала жаздайтын Уəлибек Абдраимов пен Жүсіп Ақшора сынды қазақы қалжыңның қаймақтары өнер көрсетіп жүр. Олардың керемет өнеріне тіпті, алыстағы ағайынның өзі сүйіспеншілік білдіріп жатады. «Күлмеген күніңді, құр кеткен күнім де» демекші, күнделікті күйбең тірліктен бір сəт қол үзген жандардың өмірлеріне əзілден əл, қалжыңнан қайрат іздейтіні тағы ақиқат. Қаймыққан, қажыған, торыққан, ішін мұң торлаған, шаршап-шалдыққан жандар іздейді оны. Осы тұрғыдан келгенде, өнер ұжымының жетістігі ұшан-теңіз. «Театр көктемі - 2011» республикалық театр фестивалінде ұсынған Дулат Исабековтің «Бонапарттың үйленуі» комедиялық қойылымы арнайы аталыммен марапатталса, Оңтүстік Қазақстан облысы, Мақтаарал ауданы Қ.Жандарбеков атындағы Жетісай драма театрында өткен «Театр көктемі-2013» облыстық кəсіби театрлар фестивалінде Тоқтобулот Абдумомуновтың «Алдар көсе» комедиялық қойылымымен «Ең үздік музыкалық безендірілген қойылым» жүлдесін жеңіп алған болатын. 2012-2013 жылдары ұйымдастырылған халықаралық «Əлем əзілі» фестивалінде «Шаншар», «Шымкент-шоу», «Күлкістан», «Өнер қырандары» сияқты əзіл-сықақ отауларының Ресей, Беларусь, Украина, Армения, Өзбекстан, Қарақалпақстан, Қыр ғызстан, Қытай, Жапония елдерінен келген белгілі сатириктермен те резесі тең тұрып өнер көрсеткен

ШЫМКЕНТ.

АТЫРАУ.

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 341-08-12.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz. Интернет-редакция: ekazakhstan@mail.ru Алматыда: факс (727) – 273-07-87, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

кеші жас театр əртістері үшін өз алдына бөлек мектеп болып қалды. Қазақстанның халық əртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Райымбек Сейітметовтің 75 жылдық мерейтойына арналған «Мен өнерде де, өмірде де бақыттымын!» атты облыстық көркемсөз оқу шеберлерінің байқауында Гүлжанар Сазанбайқызы бас жүлдені иеленсе, Күннұр Қалмұрзаева 2013 жылғы облыс əкімінің «Жылдың үздік əртісі» аталымының жеңімпазы атанған. Өткен жылғы «Театр көктемі-2014» фестивалінде əзіл-сықақ жəне сатира театры сахналаған «Метранпаж деген не?» атты трагикомедия өңірлік театрлар арасында «Жанр табиғатын көркемдікпен меңгеру» аталымы бойынша жүлдеге ие болды. Дені жастардан құралған өнер ұжымы, қысқа да нұсқа интермедиямен қатар, 20-дан астам отандық жəне өзбек, қырғыз, ағылшын, орыс драматургтерінің комедиялық туындыларын тұшымды сахналауымен көрермен ризашылығына бөленіп жүр. Алдар көсені рухани пір тұтқан Сатира театры өзінің жыл сайынғы маусымын қырғыз драматургі Т.Абдумомуновтың (аударған Ж.Ақшора) «Алдар көсе» комедиялық қойылымымен ашып, қорытындылауы берік дəстүрге айналған десек, театрдың ірі-ірі қалалардағы гастрольдік сапарлары өнегелі өрнектерге толы. Əртістер қоғам өмірінде болып жатқан қарапайым мəселелерден бастап, отбасылық құндылықтарды барынша шынайы бейнелеуге тырысып бағады. Мұнда сонымен қатар, озық елдердің өнер ұжымдарында біліктілігін арттырып келген мамандар бар. Мысалы, соның бірі, облыстық əзілсықақ жəне сатира театрының режиссері Мақсат Айтжанов. «Мемлекеттік мəдениет ұйымдары қызметкерлерінің біліктілігін көтеру», мемлекеттік бағдарламасы аясында Ресейдің Санкт-Петербург мемлекеттік театр өнері академиясында тəжірибеден өтіп келген өнер иесі əріптестері арасында үлкен абырой-беделге ие. Өнер ошағы сонымен қатар, талантты талай өреннің өмір мектебіне, бағыт-бағдарына айнала білді. Оларды Қазақстанның қай аймағына барсын, алдарынан көрермені құшақ-құшақ гүл ұсынып қарсы алады. Алматы, Жамбыл, Қарағанды, Қызылорда, Батыс Қазақстан, Маңғыстау, Атырау, Павлодар, Ақтөбе жəне Шығыс Қазақстан облыстарында, Талдықорған қаласында, «2013 жыл – Мəдениет жылы» аталуына орай Қытай Халық Республикасында, Шыңжаң-ұйғыр өңіріндегі (Үрімші «Жаңа əуен» концерттік серіктестігі заңды уəкілі Е.Нұрмұқанұлының хатына сəйкес) қуанышты қауышулар сатира өнеріне деген құрметті еселендіре түсті. «Бəрін айт та, бірін айт», ең өкініштісі, əзірге еліміз жалғыз бір ғана Сатира театрымен шектеліп отыр. Ал енді, əр өңірде, сол сияқты Астана мен Алматының өз əзілсықақ жəне сатира театры бой көтеріп тұрса, тақияларына тарлық ете ме? Театрды қазақтың да жағдайына қарап емес, жанрына қарап таңдайтын уақыты жеткен жоқ па? Мəселен, Мəскеу академиялық сатира театрының тарихы сонау өткен ғасырдың 20-шы жылдарынан бастау алады екен. Мұнда театрдың көркемдік жетекшісі əрі актері А.Ширвиндке дейін сатираның қаншама саңлақ буыны өсіп шыққан. Біз де фестивальдарда бас бəйгені қанжығасына байлап үйренген əзіл-сықақ жəне сатира театрының осындай өнегелі өнерін тамашалай келіп, Шымкент ша һарында сондай Ширвиндтер өсіп келе жатқанына көз жеткіздік. Шіркін, күліп жүргенге не жетсін!..

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-94-72; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 68-59-85; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 362-63-76; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-07-26, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-Полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Достық-Дружба даң., 215 А, «WESTA» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 203 394 дана. Нөмірдің кезекші редакторлары

Берік САДЫР, Жолдыбай БАЗАР.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 9 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №569 ek

Profile for Egemen

27052015  

27052015  

Profile for daulet
Advertisement