Page 1

№156 (28095) 26 МАУСЫМ СƏРСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

Шырайы шуаќ шашќан Шыєыс Елбасы Нўрсўлтан Назарбаевтыѕ Шыєыс Ќазаќстан облысына жўмыс сапары тїрлі салаларда оѕ ґзгерістер бар екенін кґрсетіп берді

Бұдан бұрын хабарланғанындай, Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев бұрнағы күні кешкісін жұмыс сапарымен Шығыс Қазақстан облысына келген болатын. Кеше Елбасы сапары аясында өңірдің əлеуметтік-экономикалық даму барысымен танысып, сондай-ақ облыстағы бірқатар əлеуметтік жəне индустриялық-инновациялық нысандарды аралады. Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Өнеркəсібі мен ауыл шаруашылығы қатар дамыған Шығыс Қазақстан облысы тəуелсіз еліміздің негізгі «тірек нүктесі» екені жайлы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев бұдан бұрын келген сапарында атап өткен болатын. Шынында да, шырайлы Шығыста индустрияландыру картасы аясында жалпы құны 195 миллиард теңге болатын 29 инвестициялық жоба жүзеге асып, 5 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. Шығыстың бесінші түлігі – марал өсіруде де кейінгі жылдары ізденістер байқалуда.

Омарта шаруашылығы да дамып келеді. Аймақта «жасыл экономикаға» көшудің тамаша мүмкіндіктері бар. Қазір 20 желэлектргенераторлары орнатылып, 1 мыңнан астам күн панельдері іске қосылған. Ертіс өзенінде Бұлақ ГЭСінің құрылысы басталмақ.Биыл облыс орталығында «Kazakһstan Solar Silicon» ЖШС фотоэлектрикалық пластиналар мен ұяшықтар дайындау зауыты пайдалануға берілмек. Қазақстан – əлемде АҚШ, Қытай мен Жапония жəне Канададан кейінгі фотоэлектрикалық элементтерді əзірлеу өндірісінің толық циклын іске қосып отырған бесінші мемлекет. Міне, осы

керемет жобаны Елбасы өз көзімен көрді. Бұл туралы сəл кейінірек... Қазақстан Президенті Нұрсұлтан На зар баев кеше ертеңгісін алдымен облыстық Ана мен бала орталығына келген болатын. Бұл жерде Елбасын Ана мен бала орталығының бас дəрігері, облыс тық мəслихаттың депутаты Рая Рахимова қарсы алып, аталған орталықтың аналарға, жаңа туған сəбилерге көрсететін арнайы медициналық көмегі туралы əңгімелеп берді. Ана мен бала өлімін азайту, сауықтыру іс-шараларын жүзеге асыру, жасөспірім қыздарды ана болуға сауатты дайындау бағыттарында атқарылып жатқан жұмыстардан хабардар етті. Шығыс Қазақстан облысының əкімі Бердібек Сапарбаев өңірдің экономикасы жайлы ақпарат беріп, «Саламатты Қазақстан» бағдарламасы аясындағы істерді баяндады. Биыл денсаулық сақтау саласына 54,3 миллиард теңге қаржы бөлінді. Бүгінге дейін оның 40 пайызы

Кґкшетаудаєы ќос мəжіліс

Їкімет баќылауындаєы айрыќша мəселелерді талќылады Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Серік Ахметов кеше жұмыс бабындағы сапармен Ақмола облысына келді. Ұшақ еліміздегі туризм индустриясын дамыту бағдарламасы шеңберінде қайта жаңғыртылған əуежайға қонысымен, «Көкшетау минералды сулары» АҚ-да Үкімет басшысының төрағалығымен «Өндірісті мемлекеттік реттеу мен алкогольді өнімдер айналымы» тақырыбында кеңес өткізілді. Бақберген АМАЛБЕК, мен алкогольсіз сусындар өнді«Егемен Қазақстан». руші ірі кəсіпорындар өкілдерінің, қоғамдық бірлестіктер, бірқатар Үкімет басшысы кеңеске мемлекеттік қызметтер басшықатысқан алкогольді ішімдіктер ларының назарын алкогольді

өнімдерді өндіру мен оның айналымы жəне бұл саладағы орын алған өзекті жайларға аударды. Кеңес барысында ҚР Қаржы министрі Болат Жəмішев, Экономика жəне бюджеттік жоспарлау вице-министрі М.Құсайынов, сондай-ақ «Көкшетау минералды сулары» АҚ директорлар Кеңесінің төрағасы Асқар Əлиев, «ҚазАлко» Ассоциациясының президенті Ə.Қалиев сөйледі.

Ќаєидаларєа ґзгерістер енгізілді «Мемлекеттік саясатты кеңінен насихаттап, оны қалың жұртшылыққа дұрыс жеткізу өте маңызды. Журналистік шығарма мемлекеттік сананы, патриоттық сезімді оятуға белсене үлес қосуға тиіс». Кеше Мемлекеттік хатшы Марат Тəжин өзі төрағалық еткен Қазақстан Республикасы Президентінің БАҚ саласындағы 2013 жылғы сыйлықтарын беру, гранттарын тапсыру жəне Алғысын жариялау жөніндегі қоғамдық комиссияның отырысында осылай деді. Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Отырысқа Комиссияның мүшелері – республикалық бұқаралық ақпарат құралдары, шығармашылық одақтар, журналистердің қоғамдық бірлестіктері, сондай-ақ, мүдделі мемлекеттік органдар өкілдері қатысты. Жиынды ашқан Мемлекеттік хатшы БАҚтың Қазақстанның мемлекеттілігін дамытуда

алар маңызды рөліне тоқтала келе, бұқаралық ақпарат құралдары өкілдерін, барлық журналистер қауымын алда келе жатқан кəсіби мерекесімен – Байланыс жəне ақпарат қызметкерлерінің күнімен құттықтады. «Біз XXI ғасырдың ақпарат ғасыры екенін білеміз. Сол себепті БАҚ-тың қоғамдағы рөлі де арта түсуде. Оның алдында тұрған басты міндет – мемлекеттік саясатты кеңінен насихаттау жəне қоғамды шынайы түрде ақпараттандыру. Бұқаралық ақпарат құралдары жалпыұлттық сананы қалыптастыруға жəне қазақстандық патриотизмнің дамуына үлкен үлес қосуы тиіс», деді отырысты ашқан Мемлекеттік хатшы. Осылай дей келе, ол биылғы жылы БАҚ өкілдеріне Президенттік сыйлықтарды тағайындау мен гранттарды тапсыру жəне Алғысын жариялау қағидаларына елеулі өзгерістер енгізілгенін, бұл өзгерістер жаңа талапқа сəйкес қаралғанын атап өтті. Яғни, жаңа ережеге сəйкес, Президент сыйлығы ендігі кезекте тек ең үздік екі журналиске

игерілді. Семей қаласындағы облыстық онкология диспансерінің радиология бөлімшесінің құрылысы, Семейдегі 300 орындық аурухана, басқа да бес нысан адам денсаулығының жақсаруына септігін тигізетін болады. Босанатын əйелдердің көз жұмған оқиғасы тіркелген жоқ, ал бала өлімі екі есе азайды, деді облыс əкімі. Нұрсұлтан Назарбаев мемлекет отандық денсаулық сақтау саласын дамытуға зор мəн беріп отырғанын, соның арқасында ана мен бала өлімі бірден азайғаны, өмір сүру ұзақтығы артқаны байқалғанын атап өтті. Қазақстан Президенті қазіргі уақытта қабылданған шаралар дені сау ұлтты қалыптастыруға ықпал ететініне тоқталды. Елбасы Ана мен бала орталығының дəрігерлерімен емен-жарқын əңгімелесті. – Мемлекет адамдардың денсаулығын жақсартуға, денсаулық сақтау саласын дамытуға күнделікті қамқорлық жасап келеді, – деді Нұрсұлтан Əбішұлы. – Соның нəтижесінде елімізде ана мен

Премьер-Министр С.Ахметов сала өкілдеріне отандық жəне сыртқы рыноктағы бəсекелестік қарымын күшейту мақсатында акциздік нормалар мен сапа көрсеткіштерін қатаң басшылыққа алуды ескертті. Қазіргі кезде тұтынушылар құқығын қорғау да күн тəртібіне шығарылып отыр. Бұл орайда «Қазтұтынуқадағалау» қызметін құру бойынша жұмыстар жүргізілуде. «Аталған құрылым отандық тауар өндіруші лерді қолдаудың мықты тетігі болады», деді С.Ахметов. (Соңы 2-бетте).

ғана берілетін болады. Ал Президент гранттары тек 35 жасқа дейінгі журналистерге ғана тапсырылмақ. Биыл Қоғамдық комиссияның атына 79 ұсыныс, оның ішінде 66-сы журналистерден, 13-і шығармашылық ұжымдардан келіп түсіпті. Бұл ретте 43 ұсынысты мерзімді басылымдар, 23-ін электронды БАҚ, 11-ін қоғамдық бірлестіктер, 2-ін мемлекеттік органдар жолдаған екен. Комиссия мүшелері журналистік материалдардың деңгейі жоғары екенін, сондайақ олардың қазіргі заманғы Қазақстанның аса маңызды қоғамдық-саяси жəне əлеуметтікэкономикалық дамуының қырларын жариялап, көрсетуге қосқан үлестерін атап өтті. Талқылау қорытындысы бойынша, БАҚ саласындағы президенттік сыйлықтарды беру қағидаларына сəйкес, Қоғамдық комиссия Мемлекет басшысына БАҚ өкілдеріне екі сыйлық беру, екі грант тапсыру жəне төрт шығармашылық ұжымға Президент Алғысын жариялау жөнінде ұсыныс енгізуді ашық дауыс беру арқылы бірауыздан шешім қабылдады.

бала өлімі кеми түсуде. Тіпті экологиясы аса күрделі Шығыста да орташа өмір сүру жасы ұлғайды. Қазір елімізде жүрек сырқаттарын емдеуде Батыстың озық технологиясы қолданылуда, жүрекке операция жасаудың аса күрделі түрін отандық дəрігерлер кеңінен қолданып жүр. – Биыл бізге 66 жоғары білімді дəрігер келді. Оның 12-сіне пəтер бөлінді. Дəрігерлердің жалақысы 150-170 мың теңгені құрайды. Медициналық орталықта 575 төсектік аурухана бар, 700 адам еңбек етеді, – деді орталықтың бас дəрігері Рая Рахимова. – Ана мен баланың денсаулығы Сізді көп толғантатынын білеміз. Медицина саласын жақсартуға көп қамқорлық жасап келесіз. Сол үшін алғыс айтамыз, – деді балалар пульманологы Светлана Федорова. Елбасы дəрігерлермен бірге ескерткіш суретке түсті. (Соңы 2-бетте).

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да əскерлері мен əскери құралымдарында əскери қызмет өткеру ережелерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 25 мамырдағы № 124 Жарлығына өзгеріс енгізу туралы «Қазақстан Республикасының қорғанысы жəне Қарулы Күштері туралы» Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 7 қаңтардағы Заңына сəйкес қаулы етемін: 1. «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да əскерлері мен əскери құралымдарында əскери қызмет өткеру ережелерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 25 мамырдағы № 124 Жарлығына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2006 ж., № 19, 183-құжат) мынадай өзгеріс енгізілсін: көрсетілген Жарлықпен бекітілген Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да əскерлері мен əскери құралымдарында əскери қызмет өткеру қағидалары осы Жарлыққа қосымшаға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын. 2. Осы Жарлық алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Президентi Н.НАЗАРБАЕВ. Астана, Ақорда, 2013 жылғы 21 маусым

––––––––––––––––––––––––––––– Жарлық қосымшасын 5-6 беттерден оқисыздар.

№ 585

Түрік полициясы ел астанасы – Анкара қала сында үкіметке қарсы демонстрацияларға қатысты деген күдікпен 20 адамды қамауға алды. Полиция ұсталған дарды белгілі бір лаңкес тік ұйымдардың мү шелері деп санайды. Соңғы дерекке сүйенсек, 30 пəтерге тінту жүргізілген. Түркиядағы тəртіпсіздіктер мамыр айының соңынан бері жалғасып келе жатыр. АҚШ-тың Орталық барлау басқармасының бұрынғы қызметкері Эдвард Сноуденге құпия ақпараттарды жария етті деген айып тағылған болатын. Ол Ресей арқылы Эквадорға кетуі тиіс еді. Бірақ бүгінде оның қайда жүргені беймəлім секілді. Ресей сыртқы істер министрі Сергей Лавров өз елінің Сноуденге ешқандай қатысы жоқ екенін мəлімдеді. АҚШ болса, сатқынды қайтарыңдар деп байбалам салып жатыр. Милан соты Италияның бұрынғы премьер-министрі Сильвио Берлускониді кəме лет жасқа толмаған жөзекшемен қарым-қатынасқа барды жəне билігін асыра пайдаланды деп таныды. Сөйтіп, ақсақал саясаткерді 7 жылға бас бостандығынан айыру жəне мемлекеттік қызметті иеленуге өмір бақи тыйым салу туралы үкім шы ғарды. Берлусконидің адвокаттары жаза əділ емес, бұрынғы премьердің кінəсі жоқ дегенді айтудан жалығар емес. Өзбекстанда елдің жас тұрғындарының шекара асуына қарсы бағытталған шаралар күшейтілді. Бұл туралы «Ферғана» агенттігі хабарлады. Дерек көзінің мəліметінше, мектеп бітірушілер мен колледжге түсушілерден таяудағы бірнеше жыл бедерінде шетел аспайтындары туралы жазбаша міндеттеме талап етіліп отыр. Егер жасөспірім берген уəдесінде тұрмай, Ресейге немесе басқа да шетелдерге нəпақа табуға кетіп қалар болса, онда оның жазбаша хатын куəландырғандар əкімшілік жауапкершілікке тартылатын болады. Үндістанның кеме жасау кəсіпорны үстіміздегі жылдың 12 тамызында өздері жасаған алғашқы авианосецті суға түсіреді. Бұл туралы Үндістанның қорғаныс министрі Аракапарамбил Куриан Энтони мəлімдеді. Суға түсірілгеннен кейін кеменің кем-кетігі жөнделетін болады. Сөйтіп, ол 2014 жы лы сынақтан өткізілмек. Авиано сецті елдің əскери-теңіз күштері құрамына алу 2018 жылдың қаңтарына жоспарланыпты. Ресейдің Мемлекеттік думасына экономикалық рақымшылық туралы қаулының жобасы енгізілді. Рақымшылық өздері келтірген шығынның орнын толтырған күдіктілерге, кінə тағылғандарға жəне сотталғандарға қатысты болады деп күтілуде. Жазадан сондайақ кəсіпкерлік қызмет саласында алғаш рет қылмыстық жауапкершілікке тартылғандар немесе алғаш рет сотталғандар да құтыла алуы ықтимал. Атақты культурист, киноактер Арнольд Шварценеггер 1986-2003 жылдар аралығында тұрған АҚШ-тың Лос-Анджелес қаласындағы үйі 12,9 миллион долларға сатылған. Калифорния штатының бұрынғы губернаторы аталған атшаптырым үйді 1986 жылы өзінің үйлену тойына орай сатып алса керек. Үйдің жалпы алаңы 930 шаршы метрді құрайды. Онда 9 жатын бөлме, 9 шомылатын бөлме бар екен. Ауласында қонақтар үшін салынған үй, бассейн, теннис корты, қолдан жасалған көлшігі бар бақша орналасыпты. Ақпарат агенттіктерінің материалдары негізінде əзірленді.

Бїгінгі нґмірде: Шəкəрім ґмірбаяны: белгілі, белгісіз беттер 7-бет

Жаѕа Ресейге сенімімді жоєалтпаймын 9-10-беттер

Соєыстыѕ айтылмаєан əѕгімелері 14-бет


2

26 маусым

www.egemen.kz

2013 жыл

Шырайы шуаќ шашќан Шыєыс

(Соңы. Басы 1-бетте). «Мейірім» ата-анасыз қалған жетім балаларға кешенді қолдау көрсету жоспарының аясында облыс ұжымдары 900-ден астам баланы өз қарауына алған. Олардың аттарына «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінде» есепшоттар ашылып, жыл сайын ақша түсіп тұрады. Рая Рахимова бастаған Ана мен бала орталығының дəрігерлері де бірнеше жетім баланы қамқорлығына алыпты. Оларды баспанамен қамтамасыз ету үшін қаржы жинауда екен. Бəрекелді! Шығыс Қазақстанның тағы бір ерекше жаңалығы – «Қазақстан жолы» оқытубілім беру орталығы. Елбасы келесі кезекте Өскемендегі жаңадан ашылған Оқу шылардың шығармашылық сарайына келген кезде, жүздеген мектеп оқушылары құрметті қонақты кернейлетіп қарсы алды. Бұл орталықта бір мезгілде 1 мыңға тарта бала түрлі үйірмелерге қатысып, 2500 оқушы қосымша білім ала алады. Олар робот жасаумен, кесте, киім үлгілерін тігумен, басқа да пайдалы істермен шұғылданады. Мұнда сондайақ көркемөнер, балет, ритмопластика, вокал, əн, сəн театры, фотостудия, вокалды-аспапты ансамбль, декоративті-қолданбалы өнер, дизайн, басқа да үйірмелер жұмыс істейді. Қазақстан Президенті балалардың функционалды сауаттылығы мен шығармашылық қабілетін дамытумен қатар, қосымша білім беруге бағытталған Шығармашылық сарайдың жұмысымен танысты. Оқушылардың шығармашылық сарайын аралау кезінде Мемлекет басшысына балалардың математикалық модельдеу, экономика, экология, физика жəне өзге де салалардағы ғылыми жобалары да таныстырылды. Нұрсұлтан Назарбаев оқушыларға зор денсаулық жəне оқуда табыс тіледі, сондай-ақ Шығармашылық сарайға жайлы жабдықталған автобус сыйлады. ...Əуелде бастаған əңгімемізге қайта оралсақ, Елбасын қызықтырған жобалардың бірі «Қазатомөнеркəсіп» ҰАК»

АҚ-тың «жасыл экономика» бағдарла масы аясында жүзеге асырылып жатқан «Kazakstan Solar Silicon» фотоэлектрикалық пластиналар мен ұяшықтар дайындау зауыты болды. 2012 жылы басталған оның құ рылысына «Қазатомөнеркəсіп» қыруар қаржы – 23 миллиард 817 миллион теңге бөлген. Ол небəрі 8 жылда өзін өзі ақтап шықпақ. Бүгінде аса күрделі құрылғыны монтаждау жұмыстары аяқталуға жақын. Бұл кəсіпорын Қазақстан үшін жаңа өнім – фотоэлектрикалық пластиналар шығарады. Нұр сұлтан Назарбаев Қазақстан үшін жаңа өнім – Франциядан алынған тікелей трансфертті технология негізіндегі фотоэлектрлі пластина шығаратын кəсіпорын жұмысымен таныс ты. Қазақстан Президенті кəсіпорын жұмысшыларымен əңгімелесіп, олар еңбек ететін зауыттың бірегей өндіріс орны екенін атап өтті. Аталған жоғары технологиялы өндіріс елімізде энергетиканың баламалы түрлерін дамытуға, сондай-ақ технологияның бəсекеге қабілетті жаңа түрлерін алуға мүмкіндік береді. «KazakhstanSolarSilicon» ЖШС-нің өндірістік көлемі жылына фотоэлектрлі пластиналарда белгіленген 65МВт қуаттылықты құрайды. Негізгі шикізат ретінде металлургиялық жағынан таза Қазақстан кремнийі пайдаланылады. «Қазатомөнеркəсіп» басшысы В.Школьник кəсіпорында 434 адамның еңбек ететінін, алдағы қарашада зауытты іске қосатындарын айтты. – ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесін елімізде өткізу Қазақстанның атақабыройын асқақтататыны сөзсіз. Энергетиканың баламалы түрлерін дамытып, жаңа, бəсекеге қабілетті технология түрлеріне қол жеткізу еліміз үшін үлкен табыс болмақ. Аманшылық болса, қарашада өзім келіп, зауытты ашамын. Сіздерге шығармашылық табыс, амандық-саулық тілеймін, – деді Елбасы зауыт жұмысшыларына. Бұдан кейін Мемлекет басшысы зауыттың кең цехында бұқаралық ақпарат құралдары өкілдеріне қысқаша сұхбат берді. – Кенді Алтайдың экономикасы

күн сайын өсіп келе жатыр. Күні кеше Павлодар облысына жұмыс сапарым кезінде аса маңызды мемлекеттік бағдар ламалар, атап айтқанда, «Жұмыспен қамту-2020», индустриялық-инновациялық даму, денсаулық сақтау салаларындағы бағдарламалардың жүзеге асырылып жатқанымен таныстым. Ауыл индустриясы дамыған Шығыста да көп істер атқарылғанына көз жеткіздім. Жалпы алғанда, өңірлер тұрақты дамуда деп айтуға болады, орташа алғанда, өнеркəсіптің 6,8 пайызға өскені байқалады. Бұл орайда негізгі үлес ауыр өнеркəсіп жəне машина жасау саласына тиесілі. Əлеуметтік сала жақсы дамуда, денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму салаларындағы көрсеткіштер де жақсы. Осының бəрі елдің əлеуметтікэкономикалық дамуының жалпы оң қорытындысына елеулі үлес қосады, – деді Мемлекет басшысы. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Шығыс Қазақстан облысына жұмыс сапары аясында кеше «Семей инжиниринг» АҚ-та болды. Кəсіпорын қызметінің негізгі түрі бронды танк қару-жарағы мен техникаларын дайындау, өндіру жəне жөндеу, сондай-ақ оларды күш құрылымдардың пайдалануы үшін жаңғырту болып табылады. Зауытты аралау кезінде Мемлекет бас шысына полигонда броньды танк техникасының тəжірибелік үлгілері жəне оның əлеуетті мүмкіндіктері көрсетілді. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев сондай-ақ Семейдегі 1-Жылу электр орталығында болып, қала жұртшылығымен кездесті. Қазақстан Президенті 1-Жылу электр орталығын одан əрі қайта құрылымдау жөніндегі жұмыс жəне оның өндірістік қуатын арттыру жоспарлары туралы хабардар етілді. 1934 жылы пайдалануға берілген жылу электр стансасында 2011-2012 жылдары қайта құрылымдаудан өткен 2 бу қазандық агрегаты орналастырылған. Қазіргі уақытта жаңа бу қазандығын орнату үшін ғимаратты одан əрі жаңғырту жүргізілуде.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасына сəйкес мемлекеттік қызметтің «А» корпусына кадрлық резерв жасақтау жұмысы жүргізілді. Ұлттық комиссияның отырысында осы жұмыстың қорытындысы шығарылды. 2013 жылғы 4-21 маусым

аралығында комиссияның 14 отырысы өтті, оның барысында тестілеу кезеңінен өткен 1121 үміткердің əрқайсысымен əңгімелесу жүргізілді. Нəтижесінде комиссия 940 кандидатты «А» корпусының кадрлық резервіне алуды ұсынды. Бұл ретте тестілеу қорытындылары, қалалар

(Соңы. Басы 1-бетте).

мен аудандардың даму рейтингілері, мемлекеттік органдар тиімділігін бағалау, сондай-ақ құқық қорғау органдарының мəліметтері ескерілді. Іріктеуге қатысу үшін барлығы 2024 адам өтініш берді. Осы орайда, Мемлекет басшысының «Қазақстан-2050 Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауына сəйкес, елімізде қатаң іріктеу негізінде мемлекеттік саясаттың нақты бағыттарын іске асыруға жауапты кəсіби басқарушылардың принципті жаңа тобы – «А» корпусы жасақталды.

Кеѕестіѕ алєашќы отырысы Қазақстан Республикасының Мем лекеттік қызмет істері агенттігінде мемлекеттік қызмет көрсету мəселелері бойынша жеке тұлғалар жəне коммерциялық емес ұйымдармен біріге əрекеттесу жəне əріптестік орнату бойынша Қоғамдық кеңестің бірінші отырысы өткізілді. Қоғамдық кеңес құрамына Парламент Мəжілісінің депутаттары, орталық мемлекеттік органдар, Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, «Нұр Отан» ХДП Партиялық бақылау комитеті өкілдері, «КТК» телеарнасының өзіндік хабар тарату директоры, «Қазақстан» телеарнасының бас редакторы, əлеуметтік зерттеулермен айналысатын үкіметтік емес ұйымдардың жетекшілері кіреді. Қоғамдық кеңестің бірінші

отырысын ашқан Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің төрағасы Əлихан Байменов Қоғамдық кеңес жақында қабылданған «Мемлекеттік қызметтер көрсету туралы» Заңды іске асыру мақсатында құрылғанын атап өтті. Агенттіктің аумақтық департаменттерінде осыған ұқсас кеңестер құрылды. Қоғамдық кеңестер мақсаты халыққа мемлекеттік қызмет көрсетуде мемлекет пен азаматтық қоғам арасында кері байланыс орнату; жеке тұлғалар

жағалаудағы жылумен қамту мəселесін толық шешті жəне тұрғындар жылуға қатысты ешқандай проблеманы сезінген жоқ, – деді Мемлекет басшысы. Қазақстан Президенті қосымша қаражаттың медицина мен білім беру мекемелері құрылысына жəне қала жолдарын жөндеуге де бағытталғанына тоқталды. – Қазір жаңа аурухана салынуда, зияткерлік мектеп салынатын болады. Мемлекет тарапынан қаланы дамытуға барынша көңіл бөлініп келеді. Ең негізгі көрсеткіш – бұл тұрғындар саны. Бұл көрсеткіш азайған жоқ, жоспарлы түрде артуда жəне қазірдің өзінде 300 мыңнан астам адамға жетіп отыр. Бұл өмірдің жақсара түскенін, адамдардың қайта оралып, осында тұрғылары келетінін білдіреді, – деді Нұрсұлтан Назарбаев.

Қазақстан Президенті «Семей инжиниринг» броньды техникалар жөндеу зауытын жаңғырту мыңдаған жұмыс орнын ашуға мүмкіндік бергенін жəне жаңа отандық өндірісті ұйымдастыру жөніндегі жұмыстың жалғаса беретінін де айтты. Қаланың жұртшылығы өкілдері Мемлекет басшысына Семейді дамыту мəселесіне көңіл бөліп отырғаны үшін алғыстарын жеткізіп, мемлекет қабылдаған шаралар қала тұрғындарының игілігі мен олардың тұрмыс сапасын арттыруға бағытталатынын атап өтті. Шығыс Қазақстан облысы.

–––––––––––––––––

Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

Кґкшетаудаєы ќос мəжіліс

Кəсіби басќарушылардыѕ жаѕа тобы жасаќталды Ақордада Президент Əкімшілігінің Басшысы Кəрім Мəсімовтің төрағалығымен Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Кадр саясаты жөніндегі ұлттық комиссияның отырысы өтті, деп хабарлады Қазақстан Президентінің баспасөз қызметі.

Қала жұртшылығы өкілдерімен кездесу барысында Нұрсұлтан Назарбаев Семейдің мемлекет назарынан ешқашан тыс қалмайтынын, сондай-ақ қалалықтардың өмірін жүйелі түрде жақсарту жөнінде қажетті шаралар қабылданатынын атап өтті. – Мен қалаларыңызға келгенде маған сіздер жылуға қатысты қиындықтар барын айттыңыздар. Ол кезде Семейде 140 қазандық станса жұмыс істейтін, олардың түтінінен бүкіл қала зардап шекті. Қазіргі уақытта, 37 миллиард теңге көлемінде қаражат бөлінгені арқасында, оның 24 миллиард теңгесі Жылу электр орталығын қайта құрылымдауға бағытталды, қалада көптеген проблема кешенді түрде шешілуде. Сонымен қатар, жылу электр стансасын жаңғырту сол

жəне коммерциялық емес ұйымдармен біріге əрекеттесу жəне əріптестік орнату; мемлекеттік органдардың сапалы мемлекеттік қызмет көрсетуін дамытуға бағытталған азаматтық қоғамның ұсыныстарын талқылау болып табылады. Қоғамдық кеңестер мемлекет пен қоғам арасында мемлекеттік қызмет көрсету саласындағы маңызды мəселелерді біріге талқылап, ұсыныстар шығаратын пікір алмасу алаңы болады. Күн тəртібіне сəйкес кеңес мүшелері Қоғамдық кеңестің жұмыс жоспарын талқылап, келесі отырыста қаралатын маңызды деген мəселелер бойынша ұсыныстар енгізді. Қоғамдық кеңестің келесі отырысы ағымдағы жылдың қыркүйек айына жоспарланып отыр. «Егемен-ақпарат».

Үкімет басшысы атап көрсеткендей, «қазіргідей Кеден одағы жағдайында қуатты менеджменттің, шығарылатын өнімнің сапасы айрықша маңызға ие болмақ. Мұндай өнімнің əлемдік нарықтағы сұранысы да жоғарылай бермек». Сондай-ақ, арнайы жұмыс тобы өнім өндіру мен оның айналымына қатысты қолданыстағы заңға түзетулер енгізілген заң жобасының тұжырымдамасын дайындады. Онда мейлінше тиімді ұстанымдар көрініс табатын болады. Құжат Үкімет қарауына үстіміздегі жылөдың қыркүйегіне дейін енгізілуі тиіс. Үкімет басшысы талқылау қорытындысын түйіндей келе, іске қосылмаған өндірістік қуаттарды өндіріске енгізу жұмыстарын жалғастыру, өнім сапасын жақсартып, рыноктардағы заңсыз өнімдер көлемін қысқарту бағытында түйінді шаралар қабылдау қажеттігін атап өтті. Одан кейін С.Ахметов «Новопэк» ЖШС-нің жартылай пропиленді қапшықтар өндіретін фабрикасында болып, ұжымның инновациялық бағыттағы жұмысына табыс тіледі. Сонымен бірге, ол «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы шеңберінде əйелдерді оқыту мен жұмысқа орналастыру мəселесіне назар аударуды тапсырды. Премьер-Министр сапар қорытындысында Ақмола облы сының əкімді гінде Щучье-Бурабай курорттық ай мағын дамыту жоспарын жүзеге

асыру мəселелері туралы кеңес өткізді. Серік Нығметұлы кіріспе сөзінде Мемлекет басшысының ЩБКА-ны одан əрі дамыту туралы бірқатар тапсырмалар бергеніне жəне оны орындау мақсатында нысаналы жұмыстар жүргізіліп жатқанына тоқталды. Маңызды істің үйлесімділігін қамтамасыз етуде мемлекет барлық жағдайларды жасауда. Аймақта 2012-2013 жылдарға арналған ауқымды іс-шаралар жоспары қабылданған. Бұл бағытта 18 миллиард теңгенің жұмыстары атқарылып жатыр. Белгіленген жоспардың орындалу барысы туралы Индустрия жəне жаңа технологиялар вице-министрі Альберт Рау баяндаса, су көздерін тазалау мен қалпына келтіру, тұрмыстық қалдықтар полигонын пайдалану мен Щучьедегі қоқысты қайта өңдеу зауытының жұмысы бойынша қабылданған шаралар туралы Қоршаған ортаны қорғау министрі Нұрлан Қаппаров айтып берді. Өңірлік даму вице-министрі Серік Нокин курортты аймақты сумен қамтамасыз ету жəне канализациялық тазалау нысандары құрылыстарының барысы туралы хабарлады. Сондайақ, Ақмола облысының əкімі Қосман Айтмұхаметов күн тəртібіне қатысты баяндама жасады. Кеңесті қорытындылай келе, С.Ах ме тов тұтастай алғанда, Щучье-Бу ра бай курорттық аймағын дамыту ісінің қанағаттанарлығын атап көрсетті. «Мемлекет басшысы Щучье-Бурабай курорттық ай мағының дамуына ерекше көңіл бөліп отыр. Қажетті инфра құ ры лымды

дамытуға да барлық жағдай жасалуда. Жаңа автобан, қазіргі заманғы қонақүй салынды. Біз осы бағыттағы жұмысты əрі қарай да жалғастыра береміз», – деді Премьер-Министр. Жиында ісшаралар жоспарының барлық міндетті тармақтарын мерзімінде əрі сапалы орындау Үкіметтің күнделікті назарында болатындығы ескертілді. Осыған байланысты Үкімет басшысы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігіне облыс əкімдігімен, басқа да мемлекеттік органдармен бірлесіп Бурабай курорттық аймағын дамытудың Жүйелік жоспарында көрсетілген ұсыныстарды есепке ала отырып курорттық аймақты одан əрі дамыту бойынша бірыңғай іс-қимылдар жоспарын əзірлеуді тапсырды. Қоршаған ортаны қорғау министрлігіне экологиялық проблемаларды шешу, сонымен қатар, су көздерін тазалау мен қалпына келтіру бойынша іс-шараларға айрықша назар аудару міндеттелді. Ал Көлік жəне коммуникациялар министрлігіне «Астана-Щучинск» автобанының тиісті инфрақұрылымдарын қамтамасыз ету мəселелерін пысықтауды, «АстанаҚорғалжын» автожолын жаңғыртуды, Көкшетауға жазғы маусымда еліміз бойынша қосымша əуе рейстерін ашуды міндеттеді. Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігіне бюджеттік бағдарламалар əкімгерлерімен бірлесіп облыстағы жобаларды қосымша қаржыландыру бойынша ұсыныстар енгізіп, қарауды тапсырды. Ақмола облысы.


26 маусым 2013 жыл

ДЕ Р Е З

3

www.egemen.kz

Ойласу Осы жылдың 5 маусымында Астана қаласында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы Марат Тəжиннің қатысуымен Ұлттық тарихты зерделеу бойынша ведомоствоаралық жұмыс тобының отырысы өткені белгілі. Оған отандық тарих ғылымының элитасы: тарихшы-ғалымдар, ЖООның ректорлары, ғылыми-зерттеу институттарының директорлары, факультет декандары, кафедра меңгерушілері, танымал саясаттанушылар, əлеуметтанушылар, мəдениеттанушылар мен БАҚ өкілдері қатысты. Бүркітбай АЯҒАН,

Мемлекет тарихы институтының директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор.

Мемлекеттік хатшының баяндамасындағы тұжырымдамалық идеялар тарихшылар арасында үлкен серпіліс туғызды десек қателеспейміз. Осынау кең ауқымды форум Қазақстанның халық аралық қауымдастықтағы жетістіктерін тағы бір паш етті жəне отандық тарих ғылымын жаңа сатыға көтерді. Қозғалыс алгоритмі Елбасы – Н.Ə.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стра тегиясына бағдарланды. Тарихшы ретінде Жалпыұлттық кеңестің шақырылуын жақсылыққа жорыдым, зор қуанышпен қарсы алдым. Өйткені, бұған дейін елімізде Мемлекеттік хатшының қатысуымен тарихшылардың осындай мəртебелі басқосуы бұрын-соңды өткен емес-ті. «Горбачевтық» кезеңнен бас тау алатын тарихи бетбұрыстың ықпалымен 1990 жылдардың ортасында айқындалған міндеттердің басым бөлігі іске асырылды. Осы кезде академик Манаш Қозыбаев бастаған тарихшылар қауымы, ұлттық тарихты зерттеумен айналысатын институттар мен қоғамдық бірлестіктер төл тарихымызды түгендеуге атсалысты, «өшкеніміз жанып, өлгеніміз тірілгендей» болды. Тарихшылардың күшімен оқулықтар, очерктер мен академиялық кітаптар, монографиялар, құжаттар мен материалдар жинақтары баспадан шықты. Шынайы тарихымызды жазу жолында маңдай терін төккен ағалар рухына тағзым ете отырып, сол ағалар мектебінен түлеп шыққан əріптестеріміздің сіңірген еңбегін үлкен мақтаныш сезіммен айтуға тиіспіз. Біз үшінші мыңжылдыққа Ұлттық тарихтың жаңа келбетімен ендік. Бүгінге дейін жазылған төл тарихымыз талай рет сынға да ұшырады. Бұл – заңды құбылыс, əрине. Ең маңыздысы – Ұлттық тарихымыз жазылды. Бұл орайда алда да кезегін күтіп тұрған істер аз емес. Ал оның негізгі жаңалығы – қазіргі кезеңмен қамтылуында деп есептеймін. Өйткені, Қазақстан тарихы соңғы онжылдықтар тарихымен толықты. Тағы бір ерекшелігі, біздің елімізде тұратын өзге ұлттардың тəуелсіз мемлекетімізді құруға жəне оны нығайтуға атсалысуы дер едім. Бұл тақырып та көптеген еңбектерде көрініс тапты. Ахмет Байтұрсыновтың мынадай бір керемет сөзі бар: «Сөздің ең ұлысы, ең сипаттысы – тарих». Шын мəнісінде, солай. Қай заманда болмасын, ұлы тарихты жазатын адамдардың жүгі ауыр болған. Оның себебі де түсінікті. Тарих қашанда халықтың ұлттық санасын қалыптастыру, мемлекеттік идеологияны насихаттау, жас ұрпақты патриотизм рухында тəрбиелеу қызметін атқарады. Сондықтан, тарих ғылымы – барлық ғылымдардың атасы десек, артық айтқандық емес. 2003 жылдан бастап «Мəдени мұ ра», сосын «Ғылыми қазына» сияқты Мемлекеттік бағдарламалар қабылданып, қаржыландыру мəселесі шешілді. Құпия саналатын мұрағат қорлары ашылып, тарих беттері тың деректермен толықты. Жоғарыда айтылғандай «сындарлы он жыл», одан кейінгі «жасампаздық пен бейбітшілік жылдарын» қамтитын Тəуелсіздік тарихының маңызды оқиғалары жүйеленіп, ғылыми айналымға енді. Ғылым саласын басқарудың жаңа моделін бекіткен «Ғылым туралы» Заң да ғалымдарымыздың беделін арттырды. Енді бізге «жоғарыдан» нұсқау күтпейақ, осы мемлекеттік бағдарламалардың аясында нақты іспен айналысу қалды. Біздің күш-жігеріміз тарих толқынының пəрменін күшейтуге бағытталуы тиіс. Жалпыұлттық кеңесте Мемлекеттік хатшы тарихшылар қауымына «Ұлттық тарих мəселелерімен көп уақыттан бері нақтылы айналысып жүрген Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың «Тарих толқынындағы халық» деген атпен тарихи зерттеулердің арнаулы бағдарламасын жасауды ұсынғанын» жеткізді. Бүгінде Ұлттық тарихты ұлықтауда, əсіресе, Тəуелсіздік тарихын жазуда Елбасының еңбектері мен сөйлеген сөздерін басшылыққа алудың маңызы айрықша болып отыр. Өйткені, онда тəуелсіздік белестері кезең-кезеңмен толық қамтылған жəне еліміздің одан

мазмұны тарихи білімді саясаттандырудан алшақ болуы шарт. Біз мектептердің барлық сатыларына арналған Қазақстан тарихы оқулықтары мен хрестоматияларын шығаруымыз керек. Тіпті, төменгі сыныптарға арналған «Қазақ ертегілері» немесе «Қазақтың аңыз-əңгімелері» сияқты атаумен кітаптар шығарсақ, балалардың ойлау қабілетін арттырар едік. Жалпыұлттық кеңесте көтерілген тағы бір мəселе – Қазақстан тарихын Əлем тарихының құрамдас бір бөлігі ретінде оқыту. Келешекте ЖОО-ның барлық мамандықтарында Қазақстан тарихы пəнін дүниежүзілік тарихпен байланыста оқытуға көшуіміз керек. Сол кезде тарих оқулықтарының мазмұны мен пішімі өздігінен өзгеріп шығады. Ал жаңа үлгідегі кітап жазу мəселесіне

Атырауға дейінгі ұлан-ғайыр жерімізді мекендеген түркі мемлекеттері емес пе?! Терең зерттеулердің нəтижесінде біз осындай күрделі сұрақтардың жауабын таптық деп ойлаймын. Тағы бір мəселе – өзінің дербес мемлекетін құрған рухы биік қазақ хал қын дəріптеу. Қазақтардың еш уақытта ешкімге қарсы соғыс ашпағаны, яғни бейбітшілік ұстанымда болғаны баршамызға аян. Сондықтан бізге тарих арқылы Қазақ ұлтын əлемге таныту өте маңызды іс. Ол үшін алдымен өзіміз қолда бар құжаттар мен материалдарды толық игеріп алуымыз керек. Əлемге əйгілі ойшылдардың пайымдауынша, «бұл дүниедегі ең қиын нəрсенің бірі – адамның санасын

Жўмыла кґтерген жїк жеѕіл əрі өсіп-өркендеуіне дұрыс бағыт-бағдар беріледі. Мұндай тəжірибе, əзірге көршілес мемлекеттерде кездеспейді. * ** Жалпыұлттық кеңесте сөз алған шешендердің пайымдауынша, соңғы екі ғасырда Еуропаның тарих ғылымы екі методологиялық революцияны бастан кешірген, ал біздің тарих ғылымымыз ескі сарынмен жылжып келеді. Мемлекет басшысы Н.Ə.Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясының ХХ сессиясында сөйлеген сөзінде: «...Қа зақтардың ұлттық тарихы, олардың этногенезі мыңдаған жылдарға созылған бірегей ажырамайтын үдеріс ретінде қарастырылуы тиіс. Осы тұрғыда қазіргі заманғы Қазақстан Ұлы дала өркениетінің ежелден келе жатқан шешуші мұрагерлерінің бірі ретінде заңды түрде көрініс табатынын» қадап айтты, бекер емес. Бұл қазақстандық тарихшылардың қызметіне негіз болатын міндет деп білемін. 2013 жылдың басындағы мəліметтерге қарағанда, тарихшылар корпусын 192 ғылым докторы, 864 ғылым кандидаты құрайды. Ал, мектептер мен колледждерде 1786, жоғары оқу орындарында 1218 тарихшы жұмыс істейді екен. Бұл – қазіргі жаңа міндеттерді еңсеретін үлкен күш деп ойлаймын. Екіншіден, тарих ғылымының даму бағыты кешенді зерттеулерге негізделуі керек. Бізге тарихты зерттеудің қазіргі методологиясы мен сапалық жаңа тұжырымдамасын жасау, тарих ғылымын əлемдік тарихпен сабақтастыру, жаһандық үрдістердегі Қазақстанның орнын нақты көрсету, мемлекетаралық байланыс жүйесі мен дəуірлеу проблемасын шешу маңызды болып саналады. Отандық тарих ғылымының жетістіктерін əлемдік ғылыми кеңістікке шығаруымыз керек. Ғалымдар арасында жиі айтылатын «өсу дертінен» тез арада арылуымыз керек. Жалпыұлттық кеңес қоғамдық үрдістегі бетбұрысты қадам болды. Үшіншіден, біз «баяғы жартас, сол жартас» дегендей, аймақтық тарихтың ауқымын кеңейте алмай отырмыз. Дəл қазір Қазақ тарихының көкжиегін ұлғайтудың орайы келіп тұр. Көне түріктердің этногенез үрдістерін, Алтын Орда халықтарының, соның ішінде қыпшақтар тарихын зерттеуге бетбұрыс жасауымыз керек. Ол үшін жаңа тақырыптар ұсынып, қосымша бағдарламаларға мұрындық болуымыз керек. Сол сияқты археологиялық зерттеулердің соңғы жаңалықтарын көрсетіп отыруымыз керек. Мемлекеттік бағдарламаларға сəйкес Білім жəне ғылым министрлігі мен Мəдениет жəне ақпарат министрлігі бірлесіп, үлкен ғалымдар тобын шетелдердегі мұрағат қорларымен жұмыс істеуге жіберуді дəстүрге айналдырды. Біздің ғалымдарымыз көршілес Қытай мен Ресей жəне Иран, Түркия, Араб елдері, Моңғолия, Ұлыбритания сияқты елдерде болып, ғылыми нəтижелерге қол жеткізіп жүр. Қазақстанның рухани жəне материалдық мəдениетін жүйелі зерттеу жұмыстары одан əрі жалғасын табары сөзсіз. Жалпыұлттық кеңесте тарихты жазу барысында антропология, генетика саласының жетістіктерін кеңінен пайдалану қажеттігі айтылды. Құптарлық идея. Зерттеу жұмыстары ғылымизерттеу институттарымен шектелмеуі тиіс, оған ЖОО-дағы тарих кафедралары, тарихшылардың қоғамдық бірлестіктері, əсіресе, Қазақстан тарихшыларының конгресі белсене атсалысуы керек. Төртіншіден, қоғамды оқулық мəселесі алаңдатады. Бұл бағытта алдымен тарих оқулықтарының сапасын жақсартудың жолдарын қарастырғанымыз жөн. Одан кейін оқулықтарда КСРО дағдарысы жəне оның құлдырау себептері, экономикалық жəне саяси реформалар тарихы сияқты бұрынғы бағыттарға қосымша қазіргі кезеңнің жаңа тақырыптарын көбірек қамтыған жөн. Қазіргі оқулықтарымыз бірте-бірте этноцентризм, еуроцентризм қағидаларынан арылып келеді. Əрине, оқулықтардың

келсек, отырыста тəуелсіздікке дейінгі жəне тəуелсіздік кезеңіндегі ұлттық тарихты жазуға көшу туралы тың ойлар айтылды. Негізі осындай кітапты жазу жұмысы басталып та кетті, арнайы ғалымдар тобы іріктелді, кітаптың алғашқы нұсқасы əзірленуде. Бұл қолжазбаның мəтіні алдымен тарихшылар қауымдастығының сараптамасына жіберіледі. Оған дейін ұлттық тарихты зерделеу бойынша ведомоствоаралық жұмыс тобының шешімдері тарихшы ғалымдардың талқысына ұсынылады. Тұтас ұлттық тарихты қалыптастыруда ұйымдастыру жұмыстары да маңызды іс болып саналады. Мемлекеттік хатшы атап өткендей, ЖОО-да əртүрлі сылтаумен Қазақстан тарихы кафедраларын қысқартуды тоқтату керек. Мысалы, кейбір университеттерде мамандандырылған Қазақстан тарихы кафедраларының жабылуын қалай түсіндіруге болады?! Тіпті, тарихшы емес мамандықтарда оқитын студенттерге бөлінген сағаттарды қысқарту, барлық жеңілдіктерді алып тастау сияқты фактілер де кездеседі. Осы сияқты, жағымсыз тенденциялар келешекте тарихшылар корпусына қатты соққы болуы мүмкін. ЖОО-да даярланатын барлық мамандықтардың өз тарихы бар. Сондықтан əрбір мамандықтың ерекшелігіне сəйкес 2 курстан бастап Қазақстан тарихынан қосымша элективті пəндерді оқыту артық болмайды. Сосын Қазақстан тарихын шетел тілінде (ағылшын) оқыту мақсатында тек Ұлттық университеттерде (Алматы, Астана) «тарих» мамандығына қосымша бір шет тілін оқытатын арнайы тарих бөлімдерін (спецотделение) ашуымыз қажет. Бұл білім беру жүйесінде бұрын болған, біз соны қайта жаңғыртуымыз керек. Өкінішке орай, бізде PhD бойынша диссертациялық кеңестерді ашу жұмысы ұзаққа созылып кетті, тағы да жалтақтауға көштік. Қазіргі əлемнің көрінісі мүлдем бөлек, адамдардың көзі ашық, бəрі сауатты, əсіресе, жастарымыз білімді, олар тарихты өз беттерінше (БАҚ, интернет, кино т.б.) танып білуде. Осы мəселеге орай «егер ашығын айтсақ, кəсіби тарихшылардың аудиториясы мен БАҚ аудиториясының арасындағы айырмашылық шамалы». Жалпыұлттық кеңесте тарих ғылымының мүмкіндігіне қарай, ұлттық қауіпсіздік мəселелерін шешуге атсалысып, терроризммен, діни экстремизммен күрес сияқты мəселелерге көңіл бөлу қажеттігі назардан тыс қалмады. Біз қазір өтпелі күрделі кезеңде тұрмыз. 1991 жылдан басталатын Қазақстан тарихындағы қазіргі кезеңде егемендік алдық. Тəуелсіз мемлекетіміз КСРО-ның қойнауында пайда болғанмен, жаңа əлемдегі жаңа Қазақстан дамудың мүлдем жаңа бағытын ұстанды. Елбасының сөзімен айтқанда, Қазақстанның өз жолы басталды. Қазіргі Тəуелсіз Қазақстан аспандағы жарқыраған жұлдыздай ерекше болып көрінеді. Жалпыұлттық кеңесте біздің алдымызға қойылған жаңа міндеттер бізден мызғымас бірлік пен талмас күш-жігерді талап етеді. Біз жаңа өркениеттің куəгеріміз, біздің қоғамда еңбек ету, басқару, білім беру салалары елеулі өзгерістерге ұшырауда. Жалпы, тарих ғылымы дамудың жаңа кезеңіне қадам басты жəне жаһандық сынтегеуріндермен текетіреске түсті деп нық сеніммен айтуға болар. Қазіргі қоғам тарихи үрдістерді зерделеуді, жаңа тарихи ойлауды, жаңа тарихи ұстанымдарды талап етеді. Мы салы, бізде Қазақ мемлекеттілігі сияқ ты өзекті тақырыптар бойынша ортақ тұжырымдар əлі де қалыптаса қойған жоқ. Мемлекеттілік тарихын, оның дəуірленуін əртүрлі айтамыз. Мемлекеттіліктің бастау көздерін біріміз сақ-ғұн дəуірінен, екіншіміз Түркі қағанатынан, үшіншіміз Ақ Ордадан, төртіншіміз Алашордадан іздей міз. Ал дұрысы Алтайдан

өзгерту» екен. Бұл – ұлттық санамызды жаңғыртуға, төл тарихымызды зерделеуге қоғам болып күш салуымыз керек деген сөз. Тарихшылар қауымы өнер адамдарымен (архитектор, мүсіншілер, кино, театр, қылқалам шеберлері) бірігіп, кешенді зерттеу жұмыстарын қолға алсақ, алынбайтын асу жоқ. Қазақ мемлекеттілігін айқындайтын ескерткіштің бірі – Алматы қаласындағы «Тəуелсіздік монументі», оның ұшар басындағы Сақ жауынгерінің бейнесі көне тарихты жаңғыртып тұр, өте орынды. Ал Астана қаласындағы Керей мен Жəнібек хандарға арналған ескерткішхандық биліктің жарқын бір көрінісі. Егер хронологиялық жағынан келсек, бізде осы екеуін сабақтастыратын түркілік дəуір мен Алтын Орда заманынан бірдебір ескерткіш жоқ. Түркі халықтарына ортақ тотем «Көк бөрі», ол тəңіршілдік пен қаһармандықтың белгісі. Əлекеңдер (Бөкейхан) жаңғыртқан Алаштың символы. Италиядағы ағайынды Ромул мен Ремді құтқарған Капитолий қасқырын қасиет тұтқан ежелгі римдіктер сияқты, біз неге «Көк бөрі» бейнесін сомдайтын тарихи ескерткіш орнатпаймыз?! Ұлттық тарихымызға қатысты қате қоғамдық пікірлерге тойтарыс беру де тарихшылардың міндеті деп есептеймін. Біздің БАҚ-та ұлттық тарихты насихаттау көңілден шықпайды, оны мойындайық. Қазіргі тарихшылар мен журналистерге қойылатын талаптар өте жоғары, олар публицистиканы игерумен қатар, интернет тіліне жетік болуы керек. Қазақстанда Жас тарихшылар Қауымдастығын құрудың оңтайлы сəті келді деп ойлаймын. Қорыта келгенде, 1995 жылғы «Қазақстан Республикасында тарихи сананы қалыптастыру тұжырымдамасындағы» негізгі басым міндеттердің оң шешілуіне байланысты, осы құжатты мемлекеттік өлшемдерге сəйкес қайта қарап, оның толықтырылған жаңа нұсқасын əзірлеуді ұсынамын. Соңғы жылдары тарих бойынша жүздеген кітаптар шықты, соның ішінде тəуелсіздік тарихынан көптеген монографиялар бар. Сол сияқты, дағдарысты еңсеруге бетбұрыс жасаған үш жүзден астам конференциялар ұйымдастырылды. *** Тарих ғылымында тарихшы-ғалымдардың қартаюы мен кəсіби мамандардың тапшылығы байқалады. Соған сəйкес жас тарихшы ғалымдарды тұрақтандыру мақсатында материалдық ынталандырудың қосымша түрлерін қарастыру қажет деп есептеймін. Мысалы, өзінің сапалы монографиясы мен ғылыми мақалалар топтамасын шығарған жас ғалымдарға қаржылай сыйақы тағайындауды ұсынамын. «...Білімді мыңды жығады» демекші, біз гуманитарлық ғылымның барлық өкілдерінің бірлескен күшімен ғана, жаһандық сын-тегеуріндерге төтеп бере аламыз. Ал тарих ғылымын реформалау жəне оны іске асырудағы басымдық басқа емес, тарихшылар корпусына тиесілі екенін естен шығармайық, ағайын. «Бірлік бар жерде, тірлік бар» дейді қазақ даналығы. Қазақстан – көп ұлтты мемлекет. Тəуелсіз Қазақстанды өзге этностар Отаным деп таниды жəне мемлекетімізді нығайтуға өз үлестерін қосуда. Ал керегесі кең қара шаңырақтың иесі де, киесі де – қазақ ұлты. Сондықтан біз еліміздің тыныштығы мен ұлттық қауіпсіздігімізді көздің қарашығындай сақтауға міндеттіміз. Бұл – біздің парызымыз.

Бастама Алпамыс батырєа ескерткіш орнатылмаќшы Бақтыбай АЙНАБЕКОВ, жазушы.

Өткен жазда атамекенге арнайы атбасын бұруға тура келді. Жеңіл машинамен бара жатып байқағаным, аудан орталығына соңғы жылдары аз-кем өзгеріс еніп қалыпты. Темір жолдың екі бетіне ғана шоғырланған елді мекен Қаратау етегіне қарай тəп-тəуір кереге жайыпты. Бұрынғы біз тұрған кезде Амангелді Иманов, Қазақстанның 40 жылдығы атындағы көшелер біріктіріліп, орталықты Батыс Қытай – Батыс Еуропа трассасымен байланыстырар Қорасан ата даңғылы атаныпты. Баяғы бала кезімізде жаттап өскен «Алпамыс батыр» жырындағы Қорасан əулие – Əбдіжалил Баб. Ішім жылып қалды... Жаңадан келген əкім Сұлтанбек Тəуіпбаев тəжірибелі азамат болып шықты. Əңгімесін ықыластана айтумен бірге, өзгенің əңгімесін де зейін қоя тыңдай біледі екен. Əсіресе Жаңақорған тарихы жайлы əңгімеге ерекше ықыласты көрінді. Кездесу барысында туған елді мекенге орай, шаруа айтыңыз, қандай тілектер бар, дегенде, аздап ашылуға тура келді: – Сəке, ауданның жер қойнауындағы қазына байлығымен өзіңіз де танысып үлгерген шығарсыз. Толық игерілсе Қорасан мен Шалқия кенішінің байлығы бір аудан ғана емес, бүкіл облыс экономикасын күрт көтеріп жіберер өндіріс көзі ғой. Менің айтқым келіп отырған жайт, аудан орталығындағы үлкен көшені Қорасан ата даңғылы деп дұрыс атаған екенсіздер. Тегін адам ел аузында əулие атанбайды... Бірақ, қасиетінен айналайын, сол Хорасан əулие бабамыздың аты бүгінге дейін ұмытылмай жетуі «Алпамыс батыр» эпостық жырындағы Байбөрі бабамыз бен Аналық анамыздың; Əулиеге ат айтып, Қорасанға қой айтып. Қабыл болған тілегі,

Жарылғандай жүрегі – деген өлең жолдарымен бүгінге жетіп отырған жоқ па?! Қорасанды ұмытпаған ел Алпамыс батырын да ұмытпағаны жөн ғой деп едім: – Сол батыр бабамызды екі ел ғалымдары көкпар етіп тартып жүр ғой, деді. Осы жерде тағы да жырды алға тартуға тура келді. – Бұрынғы өткен заманда, Дін мұсылман аманда. Жиделі Байсын жерінде, Қоңырат деген елінде Байбөрі деген бай бопты... деп жырдың өзі айтып тұрған жоқ па, өзіңіз де білетін шығарсыз, деп əкімнің өтініші бойынша Алпамыс батырдың қазақтан шыққандығы туралы өз тарапым нан жəне ғалымдар тарапынан бір-екі мақала жариялатуға уəде беріп кеткен едім. Содан келе қазақтың тарихын біршама зерттеп, шежіресін жасаған белгілі қайраткер Мұхамеджан Тынышбаевтың 1925 жылы Ташкентте басылып шыққан «Материалы истории киргизказахского» деген еңбегін іздеттім. Еңбекте Алпамыс батырды

қоңыраттан шыққандығы нақтылы дəлелмен көрсетіледі. Бұған қосымша белгілі ға лым Əлкей Марғұлан, Əуелбек Қоңыратбаев пен оның ұстазы В.М. Жирмунскийдің «Алпамыс батыр» туралы ғылыми еңбектерінде де құнды деректер бар. Өткен күзде «Егемен Қазақстан» газетінен (22.Х.2012ж) Жаңақорған аудандық мəдениет жəне тілдерді дамыту бөлімі мемлекеттік мекемесінің қазақтың эпостық жырының бас қаһарманы, шын мəнінде қазақтың бас батыры болған Алпамыс батыр ескерткішінің эскиздік жобасына ашық конкурс жарияланғанын оқыдым. Бұл хабар – берісі қазақ, арысы исі түркі халықтары құптарлық, абырой боларлық тірлік, игі бастама. Бір ескерер жағдай, конкурс мерзімі өте қысқа екен, ұзағырақ болғанда, конкурсқа көбірек эскиздер түсер ме еді. Тіпті халықаралық деп жариялағанда да артық болмас еді. Бұған қосымша еске алар тағы бір жайт – Гүлбаршын. Гүлбаршын Алпамыстың жастай атастырған қалыңдығы. Менің сыншы бауырым Б.Сарбалаевша айтсақ, «Сұлу қыз ғана емес халықтық салтдəстүрге, сертке берік, адамдық ар-намыс жолынан айнымайтын адал əйел. Нағыз қазақ қызы». Мұны айтып отырғаным осы Жаңақорған маңында, кезінде республикалық дəрежедегі тарихи ескерткіштің бірі ретінде тіркеуге алынған Көккесене шаһары тұр. Орыны Төменарық стансаның солтүстік күншығысында 5 шақырым жерде, қазіргі Қожамберді ауылында. Бұл шаһар туралы академик Əлкей Марғұлан; «Оғыз елінің атақты бір қаласы – Баршынкент. Баршынкенттің тағы бір қызық тарихы ол қаланы оғыз елін басқарған жеті данышпан қыздың бірі – Баршын сұлуға арналып салынғандығы. Қазақтар ол қаланы бергі кезге дейін «Қыз қала» деп келді, демек: қызға арнап

салды дегенді мегзейді» («Ежелгі жыр, аңыздар», 196-197 беттер. «Жазушы» баспасы, 1985 жыл) – деп жазады. Ғұлама осы қаладағы Көккесене күмбезіне Гүлбаршынның жерленгенін де ескертеді. Гүлбаршын Алпамыстың жары. Кезінде батыр бабамыз қалыңдығын осы жерден тапқан. Осы ауданда тұрып жатқан белгілі жазушы Адырбек Сопыбеков өзінің 2008 жылы жарық көрген «Жаңақорған» атты тарихнама еңбегінде Гүлбаршынның əкесі Қармыс байдың Жаңақорғанның түбіндегі Өзгент қаласында тіршілік еткенін жазады. Тарихи осы деректер тұрғанда Алпамыс батыр ескерткішін қолға алған азаматтар оның жары Гүлбаршын сұлуды неге ұмыт қалдырады?.. Сөз соңында айтарымыз, Жаңақорғанда қазақтың бас батыры Алпамысқа ескерткішін салу туралы игілікті тіршілік қолға алынды. Бізден тілек – бəрімізді елеңдетіп отырған сол бастама өзінің игі жалғасын тапса екен... Қызылорда облысы, Жаңақорған ауылы.


4

Т

өрткүл дүниеге күлшелі баладай қазақты сүй кімді етіп көрсетіп, сүйікті етіп отырған – ата-бабаларымыздың оққа ұшса да, отқа түссе де басқыншыға, дүрдиген дүмдіге, дүмбілез билікке бағынбаймын, өліспей беріспеймін, бір сүйем мекенімнен аларыңа келіспеймін, деп қасқайып тұрып көздің қарашығындай қорғаған, бізге мұра еткен жері екені айдай əлемге тастағы мəңгілік таңбадай ақиқат. Бүкіл Еуразия құрлығының 272,5 миллион гектарын алып жатқан сол жерімізге Батыс Еуропаның Франция, Португалия, Испания, Италия, Грекия, Норвегия, Финляндия сияқты мемлекеттер еркін сыйып кететінін айтып, əлемде жеріміздің байтақтығы бойынша 9-шы орынды қанжығаға байлаймыз дейміз. Асты-үсті байлыққа толы: мұнай, көмір, ураннан, тағы басқадан алғашқы ондыққа, хром мен мыстан біріншіліктеміз деп басымызды тік көтеріп, қалпағымызды алшасынан киіп жүретініміз жəне бар. Қадіріне жетсең, қара тасы да, сусыған құмы да алтындай жарқырайтынына кім дау айта алар дейсің. Сол ұлы қазына – бүгін қаржыны триллиондап есептеуге, екі онжылдықта миллиардерлердің төбе көрсетуіне мүмкіндік беріп, Арқадан айбынымызды асырған, Есілдің екі жағалауына дəулетіне сəулеті сай Астана тұрғызуымызға қол жеткізді. Бұл бардың арқасы, жоқты жонып отырғандар мұндай биікке өмірі көтеріле ала ма? Жоқ. Тағылым алар тарихқа ой жіберсең мемлекеттің шығуын мен шікке телиді. Сол меншікке жерің болса ғана ие екенсің. Онсыз «...жетім, жетекшіл халықсың» (Ə.Бөкейханов). Біздегідей ұлан асыр жер емес, ұлтарақтай жерге қолы жетпей, жетімнің күйін кешіп жүргендер, барынан айырылып, бастан бағы тайып, ұлттық рухын өлтіріп, ақыры өзі сатқан қандастарының қарғысына ұшыраған Проспер Мерименің «Таманго» новелласындағы Таманго тағдырын бастан кешкендер жер бетінде жоқ дей аламыз ба? Санамызда қорытып сабақ алсақ, озбырларға алданып, құлына айналғандар, соңында үнсіз көз жұмғандар алты құрлықта жетіп артылады. Ал осынша бақ пен тақ, бақыт сыйлаған, «Күн барда жұлдызды сезінбейсің» (Тагор) деп Тəңірім адал ниетімізге, ата-бабаларымыздың Алладан ағынан тілеген тілегіне осынша ұлан-асыр жерді бергеніне тəубе деуге тиістіміз. Тек көкейден кетпейтін көп сұрақтың бірі – біз осы жеріміздің қасиетін танып білдік пе, сезіп түсіндік пе? Əлемнің небір алпауыттары келіп, игеріп жатырмыз, өндіріп жатырмыз дейтін байтағымыздың оңайлықпен бүгінге жетпегенін, адам айтқысыз сойқандарды бабаларымыз бастан өткергенін, енді сол жерді жырмыштап алып байып жүргендерден шын иесі кім десе, не дер екен? Егер, сен болсаң, қосқан үлесің, сіңірген еңбегің қайсы дегенде, күмілжімей нық тұрып таразы басында теңеуге əлгінің өресі жете ме? Қайдам, олай деп батыл айта алмаймыз-ау! Себебі, кейде Алладан бұрын бəрін өзі жаратқандай өлермендік жасайтындардың қиямпұрыс жат қылықтары, жемірлігі, жемқорлығы, алаяқтығы, жылпостығы, екі жеп биге шықсам деген арам пиғылдары ондай арлылықтан ада екенін көріп отырмыз. Бір замандары қазақ жері 4,2 миллион шаршы шақырым болыпты. Қазіргі біздің несібемізге бұйырғаны – 272,5 миллион шаршы шақырымнан сəл артық. Əрине, аз жер емес. Осынша жағрафиямызға демографиямызды қайтсек сəйкестендіреміз, оңайға бой бермейтін тұлпардың түгіндей қалың қазақты көбейтудің жолы қайсы? деген тағы бір ой қылаң береді. Бұл біреулерге артықтау естіліп, қиялдай көрінер. Əйтсе де жерге сай ұлт болуы тиіс. Қалай десек те, Қазақ елінің көсегесін көгертетін ұлттық демография. Елбасының болашақта Отаны мызды «Қазақ мемлекеті деп атайтын боламыз» деп айтуы жай сөз емес, айдай ақиқатты меңзеп отыр емес пе? Жерсіз мемлекет бола алмайсың, басың қаңғырып қалады дегенді сонау аңыз заманда Мөде қаған да айтқан. Ол: «Жер – мемлекеттің негізі» деп ниеті бұзық тұлпарына көз салғанда қиналмай берген, сүйіктісіне сұқтанғанда, алтын құрсақ аман болса, тағы болар деп қиған, ал ұлтарақтай жер сұрағанда енді көнуге болмайды деп атқа қонған. Мұндай арпалыс аз болды ма?.. Осы аралықта қазақ жұртының жеріне қырғидай тигендердің қылмыс дерлік жат қылықтарын кейінгі ұрпақтың есіне сала кетсек, артық бола қоймас. Мəуілжіп піскен алма бағындай тұнып тұрған жер кімнің де болса көкірегіне «кесел», көзіне жыбырлаған құрт болмай қойған ба? Үстемдігін жүргізген Ресей патшалығы басы артық жер деген сылтаумен, айласын асырып, қазақ арасына сына қағып, саңылау түсіріп отырған. Қазақ жерін келімсектерге үлестірген. Ал қазақты атажұртынан түре қозғап, қоныстандырудың резервациясына ұшыратқан. Соның кеселді кесірінен 45 миллион десятина құнарлы жерінен айырылып, қазір құнарсыз өңірде отырған халқымыздың кейбір бөлігінің ауыр халі сол кезден басталған. Сол құнарсыз қу тақырдың 10-12 млн. гектарына не егін өспейді, не мал жаюға жарамайды. Тың көтереміз деген ұранды жылдары 25 миллион гектар жеріміздің тас-талқаны шықты. Қазақты жерден айыру кезіндегі адам төзгісіз зордың зорлығы жан түршіктіреді. Оған мына дəйек мысал болады. Дума депутаты Сидельников (1907): «Жерінен айырылған қазақ сорлылар – 92 мың үй, қыстың күні судан шығарып алып, мұздың үстіне тастаған балық сияқты тулап жатты», деген дерек қалдырған. Осындай теңсіздікті қайтсек жоямыз, ұлтымыздың кеткен есесін қалай қайтарамыз, құнарлы жерге оралудың жөні қайсы деген идеяны алғаш көтерген Алаш арыстары еді. Олардың алдында – қазақты қайтсем оятам, ойлантам, қатарға қосамын, қабырғасы сөгілмейтін, көз-жасы төгілмейтін жұрт етемін деген дара данышпан Абай бар еді. Ол: «Жоқ, бірлік – ақылға бірлік, малға бірлік емес. Малыңды беріп отырсаң: атасы басқа, діні басқа, күні басқалар да жалданып тірлік қылады. Бірлік сатылса – антұрғандықтың басы осы», деп өзгеге малыңды беріп жалпылдама, баянды тірлігіңді ойла дейді. Сол Абайдың ұлылығын Алаш

www.egemen.kz

ҚАЗАҚ

АСЫ Н Ы З ҚА

26 маусым 2013 жыл

арыстарының артында қалған мұрасын парақтап отырғанда, əсіресе, биылғы жүз жылдығы аталып өтіп жатқан «Қазақ» газетін ерінбей оқысаң, көзіңіз жетеді. Жерім деп жанталасқан жампоздардың басқыншылардан қаймықпаған ерен ісіне еріксіз бас иесің. Əлихан Бөкейхан: «Жер десе дірілдемей болмайды. Сонда да жер мəселесі негізгі өмір мəселесінің ең зоры. Жер ісін ала қашты, тартып алды, тиіп кетті қылмай, ақыл мен сабырмен атқарған оң», деуі соған дəлел. Ел болғаннан кейінгі қазақ жерінің тағдыры қалай шешіліп жатыр деген сұрақ кім-кімді де болса толғандырмай қоймайды. Қазақтың жері – қазақтың демі. Осыны Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ерте аңғарғандығынан шығар: «Біздің бүкіл тарихымыздан мен екі олжамызды бөліп айтар едім. Оның біріншісі, əрине – ата-бабаларымыз өздерінің қанын төгіп, жанын беріп жүріп, ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен қорғап қалған қазақтың қасиетті жері. Тағы бір олжамыз – сол ата-бабаларымыздың арқасында бар бояуымен, сырлы сазымен осы күнге аман-есен жеткен тұп-тұнық, мөп-мөлдір қазақ тілі», деуі еді. Тағы бірде Мемлекет басшысы жеріміз жайлы: «Экономиканы көтеріп тұрған киттердің бірі болып табылады», деді. Осының өзінен-ақ қазақ жерінің салмағын көру қиын болмаса керек. Жер қорымыз алда дəйектегеніміздей 272,5 миллион гектар десек, оның 34 пайызы ғана шұрайлы саналады. Орманды алқабымыз 26 миллион гектар, бұл ел аумағының 4,6 пайызы. Солақайлықтың кесірінен соры қайнаған ұлтымыздың 10 пайызы ғана ауыл шаруашылығына қолайлы аймақтарда тұрады. Ғалымдардың зерттеуінше қолайсыз аудандардың 87 пайызы, ал экологиялық жағынан апат аймағы деп есептелетін жерді мекен етіп жатқандардың 95 пайызы өз қаракөздеріміз екенін де еске сала кетсек дейміз. Отанымызда құнарлы жер əр адамға шаққанда 12-13 (жалпы жер тұрғындарға 17) гектардан келеді дегенмен, бұл үлес барлық өңірде бірдей емес.

ЖЕР Сүлеймен МƏМЕТ,

«Егемен Қазақстан».

Мысалы, Жамбыл облысында құнарлы жер жанбасына шаққанда – 2,16, Алматыда – 1,4, Қызылордада – 1,09, Маңғыстауда 0,3 гектардан келеді. Бұл бүкіл Отанымыздағы құнарлы жердің 13 пайызын ғана құрайды. Осы аймақтарда тұратын бауырларымыз – 60 пайызға жуық. Еліміздегі 180 миллион гектар жер шөл жəне шөлейт аймақтар. Осындай қолайсыз жерді мекен еткендерге өзіміз үлгі етіп, көп айтатын дамыған мемлекеттер 200-250 пайыз көлемінде үстеме төлейтін көрінеді. Басқыншылықтың жоғарыда айтқан зардаптарын аяусыз тартқан жұртымыз елдігін алған соң жер мəселесін заңмен реттеуге ұмтылды. Алғашында «Жер туралы» Жарлық шықты. Кейін социалистік жүйені нарықтық экономика талабына орайластыру үшін Жер кодексі қабылданды. Ондағы мақсат, жерге мемлекеттік меншік монополиясын жойып, жердің кейбір түрлеріне меншік енгізу, тіпті қажет болып жатса ақылы пайдалануға жол ашу, мемлекеттік емес шаруашылықтарды орнықтыру еді. Əлемде осы жүйе қалыптасқан, жер иеленушілерге нарық талабына орай еркіндік алады, бəрі мемлекеттің қатаң қадағалауында болады, ең бастысы бұл Кодекс жердің асты-үстіндегі байлықты халық игілігіне тиімді пайдалануға мүмкіндік береді, Отанымыздың серпінді дамуына септігін тигізеді, жер құнары артады, ол дəйім бақыланып отырады, қорғалады, жер мониторингі үздіксіз жүргізіледі дедік. Жер кодексінің 50-бабында ел азаматтарына 0,10 гектар көлеміндегі телім жеке тұрғын үй құрылысы үшін тегін алатынын да заңдастырдық. Жеке тұрғын үй салатын жерлерді дайындап беру керектігі де Кодексте нақтыланды. Бұл туралы Үкімет арнайы (2006 жылғы 1 тамыз, №726) Ереже бекітті. Тіпті, жекеменшікке сатылған 248 мың гектар жерден 5,6 миллиард теңге түскенін жарыса жазғанымыз есімізде. Латифундистер бел алып кетпей ме деп күдіктенгендерге, жоқ, Үкіметтің нөмірі 1071 қаулысында көрсетілгендей латифундизмге жол берілмейді делінді. Президент сол тұста: «Жерінің сапасы жағынан, сондай-ақ табиғи жəне əлеуметтік мөлшері жағынан алғанда да миллионға жуық адам өзіндік жетімділіктің ең төменгі жағдайында өмір сүріп жатқанын еш бүкпесіз тілге тиек етуге болады», деп «Мен Үкіметке ауылдық аймақтардың тұрғындарын келешегі болатындай етіп қоныстандыру үлгісін жасауды тапсырамын... қоныс аударушыларды жермен жəне тұрғын үймен қамтамасыз ету, мамандықтарға бейімдеу мəселелерін шешу шарт» екенін қадап айтқан болатын. Сонымен қатар, жердің құнарлылығын арттыру арқылы адамдардың денсаулығын жақсарту мəселесін де қозғап: «Барлық адамдардың экологиялық таза ортада өмір сүруге, жақсы əлеуметтік қызмет көруге ұмтылатыны белгілі. Бұл ниетті қолдау керек. Шұрайлы жері, іргесінде оның өнімін өткізу рыноктары, қолайлы көлік желілері де бар өңірлерде ауылдың қалыпты тіршілік етуге жағдайы толық екені айдан анық», деп келелі істерді кеңінен атап, барды оңалта беруді қадап тұрып тапсырған болатын. Осы өзгерістің бəрі нарық талабы деп білдік. Капитализмге бет бұрып, нарыққа ден қойсаң – бəрі ретімен келе береді дедік. Сөйтсек, олай емес екен. Мінсіз деген нарығыңыз да тəртіпке бағынбаған, заңға ұйымаған жерде қарық қылмайтынын, капитализмнің де «бет шырайына»

адалдықпен қарамасаң, «кəрілікке» бой алдыратынын – соның айқын айғағын қазір дүниені дірілдетіп тұрған АҚШ-тағы, ұлы Абайдың: «Шығысым батыс болды» дейтін батыстағы аласапыран дағдарыс, билік пен халық арасындағы талас-тартыс көрсетіп отыр. Оның астары қайда жатыр дегенге Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясында тайға таңба басқандай талдаған ХХІ ғасырдың жаһандық 10 сын-қатерге ой жіберген белгілі ғалым, сенатор Əділ Ахметов «Құндылықтардың құлдырауы əлеуметтік тұрақсыздыққа соқтыратын сын-қатер» («Е.Қ», 20 сəуір, 2013 ж.) атты мақаласында үңіліп көрген. Ол Нобель сыйлығының лауреаты, кезінде Билл Клинтонның экономикалық мəселелер жөніндегі кеңесшілер тобын басқарған Джозеф Стиглицтің «Теңсіздік құны» атты еңбегінде көрсетілген нарықтық экономика мен саяси жүйенің əділетсіздігін, əлеуметтік теңсіздік қалыптастыратын дағдарыс байлар үшін табыс көзі болатынын, оған АҚШ-та соңғы 30 жылда қоғамның 99 пайызын құрайтын төменгі жұрттың айлығы 15 пайызға əрең өссе, 1 пайыз алпауыттар айлығы 150 пайыздан, шексіз байығандардың табысы 300 пайыздан асып жығылатынын алға тартады. Ондайлардың бір айдағы айлығы мен қатардағы қызметкердің алатын нəпақасы арасындағы алшақтық, тəртіптің «құлы» Жапония елінде 16 есемен шектелсе, АҚШта 200 еседен артып жығылатын көрінеді. Осындай теңсіздікті бүркемелеу үшін орташа жалақыны ойлап тапқандардың ісі, атам қазақтың құрттың атын жаңылтып, малта қойдының кері екенін екінің бірі түсінсе керек. Бұл капиталистік қоғамда баяғыдан қалыптасқан жағдай делік. Ал өз қоғамымызға қарасақ, осы əділетсіз бөлініс бізде де бар екенін, екі онжылдықта байлар мен кедейлер арасындағы табыс айырмашылығы 30 есеге дейін алшақтап кеткенін ғалым экономистеріміз айтып, желеудің артындағы ақиқатты дəйекті мысалмен алдымызға жайып салады. Нарықтың оңай қарық қылмайтынын кейін түсініп, жатқанға жан жуымайды, жүргенге жөргем бар, бұл жүрісім қай жүріс, жер тіршілік тірегі, үлесіме тиген жерімді тауып, бір тірлік жасайын деген кейбір момындардың оянуы қазір дау-дамайға ұрындыруда. Олар кезінде пысқайлардың алдауына түсіп, жерінен айырылып, жер шұқып қалғанын енді біліп отыр. Оған мысал аз емес. Теледидардағы сондай бұқараның ащы айқайынан құлақ тұнады, басылымдардағы дау-дамайлардан көз сүрінеді. Сондай жер иеленушілердің кесірлі іс туралы əкімдермен əңгіме үстінде Президент: «Маған келіп жатқан мəліметтерде жайлауға мал айдайық десек, жол жоқ. Бəрін бөліп-бөліп алған дейді. Қай ауданның малы қайда жайылатынын білем ғой. Жайлау ортақ болу керек. Ол қысқа мерзімде ғана пайдаланатын жер», деген болатын. Сол тапсырманы ескермей кейбір ауыл тұрғындарының аузын ағартып, тəнін жабуға сеп болып отырған аз малын өріссіз қалдыру тоқтамай тұр. Жасыратын несі бар, жер жекеге берілді дегенмен, сол жер шын иесін тапты, деп батыл айта алмаймыз. Өйткені, қазір қазақ жері, қайталап айтамыз, бітеу жараның «кейпінде». Қолы ұзындар, билік бишігін ұстағандар қалада отырып-ақ, ауылдағы жамағайынның атынан керекті тастың ауырлығы жоқ, ертең егін егіп қалармыз, мал өсірерміз, болмай бара жатса сатып жіберерміз, деп атажұртында отырған бауырларының несібесін сыртынан көз тоймастықпен қарпып қалуда. Игерілмеген

жерлердің бір ұшығы осында жатыр. Жер бөлінісінде, яғни 2008 есеп бойынша 87,3 млн. жердің 98 пайызы қожалықтар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалардың қолына берілген. Астықты аймақтарда бір шаруа қожалығына 50-ден 360 гектар жер тисе, халық тығыз орналасқан оңтүстікте бұл көрсеткіш 0,5-тен 5гектар ғана. 1991 жылдан бері Батыс Еуропаның 60 пайызына тең келетін, ауыл шаруашылығына тиесілі делінетін 222,24 млн. гектар жердің құнарын күтімсіздіктен төмендетіп алыппыз. Жалпы суармалы жер 1990 жылы 2,3 млн. гектар болса, оның қазір 1,3 млн гектары ғана ел игілігіне жарап отыр, қалғаны қараусыз қалған. Жер қадірін білмей, қасиетін түсін бей жібекті жүн еткендердің, билікте жүргендердің оралымсыздығын Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев дер кезінде аңғарып, жер қатынастарына қатысты проблеманы қатаң көтеріп, кешенді түрде түгендеу жүргізуді Үкіметке тапсырып еді. Осыдан кейін іске кіріскендердің мəлі меттеріне көз жүгіртсең, Отанымыздағы ауыл шаруашылығына арналған телімдердің 5,6 млн. гектары, яғни 71 пайызы игерілмеген. Жайылымдық жердің де жайы көңіл көншітпейді екен. Бос жер 108 млн. гектар немесе еліміздің есептегі жер қорының 41 пайызына тең. Кең дала өз алдына «...Амалында қосу мен көбейту жоқ... Мен түгілі, көктегі Құдайға анық, Көз атаулы барады лайланып: Бөлу менен алудың күні туды, Көбейту мен қосуың былай қалып», деп қыран қанат қырағы ойдың ақыны Серік Ақсұңқарұлы айтпақшы, ірі қалалардың маңындағы жəне құнарлы өңірге орын тепкен аудандар мен оның орталықтарындағы жерге қатысты дау күн санап өршу үстінде. Неге десеңіз, сол жерлер бизнес көзіне айналып, жұртты алаңдатуда. Осы тұста тағы да Елбасы тиісті мекемелердегі билік бишігін ұстағандарға ескерту жасап, жер телімдерінің қожайындары шенеуніктер екенін айтып: «Қазір осы жер телімдерін нарық бағасымен бірнеше миллионға сатқысы келеді. Бірақ оған жол берілмейді, егер олар жерді мемлекетке қайтармаса, болашақта біз мемлекет мүддесіне қайыратын боламыз» деп, «Мен Үкіметке күмəнді жекешелендіру жүргізген, сөйтіп, телімдердің құнын көтеріп отырған нақты жер иелері мен жалған жер иелерін тексеруге тапсырма беремін», деген еді. Содан бері жер түгендеу ісі алда меңзегеніміздегідей жоғары қарқынмен қолға алынып, көптеген заңсыздықтардың беті ашылуда. Ауыл шаруашылығына тиесілі игерілмеген 3 млн. гектардан асатын 7 мыңға тарта жер телімі анықталған. Жоғарыдағы Президент тапсырмасы бойынша атқарылған жұмыстың нəтижесі қандай деген сұраққа ден қойсақ, жеке тұрғын үй құрылысын салуға бөлінген жер телімдерін түгендегенде 44 мыңға тарта пайдаланылмай жатқан жер учаскелері анықталып, өзге де заң бұзушылықтар дəйектелген. Игерілмеген жердің 57 пайызы бес жылдан бері бос жатыр екен. Ауылдан күй кетіп, қалаға ағылған жұрттың жағдайын жақсарту үшін еліміздің азаматтарына бір рет 0,10 гектар жерді тұрғын үй үшін тегін беру заңда тиянақты түрде дəйектелгенін де назарға салғанбыз. Сол тиесілі жерге ел азаматтары, əсіресе, үйсіз-күйсіз базар жағалап, арба сүйреп жүрген қазақтардың дені қол жеткізе алды ма? Иə, деп батыл айта аламыз ба? Қолы жеткендер алды. Көп жағдайда тегін берілсін деген жерге жете алмайтын болған соң, тамыр-таныстықпен тесік тауып, тесік қалтасын қағып, ақшасын берген қара халық ұтылып жатты. Жер үшін қызыл

кеңірдектескендер – баяғы ауылдағы қойшы мен егінші, солардың ұрпақтары. Қазір жұртты күпті етіп отырған бір мəселе Жер кодексінде заңдастырылған тұрғын үй тұрғызуға 10 сотокты тегін беруді тоқтату туралы ұсыныс та болып тұр. Ол Астана, Алматы, облыс орталықтарына қатысты көрінеді. Уəж айтушылар 2008 жылы жерге кезекке тұрғандар 300 мың еді, соңғы уақытта олардың саны 3 есеге артты, 1,3 миллионға көбейді, дейді. Өтініштерді қанағаттандыру үшін 80 жыл керек болып тұр, дегенді де қосақтайды. 1,3 миллионның қаншасы шын үйсіз-күйсіз? Соны неге анықтамаймыз? Аумалы-төкпелі жылдары асығыстық жасап өркениетті елдер тек қана қалада, қала маңында тұрады дедік. Бұған иланған халық қалаға қарай ағылды. Ауылдар қаңырап бос қалды. Енді ауылға қайтара алмай əлекпіз. Осыдан тағы бір мəселенің күрделене түскенін көріп отырмыз. Ол «болашағы» жоқ ауылдар. Болашағы жоқ дегенге күмəнмен қарауымыз керек. Себебі, біздің жеріміз мүлде іске алғысыз емес. Жоқтан бар жасап, мемлекеттің мерейін өсіріп отырғандар əлемде аз ба? Жері жұтаң, тастақ Израильдің, 80 пайыз жері таулы Оңтүстік Кореяны, үйдің төбесін, теңіздің түбін пайдаға асырып отырған Жапония бұл сөзімізге дəлел. Кемеңгер Абай: «Атам-анам – қара жер, Сен аша бер қойныңды» деген екі метр мəңгілік мекеніміздің де құны күн санап өсіп барады. Оны да бизнес көзіне айналдырдық. Тағы да жерге қатысты мына бір деректерді алға тартсақ дейміз. 407 мың гектар егістік жердің жартысының өнімділігі төмен екен. Жер кодексінде жер құнарын төмендетпеу нақты көрсетілгенімен оны орындамаған секілдіміз. Ол неге орындалмаған деген сұраққа жер жекенің қолында деген уəж алға тартылады. Заң талабын қадағалайтындар қайда қараған дегенге келіп-кетіп жатқандар жауап бермейді. Өтті кетті деп сытылып шығады. Енді сол құнарын жоғалтқан жерді жөнге қоюдың жолы қайсы? Біз бұл сұрақты академик Сейфолла Əбдірайымовқа қойғанымызда: «Қатып қалған жерді жібітуге болады, КСРО тұсында жері іске жарамай қалыпты, көмек беріңіз деп мені Моңғолияға, Иеменге дейін жіберген. Кеңес заманы құлаған соң, өз алдына ел болған Əзербайжанның атқа мінерлері мені арнайы шақырып, жерімізді тоздырып алыппыз, енді осыны қалай қалпына келтіруге болады, деді. Ол жерді қайта түлету үшін 100 тонна изен, теріскен, жусан тұқымдарын беретінімді айттым. Əрине, тегін емес, саттым. Иə, қазақ жері де тозып барады. Оны тоздырған өзіміз. Ата-бабаларымыз біз жарамсыз деп мұрнымызды шүйірген жерде өмір сүрген. Ғалым болмаса да ақыл-ойына сүйеніп əр маусымдағы мал өрісін, егін алқабын ауыстырып отырған. Иесіз бос тастамаған. Қазір «майлы жіліктен» ауыз босамай тұр. Ол да таусылар. Сонда жер бетіндегі байлық алтынмен бағаланады. Біз бір кездері жердің құнарын арттыру үшін біраз тірлік жасағанбыз. Жер тыңайтудың ғылыми негізін қалағанбыз. Əр жыл сайын 300 тоннадан 500 тоннаға дейін шөп тұқымдарын əзірлеп, құнары қашып бара жатқан жерді тыңайтып отыратынбыз. Ол қазір азайды, жұқанасы ғана қалды. 280 өсімдікке зерттеу жасап, жерімізде жақсы тамыр жаятын 10 жаңа шөптің сортын шығарып едік», деп 63 миллион гектар жер тозғындау (дегредация) алдында тұрғанын, 16 миллион гектар жердің тынғанын, яғни, «өлгенін» алға тартып, мүлде өлтіріп алмау үшін қимылдау қажеттігін ескерткен. Шіркін, қазақтың жерін-ай десеңізші!

Соның қадір-қасиетін ерте ұққан атабабаларымыз жылдың төрт мезгілінде байтағының құнарын тоздырмай, тозаңға ұшыратпай сақтап бізге тұнып тұрған тұма суындай тұнық күйінде тапсырып еді. «Жердің көгін жұлған көгермейді» дегенді де айтқан қазақ. Кескін-келбеті, бітімболмысы, ой-өрісі, парасат-пайымы бөлек, қазір арамызда жоқ ұлтымыздың ұлағатты ұлдарының бірі ғана емес, бірегейі Қаратай Тұрысов ағамыз редакцияда болған бір əңгіме үстінде: «Көп жұрттың Қызылқұм, Қарақұм десе, көздері шарасынан шығады. Жоқ, ол жердің асты да, үсті де тұнып тұрған байлық. Анау Алатаудың қолтығындағы тұрған суы кəусар, ауасы шипа Көлсай, көлдер көмкерген мына Көкше өңірі, анау бір кездері ғарышкерлер демалған, өзіміз əлі қажетімізге жарата алмай жүрген Алакөл айдыны, даламыздағы дəрілік шөптері, аңқұсы, тау-тасы, ең аяғы жаныңа жұпар сыйлайтын бір түп жусаны – бəрі-бəрі керемет емес пе?! Соны зерттеп, зерделей алмай жүргеніміз қалай?» деп еді-ау! Бұрын жер туралы былайғы жұрт көп айтатын да, биліктегілер мен халық қалаулылары сырт қала беретін. Соңғы кездері билік тұтқасын ұстағандар заңға өзгеріс енгізуді жақтаса, кейбір халық қалаулылары бұған өздерінің қарсы тұжырымдарын білдіруде. «Ақжолдық» Алмас Тұртаев: «10 сотық жер телімімен мыңдаған отбасылардың үміттері мен тағдырлары сабақтасып жатыр. Атабабаларымыздан мұраға қалған байтақ жерімізді талан-таражға салуға «Ақжол» партиясы жол бермейді», деп бір қайырып тастап, артынан: «Егер сол жер беру мүмкіндігінен айырып тастасақ, меніңше шиеленіс сонда болатын сияқты. Қала маңындағы жекеменшікке өткен жерлер қалай өтті жəне кімнің жерлері», деген сұрақты төтесінен қояды. Иə, қазақ жерінен іздегеніңнің бəрі табылатынын осы күні бізден гөрі шетелдіктер жақсы білетіні айдай анық. Əлемге танымал академик Н.Вавилов 1930 жылы Лондонда өткен бір алқалы жиында Жетісу жері туралы тамсана айтып: «Алматы алмалар қаласы деген ұғымды білдіреді» десе, XIX ғасырда Қытай ғалымы Хэцю Тао: «Ежелгі үйсіндер жеміс ағашын еккен», депті. Алматының алмасы 1900 жылы Парижде,1908 жылы Германияда өткен көрмеде жұрттың аузын аштырып, көзін жұмдырыпты. Үлкендігі баланың басындай 2 фунт салмақ тартатын алмалар аңызға айналыпты. Біз осы күні сол аңызға айналған алманың түрлерін түлетіп, салмағын арттырмақ түгілі қолдан отап, жұрдай болып, құрт жемейтін, дəм-татуы жоқты күртілдетіп жүрміз. Шу өңіріндегі 138 мың гектар жерді алып жатқан қара сора шөбі десе, есіміз шығады. Оның да дəрілік керемет қасиетін көбіміз біле бермейді екенбіз. Ол да шикізат қоры, көзін тапсаң пайда əкелетін көрінеді. АҚШ жəне Испания ғалымдары одан бөліп алған зат рак, қант диабеті, эпилепсия, шизофрения, семіздік тағы басқа кеселдерге септігі тиетінін анықтаған. Қызылмияңның да қып-қызыл пайда əкелетіні дəлелденген. Қалай десек те келешекте жері байтақ қазақтың бүгінгідей абыройын асыратын мал, астық жер бетіндегі өнімдері болады. Бүгінгі асқақ естілетін сөзбен айтсақ – бренд. Өйткені, ас ішпейтін, киім кимейтін кім бар? Ас атасы нан – алтын дəннен пісірілсе, бал қымыз, бал қаймақ, шұғаторқа – бəрі ақтылы қой, алалы жылқы, табын-табын зеңгі баба өнімі емес пе? Күннің шұғыласына шомылып отырып, оның да көлеңкесінің болатынын, бірде батып, бірде жарқырайтынын естен шығармағанымыз жөн секілді. Мына бір деректі келтіре отырып, ойымызды жинақтасақ дейміз. Осыдан 100 жыл бұрын жер бетіндегі əр тұрғынға 15 гектар жерден келетін болса, бүгінде əр адамға 2 гектар тиесілі екен. Ал, біздің Қазақ елінде бір тұрғын 17 гектар жер еншілеуде. Осыған қарап-ақ, теңдессіз байлық қазақ жұртында екенін пайымдасақ, қане. Бəрін сатып алуға болады, адам да құлдыққа сатыла бастады. Ал, жерді сатып ала алмаймыз. Осыны кеудесінде жаны бар, тамырында қаны бар қазақ ұқса дейміз. Біз сөздің басында Алаш ұлыларына жүгініп едік. Ұлтын шын сүйгендер қылша мойнына қылыш тақалып тұрса да, жасқанбаған, қара басын емес, халқының қамын жеген арыстар 1914 жылы, яғни осыдан 99 жыл бұрын «Қазақ» газетінде «Жер жалдау» деген мақалада: «Былтыр осы ауылдың атқамінер отағасылары мен бірсыпыра ілкімді жастары мешіт салуға жаратамыз деп 300 десятина жерді бір орысқа арендаға берген еді. Бірақ онан бері бір жыл заман өтті, не ақша, не мешіттің қайда жүргенін білген кісі жоқ. Бұл – былтырғы іс. Енді биыл тағы да əлгі отағасылар мен ілкімді мырзалар мешітті сылтау қылып, жұрттың ризалығынсыз 250 десятина жерді арендаға беріп отыр. Бұған риза болмаған бірсыпыра адамдар бастапқы кезде олай қыламыз, бұлай қыламыз деп жүрді, бір күні əлгі атқамінерлер бір мал сойып, етке тойғызған екен, қарқындары сонымен басылыпты. Сорлы қазақ бір күн етке тойса, 100 жылғы пайдасын ұмытатынын жазған ғой!» депті. Əлем елдерінде сатылатын жер шектеулі. Мысалы, ауыл шаруашылығы жерлері АҚШ-та – 3 пайыз, Ұлыбритания, Израиль, Франция, Италияда – 2 пайыз, Голландия, Бельгияда –1,5 пайыз болса, Батыста жердің 40 пайызы ғана жалға беріледі. Швеция, Қытай, Германия мемлекеттерінің 96 пайыз жері мемлекет қолында, тек жалға беріледі. Ал ақыл-ойдың иесі деп танылған Жапония жер сатуға мүлде тыйым салған. «Еліміз біреу-ақ – ол Қазақ елі. Біздің бəріміздің қанымыз бір, болашағымыз бір. Осы Отанды сақтау, тəуелсіздігімізді əр уақытта көзіміздің ағы мен қарасындай күзету – бəріміздің борышымыз. Əсіресе, ер адам дардың. Қасық қаны қалғанша елімізді, жерімізді ата-бабамыз сияқты сақтауымыз керек», деген тəуелсіз Мемлекетіміздің Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың сөзін əрқайсымыз ат үстінде отырып еске түсірмей, қара табанымызды қара жерге нық қадап тұрып, ардан аттамай, ұяттан безбей, жалған сөйлемей, алданбай, арбалмай орындасақ жетіп жатыр. Бəрі қисық-қыңырсыз, айқай-шусыз, ренішқарғыссыз ұлт жұмысы, жұрт ісі дағдылы жолмен жүре бермек.


26 маусым

5

www.egemen.kz

2013 жыл

Қазақстан Республикасы Президентінің 2013 жылғы 21 маусымдағы № 585 Жарлығына қосымша Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 25 мамырдағы № 124 Жарлығымен бекітіліген

Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында әскери қызмет өткеру ҚАҒИДАЛАРЫ 1. Жалпы ережелер 1. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында әскери қызмет өткерудің осы қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар) Қазақстан Республикасы азаматтарының әскерге шақыру және келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеру тәртібін айқындайды. Арнаулы мемлекеттік органдардың әскери қызметшілері әскери қызметті «Қазақстан Республикасының арнаулы мемле­ кет­тік органдары туралы» 2012 жылғы 13 ақпандағы Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі – «Арнаулы мемлекеттік орган­ дар туралы» Заң) 7, 15-19, 22, 24, 29-37-баптарында, 5, 6 және 9-та­ рауларында көзделген ерекшеліктерді ескере отырып өткереді. 2. Қағидаларда мынадай негізгі ұғымдар пайдаланылады: 1) іріктеу комиссиясы – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының (бұдан әрі – Қарулы Күштер) әскери бөлімдерінде (мемлекеттік мекемелерінде) құрылатын, келісімшарт бойынша әскери қызметке кіретін азаматтарды іріктеу жөніндегі комиссия; 2) штаттық-лауазымдық санат – әскери бөлімнің (мемлекеттік мекеменің) штатында әскери лауазым үшін көзделген әскери атақ. 2. Әскери қызмет өткеру 3. Бейбіт және соғыс уақытында әскери қызмет өткеру техникалық және кәсіптік орта, жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын іске асыратын әске­ри оқу орындарында, жоғары оқу орындарының әскери факуль­теттерінде (бұдан әрі – әскери факультеттер) оқуды, әскери қызметке шақыруды, келісімшарт бойынша әскери қызметке ерікті түрде кіруді, әскери атақ беруді, әскери лауазымға тағайындалуды және әскери қызметі бойынша ауыстырылуды, ротациялауды, әскери қызметтен шығаруды, аттестаттауды, демалыстар беруді, әскери жиындардан өтуді, Қазақстан Республикасының заңнамасында айқындалған басқа да мән-жайларды (оқиғаларды) қамтиды. 4. Қазақстан Республикасының азаматтары Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген ерекшеліктер ескеріле отырып, осы Қағидаларға сәйкес Қарулы Күштерде келісімшарт бойынша ерікті тәртіппен немесе әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткереді. 5. Әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметші бейбіт уақытта әскери қызметтің алты айынан кейін және олар әскери-есептік мамандықтардың біреуі бойын­ ша міндетті даярлық курсынан өткен кезде ерікті түрде, оның ішінде бөлімшенің немесе әскери бөлімнің құрамында Қазақстан Республикасынан тыс жерде бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін жіберілуі мүмкін. 6. Әскери қызметшілердің Қазақстан Республикасынан тыс жерде бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындауға (бітімгершілік операция­ларына), жауынгерлік іс-қимылдарға қатысу кезеңін Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі, терроризмге қарсы операцияларға қатысу кезеңін Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы айқындайды. 7. Әскери қызметшілерді көтермелеу және тәртіптік жауапкершілікке тарту тәртіптік жарғыда, сондай-ақ осы Қағидаларда белгіленген тәртіппен жүргізіледі. 3. Әскери қызметтің басталуы, мерзімдері және аяқталуы 8. Әскери қызметтің басталуы: 1) әскери қызметке (әскери жиындарға) шақырылғандар үшін – жергілікті әскери басқару органынан (облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың) әскери қызмет өткеру (жиындардан өту) орнына кету туралы тиісті командирдің (бастықтың) бұйрығы шыққан күн; 2) келісімшарт бойынша әскери қызметке кіргендер үшін – бөлім жеке құрамының тізімдеріне енгізу туралы әскери бөлім командирінің (мемлекеттік мекеме басшысының) бұйрығы шыққан күн; 3) техникалық және кәсіптік орта, жоғары білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орындары­ на (әскери факультеттерге) түскендер және бұрын әскери қызметте болмағандар үшін – әскери оқу орны (әскери фа­ культет) жеке құрамының тізімдеріне енгізу туралы оқу орны бастығының бұйрығы шыққан күн, ал орта техникалық және кәсіптік, жоғары білім беру бағдарламаларын іске асыратын шетелдік әскери оқу орнына түскен кезде – оқуға жіберу ту­ ралы уәкілетті орган басшысының бұйрығы шыққан күн бо­ лып саналады. 9. Әскери қызмет мерзімдері «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» 2012 жылғы 16 ақпандағы Қазақстан Республикасының Заңында (бұдан әрі – Заң) белгіленген және: 1) әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретіндер үшін – әскерге шақыру бойынша әскери қызметтің аяқталу мерзімінің соңғы айының соңғы күнінен кешіктірілмей; 2) келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретіндер үшін – егер осы Қағидаларда өзгеше көзделмесе, келісімшарттың аяқталу мерзімінің соңғы айының тиісті күні аяқталады. Әскери қызмет мерзімінің аяқталуы ондай күн болмайтын айға тура келген жағдайларда көрсетілген мерзім сол айдың соңғы күні аяқталады. Әскери қызметтен шығарылуына (әскери жиындардың аяқталуына) байланысты әскери қызметші әскери бөлімнің тізімдерінен алып тасталған күн әскери қызмет аяқталған күн болып саналады. 10. Әскери бөлімді немесе әскери қызмет орнын өз еркімен тастап кеткен уақыт кезеңі, сондай-ақ гауптвахтада ұстау түріндегі жазасын өтеу уақыты әскери қызметшінің әскери қызмет мерзіміне есептелмейді. Әскери бөлімді немесе әскери қызмет орнын өз еркімен тас­ тап кету кезеңінің басталуы әскери қызметшінің әскери бөлім не­ месе қызмет орны орналасқан жерді нақты тастап кеткен уақыт, сол сияқты оның белгіленген мерзімде қызмет орнына негізсіз келмеуі, аяқталуы – әскери қызметшінің әскери бөлімге, әскери басқару органдарына немесе құқық қорғау органдарына келуі не оны ұстау уақыты болып табылады. 11. Әскери қызметшінің әскери қызметінің жалпы ұзақтығы (еңбек сіңірген жылдары) оның әскерге шақыру бойынша, сондайақ келісімшарт бойынша әскери қызметінің барлық уақытын қамтиды. Әскери қызметтің жалпы ұзақтығы Қазақстан Республика­ сының заңнамасында белгіленген тәртіппен күнтізбелік және жеңілдік есептеумен жүргізіледі. 4. Келісімшарт жасасу және оның қолданысын тоқтату 12. Әскери қызмет өткеру туралы келісімшартты ерікті түрде Қазақстан Республикасының азаматы Қарулы Күштердің уәкілетті лауазымды адамымен жазбаша түрде Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін үлгі нысан бойынша: 1) жоғары офицерлер құрамының штаттық-лауазымдық санатындағы әскери лауазымға тағайындалатындар – Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайтындарды қоспағанда, уәкілетті органның бірінші басшысымен; 2) сарбаздар (матростар), сержанттар (старшиналар) құрамдарының, офицерлер құрамының (жоғары офицерлер құрамын қоспағанда) штаттық-лауазымдық санатындағы әскери лауазымға тағайындалатындар – әскери бөлім командирінен (мемлекеттік мекеме басшысынан) және одан жоғары тиісті уәкілетті лауазымды адаммен; 3) Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік орта, жоғары білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орнына түсетіндер – осы оқу орнының бастығымен; 4) Қазақстан Республикасында әскери факультетке түсетіндер – әскери білім мәселелеріне жетекшілік ететін уәкілетті орган құрылымдық бөлімшесінің бастығымен; 5) басқа мемлекеттің орта техникалық және кәсіптік, жоғары білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орнына (әскери факультетке) түсетіндер – шетелде оқу мәселелеріне жетекшілік ететін уәкілетті орган құрылымдық бөлімшесінің бастығымен жасалады. Атқаратын лауазымдарында әскери қызмет өткеретін адам­ дармен келісімшарттар осы тармақтың 1), 2) тармақшаларына сәйкес жасалады. 13. Келісімшарт әскери қызметке келісімшарт бойынша кірген кезде жасалады. Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшімен жаңа келісімшарт: 1) Заңның 19-бабында айқындалған құрам өзгерген; 2) әскери оқу орнына (әскери факультетке) қабылданған; 3) Заңның 39-бабының 6-тармағында көзделген жағдайды қоспағанда, әскери оқу орнына (әскери факультетке) түскенге дейін келісімшарт бойынша әскери қызмет өткерген әскери қызметшіні теріс себептер бойынша шығару үшін негіздеме бо­ лып табылмайтын әскери оқу орнынан (әскери факультеттен) шығарылған; 4) әскери қызмет мерзімі ұзартылған; 5) бір уәкілетті органнан басқасына ауыстырылған жағдайларда жасасылады. 14. Келісімшарт кемінде екі данада, әрқайсысы мемлекеттік және орыс тілдерінде жасалады және оны жасасқан адамдар қол қояды. Келісімшарт жасасқан лауазымды адамның қолы мөрмен расталады, бұл ретте бірінші данасы келісімшарт жасасқан адамның жеке ісіне тігіледі, ал екінші данасы оған қолын қойғызып беріледі. Әскери қызмет өткеру туралы келісімшарт әскери қызмет­ шілермен келісімшарт жасасу, оларды әскери лауазымдарға тағайындау, ауыстыру, олардан босату, шығару, сондай-ақ оларға әскери атақ беру туралы бұйрықтар (жеке құрам бой­ ынша бұйрықтар) шығаруға құқығы бар лауазымды адамдар

тізбесіне (бұдан әрі – лауазымды адамдар тізбесі) сәйкес осы құқық берілген уәкілетті лауазымды адамның бұйрығы шыққан күннен бастап қолданысқа енгізіледі. Лауазымды адамдар тізбесін уәкілетті органның бірінші басшысы бекітеді. 15. Келісімшарт Заңның 37-бабының 2-тармағында белгіленген жағдайларда қолданысын тоқтатады. Заң қолданысқа енгізілгенге дейін әскери қызметте болу­ дың шекті жасына толғанға дейін жасалған әскери қызмет өткеру туралы келісімшарттар әскери қызметшілер Заңның 25-бабының 1-тармағында белгіленген шекті жасқа толғанға дейін қолданылады. 16. Одан әрі келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеруге ниет білдірген әскери қызметші қолданыстағы келісімшарттың мерзімі аяқталғанға дейін кемінде екі ай бұрын мерзімінде бел­ гіленген тәртіппен әскери бөлімнің командиріне (мемлекеттік меке­ менің басшысына) жаңа келісімшарт жасасу туралы баянат береді. Лауазымды адамдар тізбесіне сәйкес осы құқық берілген уәкілетті лауазымды адамның келісімшарт бойынша әскери қызмет мерзімін ұзарту туралы шешімі бұйрықпен ресімделеді және әскери қызметшінің назарына жазбаша түрде қолын қойғызып жеткізіледі. Келісімшарт бойынша әскери қызмет мерзімін ұзартудан бас тартылған жағдайда әскери қызметшінің назарына бас тарту себептері көрсетіле отырып, жазбаша хабарлама қолын қойғызып жеткізіледі. Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін және келісімшарт мерзімінің аяқталуына байланысты әскери қызметтен шығу туралы шешім қабылдаған әскери қызметші келісімшартты қолдану мерзімі аяқталғанға дейін кемінде бір ай бұрын уәкілетті лауазымды адамды өзінің шешімі туралы жазбаша хабардар етеді. Әскери қызметші жүктілігі және бала тууы бойынша де­ малыста немесе ол үш жасқа толғанға дейін бала күтімі бой­ ынша қосымша демалыста болған уақытта қолданыстағы келісімшарттың мерзімі аяқталған жағдайда әскери қызметші демалыстан шыққаннан кейін екі ай ішінде жаңа келісімшарт жасасады немесе осы Қағидаларда айқындалған тәртіппен әскери қызметтен шығарылады. 17. Қазақстан Республикасының Президенті лауазымға тағайындаған әскери қызметшілер тиісті лауазымдағы әскери қызметті келісімшарт жасамай өткереді. Олардың келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілер мәртебесі сақталады. Көрсетілген лауазымға тағайындалғанға дейін әскери қызметшілердің осы санатымен жасалған келісімшарттардың қолданысы тоқтатылады. 18. Қазақстан Республикасының Президенті лауазымға тағайындаған әскери қызметші лауазымынан босатылғаннан кейін ол осы Қағидаларда айқындалған тәртіппен жаңа келісім­шарт жасасады немесе әскери қызметтен шығарылады. 5. Келісімшарт бойынша әскери қызметке кіру үшін азаматтар қатарынан кандидаттарды іріктеу 19. Келісімшарт бойынша әскери қызметке кіру үшін канди­ даттарды іріктеу мынадай тәртіппен жүргізіледі: 1) келісімшарт бойынша әскери қызметке кіру үшін қажетті құжаттарды қабылдау; 2) медициналық куәландырудан өту; 3) дене дайындығы деңгейінің сәйкес келуін айқындау; 4) кәсіби даярлық деңгейін және тағайындау үшін қаралып отырған әскери лауазым әскери-есептік мамандығының (білімінің) сәйкес келуін айқындау; 5) психологиялық тұрғыдан жарамдылыққа тексеруден өту. 20. Әскери қызметте болмаған, келісімшарт бойынша әскери қызметке кіруге ниет білдірген Қазақстан Республикасының аза­ маты жергілікті әскери басқару органының бастығына немесе әскери бөлімнің командиріне (мемлекеттік мекеменің басшы­ сына) өтініш береді. Республикадан тыс жерлерде тұратын, келісімшарт бойын­ ша әскери қызметке кіруге ниет білдірген Қазақстан Рес­ публикасының азаматы Қазақстан Республикасына тұрақты тұрғылықты жеріне келгеннен кейін ғана өтініш береді. 21. Өтініште: 1) азаматтың тегі, аты, әкесінің аты (егер жеке басын куәлан­ дыратын құжатта көрсетілген болса), оның туған күні, айы мен жылы, тұрғылықты жері; 2) азамат келісімшарт жасасуға ниет білдірген уәкілетті органның атауы, әскери бөлім (мемлекеттік мекеме); 3) келісімшарт жасасу көзделетін мерзім көрсетіледі. Өтінішпен бірге азамат: 1) белгіленген үлгідегі бланкіде сауалнама деректерін; 2) өзі қол қойған өмірбаянын; 3) жеке басы мен азаматтығын куәландыратын құжаттың түпнұсқасы мен көшірмесін; 4) білімі туралы құжаттарының көшірмелерін (салы­ стыру үшін түпнұсқалары ұсынылмаған жағдайда нотариат куәландырған көшірмелерін); 5) бар болған кезде еңбек кітапшасының көшірмесін; 6) сотталмағандығы туралы анықтаманы; 7) салық органының табысы туралы декларацияны қабылдағаны туралы анықтаманы; 8) соңғы қызмет (жұмыс немесе оқу) орнынан мінездемені ұсынады. Құжаттарды қабылдаған кезде тиісті лауазымды адам құжаттардың көшірмелерін олардың түпнұсқаларымен салысты­ рады (салыстыру үшін ұсынған жағдайда) және түпнұсқаларды азаматқа қайтарады. Әйелдерді қоспағанда, бұрын әскери қызмет өткермеген, жоғары оқу орнының әскери кафедрасында оқымаған адам­ дар Қорғаныс министрлігінің мамандандырылған білім беру ұйымында әскери даярлықтан өткенін растайтын құжатты ұсынады. 22. Келісімшарт бойынша әскери қызметке кіруге ниет білдірген азаматтардың өтініштері Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тіркеледі. Өтініші тіркелген және қарауға қабылданған азамат келісімшарт бойынша әскери қызметке кіруге кандидат (бұдан әрі – кандидат) болып табылады. Кандидаттың Заңның 38-бабында айқындалған талаптарға сәйкес келуі тексеріледі. Уәкілетті органдарда кандидаттардың өтініштері мен құжат­ тарын қарау тәртібін олардың бірінші басшылары айқындайды. 23. Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтермен жұмыс істеуді көздейтін әскери қызмет өткеру үшін кандидаттарға заңнамада белгіленген тәртіппен және мерзімдерде мемлекеттік құпияларға рұқсаттама беруге арнайы тексеру жүргізіледі. Оларға мемлекеттік құпияларға рұқсаттама беруге арнайы тексеру аяқталғаннан кейін осы кандидаттарды әскери қызметке қабылдау жүргізіледі. Мемлекеттік құпияларға рұқсаттама беруге арнайы тексеруді ұйымдастыру жергілікті әскери басқару органдарына немесе әскери бөлімдерге (мемлекеттік мекемелерге) жүктеледі. 24. Жергілікті әскери басқару органы немесе әскери бөлім (мемлекеттік мекеме) кандидатқа жеке іс ресімдейді. 25. Кандидаттарды медициналық куәландыру (Қазақстан Республикасының басқа да әскерлері мен әскери құралымдарына әскери қызметке кіретін азаматтардан басқа) екі кезеңнен тұрады: 1) алдын ала медициналық куәландыру – тіркелген жері бой­ ынша медициналық ұйымдардың дәрігер мамандары жүргізеді; 2) қорытынды медициналық куәландыру – әскерге шақыру (тіркеу) медициналық комиссияларының жұмысы кезеңінде жергілікті әскери басқару органдарында, сондай-ақ Қарулы Күштер әскери-медициналық бөлімдері мен мекемелерінің әскери-дәрігерлік комиссиясы жанында жүргізіледі. Уәкілетті органдар басшыларының келісімі бойын­ ша кандидаттарды медициналық куәландыру ведомстволық бағыныстылығына қарамастан, әскери-медициналық бөлімдер мен мекемелерде жүргізілуі мүмкін. 26. Медициналық куәландырудан өту тәртібі Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында әскери-дәрігерлік сараптама жүргізу қағидаларымен (бұдан әрі – Әскери-дәрігерлік сараптама қағидалары) белгіленеді. 27. Келісімшарт бойынша әскери қызметке кіру үшін белгіленген талаптарға сәйкес келетін кандидаттың құжаттарын (жеке ісін) іріктеу комиссиясы қарайды. Іріктеу комиссиясы кандидат білімінің ол қаралып отырған әскери лауазымның әскери-есептік мамандығына, кандидаттың дене дайындығының уәкілетті органның бірінші басшысы белгілеген талаптарға, кәсіби және психологиялық іріктеу деректері негізінде лауазымға тағайындалу үшін кандидаттың кәсіби жарамдылығының сәйкес келуін тексереді. Кәсіби және психологиялық іріктеу жөніндегі іс-шараларды тиісті мамандар жүргізеді. Бұл ретте тексерілетін кандидаттардың зияткерлік даму деңгейі, әскери қызмет өткеруге психологиялық тұрғыдан жарамдылығы, әскери қызмет үшін қажетті кәсіби және жеке басының қасиеттері бағаланады. Іріктеу комиссияларын құру және оның жұмыс тәртібін, кәсіби және психологиялық іріктеу жөніндегі іс-шараларды жүргізу тәртібі мен әдістемесін уәкілетті орган айқындайды. 28. Психологиялық іріктеу нәтижелері бойынша нақты әскери лауазымдарда келісімшарт бойынша әскери қызметке кандидаттың жарамдылығы туралы мынадай қорытындылардың біреуі шығарылады: 1) «ұсынылады»; 2) «шартты түрде ұсынылады»; 3) «ұсынылмайды». Кандидат «шартты түрде ұсынылады» деген қорытынды алған жағдайда, оның нәтижелері бойынша осы тармақтың 1) не­ месе 3) тармақшаларында айқындалған қорытындылардың бірі шығарылатын психологиялық іріктеуден қайта өту мүмкіндігі беріледі.

29. Келісімшарт бойынша әскери қызметке кіретін кандидат­ тарға қатысты арнайы тексеру Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті айқындаған тәртіпте жүргізіледі. 30. Қорғаныс министрлігінің әскери барлау органдарына, сондай-ақ қару мен оқ-дәрілер арсеналдарындағы, базалары мен қоймаларындағы қару-жарақ пен оқ-дәрілердің сақталуымен бай­ ланысты лауазымдарға келісімшарт бойынша әскери қызметке кіретін кандидаттарға қатысты психикалық-физиологиялық және полиграфологиялық зерттеулерді қолдана отырып арнайы тексеру жүргізіледі. Психикалық-физиологиялық және полиграфологиялық зерттеулерді жүргізуді құрылымында әскери қызмет өткеру көзделген уәкілетті органдар ұйымдастырады. Қызметке кіру кезінде психикалық-физиологиялық және полиграфологиялық зерттеулерді жүргізу ұйымдастырылатын лауазымдардың тізбесін, сондай-ақ оларды жүргізу тәртібін уәкілетті органдардың бірінші басшылары айқындайды. 31. Кандидатты келісімшарт бойынша әскери қызметке қабылдаудан бас тарту үшін негіздер: 1) Заңның 38-бабында айқындалған талаптарға сәйкес келмеуі; 2) келісімшарт бойынша әскери қызметке кіруге кедергі келтіретін арнайы тексеру нәтижелері немесе кандидаттың оны өтуден бас тартуы; 3) дене дайындығы деңгейі бойынша талаптарға сәйкес келмеуі; 4) келісімшарт бойынша әскери қызметке кіруге кедергі келтіретін психикалық-физиологиялық және полиграфологиялық зерттеулерді жүргізу нәтижелері болып табылады. 6. Әскери қызметшілер қатарынан келісімшарт бойынша әскери қызметке кіру үшін кандидаттарды іріктеу 32. Әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін және келісімшарт бойынша әскери қызметке кіруге ниет білдірген әскери қызметші әскери бөлімнің командиріне (мемлекеттік мекеменің басшысына) (офицерлер құрамының әскери қызметшісі – әскерге шақыру бойынша әскери қызмет мерзімі аяқталғанға дейін бір ай бұрын) баянат береді. 33. Әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін және келісімшарт бойынша әскери қызметке кіруге ниет білдірген әскери қызметшінің баянаты тіркеледі және әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің басшысы) қарауға қабылдайды. Әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің басшысы) әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшінің баянатын қарайды және он жұмыс күні ішінде ол бойынша шешім қабылдайды. Баянаты қарауға қабылданған әскери қызметші кандидат болып табылады. 34. Әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің басшысы) баянатты қарап: 1) кандидатты медициналық куәландырудан өткізу туралы; 2) кәсіби және психологиялық іріктеу жөніндегі іс-шараларды жүргізу туралы; 3) Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті айқындаған тәртіпте арнайы тексеруді жүргізу туралы; 4) Қорғаныс министрлігінің әскери барлау органдарындағы әскери лауазымдарға, сондай-ақ қару мен оқ-дәрілер арсенал­ дарындағы, базалары мен қоймаларындағы қару-жарақ пен оқдәрілерді сақтаумен байланысты лауазымдарға кандидаттармен психикалық-физиологиялық және полиграфологиялық зерттеу­ лерді жүргізу туралы; 5) кандидаттың білім, кәсіби және дене дайындығы деңгейі­ нің келісімшарт бойынша әскери қызметшілер үшін белгіленген талаптарға сәйкес келуін тексеру туралы; 6) әскери бөлім аттестаттау комиссиясының әскери қызмет­ шінің кандидатурасын қарауы туралы нұсқаулар береді. 35. Кандидат мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер­ мен жұмысты көздейтін лауазымда келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеру үшін қаралған жағдайда заңнамада белгіленген тәртіппен және мерзімде мемлекеттік құпияларға рұқсаттама беруге арнайы тексеру жүргізіледі. Осындай кандидаттармен әскери қызмет өткеру туралы келісімшарт жасасу және әс­ке­ ри лауазымға тағайындау олар бойынша мемлекеттік құпия­ ларға рұқсаттамаға арнайы тексеру аяқталғаннан кейін ғана жүргізіледі. 36. Кандидаттың келісімшарт бойынша әскери қызметке кіретіндер үшін белгіленген талаптарға сәйкес келуі (сәйкес келмеуі) туралы шешімді әскери бөлімнің (мемлекеттік мекеменің) аттестаттау (іріктеу) комиссиясының ұсынымы бойынша әскери бөлімнің (мемлекеттік мекеменің) командирі қабылдайды және оның тікелей бастығы (командирі) бекітеді. Шешім әскери қызметшіге қол қойғызып жеткізіледі. 37. Ресімделгеннен кейін құжаттар осы Қағидаларға сәйкес келісімшарт жасасу үшін уәкілетті лауазымды адамға қарауға ұсынылады. 7. Әскери қызметте болудың шекті жасына толған, оқытушылық, ғылыми қызметті жүзеге асыратын және магистр академиялық дәрежесі, ғылыми дәрежелері немесе атақтары бар әскери қызметшілермен әскери қызмет мерзімдерін ұзарту кезінде келісімшарттар жасасу 38. Әскери қызметте болудың шекті жасына толған, оқытушылық, ғылыми қызметті жүзеге асыратын және магистр академиялық дәрежесі, ғылыми дәрежелері немесе атақтары бар және оны жалғастыруға ниет білдірген әскери қызметшілермен уәкілетті органның бірінші басшысының шешімі бойынша уәкілетті органның бірінші басшысы айқындаған, бірақ Заңның 25-бабының 2-тармағында белгіленген мерзімнен аспайтын мерзімге жаңа келісімшарт жасалады. 39. Әскери қызметте болудың шекті жасынан тыс әскери қызмет мерзімін ұзарту туралы шешім қабылданған кезде: 1) кәсіби даярлығы және атқаратын лауазымы бойынша жұмыс тәжірибесі; 2) денсаулық жағдайы бойынша әскери қызмет өткеру үшін жарамдылығы ескеріледі. 40. Осы Қағидалардың 38-тармағында көрсетілген адамдар әскери қызметте болудың шекті жасынан тыс әскери қызмет мерзімін ұзарту үшін қолданыстағы келісімшарттың мерзімі аяқталғанға дейін кемінде төрт ай бұрын мерзімде уәкілетті ла­ уазымды адамға жаңа келісімшарт жасасу туралы баянат береді. Баянатпен бірге: атқаратын лауазымы бойынша қызметтік мінездеме; әскери-дәрігерлік комиссияның қорытындысы ұсынылады. 41. Уәкілетті органның бірінші басшысының әскери қызмет мерзімін ұзарту туралы шешімі бұйрықпен ресімделеді және келісімшарт мерзімі аяқталғанға дейін кемінде бір ай бұрын әскери қызметшінің назарына жеткізіледі. 42. Әскери қызмет мерзімін ұзартудан бас тартқан жағдайда бас тарту себептері көрсетіле отырып, жазбаша хабарлама әскери қызметшінің назарына ол әскери қызметте болудың шекті жасына толғанға немесе қолданыстағы келісімшарттың мерзімі аяқталғанға дейін кемінде бір ай бұрын қолын қойғызып жеткізіледі. Әскери қызметші демалыста, емделуде, қызметтік іссапарда болған кезде хабарлама тұрақты әскери қызмет орнына келген күні жеткізіледі. 8. Әскери лауазымдарға тағайындау 43. Әскери қызметшіні әскери лауазымға тағайындау арнау­ лы мемлекеттік органның бірінші басшысы бекітетін арнаулы мемлекеттік органның лауазымдар санаттарына қойылатын біліктілік талаптарына және осы Қағидаларда көзделген өзге де мән-жайларға байланысты әскери қызметшінің білім және кәсіби даярлығы деңгейін, денсаулық жағдайын ескере отырып жүргізіледі. 44. Әскери қызметшілерді әскери лауазымдарға тағайындау оларды негізгі немесе бір бейінді әскери-есептік мамандық бой­ ынша пайдалануды және қызметтік істерінің тәжірибесін және білімін ескеруді қамтамасыз етуге тиіс. Әскери қызметшілерді, олар үшін жаңа әскери-есептік мамандық бойынша лауазым­ дарда пайдалану қажет болған кезде оларды осы лауазымдарға тағайындауға тиісті қайта даярлау алғышарт болуға тиіс. 45. Әскери қызметшінің бір әскери лауазымда болуына 5 жыл­ дан аспайтын мерзімге жол беріледі. Бұл ретте, Республикалық ұланда әскери лауазымда болу уақыты оның бірінші басшысының шешімімен анағұрлым ұзақ мерзімге белгіленуі мүмкін. Әскери қызмет өткеру шарттары мен ерекшеліктеріне бай­ ланысты уәкілетті органның бірінші басшысы әскери лауазым­ дардың жекелеген санаттарына бір лауазымда болу уақытын аз мерзімге белгілеуі мүмкін. Атқаратын әскери лауазым бойынша міндеттерін орындау үшін қойылатын талаптарды, сондай-ақ әскери қызметшілердің кәсіби қасиеттерін ескере отырып, лауазымды адамдар тізбесіне сәйкес лауазымға тағайындау құқығы берілген уәкілетті лауазым­ ды адамның шешімі бойынша әскери қызметші әскери қызмет мүддесінде осы Қағидаларда айқындалған тәртіппен лауазымында екінші мерзімге қалдырылуы мүмкін. Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайтын және бекітетін немесе оның келісімімен, оның ұсынуы бойын­ ша сайланатын лауазымдар тізбесі үшін әскери лауазымда болу мерзімі белгіленбейді. 46. Орта техникалық және кәсіптік, жоғары білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орнына (әскери фа­ культетке) қабылданған азамат сарбаздар (матростар) немесе сержанттар (старшиналар) құрамының штаттық-лауазымдық санатындағы курсант әскери лауазымына тағайындалады. Офицерлер құрамының әскери атағы жоқ, әскери оқу ор­ нына (әскери факультетке) қабылданған әскери қызметші бұрын атқарған әскери лауазымынан босатылады және сарбаз­ дар (матростар) немесе сержанттар (старшиналар) құрамының

штаттық-лауазымдық санатындағы курсант әскери лауазымына тағайындалады. Офицерлер құрамының әскери атағы бар, жоғары оқу орны­ нан кейінгі білім беру бағдарламасы бойынша әскери оқу орнына немесе әскери оқу орнының адъюнктурасына, магистратурасына не докторантурасына күндізгі оқу нысанына қабылданған әскери қызметші бұрын атқарған әскери лауазымынан босатылады және тыңдаушы әскери лауазымына тағайындалады (тыңдаушы болып қабылданады). Әскери қызметшіні (азаматты) әскери оқу орнына қабыл­даған кезде оған бұрын берілген әскери атағы сақталады. 47. Әскери оқу орнына немесе әскери оқу орнының адъюнкту­ расына, магистратурасына не докторантурасына қабылданбаған әскери қызметшілер көрсетілген оқу орнына түсу үшін жіберген әскери бөлімдерге, бұрынғы әскери лауазымдарына қайтарылады. 48. Әскери оқу орындарын немесе әскери оқу орнының адъюнктурасын, магистратурасын не докторантурасын бітірген әскери қызметшілер қажетті білім деңгейі бар адамдар атқаруға тиіс, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Президенті бе­кіте­тін Қарулы Күштердегі, басқа да әскерлер мен әскери құра­лымдардағы әскери лауазымдар және оларға сәйкес келетін әскери атақтар тізбесінде (бұдан әрі – әскери лауазымдар тіз­бесі) аталған әскери қызметшілердің әскери атақтарына қара­ған­да, оларға тең неме­ се анағұрлым жоғары әскери атақтар сәйкес келсе, офицерлер құрамының әскери лауазымдарына тағайындалады. Көрсетілген әскери лауазымдарға тағайындау мүмкін болмаған кезде мұндай әскери қызметшілер даярлық бейіні бойынша ұқсас өзге әскери лауазымдарға тағайындалады (ерек­ ше жағдайларда одан әрі әскери лауазымға тағайындау үшін командирдің (бастықтың) қарамағына қабылданады). 49. Әскери лауазымдарға тағайындау кезінде мынадай шарт­ тар сақталады: 1) сарбаздар (матростар), сержанттар (старшиналар) мен офицерлер құрамының штаттық-лауазымдық санатындағы әскери лауазымдарға тиісті құрамның әскери қызметшілері тағайындалады; 2) тиісті командирлердің (бастықтардың) қарамағына қабылданған әскери қызметшілерді әскери лауазымдарға та­ғ айындау, егер «Арнаулы мемлекеттік органдар ту­ ралы» Заңда өзгеше белгіленбесе, Заңның 21-бабының 5-тар­мағында белгіленген мерзімнен аспайтын, мүмкіндігінше қысқа мерзімде жүргізіледі; 3) егер әскери қызметшіге мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерге рұқсаттама беруден бас тартылған немесе ол көрсетілген рұқсаттамадан айырылған жағдайда ол мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерге берілетін рұқсаттамамен байланысты емес әскери лауазымға белгіленген тәртіппен тағайындалады. 50. Тиісті құрамның әскери қызметшілерін әскери лауа­ зымдарға тағайындау мүмкін болмаған кезде оларға тиісті құрамның әскери міндеттілері, төмен тұрған құрамның әскери қызметшілері немесе уәкілетті органның бірінші басшы­ сы айқындайтын тәртіппен азаматтық персонал адамдары тағайындалуы мүмкін (оның ішінде уақытша). Бұл ретте әскери міндеттілер, төменде тұрған құрамның әскери қызметшілері мен азаматтық персонал адамдарына лауазымдық жалақы атқарып отырған әскери лауазымы бойынша белгіленеді. Әскери лауазымдарға уақытша тағайындалған әскери міндеттілер мен азаматтық персонал адамдары осы лауазымдарға әскери қызметшілер тағайындалған кезде басқа әскери лауазымға тағайындалады, ал басқа әскери лауазымға тағайындау мүмкін болмаған жағдайда – белгіленген тәртіппен шығарылады. 51. Әскери қызметшілер жоғары, тең немесе төмен әскери лауазымдарға тағайындалады. 52. Әскери лауазым, егер оған бұрынғы әскери лауазымға қарағанда, әскери лауазымдар тізбесінде көзделген әскери лауазымның анағұрлым жоғары деңгейі немесе анағұрлым жоғары әскери атақ, ал әскери лауазымдар мен әскери атақтар тең болған кезде – әскери басқару органының анағұрлым жоғары деңгейі сәйкес келсе, жоғары болып саналады. 53. Әскери қызметшіні жоғары әскери лауазымға тағайындау қызметі бойынша жоғарылату тәртібінде жүргізіледі. Жоғары әскери лауазымға тағайындау кезінде басым құқық жоғары лауазымға жоғарылату үшін резервте тұрған, мұндай әскери лауазымға әскери қызметші әскери қызмет өткеретін әскери бөлімнің аттестаттау комиссиясы ұсыным жасаған, әскери қызмет міндеттерін орындау кезінде жоғары кәсіби біліктілігін және ұйымдастырушылық қабілетін көрсеткен немесе ұйымдықштаттық іс-шараларға байланысты бұрын төмен әскери лауазымға тағайындалған әскери қызметшіге беріледі. 54. Әскери лауазымдар, егер оған әскери лауазымдар тізбесінде көзделген әскери лауазымдардың тең деңгейлері, тең әскери атақтар, сондай-ақ әскери басқару органдарының тең деңгейі сәйкес келсе, тең болып саналады. 55. Әскери қызметшіні тең әскери лауазымға тағайындау: 1) ротациялау тәртібінде; 2) ұйымдық-штаттық іс-шараларға байланысты; 3) әскери қызметшіні әскери қызметте мақсатқа сәйкес пай­ далану үшін; 4) келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшінің баянаты бойынша Заңның 26-бабы 1-тармағының 8) тармақшасында көзделген шарттар болған кезде Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін үлгі нысан бойынша отбасымүліктік жағдайын тексеру актісімен расталатын отбасы жағдайы бойынша; 5) әскери-дәрігерлік комиссияның қорытындысына сәйкес денсаулық жағдайы бойынша жүргізіледі. 56. Әскери лауазым, егер оған бұрынғы әскери лауазымға қарағанда, әскери лауазымдар тізбесінде көзделген әскери лауа­ зымның төмен деңгейі немесе төмен әскери атақ, ал лауазымдар мен әскери атақтар тең болған кезде – әскери басқару органының анағұрлым төмен деңгейі сәйкес келсе, төмен болып саналады. 57. Төмен әскери лауазымға тағайындау: 1) әскери қызметшінің келісімімен: ұйымдық-штаттық іс-шараларға байланысты – оның даярлық бейініне тең бос әскери лауазым болмаған кезде; Заңның 26-бабы 1-тармағының 8) тармақшасында айқындалған, отбасы-мүліктік жағдайын тексеру актісімен рас­ талатын отбасы жағдайлары бойынша; әскери-дәрігерлік комиссияның қорытындысына сәйкес денсаулық жағдайы бойынша; әскери қызметшінің жеке баянаты бойынша; Заңның 21-бабы 5-тармағының 3) тармақшасында айқындалған жағдайларды қоспағанда, командирдің (бастықтың) қарамағында болған кезеңде; 2) әскери қызметшінің келісімінсіз: аттестаттау комиссиясының қорытындысы бойынша бір са­ тыдан төмен емес; келісімшартты бұзу үшін негіздемелер болып табылмайтын теріс қылықтар жасағаны үшін тәртіптік реттілікте бір сатыдан төмен емес; офицерлер құрамының лауазымдарына уақытша тағайындалған сарбаздар (матростар), сержанттар (старшиналар) құрамының әскери қызметшілері осы лауазымдар қысқартылған жағдайда немесе бұл лауазымдарға тиісті құрамның әскери қызметшілері тағайындалған кезде; сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасағаны үшін Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жағдайларда жүргізіледі. 58. Әскери қызметшіні әскери лауазымға тағайындаған, әскери лауазымнан босатқан, командирдің (бастықтың) қарамағына қабылдаған, қызметтен шығарған, әскери атақ берген, оны төмендеткен, одан айырған кезде, сондай-ақ жаңа келісімшарт жасасқан кезде Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін үлгі  нысан бойынша ұсыным немесе басқа құжаттар (баянат, ауыстыру жоспары, бөлу жоспары) ресімделеді. 59. Әскери қызметі бойынша шектеу түрінде жазасын өтейтін әскери қызметшілер жоғары әскери лауазымға тағайындалмайды. 9. Әскери лауазым бойынша міндеттерді уақытша атқаруды жүктеу 60. Қызметтік қажеттілікке байланысты әскери қызметшіге ол әскери қызмет өткеретін әскери бөлімде (мемлекеттік мекеме­ де) ол атқармайтын тең немесе жоғары әскери лауазым бойынша міндеттерді уақытша атқару жүктелуі мүмкін: 1) бос (тағайындалмаған) әскери лауазым бойынша – әскери қызметші атқаратын әскери лауазымы бойынша міндеттерді атқарудан босатылады, бірақ атқаратын әскери лауазымынан бо­ сатылмайды және оған міндеттерін уақытша атқаруға жіберілген әскери лауазымы бойынша ақшалай үлес төленеді; 2) бос емес (тағайындалған) әскери лауазым бойынша – оны атқаратын әскери қызметші уақытша болмаған немесе оны атқаратын әскери қызметшіні лауазымынан шеттеткен жағдайда, бірақ 2 айдан аспайтын мерзімге. Бұл ретте, әскери қызметшіге ол атқаратын әскери лауазым бойынша ақшалай үлес төленеді. 61.  Әскери қызметшіге бос әскери лауазым бойынша міндеттерді уақытша атқаруды жүктеуді және оны атқаратын әскери лауазымы бойынша міндеттерді атқарудан босатуды осы әскери лауазымға тағайындауға құқығы бар лауазымды адам жүзеге асырады. Бос лауазымды шұғыл атқару қажет болған кез­ де лауазым тұрған әскери бөлімнің командиріне осы лауазымға тағайындауға құқығы бар бастықтың жазбаша келісімімен тиісті құрамның әскери қызметшілеріне тағайындалғанға дейін, бірақ 2 айдан аспайтын мерзімге бос әскери лауазым бойынша міндеттерді уақытша атқаруды жүктеуге рұқсат етіледі. Әскери қызметшілерге жоғары офицерлер құрамы атқаруға тиіс бос әскери лауазым бойынша міндеттерді уақытша атқаруды жүктеу уәкілетті органның бірінші басшысы белгілеген тәртіппен жүзеге асырылады.

62. Әскери қызметшіге бос емес әскери лауазым бойын­ ша міндеттерді уақытша атқаруды жүктеуді әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің басшысы) жүзеге асырады. Әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің бас­ шысы) өзі уақытша болмаған жағдайда міндеттерді уақытша атқаруды орынбасарларының біреуіне, олар болмаған кезде басқа лауазымды адамға жүктейді. 10. Командирдің (бастықтың) қарамағына қабылдау 63. Лауазымынан босатылған кезде одан әрі әскери қызметті өткеру мәселелерін шешу үшін әскери қызметшілерді әскери лауазымға тағайындауға құқығы бар лауазымды адам жеке құрам бойынша бұйрықтар шығаруға құқығы бар тікелей бастықтың қарамағына қабылдайды. 64. Әскери қызметшіні командирдің (бастықтың) қарамағына қабылдауға, егер «Арнаулы мемлекеттік органдар туралы» Заңда өзгеше белгіленбесе, Заңның 21-бабының 5-тармағында айқындалған жағдайларда және мерзімдерде жол беріледі. 65. Қарамағында әскери қызметшілер бар лауазымды адамдар олардың міндеттерінің тізбесін бекітеді. 11. Әскери лауазымнан босату 66. Әскери қызметші ауыстырылған, ротацияланған, әскери қызметтен шығарылған жағдайда атқаратын әскери лауазымы­ нан босатылады. 67. Әскери қызметшіні атқаратын әскери лауазымынан шығаруды лауазымды адамдар тізбесіне сәйкес осы әскери лауазымға тағайындауға құқық берілген уәкілетті лауазымды адам жүргізеді. 12. Әскери қызметшілерді ауыстыру 68. Әскери қызметшіні ауыстыру – бұл оның лауазымдық жағдайын немесе әскери қызмет өткеру орнын өзгерту. Ауыстыру: 1) әскери лауазымға тағайындалған; 2) ротацияланған; 3) іссапарға барған; 4) егер «Арнаулы мемлекеттік органдар туралы» Заңда өзгеше белгіленбесе, Заңның 21-бабы 5-тармағының 1), 2) тармақшаларында көрсетілген негіздемелер бойынша қарамағына қабылданған; 5) жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орындарына қабылданған; 6) бір уәкілетті органнан құрылымында әскери қызмет өткеру көзделген басқасына ауыстырылған; 7) әскери бөлім немесе бөлімше тұрақты орналасу пунктін өзгерткен жағдайларда жүргізіледі. 69. Қарулы Күштерді дамыту бағдарламаларына сәйкес жүзеге асырылатын әскери бөлімнің немесе бөлімшенің тұрақты орналасу пунктін өзгерткен, сондай-ақ әскери бөлімнің тұрақты орналасу пунктіне қарамастан, тең әскери лауазымға тағайындалған кезде әскери қызметшіні ауыстыру оның келісімінсіз оған уәкілетті органның бірінші басшысы осындай құқық берген командирдің (бастықтың) шешімімен жүргізіледі. 70. Әскери қызметшіні ауыстыру Қазақстан Республика­ сының заңнамасында белгіленген тәртіппен ол істері мен ла­ уазымын тапсырғаннан кейін ғана, бірақ бір айдан аспайтын мерзімде жүргізіледі. Істері мен лауазымын тапсыруды бастауды әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің басшысы) жеке құрам бой­ ынша бұйрықтан үзінділер немесе әскери қызметшіні ауысты­ ру жөнінде жазбаша хабарлама келіп түскен сәттен бастап, бірақ келіп түскен сәттен бастап жеті тәуліктен кешіктірмей, ал демалыста немесе емделуде жүрген әскери қызметші үшін оның келген күнінен бастап айқындайды. Әскери бөлімнің тізімдерінен алу істері мен лауазымын тапсыру актілері бекітілгеннен кейін келесі жұмыс күнінде жүргізіледі. Әскери қызметшілерді бір мемлекеттік органнан құрылы­ мында әскери қызмет өткеру көзделген басқасына ауыстыру олардың бірінші басшыларымен келісу бойынша жүргізіледі. 71. Арнаулы атақтары немесе сыныптық шендері бар құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдар қызметкерлерінің ау­ ысу тәртібінде Қарулы Күштерге әскери қызметке кіруі Қарулы Күштердің, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың бірінші басшыларымен келісу бойынша қызметкерлер Заңның 38-бабында айқындалған талаптарға сәйкес келген кезде жүргізіледі. 13. Әскери қызметшілердің іссапарға баруы, оларды іссапарға жіберу және әскери қызметті өткеру ерекшеліктері 72. Әскери қызметшілер мемлекеттің қорғанысы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету мүддесінде олардың бі­р ін­ ші басшыларымен келісу бойынша Қазақстан Респуб­ ликасының мемлекеттік органдары мен ұйымдарына, сон­­дай-ақ қабылданған келісімдерге (шарттарға) сәйкес, егер келісім­д ермен (шарттармен) басқасы белгіленбесе, 5 жыл­ дан аспайтын мерзімге халықаралық ұйымдарға әскери емес лауазымдарға іссапарға баруы мүмкін. Іссапарға барған адамның әскери қызметші мәртебесі сақталады, бұрын жасалған келісімшарттың қолданысы тоқтатыл­ майды. 73. Әскери қызметшілердің іссапарларға баруы: 1) Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігіне, Қазақстан Республикасы Парламенті палаталарының аппаратта­ рына, Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Кеңсесіне – Қазақстан Республикасы Үкіметінің актісі негізінде; 2) Қазақстан Республикасының өзге де мемлекеттік органда­ ры мен ұйымдарына – әскери қызметші әскери қызмет өткеретін мемлекеттік органның актісі негізінде олардың бірінші басшы­ ларымен келісу бойынша; 3) халықаралық ұйымдарға – егер қабылданған тиісті халықаралық келісімдерде және шарттарда өзгеше белгіленбесе, Қазақстан Республикасы Үкіметінің актісі негізінде жүзеге асы­ рылады. 74. Іссапарға барған әскери қызметшілерге көрсетілген мемлекеттік органдар мен ұйымдар, халықаралық ұйымдар қызмет­керлерінің тиісті санаттары үшін белгіленген лауазымдық жалақылар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген әскери атағы бойынша жалақылар (қосымша ақылар) төленеді. Іссапарға барған әскери қызметшілерге сыйлықақы беру көрсетілген мемлекеттік органдардың, ұйымдар мен халық­ аралық ұйымдардың қызметкерлері үшін айқындалған тәртіппен жүзеге асырылады. Іссапарға барған әскери қызметшілерге лауазымдық жала­ қы­ларды, сауықтыруға арналған жәрдемақылар мен сыйлық­ ақыларды төлеу олар іссапарға барған мемлекеттік органдарды, ұйымдар мен халықаралық ұйымдарды қамтуға көзделген қаражат есебінен жүргізіледі. Өзге де төлемдер, сондай-ақ заттай мүлікпен қамтамасыз ету тиісінше әскери қызметшілер іссапарға жіберілген уәкілетті органды қамтуға көзделген қаражат есебінен жүргізіледі. 75. Іссапарға барған әскери қызметшілерді зейнетақымен қамсыздандыру Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады. Бұл ретте мемлекеттік органдар мен ұйымдарға іссапарға барған әскери қызметшілер үшін мемлекеттік органдар мен ұйымдарда олардың атқаратын лауа­ зымдары бойынша лауазымдық жалақылары, ал халықаралық ұйымдарға іссапарға барғандар үшін іссапарға барғанға дейін атқарған соңғы лауазымы бойынша лауазымдық жалақылары есепке алынады. Біржолғы сипаттағы қалған төлемдер бойынша іссапарға барғанға дейін әскери қызметшінің атқарған соңғы лауазымы бойынша лауазымдық жалақысы есепке алынады. 76. Мемлекеттік органдарға, ұйымдар мен халықаралық ұйымдарға іссапарға барған әскери қызметшілермен жаңа келісімшарттар жасасу осы Қағидаларға сәйкес жүргізіледі. 77. Мемлекеттік органдарға, ұйымдар мен халықаралық ұйымдарға іссапарға барған әскери қызметшілерді әскери қызметтен шығару, оларды мемлекеттік наградалармен және ведомстволық медальдармен (төсбелгілерімен) наградтау олар іссапарға барған мемлекеттік органдардың, ұйымдар мен халықаралық ұйымдардың ұсынымдары бойынша жалпы негіздерде жүргізіледі. Мемлекеттік органдарға, ұйымдар мен халықаралық ұйымдарға іссапарға барған әскери қызметшілерге әскери атақтар қазіргі әскери атағында белгіленген еңбек сіңірген мерзімі аяқталғаннан кейін және берілетін атақ олар іссапарға барған дейін тікелей атқарған әскери лауазым үшін әскери ла­ уазымдар тізбесінде көзделген әскери атаққа сәйкес келген кез­ де олар іссапарға барған мемлекеттік органдардың, ұйымдар мен халықаралық ұйымдардың ұсынымдары бойынша осы Қағидаларға сәйкес жалпы негіздерде беріледі. Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына білім беру ұйымдарындағы лауазымдарда әскери қызмет өткеру үшін іссапарға барған әскери қызметшілерге білім беру ұйымы басшысының ұсынымы бойынша осы Қағидаларға сәйкес жалпы негіздемелерде, бірақ әскери оқу орындары үшін әскери лауа­ зымдар тізбесінде көзделген әскери атақтан жоғары емес әскери атақтар беріледі. 78. Мемлекеттік органдар мен ұйымдарға іссапарға барған әскери қызметшілерді аттестаттау тиісті мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметкерлері үшін белгіленген тәртіппен жүргізіледі, ал халықаралық ұйымдарға іссапарға барғандарға осы Қағидаларда белгіленген тәртіппен жүргізіледі.

(Соңы 6-бетте).


6

26 маусым

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 5-бетте). 79. Іссапарға барған әскери қызметшілерді көтермелеу және тәртіптік жауапкершілікке тарту Қазақстан Республикасының заңнамасында айқындалған, осы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың өкілеттіктері шегінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары мен ұйымдарының қызметкерлері үшін белгіленген тәртіппен жүргізіледі. 80. Іссапарға барған әскери қызметшілер Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары мен ұйымдарындағы, халықаралық ұйымдардағы лауазымдардан босатылғаннан және әскери қызметшілер әскери қызмет өткеретін мемлекеттік органға қайтып келгеннен кейін олар осы Қағидаларда айқындалған тәртіппен әскери лауазымдарға тағайындалады немесе әскери қызметтен шығарылады. 81. Қарулы Күштердің әскери қызметшілері Қазақстан Респуб­ ликасының Президенті айқындаған жағдайларда мемлекеттің қорғанысы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету мүддесінде атқаратын әскери лауазымынан босатылмай және ақшалай үлесі сақтала оты­ рып, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының қарамағына іссапарға жіберілуі мүмкін. Әскери қызметшілердің аталған санатына сыйлықақылар беру, зейнетақымен қамсыздандыру, жаңа келісімшарттар жасасу, әскери атақтар беру, әскери қызметтен шығару, мемлекеттік на­ градалармен және ведомстволық медальдармен (төсбелгілерімен) наградтау Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жал­ пы негіздерде жүзеге асырылады. 14. Ротациялау 82. Әскери қызметшілерді ротациялау әскерлердің жауын­ герлік әзірлігін арттыру үшін әскери қызмет өткеру шеңберінде, сондай-ақ қызметтік қажеттілік немесе әскери қызметшілердің кәсіби әлеуетін анағұрлым тиімді пайдалануды қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылады. 83. Ротациялау шарттары: 1) бір әскери лауазымда осы Қағидалардың 45-тармағына сәйкес белгіленген мерзімнен артық болу; 2) бір гарнизонда (немесе климаттық жағдайы ауыр жерлердегі әскери бөлімде (бөлімшеде) әскери қызмет өткеру құзыреті мен ерекшелігін ескере отырып, уәкілетті органның бірінші басшысы айқындайтын мерзімнен артық әскери қызмет өткеру болып табылады. 84. Әскери қызметшілерді ротациялау мынадай тәртіппен және мерзімдерде жүзеге асырылады. Жыл қорытындылары бойынша оларға қатысты осы Қағи­ далардың 83-тармағында айқындалған жағдайлар қалыптасқан әскери қызметшілерді ротациялау жоспары құрылады. Ротациялау жоспарына мынадай әскери қызметшілер: 1) Заңның 22-бабының 3-тармағында айқындалған; 2) олардың әскери қызмет өткеру туралы келісімшарты аяқталатын жылы; 3) олар әскери қызметте болудың шекті жасына толуына дейін үш жыл ішінде; 4) оларды тең немесе жоғары әскери лауазымдарға тағайындау мүмкін болмаған жағдайда енгізілмейді. Ротациялау жоспарымен бір уақытта осы Қағидалардың 45-тармағы негізінде белгіленген мерзім ішінде атқаратын ла­ уазымдарында одан әрі әскери қызмет өткеру мақсатында рота­ циялау жоспарына енгізілмейтін әскери қызметшілердің тізімі жасалады. Ротациялау жоспары және ротациялау жоспарына енгізілмейтін әскери қызметшілердің тізімі уәкілетті органның бірінші басшысы айқындайтын тәртіппен және нысан бой­ ынша жасалады және оларды лауазымды адамдар тізбесіне сәйкес аталған жоспарға және әскери лауазымдар тізіміне енгізілетіндерді тағайындау құқығы берілген уәкілетті лауазым­ ды адам бекітеді. Ротациялау жоспарына немесе ротациялау жоспарына енгізілмейтін әскери қызметшілердің тізіміне өзгерістер енгізу талап етілетін жағдайлар туындаған кезде өзгерістер енгізу ту­ ралы шешімді оларды бекіткен лауазымды адам қабылдайды. Әскери қызметшілерді ротациялау оның жоспары негізінде ол бекітілгеннен кейінгі келесі жыл ішінде әскери қызметшілерді осы Қағидаларда айқындалған тәртіппен әскери лауазымдарға тағайындау жолымен әскери қызметті ұйымдастыруды ескере отырып жүзеге асырылады. 15. Әскери атақ беру 85. Әскери атақтар әскери қызметшілерге дербес беріледі. Әскери атақ алғашқы немесе кезекті болуы мүмкін. 86. Әскери қызметшілерге: 1) жоғары офицерлер құрамының әскери атақтарын – уәкілетті орган бірінші басшысының ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы; 2) полковник (бірінші дәрежелі капитан) әскери атағын – уәкілетті органдардың бірінші басшылары; 3) өзге де әскери атақтарды – лауазымды адамдар тізбесіне сәйкес уәкілетті органдардың бірінші басшылары айқындаған лауазымды адамдар береді. 87. Әскери міндеттілерге офицерлер құрамының әскери атақ­ тарын Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі береді. 88. Алғашқы әскери атақтар: 1) офицерлер құрамы үшін – лейтенант; 2) сержанттар (старшиналар) құрамы үшін – кіші сержант (екінші сатылы старшина); 3) сарбаздар (матростар) құрамы үшін – қатардағы жауынгер (матрос) болып саналады. 89. «Лейтенант» әскери атағы: 1) офицерлер құрамының әскери атағы жоқ, жоғары білім беру бағдарламасы бойынша жоғары әскери оқу орнын (әскери факультетті) аяқтаған әскери қызметшіге; 2) офицерлер құрамының әскери атағы жоқ, оқыған елдің заңнамасына сәйкес оқу бағдарламасы оқуды аяқтағаннан кейін офицерлер құрамының алғашқы әскери атағын беруді көздейтін шетел мемлекетінің жоғары әскери оқу орнын аяқтаған әскери қызметшіге; 3) запастағы офицерлер бағдарламасы бойынша әскери даярлықтың толық курсын аяқтаған және белгіленген емтихан­ дарды тапсырған азаматқа – жоғары оқу орнын аяқтағаннан кейін; 4) офицерлер құрамының әскери атағы жоқ, жоғары білімі бар және запастағы офицерлер бағдарламасы бойынша әскери даярлықтың толық курсын аяқтаған, штат бойынша офицерлер құрамының әскери атағы көзделген әскери лауазымға келісімшарт бойынша әскери қызметке кірген азаматқа (немесе келісімшарт бойынша әскери қызмет өткерушіге) – тиісті әскери лауазымға тағайындалған кезде; 5) офицерлер құрамының әскери атағы жоқ, жоғары білімі бар, штат бойынша офицерлер құрамының әскери атағы көзделген әскери лауазымға келісімшарт бойынша әскери қызметке кірген азаматқа (әскери қызметшіге) – тиісті әскери лауазымға тағайындалған кезде, бірақ офицерлер лауазымдарында үздіксіз бір жыл әскери қызмет өткергеннен кейін; 6) офицерлер құрамының әскери атағы жоқ, жоғары білімі бар әскери міндеттіге – Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі бекітетін жетіспейтін мамандықтар тізбесіне сәйкес жұмылдыру жоспары бойынша әскери бөлімнің офицерлер ла­ уазымына тіркелген жағдайда запастағы офицерлерді даярлау бойынша әскери жиындарды аяқтағаннан кейін, бірақ оқу орнын аяқтаған соң бір жыл өткеннен кейін беріледі. 90. Офицерлер құрамының алғашқы әскери атағын құрылымында әскери қызмет өткеру көзделген уәкілетті органның бірінші басшысы береді. 91. «Қатардағы жауынгер» («матрос») әскери атағы әскери атағы жоқ азаматтарға: 1) әскерге шақырылған немесе келісімшарт бойынша әскери қызметке кірген кезде; 2) запасқа қойылған кезде; 3) орта техникалық және кәсіптік, жоғары білім беру бағдарламаларын іске асыратын әскери оқу орнына (әскери фа­ культетке) қабылданған кезде беріледі. 92. «Ефрейтор» («аға матрос») әскери атағы олар үшін әскери лауазымдар тізбесінде тиісті әскери атақтар көзделген лауазымдарға тағайындау кезінде мамандығын табысты меңгерген қатардағы жауынгерлер мен матростарға, бірақ алты ай өткеннен кейін беріледі. 93. «Кіші сержант» («екінші сатылы старшина») әскери атағы техникалық және кәсіптік орта білім деңгейі бойынша әскери оқу орнын аяқтаған әскери қызметшілерге беріледі. 94. «Кіші сержант» («екінші сатылы старшина») әскери атағы және кейінгілері қажетті деңгейде даярлығы мен білімі бар, тиісті лауазымдарға тағайындалған әскери қызметшілерге уәкілетті органның бірінші басшысы айқындаған тәртіппен беріледі. 95. Егер әскери қызметші әскери лауазымдар тізбесінде тең немесе анағұрлым жоғары әскери атақ көзделген әскери лауа­ зымды атқаратын болса, бұрынғы әскери атағында еңбек сіңірген мерзімі аяқталғаннан кейін оған кезекті әскери атақ беріледі. 96. Осы Қағидалардың 89-тармағының 4), 5) тармақшаларына сәйкес кезекті әскери атақ, сондай-ақ офицерлер құрамының алғашқы әскери атағын беруге алынбаған тәртіптік жазасы бар болған кезде, оларға қатысты қылмыстық іс қозғалған, әскери қызмет бойынша шектеуге сотталған, сондай-ақ тиісті командирлердің (бастықтардың) қарамағында тұрған (оның ішінде бос немесе бос емес лауазымдар бойынша міндеттерді уақытша атқарған кезде) әскери қызметшілер ұсынылмайды. 97. Әскери атақтарда еңбек сіңірген мерзім әскери атақ берілген күннен бастап есептеледі. Сот үкімімен әскери қызметі бойынша шектеу түрінде жаза тағайындалған әскери қызметшілерге жаза мерзімі, сондай-ақ гауптвахтада ұстау түрінде жазаны өтеу уақыты кезекті әскери атақ беру үшін еңбек сіңірген жылдары мерзіміне есептелмейді. 98. Әскери оқу орындарында күндізгі оқу нысаны бойынша адъюнктурада, магистратурада, докторантурада оқитын әскери қызметшілерге кезекті әскери атақтар осы әскери атақтарда белгіленген еңбек сіңірген мерзімі өткеннен кейін және берілетін атақ оқуға түсер алдында олар атқарған әскери лауазым үшін әскери лауазымдар тізбесінде көзделген әскери атаққа сәйкес келген жағдайда беріледі.

99. Әскери борышын үлгілі орындайтын, жауынгерлік кезекшілікті атқару немесе әскери қызметтің өзге де міндеттерін орындау кезінде жоғары кәсіби шеберлік пен ынта-жігер танытқан әскери қызметшілерге кезекті әскери атақ мерзімінен бұрын берілуі мүмкін, бірақ олар атқаратын әскери лауазымдар бой­ ынша әскери лауазымдар тізбесінде көзделген әскери атақтан жоғары болмайды. Мерзімінен бұрын әскери атақ әскери атақтағы белгіленген еңбек сіңірген мерзімінің кемінде жартысы өткеннен кейін және берілетін атақ әскери лауазымдар тізбесі бойынша әскери атаққа сәйкес келген кезде беріледі, бірақ әскери қызмет өткерген кезеңде екі реттен артық берілмейді. 100. Оқытушылық, ғылыми қызметті жүзеге асыратын және ғылыми дәрежесі бар офицерлер құрамының әскери қызметшілеріне, сондай-ақ емдеу қызметін жүзеге асыратын медициналық мамандықтары бар офицерлерге кезекті әскери атақ полковник­ ке дейінгіні қоса алғанда, атқаратын әскери лауазымы бойынша көзделген әскери атақтан бір саты жоғары берілуі мүмкін. 101. Әскери қызметі бойынша шектеу түрінде жазасын өтеген уақытта әскери қызметшіге кезекті әскери атақ және офицерлер құрамының және сержанттар (старшиналар) құрамының алғашқы әскери атағы берілмейді. 102. Әскери міндеттіге кезекті әскери атақ ол үшін әскери лауазымдар тізбесінде тең немесе анағұрлым жоғары әскери атақ көзделген лауазымда әскери жиындардан өткеннен кейін Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі белгілеген тәртіппен беріледі. 103. Мамандығы бойынша даярлығы жоғары әрі жұмыс тәжірибесі мол және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарында мемлекеттік басшылық лауазымын атқаратын, Қазақстан Республикасының өкілді органдарына сайланған (тағайындалған), олар үшін Қарулы Күштерге әскерге шақырудан жұмылдыру бойынша броньдау көзделген запастағы офицерлерге запас бойынша кезекті әскери атақ Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі белгілеген тәртіппен әскери жиындардан өтуіне қарамастан берілуі мүмкін. 104. Мамандығы бойынша даярлығы жоғары әрі жұмыс тәжірибесі мол және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарында мемлекеттік басшылық лауазымын атқаратын, Қазақстан Республикасының өкілді органдарына сайланған (тағайындалған), олар үшін Қарулы Күштерге әскерге шақырудан жұмылдыру бойынша броньдау көзделген адамдарды қоспағанда, запастағы офицерлерге «запастағы полковник» кезекті әскери атағы соғыс жағдайы енгізілген кезде осы Қағидаларға сәйкес беріледі. 16. Әскери атағын төмендету, одан айыру және әскери атағын қалпына келтіру 105. Әскери қызметшілерді әскери атағында бір сатыға төмендету, оларды әскери атағынан айыру және әскери атағын қалпына келтіру былайша жүргізіледі: 1) жоғары офицерлер құрамын – Қазақстан Республикасының Президенті – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы; 2) офицерлер құрамын (жоғары офицерлер құрамынан басқа) – уәкілетті органның бірінші басшысы; 3) өзге де әскери атақтарды – лауазымды адамдар тізбесіне сәйкес бір сатыға төмендетуі мүмкін. Қылмыс жасаған әскери қызметшілер (әскери міндеттілер) әскери қызметшіге әскери атағынан айыру түрінде қосымша жаза тағайындалған, заңды күшіне енген сот үкімі бойынша әскери атағынан айырылады. Жоғары офицерлер құрамының әскери атақтарынан басқа, әскери қызметшілерді әскери атағында бір сатыға төмендету, оларды әскери атағынан айыру және әскери атағын қалпына келтіру жеке құрам бойынша бұйрықпен, әскери міндеттілердікі – жергілікті әскери басқару органы бастығының тиісті бұйрығымен ресімделеді. 106. Әскери атағы бір сатыға төмендетілген әскери қызметшінің бұрынғы әскери атағын қалпына келтіру атқаратын штаттық лауазымына қарамастан, төмендетілген күнінен бастап алты айдан ерте емес үлгілі тәртібі болған және қызметін адал атқарған кезде жүргізіледі. Бұл ретте әскери қызметшілердің төмендетілген әскери атақта болу уақыты қалпына келтірілген әскери атағындағы еңбек сіңірген мерзіміне есептелмейді. Әскери атағын қайта төмендетуге жол берілмейді. 107. Әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін, әскери атағы «кіші сержант» («екінші сатылы старшина») әскери атағына дейін төмендетілген офицерлер тиісті құрамның лауа­ зымдарына бір уақытта тағайындала отырып, сержанттар (стар­ шиналар) құрамына ауыстырылады және мерзімді қызметтің белгіленген мерзімі аяқталғанға дейін қызмет өткереді. Тағайындау әскери қызметшінің әскери атағы төмендетілер алдында тікелей атқарған лауазымына тағайындау құқығы лау­ азымды адамдар тізбесіне сәйкес берілген уәкілетті лауазымды адамның жеке құрам бойынша бұйрығымен жүргізіледі. Шығару мерзімді әскери қызмет әскери қызметшілері үшін айқындалған тәртіппен жүргізіледі. 108. Офицерлер құрамының немесе сержанттар (старшина­ лар) құрамының әскери атағынан айырылған әскери қызметші (әскери міндетті) «қатардағы жауынгер» әскери атағымен сар­ баздар (матростар) құрамының әскери есебіне ауыстырылады. 109.  Әскери атағынан айырылған адамға, жоғары офицер­ лер құрамын қоспағанда, тек соттың ақтау үкімі шыққан не­ месе ақтайтын негіздемелер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы шешім қабылданған жағдайларда әскери атағы қалпына келтіріледі. Жоғары офицерлер құрамының әскери атағынан айырылған адамға әскери атағы Қазақстан Республикасы Президентінің шешімі бойынша қалпына келтіріледі. 17. Демалыс түрлерi 110. Әскери қызметшілерге: 1) жыл сайынғы негізгі; 2) отбасы жағдайлары бойынша қысқа мерзімді; 3) жүктілігі және бала тууы бойынша, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуы бойынша; 4) қосымша; 5) каникулдық; 6) оқу; 7) шығармашылық; 8) науқастануы бойынша; 9) көтермелеу түрінде қысқа мерзімді (тек мерзімді әскери қызмет әскери қызметшілері үшін) демалыстар беріледі. 111. Демалыстар әскери бөлім командирінің (мемлекеттік мекеме басшысының) бұйрығы негізінде беріледі. 112. Демалыстардың ұзақтығы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес айқындалады. 113. Әскери қызметшілер демалыс өткізу орнына келген­ нен кейін әскери есепке алуды жүргізетін органдарда әскери есепке тұрады. 114. Демалыстардың барлық түрінде болған кезеңде (жүктілігі және бала тууы бойынша демалыста, олар үш жасқа толғанға дейінгі бала күтімі бойынша демалыста болуды қоспағанда) әскери қызметшілердің ақшалай үлесі сақталады. 18. Жыл сайынғы негізгі демалыс беру 115. Жыл сайынғы негізгі демалыстар әскери қызметшілерге оларды пайдалану кезеңдерін кезектестіруді, сондай-ақ әскери бөлімді жауынгерлік әзірлікте ұстауды ескере отырып және дема­ лыстар кестесіне сәйкес жылдың кез келген уақытында беріледі. Демалыстар кестесі Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жеңілдіктерді пайдаланатын әскери қызметшілердің са­ наттарын ескере отырып, әрбір күнтізбелік жылға жасалады және барлық әскери қызметшілердің назарына жеткізіледі. Әскери бөлімнің (мемлекеттік мекеменің) таратылуын қоспағанда, демалыс уақытында әскери бөлімнің (мемлекеттік мекеменің) бастамасы бойынша әскери қызметші ауыстырыл­ майды және шығаруға жол берілмейді. 116. Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткере­тін әскери қызметшіге берілетін жыл сайынғы негізгі демалыстың ұзақтығы Заңның 46-бабының 1, 2-тармақтарына сәйкес айқындалады. Офицерлер құрамының әскерге шақыру бойынша әскери қызметшілеріне берілетін демалыс ұзақтығы келісімшарт бойын­ ша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілер үшін белгіленген тәртіппен айқындалады. 117. Әскери қызметшінің келісімшарт (әскерге шақыру) бойынша әскери қызметке кірген жылы және шығарылған жылы жыл сайынғы негізгі демалысының ұзақтығы жыл сайынғы дема­ лыс ұзақтығын он екіге бөлу және алынған тәулік санын әскери қызметке кірген немесе шығарылған жылы әскери қызметтің толық ай санына көбейту жолымен (берілетін демалысты ескере отырып) белгіленеді. Жүктілігі және бала тууы бойынша демалыстың алдында не­ месе тікелей одан кейін не олар үш жасқа толғанға дейін бала күтімі бойынша демалыс аяқталғаннан кейін әскери қызметші әйелге оның қалауы бойынша жыл сайынғы негізгі демалыс беріледі. 118. Әскери қызметке кірген немесе шығарылған жылы жыл сайынғы негізгі демалыстың толық емес тәулік санын жинақтау арттыру жағына қарай жүргізіледі. Әскери қызметшіні әскери қызметтен уақытында шығару (әскери бөлім жеке құрамының тізімдерінен алу) мүмкін болмаған жағдайда оны шығарған күні толық пайдаланылмаған жыл сайынғы негізгі демалыс уақытының есебі әскери қызметшіге ұсыныла отырып жүргізіледі. Егер дема­ лыс бұдан бұрын демалыстар кестесіне сәйкес пайдаланылмаған болса, мерзімінен бұрын шығару кезінде (келісімшарт мерзімі аяқталғанға дейін) әскери қызметшінің жыл сайынғы негізгі демалысының ұзақтығы осындай тәртіппен есептеледі. 119. Әскери оқу орнын (әскери факультетті) аяқтаған әскери қызметшілерге жыл сайынғы негізгі демалыс күнтізбелік есептеу­ мен ұзақтығы еңбек сіңірген жылдарына байланысты көрсетілген оқу орнын аяқтағаннан кейін беріледі. 120. Әскери қызметшілердің жыл сайынғы негізгі демалысының ұзақтығы демалысты өткізу орнына дейін барыпқайту үшін қажетті уақытты ескере отырып, тәулік санына артты­ рылады. Егер әскери қызметшілерге жыл сайынғы негізгі демалыс бөлініп берілсе, онда демалысты өткізу орнына барып-қайту үшін қажетті уақыт бір рет беріледі. 121. Әскери қызметшінің баянаты және әскери бөлім

2013 жыл командирінің (мемлекеттік мекеме басшысының) шешімі бой­ ынша әскери қызметшіге жыл сайынғы негізгі және қосымша демалыстарды олардың арасын үзбей бірінен кейін бірін беруге жол беріледі. 122. Өткен жыл үшін жыл сайынғы негізгі және (немесе) қосымша демалыстар келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшіге дәлелді себептермен берілмеген болса, демалыс келесі жылы оның баянаты бойынша демалысты өткізу орнына барып-қайту уақыты ескеріле отырып беріледі. Әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін, жыл сайынғы негізгі және қосымша демалыстарды дәлелді себеп­ термен пайдаланбаған офицерге көрсетілген демалыстар соңғы берілген демалыстар аяқталғаннан кейінгі келесі күні бұл ретте оны әскери бөлімнің тізімдерінен ала отырып, әскери қызметтен шығару кезінде беріледі. 123. Жыл сайынғы негізгі немесе қосымша демалыстар уақытында (кейіннен әскери бөлімнің тізімдерінен ала отырып, шығару жылын қоспағанда) науқастанған әскери қызметшілерге жыл сайынғы негізгі немесе қосымша демалыс, отбасы жағдайлары бойынша демалыстан басқа, науқастанған күндерінің тиісті санына ұзартылады. Бұл жағдайда демалысты ұзартуды әскери немесе ол болмаған кезде мемлекеттік емдеу-алдын алу мекемесінен алынған анықтама негізінде әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің басшысы) жүзеге асырады. 124. Әскери қызметші отбасы мүшесінің, жақын туысының, жұбайының (зайыбының) жақын туыстарының денсаулығы нашарлаған немесе қайтыс болған (қаза тапқан) жағдайда, сондайақ демалыста жүрген әскери қызметшінің отбасы мүшелері, жақын туыстары, жұбайының (зайыбының) жақын туыстары табиғи немесе техногендік сипаттағы төтенше жағдайларға ұшыраған кезде әскери қызметші демалыста жүрген аумақтағы жергілікті әскери басқару органы бастығының әскери қызмет өткеру орнына бару үшін қажетті уақытты есептемей, демалысты он тәуліктен аспайтын мерзімге ұзартуға құқығы бар. Демалысты ұзартқаны туралы жергілікті әскери басқару органының бастығы көрсетілген әскери қызметші әскери қызмет өткеретін әскери бөлімнің командирін (мемлекеттік мекеменің басшысын) дереу хабардар етеді.

әскери-дәрігерлік комиссияның қорытындысы негізінде беріледі. Науқастануы бойынша демалыстың ұзақтығы жыл сайынғы негізгі және қосымша демалыстар есебіне кірмейді.

19. Отбасы жағдайлары бойынша қысқа мерзімді демалыс беру 125. Отбасы жағдайлары бойынша қысқа мерзімді демалыс әскери қызметшілерге: бес тәулікке дейін: 1) әскери қызметші некесін тіркеген; 2) әскери қызметшіде бала туылған жағдайларда; он тәулікке дейін: 1) әскери қызметші жұбайының (зайыбының), жақын туыстарының, әскери қызметші жұбайының (зайыбының) жақын туыстарының денсаулығы нашарлаған немесе қайтыс болған (қаза тапқан); 2) әскери қызметшінің жақын туыстары, әскери қызметші жұбайының (зайыбының) жақын туыстары табиғи неме­ се техногендік сипаттағы төтенше жағдайларға ұшыраған жағдайларда беріледі. Осындай демалыс берілген жағдайлар құжатпен расталуға тиіс. Әскери қызметшіге берілетін отбасы жағдайлары бойынша қысқа мерзімді демалыстың ұзақтығы демалысты өткізу орнына барып-қайту үшін қажетті тәулік санына арттырылады.

28. Аттестаттауды өткізу 142. Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілерді аттестаттау уәкілетті орган бірінші басшысының шешімі бойынша кемінде үш жылда бір рет өткізіледі. Уәкілетті органдарда әскери қызметшілерді аттестаттау­ ды ұйымдастыру және өткізу жөніндегі іс-шараларды орындау тәртібін олардың бірінші басшылары айқындайды. Аттестаттау парағы уәкілетті органның бірінші басшысы бекітетін нысанда ресімделеді. Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілерді кезектен тыс аттестаттау тәртібі, мерзімдері, аттестатталатын әскери қызметшілердің санаттары кезектен тыс аттестаттауды жүргізуге арналған Қазақстан Республикасы Президентінің шешімінде айқындалады. 143. Әскери қызметшілерді аттестаттау мерзімдері, санат­ тары мен үлгілік схемасы айқындалғаннан кейін аттестаттауды дайындау және жүргізу жоспары әзірленеді. Тиісті командирлер (бастықтар) бекітетін жоспарларда мы­ надай іс-шаралар көзделеді: барлық әскери қызметшілердің аттестаттау тәртібін зерде­ леу, аттестаттауды бекітудің, жариялау мен жүргізудің соңғы мерзімдерін белгілеу; барлық деңгейдегі командирлермен (бастықтармен), кадр­ лар және жасақтау органдарының офицерлерімен, аттестаттау комиссияларының төрағаларымен және мүшелерімен алдағы аттестаттау мәселелері бойынша сабақтар өткізу; аттестаттаудың егжей-тегжейлі схемасын әзірлеу, оны тиісті командирлердің (бастықтардың) бекітуі және басшылыққа алу және әскери қызметшілердің назарына жеткізу үшін әскери бөлімдерге (мемлекеттік мекемелерге) тарату; аттестаттау парақтарының бланкілерін, аттестаттаушыларға жадуалдар мен басқа да әдістемелік құралдарды дайындау және тарату; әскери кеңестерде, басшылық құрамның кеңестерінде аттестаттауға дайындалу және оны өткізу барысын, сондай-ақ аттестаттау тұжырымдарын іске асыру бойынша міндеттерді қоюмен аттестаттау қорытындыларын талқылау. 144. Аттестатталушының тікелей бастығы, басқа да лауа­ зымды адамдар: 1) әскери қызметшілерді аттестаттаудың қолданыстағы тәртібін зерделеуге; 2) аттестатталушының кәсіби, іскерлік және моральдық қасиеттерін жан-жақты зерделеуге: аттестатталатын әскери қызметшінің атқаратын лауазымы бойынша нақты жұмыс көрсеткіштерін, ол басшылық жасай­ тын бөлімшедегі (бөлімдегі, құрамадағы, бірлестіктегі) немесе ол жауап беретін жұмыс учаскесіндегі істің жай-күйін талдауға және бағалауға; аттестатталушының жұмыс көрсеткіштерін және жеке қасиеттерін жан-жақты зерделеу негізінде оған мінездеме бе­ руге және аттестаттау бойынша алдын ала қорытындылар тұжырымдауға; 3) қарамағындағы адамға үлгілік нысан бойынша баспа түрінде аттестаттау парағының екі данасын толтыруға міндетті. Қажет болған жағдайда уәкілетті органның бірінші басшысы даналардың өзге де санын айқындауы мүмкін; 4) аттестаттау парағын толтырған кезде аттестатталушы кәсіби даярлығының деңгейін, жеке басының қасиеттерін, тәртіптілігін, денсаулық жағдайын және басқа да жеке және кәсіби қасиеттерін сипаттауға міндетті. Аттестаттау қорытындылары бойынша тұжырымда аттестат­ талушының атқаратын лауазымға сәйкес келетіні немесе сәйкес келмейтіндігі көрсетіледі, одан кейін кәсіби, іскерлік, моральдық және психологиялық қасиеттерін, жұмыс тәжірибесін, қабілеттері мен бейімділігін, сондай-ақ қызмет мүдделерін назарға ала оты­ рып, оны бұдан әрі қызметте анағұрлым орынды пайдалану ту­ ралы пікір жазылады. Бұл ретте мынадай ұсынымдар берілуі мүмкін: жаңа келісімшарт жасасудың орындылығы туралы; жоғары лауазымға ұсыну туралы; әскери оқу орындарына оқуға немесе даярлық курстарына жіберу туралы; тең лауазымға ауыстыру туралы (қай лауазымға ауыстыру орынды және ауыстыру себептері); ауыстыру дәлелдерін көрсете отырып, басқа әскери лауазымға (командалық, штабтық, оқытушылық немесе басқа) ауыстыру туралы; ауыстыру себептерін көрсете отырып, әскери қызметшіні жоғары лауазымнан төменге ауыстыру туралы; әскери қызметтен және қандай негіз бойынша шығару ту­ ралы. Қажет болған жағдайда уәкілетті органның бірінші басшысы аттестатталатын әскери қызметшіге берілетін ұсынымдардың өзге тұжырымын айқындайды. 145. Кезектен тыс аттестаттау қорытындылары бойынша аттестаттау комиссиясы Заңның 22-1-бабында айқындалған мы­ надай шешімдердің бірін қабылдайды: 1) атқаратын лауазымына сәйкес келеді және жоғары лауазымға жоғарылатуға ұсынылады; 2) атқаратын лауазымына сәйкес келеді; 3) атқаратын лауазымына сәйкес келмейді және лауазымын төмендетуге ұсынылады; 4) атқаратын лауазымына сәйкес келмейді және ротациялауға ұсынылады; 5) атқаратын лауазымына сәйкес келмейді және шығаруға ұсынылады. Кәсіби жарамдылығын айқындау жөніндегі нормативтерді тапсыра алмаған және тестілеуден шектеу мәнінен төмен баға алған жағдайда аттестаттау комиссиясы осы тармақтың 3), 4) және 5) тармақшаларында көзделген шешімдердің бірін қабылдайды. Аттестаттау комиссиясының отырысына дәлелсіз себеппен екі рет келмеген әскери қызметшілер Заңда белгіленген тәртіппен шығарылуға ұсынылады. Кезектен тыс аттестаттаудан өтпеген және (немесе) өзге лауазымдарда, оның ішінде төмен лауазымдарда әскери қызмет өткеруді жалғастырудан бас тартқан әскери қызметшілер Заңда белгіленген тәртіппен шығарылуға тиіс. 146. Жүктілігі және бала күтімі бойынша демалысы кезеңін­де әскери қызметші әйелдер аттестатталуға жатпайды. Олар әскери қызметке шыққаннан кейін алты ай өткен соң және бір жылдан кешіктірмей аттестаттаудан өтеді. 147. Әскери қызметшіге жасалған аттестаттау материалы аттестаттау комиссиясының қарауына жатады. Аттестаттау комиссиясы қажет болған жағдайларда отырыс­қа аттестатталушы әскери қызметшілерді, сондай-ақ аттестатталушы әскери қызметшілер қарамағында болатын тиісті командирлерді (бастықтарды) шақырады. 148. Бекітілген аттестаттаулар аттестатталған әскери қызметшілерге хабарланады және олардың назарына қолын қойғызып жеткізіледі. 149. Халықаралық ұйымдарға іссапарға жіберілген әскери қызметшілерді аттестаттау тәртібін уәкілетті органның бірінші басшысы айқындайды.

20. Жүктілігі және бала тууы бойынша демалыс, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алған әскери қызметшілерге демалыс беру 126. Әскери қызметші әйелдерге жүктілігі және бала тууы бойынша демалыс бала туғанға дейін ұзақтығы күнтізбелік жетпіс күн және бала туғаннан кейін күнтізбелік елу алты (ауыр босанған немесе екі немесе одан көп бала туған жағдайда – жетпіс) күн беріледі. Есептеу жиынтықталып жүргізіледі және босанғанға дейін нақты пайдаланылған күндердің санына қарамастан дема­ лыс толық беріледі. Көрсетілген демалыс әскери қызметшілерге тиісті медициналық мекеме берген уақытша еңбекке жарамсыздық парағы негізінде беріледі. 127. Тікелей перзентханадан жаңа туған баланы (балаларды) асырап алған әскери қызметшіге ұл баланы (қызды) асырап алған күннен бастап және бала туған күннен бастап елу алты күн өткенге дейінгі кезеңге (ата-анасының біреуіне) демалыс беріледі. 21. Қосымша демалыстар беру 128. Әскери қызметшілерге Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қосымша демалыстар беріледі. Бұл ретте қосымша демалыстың ұзақтығы жыл сайынғы негізгі демалыс есебіне қосылмайды. 129. Қосымша демалыстар әскери қызметке кірген немесе шығарылған жылы әскери қызметшілерге толық көлемде беріледі. 130. Депутаттыққа кандидат ретінде белгіленген тәртіппен тіркелген әскери қызметшіге, әскери қызметші кандидат ретінде тіркелген күннен бастап және сайлау нәтижелері ресми жарияланған күнге дейін оның қалауы бойынша демалыс беріледі. 131. Радиоактивті материалдарды, иондаушы сәулелену көздерін, аса жоғары жиілікті және (немесе) зымыран отынының құрамдастарын пайдаланумен, сақтаумен байланысты лауазым­ дарда қызмет өткеретін, сондай-ақ көрсетілген жұмыстарға және радиоактивті материалдарды, иондаушы сәулелену көздерін, аса жоғары жиілікті және (немесе) зымыран отынының құрамдастарын пайдаланумен, сақтаумен байланысты объектілерде авария салдар­ ларын жою жөніндегі жұмыстарға уақытша тартылатын әскери қызметшілерге олардың баянаты бойынша ұзақтығы жылына он екі тәулікке дейін қосымша демалыс беріледі. Демалыс өткен кезеңнің нақты жұмыс істеген уақытына қосымша демалыс беру үшін қосымша демалыс ұзақтығын он екіге бөлу және шыққан тәулік санын көрсетілген лауазымдардағы қызметтің немесе көрсетілген жұмыстарды орындаудың толық айлар санына көбейту жолымен барабар есептеліп беріледі. Қосымша демалыстың ұзақтығы (күнтізбелік күндерде) оларда жұмыс істеу еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган бекітетін қосымша демалысқа құқық берілетін Өндірістер, цехтар, мамандықтар мен лауазымдар тізімінде, ауыр жұмыстар, зиянды (аса зиянды) және (немесе) қауіпті еңбек жағдайындағы жұмыстар тізбесінде (бұдан әрі – Тізім) айқындалады. Әскери қызметшілер жыл бойы олар үшін Тізімде ұзақтығы әртүрлі қосымша демалыс көзделген әртүрлі лауазымдарда әскери қызмет өткерген жағдайларда демалыс Тізімде белгіленген осы лауазымдар бойынша қосымша демалыстың ұзақтығын қосу жолымен әрбір лауазым бойынша зиянды еңбек жағдайларында нақты еңбек еткен уақытқа барабар беріледі. Лауазымдары Тізімге енбеген, бірақ жекелеген уақыт кезеңдерінде зиянды еңбек жағдайлары бар тиісті жұмысты орындайтын әскери қызметшілерге қосымша демалыс Тізімде ла­ уазымдары көзделген әскери қызметшілерге берілетін негіздерде беріледі. 132. Жауынгерлік іс-қимылдарға, терроризмге қарсы және бітімгершілік операцияларына қатысатын (қатысқан) әскери қызметшілерге және барлау қызметі шеңберінде жүктелген же­ дел міндеттерді орындауға қатысатын Қорғаныс министрлігінің әскери барлау органдарының әскери қызметшілеріне Заңның 49-бабына сәйкес қосымша демалыс беріледі. 133. Әскери қызметшіге: 1) ата-аналардың таңдауы бойынша – баланың анасына не әкесіне; 2) ата-анасының біріне – баланы жалғыз тәрбиелеп отырған; 3) іс жүзінде баланы тәрбиелеп отырған әжесіне, атасына, басқа туысына немесе қамқоршысына; 4) жаңа туылған ұл (қыз) баланы (балаларды) асырап алған әскери қызметшіге оның баянаты бойынша бала үш жасқа толғанға дейін оған күтім жасауға байланысты қосымша дема­ лыс беріледі. Қосымша демалыс уақытында әскери қызметшінің әскери лауазымы сақталады. 22. Каникулдық демалыстар беру 134. Әскери оқу орындарында (әскери факультеттерде) күндізгі оқу нысаны бойынша оқитын әскери қызметшілерге оқу сабақтарындағы үзілістер уақытында мынадай мерзімге каникулдық демалыстар беріледі: 1) қысқы демалыс – 14 тәулік; 2) жазғы демалыс – 30 тәулік. Каникулдық демалыстарды өткізу орнына барып-қайту үшін қажетті уақыт берілмейді. 23. Оқу демалыстарын беру 135. Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілерге сынақтар мен емтихандарға дайындалу және олар­ ды тапсыру, диплом жұмысын (жобасын) қорғау үшін, сондайақ курстарда оқу немесе тіл дайындығынан өту кезеңінде оқу демалыстары беріледі. 136. Оқу кезеңіндегі оқу демалыстарының ұзақтығы: 1) жоғары оқу орындарында – бір айдан аспайды; 2) тіл үйрену дайындығынан өту кезіндегі курстарда – уәкілетті органның оқу жоспарларына сәйкес белгіленеді. Оқу демалысын оқу орнының жазбаша шақыртуы немесе оқуға жіберу туралы бұйрық негізінде әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің басшысы) береді. 24. Шығармашылық демалыстар беру 137. Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін, ғылыми дәреже ізденушісі болып табылатын әскери қызметшіге қызметтік істерін ғылыми жұмыспен табысты үйлестірген жағдайда ол ғылыми дәреже ізденушісі болып табылатын ғылыми кеңестің ұсынымы бойынша әскери бөлім командирінің (мемлекеттік ме­ кеме басшысының) шешімімен жалпы ұзақтығы екі айға дейінгі шығармашылық демалыстар беріледі. 25. Науқастануы бойынша демалыстар беру 138. Науқастануы бойынша демалыс әскери қызметшіге Әскери-дәрігерлік сараптама жүргізу қағидаларына сәйкес

26. Әскери қызметшіні демалыстан шақыртып алу 139. Әскери қызметші жұмылдыру, әскери немесе төтенше жағдай жарияланған жағдайда, соғыс уақытында немесе қызметтік қажеттілік жағдайында уәкілетті органның бірінші басшысы айқындаған тәртіппен жыл сайынғы негізгі демалыстан шақыртып алынуы мүмкін. 27. Аттестаттау мақсаттары мен міндеттерi 140. Аттестаттау – әскери қызметшілердің кәсіби даярлығы деңгейін айқындау бойынша кезең-кезеңімен жүзеге асы­ рылатын рәсім, ол аттестаттау парағына енгізілетін бағалау материалдарының жиынтығы негізінде жүргізіледі. Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілерді кезектен тыс аттестаттау Қазақстан Республикасы Президентінің шешімі бойынша жүргізіледі. Аттестаттау мақсаты – әскери қызметшілердің қызметтік іс­ те­рін, кәсіби құзыреттілігін жан-жақты және объективті бағалау, сондай-ақ кәсіби әлеуетін ұтымды пайдалану және дамыту. 141. Аттестаттаудың негізгі міндеттері: 1) әрбір әскери қызметшінің кәсіби және жеке қасиеттерінің, әлеуетті мүмкіндіктеріне жан-жақты және объективті мінездеме беру; 2) аттестатталатын әскери қызметшілердің атқаратын ла­ уазымдарына сәйкес келуін және оларды одан әрі қызметте пайдаланудың перспективасын айқындау; 3) келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілердің қызмет өткеру мерзімдерін ұзартудың орындылығын айқындау; 4) әскери қызметшілерді даярлауды (қайта даярлауды), оқытуды жетілдіру бағыттарын айқындау; 5) қызметі бойынша жоғарылату немесе оқуға жіберу үшін әскери қызметшілердің кадрлар резервін жасақтау; 6) орын алған кемшіліктерді жою жөнінде әскери қызмет­ шілерге ұсынымдар әзірлеу.

29. Аттестаттау комиссиялары 150. Аттестаттау комиссиясы (Жоғары аттестаттау комис­ сиясы) тұрақты жұмыс істейтін консультативтік-кеңесші орган болып табылады және тиісті командирге (бастыққа) есеп береді. Жоғары аттестаттау комиссиясы уәкілетті органда басшының шешімімен құрылады. Аттестаттау комиссиялары әскери бөлімдерде (мемлекеттік мекемелерде) әскери бөлім командирінің (мемлекеттік мекеме басшысының) шешімімен құрылады, ол бұйрықпен жарияланады. 151. Аттестаттау комиссияларына уәкілетті органның бірінші басшысы айқындайтын тәртіппен әскерге шақыру бой­ ынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілермен алғашқы келісімшарт жасасу мәселелерін де қарау жүктеледі. Жекелеген әскери қызметшілердің әскери қызмет өткеру мәселесін қарауды аттестаттау комиссиялары белгіленген

жағдайларда тиісті әскери бөлім командирінің (мемлекеттік ме­ кеме басшысының) шешімі бойынша жүргізеді. 30. Аттестаттау комиссиясының шешіміне шағымдану 152. Аттестаттау тәртібінің бұзылуына және объективті еместігіне шағым әскери қызметші аттестаттау нәтижелерімен танысқан күнінен бастап бір ай мерзімнен кешіктірілмей тікелей бастығы арқылы (команда бойынша) әскери бөлімнің командиріне (мемлекеттік мекеменің басшысына) немесе сот тәртібімен берілуі мүмкін. Әскери қызметшінің шағымы негізделген деп танылған жағдайда жаңа аттестаттау өткізіледі. 31. Сыныптық біліктілік 153. Әрбір әскери қызметшінің кәсіби шеберлігін дамытуды ынталандыру мақсатында уәкілетті органның бірінші басшысы белгілейтін тәртіппен сыныптық біліктілікті айқындау рәсімі жүргізіледі. 32. Әскери қызметшілерді әскери қызметтен шығару тәртібi 154. Әскери қызметшілерді әскери қызметтен шығару Заңның 26-бабында айқындалған негіздер бойынша жүргізіледі. Бұл ретте запасқа немесе отставкаға шығару лауазымды адамдар тізбесіне сәйкес оған құқығы бар уәкілетті орган лауазымды адамының бұйрығымен жүргізіледі. Әскери қызметшіні әскери бөлімнің тізімдерінен алу Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген мерзім­ дерде істері мен лауазымын тапсырғаннан кейін жүргізіледі. Әскери қызметші демалыста, емделуде немесе қызметтік іссапарда болған жағдайда әскери бөлімнің тізімдерінен алу жүргізілмейді. 155. Заңның 26-бабының 2, 3-тармақтарына сәйкес әскерге шақыру бойынша әскери қызметшілерді мерзімінен бұрын шығару әскери-дәрігерлік комиссиясының қорытындысы, отбасымүліктік тексеру актісі мен қызметтен шығару жағдайларын рас­ тайтын басқа да құжаттар негізінде жүргізіледі. 156. Әскери қызметте болудың шекті жасына толуы, келісімшарт мерзімінің аяқталуы немесе құрамын немесе штат­ тарды қысқартуға байланысты алдағы уақытта шығарылуы тура­ лы әскери қызметшіні әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің басшысы немесе уәкілетті лауазымды адам) алдын ала (кемінде бір ай бұрын) жазбаша хабардар етеді. Әскери қызметшіні әскери қызметтен шығару туралы жеке құрам бойынша бұйрықтан үзінді оның мәліметіне қолын қойғызып жеткізіледі. Әскери қызметші әскери бөлімнен тыс жерде болған жағдайда бұйрықтан үзінді оның мәліметіне қайтып оралғаннан кейін жеткізіледі. 157. Келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшіде әскери қызметтен шығару үшін бірнеше негіздер болған кезде Заңның 26-бабы 1-тармағының 11), 12), 13), 14) тармақшаларында көзделген жағдайларды қоспағанда, ол өзі таңдаған негіздер бойынша шығарылады. 158. Әскерге шақыру бойынша әскери қызметшілер әскери қызметтен қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін шығарылады, бұл ретте: 1) офицерлер құрамы лауазымды адамдар тізбесіне сәйкес уәкілетті лауазымды адамның бұйрығымен шығарылады; 2) мерзімді қызмет әскери қызметшілері Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы негізінде уәкілетті орган бірінші басшысының бұйрығымен шығарылады. 159. Әскери қызметшілерді денсаулық жағдайы бойынша шығару Әскери-дәрігерлік сараптама ережелеріне сәйкес әскеридәрігерлік комиссияның қорытындысы негізінде жүргізіледі. Шығаруға ұсынымды (мерзімді қызмет әскери қызметшілері үшін – баянатты) ресімдеу әскери бөлім әскери-дәрігерлік комиссияның қорытындысын алғаннан кейін жүргізіледі. 160. Құрамды немесе штаттарды қысқартуға байланысты шығару басқа әскери лауазымдарға тағайындау мүмкіндігі болмаған және әскери қызметші төмен лауазымға тағайындалудан бас тартқан жағдайда жүргізіледі. 161. Мемлекеттік органдарға (мекемелерге) мемлекеттік қызметке ауысуына байланысты шығару мемлекеттік қызметшінің лауазымын көрсете отырып, әскери қызметшіні мемлекеттік қызметке қабылдау туралы мемлекеттік органның (мекеменің) тиісті хабарламасы келіп түскен кезде әскери қызметшінің бая­ наты бойынша жүргізіледі. 162. Әскери қызметшіні оған қатысты келісімшарт талаптарын елеулі және (немесе) жүйелі түрде бұзуға байланысты шығару әскери қызметшінің баянаты және өзге де растайтын құжаттар негізінде жүргізіледі. Әскери қызметшіні осы негіз бойынша шығарудан бас тартқан жағдайда әскери қызмет өткеру туралы келісімшарт та­ лаптарын сақтау фактісін әскери бөлімнің командирі (мемлекеттік мекеменің басшысы) құжатпен растауға тиіс. 163. Әскери қызметшіні отбасы жағдайлары бойынша шығару әскери-дәрігерлік комиссияның қорытындысы, отбасымүліктік тексеру актісі және шығару жағдайларын растайтын басқа да құжаттар негізінде жүргізіледі. 164. Әскери қызметші Қазақстан Республикасының өкілді органдарына сайланған (тағайындалған) жағдайда, ол тиісті бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған сайлау қорытындылары негізінде шығарылуға жатады. 165. Әскери қызметші судья лауазымына тағайындалған жағдайда оны тағайындау туралы тиісті актінің немесе оның тағайындалғаны туралы уәкілетті органның хабарламасы негізінде шығарылуға жатады. 166. Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыры­ луына байланысты әскери қызметшілерді шығару Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы Қазақстан Республикасы Президентінің тиісті Жарлығы күшіне енген күннен бастап лауазымды адамдар тізбесіне сәйкес уәкілетті ла­ уазымды адамның шешімімен не басқа мемлекет азаматтығының бар екенін растайтын құжаттарды ұсыну бойынша жүргізіледі. 167. Арнаулы тексеруден бас тартқан кезде шығару, егер әскери қызметші өзіне қатысты арнайы тексеру жүргізуден бас тартқан немесе егер арнайы тексеру нәтижелері бойын­ ша мемлекеттік құпияларға рұқсаттаманы ресімдеуге кедергі келтіретін жағдайлар анықталған жағдайда әскери қызметшіге мемлекеттік құпияларға рұқсаттаманы ресімдеуді талап етпейтін лауазымға тағайындау мүмкін болмаған кезде жүргізіледі. 168. Әскери қызметшілерді теріс себептер бойынша әскери қызметтен шығару: 1) әскери қызметшіге әскери қызметі бойынша шектеу және гауптвахтада ұстау түріндегі жазаларды қоспағанда, қылмыстық, оның ішінде шартты түрде жаза тағайындау туралы сот үкімінің заңды күшіне енуіне байланысты – бөлімге келіп түскен сот үкімі және оның заңды күшіне енуі туралы өкім негізінде; 2) ақталмайтын негіздер бойынша қылмыстық жауапкер­ шіліктен босатуға байланысты – бөлімге келіп түскен сот үкімі және оның заңды күшіне енуі туралы өкім немесе қылмыстық қудалау органының прокурор бекіткен қаулысы негізінде; 3) әскери атағынан айыруға байланысты – заңды күшіне енген соттың үкімі негізінде, ал жоғары офицерлер құрамының адамда­ ры үшін – әскери атағынан айыру туралы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы келіп түскен кезде; 4) әскери қызмет міндеттерін орындау кезінде алкогольдік, есірткілік немесе өзге де масаң күйге ұшырататын заттарды тұтынуына байланысты – медициналық куәландыру актісі қоса берілген қызметтік тексеру қорытындысы негізінде; 5) денсаулық жағдайы бойынша және отбасы жағдайлары бойынша шығарылған жағдайларды қоспағанда, әскери оқу орны­ нан (әскери факультеттен) шығарылуына байланысты – шығару туралы бұйрық негізінде; 6) әскери қызметші келісімшарттың талаптарын жүйелі түрде бұзған жағдайда – осы Қағидаларға сәйкес әскери бөлімнің (мемлекеттік мекеменің) аттестаттау комиссиясы осы фактілерді қарағаннан кейін; 7) әскери қызметшінің ауыр салдарға әкеп соқтырған қауіпсіздік, оның ішінде өрт қауіпсіздігі шараларын не қызметтік көлікте жол жүру қауіпсіздігін бұзуына байланысты – бөлімге келіп түскен сот үкімі және оның заңды күшіне енуі туралы өкім негізінде; 8) әскери қызметшінің қатарынан үш және одан да көп сағат бойы дәлелсіз себептермен қызметте болмауына байланысты – қызметтік тексеру қорытындысы негізінде; 9) ақшалай қаражатпен немесе әскери мүлікпен тікелей жұмыс істейтін әскери қызметшінің кінәратты әрекеттер жасау­ ына байланысты, егер бұл әрекеттер командир (бастық) тарапы­ нан оған сенімді жоғалту үшін негіз болса – қызметтік тексеру қорытындысы негізінде; 10) мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтердің, оларды тасымалдағыштардың жариялануына немесе жоғалтуға әкеп соқтырған құпиялылық режімді қамтамасыз ету жөніндегі белгіленген талаптарды бұзуға байланысты – бөлімге келіп түскен сот үкімі және оның заңды күшіне енуі туралы өкім негізінде жүргізіледі. 169. Аттестаттау қорытындылары бойынша қызметі бойынша сәйкес еместігі анықталған әскери қызметшілерді шығару тиісті командир (бастық) бекіткен аттестаттау комиссиясының шешімі негізінде жүргізіледі. 170. Белгіленген мерзiмдi өткерген адамдарды әскери қызметтен шығару төтенше немесе соғыс жағдайы енгiзілген жағдайда ол қолданылған кезеңге тоқтатыла тұрады. 171. Әскери қызметшіні әскери қызметтен шығару күні оны әскери бөлім (мемлекеттік мекеме) бойынша бұйрықпен бөлім жеке құрамының тізімдерінен шығарған күн болып саналады. 172. Әскери қызметтен шығарылған адамдардың тиісті бұйрықтан үзінді көшірмелермен жазбаша танысқан күннен бастап үш айдан кешіктірмей, шығару туралы шешімге жоғары тұрған қолбасшылық алдында не Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен сотқа шағымдануға құқылы. 173. Заңның 26-бабы 1-тармағының 13), 14) тармақшасының негіздері бойынша шығарылған адамдардан басқа, Қарулы Күштерде 25 және одан көп жыл (күнтізбелік есеппен) мінсіз қызмет өткерген азаматтарға запасқа немесе отставкаға шыққан кезде әскери киім нысанын киіп жүруге рұқсат етіледі.


26 маусым 2013 жыл

К

Е ДЕР

www.egemen.kz

7

Ґткен кїнде белгі кґп Оралхан ДƏУІТ, «Егемен Қазақстан».

1. «Кулактыѕ» ќызы

Төменде сөз етпегіміз – бұрынсоңды еш жерде жарияланбаған архивтік деректер. Олар – Шəкəрімнің, басқа да Құнанбай ұрпақтарының болыс, би болып сайлану жəне марапатталу қағаздары. Ғұлама Шəкəрімнің 150 жылдық мерейтойы қарсаңында оның ел жұмысына, билікке араласуы жайлы дəлел-дəйектер қолымызға көп түспей, тек тұспалмен ғана жазуға мəжбүр болдық. Ауызша естеліктер бойынша жасалған болжам-долбарды қанағат тұттық. Содан бері бес жыл зымырап өтіпті. Енді, міне, аса құнды архивтік айғақтар алдымызда жатқанда қалай қуанбасқа! Асан ОМАРОВ,

зерттеуші ғалым.

Ол кездегі қазақ даласына өкімін жүргізген генерал-губернатордың канцеляриясы Ресейдің Омбы қаласында орналасты емес пе. Мына соны деректер сонда шығып тұрған ресми басылым – «Киргизская степная газета» апталығынан алынып отыр. Аталмыш газет Ақмола, Семей жəне Жетісу облыстарына жергілікті жандарал кеңсесі шығаратын «Акмолинские областные ведомости», «Семипалатинские областные ведомости» деген арнайы қосымша парақтармен таратылып отырған. Мұхтар Омарханұлы Əуезов өзінің «Абай жолы» эпопеясының бірінші кітабында былай деп жазады: «Баймағамбет Абайдан Михайловқа (Михаэлиске деп оқыңыз -А.О.) хат апарған еді. Қоржын толы жаңа кітаптардан басқа Семейдің жандарал кеңсесі шығаратын «Облыстық мəлімдеме» атты газеті жəне Михайловтың Абайға жазған хатын берді» («Абай жолы», Алматы, 1989, 491-бет). Бұл арада жазушының ресми басылым «Семипалатинские областные ведомости» газетін «Облыстық мəлімдеме» деп сəл-пəл өзгерте, қысқарта атап отырғаны сөзсіз. Сонымен, «Киргизская степная газетаның» қосымшасындағы 1897-1905 жылдар арасын қамтитын деректерге көз тігелік. Біздің қолымызда бұл басылымның төрт саны бар. Соның əуелгісі 1897-1898 жылдардағы жарлықтарды жариялапты. Олардың арасында Абайдың інісі Ысқақтың жарты жылдай істі болып, онан соң ақталып, қайтадан бұрынғы қызметіне (№4 ауылдың биі) оралғаны, ал баласы Ақылбайдың сырқатына байланысты болыстық қызметін інісі Мағауия қолына бергені жөнінде бұйрықтар бар. Екінші газеттегі дүниелер 1900 жылдың 20 ақпанында жарық көрген жарлықтар. Солардың бірі - болыстың кандидаты қызметіне (Мағауияның орынбасары) Тұрағұл Ибрагимов сайланды деп дерек береді. Келтірілген мəліметтерді екшеп, саралау өз алдына бөлек тақырып. Ал біздің мақсатымыз – Шəкəрім Құдайбердіұлына қатысты бұйрықтармен таныстыру. Олар қолымыздағы ескі газеттердің үшінші, төртіншісінде тұр екен. «КИРГИЗСКАЯ СТЕПНАЯ ГАЗЕТА» №42

г.Омск. 21 октября 1901 года. Утверждаются согласно выбора общества в должностях на трехлетие с 1902 по 1905 года. Чингизской волости: Управитель – Шакерим Худайбердин, кандидат на управителя – Рызыкпай Худайбердин, народных судей в старшинские аулы: №1-й Мухамеджан Майбасаров. №2-й Орынбасар Муратаев. №3-й Кыздар Мамбетеев. №4-й Азимбай Танирбердин.

1901 жылдың 21 қазанында Омбы қаласында басылған «Киргизская степная газетаның» №42 санында жарияланған жарлықтардың бірі осы. Көріп отырсыздар, көпшіліктің дауыс беруімен («согласно выбора общества») Шəкəрім Құдайбердіұлы болыс, ал оның кенже інісі Ырызықпай (1866-1919 ж.ж.) болыстыққа кандидат болып сайланған. Сол сияқты, жарлықта Шыңғыс болысының жиыны 11 ауылының (біз тек 4 ауылдікін ғана алып отырмыз) халық билері аталыпты. Байқап қарасақ, №4 ауылдың биіне Ысқақтың орнына Тəңірбердінің Əзімбайы сайланған. Неге? Себебі, күллі саналы ғұмырын ат үстінде өткерген ел ағасы Ысқақ 1901 жылы тосыннан қайтыс болады. Сонымен, 1901 жылдың 21 қазанында Шыңғыс болысы сайлауы қорытындысы бойынша жарияланған жарлықпен таныстық (Жарлықтар соңына: «Степной генерал-губернатор генерал-лейтанант Сухотин» деп қол қойылған). Қарастырылған деректер 1902-1905 жылдары Шəкəрімнің Шыңғыс болысы тізгінін ұстағанын дəйектейді. Ойшыл ақынның екі мəрте болыс (1878-1880 жəне 1887-1888 ж.ж.) сайланғаны бұрыннан мəлім, енді міне, үшінші

мəрте болыс болғандығының куəсіміз. Енді ескі газеттердің төртіншісіне ауысалық. Ол «Семипалатинские областные ведомости» атты басылымның 1902 жылдың 24 шілдесіндегі саны. Онда генерал-губернатордың жарлығына сəйкес əртүрлі марапат (шапан, күміс сағат, мақтау қағаз) алған оннан астам адамдардың арасында болыс Шəкəрім Құдайбердіұлы да бар. Жарлық шыққанда ақынның болыстық қызметіне кіріскеніне жарты жыл ғана толғанын ескергенде, сол өлшеулі уақытта əділетті билігімен бедел жинап үлгергенінің куəсіміз. Ахат Шəкəрімұлы өзінің естелігінде əкесінің болыстық пен би қызметіне көп жылдар араласқанын айта келіп, үлкендерден естіген мына сөзді келтіре кетеді: «Шəкəрім кісі қағуға жүйрік еді. Ұры мен айтушыны қаққаны ешбір билердің қаққанына ұқсамайтын. Айтушысы жоқ жұмысты тексергенде, демек, жеке ұрының, айыпкердің өзін қаққанда да шындығын табатын. Жəне Шəкəрімге келген адамдардың наразы болып кеткенін көргеміз жоқ». Мінеки: «Шəкəрім адал, əділ еді», дейтін пікірді растай түсетін құжаттың бірін назарларыңызға ұсынамыз. Семипалатинские Областные Ведомости ПРИКАЗЫ по Степному генерал-губернаторству, г. Омск. 24 июля 1902 года №67 По засвидетельствованию Военного губернатора Семипалатинской области об отличной усердной службе и общеполезной деятельности мною награждаются: 1. Халатами ІІ разряда (бұл арада «халат» деп зерлі шапан, оқалы тонды айтқан - А.О.). Управитель Бегеневской волости, Семипалатинского уезда Касен Узеханов и кандидат в управителя Коконской волости, того же уезда, Ермухамет Аймухаметов, за деятельность по искоренению коно и скотокрадства. 2. Халатами ІІІ разряда. Рассыльный Семипалатинского уездного управления, киргиз Чаганской волости Кудайберген Мусабаев. 3. Серебряными часами. Писарь Карамолинской волости, Павлодарского уезда Степан Размазин. Писарь Аккелинской волости, того же уезда, Бабабек Раимбеков. 4. Похвальными листами Медицинский фелдьшер 3 участка Зайсанского уезда киргиз Базаровской волости Рахмет Талтаков. Управитель Чингизской волости, Семипалатинского уезда Шакирим Худайбердин. Управитель Бугулинской волости, Семипалатинского уезда Медеу Оразбаев. Управитель Бугулинской волости, Семипалатинского уезда Рахманкул Джаркинбаев. Киргиз Кызылмулинской волости, Семипалатинского уезда Туматай Байготанов. Подписал: Степной генерал-губернатор, генерал-лейтенант Сухотин.

Алдарыңыздағы құжат Шыңғыс болысының болысы «Шəкəрім Құдайбердиннің Мақтау парағымен («Похвальный лист») марапатталу фактісі. Не үшін екендігі де тайға таңба басқандай анық: «Об отличной, усердной службе и общеполезной деятельности», делінген. Семей облысы бойынша бірнеше жүз болыстардың арасынан биліктің көзіне түсу оңайшылық емес, əрине. Ол үшін ел ішін кеулеген барымтаның, жер мен жесір дауының жөнжосығын тауып, дер кезінде шешіп отыру шарт. Сонда ғана халыққа жағасың, билік алдында беделді боласың. Мақтау қағазы бізге осыдан хабар береді. Бұл тұста ұлы Мұхаң «Абай жолы» эпопеясында суреттеген Шұбар-Шəкəрім еске түседі. Ол атқамінерлер делінетін дала элитасы немесе осы деңгейге жақын жүрген топтан жырылып шыққан, мойны қатты шүу асаудай өр мінезді дарын иесі еді ғой. Мəселен, эпопеяның «Қастықта» тарауында жазушы Шұбардың бейнесін

былайша айшықтап береді: «Бұл Абай өлеңінің бəрін біледі. Жатқа айту керек болса, Абай отырған жерлерде ағызып, судыратып айтып та бере алады. Əзімбай, Тəкежандар болса, əрине, «Абайдың сөзі» деген жалғыз ауыз сөзді жаттап көрген емес. Ал Шұбар болса, Абайдың бар қоймасын білетін, ол көргенді қоса көріп, ол білгенді бірге біліп, одан «қалыспай жүріп қарасамын» дейтін адам». Бір қарағанда суреткер Шұбарды жамандаған сияқты, шындап келгенде, оқырман санасына ол ішкі дүниесі жағынан өзгелерден оқ бойы ойқастап озған хас жүйрік деген ойды шөктіреді. Абайдың бас шəкірті қандай болғанын астарлап жеткізудің ғажайып үлгісі емес пе. Ел тану ісінде Шəкəрім атасы Құнанбай мен ағалары Абай, Ысқақтың басқаруын көріп өскен зерек жан. Бұл жайлы: «Құдайберді баласы Шəкəрім 19 жаста атқа мініп, Абай мен Ысқаққа еріп, ел басқару жұмысына көзі қанған екен», - деп жазады Əрхам Кəкітайұлы (Ұлы Абайға адалдық. Əрхамның естелігі. Семей, 2005 жыл). Қорыта айтқанда, жоғарыдағы Мақтау парағы мен естелік сөздер қазақтың Шəкəрімі, əсіресе, жасы 40 жастан асқанда, немістің ұлы Гетесі сынды əділетті, халыққа сүйкімді билік иесі болған деп түйіндеуге мүмкіндік беретін сияқты. Осы арада жігіт ағасы Шəкəрімнің 1902-1905 жылдардағы Шыңғыс болысының болысы сайланғаны жайлы фактіге қайтып оралайық. Ол біраз жайдың бетін ашады. Үш туысы Мағауия, Абай, Ақылбай қайтыс болғанда бұл науқандарды тікелей Шəкəрімнің өзі басқарғаны ауызекі сөздерден мəлім. Оған болыстық қызметі қосылған кезде əбден иланымды. Сол сияқты, ойшыл ақынның Мекке сапарына неліктен 1905 жылдың күзінде аттанғандығына да сəуле түседі. Өйткені, үш жыл болыстық қызметтің (1902 жылдың қаңтарынан 1905 жылдың қаңтарына дейін) қажылық сапарға керекті қаржы жинауға мүмкіндік бергені құпия емес. Өйткені, ол кездері болыстың айлық жалақысы болды. Екінші жағынан, кесікті мерзімі толық аяқталған соң Шəкəрім болыстық қызметін дос інісі Тұрағұл Абайұлы қолына тапсырып, Мекке сапарына алаңдамай аттанады. Айта кеткіміз келетін ендігі бір жайт, Абайдың тұңғыш жинағы бетінде шығарушылар ретінде Кəкітай мен Тұрағұлдың ғана есімдері таңбаланған. Шəкəрімдікі неге жоқ? Əлде ол бұл іске белсене атсалыспаған ба? Осынау күмəн-күдіктің, əлбетте, шəкəрімтанушы ғалымдардың көкей түкпірінде жататыны бар. Шəкəрімнің қыстауы Қарашоқыда. Ол жерден Бауырда орналасқан Жидебай жəне тағы басқа Абай ауылдарына жиі қатынау қиынға соғады. Себебі, жол мойны қашық. Екіншіден, Шəкəрім Абайдың орнын басқан зор шығармашылық иесі, інілерінің қолынан келетін іске несіне ұмтылсын. Осы уəждерден Кəкітай мен Тұрағұл Шəкəрімді Абай мұрасын жинастыру ісінен, сірə да, өздері босатқан деген болжам туады. Осылай жорамалдаған кездерде Шəкəрімнің болыстық қызметті атқарғаны бізге беймəлім еді. Енді осы факт болжамымызды бекіте түсті. Бірақ Абайдың мұрасын жинастыруға қатыса алмаса да, Шəкəрімнің бұл істің жанашыры ретінде өлеңдерді жүйелеуге араласып, одан соң кітапты бастыруға қаржы жинау мəселесінде аянып қалмағаны шүбəсіз. Осыған мəнді деректерге толы Əрхамқызы Мінəш апайдың «Кəкітай» атты мақаласы («Абай» журналы. 1995. №1-2. 168-б.) айғақ. Онда Кəкітайдың əйелі Бибі əжей Абайдың тұңғыш жинағына енген өлеңдерді бірлесе қарап, бір жүйеге салу үшін Шыңғыстаудан Шəкəрім, Кəкітай, Тұрағұл үшеуі Семейге жетіп, қалада Ə.Бөкейхановпен кездесіп, бір күн, бір түн келелі мəслихат құрғаны жайлы құнды естелік айтады. Əлекеңді тани алмай: «Бұл кісі кім?» деп сұрағанымда: «Оқыған ақылды кісі, Абай ағамның өлеңдерін қараттық деген», – дейді Бибі əжей. Жəне, сол күні: «Достар таң атқанша əкемнің (Абай атам) өлеңдерін оқып, əн салып отырды. Таң қылаң бергенде ғана қонақты үшеуі шығарып салды». Осы мəліметке жəне өзге де жанама деректерге сүйене отырып, Абай өлеңдерін жинастыруды Кəкітай мен Тұрағұл атқарған, бірақ Əлихан Бөкейханов сияқты Шəкəрім де бұл іске бас-көз болып, жан-жақты көмек көрсеткен деген қорытындыға келеміз. Табылған тың деректерді қалың оқырманға таныстыру жəне түсініктемелеу қамында айтпақ ойпікірлеріміз əзірге осы.

Əлі есімде... Бала кезіміз ғой. Бірде атам қатты ашуланды. Негізі ол кісі көп ашуланбайтын, ал ашулана қалса, бəрімізді қуырып жіберетін. Сол жолы əжеме ренжіді. Базардан мəсі сатып алған екен, онысын əжем жаратпаған ба... Əйтеуір төрде отырған атам шарт кетіп, қолындағы шəй кесемен əжемді жіберіп ұрды. Əжем де əбден əккі болып алған. Абайсызда атама жақпайтын сөз айтып қалып, енді соңы немен тынар екен деп іштей шыжбалақтап отырса керек. «Бір бəле келсе осыдан келер-ау» деп, атам сораптап отырған кесенің дастарқаннан көтеріліп, атамның аузына барып, қайтадан дастарқанға аман-есен келуінің бəрін көзінің қиығымен бағып отырған ғой. Кенеттен кесенің «маршруты» жалт етіп өзгеріп шыға келгенде əжем самаурынның жанына бұға қалды. Кесе дуалға тиіп, күлталқаны шықты. – Өй, ата-бабаңның сенің... «Кулактың» қызы. Байдың қызы... Ары қарай атам өзінің жеті жасында жетім қалып, байдың қойын баққанын, қарны тойып тамақ ішпегенін, ал əжемнің байдың қызы боп шалқып өмір сүргенін шұбыртып кетті. Жəне де соңында «сен біліп қой «кулактың» қызы, қазір біздің заманымыз» деп əжеме доқ көрсетіп қойды. Əжемде үн жоқ. Төмен қарап отыр. Атамның жетім өскені рас. Байдың койын баққан. Заманы кеңес дəуірімен тұспа-тұс келді де, бір əріп танымаса да, əжептəуір қызметтер атқарды. Кейінірек соғысқа қатысқан. Партияның лекциясы қатты өтіп кеткен бе, əлде шынында əлділерден көп таяқ жеді ме, əйтеуір байлармен «дипломатиялық қарым-қатынасы» өте нашар еді. Сонда да болса, аруақ жолымен жайнамазға жығылды. Өмір бойы Аллаға құлшылық етіп өтті. Əжемнің де байдың қызы болғаны рас. Бірақ, сол мыңмыңдаған төрт түліктің титтей де қызығын көруді əжемнің маңдайына жазбапты. Өйткені, ол кісінің көз ашқалы көргені Кеңес өкіметі. Малдың бəрі кəмпескеленіп кеткен. 1932 жылғы ашаршылықта əжем сегіз жаста екен. Ауылда талғажау етерлік дəнеңе жоқ. Ағасы екеуі сүйретіліп көрші ауылға кетіп бара жатады. Əл жоқ. Бұл қайтақайта құлап қала береді. Сонда ағасы Оспан «қарындасымның аштан ісіп-кеуіп өлгенін көрмейақ қояйын» деп мұны ағысы қатты асау Қасқасу өзеніне лақтырып жіберген екен. «Ақыры өледі, көз алдымда емес, аулақта өлсін» дегені шығар бейбақтың. Ағысы қатты өзен бүлдіршін қызды ə дегенненақ шамасын келтірмей ағыза жөнеледі. Өлдім-талдым дегенде бір кезде əжем судың жағасына шығады. Тастан-тасқа соғылып, үсті-басының бəрі тілім-тілім жара болған əжем, «сол жерде еңіреп тұрып жыладым» дейді. Содан беті ауған жаққа қарай жүре береді. Айналаның бəрі жат. Айдала. Содан ілбіп жүріп бір үлкен қырдың басына шыққанда арғы сайдағы қып-қызыл бидай егістігі бірден көзге түседі. Денесінің сыздап ауырғанын ұмытып, сол егістікке қарай жанұшыра жүгіріпті. Қалың бидайдың арасында қолымен үгітіп, дəн жеп отырған жерінен бір əйел тауып алады. «Əй, кімнің қызысың?» «Өмірбайдың» «Қай Өмірбайдың?» «Жаныстағы Өмірбайдың». Кейінірек əйел хабар жіберсе, Өмірбай бұл кезде тайлы-тұяғымен Ташкентке көшіп кеткен екен. Осы жерде сəл шегініс жасасақ, оқиғаның былай өрбігеніне көзіңіз жетер еді. Өмірбай ақсақал аудан орталығына кеткенде, əлгі əжемді суға лақтыратын оқиға орын алады. Кейінірек Өмекең ашаршылықтан ада Ташкентке көшетін боп тастүйін бекіп келгенде, үлкен ұлы Оспан: «Көке, сіз жоқта Шынжыргүл (əжемді айтады) қайтыс болды. Өз қолыммен жерледім» – дейді. Əрине, қайғырғанмен уақыт тар. Минут сайын адамдар əлсіреп жатыр. Құран оқып, бет сипағаннан басқа амал жоқ. Сөйтіп, артынша өзбек еліне жол тартады. Əке мен қыз бір жылдан кейін табысыпты. Ел ішінде сөз жата ма, Өмірбай біреулер арқылы қызының хабарын естіп, сонау Ташкент жақтан кеп алып кеткен екен. Міне, əжемнің бар кінəсі – əкесінің бір кездері бай болғаны. Əйтпесе ес жиып, етегін жауып, соғыстың соңғы жылдары атама ұзатылғанға дейін тойып тамақ ішкені шамалы.

2. Аќ самаурын Бала кезімде кіші інім Досболдың мінезі қызық еді. Əжеме қатты «табынатын». Былайша айтқанда, ол

кісіден қатты қорқатын. Əрине, өзіміз де əжеміздің алдында батыр болдық деп айта алмаймын. Келін жұмсап, қолын жылы суға малып отыратын шағында шиеттей жас баланың ортасында жалғыз қалдырып, солардың түпсіз тірлігіне амалсыз көндіріп қойған тағдырына ренжи ме, əлде, сол кездегі жоқшылық заманға нали ма, əйтеуір бізге тым қатал еді. Түрі де сұстылау, бізді қабағымен-ақ зыр жүгіртіп жіберетін. Əлі күнге жақын ағайындар оны сыртынан «сот, прокурор əже» деп айтып отырады. Жаздың күні тура түстің кезінде теледидардан жақсы кинолар басталады. Жаңа ғана бақшадан оралып, қолымыздағы кетпен-күректі ошақ тамның жанына лақтырып тастап, теледидардың алдына жайғасқанбыз. Сырттан əжемнің айқайы естілді. «Біреулерің самаурын қойыңдар, біреулерің бұзауды суғарып, жылжытып келіңдер», деген. Алғашында киноның қызығымен мəн бере қоймаппыз. Орнынан лып етіп тұрып кеткен Досбол сол екі ортада самаурынды «ұштандырып» үлгеріпті. «Əже, мен самаурын қойып жатырмын», деп мұрнын бір тартып қояды. Мұнысы енді таза қулық. Самаурын қою оп-оңай. Отын бар. Самаурын есіктің алдында тұр. Шығасың да отын саласың, қайтып кіресің. Тірлігің де жүріп жатыр, əрі көріп отырған киноңды да үзбейсің. Ал бұзауға бару үшін сонау қырға салпақтайсың. Екі ортада өзен бар. Балағыңды түріп оны кешіп өтуің керек... Досболдың қулығына біз көнеміз бе? Жүгіріп далаға шықтым да, мен де самаурынға отын салдым. Тамның көлеңкесінде жүн түтіп отырған əжем көрсін деп əдейі отынды асықпай, баппен салдым. Артынша: «Бұзауға өздерің барыңдар, мен шаршап тұрмын», – деп інім Бақыт кетті самаурынға. Содан үшеуміз кезек-кезек далаға жүгіріп шығамыз да, самаурынның оттығына ағашты үйіп саламыз ғой. Тағы Досбол астын шұқылап, үрлеп қоятынын қайтерсіз... Неге екенін қайдам, сол күні ақ самаурын отынды күндегіден көп «жеді». Салып жатырмыз, салып жатырмыз, қақпағындағы тесіктен бу бұрқ етіп, еш қайнамайды. Бір жүгіріп шыққанымда «осының суы ысыды ма екен өзі?» деп шүмегін бұрап қалмаймын ба! «Күйіп қала

жақынырақ келіп қораны көруге батпаған. Содан ауылды екі мəрте адақтап шыққан соң, қошқар иесі амал жоқ, сол күні қой баққан үйге барады. Ол баласын жіберіп, күндіз қой жайған сай-саланың бəрін аралап шыққан. Қошқар жоқ. «Иттің баласы, қойға дұрыстап баскөз болмағансың, жұрттың малын жоғалттың, енді құнын төлейтін болдық», – деп əкесі баласын ашумен таяқпен жіберіп ұрған ба... Оған қошқар иесі араша түседі. «Мал ашуы-жан ашуы» деген, мұндай жағдай екі жаққа да оңай ма енді... Əйтеуір, сол күні қошқар табылмай, «не болса да ертең көрейік» дегенмен тарасады екі жақ. Бір жеңгеміздің қолына қаламқағаз беріп, тойға түскен мал басын, басқа да тартуларды түртіп жүру тапсырылған болатын. Той бітті. Таңертең малды өріске жіберерде інім бөтен қойлардың бəрін алып қалады да, қалғандарын қорадан шығарып жібереді. Əлгі қошқар қорада қалған. Түске жақын соңғы қонақтар қайтып, адам аяғы басылған соң жеңгеміз «есеп» берді. Дəптерде төрт қой. Қорада бес қой. «Бұл қалай болды?» деп бəріміз аң-таңбыз. «Қайсысын жазбай қалдым екен?» деп жеңгеміз де айран-асыр. «Мына қойды бөле əкелді, анаусын жиен əкелді...» деп жеңгеміз қойларды түстеп шықты да, бірақ əлгі қошқарды жыға тани алмады. Тек: «Осы нағашы Ақабтар қараңғыда көліктен бір нəрсе түсіріп жатқан сияқты еді, солар ма екен қошқарды əкелген...» деп аңтарылып тұрып қалды. Осы кезде əжем сөз бастады. «Айналайын, Ақаб-ай, «жалғыз əпкем ғой» деп қойды алып келген сол ғой... Айналайын-ай...» деп өзінен-өзі еміреніп кетсін. Ақаб – əжемнің туған інісі. Онсыз да тойға бір жылқы алып келген. Оның қасына бір қойды қосақтап алып келгенін еш байланыстыра алмаймыз ғой. «Қойды алып келген сол, басқа кім болады?» – деп əжем де қоймайды. Сонымен не керек, үйдегі қалың дəптерді қайтадан ашып «Ақаб бір жылқы» дегеннің қасына «бір қошқар» дегенді тағы қосып қойдық. Атамның сонау көзі тірісінде аралас-құралас болған бір досы бар еді. Біраз жылдар араласпай қалып, сол досы осы тойға келген болатын. Əжем: «Қаншама жылдан

ма?» деп ыстықтан ала қашып тұрған қолыма тамшы су тамбады. Жүрегім тас төбеме шықты. Жалт қарап едім, абырой болғанда əжем орнында жоқ екен. Дереу екеуін шақырдым. Ақ самаурынның қақпағын ашып қалғанда алдымен бетімізге ұрғаны ыстық леп болды. Қолымызды тезтез желпіп, ішіне үңіліп ек, көзімізге су емес, сақырлап құлап жатқан аппақ қақ көрінді. Самаурынға су құюды тарс ұмытып кетіппіз. Дереу су құйдық. Тесіліп қалыпты, астынан жерге сыздықтап аққан су біртебірте жыланбастанып созылып, аяғымыздың астына келді. Үшеуміз де состиып-состиып тұрмыз. Осы кезде Досбол: «Қой, мен бұзауға кеттім», деп қолын сілтеді де, тоғай жаққа жүгіре жөнелді. Аздан кейін үшеуміз үш жолмен бұзау жаққа қарай зытып бара жаттық...

кейін бірінші мəрте келіп отыр, ұят болар, мəшинесіне бір қой салып жіберіңдер», деді. Айтты, бітті. Інім қораға секіріп түседі. Тағы көзі бірден əлгі қошқарға түскен ғой. Бірақ жануар мықты екен. Ініме бой бермей, мойнындағы жібі үзіліп кетсе де, еш ұстатпай қояды. Амал жоқ, атамның досына басқа қой бұйырды. Кешке мал өрістен келді. Қошқардың егесі қайтадан үй-үйді аралап, «жоқ» іздейді. Бұл жолы біз дің қораға жақынырақ келген көрінеді. Қараса, қораның жанында қошқарының мойын жібі жатыр. Жалма-жан қораға үңіледі. Сөйтсе көп қойдың арасында дымды түсінбей қошқары тұр. Салған жерден «мынау менің қошқарым» деп байбалам салады. Сонда інім: «Қойыңыз, өтірік айтпаңыз, бұл кешегі тойға əжемнің інісі Ақаб əкелген қошқар», деп жеңістік бермей тұр. Сонымен, əжептəуір айқайшу. Ақырында мал олардікі екені таза дəлелденіп, қошқар «қамаудан» босатылды. Содан інім үйге ашумен кірген де қалың дəптерді алып, нағашымыздың «жылқысының» қасына қосақталып жазылған «қошқарды» əжемнің көзінше сызып-сызып тастапты. Мəн-жайға түсінген əжем төмен қарай беріпті. Тек «мен қайдан білейін, айналайын...» дегенді қайталай берген көрінеді. Қайран əжем-ай... Сөйтіп, тағы бір қызыққа батырған. Кейінірек білдік қой, Ақабтың қараңғыда көліктен түсіргені бір жəшік алма екен.

3. Бґтен ќошќар Қайбір жылы тамылжыған тамызда біздің үйде бір үлкен той болды. Ол кезде бүгінгідей қаптаған мейрамхана жоқ, той өзіміздің баубақшада өтетін. Сол күні кешқұрым тойдың қамымен жүріп, інім өрістен келген малды асығыс қораға қамай салған ғой. Біздің қойлардың ішінде бір бөтен қошқардың да «қамалып» кеткенін байқамай қалыпты. Содан: «Бөтен мал бар ма?» дегендерге бəріміз бірауыздан «жоқ» дейміз. Есіктің алды абыр-сабыр адам болғандықтан шығар мал егесі

Оңтүстік Қазақстан облысы.


8

www.egemen.kz

ЙЫН А Ғ А Ы Ғ АЛЫСТА

26 маусым 2013 жыл

Алтайдағы «Ақ күнгейті» Сəті түскен сапар болды. Күтпеген жерден жолға жиналдық. Қытай Халық Республикасының Іле Қазақ автономиялы облысына қарасты Алтай аймағына бағыт ұстадық. Нақтылап айтсақ, Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының аумағындағы Алтай тауының биік аңғарына орналасқан табиғаты жан баурайтын жайлауда орын теуіп, іске қосылғалы жатқан «Ақ күнгейті» қазақ этнографиялық саяжайын тамашалаудың мүмкіндігі туған еді. Бұл сапарға қолдау көрсеткен, мейірбандығымен əрі мецанаттығымен Қазақ-қытай экономикалық байланыстарын дамытудың алғы шебінен көрініп жүрген кəсіпкер бауырымыз Рахат Əбдіқадырұлы еді. Аталмыш саяжайдың иесі ретінде арнайы тұсаукесер рəсімінің шақыруына қосып қойыпты. Қайсар ƏЛІМ,

«Егемен Қазақстан».

Ұшақпен Алматыдан Үрімшіге жетіп, таң елең-алаңда Алтай қаласының əуежайына қонғанымызда таудың қар жамылған қарлы шыңдары жолбарыс терісінше құлпырып, жаңа жалана бастаған күн тілімен жарқырай, жоталана көрініп, осы бір тылсым да тамаша сұлулығымен іңкəрлік сезімді түрткілеп жіберген еді. Одан əрі аңсап, асығып келе жатқан жайлауымыз Ақ күнгейті 200 шақырымдай жерде екен. Тап орта жолда Буыршын ауданы жатыр. Таспадай тартылып тайпалтатын таңырқарлық жол, көлік керуенін лезде əлгі аудан орталығына іліктіре салды. Нақ бір қала келбетіндей сəнсалтанатты екен. Бұл Буыршын ауданының Егізтөбе елді мекенінде Рахат Əбдіқадырұлының туғанын білетінбіз. Оның өмірбаяндық өрімдері мен еңбек жолдары еріксіз тарқатыла берді. Тағдыр талайымен қайда туып, қайда жайланып жүрсе де қазақ мəдениетін əспеттейтін марқаса ұлдарымыз жеткілікті ғой Алашымызда. Солардың бірі Қытай қазақтарының намысын жоғары ұстап жүрген Алтайдың ақиығы – Рахат болатын. 1981-1987 жылдары Шыңжаң университетін жаратылыстану, география мамандығы бойынша үздік тəмамдап, Күйтін қаласындағы қазақ тілді Іле оқуағарту институтында оқытушылық қызмет атқарыпты. Ол 2003 жылдың қысында «Шуақ» оқуағарту жəне мəдениетті дамыту ЖШС-ін құрады. Сол арқылы қазақ балаларын қазақша оқулықтармен қамтамасыз етуге, ғылымды ана тілінде сөйлетуге барынша күш салады. Ұлтжанды Рахат тек Қытай көлемінде ғана шектеліп қалмай, арада үш жыл өткенде қазақ-қытай экономикалық байланыстарының оң əсерінде «Шуақ» импорт-экспорт компаниясын қатарға қосады. Іскерлігі мен ұстындылығы өзіне шамшырақ болып дарыған тынымсыз да ізденімпаз, білімді де білікті кəсіпкер мұнымен тоқталып қалған жоқ. Биылғы көктемде «Ақ күнгейті» ұлт мəдниеті саяхатын дамыту (қысқаша – қазақ этнографиялық саябағы) нысанын қолға алып, сан мыңдаған турисі, Қытай жеріндегі өзге ұлт өкілдерін қазақ мəдениетімен кеңінен таныстыруға қолайлы жағдай жасауға бет бұрған еді. Біз де енді сол қызықтың куəгері болуға ынтығып келеміз. Буыршын ауданынан əрі тартылған жүз шақырымдық жол əлгі ойша сиқырлап тастаған Ақ күнгейті жайлауына жеткізіп, одан əрі əлемдік даңқы ойқастаған Қанас көліне барып тіреледі. Дəлдеп айтсақ, біз діттеген жайлаудан Қанас көлі 50 шақырым межесінде жатыр. Сонда дейміз, іштей сарапқа беріліп, жылына екі миллиондай ішкі Қытай саяхатшылары келетін Қанас көлінің жанама жолының жиегінде жатқан Ақ күнгейтіге олай-бұлай жүргіншілер соқпай кете алмайтындай жағдай қалыптасса, нағыз майшелпектің шеті көрініп тұрғандай ғой, деп дəмеленеміз пендешілікпен. Рахат ісіне іштей болысып,

өзімізше сабамызға түсіп жатқанымыз да. Сырттай тілекші болғанның өзі, өзгеге тіреудей сезіндіретінін қайтерсіз. Иə, рахатты іс баршаның лəззатына айналып жатса, ұлтымыздың ұра ны атойланып, ұрпағымызға жалғасатын өнегелі бастаулардың өркені тамсандыра береріне сенім нығайып қалады. Қазір Қазақстанның азаматтығын алып, Алматыда тұрып жатқан Рахаттың мұндай айбынды да мұратты іске батыл кірісуінің өзі ұлтын сүюдің жарқын айғағы емес пе! Тас жол Алтайдың өріне қарай ирелеңдеп кіріп, бел-белестердің ұңғылына жұтылып, бірте-бірте қияға құныққандай қатпар-қатпар қыраттарға сүңгіп-сүңгіп кетеді. Осылай ылдидан ытырынып, жарқабақ жартастардың жалына жармасқандай қайқалақтаған көлігіміз тау басының алаңқайына орналасқан шағын əуежайға ілік ті. Маңындағы ойпаңда бес жұлдызды қонақ үй көрінеді. Бұл Қанас əуежайына Үрімшіден түсетін саяхатшылар осында бел жазып танығып алған соң əйгілі Қанас көліне сапарлайтын болса керек. Осы тұстан біз ынтығып келе жатқан Ақ күнгейті жайлауы сегіз шақырым шамасында екен. Маңайымызды тамашалап

асқазан шұрылдап, шөл шыдатпай бара жатқанын білдірмеуге тырысамыз... Ойпаңға ойқастай салған жолдан көлігіміз, тежелісінен айырылғандай болып құлдыраңдай бастағанда, паһ шіркін, алапты аңғардан бұрын-соңды байқамаған ғажайып көрініс сылаң қағып, дегбірімізді алып қоя берді. Оң қабақ тартуы жиілеп, тыныс тарылып, жүрек қағып, шеке шыңылдап дегендей, қуаныш-сезімнің құбылмалылығынан балалық шалыс мінезге, ауыс-түйіс шаттаныс лебізге ойыса бастағандаймыз. Күтпеген қунақы көңілден де жүрек дүрсілдеп, бойды ыстық қан кернеп,

келеміз. Жағалай жасыл реңді баурайда төрт түлік мал өріп жүр. Араларын оқшаулау етіп тіккен киіз үйлер аппақ жұмыртқадай дөңгелене қалып жатыр. Шекарасы тиісінше бөлінген жер аумағында қойлар қараңдайды, ақ ешкілер шашылған құмалақтай бұлдырайды, түйелер балбал тастардай көзге айқын басылса, жылқылардың жаппай жайылғаны жайлау сəнін үстемелеп жібергендей. Біздің сахараға таныс көрініс болғанымен, таулы жайлаудың беткейіндегі бағылған малдың реңкі тіптен табиғат қолтаңбасындай өте əсемденіп, баршасы бағыланданып, балғынданып, өзгеше келбеттеніп кететіндей ме екен? Əйтеуір, мал біткенге қараудан көз талмайды. Қазақтың қонақжайлығынан бас тап, барлық салт-дəстүріне, əдет-ғұрпына оңтайлы келетін малсақтық ғадет мұнда да өзгеше өріммен өріліпті. Əлде малжануар осындай əсем табиғатына тартып, таңғажайыптанып кететін сияқты ма? Еті мен сүті, шұбаты мен қымызы тіл үйіретінін естіп-біліп келе жатқандықтан ба екен, ерін кезеріп, тамақ құрғап,

бой-бойың дуылдап кететіндей. Бұл құйқылжыған көңіл-күйдің келісті дирижері – Ақ күнгейті жайлауының саф самалы, жасыл бұйраты, мың сан шөппен құлпырған жəннаты жері, сылдырап аққан бұлағы, тау басын сəтте тұмшалаған бұлттан сіркіреп себезгілеген жаңбыр тамшылары, т.б. таңдай қақтырарлық табиғат тылсымдарының көз ұшында ойнаған жарқыл-сəулелі жақұттарының сансыз жиынтығы десек, тіл безегенге санамаңызшы... Армысыз, Ақ күнгейті! Атың қандай ажарлы! Əне, Алтайдың күнгей жағы қалай-қалай көз арбайды... Кейін білдік қой, ілгері жүргенде Қара күнгейті алқабының көлеңкелі жағының суреті де өзінше бояулы болып таңырқатады екен-ау... Кейін білдік қой, тұсаукесер рəсімінде Алматыдан арнайы келген «Қоңыр» тобы Тұрсынжан Шапайдың «Ақ күнгейтім» əнін алғаш рет шырқағанда жер-жəннаты – жайлаудың маңызы мен бағын анық сезінгеніміз. «Айхай, Ақ күнгейтім, Ақ күнгейтім! Өзіңдей жер бар ма екен!», – деп бəсеңдеу шыққан қоңыр əуен бір

сəтте ытырылып тау шоқыларына ілініп қалғандай əсерлендірген еді. Иə, əуен жететін жерге бұлт оп-оңай шалынады екен. Əнмен əлдиленген қою бұлт желмен жөңкіліп дəп Ақ күнгейтінің төбесіне төніп келіп, мөлтілдеген жасын ойынсауық қызған тұсқа төгіп-төгіп жіберді. Құдіреті күшті жаратылыс-ай, жаңа əннің тұсауы кесілгеніне шашылған шашу ма дерсің, түге! Тағы да кейін білдік қой, жайлаудың ашық аспаны астына құрыл ған алып сахнаға арқасына шашып тастаған шашын желбіретіп Алтынай Жорабаева шыға келгенде сіркіреген жауын сілтідей тынып, бұлт түбіттей ыдырап, күн жайдарман күлімдеп əншінің ашық дауысынан сыңғырлаған алғашқы лебізді ынтазарлықпен қабылдатқаны. «Ақ күнгейті жайлауына Саржайлаудан сəлем!» – деп билей балбыраған əнші төгілткенде, шынында да Алтай жайлауы мен Қазақ жайлауының үндесе қалып, тыңдаушы қанын лекіте түскенін аңғарғандай едік, шіркін! «Жадырап, жұтайыншы тау самалын, Осы еді ғой сағынып аңсағаным. Гүлдерім, шыршаларым, аршаларым, Бəріңе арнап мен бүгін əн саламын», – деп екпінімен ерікті баурайтын əн қалықтап ала жөнелгенде Ақ күнгейтінің əрлі жүзіне үңіле қалсақ, бəтір-ау, оның бойына біткен барлық байлық сурет-ғажабы тіріліп кеткендей, дірілдей үздігіп, жайлау мен жайлау жүрекпен ұғысқан сиқырлы кезең құшақтасып беттесіп, ынтықпен, ма-

шыршаларың, аршаларың өздеріне арнап салған əнге масаңқы күймен маужырай құлақ түріпті... ... Иə, Ақ күнгейті жайлауында ойданқырдан келгендермен, қазақстандық жерлестермен, алтайлықтармен тонның ішкі бауындай болып концерттік ойынсауықты тамашалап отырмыз. Басталар алдында тойдың ақсарбас қойына Қайса ақсақал келістіріп бата берді. Алтай аймағы уəли мекемесінің партком бас хатшысы Максұр Əліп мұнда байырғы қазақ ұлтының бай салт-дəстүрі қаймағы бұзылмай бүгінгі күнге жеткенін зор мақтанышпен баяндап өтті де, ашылғалы тұрған осынау мəдени-ұлттықэтнографиялық саябақтың ұрпақтарға қалтқысыз қызмет ететініне сендіріп, оның иесі Рахат Əбдіқадырұлының бастаған ісіне табандылығын марқайта мақтап өтті. Ал кезегі келгенде Рахаттың өзі аз сөзбен көпті ұқтырып, Шыңжаң өлкесінде 200-ден астам саяхат нысаны жұмыс істейтінін, енді солардың қатарына қосылған өз қолтаңбасының да ұлттық мəністегі бай қызметі тиімді жалғасын табарын қуана мəлімдеді. Мұндағы 56 ұлттың бірін бірі өгейсітпей ортақ тіл табысып, бірегей құндылықпен түтін түтетіп жатқанына ризалық танытты. Бұдан соң сахнада керілген қызыл лента қиылып, аталмыш саяхат нысанының тұсауы кесілді. Іле əн мен күйдің, бидің тиегі ағытылды. Халқының сүйікті əншісі Рамазан Стамғазиев Х.Алтай мен И.Сапарбаевтың туындысы «Қайран Алтайды» əуелеткенде Алтай тауының басындағы шөгінді бұлттарға жан біткендей болып, іркестіркес жылжып, шың шоқыларын жарқырата жалаңаштап, «Мінсіз, Ақ күнгейті, сен де күллі сұлулығыңды іркілмей паш етші бір!» дегендей, жүрегін ұстап, жүрелей иілгендей еді... Сүйсініп, мейірленіп кетсе, тау да қаздиған сұлу басын төмен салатын секілді ме?! Рахаттың мерейі тасып жүр. Жиылғандар алқанына салғандай ардақтайды. Өзі де жер қозғалса қозғалмайтын ірі

хаббатпен айқасып қалғанына қайран қалысқанбыз. Шынында да тау алқабының көрінісі көз арбап, жанар тайдырмайтын жұтынған қалпына келіпті-ау: бөктерге қайыса жайылған төрт түлік малда қисап жоқ. Бəрі Алтынайдың дауысына бөгіп қалғандай: құлақ тарын қайшылаған жылқылар; ойнағын тыя қойған ақ лақтар; əукесі салбыраған сарала сиырлар; иір мойынын тіктей жазып сыңғырға əулекілікпен ұмсынған ақ аруаналар, несін айтасыз, басқа жануарлар да Саржайлаудан тұяғымен түп-түгел айдалып осы жайлауға енді ентігіп келіп тұрғандай əсерлі күйді бастан өткеруде еді...Жайлау жанын тінтіп, тебірене сөз төккен Мұқағалидың көрегендігі неткен сұмдық еді!.. «Саумал бұлақ – балдай дəрім, Салқын самал – баурайларың...». Туһ, мына бейнелі сөздерден-ақ осы Ақ күнгейтінің күллі сыры алақанға төгіле қалғанын қарашы... Самал лекіп бойды ширатты, табаныңның астында бүлкілдеген бұлақ сылдыры жанға шипа екен, жайнаңдай өскен гүлдерің,

денелі, салқын қанды, салмақты, бірақ елжірегіш жүрек иесі екендігін аңғартып алатын нəзік сезімді атпал азамат секілді. Ұлт мүддесі үшін жанын аямайды. Еліміз телеарнасында қызығушылықпен жүргізіліп келе жатқан «Əн мен əнші» бағдарламасының жағрапиялық жағынан байыпты тұрақтануына жəне де «Қаражорға» биінің қазақ жұртының рухани игілігіне айналуына себепші болған Рахат енді, міне, отансүйгіштік қасиетін тағы бір бас тамасымен мазмұндап отырғаны қандай ғанибет! Алматыдан арнайы келген туған інісі Мақсат Əбдіқадырұлы да ағасының қасынан бір елі қалмай, масаттанып жүр. Ол да Қазақстан азаматтығын алып, бірер жыл бедерінде оңтүстік астанаға көшіп келіп, қолға алған ісін – халық денсаулығын сауықтыруды табандылықпен дөңгелентіп жүр екен. Ал Халықаралық жəне дү ние жүзілік конкурстардың лауреаты, Халықаралық архитектура академиясының профессоры, отандық сəулет өнерінің дамуына елеулі үлес қосып жүрген алматылық Шоқан Матайбековтің əдейі атбасын

тіреуінің сыры – ол «Ақ күнгейті» нысанының жобасын жасаған дарабоз маман. Кəнігі сəулетші бəрін бүге-шігесіне дейін мұқият ойластыра біліпті. Көрнекті қақпадан кірген бетте жалпы панорама көзге оттай басылады. Жағалай тігілген аппақ киіз үйлер, алтыбақан, ошаққа қойылған алып шəйнек, тайқазан, алшысынан тұрған асық, қазақ шаңырағында дүниеге келген сəбидің сатылап өркендей өсуін бейнелейтін мүсінді бейнелер шоғыры, сылдыраған бұлақтан əрі ассаңыз зорая көрінген төбешікте балбал тастар жиынтығы, түрлі ұлттық киімдер мен ас мəзі рінің өнеркəсіптік негіздегі отаула ры, бəрі-бəрі бұл саяхаттық нысанның қадірін еселейтін кəделі атрибуттар екендігінде күмəн жоқ. Нақтылық пен дəлдіктен көз жазбайтын саяхатшылар үшін мардымды дереккөзін пысықтай кетуді жөн санадық. Яғни, «Ақ күнгейті» қазақ этнографиялық саябағы Алтай аймағының Буыршын қаласынан 88 шақырымдағы Қанас əуежайынан 8 шақырым шалғайда орын тепкен Ақ күнгейті жайлауының солтүстік жазығында орналасқан. Жер аумағы 23 гектар. Онда келген туристер қазақтың ұлттық тағамдарын тұтынып, ұлттық ойындары мен салтдəстүрлерінің қыр-сырын жан-жақты зерделей алады. Тіпті қазақ қолөнер бұйымдарының, оның ішінде ат əбзелдерін, ағаш ыдыстар мен музыкалық аспаптарын жасау, түрлі алаша, текемет, сырмақтарды тігу, əшекейлеу, бəкі-пышақтарды қолдан соғу жұмыстарын тамашалайды. Келушілерге көптеген қызмет өтеу орындары оңтайлы қарастырылған. Онда автотұрақ, қонақ үй, мейрамхана, көңіл ашу залдары, концерт залы бой көтермек. Қолөнер көрмесі, қазақ драма театры, ұлттық ат ойындарын тамашалайтын алаңдар бар. Қонақтар балбал тастар мен қазақтың əр руларының таңбалары салынған ескерткіштерді де зерделей алады. Ең бастысы – қазақтың ұлт болып қалыптасу тарихымен жіті танысуына мүмкіндік мол. ...Əйгілі Қанас көліне саяхаттап барып-қайтудың да сəті түскен еді. Одан көрген қызығымыз өз алдына бір əңгіменің желісіне түйінделіп қалар. ...Ақ күйгенті жайлауынан оралып келе жатырмыз. Көз алдымызды бояуы қанық бір сурет мықтап торлап алғандай. Саяхат-кешеннің қоныс тебуіне орай маңайдағы жайлаудың көрші-қолаңдары ерулік деп, Досбол Уайыс атан түйе, бірі жылқы, Мұрал Сəрсеке ұсақ мал əкеліп иесіне байлатып жатқаны қандай келісті көрініс еді. Беу, қазағымның жомарттығы-ай! ... Қиын-қыстау кезеңдерде халқы үшін жанын пида еткен Ақытқажы Үлімжіұлы, Оспан батыр Сілəмұлы, Шəріпхан Жеңісханұлы, Дəлелхан Сүгірбайұлы сынды көрнекті өкілдер жүріп өткен тұспал жолмен біз де зырылдап келеміз. Бақытты сапар жалғаса түскей. ...Алыс сапарға аңсап барасың алаңдап. Барғасын бауыр басып қаласың. Бұл жолғысы да бүйрек бүлкілдетер сағыныш болып сезім тербемек. Алтай елдің бір төрелі жері екен: күллі əдет-ғұрып, салт-дəстүр; елдік нұсқа; қазақы қалып, ұлттық намыс... Ол жағы да тебірентіп, сабаттандырады. Сөйтіп, кіндік қанға суарылған сағыныш салмақтана түседі. Бəріміз Алтайдан өніп-өскенімізді де ескере жүрелік... ... Артымызға бұрылып қарасақ, Ақ күнгейтінің аспанында бір шөкім бұлт жоқ екен! Ажары атқан таңдай аппақ екен!.. Қытай Халық Республикасы, Астана – Алматы – Үрімші – Алтай – Ақ күнгейті. ––––––––––––––––– Суреттерде: саяхат саябағының жалпы көрінісі; балбал тастар мүсіні қасында белгілі сəулетші Шоқан Матайбеков; ұлтжанды кəсіпкер Рахат Əбдіқадырұлы; «Бесікке салу» этнографиялық мүсіні; тайқазан.


26 маусым 2013 жыл

АТ Б Х Ұ С

www.egemen.kz

 Басқа басылымдардан

НАГРАДАЛАРЫҢЫЗБЕН, ӘРІПТЕСТЕР!

Оқырмандардың аға буынының Қазақстандағы өкілдері де Валерий Ганичевті жақсы біледі. Оның танымал «Молодая гвардия» баспасының директоры, «Комсомольская правданың», «Роман-газетаның» бас редакторы болған кездері біздің есімізде. Валерий Ганичев əдебиетке 1960-жылдардың ортасында келген. 1980-ші жылдарда оның «Росс непобедимый», «Тульский энциклопедист», «Флотовождь», «Державница», «Адмирал Ушаков» сынды тарихи романдары мен повестері жарық көрді. Оның кітаптары чех, поляк, болгар, араб, қытай, ағылшын, грек жəне басқа да тілдерге аударылған. Ол 100-ден астам ғылыми мақалалар мен монографиялардың авторы. КСРО ыдырап, шығармашылық одақтар мемлекеттің қолдауынсыз қалған кезде ол əдебиетшілер одағын таратпай, Ресейдің мыңдаған ақындарының, прозаиктерінің, драматургтерінің басын қоса білді. 80 жасқа толар тұсында жазушы Астанада күзде өтетін Қазақстан жəне Ресей мəдениет қайраткерлерінің кездесуіне қатыспақ ойда. Осы оқиғаның қарсаңында жазушымен белгілі журналист, «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» акционерлік қоғамының президенті Сауытбек Абдрахманов əңгімелесіп қайтқан болатын. ҰЛТТЫҢ ДАМУЫН МӘДЕНИЕТ АЙҚЫНДАЙДЫ – Валерий Николаевич, сіз бүгін таңертең Украинадан оралдыңыз, жолдан шаршағаныңызға қара мас тан, менімен кездесуге келісім бергеніңіз үшін алғысымды айтамын. – Тамаша сапар болды. Біз «Тынық Донның» жаңа аудармасының тұсаукесерін өткіздік. Ол роман Украинада басылмағалы 50 жыл ма, одан да көп уақыт па өткен екен. Қазір онда украин тілін білуге құштарлық күшті. Бұл бір жағынан филологиялықлингвистикалық, екінші жағынан қоғамдық-саяси қадам болды. Парламент

қол жеткенін тіпті де мойындағылары жоқ. Біздің саясаткерлер көпке дейін бұл проблемаға назар аудармады, бөлінемізау дегенге сенбеді. Бəрін газ мəселесіне əкеліп тірей берді. Газды жапсақ, бағаны өсірсек естерін жиып ала қояды деп ойлады. Мəселе газда емес, мұнайда да емес, тіпті территорияда да емес. Рухани, мəдени байланыстарды қолдап, дамытуымыз керек еді. Қалай дегенде де, ұлттың дамуын мəдениет айқындайды. Оны саломен де, газбен де айырбастай алмайсың. Мен біздің елдеріміздің арасы суысқанына көбіне Ресей жағын айыптаймын. Көкірек керіп, біздің қатынастарымыздың болашағы жайында ойланып жатпадық. Сөйтіп

бір адам өліпті, ешқандай дəлелі болмаса да орыс жігітін соттап жіберіпті. Өлтірген адам басқа, бірақ кунактар (Кавказда «кунак» деп бір-біріне қонаққа барып жүретін, көңілі жақын адамдарды айтады – С.А.) – тергеуші де, судья да, басқалары да бір рудан екен. Фельетон республикада үлкен шу туғызды. Орыстарды қудалау ақыр аяғында қазіргі чешен соғысына жеткізіп тынды, ондаған жылдар бойы Кавказда орыс жұртының мүддесін ешкім де қорғамаған болатын. Бəрін ұлттық тайпалар мен рулардың мүддесіне жығып беретін. Тек əділеттілікті жақтаса жетіп жатыр еді. Солтүстік Кавказ басшылары менен кешірім сұрауды талап етті. Мен бас тарттым. Кавказдық үш жүз

Валерий ГАНИЧЕВ:

Жаѕа Ресейге сенімімді жоєалтпаймын кітапханасына зиялы қауым жиналды, зал толды. Борис Олейник, Иван Драч өте жақсы сөйледі. Шолохов туралы Жады институтының директоры, ғылым докторы Солдатенко жарқын сөз айтты (Ющенконың тұсында Голодомор институты болып құрылған ол ғылыми мекеме қазір осылай аталады екен – С.А.). – Сіздің Шолоховпен қандай қарымқатынаста болғаныңызды білемін. Ол тақырыпқа ойластырған сұрағым да бар. Қазірше əңгімеңізді балалық шағыңыздан бастаңызшы. – Соғыс жылдарындағы балалы ғымның əсерлері əлі есімде. Менің əкем Николай Васильевич аудандық партия комитетінің хатшысы болған, майданға өз еркімен сұранса: алдымен аэродром сал, астықты жина, содан кейін жібереміз деген. Аэродромды салған, астықты жинаған, бірақ соңғы дəніне дейін сыпырып-сиырып тапсырып тастамай, нағыз шаруақор адам ретінде егістік тұқымды қалдырып қойған. Осы үшін оны ату жазасына бұйырады. Ақыр аяғында халық əкемді жақтап, оған қатаң ескерту беріп, бақылауға қояды, ал келесі жылы аудан бүкіл Сібірде ең мол астықты жинайды. Осы үшін əкеме Қызыл Ту орденін береді. Советтік «Қылмыс пен жаза» дегеніңіз дəл осы. Мені Украинамен көп нəрсе байланыстырып тұр. Соғыстан кейін əкемді Полтава облысына – Миргородқа, Гоголь суреттеген жерге жіберген. Сонда жүріп украин тілін үйреніп алдым. Орта мектепті сол жақта бітірдім. Орысшадан украиншаға, украиншадан орысшаға ауысып сөйлей беру біз үшін табиғи жай еді. Мектепте мынау украин, анау орыс (немесе еврей, молдаван, поляк) деп бөлу болмайтын. Орыс мұғалімдерімізді де, украин мұғалімдерімізді де бірдей жақсы көретінбіз. Мектепте екі тамаша апайымыз болды: орыс тілінің мұғалімі Надежда Васильевна мен украин тілінің мұғалімі Ганна Никифоровна. Осыдан біраз жыл бұрын мектебімізге бардық, кəрі, ақылман мұғалімдерімізге жолықтық. Қуанып қалды, өткен-кеткенді əбден еске түсірдік, əйтсе де мектепте бір күңгірт, адамды зеріктірерлік көңіл-күй бар сияқты. Надежда Васильевна қолын шарасыз жайып: «Валерий, қазіргі оқушылардың көзі қайдан жайнасын, олар Татьянаның Евгенийге хатын оқымаған, Лермонтов жайында естімеген, Гогольдің құстай ұшатын күймесін сезінбейді. Бұлар орысша жазғаны үшін Гогольді «зраднык» деп жариялады ғой», дейді. – Айып етпеңіз, «зраднык» деген не сөз? – «Зраднык» сатқын деген сөз. Міне, осындайға дейін барды ғой! Өзінің халқының даңқын асырған адамды сатқын дейді... Саяси технологтар мен ғылымнан шен-шекпен жамылғандар Украина мен Ресейді екі жаққа сүйрелеп, ғасырлар бойы халықтарды бірлестіріп тұрған тамырларды есепке алмай, саудаға салатын ұстанымдарына кімнен көбірек пайда табамын деп есеп құрып жүрген қазіргі кезде елдеріміздің тарихы мен мінез бітіміне асықпай-саспай көз салу, бірге шеккен азаптарымыз бен бірге жеткен жеңістерімізді еске алу керек. «Тарих полицайлары» əсіресе, Ұлы Отан соғысына, орыстар, украиндар, белорустар, қазақтар... бүкіл совет халқы жабыла жүріп фашизмді қиратқан жеңіске қатты өшігеді. Олардың украин жерінің бірігуіне, өз мемлекеттілігіне ие болып, КСРО-ның қолынан БҰҰ-дан орын алған қуатты да егемен Украинаны құруға КСРО-ға шабуыл жасаған алғашқы күндерде Гитлер жария еткен бандерлік егемендіктің арқасында емес, дəл осы ортақ жеңістің арқасында

жүргенде, ол жақта билік басына бірте-бірте униаттық русофобтық күштер келе бастады. Кешегі жəне бүгінгі бандершілер басқаша ойлайтындардың бəрінің басына əңгіртаяқ орнатуға көшті. Əлі есімде, осыдан біраз жыл бұрын Дмитро Павлычко біз гоголизмдерден арылуымыз керек деп айқайлап жүретін. Ол кезде сатқын Гогольге қарсы-тын. Нежиндік профессор таяудағы мерейтой кезінде украин-орыс жазушысы Микола Гоголь жасай берсін деп сөйледі. Мен оған айттым, таласпай бөлісеміз дедім. Украин халқының перзенті, орыстың ұлы данышпаны болып қала береді дедім. – Ол жақта русофобия бұрынғыдан азайған сияқты ғой, солай ма? – Шығыстағы облыстарында едəуір азайған, батыстағы облыстарында əлі айқайға басып жатыр. «КОМСОМОЛКАДА» ОРЫСТАР ЖОҚҚА ЖУЫҚ ЕКЕН – Мені журналист ретінде сіздің баспагерлік, редакторлық қызметіңіз де қызықтырады. «Комсомольская правдаға» бас редактор болуға онша құлық танытпағаныңыз рас па? – Ол кезде елдің үшінші газеті саналатын «Комсомольская правдаға» мені бас редактор етіп 1978 жылы тағайындады. Барғым келмегені рас: газеттің күнделікті күйбеңін, дау-дамайын, бітпейтін де қоймайтын шаруаларын ұнатпаймын. Алайда, орыс əріптестерім мен достарым келісім беруіме мəжбүрледі. Бұл өте үлкен өсу саналатын. КОКП Орталық комитеті Саяси Бюросының номенклатурасы ғой. Саяси Бюрода мені қалай бекіткені, мəжілісті Сусловтың қалай жүргізгені, Кулаковтың (Орталық комитеттің хатшысы – С.А.) бұрылып алып, маған тесіліп ұзақ қарағаны есімде. Менің ол қызметке тағайындалуым армияның ұсынысымен болған еді. Епишев (Қорғаныс министрлігі Саяси бас басқармасының бастығы – С.А.) «Комсомольская правда» жастардың санасын бүлдіретін газет болып барады, армияда оны оқуға тыйым салуға айналдық депті. Газетті əскери-патриоттық жұмысты жəне жастардың көңіл-күйін жақсы білетін адам басқаруы керек депті. Маған Пастухов үш рет келіп, ортақ ісіміз үшін сонда баруыңыз керек дегенді айтумен болды. Пастухов БЛКЖО Орталық комитетінің бірінші хатшысы қызметіне жаңа ғана кіріскен еді. Газетте екі жарым жылдай жұмыс істегенімде бұрын «Комсомолкаға» тіпті жақындатылмай жүрген орыстың екі жүзге жуық жазушыларын жарияладым. Анатолий Иванов, Володя Фирсов, Сергей Викулов, əрине, Михаил Шолохов... Олар бұрын жаңағы жерге жуымайтын. Бұл өзгеріс маған оңайға түспеді, газетте орыс адамдары жоққа жуық болатын. Отыз шақты адам кетті, негізінен «Литературная газетаға» – барса барсын деп, бір демімді алдым. Ең бір шектен шыққан русофобтар солар еді. Əйтсе де, маған бір соққыдан кейін бір соққы беріле бастады. Қайдағы жоқ нəрселер үшін тиісе беретін болды. «Динамо» футбол командасын жеңілістен көз ашпайды деп сынаған едік, оның жанкүйері кім екенін білесіздер ме, қалай ғана дəттеріңіз барды деп жазғырды. ЦСКА-ға тиісіп едік, тағы шақыратын жерге шақырды. «Неге сынайсыздар?» дейді. Сөйтсек, ЦСКАның жанкүйері Устинов, «Динамоның» жанкүйері Андропов екен. Осыдан кейін сын беріп көр. Алғашқы сөгісімді солай алдым. Екінші сөгіс Солтүстік Осетиядан «Тергеуді кунактар жүргізеді» деген фельетон жариялағаным үшін берілді. Төбелесте

ақсақалдың қолы қойылып, парақорлық, сыбайластық қылмыстар туралы жазылған хатты көрсеттім, міне, осылар туралы жазу керек дедім. Микроинфарктке түсіп, ауруханаға жатып шықтым. Ақыры мені ол жерден əкету керек деп шешіпті. Жазушылар съезіндегі банкет кезінде Михаил Зимянин (КОКП Орталық комитетінің хатшысы – С.А.) менің жаныма келіп, жазғыра бастады. Қолымызға фужер, бокалдар ұстап тұрмыз, ол болса маған: сіз «Комсомольская правдадан» кетуге тиіссіз дейді. Шағымданып жүрмеңіз деп қояды тағы... Олар мен Шолоховқа барады деп қорыққан. Мені былайша қарағанда жастар газетінен жас мөлшеріме байланысты ауыстырғалы жатқан сияқты сөйлейді. Ал мен БЛКЖО Орталық комитетінің бірінші хатшысынан, басқа да атақты комсомолдықтардан əлдеқайда жас едім... «Қаласаңыз «Роман-газетаға» барыңыз, өзіңіз жазушылармен доссыз, өзіңіз де жазасыз, бəрі дұрыс болады», дейді Зимянин. Жазушылар одағының мүшелігіне өткен кезім, əдеби ортаға жетіп алуым, сөйтіп, партиядағы мансапқорлардың қуғынсүргінінен құтылуым керек екендігін түсіндім, рухани тұрғыдан да ол жер маған қызықтылау еді. Келісім бердім. Қысқасы, менің «Комсомольская правдадан» «Молодая гвардия» баспасындағы сияқты патриотизм тірегін жасау əрекетім орындалмады. Газет билік шыңына тым жақын тұрған еді. Халықтағы бедел-ықпалы да тым күшті болатын. Орталық комитеттің барлық бөлімдері тарапынан қатаң бақылау орнатылған. Кадрларды да толық ауыстыра алмадым, соның өзінде Юрий Щекочихин Ганичев газетте нəсілдік тазарту мен антисемитизм саясатын жүргізе бастаған еді деп кінəлады. Өзі сол жерден осы себептен кетіпті-міс. Кейін оны кездестіріп қалдым да, Юра, ал мен сенің еврей екеніңді білген де жоқпын дедім. Ол ыңғайсызданып, жалпы өзіне менің жүргізген бағытым ұнамағанын айтты... Менің ұжымымнан Ресей мен орыс халқы туралы, орыстардың проблемалары туралы, басқа да жайлар жөнінде жазғысы келмейтіндер кетті. Газет редакторы болу деген қиын-ақ шаруа. Мынандай жағдай есімде. Қазақстаннан бір комбайншы туралы материал жариялағанбыз. Маған сол күні партия обкомының хатшысы телефон соқты, «Валерий Николаевич, комбайншымыз өмірден кеткелі бір жыл өтті ғой...», дейді. Сөйтсек, редакцияда жатып қалған материалды салып жіберіппіз. Меншікті тілшіміз еңбек үздіктері өлмейді деп ойлаған болуы керек... БІРІНШІ ПЕТР, СТАЛИН, ШОЛОХОВ ЖӘНЕ БАСҚАЛАР – Сіз тарих ғылымдарының докторысыз, профессорсыз. Тарихшы ретіндегі пікірлеріңізді де тың дағымыз келеді. «Имя России» деген жобада əуелде алдыңғы орынға Сталин шығып еді. Көңіліңізге келген жоқ па бұл? – Көңіліме келді, əрине. Тарихшы ретінде де, жазушы ретінде де, православие адамы ретінде де көңіліме келді. Мұның өзі кəдімгі ермек, жаңа телевизиялық ойын сияқты бірдеңе. Атаулар қалай болса солай айтыла беретін постмодернизм. Бұл Гарри Поттерді, ағылшын королевасын, жалғанды жалпағынан басып жүрген белгілі бикештерді, Абрамовичтің яхтасын – əйтеуір көзі түскеннің бəрін көрсете беретін, əйтсе де орыс тарихын дұрыстап қамтуға, орыс батырларының даңқын асыруға қорқатын біздің телевидениенің сықпытын тағы бір мəрте танытып тұр. Мен өз басым бұл жобада бірінші орынға

9

Сергий Радонежскийді қояр едім. Кешегі совет заманында, коммунист жəне совет адамы бола жүріп, өзімнің православиеме келгенім үшін соған, оның ерлігіне қарыздармын. Ол бүкіл Ресейді біріктіріп тұратын қасиетті тұлға. Жазушылардың арасынан, əрине, Александр Сергеевич Пушкинді алдымен айтамыз. Расында да, ол біздің барымыз да, нарымыз да. Пушкин болмаса, біз басқа ұлт болып қалыптасар едік. Сөз жоқ, Бірінші Петрді айналып өте алмаймыз. Дəуірлер тоғысындағы державашыл ұлы қайраткерлердің бірі ретінде оның ұлы жетістіктері де, сұмдық күнəлары да бар. Ол Ресейді қаталдықпен қайта өзгертті, талай нəрсені аяусыз сындырып тастады. Əйтсе де, мойындау керек, оның мақсаты ұлы еді, ол астам держава құруды көздеді, ол Ресейдің шамасы соған жететініне сенді. Мен Полтава жақта тұрғанымда əрбір украиндық үшін Мазепа (Украина гетманы, Полтава шайқасында шведтер жағына шығып кеткен – С.А.) «зраднык», яғни, сатқын, опасыз жан болатын. Сол кездегі украин ұлтшылдары, совет өкіметін жамандап жүретіндер де Мазепаны жек көретін. Петр жеңіп шыққан Полтава шайқасы Ресейдің Куликово, Бородино, Прохорово далаларындағы ұлы шайқастарға тең. Бірінші Петр өзінің əскерлеріне: Сендер мен үшін емес, Ресей үшін айқасқа түсесіңдер, деген. Ал шведтер «король үшін» айқасқан. Советтік кезеңнен, өтпелі дəуірдің, елді түбегейлі өзгертудің болмай қоймайтын кереғарлықтарын ескере отырып, ГУЛАГ пен ұжымдастырудың барлық күнəларын мойындай отырып, Иосиф Сталиннің атын атауға тиіспін. Біз Сталинге қарамастан жеңіске жеттік дегенге дейін айтып жүргендер бар. Жалған сөз. Сталинсіз біз Жеңіске жете алмас па едік деп те қорқамын. – Зимянин туралы айтқаныңызда олар мен Шолоховқа барады деп қорықты деп қалдыңыз. Жазушымен араңыз сол кездің өзінде жақсы ма еді? – Шолоховпен мен алғаш рет 1964 жылы, жас жазушылардың кеңесінде танысқанмын. Ол сол кезде аздап ауырып жүр екен, бір топ жазушыны Мəскеудегі пəтеріне шақырды. Маған ол кездесу де əсер етті. Мен Вешенская стансасында 1967 жылдың маусым айында болғанмын. Михаил Александровичке Юрий Гагаринмен, қазір марқұм болған жазушы Василий Иванович Беловпен бірге барып едім. Гагариннің сол сапардағы бір əзілі есімде. Біз шағын ұшақпен ұшып шыққанбыз. Алдыңғы қатарда Юрий Гагарин БЛКЖО Орталық комитетінің бірінші хатшысы Павловпен бірге отырды, мен артқы жағына жайғасқанмын. Бір кезде қарасам, стюардессалар маған үйірсектеп барады, үстелшелерін жақындатып, тəттідəмдісін ұсынып жатыр. Сөйтсем, оларға Юрий Алексеевич айтыпты: «Мені қойшы! Міне, артқы жағымда отырған кісі жақында Айға ұшқалы жатыр!» депті... Вешенскаядағы сол кездесу өте қызықты болып еді. Шолохов мені Валера деп өзімсініп айтатын. Шолоховтың ұлы туындылары тамсандырады да, таңдандырады да, кейде тіпті сенімсіздік те тудырады. Ресей казачествосының терең түкпірінен шығып, жаһанды жаулап алған қайталанбас, үздік таланты таңдандырады. Егер біздің əдебиетіміз жиырмасыншы ғасырда дүниеге «Тынық Доннан» басқа ештеңе əкелмесе де, ол Пушкин, Гоголь, Достоевский, Толстой, Чехов ісінің ұлы жалғастырушысы саналар еді. – Бірнеше жыл бұрын мен Феликс Кузнецовтың кітабындағы фактілерге арқа сүйей отырып, «Тынық Дон» романын кім жазған?» деген мақала жарияладым. Бұл мəселенің басы

толық ашылғанын жаздым, əсіресе, қолжазбалар табылып, сатып алынғаннан кейін... – Былай ғой, Шолоховты шағып қалу арқылы кейбіреулер өздерінің бар-жоғын еске салып жатады. Біздің халқымыздың романды Шолоховтың өзі жазғанына қашанда сенгені анық. Бұл өзі жалпы данышпандарға тəн нəрсе. Оны түсіндіріп жату оңай емес. Еуропада норвегиялық Хюст деген профессор бар, өзі Шолоховты онша құлай сүйе де қоймайды. Сол профессор «Дон əңгімелері» мен «Тынық Донды» компьютерге салған, стилистік ерекшеліктерді, сын есімдерді, эпитеттерді, образдарды салыстырып шыққан, сөйтіп, сəйкестік 95 пайыз екеніне көз жеткізген. Еуропалықтар қанша дегенмен логикаға тоқтайтын жұрт қой. Не айтуға болады? «Дон əңгімелерінен» бастап-ақ ол классик еді. Ал «Адам тағдыры» қандай маржан туынды! Сартрдың мен «Тынық Дон» авторынан бұрын лауреат атана алмаймын деп Нобель сыйлығынан жария түрде бас тартқаны көп жайды аңғартады. – Айтқандай, Шолохов өзіне Нобель сыйлығы берілгені жайындағы хабарды Қазақстанда естіген. – Иə, білемін, аңшылықта жүрген ғой. Обкомға шақырып алып, хабарлапты ғой. – Жазушы сол жерден Мəскеуге, Орталық Комитетке хабарласқан, тіпті сыйлықты алайын ба, алмайын ба деп те ақылдасқан... – Өйтетіні, соның алдында Пастернактың басы дауға қалған еді, бір айдың ішінде «Доктор Живаго» сан түрлі тілде, Еуропаның бірнеше елінде шыққан болатын. Ол жақтағыларға сол роман неменеге керек бола қалды дейсіз?! Бір режиссердің қолымен атқарылған шаруа ғой. – «Русские писатели ХХ века» деген жинақта Шолохов бір кезде қазақ даласындағы өмірден шығарма жазуды ойластырған деген ақпарат бар (Сұхбатты аудару кезінде қайта қарадық: ол кітапта Шолоховтың билікке күйінген сəттерінде отқа жағып жіберген қолжазбалары туралы айтыла келіп, «Такая же участь постигла и рукопись, повествующая о зверских методах освоения казахстанской целины», деп нақты жазылған – С.А.). – Мүмкін. Ол адал да, батыл да кісі болатын. Вешенская стансасының тағдырына байланысты Сталиннің өзімен айтысқан адам ғой. КІР-ҚОҚЫСТАҒЫ КІТАПТАР – Мəскеуге келген сайын Ресейдегі кітап дүмпуіне таңданудан танбаймыз. Кітаптардың сапалы безендірілуі, сыртқы сұлулығы, соншама көптігі қуантады. – Бірақ біздің кітап базарымыз саясаттанумен, «ойыма не келсе, соны жазамын» дейтін қағидатқа құрылған кітаптармен сықасып тұр. Бүгінде біздегі ең бір əуезе мамандық саясаттанушы болып алды. Алайда, жас буынды тəрбиелеудегі ең маңызды жайдың бірі тарихи білім, тарихи география арқылы білім беру болып табылады. Патриоттық, керек десеңіз сауатты мемлекеттік ойлаудың негізі осы, мұндай ойлау əсіресе қазір, кейбір ойнақшыған көршілеріміз біздің шекараларымызды «тарихи тұрғыдан қайта қарауға» əрекет ететін кезде жоғары деңгейдегі қайраткерлерімізге де жетіспей жатады. Біз жаңағыдайларға жауап бере алмаймыз, өз құқықтарын табанды түрде əрі бетпақтықпен мəлімдейтіндердің келтірер зиянының алдын ала алмаймыз.

(Соңы 10-бетте).

Қазақстан Журналистер одағы ның басқармасы 2013 жылғы үздік жұмыстардың республикалық шығармашылық конкурсының қорытындыларын қарай келе, төмендегідей номинациялар бойынша мына журналистерге Қазақстан Журналистер одағы сый лығының лауреаты атағын берді: 1. Репортерлік жұмыс – Тəжік телеграф агенттігінің шығарылым жетекшісі Кемар Машанлоға, «zakon.kz» интернетпорталының журналисі Торғын Нұрсейітоваға – маңызды қоғамдық-саяси оқи ғаларды жедел жариялағандары үшін. 2. Экономикалық шолу – ҚазТАГ халықаралық ақпараттық қызметінің басшысы Расул Рысмамбетовке; «Интерфакс-Қазақстан» ақпараттық агент тігінің бас редакторы Вячеслав Пащенкоға – елдің экономикалық дамуы туралы талдау мақалалары үшін. 3. Саяси шолу – «Хабар» телеарнасындағы «Көзқарас» бағдарламасының продюсері жəне жүргізушісі Ирак Елекеевке; «zonakz.net» интернет газеті бас редакторының орынбасары Ғимран Ерғалиевке – Қазақстандағы азаматтық қоғамның даму жолдары туралы полемикалық шолулары үшін. 4. Журналистік зерттеу – «Сөздің шыны керек» бағдар ла масының редакторы Ирина Əлімжановаға; «Честно говоря» бағдарламасының редакторы Полина Шиманскаяға – 31 телеарнадағы өзекті тақырыптар бойынша репортерлік зерттеулері үшін. 5. Іздеу материалы – «Қазақстан патриоты» журналының бас редакторы Раушан Қаршаловаға; «Отан сақшысы» – «Часовой Родины» газеті бас редакторының міндетін атқарушы Кенжебек Сейітмұхаммедовке – аға ұрпақ үлгісі негізінде жастарды патриоттық тəрбиелеу проблемалары туралы материалдар сериялары үшін. 6. Телеарналық жұмыс – жамбылдық «Қазақстан-Тараз» телеарнасының жүргізушісі Ғайни Əлімбекқызына – «Айна» жəне «Айша бибі» тарихи-танымдық бағдарламаларды əзірлегені үшін; талдықорғандық «Жетісу» телеарнасының редакторы Антон Хатеновскийге – өңірдің əлеуметтік-экономикалық дамуы туралы телерепортаждары үшін. 7. Зерттеу жұмыстары – сценарий авторы Жұмаділ Əділбаевқа, оператор Анатолий Лаптевке – көрнекті қазақ жазушысы Орал хан Бөкеевтің өмірі мен шығар машылығына арналған «Кербұғы» киноэссесін əзірлегендері үшін. 8. Ғылыми-көпшілік жұмыс – «Казахстанская правда» газетінің арнаулы тілшісі Дулат Молдабаевқа – жастарға əскерипатриоттық тəрбие беру туралы мақалалар сериясы үшін; «Егемен Қазақстан» газетінің шолушысы Анар Төлеуханға – Қазақстандағы дипломатиялық қызметтің дамуы туралы мақалалар циклы үшін. 9. Медиа-жоба – «Новая газета» басшылары Сергей Кожеуровқа, Дмитрий Муратовқа – қоғам дық-саяси басы лым ды ұйымдастырғандары үшін. «Казинпресс» редакциялықбаспалық тобы Қазақстандағы ақпараттық қызметтің дамуына қосқан қомақты үлесі үшін Əділ Ибраевты Амангелді Ахметəлімов атындағы сыйлықпен марапаттады. «Қазақстан – ZAMAN» халықаралық газеті Қазақстандағы фотожурналистиканы дамытуға қосқан үлесі үшін «Дала мен қала» газетінің фототілшісі Қайрат Мұқашұлын Рахымбай Ханалы атындағы сыйлықпен марапаттады. Жас телепублицистерге арналған Бейбіт Құсанбек атындағы арнаулы сыйлықпен «Қазақстан» телеарнасының жүргізушісі Бейсен Құранбек марапаттады. Баспасөзге көрсеткен қолдау лары мен журналистермен өзара түсіністіктері үшін Қазақстан Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінің ресми өкілі Алтай Əбибуллаевтың, Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ баспасөз хатшысы Дəурен Дүйсебаевтың, Қазтелеком АҚ қоғаммен байланыс қызметінің басшысы Юлия Искакованың, Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитетінің төрағасы Болат Қалианбековтің, «Нұр Отан» партиясының хат шысы Ерлан Қариннің, «Казкоммерцбанк» АҚ қоғаммен байланыс департаментінің директоры Лариса Коковинецтің, «ҚазТрансГаз Аймақ» АҚ баспасөз қызметінің басшысы Бексұлтан Құрманқұловтың, Ішкі істер министрлігі Мемле кеттік тіл жəне ақпарат департаментінің директоры Ораз Нұр ділданың қызметтері Қ азақстан Журналистер одағының дипломдарымен атап өтілді.


10 Ќолдау кїтіп тўрєан мəселе Қолдау мен ойлануды қажет ететін салмақты мəселелерді дер кезінде көтеріп отырған Мағауия Сембаевтың қос мақаласын да оқыдым. Былтырғы «Қара қой. Қара жүн. Қара қи» атты мақаласында қой шаруашылығын өркендетудің тиімділігі жайлы өрелі ой қозғаса, биылғы сəуір айында «Егемен Қазақстан» газетінде түйе жайлы «Ойсылқара тұқымы ойсырамасын» деген үлкен проблеманы ортаға салып отыр. Қос мақаласын оқығаннан кейін ойыма кеңестік кездегі ен даламыздың түкпір-түкпіріне сыймай маңыраған қой, жылқы, түйе, сиыр елестегендей болды. Қой санын бəленбай миллионға жеткіземіз деп жанталасқан адамдар, ол жайлы жазылған мақалалар, Шопан атаны, Зеңгі бабаны көргендей болдым. Сол арада кез келген ауылдың кіреберісінде ілулі тұратын Елбасының «Ауыл – ұлтымыздың алтын бесігі», деп жазылған плакат, оның арғы жағында еліне қарай ойланарлық ой тастап, ауылды көркейтетін мал шаруашылығы екенін, оны дамытуды қолға алатын мезгілдің келгенін бақылап, алыстан айқай салып тұрған Мағауияны, елдің болашағына бейжай қарай алмайтын нағыз азаматты көз алдыма елестеткендей болдым. Ал енді қайта айналып түйе мен қара қойға келсем, естімеген фактілерді тауып, мақаланы қызықтыра оқитындай орынды пікірлері мен ойлары оқушысын ойландырып тастайды. Əйтпесе, соғыс кезіндегі Берлинге барған Маша мен Миша атты екі түйенің тағдырының немен аяқталғанын Мəскеудегі зоопарктерден сұрау салып іздеу ешкімнің ойына келе бермейтін дүние. Мақалада түйенің елге берер орасан зор пайдасы анық айтылған. Оны тағы да соғыс кезінде Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданындағы шалғай ауылда, кешегі Аққора ауылында əкесі Сламбектің түйе бағуы, біреу білсе, біреу білмейтін ауыл тарихын баяндай келе, бүгінгі Аққора ауылындағы жаңадан түйе өсіруді қолға алған Тұяқпен ұштастыруы керемет үйлесіп-ақ тұр.

Фазиман АЙТБАЕВА, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, жоғары санатты мұғалім.

Алматы облысы, Іле ауданы, Екпінді ауылы.

26 маусым 2013 жыл

 Басқа басылымдардан (Соңы. Басы 9-бетте). Кітап адамзатқа керек болмауға айналған сияқты. Бума-бума болып кір-қоқыста, кітапханалардың қуыс-қуысында, букинист дүкендерінің жанындағы асфальтта жатады. Талайлар «шаң жинайды» деп, интерьердің сəнін кетіреді деп кітаптарын үйден де шығаруда. Ақыр аяғында, қажет ақпараттың бəрі Интернетте бар дейді... – Бүгінде көркем əдебиеттің рөлі қандай? Ол қандай міндет атқара алады? – Маңызды сұрақ. Əдебиет арожданның, қарапайым, кішкентай адамның жақтаушы əдебиеті бола ала ма? Ол əдебиет байлық пен кедейліктің, ар-ождан мен арсыздықтың, əділеттілік пен əділетсіздіктің арасындағы өз орнын қалай айқындайды? Əдеби əлемде бəрі бірдей шындық пен жақсылықтың жолына түсіп жатыр деп алдануға, өзімізді өзіміз жұбатуға негіз жоқ, əрине. Дегенмен, орыс əдебиетінің намысын қорғап, оның шапақ шашар шырайын сақтап қалатын кітаптар да бар. Осыдан біраз жыл бұрын Распутиннің «Иванның қызы, Иванның анасы» атты шағын повесі жарық көрді. Сол шығармада қаншама шындық, өкініш, жөнсіз байлықтың жан жейтіндігі жөнінде қаншама ескерту, базар байлығына бас ұрған жандардың арсыздығынан қаншама сақтандыру бар десеңізші! Жазушы қоғамға, билікке: орыс жеріне басып кірген, этностық бірлікті бүркеніп алған саудагершіл жосықсыздықты тоқтатыңыздар, парақорлықты, коррупцияны тоқтатыңыздар деп жан ұшыра дауыс көтерді. Өйтпесе, жамандық жерімізге

дейін Ресей Жазушылар одағы болмағанын бүгінде ұмытып та қалған сияқты. Алексей Максимович Горький құрған Совет жазушыларының одағы болды, Ресейден басқа барлық республикаларда өздерінің Жазушылар одақтары болды. Мұндай оғаш жағдай бүкілəлемдік интернационалды армандайтын жəне орысқа қатыстының бəрін жек көретін Троцкий мен оның серіктестері революциядан кейінгі 20-шы жылдарда негізін қалаған саясаттың салдары еді. Мемлекет дамуының ең ауыр салмағын қажымай-талмай өз иығына артқан орыс халқы қысымшылықта қалды. Дегенмен, соғыстан кейін оған деген көзқарас өзгере бастады. Орыс халқы өзінің жанкештілігін, мемлекетқұраушы халық ретіндегі түпкі мəнін көрсетті. Тегінде, бұл істе генералиссимус Сталиннің «ұлы орыс халқы үшін» деп көтерген тарихи тостының бетбұрыстық мəні болды. Орыс сана-сезімінің қайта өрлеуінің бастаулары Ұлы Жеңіске тіреледі. Сол толқынмен 1957-1958 жылдарда РСФСР Жазушылар одағы – бүгінгі Ресей Жазушылар одағы құрылды. Оны орыстың аса көрнекті жазушысы (айтқандай, партия қатарында болмаған) Леонид Соболев басқарды. Қазір орыс классикалық əдебиеті дəстүрлерін жалғастырып, державалық жəне парасаттылық ұстанымдарындағы адамдардың басын қосатын бұл одақтың қатарында жеті жарым мың қаламгер бар. – Мақалаларыңызда, сөйлеген сөздеріңізде сіз патриотизмнің ұлы күшін дəйім айтып отырасыз. – Иə, солай етемін. 1972 жылы мен комсомолдың жəне «Молодая гвардия»

Кəрім, қазақ Абай Құнанбаев, тəжік Мырза Тұрсын-зада, аварлық Расул Ғамзатов, өзбек Ғафур Ғұлам, қыр ғыз Шыңғыс Айтматов өздерінің əдебиеттеріне орыс əдебиетінің үлесін, Пушкиннің, Гогольдің, Достоевскийдің, Толстойдың, Чеховтің, Горькийдің, Шолоховтың əсер-ықпалын аса көрнекті құбылыс деп білген. Екінші жағынан мұсылмандық сарындардың біздің поэзиямызға, əдебиетімізге кеңінен енуі де басталды. Алдымен өрнек ретінде енді, бара-бара əлемнің бір бөлігі əрі түсінуге, отандық тарихқа, мəдениетке, əдебиетке бейімдеуге тырысқан символ ретінде енді. Тегінде, Құранға, мұсылмандыққа құрметтің ең үлкенін өзінің бөлекше құпия, жұмбақ əрі ғажайып туындысы – «Құранға еліктеуде» Пушкин данышпандығы көрсеткен. Шығыс туралы, ислам туралы, жалпы адамзаттық қасиеттер туралы ардақты сөзді дана да дара шығармасы – «Қажымұратта» ұлы Толстой айтты. Тау қарақшысы, мұсылман адамы, орыс əскерлерінің бас имес дұшпаны құштарлық туғызар тұлғаға, ой кемірген интеллигентке қарама-қарсы бейнеге, орыс əдебиеті данышпанының нұрымен нұрланып, шабытымен жырланған кейіпкерге айналды. – «ЖЗЛ» сериясынан шыққан адмирал Ушаков туралы сіздің кітабыңызды қызыға оқыдым, қолтаңба үшін Мəскеуге ала да келдім. Сіз бұл тақырыпқа қалай барып жүрсіз? – Құдайға шүкір деп айтайын, өзі қатысқан 43 шайқастың бəрін де жеңіспен аяқтаған, ал мұның өзі Жаратқан Иенің жар

баспасының атынан маршал Жуковты 75 жылдығымен құттықтадым. Əңгіме кезінде мен ол кісіден: «Георгий Константинович, дегенмен, айтыңызшы, біз неге жеңдік?» деп сұрадым. Кездесуге барған комсомол Орталық комитетінің хатшысы маған таңдана қарады. Маршал сəл ойланып барып, былай деді: «Сұрақ дұрыс қойылып отыр. Оның бір жауабы мынандай. Расында да, қай қырынан қарағанда да Германия соғысқа бізден жақсы дайындалған еді. Генералдарын алайық. Біз əскери академияларда Клаузевицті, Шлиффенді, Мольткені оқыдық. Пруссия офицері дегеніңіз соғыстың ақсүйегі ғой, кəдімгі бір каста сияқты. Неміс солдаты Еуропаны бағындырды, Франция, Бельгия, Польша жолдарымен жеңімпаз күйде өтті, Норвегияны, Грекияны, Критті басып алды. Англияның тізесі дірілдеп тұрды. Неміс техникасы – «мессершмиттер», «фоке-вульфтар», «жолбарыстар», автоматтар – соғысқа дейін біздің техникадан артық еді. Біз соғысты соғыса жүріп үйрендік». Осыны айтты да, Жуков сөзін салтанатты түрде, ғибрат айта бітірді. «Біздің жеңген себебіміз – біздің ержүрек, патриот, саяси тұрғыдан шыңдалған, Отан үшін шайқасқа жан дүниесі дайын солдатымыз болды», деді. – Сіз өзіңіз қалам тербейтін тарихи роман жанрының алар орны қандай? – Соғысқа дейін-ақ Александр Невский мен Суворов, Кутузов пен Нахимов қоғамға, оқырмандарға жетіп, Отан қорғаушылар қатарына қосылған еді. Тарихи əдебиетке, Ресейдің ұлы перзенттері туралы əңгімеге, очеркке сұраныс күшті болды. «Шыңғысхан» мен «Батый» атты танымал романдардың авторы В.Ян тарихи роман бəрінен бұрын қаһармандықтың ұстазына айналуға тиіс деп айтқан.

болуымен ғана мүмкін нəрсе, православиелік адмирал туралы кітаптарыма кірісудің бақытты мүмкіндігі маған алғаш рет 1956 жылы Николаев қаласында ашылды, ол жерге Киев университетін бітірген бойдағы бөлініс бойынша барып едім. Дəл сол жерде өңірді өзгертушілердің бірі, орыс флотын құрушылардың бірі Феодор Ушаковтың өміріне қызыға бастадым. Новороссияның тарихына, Қаратеңіз флотының шежіресіне шомып кеттім... Əрбір жаңа факті, Мəскеудің, СанктПетербургтің, Рыбинскінің, Саранскінің, Николаевтың, Херсонның, грек аралы Корфудің архивтерінен тапқан адмирал өмірінің деректері, оларды салыс тыру, жалпы тарихи панорамаға қосу бара-бара Ушаков еңбегінің шын мəнін ашып, оның тұлғасын асқақтата түсті. Бəлкім, адмирал Ушаковтың ұлылығын пайымдау менің өмірімнің басты шаруасына айналған да шығар. 1995 жылы «Росс непобедимый» романым, «ЖЗЛ» сериясынан «Ушаков» деген кітабым шықты, алайда оның өмірінің соңғы жылдарын, ұдайы монастырьда болып, қарапайым адамдарға бар байлығын таратып өткен кезін зерттей жүріп, мен оның өмірден тақуа қалпында, православие əулиесі күйінде көшкеніне көз жеткіздім. Сөйттім де Бүкіл Ресей Патриархы Алексийге барып, «Ушаков əулие емес пе?» дедім. «Иə, əулие. Біз бəріміз оны сезініп отырмыз. Егер біздің флот оның тілеуін көктен тілеп тұратын қорғаушыға ие болса, бұл бəріміз үшін ұлы іс», деді маған Патриарх. 2001 жылы Феодор Ушаков Əулие ретінде даңқтама алды. Соны көзім тірімде көргеніме қуанамын.

ірі жазушысы. Рас, оны жұрттың бəрі бірдей бағалай алмайды, жұрттың бəрі бірдей оның шығармаларының ішкі мəніне тереңдеп, ол белгілеп берген парасат шырғалаңдарына, ол ескертіп отырған жайларға бойлай алмайды. – Жұрт ұлттық идеяны іздейді де жатады. Оны іздеу керек пе? – Тіпті қажет. Мəселе бүгінгі Ресейге қандай идея керек екендігінде. Менің ойымша, билік кейінгі кезде оны іздеуді қойды, тек жалаң экономикалық категориялармен ойлауға көшті... Мен ұлттық идея табанға тапталған кездерді басымнан кешкенмін. Совет заманында ол үгіт пен насихаттан таратылатын, ол жердегі құрылыстың таптық мəні үшін ұлы күрескер Яковлев болды. Мен онымен талай рет кездескенмін, ол деген барып тұрған екіжүзді адам, хамелеонның дəл өзі. 1972 жылы бізде «О, Русская земля!» («Россия в русской поэзии») деген кітап шыққан кезі есімде. Мен оны «Молодая гвардия» баспасының директоры ретінде маршал Жуковқа сыйлағанмын. Сонда ол кітапты ұстап отырып, «Біз майданда патриоттық поэзияны қатты бағалайтынбыз!» деген еді. Ұлы стратег, маршал патриоттық поэзияны осылай қадірлеген. Ал қоғамда рухты бекітуге тиісті адам – Яковлев – бізді талай газеттің бетінде талқандап сынаған мақалаларды ұйымдастырды. Орыс патриотизмін ұнатпаған тағы бір орталық – Андропов басқарған КГБ. Ол жерде де, əрине, екі қанат болды, оның ішінде Отанын қорғаған, шетелдегі шептерімізді күзеткен адамдар да болды. Бірақ, бəрінің басында тұрған адам орыс ұлтшылдығының, шовинизмнің қауіптілігі туралы 2-3 жазба

Кекілбаевтың кітабы басылған. Шолоховпен Вешенскаядағы кездесуге ол кезде жапжас Олжас Сүлейменов қатысқан еді. Олжастың даңқы дүрілдеп, аты аспандап тұрған кезі. Ол Евтушенко, Вознесенский, Рождественский сияқты ақындармен бір қатарда болатын. Рас, оның қазір онша еске түсіргім келмейтін «Аз и Я» деген кітабы да бар. Ол өзі ресми көзқарас тұрғысымен онша үйлесе бермейтін, бəлкім, бірқатар фактілері ашылмаған кітап. Дегенмен, қызғылықты болатын. Дəл сол кезде Гумилев те отандық тарихтағы Даланың рөлі деген мəселеге назар салып жатты ғой. – Сіздің «Аз и Я» кітабына көзқарасыңыз жылдар өте келе өзгерді ме? – Меніңше, өзгерді. Тегінде, жазғыру тұрғысынан əлдеқайда сақтықпен қарау, кейбір тұстарды ескеру тұрғысынан əлдеқайда қызығушылықпен қарау басым болуға айналды дегенім дұрыс шығар. Идеологиялық, тарихи мəселелер бойынша рұқсат етілген жайлардың шеңберлері де тым шектеулі еді ғой. Сонымен бірге, сол идеологиялық шеңберлерді айыптай отырып, олар белгілі бір бірлікті жасайтынын да айтуға болады. Олар біздің халықтарымыздың рухани бірлігін құрап тұратын. – «Жырда» түркизмдер болуының өзін біздің халықтарымыздың арасында атам заманнан жақындық орнағанының мысалы ретінде де пайымдауға болар еді ғой... – Əбден болар еді. Неге болмасқа? Мен соғысқа дейін Сібірде тұрғанмын. Марьянов ауданында, Қазақстанмен шектес жерде. Колхоздары бар еді. Украиндар тұратын

түсіріп еді, біздің бəріміз тапталып, езіліп жүре бердік. Бізге өз Отанымызды сүюге неліктен тыйым салды? – Сіз антитарихшылдыққа жиі əрі қатты қарсы шығасыз. Бұл ұғымның мəні неде? – Антитарихшылдықтың ең көрнекті көрінісі – құдайға қарсылық. Ол қашанда жазаланады. Неше түрлі ақылсыз, ақырына дейін ойластырылмаған шаруаны қолға алып, «тыныштықты бұзушы» атанған Хрущев шегінен шыққан салдыр-салақтығы, бір қиырдан бір қиырға шығатын күйгелектігі, шаруаға қырсыздығы, əскери авантюралары мен мемлекет ұстындарын ырғағаны үшін орнынан алынды. Никита əсіресе, шіркеумен күресте тіпті құтырынып кетті, оның тұсында қиратылған храмдардың саны православиені өлімші етіп қудалаған жылдардағыдан да көп. Көсем коммунизм орнайды деген 1980 жылы ол «соңғы» попты көрсетуге уəде еткен болатын. Өз халқының тарихын тереңдетуге тырысатын энтузиаст-радикалдар қай кезде де болады. Мұның өзі, бəлкім, мифологиялық жəне фантастикалық əдебиетте орынды да шығар. Ал біздегі кейбір кітаптарда неше түрлі мифологтардың, қиялшылдардың бірқатар қызғылықты жарияланымдары кездесті. Тарихи ребустарға жаттығу жасаса несі бар? Алайда, тарихтан тұтас беттер, жаумен ортақ күрес жағдайлары алынып тасталған тұстарда, халықты сатып кеткен адамдарды батыр деп, символға айналдырмақ болған кезде бұл тек тарихқа жат нəрсе емес, бұл қауіпті, бұл өте-мөте қауіпті. Ресейде қайта құрудан кейін соғыста тұтқынға берілген генерал Власовты батыр, держава үшін күрескер етіп көрсеткен кез болды. Оны қанша жерден коммунизммен күресті, қоғамдық құрылысты өзгертуге тырысты деп бақса да, Власов бар-жоғы сатқын ғана. Ол үшін жаңағы уəждердің бəрі жай ақтау, шын мəнінде ол өз халқын сатты, халқы басқыншылармен жан алысып, жан берісіп жатқанда жауының қаруын өз халқына қарсы жұмсады.

колхоз «Червона прафор», немістер тұратын колхоз «Роте фане» аталатын. Қазақтардың колхозының аты – «Еңбекші қазақ» еді. Менің əкем аупартком хатшысы болатын, оның қазақ досы есімде, аты Садық еді. Ашығын айтсақ, біз бір-бірімізден онша алшақ та кеткен жоқпыз. Біз бəріміз ұлы державаның азаматтары едік. Кентау деген қалаға барғаным есімде. Ол жерде БЛКЖО Орталық комитетінің атынан бюро мүшелігіне кандидат ретінде орден тапсырғанмын. Қазақтың қонақжайлылығы есімде қалып қойыпты... Байқоңырда болғанмын. Қазақ азаматы ақыры ғарышқа ұшқанда қуанғанмын. – Тəуелсіздікке дейін жолатпай қойды ғой... – Ондай болғаны рас енді... Ресейдің, Беларусь пен Қазақстанның одағы деген ұлы іс, бұл жаңа сапаға ауысу. Бұл баршаға үлгі. – Қазақстанға бармағаныңызға көп болды ма? – 2003 жылы Петропавловск арқылы өткенмін. Ол қала қазір қалай деп аталады? – Петропавл. Қазірше. – Ұлттық мəдениетті дамытуда, халықтар бірлігін құруда Қазақстанның тəжірибесі бірегей. Еуропа ұсынып келген мультиқазан төңкеріліп түсті. Жалпы, Еуропаны алып деп жатады ғой, бірақ ол алып – екі аяғынан қатар ақсап тұрған алып. – Путиннің қайта оралуымен сіз халық рухының жаңғыруына орай қандай үміт күтесіз? – Украинада мен қоғамның əртүрлі топтарының өкілдерімен кездестім. Бəрі де: «Енді, қанша дегенмен, сіздерде Путин бар ғой», деп сөйлейді. Жұрттың бəрі осыны байқайды ғой деймін. Құдай бұйыртса, болар. Биыл менің жасым 80-ге толады. Көп нəрсені көрдім. Асқақ мақсаттарға қызмет еттім. Сөздің ұлы күшіне сенемін. Чечнядағы жазушылар пленумы есімде. Шайқастар жүріп жатыр. Оқиғалардың дəл ортасына ұшып бардық: Очхой-Мартан, Шали, Гудерместе болдық. Əскерлердің алдында, мектептердегі чешен балаларының алдында сөз сөйледік. Пуш киннің жүз кітабын ала барған едік. Бір чешен мұғалім əйел сонда: «Пушкин келді. Демек, енді бейбітшілік орнайды», деді. Тютчевтің: «Сөзіміздің қалай жаңғырып естілетінін өзіміз болжап біле алмаймыз», деп айтқаны бар. Біздің ойларымыз бен армандарымыздың қалай жүзеге асатынын біз алдын ала айта алмаймыз. Жеке менің өзіме келсек, мен жаңа Ресейге сенімімді жоғалтпаймын. – Егжей-тегжейлі етіп айтқан əңгімеңіз үшін рахмет. Сұхбаттасқан Сауытбек АБДРАХМАНОВ.

Жаѕа Ресейге сенімімді жоєалтпаймын жетеді! Солай болды да. «Иванның анасы» тергеусіз сот жасайды: өзінің қызын қорлап кеткен өзге ұлт өкілін атып өлтіреді. Ашығын айтқанда, жаңағының орнында кез келген басқа ұлттың арсыз өкілі, азғын, алдамшы саудагер біреу болуы əбден мүмкін еді. Содан қызын қорғаған ана түрмеге жабылады. Жүрегі ауырады. Тергеуші мен судьяның жүрегі ауырмайды. Қоғам мен билік өкініш білдірмейді. Жекеменшіктік баю үдерісі енді-енді белең ала бастаған миллиард адамдық Қытайда Распутин повесі жылдың үздік кітабы деп танылды. Ұлт əдебиеті болуы керек. «Заман кемесінен лақтырылып тасталған» Пушкинді, орыстың бүкіл классикалық əдебиетін, орыстың бүкіл ұлы тарихын еске түсірмегенде, Сталин Гитлермен соғыста жеңе алмайтын еді. 1934 жылы ол біздің мəдениетіміздің бетін «революциялық авангардизмнен» ұлттық дəстүрге бұрып берді, РАПП сияқты неше түрлі ірігеншіріген ұйымдардың орнына орыс жəне əлем классигі ұлы Максим Горький бастаған КСРО Жазушылар одағын құрып берді. Сөйтіп еді, біздің советтік əдебиетіміз сыйықсыз, иесіз қалған, жергілікті аядағы күйінен құтылып, бірден-ақ əлемнің өзге əдебиеттерінің қатарына қосылды. Елде бүкіл орыс классикасын бастырып шығару басталды. Халықтың өмірі ақыры өзінің табиғи, рухани бастаулары толық арнасына түсті. Соғыс басталған кезде халықтың ұлт ретінде өзін өзі сыйлауы қалпына келіп үлгерді, енді халық нені қорғайтынын білді. Орыс əдебиетін айналымнан алып тастаймын деушілер тағы да жеңіліске ұшырайды. Орыс əдебиеті – Ресей жанының өзегі. Пушкин кітаптары оның қайтыс болуының жүз жылдығы аталған 1937 жылы елді кернеп тұрды. Сол жылдарда Ресей оқуға аме рикалық ко микстерді, зəрезаптық, зорлық-зом былық əдебиетті, порнографияны алғанда не болар еді? Онда біздің елі мізде жаһан дық соғыс басталғанға дейін Олег Кошевойлар мен Зоя Космодемьянскаялар өсіп жетілмес еді. ТАРИХ ЖӘНЕ ДӘСТҮРЛЕР

Өзім қарапайым ауыл мұғалімімін. Жаңалықты қалт жібермеуге тырысамын. Бала өміріне қажет дүниелерді жинақтап отыруға əдеттенгенмін. Міне, ауыз əдебиетіне дайын материал. Өткенді қазіргімен ұштастыру. Оқушыларым екі мақаланы да қызыға оқып шықты. Өз ойларын айтқыза отырып, болашақта ауыл өмірін көркейтуге өз үлестерін қосатын азамат ретінде қа лыптасуына септігім тиер деген оймен осындай өзекті мəселелерді айтып отырамын. Сондықтан да, бұл мақалаларда көтерілген мəселе, айтылған ой бəрімізге қарата айтылған. Қолдан келер шаруа екені ескертіліп тұр. Олай болса, тек қана қолдау керек. Ал, ол ел азаматтарына аманат.

АТ Б Х Ұ С

www.egemen.kz

– Жалпы, мəдениеттің жағдайы қалай? – Өкінішке қарай, бүгінде қалың көпшілік ұлы мəдениеттің байлығын пайдаланудан қалып бара жатыр. Елімізде көптеген селолық, мектеп жəне басқа кітапханалар жабылды, консерваторияның Үлкен залына билет 300 рубльден 1500 рубльге дейін барады. Үлкен театрға тіпті қол жетпейді. Қазір соған студент кіре ала ма? Ашығын айтайын: осыдан 10-15 жыл бұрын консерваториядағы концерттерден 10-15 жазушыны көрсек, бүгінде бір-екеуін ғана кездестіреміз. Қалай барарсың? Ондай ақшаны қайдан аларсың? Кітапханалар қоры нашар толықтырылуда, оның өзінде де қажетсіз дүниелермен. Надандықтың бұрын-соңды болып көрмеген жамылғысы елді жауып барады. Елдің жаны кедейленіп, өзінің көркемдік байлығынан айырылып жатыр. Егер билік халықпен оның ішкі рухани құрылымының (қазіргі сөз саптаумен айтқанда, оның ментальдылығының) тілімен сөйлессе, Ресей, екінші дүниежүзілік соғыстан соңғы күйзелістен кейінгідей, тағы да қуатты державаға айнала алады. Айтқандай, мен Қазақстандағы «Мəдени мұра» мемлекеттік бағ дар ламасы туралы естігенмін. Сол бағдарлама бойынша қазірдің өзінде халыққа қажетті жүздеген кітаптар шығарылып, мəдениеттің көптеген жəдігерліктері қайта жаңғыртылған дейді. Бұл мақтан тұтарлық жай. – Ресей – федеративті мемлекет. Осы жағдайға байланысты сіз басқаратын Жазушылар одағының рөлі қандай? – Талайлар, тегінде, Ұлы Отан соғысына

ПРАВОСЛАВИЕ МЕН ИСЛАМ – Ресей федеративті мемлекет қана емес, көп конфессиялы да мемлекет. Алып Еуразия мемлекетінің ортасында орналасқан бұл ел барлық əлемдік басты өркениеттермен шектесіп жатыр. Халқының негізгі бөлігі исламды ұстанатын елден келген журналист ретінде маған сіздің Ресейдегі православие мен исламның қарым-қатынасы жөніндегі пікіріңізді білу қызықты болар еді. – Христиандық Руське келіп, славян халықтарының жаңа дініне айналған кезде, Шығыс Еуропа далаларында, ормандарында, қырқаларында ислам да солтүстікке қарай жылжып келе жатыр еді. Діндердің аражігі нақты ашылмаған еді. Мысалы, Хазар қағанатында иудей, мұсылман, христиан діндерін ұстанатын адамдар қатар өмір сүріп, көршілес тұрып жатты. Византия мəдениетін бойына сіңірген Киев Русінде де мұсылмандық, византиялық, пұтқа табынушылық Шығыс əлемімен де байланыс болды. Византия əлемі, ормандар мен далалардағы пұтқа табынушылар əлемі, мұсылмандық Шығыс əлемі алдымен Киев Русінде, кейіннен Мəскеу Русінде тұрмыста, əдет-ғұрыптарда, өмір салтында, қайран қаларлық түрде астасып жатты. Бұл орайда Достоевскийдің орыстарда барлық басқа халықтарды түсініп, қабылдай алатын қасиет бар деген сөзі көкейкесті естіледі. Ресей өз жерінде жүзден астам халық пен ұлыстың басын біріктіріп отыр. – Айтқандай, сол Достоевскийдің орыстың бетін тырнасаң ар жағынан татар шыға келеді деп те айтқаны бар. Біздің тарихымызда бəрі де араласып кеткен ғой. – Исламды ұстанатын біздегі ең көп халықтар тобы – Қазан татарлары, баш құрттар, Орталық Азияның, Қазақ станның, Əзербайжанның, Солтүстік Кавказдың халықтары болды. Мұсылман халықтарының аса көрнекті өкілдері – татар Ғабдолла Тоқай, башқұрт Мұстай

ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ – «Наш современник» журналында сіз «Наши нобелевские лауреаты» деген өте қызғылықты мақала жарияладыңыз. Сол мақалада сіз ол сыйлықты алмаған тағы бір жағдай туралы əңгімелейсіз... – Нобель сыйлығын ресейлік бес əдебиетші алғаны белгілі: Иван Бунин, Борис Пастернак, Михаил Шолохов, Александр Солженицын, Иосиф Бродский. Олар жайында жұрттың бəрі біледі. Енді сыйлықты ала алмау туралы айтайын. Кезінде, «Молодая гвардия» баспасының директоры, «Комсомольская правда» газетінің редакторы болып жүргенімде мен Валентин Распутиннің қаламынан шыққанның бəрін де жария лағанмын. «Марияға арналған ақшаны» да, «Өлеөлгенше ұмытпаны» да, «Матёрамен қоштасуды» да. «Матёрамен қоштасу» нағыз əлемдік эпостың өзі. Бір жолы мен Нобель комитетінен хат алдым. Оның жауапты хатшысы: «Орыс жазушыларының ішінен сіз кімді болашақта Нобель сыйлығына ұсынуға болады деп санайсыз?» деп сұрапты. Əуелде мұны сенбестікпен қабылдағанмын. Əйтсе де, біз хатшылықты жинап жіберіп, шешім шығардық: əрине, Распутин! Ұстанымымызды баяндадық, оның шығармаларының көркемдік қасиеттерін, құндылықтарын, парасаттық бағыт-бағдарын қағазға түсірген арнаусөз қабылдадық. Əсіресе, біздің ойымызша, Нобель комитеті Распутиннің өмір бойы Байкал үшін, тайга үшін, бүгінгі əлемде аса маңызды факторға айналған таза су үшін күресіп келе жатқанына назар аударады деп ойладық. Таза су үшін соғыстар шығатын кездер де келеді, болашақтың бағдарын таза су айқындайды. Ұлы көреген тұлға ретінде Распутин осының бəрін ерте бастан байқады, қашанда Байкал үшін күресті, қазір де күресіп келеді. Біз Нобель комитетіне хатымызды жолдадық, «Рахмет айтамыз, ұсыныс тарыңыз өте қызғылықты» деген жауап та алдық. Сол хатымыз су аяғы құрдымға кетті... Қайткен күнде де ол біздің дəуіріміздің аса

РЕСЕЙ МЕН ҚАЗАҚСТАН – Күзде Астанада ресейлік жəне қазақстандық əдебиет қайраткерлерінің кездесуі өтеді. Сіз ол кездесуден не күтесіз? – Мен қазірше кездесудің қандай пішінде өтетінін онша анық білмеймін. Біз үшін шығармашылық, рухани байланыстарды орнату маңызды. Жастармен жұмысты жолға қою керек. Одан кейін, əрине, аударманы ойластырған жөн. Бізде аударманың тамаша мектебі бар еді. Қиратып тындық. – Сізді қазақ əдебиетімен не байланыстырады? – Мен қазақтың көптеген жазушыларымен тікелей таныс болдым. Əуезовтің, Нұрпейісовтің тамаша шығармаларын жақсы білемін. «Молодая гвардияда»

АСТАНА – МƏСКЕУ – АСТАНА. («Central Asia Monitor» апталығы, №23, 24, 2013 жыл).


26 маусым 2013 жыл

РІ

ӨМІР

КТЕ Е Н Р Ө

www.egemen.kz

Адам ойсыз күн өткізбейді. Көңіл қалықтап, қиял шартарапқа самғайды. Бір ой бар, келді, кетті, із-түзсіз жоғалады, бір ой бар, қайта-қайта орала береді, көкейіңнен кетпейді. Аяқ астынан болмашы нəрседен тұтанып, кең өріс алып кететін ойлар да бар. Мен солардың кəдеге жарар-ау дегендерін тізіп жаздым. Мұндағы мақсат – мен білгенді ел білсін, білетіндерін еске түсірсін деген ниет.

Ќазаќтыѕ суреті Өнер туындысының бір де біреуіне немқұрайды қарауға болмайды. Өнер өмірмен біте қайнасқанда ғана шыншыл. Өкінішке карай, кейде өрен туындыдан өлер туынды көп. Өкініштің көкесі – сол сұрқай шығармаларға көз үйреніп кететіндігі. Ал, мұның өзі ұлтымызға немқұрайдылыққа ұласса, мəңгүрттік, əне, сол. Менің бұлай ашына сөйлеуіме себеп – Тараз мемлекеттік университетінің акт залына ілінген Абай мен Жамбылдың портреттері. Мұнда профессор Мекемтас Мырзахметұлының 75 жылдық мерейтойына арналған ғылыми-теориялық конференция өтіп жатты. Отырғандар ішінде басқа облыстардан, көрші республикалардан келген қонақтар да бар еді. Солардың бірі – ташкенттік қандасымыз Қалдыбек Сейданов Жамбылдың портретіне қарап тұрып, қасындағы адамнан: – Анау кім? – деп сұрады. Көзі үйреніп кеткен тараздық ғалым: – Жамбыл, – деді. – Қазақ емес, басқаға ұқсайды ғой! – деді қонақ ашынып. – Иə, солай. Оны өзіміз де байқағанбыз. – Алып тастамайсыңдар ма? – Айтылады. Неге екенін білмейміз, алып тасталынбайды. – Қызық екен. – Қызық. Əңгіме осымен тəмам болды. Қызық! Абай мен Жамбыл портреттеріне бір қарап қойып, ойымызды да, сөзімізді де тəмам етіп жүргенімізге он жылдың жүзі болды. Əне бір жылы таяу шетелде тұратын бір суретші біздің ұлыларымыздың суреттерін салып əкеліп, облыста өзінің шығармашылық кешін өткізді. Суретшінің өзі – қазақ, өнері – көршілес ел руханиятының қолтаңбасы. Мүмкін, ол біздің ұлтымызды сүйген патриот та болар, ұлыларымыздың портреттерін сондықтан да салған шығар, бірақ тағдыр айдап барып басқа елде тұрып қалған қазақ қазақты бейнелей алмаған. Ал, біз болсақ, ұлыларымызды қорлатып қойып, қарап отырмыз. Көнбістік деген осындай-ақ болар. Жалпы, бір ғана Евгений Сидоркиннен басқа ешкімге мұндай бақыт бұйырмаған. Кім білсін, оның қазақ кескінін соншама келістіріп салуына жары, қазақтың талантты суретші қызы Гүлфайруз Исмайылованың əсері болған шығар. Не десек те, əлі күнге дейін қазақ батырлары жырларын Евгений сияқты күйеу баламыздан асырып безендірген суретші болған емес.

Тыѕ кґтеру – ќасірет Халыққа керегі – шындық. Дəл қазір шындықты айтудан қашқақтау – бейшаралық. Кеңес Одағы кезінде басшы кадрларды Алматы жоғары партия мектебі жанындағы бір айлық курста оқытып, қайта даярлықтан өткізетін. Сол курсқа барғанмын. Оның оқу бағдарламасымен қоса мəдени-көпшілік жұмыстар бағдарламасы да бар. Бір күні сабақтан соң Əбілхан Қастеев атындағы көркемсурет галереясына апарды. Галерея қызметкері курс тыңдаушыларын бастап жүріп, əр суреттің қасына аялдатып, ұзын сонар əңгіме соғады. Біз түк көрмегендей, түк білмейтіндей, аузымызды ашып, көзімізді жұмып тыңдаймыз. Өстіп жылжып, Қанапия Телжановтың «Атамекен» атты полотносының алдына келіп тоқтадық. Бізді бастап жүрген келіншек əй бір көсілді дейсің: – Қанапия Телжановтың бұл полотносында Коммунистік партияның дана басшылығымен Қазақстандағы тың игеру керемет шынайы көрініс тапқан. Қараңыздаршы, əріде пойыз заулап барады, беріде алып тракторлардың өткір соқаларымен аударылған жер жатыр. Күні ертең бұл жерде қалың бидай жайқалады. Қазақ даласы Отан қоймасына миллиард пұт астық құяды. «Атамекен» – теңдесі жоқ туынды. Мен ойланып тұрмын. Мына келіншектің айтқанының нобайы дұрыс. Əрідегі пойыз да, мына жыртылып тасталған жер де бір қарағанда қазақ даласын тірілтетін тірлік. Бірақ, иə, бірақ атабаба жерін бір көріп, мүмкін соңғы рет көз салып қайтуға беттеп келе жатқан қария есік пен төрдей кер аттың үстінде асығы алшысынан тұрып емес, тұнжырап келеді. Желігіп, ойнақтап келе жатқан құлын кенет қалың шөптің тасасынан шыға келіп, жоны арса-арса болып сойылып жатқан қара жерді көріп, екі көзі шарасынан шыға шошып, шапшып барып дірілдеп тұра қалған. Қанапия Телжанов ғажап суретші екен. Күнəсіз құлынның осы жан шошырлық көзқарасымен аяусыз жыртылып, ту талақай болған қазақ даласының халін қалай керемет бейнелеген. Мен осы ойларымды арттағы екіүш жігітке айта бастадым. Жанымдағы жамбылдық інішек жеңімнен тартып, сыбырлады.

– Абайлаңыз! Үш əріп адамдары естіп қоймасын. Шынында, ондай қауіп бар еді ол кезде. Мен сөзімді шорт үздім. Осы жай анда-санда ойыма түсіп кетіп жүретін. Жуырда «Егемен Қазақстан» газетінде орыстың ұлы жазушысы Михаил ІІІолоховтың билікке күйінген бір сəттерінде отқа жағып жіберген қолжазбаларын айта келіп: «Такая же участь постигла и рукопись, повествующая о зверьских методах освоения казахстанской целины» – деген сөзі жарияланды. Михаил Шолохов білгенді Қанапия Телжанов та білген екен.

ы ғ а д а ш а ң О ОЙЛАР

Əлдихан ҚАЛДЫБАЕВ,

жазушы, халықаралық «Алаш» сыйлығының лауреаты.

Шолохов – ұлы жазушы. Телжанов – ұлы суретші. Тың көтерудің қазақ даласының ту-талақайын шығарғанын қазір екінің бірі біледі. Ал ұлылар мұны дер кезінде ұққан. Шығармаларында тура да, тұспалдап та білдірген. Ұлының ұлылығы да осында ғой.

Алтын ќор Беделді адамдар – алтын қор. Мұны ақылды басшылар жақсы білген. Айтбай Назарбеков сондай басшы болған. Мойынқұм ауданын ұзақ жылдар

еркек əйелге жол береді, бізде – əйел еркектің алдын кесіп өтпейді. Əйелді біздің қазақтай қастерлейтін халық кемдекем. Ерлі-зайыптылар, яки қыз бен жігіт атқа мінгесуге мəжбүр болса, ұрғашы алға, ерге, еркек артқа, бөктергіге отырады. Осында, аңдап қарағанға, əйел затын сыйлаудың теңдессіз тəлімі бар. Ал, енді жаңағы əйелге есіктен бұрын өтуге жол беретін халықтардың еркектері əйелдерін аттың артына екі аяғын салақтатып мінгестіріп алады. Əйелді қорлаудың, зəбір көрсетудің бұдан артық көрінісі бола қоймас. Қазақ ат артына отырғызуды жарына емес, жауына жасаған. Меніңше, біздің атқа мінетін ер жігіттеріміз жарын, жалпы, əйел затын алдына отырғызудан танған емес. Ал, əйелдеріміздің еркектің алдын орап

Бір ғана Евгений Сидоркиннен басқа ешкімге мұндай бақыт бұйырмаған. Кім білсін, оның қазақ кескінін соншама келістіріп салуына жары, қазақтың талантты суретші қызы Гүлфайруз Исмайылованың əсері болған шығар. Не десек те, əлі күнге дейін қазақ батырлары жырларын Евгений сияқты күйеу баламыздан асырып безендірген суретші болған емес. табысты басқарған бұл адам жөнінде айтылар əңгіме көп. Айтбай Назарбеков мыжырайған жатаған үйлі Фурманов ауылын 70-80-жылдары сол заманғы əсем кентке айналдырған. Айтекеңе бұл істе дала академигі, екі мəрте Социалистік Еңбек Ері Жазылбек Қуанышбаев өлшеусіз көмек көрсеткен. Құрылыс, жол салатын болсын, басқа да игілікті іс бастамақ болсын, Айтекең Жазекеңді машинасына отырғызып алып, Алматыға тартады екен. Содан ағызып отырып, ақсақалды Димаш інісінің қабылдау бөлмесіне алып келіп, айтады екен: – Ал, Жазеке, Димаш ініңізден емхана салатын қаржы сұраңыз. Жазекең бірінші хатшының кабинетіне кіреді. Димекең Жазекеңді ілтипатпен қарсы алады, бұйымтайын сұрайды. – Əй, Қонай, – дейді Жазекең жарықтық, – Порманопкаға емхана керек. Бер. Димаш Ахметұлы береді. Фурмановкада қандай да бір күрделі құрылыс салуды ойға алған екен, Айтекең Жазекеңді алға салатын болған. Соның бір де біреуінде Димаш Ахметұлы қабақ шытып көрмепті. «Ұлық болсаң, кішік бол», – деген осындай-ақ болар!

Еркек – əйелдіѕ пірі Əйел – ерін шексіз сыйлаған, беттен алу, қарсы тұру атымен болмаған. Əйел өзін еркектен аласа ұстаған, алдынан кесіп өтпеген. Осынысымен əйел еркектің сыйластығын туғызған. Ауыл көшесінің басынан түскен ақсақалды алдын кеспей, күтіп тұрып, сəлем жасап, ілгері оздырып жіберетін əйелді өзіміздің көзіміз көрді. Қария: «Көп жаса, қарағым!» – деп бата беріп өтетін. Ақсақалдың көңілі көркейіп, келіннің мерейі өсіп калатын. Қазір өзіміз қария болдық. Келіндер, көшені айтамыз, есіктен бұрын өтуімізге мұрсат бермей, тайраңдап алдымызды орайды. Оларға бірдеңе деп ренжімек түгілі, ала көзіңізбен қарасаңыз, пəлеге қаласыз. Ой-өрісі «Артта қалған, мəдениетсіз», – деп өзіңізді күстаналайды. Онысы – Еуропа халықтарынан үйренген үлгісі. Оларда

тайраңдауын үдетпесе, кемітетін түрі жоқ. Осыдан бірнеше жыл бұрын облыстық «Ақ жол» газетінің бас редакторы кезімде кабинетіме қадірменді ақсақал Жапар аға Түйебеков келді. – Əлдихан, осы қазір кіріп келе жатсам, бірінші қабатта бір əйел күтіп тұрып жол беріп, сəлем жасап өткізіп жіберді. Ол кім? – деп сұрады. Көпті көрген ағаның үнінде ризалықпен қоса таңданыс бар еді. Қазақы дəстүрді ұстанған əйел таңдандырған ағамызды. Ойланып қалдым: Кім болды екен? «Ақ жолда» ондай əйел жоқ, бəрі – осы заман мəуесі. Бірінші қабаттағы облыстық радио кеңсесінде ондай екі əйел бар: Нұржамал мен Несіпкүл. Екеуі əрі өтіп, бері өткенде маған да жол беретін. – Ол – Нұржамал деген қызыңыз. Өзіңіз Шуда аупарткомның бірінші хатшысы болғанда Ленин атындағы ұжымшардың төрағасы болған Жұмағұловтың келіні. Қара жер қозғалса, қозғалмайтын Жапар аға: – Апырай-а, – деді де қойды. Ағаның «апыр-айында» үлкен астар бар еді. Жұмағұлов қоғам мүлкіне қол салып, сотталып кеткен. Пəленің бір ұштығы оның əйеліне барып тірелген тə різді болатын. Сондай отбасынан, енеден тəлім алған Нұржамал қалайша инабатты бола қалды? Жапар ағаны таңдандырғаны – осы. – Аға, бұл – бізге емшектен біткен қасиет, сүйекпен кетеді. Жастар жағы ұстанбаса, ол – заманның зауалы. Көрдіңіз бе, түйсігі бар əйелдер орала бастады инабаттылығымызға. Көн тартса, – қалыбына, қалпына келеді. – Көп уақыт керек. Қысқа да нұсқа сөйлейтін Жапар ағаның сөзі рас еді. Көп уақыт керек. Мың өліп, мың тірілген менің халқым небір жоғалды деген ата салтымыз бен дəстүрімізге қайта оралып жатыр емес пе. Əйелдің күйеуін, жалпы, ер адамды өзінен жолы үлкен деп сыйлайтын жақсы дəстүріміз сөйтер, жалғасын табар. Сенгің келеді.

Бір шаригі артыќ та, кем де керек

Облыстық «Ақ жол» газетінің «Еңбек туы» атауы кезінде Əкпарбек Доспамбетов деген майдангер тілші болып қызмет етті. Өмірі тілшілікпен өтті. Білімі газеттің қандай жұмысына да болса, жарарлық еді. Ағамыз осы қиямет-қайым ауыр жұмыстың барлық қыр-сырына жетік болатын, журналистиканың барлық жанрында қиналмай жаза беретін. Ол жылдары журналист ілкімділігінің, икемділігінің бір өлшемі – аудармашылық қабілет-тін. Əбекең бұған да жүйрік-тұғын. Ағамыз мінезді адам еді. Қазақтың өлгенінің жаманы жоқ. Де генде, Əбекеңнің қырсық-қыңырлығы жеткілікті-тін. Ештеңе, ешнəрсе ұнамайтын кер, ғылыми тілмен айтқанда, нигилист болатын. Əдетте, өзі көп білетін, білімдар адам сөйтсе керек. Көп оқып, көп тоқыған кісі еді. Бірбеткейлігі, принциптілігі өз басынан жетіп артылатын. Жоғары партия мектебін бітірген Əкпарбек Доспамбетовті обком жауапты қызметтерге жұмсаған, екі рет аудандық газет редакторлығына бекіткен. Алайда, екеуінде де аудандық партия комитетінің бірінші хатшыларына қарсы жазылған материалдарды жариялап, қызметінен босап қалған. Ол кезде редактор тарапынан бұдан артық қылмыс жоқ. Бұл – қазіргі тəуелсіз газеттердің редакторына үйреншікті іс болды ғой. Сонда деймін-ау, Əбекең мезгілінен бұрын туған адам ба, дейсің. Қазір ойлап отырсам, солай ма деп те қаламын. Əбекеңнің жақтырмайтындары қазіргі оппозиционерлердің айтатындарына астар болуға жарамайды. Сонда деймін-ау, Əбекең нигилист емес, шындық жағында болған адам ба? Оның жақтырмағандары – қоғамның шіріктері-ау, шамасы. Əбекең философ еді. Мен бұл жерде оны философия ғылымының не екенін білмейтін философқа теліп отырғаным жоқ,

Жə, Əбекеңнің бір шаригі артық деп санайтын адамы Алаңғасар алып еді. Алаңғасар алып Түйме қызға ғашық болыпты. Түйме қыз көңілін білдірген Алаңғасарға тірі жанның қолынан келмейтін шарт қойыпты: – Бір өзің тастан сарай сал! Сонда жар боламын саған, – депті. – Мақұл, – депті Алаңғасар. Содан Алаңғасар алып Ботамойнақ тауының етегіне келіп, сандықтайсандықтай тасты Ақыртөбеден асырып, жазыққа қарай лақтыра бастапты. Ақырында Алаңғасар алып зорығып, бір орасан дəу тасты лақтырамын деп белі үзіліп, мерт болыпты. Түйме қыз келесі ғашығына қала салдырыпты. Ол –Түймекент қаласы. Алаңғасар лақтырған сандық тастар содан бері топ-топ етіп түскен жерінде пырдай болып жатыр. Бір адам емес, бірнеше ондаған адам көтере алмайтын тастар көргенді таңдандырумен келеді. Міне, енді, Ақыртас атанған сол тастар, сол маңай «Мəдени мұра» бағдарламасына еніп, қазба жұмыстары жүргізіліп, зерттелініп жатыр. Мүмкін, алып атамыздың алаңғасарлығы жөнінде бір нəрсе қылаң берер-бермес, мəселе онда емес. Мəселе – мынада. Бір шаригі кем – аңғалдар мен бір шаригі артық – алаңғасарлар болмаса, адамдар зерігіп кетер еді.

Ќала мен ауыл айырмашылыєы Коммунистік партия қала мен ауылдың айырмашылығын жоямыз деп қаншама зарлады, бəрін істеді, бірақ ештеңе шығара алмай кетті. Енді де ондай ұран көтергендер табыла қалса, мұныңыз ақымақтық дегеннен басқа айтарымыз болмаса керек. Оған тегі бір үлкен де түбегейлі мəселелерді алға тартпай-ақ, өмірдің өзінен кішкентай мысал келтірсем де жеткілікті. Қазір – көктемнің күні. Арагідік жаңбыр жауып тұр. Күн көзін кішкентай бұлт басқанда қалалық бір əйелдің: – Тағы да! – деп қиналғанын естіп қалдым. Сондағысы, жаңбыр жауса, жақсы киімін кие алмайды екен. Сонда сонау бала кезімде əкем айтқан бір сөз есіме түсті. Мен онда Шоқпар бетінде алтыншы сыныпта оқитынмын. Əкем 1 Мамыр мерекесі қарсаңында атқа мінгестіріп, Кербұлақтағы ауылымызға алып келді. 1-2 мамыр күндері аспаннан шелектеп

Солардың ішінен Əбекеңнің: «Бір шаригі кем адамнан бір шаригі артық адам жаман», – деген сөзі, неге екенін, менің көкейіме қона кеткені. Əлі күнге мұны рас сөз деп білемін. ақылды, ойшыл адамға балап отырмын. Көрген-білгені, көңілге түйгені көп ағамыз əңгіме үстінде небір соқталы ойлар айтатын. Оны философ атандырған осындай сөздері. Солардың ішінен Əбекеңнің: «Бір шаригі кем адамнан бір шаригі артық адам жаман», – деген сөзі, неге екенін, менің көкейіме қона кеткені. Əлі күнге мұны рас сөз деп білемін. Шынында, бір шаригі кем адам да, бір шаригі артық адам да – бүлдіргіш. Бір шаригі кем адам – аңғал, жуас, көп бүлдірмейді. Бір шаригі артық адам – ардыңкүрдің, алаңғасар, сүйкенбей, бүлдірмей жүре алмайды. Кемшілікті түзеу оңай, асқынғанды ауыздықтау қиын. Əбекең редакциядағы əріптес апайымызды бір шаригі кем адамға мысал ететін. Қалжыңға жүйрік ағамыз бірде сол апайымызға: – Жазушылар одағының мүшесіне өлгенде он шаршы метр жер артық беріледі, соған өтпейсің бе? – деп жел беріпті. Сөйтсе, апамыз кəдімгідей сеніп қалып, əрекетке кірісіпті. – Өлген адамға жер неменеге керек екен? – деп күлкі қылды артынан əлгі апамызды Əбекең.

жаңбыр құйып тұрды. Əкем онда қорықшы еді. Жаңбыр басылған күннің ертеңіне əкем Кербұлақтың басын аралап қайтты. Шай үстінде ол кісі: – Құдайдың нұры-ай! Кешегі жаңбырдан шөп, егін бір қарыс өсіпті! – деп таңданып, рахат күй кешіп отырды. Міне, осы екі мысал-ақ қала мен даланың айырмашылығының ешуақытта жойылмайтынын көрсетеді. Қаланың тікбақайларына береке – жаңбыр жауғанынан жақсы киімдерін кигені артық. Ауыл адамына Құдайдың нұры – жаңбыр жауып, шөп, егін бір қарыс өссе, қуаныш.

Əдебиеттен басќаныѕ бəрі əншейін Мойынқұмда Болатхан Əліқұлов деген ақын бар еді, марқұм болды. Жақсы азамат, жуас жігіт еді. Қу арақ кімді шешен, кімді көсем етпеген. Артық ауыз сөзі жоқ Болатханды да сайратқаны бар бірде бұл жынды судың. Ертеректе журналистік тірлікпен Мойынқұмның «Көктерек» кеңшарына барғаным бар. Жанымда «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан»)

11 газетінің біздің облыстағы меншікті тілшісі, ақын Жақсылық Сəтібеков бар. Аудан орталығынан Болатхан қосылды. Мақсат – сол кезде дүркіреп тұрған шопан Шоман Шəріпбаев туралы очерк жазу. Кеңшар директоры Дəрмен Құндызбеков – мен туып, өскен Кербұлақтың баласы. Шоманның Хантаудағы қыстауына Дəрмен өзі бастап барды. Қойшының үйіне қонып, көл-көсір дастарқанынан дəмге де, араққа да мейпілдеп тойдық. Қойын кітапшаны Шоманның, Дəрменнің айтқандарына толтырдық. Бəріміз кеңшар автобусымен көңілді қайтып келеміз. – Аға, – деді бір кезде Болатхан, – мына директордан сіз мықтысыз. Бұл кім, ішкен-жегені өзімен бірге кетеді. Сіз – жазушысыз, сіздің кітаптарыңыз қалады артыңызда. Директорды орнынан түскенше осы кеңшар адамдары сыйлайды, сізді барша қазақ құрметтейді, келер ұрпақ та атыңызды ардақтап атайтын болады. Сіз – Шаншар атайсыз. Шаншар атай – ғажап қарт. Мақтағанды кім жек көрсін, кəдімгідей-ақ желпініп қалдым. Жалпы, мені былай қойғанда, Болатханның айтып отырғаны дұрыс. Халық қашан да ақын-жазушысын қадірлеген. Дəрменнің менен жасы үлкен, кішкентайдан бірге өскен ағай. Болатханды қоштасам, Дəрменнің көңілі қалады. – Болатхан, қой. Қай-қайдағыны айтқаның не, жолың болғыр. Енді Болатханның көңілі қалды: – Ой, сіз білмейді екенсіз ғой. Сіз босқа жазушы болғансыз. – Жарайды, Болатхан. Бүгін сенің айтқаныңның бəрі дұрыс. Мұным саған бұл сөздерді айтқызып отырған арақ дегенім еді. Болатхан түсінді, үндемей қалды. Дəрмен де түсінді, ренжіген жоқ. Болатхан тірі болып, ақын-жазушының бүгінгі хал-ахуалын көрсе, не дер еді? Оның орнына мен айтайын: бүгінде ақын-жазушыны ерекше жаратылған жан деп ойлайтын Болатхандай адам азайған. Міне, мысал, жуырда бір атаның балалары жиналып біраз мəселеге бəтуаласты. Сонда бір ағайындар қайтыс болған ілкімдінің атын көшеге беру туралы мəселені əжептəуір ежіктеді, сол атаның марқұм болған Кəрім Баялиев, Мейірхан Қуанышбаев сияқты белгілі қаламгерлері ауызға да алынбады. Бір бұл емес, жалпы, қазір қайтыс болған шенеуніктің, бизнесменнің мүрдесінің топырағы кеппей жатып есімін мəңгі есте қалдыру жұмыстары қызу жүріп беретін болды. Ал, ақын-жазушыға келгенде, бұлар тырысып қалады. Сонда бұл ел өз қалтасына жұмыс істеген адам мен халыққа жұмыс істеген адамның айырмасын білмейтін болғаны ма? Қазақстан Жазушылар одағы облыстық ұйымының төрағасы болып тұрған кезімде Тараз қалалық əкімдігіне жазушы-публицист Мейірхан Қуанышбаевтың есімін бір көшеге беру жөнінде екі рет ұсыныс жасадым, екеуінде де шығарыпсалма жауап алдым. Кəрім Баялиев марқұм жөнінде алдымен белгілі театр сыншысы Яхия Шынəсілұлы, содан соң ақын Жақсылық Сəтібеков екеуміз мақала жазып, Тараз қаласының əкімінен ардақты ағаның атын елеусіз қалдырмауын құлаққағыс еттік. Жауап болмады. Бұл қаламгерлердің екеуі де қазақ əдебиеті мен мəдениетіне қомақты үлес қосқан тұлғалар еді. Шерағаң «Тараз жазушыларының тарланы» атаған Кəрекеңнен атының басын оздырған қаламгер бар ма екен бізде. Оның үстіне бұл ағамыз Одаққа белгілі радиожурналист еді. Таңның атысынан ел жатқанша радиодан Кəрекеңнің саңқылдаған дауысы естіліп жататын ол кезде. Облыстың қоғамдық-саяси, экономикалық өмірінің барша қырын жіті бақылап, сергек үн қататын Кəрім Баялиевтің назарынан титтей де өзгеріс қаға беріс қалмайтын. Билік басындағылар Кəрекең тəрізді кісілер атқарған іргелі істің байыбына қашан жетер екен?! Кəрім Баялиев пен Мейірхан Қуанышбаевты аталастары елемеген жоғарыда айтқан жиында ілкімдінің баласы мұртынан күліп отырды. Содан бірнеше күн өткен соң Мейірхан Қуанышбаевтың баласы Нұрлан жолығып қалып: «Əкем елеусіз қалды. Аға, айтшы, менің əкем ұмытылуға лайық па еді?» – деп екі көзінен тарам-тарам жас ағып жылады. Кəрім Баялиевтің балалары Яқаңның, біздің жазғандарымызды алға тартып, лауазым иелерінің алдын тоздырып жүр. Əзірге ешнəрсе шыққан жоқ. Ілкімдінің ілкімді баласы ойына алғанын орындайды. Қайтіп? Қалтасы қалың. Ана екі ағамыздың балалары жылапсықтап, табанынан таусылады. Бірдеңе шығаруы неғайбыл. Неге? Қалталарының түбі тесік. Өмірден қазанат пен жабының айырмасын, жақсы мен жаманның парқын біліп, əдебиеттен басқаның бəрі əшейін деп өткен Болатхан бақытты екен. Артында көзі тірісінде шығарып үлгерген кітаптары, буда-буда қолжазбалары қалды. Ақын-жазушы өз ескерткішін көзі тірісінде өзі орнатады. Ол – оның сөзі. Ақын-жазушының өлгеніне де, тірісіне де құрмет көрсету – ізгінің ісі.


12

26 маусым

www.egemen.kz

2013 жыл

«Астана таѕдауы» жеѕімпаздары аныќталды Қала күні мерекесі қарсаңында үздік мамандық иелерін анықтап, оларды мереке күні салтанатты түрде марапаттау дəстүрге айналды. «Астана таңдауы» атты бұл байқауға қатысушыларды да, жеңімпаздарды да қала тұрғындары astana.kz сайтына ашық дауыс беру тəсілі арқылы анықтады. «Астана таңдауы» байқауы жеті мамандық бойынша өткізілді. Жеңімпаздарды анықтау жолында astana.kz сайтына қала тұрғындары мен қонақтарының 80 мыңнан астам дауысы келіп түсті. Қала тұрғындары үздік мұғалім, дəрігер,

учаскелік инспектор, құрылысшы, жол жұмысшысы, қоғамдық кө лік жүргізушісі жəне энергетик мамандықтары бойынша үздіктерді анықтауға дауыс берді. 15 күнге созылған жеңімпаздарды анықтау байқауы барысында 87 252 адам дауыс берді. Байқау қорытындысында тұрғын дардың белсенді қатысуы нəтижесінде ең көп дауыс жинаған мамандық – мұғалім аталымы болды. Қала тұр ғындарының 21 262 дауысын жинаған Райымбек батыр атындағы №50 «Қазғарыш» мектеп-лицейінің мұғалімі Рабиға Иманқұлова «Үздік

педагог» атағына ие болды. №1 қалалық аурухананың дəрігері Марат Абдулов 3596 дауыс жинап, Астана қаласының «Үздік дəрігері» атағын жеңіп алды. «Астанажылутранзит» АҚ-ның реттеу жəне тұтынушыларды есепке алу қызметінің бастығы Рауза Кəкімова энергетик номинациясы бойынша үздік мамандық иегері атанды. 31 жыл еңбек өтілі бар Рауза Жүнісбекқызына 5317 қала тұрғыны дауыс берді. №1 автобус паркінің жүргізушісі Қанат Құлтаев «Қоғамдық көлік жүргізушісі» номинациясы бойынша үздік шықты. 24 жыл саналы ғұмырын осы мамандыққа

арнаған Қанат Хамзаұлын астаналықтар үздік жүргізуші деп таныды. «Қазақавтожол» кəсіпорны Ақмола филиалының жұмысшысы Вячеслав Шевченко жол бойының үздік маманы атан ды. «Алтын ХХІ» ЖШС құрылысшысы Сүндет Үмбетов ең үздік құрылысшы атанды. Сүндет Ізбасарұлын 1734 астаналық «Үздік құрылысшы» деп таныды. Астана қаласының 24 жасар учаскелік инспекторы Марат Ширтаев өз мамандығының үздігі атанды. Бүкілхалықтық «Астана таңдауы» байқауының жеңімпаздарын марапаттау Қала күні Конгресс-холл сарайында өтеді.

университеті» ММ, мекенжай: Астана қаласы, Жеңіс д-лы, 31. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 640 000 теңге, кепілді жарна – 96 000 теңге. 10. «Toyota Land Cruiser Gx 100» маркалы автокөлік, м/н 187 AV, 2003 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 1FZ0597426, қорап № JTECJ09JX05509095, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі, мекенжай: Астана қаласы, Жеңіс д-лы, 11. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 1 863 000 теңге, кепілді жарна – 279 450 теңге. 11. «Toyota Avalon» маркалы автокөлік, м/н Z 947 AV, 2008 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 2GR6433574, қорап № 4T1BK36B78U323505, баланс ұстаушы – «Қазақавтожол» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Жеңіс д-лы, 29/1. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 2 922 000 теңге, кепілді жарна – 438 300 теңге. 12. «Газ 322132» маркалы автокөлік, м/н Z 435 CS, 2000 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 421500Y0902593, қорап № 270500Y0046944, баланс ұстаушы – «Резерв» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Шортанды тас жолы, 3. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 268 000 теңге, кепілді жарна – 40 200 теңге. 13. «Ваз 21213» маркалы автокөлік, м/н Z 092 RA, 1999 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 5774776, қорап № 1414282, баланс ұстаушы – «Резерв» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Шортанды тас жолы, 3. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 120 000 теңге, кепілді жарна – 18 000 теңге. 14. «Ваз 21111» маркалы автокөлік, м/н Z 035 AL, 2000 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 2110*0222072, қорап № XTA21111010040298, баланс ұстаушы – «Резерв» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Шортанды тас жолы, 3. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 164 000 теңге, кепілді жарна – 24 600 теңге. 15. «Газ 3110» маркалы автокөлік, м/н Z 380 AB, 1999 жылы шығарылған, қозғалтқыш № X3307792, қорап № XTH311000X0201173, баланс ұстаушы – «Резерв» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Шортанды тас жолы, 3. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 85 000 теңге, кепілді жарна – 12 750 теңге. 16. «Toyota Camry» маркалы автокөлік, м/н Z 147 RC, 1999 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 5S0742325, қорап № J SXV200201669, баланс ұстаушы – «Резерв» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Шортанды тас жолы, 3. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 377 000 теңге, кепілді жарна – 56 550 теңге. 17. «Уаз 2206» маркалы автокөлік, м/н Z 235 AY, 1995 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 41780B*X0803964, қорап № S0051595, баланс ұстаушы – «Резерв» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Шортанды тас жолы, 3. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 165 000 теңге, кепілді жарна – 24 750 теңге. 18. «Mercedes S 280» маркалы автокөлік, м/н Z 370 UD, 1998 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 10494412021331E92, қорап № WDB1400281A418867, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 1 268 000 теңге, кепілді жарна – 190 200 теңге. 19. «Mercedes S 280» маркалы автокөлік, м/н Z 314 UD, 1998 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 10494412021323, қорап № WDB1400281A418368, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 1 243 000 теңге, кепілді жарна – 186 450 теңге.

20. «Mercedes Benz 320» маркалы автокөлік, м/н Z 368 UD, 1995 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 10499412045397E10.0, қорап № WDB1400331A260926, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 795 000 теңге, кепілді жарна – 119 250 теңге. 21. «Daimler Craisler» маркалы автокөлік, м/н Z 192 UD, 2003 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 27194130269554, қорап № WDB2110421A445127, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 2 249 000 теңге, кепілді жарна – 337 350 теңге. 22. «Toyota Land Cruiser» маркалы автокөлік, м/н Z 353 UD, 1996 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 1FZ0261716, қорап № FZJ800157060, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 1 272 000 теңге, кепілді жарна – 190 800 теңге. 23. «Toyota Coaster» маркалы автокөлік, м/н Z 226 UD, 2003 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 1HZ0425229, қорап № салон, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 2 772 000 теңге, кепілді жарна – 415 800 теңге. 24. «Hyundai Aero Space» маркалы автокөлік, м/н Z 210 UD, 2004 жылы шығарылған, қозғалтқыш № D6AB4089245, қорап № KMJRJ18BP4C911140, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 5 335 000 теңге, кепілді жарна – 800 250 теңге. 25. «Hyundai Aero Space Ld» маркалы автокөлік, м/н Z 224 UD, 2006 жылы шығарылған, қозғалтқыш № D6AB6123546, қорап № KMJRJ18BP6C913881, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 6 224 000 теңге, кепілді жарна – 933 600 теңге. 26. «Газ 322132-220» маркалы автокөлік, м/н Z 216 UD, 2004 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 4215CP41204811, қорап № 32210050157870, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 342 000 теңге, кепілді жарна – 51 300 теңге. 27. «Газ 330210» маркалы автокөлік, м/н Z 367 UD, 1996 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 40210050009368, қорап № 91177 шанағы тентті, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 277 000 теңге, кепілді жарна – 41 550 теңге. 28. «Зил Ммз 4505» маркалы автокөлік, м/н Z 366 UD, 1990 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 071999, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 354 000 теңге, кепілді жарна – 53 100 теңге. 29. «Volkswagen Caddy» маркалы автокөлік, м/н Z 213 UD, 2008 жылы шығарылған,

қозғалтқыш № BUD238380, қорап № WV1ZZZ2KZ8X120568, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Парламенті ШБ Автошаруашылығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Е9-62 к-сі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 1 436 000 теңге, кепілді жарна – 215 400 теңге. 30. «Toyota Camry» маркалы автокөлік, м/н 274RA01, 2007 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 2AZ2645470, қорап № JTNBE40K903110378, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігі, мекенжай: Астана қаласы, Кравцов к-сі, 18. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 1 298 000 теңге, кепілді жарна – 194 700 теңге. Сауда-саттықтың ағылшын əдiсiн қолдана отырып аукционды өткiзу кезiнде жекешелендiру нысанының бастапқы бағасы алғашқы бағаға тең. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне 2013 жыл дың 10 шілдесінде сағат 10.00-де аяқталады. Кепілді жарна «Астана қаласының мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-ның мына депозиттік шотына төленеді: KZ880705012170181006, БСК KKMFKZ2A, БСН 120340010824 «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитеті» ММ банкіне, СТН 620300352948, КБЕ–11, КНП-171. Департаменттің депозиттік шотына кепілді жарнаның уақытылы түсу мақсатында өтініштерді қабылдау аяқталғанға дейін үш күннен кешіктірмей төлеуге кеңес береміз. Электрондық аукционға қатысу үшін мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының емесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелерін қоса бере отырып, электрондық аукционға қатысуға нысан бойынша қатысушының

ЭЦҚ қойылған (сканерленген) электрондық өтінімді (бұдан əрі – электрондық өтінім) Тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/ немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Электрондық аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион ережесі: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі Қағидада белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың біреуі осы Қағидада белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады. Жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион қатысушылардың біреуі ұсынған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі. Жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемінде екі қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендіру нысаны бойынша саудасаттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион өткізілген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электронды хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Астана қаласы, Əуезов көшесі, 14 мекенжайында, жеңімпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, электрондық аукционның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырылғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтта жəне мына телефондар арқылы алуға болады: 8 (7172) 32-13-33, 32-44-82.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде аукцион өткізеді. Сауда-саттық 2013 жылғы 12 шілдеде сағат 11.00де мына мекенжайда болады: Қостанай қ., Гоголь к-сі, 75. Ағылшын əдісі «Қостанай облысы бойынша салық департаменті» ММ 1. Газ 3110 101 автокөлігі, м/н Р 186 CL, 2002 ж.ш., Лисаков қ., 4-шағын ауданы, 25. Бастапқы бағасы – 223717 теңге. Кепілді жарна – 33558 теңге. 2. Audi A6 автокөлігі, м/н Р 038 АА, 2000 ж.ш. Қостанай қ., Майлин к-сі, 2. Бастапқы бағасы – 1448869 теңге. Кепілді жарна – 217330 теңге. 3. Газ 3110-101 автокөлігі, м/н Р 654 СС, 2002 ж.ш., Денисов ауданы, Денисов а., Чапаев к-сі, 11. Бастапқы бағасы – 223717 теңге. Кепілді жарна – 33558 теңге. 4. Газ 322132 24 автокөлігі, м/н Р 029 MD, 2001 ж.ш., Қостанай қ., Индустриальный к-сі, 21. Бастапқы бағасы – 541606 теңге. Кепілді жарна – 81241 теңге. 5. Кавз 3976 автокөлігі, м/н Р 040 MD, 1992 ж.ш. Қостанай қ., Майлин к-сі, 2. Бастапқы бағасы – 231275 теңге. Кепілді жарна – 34691 теңге. «Қостанай облыстық санитарлықэпидемиологиялық сараптама орталығы» РМҚК 6. СЭС ғимараты, жалпы алаңы 462,1 ш.м., 1978 жылы салынған Əулиекөл ауданы, Кұсмұрын кенті, Калинин к-сі, 39. Бастапқы бағасы – 1379086 теңге. Кепілді жарна – 206863 теңге. «Қостанай облысы бойынша экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы)» ММ

(Қостанай қ., Ярослав Гашек к-сі, 4-үй). 7. Газ 322132 автокөлігі, м/н Р 125 ВА, 1998 ж.ш. Бастапқы бағасы – 265013 теңге. Кепілді жарна – 39752 теңге. 8. Газ 33021 14 автокөлігі, м/н Р 126 ВА, 2001 ж.ш. Бастапқы бағасы – 281113 теңге. Кепілді жарна – 42167 теңге. 9. Ваз 21061 автокөлігі, м/н Р 104 ВА, 2001 ж.ш. Бастапқы бағасы – 109704 теңге. Кепілді жарна – 16456 теңге. 10. Газ 3110 410 автокөлігі, м/н Р 111 ВА, 2001 ж.ш. Бастапқы бағасы – 239120 теңге. Кепілді жарна – 35868 теңге. 11. Ваз 21213 автокөлігі, м/н Р 119 ВА, 2001 ж.ш. Бастапқы бағасы – 156915 теңге. Кепілді жарна – 23537 теңге. 12. Ваз 21213 автокөлігі, м/н Р 187 BD, 2003 ж.ш. Бастапқы бағасы – 152337 теңге. Кепілді жарна – 22851 теңге. 13. Ваз 21061 автокөлігі, м/н Р 133 ВА, 2001 ж.ш. Бастапқы бағасы – 92690 теңге. Кепілді жарна – 13904 теңге. «Резерв» РМК «Целина» филиалы (Қостанай қ., Мəуленов к-сі, 12) 14. Ваз 21213 автокөлігі, м/н Р 678 АЕ, 1998 ж.ш. Бастапқы бағасы – 134064 теңге. Кепілді жарна – 20110 теңге. 15. Mercedes Benz 280 автокөлігі, м/н Р 770 BD, 1995 ж.ш.

Бастапқы бағасы – 501126 теңге. Кепілді жарна – 75169 теңге. «Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты» РМК 16. Hyundai Terracan 3.5 GI Mt автокөлігі, м/н Р 080 СР, 2006 ж.ш. Арқалық қ., Əуелбеков к-сі, 17. Бастапқы бағасы – 1753795 теңге. Кепілді жарна – 263069 теңге. Ағылшын əдісі бойынша аукцион өткізу тəртібі Аукционшы жекешелендiру нысанының бастапқы бағасын жəне бағаның арттыру қадамын жариялайды. Аукционға қатысушылар нөмiрін көтере отырып, бастапқы бағаны арттырады, бiрақ жарияланған қадамнан кем болмауы тиiс. Аукционшы аукционға қатысушылардың аукцион нөмiрлерiн жариялайды, бағаларын бекiтедi жəне оны көтерудi ұсынады. Жекешелендiру нысаны бойынша аукцион ұсынылған ең жоғары бағаға дейiн жүргiзiледi. Аукционшы жекешелендiру нысаны үшiн неғұрлым жоғары баға ұсынған қатысушыны жариялайды. Аукционшы жекешелендiру нысанының соңғы бағасын үш рет қайталайды жəне басқа нөмiр көтерiлмеген жағдайда балғаны соғып, осы жекешелендiру нысанының сатылғандығы туралы жариялайды. Жекешелендiру нысанының бастапқы бағасы бағаны арттырудың кемiнде екi қадамына артқан жағдайда ғана саудасаттықтың ағылшын əдiсi бойынша жекешелендіру нысаны бойынша аукцион өткiзiлген болып саналады, бұл ретте бастапқы бағаны

екі қадамға арттыруды кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркелу үшін мыналарды: 1) осы Қағидаға қосымшаға сəйкес нысан бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді; 2) жеке тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшiрмесiн не көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын; заңды тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, жарғының көшiрмесiн немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеу (қайта тіркеу) туралы куəлігінің көшірмесін немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтамасын; банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарып беріледі; 3) кепілді жарнаның енгізілгенін растайтын төлем құжатының түпнұсқасы мен көшірмесін. Қатысушы сауда-саттықтан кейін жүгінген кезде төлем құжатының түпнұсқасы қайтарылады;

Газеттің 25 маусым, сейсенбі күнгі №155 санындағы «15 жылдық даму дəйектемесі» атты мақала авторының аты-жөні Гүлжан Қатбаева деп емес, Гүлжан Қартбаева деп оқылсын.

«Рахат» АҚ О.И. Гордиенконың зейнетке шығуына орай Басқармаға мүшелік уəкілеттігін өз бастамасы бойынша мерзімінен бұрын тоқтатуына байланысты ҚР Ұлттық Банкінің Қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу жəне қадағалау комитеті Қоғамның акциялар шығарылымы анықтамалығының 13 жəне 19 тармақтарына енгізілген өзгерістерді 2013 жылғы 17 маусымда мемлекеттік тіркеуден өткізгенін хабарлайды (ҚР ҰБ ҚҚК 2013 жылғы 17.06-дағы № 66-4-32/1761 хаты).

Нияз ЖЫЛҚЫБАЕВ.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Астана қаласының мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 12 шілдеде сағат 10.00-ден сағат 17.00-ге дейін www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің вебпорталында республикалық меншік нысандарын сату бойынша электрондық аукционды өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншік нысандарын сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру нысандарын сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. Электрондық аукционға саудасаттықтың ағылшын əдісі бойынша мына республикалық меншік нысандары қойылады: 1. «Toyota Land Cruser 100 Gx» маркалы автокөлік, м/н Z 127 RB, 1998 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 1FZ0380303, қорап № JT711UJA509005110, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Мұнай жəне газ министрлігі, мекенжай: Астана қаласы, Қабанбай батыр к-сі, 19. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 1 577 000 теңге, кепілді жарна – 236 550 теңге. 2. «Ford Focus» маркалы автокөлік, м/н Z 878 RA, 2000 жылы шығарылған, қозғалтқыш № FYDAYA57624, қорап № WFOAXXWPDAYA57624, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінің Сот сараптамасы орталығы» ММ, мекенжай: Астана қаласы, Мұстафин к-сі, 7. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 197 000 теңге, кепілді жарна – 29 550 теңге. 3. «Ваз 21150» маркалы автокөлік, м/н Z 632 AU, 2004 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 3895666, қорап № XTA21150043756008, баланс ұстаушы – «Қазақстан метрология институты (ҚазМетрИн)» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Орынбор к-сі, 11. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 208 000 теңге, кепілді жарна – 31 200 теңге. 4. «Toyota Prado» маркалы автокөлік, м/н Z 568 RN, 2003 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 3RZ2968956, қорап № JTGBM29J630007885, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Көлік жəне коммуникация министрлігі, мекенжай: Астана қаласы, Кемеңгеров к-сі, 96. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 1 572 000 теңге, кепілді жарна – 235 800 теңге. 5. «Renault Megane» маркалы автокөлік, м/н Z 528 CO, 2007 жылы шығарылған, қозғалтқыш № R030089, қорап № VF1LM1B0H37393110, баланс ұстаушы – «Астана қаласы бойынша кедендік бақылау департаменті» РММ, мекенжай: Астана қаласы, Республика д-лы, 60. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 994 000 теңге, кепілді жарна – 149 100 теңге. 6. «Renault Symbol» маркалы автокөлік, м/н Z 529 CO, 2007 жылы шығарылған, қозғалтқыш № R341881, қорап № VF1LB17C537890810, баланс ұстаушы – «Астана қаласы бойынша кедендік бақылау департаменті» РММ, мекенжай: Астана қаласы, Республика д-лы, 60. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 591 000 теңге, кепілді жарна – 88 650 теңге. 7. «Volkswagen Transporter» маркалы автокөлік, м/н Z 373 AW, 2000 жылы шығарылған, қозғалтқыш № AET030264, қорап № WV2ZZZ70Z1H053699, баланс ұстаушы – «Астана қаласы бойынша кедендік бақылау департаменті» РММ, мекенжай: Астана қаласы, Республика д-лы, 60. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 856 000 теңге, кепілді жарна – 128 400 теңге. 8. «Газ 322132 224» маркалы автокөлік, м/н Z 944 AX, 2004 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 40500511, қорап № 32210040108820, баланс ұстаушы – «Астана қаласы бойынша кедендік бақылау департаменті» РММ, мекенжай: Астана қаласы, Əуезов к-сі, 34. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 307 000 теңге, кепілді жарна – 46 050 теңге. 9. «Лиаз 5256.25-11» маркалы автокөлік, м/н Z 151 BC, 2000 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 7JL00759, қорап № 5691 Салон, баланс ұстаушы – «Қазақ ұлттық өнер

ТҮЗЕТУ

4) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың түпнұсқасын, сондай-ақ салыстырғаннан кейін қайтарылып берілетін түпнұсқасын қоса бере отырып, заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін не заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін ұсыну қажет. Акционерлік қоғамдар олардың акцияларына иелік ететін акционерлік қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тізілімінен (ақпараттық хабарлама жариялану сəтіндегі) үзінді-көшірменің түпнұсқасын ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасымен бірге құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшірмелерін ұсынады. Сауда-саттыққа қатысу үшін кепілді жарна ҚР ҚМ «Қазынашылық комитеті» ММ-нің Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мына депозиттік шотына төленеді: № KZ900705012170141006, БИК KKMFKZ2A, банк коды 070, БИН 120240011849 КБЕ 11, төлем белгіленген код 171. Өтінімдер қабылдау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен басталады жəне 2013 жылғы 12 шілдеде сағат 10.00-де мына мекен-жайда аяқталады: Қостанай қ., Гоголь к-сі, 75; 115-бөлме. Қосымша ақпаратты мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7142) 501-511.

«Prime Real Estate» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (БИН 030340002100, орналасқан жері: 050010, Алматы қ., Достық даңғылы, 50, 87-тұрақжай), «Prime Real Estate» ЖШС қатысушыларының 2013 жылғы 19 маусымдағы жалпы жиналысы (2013 жылғы 19 маусымдағы № н/с ОСУ хаттамасы) «Евразия Отель» ЖШС-ға қосу нысанымен «Prime Real Estate» ЖШС-ны қайта құру туралы шешім қабылдағаны жөнінде хабардар етеді (БИН 070540004092, орналасқан жері: 050010, Алматы қ., Достық даңғылы, 50, 87-тұрақжай). «Prime Real Estate» ЖШС кредиторлары осы хабарландыру жарияланған сəттен бастап 2 (екі) ай ішінде «Prime Real Estate» ЖШС-дан қосымша кепілдіктерді немесе мерзімінен бұрын тоқтатуды немесе «Prime Real Estate» ЖШС-ның тиісті міндеттемелерді орындауын жəне шығындарды өтеуін жазбаша талап етуге құқылы. Кредиторлардың талаптары мына мекенжай бойынша мəлімделеді: 050010, Алматы қ., Достық даңғылы, 50, 87-тұрақжай. Анықтама алу телефоны: 8 (727) 244-38-65.

Товарищество с ограниченной ответственностью «Prime Real Estate» (БИН 030340002100, местонахождение: 050010, г.Алматы, проспект Достык, 50, помещение 87), уведомляет о том, что 19 июня 2013 года общим собранием участников ТОО «Prime Real Estate» (протокол ОСУ № б/н от 19 июня 2013 года) принято решение о реорганизации ТОО «Prime Real Estate» в форме присоединения к ТОО «Евразия Отель» (БИН 070540004092, местонахождение: 050010, г.Алматы, проспект Достык, 50, помещение 87). Кредиторы ТОО «Prime Real Estate» в течение 2 (двух) месяцев с момента публикации настоящего объявления вправе письменно потребовать от ТОО «Prime Real Estate» дополнительных гарантий либо досрочного прекращения или исполнения ТОО «Prime Real Estate» соответствующих обязательств и возмещения убытков. Требования кредиторов могут быть заявлены по адресу: 050010, г.Алматы, проспект Достык, 50, помещение 87). Справки по телефону: 8 (727) 244-38-65.

«Евразия Отель» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (БИН 070540004092, орналасқан жері: 050010, Алматы қ., Достық даңғылы, 50, 87-тұрақжай), «Евразия Отель» ЖШС қатысушыларының 2013 жылғы 19 маусымдағы жалпы жиналысы (2013 жылғы 19 маусымдағы № н/с ОСУ хаттамасы) «Prime Real Estate» ЖШС-ға оны қосу нысанымен «Евразия Отель» ЖШС-ны қайта құру туралы шешім қабылдағаны жөнінде хабардар етеді (БИН 030340002100, орналасқан жері: 050010, Алматы қ., Достық даңғылы, 50, 87-тұрақжай). «Евразия Отель» ЖШС кредиторлары осы хабарландыру жарияланған сəттен бастап 2 (екі) ай ішінде «Евразия Отель» ЖШС-дан қосымша кепілдіктерді немесе мерзімінен бұрын тоқтатуды немесе «Евразия Отель» ЖШС-ның тиісті міндеттемелерді орындауын жəне шығындарды өтеуін жазбаша талап етуге құқылы. Кредиторлардың талаптары мына мекенжай бойынша мəлімделеді: 050010, Алматы қ., Достық даңғылы, 50, 87-тұрақжай. Анықтама алу телефоны: 8 (727) 244-38-65.

Товарищество с ограниченной ответственностью «Евразия Отель» (БИН 070540004092, местонахождение: 050010, г.Алматы, проспект Достык, 50, помещение 87), уведомляет о том, что 19 июня 2013 года общим собранием участников ТОО «Евразия Отель» (протокол ОСУ № б/н от 19 июня 2013 года) принято решение о реорганизации ТОО «Евразия Отель» в форме присоединения к нему ТОО «Prime Real Estate» (БИН 030340002100, местонахождение: 050010, г.Алматы, проспект Достык, 50, помещение 87). Кредиторы ТОО «Евразия Отель» в течение 2 (двух) месяцев с момента публикации настоящего объявления вправе письменно потребовать от ТОО «Евразия Отель» дополнительных гарантий либо досрочного прекращения или исполнения ТОО «Евразия Отель» соответствующих обязательств и возмещения убытков. Требования кредиторов могут быть заявлены по адресу: 050010, г.Алматы, проспект Достык, 50, помещение 87). Справки по телефону: 8 (727) 244-38-65.

Хабарландыру «Досжан темір жолы (ДТЖ)» АҚ (050000; Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 118, www.kazrail.kz) Шар стансасындағы СЦБ жəне байланыс желілік-өндірістік учаскесінің көлікжайына жəне шеберханасына арналған технологиялық жабдықты сатып алу мен монтаждау бойынша жұмыстарды сатып алу жөнінде 2013 жылғы 21 маусымда сағат 12.00-де Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26 мекен-жайында өткізілген ашық тендер болмады деп танылғандығы туралы хабарлайды.

Дуйсенкул Акжанға берілген серия АК № 1303047 ҰБТ сертификаты жоғалуына байланысты жарамсыз деп танылсын.

Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының ұжымы ҚР халық əртісі, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының ректоры Жəния Яхияқызы Əубəкіроваға анасы Мəрзия Нұрмағамбетқызы МƏЖЕНОВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының төралқасы Қазақстанның Еңбек Ері, ҚР ҰҒА-ның құрметті мүшесі, халық жазушысы, көрнекті мемлекет жəне қоғам қайраткері Əбіш Кекілбайұлына ұлы Əулет ƏБІШҰЛЫНЫҢ қайғылы қазаға ұшырауына байланысты отбасы мен туған-туыстарына орны толмас қайғыларына ортақтасып шын ниеттен көңіл айтады. Қазақстан Суретшілер одағының басқармасы Бапановтар əулетіне Мəскеу қаласының белгілі хирургі, медицина ғылымдарының докторы, профессор Қасен ҚАЛТАЙҰЛЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


26 маусым 2013 жыл

Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 1-қосымша

3

4

5

9

10

11

12

13

тіркеуден бас тартылған тексеруді тағайындау туралы акт

8

Тексеру жүргізілмеді

жүргізілмеген тексеру есептен алынды

7

Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі органға №1-П нысанды есепке алу карточкасының талонқосымшасын ұсыну күні

6

14

Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 2-қосымша Нысан

Тексерулерді тағайындау туралы актілерді тіркеу кітабы

2

3

4

7

8

9

10

11

12

Тексеру жүргізілмеді

Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі органға №1-П нысанды есепке алу карточкасының талон- қосымшасын ұсыну күні жүргізілмеген тексеру есептен алынды тіркеуден бас тартылған тексеруді тағайындау туралы акт

6

5

13

14

Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 3-қосымша Үлгілік нысан Тексеру тағайындау жөніндегі акт №_________ __________________ қаласы

8. Тексерілетін кезең _____________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ (мемлекеттік органның бірінші басшысының қолы және Т.А.Ә.) 20___жылғы «______»_________ мемлекеттік органның мөрі ______________________________________________________________________________ (актіні тіркеген тұлғаның лауазымы, Т.А.Ә., қолы) Тіркеу мөртабаны Тексерілетін субъектінің бақылау және қадағалау жүргізу кезіндегі құқықтары мен міндеттері 1. Бақылау және қадағалау жүргізу кезінде тексерілетін субъектілер мыналарға: 1) тексеру жүргізу үшін объектіге келген бақылау және қадағалау органдарының лауазымды адамдарын мынадай: жоспарлы тексерулер тағайындалған кезде алдыңғы тексерулерге қатысты уақыт аралығы сақталмаған; тексеру тағайындау туралы актіде көрсетілген мерзімдер асып кеткен не өтіп кеткен, осы Заңда белгіленген мерзімдерге сәйкес келмеген; осы Заңның 16-бабы 7-тармағының 2), 4), 6), 7) және 8) тармақшаларында көзделген жағдайларды қоспағанда, мемлекеттік орган белгілі бір мәселе бойынша, белгілі бір кезеңде бұрын тексеру жүргізілген тексерілетін субъектіге қатысты көрінеу қайта тексеру тағайындаған; егер алдыңғы тексеру кезінде бұзушылықтар анықталмаған болса, осы Заңның 16-бабы 7-тармағының 1) тармақшасына сәйкес жоспардан тыс тексеру тағайындалған; осы Заңның 13, 14, 15-баптарында және 18-бабының 1-тармағында көзделген ақпарат пен құжаттар болмаған; егер Қазақстан Республикасының Салық кодексінде өзгеше көзделмесе, жасалған не әзірленіп жатқан қылмыстар туралы өтініште немесе хабарламада, жеке, заңды тұлғалардың және мемлекеттің құқықтары мен заңды мүдделерін бұзу туралы өзге де өтініштерде көрсетілген уақыт аралығының шеңберінен шығатын кезеңде тексеру тағайындалған; тексеру жүргізуге тиісті өкілеттіктері жоқ адамдарға тексеру жүргізу тапсырылған; осы Заңның 16-бабының 3-тармағында көрсетілген жағдайларды қоспағанда, тексеруді тағайындау туралы бір актіде тексеруге тартылатын бірнеше тексерілетін субъектілер көрсетілген; тексеру мерзімдері осы Заңда белгіленген мерзімнен асырып ұзартылған; осы Заңның 28-бабының 2-тармағына сәйкес осы Заңның талаптары өрескел бұзылған жағдайларда тексеруге жібермеуге; 2) егер жүргізілетін тексерудің нысанасына жатқызылмаған немесе актіде көрсетілген кезеңге жатқызылмаған болса, мәліметтер бермеуге; 3) тексеруді тағайындау туралы актіге, тексерудің нәтижелері туралы актіге және мемлекеттік органдардың лауазымды адамдарының іс-әрекетіне (әрекетсіздігіне) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен шағым жасауға; 4) мемлекеттік органдардың немесе лауазымды адамдардың тексерілетін субъектілердің қызметін шектейтін, заңға негізделмеген тыйым салуларын орындамауға; 5) тексеруді жүзеге асыру үдерісін, сондай-ақ лауазымды адамның қызметіне кедергі келтірместен, аудиотехника және бейнетехника құралдарының көмегімен лауазымды адамның тексеру шеңберінде жүргізген жекелеген іс-әрекеттерін тіркеуге; 6) үшінші тұлғалардың өз мүдделері мен құқықтарын білдіруі, сондай-ақ үшінші тұлғалардың осы баптың 1-тармағының 5) тармақшасында көзделген іс-әрекеттерді жүзеге асыруы мақсатында оларды тексеруге қатысуға тартуға құқылы. 2. Мемлекеттік органдар бақылау және қадағалау жүргізген кезде тексерілетін субъектілер: 1) осы Заңның 18-бабы 1-тармағының талаптарын сақтай отырып, тексерілетін субъектінің аумағына және үй-жайларына бақылау және қадағалау органдары лауазымды адамдарының кедергісіз кіруін қамтамасыз етуге; 2) коммерциялық, салықтық не өзге де құпияны қорғау талаптарын сақтай отырып, бақылау және қадағалау органдарының лауазымды адамдарына қағаз және электронды жеткізгіштердегі құжаттарды (мәліметтерді) не олардың көшірмелерін тексерудің нәтижелері туралы актіге қоса тіркеу үшін табыс етуге, сондай-ақ тексерудің міндеттері мен нысанасына сәйкес автоматтандырылған дерекқорға (ақпараттық жүйелерге) қол жеткізуіне мүмкіндік беруге; 3) тексеруді тағайындау туралы актінің екінші данасында оны алғаны туралы белгі жасауға; 4) жүргізілген тексеру аяқталған күні нәтижелері туралы актіні алғаны туралы оның екінші данасында белгі жасауға; 5) егер осы Заңда не Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында өзгеше көзделмесе, тексеруді жүзеге асыру кезеңінде тексерілетін құжаттарға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге жол бермеуге; 6) объектіге тексеру жүргізу үшін келген адамдардың осы объекті үшін белгіленген нормативтерге сәйкес зиянды және қауіпті өндірістік факторлар әсерінен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті. Актімен таныстым, «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бақылау және қадағалау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 27-бабында көзделген құқықтар мен міндеттер түсіндірілді. _________________________________________________________________________________ (Тексерілетін субъектінің Т.А.Ә.) 20___жылғы «____»____________ _________________________________ (тексерілетін субъектінің қолы) Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 4-қосымша Нысан Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүзеге асыратын тексеру туралы мәліметтерді есепке алу карточкасы №1-П нысан 1. /_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/ 2. /_/ Мәліметтерді Тексерулерді есепке алудың бірыңғай жүйесіне енгізген кезде толтырылады 3. /_/_/_/_/_/_/_/_/

Ескерту: 1 және 2-тармақтар «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бақылау мен қадағалау туралы» ҚР Заңының 10-бабы 3-тармағына сәйкес рұқсаттама құжаттарын алуға (өтуге) байланысты тексерулер үшін толтыруға жатады; 3-12-тармақтар «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бақылау мен қадағалау туралы» ҚР Заңының19-бабы 4-тармағының және 20-бабының талаптарына сәйкес толтыруға жатады. Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 9-қосымша Нысан Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы жүзеге асыратын тексеру туралы мәліметтерді есепке алу карточкасына талон-қосымша 1. Тексеруді тағайындаған мемлекеттік органның атауы ___________________________ _______________________________________________________________________________ _ 2.Тексеру тағайындау туралы актінің нөмірі, оның шығарылған күні: №_____________ «___»___________ 20___ ж. 3. Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органында мемлекеттік тіркелген күні және нөмірі: №_____________________ «___»_________ 20___ ж. 4. Тексерілген объекті атауы, орналасқан жері ____________________________________ _______________________________________________________________________________ 5. Тексеру басталған күн: «____»____________ 20____ ж.

6. /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ күні айы жылы 8. Тексерумен құқықтары мен мүдделер3 қорғалды: 1-жеке тұлғаның, 2-жеке кәсіпкерлік 7. /_/ субъектісінің, соның ішінде: 3-шағын кәсіпкерлік, 4-орта кәсіпкерлік, 5-ірі кәсіпкерлік, 6-мемлекеттік мекеме, 7-мемлекеттік кәсіпорын, 8- коммерциялық емес ұйым. 8. /_/ 9. Тексеру материалдары шешім қабылдау үшін жолданды: мемлекеттік органға -1, прокуратураға-2, сотқа-3. 9. /_/ 10. Материалдарды жолдау күні: «____»____________ 20____ ж. 10. /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ күні айы жылы 11. Талаптары бұзылған нормативтік құқықтық актілердің нормалары _____________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ 11. /_/_/ _______________________________________________________________________________ 12.Тексеру барысында немесе нәтижесінде объект қызметі: тоқтатылды-1, тыйым салынды-2.

14. Тексеруді жүзеге асыратын тұлғаның (тұлғалардың) аты-жөні, лауазымы, қойған қолы, қызмет телефонының нөмірі ______________________________________________ _ _____________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________ . 15 және 16 деректемелерді құқықтық статистика органының қызметкері толтырады.

13. /_/

15. /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ күні айы жылы 16. Талон-қосымшаны қабылдаған құықтық статистика органы қызметкерінің аты-жөні, лауазымы, қолы ______________________________________________________ Бөлім мәліметтері оларды _______________________________________________________________________________ есепке алудың Бірыңғай жүйесіне енгізгенде толтырылады. 15. Талонның құқықтық статистика органына келіп түскен күні «___»________20___ж.

Тексеру объектісінің атауы

ЖСН/БСН

1

2

3

Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 5-қосымша Нысан Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеттің ___________________________________________________________облысы __________________________________________________ ауданы (қаласы) бойынша басқармасы Тексеру тағайындау туралы акті ТІРКЕЛГЕН 20__жылдың «_____» ___________________ №__________________ Қойған қолы ___________________________________________________

Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 6-қосымша Нысан Тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуден бас тарту туралы тұжырымдама __________________________________________________________________________________ (тексерілетін объектінің атауы) тексеру объектісіне _________________________________________________________________ (мемлекеттік органның атауы) ұсынылған тексеру тағайындау туралы 20 ____ жылғы «___»____________ №________ тексеру объектісіне тексеруді тағайындау туралы актіні қарап, жоғарыда көрсетілген тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуден төмендегідей Ереженің 11-тармағы _____ тармақшаларының негізінде бас тартылсын: __________________________________________________________________________________ (бас тарту негізі, заңнамаға сілтеме) _________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________ (уәкілетті тұлғаның лауазымы, ____________________________________________ аты-жөні, қойған қолы) ____________________________________________ «___»________________20 ____ г. (күні, айы, жылы) Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 7-қосымша Нысан

негіз: Ереженің 11-тармағының ____________ тармақшалары 20__жылдың «_____» _____________________ қолы _________________

Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 8-қосымша Нысан

шағын кәсіпкерлік субъектісінің тіркелу күні 5

Тексеру объектісінің орналасқан жері немесе қызметті жүзеге асыратын орны 6

Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 11-қосымша

4

5

6

7

8

9

10

11

12

жоспардан тыс

3

жоспарлы

2

коммерциялық емес ұйым

1

мемлекеттік мекемелер

Б 1

мемлекеттік кәсіпорындар

А Есептік кезеңнің аяғындағы аяқталмаған тексерулердің қалдығы Тексеру тағайындау туралы тіркелген актілердің саны Тексеруге жататын объектілердің саны (қойылған есепке алу карточкалары) Аяқталған тексерулердің саны (талон-қосымша бар болғанда) Тағайындалып, әр түрлі себептермен жүргізілмеген тексерулердің саны Тіркеусіз жүргізілген анықталған заңсыз тексерулердің саны солардың прокуратура ішінен құқықтық анықтағаны статистика органы мемлекеттік орган Есептік кезеңде тағайындалғандар қатарынан тексерулерді тағайындау туралы актіні шығарусыз жүргізген тексерулер саны солардың прокуратура ішінен құқықтық анықтағаны статистика органы мемлекеттік орган Тексеру тағайындау туралы актілерді өткен жылдары тіркемей жүргізгендігін ағымдағы жылы анықтаған тексерулердің саны солардың прокуратура ішінен құқықтық анықтағаны статистика органы мемлекеттік орган Тексеру тағайындау туралы актілерді өткен жылдары шығармай жүргізгендігін ағымдағы жылы анықтаған тексерулердің саны солардың прокуратура ішінен құқықтық анықтағаны статистика органы мемлекеттік орган Нәтижелері бойынша бұзушылықтары анықталған тексерулердің саны Тіркеуден бас тартылған тексеру тағайындау туралы актілердің саны солардың Ереженің 11 т. 1 ішінде тт. бойынша

2-бағаннан тәуекел топтарының бөлігінде жүргізілген тексерулер

төмен

2-бағаннан

соның ішінде, 11-бағаннан мемлекеттік органдар

«Қазақстан Республика-сының мемлекеттік органдары жүзеге асыратын тексерулерді тағайындау туралы актілерді тіркеу туралы» 1-П нысанды есеп

16. . /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ (күні айы жылы) 17. /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ (күні айы жылы) 18. /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ (күні айы жылы) 19. /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ (күні айы жылы) 20. /_/_/ 21. /_/

Құқықтық статистика органының қызметкері толтырады 22. /_/ 16. Тексеру «____»______________20 ___ ж. дейін ұзартылды 17. Тексеруді тоқтату туралы хабарлаудың күні «___» _____________ 23. /_/_/_/_/_/_/_/ 20 __ ж. 24. /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/( күні айы жылы) 18. Тексеруді қайта жаарту туралы хабарлаудың күні «___» 25. /_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/ ____________ 20 __ ж. 19. Қатысушылар құрамын өзнерту туралы хабарлаудың күні «___» 26. ӨЕК №/_/_/_/_/_/, күні /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ ____________ 20 __ ж. 20. Өткізілмеген тексеруді есептен алу күні, «___» __________ 20 __ ж (күні айы жылы), орган коды /_/_/_/_/_/_/_/_/ 21. Тексеру тағайындау туралы акті тіркеуден бас тартылды: Ереженің 11-т. ___ тт бойынша. 22. Жүргізілген тексеру есепке алынды: 1(2) есептік кезеңде тіркелусіз (өткен мерзімде); 3 (4) -есептік кезеңде өткізілгендер қатарынан тексеру тағайындау туралы актіні шығарусыз (өткен мерзімдер). 23. Заңсыз тексерулерді анықтады: 1-прокуратура, 2-ҚСжАЕК органдары, 3-мемлекеттік органның бастамасы бойынша (астын сызу). 24. Құқықтық статистика органы: ______________________________ ____ (тіркеу органының коды) 25. Тексеру тағайындау туралы актіні тіркеу күні «____»___________20 __г. 26. Мемлекеттік тіркеудің реттік нөмірі № ________________________ ____________ 27. Жоғары тұрған прокурор тіркеудің күшін жою туралы шешімді қабылдаған күн «___»________ 20__ ж. 28. 1-П нысанды карточканы тіркеуге қабылдаған құқықтық статистика органы қызметкерінің аты-жөні, лауазымы, қолы ______ ___________________________________________ 29. ӨЕК нөмірі __________ Тіркеу күні «___»__________20___ж. ӨЕК тіркейтін мемлекеттік органның атауы _____________________________ ____________________________________________ 30. Тағы басқа белгілер _________________________________________ ______________________________________________________________ Ескерту: 1. 5, 7-деректемелерді Заңның бабын қолданатын мемлекеттік органдар толтырады; 2. Толтырылғаннан кейін карточка ресми статистикалық құжат болып табылады; оған қол қойған тұлғалар жалған мәліметтер енгізгені үшін заңмен белгіленген тәртіпте жауапқа тартылады. Карточканың сақталу мерзімі 2 жыл.

Жеке кәсіпкерлік субъектісі (соның ішінде кіші -1, орта - 2 және ірі - 3 кәсіпкерлік субъектісі) 4

орташа

15. /_/_/ /_/_/ /_/_/ бастап /_/_/ /_/_/ /_/_/ дейін күні айы жылы күні айы жылы

р/c №

жоғары

14. /_/_/ /_/_/ /_/_/ бастап /_/_/ /_/_/ /_/_/ дейін күні айы жылы күні айы жылы

Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесіне 10-қосымша Мемлекеттік органның тексерулерді жүргізу жоспары _________________________________________ ___________ облысы бойынша 20___ жылғы ___________

жеке кәсіпкерлік субъектілері болып табылмайтын жеке тұлғалар

9. /_/_/_/_/ - анықтамалық б/ша код 10. /_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/ 11. Актінің нөмірі /_­/_/_/_/_/ 12. /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ күн ай жыл

Тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуден БАС ТАРТЫЛҒАН

12. /_/_/

13. Тексеру аяқталғанға дейін тоқтатты: мемлекеттік орган-1, сот-2, прокурор-3.

соның ішінде, ірі кәсіпкерлік объектілері

8. Код келесі сандардан тұрады: 1 және ҚР Заңдары /_/_/ бап, /_/_/бөлік, /_/_/ тармақ, /_/_/ тармақша немесе 2 және нөмірден ___, күндері /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ ҚР Үкіметінің қаулысы күн ай жыл

2. Тексеру жүргізуге уәкілетті тұлғаның (тұлғалардың) Т.А.Ә. (ол болған кезде) және лауазымы, __________________________________________________________________________________

2. /_______/ /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ күні айы жылы 3. /_______/ /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ күні айы жылы

7. Тексеру нәтижелері: 1-бұзушылықтар анықталған жоқ; 2-бұзушылықтар анықталды.

соның ішінде, орта кәсіпкерлік объектілері

6. /_ /_/_/ Мысалы: 101-тексеру кезінде жоспарлы, 202- жоспардан тыс тақырыптық, 102-жопарлы кезінде тақырыптық 7. /_/_/

Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеттің ___________________________________________________________облысы __________________________________________________ ауданы (қаласы) бойынша басқармасы

1. /_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/_/

5. /_/_/ /_/_/ /_/_/_/_/ күні айы жылы

6. Тексеру аяқталған күн: «____»____________ 20____ ж.

соның ішінде, кіші кәсіпкерлік объектілері

5. /_/_/_/_/

1.Мемлекеттік органның атауы ______________________________________________________ __________________________________________________________________________________

4. Тексерілетін субъектінің атауы немесе оған қатысты тексеру жүргізу тағайындалған жеке тұлғаның Т.А.Ә. (ол болған кезде), оның орналасқан жері, сәйкестендіру нөмірі (ЖСН/БСН), аумақтың телімі. Филиал және (немесе) заңды тұлғаның өкілдігі тексерілген жағдайда оның атауы мен орналарқан жері көрсетілсін __________________________________________________________ __________________________________________________________________________________ 5.Тексеру тағайындау нысаны _________________________________________________________

«___»_______20___ж. мемлекеттік органның мөрі _____________________________________________________________________________ (құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі уәкілетті органның адамының лауазымы, Т.А.Ә.) «___»_______20___ж. тіркеу мөртабаны

Ескерту: толтырылғаннан кейін талон ресми статистикалық құжат болып табылады; оған қол қойған тұлғалар жалған мәліметтер енгізгені үшін заңмен белгіленген тәртіпте жауапқа тартылады. Талонның сақталу мерзімі 2 жыл.

4. /_/

20____жылғы «____» __________

3.Тексеру жүргізуге қатыстырылатын мамандар, кеңесшілер және сарапшылар туралы мәліметтер ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________

Хабарлау Тексеру мерзімдерін тоқтату, қайта жаңарту, ұзарту туралы, сондай-ақ тексеру жүргізуші адамдардың құрамын өзгерту туралы 1. Орган _________ 2. Тексеру тағайындау туралы алдыңғы актінің нөмірі _____, 3. Тексеру тағайындау туралы актінің күні «___»__________ 4. Тоқтату күні «___»_________ 5. Қайта жаңарту күні «___»__________ 6. Ұзарту күні «___» ______________ 7. Алдыңғы акті бойынша тексеру жүргізуге уәкілетті тұлғаның (тұлғалардың) Т.А.Ә. және лауазымы __________________________________________________________ 8. Құрамының өзгеруіне байланысты тексеру жүргізуге уәкілетті тұлғаның (тұлғалардың) Т.А.Ә. және лауазымы______________________________________ 9. Алдыңғы акті бойынша тексеру жүргізуге тартылған мамандар, кеңесшілер және сарапшылар туралы _________________________________ 10. Құрамның өзгеруіне байланысты тексеру жүргізуге тартылған мамандар, кеңесшілер және сарапшылар туралы мәліметтер __________________________ 11. Тексеру жүргізуші адамдарды тоқтату, қайта жаңарту, ауыстыру себептері ________________ _______________________________________ 12. Тексеру жүргізуші адамдарды тоқтату, қайта жаңарту, ауыстыру туралы хабарлаудың келіп түскен күні (қажеттісінің астын сызу) «_____» ___________20__ ж. ___________________________________________________________________________ (мемлекеттік органның біріші басшысының қолы, Т.А.Ә.)

жеке кәсіпкерлік субъектілерін

1.Тексеру тағайындаған мемлекеттік орган атауы: ________________ _________________________ _____________________________________ _______________________________________________________________ _______________________________________________________________ _____________ 2. Мемлекеттік органның деңгейі: республикалық - 1, облыстық - 2, қалалық - 3, аудандық- 4, ауылдық -5. 3. Тексеру объектісі: 1-жеке тұлға; 2-заңды тұлға;3-жеке кәсіпкерлік субъектісі, соның ішінде: 4-шағын кәсіпкерлік; 5-орта кәсіпкерлік; 6-ірі кәсіпкерлік, 7-мемлекеттік мекемелер, соның ішінде: 8-мемлекеттік орган, 9-мемлекеттік кәсіпорындар, 10 - коммерциялық емес ұйымдар. 4. Тексерілетін объектінің атауы және мекенжайы: ______________________________________________________________ _______________________________________________________________ _______________________________________________________________ 5. Тексеру объектісі тәуекелдік тобының коды: 1-жоғарғы тәуекел тобы, 2-орта тәуекел тобы, 3-елеусіз тәуекел тобы.. 6. Тексеру түрі (ХХХ): 1ХХ-жоспарлы, 2ХХ-жоспардан тыс:(оның ішінде 01-кешенді, 02-тақырыптық, 03-хронометражды тексеру). 7. Жоспардан тыс тексерулердің негізі: 1 – Заңның 16 бабы 7-т. 1-тт., 2 – Заңның 16 бабы 7-т. 2 -тт. (олардың ішінде 01-жоғарғы тұрған органдардың тапсырмасы, 02-басқа мемлекеттік органдардың тапсырмалары мен өтініштері, 03-үшінші тұлғалардың шағымдары мен өтініштері), 3 - Заңның 16 бабы 7-т. 3-тт., 4 - Заңның 16 бабы 7-т. 4-тт., 5 - Заңның 16 бабы 7-т. 5-тт., 6 - Заңның 16 бабы 7-т. 6-тт., 7 - Заңның 16 бабы 7-т. 7-тт., 8 - Заңның 16 бабы 7-т. 8-тт., 9 – Заңның 16-бабы 7-т. 9-тт. 8. Тексеру мәселесі; талаптары тексерілуі тиіс нормативтікқұқықтық акті нормаларының сақталуы: _______________________ _____________________________________________________ _________ _______________________________________________________________ 9. Тексеру объектісі қызметінің түрі: _____________________________ _________________________ 10. Тексеру объектісінің ЖСН/БСН: _____________________________ __________________________ 11. Тексеру тағайындау туралы актінің нөмірі: №__________________ _________________________ 12. Актіні шығарған күн: «____» ___________20 __ж. 13. Тексеруді жүзеге асырған тұлғаның (тұлғалардың) аты-жөні, лауазымы, қолы: _______________________________________________________________ _______________________________________________________________ ______________________________________________________________ 14. Тексеру мерзімі: «___»__________ 20 ___ ж. «___»__________ 20 ___ ж. дейін 15. Тексерілетін кезең: «___»__________ 20 ___ ж. «___»__________ 20 ___ ж. дейін

Нысан

Тексерулерді тағайындау туралы актілерді тіркеу журналы

2

6. Тексеру жүргізу мерзімі ___________________________________________________________ 7. Тексеру жүргізудің құқықтық негіздері, соның ішінде міндетті талаптары тексеруге жататын нормативтік құқықтық актілер __________________________________________________________ ________________________________________________________________________________

Тіркелген тексерулердің барлығы

6. «Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдары жүзеге асыратын тексерулерді тағайындау туралы актілерді тіркеу туралы» №1-П нысанды есептердің ұсынылу тәртібі мен мерзімдері. 32. №1-П нысанды есепке алу карточканың және талон-қосымшаның негізінде құқықтық статистика және арнайы есепке алудың аумақтық органдары Ереженің 7-қосымшасына сәйкес «Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүзеге асыратын тексерулерді тағайындау туралы актілерді тіркеу туралы» №1-П нысанды есепті (бұдан әрі – №1-П нысанды есеп) жасайды. Аймақ бойынша №1-П нысанды жиынтық есепке және әр мемлекеттік орган бойынша №1-П нысанды есепке құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының бірінші басшысы немесе оның міндетін атқарушы тұлға қол қойяды. Аймақ бойынша №1-П нысанды жиынтық есеп және әр мемлекеттік орган бойынша №1-П нысанды есеп ұлғаю нәтижесiмен тоқсан сайын жасалады, құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының бірінші басшысы немесе оның міндетін атқарушы тұлға бекітеді және орталық құқықтық статистика және арнайы есепке алу органына ұсынады. 33. Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының орталық аппараты аумақтық органдарының №1-П нысанды есебінің деректері негізінде мемлекеттік органдар және аймақтар бөлінісінде жиынтық есепті қалыптастырады. 34. Жолдар мен бағандардың деректері барлық тіркеу субъектілері бойынша бірдей болып келетін №1-П нысанды есеп ұлғаю нәтижесімен бірыңғай нысан бойынша құрылады. 1) 1-жолда талон-қосымшалары есептік кезеңнің соңына келіп түспеген, аяқталмаған тексерулердің қалдығы көрсетіледі; 2) 2-жолда тексерулерді тағайындау туралы тіркелген актілердің саны көрсетіледі; 3) 3-жолда (№1-П нысанды қойылған есепке алу карточкалары бойынша) объектілердің тағайындалған тексерулерінің саны көрсетіледі; 4) 4-жол (талон-қосымшаның бар болғанда) аяқталған тексерулердің санын көрсетеді; 5) 5-жол түрлі себептер бойынша есептік кезеңде өткізілмеген, тағайындалған тексерулердің санын көрсетеді; 6) 6-жол мерзімдері ұзартылған тағайындалған тексерулердің санын көрсетеді; 7) 7-жолда мерзімдері тоқтатылған тағайындалған тексерулердің саны көрсетіледі; 8) 8-жолда мерзімдері жаңартылған тағайындалған тексерулердің саны көрсетіледі; 9) 9-жол тексеру тағайындау туралы актіні тіркеместен жүргізілген анықталған тексерулердің жалпы санын көрсетеді, олардың ішінде прокуратура анықтағандар 10-жолда, құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдары 11-жолда, мемлекеттік орган 12-жолда көрсетіледі; 10) 13-жол тексеру тағайындау туралы актіні өткен жылдары тіркемей жүргізгендігі ағымдағы жылда анықталған тексерулердің санын көрсетеді, олардың ішінде прокуратура анықтағандар 14-жолда, құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдары 15-жолда, мемлекеттік орган 16-жолда көрсетіледі; 11) 17-жол тексеру тағайындау туралы актіні өткен жылдары тіркемей жүргізгендігі ағымдағы жылда анықталған тексерулердің санын көрсетеді, олардың ішінде прокуратура анықтағандар 18-жолда, құқық­­ тық статистика және арнайы есепке алу органдары 19-жолда, мемлекеттік орган 20-жолда көрсетіледі; 12) 21-жол тексеру тағайындау туралы актіні өткен жылдары шығармай жүргізгендігі ағымдағы жылда анықталған тексерулердің санын көрсетеді, олардың ішінде прокуратура анықтағандар 22-жолда, құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдары 23-жолда, мемлекеттік орган 24-жолда көрсетіледі; 13) 25-жол тексеру нәтижелерінде бұзушылықтар айқындалған тексерулердің санын көрсетеді; 14) 26-жол тіркеуден бас тартылған тексерулерді тағайындау туралы актілердің жалпы санын көрсетеді; 15) 27-41 жолдар тексерулерді тағайындау туралы актілерді тіркеуден бас тарту негіздерін көрсетеді; 16) 42-жол жоғары тұрған прокурор күшін жою туралы шешім шығарған тіркелген тексерулердің санын көрсетеді; 17) 1-15 бағандарының көрсеткіштері №1-П нысанды есепке алу карточкасының деректерінен алынып қалыптасады. 35. Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі аумақтық органдар №1-П нысанды жиынтың есепті тоқсан сайын қалыптастырады, оған аумақтық басқарманың басшысы қол қояды және есептік кезеңнен кейінгі айдың 5-күніне құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі уәкілетті органға қағаз және электрондық түрде жолдайды. 36. Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі аумақтық органдар бекіткен еcептердің негізінде құқықтық статистика және арнайы есепке алудың уәкілетті органы республика бойынша жиынтық есепті құрады. 37. Құқықтық статистика және арнайы есепке алудың уәкілетті органы республика бойынша №1-П нысанды жиынтық есепті Қазақстан Республикасының Бас Прокуратурасына есептік кезеңнен кейінгі айдың 10-күніне ұсынады.

Тексеруді ұзарту не тоқтату және қайта жаңарту күні және мерзімі

2. Тексерулер тағайындау туралы актілерді, оларды тіркеуден бас тарту, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу тәртібі. 4. Тіркеу рәсімі өзіне құқықтық статистика және арнайы есепке алу органында тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуді, тексеру жүргізудің тоқтатылуы, қайта жаңғыртылуы, мерзімінің ұзартылуы туралы, тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуден бас тартуды, тексеру туралы мәліметтерді есепке алу, ақпараттық есепке алу құжаттарын беру және оның нәтижелері, сонымен қатар өткізілмеген тексерісті құқықтық статистика және арнайы есепке алу органында есептен алуды, сондай-ақ оларды тіркеудің күшін жоюды енгізеді. Тіркеу рәсімі келесі тексерулерді жүргізуге байланысты құқықтық қатынастарға қолданылмайды: Заңның 8-бабы тәртібінде ішкі бақылауды жүзеге асыру кезінде; Қазақстан Республикасының заңнамасында тікелей көзделген жағдайлардан басқа, Заңның 3-бабы 3 және 4 тармақтарында және 12-бабы 3-тармағында көзделген салалардағы бақылау мен қадағалауды жүзеге асыру кезінде. Жеке кәсіпкерлік субъектілеріне қатысты прокуратура органдары жүзеге асыратын тексерулер осы Ережеде белгіленген тәртіпте тіркеуге жатады. Аймақта Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының әскери немесе көліктік бөлімшелері болмаған жағдайда, тіркеу рәсімін құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының аумақтық басқармасы құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының тиісті әскери немесе көліктік бөлімшесіне келесі жұмыс күнінен кешіктірмей ақпараттық есепке алу құжаттарын мәлімет үшін бере отырып, есепке алуды жүргізу және бақылау үшін жүзеге асырады. 5. Тіркеу субъектілері Ереженің 1-қосымшасына сәйкес нысанда Тексерулерді тағайындау туралы актілерді тіркеу журналын (бұдан әрі – Журнал) жүргізеді. Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдары Ереженің 2-қосымшасына сәйкес нысанда тексерулерді тағайындау туралы тіркелген актілерді есепке алу кітабын жүргізеді, мемлекеттік органдар бөлігінде Журналға ұқсас нысанда жүргізеді. 6. Тексеру тағайындау туралы актінің тіркелуін құқықтық статистика және арнайы есепке алу органы тексеру объектісінің тіркеу орны бойынша немесе өз қызметін іске асыру орны бойынша тексерудің басталуына дейін іске асырылады. Тіркелу үшін Ереженің 3-қосымшасына сәйкес үлгілік нысан бойынша құқықтық статистика және арнайы есепке алу органына тексеру тағайындау туралы актінің екі данасы (түпнұсқа және куәлан­ дырылған көшірме), Ереженің 4-қосымшасына сәйкес нысан бойынша Қазақстан Республика­сының мемлекеттік органы жүзеге асыратын тексеру туралы мәліметтер толтырылған есепке алу карточкасы (бұдан әрі – №1-П нысанды есепке алу карточка) ұсынылады. Тексеруді мемлекеттік тіркеу үшін тексерулерді есепке алудың ведомстволық автоматтанды­рылған жүйелерін жүргізу кезінде электрондық сандық қол қойылған, көрсетілген құжаттар құқықтық статис­ тика және арнайы есепке алу органы анықтайтын электрондық форматта жолданады. Тексерулерді есепке алудың автоматтандырылған ведомстволық жүйесі болмаған жағдайда, тексеру тағайындау туралы акті және №1-П нысанды есепке алу карточкасы электрондық форматта рәсімделуі, содан соң, электрондық сандық қол қойылғаннан кейін құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының Интернет-ресурс құралының көмегімен тіркелуі үшін ұсынылуы мүмкін. Бақылаушы және тіркеуші органдардың орналасқан жерінен елеулі қашықтықта орналасқан объектілерде жоспардан тыс тексеру жүргізген жағдайда, тексеруді тағайындау туралы актіні тіркеу тексеру басталғаннан кейін, келесі бес жұмыс күні ішінде жүзеге асырылады. 7. Жоспардан тыс тексеруді тағайындау туралы актіні тіркеу барысында мемлекеттік орган қызметкері Қазақстан Республикасының заңдарымен көзделген жағдайларды қоспағанда, тексеру тағайындау үшін негіз болған құжаттың түпқұжаты мен көшірмесін ұсынады. Тексеру тағайындаудың негізі болып табылған құжаттың түпқұжаты мемлекеттік орган қызмет­ке­ ріне қайтарылады, ал көшірмесі құқықтық статистика және арнайы есепке алу органында қалады. 8. Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының қызметкері АЕҚ-ны ала отырып, тексеру тағайындау туралы актіні тіркеу рәсіміне ұсыну сәтінен жұмыс уақытын ескере отырып үш сағаттан кешіктірмей: тексеру тағайындау туралы актінің қолданыстағы заңнама талаптарына сәйкестігін және №1-П нысанды есепке алу карточкасының толтырылуының толықтығын тексереді; сонымен қатар, құжаттарды тіркеуге ұсынудың уақтылы болуын, тексеру жүргізудің құқықтық негіздерінің болуын, тексеру мерзімі мен кезеңділігін, сонымен қатар тексеруді тағайындау кезінде мемлекеттік органның аумақтылығын сақтауды тексереді; актіні тіркеуден бас тарту үшін негіз болмаған жағдайда, құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының қызметкері Ереженің 5-қосымшасына сәйкес нысанда тексеру тағайындау туралы актіні тіркеу туралы мөр басады; №1-П н. есепке алу карточкасына жазбаларды, АЕҚ мәліметтерін деректер қорына енгізеді; құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының қызметкері электрондық тіркеудің аяқталуы туралы тіркеу субъектісіне электрондық цифрлық қолтаңба қойылған тексеру тағайындау туралы актіні тіркеу туралы хабарламаны жолдайды. Тіркеген соң, актінің түпқұжаты мөр басылып мемлекеттік органның лауазымды тұлғасына қайта­ры­ лады. Аталған актінің көшірмесі құқықтық статистика және арнайы есепке алу органында қалады. 9. Тіркеу субъектісі тексеру тағайындау кезінде жіберген Қазақстан Республикасы заңнамасы­ның бұзылғаны анықталған жағдайда құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының басшысы не оның міндетін орындаушы адам тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуден бас тарту туралы шешім қабылдайды. Тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуден бас тарту туралы қорытынды (бұдан әрі – Қоры­­тын­ды) Ережеге қоса берілген 6-қосымшаға сәйкес нысанда, АЕҚ құқықтық статистика және арнайы есеп­ке алу органына келіп түскен сәттен бастап 24 сағаттан аспайтын мерзімде жазбаша түрде екі данада жасалады. Көрсетілген мерзімнің аяқталуы мерекелік немесе демалыс күндеріне сәйкес келген жағдайда, бас тарту құқығын қолдану мерзімі келесі жұмыс күні болып табылады. Тексеруді тағайындау туралы актіні тіркеуден бас тарту Қазақстан Республикасы заңнамалары мен осы Ереже талаптарының нақты бұзушылықтарын көрсете отырып дәлелді болуы тиіс. 10. Мемлекеттік тіркеу субъектісі тексеру тағайындау барысында Қазақстан Республикасы заңнамасы талаптарының сақталуы туралы мәселені анықтау үшін ұсынылған құжаттарды қосымша зерделеу қажет болған жағдайда, шешім АЕҚ құқықтық статистика және арнайы есепке алу органына келіп түскен сәттен екі жұмыс күнінен кешіктірілмейтін мерзімде қабылдануы тиіс. Тіркеусіз қайтарылған тексеруді тағайындау туралы актіден бас тартылған жағдайда, Ережеге қоса берілген 7-қосымшаға сәйкес нысан бойынша «бас тартылған» мөртабаны қойылады және №1-П нысанды есепке алу карточкасының 21-тармағы толтырылады. Электрондық тіркеу кезінде құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының қызметкері тіркеу субъектісіне электрондық цифрлық қолтаңба қойылған тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуден бас тарту туралы хабарлама жібереді. 11. Мемлекеттік тіркеу субъектісіне тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуден бас тарту үшін келесі негіздердің бірінің болуы жеткілікті: 1) тексерулер жоспарында көрсетілмеген жоспарлы тексеруді тағайындау; 2) жоспарлы тексеру тағайындау кезінде алдыңғы тексеруге қатысты уақыттық арақашықтықтың сақталмауы; 3) мемлекеттік органдардың өз құзыретіне енбейтін мәселелер бойынша тексерулер тағайындауы; 4) Қазақстан Республикасы заңдарымен белгіленген мерзімдерге қатысты тексеру тағайындау туралы актіде көрсетілген тексеру жүргізу мерзімінің асып кетуі немесе өтіп кетуі; 5) жасырын түрдегі өтініш бойынша объектіге тексеру тағайындау; 6) мемлекеттік органның Заңның 23-бабы 6-тармақшасы талаптарын бұзып тексеру тағайындауы. 7) егер алдыңғы тексерулер нәтижесінде бұзушылықтар анықталмаса, анықталған бұзушылық­ тарды жою туралы ұйғарымның (қаулының, ұсыныстардың, хабарламалардың) орындалуын бақылау мәселесі бойынша тексеру тағайындау; 8) жоспардан тыс тексеруді тағайындау негізінің жазбаша растауы болмауы (сұрау, тапсырма, өтініш, шағым, жүгіну, прокурорлық қадағалауды жүзеге асыру кезінде жүгінулерді сенім телефондары бойынша есепке алу кітабында тіркеу туралы белгі, қарсы тексеру тағайындау кезіндегі актінің көшірмесі және заңнамада көзделген басқа да негіздер); 9) өтініште немесе хабарламаларда, жеке, заңды тұлғалардың және мемлекеттің құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылғандығы туралы өзге де жүгінулерде көрсетілген уақыт аралығының шегінен шығатын кезеңге тексеру тағайындау; 10) тексеру жүргізуді оған тиісті өкілеттігі жоқ тұлғаларға тапсыру; 11) Заңда көзделген жағдайлардан басқа бірнеше тексеру объектілеріне тексеру тағайындау туралы бір актідегі нұсқау; 12) заңмен белгіленген мерзімде ол бойынша тексеру тоқтатылған және қайта жаңғыртылмаған объектіні тексеруді қайта тағайындау; 13) Қазақстан Республикасы заңдарымен белгіленген шекті мерзімдерінен асатын мерзімге тексеруді тағайындау немесе оны ұзарту; 14) міндетті хабарлау туралы талап Заңда көзделген болса алдағы тексеру туралы жеке кәсіпкерлік субъектісіне хабарлау туралы деректің болмауы немесе хабарлау мерзімін сақтамау; 15) тексерулердің жүргізу тәртібі мен жағдайларын реттейтін нормативтік құқықтық актілер талаптарының бұзылуы.

5. Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүзеге асыратын тексерулерді тағайындау туралы актілерді тіркеу журналы және құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдарында тексерулерді тағайындау туралы тіркелген актілерді есепке алу кітабы 26. Журнал бірыңғай үлгідегі құжат болып табылады, тіркеу субъектілері жүргізеді. 27. Журнал нөмірленген, тігілген және мөрмен куәландырылған болуы тиіс. Жазбалар толық, нақты, ұқыпты енгізіледі, түзетулерге және тазартуларға жол берілмейді. Қателескен жазбалар ескертіледі және жауапты тұлғаның қолымен куәландырылады. 28. Есепке алуды тиісті жүргізуді қамтамасыз ету мақсатында, тіркеу субъектісінде Журналды жүргізу жауапты лауазымды тұлғаға жүктеледі. Журналдың жүргізілуі және сақталуы туралы талаптардың қамтамасыз етілуіне бақылау жүргізу мемлекеттік тіркеу субъектісінің басшысына жүктеледі. 29. АЕҚ бланкілерімен және журналдармен қамтамасыз ету мемлекеттік тіркеу субъектілеріне жүктеледі. 30. Тексеру тағайындау туралы тіркелген актілерді есепке алу кітабын құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдарының қызметкерлері жүргізеді. 31. Кітап бірыңғай үлгідегі құжат болып табылады, нөмірленген, тігілген және мөрмен куәландырылған болуы тиіс. Жазбалар толық, нақты, ұқыпты енгізіледі, түзетулерге және тазартуларға жол берілмейді.

Тексеруді ұзарту не тоқтату және қайта жаңарту күні және мерзімі

1. Кіріспе. 1. Осы Тексеру тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпаратты есепке алу құжаттарын ұсыну ережесі (бұдан әрі – Ереже) жеке тұлғаларға, заңды тұлғаларға, соның ішінде қызметтеріне бақылау және қадағалау жүргізілетін мемле­ кеттік органдарға, филиалдарға және заңды тұлғалардың өкілдіктеріне қатысты Қазақстан Республи­ касының мемлекеттік органдары жүзеге асыратын тексеру тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылар­дың құрамын өзгер­ ту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпаратты есепке алу құжат­ тарын ұсыну тәртібін белгілейді: Ереже 2011 жылғы 6 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бақылау және қада­­ға­ лау туралы» Қазақстан Республикасы Заңына (бұзан әрі – Заң), 2006 жылғы 31 қаңтардағы «Жеке кәсіп­ керлік туралы» Қазақстан Республикасы Заңына және 2003 жылғы 22 желтоқсандағы «Мемлекет­тік құ­ қықтық статистика және арнайы есепке алу туралы» Қазақстан Республикасы Заңына сәйкес әзірленді. 2. Тексеру тағайындау туралы актілерді тіркеу және есепке алу: Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүргізетін тексерулер нәтижелері бойынша қалыптасатын шынайы және дәйекті құқықтық статистикалық ақпаратты жинақтау, есепке алу, талдау және мемлекеттік органдарға, жеке және заңды тұлғаларға ұсыну; жеке тұлғалардың, заңды тұлғалардың, соның ішінде қызметтеріне бақылау және қадағалау жүргізілетін мемлекеттік органдардың, филиалдардың және заңды тұлғалар өкілдіктерінің қызметін тексеруді жоспарлау және оңтайландыру кезінде елдегі құқық қорғау қызметінің тиімділігі мен сапасын арттыру мақсатында жүзеге асырылады. 3. Осы Ережеде мынадай түсініктер қолданылады: 1) ақпараттық есепке алу құжаты (бұдан әрі – АЕҚ) – оның негізінде мемлекеттік құқықтық ста­ тис­тика және арнайы есепке алу деректері қалыптасатын белгіленген үлгідегі құқықтық статисти­ка­ лық ақпараттың (№1-П нысанды есепке алу карточкасы және талон-қосымша) материалдық (қағаз, маг­ниттік, оптикалық және басқа да) жеткізгіші. 2) тексеру объектілері – жеке тұлғалар, заңды тұлғалар, соның ішінде қызметтеріне бақылау және қадағалау жүргізілетін мемлекеттік органдар, филиалдар және заңды тұлғалардың өкілдіктері; 3) тексерулерді жоспарлау – уәкілетті мемлекеттік органдардың тексерулерді жүйелеуі, оңтайландыруы және реттеуі; 4) тіркеу субъектілері – жеке тұлғалардың, заңды тұлғалардың, соның ішінде қызметтеріне бақы­­­ лау және қадағалау жүргізілетін мемлекеттік органдардың, филиалдардың және заңды тұлғалар­­­дың өкіл­діктерінің қызметіне тексеру жүргізуге Қазақстан Республикасының заңдары уәкілеттік берген мемлекеттік органдар;

Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі органға №1-П нысанды есепке алу карточкасын ұсыну күні Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі органның тіркеу нөмірі

Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесі

4. №1-П нысанды есепке алу карточкасын және талон-қосымшаны толтыру тәртібі. 22. №1-П нысанды есепке алу карточкасының және талон-қосымшаның деректемелерін тексеруді жүзеге асырушы тұлға баспа әріптермен, қысқартуларсыз толтыруы тиіс. №1-П нысанды есепке алу карточкасының оң жағында орналасқан сандық ақпараттық көрсет­кіш­­ терде құқықтық статистика және арнайы есепке алу органы берген кодтық белгі нөмірлері қойылады. 23. Тексеру нәтижелері бойынша құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдарына тек­серу аяқталғаннан соң үш жұмыс күнінен кешіктірілмей ұсынылатын талон-қосымша толтырылады. 24. Талон-қосымшаны ұсыну тексеруді аяқталған ретінде есептеуге негізі болып табылады. 25. Енгізілген мәліметтердің шынайлығын, толықтығын, объективтілігін және дәйектігін қамта­ масыз ету мемлекеттік органның басшысына және осы құжаттарды толтырған тұлғаға жүктеледі.

Тексеру жүргізу мерзімдері

Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 19 маусымдағы 2013 ж.№63 бұйрығымен бекітілді

Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі органға №1-П нысанды есепке алу карточкасын ұсыну күні Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі органның тіркеу нөмірі

Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры А.ДАУЫЛБАЕВ.

3. Тексерулерді есепке алудың электрондық форматын жүргізу тәртібі. 20. Тіркеу субъектілері тексерулерді есепке алудың электрондық форматының қалыптасуына қатысады. Осы мақсатта олар тұрақты және үзіліссіз түрде ведомстволық тексерулердің, сонымен қатар тексеру парақтарына сәйкес анықталған бұзушылықтар және олар бойынша қабылданған әкімшілік әрекеттегі қабылданған шараларды есепке алу жүйесін құрады. Тексерулерді есепке алудың ведомстволық автоматтандырылған жүйесі болмаған жағдайда, мемле­­ кеттік органдардың тексерулерді мемлекеттік тіркеуді жүзеге асыру барысындағы қарым - қатынасы құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының веб-ресурсы арқылы жүргізілуі мүмкін. Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының тексерулерді есепке алу жүйесі мен тексерулерді есепке алу ведомстволық жүйесінің біріктірілуі, сондай ақ тұтастық және біріңғайлық принципін сақтау негізінде мемлекеттік органдардың тексерулерді мемлекеттік тіркеу барысында құқықтық статистика және арнайы есепке алу органының веб-ресурсы арқылы қарым-қатынасты ұйымдастыру тексерулерді есепке алудың орталықтандырылған электрондық форматы құрайды. Тексеру тағайындау туралы актілер, №1-П нысанды есепке алу каточкалары, талон-қосымшалар мәліметтері негізінде құқықтық статистика және арнайы есепке алу органы мемлекеттік органдар жүргізетін тексерулер туралы орталықтандырылған мемлекеттік деректер банкін жүргізеді. 21. Заңға сәйкес бекітілген тексерулерді жүргізу жоспарлары осы Ереженің 10-қосымшасына сәйкес кесте түрінде ресімделеді және қағаз және электрондық форматта ұсынылады. Жоспарда мемлекеттік органның атауы, реттік нөмірі, тексеру объектісінің атауы, жеке сәйкестендіру нөмірі (бұдан әрі – ЖСН) немесе бизнес сәйкестендіру нөмірі (бұдан әрі – БСН), шағын кәсіпкерлік субъектісінің мемлекеттік тіркелу күні, оның орналасқан жері немесе қызметті жүзеге асыру орны көрсетіледі. Тексерулерді жүргізу жоспарына енгізілген мәліметтердің дұрыс, тұтас, объективті және жеткілікті болуын қамтамасыз ету мемлекеттік органның басшысына жүктеледі.

Тексеру жүргізу мерзімдері

Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүзеге асыратын тексерулерді тағайындау туралы актілерді тіркеу жөніндегі есептілікті одан әрі жетілдіру және «Қазақстан Республикасындағы мем­­­ле­­­­ кеттік бақылау және қадағалау туралы» 2011 жылғы 6 қаңтардағы Қазақстан Республикасы За­ңы­­­­ның нормаларына сәйкес келтіру мақсатында, «Прокуратура туралы» 1995 жылғы 21 желтоқсан­да­ғы Қазақ­ стан Республикасы Заңының 11-бабы 4-1) тармақшасын басшылыққа ала отырып, бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мер­ зімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпаратты есепке алу құжаттарын ұсыну ережесі бекітілсін. 2. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүзеге асыратын тексерулерді мемлекет­ тік тіркеуді, есепке алуды және бақылауды жүргізу туралы Ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2011 жылғы 25 қарашадағы № 125 бұйрығының күші жойылды деп танылсын (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 7353 санымен тіркеліп, «Казахстанская правда» газетінің 2012 жылғы 21 ақпандағы № 52 (26871); 2012 жылғы 22 ақпандағы № 53 (26872) сандарында жарияланған). 3. Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті (бұдан әрі – Комитет) осы бұйрықты: 1) Қазақстан Республикасының Әділет министрлігіне мемлекеттік тіркеу үшін; 2) құқықтық статистика және арнайы есепке алу субъектілеріне және Комитеттің аумақтық органдарына орындау үшін жолдасын. 4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Комитет Төрағасына жүктелсін. 5. Осы бұйрық бірінші ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Тексеру негіздері

«Тексерулер тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту туралы актілерді тіркеу және тексеру мен оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну ережесін бекіту туралы»

Тексеру түрі

Астана қаласы

Тексеру негіздері

№63

Кызметтің түрі

2013 жылғы 19 маусым

Тексеру түрі

Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасының бұйрығы

Кызметтің түрі

Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры А.ДАУЫЛБАЕВ.

Тексеру объектісінің атауы, оның тұрған жері мен СТН-і, ЖСН-і, БСН-і

«Нормативтік құқықтық актілер туралы» 1998 жылғы 24 наурыздағы Қазақтан Республикасы Заңының нормаларына сәйкес келтіру мақсатында, «Прокуратура туралы» 1995 жылғы 21 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Заңының 11-бабы 4-1) тармақшасын басшылыққа ала отырып, бұйырамын: 1. «Егемен Қазақстан» газетінде 2013 жылғы 30 мамырда №137 (28076) жарияланған «Тексеру тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлау­ ларды, қатысушылардың құрамын өзгерту мен тексеру және оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын тіркеу Ережесін бекіту туралы», Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2013 жылғы 15 қаңтардағы №8 бұйрығының күші жойылсын. 2. Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті (бұдан әрі – Комитет) осы бұйрықты құқықтық статистика және арнайы есепке алу субъектілеріне және Комитеттің аумақтық органдарына мәлімет үшін жолдасын. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Комитет Төрағасына жүктелсін. 4. Осы бұйрық қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі және ресми жариялануға жатады.

Тексеруді жүзеге асыратын тұлғаның (тұлғалардың) аты-жөні (дері) мен лауазымы (дары)

Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2013 жылғы 15 қаңтардағы №8 бұйрығының «Тексеру тағайындау туралы актілерді, тоқтату, қайта жаңғырту, тексеру мерзімдерін ұзарту туралы хабарлауларды, қатысушылардың құрамын өзгерту мен тексеру және оның нәтижелері жөніндегі ақпараттық есепке алу құжаттарын тіркеу Ережесін бекіту туралы» күшін жою туралы

12. Мемлекеттік тіркеу субъектісіне тексеру тағайындау туралы актіні тіркеуден негізсіз бас тартуы жо­­ ғарыда тұрған құқықтық статистика және арнайы есепке алу органына немесе сотқа шағымдалуы мүмкін. 13. Заңның 18-бабы 3-таврмағында көзделген жағдайларда тексеру тағайындау туралы актіні тіркеу құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі уәкілетті органда тексеру басталғаннан кенйінгі жұмыс күні ішінде жүргізіледі. 14. Тексеру мерзімдерін тоқтатқан, жаңартқан және ұзартқан, тексеруге қатысатын тұлғалардың құрамы өзгерген жағдайда тіркеу субъектісі құқықтық статистика және арнайы есепке алу органына Ереженің 8-қосымшасына сәйкес нысан бойынша тиісті хабарлама жолдайды. Тексерілетін субъектіге хабарлау Заңның 10-бабы 3-тармағында, 19-бабы 4-тармағында, 30-бабы 1-тармағының 6, 7 бөліктерінде көзделген тәртіпте жүргізіледі. Бұл ретте, тексеру тағайындау, тоқтату, қайта жаңғырту немесе тексеру мерзімдерін ұзарту жөнін­­ дегі актілерді тіркеу тәртібі, сондай-ақ салық органдары жүзеге асыратын тексеруге қатысатын тұлға­ лар­дың құрамын өзгерту Қазақстан Республикасының Салық кодексінің 89-тарауымен анықталады. Тіркеу хабарламада күні, тексеруді жүзеге асырған қызметкердің тегі, аты-жөні көрсетіліп, қолы қойылып, мөртабанмен (5-қосымша) нақтыланады. 15. Тіркеу субъектісі Қазақстан Республикасының Салық кодексінің 89-тарауында көзделген жағдайларды қоспағанда тексеру аяқталуы бойынша үш жұмыс күні ішінде құқықтық статистика және арнайы есепке алу органына №1-П нысанды есепке алу карточкасына талон-қосымшаны, егер элек­ тронды тіркелген жағдайда, 9-қосымшаға сәйкес нысандағы оның электронды форматын ұсынады. Мемлекеттік тіркеу субъектісі тағайындаған тексеруді жүргізуден бас тартқан, прокурордың немесе соттың шешімі бойынша тексеруді оның аяқталуына дейін тоқтатқан жағдайда, мемлекеттік тіркеу субъектісі ол туралы шешім қабылданғаннан соң үш жұмыс күні ішінде құқықтық статистика және арнайы есепке алу органына ескертпе жолдайды. 16. Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органында тіркелген тексеруді өткізбеген жағдайда, мемлекеттік тіркеу субъектісі тексерудің өткізілмеу себебін көрсетіп ескертпе жасайды. Ескертпе құқықтық статистика және арнайы есепке алу органына тексеру тағайындау туралы акті­ де көрсетілген тексерудің нақты аяқталған сәтіне дейін үш жұмыс күнінен кешіктірілмей ұсынылады. 17. Құқықтық статистика және арнайы есепке алу органы тұрақты түрде тексерулер мерзімдерінің ұзартылуын, тоқтатылуын және жаңартылуларын есепке алуды және бақылауды жүргізеді. 18. Егер салыстыру немесе мемлекеттік тіркеу субъектілерінде тексеру жүргізу барысында тіркеуден өтпеген тексеру тағайындау туралы актіні, немесе тексеру тағайындау туралы актіні шығармай жүргізілген тексерулер анықталған жағдайда, мемлекеттік тіркеу субъектісі алдын ала өзінің тіркеу журналында тиісті жазу жазып, оларды анықтаған сәттен бастап үш жұмыс күні ішінде құқықтық статистика және арнайы есепке алу органына тіркелмеген тексерулерге толтырылған №1-П нысанды есепке алу каточкаларын және талон-қосымшаларды ұсынады. 19. Жоғары тұрған прокурор азаматтардың және (немесе) заңды тұлғалардың шағымдары бойынша немесе өз бастамасымен Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзушылық анықтаған жағдай­ да тексеру тағайындау туралы актіні тіркеу күшін жоя алады.

Мемлекеттік органның атауы, тексеру тағайындаған тұлғаның (тұлғалардың) аты-жөні мен лауазымы

Астана қаласы

Мемлекеттік органның тексеру тағайындау туралы актісінің нөмірі және оның шығарылу күні Мемлекеттік органның атауы, тексеру тағайындаған тұлғаның (тұлғалардың) аты-жөні мен лауазымы Тексеруді жүзеге асыратын тұлғаның (тұлғалардың) аты-жөні (дері) мен лауазымы (дары) Тексеру объектісінің атауы, оның тұрған жері мен СТН-і, ЖСН-і, БСН-і

№ 61

Мемлекеттік органның тексеру тағайындау туралы актісінің нөмірі және оның шығарылу күні

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының бұйрығы 2013 жылғы 18 маусым

13

www.egemen.kz

13

14

15

2 3 4 5 6 7 8 9 10

11 12 13 14

15 16 17 18

19 20 21 22 23 24

Ереженің 11т. 2 т. 25 бойынша Ереженің 11 т. 3 26 т. бойынша Ереженің 11 т. 4 27 т. бойынша Ереженің 11т. 5 т. 28 бойынша Ереженің 11т. 6 т. 29 бойынша Ереженің 11т. 7 т. 30 бойынша Ереженің 11 т. 8 31 т. бойынша Ереженің 11 т. 9 32 т. бойынша Ереженің 11 т. 10 33 т. бойынша Ереженің 11 т. 11 34 т. бойынша Ереженің 11 т. 12 35 т. бойынша Ереженің 11 т. 13 36 т. бойынша Ереженің 11 т. 14 37 т. бойынша Ереженің 11 т. 15 38 т. бойынша

–––––––––––––– Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2013 жылғы 21 маусымда Нормативтік құқықтық келісімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8518 болып енгізілді.


14

www.egemen.kz

Ұлы Отан соғысы туралы аз жазылған жоқ. «Жеңілгеннің сөзі құрысын. Жеңімпазға қалай мақтанса да жарасады». Кеңес жауынгерлерінің ерлігі жан-жақты мадақталды. Олар жайында мыңдаған кітаптар жазылды, жүздеген кинофильмдер түсірілді. Жарияланған мақалаларда есеп болмады. Ең бастысы, мұндай алапат қырғын қайтып болмасын деңіз. Дегенмен, бұл соғыстың да күнгейі мен көлеңкесі болғанын, талайлар жазықсыз жапа шегіп, талайларға қиянат жасалғанын енді-енді біліп жатырмыз. Осы жағдай туралы сөз болғанда менің есіме мына бір əңгімелер түседі.

Жауды тірідей жерлеу... Жанбазар дейтін бір көрші майдангер атамыз болды. Өзі бізбен аталас ағайын болып келеді. «Қырық жыл қырғын болса да ажалды өледі», деген рас. Соғыстың қардай бораған оғынан аман қалып, елге оралған. Он-он бірдегі бала кезіміз. Жарықтық, кейде бізді үйіне шақырып алып, арқасын бастырады. «Осы шалдың арқасы неге соншама сіресіп қалған?» деп ойлаймыз. Түрлі тəтті кəмпиттер беріп, алдап қояды. Денесінің сау тамтығы жоқ. Шошып кетесің. Сонда «бұл кісі қалай аман қалған?» деген ой келеді.

– Бурабаев сен қай жерден едің? – деп сұрайды. – Қазақстанның оңтүстік облысынан, жолдас командир! – дейді бұл. – Ол шамамен қай жақта? – Ташкентке жақын... – Мен Ташкентте болғанмын, – дейді командир, – Сендер жақта қазір қауын пісіп жатыр ғой, ə? – Иə... – Қауын деген керемет қой! Дəмі тіл үйіреді. Өмірімде бірінші рет сондай тəтті қауынды Ташкентте жедім. Бұл əңгімені тыңдап отырғандардың

Соєыстыѕ айтылмаєан əѕгімелері – Көзімді ашсам, қасымда: «Ағатайау, əйтеуір, аман қалдың!», деп бір қазақ қызы егіліп жылап отыр екен. Окопта жараланып, ес-түссіз жатқан жерімнен сол сүйреп əкеліпті. Соның тілеуімен тірі қалған шығармын, – деуші еді. Əйтеуір, неге екенін қайдам, соғыс туралы айтқанды онша тəуір көрмейтін. Өзі беріректе, 60-жылдардың аяғында қайтыс болды. Бізге үлкен кісі, тіпті қартайған шал көрінетін. Сөйтсек, ол атамыз небəрі 57 жасында көз жұмыпты. Бақилық боларының алдында кемпіріне, бақұлдасқан ағайын-туысқа: – Құдайдың мұнысына да шүкір. Елге аман-есен келдім. Үйлі-баранды болдым. Перзент көрдім, немере сүйдім. Мен сияқты талай боздақтар, небір жайсаң азаматтар соғыста шейіт болды. Менің олардан қай жерім артық еді? – депті. Кейіннен естіп жүрміз ғой. Дем салуға келген молдаға мынадай бір сырын ашыпты. – Молдеке, мен соғыста бір немістің солдатын тірідей көміп едім. О дүниеге барғанда соның сұрауы болмай ма? – депті. Сөйтіп, молдаға болған жайды былай айтып беріпті. Жанбазар атамыздың əскери бөлімі кескілескен шайқаспен бір деревняны жаудан азат етеді. Бұл шамасы Белоруссияның Хатынь елді мекені болса керек. Тұспал солай. Фашистер кері шегініп бара жатып əлгі селоның біраз адамын тірідей көміп кетеді. Мұны көрген біздің солдаттардың аза бойы қаза болады. Солай ызаланып тұрғанда қызыл əскерлер жаудың тұтқынға түскен бір солдатын бұлардың жолынан айдап əкетіп бара жатады. Əлгіні көрген командир қатты ашуыза жəне жан күйзелісі үстінде: – Мына фашисті тірідей көміңдер! – деп жанында тұрған қатардағы жауынгер Жанбазар атамызға бұйрық береді. – Ойбай, жолдас командир, мен тірі адамды қалай жерлеймін. Айуанға еріп айуан болмайық! – деп азар да безер болады. – Жоқ, көм деген соң көм! Бұлардың өз істегенін өздеріне көрсету керек! – дейді командир ызаға булығып. – Қалай айтсаңыз да мен оны істей алмаймын! – Ендеше, окопқа түс! – дейді де тұтқын неміске мынаны көм деген бұйрық береді. Сонда əлгі солдат жалма-жан Жанбазар атамыздың үстіне топырақ тастап, мойнына дейін көміп тастайды. Сол кезде барып ол командирге жанұшыра айқайлайды. Командир мұны окоптан шығарып алады да: – Енді көмесің бе? – дейді. – Көмемін. Жауды аяған жаралы қалады екен, – дейді бұл. – Əне, көрдің бе? – дейді командир.– Жаудың солдаттары бұйрықты қалай орындайды. Сен болсаң мұны мүсіркеп аяп тұрсың! Сөйтіп, Жанбазар атамыз амалсыз жаудың бір солдатын тірідей көміп тастаған екен. Молдекең: «ондай зауалдың жауабы болмайды, жауды жауыздық ісіне қарай жазалағансыздар. Істеген ісіңді құдай кешіреді», деп жұбатыпты. «Əй, қайдам? Бəрібір сұрауы болады ғой...» деп бас шайқапты майдангер атамыз көз жұмардың алдында.

«Қауын әкелемін» деп соғысқа бармай қалған... 1943 жылы кескілескен ұрыс жүріп жатады. Жауынгер Əбдірəлі қызмет ететін əскери бөлім маңызды бір деревняны жаудан азат етіп, жоғары əскери басшылықтың алғысына бөленеді. Бəріне орден-медальдан марапаттар беріледі. Сондай бір көңілді сəтте мұның командирі:

26 маусым

Қ ЫРЫ

Ғ

ЖАҢ

кəмпиттердің біразын қалтама сүңгітемін. – Ата, – деймін бір кезде келе жатып. – Əу, – дейді ол артына бұрылып. – Осы Тастай ақсақал сізден кіші емес пе? – Иə, кіші, оны неге сұрадың? – Түрі сізден үлкен сияқты ғой... – Е-е қарағым, Тастайдың басына түскен қайғыны пенде баласына көрсетпесін. – Ол кісі соғысқа қатысқан ба? – Жоқ. Бірақ төрт баласы бірдей соғыстан қайтпай қалған. – Атам осылай дейді де ауыр күрсінеді. Менің бала жүрегім оны біртүрлі аяп кетті. ...Біздің ауылға келсеңіз, бұрынғы кеңшар орталығындағы еңселі ескерткішті көресіз. Бұл Ұлы Отан соғысына қатынасып, қайтпай қалған боздақтарға орнатылған ескерткішбелгі. Кішкентай ауылдың өзінен пəленбай адам майданға барып көз жұмған. Осының бəрі соғыстың елге қандай қасірет əкелгенін аңғартады. Сонда қатар жазылған: Тастаев М., Тастаев Б., Тастаев Ж., Тастаев И. – деген фамилияларға көзіңіз түседі. Еріксіз денеңіз дір етеді. Бұлар: Мамай, Бапай, Жанай жəне Иса. Əлгі айтқан Тастай шалдың қан майданнан қайтпай қалған балалары. Қандай аянышты! «Тағдыр біреуді бір айналдырса, шыр айналдырады». Елден естіп-білгенім: төрт боздақтың төрт келіншегі ауылдың іргесінен ағып жатқан Бозсуға кетіп өлген... – Түс əлетінде еді, – дейді əкем. – Ол кезде мен он екі, он үштегі баламын. Шілденің шыжыған күні. «Ойбай, Тастайдың келіндері суға кетіп қалыпты», деген жаманат хабар шықты. Жүгіріп Бозсудың жағасына бардық. Жағада киімдері, көйлек-орамалдары ғана жатыр екен. Содан шал-шауқан, бірнеше бозбала болып өзенді жағалап, құйғанға дейін бардық. Еш таба алмадық. О кезде өзен арнасынан асып жатады. Əрі ағысы да қатты. Екі-үш күннен кейін денелері ісініп, судың бетіне шықты. Бəрін арулап жерледік. Бүкіл ауыл күңіреніп кетті. Сөйтсек жазғандар күн шыжып тұрғасын салқындап алайық деп суға түскен екен. Бірін-бірі құтқарамын деп

2013 жыл

Тґрттаєандар Рза ОҢҒАРБАЙ 1949 жылы туған. «Таушықтың сансыз таулары-ай», «Дəніспан», «Əзілдесейік, əлеумет» атты кітаптары жарық көрді. Соңғы уақыттарда поэзия аудармасы, афоризммен айналысып жүр. Омар Һайямның рубаяттарын тəржімелеп, «Қандай нұрлы дидарың» деген атпен жеке кітап етіп шығарды. Біз бүгін оқырмандар назарына Рза Оңғарбайдың бір топ төрттағандарын ұсынып отырмыз.

Құлшынып жар таңдаймыз, жыр таңдаймыз, Өмірдің қызығына бір қанбаймыз. Ойласаң бəрі бекер, шындығында Ажалдың кезегінде тұрғандаймыз. *** Махаббатпен ұрпақ сүйіп үлгерген, Біз пендеміз, бұл өмірге бір келген. Мəңгіліктің қақпасына жеткізбей, Атып жығар ажал дейтін сұр мерген. *** Бауырым ойсыз, қамсыз талтаңдайсың, Байқасам көш соңында қалғандайсың. Өмірде үлгермеген көп ісіңе, Құдайдан қарызға жыл алғандайсың. *** Қасқырларды қойға шапқан ойрандап, Қырып салдық, тұрмыз соған қайран қап. Бірақ елді алатайдай бүлдірген, Адам – қасқыр ауылда жүр тайраңдап. *** Қайтып жүр əр жерлерден құр меселім, Тірліктің таба алмадым бір есебін. Тағдырым Құдай жазған – ол өзім ғой, Өзіммен өзім қалай күресемін. *** Қушыкеш қулығына мақтанады, Жүргендей бұл өмірде бақ, талабы. Арсызға қарап тұрып, екі қолым, Жағасын жырта жаздап шақ қалады. *** Ғашық жан сəмбі талдай бүрленеді, Ақиық ақындардай түрге енеді. Ал бірақ, ғашығымен кездескенде, Айтарға бір сөз таппай күрмеледі.

да жағалай ауыздарының суы құриды. – Бурабаев, – дейді сəлден кейін командир, – Қазір біздің əскери басшылық бəрімізге риза. Осындай сəтті пайдаланып, сені қысқа мерзімді демалыспен еліңе жіберсем, қауын əкелесің бе? – Міндетті түрде, жолдас командир!– дейді Əбдірəлі оң қолын самайына апарып. Көп ұзамай-ақ, əлгі командир сөзінде тұрып, орайын келтіріп, жауынгер Бурабаевты еліне қысқа мерзімдік демалысқа жібереді. Ойламаған жерден мұндай мүмкіндікке ие болған Əбдірəлі майданнан елге келеді. Ауылда аунап-қунап, əке-шешесі, ағайын-туысты көріп мауқын басады. Біздің əскердің күшті екенін, жауды түре қуып бара жатқандарын айтады. Көп ұзамай жеңіс тойын тойлаймыз дейді. Демалысы бітіп, қауынды арқалап, кері қайтпақшы болып, станция басына келеді. Сонда мұны шығарып салуға келген ағайындары ортаға алып: – Əй, Əбдірəлі өзің көріп отырсың, – дейді. – Осы ауылдан соғысқа алпыстан астам азамат кетіп еді. Соның тең жартысынан астамынан қара қағаз келді. Енді қаншасының аман келерін бір Алла біледі. Құдай өзі сəтін салып, мүмкіндік беріп тұрғанда қайта бармай-ақ қой. Артынан бір мəнісі болар, – деп азғырады. – Жоқ, өйте алмаймын! – дейді бұл басында қасарысып. – Мен командирге сөз беріп қойғанмын. Оның үстіне «соғыстан қашты» деген жаман атқа қалар жайым жоқ. Масқара емес пе?! Ертең елдің бетіне қалай қараймыз? – Жоқ жерден сен жанкешті болма, ақылға кел. Көп болса сенің құның бір оқтық. Жат жерде сүйегің қурап қалады, – дейді əлгі кісілер жан-жақтан. Ақыры мұны дегендеріне көндіреді. Беріректе біз ол кісінің шаруашылыққа араласып, белсене жұмыс істегенін көрдік. Бөлімшені басқарып, оны өте жоғары көрсеткіштерге жеткізді. Бірақ, əлгіндей «қашқын» деген ат сүйегіне таңба болып, Кеңес өкіметі тарапынан жылы көзқарас пен лайықты марапат көре алмай-ақ кетті.

Төрт боздақ, төрт келіншек Атам екеуміз көк есекке мінгесіп тойдан келе жатамыз. «Қарын тоқ, көйлек көк». Көңілдіміз. Жиын-тойдың бəрінде жұрт атамды төрге отырғызып, жылыжұмсақтың бəрін алдына тосады. Бас келгенде оның бір құлағы маған тиеді. Ілуде біреудің дастарқанына қойылатын

жүргенде төртеуі де ағып кеткен. Содан бері ел Бозсу өзенін қанды су атайтын болды.

Бал ашамын деп сотталып кеткен... Дастарқан басында соғыс жайында əңгіме қозғалды. Əркім əртүрлі естіген оқиғаларын айтып жатты. Кенет төрде отырған бір ақсақал: – Мен сендерге бір əңгіме айтайын, – деді. Бəріміз əлгі кісіге қарап елең еттік. – Бұл өзі бұрын-соңды айта қоймаған сырым еді, – деп жалғады ол сөзін. – Қазір соғыстың аяқталғанына да пəленбай жыл өтті ғой. Сондықтан бізді ешкім тергеп, қудалай қоймас... ...Бұрынғы Ворошилов колхозынан бес жігіт бірге əскерге аттандық. Алдымен ауданға, сонан соң облысқа апарды. Облыс орталығынан эшелонға отырғызып батыс жаққа алып бара жатты. Бүгінгідей бөлекбөлек жатар орны бар вагон қайда. Кинода көрсетіп жүргендей ағаш вагон. Пойыз да жай жүреді. Əр станцияға тоқтап, су аламыз. Берген тамағын талғажау қыламыз. Екі-үш күннен кейін пойыздан кісі жалығады екен. Арамызда бізден ересектеу, əр нəрседен хабары бар, қағылез Əбдібек деген жігіт болды. Ішіміз пысқаны сондай бір кезде əлгі Əбдібекке: – Сен бал ашшы, совет жеңе ме екен, неміс жеңе ме екен? – дедік. Əбдібек құмалақты шашып кеп жіберіп: – Жаудың беті қатты. Күші басым. Біздің жеңуіміз қиын болады-ау! – деді. Кешке бəрімізді вагон-штабқа шақырды. Болған оқиғаны айна-қатесіз біреу жеткізіпті. «Мұны сендерге кім үйретті? Неге совет əскерінің жеңетініне күдік келтіресіңдер? Араларыңда жаудың тыңшысы бар шығар?» деп, ал, тергеудің астына алсын келіп. Орысша да жөнді білмейміз ғой. Сұрақтың бірін түсінсек бірін түсінбейміз. «Солай құмалақ аштырғанымыз рас», деп мойындаудан басқа амал қалмады. Содан не керек, «Совет елінің неміс фашистерін жеңетініне күмəн келтіріп, жауынгерлердің арасына іріткі салып жүр», деген айып тағып, Əбдібекті вагоннан түсіріп алып қалды. Қалғандарымыз да майданға жеткенше көзге түрткі болып, қатаң бақылауға алындық. Артынан естідік, Əбдібек байғұсты əскери трибуналдың үкімімен соттап жіберіпті. Сол күйі қайтпады. Əшірбек АМАНГЕЛДІ, журналист. АЛМАТЫ.

*** Ғашықтың сорлылығы білінбейді, Сырласып сүйгеніне «гүлім» дейді. Жүз тікен тұрсадағы жүрегінде, Бақытты адамдай-ақ күлімдейді. *** Əуелі «Құлхуалла, Алхам» кірді, Иманын біздің шалдар қалқан қылды. Сақалы бар, мұрты жоқ қырттар келіп, Қайран дінін халқымның талқан қылды. *** Жығылып, құлай кетіп опыр-топыр, Жағалай жас пен кəрі намаз оқыр. Оныңнан сауап бар ма, ей, жамағат, Жүрегің кір болса егер адам шошыр. *** Қылсын дейік көңілін Құдай бəсік, Ұрлық деген харам іс, ылай кəсіп. Бұрын жортқан ұрылар дара-дара, Бұл күндері алыпты сыбайласып. *** Біреудің істеп кетсе ісі мығым, Теріс, – деп айта алмайсың түсінігін. Бірақ та қайыр жасап, сауап алған Көрмедім зəредей де кісілігін. *** Қарашы бұл көңілдің сап болғанын, Кім сүймес басына кеп бақ қонғанын. Ей, сұлу, сен менсінбей барасың ба? Əттең-ай, жиырма бесте тап болмадың. *** Сауап пен иман жиған жан едім де... Не болмай жатыр бүгін əлеміңде.

Қорқамын бүгінгінің адамынан, Сатып берер түрі бар сəлемін де. *** Өмір деген жылдар емес сен сүрген, Өмір деген қызық емес сен күлген. Өмір деген ісің, барлық тірлігің, Халқыңа шын қадіріңді білдірген. *** Адамның ойы қашан тұрақтады, Берілді міне, бізге сұрақ тағы. Адам ба? Адам деген кітап ол бір, Оқуы оңай емес бірақтағы. *** Құдайым ақымақпен алыстырма, Жындымен ешқашан сөз жарыстырма. Басыңа бəле тілеп алғаныңша, Үнсіз қал, жағыңды сен қарыстыр да. *** Əртіссің күліп, қайта жылай берген, Жақсы бір жағымды роль сұрай келген. Тап болып тағдыр деген сценарий, Ойнайсың роліңді Құдай берген. *** Тіршілік тап болған бір шаруам де, Əйтеуір шыққан жоқпыз серуенге. Белгісіз қайда апарып тастайтыны, Келеміз өмір атты керуенде. *** Десек те кеткен шығар күні батып, Жастық шақ еске түсер кей уақыт. Сағымдай бұлдыраған бір сағыныш, Жүректі шымшылайды бей уақыт. *** Қара өлең: «Жырың неге төмен?» – дейсің, «Дегенмен мен өзіңе сенем» – дейсің. Қайғырсам жұбататын өзің ғана, Ауырсам жəне тағы сен емдейсің. *** Тірлік дауыл, қанатын жайған нағыз, Тыныштық тапқан жоқпыз қайдан да біз. Тыныштық қайдан болсын, біздер шыны Мəңгілік бітпейтұғын майдандамыз. *** Жаманда – жамандықтың табы жатар, Ілессең шылауына Тəңір атар. Бір бақыт жақсылармен жолдас болған, Жаныңды күншуақтай жадыратар. *** Көз алартпа бақытына басқаның, Ашық болсын азаматтық аспаның. Жауласуға, дауласуға уақыт жоқ, Мынау өмір бар болғаны қас-қағым. *** Күн санап саусақ бүктік жабыла кеп, Айлықтың түсетұғын шағы ма деп. Ал шалдар жылайды екен күн батқанда, «Бір күнім өтіп кетті-ау тағы да», – деп. *** Ит өмір бір күн маған қырын қарар, Талқаны тірлігімнің жырымдалар. Сол күні дүние-мал іздемеңдер, Соңымда қалса азғана жырым қалар. Рза ОҢҒАРБАЙ. Маңғыстау облысы.


26 маусым 2013 жыл

Ұлттық ат спорты федерациясы мен Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының негізін қалаушылардың бірі, Ұлттық ат спорты федерациясының президенті, қауымдастықтың бас кеңесшісі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, жазушы Сəдібек ТҮГЕЛМЕН əңгіме. – Сəке, сіз, ұлттық құндылықтарымыз ды ұлықтап, ұлттық ат спортының ыстығына күйіп, суығына тоңып жүрген азамат ретінде осы сұхбатыңызда ұлттық спорттың тарихын, Ұлттық ат спорты федерациясы мен қауымдастықтың құрылуын, жеткен жетістіктерін, проблемаларын, кешегісі мен бүгінгісін жəне ертеңін жіпке тізгендей айтып берсеңіз бүкіл газет оқырмандары үшін де түсінікті болар еді деп ойлаймын. Айтыңызшы, сіз ұлттық спортпен қашаннан бері шұғылданып келесіз? Қа р а жаты мүлдем жоқ ұлттық спортты ұйымдастыру, басшылық жасау оңай шаруа емес екені белгілі. Сізді кім қолдайды жəне күш-қуатты қайдан аласыз? – Жалпы, ұлттық құндылықтармен шұғылдануды маған Алла тағала маңдайыма жазған деп ойлаймын. Ұлы Дала ойындарымен бала жастан айналысып келемін. 7 жасымнан бастап бəйгеге қатыстым, бертін келе ат баптаумен, ұлттық ат ойындарын ұйымдастырумен белсене айналыстым. Содан бері, жылқы шаруашылығы мен ат спортының бел ортасында жүрмін. Көптеген беделді халықаралық, республикалық, аймақтық жарыстардың ұйымдастырушысы болдым. Əкем Түгелге алғысым шексіз. Ең алғаш атқа мінгізіп, кейін тай, құнан жарыстарға қатыстырып, шыңдаған əкем болатын. Марқұм ерекше атқұмар жан еді. «Қазанат» сөзін 1961 жылы алты жасымда əкемнен естідім. Əкем – белгілі жылқышы еді. Өзінің көрген-білгенін, ойға түйгенін қалаған кірпіштей етіп, жүйелеп айтып отыратын көреген кісі еді. Ол кісі айтып отырушы еді: – «Қазанатқа қазақтар қарыз. Өйткені, қазанат – қазақтың қазынасы. Осынау ұланғайыр қазақтың жерін бабаларымыз қалай қорғады, қалай сақтап қалды? Бұл қасиетті жерді қазақ батыры құр шоқпарды сүйретіп, жаяу қорғаған жоқ қой. Тұлпарлардың, қазанаттардың үстінде, үлкендігі есік пен төрдей азынаған айғырлардың жəне қазақ халқының қайсарлығы мен мықтылығының арқасында қорғады. Қазанат – ердің қанаты. Яғни, азаматтың ары мен намысын қолдан бермейтін қазақтың қазанаттары болған», деп бүгін тарихқа көз жүгіртсек, рас солай болған. Сондықтан да, мен қазанаттарды іздеуші, ұлттық құндылықтарды ұлықтаушының бірімін. Мен қазағымның қазанатын іздеп жүрген жанмын! Қазанат халқымыздың қанаты, қорғаны, айбыны болғаны рас. Қазанаты болғанда халық қор болмаған! Жазушы ағамыз Асқар Сүлейменов: «Осы басқа халық қайдан жаралсын, мейлі маймылдан болсын, шатағым жоқ. Дəл біздің қазақ жылқыдан, тұлпардан туған!» – деп айтқан екен. Жазушы сөзінің жаны бар. Қазақ – жылқы мінезді, рухы биік, ер халық! Қазанат – қазақтың сахарасы. Ұлы Даласының екінші есімі. Осыншама кең даланы меңгеру үшін, осыншама кеңістікті қаусыру үшін тек қазанаттың ғана жалы мен белі, тұяғының желі керек болды. Бұл сөзіме тарих куə. Жылқыны əлемде ең алғаш қолға үйреткен біздің аталарымыз. Ол жөнінде Берел, Ботай қорымдарынан табылған бұлтартпас əлемнің маңдайалды ғалымдары мойындаған дəлелдеріміз бен фактілеріміз бар. Бала кезімде «астыңғы ерні жер тіреп, үстіңгі ерні көк тіреп...», «көлденең жатқан көк тасты, тіктеп тиген тұяғы саз балшықтай илеген...» тұлпар түлігін елестететінмін. Сəби қиялмен қазанатты тауып алып, ерттеп мінсем деген арман пайда болды. Есейе келе бұл азаматтық позицияға ауысты. Тіпті ат спортын дамыту жолына түбегейлі ден қою мақсатында 1994 жылы Шығыс Қазақстан облысынан Алматыға арнайы көшіп келдім. Ал енді сұрағыңа келсек, қазақтың қазанаты қазақ даласында бар. Оған біздің талай бəйге кезінде көзіміз жетті. Атақты Адай жылқысын, Қостанай жылқыларын қалайша қазанат дей алмаймыз. Біле білсеңіз, қазір əлемге танымал ағылшын жылқыларында қазанаттың қаны бар. Ағылшындар ертеде асыл тұқымды арғымақтарды біздің сайын даладан алып кеткен. Олардың ұтқаны сол – қазанаттың ұрпағын көбейтіп, асылдандыра білді. Соның арқасында əлемге танылды. Қазір əлемде жылқының 200-ден астам асыл тұқымы бар. Олар: ағылшын, араб, америка, ганновер, орлов, ақалтеке деп кете береді. Біздің қазанатымыз бұлардың бəрінен артық болмаса, кем емес. Өйткені, қазақ қазанатының бойында төзімділік, жүйріктік жəне маңғаздық бар. Бұл жағынан келгенде қазанат қазақ халқының мінезіне, болмысына ұқсайды. Ата-бабаларымыз өздерін «жылқы тектес халықпыз» деп бекер айтпаған. «Жігітте де жігіт бар, азаматы бір бөлек, Жылқыда да жылқы бар, қазанаты бір бөлек», деген аталарымыз. – Бұрынғы замандарда жылқының саны көп болған ғой... – Иə, көп болған. Бір-ақ мəлімет келтірейік. 1916 жылғы санақ бойынша қазақтарда 5 миллион 640 мың бас жылқы болған. Жалпы қазақ даласында 1928 жылға дейін 60 миллионнан

астам төрт түлік малдың түрлері жайылып жүрген. Халқымыздың саны 6 миллионға жуық болатын. – Сіз жылқы шаруашылығының тарихын зерттеп жүрген азаматсыз... Малдың саны неге күрт кеміді? – Сұрақ дұрыс. Жылқының күрт азаюының астарында сұрқия саясат жатыр. Бір сөзбен түйіндесем, əдейі қазақты жер бетінен жоғалту жəне рухани жаншу үшін қолдан жасалған қылмыс. Оның авторы – Сталин, қосалқы авторы Голощекин деген оңбағандар. Сталин 1926 жылы Қазақстанға басшылыққа Голощекинді жібереді. Жарты жылдан кейін оны өзіне шақыртып, тапсырмасының қалай орындалып жатқанын сұрайды: – Филипп Исаевич, Қазақстанға барғаныңызға бірталай уақыт болды. Жергілікті жұртты Совет өкіметіне бағындыра алдыңыз ба? – дейді. Басшысының не ойлағанын жылдам түсінген Голощекин: – Иосиф Виссарионович, көш пенділерді тез бағындыру үшін сізден рұқсат алатын ұсынысым бар. Соны сізге айтайын деп едім. – Айтыңыз. – Менің зерттеуім бойынша, Иосиф

С МИРА

көтерген Айып Құсайынов, Бошай Кітапбаев, Анатөлі Құлназаров, Сайлау Тұрыскелдин, Иманғали Тасмағамбетов, Амалбек Тшанов, Серік Үмбетов сынды азаматтар. Соның арқасында еліміздің көптеген облыстарында ат спорты ойындары жиі өткізіле бастады. Сол тұста ұлттық өнерге сусап қалған қауымның тамашалағаны аса бір керемет болатын. Өз басым сондай ірі жарыстардың бел ортасында жүрдім, бірталайын ұйымдастырдым. Сол уақыттарда белгілі адамдардың мерейтойларын өткізу дəстүрге айналды да, ат ойындары жиіленіп өте бастады. Бірақ, қайта түлеп жатқан ұлттық ойындардың белгілі жүйесі, бекітілген ережесі болмағандықтан, көптеген олқылықтар кетті. Аударыспақ, көкпар ойындарын өткізуге қарсылар да табылып, аяқтан шалушылар көп болды. Бұлай жүре берсе, ат спорты жастарды қызықтырудан қала ма деп қорықтық. Белгілі бір жүйе, ережеге бағынбаған істің кетеуі кететінін түсініп, 1995 жылдың қаңтарында Жастар ісі, туризм жəне спорт министріне хат жаздым. Абырой болғанда, бұл хат министрліктің сол кездегі бөлім меңгерушісі Елсияр Қанағатовтың қолына тиді. Біздерге сол тұста шын ниетімен көмек жасаған Елсияр бауырға əлі күні алғысымыз шексіз. Мен жарыққа шыққан екі кітабымда да ол туралы жазып, ризашылығымды білдірдім. Əлі де жүрген жерде, газет, журналдарда, радио, телевиденияларда айтып келемін. Өйткені, бұл – ұмытылмайтын жағдай. Ал, өз кезеңінде Елсияр бауырымыз менің осы ұсыныс-хатым туралы жүрекжарды тілегін елге жеткізуде. Ол үшін де оған мың да бір алғыс айтамын. Сонымен, менің хатымның негізінде Қилан Нұртазинов, Кендебай Əбішев сынды бірқатар жігіттер тізе қосып, ақырында Ұлттық ойындар ережелерінің алғашқы нұсқасын жаздық. Ережелер дайын болғаннан кейін, 1996 жылдың 1 наурызында Алматы қаласында тұңғыш рет Қазақ атбегілерінің құрылтай конференциясын ұйымдастырдық. Бұл күн Ұлттық ат спорты түрлерінің федерациясы үшін тарихи дата болып есте қалды. – Ұлттық ат спорты федерациясының Алматыдан Астанаға қалай əкелінгені туралы да аз-маз айта кетсеңіз. – Екі ғасырдың тоғысында халқымыздың тарихында ерекше орын алатын ұлы оқиға болды. Ол елордамыздың Алматыдан Астанаға көші рілуі еді. Мен сол ұлы көшпен алғашқылардың

15

«ҚАРА КВАДРАТ»

Түйіндеп айтсақ, ұлттық спорт – Ұлы Дала мəдениетінің темірқазығы. Ал мəдениет – ұлт рухы, болмысы! Ұлттық спортымыз 2000 жылдық тарихында, менің зерттеуімде, 4 кезеңді бастан кешіріп отыр. Бірінші кезең: Дəуіріміздің VI ғасыры мен XVIII ғасыр аралығын қамтиды. Түрік қағанаты, Дешті Қыпшақ, Алтын орда, Қазақ хандығының даму тұсы XIII ғасырға созылған көшпенділер спортының қалыптасу кезеңі. Екінші кезең: Ресей империясының қарамағында бодан болған тұсымыздағы ұлттық спорт түрлерінің дамуы. Толық XVIII, XIX ғасырлар мен XX ғасырдың басына дейінгі 217 жыл. Байтал тұрмақ бас қайғы заман. Үшінші кезең: Қазан төңкерісі болған 1917 жыл мен 1991 жылдар, Кеңес Одағы тарағанға дейінгі – 74 жыл аралығы. Ұлттық спортымыздың көлеңкеде қалуы. Төртінші кезең: Қазақтың тəуелсіздік алған 1991 жылдың 16 желтоқсанынан бүгінгі күнге дейінгі аралық. Ұлттық спорттың айының оңынан туып, жұлдызының жарқырай бастауы. – Дұрыс айтасыз. Ат спорты ойындарының жанданған кезі соңғы жылдары ғана емес пе? Ұлттық ат спорты түрлерінің федерациясы қашан құрылды? Тұңғыш атбегілер құрылтайы қашан өткізілді? – Жоғарыда айтып өткенімдей, ұлттық спорт Ел тəуелсіздігінің арқасында өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарының басында қолға алына бастады. Оны

Ќазанат – ќазаќ ќанаты Виссарионович, қазақ халқының мықтылығы миллиондаған бас жылқыларында жатыр. Қазақтар – ер халық. Ал, атқа мінсе тіпті өзгеріп кетеді. Ешкімге бағынбайды. Ұлан-ғайыр созылып жатқан кең далада оларды ұстау қиын. Одан шығатын жол біреу-ақ. Ол – қазақтарды аттан түсіріп, астарындағы асауларын тартып алу. – Логикаңыз дұрыс, Филипп Исаевич, өзім де солай ойлап едім. Шыңғыс хан аттарымен əлемді бағындырып, əйгілі болған ғой. Ұсынысыңызды қабыл алдым. Іске кірісіңіз, тез арада қазақтарды аттан түсіріп, тұлпарларын жойыңыз, – деп Сталин нақты тапсырма береді. Сталиннің тапсырмасын орындауға Голощекин барын салады. Қазақ даласының сəні, қорғаны, ішсе сусыны, жесе тамағы – жылқы малын аз уақытта қырып салады. Міне, мұны рухани жою деп айтады. Сталин мен Голощекиннің қасақана істелген зұлматына шыдамаған бауырларымыз мүмкіндігінше шет елге үдере көшті. Сол кезде қазақ жылқыларының қасақана қырылғаны туралы мəліметтер, деректер архивтерде сақталған. Дегенмен, арғы бетке өтіп, тұқымы сақталған тұлпарларымыз да бар. Бүкіл Қытайды мойындатқан Бейжиңгер сол қасиетті қазанаттардан қалған ұрпақ. Оған да шүкір дейміз. Біз, қазақтар, қазанаттар десек, Алпа мыстың – Байшұбарын, Қобы ландының – Тайбурылын, Қамбардың – Қарақасқасын, Исатайдың – Ақтабанын, Абылай ханның – Шалқұйрығын, Қабанбайдың – Құбасын, Ақан серінің – Құлагерін, Бошайдың Үш қарасын айтамыз. – Қазанаттар туралы жақсы айттыңыз. Бұл үлкен тақырып қой. Енді ұлттық ат спортына оралсақ дұрыс болар еді. Сəке, ұлттық спорт түрлерінің негізгі ойыны «Ат ойындары» емес пе? – Шынында, біздің ұлттық спорт түрлерінің 90 пайызы атқа қатысты ойналады. Бұл саланың қиындығы да, қызығы да осында. Спортшы қандай шымыр, мықты болса, оның аламан бəйгеге немесе көкпарға қосатын аты да мықты, жарамды болуы шарт. Басқа спортта бапкер тек спортшыны дайындаса, ұлттық спортта бірнеше бапкер – біреуі спортшыны, енді біреуі атты баптайды. Мен білетін ұлттық ат спортының 15 түрі бар: аламан бəйге, тоқ бəйге, құнан бəйге, жорға жарыс, көкпар, аударыспақ, теңге алу, қыз қуу, тай жарыс, дөнен жарыс, қыз жарыс, жамбы ату, ат омырауластыру, ат құлағында ойнайтын «ер жігіт ойындары» деген сияқты. – Сəке, осы жерде ұлттық спорттың тарихымен таныстырып өтсеңіз. – Қазақ ұлтының ұлылығын, қазақ халқының даналығын, қазақ елінің елдігін əлемге паш ететін мəдениеті мен салт-дəстүрі болса, соның ең бастысы ұлттық спорт түрлері, ұлттық спорт ойындары деп есептейміз. Ұлттық спорттың мың жылдан бері көп тарихы бар. Аламан бəйге, тоқ бəйге, жорға жарыс, құнан бəйге, көкпар, қыз қуу, ат үстіндегі сайыс (аударыспақ ойыны), теңге алу, жамбы ату, қамшыгерлік, саясаткерлік, түйе жарыс – желмая, қазақ күресі, жекпе-жек, тоғызқұмалақ жəне тағы басқа спорт түрлері сонау ықылым заманнан бері туған халқымызбен бірге жасап, ұлы ақынымыз Жұбан Молдағалиев айтқандай, «мың өліп, мың тіріліп» келеді.

www.egemen.kz

бірі болып Алматыдан Астанаға қызмет ауыстырдым. Астана қаласы əкімінің тұңғыш баспасөз хатшысы болып тағайындалдым. Осы кезеңде федерациямыздың жұмысы тоқырап, жетімсіреп қалды. Өйткені, адамдарсыз жұмыс жүре ме? Не істеу керек? Ойланып, ақылдасып федерацияның офисін Алматыдан Астанаға əкелу керек деп шешім қабылдадым. Бұл сəтте маған ағалық көмегін беріп, қолдау көрсеткен қазақтың біртуар азаматы, тау тұлға Анатөлі Қожыкенұлы Құлназаров болды. Ол кісіге федерациядағы жағдайды айтып, телефон соқтым. Ағам бірден қолдай кетті. «Осы айтқандарыңды қағазға түсіріп, маған жібер, мен қолдаймын», деді. Сосын, Анатөлі ағамыз айтқан сөзінде тұрды. 1998 жылдың ақпан айында ол Алматыдан Елсияр Қанағатов пен Нəбидолла Кикебаевты жіберді. Мен оларды темір жол вокзалынан тосып алдым, орналастырдым. Сосын бəріміз бірігіп, бірлесіп, тізе қосып, ауызбірлікпен Ұлттық ат спорты федерациясының съезін 1998 жылдың 7 сəуірі күні өткізіп, Əділет министрлігінен тіркеуден өткіздік. Съезд делегаттары Қайрат Назарбаевты – федерация президенті, мені – бас хатшы, Ерлан Атамқұлов пен Елсияр Қанағатовты – вице-президент, Нəбидолла Кикебаевты – атқарушы директор, Абай Жүсіповті қаржылық директор ретінде бірауыздан сайлады. Жұмыс жанданды. Жер-жерде федерацияның филиалдары ашылды. Федерация туралы жағымды пікірлер қалыптасты. Барлық жарыстар федерацияның атымен, соның ережесімен өткізілді. Ел біздің жұмысымызға оң баға берді. Осылайша, ұлтқа жаны ашитын азаматтардың арқасында біраз шаруаларды атқардық. Алғашында ол Ұлттық ат спорты федерациясы болса, қазір үлкен Ұлттық спорт түрлері қауымдастығына айналып, өз құрамына 27 федерацияны біріктірді. Облыстық, аудандық филиалдары бар. Құрылғаннан бері мыңдаған халықаралық, республикалық, облыстық, аудандық жарыстар өткіздік. Республика бойынша 11 ұлттық спорт мектебі, 17 ат спортының клубтары мен орталықтары, 27 ипподром жұмыс істейді. Тəуелсіздік алғаннан бергі кезеңде бүкіл Қазақстан бойынша ұлттық спорттың барлық түрлерінен 18475 əртүрлі жарыстар, шаралар, басқосулар өткізілген. Халықаралық «Көкбөрі» федерациясын құрдық. Ұлттық спортымызды əлемге паш еттік. Бұл зор жетістік деп ойлаймын. Қауымдастық 1 миллиондай адамның басын біріктіріп отыр. – Сенімді достарыңызбен жəне елмен бірігіп, Ұлттық ат спорты федерациясына қатысты қыруар шаруа тындырыпсыздар. Көп рахмет. Халық айтса, қалт айтпайды ғой. Ел сіздердің осы ерен еңбектеріңізді жоғары бағалайды. Федерацияны одан кейін қауымдастықты құруда жəне оның жұмысын күнделікті жүргізуде кедергілер мен қиыншылықтар да болған шығар. Олай деп отырғаным биылға дейін басқа спорт түрлерімен салыстырғанда ұлттық спортқа мемлекет тарапынан қаржы бөлінбеді емес пе? Ал енді «Самұрық-Қазына» қоры ақша бөлген деп естиміз. – Иə, тек соңғы бір-екі жыл көлемінде ғана «Самұрық-Қазына» тарапынан қаржылай көмек көрсетіле бастады. Дəлірек айтсақ, 2011 жылы қаражат

бөлінді. 2012 жылы бөлінбеді. 2013 жылдың басынан бері ұлттық спортқа қаражат бөлінді. Ол дегеніңіз, жүздеген, мыңдаған азаматтың, бауырлардың қажырлы, патриотизммен, энтузиазммен, күн-түн, ай-жыл, ыстық-суық демей атқарған еңбектерінің ақталғаны ғой деп ойлаймын. Бұл – Елбасының дұрыс саясатының нəтижесі. Сол үшін ел Президентіне зор алғыс айтамыз. – Кейбір ағаларымыз «Ұлттық спорт түрлерімен əлемдік аренаға шыға алмаймыз» деген де күстəналаушылық əңгімелерін айтып жатады. Кейде дəйекті дəлелдер келтіргенде, шынымен де осы іс-əрекеттеріңіз бекер емес пе деген ой келеді... – Ұлттық спортпен əлемдік аренаға шыға алмаймыз дегендердікі ұлт деген ұғымнан мақұрым, орыстанып, еуропаланып кеткендердің бос əңгімесі. Ат спорты арқылы бізді қазірдің өзінде қаншама ел таныды. Олар қазақ деген ұлттың ат құлағында ойнаған халық екенін мойындады. Ұлттық спортты əлемге таныту арқылы біз қазақтың мəдениетін, салт-санасын, спортын, этнографиясын, тарихын насихаттаймыз. Біздің спортшылар шетелге барғанда жай ғана аттарын жетектеп бара салмайды. Ер-тұрманы, ұлттық киімі, жасау-жабдығымен барады. Оларды көрген шетелдіктердің талайы естерінен танды. Бір ғана қамшының өзі мəлімет береді. Ер-тұрман мен ат əбзелдері нағыз қазақтың тарихы мен өнерін паш етеді. Ал күрес пен боксқа қатысатын спортшыдан осының қайсысын көре аласыз. Сондықтан, ұлттық спорт арқылы біз еліміздің, ұлтымыздың салт-санасын шетелге танытамыз. Ұлы Дала мəдениетін паш етеміз. Еуропаны мəшине, техника жасаудан оза алмауымыз мүмкін, ал енді қазақтың қазанаты арқылы ұлттық спортты дамытсақ, онда күллі Батысты артта қалдырар едік. – Сіз Ұлы Дала тұлпары Құлагерге ескерткіш салу идеясының авторы əрі ұйымдастырушысысыз. Идея қайдан, неден туындады? Дүние-мүлкіңізді ломбардқа салып, ұлтымыздың мақтанышы – Құлагерге ескерткіш тұрғызуыңыз ғажап оқиға болды. Жастарға берер тағылымы өте зор. – Ашығын айтайын, бұл идея жігіттік намыстан, азаматтық нар тəуекелден шықты. «Мен бастамасам, мен істемесем кім істейді?» деген ойдан келді. Ерейментау ауданындағы ескерткіштің ұрлануы менің намысыма тиді. Зұлымдыққа тойтарыс беру қажет болды. Көп сөзден нақты бір іс артық, деп осы шаруаға белсене кірістім. Халық қолдады. Бұл күнде ол – «Астана – Көкшетау» автобанына сəн беріп тұрған сəулет өнері. Адамдар көп барады. Ел ұнатады. Сол маған үлкен баға. – Алдағы жоспарларыңыз қандай? – Алда үлкен асулар мен белестер тосып тұр. Құлагер ескерткішінің жанынан досым, халқымыздың асыл азаматы, атақты меценат Марат Нəбиев екеуміз «Ұлы Дала даңқы» атты мұражай саламыз. Оның алғашқы кірпішін қалап қойдық. «Ұлы Дала қырандары» қоғамдық əлеуметтікмəдени қозғалысының жұмысын жандандырудамыз. Қырандар елді ынтымаққа, бірлікке шақыруда. Қалың оқырмандарға айтарым: ұлтқа адал қызмет етуден шаршамаймыз. – Əңгімеңізге көп рахмет. Əңгімелескен Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан».

АСТАНА.

Суретші-авангардист, өнерде абстракциялық бағытты ұстанған, кубизм, супрематизм жанры бойынша еңбектенген. К.С.Малевичтің ақ фонда берілген қара квадраты өнер саласында айтарлықтай тосын жаңалық болды. ХХ ғасырдағы көркем өнердің ең ірі табыстарының бірі деп саналады. Оның алғаш жарияланғанына 100 жыл толды. Осы уақыт ішінде талай тартыс-талас туғызғаны белгілі. Сонда оның мəні неде? Бүкіл дүние жүзінде бұл сұраққа жауап іздеушілер де көп болған. Олардың жауаптары да əртүрлі болып келеді. «Бір сөздің мəнін ашсаңыз – адамзатты құтқарасыз» деген ғой Декарт. Осыған байланысты менің де жауабым бар. Ол былайша өрбиді. Қазақта төрт құбыласы тең, төрт аяғынан тең басқан (жорға) деген ұғым бар жəне төрткүл дүние деп те жатамыз. Ал, Малевичтің төртбұрышты қара тақтасы қайғы-қасіретке ұшыраған бүкілəлемдік өркениеттің немесе тұмсығы тасқа тиген бекіредей, үміті үзіліп, тілеуі кесілген жеке адамның басына түскен қайғылы халін бейнелейді делік, оны көмкерген төрт бұрыш – төрт сəуле сол тығырықтан шығудың төрт жолын көрсетеді. Бұл туынды адам немесе адамзат қандай тығырыққа душар болса да, қалайда жеңіп шығады, яғни адамның кемел əлеуеті əрқашанда өз бойынан табылады: білігі, амал, айла, қамқарекеті толық деген ұғымды береді. Малевичтің бұл идеясы бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында тууы жайдан-жай емес. Бұл, жұрт ойлағандай, трагедия, тығырыққа тірелу, күйреу, шарасыздық, құрдым емес, қайта қатерлі кезеңде адамға, бүкіл адамзаттың өмірге деген құштарлығын, сенімін, үмітін бейнелейді. Қазақта қара тақтаға ілініпті, қара тақтаға жазылыпты, қара есекке теріс мінгізіп, ел аралатыпты деген сияқты айыптау, жазалау ұғымының моральдық сипаты болса да, одан арылу жолы осы Малевичтің қара квадратынан табылады. Төртбұрыш ұғымы симметриялы, бүкіл əлемдік субстанцияның толыққандылығы, тұтастығы, керек десеңіз, жарасымдылығы, ал қара тақта ұғымы аномалия, табиғи жаратылысының бұзылуы – қасіретті меңзейді, ал одан шығудың жолы, тіпті, біреу емес, төртеу екеніне сілтеме жасайды. Əрине, бейнелеу өнерінде адам құдіретін көрсететін идея бұрын да болған, бірақ Малевичтегідей толық, тұтас əрі символды түрде берілген қарапайым əрі данышпандық ой толғанысы бұрын-соңды болып көрмеген. Сондықтан оны жұрттың да Винчи, Врубельмен теңеуі тегін емес. Қара бояумен квадратты бояу кез келген адамның қолынан келеді. Бірақ Малевичтей акцент беру, меңзеу, ойтүйін ешкімде болмады. Өнердің қарапайым əрі ұлы болуы осындай-ақ болар. Супрематизм латынша айтқанда ең биік өнер қарымы деген ұғымды береді екен. Ал, КСРО халық суретшісі Илья Глазуновтың – монументальдыбаталлист мүсіншінің ойынша, қара квадрат тығырыққа тірелу, басқаша айтқанда, құрдымға кету (фиаско) деп түсінеді. Сонда қараңыз: менің түсінігім 180 градусқа қарама қайшы келеді екен! Құй сеніңіз, құй сенбеңіз, төрелігін өзіңіз айтыңызшы, ағайын. Малевич өнерінің сыры мен айтқандай, соған қоса еврей халқының: «Кез келген тығырықтан шығудың төрт жолы бар, ал маған тығырықтан шығудың бір-ақ жолы да жарайды», деген тəмсілін есіңізге сала кетейін. Демек, адам барлық қиыншылықты да жеңе біледі. Оған имандай сеніңіз. Казимир Малевичтің данышпандығы да міне, осында. Тəжібай ЖАНАЕВ, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.


16

26 маусым

АР Ш О БАР

www.egemen.kz

ХА

2013 жыл

 Қазақстан қалалары

л в а п о р ет

 Тағзым

 Өнер

«Ешкімге бґтені жоќ бґлек ерім» «Егемен Қазақстан».

Мұнайлы Атырау топырағында кіндік қаны тамғанмен, ілім-білімге ұмтылған қазақ жастарын бір-бірінен бөлектемей, ұстаздық қамқорлығын танытқан Алаштың ардақтысы Зей нолла Қабдоловтың өнегесін шəкірттері əлі де аңсайды. Оның адами асыл қасиеттерін қазақтың ұлы Абайы арқылы əлемге танытқан сөз зергері Мұхтар Əуезовтің өзі айрықша бағалаған. Əуезовтей заңғар тұлғаның сүйікті шəкірті атанған академик, халық жазушысы Зейнолла Қабдолов 2000-2005 жылдары Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің студенттеріне дəріс оқыған еді. Сол кезде ол Атырау қаласындағы Сарыарқа шағын ауданында орналасқан №28 үйде тұрды. Бір ерекшелігі, академик З.Қабдолов тұрған үй қазақтың жəне бір ғұламасы Қаныш Сəтбаевтың аты берілген даңғылдың бойына орналасқан. Бұдан бірнеше жыл бұрын сөз зергері тұрған үйдің қарсы бетінде Қ.Сəтбаевтың ескерткіші бой көтерген. Енді, міне, Атыраудағы ең ұзын даңғыл бойындағы тұрғын үй қабырғасына ұлт əдебиеті ардақтысының бейнесі қашалған ескерткіштақта орнатылып, қос академиктің рухы бір-бірімен үндесіп тұрғандай. Ескерткіш-тақтаның ашылу салтанатында облыс əкімінің орынбасары Шыңғыс Мұқан осындай ой айтты. Қазыналы аймақтың басқару саласында шыңдалған еңбек ардагері Есен Тасқынбаев Зейнолла Қабдоловтың шығармашылық іссапармен Атырауға жиі келгенін, өңірдің жетекші саласы – мұнай-газ өнеркəсібін өркендетуші мұнайшылардың қажырлы еңбегінен

көркем дүниелер жазған сəтінен естелік айтты. – Зейнолла замандасымыз жоғары білімді шəкірт тəрбиелеу, ұлтымыздың сөз өнерін ғылыми тұрғыдан тұжырымдау үшін аянбай еңбек етті. Сонымен бірге, өзінің шығармашылығын қоса дамытуға да уақыт таба білді. Өзінің туған жеріне келген сайын өңір басшыларымен кездесіп, ел-жұрттың жағдайына терең қанығатын еді. Сондай сапарының бірі, дəлірек айтсам, 1969 жылы қазіргі Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің алғашқы факультеттері ашылып жатқан сəтіне тұспа-тұс келді. Сол сапарында өңірдегі жоғары білім ордасында əр мамандыққа баулудың жайына алаңдады. Мұнда 1967 жылы қазақ тілі мен əдебиеті факультеті жабылып қалған еді, – деді қоғам қайраткері Есен Тасқынбаев. – Бұған қабырғасы қайыса алаңдаушылық білдірген Зейнолла замандас облыс басшысы Оңайбай Көшековпен ақылдасып, министрлікке хат жолдады. Рас, мəселе бірден шешімін таппады. Бірақ, Зейнолла Қабдолов бұл мəселенің оң шешілуі үшін министрліктің алдына мəселе қоюдан танбады. Сөйтіп, 1984 жылы батыс аймақтағы оқу орындары арасынан алғашқы болып Атырауда бұрын жабылып қалған факультеттер қайтадан ашыла бастады. – Бұл үйде ұстазым тұрғанда, ол əдебиетшілер үйіне айналып еді. Өңірдің əдебиетке бет бұрған жастары, зиялы қауымы да Зейнолла ағаның əңгімесін тыңдау үшін үйіне жиі жиналатын. Сондай сəттерде академик «Менің Əуезовім» деп қадір тұтқан аяулы ұстазы жайлы естеліктерінен тебірене сыр шертетін, – деді əдебиетшіғалым, ақын Қадір Жүсіп.

Жїректен шыќќан əн Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Атырау облысы.

Елордамыздың 15 жылдығы қарсаңында Алтын жəне бағалы металдар мемлекеттік мұражайында «Мұражай қазынасы» атты көрме ұйымдастырылды. Көрмені қысқаша сөз сөйлеп ашқан мұражай директоры Нұрасхан Алмас бұл жолы келушілердің назарына XVII-XX ғ.ғ. жасалған бұйымдардың ұсынылып отырғанын атап көрсетті. Расында да, көрмеде жұртшылық қызығарлық жəдігерлер көп болды. Солардың арасында 1969-70 жылдары Алматы қаласы маңынан Кемел Ақышев бастаған археологтар тапқан «Алтын адам» киімінің элементтері де бар. Сонымен қатар, көрмеден б.д.д. VIII-VII ғ.ғ. жататын Шілікті қорғанынан табылған бұйымдарды да көруге болады. Бұл аймақтағы қазба жұмыстары Елбасы Н.Ə.Назарбаев бастамасымен жүзеге асырылған «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жүргізілді. Əбдеш Төлеубаев бастаған археологтар тобы қазба жұмыстары нəтижесінде ақсүйек өкілі – үшінші «Алтын адамды» тапты. Астананың 15 жылдығына арналған аталмыш көрмені елорда тұрғындары мен қала қонақтары бір ай бойы тамашалай алады. Жанар АРҒЫНОВА, ЕҰУ студенті.

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Əн – киелі қазына. Халықтың жан-жүрегін тебіренткен осы бір қастерлі дүниесін, оның ішінде Алтай, Тарбағатай, Іле аймағының сезімге толы сырлы да саз ды əндерін орындап, елінің көзайымына айналып үлгерген əнші қыз Қытайдан атажұртқа 1997 жылы қоныс аударған болатын. Ол 1988-1993 жылдары Пекиндегі консерваторияда оқып жүрген кезінде Бибігүл Төлегенова, Роза Жаманова апаларының əндерін радиодан естіп, қазақ халқының ұлттық өнеріне деген ықыласы оянады. Ал «халық əндерін əуелете шырқасам» деген арманы атамекенге оралғаннан кейін орындалады. Құрманғазы атындағы Ұлттық консерваторияға түсіп, Роза Жаманованың класынан 3 жыл дəріс алғаннан бастап ұлттық өнердің кəусар бұлағынан сусындап, оны халықтың жүрегіне жеткізуге тырысады. Гүлзира Бөкейханқызы 2000 жылдан бері Астанада еңбек етіп, шығармашылығын шыңдап келеді. Өз тыңдармандары бар əнші олардың жүрегіне жол таба білді. Оның елорда төрінде ұйымдастырылған өнер кеші, міне, осының бірден-бір айғағы. Гүлзира Бөкейханқызының шығармашылығы қазақ халқының қойнауы терең тарихынан бастау алады десек, артық айтқандық болмас. Сол себепті де, халық əні «Ағажай Алтаймен» шымылдығын ашқан кеш аясында ол бүгінгі күнге дейін өнерсүйер қауымның көңіл төрінен орын алған «Илигай, əттең», «Пай-пай», «Ахау-керім», «Іркужан» секілді халық əндерімен жұртшылықты бір серпілтіп тастады.

Қазір Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінде З.Қабдолов атындағы зерттеу орталығы бар. Мұнда елімізге белгілі əдебиетшілердің ғылыми мұраларына зерттеулер жүргізіліп, оған студенттер де қатыстырылады. Айтқандай, З.Қабдолов атындағы қор жыл сайын «Мен қазақша білемін!» атты байқау ұйымдастырып келеді. Бір ерекше айтар жайт, бұл байқау өңірдегі өзге ұлт өкілдері арасында ғана өткізіледі. Өткен жылы өткізілген осы байқаудың жүлдегері Татьяна Вдовинаның Жұбан Молдағалиевтің «Ешкімге бөтені жоқ бөлек ерім» атты өлеңін қазақша оқуы салтанатқа қатысушыларды ерекше толқытты. Еліміздің əр түкпірінде еңбек етіп жүрген сан мыңдаған шəкірттің жүрегінде аяулы бейне болып жатталған Зейнолла Қабдоловтың Атырауда тұрған үйіне ескерткіш-тақтаның орнатылуы «Тау алыстаған сайын биіктейді» дейтін тəмсілдің растығын дəлелдей түсті. Осы шара аясында əр салада еңбек етсе де Алаш ардақтысының есімінің əр жүректе жатталуына үлес қосқан бірнеше адамға Зейнолла Қабдолов атындағы қордың сыйлығы табысталды. Олардың қатарында қоғам қайраткері Есен Тасқынбаев, он саусағынан күй сорғалаған белгілі күйші Əзидолла Есқалиев, ғалым, ақын Қадір Жүсіп, ақын Қойшығұл Жылқышиев жəне бірлескен кəсіпорын қызметкері Гүлнар Айтжановалар бар. Оларға академик атындағы сыйлықты қор директоры Бекет Қарашин мен Алаш ардақтысының немересі Санжар Қабдолов тапсырды.

Мўражай ќазынасы

Меншік иесі:

Суреттерді түсірген Талғат ТƏНІБАЕВ.

Елордадағы «Назарбаев орталығында» Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, Астана қаласы Мемлекеттік филармониясының əншісі Гүлзира Бөкейханқызының «Жүрегімнен шыққан əн» деген атпен өнер кеші өтті. Астананың 15 жылдығына орай ұйымдастырылған бұл кеште əншінің көптің жүрегін баураған əндері шырқалды.

Атырауда академик З.Ќабдолов тўрєан їйге ескерткіш-таќта орнатылды Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ,

П

 Достық дəнекері

Сола рдың бірі – алыс-жақын шет елдерде өзіне ғана тəн бояуымен жұртшылықты тəнті етіп жүрген «Керулен» тобы. Гүлзира Бөкейханқызы, міне, осы топтың да белді əншісі. Осыған орай, «Керуленнің» негізін қалаған композитор, ұлттық аспаптардың құлағында ойнайтын музыка зерттеушісі Еділ Құсайынов та кешке арнайы келіп, өзінің «Бабалар сазы» атты авторлық шығармасын орындаса, белгілі күйші Секен Тұрысбек «Көңіл толқынын» тыңдармандарына тарту етті. Сондай-ақ, Астана қаласы əкімдігі Мемлекеттік филармониясының «Сарыарқа» ұлт аспаптар оркестрінің, «Шалқыма» халық би ансамблінің, Нұрғали Тұрлыбеков, Перизат Тұрарова, Рахат Бекасылов, Айдана Ережепова, Данияр Мұқан сынды

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

«Кїй-Ана» – жаѕа кїй

Кентау Хьюстонмен тікелей байланысќа шыќты қалқып ұшып жүргендерін тамашалаған оқушылар əсерлі сезімге бөленді. Ю.Гагарин атындағы №16 мектеп-лицейінде бүгінде «Алға!» жобасы жүзеге асуда. Оның басты мақсаты – жастарды авиатехникалық, аэроғарыштық кəсіби білімге баулу. Қайрат ЗАЙНИШЕВ.

Құрманғазының 190 жылдығында Атырау жерінде 1000 адамнан құрылған оркестр «Мұнайшы» стадионында баба күйлерін шамырқанған шабытпен шарықтатты. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының деканы Кəрима Сахарбаева кезінде Əсима күйшіден көзінің тірісінде нотаға жазып алған Құрманғазының «Көкала ат» күйі «Мыңның» орындауында томағасы сыпырылып, тұңғыш рет егемен еліміздің ашық аспанында қырандай қалықтады. Тəубе! «Күй-Ана» деген жаңа шығармамды кейінгі ұрпақтарына күмбірлі күй күмбезін қалдырған Əсима Қалиқызы Ізмұханбет келінінің рухына арнаймын. Шəміл ƏБІЛТАЙ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

––––––––––––––

 Тарту

Кентау қаласының Ю.Гагарин атындағы №16 политехникалық мектеп-лицейінің оқушылары Қазақстан, Ресей, АҚШ-ты жалғастырған он-лайн конференцияға қатысты.

Мектептің білім алушы жас тардан құрылған «Алға» аэроғарыш үйірмесінің мүшелері мен ұстаздары Ресейдің батыры, ұшқыш ғарышкер «Союз ТМА-21» кемесінің борт инженері Андрей Борисенкомен ғаламтор арқылы тікелей тілдесті. Сондай-ақ, ғарышкерлердің кемедегі қызықты сəттері: гитарамен əн салғандарын, демалғандарын,

Сондай-ақ, концерт кезінде Əсеттің «Мақпал», Латиф Хамидидің «Қазақ вальсі», Секен Тұрысбектің «Аққу сазы», Шəмші Қал даяқовтың «Қайықта», Тұрсын ғазы Рахимовтың «Ту ған жер», халық композито ры Мизамханның «Қазына-ай», Мырзатай Жолдасбековтің «Қыз дəурен Ақбота», Мұрат Шеризаттың «Қазақ елім», Сыдық Мұхамеджановтың «Тербеледі тың дала», Ермұрат Үсеновтің «Нұр Астана» секілді əндерін əуелете шырқап, тыңдармандарының көңіл пернесін дөп басқан əнші «Аңсау», «Сағындырған көктем» сияқты сөзі мен сазы үйлескен тың дүниелерді де тамылжыта орындап шықты. Бүгінде ел ішінде ескіні жаңғыртып, көнені қайта тіріл тіп жүрген əншілеріміз, жыр шыларымыз, этно-топтар аз емес.

əншілердің өнері де халықтың көңілінен шықты. Гүлзира Бөкейханқызының «Жүрегімнен шыққан əн» атты бейне жəне үнтаспаларының тұсауы кесілген кешті белгілі қоғам қайраткері Мырзатай Жолдас бековтің өзі қорытындылап, қазақ қызының өнеріне оң бағасын берді. Ол: «Мен Гүлзираны 2001 жылдан бастап таныдым. Бү гінде əнші қызымыз өзінің атажұртына оралған бақытты қыздардың бірі. Гүлзирамен қа тар бір топ жас дарындар өсті. Барлығы да Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағын алды. Мен Гүлмира Сарина, Эльмира Жаңабергенова, Ардақ Балажанова, Клара Төленбаеваларды бірбіріне ұқсамайтын қазақ өнерінің бағына туған жұлдыз қыздары деп есептеймін», дей келе, кеш иесінің шығармашылығына табыс тіледі. Саз өнері – нəзік өнер. Бүгінде Гүлзира Бөкейханқызы –атаның қанымен, ананың сүтімен бойына дарыған осы өнерді əлем дік деңгейде де танытып жүрген талантты əнші. Көптеген халықаралық байқаулардың жеңімпазы болған ол алыс-жақын шетелдерге, оның ішінде Швеция, Германия, Австрия, Түркия, Қытай, Моңғолия, Сауд Арабиясы, Үндістан, Ресей мемлекеттеріндегі мəдениет күндеріне арнайы шақыртумен барып, көрермендерін таңдай қақтыра тəнті етіп келеді. Астананың руханият əлеміне ғана емес, қазақ жұртының өнеріне үлесін қосқан əнші Қытайдағы қандастар арасында кеңінен таралғанымен, атажұрт топы рағына жетпеген əндердің Қазақстанға оралуына да ұйытқы болуда. Ал бұл күндері тек тарихқа айналып бара жатқан бабалар дəстүрін өзінің сазды дауысымен қайта жаңғыртып, санаңа сəуле түсіруге тырысып жүрген Гүлзира Бөкейханқызының шығар машылығына халықтың берер бағасының жоғары екеніне кеш барысында тағы да көз жеткіздік.

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторлары Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, Дастан КЕНЖАЛИН.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 8 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №87ek

Profile for Egemen

26062013  

2606201326062013

26062013  

2606201326062013

Profile for daulet
Advertisement