Page 1

ƏЗ НАУРЫЗ ЌЎТ-БЕРЕКЕ ƏКЕЛСІН! №54 (28532) 21 НАУРЫЗ СЕНБІ 2015 ЖЫЛ

Ґзара ынтымаќтастыќтыѕ маѕызды ќырлары талќыланды

Кеше Астанада Қазақстан, Ресей, Беларусь мемлекеттері басшыларының үшжақты кездесуі болып өтті. Осы басқосу қарсаңында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путинмен кездесті. Сұңғат ƏЛІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Кездесу барысында мемлекеттер басшылары сауда-экономикалық, инвестициялық, транзиттік-көліктік ынтымақтастықтың басымдығы бар салаларын қарастырды. Қазақстан мен Ресей президенттері, сондайақ, халықаралық жəне өңірлік күн тəртібіндегі өзекті мəселелерге тоқталды. Нұрсұлтан Назарбаев өзара іс-қимылдың қазіргі ахуалы мен екіжақты қарымқатынастардың одан əрі даму жайын талқылау үшін бұл кездесудің маңыздылығын атап өтті. – Алда алуан түрлі оқиғалар тұр, соның ең бастысы – Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығы. Сонымен қатар, біздің еліміз ТМДға төрағалық етеді, соған байланысты Астанада Достастық мемлекеттері басшыларының кездесуі өтетін болады. Бұдан бөлек, Қазақстан мен Ресейдің өңіраралық ынтымақтастығы форумын өткізу жоспарланған. Жалпы, екіжақты іс-қимылдың көптеген мəселелері тиісінше шешілуде, – деді Қазақстан мемлекетінің басшысы. Қазақстан Президенті үш мемлекет басшысының кездесуі өңірде жəне əлемде болып жатқан оқиғалар жөнінде пікір алмасуға, сондай-ақ, жаһандық экономикадағы дағдарыс көріністеріне қарсы тұру шараларын пысықтауға мүмкіндік беретінін айтып өтті. Владимир Путин үшжақты кездесу өткізу

туралы бастамасы үшін Нұрсұлтан Назарбаевқа алғысын білдірді. – Біз үшін жақын серіктес жəне одақтастың бірі болып саналатын Қазақстанға əрдайым зор ықыласпен келемін. Əлемдік экономикадағы ахуал оңай болып тұрған жоқ. Қазақстанда жəне бүкіл посткеңестік кеңістікте, соның ішінде, Сіздің тікелей қатысуыңызбен құрылып жатқан экономика мен əлеуметтік сала жұмысының негіздері қиындықтарды еңсеруге септігін тигізеді деп сенемін. Əрине, біз мұны бұдан бұрынғы жылдардағыдай бірлесіп атқарсақ, бүгінгі қалыптасқан қиын жағдайдан оңай шыға аламыз, – деді Ресей Президенті. Кездесу барысында Қазақстан мен Ресейдің арасындағы сауда-экономикалық қатынастардың бірқатар мəселелері талқыланды. Сондай-ақ, əлемдік экономикалық дағдарыс тудырған қиындықтарды еңсеру мəселелері туралы да сөз болды. Бізге белгілі болғанындай, Қазақстан мен Ресейдің сыртқы экспортының өзегін құрайтын мұнай мен газ бағаларының əлемдік рынокта құлдырауы елдер экономикасына кері əсерін тигізуде. Осының ықпалында екі елдің арасындағы өзара сауда көлемінің төмендегендігі байқалады. Жалпы, бұл құбылыс барлық елдер арасындағы экономикалық қатынастарға тəн проблема болып отыр. Кездесу барысында қазіргі кезеңнің осындай күрделі де тосын проблемаларын бірлесе отырып еңсеру мəселелері басты əңгіме арқауына айналды.

Кїн тəртібі наќтыланды

Кеше палата Спикері Қабиболла Жақыповтың төрағалығымен Мəжіліс Бюросы өтіп, жалпы отырыстың күн тəртібі нақтыланды, деп хабарлады осы палатаның баспасөз қызметі. Депутаттар назарына «Бітімгершілік қызмет туралы» заң жобасын ілеспелі түзетулермен бірінші оқылымда, ал, «Үшінші елдерге қатысты арнайы қорғау, демпингке қарсы жəне өтемақы шаралары туралы» заң жобасын ілеспелі түзетулермен екінші оқылымда қарау ұсынылады. Сондай-ақ, Мəжіліс жалпы отырыста екі

ратификациялық құжат бойынша, атап айтсақ, Қырғыз Республикасымен Шекара ауданындағы сенім шаралары жөніндегі келісімді жəне Шекара өкілдерінің қызметі туралы қазақстандыққырғызстандық үкіметаралық келісімді ратификациялауға қатысты заң жобалары бойынша қорытынды əзірлеу мерзімін тағайындайды.

Əйелдер їлесі артады

Мемлекеттік хатшы Гүлшара Əбдіқалықованың төрағалық етуімен Президент жанындағы Əйелдер істері жəне отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның кезекті отырысы өтті. «Егемен Қазақстан».

Басқосуда Елбасының «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты Жолдауын іске асыру аясында еліміз экономикасының индустриялықинновациялық дамуына əйелдердің қатысуын арттыру мəселелері қаралды. – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясының XVI съезінде алдымызға бірқатар міндеттер жүктеген болатын. Атап айтқанда, бес институттық реформаны алға тарта отырып, экономикалық

бағдарламаларды сапалы жүзеге асыруды жəне мемлекеттік қызметтерді ұсынуды қамтамасыз ететін қазіргі заманғы, кəсіби жəне автономиялы мемлекеттік аппаратты қалыптастыруды, экономикалық өсім үшін негіз болатын заңның үстемдігін қамтамасыз етуді, сонымен қатар, индустрияландыру жəне əртараптандыруға негізделген экономикалық өсімге қол жеткізуді, болашағы біртұтас ұлт пен транспарентті жəне есеп беруші мемлекет құру туралы айтқан болатын. (Соңы 2-бетте).

Ғарифолла ЕСІМ, академик.

Экономикалыќ даєдарыс ќўбылыстары бірлесіп еѕсерілмек Кеше Ақордада Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың, Беларусь Республикасының Президенті Александр Лукашенконың жəне Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путиннің кездесуі болып өтті. Сұңғат ƏЛІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Елбасы осы кездесу үшін Астанаға келген Александр Лукашенко жəне Владимир Путинмен осының алдында екіжақты кездесулер өткізіп, онда екіжақты қатынастардың мəселелерін талқылаған болатын. Бұл жөніндегі хабарлар газетімізде жеке берілген соң бұған тоқталып жатпаймыз. Ал үшжақты кездесу барысында мемлекеттер басшылары өзара сауданы жəне үш елдің экономикалық өзара ықпалдастығын арттыру мəселелерін қарастырды. Бұдан бөлек, президенттер əлемдік экономикадағы үрдістердің дамуын, сондай-ақ, Украинадағы қазіргі орын

алып отырған жағдайды талқылады. Нұрсұлтан Назарбаев дағдарыс көріністері тұрғысынан əлемдегі қазіргі ахуалды талқылау үшін бұл кездесудің маңыздылығын атап өтті. – 2007-2009 жылдардағы дағдарыс жаһандық сипатта болған еді, ал қазіргісі өңірлік бағыт алып отыр жəне энергия ресурстары мен біз өндіріп жатқан тауарлар бағасының төмендеуінен туындады. Біз мұндай қатердің боларын болжадық, ендігі міндетіміз – бірлескен шаралар əзірлеп, осы кезеңнен сəтімен өтіп шығу, – деді Қазақстан Президенті. Мемлекет басшысы, сондай-ақ, өзге елдерге де əсерін тигізіп отырған Украина дағдарысына қатысты пікір алмасу қажеттігіне тоқталды.

Қазақстан Республикасының Заңы Ќазаќстан Республикасы мен Халыќаралыќ Ќайта Ќўру жəне Даму Банкі (энергия тиімділігін арттыру жəне жастар бірлестіктерін дамыту баєдарламасы їшін бір донордыѕ Траст ќоры əкімшісі ретінде əрекет етуші) арасындаєы Грант туралы келісімді (Энергия тиімділігін арттыру жобасы) ратификациялау туралы

● Оймақтай ой Бүгінгіде болашақтың белгісі бар.

Қазақстан Президенті бағыт-бағдарды өзара үйлестіріп, перспективалы мəселелерді талқылап отыру үшін жиі жəне тұрақты кездесулер өткізудің маңыздылығына назар аударды. Беларусь жəне Ресей президенттері Нұрсұлтан Назарбаевқа Астанаға шақырып, көзделген мəселелерді талқылауға мүмкіндік жасағаны үшін алғыстарын жеткізді. Мұнан кейін Қазақстан Республикасы, Беларусь Республикасы жəне Ресей Федерациясы президенттері кездесуінің қорытындысына арналған бірлескен брифинг өткізілді. Алдымен сөз бастаған Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев үш ел экономикасының биылғы дамуы бұдан арғы ықпалдастықтың мəселелерін егжей-тегжейлі қарастыруды жəне туындайтын проблемалар мен мəселелерді шешуді қажет ететінін атап өтті. (Соңы 2-бетте).

Астана, Ақорда, 2015 жылғы 19 наурыз. №296-V ҚРЗ

Қазақстан Республикасының Заңы Халыќаралыќ əуе тасымалдарыныѕ кейбір ќаєидаларын біріздендіруге арналєан конвенцияны ратификациялау туралы 1999 жылғы 28 мамырда Монреальда жасалған Халықаралық əуе тасымалдарының кейбір қағидаларын біріздендіруге арналған конвенция ратификациялансын. Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ. Астана, Ақорда, 2015 жылғы 19 наурыз. №297-V ҚРЗ

(Соңы 5-бетте).

Бүгінгі нөмірде:

НЫЄМЕТ

айы

Жан Анри ФАБР.

2014 жылғы 18 маусымда Астанада қол қойылған Қазақстан Республикасы мен Халықаралық Қайта Құру жəне Даму Банкі (энергия тиімділігін арттыру жəне жастар бірлестіктерін дамыту бағдарламасы үшін бір донордың Траст қоры əкімшісі ретінде əрекет етуші) арасындағы Грант туралы келісім (Энергия тиімділігін арттыру жобасы) ратификациялансын. Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ.

Наурыз мейрамы – күн мен түннің теңесуі. Бұл адамдар теңдігінің табиғи негізі. Адам теңдігі – адамзаттың асыл мұраты. Адам теңдігі туралы толып жатқан ілімдер, теориялар, концепциялар, діндер дүниеге келді. Бұл, Наурыз мейрамы – адам теңдігінің ғарыштық үндес тігі. Адам табиғаттан, ғарыш тан тыс болмақ емес. Күн мен түннің теңесуі – адам бойындағы асыл қасиеттердің таразылануы, реттелуі, айқындалуы. Сондықтан, бұл мейрамның теңдесі жоқ. Адамның табиғатпен үндестігі, оның əлеуметтік жағдайының ғарышпен үндестігі – аса биік ұғым. Сондықтан, бұл мейрамды кезінде əлем халықтары атап, тойлап отырған. Бірақ əртүрлі оқиғаларға, дүниетанымдық ұстанымдарға, саяси ынталарға байланысты бұл мейрам планетарлық мағынасынан айырылып, бізге жетті. Ендігі ақпараттық қоғамда, жаңаша ойлау заманында адамдардың табиғатқа, ғарышқа тəуелділігін ғылыми негізде мойындаған заманда Наурыз мейрамы қайтадан, əлемдік деңгейге көтерілетіні анық. Себебі, тағы да қайталап айтамын, бұл мейрам адам мен ғарыштың табиғи тұтастығы, үндестігі туралы. Наурыз мейрамына жаңаша көзқарас мынадай бірнеше мəселелерге назар салуды қажет етеді. Біріншіден, Наурыз – Жыл басы. Осы ұғым өз мағынасында қалыптасуы керек. Наурыз Жаңа жыл емес, оны Жыл басы деп қабылдау – табиғатты мойындау. Наурыз айы туғанда Күннің нұрымен Айдың сəулесімен, Жердің қызуымен тіршілік ғұмыры басталады. Табиғат оянады, өсіп-өну өріс алады. Сезімдердің сыр шертуіне мүмкіндік туады. Ертеде Наурыз айында бозбалалар көңілі қалаған бойжеткендерге айна, тарақ, иіссу сыйласа, олар кестелі орамал сыйлаған.

6-бет

Саздыѕ саналуан сыры СОЄЫСЌА «СОЦИАЛИСТІК ЌАЗАЌСТАННАН» АТТАНЄАН 7-бет

МОЙЫНҚҰМ 9-бет

8-бет

ÀØÀÐØÛËÛÊ

-

Эльмира МƏТІБАЕВА,

Адам мен табиєат їндестігі

ÀÍÀÒÎÌÈßÑÛ

13-бет

Ќаратаудан ўзатылєан ќызєалдаќ 14-бет


2

21 наурыз

www.egemen.kz

2015 жыл

Экономикалыќ даєдарыс ќўбылыстары бірлесіп еѕсерілмек (Соңы. Басы 1-бетте). – Бұл ретте экономикаларымыздағы дағдарыс құбылыстарын еңсеру жөніндегі іс-қимылдардың бірлескен жоспарын əзірлеу маңызды болып отыр. Бүгінгі кездесу нақ осы тақырыпқа арналды. Қазіргі дағдарыс өңірлік жəне əлемдік болып табылады. Оның туындауына біздің энергия тасымалдаушылар мен тауарларға бағаның күрт төмендеуі əсер етті. Осыған байланысты Еуразиялық экономикалық одақта да тауар айналымы төмендеді. Біз мұндай тəуекелдер болуы мүмкін екенін білдік. Біз сауда-экономикалық жəне инвестициялық ынтымақтастықты дамытуға уағдаластық. Үкіметтерімізге өзара сауда өсімін қайта жаңғырту жөнінде шаралар қабылдауды тапсырдық. Менің ойымша, 2015 жылы Еуразиялық экономикалық одақ үшін үлкен тəуекелдер мен сын-қатерлер бар. Сонымен қатар, біз бүгінгі кездесу барысында сауда-экономикалық жəне инвестициялық ынтымақтастықты дамытуға уағдаластық. Үкіметтерімізге өзара сауда өсімін қайта жаңғырту жөнінде шаралар қабылдауды тапсырдық, – деді Қазақстан мемлекетінің басшысы. Нұрсұлтан Назарбаев осы басқосуда

Украинаның оңтүстік-шығысындағы қақтығысты реттеу мəселесі де талқыланғанын айтып өтті. – Бұл мəселе жөнінде мемлекеттеріміздің əрқайсысының ұстанымы белгілі. Біз мəселеге нақты қараймыз. Украинада қалыптасқан ахуалдан дипломатиялық жолмен шығу қажет, бұл мəселе əскери жолмен шешімін таппайды. Осы орайда, қабылданатын кез келген шешім іргелі халықаралық құқық қағидаттарына негізделгені маңызды. Біз Украинаның тұрақты, тəуелсіз жəне аумағы біртұтас мемлекет болып қалуына мүдделіміз. Қазақстан Минск келісімдерін жəне қол жеткен уағдаластықтарды барлық тараптың орындауын қолдайды, – деді Қазақстан Президенті. Өз кезегінде Ресей Президенті Владимир Путин мемлекеттер басшылары осы басқосу барысында өзара қарымқатынастардың кең ауқымды мəселелерін талқылағанын жеткізді. – Біздің елдерімізді сауда жəне инвестициялық тығыз байланыстар біріктіреді. «Үштіктің» ІЖӨ-сінің жиынтық көлемі ТМД-ның жалпы өнімінің 85 пайызын құрайды. Біз орасан өндірістік жə не ғылыми əлеуеті бар ірі нарық қалыптастырудамыз. Ресей Қазақстан мен Беларусьтің сыртқы саудасында бірінші

Əйелдер їлесі артады (Соңы. Басы 1-бетте). Осының аясында бүгінгі жиында біршама мəселелер тарқатылады, деді Мемлекеттік хатшы. Сонымен қатар, Г.Əбдіқалықова əйелдердің ел экономикасындағы санын арттырудың маңызына тоқталып, халықаралық валюта қоры сарапшыларының пікірінше, «Еңбек нарығына əйелдер барынша көп шыққан сайын, əлемдік ІЖӨ мейлінше өсетін болады. Бірқатар елдерде нəзік жандылар экономиканың өсуін 30%-ға жеделдетуге қабілетті», екендігін атап көрсетті. Ұлттық экономика, Инвестициялар жəне даму министрліктерінің басшылары өздерінің сөйлеген сөздерінде индустрияландыру бағдарламасының бірінші бесжылдығында 770 жоба іске қосылғанын атап өтті. Бұл жобаларға 63 мың адам тартылса, оның 18 мыңы, яғни 29%-ы əйелдер. Отырыста сондай-ақ, мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларының гендерлік аспектілері, Астана, Алматы қалалары мен облыстар аумақтарын дамыту бағдарламалары, Солтүстік Қазақстан облысы əкімдігінің өңір халқының репродуктивті денсаулығын сақтау бойынша қолданып жатқан шаралары қаралды. Ұлттық комиссия төрайымы Гүлшара Əбдіқалықова халықтың қалыпты өсуін жəне өмір сапасын арттыру үшін репродуктивті денсаулықты сақтау мен нығайтудың маңыздылығын атап өтті.

Елшімен кездесті

Парламент Мəжілісінің депутаты Қ. Сұлтанов Чехия Республикасының Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Элишка Жигова жəне елшінің орынбасары Ладислав Штайнхюбелмен кездесті, деп хабарлады палатаның баспасөз қызметі. Тараптар екі ел арасында экономика, медицина, мəдениет жəне туризм салаларындағы байланысты дамытудың мүмкіндігі зор екенін алға тартып, екіжақты қарым-қатынасты кеңейтудің, парламентаралық байланысты нығайтудың маңызды сұрақтарын талқылады. Аймақтық жəне халықаралық тұрақтылық пен қауіпсіздік мəселесі сөз етілгенде Қ. Сұлтанов осы саладағы Елбасының маңызды қадамдары мен Қазақстанның қосып жатқан үлесі туралы əңгімелеп, көпжақты дипломатия саласындағы еліміздің белсенді қызметіне де тоқталды. Астанада өтетін ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесі де назардан тыс қалмады. Өз кезегінде елші Чехия кəсіпкерлерінің аталған көрмеге белсене қатысатындығын мəлімдеді.

орын алады. Өткен жыл қорытындысы бойынша Ресейдің осы екі елмен тауар айналымы 60 миллиард долларды құрады. Ал Беларусь пен Қазақстан Ресей Федерациясының сауда теңгерімінде үшінші орынды иеленіп отыр, – деді В.Путин. Ресей Президенті үш елдің өнеркəсіптік-технологиялық кооперация, машина жасау, ғарыш жəне энергетика салаларындағы байланыстары нығайып келе жатқанына назар аударды. Владимир Путиннің мəлім еткеніндей, келіссөздер барысында Украинадағы ахуал жөнінде де əңгіме болды. – Қазақстан мен Беларусь президенттерінің бұл проблеманы реттеуге белсене қатысқанын атап айтқым келеді. Минскіде қол жеткен келісімнің арқасында қарулы қақтығысты ушықтырмаудың мүмкіндігі туды, – деді Ресей Президенті. Беларусь Республикасының Президенті Александр Лукашенко өз сөзінде осы кездесу барысында үш елдің өзара ықпалдастық бағыты, сондай-ақ, орнықты əрі өзара тиімді ынтымақтастықты нығайту мақсатында сауда, ақша-несие жəне басқа да салаларда қабылдануы қажет шаралар талқыланғанын айтты. – Бұдан арғы іс-қимылдардың барлық бағыттары бойынша ұстанымдардың

сəйкес келуі біздің кездесуі міздің қорытындысы болды. Біз саудаэкономикалық ынтымақтастықты əлемдік конъюнктураның жаңа жағдай лары мен елдеріміздің экономикаларындағы қазіргі ахуалды ескере отырып дамыту үшін қосымша шарттар қалыптастыру жөнінде нақты қадамдарды белгіледік, – деді Беларусь Президенті. Осы күні Қазақстан, Ресей жəне Бе ларусь президенттері Астанадағы Назарбаев Орталығында болды. Мемлекеттер басшылары мұнда «Əлемді өзгертетін идеялар» интерактивті білім беру орталығының жұмысымен танысты. Астана қаласының мектеп оқушылары мен жоғары оқу орындарының студенттері үш елдің көшбасшыларына Қазақстан халқы Ассамблеясы жəне «Болашақ» халықаралық стипендиясы сияқты бірегей жобалар туралы, сондай-ақ республиканың стратегиялық даму бағдарламалары жөнінде айтып берді. Сонымен қатар, Владимир Путин мен Александр Лукашенкоға екі бөліктен тұратын электронды кітапхана таныстырылып, оқырман билеттері табыс етілді. ----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

Орталық коммуникациялар қызметiнде «Самұрық-Қазына Келісімшарт» ЖШС бас директоры Серiкбек Елшiбеков, Мəжіліс депутаты Екатерина Никитинская жəне аталған əл-ауқат қорының Сатып алу мониторингі жəне методология департаментінің директоры Мұхит Мағажанов брифинг өткізді. Онда отандық тауар өндірушілерді қолдауға қатысты шаралар сөз болды.

Отандыќ тауар ґндірушілер ќолдауєа ие Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

«Нұр Отан» партиясының кезектен тыс ХVI съезінде Мемлекет басшысы мүмкіндігінше отандық тауар өндіруші кəсіпорындарға қолдау көрсету керектігіне назар аударған еді. Негізі өз елімізде жасалған өнімдерді пайдалану арқылы кəсіпорындарды қолдау шарасы бірнеше жылдан бері жалғасып келеді. Десек те, соңғы уақыттағы əлемдік дағдарыс пен көрші Ресей елінің ұлттық валютасының еселеп құнсыздануы бұл шараны тағы да ширата түсуге мəжбүр етіп отыр. Отандық кəсіпорындардың шығарған тауарлары арзан бағамен ағылып келіп жатқан көрші тауарына төтеп бере алмай тұр. Осы орында отандық кəсіпорындардың жұмысын əлі де жандандыра түсу мақсатында «СамұрықҚазына» қоры бірқатар қолдау шараларын қолға алыпты.

Қордың компаниялар тобындағы сатып алудың ашықтығы мен қазақстандық үлесті арттыру жөнінде əңгімелеген С.Елшібеков сатып алу тəртібі қабылданған 6 жыл ішіндегі жетістіктерге тоқталды. «Бүгінгі таңда «Самұрық-Қазына» АҚ сатып алу тəртібін қор құрамына кіретін 250 ұйым іске асырып отыр. 2009 жылдан бері 150 мың сатып алу шарты жасалған. Қордың сатып алудағы 75 пайызы қазақстандық тауар өндірушілердің үлесінде жəне бұл көрсеткіш өсу үстінде. Қордың сатып алу тəртібіне сəйкес отандық өндірушілерге 14 жеңілдіктен тұратын преференциялар қарастырылған. Біз осы тəртіпке сатып алу саласындағы озық тəжірибелерді қолдандық, қатысушылардың пікірінше сатып алу үрдісі ыңғайлы əрі тиімді қалыпқа көшті. Нəтижесінде сатып алу, келісу мен шешім қабылдау шарттары оңтайланып, негізгі жабдықтаушыларға қойылатын талаптар жеңілдетілді», деді бас директор.

Іргелі жобалардаєы ілгерінді істер Орталық коммуникациялар қызметінде «ҚТЖ» ҰК» АҚ – «Көліктік логистика даму орталығы» филиалы директорының орынбасары Əбдірашид Сəкенов пен «KTZExpress» АҚ вице президенті Сергей Анашкин брифинг өткізді. Онда Мемлекет басшысының «Нұрлы Жол» Жолдауында жүктелген тапсырмалардың орындалу барысы сөз болды. Бүгінде көліктік-логистиканың инфрақұрылымды дамытуға бағытталған кешенді жобалар жүзеге асырыла бастады. Оның ішінде Құрық портындағы теміржол паром кешені Каспий өңіріне жаңа мүмкіндіктер туғызады. Құрық порты халықаралық көліктіклогистикалық тізбектің, экспорт пен импорт, транзиттік жүктердің Қазақстан аумағы арқылы молынан өтуіне ықпал етеді. Ал, Ляньюньган портындағы Қазақстан-Қытай терминалы сыртқы аумақтардан логистикалық орталықтардың

құрылысын жүргізу немесе жалға алу жобаларын жүзеге асыруға болатындығын білдіріп отыр. Мəселен, қазіргі таңда Янтиен теңіз портында, Сиан мен Чженчжоу құрғақ портында 2 млн. тонна жүк өңдеуге мүмкіндік туды. Енді Балтық жағалауы портында жылына 1,7 млн. тонна жүк өткізетін терминал жобалануда. Осы жетістіктерге тоқталған Ə.Сəкенов, ел аумағындағы табыстарға да ойысты. «Қорғас-Шығыс қақпасы» АЭА ғажайып мемлекеттік инфра құрылымдық жобасы құрғақ порты Қытай, Орталық

Кґгілдір отын ґтімді болып тўр Кеше Орталық коммуникациялар қызметінде Энергетика вице-министрі Мағзұм Мырзағалиев пен «KAZENERGY» қауымдастығының бас директоры Əсет Мағауов баспасөз мəслихатын өткізді. Онда елімізді газбен қамту шаралары сөз болды. Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Вице-министр əуелі Мемлекет басшысының берген тапсырмалары мен «Нұрлы Жол» Жолдауында жəне индустрияландыру бағдарламасы бойынша орындалып жатқан жұмыстар жөнінде əңгімелеп, елді газдандыру мəселесіне тоқталды. Бұйыртса, 2015-2030 жылдарға арналған бас сызба бойынша 2030 жылға дейін

13 облыстың халқы көгілдір отынмен толық қамтылады екен. «Былтыр республикада табиғи газды тұтыну көлемі 12,4 млрд. текше метрге жетті. Естеріңізде болса, өткен жылдың қарашасында Үкімет елді газдандырудың 2015-2030 жылдарға арналған бас сызбасын бекіткен болатын. Осы сызбаны жүзеге асыру арқылы 2030 жылға дейін 13 облыс газбен қамтылады. Қазір еліміздің 42 пайызы газбен қамтылып отыр. Ал,

бас сызба аясында тұрғындардың 56 пайызы көгілдір отынға қол жеткізеді. Жалпы, жаңа газ құбырларының ұзындығы 29 мың шақырымға жетеді», деді ол. Бұған дейін мұнай өндіруге басымдық беріп, газ экспортына аса көңіл бөлмеген еліміз ендігіде бұл шаруаны да мықтап қолға ала бастапты. Себебі, əлем елдерінің газға деген сұранысы жылдам артып келеді екен. Осыған орай еліміз өткен жылдың өзінде газ экспортын 6 млрд. текше метрге жеткізіпті. «Каспий қайраңында ашылған кен орындарын қоса алғанда, еліміздің геологиялық ресурстары газ

бойынша 6-7 трлн. текше метрден асады. Шығарылатын қор 3,9 трлн. текше метр. Ал былтыр 43,2 млрд. текше метрді құрады, соңғы төрт жылмен салыстырғанда, бұл екі есеге артық көрсеткіш. Осылайша, елімізде газ өндіру көлемі артып келе жатыр. Бүгінде «Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг», «Теңізшевройл», «СНПС-АқтөбеМұнайГаз», «ЖайықМұнай» сынды компаниялар еліміздегі негізгі газ өндірушілер», деп атап өтті М.Мырзағалиев. Елімізде бұдан былай газ құю стансаларының саны артатын болады. «Министрлік пен «ҚазМұнайГаз – өңдеу жəне маркетинг» компаниясы

Азия, Парсы шығанағы, Кавказ, Түркия нарықтарына жүк шы ғарады. 2015 жылғы шілдеде «Құрғақ порт» жобасын ком мерциялық пайдалануға тап сыру жоспарланып отыр. Ал, Астана халықаралық əуежайы жолаушылар терминалын жаңғырту жобасын жүзеге асыруға дайындық жұмыстары басталды. Бұл жоба əуежайдың транзиттік əлеуетін арттырады. Терминал іске қосылған кезде оның аумағы 25-тен 40 мың шаршы метрге ұлғаяды. Сағатына 1775 жолаушы өткізе алады», деді спикер. Теміржолшылар дағдарысқа қарсы көліктік-логистикалық саладағы жобаларды жүзеге асырып, Қазақстанның ішкі əлеуетін дамытпақ. Ол арқылы еліміздің ішкі жəне сыртқы нарықта терминалдық желіні дамыту көзделуде. Нəтижесінде 2020 жылға дейін, тасымалдау көлемі, оның ішінде транзиттік тасымал екі есеге артатын болады. Сондай-ақ, аталған жобалар жүзеге асқанда жаңадан 20 мың жұмыс орны ашылады екен.

жəне «Гелиос» жанар-жағармай құю стансасы желісі арасында газды автокөліктерге отын ретінде пайдалануды көпшілікке тарату жөніндегі ынтымақтастық туралы меморандум бекітілді. Өкініштісі, əзірше осы отын түрі көліктерде кеңінен тұтынылмай отыр. Мұның негізгі себебі дамымаған инфрақұрылымға, оның ішінде, отын құю стансаларының жеткіліксіздігіне байланысты. Нақты санға жүгінсек, бүгінде автогаз құю бекеттерінің саны еліміз бойынша 500-ден астам ғана жəне оның көлемі жеткіліксіз. Енді осы кемдіктің орнын толтырсақ деген жоспар бар. Бұған қоса, əлемдік бағаның төмендеуі нəтижесінде сұйытылған газдың шекті көтерме бағасын бекіттік. Енді отынның осы түрі автокөлікпен жүретіндер үшін қолжетімді бола түсті», деді спикер.


21 наурыз 2015 жыл

2015 жылғы 20 наурызда Орталық сайлау комиссиясы «2015 жылғы 26 сəуірге тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауына шет мемлекеттердің байқаушыларын аккредиттеу туралы» қаулы қабылдады.

Шет мемлекеттерден алєашќы 13 байќаушыны аккредиттеді Осы қаулыға сай Ортсайлауком Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің ұсынуы бойынша алты шет мемлекеттен 13 байқаушыны аккредиттеді. Олардың ішінде екі-екіден – Германия Федеративтік Республикасынан, Грузия мен Израиль мемлекетінен, үш-үштен – Нидерланд Корольдігі мен Хорватия Республикасынан, біреуі – Эстония Республикасынан. Шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеуді Ортсайлауком 2015 жылғы 20 сəуірге дейін жүзеге асыратын болады.

Отырыстың шеңберінде Ортсайлауком мүшесі Т. Охлопкова Орталық сайлау комиссиясы сайлау процесінің жариялылығы мен ашықтығын қамтамасыз ету бойынша белсенді жұмыс жүргізіп отырғанын атап көрсетті. Сондай-ақ, ол «Бұл тек басы ғана. Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының барысын байқауға қатысатын халықаралық байқаушылардың саны бұдан əрі арта бермек, өйткені сайлау науқанына қызығушылық жоғары», деп атап өтті. «Егемен-ақпарат».

Їміткерлерге ќатысты наќты шешім ќабылдайды

Орталық сайлау комиссиясы 24 наурыз күні Лингвистикалық комиссияның сынағына келмеген үміткерлерге қатысты шешім қабылдайды. Бұл жөнінде ОСК мүшесі Марат Сəрсенбаев мəлім етті. Əлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан».

«Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау сынағына 4 адам келген жоқ, деді ол. Олар: Я.Жүнісбеков, Қ.Маишев, А.Өтепова жəне А.Асылбек. Біз оларды күтудеміз. Егер олар келмесе, 24 наурыз күні Орталық сайлау комиссиясы арнайы шешім қабылдайтын болады». Оның атап өтуінше, президенттікке кандидаттарды тіркеу кезеңі 25 наурызда аяқталып, сол күннен бастап 24 сəуірге дейін үгіт-насихат жұмыстары жүргізіледі.

«Жеті адам Лингвистикалық комиссия сынағын сəтті тапсырды, 8 адам емтихан тапсыра алмады, 2 адамның жасы 40-қа толмағандықтан, оларды үміткер ретінде тіркеуден бас тартылды. Емтиханға 4 адам келмесе, 3 адам мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін дəлелдеуден өз еріктерімен бас тартты. Кандидатурасын өз қалауымен 3 адам алып тас тады», деді М.Сəрсембаев. Сонымен қатар, ОСК мүшесі Н.Назарбаевтың, Т.Сыздықовтың жəне Ə.Құсайыновтың кандидат ретінде тіркелгенін еске салды.

3

www.egemen.kz

Ел болашаєын айќындайтын кїн Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Орал қаласындағы көп этносты «Омега» прибор құрастыру зауытының ұйымшыл ұжымы жасампаз еңбекке бір кісідей жұмылған. Кеше осында алда өтетін Президенттік сайлауға қолдау көрсету жөніндегі еңбек ұжымының жиыны өткізілді. Оны ашқан кəсіпорынның бас директоры Ерболат Абдолов жұмысшылар мен инженертехник қызметкерлерді 26 сəуірде өтетін Президент сайлауы күні дауыс беруге белсене қатысуға шақырды. Президент сайлауында əрбір қазақстандықтың өз жүрек қалауларын білдіруінің маңызы зор. Өйткені, бұл күн ел болашағын, оның əлеуметтікэкономикалық тұрғыдан ырғақты түрде дамуын айқындай алады. Яғни, он сегізге толған əр жасөспірімнен бастап дауыс беруге құқылы барлық азаматтар тізімде көрсетілген Президенттікке кандидаттардың біріне дауыстарын беру арқылы өз мемлекетінің кемел келешегіне айқын көз тастай алатын болады, деді ол одан əрі. Ал «Омега» зауытында табаны күректей жиырма бес жыл еңбек етіп құрметті еңбек демалысына шыққан майталмен ардагер Павел Ларшин сайлауға қатысу – отаншылдық пен патриотизмнің көрініс беруі ғана емес, сонымен бірге əрбір қазақстандықтың азаматтық парызы. Бұдан да гөрі түсінікті тілмен айтқанда, бүгінгі өскелең ұрпақтың болашағы қандай болатындығы жөніндегі қазіргі қазақстандық қоғам мүшелерінің жауапкершілігі деген түйін жасады. Электрмен дəнекерлеуші Аслан Аймағанбетовтің айтуынша, алдымызда тұрған Президент сайлауы елімізге түбегейлі өзгерістер əкелуі тиіс. Ол 26 сəуірде сайлау учаскелеріне бір кісідей келіп, өзі лайықты деп санаған кандидатқа дауыс беріп үн қосудың қажеттілігін осы тұстан таба алатынын жеткізді. Жиын соңында зауыт қызметкерлері барша қазақстандықтарды алдағы 26 сəуірде өткізілетін Қазақстан Республикасы Президентін сайлауда, дауыс беруге шақыратындықтары жөнінде тиісті қарар қабылдады. ОРАЛ.

Кеше «Пекин Палас» қонақ үйінде «Президент сайлауы-2015: ел дамуындағы жаңа кезең» тақырыбында саясаттанушылардың ІІ Астана форумы өтті.

Басты ўстаным – демократиялыќ ќаєидалар Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Іс-шараны «Қазақстан саясаттанушыларының конгресі» республикалық қоғамдық бірлестігі ұйымдастырды. Іс-шараға Қазақстан бойынша 120-дан астам делегат қатысты. Форумға қаты сушылар алдында Прези дент Əкімшілігі Басшысының орынбасары Бағлан Май лы баев кіріспе сөз сөйледі. Ол ел дамуының қазіргі сатысында сындарлы саяси стратегияның, тиімді экономикалық бағыттың қай кездегіден де бетер қажет екенін атап көрсетті. Елбасы ұсынған бес институттық реформа қуатты мемлекет тұжырымдамасымен нақты үйлеседі, «Қазақстан-2050» Стра тегия сының органикалық бөлігі болып табылады. Н.Назарбаев реформаларының жүзеге асуы Қазақстанның жан-жақты дамуына, мемлекеттілікті нығайтуға, əрбір қазақстандықтың əлеуметтік əл-ауқатын арттыруға

бағыттал ған, деп атап өтті Б.Майлыбаев. Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары Анатолий Башмаков, Сайлауды байқау жөніндегі республикалық қоғамдық комиссияның төрағасы Нұрлан Ерімбетов, Парламент Мəжілісінің депутаттары Қуаныш Сұлтанов, Серік Сейдуманов жəне Тұрсынбек Өмірзақов, ғалымдар, сарапшылар, саясаттанушылар спикерлер мен модераторлар ретінде сөз сөйледі. Форумда президенттік сай лау дың демократиялық құқықтық мемлекеттің ажырамас факторы ретіндегі маңызы, қазақстандық қоғамды топтастырудағы оның рөлі, сондай-ақ, 2015 жыл ғы сайлау науқанының ерекше ліктері талқыланды. Сарапшылық қауымдастық 2015 жылғы президенттік сайлауға «Қазақстан-2050» Стратегиясы мен «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясатын жүзеге асырудағы жаңа серпін ретінде баға берді.

Телеарна экзит-полл ґткізбекші КТК телеарнасы 2015 жылдың 26 сəуірінде өтетін Президент сайлауында exit-poll жүргізуді қаржыландыратын болады. Осыған орай, кеше аталмыш телеарнаның кеңсесінде баспасөз мəслихаты өтті. Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Телеарнаның сайлау учаскелерінің шығаберісінде сайлаушылар арасында сауалнама жүргізуге тапсырыс беруі – бұл Қазақстан жағдайында алғашқы тəжірибе. Тапсырысты «Стра тегия» əлеу мет тік жəне саяси зерттеулер орталығы орындайды. Экзит-полл сайлау үдерісінің маңызды құрамда старының бірі болып табылады. Оның нəтижелері сайлаудың ашықтығы мен сайлаушылардың дауысын санаудың əділеттігін бағалаудың құралы ретінде пайдаланылады. Сонымен қатар, экзит-полл сайлау күні азаматтардың дауыс беруі бойынша жедел ақпарат алуға мүмкіндік береді, соның негізінде сайлаудың нəтижесін болжауға мүмкіндік бар. КТК телеарнасы Қазақстанда экзит-полл өткізу тəжірибесінің дамуына өз үлесін қосуды маңызды деп санайды.

Бұл іс-шара сайлау процесіне деген қоғамдық қызығушылықты арттыруға септігін тигізеді, сонымен қатар қазақстандық сай лаушылардың белсенді азаматтық ұстанымдарының қалыптасуына ықпал етеді. Сайлау күні КТК экзит-полл өткізілетін орындардан тікелей көрсетілімдер жүргізуді жəне дауыс беру үрдісі бой ынша көрермендерді ақпараттандыруды жоспарлап отыр. Сауалнаманы 2001 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан еліміздегі танымал зерттеу ұйымдарының бірі «Стратегия» орталығы жүзеге асырады. Бұл орталықтың зерттеу жүргізу саласында тəжірибесі мол. Сайлау күні орталық бүкіл ел бойынша 20 мыңнан аса сайлаушылар арасында сауалнама жүргізуді жоспарлап отыр. «Стратегия» сұхбат алушылары ауылдық жəне қалалық елді мекендердегі 200 сайлау учаскелерінің шығаберісінде тұрады. АЛМАТЫ.

Ќоєамдыќ байќаудыѕ рґлі туралы сґз Кеше елордада «ҚР Президентінің кезектен тыс сайлауын қоғамдық байқаудың рөлі: демократиялық концепт» деген тақырыпта семинар-тренинг өтті. Шараның өтуіне Сайлауды байқау жөніндегі республикалық қоғамдық комиссия (СБРҚК) мұрындық болыпты. Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Семинар-тренинг сайлауды қоғамдық байқау процесіне əзірлікті пысықтап алу үшін жəне СБРҚК мүшелері, сондайақ өңірлік өкілдері жəне сайлауды байқаушылар үшін өткізіліп отырғандығын айта кеткен жөн. Оның жұмысына Орталық сайлау комиссиясының, Сыртқы

істер министрлігінің, Бас прокуратураның өкілдері мен қоғамдық ұйымдардың мүшелері жəне сарапшылар қатысты. Орталық сайлау комиссиясының мүшесі Лəззат Сүлейменова жергілікті жерлердегі сайлау комиссияларымен жұмысқа қатысты ойларымен бөлісті. «Сайлау имиджін қалыптастыруда қоғамдық бірлестіктердің орны ерекше.

Еліміздің сайлау заңнамаларын сақтап, сайлау науқанына белсенді араласатын боласыздар», деді Лəззат Жаңылысқызы. ОСК мүшесінің мəліметіне қарағанда, 9,5 миллион адам сайлаушылар тізіміне енгізілетін болады. Бұл орайда 10 мыңдай орталық, аумақтық жəне учаскелік сайлау комиссиялары тіркелген. Қоғамдық бірлестіктердің байқаушылары барлық сайлау комиссияларымен жұмыс істейтіні белгілі болып отыр. Бұл ретте байқаушының өкілеттілігі жазбаша түрде аты-жөнімен толық жазылып, мөрленген болуы тиіс. Сонымен

қатар, оның жеке куəлігі болуы тиістігі де алға тартылды. Шара барысында байқаушылардың сайлау процесіндегі шешуші рөлі де ерекше аталды. Бұдан басқа Орталық сайлау комиссиясының байқаушылармен өзара ісқимылы, байқау процесінде ақпараттық технологияларды қолдану мəселелері де назардан тыс қалған жоқ. Сайлаудың халықаралық стандарттары мен 2011 жəне 2012 жылдардағы сайлау науқанында Сайлауды байқау жөніндегі республикалық қоғамдық комиссиясының қызмет тəжірибесін талдауға да ерекше көңіл бөлінді.


4

21 наурыз

www.egemen.kz

2015 жыл ● Демократия – даму даңғылы

АЗАМАТТЫЌ ПАРЫЗЄА АДАЛДЫЌ ТАНЫТАЙЫЌ Еліміздіѕ шыєармашыл жəне еѕбек ўжымдары барша ќазаќстандыќтарды президенттік сайлауєа ќатысуєа шаќырады

Жергілікті жолдарєа – басым назар

Мемлекеттің дағдарысқа қарсы саясатын талқылау Орталық коммуникациялар қызметінде Мəжіліс депутаттары Серікбай Нұрғисаев пен Сəкен Жылқайдаровтың қатысуымен өтті. Депутаттар бұқаралық ақпарат құралдары өкілдерінің алдында үстіміздегі жыл бюджеті шығыстарын оңтайландыру жəне автожолдарды дамыту барысын сөз етті. Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Алдымен сөз алған Қаржы жəне бюджет комитетінің мүшесі Сəкен Жылқайдаров үшжылдық республикалық бюджетке түзету енгізілген болжамда 2015-2017 жылдары базалық сценарий кезінде мұнай бағасының баррелі 80 АҚШ долларынан 50 АҚШ долларына дейін төмендеуі болжанғандығын алға тартты. Депутат бұл орайда Ұлттық қорға мұнай секторы ұйымдарынан түсетін түсімдердің 2015 жылға арналған нақтыланған болжамы 80,5 млн. тонна мұнай өндіру көлемін, мұнайдың əлемдік бағасы 50 долл/баррельді жəне теңгенің АҚШ долларына бағамы 185 теңгені негізге ала отырып, 1 801,5 млрд. теңгені құрайтындығын атады. Сонымен, ішкі жалпы өнімнің өсімі 2015 жылы – 1,5 %, 2016 жылы – 2,3 % жəне 2017 жылы 3,4% деңгейінде бағаланған. Ал инфляция деңгейін бұрынғыдай 6-8% дəлізінде сақтау жоспарланып отыр екен. Сондай-ақ, депутат 2015 жылы республикалық бюджет түсімдері 5 988,0 млрд. теңге көлемінде немесе бекітілген бюджетпен (6 858 млрд. теңге) салыстырғанда 870,0 млрд. теңгеге азайтыла отырып айқындалғанын қаперге салды. Шығыстарды оңтайландырудың негізгі бағыттарын санамалап өткен С.Жылқайдаров Мемлекет басшысының ағымдағы жылғы 11 ақпанда Үкіметтің кеңейтілген отырысында берген тапсырмаларына сəйкес «Нұрлы Жол» мемлекеттік бағдарламасының дағдарысқа қарсы жаңа шараларын іске асыру үшін Ұлттық қордан нысаналы трансферттер ұлғайтылғандығына назар аударды. Депутат бұл орайда мемлекеттің бұдан бұрын алған барлық əлеуметтік міндеттемелерін орындау мақсатында бюджет тапшылы ғының көлемі де 259,4 млрд. теңгеге ұлғайтылғандығын, ол 1 256,5 млрд. теңгені немесе ішкі жалпы өнімге шаққанда 3 пайызды құрайтындығын алға тартты. С.Жылқайдаров жақында өткен «Нұр Отан» партиясының XVI съезінде Мемлекет басшысы Н.На зарбаев бес халықтық реформаны атап кеткендігіне, олар мемлекеттілігімізді нығайтып, еліміздің мемлекеттік басқаруы мен экономикалық дамуын жаңа,

сапалы деңгейге шығарарын да ауызға алды. «Біз Елбасымыздың сенімді тұрақтылыққа жəне мемлекетіміздің дамуына алып келетін барлық идеяларын жүзеге асыру бойынша бар күш-жігерімізді салуға тиіспіз», деді ол өз сөзінде. Бұдан кейін сөз алған Экономикалық реформа жəне өңірлік даму комитетінің мүшесі Серікбай Нұрғисаев «Нұрлы Жол» бағдарламасына бюджеттен 2,4 триллион теңге бөлінгендігін, өңірлердегі кездесулерде халықтың осы бағдарламаның орындалуынан үмітті екендігін алға тартты. 1956 жылы АҚШ-та басталған Ұлы депрессия кезінде осындай бағдарлама қабылданғанын айтқан депутат, сол кездің өзінде 6 мың шақырым жол салынғанына назар аударды. Сол жолдарға қойылатын ең басты талап елдің батысы мен шығысына немесе солтүстігі мен оңтүстігіне жеткізетін жолдарда жылдамдықты сағатына 120 километрге дейін жеткізе алу болған екен. Басында жол салуға кетуі тиіс шығын 27 миллиард доллар деп жоспарланса, артынан оның мөлшері 129 миллиардқа дейін жетіпті. Алайда, одан түскен пайда 20 есе болғандығын С.Нұрғисаев ерекше атады. Депутаттың мəліметіне қарағанда, бүгінгі таңда АҚШ-та жалпы жолдардың ұзындығы 6 миллион 600 мың шақырымға жетіпті. Жəне де бұл жолдар жоғары деңгейде жұмыс істеп жатыр. Ал Қазақстан «Нұрлы Жол» бағдарламасы бойынша 7,5 мың шақырым жолды реттеп алуды көздеп отыр, бірақ жергілікті жолдардың жағдайы қалай болары туралы аландаушылық та жоқ емес, деген Серікбай Өрікбайұлының сөзі əсерлі шықты. Депутат осы мəсе ленің шешімі болуы үшін Премьер-Министрдің атына сауал да жолдапты. Мысалы, еліміздегі республикалық жолдардың ұзындығы 23 мың шақырым болса, жергілікті жолдар 86 мың шақырымға жетеді екен. Жыл сайын 2,5 мың километр жолды күрделі жəне өзге де жөндеуден өткізгеннің өзінде еліміз жолдарын ретке келтіру үшін де көптеген жылдар керектігін (бас жағы жөнделіп біткенше, соңғы жағы қайта бұзылып үлгереді) жеткізген депутат, бұған жеке секторды да тарту жайын өз сауалында келтіргендігі белгілі болды.

Жастыќ жігер

Қостанай мемлекеттік педагогикалық институтында Қазақстан студенттері Альянсының жастар форумы өтті. Жастар елдің біріктіруші күші, ешқашан сарқылмайтын қуат көзі ХХІ ғасырдағы Қазақстан мемлекетінің мызғымас идеяларының тұғыры. Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Форумға қатысушылар жастар дың патриоттық белсенділігінің жоғарылауы, Отанға, елге, жерге деген сүйіспеншілігінің нығаюы Қазақстанның алға қарай қарыштап дамуының алғышарты болып табылатынын айтты. Форумда белсенді жастар сөз алды. Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты қазақ жəне орыс филологиясы факультеті жастар ісі жөніндегі комитетінің төрайымы Əсел Ғазез жастар үшін жаңа мемлекеттік бағдарламалардың маңызы зор екенін еске салды. Жастарды «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасына қатысуға шақырды. Өзі де білім ор дасын бітірген соң ауылға баратындығын мəлімдеді. Мінберге Қазақстан халқы Қостанай мемлекеттік педагогика институты студенттер

ассамблеясының төрағасы Дəмер Батырғожин көтерілді. – Əр елдің өз тарихы, дəстүрі бар. Біздің елімізде ұлттар дос тығының керемет үлгісі – Қазақстан халқы Ассамблеясы өмір сүріп келеді. Оның құрылғанына 20 жыл болды. Біздің əкелеріміз көптеген қиындықты бірге көрді, бірге жеңді. Біз, жастар, əкелер дəстүрін жал ғастыруымыз керек. Жұдырықтай жұмылған бірлік, келісім, тұрақтылық қана тастүйін болашағымыздың кепілі! – деді. Ол «Біз еліміздің патриотымыз!» деп дауыстаған жастар еліміздегі басты саяси оқиға – сайлауға бір кісідей баратындығын мəлімдеді. Мұнан кейін облыс орталығындағы З.Алдамжар атындағы əлеуметтік-техникалық университет студенттері де білім ордасы алдында флэш-моб түзді. Қолдарына көк Туымыздың белгісіндей жалауша ұстаған жастар «Алға, Қазақстан!» деп

дауыстады. Флэш-мобтың ерекшелігі, оған қатысқан студенттердің барлығы дерлік сайлауға биыл бірінші рет қатысқалы отыр. – Мемлекет басшысын сайлау – елдің болашағы үшін əркімді толғандыратын саяси науқан. Ал елдің бірлігін, экономиканың ырғақты дамуын, əлеуметтік бақуат тірлігімізді кім қаламайды дейсіз? Қазір əлемде болып жатқан келеңсіз көріністерді көріп отырған үлкен де, кіші де елдің тілегін тілейді. Сондықтан 26 сəуір күні өтетін президенттік сайлауға біз алғаш рет қатысатынымызды қуанышпен айта отырып, бар лық қазақстандықтарды сайлау ға белсенділікпен келуге шақырамыз, – деді университеттің құқықтану факультетінің 2-курс студенті Айдана Жақаева. Флэш-мобта музыка ырғағымен би қимылдарын жасай тұрып, жастар сайлауға келетіндіктерін білдірді. Олар Президенттік сайлаудың өте маңызды саяси науқан екеніне жұртшылықтың назарын осылай аударды. ҚОСТАНАЙ.

Алдағы сайлауға қатысты əл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың экономика жəне бизнес жоғары мектебінің мəжіліс залында «Президент сайлауы жаһандық сын-қатерлерге берілген тиімді жауап ретінде» атты дөңгелек үстел өтті. Жиынға университет басшылығы, саясаткерлер конгресінің мүшелері, əкімшілік құқық кафедрасының профессорлары қатысты.

Студенттер сайлауда белсенділік танытады Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Қазақстан халқы Ассамблеясының Кеңесінде ұсынылған кезектен тыс Президент сайлауы бүгінгінің басты жаңалығына ай налғаны рас. Өйткені, президент қызметі – жария қызмет, үл кен жауапкершілікті талап етеді. Бір ұлттың тағдыры, яки бола шағы басшының сол елге жаса ған қызметінен, игілікті ісінен көрінері хақ. Осы орайда, заң ғылымдарының докторы, «Құқықтық тəрбие» орталығының директоры Арықбай Ағыбаев: «Бүгінгінің күн тəртібінде тұрған бірінші мəселе «тіл» мəселесі. Президент үлкен лауазымды тұлға болғандықтан, одан мемлекеттік тілді талап етеміз. Ал Парламент депутаттары мен əкімдерден мұны неге талап етпейміз? Мемлекеттік қызметтегі адам мемлекеттік тілді жетік білетін болса, ұлттың болашағы зор, келешегі кемел болады. Орталық сайлау комиссиясы сайлаудың қалай жəне қай күні өтетін мерзімін тізбектеп жариялады. Конституциямызда Президент болуға əркімнің өзін ұсынуға дейін

құқығы бар екендігі айтылады. Ендеше, халқымыздың өркендеп өсу жолында аянбай тер төгетін абзал жанның саясатын қолдайық, дауыс берейік», деді. Ал философия ғылымдарының докторы, дінтану жəне мəдениеттану кафедрасының профессоры Тұрсын Хафизұлы «Сайлау негізінен батыс өркениетіне тəн. Олардың түсінігіндегі демократиямен жəне саяси таңдаумен біз шара жүргізуіміз керек. Шын мəнінде, сайлаудың да мақсаты өз халқына, өз адамдарына еркін таңдау жағдайын туғызып, адамдық ынтымақтастықты арттыру көзі болып табылады. Біздің елдегі сайлаудың кеңейтілген тəртібі осылай қалыптасқан», деп өз пікірін ортаға салды. Жастардың атынан сөз сөйлеген ҚазҰУ-дың Жастар ұйымдары комитетінің жетекшісі Нұрлан Əбдіқадыров ҚазҰУ жастары кезектен тыс президенттік сайлауды толығымен қолдайды, дей келе университеттің студенттері бір кісідей сайлауға қатысып, өзіндік үлесін қосуға ниетті екендігін жеткізді. АЛМАТЫ.

Таєдыр ортаќ, мїмкіндіктеріміз теѕ Сəрсенбі күні Алматыда Үкіметтік емес ұйымдар көш басшыларының кездесуі болып өтті. Жалпықалалық конференция барысында Елбасының «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» Жолдауының жүзеге асырылуында азаматтық сектор не атқарып отыр деген сауал төңірегінде əңгіме өрбіп, алда келе жатқан Президент сайлауына қатысты ұстанымдар ортаға салынды. Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Ўлттыќ ядролыќ орталыќтаєы жиын Еліміздің ұлттық ядролық орталығының ұжымы алдағы кезектен тыс президенттік сайлауға бір кісідей қатысатындықтарын жеткізді. Жалпы, Ұлттық ядролық орталығы ұжымының саяси белсенділігі жоғары. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев ағымдағы жылдың 27 ақпанында президенттік сайлауды өткізу туралы Жарлыққа қол қойғанда да курчатовтық ғалымдар аталған шешімді өздерінің қызу қолдайтындықтарын білдірген еді. Думан АНАШ,

«Егемен Қазақстан».

Бұл жолғы жиынға кəсіпорынның 200-ден астам қызметкері қатысты. Ұлттық ядролық орталықтың бас директорының міндетін атқарушы Сергей

Березин, Курчатов қалалық аумақтық комиссиясының төрағасы Самат Смағұлов, «Нұр Отан» партиясы Курчатов қаласы филиалы төрағасының бірінші орынбасары Любовь Киселева, Экология жəне радиациялық қауіпсіздік институтының ғылыми хатшысы Нүрия Қадырова съезд

қорытындылары мен Елбасы тапсырмаларын жүзеге асыру жəне сайлаудың əділ əрі ашық өтуіне атсалысу қажеттігі жөнінде əңгімеледі. Жиында алғашқы кезекте электоралдық науқан кезеңдері талқыланып, учаскелік жəне аумақтық сайлау комиссиялары туралы мəселелер қаралды. Курчатов қаласы бойынша 1 аумақтық жəне 4 учаскелік сайлау комиссиясы жұмыс істейді. Онда кезектен тыс сайлауға дайындық жұмыстары басталып та кетті. Сайлау учаскелерінің шекаралары анықталып, қаладағы дауыс берушілерді хабардар ету үшін мерзімді баспасөзге жарияланды. Кездесуге

қатысушылар комиссияның жұмыс кестесі, бекітілген талон бойынша жəне үйде дауыс беру мүмкіндіктерін сұрады. Сондай-ақ, Ұлттық ядролық орталық қызметкерлері барша отандастарымызды алдағы 26 сəуір күніне тағайындалған кезектен тыс президенттік сайлауға бір кісідей қатысуға шақырды. «Қазақстанның осынау тарихи маңызды кезеңінде еліміздің əр азаматы кезектен тыс өткізілетін президенттік сайлауға дауыс беруге қатысуы тиіс», делінген еңбек ұжымы қабылдаған үндеуде. Шығыс Қазақстан облысы, Курчатов қаласы.

Конференцияда «Шырақ» ҚҚ төрайымы Лəззат Қалтаева, «Намыс» ҚҚ төрағасы Қайрат Иманалиев, Алматы қалалық мүгедектер қоғамы басқармасының төрағасы Əли Аманбаев пен өзге де ардагерлер, қоғамдық жəне Үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері сөз алып, көзқарастарын білдірді. Сол сияқты «Халықаралық құқық қорғау орталығы» ҚҚ төрағасы Жанділда Жақыпов: – Біздер, ҮЕҰ көшбасшылары конференциясы, қазіргі тағдыршешті тарихи кезеңнің маңыздылығын түсіне отырып, барлық қазақстандықтарды 2015 жылдың 26 сəуірінде өтетін Қазақстан Респуб ликасының Президенті сайлауына дауыс беруге шақырамыз. Бүгінгі Қазақстан – тең құқықты, бірдей мүмкіндіктерді,

конфессияаралық жəне этносаралық келісімді, қоғамдық үдерістер мен экономиканы жаңғырту жолын таңдаған ел. Біздер кезектен тыс сайлау өткізу шешімін қазіргі аласапыран, аумалы-төкпелі кезеңдерде сыртқы қауіптен сақтанудың бірденбір жолы ретінде қарастырып, түсіністікпен қабылдаймыз. Біздің əрқайсымыз діни сенімімізге, ұлтымызға қарамастан, ешқандай алалаусыз жақсы білім алуға, медициналық қамқорлыққа, мансап қууға, тұлға ретінде қалыптасуға құқылымыз. Азаматтық қоғам да жоғары мақсаттар, бақуаттылық пен елдің көркеюі жолында жұмыла алады, – деді. Маңызды мəжілісте ҮЕҰ жетекшілері кезектен тыс Президент сайлауын қолдайтындықтарын білдіріп, өз пікірлерін дəйектеді. АЛМАТЫ.


21 наурыз

ТҮР С Ə Д

2015 жыл

Құрметті отандастар! Қазақстан халқы Ассамблеясы сіздерді Ұлыстың ұлы күні Наурыз мейрамымен құттықтайды! Наурыз – жалпыхалықтық мейрам. Оның бастауында бейбітшілік, келісім, Отанға деген адал сезім, мақсаттардың бастауы, жаңару жатыр. Бұл күндері еліміздің барлық өңірінде Қазақстан халқы Ассамблеясының «Асар» республикалық əлеуметтік акциясы өтуде. Бұл іс-шара да қайырымдылық пен ізгілік жасау арқылы бірлігіміздің іргесін одан əрі нықтай түсуге бағытталған. Наурыз мерекесін атап өту арқылы біздер ортақ дəстүрлі құндылықтарымызды жаңғыртуға, қамқорлық жасауға, зор сенім мен еңбексүйгіштікті, ашықтық пен толеранттылықты қалыптастырамыз. Бұл күні біздер жақындарымызға жанашыр болып, қоршаған ортамызға қуаныш пен бақыт сыйлаймыз. Бүгінде Қазақстан тарихында жаңа кезең басталды. Президент Н.Ə.Назарбаев таяудағы өзінің Үндеуінде бес халықтық реформаны атап көрсетті – бұл біздің мемлекетіміздің бірлігі мен тұрақтылығының бес

қадамы. Бұл «2050» Стратегиясы жəне «Нұрлы Жол» бағдарламаларын жүзеге асыруға бастар жол. Сондықтан бүгін əр қазақстандық қоғамдық келісім мен бірлігіміздің арқасында міндеттердің сəтті боларына сенімді.

Бұл – Жыл басы. Табиғаттың оянуы жер күн орбитасын бір айналып өткенде аяқталып, қайтадан жыл басы басталады. Наурыз жердің күнді айналу циклінің өлшемі. Сол кезде жыл басында күн мен түн теңеседі. Демек, Жыл басының символы болуы керек. Ол символ табиғатта анықталған. Жыл басының символын атамыз қазақ қызғалдақтар деп анықтаған. Қызғалдақ немесе жауқазын бұл Жаңа жылдың символы. Көне заманнан келе жатыр. Қазір жауқазынды «Тюльпан» дейміз. Оны Голландия мемлекеті əлемге қарқынды түрде таратуда. Бірақ жауқазынның отаны – қазақ даласы. Жауқазын – дала гүлі. Ол тіршіліктің оянуының алғашқы көрінісі. Қар кете, даламызда қызғалдақтар, сарғалдақтар қаптап кетеді. Міне, осы жауқазын Наурыз жыл басының символы болып, оны қабылдауымыз табиғи жағдай. Осы жерде екі ұғымға назар салғанымыз жөн: Бірі, жоғарыда айтылғандай, Наурыз Жаңа жыл емес, Жыл басы. Біріншіден, Жыл басының символы шырша емес, оның символы Жауқазын, яғни Наурыз айында мекемелер, көшелер, т.б. көпшілік болатын орындарда молынан жауқазынмен көмкерілген абаттандыру ісі қолға алынса. Кəсіпкерлеріміз, мамандарымыз Жауқазын гүлін өсіру ісін мықтап қолға алғандары жөн. Біз жыл басын Жауқазын гүлімен қарсы алып, тойлауды дəстүрге айналдырғанымыз түсінікті əрі қалыпты жағдай болмақ. Екіншіден, Наурыз Жыл басының жаңа атрибуттарын қалыптастыруымыз керек. Мысалы, Аяз Ата, Ақшақар дегендер кезінде қолдан жасалған жағдайлар. Наурыз – құт мерекесі. Құт дегеніміз, адам мен табиғаттың бірлігін білдіретін ұғым. Құттың халқымызда қалыптасқан символы бар. Ол – Қыдыр Ата. Демек, Наурызда Аяз Ата емес (наурызда аяз деген болмайды), Жыл басында жұртшылыққа шапағат тілейтін Қыдыр Ата, қасына Наурыз айын бейнелейтін бозбала Наурызды ертіп, бүлдіршіндерге молынан сыйлық таратып, əн-күймен қауышқан балабақшалардан бастап,

5

 Ой орманы

Қымбатты жерлестер Наурыз – туған жеріміздің қайта жаңаруының көрінісі. Баршаларыңызды көктем мерекесі, жыл басы Наурыз мейрамымен шын жүректен құттықтаймыз. Ұлыстың ұлы күні əрбір шаңыраққа қуаныш, бақыт, ізгі үміттер ала келсін. Отанымыз Қазақстан гүлдене берсін! Ұлыс оң болсын! Ақ мол болсын! Наурыз мейрамы құтты болсын!

Адам мен табиєат їндестігі

(Соңы. Басы 1-бетте).

www.egemen.kz

мерекелер жүргізуін дəстүрге айналдыру қажет. Бұл істе халық ертегілерінің, аңыздарының кейіпкерлерін тегіс жаңаша түрде сахналандырылған көріністерге айналдыратын «Ертегі əлемі» деген шоу ұйымдастыру міндеті бар. Үшіншіден, Наурыз мейрамын наурыздың он төртінші жұлдызынан бастап, көрісуден бастаған абзал. Елбасы айтқандай: «Жыл басы Наурызбен бірге ызғарлы қыстың орнын шуақты көктем басып, тіршілік қайта түлейді. Бұл күні адамдар бұлақ көзін ашып, тал еккен, жоқ-жітікке жəрдемдескен, алыс кеткен ағайын қауышқан, араз жандар татуласып, қайта табысқан. Міне, көрісудің мақсаты осы». «Көрісу» дəстүрі Батыс өңірімізде əуел бастан қалыптасқан, соны жалпыелдік дəстүрге айналдыру маңызды іс. Осы кезде жастар ұйымдары əкімшіліктермен жəне бизнеспен бірге жоқ-жітіктерге əлеуметтік пакеттер үлестіруді Наурыз волонтерлары арқылы жүзеге асыруы керек. 21, 22, 23 күндерінде өтетін Наурыз мейрамына жұрттың тегіс қатысуы қажет. Мейрамда адамдардың теңдігін қамтамасыз ету. Наурыз күні адамдардың бəрі тең. Бұл мейрамның басты лейдмотиві. Төртіншіден, Наурыз мейрамын тойлауда біз өркениетті елдердің істəжірибелерінен үлгі алғанымыз жөн. Дамыған елдер өздерінің Жаңа жылдарын «Рождество Христово» деген лейдмотивпен өткізеді де, жұртқа Рождестволық каникул жариялайды. Бұл күндерді халық тегіс мерекелейді. Сондықтан он төртінші наурыздан бірінші сəуірге дейін мектеп, орта жəне арнаулы жəне жоғары оқу орны оқушылары жəне студенттеріне наурыз каникулын жариялау керек. Қазіргі кездегі каникулда жастардың физиологиялық жағдайы, психикалық қалпы ескерілмеген. Каникул жастарға демалыс əрі Жаңа жылға психикалық, физиологиялық тұрғыдан бейімделу. Адамдар əдетте қыстан шаршап шығатыны табиғи жағдай. Халқымыз көктем келгенде «Ұзын сары» келді дейтін. Бұл адамдардың Жаңа жылға бейімделуіне қатысты айтылған сөз. Сондықтан осы кезде оқушылардың,

студенттердің сапалық үлгерімін жетілдіру мақсатында оларға каникул беру қажеттілік. Каникул кезінде оқушылар мен студент жастар отбасын, тұрған мекендерін, көшелерін тазартып, абаттандырып, гүл мен ағаш егіп, қызмет етуіне мүмкіндік болады. Бұл тəрбиелік жəне физиологиялық негіздері бар шара. Социализм заманынан қалған «Лениндік сенбіліктің» орнына Наурыз каникулы кезінде жүйелі түрде осындай іс-шараны ұйымдастырсақ, бұл Наурыз Жыл басының дəстүрімізге, əдетімізге, санамызға сіңетін жағдай болар еді. Бесіншіден, əрине, Наурыз жыл басы бұл шығармашылық мейрам. Əрбір шығармашылық ұжым, əрбір қоғамдық ұйым Наурыз Жыл басын мазмұнын, оның тəрбиелік мəнін, оның өркениеттік сипатын, оның шын мəніндегі адам теңдігінің ғарыштық негізі барлығын мүмкіндігінше əрі қарай жетілдіріп əкетуі керек. Алтыншыдан, əсіресе, Наурыз мейрамы күндерінде əрбір адам өзінің қолынан келетін қайырымдылық іс-шараларын жасауы керек. Бұл – жан жомарттығы, бұл – тəрбие, Жаңа жылға деген құрмет, адамдар арасындағы қарым-қатынастардың ізгілік жолындағы көріністері болмақ. Жетіншіден, Наурыз мейрамын Қазақ елінің имиджі ретінде, өркениетті елдің мейрамы ретінде өткізу мақсатында жыл сайын «Наурыз – Жыл басы» деген мейрамды өткізудің жаңаша, мағыналық, мазмұндық жағын кемелдендіру, патриоттық тəрбие беру мақсатында бəйге жариялап, үнемі жетілдіріп отырудың қажеттілігі бар. Наурыз мейрамы Жыл басы ең алдымен бүлдіршіндерге, жасөспірімдерге арналған жарқын, өркениетті мейрам болуы керек. «Наурызға жаңа көзқарас» деген мақаласында Мəдениет жəне спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы Наурыз мейрамында өтілетін көптеген іс-шараларды нақтылы атап көрсеткен. Бұл мəселеге еліміздің көрнекті қоғам қайраткерлері қатысып, пікірлерін ортаға салып, Наурызға жаңаша көзқарас бір жүйеге түседі деген сенім білдіремін. АСТАНА.

ЛТЫ – ЛЫ СТАЗЫ Алдан СМАЙЫЛ,

жазушы, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

Кемеңгерлер көпке ұғындыра алмаған даналығының азабынан өледі. * * * Батыр көбейсе – жау, би көбейсе – дау көбейеді. * * * Жақсы əке ұлғайғанша, жаман бала қартаяды. * * * Баланың жақсысы – бауыр, Жаманы – жүрекке ауыр. * * * Өзін өзі танымаған халық өзгені де, заманды да танымайды. * * * Алаяқ ғасырдың адамы адалдығы үшін ұялады. * * * Адам – ақылға сыймайтын қайшылық. * * * Адамның көбі өмірге кім болып келіп, кім болып кеткенін сезбестен ғайыпқа аттанып жатады. * * * Бұл жалғанда екі нəрсе бос болмайды: бірі төр, бірі көр. Алғашқысына таласып барады, соңғысына амалсыз барады. * * * Нарық заманының патшасы ақша болар, байлары сараң, кедейі шашпа болар. * * * Бір күндік қызық үшін барын сатқан, бір күндік мансап үшін арын сатқан. * * * Жер шарында жеті миллиардтан астам адам болса, жеті миллиард сауал бар. * * * Шамасы барда – түрпідей, шамасы жоқта арсыз күлкідей. * * * Адамнан «тəубе» ұғымы жоғалған сəттен адамзаттың азапты сапары басталған. * * * Пейішке сыймаған адам қатықсыз қара суға жарытпаған қара жерге қалай сыйсын. * * * Көкке қол созу күпірлік емес – Алладан заңғар құдірет жоқ. Халықты ардақтау астамшылық емес, ұлтыңнан қадірлі асылың жоқ. * * * Адам – түпкі рухани тамырынан үзілген, адасқан сана емес пе екен?! * * * Ғасырдың өресін айтылған ойдың деңгейінен танисың. * * * Қазақ өзгеге айтқан ақылын өзі орындаса, дүниежүзінде одан əулетті халық болмас еді. * * * Жазушы дегеніміз – өзгенің өмірімен өмір сүре білетіндер, таланттылары əрине. * * * Əдебиет əдебиетшілердің əдебиетті құрметтеуінен басталады. * * * Данышпандардың ақымақтардың қателігін түзеуден қолы тимейді. * * * Əйел түзелмей, əлем түзелмейді. * * * Құйғытқан заман, жүйткіген адам. * * * Ердің көркі – ақыл, сөздің көркі – нақыл. * * * Жау тойтарған – пана, дау тойтарған – дана. * * * Өзеннің соңы – не көл, не шөл. * * * Қазақ жоқ болса – бөліседі, тоқ болса – тебіседі. * * * Таңғажайып ақыл айтып отырған адамның дəл сондай сұмдық ойлап отырмағанына кім кепіл. * * * Он бесіңде алаңсыз бозбаласың, Отызыңда жұлқынған боз жорғасың. Қырқыңда тойдан той қуасың. Елуіңде бірде той, бірде ой қуасың.

Алпыс пенен жетпісте – Жұрт тыңдайтын ақылсың. Сексеніңде – Таңдайға жаққан нақылсың. Тоқсаныңда – О дүниенің есігін қаққан пақырсың. * * * Өмірдегі ең үлкен бақытың – жарық дүниеге адам болып келгенің. * * * Барсаң – шаруаңды шешпейтін, айтқан сөзіңді кешпейтін толқын келді. * * * Өмір сүрмей жатып, өмір туралы ақыл айтпа. * * * Қазақ қуаты барда білегіне, білегі талғанда тілегіне сүйенген. * * * «У ішсең – руыңмен» дейтін қазақтың: «У ішсең – ұлтыңмен» дейтін кезі келді. * * * Ғасырлардан жеңілдік те, жеңдік те, Жеттік бүгін əупірімдеп теңдікке. Туа сала кеңістікті аңсайтын Қазағымның бағы осы кеңдікте.

Мың мəртебе алдандық та, сендік те, Белгісізге кеттік талай, келдік те. Туа сала жарылқауды бастайтын Қазағымның соры осы кеңдікте. * * * Жаралған соң əуел баста киесіз, Жөнкіледі санасыздар жүйесіз. Қарғыстардың ішіндегі қарғысы – Ар-ұятың, қалсын деген иесіз. * * * Адамға бар болғаны топырақтан жаралған, өмірі өлшеулі тіршілік иесі екенін ұқтыру үшін не істеу керек? * * * Ұзақ ғұмырында жан баласына зəредей жақсылық жасамай кеткендер де бар-ау! * * * Егер жігіттің намысы тапталса, кек қайтару оның жеке шаруасы. Егер əйелдің ары тапталса, намысын жырту ұлттың шаруасы. * * * Шертпе күй – қазақтың төзімі, төкпе күй – сол төзімнің сарқылғаны. * * * Сақалын сатқан шалдар көбейсе, сақалды сыйламайтын жастар көбейеді. * * * Адам өзін өзі таныған сəттен саналы өмір басталады. * * * Өмір – Алладан жалға алған жылдардың жиынтығы. * * * Алла адамға ақыл мен қабілетті өзіне баратын жолды табу үшін берген. * * * Дінін жоғалтқан – Алладан, тілін жоғалтқан халқынан айырылады. * * * Ақылың жеткенге шамаң жетпегені қандай қиын?! * * * Алладан басқасының бəрі ғайбат, Аллаға деген сенім болар қайрат. * * * Əуелден Алла жалғыз, пайғамбар хақ, Алланы сүйіп жүріп халқыңа жақ. * * * «Алла жар болсын!» дегеннен нұрлы бата жоқ. * * * Төңірегіне жалап-жұқтап қарайтын жанарлардан сүйегің сырқырайды. * * * Көз жасыңды алдындағы асына тұздық қып құйып ішуге дайындар да бар-ау. * * * Адамның өмірі адамға тəуелді болған жерден тозақ басталады. * * * Саясаттың мұраты – мемлекеттің халықты, халықтың мемлекетті түсінуі. * * * Демократия дегеніміз – белгілі кезеңде өмір сүрген халыққа сол кезеңде қолайлы саясат. * * * Пышағын қайраған заманға жігеріңді қайра.

* * * Таулар мен заңғарларға не кінə бар, Төбелер бір-біріне сыймаған соң. * * * Біреуді артық, біреуді кенде қылған, Біреулер кеш, біреулер ерте тынған. Кілең тəңір жиылса сойқан болар Сондықтан бізді сорлы пенде қылған. * * * Тауға қарар тəңірге шөлдегендер, Тау емес, тауды тегі тау демеңдер. Заңғарларға айналып жатады екен Өлген, бірақ ақиқат өлмегендер. * * * Өзім дегенде – терең, Ел дегенде – керең. * * * Өнеріңді өрге оздырсаң, ол сені төрге оздырады. * * * Ойы жоқ – ойбайға, айтары жоқ – айғайға үйір. * * * Дүрліктіріп дабыл қақтыру оңай, пəтуамен дамыл таптыру қиын. * * * Жөн сөзді жүгіре тыңдаған, жүгенсіз сөзге өліп-өше жаздаған ... * * * Ойлаушы азайса, ойбайшы көбейеді. * * * Жұрт алдында ойып сөйлеудің де, билікке мəселе қойып сөйлеудің де жөнжосығы бар. * * * Үркітуші емес – үйлестіруші, шабыстырушы емес – табыстырушы бол. * * * Мемлекеттің мұраты – қарашаны сұрап алушыдан, кəсіп қуып құрап алушыға айналдыру. * * * Арлы азаматтың белгісі – əлдебір кемшілігі үшін ұлтынан ұяла білуі, əлдебір ағаттығы үшін кешірім сұрай алуы. * * * Қиындыққа қабырғасы қайыспайтын, өзді-өзі шабыспайтын, ұлттық сезімі терең, күш-жігері ерен есіл ерлер қайда бар?! * * * Жанарың мен қиялың жеткен жердің бəріне ұлттың көзімен қара. * * * Ынтымағы жарасқанның сөзі де өткір, өзі де өткір. * * * Бұл ғасыр – жүйріктен тұлпарға, тұлпардан пыраққа айнал деген сұңқар ғасыр. * * * Өтірікті айтам деп айтпайсың, шындық айтқызады. * * * Тақсырлар қорқатын шындықтан сол шындықтың өзі де үрейленетін шығар. * * * Талайлардың қылығы бірде төре, бірде төлеңгіт: күнің түссе –тақсыр, күні түссе – пақыр. * * * Бəрін бөліссең де төріңді бөліспе. * * * Озсаң – күйінбеген, тозсаң сүйінбеген дос қайда?! * * * Ақыл мен сезім – аңдысқан дұшпан. * * * Жүзге бөлінсең де, дінге бөлінбе. * * * Ең ұлы тəлімгер – ұлттық салтдəстүрің. * * * Ұлттық дəстүр – халық пен тарих жазған ата заңың. * * * Ұлтың – ұлы ұстазың. * * * Қазақта кім көп – ет тураушылар мен сөз тураушылар көп. * * * ХХІ ғасыр – кейін қалғандарды іздемейтін, кенже қалғандарды көзге ілмейтін қатал ғасыр. * * * «Мен қазақпын!» – деп кеуде кере айту үшін де қазақтық керек. * * * Тілі бөлектің – мəдениеті, мəдениеті бөлектің рухы ортақ бола алмайды.


6

21 наурыз

З РЫ Ы НАУШТАР АҚЫ

www.egemen.kz

2015 жыл

Н

Наурыз мерекесі Орталық Азия халықтарында бес мың жылдан бері тойланып келеді. Бұл – тарихы көне, дәстүрі мәңгілік халықтық мейрам. Қазақ халқының ынтымақ пен ырыс, бірлік пен береке мейрамы.

Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2009 жылғы 24 сәуірдегі Жарлығымен наурыз айының «21,22,23 күндері Наурыз мейрамы» болып ресми түрде бекітілді.

...Наурыз, наурыз, күн игі! Күні игі жердің – түні игі. Бауыры жылып науат-қар, Бабымен ғана жібиді. Шашылып ырыс шанақтан, Шақырып бір үй бір үйді, Шаттанушы еді бір игі!.. МҰҚАҒАЛИ МАҚАТАЕВ

(ТАРИХТАН ТӘБӘРІК)

Əлќисса Ордам – Отаным – дара саңлағым, Сенде қаз бастым, сенде самғадым. Батысым, Шығысым, Оңтүстік, Солтүстік – Төрт құбыла түгелім, Қазақстаным – Қарашаңырағым!

Киіз їй. Тїндік тїру Жыл жетті қайтқан құстың қанатымен, Жарылқап салтанаттың санатымен. Жадырап жақсы шуақ төрге шықты, Жақсылық нұрын шашты абатымен.

НЫЄМЕТ

айы

Аспанда ақша бұлттар қарқарадай, Алтын күн – алтын көмген шар табадай. Адамға қуат берген, жаңа күнім, Ақ маржан ықыласың тарқамағай. Кел, күнім, кемпірқосақ өрген күнім, Күй болып көңілдерге енген күнім. Көк тасын Самарқанның ерітетін, Көңілін көк аяздың жеңген күнім. Кел, күнім, көкжиекке кірген күнім, Кілемін көкорайдан ілген күнім. Көктегі бозторғайдың əуенінен, Көктемнің кіргендігін білген күнім. Наурыз, сырымды айтып назданайын, Нəуірзек шуағыңнан саз бағайын. Нақтылап бір тəуліктің сыбағасын, Нақыштап, жолға түсіп, қозғалайын.

Желбаудаєы жыр Нөсер жауар, батыс бұрқап, жел соғар, Көз жасындай көрінеді өлсе қар. Көктем келіп, керілгенде көкжиек, Бұла маусым халық үшін қансонар.

Басќўрдаєы жыр Керегеге байланады ырыс-құт, Маужырайды мақпал түнде тыныштық. Аспан мен жер қауышады қуанып, Күннің нұрын жүректерге туыс қып.

Сыќырлауыќтаєы жыр Ай деген аспандағы – бадана мөр, Жұлдыздар – жауһар шеге, жаңара бер. Сыбырлап сықырлауық тіл қатады, Сұлудай сылаң қаққан самала-жел.

Маѕдайшадаєы жыр Парқын білген парасатты салтымның, Бағасы бар дəстүрінде алтынның. Таңдайында ұясы бар бұлбұлдың, Маңдайына жел тимесін халқымның.

Табалдырыќтаєы жыр Оң аяқпен аттап кірсін наурыз, Жақсылыққа қол ұсынсын жанымыз. Ақ мол болсын, Аман болсын Еліміз, Таңғы нұрдай таза болсын арымыз.

Тїн. Астана Алып қала самалмен тыныстайды, Асқақ қолы биікте ту ұстайды. Алаңдардың оттары сазбен ойнап, Аспан жаққа əуенін дыбыстайды. Сағыныштың саздарын қайта өремін, Сағынғанда келмесең қайтер едім? Самал болып келдің сен, наурызым, Самғап көкке барады «Бəйтерегім». Шаттық күйін тартады алаңдарым, Шұғыласын шашады бағандарым. Шапағатын таратып Отаныма, Шуағына бөлейді адамдарын. Ел дамылда. Тамаша түн шырайлы, Еркелеген баулары – гүл-шырайлы. Ел назарын қаратып бір өзіне, Елордамыз түнімен тыншымайды.

Шаѕќай тїс. Ќостанай

Өтеген ОРАЛБАЙҰЛЫ, ақын, Президент сыйлығының лауреаты.

Тың дала. Дарқан дала, диқан дала, Тап бүгін топырағың – құйқаң қара. Тербетіп тіршіліктің тал-бесігін, Талай күн болар енді ұйқың шала.

Ақысын асыл таңның білгің келсе, Ақ сандық – көңіліңді ашып қара.

Бұл дала бүгін сайын, ертең алтын, Береке күтіп жатыр туған халқың. Бойында Қостанайдың дəн ұшады, Бақыты бола берсін емен-жарқын.

Ақша бұлт Алатауды ықтамайды, Аспан да күңгірттікті құптамайды. Алланың рахымы жауған күні, Алматы абыр-сабыр, ұйықтамайды.

Көктем кеп көп тіршілігі оңайлады, Көк бүршік атырапты орайды əлі. Кеудесін елжіреген самал сүйіп, Көктемді қарсы алуда тоғайлары.

Елеѕ-алаѕ. Талдыќорєан Жұмақ таң. Жұмақ самал. Жұмбақ əлем, Жетісу сыр айтады, тыңдап өлең. Жамыраған бұлақтардың дамылы жоқ, Жыр айтып, сылдырайды шыңға керең.

Тал бүрлеп, гүл тіріліп, өсіп-өнген, Тіршілік тіл қатады осы жерден. Толқыны көктеменің толықсиды, Торғайға сəлем жолдап осы желден.

Жетісу – жеті өзенін өргізеді, Жаңаның жауһарлығын көргізеді. Жағасын қар көмкерген биік таулар, Жылғаға жылға қосып, ергізеді.

Бесін. Аќтґбе Тоқсан жол, тоғыз тарау, сан салалы, Тобылғы бүрлеп, толып əн салады. Төркіндеп қарлығаштар ұясына, Төбесіне үйлердің там салады.

Ұлардың даусы биік – аспан-сынды, Ұмтылып, төмен қашып, тастар сынды. Ұясын ұрпағы үшін тастап шыққан, Ұлылап ұстау керек жас баршынды.

Екінді, Елек жақтан жел еседі, Елеңдеп көңіл көкпен теңеседі. Етегін Ақтөбенің гүл көмкеріп, Елжіреп, еске ап бəрін кеңеседі.

Жетісу таңға асылып, ай қарайды, Жұлдызын біртін-біртін майдалайды. Жаратқан жаңа күнді бере гөр деп Жарықтық таңғы нұрды аймалайды.

Жəдігері секілді мұрағаттың, Жауһарға жасымнан-ақ құмар ақпын. Жаңа күн, жарылқағыр, наурызым, Жақсысын көбейте гөр бұл алаптың.

Бозала таѕ. Ґскемен Өр Алтай, асқар Алтай, асқан Алтай, Өрлікпен келер күнге басқан Алтай. Өзегін жарып аққан Қара Ертістің, Өлеңін тасқа жазып, шашқан Алтай.

Ойылдан, Қиылдан да, қиырдан да, Ортаға наурыз жетті бұйырғанда. Отанның бір отауы – Ақтөбенің, Олжасы аз болмайды жиылғанда.

Таң бозаң ізін кескен кешкі өлеңнің, Тəңір-ай, ебін тауып, ескерер кім? Төріне кенді Алтайдың наурыз келді, Төркіндеп төскейіне Өскеменнің.

Екінді. Орал Ақ Жайық, айналайын, аманбысың, Ақ та төк, «Сарыарқадай» сағамбысың? Ат жалдап көңіл-көлден өтіп келем, Ашаң жүзің ашылып, қарармысың.

Таң келді – сыбағалы кешеден бек, Тың ырғақ тынбай жетер көшеден көп. Тірлігін Өскеменнің жариялап, Тынбаған түні бойы еселі еңбек.

Жанымның жапырақ жайды армандары, Жарқ етті жабығып бір қалғандары. Жұпарын жан-жағымнан бұрқыратсын, Жайықтың жамыраған ормандары.

Жанымды ұсынамын дос дегенде, Жаңа күн жарқылдап бір көшті өлеңге. Жасаған жақсылығы елден қайтсын, Жадырап наурыз келді Өскеменге.

Таѕсəрі. Семей

Көшелерін уақыттың жарқыратып, Көкке созды бойларын ГРЭС-терім.

Асқақ-асқақ аршынды ақ жалдарым, Ақ жалдарым, аяулы бақ жолдарым. Астанадан барады сəлем алып, Аэропорттар, сапаржай, вокзалдарым.

Екпіні секілденіп көп өлеңнің, Ерекше көзіндей боп көнелердің. Ертісті бойлап ұшып жетті самал, Ежелгі тынысындай Дегелеңнің.

Жаңа күнде жарқырап, бағы жанар, Жақсылығы бір емес, тағы да бар. Жарқын наурыз əманда жарылқасын, Жарық қала, жасампаз Павлодар.

Шаттық əні шаршамай шырқатқаным, Шындығымды көрсін деп ұрпақтарым. Шұғыласын таратып жан-жағына, Шалқып жатыр бұлағай бұрқақтарым.

Ақылдың жеңіл тартты күйі тағы, Алыс күн өткен сайын сұйытады. Ағы мол, əзіз күнім, уызыңды, Абайдың жыры келіп ұйытады.

Кіші сəске. Ќызылжар

Нағыз думан таң ата бастала ма, Нақышымды төгейін бас қалама. Нығметін Алланың қарсы алайын, Наурызым кеп кірді Астанама.

Қарт қала, шежірелі, дана қала, Қадіріңді білдім ғой жаңа ғана. Қазақтың нақ өзіндей қарапайым, Қарапайым болғанмен дара қала.

Їркер ауєан шаќ. Алматы

Семейім, сенде таттым жан уызын, Сөйлеттім шаң-шаң басқан дəуір ізін. Сыбағаң сыйдан болсын таңсəріде, Сəтімен келсін саған наурызым.

Армысың, алып қанат Алатауым, Алпамыс мінезі бар дара тауым. Алыстан аңсап, талып наурыз жетті, Ақ тілек, бата бергін, дана тауым.

Таѕертеѕ. Павлодар

Алматым, асыл ұям, əз шаңырағым, Аяулы абзал мекен – боз шаңдағым. Арайын наурыздың салтанаттап, Ақпа жыр, ағыл-тегіл сөз таңдадым.

Ертістен ерке самал жел еседі, Елімнің секілденіп келешегі. Ерліктің мылтығы жоқ майданында, Еңбегің оныменен теңеседі.

Барқыт түн, үркер ауған, балдай самал, Бояуы наурыздың қандай жамал! Бүр жарған иба талдың ибасындай, Бойжеткен білдіреді қандай хабар?

Ақ құрыш ағады кеп науаменен, Адамға жол көрсетіп жаңа белең. Ақ күмістей қақтаған, балқымадай, Ақ бұлақ боп таң ата ағады өлең.

Алматы – наурызда ғашық қала, Арманға, алғы күнге асық қала.

Көңілдерде бел алып күрескер күн, Көкжиегін ашады сірескен мұң.

Өлеңім саған деген сараланды, Өзекке ұялаттың сан адамды. Өмір деген көмір деп ұран тастап, Өлімге бас имеген Қарағанды. Жаңаарқа, Ұлытауым, Қарқаралы, Жыр-күйін жеңістердің тартар əлі. Жаңғыртып келер ұрпақ əнге салып, Жас күнді қарсы алуда Арқадағы.

Тал сəске, тамылжиды Қызылжарым, Таратып тал бойына қызыл жалын. Тоғайын ақ қайыңның аралап жүр, Той бастап ерке Есілде – Қызырларым.

Шат көңіл. Шапағатты, шуақты сəт, Шайтанкөл шашын өрген шырақты сəт. Шойынын ынтымақтың бірге құйып, Шаттанып шыңға тартқан қуатты сəт.

Қара орман – қалың кітап оқылмаған, Қайырып шырқатады тоқылдақ əн. Қадірлі Мағжан ақын өлеңдерін, Қастерлеп ормандарым оқыр маған.

Талтїс. Кґкшетау

Көкжиек бұлаң-бұлаң қыр асады, Көктемгі байтақ далам сыр ашады. Көктегі жерге құштар, жауғыш бұлттар, Көктеген ырыздыққа ұласады. Қызылжар – қызыл оттай қайнап жатыр, Қырмызы қызыл гүлі жайнап жатыр. Қыраны қара орманын қақ айналып, Қуанған бұлбұлдары сайрап жатыр.

Ўлы сəске. Ќараєанды Өмірлі, көмірлі де Қарағанды, Өзінің тұлғасымен дараланды. Өлкемнің омыртқасы – Қарағанды, Өлеңім саған деген сараланды.

Сексен көл Көкшетаудың саясында, Самалдың Сəкен сүйген аясында. «Серінің сертке таққан семсеріндей», Сөзім де бағышталды сай асылға. Оқжетпес оқтан озып, əуелеген, Ойында ор қарағай мəуелеген. Орманның түсін көрсең талтүстегі, Орамал секілденген əуе деген. Ерке күн. Елгезек жел жан тербеген, Ендігін Көкшетаудың көркемдеген. Еліктей үркіп қашқан толқындардан, Екпіндеп алға тартқан желкен көрем. Көкшетау. Көкше теңіз. Көкше бұлақ, Көктем боп тау басынан келем құлап. Кеудесін желге тосып жатыр Көкше, Кербез ақын секілді өлең құрап.

Оралым, отты Оралым, Қасым сүйген, Олжаң бар көріктенген асыл сыймен. Орыстың ұлы ақыны Пушкин бауыр, Ойланып, ойға батып, басын да иген. Ұлы өзен, жалғай берші есілуді, Ұлдарың көп аңсаған осы нұрды. Ұлықтап наурызды қарсы ала бер, Ұмытпай өткеніңді, осы күнді.

Аќшам. Атырау Күй болып, дауылдатып, теңіз болып, Көктемгі көк аспанмен егіз болып. Көтеріп мұнарасын жатыр байтақ, Көңілдің тасқынымен егіз болып. Атырау, ата күлдік, асыл аймақ, Аруана мінезі бар жасыл айлақ. Арғымақ арман мініп келді наурыз, Ақ көңіл ырыздығын басыбайлап. Айдынға шағылысып шуақ сынды, Алыстан жеткен шауып бұлақ сіңді. Арайы мың бояудың астасатын, Ақшамда Атырауым жұмақ сынды. Мұнайдан мың байлық боп тарады ұғым, Молшылық қазынасы – дала бүгін. Маң дала қараңғыда қалмасын деп, Мұнаралар басында жанады күн.

Намаздыгер. Маѕєыстау. Маңғыстау аспан асты – мұражайым, Мұнан сен тарихыңды сұра дəйім. Мың ғасырлық өткенін тасқа жазған, Маң дала ұландары бұл адайым.

Теңізі тентек мінез, Абыл-сынды, Толқыны аққу шайқар қауырсынды. Тамшалы сыр айтады тамшыдай ғып, Тілегі Бекет-Ата қабыл-сынды. Тең ұстап əн мен күйді – ел өнерін, Танытқан тереңдігін, өрелерін. Туларын тыныштықтың желбіретіп, Тартады болашаққа кемелерім. Ғажайып, қандай мезгіл намаздыгер, Ғаламға Алла нұрын себезгілер. Ғибрат айтар мəңгі əулиелер, Ғылымын дүниенің қағаз білер.

Кеш. Ќызылорда Сыр бойы, ақ самалы Дарияның, Сөйлейді қобыз болып қария-күн. Суреті көк аспанның су бетінде, Саумалы қанып ішкен сан ұяның. Сыр елі – ұлы дарқан, қызы батыл, Сүлейден сөз жетеді – үзік ақыл. Сарнаған Қорқыт бабам қыл қобызы, Серінің талай ұлы ізі жатыр. Сыр елі тоқшылықты, ақ күрішті, Сыр елі ынтымақшыл, бақты, ырысты. Сəуірде адамзаттың арманын ап, Сағымды Байқоңырдан шаттық ұшты. Сыр елі, сүйдім мен де бір қызыңды, Сырға сап, кеттім алып жұлдызымды. Сыбағаң молдан болсын наурызда, Сүйе бер бейбіт таңды, күн қызуды.

Іѕір. Тараз Таразым, тарихыңды таратамын, Тұлғаңды тау мінезді жаратамын. Тауарих намазындай күмбірлеген, Тас күмбез шежіреңді санатамын. Армысың, көне қала – жаңа қала, Айшығы тіреу болған бағанаға. Айшасы үлгі болған ғашықтарға, Ажары айдай болған самалада. Сан бояу əрлеп жатыр іңіріңді, Сұлулық сипаттайды бүгініңді. Сағымға көмген жылдар адастырса, Саған мен арнап келем жүгінуді. Əріден келе жатқан мақалың бар, Əлдилеп, қастерлеген отаның бар. Əз наурыз ағын құйып, ырымдасын, Əулие деген қала атағың бар.

Ымырт. Шымкент Шырайлы, шын күмістің өрнегіндей, Шырынды, патша-жүзім дəндеріндей. Шымкентім – шымылдығы сұлулықтың, Шырқалған шандоз Шəмші əндеріндей. Күні ыстық – өздерінің пейіліндей, Көңілі аналардың мейіріндей. Көрінген көк аспанның жұлдыздары, Кəдімгі Жаратқанның көрігіндей. Шежіре жазуындай шұбыртпалы, Шырайы – шын көңілдің ғұрыптары. Шатырын наурыздың шалқи тіккен, Шымкентім қандай сұлу ымырттағы. Аспан да ықыластың серігіндей, Абыздың айтары көп өміріндей. Ақ деген қай кезде де қадірлі ғой, Ақ мақта – оңтүстіктің көңіліндей.

Тїндік тїсіру Нағыз – думан ай, толады дала құстарға, Нығмет пейілі жол ашып жаңа ағыстарға. Назары секілді Жаратқан иемнің – Наурыз, қош келдің, кең байтақ Қазақстанға!

Дастарќан жаю Оттан шықты алтын жамбы – таба нан, Пейілімен мархабатты анадан. Ақ мол болсын! Орта толсын, қазағым, Тілегінен тек жақсылық тараған. Құрт, ірімшік, уыз жəне балқаймақ, Дəмін татың наурыз дəмін таңдайға ап. Қозықұлақ бауырсақты шашайық, Ырыс алды – ынтымаққа барғай бақ.

Бесік тербету Теңіз кештік, тау көтеріп, қала сап, Дала, қала егіз ұғым – дана шақ. Бесігіңде тербеледі тыныштық, Бейқам ұйықта, балалық шақ – болашақ. Əз наурыз, əзиз күнім – есімің, Кең ашылсын дүниеге есігің. Қолдарыма қуат берші, Жасаған, Тербетуге Қазақстан бесігін. Қайырлы түн, Қазақ елі!..

Таѕ атып келеді Жаңа таң жарылқасын! Жаңа күн жалындасын! Жаңа жыр арындасын, Жақсылық жаңылмасын, Жаңа нұр жайнағасын, Жарқырап ай қарасын, Жалындап күнім күліп, Жұртымды аймаласын! Қайырлы таң, Қазақ Елі!


21 наурыз 2015 жыл

ҢҚ

ДА С Е П Ш

Ө

www.egemen.kz

7

СОЄЫСЌА «СОЦИАЛИСТІК ЌАЗАЌСТАННАН» АТТАНЄАН

Кезінде Жер шарының 64 елін қамтып, жарты əлемді шарпыған қанды қасаптың аяқталғанына 70 жыл толатын мерзім күн санап жақындап келеді. Бастапқыда басқыншылар етектен түріп өте шығатындай ұрымтал ұрыс санаған екінші дүниежүзілік соғыс оған Кеңес Одағының тартылуы арқасында жаһандық жанжал деңгейдегі ғаламат қырғынға айналды. Бұл сұрапыл сойқанда қазақ жұртынан да əлденеше жүздеген мың ұландар Отан үшін от кешті. Сол тұста «Социалистік Қазақстан» атанған бүгінгі «Егемен Қазақстан» газеті редакциясынан да бір шоғыр қаламгер майдан шебіне аттанды. Осы саптағы 6 редакция қызметкері елге оралмай, жорық жондарында мəңгілікке қалып қойды. Солардың бірі кіші лейтенант əскери шеніндегі ержүрек есіл ер Мұхаметқұл Исламқұлов еді. Серік ПІРНАЗАР,

«Егемен Қазақстан».

«...Мен осы бір тоқтаусыз лекілдей берген күлкіме өзім да таң қалып, жүріп келе жаттым. Бір жағы бұл соғыстың жүйкені шабақтаған қыспағынан босаңсудың айласы да болды. – Бауыржан! Неге күліп келесің? Кім бұл? Мені мұнда көптен бері ешкім өз атыммен атап көрмеген. Қарасам, лейтенант Мұхаметқұл Исламқұлов маған қарай күлімсіреп келеді екен. Мен де оған тұра ұмтылдым. Ол қолын сол сəт шекесіне апара қойып: – Жолдас аға лейтенант! Жағдайдың осылай қалыптасуына орай мен өз взводыммен сіздің қарауыңызға келдім. Взводтың шығыны: бір жауынгер қаза тапты, төрт адам жаралы. Взвод командирі Исламқұлов», – деп мəлімдеді. Мен екі қолыммен бірдей оның қолынан алып, өзін үнсіз құшақтадым. Біз бірбірімізді баяғыдан, Алматыдан білуші едік. Онда Мұхаметқұл Исламқұлов журналист, «Социалистік Қазақстан» газетінің қызметкері болатын. Ал қазір мен соғысқа дейін бойымда болмаған сүйіспеншілігіммен, нəзік сезіммен оның сұлу жүзіне, ақшыл қоңыр түріне көз жүгірттім, оның биік, сымбатты, жайдары қалпына сүйсіне қарадым...». Орыстың əйгілі жазушысы Александр Бектің соғыстың қайнап жатқан шағында, 1943-1944 жылдары жарық көрген «Арпалыс» деп аталатын ең танымал пове сіндегі басты кейіпкердің атынан баяндалатын тарауда батальон командирі Бауыржан Момышұлы мен Мұхаметқұл Исламқұловтың əскери адамдар ретіндегі ең алғашқы кездескен кездері осылай суреттеледі. Осыдан бас тап, Мұхаметқұлдың ұрыс даласында өзін құрбан ету арқылы Бауыржанды денесімен қалқалап, өлімнен алып қалғанға дейінгі уақыттары қоян-қолтық бірге өрбиді. Алайда, бұл олардың əскер қатарында бір-бірімен бірінші рет жолығысып тұрғандары емес еді. «Социалистік Қазақстан» газеті редакциясында ауыл шаруашылығы бөлімінің əдеби қызметкері болып жүрген Мұхаметқұл 1941 жылдың маусым айында фашистік Германия соғыс ашқан бойда əскери комиссариатқа барып, майданға сұранады. Ал шілде айында ол Алматыда генерал Иван Панфилов жасақтап жатқан 316-шы атқыштар дивизиясының құрамына алынады. Осы жерде батальон командирі болып бекітіліп, келгендерді қабылдап жүрген Бауыржанға біраздан бері білетін Мұхаметқұл қарсы кездесе қалады. Мұны көрген бойда қуанып кеткен ол: «Бауке, ел басына күн туғанда, қарамағыңызға келіп қалдым», – дейді емен-жарқын көңілмен. Бірақ командир оған сəл қатқылдау қарайды да: «Сізді менің қарамағыма бере ме, жоқ па, оны үлкендер біледі», – деп бұрылып кетеді. Шынында да Мұхаметқұл осыдан кейін басқа командирдің қарауына түседі. Ол жасы қырыққа келіп қалған Николай Поляков деген майор басқаратын үшінші батальонның сапына жазылады. Ол біздің кейіпкерімізді штаб бастығы етіп тағайындайды. Дивизия осыдан кейін көп ұзамай, батысқа қарай жол тартып, тамыздың 18-і күні Новгород түбінде құрылып жатқан резервтегі 52-ші армияның құрамын толықтырады. Ал 8 қыркүйекке қарай дивизия Усть-Вольма өзенін көктей өтіп, Крестцы түбіне келіп, армияның екінші эшалонын түзеді. Мұнда жауынгерлер бір айға жуық уақыт қорғаныс белдеуін тұрғызумен болады. Осында жаудың алғашқы шабуылы 15 қазанда басталып, дивизия бірден қиян-кескі айқасқа бел шеше кірісіп кетеді. Осы күндері панфиловшылар Волоколамск тас жолы бағытындағы Львово елді мекенінен Болычево совхозына дейінгі 41 шақырымдық белдеуді ұстап

тұрады. Бірақ 18 қазанда неміс əскерлері сол қанатты айналып өтіп, Осташев деревнясын басып алады. Қазанның 23-інде басқыншылар сұрапыл шабуылға көшеді. Олар əуеден де, жерден де тоқтаусыз оқ жаудырып, біздің жауынгерлерді қатты састырады. Сол тұста бірінші болып дұшпанның қатты соққысы астында қалған Поляковтың батальоны еді. Біраздан кейін фашистер быт-шыты шыққан батальонды қоршауға алып үлгереді. Бұған төзбеген штаб бастығы Исламқұлов бір ротаны соңынан ертіп, қарсы шабуылға бастамақшы болады. Бірақ тапаншасын қолына ұстап: «Отан үшін, алға!» деп ақыра ілгері ұмтылған оның соңынан ешкім көтеріле қоймайды. Немістер де өздеріне қарай жалғыз шапқан ержүрек жауынгерге қатты таңданса керек, бұған оқ атпай, қарап отырып қалады. Содан кейін ғана бір өзінің жүгіріп келе жатқанын аңғарған Мұхаметқұл траншеяға қайтып келеді. Маналы бері бəрін көріп тұрған майор Поляков сол сəт оны құшақтап: «Ой, ерімай, ерім-ай!» деп жылап жіберіпті. Өкінішке қарай, осының артынша қаңғыған бір оқ батальон командирінің қақ маңдайынан тиіпті. Осыдан кейін жауынгерлерді соңынан екінші рет көтеруге əрекет жасаған қазақ солдаты ақыры батальонның қоршауды жарып шығуына жол ашып береді. Бұдан кейін ол взвод басқаруға кіріседі. Көп ұзамай Мұхаметқұл бастаған взвод Бауыржан батальонына келіп қосылады. Мұндағы ең бір сұрапыл ұрыс қимылдарының бірі қарашаның 16-сы күні басталады. Неміс əскерлері осы күні дивизияның ортаңғы шебінен соққы беріп,

316-шы дивизия мен генерал Доватордың тобына бүйідей тиіседі. Тап сол күні Дубосеково разъезінде кейін аты аңызға айналатын 28 панфиловшы-батырлар ұрысқа кіріседі. Мұндағы ұрыс қимылдары келесі күні өзінің нағыз шарықтау шегіне жетеді. Фашистердің Мəскеуге шабуыл жасауының екінші кезеңі болып табылатын бұл аралықта жалғыз Василий Клочков бастаған ұландар ғана емес, дивизияның қалған бөліктердегі солдаттары мен офицерлері де жаппай ерліктің үлгісін көрсетеді. Сол, 17 қараша күні 1077шы атқыштар полкінің 11 сапері Строково деревнясы түбінде жаудың 20 танкісіне қарсы соғысып, барлығы да ерлікпен қаза табады. Ал екінші батальонның тылында соғысқан кіші лейтенант Исламқұлов пен лейтенант Огуреевтің 20 атқышы Ядрово селосы ауданында неміс батальонының кездейсоқ кездесіп қалған автоматшыларына барынша батыл тойтарыс береді. Бұл шынында да полк сарбаздарының жаппай ерлік көрсеткен күні болды. Осының нəтижесінде бұрынғы 316-шы дивизия «гвардиялық» деген атақ алып, оған 8-ші нөмір беріледі. Сондықтан Бауыржан Момышұлы өз батальоны құрамында

кандидатурасына қарсымын» – «Сіз маған да қарсы болғансыз» – «Мен комиссармын» – «Ал мен командирмін». Осындай сөз қағысулардан кейін де Бауыржан Момышұлы айтқанынан қайтпай, өзінің дегенінде қалады. Бір сүйсінерлігі, Мұхаметқұл өзіне көрсетіліп отырған зор сенімді екі күннен кейін-ақ ақтай білді. Сол кезде барлаушылар дұшпанның Лопотово ауданына көптеген қару-жарақ жеткізіп, түсіріп жатқанын айтып келеді. Осыған орай немістерге қару-жарақтан босқа атып, шығындату керектігі жайлы ой келеді. Бұлар сол мақсатта жаудың мотоциклін қолға түсіріп, оның ішінде ракетница мен 70 ракета бар екенін анықтайды. Жау болса, екі күн бойы шабуылға шықпай, тым-тырыс жатып алады. Ал 28 қараша күні Момышұлы өзінің Исламқұлов, Краев, Рахимов, Бозжанов жəне Жуков сынды командирлерін шақырып алып, олардың əрбірінің қолына бір-бірден қол пулеметі мен 82 миллиметрлік калибрлі миномет ұстатады. Мұндағы мақсат: бес

жүреді. Ал үшінші күні елді мекеннің орталығында он екі сағатқа ұласқан жан алып, жан беріскен айқастар аспан астын аптыққан аламан-тасырға айналдырды. Ал төртінші күнгі деревняның шығыс жақ шетіне көшкен ұстасудың ұстыны бұдан да асып түсіп, он сегіз сағат уақытты шарпыды. Осылайша бірнеше күн қатарынан тоқтаусыз ұрыс жүргізу біздің сарбаздарды əбден титықтатты. Бұған қоса, олар шын мəнінде дəрігерлік көмексіз қалды. Солдаттар арасындағы жараланып қалғандарын емдеушілер қатарында əскери фельдшер Киреев деген шал мен санитар қыз Вера ғана бар еді. Олар сағаттап жүріп, жаралыларға жəрдем жасады. Қырсыққанда, ұрыстың бесінші күні полк командирі Бауыржан Момышұлы тура белінен жарақат алып, орнынан тұра алмай қалады. Ол омыртқасына барып, қадалып қалған оқты дəрігерлер суырып алып шыққаннан кейін, бұйрықты төсекте жатып беруге мəжбүр болады. Өзін эвакуацияға алып кетуге көнбеген Баукең енді барлық басшылықты көмекшілері арқылы жүргізе

топтың жауынгерлері өздеріне берілген позицияларға барып орналасып, дұшпанға белгі бойынша бір мезгілде жан-жақтан оқ жаудырулары керек. Олар əр минут сайын бір минадан атады. Атып болғаннан кейін жарты сағат демалып, бəрін қайтадан бастайды. Сөйтіп, түнгі сағат 12-де олар немістерді жан-жағынан қызылдыжасылды ракеталармен үсті-үстіне атқылай бастайды. Сол-ақ екен, қаннен-қаперсіз жатқан гитлершілер аяқ астынан қатты дүрлігіп, əбігерге түсе қалады. Шамасы, осы уақытқа дейін өздеріне қарай ракета ұшырып көрмеген кеңес жауынгерлерінің мына тосын əрекеті оларды естерінен тандырып жіберсе керек. Сол күні біздің солдаттар жаудың шебін осылайша таң атқанша атқылаумен болады. Бұлардың есептері бойынша, қарсы жақ осының салдарынан кем дегенде, үш мыңға жуық снарядтарынан айырылып қалады. Қазақстандықтар осыдан кейін де тағы үш күн немістерді тұрған жерлерінде тыпыр еткізбей ұстап тұрады. Ал 30 қараша күні Мұхаметқұл бастаған жауынгерлер жау тұрған Соколово деревнясындағы мақта қоймасына барып жасырынады. Сол күні таңғы 10-нан бастап немістердің əуеден шүйліккен 30 бомбардировщигі жеркөктің астаң-кестеңін шығарып, артынан деревняға қарай екі танк батальоны мен бір жаяу əскер полкін жібереді. Олармен бірнеше күн текетіресе шайқасқаннан кейін ғана біздің жауынгерлер деревняны тастап шығады. Осы ұрыста кіші лейтенант Исламқұлов тағы да жанқиярлық ерлігімен көзге түседі. Бұдан кейінгі тарихта ерекше қалатын дəл осындай қиян-кескі шайқас 1 желтоқсан күні Крюково деревнясының батыс жақ шетінде жүрді. Əуелі жау жағы таң атқаннан аспаннан зікір салды. Олар біздің əскерлерімізді үздіксіз бомбаның астына алды. Бұл арқылы дұшпан Крюково стансасын басып алып, орағытып өту маневрін қолданып, Алабушево арқылы Ржавки-Матушкиноға, яғни Ленинград тас жолына шығуды мақсат етті. Ұрыстың бірінші күні кеңес солдаттары немістердің жолын бөгеп, ілгері жүргізбей тастайды. Келесі күні деревня көшелері бойында алты сағатқа созылған ауыр шайқастар

бастайды. Бұдан əрі шегінудің қажет емес екенін білдірген ол қолындағы картаның Крюково деревнясынан шығысқа қарай кететін бөлігін күрт кесіп алып, отқа жағып жібереді. «Бізге мұның арғы жағының жер жағдайын білудің қажеті жоқ», деп түсіндіреді сосын жанып жатқан картаға қарап жатып. Осы тұста өзі сенген Мұхаметқұл тағы да ерекше көзге түседі. Ол өзінің бірінші батальонымен бір позицияны ұстап тұрса, екінші батальонды капитан Вехов, үшінші батальонды капитан Жуков ұрысқа салып жатады. Ал штабты майор Демиденко басқарып тұрады. Бір кезде Жуков қоңырау шалып, жаудың тықсырып келе жатқанын, енді не істеуге болатынын сұрайды. Оның артынан Исламқұлов та осындай сауалмен шығады. «Жағдайдың ауыр екенін өзім де білемін. Бірақ бір адым да шегінбеуге бұйырамын. Позиция бұрынғы күйінше қалады», – деп жауап береді оған полк командирі. Біраздан кейін манағы капитан қайта дүрлігеді. «Жолдас полк командирі, батальоннан жалғыз өзім қалдым. Не істеуге бұйырасыз?» – «Бірінші батальонның командирі Исламқұловтың қарауына қатардағы солдат болып барыңыз. Мұны өз батальоныңызды сақтап қала алмауыңыздан көріңіз». Бес минут өтер-өтпесте Вехов телефон арқылы хабарласады. Оның да айтатыны осындай. «Жолдас полк командирі, жетіақ адамым қалды. Не істемекпін?». Бұған да берілетін жауап əлгіндей болды: «Бірінші батальонның командирі Исламқұловтың қарамағына барыңыз». Ұрыс даласынан қоңырау безілдеуі мұнымен де тынған жоқ. Енді Мұхаметқұлдың өзіне кезек келеді. Баукең оған Жуковты қарауына алып, қатардағы жауынгер ретінде соғыстыруды, ал Веховты жеті адамымен бірге алып, бөлімше командирі етіп қоюды тапсырады. Əлден уақыттан кейін ана екеуі азғырса керек, Исламқұлов тағы шығып, жағдайдың ауыр екенін баяндай бастайды. Сол кезде полк командирі сөзін кілт үзіп: «Ей, Мұхаметқұл! «Ерді намыс, қоянды қамыс өлтіреді» деген. «Арым – жанымның садағасы» деген тағы бар. Менің бұйрығым осы!», – деп трубканы қоя салады. Ал жарты сағаттан кейін Мұхаметқұл қайта хабарласып, «Шабуылға шығып барамыз»

соғысқан бір топ жауынгерді əртүрлі наградаларға ұсынуға əрекет жасап бақты. Бірақ дəрежелері жоғары командирлер тарапынан тиісті қолдау ала алмады. Бұған тап осы күні дивизия командирі, генерал Иван Панфиловтың күтпеген жерден оққа ұшып кетуінің де аз əсері болмаса керек. Арада 8 күн өткенде, 26 қарашада аға лейтенант Бауыржан Момышұлы дивизия штабына шұғыл шақыртылып, армия қолбасшысы Константин Рокоссовскийдің алдына барады. Сол жерде ол полк командирі болып тағайындалады. Жолда қайтып келе жатқанда Баукең от пен судан бірге шығып келе жатқан, 27 рет ұрысқа салып, 5 мəрте қоршауды бұзып шыққан батальонын кімге тапсыруы керек екенін ойланумен болады. Ол көп ойлану мен толғанудың соңында таңдауды аға лейтенант Рахимов пен кіші лейтенант Исламқұловтың арасынан шығармақ болады. «Батальонға басшы майор не подполковник шеніндегі адам болуы керек. Ал менің қарамағымда бір майор мен жалғыз

ғана капитан бар», – деп жазды Баукең кейін көп жылдар өткесін. Бірақ ақырында бəрібір батальонға басшылық жасауды 6-шы ротаның взвод командирі, партияда жоқ Мұхаметқұл Исламқұловқа тапсырады. Полкке келгеннен кейін Бауыржан Момышұлы өзінің шешімін жариялайды. Бұған батальонның жаңа командирі: «Сенімді ақтаймын. Тек қана жеңу үшін соғысамыз», – деп қысқа ғана жауап қайтарады. Бірақ командирдің бұл ұйғарымына келіскісі келмегендер тез табыла кетті. Солардың бірі – полк комиссары Логвиненко командир таңдаған кандидатураға бірден қарсы шықты. Ол бұдан: «Өзіңіздің орныңызға бірінші батальонның командирі етіп кімді тағайындайсыз?», – деп сұрайды. «Мен лейтенант Исламқұловты тағайындап та қойдым» – «Бұл қалай?» – «Ол жақсы командир. Енді батальон командирі қызметін алып кетеді деп ойлаймын» – «Бірақ ол партияда жоқ қой. Бұған қоса, əлеуметтік жағдайы да оншалықты дұрыс емес. Оның əкесі жиырма бес жыл болыс болған» – «Мен де партияда емеспін... Сосын болыс болған Исламқұлов емес, оның əкесі» – «Мен бəрібір Исламқұловтың

● Біз – қазақстандықтармыз!

«Бірлігіміз жарасќан!» этнофестивалі Шығыс өңірі – қашаннан достық пен бірліктің алтын бесігіне айналғанын түрлі тағылымды шараларымен-ақ танытып келеді. Наурыз мерекесі қарсаңында облыстық Достық үйінде «Бірлігіміз жарасқан!» этнофестивалі өтті. Думан АНАШ,

«Егемен Қазақстан».

Қоғамдық келісім мен тұрақтылықты сақтаудың кепіліне айналған Ассамблея институтының құрылғанына биыл – 20 жыл. Аталған шара Қазақстан хал қы Ассамблеясының жылына арналды. Осы орайда этносаралық татулық пен тағаттылықты қалыптастыруға бағытталған мемлекеттік саясатты сəті мен жүзеге

асырған құрылымды дамыта түсу, мəнмаңызын жете түсіндіру – қазақстандық қоғамның негізгі тіні болып отыр. Бұл жолы этнофестивальға қа ты сушылар халық шығармашылығы арқыл ы е л і м і здің тəуелсіздік жылдары қол жеткізген басты байлығы – қазақстандық келісім моделін насихаттады. Фестивальге өскемендік этномəдени ұйымдардың əншілері, вокалды ансамбльдері, би ұжымдары,

музыкалық аспаптарда ойнаушылар мен көркем сөз оқушылар қатысты. Əр қатысушы өздерінің ұлттық ерекшелігі бойын ша жасаған қолөнер туындылары мен кəдесыйларын Достық үйінің мұражайына табыс етті. Белорус этномəдени бірлестігінің төрағасы Я.Волкович пен украин этномəдени бірлестігінің төрайымы Г.Жампейісова Ассамблеяның бүгінде жалпы қазақстандықтарға ортақ азаматтық жəне халықтық институтқа айналғанын, еліміздің тұрақтылығы мен қоғамдық келісімін сақтау жолындағы негізгі тірегі екенін жеткізді. – Ассамблеяның жауапкершілігі жылдан-жылға артып келеді. Оның негізгі міндеті мен мақсаты ХХІ ғасырда үнемі

кеңейе түседі деп ойлаймыз. Бұл – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың парасатты пайымы мен көреген саясатының көрінісі, – деді Г.Жампейісова. Этномəдени ұйымдардың мүшелері фестиваль аясында азаматтық ұстанымға адалдық танытып, алдағы президенттік сайлауға белсене қатысуға шақырды. Сондай-ақ, фестивальға Ұлан ауданы Айыртау ауылының Гагарин атындағы мектебінің оқушылары арнайы келген екен. Жас меймандар Достық үйі – қоғамдық келісім орталығы ғимара тымен, этномəдени ұйымдардың жұмысымен танысып, «Достық бесігі» атты фильмді тамашалады. ӨСКЕМЕН.

дегенді жеткізеді. Сөйтіп, өзінің 45 сарбазымен жауға ақырып қарсы ұмтылған. Екі капитан оны тоқтатпақ болған екен, бұл көнбепті. Сол бойда барып, күтпеген жерден немістердің дəл үстінен түсіп, тасталқанын шығарған. «Жағдай қалпына келтірілді. Исламқұловтың сəтті жасаған шабуылынан кейін өзімізді айтарлықтай қолайлы сезініп қалдық», деп жазды Бауыржан Момышұлы кейін осы шайқас туралы. Осылайша, Мəскеуден жаудың бетін қайтаруға есепсіз үлес қосқан есіл ер бұдан кейін 1942 жылдың 7 ақпанына дейін осы маңда болған ұрыстарға үздіксіз қатысады. Оның қол астындағы батальон жауынгерлері сол күні Ожедово селосын жаудан азат етуге қатысады. Көп ұзамай елді мекен басқыншылар шеңгелінен алынады. Бірақ батальон командирі Мұхаметқұл Исламқұлов сол шайқаста опат болады. Оның қазасына қатты қайғырған Бауыржан Момышұлы кейін өз жанынан ұзақ толғау шығарады. Шын мəнінде Мұхаметқұл сол жерде өз командирі Момышұлын туралап келген ажал оғынан аман алып қалып еді. Оның арқасын төсей қалуының арқасында халқымыздың даңқты перзенті атанатын атақты Баукең бір өлімнен қалады. Ал бұлардың бір-бірін соншалықты қатты құрметтеп, жақсы көрулерінің құпия сыры бұдан гөрі ертеректе басталған екен. Баукең өзінің болашақ қарулас жолдасын Шымкенттегі №7 орта мектепті бітіріп жатқан кезінде кездестіреді. Бұл кезде Мұхаң губерниялық билікте жауапты қызмет атқарып жүрсе керек. Бірақ САГУді алғаш бітіргендер қатарындағы білімдар Мұхаметқұлдың бұдан əрі бұл жақта қызметтен өсуінің реті келе қоймайды. Себебі, оның алдынан қашанда текті тұқымнан өрбігені шыға береді. Ал Мұхаметқұл шын мəнінде текті əулеттің ұрпағы-тын. Оның арғы атасы бүкіл Оңтүстік өлкесіне ықпалы жүрген атақты Сапақ датқа еді. Сол Сапақтың Жолдасбек деген ұлынан туатын Исламқұл заманында Ресейдің төрі – Санкт-Петербург қаласында білім алған санаулы қазақтың бірі атанады. Елге келгесін 25 жыл болыс болып, жұртқа сөзі жүреді. Оның ұлы – Бадам-Арыс бойында 1906 жылы туған Мұхаметқұл Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін бітіріп шығады. Осыдан кейін еңбек жолын ауылда мұғалім болудан бастаған ол кейінірек аудандық, сосын қазіргі «Оңтүстік Қазақстанның» арғы негізі саналатын облыстық газетте тілші болып қызмет атқарады. Бұдан кейін, 1940 жылғы 20 қарашада республикалық «Социалистік Қазақстан» газетіне қызметке тұрады. «Социалистік Қазақстанның» ардагері Қаби Мыңжанов 1941 жылдың 22 маусымын былай еске алады. «Суық хабарды радиодан естігесін редакцияның кітапханасына жиналдық. Үнсіз қалдық. Үнсіздікті редакцияның мал шаруашылығы секторының меңгерушісі Мұхаметқұл Исламқұлов бұзды: – Осы минутта-ақ сіздермен қоштасамын, – деді Мұхаметқұл. Қазір үйге де соқпастан тура əскери бөлімге тартамын. Жеңіспен жолығысайық, жолдастар!». Ол Қызыл Армияның запастағы командирі еді... Қазір қарап тұрсақ, өмірі аққан жұлдыздай арқырап өте шыққан ол соғыстың соқпағында бар-жоғы екі жарым айдай ғана уақыт қар жастанып, мұз төсеніп үлгерген екен. Бірақ сол екі жарым айдың ішінде-ақ кейін қатар шайқасқан талай қаруласы ғұмыр бойы жыр ғып тамсана айта жүретіндей көзсіз ерліктер жасапты. Осы екі жарым айлық мерзімде Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынылыпты. Əйткенмен, кешегі патша заманында болыстық қызмет атқарған белгілі кісінің баласы болғаны қайта-қайта алдынан шығып, ұсынылып тұрған атақты алуына кедергі келтіре береді. Содан бері де, міне, 73 жыл уақыт өтіпті. Қазақ жұрты егемен елге айналғалы бері де ширек ғасыр болды. Ал алда Ұлы Жеңістің 70 жылдық мейрамы келе жатыр. Ендеше, кезінде батыр Бауыржан Момышұлы мен Мəлік Ғабдуллин, майдан даласындағы көптеген қандыкөйлек қаруластары нағыз қаһарман деп таныған Мұхаметқұл Исламқұловтың шын бағасын беретін кез келген сияқты. Өйткені, ерліктің ертелі-кеші болмайды. Халқының болашағы үшін жанын қиған жауынгердің рухын қастерлеуіміз сол халықтың өзін құрметтей түскенімізбен тең болса керек.


8

www.egemen.kz

АШЫЛМ

Саздың сан мың жылдық сырын ұққан, сар дала тұрғындарының саз балшықтан жасаған туындыларына туған күдік-күмәнді сейілткен, сөйтіп, қыш-құмыраны сөйлеткен Кендебай Қарабдаловты Қазақ елі жақсы біледі. Бүгінгі сөзде ол кісіге әке ретінде қайырылуымыз мүмкін, ал негізгі әңгіме оның кәсібін ұстаған Ерболат атты ұлы туралы болады. Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Бас прокуратураның темірдей қызметкері кəсіпқой, дəстүршіл құмырашы деп кім ойлаған. Құмыраның сан түрін жасауға жəне ол өнерді өзгелерге үйретуге бар ындынымен «құныққан» Ерболат əңгіме құрса қара жердің қадір-қасиетіне қаныға бересіз. Ұлт

тіпті парсыға ғана тəн емес, күллі адамзат баласына ортақ. АдаматаХауаананың өзі топырақтан жаралған. Құранда «топырақтан, сыңғырлаған саз балшықтан жараттым» дейтін емес пе еді?!. Адамдар алғашқы қауымдық кезеңде өздеріне тұрмыстық қажеттілікке байланысты саздан түрлі заттар жасаған. Ал қазіргі уақытта, сорымызға қарай, мұндай заттардың бəрі желім мен темірге

Ќўмыралар сґйлейді

Егер Ерболатты танымай тұрып құмыра туралы бірдеме жазбақ болсақ, сөздің басын «құмырада құпия көп» деп бастауымыз бек мүмкін еді. Себебі, сырттан қарағанда солай көрінеді. Ал жүйелеп ойлаған жетелі адам құмыраның қадірқасиетін қиналмай-ақ ұғып, біледі екен... Сонымен, əуелгі сөзді саздан таратайық. Саз балшық жады мықты, тілін тапса сөйлей жөнелетін тірі организм. Ол ғылыми тұрғыда дəлелденген. «Құмыралар сөйлейді. Олардың əрбірі өз дəуірі туралы, сол замандағы адамдардың тіршілігі жөнінде сыр шертеді. Ғалымдар алғашқы қауымда жасалған, сондайақ орта ғасырда жəне менің қолыммен істелген құмыраны қатар қойып, үшеуін де заманауи дыбыс жазушы құрылғылармен тыңдаған. Сонда алғашқы қауым кезінде жасалған құмырадан үңгірлерде күбірлеп сөйлеген адамдардың үндері есітілген. Ал орта ғасыр құмыраларынан ұрыс даласында қақтығысқан қылыштар мен найзалардың жəне ұрандап жауға шапқан жауынгерлердің дауысы шыққан. ХХІ ғасырдағы менің туындыларымнан техниканың, зулаған көліктер мен ғарыш кемелерінің дыбысы білінеді», дейді Ерболат. Ендеше, өткен жылы əлемге есігін ашқан Қазақ ұлттық музейіндегі Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев қол қойған қыш кітап та қолтаңбамен қатар, жадына қыруар ақпарат жинап, көп замандардан кейін қазіргі дəуір туралы сыр шертетін болар. Ұлттық музейге қыш кітапты тарту етіп, Тұңғыш Президенттің тілегі мен қолтаңбасын мəңгілікке қалдыру идеясының авторлары Досмұхамед Нұр-ахмет пен Ерболат Қарабдал екенін айтқымыз келеді. Саз балшықтың қасиеті мұнымен ғана шектелмейді. Ол сан мыңдаған жылдар сыр-сипаты мен сымбатын сол қалпында сақтаумен бірге, отқа да өте төзімді. Мəселен, қас-қағымда сан мың шақырым қашықтыққа заулайтын зымырандар моторы саз балшық керамикасынан құйылатынын біреу білсе, біреу білмес. Себебі, мыңдаған градус ыстық шығаратын ғарыш кемесінің моторында жанған отқа ешқандай темір заты төтеп бере алмай, балқып кететін көрінеді. Ал, керамика, керісінше оттың қызуы күшейген сайын қатая түсетіні мəлім. Саз балшықтан жасалған бұйымдардың жады туралы айтып қалдық. Негізі, қазіргі компьютерлер мен флешкалардың еске сақтау мишығы да осы саз балшықтан істелетінін білдік. Сəт сайын мыңдаған ақпаратты жинақтап, қайта таратуға саздан жасалған мишықтар ғана қабілетті екен. Мұнымен бірге, бұған дейін құмыраларда дəн дақылдары, басқа да түрлі бұйымдар мыңдаған жылдар бойы өз сапасы мен қасиетін жоғалтпай сақталғанын көп көрдік. Ендігі қызық, Астанада Василий Лепиков деген азамат Ерболатқа саз балшықтан аквариум жасап беруді өтініпті. Сөйтіп ол, кəдімгі жəне балшықтан жасалған екі аквариумға теңдей балықтар салып бағыпты. Кəдімгі аквариумның суын мезгілімен алмастырып, ішіне ауа жіберетін түтік те қойыпты. Ал саздан жасалған ыдысқа ештеме істемеген. Нəтижесі үш-төрт жыл дегенде анық көрінген. Кəдімгі аквариумдағы балықтар екі ұрпақ жаңартып, оның өзі беймағлұм құбыжыққа (мутант) айнала бастаған. Ал, саздан илеп істелген аквариумдағы шабақтар кəдімгі балықтар сияқты көбейіп, ыдысына сыймай қалыпты. Бұдан ұққанымыз, саз балшықты қанша қақтап қатайтса да, өзінің еркін тыныстайтын қасиетін жоғалтпайтын болғаны. Өнері өркенді, əңгімесі өрелі жігітті тыңдай берсең қара жер мен саз балшық туралы айтқандары тым қызық. «Бұл, ата-бабамыздан келе жатқан көне өнердің бірі. Шындығын айтқанда, ұлық өнер жəне тек қазаққа немесе өзбекке,

айналды ғой. Орта ғасырдағы қалалық дəуірге өткеннен кейін адамдар сусындарды құюға, сондай-ақ астық немесе азық-түлік сақтауға осы құмыраларды пайдаланған. Құмырада заттар бұзылмай, ал сұйық тағамдар ашымай табиғи қалпын ұзақ уақыт сақтайтыны мəлім. Мысалы, грузин халқы шарапты осындай ыдыстарға ұзақ жылдар сақтауды дəстүр еткен. Ал қазақтар қымыз, қымыран, шұбат секілді сусындарды құмыраларға құйып қоятын болған. Бұл сөзімді дəлелдейтін деректер əлі күнге дейін шығып жатыр. Мың жыл болған құмыралардың құрамында биологиялық сүттің немесе сусындардың құрамдық қабаттары немесе қабыршықтары молынан кездеседі», дейді шебер.

Əке кґрген оќ жонар

Ерболат ұлық өнерді əкесі Кендебай Əбжаппарұлынан үйреніп, өзінің сөзімен

айтқанда, «қанына, жанына, жадына сіңірген». Ал əкесі елге танымал этнограф, қазақ халқының қолөнерін, музыкасын бір кісідей зерттеген үлкен ғалым екені жұмыр жердегі көп жұртқа мəлім. Кешегі Кеңес заманында қазақтың қолы олақ, ойы шолақ, төрт түлік малдың соңынан салпақтап еріп жүргеннен өзге ештеме бітірмеген деген теріс ұғымды кері айналдырып, қазақ шеберлерінің де қолы гүл, ойы дүр екенін нақты дəйектермен дəлелдеген жан. «Құмыра жасау өнері өзбек, парсы халықтарында ғана болған деген қисық түсінікке түзету енгізіп, бұл өнерде де қазақтың өз өрнегі бар екенін бұлтартпас дəлелдермен, нышандармен айғақтап берді. Ол кісі бұл өнерді шұқшия зерттеуінде Өзбекəлі Жəнібеков, Нұрғиса Тілендиев, Кемел Ақышев, Зейнолла Самашев, Болат Сарыбаев сынды заңғар тұлғалар əрдайым ой қосып, пікір алмасып тұрғанын айтып отырады», дейді Ерболат. Негізі, Кендебай Қарабдалов əуелі суретшілік қырымен танылған. Бейнелеу өнерiнiң көркемсурет, графика, акварель жанрларымен айналысқан. Кейін жүрек қалауымен сазды илеп түрлі заттар істеуге кіріседі. Оған қоса, ағаштан қобыз, қамыстан сырнай, терiден даңғыра, темірден шаңқобыз жасауды қолға алған. Қазір Кендебай ағаның Шымқалада этномұражайы бар. Онда шебердің

2015 жыл

байырғы қазақ халқының ерте замандарда қажетіне тұтынған түрлі тұрмыстық заттары екені мəлім. Сондықтан, сол замандарға сай бұйымдарды өз дəуіріне бейімдей отырып өзіміз жасамасақ, оны біреу келіп істеп бермейді.

Бала тəлімініѕ тіні

Саздың саналуан сыры құндылығының құпияларын ақтарғанда, таңданысқа емініп көз жұмасыз. Себебі, бұған дейін беймəлім болған əлемге жетелеп əкетеді.

21 наурыз

АР Д Л А Р А Н АҒА

қолынан шыққан əртүрлі бұйымдар мен Отырартөбе қалашығында, өзге де археологиялық қазбаларда табылған ерекше жəдiгерлер тұр. Саз илеп, одан балшық күйiнде əзiрленген құмыраларды, сазсырнайды отқа күйдiретiн жерошақ та орнатылған. Мұражай қонақтарына түрлі бұйымдар мен сазсырнай жəне құмыраның қалай жасалатынын көрсетеді. Шебердің өнері бұлармен ғана шектелмейді. Ол арнайы музыкалық білім алмаса да қазақтың он түрлі аспабында жəне əлемдегі кез келген ұлттың музыкалық аспаптарын еркін ойнап, көбін өзі жасайды. Өткен ғасырдың 86 жылы он ойықты етіп жасаған сазсырнайы бүкіл əлемге танылды. Оның үлгісін этнограф Асантай Əлiмовтiң Отырартөбеден тапқан үрмелi музыкалық аспап саналатын екi тесiктi саз сырнайынан алған. Оны «Оты-

рар уiлдегi» деп атады. Замана əуенімен үндестіріле жетілдірілген он ойықты сазсырнайды бірінші болып тыңдаған Өзбекəлi Жəнiбеков, Нұрғиса Тiлендиев сынды тау тұлғалар жоғары бағалаған. Осынау сазсырнай 1988 жылы Мəскеуде 155 елден 255 ұлт пен ұлыс қатысқан бiрiншi дүниежүзiлiк халықаралық фольклорлық фестивальде бас жүлденi қанжығасына байлады. Сол жылы «Отырар уілдегі» ЮНЕСКО-ның бас жүлдесiне де ие болады. Мұражайдың ауласында қылует бар. Оның тереңдiгi жеті метр. Қылуеттің ішінде Қыш кітаптар бөлмесі бірінші тұр. Ондағы пештің қызуы 3000 градусқа дейін жетеді. Келесі Рухани тазару немесе махаббат жазығы, яғни Құдайдың адамдарға шексiз сүйiспеншiлiгiн сезiну бөлмесi. Мұнда Құран оқылып, ағартушылық дəрістері жүгізіледі. Соңғы бөлмеде имандылық иiрiмдерiн қобыздың жəне саз бен қамыс сырнайдың əуезді үнiмен бойға сiңiруге болады. Он саусағынан өнер тамған осындай онқол əкенің бір қырын ұстап жүрген Ерболат бүгінгі таңда елорданың төріндегі Бейбітшілік жəне келісім сарайында өзі де шəкірт дайындап отыр. Біз оны сол орыннан тауып, əңгімеге тарттық. Ол Бас прокуратурадағы қызметінен тыс

сенбі, жексенбі күндері шеберханада құмыра жасап, оның қыр-сырына қанығу дəрістерін жүргізеді.

Ќўмыра – ќазаќ ќўндылыєы

Шебер əңгіме барысында құмыра жасау қазақтың төл өнері екенін, сондықтан еліміздің бірегей құндылықтарының қатарында болуға лайық екенін қайтақайта шегелеп отырды. Көне Отырар қаласының жанында шеберлер ауылы орын тепкен. Сол жерді археологтар қазған кезінде құмырашылардың ошағы, қол-шарықтары, көптеген басқа да құрал-саймандары табылған. Қазақ даласындағы саз бұйымдары мен керамикалық заттардың басым бөлігі осы жерде өндірілген. Бүгінгінің өлшемімен айтсақ, ол шағын бір зауыт болған. Осыны зерделеген Кендебай Қарабдалов бұл өнердің қазаққа жат емес екендігін дəйекті түрде дəлелдеу мақсатымен, оның құрылысы мен құрылымдық ерекшеліктерін мұқият зерттеді. «Тіпті, саз балшық құрамының элементтеріне дейін қатты үңіліп, əрбір ұстаның, əр елдің өзіндік қолтаңбасы бар екендігін анықтады. Əрбір кісінің өзіндік жазу ерекшелігі секілді, құмыра жасаушылардың да өздеріне тəн қайталанбас сти лі болатындығын əйгіледі. Бұдан шығатын қорытынды, қазақтың жасаған құмыралары өзбек пен парсылардан мүлде бөлек құрылып, басқаша өрнектеледі. Кескіні мен оның безендірілу суреттері де əрқалай. Біз дің құмырашылардың жасаған заттарында ұлттық нақыштағы ерекшеліктер бар. Яғни, құмыра мойынының қысқалығы, қалыңдығы, түр-түсі төл өнеріміз екендігіне дəлел», дейді ол. Кейіпкеріміз Бейбітшілік жəне келісім сарайында демалыс күндері шеберлік дəрістерін жүргізетіні туралы айттық. Негізінен, онда «Құланшы қазіргі заман суретшілері орталығы» бар. Оның директоры қылқалам шебері Лəйлə Махат. Бұл жер тірі галерея іспетті. Яғни, бəрін ұстап немесе бір зат жасап көруге барлық жағдай жасалған. Осыдан екі жыл бұрын, осы орталықтың негізін қалаушылар білек сыбана іске кірісті. Дəл қазір, этнотуризмді дамытуға деген құлшыныс зор. Өйткені, этнографиялық туризм саласында шығын аз, пайда көп. Мемлекет басшысы «Нұрлы Жол» Жолдауында елдің инфрақұрылымын дамытуға қатысты айтқан пікірінде салыстырмалы түрде мынадай мысал келтірді. «Елдің инфрақұрылымын салып, дамытуға 100 млрд. теңге қажет, ал туризм саласындағы істі ілгерілету үшін 10 млрд. теңге жеткілікті. Ал екеуінен түсетін пайданың айырмашылығы жер мен көктей. Яғни, туризмге жұмсалар шығын аз да, пайда көп. Біз осы саланы дамытуға күш салуымыз керек», деген еді Елбасы. Ерболаттың тілегі мен ниетіне зер салсақ, аз шығынмен көп пайда таба отырып, қазақ мəдениетін жалпақ əлемге танытуға болады. Мысалы, елімізге бір турист келсе, оның салған қаржысы 13 отбасына нəпақа болмақ. Оның жүріптұрғанына жұмсаған шығындарын есептеген мамандар осылай дейді. Қарапайым ғана арифметикаға жүгінсек, 17 млн. халықты асырау үшін елімізге 5 млн. шамасында турист келтіре алсақ, халықтың əл-ауқатын осы саламен-ақ жақсартуға мүмкіндік туады. Ал туристерді қызықтыратын дүниенің бірі осындағы

Сары ауыз балалардың денсаулығы мықты, қабілеті қарымды келсін десек зат жасап үйренуіне саз балшық берсек ұлттық тəлімде ұтарымыз көп болады. Осыны айтқан шебер химиялық қоспалардан дайындалған пластилиннен отандық құмырашылар жасаған ермексаздың артықшылығы туралы дəйекті дəлелдерді алға тартты. «Бір кездері Шымкент пен Астана қаласындағы білім басқармалары арқылы мектепбалабақшаларға пластилиннің орнына өзіміздің саз балшықты ермексаз ретінде пайдалануға ұсыныс жасадық. Оны өзіміз дайындап бере алатындығымызды түсіндіріп, арнайы хат та жолдадық. Нəтижесі көңіл қуантпады. Десек те, республикада бір ғана Астанадағы Назарбаев зияткерлік мектебінде біздің жобамыз жұмыс істеп тұр. Олардың пайдалы ойымызға бойлай білгеніне қуанып жүрміз. Себебі, Назарбаев мектебінің ұлт болашағын тəрбиелеудегі үлгі тұтарлық игі ісі əлі-ақ тұтас елге қанат жаярына сеніміміз кəміл», дейді құмырашы. Расында, баланың бойында туған жер мен елге деген сүйіспеншілік қасиетін қалыптастыруда отандық табиғи өнімнің пайдасы орасан зор екені анық. Оған қоса, туған жердің топырағы бала жүрегіне ғаламат сезім ұялатады. Ал мектепбалабақшаларда балапандарымыз еңбекке баулу пəнінде пайдаланып жүрген пластилин қайдан, қалай өндіріледі? Оның құрамы қандай? Біздің білуімізше, пластилин мұнай қалдығынан жасалады. Демек, химиялық кері əсері болуы əбден ықтимал. Сондай-ақ, балалар онымен ойнап, қандай да бір бұйым істеп, əп-сəтте оны умаждап қайта бұзады. Осы оспадарлықты өз қолымен істеген балалар өмірді де солай қабылдауы бек мүмкін. Жалпы, адамның мінезі де бала күннен ұзақ уақыт бойы қалыптасатынын ескерсек, олардың азамат болуына бүгінгі ойындары да өз əсерін тигізері сөзсіз. Ендеше, бала мінезінің қалыптасу жолында оның ойлау жүйесі мен таным кеңістігін қалыптастырып, дамытатын ойыншықтарына да жіті көңіл бөлгеніміз абзал. Ал шеберлер ұсынған саз балшықтың құрамы зиянсыз əрі бала денсаулығына пайдалы. Ол өзінің табиғи өнім екенімен де айрықша. Адам физиологиясы кальцийді топырақтан алатынын ескерсек, денсаулыққа пайдасы тағы артады. Себебі, сазда 60 пайызға дейін кальций элементтері бар. – Адам организіміне көптеген қажеттіліктер алақан арқылы алынатынын жақсы білеміз. Осыдан, баланың саз балшықпен ойнау арқылы қаншама пайдаға кенелетінін пайымдап көрелік. Яғни, алақанмен саз балшықты илеу арқылы сүйегінің қатаюына қажетті кальцийді алады жəне бала еңбек етуге үйренеді. Ең бастысы, жасаған бұйымының бұзылмай, сақталатындығын ескеруіміз керек. Сонда ғана баланың жақсы азамат болып қалыптасуына күмəн болмайды. Осылай, балаға балшық илету арқылы көптеген психо-физиологиялық аурулардың алдын аламыз. Мысалы, алақанда орналасқан көз, құлақ, мұрын сынды сезу, көріп, есту мүшелерінің қабілетін жақсартып, дұрыс ойлау мен дамуын қалыптастырамыз. Бұл қазақы тəмсілмен де астасып жатыр. Адамды өз қолын өзіне тыңдата алуға баулиды. Əйтпесе, соңғы жылдары жасөсіпірмдер арасында өз-өзіне қол салу мен жүйкесі сыр бергіш, ашушаң балалар көбейіп келеді. Жапониялық Хирохий Масахи есімді шебер досым айтады, «Біздегі мектеп-балабақшаларда арнайы əзірленген балшықпен ойнау бөлмелері қалыпты жұмыс істеп тұрады. Ол жерге барған бала айызы қанғанша балшықпен ойнайды», дейді. Оны қоя беріңіз, ел арасында балшықпен емдеу терапиясы да бар ғой, – деді зердемізге салмақ салған Ерболат. Құмырашылар саздан жеті түрлітүсті пластилин секілді ермексаз жасап шығарыпты. Ешбір бояу қоспасынсыз табиғи ақ, қара, қызыл, сұр, қоңыр, көк жəне сары түсті етіп, бірқатар мекемелерге ұсынған. Алайда, сұраныс болмай, жоба кеңінен қолданысқа енгізілмеді. Тиімділік тұрғысынан алғанда бұдан асқан қандай ойын немесе ойыншықтың түрі бар? Қалай пайымдауды патша көңіліңіз білсін.

Сґз соѕы

Өткен жылдың күзінде көршінің бастауышта оқитын баласының іші бүріп, ауруханаға түсті. Тексере келгенде асқазанына бір түйір пластилин жабысып тұрғаны анықталыпты. Химиялық қоспалардан жасалған желім сияқты жабысқақ пəлені асқазан қорытпайды екен. Оған қоса, жабысқан жерінен ажыратып алу тым қиын көрінеді. Демек, құмырашылардың ермексазы Білім жəне ғылым министрлігінің ескеруіне лайықты жоба.

Айхай, Наурыз!

Төрегелді ТҰЯҚБАЙ.

Айхай, Наурыз, мінбей-ақ атшанаға, саф санаға! Ақ сəуле боп құйылдың Кешегі балауса қыз, Келін болып, Пай-пай, Наурыз айналған əпсанаға! Əпсанаға ақиқат айналарда те айна барда! Сұқтанбаңдар, жүрек Ақ сабада сұлулық саумалы бар! Ақсамала сəуле бар айналамда! Айналамда ас салып тайқазанға, тойды ажарАйхай, Наурыз – ақ келін, ла! Қай ғаламда урыз: жүрсің сен, пай-пай, На Оймен арда ағаң жүр ойбазарда! Ойбазарда ағаң жүр оймен арда: үр сің се н қа й Па й-п ай , На ур ыз , ж ғаламда!? Тойды ажарла, з, ақ келін – айхай, Науры Тайқазанға ас салып айналамда! Айналамда сəуле бар ақсамала! сабада! Саумалы бар сұлулық ақ а Айна бард р, жүректе, сұқтанбаңда Айналарда ақиқат əпсанаға! Əпсанаға з, айналса пай-пай, Науры тты қыз! қы ба п, Ақ келінге айналы Саф санаға құйылдың ақ сəуле боп, Ат шанаға з! мінбей-ақ, айхай, Науры

 Еркін елдің ертеңі

Олимпиада жəне оныѕ мектебі Фарида БЫҚАЙ,

.

«Егемен Қазақстан»

асының дəл Кеше ғана Курчатов қал ғы Ақжар ста алы жанында орналасқан Аудан орталығы ауылына барып қайттық. мд ай же рд е. ры қы Кө ктө бе де н 20 0 ша ма ғы сан ал аты н Бұ ры нғ ы по ли гон ау ағы ауыл. Бізге ақт құпиясы жетерлік айм Ақжар атындағы ұнағаны – осы жердегі орта мектебінің ақ қаз жалпы білім беретін Мектеп директотыныс-тіршілігі болды. ва да, оқу ісінің іро ры Олимпиада Əубəк Мақажанова да меңгерушісі Меруерт у біт ірг ен со ң оқ н, ос ы ау ыл да өс ке мектепте 80 бала қайта оралыпты. Қазір талықта 37 бала ор н оқиды екен. Шағы н 76 кішкентай тəрбиеленсе, үйде отырға ып қа лд ық . ан қу ба р ек ен ін ес тіп кен деп жеткен Кезінде ең алғаш атаме қты халықтың лы ғы ағайындардың, тұр ерімен қосылып, да балалары, немерел ын жас мамансай л ұрпақ жалғасуда. Жы дан келетінін, дар Семейден, Павлодар ін естіп тағы тін іле оларға үй, көмек бер Жа с мұ ғал імд ер бір қу ан ып қа лд ық . л Мұтан, Бұлбұл нгү Найма Думан, Арма алар – Шəкəрім Аюпова, Гауһар Сыздықовтт і біт ірі пт і. те си ат ын да ғы ун ив ер Та лд ық ор ған на н Ай на Мы ңж ар асо ва ен – ау ыл ға! » мм ло оқ у біт ірі п «Д ип іпті. Оқушылары бағдарлама аясында кел Келген, Айман я ри Дə Бағдат Қайыртас, ал ах ан , Ай не ль Ел ем ес , Ақ ма ра л Ш ге» үм ітк ер лер лгі бе Дө кей – «А лты н Кə ріп жа но вты ң еке н. Мұ ғал ім Са ма т басына арнаған Ел рия оқушысы Келген Дə лы қ ба йқ ау да І өл ең іме н шы ғар ма шы ан Мұратқызы лж Ба , орын иеленіпті. Ал басқан жас ұстаз» «Болашаққа нық қадам атталды. рап ма сертификатымен Павлодар облысы, Май ауданы.


21 наурыз

МОЙЫНҚҰМ 2015 жыл

Қ

Н

азақ жері – тəңірдің тартуы, жаратушы Алланың сыйы. Қазағымыздың нəсібі болар əркімдерге тие бермейтін өнер, байлық үлесі – ұлтымыздың кең қолтықты, даладай дарқандығы, жомарттығы, досжолдасына адал, қонағын құдайындай сыйлайтын пейіліне тартуы болар. Тəңірдің осыншама берген жеріне ие болу оңайлыққа түспейді. Қазақ басынан небір қиындықтар өткізді. Қилықилы замандарға тап болды, мың өліп, мың тірілді. Небір қиыншылықтар мен ауыртпашылықтарды алма-кезек бастан өткерді. Бабаларымыз жаратушының сыйын ат үстінде найзаның ұшымен, білектің күшімен қорғап, болашақ ұрпақтарына жерді, тəуелсіздікті сый етіп қалдырды. Жазиралы аумағымыздың бір пұшпағы – Жамбыл облысындағы Мойынқұм өңірі. Жер көлемі – 59,3 млн. шаршы шақырым. Бұл аймақ сыр-шежіреге бай, аңыздар мен əңгімелерге арқауы мол қасиетті жер. Ешқандай боямасыз шындық баяндалса, ауыз толтырып айтарлық, ел тарихына қосарлық үлесі жеткілікті. «Өткенсіз бүгін жоқ» дегендей, бұрынғыны ұғып, тарихи тамырларымызды зерделеп білгеніміз, көпшілікке жеткізе насихаттағанымыз – үлкен парызымыз. Шу, Талас өңірлері ерте заманнан-ақ адам баласына құтты қоныс, жайлы мекен болған. Қазақ кең далада көшпенді өмір салтын ұстанумен қатар, орнықты отырықшылыққа да бой ұрған. Қала салған, қолөнермен айналысқан, мал өсірген, егін еккен. Бұның дəлелі ретінде əлі де зерттелмеген Хантауы аумағында ауқымды жерді алып жатқан, асты, үсті, жаны тастан қашап жасалған бейіттерді айтуға болады. Археолог-ғалым Карл Байпақовтың айтуынша, бұл жерде біздің дəуірімізге дейінгі мың-екі мың жылдар бұрын ірі көлемді отырықшы ел болған. Біздің заманымызға дейінгі мыңжылдықта қалыптасқан Ұлы Жібек жолы жайында Х ғасырда өмір сүрген бағ дадтық Кураш Ибн Джафардың қолжазбасында керуен жолы бойындағы жерлер сипатталғанда Тараз, Құлан, Мерке, Аспара мен Мойынқұм жөнінде деректер келтірген. Ендеше, ерте заманнан-ақ сауда-саттық арқылы Батыс пен Шығыстағы ел мен елді байланыстырған Жібек жолы қазіргі Мойынқұм ауданының аумағын да басып өткен. Асан қайғы бабамыздың жер аралап жүріп: «Ей, Мойынқұм! Құмдарың бұйрат-бұйрат таудай екен, Құлының тайдай екен. Тайың айғырдай екен, Жеті жыл қатарынан жұт болса да, Тұяқты мал қалса, Сенің бауырыңда қалады екен!» – деп сипаттаған. Аңыздарға да, нақты тарихи деректерге де, археологиялық қазба дəлелдерге де сүйенсек, қазақ хандығы осы Мойынқұм жерінде бастау алған. Мұны тарих айтып тұр. Себебі, 1465 жылдары Керей мен Жəнібек сұлтандар бір түмен елімен, төрт түлік малымен қопарыла көшіп, Шу бойындағы Мойынқұмда қыстап, Қозыбасының Тұлпарсаз жайлауында Керейді ақ киізге көтеріп хан сайлап, өздерін қазақ деп атапты. Хан сайлауы кезінде ел жабыла қозы сойып топтанып етін жейді, бас сүйектерін бір жерге жинайды. Сөйтіп, бас көп үйілген жерді Қозыбасы деп атаған. Қозыбасы жөнінде əлі айқындалмаған, айқындауды қажет ететін талас тудырып отырған жайлар бар. Мұхамед Хайдар Дулати өзінің «Тарихи Рашиди» еңбегінде Керейдің хан сайлауы Шу бойы, Қозыбасы, Тұлпарсаз қыстауы Мойынқұм құмы деп көрсеткен. Бұл атаулардың барлығы қазіргі Мойынқұм жерінде. Қозыбасы Шу бойында, Жамбыл тауы баурайындағы үлкен алаң. Ортасында Қозыбасы шоқысы. Төменгі жағында, 10-15 шақырымдай жерде Шу өзенінің арнасы, оның бойында ұзындығы 1520 шақырымдай аумақты алып жатқан Тұлпарсаз жайлауы бар. 1998 жылы атақты жазушы, мемлекет қайраткері Ə.Кекілбаев, көрнекті тарихшы ғалым Манаш Қозыбаев, археолог-ғалым Карл Байпақов бастаған ғалымдар тарихи орындарды аралап көріп, Қозыбасы шоқысына шығып, міне, Мұхамед Хайдар Дулатидың көрсеткен Қозыбасы осы болуы керек деген пікірге келіп еді. Ақтабан шұбырынды заманындағы Аңырақай шайқасы, Абылай, Кенесары хандардың жорық жолдары да, саудасаттық, қарым-қатынас жолдары да Мойынқұм жерін айналып өтпейді. Тарихшылар мен географтардың зерттеуі

бойынша ертеде сауда-саттық қарымқатынасы Шу өзенінің орта тұсы Көктерек елді мекені тұсымен өткен. 1753 жылдары Абылай ханның сарбаздарымен жүріп өткен жері «Хан жолы» деп аталған. Бұл дерек ірі археолог-ғалым Əлкей Марғұлан еңбегінде де көрсетілген. Осы жол экономикалық, мəдени тұрғыдан маңызды сауда-саттық жолы болды. Ақмола, Қараөткел, Қоянды, Атбасар, Қызылжар жəрмеңкелеріне бару үшін Жетісу қазақтары, қырғыздар, қытайлар осы жолды пайдаланған. Дəл осы деректерді 1890 жылдары туған Мұқатай қария 1970 жылы дəлелмен əңгімелеп беріп еді. «Хан жолы» бойында бекеттер болған, онда ат ауыстырып,

демалып, сапарларын жалғастыратын. Мұқатай қария бар өмірін Сұңқар шыңы маңайында орналасқан бекеттердің бірінде атшы болып өткізген. Өзі отырған бекеттен басқа келесі бекетті де көрсеткені бар. Бекет орындары бүгінде төмпешікке айналғанын аңғаруға болады. Кейбір тарихшы зерттеушілеріміз Хантауының атын Керей-Жəнібек хандарының атымен де байланыстырады. Қалай болғанда да Хантауы, Сұңқар шыңы қазақ хандарымен байланысты екендігі ешбір талас тудырмауы керек. Дəл осы Хантауы, Сұңқар шыңы маңында үш жүздің жасақтары алдағы шешуші Аңырақай шайқасына дайындық жүргізіп шеп құрған. Қазақ хандығының бас қолбасшысы Əбілқайыр хан, Болат хан, Сəмеке хан, Жолбарыс хан жəне Əбілмəмбет бастаған сұлтандар, батырлар бірлесе отырып алдағы шайқасты сараптаған, осы жерден шайқасқа аттанған. Ұлы шайқастың зардаптары болар, Сұңқар шыңы маңындағы үлкен-үлкен 11 оба соның белгісіндей. Аңырақайдың 270 жылдығына орай, 2007 жылы Алматы облысы əкімінің орынбасары Жібек Əмірханова бастаған делегация келіп, шайқас орындарын аралап, зерттеу жүргізіп Хантауы бауырына «Аңырақай шайқасына – 270 жыл» деген жазуы бар белгі қойған еді. Мойынқұм жері қазақ пен жоңғарлардың, қазақ пен қоқандықтардың, қазақ пен қырғыздардың арасында болған талас-тартыс, шайқастардың да куəсі. Қалмақтөбе, Қалмаққырылған, Қоқи сияқты жер, су атаулары осы оқиғалармен байланыстырылған. Кенесары – Наурызбайдың тəуелсіздік үшін күрескен жорықтарының ізі Мойынқұм жерінде де сайрап жатыр. Ұлт-азаттық көтерілісін бастаған Кенесары хан Бетпақдаланы басып өтіп, Шу бойымен өрлеген. Хан сарбаздарын бастаған қолбасшы Ағыбай батырдың Шу өзенінен өткен жері Ағыбай өткелі деп аталып кетті. Бұл өткел қазіргі Кеңес ауылы мен Бірлік ауылының орта тұсындағы Шу өзенінің бойында. Тарихшылардың айтуы бойынша, Кенесары хан жасақтарымен Мойынқұмның Балқаш көлі жағалауындағы Мыңаралда екі жыл тұрақтап та қалған. Есімі əлемге əйгілі шығыс Гомері атанған ұлы ақын Жамбыл бабамыз 1846 жылы дала төсінің келбетін келтіре жантая жатқан Жамбыл тауының баурайында дүние есігін ашқан. Əрі батыр, əрі шешен Бөлтірік бабамыздың да өмір жолының кейбір кезеңі Мойынқұммен байланысты. Ұланбел ауылы тұсында Бөлтірік қыстауы деген жер бабамыздың атымен аталады,

ЕКЕ М А Т А

дейді көнекөз қариялар. Бұл жерде де талай даулар əділ шешіліп, төреліктер жасалған. От ауызды, орақ тілді ақын əрі шешен Қылышбай Мойынқұмда туып өскен. Жамбыл бабамыз Қылышбайға арнап: «Қылышбайдан таралып, Сөз нұсқасы келінген. Дос-жаранға, кемтарға, Қайырлы бол делінген, – деп «Өсиет» өлеңінде бекер айтпаса керек. Мақтанышымыз, ғұлама ғалым Шоқан Уəлиханов «Баянауыл дуаны жайында» деген зерттеу еңбегінде ел басынан кешкен ауыр жағдайға да байланысты Баянауыл қазақтары 1849 жылдары Бетпақтың даласын екі жыл бойы паналап барып еліне қайтқан, деп жазылған. Осындай ауыртпашылық кезеңдерде жоңғар, орыс

басқыншыларынан теперіш көрген Жетісу қазақтары ХІХ ғасырдың орта шенінде 10 жыл бойы Шу, Талас өңірлерін паналап аман-есен туған жерлеріне оралған. Ел еркіндігі үшін күрескен, бар ғұмырын қазақтың қамына арнаған, қоқандарға қарсы күресте көтерілісшілердің көсе мі болған, қызыл өкіметтің саясатын қолдамай қарсылық білдірген атақты Иманжүсіп 1929-1930 жылдары Мойынқұмды паналаған. Қызылдардың жандайшаптары оны осы жерден ұстап, 1931 жылы ату жазасына бұйырған. Отызыншы жылдардағы Созақ көтерілісіне қатынасқан 8 адам Мойынқұм жерінде ұсталып, оққа байланған. Кейіндері сол жердегі ауыл біраз уақыт Семисозақ деп аталып келді. Сəкен Сейфуллин атаман Анненковтің «Азап вагонынан» қашып шығып, Əулиеатаға беттегенде, ақиық ақынды Бетпақтың даласымен ол кезде өткел бермейтін екі жағы қамыс пен тоғай Шу өзенінен өткізіп, артынан қуып келе жатқан ақ жендеттерден құтқарып, амансау діттеген жеріне жеткізіп, сенімді серік болған мойынқұмдық Сүйіндіков Сапақ еді. Сəкен өзінің «Тар жол, тайғақ кешу» романында ол кісіні батыр деп ризашылық білдіріп, құрметтеп атап көрсеткен. Қасиетті Мойынқұм небір дастандар мен жырларға да арқау болған. Мəселен, «Ақсақ құлан» күйі бəрімізге де белгілі. Білетіндердің айтуы бойынша, Жошы хан дейді, мүмкін солай да болар. Хан баласы атқа мініп құлан аулауға шығып қызықтап жүргенде, ашынған құландардың тепкісінен мерт болған. Сөйтіп, хан баласының бас киімі бір жерде, шоқпары екінші жерде қалып кеткен. Сүйегі үшінші жерден бір жылдан соң табылған. Ол жерлердің атауы Құлақшын, Шоқпар, Ақсүйек болып аталып кеткен. Хан өлген баласының кегі үшін 2-3 жыл бойы үлкен ор қаздырып, оған құландарды айдап түсіріп қырған екен. Қазіргі «Ханның оры» деп аталатын жер осы. Сонымен бірге, Балқаш көлінің терістігінде, шамамен 15 шақырымдай жерде, Хантауының терістік баурайынан тасты ойып тұрып тереңдігі 15 метрдей, екі жағынан түсіп шығатын тепкіншегі бар, алдындағы ағып жатқан бұлаққа қарай шығатын есігі бар, диаметрі 25 метрдей жай жасаған. Ол «Хан қорасы» деп аталып кеткен. Қазақтың айбынды ақыны Иса Байзақовтың «Құралай сұлу» дастаны мен Сауытбек ақынның «Ақбөпе» əніне өзек болған ару Мойынқұм жерінде жай тапса, Ақбөпе сұлу осы жердің тумасы. Махаббатына адал Құралай сұлу

сүйгені Келден батырмен ата-анасының қарсылығына қарамай қашып шығып, Шу бойына жетіп, демалып суға түсіп жатқан сəтте ну қамысты мекендеген жолбарыс шауып мерт еткен. Сұлудың денесі Шу бойы, қазіргі Кіші Қамқалы жерінде жерленген. Сол жер махаббаттың ескерткіші есебінде саналады. Мойынқұмның тумасы, Тараз инновациялық-гуманитарлық университетінің ректоры Ерболат Саурықов Құралай сұлу басына үлкен күмбез тұрғызып, маңайын абаттандырып, азаматтық жасады. Өткен жылы күзде Мойынқұм жұртшылығы күмбез басында болып, оның ашылу салтанатына облыс əкімі Кəрім Көкірекбаев қатысып ас берілді. Айта берсе, əңгіме көп. 30-жылдардағы Голощекиннің «Кіші Октябрь» саясаты титықтап отырған жандарды аяусыз есеңгіретті. Ел 1930-1933 жылдары ашаршылықтан қырылды, біразы босып, күн көріс қамымен жер ауып, шетелдерді паналады. Көнекөз қариялардың еске алуы бойынша, қайсібір əулеттерден тұқым да қалмаған. «Кіші Октябрь» саясаты онсыз да сауаты аз, бірлі-жарымды оқығандарын да «халық жауы» деген айдар тағып, біраз адамдарды түрмеге тоғытты, атты. Мысалы, бір ғана кішігірім Коминтерн ауылынан 14 адам атылып, түрмеде азапталып, өмірден өтті. Бірде-біреуі елге оралмады. Халық жауы болғандардың тең жартысы сауатсыз болған. Мұндай жай əр ауылда кездеседі. Есеңгіреген ел енді-енді есін жия бастағанда екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Ел басына күн туған заманда ел қорғауға мойынқұмдықтардан 3010 адам аттанып, ерлікпен шайқасты, 880 адам майдан алаңында қалып, мəңгілік жай тапты. 147 адам хабар-ошарсыз кетті. 1983-і елге оралды, көпшілігі жаралы. Елге оралғандардың басым көпшілігі соғыста көрсеткен жанқиярлық ерлігі үшін мемлекет тарапынан орден, медальдармен марапатталды. Ұланбелде туып-өскен, кейін Түркіменстанға қоныс аударған Мəди Бегенов жаумен ерлікпен шайқасып Кеңес Одағының Батыры атанды. Күлəш Майбасова апамыз Калининградтағы офицер ағасына бара жатып, соғыс ойранына тап болып, Украина жерінде партизандарға қосылып, жау тылында шайқасты. Жұрт бұл кісіні «партизан апа» деп кетті. Əзір көзі тірі, 95-ке келген Əлмахан Смайылов 6 жыл бойы атақты С.Буденныйдың атты əскер құрамында жаумен шайқасты. Соғыстың басталуынан аяқталуына дейін қатысқан Əлекең алапат шайқастарды үнемі еске алып отырады. Ел соғыс зардаптарын жойып, қалпына келтіруге жұмыла кірісіп еңбек етті. Халық шаруашылығын көтерудегі жанқиярлық еңбектері үшін көптеген мойынқұмдықтар мемлекет тарапынан құрметтеліп, марапатталды. 10 ауыл шаруашылығының еңбеккерлері Социалистік Еңбек Ері атанды. Мал өсіріп, толайым табысқа жеткені үшін ел құрметіне бөленіп, Жазылбек Қуанышбаев екі мəрте Еңбек Ері атағына ие болды. «Дала академигі», «малшылардың маршалы» деген атаққа, халық қошеметіне бөленді. Жазекең КСРО, ҚСР Жоғарғы Кеңестеріне депутат болып сайланды. Мəскеуде, Съездер сарайында коммунистік партияның Бас хатшысы Л.И. Брежнев өзі келіп сəлемдесіп, арқасынан қаққан. Ағыбай батыр бабамыздың фотосуретін Ленинградтағы Эрмитаждан тауып, елге ең бірінші болып көбейтіп таратқан, табыстырған осы Жазекең. Жалпы, Жазекеңнің түр-тұлғасы мен мінезі, адамгершілік қасиеттері бірін-бірі əдемі толықтырып тұрушы еді. Аудан абыройын асқақтатып, атағын шығарғандардың бірі Шотай Тайбағаров болды. Нар тұлғалы жігіт шыңдалған шеберлігін көрсетті. Екі дүркін қой қырқудан КСРО чемпионы, Экономикалық Өзара Көмек Кеңесіне мүше елдердің абсолютті чемпионы, Қазақстанның бас жүлдегері атанды. Ал 1986 жылғы желтоқсанда азаттық үшін күрестің басы-қасында жүрген жер лесіміз, Мойынқұмның тумасы Қайрат Рысқұлбеков ше?! Еркіндік үшін кү ресте əкімшілік-əміршілік жүйенің қолшоқпарлары жастарды бағытынан қайтарамыз деп ұрды-соқты, жас Қайраттың өмірін қиды. Өміріне төнген қауіпке қарамай ол: «Қайрат деген атым бар, Қазақ деген затым бар. Еркек тоқты құрбандық, Атам десең атыңдар», – деп ұрандап өтті емес пе! Ел ұлы атанған Қайратқа Президентіміз

www.egemen.kz

өзінің Жарлығымен Халық Қаһарманы атағын берді. Қадір тұтқан еліміз Қайратқа ескерткіш орнатты, мəдениет ошақтарына, мектептерге, көшелерге атын беріп, құрмет көрсетті. Осындай тұғыры биік тұлғаны Мойынқұм ғана емес, бар қазақ құрметтейді. Етек-жеңі кең, қонақ келсе барын жаятын, жолдас-достыққа берік еліміз кешегі жаны қысылған заманда көптеген ұлт өкілдеріне пана болып, құшағына алды. Депортациямен келген немістер, чешендер, қарашайлар, балқарлар, күрділер күні бүгінге дейін қазақтың қамқорлығын еске алып, ризашылығын, алғысын жаудырып отырады. Осындай жағдаймен жер ауып келген орыс «патриоты» А.Солженицын 4 жыл бойы Мойынқұмды мекендеді, паналады. Құрметін көрді, асырады десе де болады, сол «патриот» су ішкен құдығына түкіріп алжасты, жақсылықты ұмытып жанын сақтаған Қазақ еліне қарсы топырақ шашты. Дəл осындай жағдаймен келген Лениннің оққағары, латыш атқыштарының бірі болған Вилис Крастин кейінгі жылымық заманда ақталса да өле-өлгенше қазақтарға риза болып кетті. Денесі де өмірден өткен соң Бірлік ауылында жай тапты. Мойынқұм ауданының ауа райы əртүрлі, Бетпақ даласы, Мойынқұмның құмы, Шу бойының əрқайсысында өзгешеліктері көп. Қыстың 40 градус аязы мен желінен бастап, жазғы 40 градус аптап ыстығы, ортасында Шу бойының қоңыр салқыны, шегедей қатып жатқан тақырлары, ойдым-ойдым жер алып жатқан сор құмы, көкмайсалы шалғыны, ну қамыс, ағаштары аралас орманы, тарыдай шашылып жатқан аң-құстың мекенді көлдері, ең қажеттісі адамдарды қызықтыратын таза алтындай ауасы. Табиғат, оның байлығы – Жаратушының сыйы. Аялай білгенге берері көп, адамға қызмет етеді. Жеріміздің асты да, үсті де тұнған байлық. Ашылғаны да көп, ашылмай жатқан сыр сандығы қаншама, ол болашақтың үлесі. Əлі де Мойынқұм жері талайларды таңғалдырып, таңдай қақтыратын болады. Осыншама жерді өзінің табиғи жаратылысына қарай мекендейтін аң-құстар көптеп саналады. Арқар, құлан, киік, қарақұйрық, елік, қоян, жыртқыштардан – қасқыр, шиебөрі, борсық, қабан, түлкі, құстардан – дуадақ, кекілік, шіл, бөдене, қырғауыл, қарақұс, ителгі, лашын мекендейді. Жыл құстары: үйрек, қаз, қасқалдақ, аққу, бірқазан, бұлдырық, тырна, көкқұтан, шағалалардың жаздық мекені болып саналады. Көлдері сазан, лақа, шортан, аққайран, торта балықтары мен неше түрлі су жəндіктеріне бай. Мойынқұмның осындай тамаша табиғаты əуесқой аңшылар, балықшылардың қызықтап демалып құмарларын қандыратын мекенге айналуда. Бір кездері Шу бойы жолбарыстардың да мекені болғандығы аңыз-əңгімелерде, жазбаларда көрсетілген. Жазушы М.Мағауиннің «Шақан шері» кітабында Балқаш, Шу бойы жолбарыстың мекені болғаны көрсетілсе, бұл күнде 95 жастағы Қылышбай ауылының қариясы Əлмахан Смайылов ағайынды Ыса мен Зəуірдің қақпанына жолбарыстың түсіп, олжалы болғандығын, Ысаға байқаусызда шауып, арқа терісіне тырнағы батып қанжоса болғанын өз аузынан естігенбіз. Бұл оқиға 1900 жылдардың басында болған. Ал, 1952 жылы ауыл қариясы Адамжан Смағұлдың əкесі Тезекбаев Смағұлдың жас кезінде жолбарыс күшігін қақпанымен алғанын қызықтап айтқаны есімде. Сол алған күшігінің бір азу тісін шүбереке орап əкеме бергені, оның бесікке ырым есебінде байлағаны бар. Жері де, елі де, тарихы да бай, құшағы кең, алақаны ашық, Қазақ хандығы алғаш өмірге келген жер, Жамбыл бабам туған жер, Жазылбек тəрізді атамыздың, Қайрат сынды қаһарманымыздың алтын бесігі болған Мойынқұм жері, шынында да, киелі жер ғой! Бұған қалай мақтанбаймыз! Шіркін-ай, тарихтың қайнаған ордасы болған жерде, Алматы – Астана, Астана – Бішкек – Ташкент жолдарының тоқайласқан жері – Бурылбайталда, Балқаш көлінің жағасы, Қозыбасының маңында əр кезде, əр жерде əңгіме арқауы болып жүргендей ескерткіш есебінде үлкен монумент тұрғызылып, жанынан демалыс орны, аялдама жасалып, халыққа қызмет етсе, нұр үстіне нұр болар еді ау! Есенаман ОШАҚБАЕВ, еңбек ардагері, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы.

9 Ќадіріѕді біз білмесек, кім білмек? Ата дəстүр, ата салтым – ақ арым, Əз Науырыз! Амансыз ба, ардағым? Күн мен түнді тең жетектеп даламның, Жеттіңіз бе қуандырып бар жанын?! Жеттіңіз бе, желмаямен көнеден, Əз Науырыз, абызымсың көреген Жылдан жылға жасымызды ұзартқан, Өзіңізді Көк Тəңірі жебеген. Төрге өтіңіз төрімде бар сый-құрмет, Қадіріңді біз білмесек кім білмек. Бата сұрап ұландары ұлтымның, Келеді, əке, тілегіңізді білдір деп. Ерғожа ТІЛЕПБЕРДИЕВ.

Шырағдандар көрмесі Жақында Тұңғыш Президент музейінде «Əзірет сұлтан» мемлекеттік тарихи-мəдени қорық мұражайының мұрындық болуымен «Мыңжылдықтар сəулесі» атты шырағдандар көрмесі ашылды. Шырақ немесе пілте шамдар біздің ата-бабамыз үшін негізгі жарық көзі саналады, қазақ өзінің мейірімі түскен адамына сəулем, жанарым, шырағым, жарығым деуі – осы ның дəлелі. Мұны күндізтүні жарығы сөнбейтін қазіргінің қала баласы қайдан білсін, мұражайдан көрмесе. Бүгінгі тілмен айтқанда, техникалық қауіпсіздік сақталмаса, шырақтан тілсіз жаудың лап етуі əп-сəтте екенін білген ертедегі адамдар, шырақты орнататын шырағдандар жасаған. Көрмені тамашалауға келгендердің көз жауын алған осы шырағдандардың жасалу тəсілі, аман-саулықты тілейтін сыртындағы жазбалары мен қоладан құйылған қолайлылығы болды. XIV ғасырда Əмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Яссауи кесенесі үшін шебер Изз ад-дин ибн Тадж ад-дин Исфахани жасаған шырағдандар көрме сəнін келтірді. Түркі өркениетінің ежелгі ошақтарының бірегейі Түркістан жазирасынан жеткен түпнұсқасындағы шырағдандар топтамасының алды б.з.д ІІ мың жылдықты қамтыса, соңғысы ХІХ ғасырға жатады. Мақсат – дала өркениетінде ежелгі дəуірден басталатын бай мұраны көпшілікке көрсету. Шырағдандар коллекциясы «Ұлттық игілік» музейаралық серіктестік жобасы аясында қойылды. Жиынға қатысқан «Əзірет сұлтан» қорық мұражайының директоры Мəулен Жарылқасынұлының: «Кез келген көрме мұражай үшін мəртебе əрі үлкен жүк. Отандық музей ісі серпілісті қажет етеді. Музейге өз бетімізше келіп, тарихи танымымызды кеңейту тұрғысынан алғанда, біз көршілес Ресеймен салыстырғанда біршама артта қалып қойған сияқтымыз», деуі мемлекет тарапынан музей ісіне барынша көңіл бөлініп отырғанына қарамастан музейтану, ескерткіштер, жəдігерлер арқылы елтану мəселесіне келгенде қарапайым жұрттың көп нəрсеге мəн бермейтінін аңғартады. Көрмеге қатысқан Парламент Мəжілісінің депутаты Камал Бұрханов археология мен тарих саласына бей-жай қарамайтындар қатарында десек, халық қалаулысы мұндай көрмелерді ұйымдастырғанда өскелең ұрпаққа атабабасының ғылым мен мəдениеттен, ұлы өркениеттен сауаты жоғары болғанын, тұрмысы нашар болғанмен, кедей-кепшіктің өзінің шаңырағы жарықсыз отырмағанын түсіндіру қажет деп санайды. Астана музейінде шырағдандар көрмесі көпшілік назарына бір ай бойы ұсынылады, содан соң өзге облыстарға аттанатынын айтқан «Əзірет сұлтан» мемлекеттік тарихи-мəдени қорық мұражайының қызметкерлері бабадан қалған асыл мұраны елордалықтар көріп қалса деген ниетте. Құндыз ЕРАЛЫ.


10

РДЕ

www.egemen.kz

ЗЕ

Биыл Қазақ хандығының құрылғанына – 550 жыл. Əлбетте, Қазақ хандығының тарихы – алты алаштың, қалың қазақтың шежіресі. Елге қамқор, жұртқа тұлға болған хандар мен хазіреттердің, батырлар мен билердің тарихы. Ұлтқа ұстын болған тұлғалардың бірі, есімі елімізде, əсіресе, Шығыс өңірінде ерекше құрметпен аталатын Ырғызбай ата. Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Өсиет

Ел аузында «Ырғызбай əулие» атанған бабамыз 1787 жылы дүниеге келіп, 1850 жылы 63 жасында қайтыс болған. Қайтыс боларының алдында: «Мені осы құба белге жерлеңдер, зиратымды көтермеңдер, ұрпақтарым көтереді», деп өсиет қалдырған екен. Бұл – Барқытбелдің теріскей баурайындағы Күмісті жайлауы деген құйқалы, қасиет қонған жер. Заманында болашақ Абайдың əкесі – бала Құнанбайды ауыр дерттен жазып алған атақты тəуіп туралы халық жадында жатталған жақсы лебіз, тылсымға толы əңгіме мол. Ырғызбай – өзі молда, өзі тəуіп һəм əулие кісі болған. Дала зертханасында дəрілерін сайлап, алдын-ала өзіне келе жатқан адамды, жанына батқан ауруы мен оның емін біліп отырған. Тарбағатай тауларында өсетін алтынтамыр, ермен, жалбыз, бірсалар іспетті елу түрлі шөптен дəрілер жасаған. Қытай емшілерімен байланыста болып, тəжірибе алмасқан. Бір ерекшелігі, ем-домына ақы алмаған. Аурухана жоқ, ешкім ота жасамайтын заманда Алланың жіберген қасиетті құлы ретінде адамдарға шипасы тиген. Мал əкеліп, ризашылығын білдіргендерге «жетім-жесірге беріңдер, менің міндетім бөлек» дейді екен. Қияметке дейін Жаратушының нұры жауып тұратын жерде адамдардың дұғасы қабыл болады дейді. Қазақта: «Алладан тіле, əулиеге түне», деген жақсы сөз бар. Міне, сондай қасиет қонған өңірлердің бірі – Ырғызбай əулиенің басына түнеп, дұға еткен жандардың тілегі қабыл болғанына талай мысал келтіруге болады. Өзі өсиет етіп қалдырғанындай, əулие 1920 жылдары Шыныбай есімді ақсақалдың түсіне кіреді. «Ей, Шыныбай, менің басымда қозы-лақ ойнап жүр, зиратымды көтер, саған Алла тағала береді», дейді. Шыныбайдың сол кезде малын барымталап кетіп, Тапберді бастауында қиналып жүрген кезі екен. Ол қара сиырының күшімен сүйреткімен тас тасып, əулиенің жатқан жерінің алғашқы сандықшасын қойыпты. Содан кейін тұрмысы тү зелген Шыныбайдың ұрпақтары бүгін де бақуатты тұрады. Ал əулиенің мазарын Жымырайдың Омарбегі, Əбекбайдың Ахметі, Баяхмет Садықов жəне Оразай, Мұқатан, Тайпақ есімді Кіндікті ауылының ақсақалдары мен ұрпақтары 1956 жылы көтерген. Он жыл өткен соң мазардың жанында зиярат етуге келушілер қонатын тас үй салыныпты. Кешеннен 50 шақырым жерде орналасқан Жəнтікей ауылындағы Ырғызбай ата мешітінің имамы Алтынбек Қожахметұлының айтуынша, адамдар əулиенің басына 1903 жылдан бастап келе бастаған. – 1986 жылы кесенеге келген 76 жастағы аягөздік қарияның айтқан əңгімесі есімде. Ол кісі аталарының бай болғанын айтқан еді. Алайда, 1903 жылы атасының отар-отар қойлары топалаң деген аурудан жаппай қырыла бастапты. Сол кезде малды айдап əкеліп, атаның басына иіріп түнеткен екен. Осыдан кейін ұсақ мал аурудан ада болып шыққан, – дейді имам.

Кесене

Таяуда осы қасиетті мекенге жолымыз түсті. Ырғызбай ата мазары был тыр табиғи қызыл тастан қайта көтеріліп, жаңғыртылған екен. Сондайақ, бұл жерде жалғыз мазар емес, тұтас кешен орналасқан. Əулиеге зиярат етушілер сонау қыспаққа толы кеңестік кезеңде де толастамағаны белгілі. Тəуелсіздік жылдары бұл үрдіс жандана түсті. Бүгінде Ырғызбай əулие кешені жаңадан жүргізілген құрылыстар негізінде заманауи зиярат жəне рухани орталығына айналды. Айталық, өткен жылы жаңа

СУ АСТЫНДАЄЫ ЖАРЫС

КҐРІПКЕЛ Мазардың жобасы болмаса да, қасиетті сандар ескерілді. Іргетасы жеті қабаттан өрілді. Кесене біткенде Құдайдың құдіретімен үш күмбез шықты. Күмбездер күн сəулесіне жалтылдап тұрады. Əлбетте, мазарға бала тілеп келетіндер көп. Сəйкестікті қараңыз, кесене күмбезі атасы сияқты, жанындағы тас үйдің күмбезі анасы іспетті болса, мазардың кіреберісінің үстіндегі кішкене күмбез бала сынды əсер қалдырады. Бастапқыда мұндай көрініс шығатынын ешкім білген жоқ. Күмбезді көтеру барысында ойдан ой туып, осы үйлесімді композиция пайда болды. Жалпы, шошақ күмбезді зират шығыс өңіріне тəн. Ағаш, темір есіктің бəрі 40-50 жылда тозатын болғандықтан, тот баспайтын құрыш болаттан есік қойылды. Кешенге осындай құрылыстың салынуы, қалың елдің толассыз келуі – əулие бабамызға деген халықтың рахметі деп ойлаймын. Өйткені, қысы-жазы кісі үзілмейді. Шетелдерден де қонақтар көп келеді, – деді кесене шырақшысы Болат Тағабай. Ырғызбай ата мазары VII ғасырдың сəулеттік стиліне сай келеді. Мазардың жанындағы тас үй де осы ансамбльді сақтау орайында қызыл гранит таспен қапталған. Дала төсінде оқшау тұрғанымен күмбезге орнатылған күн сəулесінен қуат алатын шамдар түн баласында мазарға жағылған қырық шырақ іспетті кесенеге ерекше келбет беріп тұрады.

Мешіт пен кітапхана

Сондай-ақ, кесене жанында əйдік мешіт бой көтерді. Бұл іске елімізде көптеген мешіт салдырған Лиза қажы Мешітбайқызы мұрындық болған көрінеді. 2008 жылы белгілі кəсіпкер Жомарт Сəдуақасовтың қаржысымен салынған мешіттің қыш кірпіші Хиуадан əкелінген екен. Шеберлер кесене аумағында электр қуаты жеткіліксіз болғандықтан, ерекше кірпішті 30 шақырым жердегі Қожагелді ауылында ойып, қажетті пішініне келтіріп отырған. Оюлы өрнектермен нақышталған қыш кірпіштер мешіттің ішіне де, сыртына да ерекше өң береді. Мешіт құрылысының ұзындығы мен еніне қасиетті жеті саны таңдап алынған. Зəулім күмбезі мен төрт мұнарасы алыстан көз тартады. Жаз бойы мешіттің дауыс зорайтқышы арқылы кең далаға Құран аяттары əуезді үнмен тарап жатады екен. Мешіттің кіреберісіне қарлығаш ұя салғанын аңдадық. Жалпы, бұл кешенді қарлығаш ұя салған мекен деуге болады. Қарлығаштар жылда жаңылыспастан тура 3-4 мамырда ұшып келіп, мазар мен мешіт күмбездерінен бастап, кітапхана, мұражай, қонақүй шатырларына дейін ұя салады екен. Мешіттен кейін «Дала даналары кітапханасы» атты ғимарат орын тепкен. Бүгінде 3 мыңға жуық кітап қоры жинақталған кітапханада өте сирек кездесетін кітаптар бар. Оның ішінде екі ғасыр бұрын шыққан көне қисса-дастандар, араб қарпімен, қадымша жазылған Құран-Кəрім жəне медицина, əдебиет, тарих, халық емшілігі, əулиелік туралы, сондай-ақ

орыс тіліндегі əдебиеттер жинақталған. Ибн Синаның 1954 жылы Ташкентте жарияланған кітабын көзіміз шалды. – Бұл кітапхананы ғалым Мейір Ескендіров жеке қаражатына салдырды. 2013 жылы 5 қыркүйекте ашылған кітапхананың оқу залы бар. Зиярат ете келген жұртшылық осы орынға бас сұғып, өзін рухани тұрғыдан байытады. Елбасымыз қазіргі заманда кітап оқу керектігін жиі айтады. Жас кезімізде таң атқанша кітап оқитынбыз. Жастарды интернеттің шырмауынан құтқару үшін де кітапқа баулуымыз керек, – деді Болат Тағабай. Кітапхана қорына еліміздің Премьер-Министрінің орынбасары Бердібек Сапарбаев, Президент Кеңсесінің бастығы Махмұт Қасымбеков, ақын, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Несіпбек Айтұлы, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ректоры Ерлан Сыдықов сынды елге белгілі тұлғалар мен өңірдегі Қазақ гуманитарлық-заң университеті, С.Аманжолов атындағы ШҚМУ, Семей көпсалалы колледжі сияқты жоғары жəне орта оқу орындарының жетекшілері жеке қорларындағы сирек кездесетін кітаптарды сыйға тартқан. Болат Тағабайдың айтуынша, «Дала даналары кітапханасына» биылдан бастап арнайы кітапханашы бекітіліп, картотека арқылы жүйелеу жұмысы жүргізілмек.

«Аманат» мұражайы

Кешендегі ерекше нысанның бірі – «Аманат» мұражайы. Табиғи тастан салынған, екі қабаттан тұратын мұражайдың ұзындығы 63 метрді құрайды. Бұл – Мұхаммед Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) құрметіне жəне Ырғызбай əулие жасаған пайғамбар жасына сəйкестендіріліп жасалған. Аталған кешенді бұрынғы Мəжіліс депутаты, кəсіпкер Ерболат Əпсəламов тарту еткен. Мұражай алдына Күмісті жайлауынан табылған таңбалы тас қойылған. Қазіргі уақытта мұражайдың бір қабаты түрлі заманның жəдігеріне лық толы. Ерекше энтузиаст, коллекционер Болат Құнанбайұлының 15 жыл бойы еліміздің түкпіртүкпірінен, антикварлық дүкендерден, шетелдерден жинаған жəне кешенге келуші қонақтар сыйлаған 2 мыңнан астам жəдігері кез келген адамның қызығушылығын оятады, көңілін сүйсіндіреді. Енді екінші қабатты да толтыруға кіріскелі отырған ол заманның куəсі мен өркениеттің айғағы саналатын құнды дүниелер шетелдерге сатылмай, ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетпей, елдің игілігіне қызмет етуі қажет дейді. Мұражай еліміздің мемлекеттік рəміздерінен басталады. Мұндағы көк байрақтың да өз тарихы бар. Боксшы Қанат Ілиясов 2002 жылы Сантьяго қаласында өткен əлем чемпионатына жолдама алғанда кесенеге келіп, зиярат етеді. Түсінде əулие аян беріп, ақ шың басынан көрінеді.

2015 жыл Қаз-қалпында

талаптарға сай, ішінде ыстық жəне суық суы, əжетханасы, кең дəмханасы жəне бай кітапханасы мен мұражайы бар үлкен қонақүй салынды. Біріккен Араб Əмірлігіндегі Заир мешітінің үлгісімен жасалған, қазіргі заманға лайық санитарлық-гигиеналық кешен тұрғызылды. Осы құрылыстардың жобасын жасап, зиярат етуші халыққа тегін қызмет етуге өткізіп берген ағайынды

Сабуровтардың иелігіндегі «Ағзам» асыл тұқымды зауыты, əулеттің қазіргі ағасы Бəделхан Камалханұлы екен. Тарбағатай ауданының құрметті азаматы, жайсаң жан өзінің бұл еңбегін сөз ете беруге ықылас білдіре бермейді. Де генмен, журналистердің қойған сұрағына бірде былай жауап бергені бар: – 1989 жылы «Қияндағы ауыл» атты көркем фильм шығып, ондағы өтірік-шынды оқиғаларды, Ақсуат «ауылының» мыжырайған тамдарын, елдің ұсқынсыз, мə дениетсіз жүріс-тұрыстарын көріп жаным түршікті. Өзім туып-өскен ауылды төмендеткен фильм намысыма тиді. Сөйтсем, ондағы сюжеттер, жапырайған тамдар Сарыөзек стансасына жақын, ескі ауылдардың бі рінде түсірілген екен. Əлгі фильмді көрген ел: «Ақсуатыңды көрдік қой», деп мысқылдайтынды шығарды. Тіпті, өзге аймақтың жұрты қызын Ақсуатқа ұзатқысы келмейтін болды. Содан қаншама жылдар өтсе де, намысты ой жібермей Ақсуаттың брендіне айналар деп Ырғызбай ата кешенін тұрғызуға жан-тəніммен кірістім. Бұл туралы кесене шырақшысы тарқатып айтып берді. Ырғызбай əулиенің басына зиярат ете келгендерді шын пейілімен күтіп алып, баба кешенін тап-тұйнақтай таза ұстауға қызмет етіп жүрген Болат Тағабайдың еңбегі ерекше. Шырақшылық міндетін ізгілікпен адал атқарып жүрген ол қасиетті орынға кездейсоқ келмеген. 1986 жылы əкесі Құнанбай мазардың алғашқы ескерткіш тасын қойған екен. Кеңес өкіметінің кезінде мұндай іс-əрекеттер партия тарапынан қатаң шектелетін. Ұлы Отан соғысының ардагері, соғыстан кейін Ақсуат ауданының өсіп-өркендеуіне еңбегі сіңген əкесінің есімін де ел-жұрт Ырғызбай əулиенің Құнанбайды емдегеніне орайластырып, ырымдап қойған көрінеді. 1990 жылы бүкіл ел болып, кесенені ақ кірпішпен қаптайды. Алайда, ширек ғасырдан кейін тозатын силикат соңғы жылдары үгітіле бастаған екен. Осы орайда көп уақыттан бері іштей ширығып, дайындалып жүрген Бəделхан Камалханұлы тəуекелге бел буып, ауқымды құрылысты бастап кетеді. – Шын ықылас-ниетімен ұрпақтық парызын өтеп жүрген, ұлтжанды азамат Бəделхан Камалханұлының көмегімен Павлодар өңіріндегі Баянауылдан 60 шақырым жерде орналасқан Бірлік ауылынан 25 «КамАЗ»-ға тиелген тас жеткізілді. Шала піскен гранит – өте құнды құрылыс материалы. Кесене құрылысының бір ерекшелігі, алдын ала ешқандай сызба сызылған жоқ. Бабамыздың бұрынғы тастан қаланған зираты сақталды. Жалпы, бұл құрылыс Алланың құдіретімен, бабамыздың қасиетімен салынды деуге болады. Өйткені жұмыс барысындағы шешім де, құрылыс та тез жүрді. Мұндай сəулет формасы Шығыс өңірінде кездеспейді. Таң сібірлеп атқаннан күн еңкейгенше ынты-шынтымен еңбек еткен шеберлер қызыл гранит тасты балғамен ұрып, пішінін келтіріп, бар өнері мен күш-жігерін салып бір жарым айда қалап шықты.

21 наурыз

Дүбірлі жарыстан əлем чемпионы болып оралған ол шаршы алаңда көтерген көк байрақты кесенеге сыйға тартады. Міне, сол жеңіс туы мұражай төрінен орын алған. Ал кіреберісте «Машалла» сөзі ағаштан ойылып бедерленген. Болат Құнанбайұлы пəкістандық Бəкар есімді хафиз (ҚұранКəрімді жатқа білетін əрі сақтаушы адам – Б.Т.) жігіттің кесенеге арнайы келіп, екі күн бойы Құран аударғанын жеткізді. Семей медициналық университетінде оқыған Бəкар кесенеге келушілерге əулиелік қасиет жөнінде саты-сатысымен түсіндіріп берген екен. Хафиз сыйлаған «Машалла» сөзі таңбаланған картинаның үлкейтілген нұсқасын жергілікті шеберлер жасап шығыпты. Мұражайда жеті саты, жеті терезе бар. Бұл да қазақтың қасиетті санына орай ойластырылып жасалған. Көне астау, кебеже, құмған, ағаш жəне тастан жасалған қол диірмендер, шойын үтіктер, жез самауырлар, келі-келісаптар сынды тұрмыстық дүниелер, түйе шекпен, қасқыр ішік, жарғақ іспетті ата-бабаларымыздан қалған киім-кешек, сүйектен жасалған қамшы, көне үзеңгілердің түр-түрі, оның ішінде сүйектен, күмістен жасалып, оюланған сəндік үзеңгілер, құйысқан, өмілдірік сияқты ат əбзелдері, күміс жүзік, шолпы, сырға сынды əшекей бұйымдары, 1841 жылы шыққан шиті мылтық, шоқпар, адырна іспетті қаружарақ, тайтұяқ өлшемі, ұста көрігі, бүркіттің балдағы сынды заттар этнографиялық құнды жəдігерлер санатында. Қымбат жəдігерлердің бірі – Нұғыман болыстың алтын жіппен тоқылған парсы кілемі. Кілемді оның жиендері тапсырған. Сондайақ, Базар болыстың 1870 жылы Қытайдан алдырған қазаны бар. Меккеден, Түркістаннан, Отырардан, Хорасаннан, Мойынқұмнан, Маңғыстаудан, Саураннан жеткізілген жəдігерлердің өзі бір төбе. Бір бұрышта көптеген домбыра түрлері жинақталыпты. Сүйек домбыра, қос домбыралардың бірінің шанағына: – Өмірді үлкен домбыра деп білем мен, Егіз туған екі ішектен тұратын. Бірі – қайғы, қабағында түнерген, Бірі – шаттық, əлдилеген мұратын, – деген Төлеген Айбергеновтің жыр жолдары жазылуынан-ақ Бөкеңнің мұражайды жасақтаудағы ілтипатты ізденісін тануға болады. Сондай-ақ, қазақтың бүкіл хандарының бейнелері тізбектеле ілініп, қазақ халқына сіңірген еңбектері тəптіштеліп жазылғанын аңдадық. Патшалық Ресей мен Кеңес Одағы кезіндегі түрлі байланыс құралдары, қақпан, патефон, радио, ескі шабадан, көне фотоаппарат, таразы кірлері, жазу машинкалары да өткен дəуірдің тынысынан сыр шертеді. Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы. ––––––––––––––––––––––

Суретті түсірген: Ғылымбек СƏБИТОВ.

Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің ардагері, отставкадағы полковник Ғанимардан Маштақов ағамызбен азғана уақыт таныс болып едім. Əйтсе де, ол кісі бізге бүкіл болмысымен ерекше əсер қалдырды. Арада бірнеше жыл өткен соң ардагермен кездесіп, емін-еркін отырып, əңгіме-дүкен құрсам деген оймен іздеп көрдік. Сұрау салып жүріп, үйінің телефонын да таптық. Бірақ, қуанышым су сепкендей басылды. Ол кісінің дүниеден өткенін естігенде бір сəт есеңгіреп қалдым. Тағы бір жақсы адам арамыздан кетті. Ғалекеңнен қалған естелік, өзінің жас кезінде басынан өткерген бір қызықты оқиғасы ғана. Соны басқалармен бөлісуді мақсат тұттым. Ол кісі сонда əңгімесін былай бастаған еді. – Қауіпсіздік комитетінде қызмет етуді бастағаныма бір-екі-ақ жыл болған кез. Тəртіп бойынша кезегімен жаттығу жи-

жүзіп қайтатынмын. Ал біздің дарияның ағысы қатты, одан бір қолмен жүзіп өту оңай емес екені белгілі. – Ал мен бастадым, – деді де ол арғы бетті бағытқа алып сүңгіп кетті. Тырс еткен үн жоқ. Жұрттың бəрі демін ішіне тартқандай күйде тұр. Мұндайда уақыт та жүрмей қалатындай. Бір кезде зарықтырып барып қарсы жағаға жақын тұстан шықты-ау əйтеуір. Шамалап қарасам, оның судан шыққан тұсы жағаға он бес-жиырма қадамдай жетіңкіремейді екен. Екі иығынан терең демалып тұрған бəсекелесім сəл ентігін басты да қолын сермеп «енді сенің кезегің» дегендей белгі берді. Терең тыныстап, кеудеме ауа толтырып алдым да, қарсы жағаны бетке алып сүңгіп кеттім. Міне, осы жерде бағанадан бері ойлап тұрған əдіске салдым. Мен

ындарына жіберіп тұрады. Сондай бір айлық жаттығу жиыны Белоруссияның астанасы Минск қаласына жақын жердегі орман ішінде өтті. Одақтың түкпіртүкпірінен жиналған жүзден аса адам күн сайын «шартты жаудың» барлаушыларын, тыңшыларын іздестіруге шығамыз. Қалың орманның арасынан олардың жасырын лагерьлерін іздеп табуға тиіспіз. Күн сайын шартты түрдегі жау апанын анықтаудың сан түрінен тəлім аламыз. Жаттығудан ақыры əбден діңкелеп қайтамыз. Сондайда шаршағанымызды басатын лагеріміздің маңындағы шағын көлдер бар. Солардың біріне шомылып шықсаң жақсы сергіп қаласың. Сондай кезекті бір суға түсердің алдында көптің ішінен бұлшық еттерін ойнатқан ұзын бойлы мəскеулік жігіт шығып, жұртқа айқай салды. – Мен Қара теңіз флотының матросымын. Жүзуден спорт шеберімін. Суда жүзуден жарысудан араларыңда маған шақ келетіндерің жоқ, оны байқап тұрмын. Бірақ, су астында ұзақ жүзуден жарысқа шығатын біреу табылып қалар. Кім шығады? – деді ол. Оның бұл сөзіне жұрт үндемеді. – Мен көрейін, – деп дауыстадым. Ол маған бұрылып қарады да: – Шөл даладан келіп менімен жарыспақшымысың. Сен өзің су көрген адамсың ба? – деді кекесінді үнмен. – Неге көрмеді дейсің, күнде су ішіп жүрген жоқпыз ба? Оның үстіне біздің қаламыздың жанынан Сырдария өзені ағып жатыр, – дедім оның кекесінді сөзіне мəн бермеген болып жайбарақат жауап қайтарып. Ол сонда да болса мені қарсылас санамайтынын сездіріп, бұл істі жайына қалдыратын қалып танытты. Енді оны мен жайына қалдырмадым. – Немене, өзің бастаған əңгімені аяқсыз қалдырмақсың ба? Кел, тəуекел етіп көрейік, – дедім намысына тиіңкіреп. Ол ұтылған адам бір шиша коньяк қоюы тиіс екенін айтты. Жарайды деп бірден келісе кеттім. Ұтылған адам үшін бұл шартты орындау оңайға соқпайды. Біріншіден, арзан емес, əжептəуір пұл тұрады. Екіншіден, орман ішінде жүрген бізге оны іздеп табу қиындау мəселе. Ол үшін жақын маңдағы елді мекенге, тіпті қалаға баруға тура келеді. Менің келісе кеткенімді көрген қасымдағы өзбек, тəжік, қарақалпақ жігіттері енді маған жалынсын. – Ғани ака, соны қоя салшы. Бас тарт жарысыңнан. Коньякті біз-ақ алып бере салайық. Иə, оларды түсінуге болады. Спорт шеберімен жарысқа түсу олар үшін ақылға сыйымсыз нəрсе. Бірақ суға жүзу, сүңгу жағынан мен де қара жаяу емес едім. Кішкентайымнан суға түсіп үйренген жанмын. Жүзуден, сүңгуден жарысқанда қасымдағы балалардың бірде-бірі маған ілесе алмайтын. Бозбала кезімде дарияның арғы бетіне жүзіп барып, қыздарға жиденің гүлін əкеп беретінмін. Арғы жағаға жеткеннен кейін тездетіп жиденің бірнеше бұтағын сындырып алып, оларды бір қолыма көтеріп ұстаған күйі екінші қолмен

судың астында бұл жолы əдеттегідей жүзген жоқпын. Бүкшиіңкіреп отырдым да аяғыммен жерден итеріліп алға қарай жүгіруге кірістім. Екі шынтағымды тез-тез қозғап, суды тіліп алға ұмтылып келемін. Əрине, судың астында кəдуілгі жүгіріс болмайтыны белгілі. Десе де, жаңағыдай тəсілмен судың астында тездетіп жүрудің жүзгендегі жылдамдықтан артық болатынын білемін. Бірақ, бұл əдіс тек таяз жерге ғана жарайды. Ал біз суға түсіп жүрген су тоғандарының тереңдіктері біркелкі. Ең терең деген жері иықтан аспайды. Мұндай тəсіл бар екенін шалқыған теңіз жағасында өскен адамның білмейтіні талассыз нəрсе. Сонымен, алға қарай басып келемін. Сəлден соң оң жақ шекем жарға тірелді. Демек, оң жаққа қарай қиғаш кеткенмін. Судың астында кейін қарай екі-үш адым шегіндім де сол жаққа қиғаш бағытқа жүрісімді жалғастырдым. Біраздан соң, маңдайым жарға тірелді. Енді дұрыс жеткенімді сезіп, кейін қарай тағы да бесалты қадам жасадым да судан шықтым. Əлгі орысым менен оншақты қадамдай жерде біз суға түскен тұсқа қарап тұр екен. – Оу жігітім, қайда қарап тұрсың, бері қара, – дедім даусымды көтеріңкіреп. Ол мен жаққа жалт бұрылды да өңі күреңітіп сала берді. Сол сəтте ду еткен күлкі орманды жаңғырықтырды. Осылайша, мақтаншақты сабасына түсірген едім, – деп ағамыз əңгімесін аяқтады. – Ал бəстескен коньяктарыңыз не болды. Ол алып берді ме? – деймін бұл жағдайдың аяғы қалай аяқталғанын білгім келіп. – Иə, мен оны сұраған да жоқпын, бірақ қасындағы серіктері қоярда қоймай жүріп алдыртты. Ішімдікке əуестігім жоқ, содан кейін сол жанындағы жігіттерінің өздеріне бере салдым. – Сонымен, теңізші жігіт өзіңізді əйтеуір мойындады ма? – деймін мен де қазбалай түсуімді қоймай. – Мойындағаны шығар, сол оқиғадан кейін жаттығуларымыз бітіп елге қайтқанша бірде-бір рет амандаспай кетті ғой, – деді Ғанекең күліп. – Е, ешқандай мəрттігі жоқ жігіт болып шықты десеңізші! Біз басқалардан артықпыз, қалғандары бізден төмен дейтіндердің қатарынан екен де, – дедім қынжылып, – мейлі не қылса да, оған өмірлік сабақ боларлық оқиға болған екен. Мақтаншақты мұқалтқан тəсілді жақсы қолданған екенсіз. Одан кейін мақтанғанда да абайлап мақтанатын болған шығар. Бұл Ғанекеңнің жас күнінде бойында қаны тулап тұрған шағында болған оқиға. Дегенмен, осы бір кішкентай ғана эпизодтан ол кісінің намысшылдығын, адамшылығын анық көруге болатындай. Парасат-пайымы мол, үлкенге құрмет, кішіге ілтипат көрсетіп өткен, туабітті зиялылығымен ерекшеленетін, қашанда өзіне сенімді жүретін Ғанимардан ағамыз өз өмірінде талай кеудемсоқты сабасына түсірген шығар. Ыдырыс ТƏЖІҰЛЫ. ҚЫЗЫЛОРДА.


21 наурыз

ЕР

РЖ Ы М Ұ

Ж

2015 жыл

www.egemen.kz

● Дүние жəне дағдарыс

ЌАРЫЗ КЕУЛЕГЕН КЕЗЕЅ Əлемді жаулап алған борыш дағдарысы барған сайын елдер алдында жаңа проблемалардың бой көтеруіне ықпал етіп отырғандығы сезіледі. Қазіргі күні ең дамыған саналатын Батыс əлемінде борышқа батпаған ел тым санаулы болар. Алып ел Америка Құрама Штаттарынан бастап, шағын ел Грекияға дейін осы проблемамен бетпе-бет келіп, күннен-күнге, айдан-айға күрес жүргізуде.

Бірақ ол күрестің нəтижелері көрінбейді. Себебі, бірқатар білікті экономистердің бағалауынша, бұл проблема қазіргі қоғамда əбден етек алып кеткен аса ауқымды кеселге, жазылмайтын дертке айналып отыр. Оның емі табыла қойған жоқ. Ал берешек мəселесі үкіметтерді де, халықты да қинап болды. Мұның нақты мысалдарын төмендегі мақалалардан оқуға болады.

Тїркияда борышкерлер кґбейді

ДҮБІРГЕ

ТОЛЫ ДЇНИЕ

Əлемдік ўйымды əйел басќаратын кез келді Мамадияр ЖАҚЫП, журналист.

Келесі жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Пан Ги Мунның қызмет мерзімі аяқталады. Оның одан əрі сайлануына құқы жоқ. Жаңа адам келеді. Осы тұста көптен айтылып жүрген осынау жоғары лауазымды қызметке əйел азамат сайлансын деген пікір жиірек естіле бастады.

Түркиядағы банктер ассоциациясының қасындағы тəуекел орталығы 2009 жылдың қаңтарынан бастап, 2015 жылдың қаңтарына дейінгі өздерінің алған несиелерін төлей алмағандықтан, заңды бақылау тізіміне енгізілген. 2,95 миллион адам əлі күнге дейін осы үдеріс аясында тұрғандығын мəлімдеді. Тəуекел орталық қызметкерлерінің хабарлағанындай, өткен жылдың желтоқсан айында борышкерлер қатарына тағы да 30 мың адам қосылған. Осы жағдайға талдау жасаған тəуекел орталығындағылар үстіміздегі жылдың қаңтар айындағы қарыз мəселесі жөнінде арнайы баяндаманы əзірлеген. Осы құжатқа сəйкес өздерінің жеке несиелері бойынша бақылау тізіміне енгізілген адамдар қатары өткен жылдың қаңтар айымен салыстырғанда 1 пайызға

артып, 66 мың адамды құраған. Ал жалпы тізімде тұрғандар саны 109 мың адамға дейін жеткен. Бұл өткен жылдың осы мерзіміндегіден 11 пайызға артық. Əрине, бұл – 1 жылдың ішінде бақылау тізіміне алынғандар саны. Ал егер əңгімені 2009 жылдан бастап қозғайтын болсақ, жоғарыдағыдай тізімге тіркелген адамдар саны 1,9 миллионды құрайды екен. Сөйтіп, борышкер тізіміндегі адамдар саны 2009 жылғы жағдайдағыдан 1,2 пайызға өскен.

Грекиядаєы аќша тапшылыєы Грекияның орталық банкі үстіміздегі жылдың қаңтар жəне ақпан айларында бюджеттің бастапқы профициті, яғни төлем жөніндегі қарыздарды есепке алмағандағы кірген кіріс осыдан бір жылдағыдан 30 пайыздан астамға азайып, 503 миллион еуроны құрағандығын мəлімдеді. Міне, осы қаржыдан төлем жөніндегі қарыздарды алып тастайтын болсақ, яғни нақты жағдайды бейнелесек, бюджет тапшылығының орын алып отырғандығын көруге болады.

Сөйтіп, Грекияның қаржы жағдайы қиындай түсіп отыр. Оның үстіне, Еуроодақ пен халықаралық валюта қорынан 7,2 миллиард еуро тұратын көмектің соңғы

траншын алу жөніндегі келіссөздер барған сайын созыла түсуде. Бұл істің шешілер немесе шешілмесі де белгісіз қалпында қалып отыр.

Грекия қаржы жағдайының қиындай түсуіне бұрынғы алынған қарыздарды қайтару мерзімінің жетуі істі одан қоюлатуда. Грекия осы аптаның ішінде өзінің екі бірдей сыртқы қарыздарын өтеуі тиіс. Соның біріншісі – халықаралық валюта қорынан алынған 560 миллион еуроның қарызы алдымыздағы дүйсенбіде өтелуі керек. Мұнан кейін жұма күні аталған ұйымға тағы да 300 миллион еуроның қарызын өтеу кезегі келіп тұр. Мұның сыртында Грекия үкіметі шығарған қысқа мерзімдік облигациялар бойынша, 1,6 миллиард еуроның қарызын өтеу міндеті тағы тұр. «Грекия наурыз айында халықаралық валюта қорына 1 миллиард еуроның қарызын қайтарып берген болатын. Оның үстіне өзінің барлық халықаралық міндеттемелерін орындайтындығын мəлімдеген еді. Алайда, Грекия банкінің соңғы деректері бойынша, мемлекет қалтасы қазірдің өзінде босап қалып отыр. Осы жағдайға адамдар өте алаңдаулы. Олар енді біздің зейнетақыларымыз бен жалақыларымызды мемлекет қалай төлемекші деген уайыммен бастарын қатыруда», деп жазады жергілікті бұқаралық ақпарат құралдары. Премьер-министр Алексис Ципрас «Прото тема» газетіне берген сұхбатында жала қылар мен зейнетақыларды төлеуге Грекияда жеткілікті қаржы бар екен дігін айтқан. Бірақ елдің қаржы

министрлігіндегілерге сілтеме жасай отырып берген Euronews хабарында қазіргі күні мұндағы үкіметтің басты проблемасы мемлекеттік берешектердің дер кезінде өтелуінде болып отыр. Яғни, мемлекет өз міндеттемелерін дер кезінде жүзеге асыра ала ма? Міне, мəселе осында. Экономист Димитрис Рапидистің пікірінше Грекия экономикасы айналып тұрған шеңбер секілді соңғы нүктесі жоқ қиын жағдайға тап болып отыр. Көптеген салық төлеушілер бюджетке деген берешектерін доғарған. Сондықтан салық түсімі едəуір төмендеп кеткен. Оның үстіне шетелдік инвесторлар Грекия үкіметі шығаратын аблигацияларды орналастыру жөніндегі аукциондарға қатысқысы келмейді. Сондықтан эмиссиялардың үлкен бөлігін Грекияның өз банктері сатып алуға мəжбүр болуда. Грекияны бұдан əрі не күтіп тұр? Алты жылға созылған дағдарыстан ел экономикасының шипасы əбден біткен. Ал қазірдің өзінде елдің ішкі жалпы өнімінің 170 пайызына жетіп отырған мемлекеттік қарыздарды сатып алуға инвесторлардың қатысқысы келмейді. Қысқасын айтқанда, Грекия үлкен қаржы апанына келіп құлады. Одан өз бетімен шығатын дəрмен жоқ. Жағдай бұдан əрі қай бағытқа қарай бет алады? Бұл сұраққа дəл қазір ешкім де жауап бере алмайды жəне ешкімнің жауап беруге құлқы да жоқ.

Халықаралық бас ұйымның басшылығына оның 70 жылдық тарихында 8 Бас хатшы сайланса, оның барлығы да ер адамдар. Əйел азаматша ұсынылмаған. Оның да жөні бар: БҰҰ-ның жарлығында бұл қызметке ер адамның сайланатыны атап көрсетілген. Бұл өзі адам құқының сақталуын талап ететін ең жоғарғы ұйымның сол адам құқын бұзуы десе де болар еді. Бұл əйелдердің теңдігін мойындамаған есепті. Ал бұзылған нəрсені түзету қажет-ақ. БҰҰ-ның басшылығына əйел қайраткерді сайлау қозғалысы осы лай басталған. Бір қызығы, бұл қозғалыстың басында осынау ұйымның бұрынғы бас хатшылары жүр. Алдымен Кофи Аннан өзінің «Нью-Йорк Таймсқа» жарияланған мақаласында қазіргі Бас хатшы Пан Ги Муннан кейін əйел азаматша сайлансын деген ұсыныс жасаса, оған талай əлемдік қайраткер үн қосты. Бұл үшін, əрине, БҰҰ жарғысына өзгеріс енгізу керек. Өзгеріс дегенде, əйел азаматшаларды кемсітетін, тек ер адам сайлансын деген талапты алып тастаса, жетіп жатыр. Енді бұл мəселенің күн тəртібіне қойылуына келсек, қазіргі

АҚШ мемлекеттік қарыз алудың жоғары деңгейін заңды түрде белгілейтін əлемдегі санаулы елдердің қатарына жатады. Сондықтан белгіленген мерзім жеткен кезден бастап, жаңа қарыздарға жол ашу үшін елдің қаржы министрлігі төтенше шараларды қабылдай отырып жұмыс істейді. Мұндай шаралар үкіметтің міндеттемелерін өтеу үшін қажет екендігі түсінікті. Қазіргі күні елде осы қарыз мəселесі жөнінде айтыс-тартыстар күшейе түсуде. Ол, əсіресе, 2016 қаржы жылының бюджетін талқылаған кезде өзінің шегіне жетеді. Себебі, демократиялық бағыттағы əкімшілік пен конгресті бақылауға қол жеткізген республикашылардың осы мəселені талқылаған кезде бір бітімге келуі қиын-ақ. Екі партия бюджет саясатының бағыттарын базалық тұрғыдан бағалау

ісінде екіге жарылады. Сөйтіп, қаржыны қию, қорғаныш шығындары, бюджет тапшылығы мəселелерінде үлкен айтыстартыстар басталады. Осы жағдайға орай, АҚШ-тың қаржы министрі Джек Лью елдің мемлекеттік қарыздары берілген лимиттің шегіне жет кендігін конгреске хабарлады. Демек, қарыздың жоғары деңгейін қайта белгілейтін сəт туды. Алайда, Джек Льюдің мəлімдеуінше, бұл жағдай конгресс үкіметке қосымша шығындарға бару үшін рұқсат берді дегенді білдірмейді. Ол рұқсат қазіргі күні конгресс осы уақытқа дейін мақұлдаған шығындарды қаржыландыруға мүмкіндік алу үшін қажет болып отыр. Əзірге республикашылар бұл мəселеде қандай шешім қабылдау қажеттігін өзара айқындай қойған жоқ. Себебі, істің күрделі

сипаты бар. 2013 жылы осындай жағдай орын алған кезде биліктің федералдық органдары республикашылардың қарыздарды қаржыландыруға рұқсат бермеуіне байланысты екі аптадан астам уақытқа жабылып қалған болатын. Сол кездегі айтыстартыстар, екі партия арасындағы күрес ел

Ґткенсіз болашаќ жоќ Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде ядролық қаруға қарсы Халықаралық Невада-Семей қозғалысының 25 жылдығына арналған «Вспоминая, думай о будущем» атты кітаптың тұсаукесері өтті. Шараны ҚазҰУ ректоры Ғалым Мұтанов ашты. Ол қазақ елінің ықылым заманнан-ақ небір нəубет, зұлматты бастан өткергендігін, Семей полигонынан зардап шеккен жанкештілердің тек құрметке ғана лайық екендігін айта отырып, Халықаралық Невада-Семей

қозғалысының ЮНЕСКО-ның шешімімен «Əлем естеліктері» атты Əлемдік реестрге енгенін мақтанышпен тілге тиек етті. Ядролық сынақ бейбіт күнде сан мың адамды жалмады. Радиацияның кесірінен жарты миллионнан астам адам зардап шекті. Мыңдаған адамды

денсаулығынан айырып, өміріне қауіп төнді. Бүгінде ядролық тозақ отынан тірі қалып, арамызда жүрген бауырларға қарасу, əлеуметтік көмек көрсету, оларды дəріптеу, өскелең ұрпаққа ұлықтау – біздің азаматтық парызымыз. «Вспоминая, думай о будущем» атты кітаптың авторлары – осы Семей полигонынан зардап шеккен жандар, жылдар бойы дамылсыз ажал сепкен аждаһаның аузына мəңгілік құм құйғандар. Олар қашанда

жағдайына едəуір қиындық келтіріп, осының салдарынан республикашылардың рейтингі біршама құлдырап кеткен еді. Қазіргі күні конгресс осыдан сақтанып отыр.

құрметке лайық, мақтауға емес, мақтануға тұрарлық десек артық айтқандық емес. Сондай-ақ, жиын барысында осы кештің өтуіне ұйытқы болған «Невада-Семей» қозғалысының жетекшісі, белгілі публицист, дипломат, қоғам қайраткері Олжас Омарұлы: «Бүгін еліміздің ең беделді жоғары оқу орнында республика бойынша алғаш рет лингвистикалық ғылыми-зерттеу орталығы ашылып отыр. Біз бас қосып отырған «Вспоминая, думай о будущем» атты кітапты жазуға атсалысқандар – «Невада-Семей» қозғалысын көргендер, тікелей қатысушылары», – деп атап өтті.

Дайындаған Сұңғат ƏЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Кеш барысында жазушы, əде биеттанушы, Қазақстанның қоғамдық-саяси қайраткері Олжас Сүлейменовтің шығармашылығы да назардан тыс қалмады. Фило логия, əде биеттану жəне əлем тілдері факультетінің 3-курс студенті Сəкен Есенгелдиев ақынның «Адамға табын, жер, енді» өлеңін жатқа оқыса, журналистика факультетінің 3-курс студен ті Арман Құдайберген өз шы ғармашылығынан «Арнау» өлеңін жолдады. Жұлдыз ƏБІЛ.

АЛМАТЫ.

адамзат тарихы əйелдердің қоғамдағы орнына көзқарасты өзгертті. Көптеген жерлерде ел билігіне əйел қайраткерлер келіп жатыр. Ірі мемлекеттердің басшылығына əйел азаматшаның келуінің жақсы жемісі де аңғарылады. Халықаралық ұйым, қауымдастықты əйел қайраткерлердің табысты басқаруының да мысалы жетерлік. БҰҰ-ны əйел қайраткер басқарсын деген сөз басталған соң, оған кім лайық деген əңгіменің шығуы да заңды. Қазірдің өзінде біраз қайраткердің аттары аталып қалды. Қазір əлемдегі 20 мемлекетте билік тізгінін əйел қайраткер ұстап отыр. Солардың көпшілігі БҰҰ-ны басқаруға лайық дейді жұрт. Нақтылай айтқанда, Жаңа Зеландияның бұрынғы премьерминистрі Хэлен Кларк, Чилиді басқарған Мишель Бачелет, Данияның премьер-министрі Хелле Торнинг-Шмидт, Литва президенті Далия Грибаускайте, ЕО комиссары Крис тина Георгиеваның аттары естіліп жатыр. Əрине, Ангела Меркельдей қайраткер күреске шықса да есесін жібермес еді-ау, бірақ оның Германиядай алыпты алға сүйреуі керек-ақ. БҰҰ-ны əйел қайраткер басқарсын деген сөз шығып, оны қолдаушылардың үні естіліп жатқанда, алда бұл қызметке біраз үміткер ұсынылып жатса, сірə, əйел азаматшаның жолы болатын шығар-ақ. Жұрт оның жанының нəзіктігіне, ойының тазалығына үміт артар.

Тїсіністік жолы оѕай емес Египетте, Синай түбегіндегі курортты Шармəл-Шейх қаласында көптен күткен үш күндік экономикалық саммит өтті. Оған жүздеген белгілі бизнесмендер, АҚШ пен Еуроодақ елдері дипломатиясының басшылары, Бритич Пэтролеум сияқты ірі компаниялардың өкілдері қатысты.

Мемлекеттік ќарыз шегіне жетті Өткен дүйсенбіде АҚШ-та мемлекеттік қарызға заңды лимит белгілеу жөнінде келісімге қол жеткізілді. 2014 жылдың ақпан айында АҚШ əкімшілігі конгресте 2015 жылдың 16 наурызына дейін қарыз алуға рұқсат беру туралы республикашылармен келісімге келген болатын. Қазіргі күні бұл қарыздың көлемі 18 триллион доллардан асып түсіп отыр.

11

Бұл жиынға ең алдымен Египет басшылары аса мүдделі болғаны анық. Араб дүниесіндегі жетекші елдегі соңғы кездегі күрделі оқиғалар оның саяси өмірін ғана емес, экономикасын да мықтап діңкелетіп кеткен. Тұрақтылық жоқ жерге инвестиция салынбайтыны белгілі. Үлкен инвестициясыз, əсіресе, үлкен елдің экономикасы дамымайды. Сол инвестицияның келуі үшін əр ел өзіндегі тұрақтылықты дəлелдеуі керек. Египет үшін бұл жиынның сондай мəні бар. Ең алдымен, бұл конференцияға АҚШ-тың қандай көзқараста болуы да айрықша мəнді еді. Ол жоғары ықыласта екенін білдірді. Мемлекеттік хатшы Джон Керридің белсенді қатысуы оған айғақ. Атап өтетін бір жайт: сонау 2013 жылғы жазда президент Мурсиді тақтан тайдырғаннан кейін оның жақтастарына қарсы президент Абдел Фаттак ас-Сиси тарапынан болған қатаң шараларды АҚШ толық қолдай қоймаған. Бұл елде жүздеген адамның қаза тапқаны өз алдына, мыңдаған адам түрмеге жабылды. Соған орай, АҚШ өзінің бұл елге дəстүрлі көмегін шектеп, ол қазіргі Египет экономикасына айтарлықтай кері əсерін тигізді. Египет жайында тұрақсыз, демократия құндылықтарына қарсы ел деген сипаттама қалыптасты. Соңғы уақыттағы бұл аймақтағы саяси оқиғалар сол қалыптасқан жағдайды бағамдауда үлкен өзгерістер енгізетін түрі бар. «Ислам мемлекеті» радикалды экстремистерінің қанқұйлы əрекеттері бүкіл əлемдік айыптауға ұшырағанда, Египет басшысының сол радикалды исламистерге қарсы қатаң шараларына көзқарас та

біршама өзгерді. Бұл жалпы Египетке қатысты көзқарасты да түбегейлі өзгертті. Президент Абдул Фаттак асСиси – əскери адам, фельдмаршал. Əдетте əскерилерді саясатқа икемсіз деген пікір бар, көбіне күшке сенеді дейді. Ас-Сисиді де, оның қатаң шараларына қарап, сол əскери пішіннің саясаткері деуге болғандай еді. Ол елді құрдымға алып бара жатқан радикалды исламистерге қатыгез қаталдықпен қарсы тұрды. Ымырасыз əрекеттерге барды. Сəл босаңсығанда, аналар күш алып кетер еді. Босаңсыған жоқ. Ал радикалды экстремистер күш алып кеткенде, не болар еді? Ешқандай мемлекеттік құрылымы да жоқ «Ислам мемлекетінің» бүлдіріп жатқаны сұрапыл. Олар Египеттей алып елде үстемдік еткенде, не боларын ойлаудың өзі үрейлі. АсСиси оған жол бермеді. Сонымен бірге, ол икемді саясатшы ретінде де көзге түсіп отыр. Ол сырттан оқшауланып қалған жоқ. Түсінбегендермен түсіністікке ұмтылды. Осы саммиттің алдында ас-Сиси «Ва шингтон пост» басылымының тілшісі Лелли Уэймутты шақырып, оған сұхбат беріп, оны əлемге таратты. Онда өз еліндегі жағдайды баяндап, басқалардың, ең алдымен, АҚШтың Египетке көмектесуі керектігін, егер Египеттей 90 миллиондай халқы бар алып ел құлар болса, ол айналасын да қирататынын айтты. Күні кеше АҚШ-тың, оның президенті Барак Обаманың Египеттен сырт айналғанын көлденең тартса да, сол үшін оларды айыптамай, түсіністікке келгені жөн екенін білдірді. Парасаттылықпен, дəлелмен айтты. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Керридің жиынға келуі, асСисимен əңгімесі, осы аймақтағы елдердің басшыларымен кездесуі сол түсіністіктің басындай көрінеді. Каир парасатты əрекеттерімен оқшаулану пердесін біршама ысырғандай. Енді АҚШпен бірге басқалардың да оң бұрылатыны анық.


12

www.egemen.kz

АС Р И М

Арап Байдалыұлы (шамамен, 1840-1910) – Баянауладағы Сүйіндік елінің, оның ішінде Айдабол бидің тұқымы Қошетерден тараған ұрпақ, балуан, Мұса мырза Шорманұлы барымташы ретінде ұстаған батыр. Орысша, қазақша əжептəуір сауаты бар, үстіне жақсы киім киініп, жүйрік ат мінетін сері əрі əн салып, домбыра тартатын өнерпаз жігіт болған. «Жаяу Мұсаға жаны жақын болып, оның өмірін, əндерін əуес еткен əнші-серілердің бірі Арап қашқын. Бұл тумысынан аса алғыр, дарынды, бетінен қайтпайтын ер кісі болған соң, Жаяу Мұса оған арнап «Арап батыр» деген белгілі əн-өлең шығарады. Араптың əлеуметтік ісі Мəди, Ермағамбет, Балуан Шолақ сияқты ерлік ісімен бірдей – халықты аяусыз жəбірлейтін болыстармен ұстасу, не күш көрсететін көрші кулактармен айқасу болды. Осының зардабынан Арап батыр да ояз тарапынан қатты қуғынға ұшырап, Баянаула төңірегінде

«Сұршақыз» і н ә

тұра алмайды. Ығысып Қарқаралы жеріне ауысып, атақты Бөденің қолына барып тұрады», – деп жазады Ə. Марғұлан. «Баласы Байдалының атым Арап, Мінуші ем кербестіні жалын тарап. Бір қызды Керекуден алып қашып, Ішінде жиырманың қылдым талап». Бүгінде Арап батырдың зираты Далба тауының сыртында тұр. Арап батыр өзі сегіз қырлы, бір сырлы жігіт болған. Сұршақызды алып қашып, Сырымбеттегі Шыңғыс төре ауылын паналағанда, төрелер қыз алып қашып келген жігітті ұры деп қасақана ұстатып, абақтыға жапқан. Сонда сүйген жары сатып кетті ме деген қаупін өлеңмен былай білдіреді: «Түсті ғой зілмауыр жүк бұл басыма, Ой бөлер жоқ жолдасым, сырласым да. Жаныңмен жаным бірге десе-дағы, Жалғанда сырыңды ашпа ұрғашыға». Сұршақыз атанған Күнбөпе ару кім еді? Қырық жасының өзінде Күнбөпе бет біткеннің ажарлысы болған деседі. Əкесі Бөде Қаракесектегі Қояншы-Тағай елінің болысы болған. Ол өзге болыстардай патша өкіметіне жағынып, бас имеген белгілі адамдардың бірі болған көрінеді. Патша өкіметі Бөденің халық ортасындағы күшті беделін пайдалану мақсатымен оған қанша сый-сияпат көрсетсе де, Бөде олардың əділетсіз істеріне жирене қарап, кейде күш көрсеткен ұлықтарды сабатып отырған. «Бөде осындай ерлік істерімен мықты көсемге айналып, ояздан, залым болыстардан жəбірлік көрген əнші, сері жігіттер оның қасына жиналып, ойын-сауық құрып, ұлықтарды мазақтайды. Соның бірі «Қырық жігіттің басшысы» деп саналған Арап батыр екен. Бірақ бұлардың ісі ұзаққа созылмайды. Болыстардың Қарқаралы уезд басқармасының көрсетуі бойынша, генерал-губернатор Бөденің үйін күйретіп, оны үрім-бұтағымен Зайсанға жер аударуға бұйырады», – деп түсіндіреді Ə. Марғұлан. Күнбөпе Бөде байдың қызы, Арап Байдалыұлы жасы жиырмадан енді ғана асқан байдың көмекшісі, ойын-сауыққа бай қызымен бірге жиі барып жүреді. Малға жығып атастырған адамы ынжық болып, қыздың көңілінен шықпайды. Мыңды айдаған бай қызын салт басты, сабау қамшылы қызметшісіне бермейтінін жігіт те, қыз да жақсы білген соң, келген күйеудің ұсқынын байқаған қыз «мынадан құтқара көр» деп Арапқа

Ол ќалай туєан?

қолқа салады да, киім-кешегін əзірлеп қойған қоржынын қолтығына қысқан күйі Арапқа келеді. Арап батыр мен Күнбөпе жайында: «Бөденің үйінде Сұршақыз деп аталған ақылды əрі сұлу қызы болған. Арап əнші Бөденің үйіне келісімен ол қыздан көзін айырмайды, екеуінің махаббаты күн-түн сайын арта береді. Бірақ олардың тілегі оразды бола ма, жоқ па, албырт жүрек оны керек қылмайды. Əлден уақытта Бөденің көп баласын ұстауға Қарқаралыдан полиция шықты деген хабар сап ете түседі. Оны естіген Арап батыр ешбір бөгелместен сол күні түнде Сұршақызды алып, Көкшетауға тартады. Бірақ, үміт пен сескенудің арасында келген Арап бұл жерде Сұршақызбен бақытты болып тұра алмайды. Өйткені, бұл жердің болыстарының арамзалығы өзге жердің болыстарынан кем түспейді», – дейді Ə. Марғұлан. Сұршақыз – Күнбөпе Бөдеқызы (1840-1932) жөніндегі оқиға Жақып төренің Арап батырға қылған қысастығымен байланысты өрбиді. Оқиға былай болған. Бөденің төрт əйелінің бірінен туған Серік екен. Серіктің қарындасы Күнбөпе, оны Арап батыр алып қашады. Таң сарғая Ереймен тауының шеткі сілеміне жетіп тоқтайды. Көкшетауды басып, Шыңғыс сұлтанның Сырымбеттегі ауылына келеді. Елден қашқан ғашықтар Шоқанның туған інісі Жақып төре ауылын паналайды. Жақып пен Арап батыр екеуі дос-жаран екен. «Сенің қолыңда билік бар ғой» деп сауға сұрағанда, Жақып оны қолтығына алады. Төркін жағынан келген қызжігітті қонақжайлық салтымен жылы қарсы алған Зейнеп ханым оларға бөлек үй тіккізген. Бірақ, Жақып төре сұлуға қы зығып, қызыл көрген қарғадай шыр айналады. Арапты ұры деп оязға ұстатып, абақтыға жапқызады. Күнбөпе де өткір қыз екен, Жақып төреге көнбей, оның залымдығын бетіне салық қылып, басқа біреуге тиіп кетеді. Арап батыр оқиғаға байланысты «Сұршақыз» əнін шығарады, əнде «Көкшетауда қалдың-ай» дейтіні, қыздың Көкшетауда қалуын көрсетеді. Бірақ, Арап батыр «Аман келсем, өз жері Баянтауда кездесеміз» дейді. «Дарияның жарға соққан толқынындай, Көз салған көрінгенге көңіл арсыз», – дейді, немесе: «Мен келдім сол бетіммен Шыңғыс ханға, Бір қайла болар ма деп шыбын жанға. Паналап бозторғайдай тұрғанымда, Шырылдатып ұстап берді-ау оязнайға», – дейді Арап батыр. Жақып төре туралы деректі жазушы С.Ақтаев та келтіреді. Сүйікті жігіті үшін ата-анасын қиып, туған жерін тастап келген Сұршақыз төре түгілі, ханға тоқал болуға көне ме, тілмаш арқылы ояз бастығынан басына бостандық сұрап хат жазған. «Ояздан басына бостандық алған бір қыз бар екен», деген хабар əп-сəтте елге тараған. Көкшенің жайсаңдары бас құрап: «Əйел елден кетсе де ерден кетпеуі керек», деген байлам жасап, «арамыздан таңда, қайсымызды қаласаң да таластартыс болмайды», дейді қызға. Сонда Күнбөпе Өскенің ұлы Нұрқанды қалаған екен. Ə. Марғұлан мен С. Ақтаевтың жазбалары бірін-бірі растап, дəлдеп, толықтырған түрде түсіндіріп тұр. Қашуды ойға алған Сұршақыз бен Арап батырдың Сырымбетке бет алуының себебі, Зейнеп ханыммен байланысты. Зейнеп Мұса

мырза Шормановтың туысы, ал Арап батыр болса Мұса мырзаның кісісі, сондықтан қыз-жігіт төркін жағынан келген қонақты дұрыс қарсы алады деп сеніп барған. «Зайсанның болысы Арапты абақтыға отырғызып, Сұршақызды тоқалдыққа алады», – деп жазады Ə.Марғұлан. «Сұршақыздан айырылған Арап Көкшетаудан Омбы абақтысына «этаппен» бара жатып, оған арнап өзінің атақты «Сұршақыз» деген əнін шығарады. Бұл əннің бірінші шумағы ғашық жарынан айырған ар, əділетті білмеген, арамза болыстың қабан жүректігін əшкерелеуге арналған. Бұл шумақтың Арап шығарған түрі былай: «Шын жүрек тұра алмайды ғашық жарсыз, Ер жігіт кейде малды, кейда малсыз. Дарияның жарға соққан толқынындай, Көз салған көрінгенге көңіл арсыз». Бұл соңғы сөзбен Арап болысқа тиіскен. Екінші шумағы Сұршақыздың артында қалып қойғанына өкініп: «Ғашық болған, Сұршақыз, Көкшетауда қалдың-ай!» Үшінші шумақта үміттенуді асқар бел етіп ұстаған Арап алдағы өміріне зор үмітпен қарап, бұдан да босанармын, Сұршақыз сенімен тағы қосылармын деп өз көңілін жұбатады. «Неше жыл жүрсем-дағы бұл айдауда, Шыдармын, қажымаспын денім сауда. Дəм жазып осы жолдан аман қайтсам, Сұршақыз, көрісерміз Баянтауда». «Əннің мазмұны тегісімен Арап батыр мен Сұршақыздың махаббатын суреттеуге арналғанын көреміз», – дейді Ə. Марғұлан. Арап батыр Жаяу Мұсаға өте жақын кісі, мұңдас, пікірлес жəне бір атаның баласы болғандықтан бұл əнді ол кісі Арап батырдың атынан жазуы да таңғаларлық нəрсе емес. Ə. Марғұлан «Сұршақыз» өлеңін Жаяу Мұса емес, əуені мен сөзін де Арап батыр шығарған дейді. «Сұршақыз» əнінің атақты ақын, сазгер Жаяу Мұсаға еш қатысы жоқ. Əннен сүйген қызынан қапияда айырылып қалған жігіттің жанын өртеген өкініші мен көкірегін қарс айырған күрсінісі сезіліп тұр. «Неше жыл жүрсем-дағы мен айдауда, Шыдаймын, қажымаймын денім сауда. Дəм жазып осы жолдан аман қайтсам, Сұршақыз, көрісерміз Баянтауда. Қайырмасы: Аспанда жырлар Бозторғай, Шіркін, əннің бұлбұлы-ай. Ахау, Сұршақыз, дүние-ай, Енді, есен бол-ай. Боларсың сенде мендей, маған күлсең, Ханзада, жауыздардан қорлық көрсең. Ауызың күлмек тұрсын, қисаяды, Айырылып ат-тоныңнан жаяу жүрсең». Ə. Марғұланның айтуынша, Жаяу Мұсаның досы Айдарбек сал əнші, балуан əрі ойыншы болған. Оның баласы Ысмақ Мұсаның əн-өлеңдерін жатқа біліп, тапжылтпай айтатын кісі екен. Жаяу Мұсаның ісіне еліктеп, əндерін халыққа таратқан əнші-серілердің бірі – Ермағамбет Игібайұлы, екеуі де Мəди мен Балуан Шолақ сияқты əлеуметтік қиғаштықтың күшейген кезінде шыққан күрескерлер, ұстасқан кісілері – керауыз болыстар мен поселкелердің кулактары. Ермағамбет – ірі бай Бақтыбай қажының немересі, қыстауы Сайтанды, Өткелсіз, Шилі деген өзендердің жағасында, Ботақара қонысына таяу тұратын əншінің тағдыры осы елді мекенмен байланысты оқиғалар себеп болып, өмірі қыспақта өтеді, қоныстың малын ұрлады деп бес жылға Атбасар даласына

 Өңір өнері

«Отелло» – Тараз тґрінде Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

Өткен аптада Жамбыл облыстық қазақ драма театры У. Шекспирдің «Отелло» пьесасын сахнаға шығарды. Əрине, осыдан төрт ғасыр бұрын жазылса да əлі күнге əлемдік сахналардың төрінен түспей келе жатқан бұл классикалық шығарманы таңдау, сахналау, трагедияның түйінін жеткізе білу оңайға түспегені анық. Оған да үлкен жүрек, күш-жігер қажет. Бəлкім, бұл əйгілі шығарманы мақтаныш, атақ-даңқын аспандату, бақай есеп үшін сахнаға сүйреп

шығаруға болатын шығар. Бірақ, көрермен көңілінен шықпасаң, «Отеллоның» өзіңе оқ болып атылатыны тағы анық. Жамбыл облыстық драма театры бұл трагедияны осыдан қырық жыл бұрын сахналап, сол кездерде «Отелло» осы өнер шаңырағының төлқұжатына, басты қойылымына айналып кеткен екен. Міне, енді 80 жылдық тарихы бар театр классикалық шығарманы тағы да сахналауға тəуекел етті. «Негізі əр қойылымның айтар ойы болуы керек қой. Бұл пьесаның өн бойынан сатқындық, жеккөру, қызғаншақтық лебі есіп тұрады. Қызғаншақтық қоғамды ірітеді, ел мен елді

жауластырады. Ал, біз ондай лас нəрселерден биік тұруымыз керек. Яғни, «Отеллоның» айтар ойы əлі күнге маңызды» дейді қоюшы режиссер Асыл Құдайбергенов. Екі сағаттай уақытқа созылған қойылымды

21 наурыз 2015 жыл жер аударады. Есіл бойындағы елді аралаған Ермағамбет əндерімен халықты өзіне тартады. Баянауладағы Жарылғапберді мен Жаяу Мұсаның əндерін кеңінен таратып, Атбасарда Сəтмағамбет əншімен танысқан, одан «Əупілдек» əнін үйреніп, Баянаулаға таратады. Бірақ, əннің текстін Ермағамбет өзінше шығарып алады. «Əупілдек» əнін Сəтмағамбет «итжеккенге» айдалған жігітке арнап, оның қарындасы Дəмеш қыздың атынан шығарған. Сəтмағамбет айтатын мəтін былай: «Əупілдек айдын шалқар көл болады, Жағалай Əупілдекті ел қонады. Ежелден ата-баба қоныс еткен, Суы бал, шөбі тəтті жер болады». «Əупілдек» айдауда жүрген Ермағамбет əншінің жанына жақын болғандықтан, əннің əуенін алып, сөзін өз күйіне жақындатып айтқан. Патша өкіметіне қарсылық түрінде айтылған əннің мəтіні: «Қамысы Əупілдектің мүше-мүше, Сарғайдым мен Есілдің суын іше. Жез қанат құсқа біткен маған бітсе, Барар ем Сайтандыға əлденеше». Бұдан байқайтынымыз, əннің текстін өзінше шығарып алу дағдылары кейбір əншілерге тəн болған. Əнді шығарған автор мен сол əнді орындаушылар бар, оларды анық ажыратып айтуға тиіспіз. Қандай əн шырқалса да, оның кімдікі екенін айтып, шыққан тарихына көңіл бөліп, іздену қажет. «Сұршақыз» əнінің мəтіні Араптың басында болған оқиғадан шыққан. Оқиға желісі Баянаула, Ақсу-Аюлы, Көкшетаудың арасында өрбуі, ғашық жігіттің сүйгенінен айырылуы – бəрі де Араптың басынан кешкен тағдырына тəн. Оларды басқаға телу дұрыс емес. «Сұршақыз» біреу, өйткені ол нақты тарихи кейіпкер. Өлең мазмұны мағыналы, ғибратты, тарихи шын нұсқасы да сол. Əжуа, келеке етіп, мысқылмен айтылатын «Сұршақыз» əнінің нұсқасын Арап батырдың өзі шығарды деп айту қиын. «Əупілдек» əнінің негізін жасаушысы болып, оны Сəтмағамбет, Ермағамбет əншілер əннің əуенін алып, оның сөзін өз күйіне жақындатып өзгерткеніндей, Арап батырдың «Сұршақыз» əнін Жаяу Мұса немесе Балуан Шолақ өзгерткен болуы мүмкін. Халық əндерін жинаушылардың қорына сондай екі-үш түрлі нұсқада түскен. «Сұршақыз, бір келгенде көктем дедің» деген өлең нұсқасын Арап батырдың өзі де қызға айтылған наз ретінде шығаруы ғажап емес. Алайда, өзі зорлық көріп, айдауға ұрынған адам мұндай наз айтуы неғайбыл. Ғашық назы бірге, қосылып, жұптасып болған соң сүйікті Арап батырына «күз келсін, көктем өтсін» деп мерзім белгілей ме?! Екінші нұсқадағы өлеңнің жасандылығы анық көрініп тұр. Қалай болғанда да, өлеңнің қайырмасы ешбір өзгеріссіз қала беруі, бұл əн нақты бір автордың шығармасы екенін анық байқатады. Қайырмасы: «Əндір, əндір, əндір-ай, Ішімді оттай жандырды-ай, Ғашық болып қосылып, Құмарымды қандырды-ай. Сөйтіп жүрген Сұршақыз, Көкшетауда қалдырды-ай. Ахау, Сұршақыз енді есен бол!» «Сұршақыз» Арап батырдың əні. Жаяу Мұса, Балуан Шолақ орындауындағы оның өзгерген нұсқасы. Өлеңді əуенімен қоса Арап Байдалыұлы шығарған. Шындығы осы. «Сұршақыз» əнін Арап батырдың өзі, оның досы болған Жаяу Мұса, Байдалының Мұстафасы, Арыстанбайдың Имамбегі, Шөкеңнің Құдайбергені, Шоқаманның Əбділдасы, Айдарбек сал, Ермағамбет, Сəтмағамбет əнші, одан кейін Балуан Шолақ, Кенен Əзірбаев, Ермек Серкебаев орындаған. Қазіргі кезде Қайрат Байбосынов, Кенжеғали Мыржықбаев, Амангелді Қожанов, Қаблаш Əбікейұлы, Ерлан Рысқали орындап жүр. Жаяу Мұса орындаған «Сұршақыз» əні «Біржан – Сара» операсында Сараның ариясы ретінде алынған. Сұршақыз өмір үшін айқасып, артына ұрпақ қалдырған ана, одан екі ұл, бір қыз туған. Сейтмағанбет деген ұлынан туған немерелері – Жəнібек, Қалиасқар, Жанəбіл. Жанəбіл Балуан Шолақтың серігі болған сері жігіт екен, өштескен казак-орыстар жала жауып, абақтыға қаматып, сонда опат болған. Сөйтіп, Сұршақыздың немересі Жанəбіл Балуан Шолақтың досы екенін көріп отырмыз. Тамаша дəлел емес пе?! Сонымен «Сұршақыз» əнінің мəтінінде баяндалатын оқиғалар желісі тек Арап батыр мен Күнбөпенің басынан кешірген ғашықтық тағдырға тəн. Бір өзінде бір драмаға жүк боларлық қатпарларды бойына шоғырландырған осынау бір əннің кейіпкерлерінің жеке тағдыры, олардың өмір кешкен – туған, сүрген, пана іздеген, қайта оралам деп үміттенген – ареалы да, есімдері аталмаса да драма кейіпкері ретінде сезіліп отырған, тарихи шынайы тұлғалардың əрекеті – бəрі-бəрі осы əнде көрініс тапқан. Əнде баяндалатын оқиға оның Жаяу Мұсаның емес, тек Араптың əні екенін айқын танытады. Қазақтың дəстүрлі əн тарихына қосылған бір ғана «Сұршақыз» əні бар, оның өлеңі мен əуенінің авторы Арап батыр Байдалыұлы. Арап батырдың «Сұршақыз» əнін көп орындап, насихаттаған Арап батырдың жақын досы Жаяу Мұса. Жаяу Мұса орындаған «Сұршақыз» əнін Балуан Шолақ та орындаған. «Сұршақыз» əнінің екі-үш нұсқасы осылай халық арасына тараған. Мақсат АЛПЫСБЕС, тарих ғылымдарының докторы.

жамбылдық көрермендер жылы қабылдады. Шынында сөзге еру, қызғаншақтық, көре алмаушылық, ашуды ақылға жеңдіре алмау, бəрі-бəрі сахна төрінде көрініс тауып жатты. Бір кездері орыс ақыны А. Пушкиннің «Отеллоның басты трагедиясы қызғаншақтығында емес, тым сенгіштігінде» дегеніне көзің жетеді. Əсіресе, басты рөлді сомдаған Мəлік Ақүрпековтің актерлық шеберлігіне ел қатты риза болды. «Отеллоның рөлін сомдау əрбір актердың басты арманы десем, қателеспейтін шығармын. О баста осы рөл менің еншіме тигенде қатты қуандым. Бірақ, кейін дайындық барысында мұның үлкен жауапкершілік, өте қиын рөл екеніне көзім жетіп, үдеден шыға алам ба деген ойдан қатты қорықтым. Бұл қойылымда мен өзімнің қиялымдағы Отеллоны сомдадым. Көрермен жақсы қабылдаған сияқты. Əйтсе де бұл толдым-болдым деген сөз емес. Мен үшін Отеллоның ашылмаған қырлары əлі де көп»,

 Тағзым

Басын бəйгеге тіккен тўєыры бґлек тўлєаєа, ўлт їшін туєан жампозєа ескерткіш-мїсін орнатылып, мўражай ашылды

Өмір ЕСҚАЛИ, «Егемен Қазақстан». «Əр уақытта менің жүрегімнің төрінен орын алатын менің ер інім – Жұмабек». Дуалы ауыз Ғабит Мүсірепов Н. Хрущевтің құрық бойламайтын зымияндық саясаты салдарынан қазақтың ұлан-байтақ жері бөлшектеніп кете жаздаған тұста арыстандай айбат, жолбарыстай қайрат көрсетіп, ел тұтастығының сақталып қалуына себепкер болған ұлтжанды азаматтың ерлігін осылай бағалаған екен. Ол кездері бодандық қамытын киіп, отарлаудың теперішін əбден тартқан қазақ халқының жанайқайын Мəскеудегі билікке ашық айту мүмкін емес-тұғын. Басына қара бұлт үйірілетінін, қызметтен шеттетілетінін, қуғындауға түсетінін біле тұра екінің бірі тəуекел ете бермейтін қадамға баруын көзсіз ерліктен гөрі ата-бабамыз қасық қанымен қорғап, кейінге аманаттап кеткен атамекенге деген зор сүйіспеншіліктің ерен үлгісі деп түсінген дұрыс болар. Солтүстікқазақстандықтар үшін де Жұмабек Тəшеновтің орны бөлек. Саналы ғұмырының бес жылын Қызылжар өңірінде (1947-1952 жылдарыоблатком төрағасының орынбасары, төрағасы) өткізген оның экономиканы, мəдениетті, руханиятты дамытуға қосқан үлесі өлшеусіз. Демек, нар тұлғалы азаматты қалай ұлықтасақ та жарасады. Көптен бері есімі елеусіз болып келген мемлекет жəне қоғам қайраткерінің 100 жылдық мерейтойы қарсаңында Петропавл қаласындағы № 20 мектепке атын беру туралы көпшіліктің ұсыныстары Үкімет тарапынана қолдау тапты. Енді, міне, ұлттық тəлім-тəрбие беретін оқу ордасы алдына ескерткіш-мүсін орнатылып, марқұмның туған-туыстарының, зиялы қауым өкілдерінің, жастардың, оқушылардың қатысуымен өткен салтанатты шара ерекшелігімен есте қалды. Облыс əкімі Ерік Сұлтанов жиналғандарды айтулы оқиғамен құттықтап, тағылымды да тəлімді істері халық жадында өшпестей сақталып қалған тұлға жайлы толғана сөйледі. Марқұмның ұлы Саян Жұмабекұлы əке жайлы жылы естеліктермен, əр жылдары қызмет атқарған Солтүстік Қазақстан облысының құрметті азаматы Жақсылық Ысқақов, Григорий Кухарь, тағы басқалары жарқын бейнесі жайлы əсерлерімен бөлісті. Ескерткіш-мүсіннің авторы, В. Суриков атындағы Мəскеу мемлекеттік академиялық көркемсурет институтының түлегі, бүгінде Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының кафедра меңгерушісі қызметін атқаратын Мəлік Жүнісбаевтың есімі де қызылжарлықтарға жақсы таныс. Кезінде Үкілі Ыбырайдың мүсінін тамаша сомдаған шеберге таңдаудың түсуі бекер емес. Оның өзіне жүктелген міндетті үлкен жауапкершілікпен атқарып шыққаны бірден аңғарылады. Парасатты келбет, қайсар рух мүсінде керемет келісім тапқан. Айтулы шараға мектеп басшылығы, мұғалімдер мен оқушылар ерекше ыждаһаттылықпен дайындалыпты. «Қайсар рухты азамат» деп аталатын стендте мол мағлұматтар топтастырылыпты. Мəртебелі қонақтар мұражайдың тұсаукесеріне қатысып, қайраткердің жеке заттарымен, еңбек, өмір жолдарынан сыр шертетін шығармалармен, естеліктермен танысты. – Мектепте 2010 жылдан бері «Іздеу» тобы жұмыс істейді. Оның мүшелерінің тынымсыз ізденістері арқасында көптеген тың деректер жиналды. Көрші облыстардан қолжазбалар, жəдігерлер алынды. Шымкент қаласына дейін барып қайттық,– деді сөйлескенімізде тарих пəнінің мұғалімі Клара Молдахметова. Акт залында жас өрендер ұйымдастырған əдебикомпозициялық кешке Ж.Тəшеновтің келіні Фатима Садыққызы ризашылығын білдіріп, алғысын жаудырды. Солтүстік Қазақстан облысы. –––––––––––––––––––––––––––––– Суретті түсірген Амангелді БЕКМҰРАТОВ.

дейді бізбен əңгімесінде актер Мəлік Ақүрпеков. Бұл күні Дездемонаның рөлінде жас актриса П.Рыспанбетова, ал Ягоны М.Қожалиев ойнады. Жас актерлардың өнеріне қарап отырып бұл театрдың өзіндік мектебі, жүріп өткен жолы, үні бар екенін аңғарасыз. «Біздің театр классикаға баса назар аударуда. Ендігі таңдауымыз – қазақ классикасы «Еңлік-Кебек» болып отыр. Қазақ театры өз жолын осы шығармадан бастаған емес пе? Бұл екі классиканы да қазіргі ұрпақ көруі, білуі керек. Тарих үшін. Бір кездері театрда орта буын үзіліп қалып еді. Қазір бəрі реттелді», дейді Жамбыл облыстық қазақ драма театрының директоры Болат Бекжанов. Жамбыл облысы. ––––––––––––––––––––––––

Суретті түсірген Ақəділ РЫСМАХАН.


21 наурыз 2015 жыл

ІҢ ЕТТ И Б І ӘДЕ ГІМЕС ӘҢ

М

іне, менің үстелімнің үстінде университеттің бірінші курсында танысып, достасқанымызға жарты ғасырдан асқан, дәлірек айтсам, елу жеті жыл болған жазушы Болат Бодаубайдың өткен жылдың аяғында «Нұра-Астана» баспасынан сәтті көркемделіп, әдемі кітап болып шыққан «Прокурордың ажалы» атты кезекті жинағы жатыр. Оған жазушының үш повесі мен бір романы еніпті. Шағын ғана аңдатпаны оқимын. Былай деп жазылыпты: «Өткен ғасырдың 60-70 жылдарында қазақ әдебиетіне келіп қосылған қуатты толқынның, қайратты лектің, тағдыр таңбалаған ұрпақтың бір өкілі – көрнекті жазушы Болат Бодаубай. Оның осы жинаққа еніп отырған повестеріндегі адамның жан дүниесінің сәулелі сұлулығына деген іңкәрлік, ар алдындағы тазалық – жазушының суреткерлік мұрат-аңсарының айқындығы мен мөлдірлігін айғақтайды. Ал, әдебиетімізге елеулі үлес болып қосылған «Қарт тергеушінің әңгімелері» романы – кейіпкердің аузымен айтылатын жеке-жеке тартымды хикаяттардан тұратын, жиырмасыншы, отызыншы жылдардағы шиыршық атқан шындық оқиғалар негізінде жазылған, кезінде жұртшылықтың ыстық ықыласына ие болған туынды».

– осылардың барлығы, əрқайсысын жеке-жеке оқысаң да қызықтырып, еріксіз өзіне баурап, тартып отыратын, көркемдігі кемел дүниелер болып шыққаны. Осыдан біраз жылдар бұрын Болат досымыздың осы шығармалары туралы белгілі қаламгер Кеңес Юсуповтың жазған мақаласында мынадай пікір айтылған еді: «Əлбетте бір адамның аузымен баяндалатын, хронологиялық тұрғыда оқиғалары бірінен бірі өрбіп жататын бұл дестені повестерден тұратын роман деуге де əбден болады. (Роман в повестях дейтін жанр орыс жазушыларында кездеседі.) Ендігі жерде автор осы шығармасына қайтадан бір оралып, кеңінен ойлана, толғана келіп, тағы да қырнап, толықтырып деген сияқты, оны кең тынысты, кесек шығармаға айналдыруға тиіс деген ойдан арыла алар емеспін. Ұлтымыздың шеккен қасіреті осыған міндеттейтін тəрізді». Қолымызға тиген жинақта К. Юсуповтың сол айтқан ұсыныс-пікірлерін досымыз Болат толығынан жүзеге асырыпты. Біз бүгін халқымыздың тарихындағы аса бір

ÀØÀÐØÛËÛÊ

13

бұлар осы сапарда өз көздерімен көріп келеді». Мен білетін Болаттың не нəрсені жазса да ерінбей, жалықпай, түптен қазып, түбегейлі зерттеп жазатыны осы үзінділерден де байқалады. Болаттың бұл шығармасын отызыншы жылдардың басында халқымызды есеңгіретіп қырып кеткен ашаршылық атты аждаһаның бар болмысын жіліктеп шағып көрсетіп берген тамаша туынды, ашаршылықтың анатомиясы деуімізге əбден болады. Сол жылдардағы республика, аудан басшыларының, сот, прокуратура, тергеу орындарының жұмысы, елдегі, түрмедегі жағдайлар да жақсы көрсетілген. Кейінірек Болат маған Өмекеңнің жүзге жетіп, өмірден қалай өткенін де айтқан еді. Қыстың қақаған суығында əуелі Өмекеңнің күйеу баласы Қинаш қайтыс болады. Мəйітті жерлеу, ақтық сапарға шығарып салу шараларына Өмекеңнің өзі басшылық жасайды. – Содан атам зират жаққа барып, жігіттер жерді қалай қазып жатқанын көріп келемін деп шығып кеткен еді. Жылап жүріп, абыр-сабырмен байқамаппын. Атам қалың тонын кимей, жеңіл күздік пальтосымен кетіп қалыпты. Екіүш сағат далада жүріп, қатты тоңыпты. Өкпесіне суық тигізіп алыпты. Қайтып келген соң ыстығы көтеріліп, жығылды. Содан қайтып тұра алмады, – деп қызы Найманбала телефонмен жылап, болған жайларды Болатқа айтып беріпті. Осы жерде мен курстас досымыз, əдебиет теориясының терең білгірі, əдебиет сынының əділ қазысы атанған академик Рымғали Нұрғалидың Болаттың шығармашылығы туралы жазған мақаласынан кішкене үзінді келтіре кетпекпін: «Ол əдебиетке көлденең, кездейсоқ емес, өмірден келген жазушы. Оның басты-басты көркем туындыларында («Желсіз түнде жарық ай», «Май жаңбыры», «Қарт тергеушінің əңгімелері») тазалық, сыршылдық, қаламгерлік көркемдік сипаттарымен бірге қазіргі өмірдің нақты моральдық, этикалық, адамшылық-кісілік проблемалары астасып жүретіні де сондықтан... Тақырып əр қилы («Жаңбырдан кейін», «Қайрақбай атай», «Талғаттың атасы», «Нағима», «Торы биенің қымызы», т.б. əңгімелері), ондағы сюжеттік бітім мен мінез-құлық көріністері де əрқалай, бірақ соның бəрін жинақтап, бір өзекті арнаға құйып тұрған суреткерлік мұрат-аңсардың айқындығы мен мөлдірлігі. Бұл жазушы шығармашылығының лайықты қасиеті, толымды сипаты. Соңғы уақытта Болат Бодаубайдың қаламынан туған, əдебиетімізге елеулі үлес болып қосылған шығарма – «Қарт тергеушінің əңгімелері» атты жиырмасыншы-отызыншы жылдардағы шиыршық атқан шындық оқиғалар негізінде жазылған туындысы. Күні кешегі Қазан төңкерісі, қазақ даласындағы өзгеріс нышандары, кедейлерге, əйелдерге есе-теңдік тиюі, жер-жерде мектептер ашылуы, шиеленіскен күрес үстінде Жамал, Шегебай, Алдаберген, Кəрім сияқты асыл боздақтардың қыршынынан қиылып, мерт болуы... Əуел баста халықты бақытқа жеткіземіз деген ұранды бетке ұстап келген Кеңес үкіметі кешікпей-ақ қалың елді ашаршылыққа ұшыратып, қырып тынды. Шығармада осы оқиғалар барынша шынайы суреттеледі. Оқушысын енжар қалдырмай, еріксіз үйіріп, тартып отырады. Сол жылдардың бүгінгі жастарға беймəлім, кейінгі ұрпаққа сабақ болар көп шындығын мөлдіретіп алдыңа жайып салады.»

-

Кітаптағы беташар шығарма – «Желсіз түнде жарық ай» повесі Болаттың университет бітіре салып, осыдан жарты ғасырдай бұрын жазған алғашқы көркем дүниесі екенін білетінмін. Ə, дегеннен өзіне тарта жөнелетін, бас алдырмайтын, бір деммен оқылатын, қарасөзбен жырланған махаббат хикаясы. Оған жалғас берілген «Шақырады жол алға» повесі де жадымда. Мектеп бітіруге жақындап, аттестат қолға тиісімен «өмір» деген шексіз мұхитқа өзінің қайығын салуға, құлындай ойнап сапарға шығуға асыққан жас жеткіншектің, бозбаланың басынан кешкен толғанысты халкүйлері. Жүрегін дүрсілдетіп соқтырған алғашқы махаббаты. Біз бəріміз де университеттің үшінші-төртінші курстарынан кейін газет редакцияларына практикаға барып қайтқанбыз. Практика кезінде облыстық, республикалық газеттерге мақала, суреттеме, репортаж, очерктеріміздің шыққанына марқайып, мəз болғанымызбен, сол үш ай ішіндегі өмірге қоян-қолтық тікелей араласу, газет редакциясында тəжірибеден өту кезеңінен көлемді, көркем, жұрт ынтыға назар тіккен «Май жаңбыры» атты повесть жазған жалғыз осы Болат еді. Шығармада бас кейіпкер Бақыттан басқа редакциядағы алды ширек ғасыр, одан да көп уақыт қызмет істеп келе жатқан, арты университет бітіргеніне екі-үш жылдың ғана жүзі болған қалам иелерінің есте қалатындай бедерлі бейнелері жасалған. Мəселен, бас кейіпкер Бақыттан бірер жас қана үлкендігі бар алғыр журналист Бөпежан бейнесін айтуға болар еді. Ол қатарынан иығы озық, қаламы жүйрік, өзіміздің республикада ғана емес, əлем елдерінің бəрінде не болып жатқанынан хабардар, шетел ақын-жазушыларын да, өзіміздің қазақ ақын-жазушыларын да жақсы білетін, білімді, ойлы, алғыр жігіт. Бақыт оның ондай қасиеттерін редакцияға келген бойда байқаған. Одан көп нəрсені үйренуге болатынын сезеді. Бірақ Бөпежанның бойында өзгелерге деген мейірім аздау, өз мүддесін бəрінен биік қою басым. Журналистік өмірдің, жастық шақтың ізденісті, толғанысты, қызықты сəттері шығармада тартымды бейнеленеді. Жалпы, баспа белгілі қаламгер Болат Бодаубайдың алды осыдан жарты ғасыр, арты отыз-қырық жыл бұрын жазылып, жарияланған, сол кезде оқушылардың жақсы бағасын алған тартымды дүниелерін жаңғырта жариялап, өте сауапты іс тындырған. Өйткені, мұндай туындылар бүгінгі таңдағы жастар тəрбиесіне ауадай қажет. Ал енді осы кітаптағы сексенінші жылдардың аяғы мен тоқсаныншы жылдардың басында газеттер мен журналдарда жеке-жеке əңгімелер мен повестер түрінде жарық көрген хикаяттардың қайта қаралып, басы біріктіріліп, бір желіге байланған, бір кейіпкердің басынан кешіп, көзбен көрген оқиғалары шыншылдықпен шынайы баяндалатын роман болып оқушылардың қолына қайта тиюін автордың да, баспаның да сөзсіз табысы деуімізге толық негіз бар. Осы романда баяндалатын хикаяттардың кезінде қалай жазылғанын да мен жақсы білетінмін. Осы жерде сəл шегініс жасап, өткен күндерге қайта оралудың, соларды айта кетудің қажеттігі туып тұр. Жалпы, мен білетін Болат жазумен ерте достасқан. Мектепте жүргенде өлеңдері Шу аудандық газетіне үзбей шығып, аудан ақыны болып танылған Болат он алты жасында мектеп бітіріп, комсомолдық жолдамамен барып, екі жыл Рудный қаласын салысқан кезінде де газет-журналдарға мақала жазып тұрыпты. Ал ҚазГУ-ге түскен соң бірінші курстың аяғында жазған «Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы» деген, қазақ тілінің тазалығын сақтау жөніндегі «Лениншіл жаста» жарияланған мақаласы ұлтшылдық сарындағы, орыс тіліне қарсы жазылған дүние деп танылып, біраз айқай-шу тудырғаны есімізде. Университеттің екінші курсында жүргенде «Лениншіл жастың» сол кездегі студент-жастар бөлімінің меңгерушісі Сейдахмет Бердіқұлов ағамыз Болатқа редакция жанынан штаттан тыс «Оқушы, студент жастар бөлімін» құру жөнінде ұсыныс айтқанда, Болат ол жұмысқа өзге жігіттермен бірге мені де тартқан еді. Үшінші, төртінші курстардан кейін Болат екі жыл Қарағанды облыстық газетінде, ал мен «Лениншіл жас» газетінің секретариатында тəжірибеден өттік. Практиканы бітіріп келіп, есеп беріп жатқанымызда Болаттың: «Біздердің бітіргеніміз үйреншікті жазу-сызу. Бəрімізден олжалы Мəкең. Ол біз сияқты жазусызуға қоса газетті түрлендіру мен безендірудің Қазақстандағы ең озық мектебінен өтіп, макет жасаудың майын ішіп қайтты осы жолы» дегені есімде. Мұны айтып отырғаным мен білетін Болат өмірде өзгелердің мерейін өсіріп, демеп сөйлеуге бейім тұрғанымен, біреулерді кемітіп, тұқыртып сөйлеуге еш уақытта бармайтыны. Төртінші курсты бітіре салып «Лениншіл жасқа» қызметке алынған Болат диплом қолға тиісімен газеттің Қарағанды облысындағы өз тілшісі болып, тағы бір досымыз Рымғали Нұрғалиев – Тың өлкесіндегі өз тілшісі болып, көрші жатқан облыстарға қатар аттанды. Екеуі де ол жылдарда газеттің мақтаулы тілшілерінің қатарында болды. Бірер жылдан соң Рымғали ғылым жолына біржола бет бұрып, аспирантураға түсті. Ал Болатты редакция 1967 жылдың көктемінде газеттің студент жастар бөлімінің меңгерушісі етіп, Алматыға қайтадан шақыртып алды.

www.egemen.kz

ÀÍÀÒÎÌÈßÑÛ

(Жазушы Болат Бодаубайдыѕ «Прокурордыѕ ажалы» атты кітабы мен ґзі туралы эссе) Мəткерім ƏКІМЖАНОВ,

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, аудармашы.

Досымыз Болаттың астанаға қайтып келгеніне əйелім Нұржамал екеуміз қатты қуандық. Біз онда Абай мен Панфилов көшесінің қиылысында, екі бөлмелі пəтерде тұратынбыз. Мен «Қазақстан коммунисі» журналында істейтінмін. Біз: əйелім, қолымыздағы балдызым үшеуіміз бір бөлмеге шықтық та, Болатқа бір бөлмемізді босатып бердік. Бір жыл осылай тұрған соң бізге қолайсыздық тудырғанына ыңғайсызданған Болат рахметін айтып, «үй алғанша осында тұра берсеңші» дегенімізге қарамай, жалдамалы пəтерге шығып кетті. «Маған үй қанша жылда тиері белгісіз ғой» деген еді ол сонда. Айтқанындай, үй оған тағы үш жыл өткенде ғана тиді. Студент жастар бөлімін бір жыл басқарған Болатты газет редакторы Шерхан Мұртаза (ол кезде, əрине, Мұртазаев) жауапкершілігі бəрінен жоғары, ал жұмысы ауыр деп саналатын комсомол тұрмысы бөліміне меңгеруші етіп, тағы бір жылдан соң орын босағанда жауапты хатшы етіп тағайындады. Арада тағы бір жыл өткенде Болат редактордың орынбасары қызметіне жоғарылады. Біз Шерхан Мұртаза ағаның кімнен болса да, ең алдымен жұмысты қатты талап ететін əділ редактор екенін жақсы білетінбіз. Редакциядағы сол кездегі əлекедей жаланған, біразының жастары Болаттан үлкен бөлім бастықтарының ішінен Шерағаңның Болатты таңдап өсіргеніне өз басым таңданбағанмын. Болат өзінің қабілетін де, орнын да білетін, жұмысқа бар ынта-жігерін салатын, өзіне тапсырылған іске асқан жауапкершілікпен қарайтын, тəкаппарлығы, менмендігі жоқ, редакцияның жұмысын жетік меңгерген, қаламы да, жүрдек, өмірінде бір адамға қылдай қиянат жасамаған азамат еді. Ол өзі редактордың орынбасары болып бекіген соң Шерағаңа: «Секретариаттың жұмысын, макет сызуды Мəткерімнен артық білетін адам жоқ, барлық бөлімдерден тапсырылған материалдарды дер кезінде талап етіп, уақытында алып отыру да қолынан келеді» деп мені мақтап, жауапты хатшы қызметіне шақыртты. Кейінірек Шерағаң басқа қызметке ауысқанда орнына «Қазақстан пионері» газетінен Сейдахмет Бердіқұлов ағамыз келді. Тағы төрт жыл өткен соң Сапар Байжановтың шақыруымен Болат «Социалистік Қазақстан» газетіне кетті де, оның орнына «Лениншіл жас» газеті редакторының орынбасары болып мен тағайындалдым. Осының бəрі – өткен күндер. Бұл тарихтарды білетін адамдар қазір аз қалды. «Социалистік Қазақстан» газетінде əдебиет жəне өнер бөлімін басқарып, абыройлы еңбек еткен Болаттың лауазымы екі жылдан кейін тағы өсті. Ол енді Орталық партия комитеті аппаратына жауапты қызметке шақырылды. Орталық Комитетте ол республикадағы баспалар мен кітап тарату саласына басшылық жасағандардың бірі болды. Ол жылдарда Болаттың ақын, жазушылар, журналистер арасындағы беделі биік еді. «Қазақстан», «Қайнар», «Өнер» сияқты баспаларды айтпағанда, «Жазушы», «Жалын» баспаларынан ғана жыл сайын бес жүзден астам əртүрлі əдеби кітаптар жарық көретін. Кітаптары жоспарға енбей қалған ақын, жазушылар өтініш, тілектерін айтып Болатқа баратын, көбінесе одан қолдау табатын. Орталық Комитетте істейді екенмін деп Болат достарынан іргесін бөлек салмады. Əдеттегі мінезі де, біздермен ара-қатынасы да өзгерген жоқ. Сол кездерде, бір жолы менімен əңгімелесіп отырғанда ол өзінің ойламаған жерден өте бағалы қазынаға кездескенін айтқан еді. «Орталық Комитетке таяуда бір хат келді, – деген ол. – «Шырақтарым, бұл сендерге хат жазып отырған жасы тоқсан алтыға келіп, тоңқаюға шақ қалып жүрген Өміртай Мустин аталарың» деп бастапты қария хатын. Содан соң адам дегеннің ертегі, аңыздарда айтылатын, мың жасайтын дию, пері, шайтан еместігін айтыпты. Алайда, менің қорқатыным өлім емес, асарымызды асадық, жасарымызды жасадық деп, өзінің ұзақ ғұмырында, əсіресе, ғасырымыздың басындағы, жиырмасыншы, отызыншы жылдардағы көзімен көрген, өзі білетін талай тарихтарды өзімен бірге ол дүниеге алып кетемін бе деп қорқатынын айтыпты. Қысқа жазылған естеліктерін оқысам – кісі қызығатын дүниелер екен. Сүйегі қазір Семей облысы, Жарма ауданының орталығы Георгиевка селосының орталық паркінде жатқан, жаңа өкіметтің жауларының қолынан айуандықпен қаза тапқан, жасы сол кезде жиырма беске де

толмаған аудан прокуроры Кəрім Байбосыновтың ажалы, Кеңес өкіметі алғаш орнаған жылдарда ел ішінде сауатсыздықты жою мектебін ашып, қазақ, орыс шаруаларының басын біріктіріп, тұңғыш ауыл шаруашылығы артелін құрған, алғашқы комсомол ұйымын ұйымдастырған сауатты жас келіншек Жамалды қайнағасының адам жұмсап өлтіртуі, осыған ұқсас өзге де хикаялардың əрқайсысы өз алдына жеке əңгіме, повесть етіп жазуға сұранып тұр. Солардың ішіндегі мені, əсіресе, қатты қызықтырғаны – қарияның өзі 1931-1932 жылдардағы Қазақстанды жайлаған ашаршылық жағдайын өте жақсы білетіні, – деген еді Болат. Содан соң ол əдебиетімізде ашаршылық жайында жазылған Жақан Сыздықовтың «Əли қарттың əңгімесі», Нұрқан Ахметбековтің «Күландам» сияқты поэмалары ғана болмаса, өзге дүниелердің, ресми деректердің жоқ екенін айтқан. Бұл тақырыпта жазуға əлі күнге дейін жол берілмей келеді ғой деген еді (онымен бұл əңгімеміз сексенінші жылдардың басында болған-ды). Бірақ түптің-түбінде бұл ақиқаттар бəрібір айтылуға тиіс. Ал ол күндерге Өмекеңдер жете ала ма. Сондықтан ол кісіге білетіндерінің бəрін түгел айтқызып, түртіп алсам, кейінірек осы тақырыпта да жеке шығарма жазуға болар еді деп, көңіліндегі кейбір жоспарларынан да хабар берген. Сол жолы ол Өміртай Мустин ақсақалдың тілегін орындап, естелік жазбаларын республикамыздың партия тарихы институтының қолжазбалар қорының архивіне алдыртты. Тағы бір күндері Алматы облысының Қаскелең ауданында тұратын Өміртай Мустин ақсақалды іздеп барып, жолығып, əңгімелесіп қайтты. Сол сапардан келгенде менімен тағы да қуанышымен бөліскен. – Ғажап болды, – деген Болат көздері жайнап. – Жасы тоқсан алтыда болғанмен, Өмекең əлі тың екен. Өмекеңе көптеген əңгімелер айтқызып, тыңдадым. Ақыл-есі бүтін, жиырмасыншы, отызыншы жылдардағы оқиғалар көңілінде сайрап

қасіретті кезең – ашаршылық жылдары туралы сөз еткенде, сол уақыттың сұрапыл кескінін шыншылдықпен бейнелеген көркем дүниелер тумай жатыр деуге бейім тұрамыз. Бірлі-жарым ондай шығармалар туа бастады, келешекте тағы да жазылар деп ойлаймын мен. Сондай шығармалардың бірі классик жазушымыз Ғабит Мүсіреповтің оқыған адамның есінде ешқашан ұмытылмай, тасқа басқандай сақталып қалатын, үйлерінің бəрі тігулі, бірақ ешбір жан иесі қалмаған иесіз ауылдағы шашы жалбырап бетін жапқан, көзі алақтап, ақыл-естен айырылған, аштан өлген адамдардың етін жеп, тірі қалған, адамнан гөрі албастыға, сайтанға ұқсайтын, шар ете қалған қыз баланы көргенде өздерінің шошынып, тұра қашқанын айтатын əңгімесі болса, екіншісі – Болаттың осы «Ескі дəптер шерткен сыр» атты романы дер едік. Сөзіміз жалаң болмауы үшін романның «1932» деп аталатын тарауынан бірер үзінді келтіре кетейік: «Мұның терезесі базар жаққа қарайтын еді, ізінше сондағы қайыр сұрап қыбырлап жүрген аш-арықтар мен иығына ескіқұсқы бірдеңелерді ілген, көздері үңірейіп жадапжүдеген, құр сүлдесін сүйретіп, тəлтіректеп, ілби басқан балаларды көргенде бойы қайтадан тітіркеніп, жүрегі сыздап сала берді... Базардың төбе жақ бетінде от жағып, мосыға шəугім асып отырғандар көзге шалынды. Қай жетіскендер дейсің. Қара суды ғана қайнатып, балалар мен өздерін алдап отырған пақырлар ма?.. Əлдеқандай əйелдің əлдекімге қарғыс айтып, төбе құйқаңды шымырлата зарлана жылаған дауысы құлаққа келеді. Қимасынан айырылып, жер соғып сорлап қалған бейшаралардың бірі де. Ондайлар қазір аз ба?..». Бұл бас кейіпкер Өміртайдың терезеден қарағандағы көрген суреті. Немесе мынадай тағы бір көрініс: «Машинаның ашық қорабында отырғанмен, астарына төсегендері де, арқаларына қамзау етіп қалқалағандары да қалың кигіз, сондықтан жағдайлары жаман емес. Бірақ жолшыбай

«Ол əдебиетке көлденең, кездейсоқ емес, өмірден келген жазушы. Оның басты-басты көркем туындыларында («Желсіз түнде жарық ай», «Май жаңбыры», «Қарт тергеушінің əңгімелері») тазалық, сыршылдық, қаламгерлік көркемдік сипаттарымен бірге қазіргі өмірдің нақты моральдық, этикалық, адамшылық-кісілік проблемалары астасып жүретіні де сондықтан... тұр. Қоштасарда ол кісі менің қолыма ескірген қалың дəптерді ұстатты. – Осында өзім қызмет атқарған жылдарда бастан кешкен, көзбен көрген, өзгелерден естіпбілген оқиғалар қысқа-қысқа жазылған. Ішінде бір мысқал да жалғаны жоқ. Асықпай оқып шығып, ойланып көр. Мүмкін, шығарма жазуыңа негіз болар. Бірақ өзіңе қоятын жалғыз ғана шартым бар. Шындықты бұрмалама. Болған оқиғаларды, адамдардың аттарын да сол қалпында баянда. Өз жаныңнан өтірік қоспа, – деді Өмекең. Мен ол кісінің талаптарын толығынан орындауға уəде бердім, – деген еді Болат сонда. Ол Өмекеңнің сүйегінің асылдығына таңырқап, көп адамдар жете бермейтін тоқсан алты жастың биігіне қажымайқартаймай, шаршамай-шалдықпай, жақсы қалыпта қалай жеткенін де сұраған екен. «Өмір бойы қолымнан келгенше арақ деген нəрседен аулақ жүрдім. Шылым шекпедім. Қандай қиын жылдарда да еш адамға жамандық жасамауға тырыстым. Жарты ғасырдан астам уақыттан бері таңертең өне бойы жарты сағат гимнастика, жаттығулар жасауды дағдыға айналдырдым. Жаяу жүргенді əуелден жақсы көремін. Осы күні де солай. Маған бұлар көмектеседі. Ал тамақты талғап ішуге бізде ешқандай мүмкіндік болмады. Аш та жүрдік, тоқ та жүрдік. Несібемізге не бұйырса, соны жедік. Ең бастысы – адамның ары, жаны неғұрлым таза болса, ол солғұрлым көп жасайды деп ойлаймын», – деп жауап беріпті Өмекең. Кешікпей-ақ газет-журналдарда Болаттың Өмекең айтқан оқиғалардың желісімен жазылған «Күлжəміш», «Шегебай мен Алдаберген» атты əңгімелері, «Жамал», «Прокурордың ажалы» атты повестері жарық көрді. Ашаршылық жылдары туралы «1932» деп аталатын повесі бəрінен кейін жазылып, тоқсаныншы жылдардың басында жарияланды. Менің Болатқа, əсіресе, қатты риза болған жерім

жаяу ілбіген, бір-бірін демеп, шұбатылған ашарық жандарды көрген сайын іштей күйзеледі, көңілдері еріксіз құлазиды. Қыбырлап, жыбырлап, кеудесіндегі шықпаған жанын сүйретіп, барлығының бет алып бара жатқандары – Қостанай жақ. Онда барғанда не табады, аш өзектерін жалғайтын бір қасық ас пен бір түйір нанды кім береді, оны ойлайтын халдері жоқ. Өңдері қуарған, жақтары суалған, көздері үңірейген, сақал-мұртын алуға шамалары келмей, аузы-басын түк басқан, өндіршектері сорайған, жанарының сəулесі сөнген, жалаңаш етіне қаудырлаған тері тонды немесе ескі шапанды жадағай киген, болмаса қолға түскен тағы бір нəрселерді ілдəлдалап үстеріне жапсырып, қамзау еткен, түріне қарап жас шамасын айырып болмайтын еркектер; бастарына ескі-құсқы орамал тартқан, кір-кір кимешек киген, жаулық салған, саудыраған құр сүйектері қалған, буындарынан əл кетіп, əрең-əрең сүйретіліп келе жатқан, тірі əруаққа айналған əйелдер; көздері шүңірейіп, құлақтары қалқайып, жіп-жіңішке мойындары басын зорға көтеріп, қалт-құлт етіп бұлғақтаған балалар. Үлкендердей емес, бұл соңғылары анда-санда сиректеу ұшырасады. Əлдеқандай алдамшы үміттің соңынан еріп, жан далбасалап, қалаға қарай шұбырған бұл мүскіндердің көпшілігі-ақ діттеген жеріне жете алмайтынын, жол жиегінде сүйегі шашылып қалып жатқандардың қатарын көбейтетінін ойлағанда Өміртайдың жүрегі қан жылап, көзіне еріксіз жас тығылады. Ақтөбеде, Қостанайда, өзге қалаларда аштан өлген адамдардың сүйегін күн сайын немесе бірнеше күнде бір рет жинап əкетіп, көму бар. Ал қазақтың ұшы-қиырсыз байтақ даласында қазіргі кезде шашылып қалып жатқан сүйектерді ең болмағанда жинап көметін де ешкім жоқ. Көпшілігі итке, құсқа жем болуда, іріп-шіруде. Сондайлардың талайын

*** Менің курстастарымның ішінде жас кезінен бастап-ақ жұрттан озып, биіктерге көтерілген, өмір бойы жауапты үлкен қызметтер атқарып, абыройға бөленген досымыз – Болат Бодаубай еді. Ол Мемлекеттік баспа комитетіндегі ең басты, негізгі Кітап шығару жəне тарату басқармасына басшылық етті. Мемлекетаралық «ЗаманҚазақстан» газетінің бас редакторы болды. Республикалық «Жалын» баспасын басқарғанда талай талантты жас ақын-жазушылардың кітаптарын дер кезінде шығарып, жолдарын ашты. Республикалық «Қазақкітап» кітап саудасы бірлестігін басқарғанда ұлт тілінде шығатын кітаптарымыздың тиражын бұрын болмаған биіктерге көтерді. Парламент Сенаты аппаратында бөлім басқарған жылдарда тəуелсіздігімізге тірек болған заңдарымыздың қазақ тіліндегі нұсқаларының сапасы жоғары болуына аянбай атсалысты. Жəне бір айтылуға тиісті ақиқат – Болат сол үлкен қызметтерге жету үшін еш уақытта жанын жалдап жаныққан емес. Өзіне тапсырылған іске барынша жауапкершілікпен қарады. Əділет жолынан таймады. Ұлты үшін, елі үшін аянбай еңбек етті. Ұлт ұпайын, ел мүддесін бəрінен биік қойды. Болат қызметті емес, жоғарыда айтылған қызметтердің барлығы Болатты өздері іздеп тапты. Зейнетке шыққаннан кейін де Болат үйінде қарап отырған жоқ. Соңғы уақыттарда халқымыздың атақты композиторы Еркеғали Рахмадиевтің өмірінен «Тұлға» атты роман-диалог жазды. Ол шығармасы баспасөзде, көгілдір экранда, оқушылар тарапынан жақсы бағасын алып, халықаралық «Алаш» сыйлығына ие болды. Кейінгі бір жылдың мұғдарында ғана «Үй сыртында жар бар-ды...» деген атпен Өтежан Нұрғалиев туралы, «Ұлылық ұлағаты» деген атпен Мұхтар Əуезов пен Шыңғыс Айтматов туралы, «Жойқын» деген атпен Сейдахмет Бердіқұлов туралы, «Қай биікке шықса да, сол биігі жарасқан» деген атпен халқымыздың маңдайына біткен асыл перзенті Ораз Жандосовтың бел баласы, өзі де бар ғұмырын туған еліне қызмет етуге арнап өткен Санжар Жандосов туралы «Егемен Қазақстанда» шыққан эсселері, «Жұлдыз», «Айқап», «Жамбыл» журналдарында, «Қазақ», «Ақ жол», «Арай» сияқты газеттерде жарияланған өзге де дүниелері жұртшылықтың есінде болар деп ойлаймын. Сонымен бірге Болат білек сыбанып, құлшынып, халқымыздың тағы бір асыл азаматы, мемлекетшіл үлкен тұлға Мырзатай Жолдасбеков туралы жаңа роман-диалог жазуға кірісіп кетті. Оның жарық көрген үзінділері де көпшіліктің көңілінен шығуда. Мен өз досым Болатты көрген сайын қуанамын. Ол əлі тың, жүріс-тұрысы жас жігіттердей ширақ, күш-қуаты бойында, ұшқыр қаламы қолында. Оның жазып жатқан жаңа романының əдебиетімізге олжа салатын туынды боларына, жазушы досымның халқымызға əлі талай тартымды дүниелер беретініне шүбəсіз сенемін. АСТАНА.


14

ЖАҢ

Қаратау, жарықтық көне кіндік Қаратау өзгеше кейіпке енгендей екен. Құжыр жартастың өзі əдемі əспетке еніп, шақырайған күннен тершігендей жылт-жылт еткен күйі сымбаттана түскен дерсің. Талбесік тербеледі. Қаратау, жарықтық көне кіндік Қаратау сол бесік ырғағымен баяу тербелгендей еді. Əлде тым биікте тыраулаған тырналардың көгіс əуені əлдилегендей сағыныш болып елес берген толқыған бір сурет мұнарланып көз алдыңызда тұрып алады. Талбесік тербеледі. Көкпеңбек жонның алқымында қара меңдей көз қарықтырған қараша үйде бесік тербетіп отырған қара қыз ыңылдап сазды əуеннің қайырмасына келгенде сыртқа жүгіре шықты. Сосын көгілдір аспанға алақанымен жанарын көлегейлеген Сапарбай ПАРМАНҚҰЛОВ, «Егемен Қазақстан».

Қызғалдақтың тарихы əріде жатыр. Біздің жыл санауымызға дейінгі III-VII ғасырларда сасанид дəуіріндегі күміс ыдыстардың бетінде қызғалдақтың суреті бедерленген. Бір қызығы қытай императорының мүрдесінен табыл ған шекпеннен түрлі қызға лдақ к ескінд ерінің өрнекте рін кездестіресіз. Босфор маңа йындағы Топ-Кану сұлтандығындағы бас сарайдың аумағында «Қызғалдақ бағы» əсем гүлдерімен келушілердің көз жауын алған. Сүлейман патшаның бағында əр көктем сайын жарты миллионнан астам қызғалдақ ерекше əспетпен жайқалып, алқызыл

2015 жыл

қалпы «арқан бол, арқан бол», дегенді дауыстай айтып, жартас жаққа ентелей басып бара жатты. Лекіген самалмен толқыған көк майсаны кешкен қара қыз тұлымшағы желбіреп ұзай берді. Көктемнің көркіне масаттанып Қаратау шынында тербеліп тұрғандай. Тізбектелген тырналар əніне елітті ме, үп еткен желдің əсері ме – бүкіл тау тербелген сияқтанды. Қара шал кешікті. Сүт пісірім уақыт бұрын аттарды əкелемін деп кеткен, əлі жоқ. Қараша үйдегі бесікте жатқан бала жылады. Ішке кіріп бесікті тербеттім. Сəлден соң қара қыз келді. Ентіге үйге енген оның құшағы толы қызғалдақ. «Беткейден тердім, дейді, тырналар алыстап кетті, сосын сізге гүл теріп əкелдім». Қаратаудың қырмызы қызғалдақтары. Қызғалдақ қауызында бір түйір тамшы мөлдірейді. Қаратау, жарықтық көне кіндік Қаратау дəл бүгін толқитынындай бар екен ғой...

ясынан альбом жасап дəрігердің еңбегін өзгелерге мақтан тұта көрсететін болды. Францияда ХIV Людовик билік жүргізген кезеңде патша сарайындағы бекзадалар ауладағы қызғалдақтардың қымбат деген ең əдемі түрлерінен үзіп алып, үстеріндегі киімдеріне тағып əспеттейтін. Оның өзі үлкен мəртебе саналған. Король зергерлері осы үрдісті дөп басып, əшекей бұйымдарына, сырға, жүзіктерге өрнектей бастады. Шарбақтардың шойын құймаларына таңбаланды, ыдыс-аяқтарға əшекейленді. Белгілі кісілер үйлерін мереке күндері қызғалдақпен сəндеп отырлы. Қызғалдақтың Голландияға жетуі веналық бағбан К.Клузиус 1593 жылы Лейден қаласындағы университеттің əйгілі Ботаникалық

гульден ұсынып тұрып, айтқан бағасына қиналып көнбеген сəтте бергісі келмеген бағбанға аты мен арбасын қоса сыйлап жібергендер болды. Сирек сорттарының ұрықтары салмағына қарай бағалы металдармен теңесті. Елдегі қызғалдаққа деген дүмпудің өзіндік ескерткішіндей болып үйге ілінген тақта бүгінге дейін Амстердам мұражайында сақталып отыр. Бұл тақтада қаланың бір көшесіндегі екі тас үйдің 1634 жылы қызғалдақтың үш тал жуашығына сатып алынғаны туралы мəтін жазылғаны еріксіз езу тартқызады. Кейіннен Голландия үкіметі ел арасындағы саудагерлікті тоқтату мақсатында қыз ғал дақ тұқымына тұрақты баға белгілеген арнайы жарлық

Азия деп саналады. Сол жерден ол Оңтүстік Еуропаға жəне Жерорта теңізінің африкалық жағалауына тарағанын мəлімдейді. Табиғи қызғалдақтың ең қалың өсетін жері Орта Азияның шөлді аймақтары мен таулы аудандары, далалар мен құмдауыт жəне тастақты шөлдер болып келеді. Бұл өңірде, əсіресе, тау етегіндегі шашылған тастар арасында беткейлердің жоғарғы, орта жəне төменгі бөліктеріндегі гипсті, құмдауыт, сазды топырақты жерлерде өседі. Қаратау бөктерінің бəрі дерлік осы сипатқа толықтай сай келетіндіктен ерте көктемде қырмызы қызғалдақтарға толып, құлпырып көз жауын алатыны содан да шығар. Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығы аумағында өсетін жабайы қызғалдақтардың 83 түрі бар

бағына қызметке шақырылуынан басталды. Өзі білгір ботаник əрі бағбан Венадан жолға шыққанда ұқыптап салып алған ерекше гүлдің ұрықтарын университет бағына сол жылы күзде егіп, келер көктемді күткен, ерте көктемде жыл сайын жап-жасыл болып жататын əдемі бақ қып-қызыл гүлдерге толып кетті. Көз жауын алған қызғалдақтарға таңырқай қараған жергілікті жұрт ізгілік нұрын сепкен əдемі көріністен шаттық көргендей сүйсінді. Бағбан өзіне деген ықылас тың артқанына масаттанып, алдағы көктемде басқа будан тұ қым дарын егуді мақсат тұтты. Бөгде топырақты бөтенсіп жатырқамайтынына деген сеніммен ерекше тер төге құлшыныспен кірісті. ХVII ғасырдың басында бүкіл Голландияда қызғалдақ егу ісі сəнге айналып жүре берді. Кімнің бақуат екені бағындағы қызғалдақ түрлерімен есептелінді. Əсіресе, бұл екпін 1634-1637 жылдары өзінің шырқау биігіне жетті. Жаңа түрлерінің бағасы бұрынғыдан да құбылып шарықтай түскен. Сол кезеңдерде бұл гүлге деген ықыластың ерекшелігін оның ұрықтарына деген ерекше қызығушылықты өздері тұратын үйлерге айырбастауға барды, сол үшін де артық жерлерін тапсырды, қоймадағы астығын беріп жіберді. Қызғалдақтың Семпер Аугуста сортының бір түйір ұрығы 3500 гульденге сатылды. Тек 12 түрінің ғана сатылуы елдің ықыласын ерекше аударып, қолдары жетпегендері сандарын соғып, кəдімгідей өкініштерін білдірді. Ұрықтың бағасы өскені сонша, басқа бір түріне жалбарынышпен 4500

шығарды. 1637 жылы ақпанда тұңғыш рет қызғалдақтың ресми каталогын басып таратты. 1673 жылы 15 мамырда таңертең Гаарлемде шаһардың барлық бағбандар қоғамы, бағбандар мен гүл өсірушілер, бүкіл тұрғындар Ратуша алаңына жиналған. Алаңға ентелей ағылған халықты гаарлемдік бағбандар қоғамының президенті М.ВанСинтес бастап келе жатты. Үстінде қара-көкшіл барқыт пен қызғалдақ түстес жібек киім, қолында үлкен гүл шоғы. Оның соңынан бетіне əдемі аппақ матадан жапқыш жамылған зембіл көтерген топ, зембіл үстінде əспетті құмыраға салынған қызғалдақ. Бүкіл мерекенің алтын діңгегі болған қызғалдақ, құдай-ау, қара түсті жалғыз қызғалдақ. Жұртшылық аса құрметтеп алдарына салып келе жатқан М.Ван-Синтестің киімінің түсінен айнымайтынын айтыңыз. Қасында былғары қалтаның ішінде қара қызғалдақты будандастырып шығарғаны үшін бағбандар қоғамының президентіне салтанатты жағдайда тапсырылатын 100000 гульден алтын – Гаарлем қаласының сыйлығы болатын... Принц Оранский жиналғандар алдында ерекше ықыласпен сөз сөйлеп, адам айтса сенгісіз ғажайыптың куəсі болып тұрғаны өздеріне айрықша мəртебе екенін, осы елеулі оқиғаның иесі қара қызғалдақты өмірге əкелген алтын қолды бағбанға аты-жөні, қызметі жазылған жарғақ тапсырып, қала басшылығы тағайындаған қомақты қаржылай сыйлық ұсынған. Соңы мерекелік салтанатқа ұласқан. Гаарлемдегі қызғалдақ күні осылай ерекше жағдайда аталып өтетін болған. Ботаник ғалымдардың жорамалы бойынша қызғалдақтың жаратылған алғашқы отаны Орта

болса, соның 63 түрі Орта Азияға тəн екен. Көптеген ортаазиялық түрі жоғары сəндік, сонымен қатар селекциялық тəжірибеде кеңінен пайдаланылады. Кейбірі қазіргі сорттардың негізін құрайды. Бүгінгі күні гүл базарларында сатылатын голландиялық қызғалдақтардан да тау қызғалдағының айрықшаланып тұратыны осыдан болар. Итальян саяхатшысы Плано Карпини Лионнан Қарақорымға дейінгі сапарында 1246 жылы мамыр айында Қаратаудың етегі арқылы Түркістанның тұсынан өтеді. Сол кезде қираған шаһарларды, қорғандарды көріп өкініш білдіреді. Шаңырағынан шуақ түскен, кереге уықтарымен əдемі əспеттелген қазақтың киіз үйіне тамсанады. Бұл – жыл дың гүл жарған көк майса мезгілінде сұлу табиғаттың керім көрінісіне таңдай қаққан саяхатшы серіктерімен Қаратаудың қырмызы қызғалдақтарының ұрығына қызығып өздерімен бірге ала кетуі де мүмкін-ау. Онда алыс Еуропаға кейбір ғалымдар айтып жүргеніндей Түркия жерінен 1559 жылы емес, одан аттай үш ғасыр бұрын Қаратау өңірінен жеткізілген деуге келіңкірейді. Себебі, бұл өңірдің көз жауын алар қызғалдақтары саяхатшының назарын өзіне аудармауы мүмкін емес. Табиғи қалпында-ақ Қаратаудың қырмызы қызғалдақтары будандастырудың, бағбанның аялы алақандарының жемісін көрген голландиялық қызғалдақтардан бояу əспетімен, көрік сымбатымен алаулап ерекшеленіп тұрады. Неміс саяхатшысы Александр Гумбольдт 1929 жылы Қазақстанға жасаған саяхаты негізінде жазған «Табиғат көріністері» кітабында: «Азия жазығының ең көңіл аударатын бөлігіне мал өсіретін халық орналасқан, дала гүлқайыр, қызғалдаққа, ақ гүл жарған қызғыштау аласа ағашқа толы...» деп жазады. Еуропаның мың түрге бөленген қызғалдағының ортасынан келсе де дала қызғалдағына

Ќаратаудан ўзатылєан ќызєалдаќ бояуымен тамсантқан. Қызғалдақ бағында ХVI ғасырдың басында гүлдерді будандастыру арқылы 300-ден аса түрін өмірге əкелген. ІІІ Ахмед патшаның билік жүргізген кезінде қызметшілер қызғалдақ егіп, оны күтіп, баптауды өздеріне сəнге айналдырған. Суретшілер жыр кітаптары мен альбомдарды көркемдегенде қырмызы қызғалдақтарды көп пайдаланғандары да содан шығар.Түрік жылнамашылары Осман мемлекетінің тарихында ғасырдың басын «Қызғалдақ дəуірі» деп атады. Австрия императоры Фердинандтың Константинопольдегі елшісі Огьер Гислан де Бусбек қызғалдақ ұрығын Еуропаға алып келді. 1554 жылы қызғалдақ ұрықтарын сатып алып, дəрілік өсімдіктер бағының директоры, ботаник, бағбан Каролюс Клузиус деген есіммен көбірек танылған Барль дель Эклюге тапсырған. Зерек бағбан оны егіп, таңдай қақтырар көрікті гүлдердің бүкіл Еуропаға таралуына жол ашты. Бусбек араға уақыт салып барып, 1554 жылы қолда қалған ұрықтарын неміс қаласы Аугсбургке жіберген. Ол жерде швейцариялық ботаник жəне дəрігер К. Геснер таңғажайып гүлге ғылыми сипаттама беріп, сирек кездесетін əсемдік үлгісі ретінде қағазға түсірді. Сөйтіп, қызғалдақ Австрияны ғана емес, біртінбіртін Германияны, Францияны, Англияны əдемі əспетімен, нəзік сұлулығымен жаулап алды. Ал, ХVII ғасырдың басында Бранденбург курфюристі ФридрихВильгелм қызғалдақтың түрлі сорттарының коллекци-

21 наурыз

Қ ҒЫРЫ

www.egemen.kz

айрықша көңіл аударғанына назар салып көріңізші... Гүлдер тарихымен əуестенетін белгілі ақын Оразақын Асқар «Жас қазақ» журналының 2007 жылғы наурыз айындағы санында жарық көрген «Гүл өсір, бір-біріңе сыйла, өмірің гүлдей жайнасын» мақаласында: «Бағзы заманда қазақ даласын аралаған саяхатшылар ұрығын ала барған қызғалдақ гүлі Нидерланды елінің ұлттық экономикасының шарықтап өсуіне игі əсер еткен», деп топшылайды. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2002 жылы Нидерланд Корольдігіне жасаған ресми сапары кезінде Нидерланд Ханшайымы Беатрикс ханым Елбасымызға қызғалдақ жайында ағынан жарыла əңгімеледі: «Ұлы Жібек жолы ғасырлар бойы Еуропаны Азиямен, сондай-ақ Қазақстанды Нидерландпен байланыстырып тұрды. Осы байланыстар біздің елімізге қызғалдақ гүлін əкелді, Қазақстанның даласы мен тауларында жайқалып өсетін бұл гүл осылайша Нидерландқа жол тапты. Саудада ең тиімді өнімге айналды. Қазіргі кезде қызғалдақ гүлі нидерландықтарға барынша танылған экспорттық тауар ретінде бағаланады. Ол біздің ұлттық символымыз іспетті. Қызғалдақ – ең үлкен сыйлық. Сол үшін Сіздің елге қарыздармыз. Қызғалдақ екі мемлекеттің арасындағы қатынастарды гүлдендіретін дəнекер ретінде жайнап өсе берсін!» ...Қаратау, жарықтық көне кіндік Қаратау өзгеше кейіпке енгендей екен. Құжыр жартастың өзі əдемі əспетке еніп, шақырайған күннен жылт-жылт еткен күйі сымбаттана түскен дерсің. Қаратау, жарықтық көне кіндік Қаратау баяу тербелгендей, əлде тым биікте тыраулаған тырналардың көгіс əуені əлдиледі ме, көз алдыңда толқығандай дерсің. Қара шал екеуміз аттарды жетекке алып біраз жүрдік. Қырмызы қызғалдақтарды кешіп келеміз. Қолымдағы бір тал қызғалдаққа едəуір үңілгенімді байқады ма, жөткірініп алған Қара шал əңгіме бастаған: бұл жер киелі ғой, əрбір тасы тарих десең де болады. Мынадай қасиетті жердің кімнің де көз құртына айналары рас қой. Баяғы заманда бабаларымыз əрбір қадам жерді қасық қаны қалғанша қайсарлықпен қорғай білген де. Сол ұрыстарда бабаларымыздың қаны тамған жерге араға жылдар салып, батырлардың көз жасындай болып, қаны тамған жерге араға жылдар салып қыпқызыл қызғалдақтар жайқалып шығады дейді. Əуестеніп балалар жұлмаса, бұл қызғалдақтарды үлкендер үздірмейтін. Ерте көктемде жайқалып, көз жауын алып тұрады да жарықтық өзінен өзі түн ішінде ғайыптан ұшып кететін деуші еді... Жылдағы əдеті сол, ал қызғалдақ гүлдегенде Қаратау шіркін адам түсінбес ғажайып бір түрге енеді. Қызғалдақ көктегенде Қаратау ғажайып бір ертегідей түрге еніп, қайталанбас əшекей кейіпке еніп көз тартады, бусанып шерін шығарғандай толқып бір жатады дерсің. Қара шал алысқа көз салған. Қызғалдақ қауызындағы тамшылар мөлдірейді. Беткейдегі мыңсан қызғалдақ, сан мың тамшылар жанар қарықтырады. Қаратаудың беткейі тербелген қырмызы – телегей-теңіз қызғалдақ... Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан ауданы, Бозбұтақ.

НАУРЫЗ

БЕРЕКЕ МЕН БІРЛІКТІЅ МЕРЕКЕСІ Наурыз – жылдың əрі көктемнің бірінші айы. Мағынасы: парсының «нау» – жаңа, «руз» – күн, яғни «жаңа күн» деген сөзінен шыққан. Наурыз атауы бір-ақ күн жөнінде айтылғанмен ол толық ай атын иеленген. Наурыздың бірінші күні күн мен түн теңесіп, Жаңа жыл келеді. Наурызды жыл басы, көктем басы, мереке басы деп санайтын халқымыз – «Ұлыстың ұлы күні» деп ерекше құрметтейді. Жылдың бірінші күні (22 наурыз) мереке ретінде аталып өтеді. Шығыстық данышпандар Махмұт Қашқари, Əбу Райхан Бируни, Ə.Фердоуси, Ə.Науаи, О.Хаямнан бастап, қазақтың Абай, Əлихан, Ахмет, Мiржақып, Сəкен сынды ғұламалары да наурыз туралы еңбектер, өлеңдер, ұлағатты сөздер жазып қалдырған. Наурыз шығыс елдерi үшiн – бiрлiктiң, татулықтың, еңбектiң, көктемнiң, iзгiлiктiң, бақыттың мерекесi ретiнде тойланған. Сондықтан да болар, бұл күнi шаттанбайтын, қуанбайтын, мейiрленбейтiн адам болмаған. Бұл күнi жақсы тiлек тiлеу, құттықтау, кешiрiм жасау, табысу сияқты адамгершiлiк қасиеттер көрiнiс тауып, кейiнгi ұрпақтар сондай жақсы өнегеден үлгi алған.

Наурыз көже дінмен үндеседi Қазiргi күндерi Наурыз мерекесiн «жақсы бидғат» деп тануға бола ма деген сыңайдағы сұрақтар жиі кездесiп жатады. Ханафи мазхабының шарттарымен Наурыз мерекесiн жақсы бидғат деп тануға толық негiз бар. Себебi, атақты имам Ағзам құқықтық мектебiндегi үкiм берудiң жетi қайнар көзiнiң бiрi – «əдет-ғұрып» болып табылады. Бүгiнгi дəстүрiмiздегi Наурыз мерекесiнiң исламға ешқандай алабөтендiгi жоқ. Мəселен, Наурыз мерекесiнде дайындалатын «наурыз көженiң» ислам мəдениетiндегi «ашура тəттiсiмен» мазмұны бiр. Нұх (ғ.с.) кемеден қауымымен жерге түскенде дорбаның түбiнде там-тұм қалған түрлi дақылдарды қазанға салып пiсiрiп, содан «ашура тəттiсiн» жасаған. Əрбiр жылы мұсылмандар Ашура мерекесi күндерi «ашура тəттiсiн» жасап, бiр-бiрiн қонақ етедi. Қазақтар да Наурыз мерекесiнде қыстан қалған дорбаның түбiндегi дəн-дақылдан «наурыз көже» дайындап, жұртына дəм таттырады. Яғни, қазақтың наурыз көже дайындау дəстүрi Ислам дiнiнiң жоралғыларына негiзделген.

«Байлық – байлық емес, бірлік – байлық» деген нақыл сөз бар Алла тағала адамзат баласын: «Бөлінбеңдер», – деп бауырмал болуға бұйырған. Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (Алланың оған игілігі мен сəлемі болсын): «Үш адам жайлы сұрама, олар: «Жамағаттан бөлінген кісі, басшыға қарсы шыққан адам, күнə жасаған күйінде көз жұмған пенде», деп ескертті. Имам Бухаридің, басшыға бағынып, бүлік шығармауды үгіттеуінде үлкен мəн бар. Ата-бабаларымыз: «Төртеу түгел болса, төбедегі келеді. Алтау ала болса, ауыздағы кетеді», – деп текке айтпаған. Осынау алмағайып заманда мұсылмандардың басын біріктіріп, ел игілігі мен бірлігі секілді ортақ мақсаттарға жұмылдыру басты назарда болмақ. Расында да, жері кең, ал саны аз қазақ халқына ауызбіршілік керек.

Мейрамда мейірім мен кешірімді болу Дініміз əрбір пендеге мейірімді жəне кешірімді болуды бұйырады. Бұл шын мəнінде, халықтығымызға, елдігімізге ежелден бері өте жақын мəселе десек артық айтқандық емес. Қасиетті Құран Кəрімде былай дейді: «Кешірім жолын ұста, дұрыстыққа бұйыр, білместіктен аулақ бол» (Ағраф-199). Ислам бізден үй ішінен үй тігуді немесе түрлі ағымға бөлініп, кейбір діни-саяси топтың қолшоқпары болып, бүлік шығаруды емес, керісінше қоғамдағы ынтымақ

пен бірлікті ұстануды бұйырады. Сөзімізді Пайғамбарымыздың (Алланың оған игілігі мен сəлемі болсын) мына бір хадисімен аяқтайық: «Сендерге бірге болуларыңды өсиет етемін. Бөлініп шығудан өте қатты сақ болыңдар. Себебі, шайтан жеке басына өмір сүрген кісіге жақын болады. Бірге болған екі адамнан алыс тұрады. Кімде-кім жəннаттың дəл ортасында өмір сүргісі келсе, бірге болуға мəн берсін» (Тирмизи, Фитəн 7).

Ағаш отырғызудың сауабы мол Халқымыздың тарапынан Наурыз мерекесiнде адамдарға ғана емес, табиғатқа да ерекше қамқорлық жасалып отырған. Ол жөнінде дана халқымыз: “Бір тал кессең, он тал ек” деген қанатты сөз қалдырған. Мұны Ислам дiнi ерекше қолдайтын дəстүр деуге болады. Асыл дiнiмiзде табиғатты аялау жəне оны қамқорлыққа алу жайында Пайғамбарымыз (с.ғ.с) тарапынан кеңінен айтылып өткен. Хадисте: «Қиямет-қайым басталған кезде кiмнiң қолында бiр құрма ағашының көшетi (тал шыбығы) болса, қиямет болмастан бұрын отырғызуға күшi жетсе дереу отырғызып үлгерсiн». «Бiр мұсылман бiр ағаш отырғызса немесе бiр нəрсе ексе жəне одан бiр құс, бiр адам немесе жануар жесе, ол адам үшiн садақа болып есептеледi».

Iшiмдiкке жол берiлмеуi қажет Ұлыстың ұлы күнiнiң өзге ұлттардың жаңа жылынан бiр ерекшелiгi – тəн тазалығына ғана емес, жан тазалығына да үлкен мəн берiледi. Яғни, Наурызда iшiмдiкке жол берiлмеуі керек. Бүгiнде Наурызға қатысты кейбiр жиындарда iшiмдiктерге жол берiлiп жататыны ара-кідік көрініс беріп жатады. «Арақтан сақтаныңдар, ол барлық жамандықтың кiлтi» делiнген Құран Кəрiмде. Пайғамбарымыз (с.ғ.с) араққа қатысты он нəрсеге лағынет айтты: жасаушыға, жасатушыға, iшкенге, iшкiзгенге, көтергенге, көтерткенге, сатушыға, сатып алушыға, сыйға тартушыға, арақты сатып ақшасын пайдаланғанға. Сондықтан, əз-Наурызда арақшарапқа жол берiлмегенi лəзiм. Бірлік – біздің басты ұстанымымыз. «Алтауы ала» елдің алдағы уақыттан алары аз. «Төртеуі түгел» елдің болашағы зор. Болашағымыздың жарқын болуы бүгінгі бірлігімізге тікелей байланысты. Бірлігімізге бекем болсақ, болашағымыз баянды, берекелі болары хақ. Наурыз мейрамы тəуелсіз еліміздің зор ықыласпен тойланатын нағыз халықтық сипаттағы салтанатына айналды. Ұлыс оң болсын, ағайын! Мұхамеджан қажы ЕСТЕМIРОВ, магистр.


21 наурыз

Р

ША А Л І КӨҢ

2015 жыл

CӨЗ СОЙЫЛ

Кґктемді іздеген ќылќалам

ƏЗІЛ - ОСПАЌ, СЫН - СЫЌАЌ

 Бəрекелді!

Қостанай мемлекеттік педагогикалық институтының студенттері – жас суретшілер Қостанай көркемсурет галереясы ұйымдастырған өздерінің «Көктемгі вернисаж» атты тырнақалды көрмесін Наурызға арнады.

«Сґз сойылдыѕ» серкесі «Егемен Қазақстан» газетінде «Сөз сойыл» əзіл-сықақ отауы бойынша белгілі жазушы-сатирик Балғабек Қыдырбекұлы атындағы жүлде үшін сайыс жалғасқан болатын. Міне, бүгін жүлде жеңімпазы анықталды. Сарапшылар алқасының шешімімен «Сөз сойыл» əзіл-сықақ отауында жыл бойғы жарық көрген мазмұнды да көркем туындылары үздік деп танылған Орынбасар Əлжікке Балғабек Қыдырбекұлы атындағы жүлде берілді.

Жїлдегер

Орынбасар Əлжік 1982 жылы ҚазМУдің журналистика факультетін бітірген соң Орынбасар ƏЛЖІК Қызылорда облысының Сырдария ауданында жауапты қызметтер атқарды. Одан соң Қызылорда қаласында облыс əкімінің баспасөз қызметінің басшысы, облыстық ақпарат жəне қоғамдық келісім басқармасының бастығы, 1997-2004 жылдары облыстық телерадиокомпаниясының төрағасы, 2006-2008 жылдары облыстық мəдениет басқармасының бастығы болған. Қазір облыс əкімдігінде қызмет атқарады. 2000-2004 жылдары облыстық мəслихаттың депутаты болды. «Əйдə күлə», «Өйдөйт», «Есік көрген еркек» атты сатиралық кітаптары жарық көрген. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, «Мəдениет қайраткері», əдебиет саласы бойынша берілетін М. Шолохов атындағы медальдің иегері.

Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Табиғат бусанып жатыр. Терістіктен алтын күрек жел есті. Ақпанның қаһарлы аязын жеңген көктемнің желі зəһəрсіз, жүзіңді жібек орамал сипап өткендей болады. Қар көбесі сөгіліп, «жылғалардан су ақты, қаңқыл-қаңқыл қаз келді». Ағаш діңіне нəр жүгірді. Ұзақ қарға талдың басына былтыр салған ұясын адаспай тапқан секілді. Жаңа тірлік бастауға бəтуаласқандай, ұя салған ағаштың үстімен тобымен ұшып-қонады. Сайрауық сары шымшық ағаштың ұшар басына шығып сайрағанда төңіректі жаңғыртады. Табиғат ана көктемнің келгеніне хабаршы шапқызғандай, бір уыс құстың дауысы, жердің үстін сергітіп, зеңгір көк аспанға сіңіп жатқандай. Көктен күн нұрын төгіп, Самарқанның көк тасы еріген Наурыздың осындай суреті əр жанарда тұрып қалғандай, жанның бəрі сергек. Білім ордасының Тарих жəне өнер факультеті өнер кафедрасының аға оқытушысы, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі Əнуар Сəпиев көрменің ашылу салтанатында қылқалам ұстаған əр талап көктемді өз көзімен көретінін айтты. Ұстаз пікірін шəкірттері де ұштай түсті. – Көктем бар тіршіліктің дүр етіп оянатын кезі. Қайың бүршігінен, сылдырап аққан қар суынан, жыл құсының сайрауынан табиғаттың үр тазалығын сезінеміз. Жүректе оянған мейірім-шапағат, таза сезім,

Балєабек Ќыдырбекўлы атындаєы жїлде

Сатира сарбаздары! Ауызы дуалы, тумысынан сайқымазақ, əзіл-қалжыңды қанжығасына байлап өскен қалжыңбас қалың көпшілік, «Егемен Қазақстан» газеті өзінің «Сөз сойыл» əзіл-сықақ отауында жарияланатын өткір де өтімді, салмақты да сайқымазақ, шалымды да шат-шадыман

Келіп кетті

Жаңа жыл қарсаңында Мына жуырда біздің ауданға, Жоғарыдан бір «дəу» келіп кетті… («Дəудің» аты «дəу» емес пе, Төңірегі нөкерге толып кетті.) Жақсы менен жаманды, Өз көзімен көріп кетті. Кешкісін үлкен жиын жасап, Арзан жанармай босатуға, Уəдесін аямай беріп кетті. Қысқасы «дəуіміз», Аузымен орақ орып кетті… Содан, бір жерден,

 Жабылып кетсе, қойың да қасқырдың терісін сыпырып алады.  Түйеге мініп қой ішіне жасырынбас болар.

ҚОСТАНАЙ.

ойма  н а д а ор

¨

ісіп кеткен еді. Кейінгі бір жетіде ақсап, бұтабұтаның түбіне тығылып қала береді. Мен оқуға кетсем, оның өлген жерін сендер таппай қаласыңдар. Əнеки, екі бүйірі ішіне кіріп аяғын əрең басып барады. Əлгі комиссияға осыдан артық қандай қонақасы керек? – Ойбүй, – деп шоршып түсті көкесі. – Қос құлағын салпитып, оның басын кісіге қалай тартамыз? «Мың қой бола тұра бізге серке сойғаны несі» деп, комиссия жамандап кетсін дейсің бе? Бір жағынан ағасы шықты: – Айгүл-ау, қойдың жілігі мен ешкі тұқымының жілігі бірдей емесін білесің ғой. Жамбас сүйегі де тұштиған бірдеңе. Көзге қораш көрінеді. Ердің үстінде қақиып отырған қыз сөзге салмақтана араласты. – Аға, қалалықтар ешкінің етін құлағы мен сүйегіне қарап тану тұрмақ сиыр мен қой етін ажыратпайды. Сиырдың етінен манты жасай береді. Сенбесеңіз бүйтіңізші, үлкен өгіздің күң жілігін алып, «Мынау алты жасар құнан қойдың асықты жілігі еді» деп алдыларына тартыңызшы. Сенеді де, былай дейді: «Түу, мына қойың неткен керемет ей! Тірі кезінде неге көрсетпедің? Гиннестің рекордтар кітабына енгіздіретін едік қой. Қап! Əй, осы ауылдың қазақтары-ай! Əліге дейін ештеңені жөнді түсінбей артта қалғансыңдар. Қарашы мынаған, қандай дəу қой, ə!» – деп өкінері анық. Қалалықтар сондай аңқау, көке. Мағрипа ЖЫЛҚЫБАЕВА.

АЛМАТЫ.

Аттестациядан өткізу

... ан со

– Момын жылым келгенде Ешнəрседен үрікпейік, Кадрларды іріктейік. Алыпсатаровты аластап, Таныстаровты түртпейік. Бекзаттегі орнында қалсын, Жекжаттегі оның да қалсын. Нағашинды көтерейік, Жиеншинді жетелейік. Дымбермесов төмендесін, Шықбермесов еленбесін. Өсем деген осындайда, Беретінін… берем десін. Суретті салған Айдарбек ҒАЗИЗҰЛЫ.

Алпысбай БОРАНБАЙҰЛЫ.

Оңтүстік Қазақстан облысы.

 Қотыр теке қора былғар.  Ешкі бастаған қой – егінге түседі.  Тентектің есіл-дерті – бұзу, текенің есіл-дерті – сүзу.  Үш жыл қой баққаннан  Қасқырдан қайрат кетсе – ешкіні апа, текені жезде дейді. ақыл сұрама.  Қойшының қызы қой  Қойға қасқыр шапса – ит келгенде шашын тарайды. семіреді.  Қолыңнан келсе –  Бір күн қасқыр тартқан қолтығыңа қой өсір. лақ – төрт жыл тышқақтайды.  Түйені жел шайқаса –  Той болса да, қойға өлім, ешкіні аспаннан ізде. Ас болса да, қойға өлім.  Ешкі қырыққан сайын  Таяқ жегісі келген бір өледі. қошқар қойшының  Сүзеген қошқарға таяғына сүйенеді. тəңірі мүйіз бермейді.

қойлардың қайсысы да жалпақ арқасын бес саусақпен қанша басып көрсең де омыртқа сүйегі қолға білінетіндей таразылау еттісі табылмады. Ырсылдаған семіздер. Бірінен бірі өткен майлы. – Қап, – деді, əкесі. – Енді қайттік? Əкелі-балалы екеуі қорадан көңілсіздеу шығып қырқаға көз тігіп еді, отардың алды бері қарай құлдилапты. Джипке отыра сала бұлар солай қарай жүрді. Бұларды ат үстінде отырып көрген Айгүл тосын жаңалықты тезірек естуге асығып, айдаған малын тастай салды да бұларға қарай шапты. – Е, не боп қалды? Екеуіңіз неғып көңілсіз отырсыз, көке? Көшедегі туыстар аман ба? – деп, қыз бала шошына сұрады. Мектептегі оқуы басталғанша деп қой бағып көмектесіп жүрген бұл қызы Алматыда оқып жүрген. Мəн-жайды ат үстінен ұққан Айгүл тымтырыс ойға шомды. Бұлардың қасынан шұбыра өтіп қотанға қарай беттеген малдың арасынан бір лақ маңырап Айгүлді жалт қаратқаны. Қыз бала сергек қимылмен əкесіне қарай атын бұрып, таяла түсті. – Көке, – деді. – Біздің ақ серке ше? Сол байқұс тыныш жүрмей итмұрынға барғыш еді ғой. Оң жақтағы жамбасын бұтаға тілгізіп

 Əзілің жарасса...

Жəне бір «дəу» келіп кетті, (Төңірегі оққағарға толып кетті.) «Су берем, газ берем, жарық Берем», – деп Бұ «дəу» де тегін кетпей, Аузымен орақ орып кетті… Қойшы, содан, жер түбінен, Шетелдік бір «дəу» келіп кетті. (Дəулердің соңынан салпақтаймыз деп-ақ, Ыстық күнге көйлегіміз оңып кетті.) «Инвестиция салам» деп, бұл «дəу» де Аузымен орақ орып кетті…

Айтпақшы, қой жылы тақағанда, Шекесінде жалғыз көзі бар, Бөтен планеталық бір «дəу»келіп кетті, Қазақшаға судай екен, «Табақшаға қарық қылам» деп, Бұ «дəу» де уəдесін беріп кетті. Қысқасы, аузымен орақ… Кешіріңіздер, дей алмаймыз, «Аузымен орақ орып кетті», Бөтен планеталықтар уəдеде тұрады екен, Ертеңіне ауданымыз, Ұшатын табақшаға толып кетті…

 Тентек тойды бұзар, Шартық қойды бұзар.  Сақал текеде де бар.

 Жанынан безген қошқар қасқырдың көзін шығарады.  Соқыр қошақан қошқардан емшек іздейді.  Қой бастаған арыстан тобынан – арыстан бастаған қой тобы артық.  Құдашамен құда ойнар, қошақанмен бөрі ойнар.  Аш адам – ұрысқақ, арық қой – тырысқақ.  Құтырған ит иесін қабады,  Құтырған қой қасқырға шабады.  Тентек баланы теке сүзеді.  Семіз қозы пышаққа сұранып тұрады.  Қойшы қошқарын мақтайды,  Тентек шоқпарын мақтайды.

«Қалың мал» аталған шаруашылықтың бастығы Джибін көлігімен ағызып келіп есік алдына тоқтай бере үлкен ұлын дауыстап шақырды. – Қабылжан, мал басын санайтын комиссия облыстан шықты деп телефон шалды. Ертең олар бізге жетеді. Комиссия бастығын мен танымаймын. Əйтеуір асқазанында түймедей жарасы бар, диета ұстайтын кісі дейді. Майлы етті ауызға алмайды екен. Енді қайттік? – Көке-ау, жаз аяғында ондай арық-тұрақ малды қайдан табамыз? Малдың бəрі қоңды ғой. Мұнысы қызық болды-ау! Е, ана бір қара тоқтының құлағы құрттап, көптен бері жөнді жайылмай жүр еді. Құртын тазалап, тотияйын салып қойған едім. Сонда да болса, бұл байқұс бұта түбінде жатып қала береді. Екі бүйірі солып тұр. Соны сойып, турецкий жасайық та, көке. «Ойбай» деп əкесі шошып түсті. – Сонша кісіге ондай кішкене тоқтының еті тамақ бола ма? Басын табаққа салып ұсынудың өзі де ұят қой. Жүрші, бордақыдағы малдардың бір парасын тексеріп көрелік. Қараңғылау үлкен қораға кіріп алды да, алдына дөп келген қойды бұлар шетінен тексеруге кірісті. Бүйірі тырсиған құнан, дөнен

əзіл-оспақ туындыларға, нақты да нанымды фельетондарға – Балғабек Қыдырбекұлы атындағы жүлдені жалғастырады. Жүлдегерге берілер арнайы диплом, жүз мың теңге сый-сияпатымыздың бар екенін ескертеміз. Атсалысыңыздар, бақ сынаңыздар.

Жүлде шарттары: • Жүлдеге сатира-юмор, фельетон, əзіл-оспақтың барлық айдары арқылы берілген материалдар қатыса алады. Көлемі 3 беттен аспауы тиіс. • Бəйге материалдары – жарияланған сатиралық туындылар ішінен сұрыпталып алынады. • Жеңімпаз арнайы құрылған сарапшылар алқасы арқылы анықталады. • Жүлде жеңімпазы жыл басында (келесі наурыз айында) анықталып, жарияланады.

ƏЙ, ОСЫ АУЫЛ ЌАЗАЌТАРЫ-АЙ!

иман да адам жанының көктемі тəрізді. Салған шығармадан сондай бір шынайылық сезіліп тұрса, суретшінің жеңісі де сол емес пе?! Əр қылқалам көктемін іздейді, – дейді студент Сəния Мұсабекова. Студент суретшілер өз тырнақалды шығармаларында осыған талпыныпты. Көрмедегі құрбының портретінен бойжеткеннің əдемі мінезін, сəбидің суретінен періште күлкісін, көбелектің қанатынан нəзіктікті көргендей болдық. Жас талаптарға риза болған Қостанайдың белгілі суретшілері Николай Торшев пен Светлана Шелунова өнер өрісінде сəтті қадам тіледі. – Наурызға арнаған көрме – өнердегі алғашқы қадамдарың. Наурыз, көктем суретші үшін таусылмайтын тақырып, бояулар гаммасы, бояу тіліндегі философия. Суретшілік өнердің еңбектен тұратынын ұмытпаңдар. Еңбек ғана шабыт шақырады. Көктемдерің құтты болсын! – деді суретші Николай Торшев. Көрмеге студенттердің кескіндеме жəне графика жанрындағы 54 жұмысы ілінді. Əр сурет көрерменге көктем лебіндей жылылық сыйлады.

15

www.egemen.kz

Барлығы да пайымдасын, Долларын дайындасын.

Құрдасов пен Жолдасовтар, Беретінін қайымдасын. Көпбалаева тұр көкіректе, Кетеді ертең декретке. Олар масыл басымызға, Бұның өзі секрет пе?! Тумасоваларды таңдау керек! Екіқабатоваларды алмау керек! Кадрлерді іріктеуде, Заңсыздыққа бармау керек!

 Шолақ мылтық

Тақырбастың құпиясы

Шетел єалымдарыныѕ сенімді əдістемесініѕ арќасында Жаѕа жылда шаштыѕ таєы бір ќўпиясы ашылып отыр. Бўл жолєысы – ќолында мемлекеттік билігі бар «билердіѕ» тґбе шашыныѕ химиялыќ ќўрамына ќарап, олардыѕ əділдігін, аныєыраќ айтсаќ – пара ала ма, жоќ па сонысын сўрыптап бере алатын кґрінеді. Бір ќызыєы, əлгі əдіске тек тґбеде он тал шаш болса жетеді екен де, пара алєыш мыќтыныѕ шаш ќўрамында ґзгеде жоќ хи миялыќ заттар пайда болады екен. Жаѕалыќ жерде жатсын ба, біліп, жўрт шулап, ќазір бірќатар елдіѕ мемлекеттік билері жаѕа жылда шаштарын їнемі таќырлап ќырєызып тастауєа кґшеді. Алдаєы кїндері осы ќауіптен саќтанєысы келген біздіѕ де мыќтылар жаппай шаштарын ќырєызып таќырлауєа кґшетін кґрінеді. Көрген БІЛГЕНОВ. АСТАНА.

Қазыбек ƏШІРБЕКҰЛЫ. ҚЫЗЫЛОРДА.

Мїйісті жїргізетін Берік САДЫР


16  Басты байлық

2015 жыл Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы

Ерлер денсаулыєы елеусіз ќалмасын Соңғы жылдары медицинада ерлер денсаулығы жайлы жиі мəселе көтерілетін болып жүр. Өйткені, тəуелсіздік алған жылдардан бастап елімізде ерлер денсаулығына мемлекет тарапынан көңіл бөлінбегені бүгінде айқын көрініс табуда. Статистикаға жүгінсек, елімізде жыл сайын 1560 жас аралығындағы қыздар мен əйелдердің 100-і қайтыс болса, 15 пен 60 жас аралығындағы бозбала мен еркектердің 228-і қайтыс болады екен. Салыстырсақ, бұл көрсеткіш тіпті 2,3 есеге жеткен. Ұлттың санын арттыру үшін ерлер денсаулығын нығайтуды мықтап қолға алатын уақыт əлдеқашан туған болатын. Алайда, бізде ана мен бала денсаулығына баса назар аударады да, ерлер денсаулығы ұмыт қала береді. Осы сұрақтардың жауабын іздеп, Алматыдағы «Урология Ғылыми Орталығы» (УҒО) АҚ басқарма төрағасының ғылыми мəселелер жөніндегі орынбасары Ілияс Мұхамеджанға жолыққан болатынбыз. Ол кісі: Мəселе емделуге тірелгенде жалған намысқа беріледі. Себебі, ерлердің басым бөлігі өз ауруын мойындағысы келмейді. Кінəні əйелге аударуға бейім тұрады. Сөйтіп жүргенде бойларындағы кеселді асқындырып алады. Нəтижесінде ерлер көбінесе, біздің орталыққа ота жасатуға келеді, – дейді. Саламатты өмір сүру – əр адамның парызы. Əркім өз денсаулығына жауапты қараса, өмір сүру сапасы жоғары, ғұмыры ұзақ болады. Көп жағдайда ерлердің ауру диагноздары ерте анықталмайды. Дəрігерге қаралмағандықтан, қайсыбір кесел қатерлі ісікке айналып, науқас адам қайтыс болуы да мүмкін. Шындап келгенде, ата-ана баланы жастайынан дəрігерге көрсетуі керек. Ер баланың ұмасы жұмыртқасына уақтылы түсуі керек, ал ата-анасы осыны қадағалауы қажет. Жастардың 40 пайызы жыныстық жолмен берілетін аурулармен ауырады. Осындай факторлардың салдарынан, елімізде ерлердің өмір сүру ұзақтығы 65,7 жас, ал əйелдердің өмір сүру ұзақтығы 74,3 жасқа жетеді. Əрине, бұл да Ілияс Тұңғышқанұлының пікірі. УҒО-ның басқаруымен 2006 жылдан бері ерлер денсаулығын ны ғайту мақсатында екі ғылыми-техникалық жəне бір гранттық бағдарлама қолға алынуда. Сонымен бірге, орталық мамандарының бастамасымен облыс қалаларында «Ерлер денсаулығы мектебі» орталықтары ашылып, жұмыс істеуде. Бүгінгі таңда осы орталықтарда қырық жастан асқан ерлерді скринингтік тексеруден өткізу, урологиялық аурулар асқынуының алдын алу жəне ауру түрлерін ерте анықтау үшін сауықтыру шаралары өткізілуде. Ерлердің ұрпақ өрбіту жүйесі ауруларын емдеу жəне ауру түрлерін анықтауда жаңа технологияларды іске асыру, андроурология мəселесінде ғылымизерттеу жұмыстарын дамыту жолға қойылуда. Сондай-ақ, орталық дəрігерлерінің біліктілігін арттыруда аккредитациялық шаралар іске асырылуда. УҒО-ның 4021 бала мен ерлер арасында арнайы жүргізген зерттеу мəліметтері бойынша, олардың 83,3 пайызында уроандрологиялық аурулар анықталған. 16,7 пайызының ғана денсаулығы жақсы болып шыққан. Ал техногендік аймақтарда (мұнай өңдеу т.б.) жұмыс істейтін ерлердің 63,5 пайызының, түсті металл өндіретін кəсіпорындарда еңбек ететін ерлердің 53,2 пайызының еркектік қабілеті бұзылғаны белгілі болған. Еліміздегі ұрпақ жалғастыру жасындағы ерлерге жүргізілген скринингтік зерттеу нəтижесі бойынша, 56,3 пайызында төсек қатынасына қабілеті төмендегені, 30,4 пайызында ұрпақ өрбіту қабілеті əлсірегені, ал 42,2 пайызында жыныстық жолмен таралатын аурулар бары анықталған. Жалпы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша, əлемде несеп тасы аурулары жетінші орында екен. Осы аурудан қайтыс болу 2,3 жəне 3 пайызды құрайды. Ал еліміз бойынша урологиялық аурулар бесінші орында. 100 мың адамға шаққанда 359 адам урологиялық аурулармен ауырады. ОҚО, ШҚО, Жамбыл, Атырау, Ақтөбе жəне Қызылорда облыстарында несеп тасы ауруларының көрсеткіші жоғары. Үнемі ұлтымыздың саны тым аз деп жанымыз ауыратыны рас. Ұрпақ өрбітетін жастағы ерлер денсаулығын нығайту мемлекет тарапынан түбегейлі қолға алынбаса, статистикалық көрсеткіштер бір күндері төбе шашымызды тік

21 наурыз

www.egemen.kz

тұрғызбасына кім кепіл? Бүгінгі таңда орталықтың филиалдары еліміздің он аймағында жұмыс істеуде. 2014 жылы бағдарламаның «Ерлер денсаулығы мектебі» шарасы басталды. Кешенді бағдарламада ерлерді денсаулығын күтуге үйрету, ауру түрлерінің əлеуметтік факторларын анықтап, асқындырудың алдын алу, саламатты өмір салтын ұстанудың пайдасын оқыту шаралары толық қамтылған. Перзентсіз ерлі-зайыптыларға көрсетілетін медициналық көмектің заманауи əдістерінің клиникалық, экономикалық стандарттарын əзірлеуді іске асыру да орталықтың негізгі мақсаттарының бірі. Ерлер ден саулығына немқұ райды қарау дың салдарынан ұлттың демо графиялық өсімі қарқынды дамымай отыр. Əрине, демографияға кері əсер ететін өзге де əлеуметтік факторлар жеткілікті. Алайда, ерлер денсаулығы – халық өсіміне оң ықпал ететін бірінші əлеуметтік фактор болып саналады. Қазіргі ер-азаматтардың басым бөлігі зейнет жасына дейін өмір сүрмейді екен. Сондықтан да, ерлер денсаулығын кешенді зерттеп, қорғау үшін Б.Жарбосынов атындағы УҒО-ның ұйытқы болуымен «Ерлер денсаулығы, өмір сапасы, пəнаралық тəсіл» деген тақырыпта Алматыда өткен дүниежүзілік конгресте, ерлер мүддесін қорғайтын «Ұрпақ жалғастыру денсаулығы», «Сексуалдық денсаулық туралы» заңдар əзірлеп, қабылдау туралы қаулы қабылданды. Ғалымдар əсіресе, балалар уроандрологиялық қызметін дамытуға баса назар аударды. Дүниежүзі ғалымдарының жанайқайына айналып отырған ерлер денсаулығы мəселелерін түбегейлі шешу мақсатында қолға алынған бағдарламалар Үкіметтен қолдау тауып, қажетті қаржы бө лін се, мамандардың еңбегі жанар еді. Алматы қаласындағы Урология ғылыми орталығында 130 орынға ар налған андрология, несеп тасы аурулары, жалпы урология, өңдеу жəне пластикалық урология, сондай-ақ екі ақылы бөлім халыққа қызмет көрсетеді. УҒО ұлт денсаулығын сақтауда еліміздің даму стратегиясын айқындаушы жəне урологиялық ауру ларды емдеуде озық технологияларды таратушы жетекші мекеме санатында елге қызмет етуде. Мұнда жоғары санатты дəрігерлер, ғалымдар еңбек етуде. Жаңа инновациялық технологиялар базасында ұрпақ өрбіту жасындағы ерлердің урологиялық ауруларын емдеу жəне түрлі оталар жасау жүзеге асырылады. Орталық ғылыми дəрежесіне қажетті заманауи зерттеу аппараттарымен, құралжабдықтармен жабдықталған. Науқастардың ауру түрлеріне сəйкес тұрғылықты жеріндегі емханаға барып, порталға тіркеліп, орталыққа келіп емделуге құқы бар. Орталықта есімі əлемге танымал мамандар – УҒО-ның басқарма төрағасы, м.ғ.д., профессор, ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Мырзакəрім Алшынбаев, өңдеу жəне пластикалық урология бөлімінің меңгерушісі, м.ғ.д., профессор, лапороскопиялық ота əдістерін жастарға үйретуші, «алтын скалпель» иесі Сүният Құсымжанов, андрология бөлімінің меңгерушісі, жыныс ауруларының білгір маманы, м.ғ.д., профессор Марат Мақажанов, несеп тасы аурулары жəне эндоурология бөлімінің меңгерушісі, эндоурология ісінің алтын қолды дəрігері, м.ғ.д., профессор Малих Мұхаммад Ареф қызмет етеді. Басқарма төрағасының клиникалық істер жөніндегі орынбасары, м.ғ.к. Марат Батырбеков, басқарма төрағасының əкімшілік-экономикалық істер жөніндегі орынбасары Ерлан Мұсабеков, тағы басқалар өз істерін жетік меңгерген іскер мамандар. Қазақстандағы урология істерін дамытуда көшбасшы мекеме қызметін атқарып отырған УҒО-ның академигі Бейнеш Жарбосыновтың ізгі арманын іске асырып, ел құрметіне бөленіп келеді. Ұжымның басты мақсаты – ұлт денсаулығын нығайту жолында аянбай еңбек етіп, өмір сүру сапа сын жақсартуға, халықтың демографиялық өсімін арттыруға үлес қосу болып табылады. Иə, əр адамның денсаулығы өз қолында дегенімізбен, халық даналығы: «Ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде дегенді» еске салады. Өз денсаулығымызды өзіміз сақтай білсек, мемлекетіміздің дамуына титтей де болса үлес қосар едік. Он екі мүшесі сау еркектен дені сау ұрпақ дүниеге келеді. Осы жауапкершілікті ерлер əрқашан есте ұстаса екен. Ділдəгүл НҰРМАХАНБЕТ.

2015 жылғы 19 наурыз

№147

Астана, Үкімет Үйі

«Атырау МӨЗ-ін реконструкциялау және жаңғырту» басым жобасы бойынша шетелдік жұмыс күшін тартуға квота белгілеу және «Атырау МӨЗ-ін реконструкциялау және жаңғырту» басым жобасын іске асыру үшін шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат беру шарттарын бекіту туралы «Халықтың көші-қоны туралы» 2011 жылғы 22 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 8-бабына сəйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Осы қаулыға қосымшаға сəйкес «Атырау МӨЗ-ін реконструкциялау жəне жаңғырту» басым жобасы бойынша шетелдік жұмыс күшін тартуға квота белгіленсін. 2. Қоса беріліп отырған «Атырау МӨЗ-ін реконструкциялау жəне жаңғырту» басым жобасын іске асыру үшін шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат беру шарттары (өтініш беруші – «SINOPEC Engineering (Group) Co., Ltd» қазақстандық филиалы) бекітілсін. 3. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МƏСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 19 наурыздағы №147 қаулысына қосымша «Атырау МӨЗ-ін реконструкциялау жəне жаңғырту» басым жобасы бойынша шетелдік жұмыс күшін тартуға арналған квота Жобаның атауы Өтініш беруші Іске асыру Іске асыру Квота орны мерзімі (адам) 1 2 3 4 5 «Атырау МӨЗ-ін « SINOPEC Атырау қаласы, 2013 – 2016 2015 – 2016 реконструкциялау Engineering Атырау облысы жылдар жылдар: жəне жаңғырту» (Group) Co., Ltd» 1500 қазақстандық филиалы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 19 наурыздағы №147 қаулысымен бекітілген «Атырау МӨЗ-ін реконструкциялау жəне жаңғырту» басым жобасын іске асыру үшін шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат беру шарттары (өтініш беруші – «SINOPEC Engineering (Group) Co., Ltd» қазақстандық филиалы) 1. Аумағында басым жоба іске асырылатын əкімшілік-аумақтық бірліктің уəкілетті органына жұмыс беруші не ол уəкілеттік берген тұлға ұсынатын шетелдік жұмыс күшін тартуға арналған өтінішке қоса берілетін құжаттарда мыналар қамтылуға тиіс: 1) тегі, аты, əкесінің аты (оның ішінде латын əріптерімен), туған күні, азаматтығы, паспортының (жеке басын куəландыратын құжаттың) нөмірі, берілген күні жəне берген орган, тұрақты тұратын елі, шыққан елі, білімі, еңбек жөніндегі орталық атқарушы орган бекітетін Қазақстан Республикасында қолданылатын басшылар, мамандар жəне басқа да қызметшілер лауазымдарының біліктілік анықтамалығына, ұйымдардың басшылары, мамандары мен басқа да қызметшілері лауазымдарының үлгілік біліктілік сипаттамаларына, жүмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығына, жүмысшылар кəсіптерінің тарифтік-біліктілік сипаттамаларына жəне 01-99 «Кəсіптер жіктеушісі» Қазақстан Республикасының мемлекеттік жіктеушісіне сəйкес мамандығының, біліктілігінің (лауазымының) атаулары көрсетіле отырып, тартылатын шетелдік қызметкерлер туралы мəліметтер; 2) Қазақстан Республикасының күшіне енген халықаралық шарттарында көзделген жағдайларды қоспағанда, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен заңдастырылған білімі туралы құжаттардың нотариалды расталған аудармалары (егер құжат мемлекеттік немесе орыс тілінде толтырылған болса, көшірмелері); 3) қызметкер бұрын жұмыс істеген жұмыс берушінің ресми бланкісінде қызметкердің еңбек қызметі туралы жазбаша растауы қоса берілген қызметкердің еңбек қызметі туралы ақпарат (тиісті кəсіп бойынша жұмыс өтілі жөнінде біліктілік талаптары болған кезде) немесе Қазақстан Республикасында танылатын өзге де растаушы құжаттар; 4) басым жобаны іске асыруға қатысқанын куəландыратын шарттан нотариалды расталған үзінді көшірме немесе салыстыру үшін түпнұсқасы ұсынылған көшірмесі (мердігерлік жəне қосалқы мердігерлік ұйымдар үшін). 2. Уəкілетті органның жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат беруі мынадай қатынастар сақталған кезде жүзеге асырылады: 1) «Атырау МӨЗ-ін реконструкциялау жəне жаңғырту» жобасын іске асыру үшін Қазақстан Республикасы азаматтарының саны бас мердігерлік жəне олардың қосалқы мердігерлік ұйымдарындағы бірінші жəне екінші санатқа жатқызылатын қызметкерлердің тізімдік санының 50%-нан кем болмауы тиіс; 2) «Атырау МӨЗ-ін реконструкциялау жəне жаңғырту» жобасын іске асыру үшін Қазақстан Республикасы азаматтарының саны бас мердігерлік жəне олардың қосалқы мердігерлік ұйымдарындағы үшінші жəне төртінші санатқа жатқызылатын қызметкерлердің тізімдік санының 70%-нан кем болмауы тиіс. 3. Шетелдік қызметкерлердің елге кіруі «Халықтың көші-қоны туралы» 2011 жылғы 22 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 35-бабында көзделген шарттар сақталған кезде жүзеге асырылады. 4. Шетелдік жұмыс күшін тарту «Халықты жұмыспен қамту туралы» 2001 жылғы 23 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Заңының 9-бабы 2-тармағының 2) тармақшасы сақталған жағдайда жүзеге асырылады. 5. Еңбек нарығында ұсыныстар болған жағдайда уəкілетті орган жұмыс беруші өкілінің қатысуымен бос лауазымға үміткер қазақстандық азаматтардың кандидатурасын қарайды. Кездесу уақыты мен орнын уəкілетті орган белгілейді, бұл туралы жұмыс берушіге жəне тиісті үміткерге хабарланады. 6. Осы шарттарда реттелмеген шетелдік жұмыс күшін тартудың өзге де шарттары Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 13 қаңтардағы №45 қаулысымен бекітілген Шетелдік қызметкерге жұмысқа орналасуға жəне жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат берудің қағидалары мен шарттарында регламенттеледі.

Қазақстан Республикасының Химия саласындағы 2015-2017 жылдарға арналған салалық келісім 2015 жылғы 12 ақпан

№2

Астана

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ХИМИЯ САЛАСЫНДАҒЫ 2015-2017 ЖЫЛДАРҒА АРНАЛҒАН САЛАЛЫҚ КЕЛІСІМ I. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР 1.1. Осы Қазақстан Республикасының химия саласындағы 2015-2017 жылдарға арналған салалық келісім (бұдан əрі – Келісім) – бұдан əрі Тараптар деп аталатын, Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігі арқылы мемлекеттік орган (бұдан əрі – Министрлік), ҚР Ұлттық кəсіпкерлер палатасы жұмыс берушілерінің өкілетті өкілдері, «Қазақстанның химия өнеркəсібі одағы» заңды тұлғалар бірлестігі (бұдан əрі – Жұмыс берушілер), қызметкерлердің өкілетті өкілі, Химия, мұнай-химия өнеркəсібі мен оған тектес салалар қызметкерлерінің салалық кəсіподағы (бұдан əрі – Салалық кəсіподақ) арасында əлеуметтік-еңбек, еңбек жəне осылармен байланысты экономикалық қатынастарды реттеудің тиімді тетігін жасау, əлеуметтік əріптестік шеңберінде химия саласы кəсіпорындары мен ұйымдарының тұрақты əрі тиімді қызметі мақсатында қызметкерлер мен жұмыс берушілер мүдделерінің оңтайлы теңгерімін қамтамасыз ету үшін Қазақстан Республикасының заңнамасына сəйкес жасалған құқықтық акт. Осы Келісім саланың кəсіпорындары мен ұйымдарында қызметкерлер мен жұмыс берушілер арасында ұжымдық шарттар жасау кезінде келіссөздер жүргізуге негіз болып табылады. 1.2. Осы Келісім өзара міндеттемелер қабылдау еріктілігі жəне оларды қамтамасыз ету шынайылығы, Тараптардың өкілеттілігі мен тең құқықтылығы жəне келісім бойынша қабылданған міндеттемелерді өз кінəсі бойынша орындамағаны үшін Тараптардың, олардың өкілдерінің жауаптылығы, əлеуметтік əріптестікті нығайту мен дамытуға мемлекеттің жəрдемдесуі, қабылданатын шешімдердің жариялылығы, талқыланатын мəселелерді таңдау еркіндігі, Тараптар мүдделерін құрметтеу, Келісімді орындау міндеттілігі принциптерінде жасалды. 1.3. Келісімнің күші Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің (бұдан əрі – ҚР ЕК) 278-бабында белгіленген тəртіппен: • Осы Келісімде қабылданған міндеттемелер шегінде Министрлікке; • Қазақстан Республикасының химия саласы қызметкерлерінің салалық кəсіподағының мүшелеріне, салалық кəсіпорындардың Жұмыс берушілеріне, жұмыс берушілердің бірлестіктеріне (одақтарына, қауымдастықтарына); • Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан, меншік иелері, құрылтайшылары (қатысушылары) немесе акционерлері шетелдіктер немесе шетелдік заңды тұлғалар, не шетел қатысатын заңды тұлғалар болып табылатын ұйымдарға қолданылады. 1.4. Қызметкерлерге бір мезгілде бірнеше келісімдердің күші қолданылған жағдайларда, келісімдердің қызметкерлер үшін неғұрлым қолайлы шарттары қолданылады. Мүдделерін келісімге қол қойған тараптар білдіретін кəсіпорындар мен ұйымдарда ұжымдық шарттар болмаған жағдайда, бұл кəсіпорындар мен ұйымдарда Келісімнің күші тікелей қолданылады. Кəсіпорындар мен ұйымдардың ішкі құжаттарында, Келісімде көзделген шарттарға қарағанда, қызметкерлер үшін неғұрлым қолайлы шарттар көзделген жағдайда, кəсіпорындар мен ұйымдардың ішкі құжаттарының қызметкерлер үшін неғұрлым қолайлы шарттары қолданылады. 1.5. Келісімнің қолданылу мерзімі ішінде Тараптардың келісімі бойынша оған ҚР ЕК-ге сəйкес өзгерістер мен толықтырулар енгізілуі мүмкін. Енгізілген өзгерістер мен толықтырулар келісімге қосымша түрінде ресімделеді, оның ажырамас бөлігі болып табылады жəне жазбаша түрде қызметкерлер өкілдерінің назарына жеткізіледі. Келісімнің титул парағына олардың қолданылуының басталуы туралы белгі қойылады. 1.6. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (бұдан əрі - ҚР АК) 404-бабында жəне Келісімнің 9.1-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, Келісім Тараптарының ешқайсысы оның қолданылу мерзімі ішінде өздеріне қабылданған міндеттемелердің орындалуын біржақты тəртіппен тоқтатуға құқылы емес. Уағдаласушы Тараптар қайта ұйымдастырылған жағдайда осы Келісім бойынша міндеттемелердің орындалуы Қазақстан Республикасының заңнамасына сəйкес олардың құқықтық мирасқорларына жүктеледі. 1.7. Келісімнің қолданылу мерзімінде қабылданған жəне қызметкерлердің жағдайын жақсартатын нормативтік құқықтық актілер Келісімнің тиісті тармақтарының қолданылуын олар күшіне енген сəттен бастап кеңейтеді. 1.8. Егер нормативтік құқықтық актілермен қызметкерлердің жағдайы нашарлайтын болса, осы Келісімнің шарттары қолданылады. 1.9. Тараптар Индустриялық-инновациялық дамытудың 2015-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыруға бағытталған бірлескен іс-шараларды жүзеге асырады. II. ТАРАПТАРДЫҢ ӨЗАРА ҚАТЫНАСТАРЫ ЖƏНЕ МІНДЕТТЕМЕЛЕРІ Тараптар: 2.1. Қазақстан Республикасының химия саласы қызметкерлерінің əлеуметтікэкономикалық проблемаларын шешу кезінде тепе-теңдік бастамада ынтымақтасуға, мемлекеттік басқару органдарында еңбек, əлеуметтік жəне олармен байланысты экономикалық құқықтар мен мүдделерді қорғау мəселелері бойынша уəкілеттік етуге, тиісті акцияларды, бағдарламаларды, ұсынымдарды əзірлеуге қатысуға; ҚР АК 126-бабында, «Жеке кəсіпкерлік туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 11-бабында көзделген қызметтік жəне коммерциялық құпияны (құпия ақпаратты) жария етпеу туралы талаптар, сондай-ақ Жұмыс берушілердің қызметтік жəне коммерциялық құпияларын сақтауды қамтамасыз етуді регламенттейтін ішкі құжаттардың талаптары сақталған жағдайда, бір-біріне əлеуметтік-экономикалық сипаттағы мəселелер бойынша ақпаратты толық жəне уақтылы ұсынуға; 2.2. Қызметкерлерге жəне олардың отбасыларына заңнамада жəне осы Келісімде белгіленген ең төменгі əлеуметтік кепілдіктер мен жеңілдіктердің орындалуын қамтамасыз етуге, ұжымдық шарттар жасау кезінде қызметкерлер мен жұмыс берушілердің осы кепілдіктер тізбесін кеңейтудегі құқықтарын шектемеуге; 2.3. Келесілерге: • өзара мүдделерді объективті есепке алу негізінде əлеуметтік тұрақтылықты жəне қоғамдық келісімді қамтамасыз етуге; • химия саласы кəсіпорындарының тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етуге, еңбек өнімділігін, өндіріс тиімділігін, қызметкерлердің өмір сүру деңгейін арттыруға жəне олардың əлеуметтік-экономикалық құқықтарын қорғауға; • салауатты жəне қауіпсіз еңбек жағдайларын жасауға жəне қоршаған ортаны қорғауға; • қызметкерлердің кəсіби деңгейін арттыруға бағытталған біріккен шаралар қабылдауға келіседі. 2.4. Тараптар əлеуметтік-еңбек жанжалдары мен ереуілдерді болдырмау үшін

Келісімнің қолданылу кезеңінде ұжымдық еңбек даулары мен жанжалдарының туындауына жəне оларды шешудің шекті шарасы – ереуілдердің қолданылуына алып келуі мүмкін себептер мен жағдайларды жою бойынша алдын алу шараларын қабылдауға; 2.5. Келісімдерді, ұжымдық шарттарды əзірлеуге жəне қабылдауға қатысу үшін, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген өз құзыреті шегінде Тараптардың өкілдерінен тұратын жұмыс тобын қалыптастыру жəне оның жұмыс істеу тəртібін сақтауға; 2.6. Салалық біліктілік шеңберін əзірлеуге жəне бекітуге қатысуға міндеттенеді. 2.7. Қазақстан Республикасының химия саласы кəсіпорындары мен ұйымдарының Жұмыс берушілері: 2.7.1. Осы Келісімді іске асыру үшін жағдайлар жасауға, ұсыныстарды қарауға, келіссөздер, консультациялар жүргізуге жəне ҚР ЕК-де көзделген тəртіппен жəне шарттарда ұйымдардың қызметкерлерімен олардың өкілдері – салалық Кəсіподақтың тиісті ұйымдары арқылы ұжымдық шарттар жасауға; 2.7.2. ҚР ЕК-де көзделген жағдайларда əлеуметтік-еңбек мəселелері бойынша шешімді қабылдаудан бұрын, ұжымдық шартта көзделген тəртіппен жұмыс беруші актілерінің тиісті жобаларын сайланбалы кəсіподақ органымен алдын ала келісуге жəне оларды қажетті ақпаратпен жəне нормативтік құжаттамамен қамтамасыз етуге; 2.7.3. Жұмысқа жаңа қызметкерлерді қабылдау кезінде оларды Келісімнің бар екендігі туралы хабардар етуге, оларды ұжымдық шартпен жəне оған қосымшалармен, олардың қолданылу тəртібімен, сондай-ақ жұмыс берушінің олардың əлеуметтік-еңбек құқықтары мен функцияларына қатысы бар басқа да актілерімен таныстыруға келіседі. 2.8. Салалық Кəсіподақ, оның құрылымдық бөлімшелері, оқшауланған кəсіподақтар: 2.8.1. Жұмыс берушілерге еңбек өнімділігін, өндіріс тиімділігін арттыру мəселелерінде, еңбек тəртібін нығайтуда, еңбек ету мен тынығу режимдерін сақтауда, еңбекақы төлеудің қолданыстағы жүйелерін түсіндіруде көмек көрсетуге; 2.8.2. Жұмыс берушілер өздеріне қабылданған міндеттемелерді орындаған жағдайда Келісімнің қолданылу кезеңінде ереуілдер жариялаудан тартынуға, ұжымдық еңбек дауларын шешу кезінде Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген татуластыру рəсімдерін барынша пайдалануға міндеттенеді. Тараптар еңбек дауларын тек Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сəйкес, оның ішінде татуластыру рəсімдері жəне сотқа жүгіну жолымен шешуге, жəне кейіннен сотпен заңсыз деп танылатын əрекеттерге, оның ішінде ереуілдер өткізуге жол бермеуге; 2.8.3. Жұмыс берушілерді салалық Кəсіподақтың алқалық органдарымен қабылданатын құжаттар туралы хабардар етуге жəне жоспарланып жатқан ұжымдық əрекеттер туралы уақтылы ескертуге; 2.8.4. Ұжымдық келіссөздер жүргізу кезінде белгілі болатын, қызметтік жəне коммерциялық құпияны құрайтын мəліметтерді жария етпеуге міндетті. 2.9. Əріптестік Тараптарының ҚР ЕК нормаларының талаптарынан туындайтын барлық өзге міндеттемелері сала кəсіпорындарында ұжымдық шарттарды жасау кезінде реттеледі жəне нақтыланады. III. ЕҢБЕККЕ АҚЫ ТӨЛЕУ Тараптар еңбек өнімділігінің өсуі мен өндіріс тиімділігі есебінен сала қызметкерлерінің табыстарын көбейтуге бағытталған саясатты жүргізу қажеттілігін мойындайды. Тараптар келесілер жөнінде келісімге келді: 3.1. Өндіріс ерекшеліктерін жəне саладағы қызметкерлердің еңбек жағдайларын ескере отырып, еңбек жағдайлары зиянды (ерекше зиянды) жəне (немесе) қауіпті жұмыстарда істейтін қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеудің ең төменгі стандартын есептеу үшін 1,5 мөлшерінде салалық арттырушы коэффициент белгіленеді жəне Қазақстан Республикасының заңнамасында, ұжымдық шарттарда, осы Келісімде жəне жұмыс берушінің актілерінде белгіленген үстеме ақылар қолданылады. 3.2. Еңбекке ақы төлеу түрлерін, жүйелерін жəне материалдық марапаттау нысандарын белгілеу жəне қайта қарау туралы ережелер ұжымдық шарттың, еңбек шартының талаптарында жəне (немесе) жұмыс берушінің актілерінде айқындалады (ҚР ЕК 126бабы 3-тармағы). 3.3. Еңбекке ақы төлеу жүйесі біржолғы ынталандырушы төлемдерді есепке алмағанда, қызметкерлердің орташа айлық жалақысының кемінде 75 проценті болатын негізгі жалақы үлесін (жалақының негізгі бөлігіне қатысты) қамтамасыз етуге тиіс. Бұл ретте, жалақының негізгі (салыстырмалы түрде тұрақты) бөлігіне айлықақы, тарифтік ставка жəне кесімді бағалау бойынша еңбекке ақы төлеу, ұжымдық шарттарда, не жұмыс берушінің актілерінде белгіленген біліктілігі, еңбек күрделілігі мен жағдайы үшін қосымша ақылар мен үстеме ақылар, түнгі уақытта, мереке жəне демалыс күндері жұмыс істегені үшін қосымша ақылар жатқызылады. Жалақының ауыспалы бөлігіне жұмыс берушінің актілерінде айқындалған көрсеткіштердің орындалуына байланысты төленетін, айдың немесе тоқсанның жұмыс қорытындылары бойынша сыйақылар (ақшалай сыйақылар) жатқызылады. Біржолғы ынталандырушы төлемдерге жылдың жұмыс қорытындылары бойынша сыйақылар (ақшалай сыйақылар), біржолғы ақшалай сыйақылар (мерейтой, мереке күндеріне жəне т.б.), біржолғы сипаттағы жұмыстарды орындау қорытындылары бойынша сыйақы жатқызылады. 3.4. Жалақыны индекстеуді жұмыс берушi Қазақстан Республикасының нормативтiк құқықтық актiлерiнде тиiстi кезеңге айқындалған инфляция деңгейiн негiзге ала отырып, ұжымдық шартта немесе жұмыс берушiнiң актiсiнде белгiленген тəртiппен жүргiзеді. 3.5. Химия саласы қызметкерлеріне жалақы ҚР ЕК нормаларында белгіленген жəне ұжымдық шарттармен нақтыланған мерзімдерде ақшалай нысанда айына кемінде бір рет төленеді. Үстеме жұмыс уақытына, мереке жəне демалыс күндеріндегі жұмысқа ақы төлеу, түнгі уақыттағы жұмыстарға төлеу, жұмыс берушінің кінəсінен жұмыстың бос тұрып қалу уақытына төлеу еңбек заңнамасының нормаларында көзделген мөлшерде жүргізіледі. Жалақыдан ұстап қалу Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жағдайларда жүргізіледі. Жалақы жəне қызметкермен еңбек шартын бұзуға байланысты өзге де төлемдер еңбек заңнамасында көзделген мерзімдерде төленбеген жағдайда, жұмыс беруші қызметкерге берешек пен өсімақыны төлейді, өсімақы мөлшері жалақы төлеу жөніндегі міндеттемелерді орындау күніне Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қайта қаржыландыру ставкасын негізге ала отырып, əрбір кешіктірілген күн үшін есептеледі. 3.6. Жұмыс беруші еңбек нормаларын əзірлеуді, жаңадан енгізуді, қолданыстағы еңбек нормаларын ауыстыруды жəне қайта қарауды қызметкерлер өкілдерімен (кəсіпорынның кəсіподақ органдарымен) келісе отырып, еңбектің үлгілік нормалары мен нормативтерін ескеріп жүргізеді. IV. ЖҰМЫС УАҚЫТЫ МЕН ТЫНЫҒУ УАҚЫТЫ 4.1. Сала кəсіпорындарындағы жұмыс уақыты мен тынығу уақыты Ішкі еңбек тəртіптемесінің ережелерімен, еңбек жəне ұжымдық шарттармен регламенттеледі. Жұмыс берушілер кəсіпорындар мен ұйымдарда қызметкерлердің нақты жұмыс істеген жұмыс уақытын толық есепке алуды жүзеге асырады. Қызметкерлердің жұмыс уақытының қалыпты ұзақтығы аптасына 40 сағаттан аспауға тиіс. Жұмыс уақытының жиынтық есебі кезінде жұмыс уақытының ұзақтығы бір жылдан асыруға болмайтын есептік кезеңдегі жұмыс сағаттарының қалыпты санынан аспайтын жағдайда, ол тəулігіне 12 сағаттан артық болмауы тиіс. Ауыр жұмыстарда, еңбек жағдайлары зиянды (ерекше зиянды) жəне (немесе) қауіпті жұмыстарда істейтін қызметкерлер үшін жұмыс уақытының аптасына 36 сағаттан аспайтын қысқартылған ұзақтығы белгіленеді (ҚР ЕК 202-бабы 1-тармағы). 4.2. Жұмыс беруші жұмыс уақытының, тынығу уақыты мен еңбек демалыстарының ұзақтығын белгілеуді, ҚР ЕК 12-бабында көзделген тəртіппен кəсіпорындар кəсіподағының сайланбалы органдарымен келісе отырып жүзеге асырады. 4.3. Жұмыс уақытының қалыпты ұзақтығының шегінен асатын жұмысқа (үстеме жұмысқа), ҚР ЕК 90-бабында көзделген жағдайларды қоспағанда, қызметкердің жазбаша келісімімен ҚР ЕК талаптарына сəйкес жол беріледі. Мереке жəне демалыс күндері жұмысты ұйымдастыру жəне еңбекке ақы төлеу еңбек заңнамасына сəйкес жүргізіледі. 4.4. Тараптар сала кəсіпорындары мен ұйымдарында жыл сайынғы еңбек демалысының ұзақтығы күнтізбелік 24 күннен кем болмайтындығы туралы келісті, бұл ретте еңбек жəне ұжымдық шарттардың талаптарымен еңбек демалысының одан да көп ұзақтығы белгіленуі мүмкін. Жұмыс берушілер еңбек демалысына ақы төлеуді ол басталардан күнтізбелік үш күннен кешіктірмей, ал еңбек демалысы кестеден тыс берілген жағдайда – ол берілген күннен бастап күнтізбелік үш күннен кешіктірмей жүргізеді. 4.5. Сала қызметкерлеріне ҚР ЕК-ге сəйкес ақылы қосымша еңбек демалыстары беріледі. Ұжымдық шарттарда жыл сайынғы ақылы қосымша еңбек демалысының одан да көп ұзақтығы көзделуі мүмкін, сондай-ақ үздіксіз ұзақ жұмысы, маңызды, күрделі, жедел жəне өзге де сипаттағы жұмыстарды орындағаны үшін көтермелеу сипатында жыл сайынғы ақылы қосымша еңбек демалыстары белгіленуі мүмкін. 4.6. Жұмыс беруші: - неке тіркелген; - бала туылған; - жақын туыстары қайтыс болған; - еңбек, ұжымдық шартта көзделген өзге де жағдайлар кезінде қызметкердің жазбаша өтініші негізінде күнтізбелік бес күнге дейін жалақы сақталмайтын демалыс беруге міндетті. Ұжымдық шартта жалақы сақталатын жоғарыда көрсетілген демалыстарды беру көзделуі мүмкін. 4.7. Тараптар сала қызметкерлерін жалақы сақталмайтын демалысқа шығуға, не қайта ұйымдастыру кезінде немесе қызметкерлер санының немесе штатының қысқартылуына байланысты, қызметкердің бастамасы бойынша еңбек шартын бұзуға мəжбүрлеуге жол бермейді. 4.8. Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасындағы кəсіптік жəне өзге де мерекелер туралы» 1998 жылғы 20 қаңтардағы №3827 Жарлығына сəйкес мамырдың соңғы жексенбісі - «Химия өнеркəсібі қызметкерлерінің күні» кəсіби мерекесі болып саналады. Бұл күні немесе оның қарсаңында жұмыс берушілер кəсіподақтармен бірлесіп, кəсіпорындарда, ұйымдар мен компанияларда өнеркəсіп озаттарына құрмет көрсете отырып, салтанатты жиналыстар өткізеді. Бұл күні жұмысқа екі есе мөлшерде ақы төлеу жүргізіледі. 4.9. Жұмыс берушілер қызметкерлердің кəсіби даярлықтан, қайта даярлықтан өтуін жəне олардың біліктілігін арттыруды қамтамасыз етеді. V. ЕҢБЕК ЖАҒДАЙЛАРЫ МЕН ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ Келісім жасасқан Тараптар өзіне мынадай міндеттемелерді қабылдайды: 5.1. Жұмыс берушілер: 5.1.1. Сала кəсіпорындарында профилактика жүргізу, жабдықтар мен технологиялық процестерді неғұрлым қауіпсіз жабдықтар мен технологиялық процестерге алмастыру жолымен жұмыс орындары мен технологиялық процестерде кез келген қауіп-қатерді болдырмау бойынша шаралар қабылдайды, еңбектің жай-күйіне жəне еңбек жағдайларына ішкі бақылауды ұйымдастырады. 5.1.2. Жұмысқа жаңадан қабылданатын қызметкерлерді еңбек жағдайлары, еңбек зияндылығы мен қауіптілігінің дəрежесі, денсаулыққа ықтимал қолайсыз салдары, қажетті жеке қорғану заттары, өтемақылар, еңбек ету жəне тынығу тəртібі туралы ақпараттандырады. Еңбек жағдайларының сипаттамалары, ауыр жұмыстар, зиянды немесе қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істегені үшін өтемақылар мен жеңілдіктер қызметкерлермен жасалатын еңбек шарттарында көрсетіледі. 5.1.3. Кəсіподақ өкілдерінің қатысуымен, кемінде бес жылда бір рет, өндірістік объектілерге қауіпті жəне зиянды өндірістік факторлардың параметрлерін өлшеумен, еңбек процесінің ауырлығы мен қауырттылығын айқындаумен, өндірістік жабдықтың жарақат қауіпсіздігін, жеке қорғану заттарымен қамтамасыздығын бағалаумен еңбек жағдайларының жай-күйі бойынша кезеңділік аттестаттауды жəне еңбек жөніндегі уəкілетті мемлекеттік органмен бекітілген ережелерге сəйкес реконструкциялаудан, жаңғыртудан, жаңа техниканы немесе технологияны орнатудан кейін міндетті аттестаттауды жүргізуді ұйымдастырады. 5.1.4. Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жағдайларда, сондай-ақ еңбек жағдайлары өзгеретін басқа қызметке ауыстыру, немесе кəсіптік аурулар белгілері айқындалған кезде міндетті, мерзімдік (өндірістік қызметі барысында) медициналық тексеріп-қарауды жəне ауысым алдындағы медициналық куəландыруды өз қаражаты есебінен қамтамасыз етеді. Қызметкер медициналық тексеріп-қараудан жəне ауысым алдындағы медициналық куəландырудан бас тартқан жағдайда, жұмыс беруші оны жұмыстан уақытша шеттете тұрады. Медициналық қарсы айғақтар болған жағдайда жұмыс беруші қызметкерге еңбек міндеттемелерін орындауға рұқсат бермейді жəне оны медициналық ұсынымдарға сəйкес жұмысқа орналастыру туралы мəселені шешеді. 5.1.5. Қолданыстағы заңнамаға сəйкес қызметкерлерді сүтпен, емдік-профилактикалық тағаммен, арнаулы киіммен, арнаулы аяқ киіммен жəне басқа да жеке жəне ұжымдық қорғану құралдарымен, профилактикалық өңдеу (жуу жəне дезинфекциялау) құралдарымен, санитариялық-тұрмыстық үй-жайлармен жəне құрылғылармен жұмыс берушінің қаражаты есебінен қамтамасыз етеді. 5.1.6. Дүлей апатты, аварияларды болдырмау немесе жою немесе зардаптарын дереу жою мақсатында, жазатайым оқиғаларды, бос тұрып қалуды, мүліктің жойылуын немесе бүлінуін болдырмау үшін жəне басқа да ерекше жағдайларда жұмыстар орындау жəне оларға ақы төлеу талаптары жұмыс берушінің актісінде айқындалады. 5.1.7. Еңбекті қорғау, қызметкер еңбек міндеттемелерін орындаған кезде оны жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жөніндегі іс-шараларды қаржыландыруға қажетті қаражат бөледі. 5.1.8. Тиісті оқу өткен жағдайда, Кəсіподақ өкілдерінің, кəсіподақтың еңбекті қорғау жөніндегі қоғамдық инспекторларының өндірістегі жазатайым оқиғаларды, кəсіптік ауруларды, қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар мен оқиғаларды тергеп-тексеру жөніндегі комиссияларға қатысуын қамтамасыз етеді. 5.1.9. Жылдың суық мезгілінде ашық ауада жұмыс істейтін қызметкерлерге

жұмыс уақытына енгізілетін тынығуға арналған арнайы үзілістер береді. Қызметкерлерді тынығуға арналған жабдықталған үй-жайлармен қамтамасыз етеді. Арнайы үзілістер беру ұзақтығы мен тəртібі ұжымдық шарттарда немесе жұмыс берушінің ішкі актілерінде белгіленеді. 5.2. Салалық Кəсіподақ, оның құрылымдық бөлімшелері жəне оқшауланған кəсіподақтар: 5.2.1. Сала өндірісіндегі қауіпсіз жəне салауатты еңбек жағдайларының сақталуын қоғамдық бақылауды ұйымдастырады жəне қамтамасыз етеді, еңбекті қорғау жөніндегі қоғамдық инспекторларды сайлайды. 5.2.2. Осы Келісімнің, ұжымдық шарттардың, еңбек жағдайларын жəне қорғалуын жақсарту, өндірістік объектілерде болатын жазатайым оқиғалардың, кəсіптік аурулардың, қауіпті авариялардың себептерін жою бойынша іс-шаралардың орындалуын тексеруді ұйымдастырады. 5.2.3. Өндірістегі еңбек пен тұрмысты үздік ұйымдастырушыға Республикалық қоғамдық байқау-конкурсын, ұйымдардағы еңбек жағдайларын жақсарту бойынша əртүрлі салалық жəне өңірлік конкурстарды ұйымдастырады жəне олардың өткізілуіне қатысады. 5.2.4. Осы Келісімнің шеңберінде атқарушы билік органдарымен, мемлекеттік бақылау жəне қадағалау органдарымен, жұмыс берушілермен еңбекті, денсаулықты қорғау жəне өндірістік қауіпсіздік жай-күйінің шарттары бөлігінде тығыз өзара іс-қимылдарды жүзеге асырады. 5.2.5. Өндірістік объектілерде болатын жазатайым оқиғаларды, жарақат алуды, кəсіптік ауруларды тергеп-тексеруге қатысады, оларды талдайды, олардың деңгейін төмендету бойынша іс-шараларды əзірлеуге қатысады, олардың орындалуын бақылайды. 5.2.6. Тиісті кəсіпорынның, ұйымның еңбекті қорғау жөніндегі кəсіподақ органдарының қоғамдық инспекторлары Жұмыс берушінің өкілдерімен бірлесіп жұмыс орындарындағы еңбекті қорғау жай-күйіне тексерулер жүргізеді, анықталған бұзушылықтарды жою жəне кінəлі тұлғаларды жауапкершілікке тарту туралы ұсыныстар енгізеді. 5.2.7. Кəсіподақ мүшелеріне олардың қауіпсіз жəне салауатты еңбек жағдайларына құқықтарын қорғауда, ерекше жағдайларда жұмыс істегені үшін өтемақылар беруде іс жүзінде көмек көрсетеді, мемлекеттік билік органдарында, сотта, басқа да қадағалау, құқық қорғау жəне бақылау органдарында олардың мүдделерін білдіреді. VI. ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІ ƏЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ БОЙЫНША ІСШАРАЛАР, КЕПІЛДІКТЕР, ӨТЕМАҚЫЛАР ЖƏНЕ ЖЕҢІЛДІКТЕР Тараптар келесілер жөнінде келісімге келді: 6.1. Қызметкерлер санын немесе штатын қысқарту бойынша ісшараларды өткізу кезінде біліктіліктері тең болған жағдайда 4 немесе одан көп асырауындағылар бар қызметкерлердің жұмыс орындарын сақтап қалуына басымдық құқықты қамтамасыз етеді. 6.2. Сала қызметкерлеріне əлеуметтік жəрдемақылар жəне материалдық көмек тағайындау жəне төлеу шарттары, тəртібі ұжымдық шарттарда жəне/ немесе жұмыс берушінің актілерінде, сала кəсіпорындары мен ұйымдарының еңбекшілерін əлеуметтік қолдау туралы ережелерде белгіленеді. 6.3. Кəсіпорындар мен ұйымдарда қалыптасқан кепілдіктер, жеңілдіктер мен өтемақылар жүйесін сақтау үшін ұжымдық шарттарда əлеуметтік кепілдіктер мен жеңілдіктердің мынадай түрлері көзделуі мүмкін: • материалдық көмек; • қызметкерлерге медициналық қызмет көрсетуді ұйымдастыру; • салауатты өмір салтын насихаттау жəне қызметкерлердің қатысуымен спорттық іс-шаралар ұйымдастыру; • Мемлекеттік наградалар, Мемлекеттік наградаларға жатқызылмайтын ерекшелік белгілерін, сондай-ақ кəсіпорын ішіндегі марапаттаудың жекелеген түрлерін алған қызметкерлерді біржолғы марапаттау; • қызметкерлерді мерекелік күндерге жəне кəсіби мерекелерге, мерейтой күндеріне жəне еңбегі сіңген демалысқа кетуге орайластырылған біржолғы марапаттау; • қызметкерлер үшін тұрғын үйлер сатып алу; • қызметкерлердің сауықтыруына берілетін əлеуметтік жеңілдіктер (не материалдық көмек түрінде, не емделуге жəне демалуға жолдамалар беру түрінде); • уақытша еңбекке жарамсыздық бойынша жəрдемақылар төлемінің жоғарғы мөлшері, не емделу шығындарын өтеу тəртібі, не қызметкерлерді медициналық сақтандыру; • əлеуметтік қолдаудың басқа да түрлері. 6.4. Жұмыс берушілер қаражаты бар болған кезде əлеуметтік объектілерді (демалыс базаларын, балаларды сауықтыру лагерьлерін, клубтық мекемелер мен спорт құрылыстарын) жəне олардың қызметкерлерін ұстауға қаражат бөле алады. 6.5. Жұмыс берушілер мəдени-көпшілік жəне сауықтыру жұмыстарын жүргізу үшін кəсіпорынның кəсіподақ органдарына мөлшері Тараптардың өзара келісімімен айқындалатын қаражат бөле алады. 6.6. Кəсіподақтар кəсіпорындардың кəсіподақ ұйымдары арқылы қызметкерлер арасында дене шынықтыру-спорттық жəне мəдени-көпшілік іс-шараларды ұйымдастырады, ал салалық кəсіподақтың орталық органы осындай іс-шараларды халықаралық жəне республикалық деңгейлерде ұйымдастырады. VII. ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ 7.1. Жұмыс берушілер: • жұмыс орындарының қысқартуына алып келетін өндірістің таратуымен, қайта ұйымдастыруымен, меншік нысанының өзгертуімен, толық немесе ішінара тоқтатылуымен байланысты мəселелер бойынша кəсіпорынның кəсіподақ органдарын жағдай орын алғанға дейін екі айдан кешіктірмей ескертеді жəне олармен тиісті консультациялар жүргізеді; • əрбір қызметкерді алдағы жұмыстан босату туралы, өндірісті ұйымдастырудағы, соның ішінде қайта ұйымдастырудағы өзгерістермен жəне/немесе жұмыс берушінің жұмыс көлемінің қысқартуымен байланысты еңбек жағдайларының өзгеруі туралы, Жұмыс беруші таратылған, қызметкерлер саны немесе штаты қысқартылған жағдайларда еңбек шартының бұзылуы туралы жазбаша түрде бір айдан кешіктірмей ескертеді; • ескертумен қатар біліктілігін, жұмыс тəжірибесі мен денсаулық жағдайын ескере отырып бар болған кезде басқа жұмыс ұсынады. Қызметкер ұсынылған жұмыстан жазбаша түрде бас тартқан жағдайда, Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сəйкес еңбек шарты бұзылады; • қызметкер алдағы еңбек шартының бұзылуы туралы ескертілген сəттен бастап еңбек шартын бұзу күніне дейін қызметкерге жаңа жұмыс орнын іздеу үшін үш күнге дейін бос уақыт беріледі; • өндірісте құрылымдық өзгерістер болған жағдайда, жұмыс беруші қысқартылатын жұмыс орындарынан жаңадан құрылатын жұмыс орындарына алмастыру үшін қызметкерлерді қайта оқыту мүмкіндігін қарастырады. 7.2. Жұмыс берушілер Кəсіподақпен келісе отырып, мерзімінен бұрын зейнетке шығу бойынша, əсіресе, ауыр жəне зиянды өндірістердің қызметкерлері үшін бағдарламаны əзірлеуі жəне қолдануы мүмкін. VIII. КƏСІПОДАҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ КЕПІЛДІКТЕРІ 8.1. Жұмыс берушілер жəне Министрлік Кəсіподақтардың жəне оның ұйымдарының Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен өз мүшелерінің құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуына қоғамдық бақылауды жүзеге асыру құқықтарын мойындайды. 8.2. Жұмыс берушілер: • Кəсіподақ, оның филиалдары мен өкілдіктері, Кəсіподақтардың оқшауланған ұйымдары өкілдерінің белгіленген тəртіпті сақтай отырып, осы Келісімде көзделген міндеттемелерді орындау үшін, Кəсіподақ мүшелері жұмыс істейтін кəсіпорындардың кəсіподақ ұйымдарына жəне олардың жұмыс орындарына баруларына кедергі келтірмейді; • тараптардың келісімі бойынша Кəсіподақтардың өтеусіз пайдалануына материалдық жəне техникалық құралдарды береді; • тараптардың келісімі бойынша жəне кəсіподақ мүшелері болып табылатын қызметкерлердің жазбаша өтініштері болған кезде, Жұмыс беруші қызметкерлердің жалақысын ұжымдық шартта белгіленген мерзімдерде төлеумен бір мезгілде жалақысынан мүшелік кəсіподақ жарналарын ай сайын ұстайды жəне кəсіподақ есеп-шотына аударады; • өндірістік жұмыстан босатылмаған қызметкерлерге ұжым мүддесіне кəсіподақ жұмысын жүргізу үшін, сондай-ақ сайланбалы кəсіподақ органдарының съездеріне, конференцияларына делегат ретінде қатысу үшін, кəсіподақ оқуларына жалақысын сақтай отырып уақыт береді. Неғұрлым ықтимал жұмыстан босату ұзақтығы ұжымдық шарттарда белгіленеді; • кəсіподақ органдарына сайланбалы лауазымдарға сайлау себебінен кəсіпорындар мен ұйымдардағы жұмыстан босатылған кəсіподақ қызметкерлеріне олардың өкілеттіктерінің мерзімі аяқталғаннан кейін бұрынғы жұмысы (лауазымы), ал ол жоқ болған жағдайда – сол ұйымдағы тең жұмыс (лауазым) ұсынылады; • ұжымдық шарттарда тиісті ережелер болған кезде, ұйым қызметкерлері үшін көзделген əлеуметтік-еңбек құқықтары мен жеңілдіктерді кəсіподақтың бастапқы ұйымдарының органдарына сайланған, босатылған кəсіподақ қызметкерлеріне де береді; • Кəсіподақтарға, олардың филиалдары мен өкілдіктеріне, оқшауланған ұйымдарына олардың алдын ала өтінімдері бойынша ақпараттарын көру үшін жалпыға бірдей қолжетімді орындарда орналастыру мүмкіндігін бере отырып, жиналыстар өткізу үшін бос үй-жайларды өтеусіз негізде ұсынады. IX. ҚОРЫТЫНДЫ ЕРЕЖЕЛЕР 9.1. Өздеріне қабылданған міндеттемелерді бұзғаны үшін Тараптар Қазақстан Республикасының заңнамасына жəне Келісімге сəйкес жауапты болады. 9.2. Келісімнің орындалуын бақылауды əлеуметтік əріптестік тараптары жүзеге асырады. Əлеуметтік əріптестік пен əлеуметтік жəне еңбек қатынастарын реттеу жөніндегі салалық комиссия, өзі бекіткен тəртіпке сəйкес Тараптардың осы Келісімнің ережелерін бұзғаны туралы мəселелерді қарауға құқылы жəне оларды жою бойынша шаралар қабылдайды. 9.3. Келісімді іске асыру барысында туындайтын барлық даулы мəселелер Комиссия отырысында, ал келіспеушіліктер туындаған жағдайда Қазақстан Республикасының заңнамасына сəйкес сот тəртібімен шешіледі. 9.4. Келісім бірдей заңды күші бар мемлекеттік жəне орыс тілдеріндегі төрт данада жасалып, қол қойылды. Сала кəсіпорындарында Жұмыс берушілер мен Кəсіподақ Келісімді оған қол қойылған күннен бастап 1 ай мерзімі ішінде қызметкерлердің назарына жеткізуді бірлесіп қамтамасыз етеді. Келісім мəтіні бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады. 9.5. Салалық деңгейде уəкілетті мемлекеттік орган болып табылатын Министрлік ҚР ЕК 278-б. 5-т. сəйкес Келісімнің ресми жариялануын қамтамасыз етеді. 9.6. Келісім 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді жəне 2017 жылғы 31 желтоқсанға дейін қолданыста болады. Келісім оған тараптардың қолы қойылған күннен бастап күнтізбелік 10 күн ішінде Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігінде тіркелуге тиіс. ТАРАПТАРДЫҢ ӨКІЛЕТТІ ӨКІЛДЕРІНІҢ ҚОЛДАРЫ ҚР Инвестициялар жəне даму министрлігі атынан: Вице-министр Қызметкерлер атынан: Салалық кəсіподақ Төрағасы

А.РАУ.

К.ПІРІМҚҰЛҰЛЫ.

Жұмыс берушілер атынан: ҚР ҰКП Басқарма мүшесі – БасқармаТөрағасының орынбасары «Қазхимпром» ЗТБ Басқарма төрағасы

Н.ƏЛТАЕВ. О.ПАК.

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігінде 2015 жылғы 12 ақпан № 2 тіркелді.


21 наурыз

www.egemen.kz

2015 жыл Мерейлі мерекемен нўрланєан ќуаныш Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Наурыз Қарағанды қаласының бір топ соғыс ардагерлеріне, балалар үйлерінің бірнеше түлектері мен көпбалалы отбасыларға үлкен қуаныш ала келді. Көктемнің осы шуақты күндеріндегі шаттыққа бөленушілер жаңа пəтерлерге қоныстанушылар болды. Шаһардың «Шахтер» шағын ауданында « Қол жетімді баспана-2020» бағдарламасы бойынша салынған тұрғын үй дəл мерзімінде пайдалануға берілді. – Менің, балаларымның бүгінгі қуанышында шек жоқ. Елімізде халықтың бақытты тұрмысы үшін жасалудағы жақсылықтар шапағатын көрушілердің бірі біз болып тұрмыз. Осындай қамқорлыққа ұйытқан Тұңғыш Президентіміз Н.Ə.Назарбаевқа аналық ақ алғысым шексіз, – деді облыс əкімі Н.Əбдібековтің қолынан кілт алған Айгүл Білəлова. Аймақта тұрғын үй құрылысының биыл да қарқынды жүргізілуінің бұл бір дəлелі болып, жыл басынан бері 50 мың шаршы метрі қоныстанушыларға есік ашса, алдағы уақытта 260 мың шаршы метрі жəне бой көтергелі тұр. Мұның өзі 2 мың 500 отбасы пəтерлі болады деген сөз. ҚАРАҒАНДЫ.

Ќўрметті салымшылар!

Ќўрметті салымшылар!

«Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде Қостанай облысының əкімдігі, Қостанай қаласының əкімдігі жəне Банк арасында, Қостанай қаласы, Красносельская көшесі, №126 тұрғын үйдің аймағында, барлығы 35 пəтер, оның ішінде «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ желісі бойынша 18 пəтер, бағасы 1 шаршы метрі 100 000 теңге болатын тұрғын үй кешенінің құрылысы бойынша Ынтымақтастық келісіміне қол қойылғанын хабарлайды. Құрылыстың аяқталу мерзімі: 2015 жылдың қыркүйек айы. Тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулына қатысуға өтініш қабылдау мерзімі: 2015 жылдың 1 маусымы мен 1 тамызы аралығында. Тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулын құру тəртібімен жəне құрылыс нысанының сипаттамасымен (соның ішінде ғимарат қасбетін жəне пəтерлердің жоспарлануын көру де бар) Банктің: Қостанай қ., əл-Фараби даңғылы, 67 мекенжайында орналасқан филиалында немесе Банктің www.hcsbk.kz интернет-ресурсында егжей-тегжейлі танысуға болады.

«Астана Құрылыс «Ұлттық Құрылыс Компаниясы» АҚ жəне «БанкЦентр Кредит» АҚ арасында ірі мəміле жасалуда.

«Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде Қостанай облысының əкімдігі, Қостанай қаласының əкімдігі жəне Банк арасында, Қостанай қаласы, Тоқымашылар көшесі, 4 а мекенжайындағы №4 тұрғын үйдің аймағында, барлығы 81 пəтер, оның ішінде «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ желісі бойынша 41 пəтер, бағасы 1 шаршы метрге 90 000 теңге болатын тұрғын үй кешені құрылысы бойынша Ынтымақтастық келісіміне қол қойылғанын хабарлайды. Құрылыстың аяқталу мерзімі: 2015 жылдың қазан айы. Тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулына қатысуға өтініш қабылдау мерзімі: 2015 жылдың 1 шілдесі мен 1 қыркүйегі аралығында. Тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулын құру тəртібімен жəне құрылыс нысанының сипаттамасымен (соның ішінде ғимарат қасбетін жəне пəтерлердің жоспарлануын көру де бар) Банктің: Қостанай қ., əл-Фараби даңғылы, 67 мекенжайында орналасқан филиалында немесе Банктің www.hcsbk.kz интернет-ресурсында егжей-тегжейлі танысуға болады.

В связи с утерей сертификата ЕНТ 2012 года Абеновой Гулданы Болатқызы считать недействительным.

Между АО «Национальная Строительная Компания «Астана-Курылыс» и АО «БанкЦентр Кредит» заключается крупная сделка.

17 Ќўрметті салымшылар! «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасының» негізінде жергілікті атқарушы органымен Ақтау қ., 32А-шағын ауданы мекенжайында орналасқан, небəрі 60 пəтер, 1 ш.м., бағасы 115 000 теңге, тұрғын үй құрылысы жөніндегі Ынтымақтастық туралы келісімшартқа қол қойылғандығын хабарлайды. Құрылыстың аяқталу мерзімі: 2015 жылдың 3 тоқсаны. Тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулына қатысуға өтініштер қабылдау уақыты болжам бойынша 2015 жылдың 1 шілдесінен 31 тамыз аралығында. Банктің www.hcsbk.kz интернет-ресурсында тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылар пулдарын құру тəртібімен жəне құрылыс объектісінің сипаттамасымен, ғимарат қасбеті жəне пəтерлер жоспарымен толығырақ танысуға болады.

САУДА-САТТЫҚТЫ ӨТКІЗУ ТУРАЛЫ ХАБАРЛАМА «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы (бұдан əрі – Сатушы немесе Сауда-саттықты ұйымдастырушы) осымен «Алматы вагон жөндеу зауыты» акционерлік қоғамының (бұдан əрі – Компания) акциялар пакетінің 100%-ын (бұдан əрі – Акциялар) сату жөніндегі екі кезеңді ашық конкурс тəсілімен сауда-саттықтың өткізілуі туралы хабарлайды Акцияларды сату «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» акционерлік қоғамы Директорлар кеңесінің шешімімен (2014 жылғы 28 мамырдағы №110 хаттама) бекітілген «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» акционерлік қоғамының жəне дауыс беретін акцияларының (қатысу үлестерінің) елу жəне одан көп пайызы меншік немесе сенімгерлік басқару құқығында «Самұрық-Қазына» АҚ-қа тікелей немесе жанама түрде тиесілі ұйымдардың активтері мен объектілерін сатудың бірыңғай қағидасына (бұдан əрі – Қағида) сəйкес жүзеге асырылады. Сауда-саттықтың басталу күні: 2015 жылғы 24 сəуірде 10 сағат 00 минут (Астана уақыты). Сауда-саттықтың өткізілу орны: Қазақстан Республикасы, 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Қонаев көшесі, 6-үй. Акциялардың бастапқы құны: 5 280 328 000 (бес миллиард екі жүз сексен миллион үш жүз жиырма сегіз мың) теңге. Ашық екі кезеңді конкурстың айрықша шарттары: - Сатып алу-сату шарты жасалғаннан кейін 1 күнтізбелік жыл ішінде Компания қызметінің бейінін сақтау; - жұмыс орындарын сақтау, сондай-ақ 1 күнтізбелік жыл ішінде Компанияның еңбек ұжымы қол қойған ұжымдық шарт бойынша міндеттемелерінің орындалуын қамтамасыз ету; - Компанияның қолданыстағы міндеттемелерін өтеуді қамтамасыз ету: сатып алушы Акцияларды меншігіне алған сəтке дейін Компанияға қаржылық көмек беру жолымен қолданыстағы кредитті өтеуге ақшалай қаражат беруге, қолданыстағы кредитті өзінің кепілдігіне алумен жəне/немесе Сатушымен келісілген басқа құрал-саймандарды қолданумен қайта қаржыландыруға міндетті; - Компанияның «СП «КазЭлектроПривод» ЖШС-мен 2013 жылғы 5 тамыздағы №229/ ЮО жалға беру шарты жағдайларында 10 жылдан кем емес мерзімге тұрғын үй емес жайды жалға алу туралы шарт жасасуын қамтамасыз ету; - Сатып алу-сату шарты жасалғаннан кейін 1 күнтізбелік жыл ішінде Акцияларды немесе олардың қандай да бір бөлігін иеліктен алмауға жəне кепілзатқа қоймауға; - 5 жылдың ішінде алты айда бір рет Сатушыға айрықша шарттардың орындалуы туралы ақпаратты, сондай-ақ бизнестің дамуы туралы мəліметтерді беру. Алдын ала ұсыныстың мазмұны. Алдын ала ұсыныста Компанияның ұсынылатын бизнес-жоспарының осы хабарламамен оларға қатысты ең төменгі көрсеткіштері көрсетілген критерийлер бөлігіндегі негізгі талаптар болуы тиіс. Компания қызметінің 5 жылдық кезеңге арналған бизнес-жоспары алдын ала ұсынысқа қосымша болып табылуы тиіс. Алдын ала ұсыныстарды бағалау критерийлері мен қойылатын ең төменгі талаптар. Алдын ала ұсыныстарды бағалау критерийі болып Ашық екі кезеңді конкурсқа қатысуға үміткер тұлға ұсынатын бизнес-жоспар табылады. Бизнес-жоспар келесі бөлімдерден тұруы тиіс: 1.Жылдарға бөлумен жақын 5 жылдық кезеңге арналған инвестициялар көлемі; 2.Қаржылық көрсеткіштер: сату көлемі (ақшалай көріністік), жалпы табыс, таза табыс; 3.Жұмыс орындарын құру жоспары 5 жылдық кезең ішінде жұмыс орындары; 4.Бюджетке болжамды аударымдар 5 жылдық кезең ішінде жұмыс орындары; 5.Əлеуметтік сала объектілерін пайдалануға енгізу. Сауда-саттыққа қатысу үшін Ашық екі кезеңді конкурсқа қатысуға арналған өтінішті жəне 330 020 500 (үш жүз отыз миллион жиырма мың бес жүз) теңге көлемінде Акцияларды сатып алу-сату шарты (бұдан əрі – «Шарт») бойынша міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз етуді (бұдан əрі – «Қамтамасыз ету») тапсыру қажет. Қамтамасыз ету: Сатушының шотына енгізілген кепілді жарна: БИН 020 540 003 431, БИК HSBKKZKX, ИИК KZ 376 010 111 000 018 002, «Қазақстан Халық Банкі» АҚ Астана өңірлік филиалы. Кепілдік жарна көлеміне банк қызметтерін төлеу кірмейді; қайтарымсыз жəне сөзсіз банк кепілдігі: - ҚР резидент банктерінен, шетелдік валютадаға ұзақ мерзімді кредиттік рейтинг, ол Standard&Poor’s бойынша «В»-дан төмен емес немесе Fitch «В-»-тан төмен емес немесе Moody’sInvestorsService бойынша «В3»-тен төмен емес немесе бас ұйымның (оған ҚР резидент банкі акцияларының 50%-дан артығы тиесілі) рейтингі Standard&Poor’s бойынша «BВB» немесе Fitch бойынша «ВВВ» немесе Moody’sInvestorsService бойынша «Ваа2». Бұл норма акциялар пакетінің 50%-дан артығы «Самұрық-Қазына» АҚ-қа тиесілі банктерге қолданылмайды; - ҚР резиденті емес банктерден, шетелдік валютадаға ұзақ мерзімді кредиттік рейтинг, ол по Standard&Poor’s бойынша «ВВВ»-дан төмен емес, Fitch бойынша «ВВВ», Moody’sInvestorsService бойынша «Ваа2» болуы мүмкін. Бір рейтингтен артық болған кезде есепке олардың ең азы қабылданады. Банк кепілдігі тиісті банктің Сатушының атына жазған хатымен расталуы тиіс. Сауда-саттыққа Қатысушы ретінде тіркеу үшін: 1) Қағидаға 1-қосымшаға сəйкес нысан бойынша сауда-саттыққа қатысуға арналған өтінім. Өтінім сауда-саттыққа қатысуға үміткер тұлғаның Шарт жобасына жəне Конкурстық өтінімге сəйкес Сатушымен Шарт жасасу міндеттемесін тікелей қарастыруы тиіс. Сауда-саттыққа қатысуға арналған өтінімде Акцияларды сатып алу жөніндегі алдын ала ұсыныстар болуы тиіс; 2) жеке тұлғалар үшін: - нотариалды куəландырылған төлқұжаттың немесе жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесі; - ағымдағы шотының барын растайтын банктен анықтаманың түпнұсқасы; - байланыс деректері (пошталық мекенжайы, телефон, факс, e-mail); 3) заңды тұлғалар үшін: - барлық өзгерістерімен жəне толықтыруларымен жарғының нотариалды куəландырылған көшірмесі; - заңды тұлғаны тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің немесе анықтаманың нотариалды куəландырылған көшірмесі; - растаушы құжаттар көшірмелерінің нотариалды куəландырылған немесе расталған (қолдануға болса) көшірмелерін қоса тіркеумен сауда-саттыққа қатысуға үміткер тұлғалардың барлық түпкі бенефициарлары туралы мəліметтер; - банктік шотының барын растайтын банктен анықтаманың түпнұсқасы; - байланыс деректері (пошталық мекенжайы, телефон, факс, e-mail); 4) сауда-саттыққа қатысуға арналған өтінімге қол қоюшының жеке басы мен өкілеттігін куəландыратын құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері; 5) акционерлік қоғамдар үшін – Сауда-саттық туралы хабарлама жарияланған күннен ерте емес күндегі жағдай бойынша сауда-саттыққа қатысуға үміткер тұлғаға қатысты акционерлер тізілімінен үзіндінің түпнұсқасы; 6) шетелдік заңды тұлғалар үшін - Сауда-саттық туралы хабарлама жарияланған күнге дейін 2 айдан бұрын емес берілуі тиіс құрылтай жəне тіркеу құжаттарының нотариалды куəландырылған немесе расталған көшірмелері; 7) Сауда-саттық туралы хабарламада көрсетілген талаптарға сəйкестігін растайтын құжаттар; 8) сауда-саттыққа қатысуға үміткер тұлғаның персоналдың біліктілігін қоса алғандағы қаржылық, техникалық, басқарушылық жəне ұйымдастырушылық мүмкіндіктері туралы деректер бар құжаттар; 9) сауда-саттыққа қатысуға үміткер тұлғаның қолданылатын заңнамамен жəне оның құрылтай құжаттарымен қарастырылған, мұндай тұлғаның Қамтамасыз етуді енгізуі үшін қажетті корпоративтік шешімдері, соның ішінде ірі мəмілені немесе оны жасауға мүдделілік бар (егер қолдануға болса) мəмілелерді мақұлдау жəне/немесе жасау туралы шешімді тапсыруы тиіс; 10) шетелдік мемлекеттік органдар немесе ұйымдар берген құжаттарды тапсырған жағдайда мұндай құжаттар, егер Қазақстан Республикасының заңнамасымен немесе тарабы Қазақстан Республикасы болып табылатын халықаралық шарттармен жəне келісімдермен өзге қарастырылмаса, белгіленген тəртіппен заңдастырылуы немесе расталуы тиіс. Сауда-саттыққа қатысуға арналған өтінімді тіркегеннен кейін Қатысушы Актив бойынша құпия ақпараты бар ақпараттық бөлмеге (Data room) қол жеткізуге құқылы болады. Өтінімдерді қабылдау сауда-саттық туралы хабарлама жарияланған күннен бастап: Астана қаласы, Қонаев көшесі, 6-үй, «А» блогы, 1611-кабинет мекенжайы бойынша жүргізіледі жəне 2015 жылғы 24 сəуірде 10.00 сағатта аяқталады. Егер Ашық екі кезеңді конкурсқа қатысуға арналған өтінімдерді беру мерзімі аяқталған сəтте 1-ден кем өтінім берілсе, ол өтпеген деп танылады.

Өткізілетін Ашық екі кезеңді конкурс туралы ақпарат Сатушының: www.railways. kz. веб-сайтына орналастырылған. Өткізілетін сауда-саттықтарға байланысты өтінім берушілердің құқықтары бұзылған жағдайда олардың өтінімдері үшін электронды поштаның мекенжайы мен телефон нөмірі: Активтерді басқару департаментінің директоры

Рахымбеков Асқар Нұриденұлы

8-7172-60-35-01, Rakhimbekov_A@railways.kz

Компания туралы ақпарат. Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша заңды тұлға ретінде тіркелген «Алматы вагон жөндеу зауыты» акционерлік қоғамы, бизнес-сəйкестендіру нөмірі 031240002398, мемлекеттік тіркеу туралы 2003 жылғы 25 желтоқсандағы № 320-1910-07-АҚ куəлігі. Орналасқан жері: Қазақстан Республикасы, 050028, Алматы қаласы, Түркісіб ауданы, Сортировочная көшесі, 14-үй. Қызмет түрлері: теміржол жылжымалы құрамын жасау жəне жөндеу, теміржол жылжымалы құрамы үшін қосалқы бөлшектер, негізгі жабдық тораптарының өндіру жəне қалпына келтіру, стандартты емес жабдық жасау, теміржол көлігінің жəне басқа салалар ұйымдарының теміржол жылжымалы құрамын, оның тораптары мен агрегаттарын жөндеуге қажеттілігін қанағаттандыру, сыртқы экономикалық қызмет жəне басқа елдердің ұйымдарымен экономикалық ынтымақтастықты дамыту жəне көрсетілетін қызметтермен (тауарлармен, жұмыстармен) технологиялық немесе ажырағыссыз байланысты қызметтің басқа түрлері. Компанияның меншік иесі жəне Сауда-саттықты ұйымдастырушы. «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы, мекенжайы: Қазақстан Республикасы, 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Қонаев көшесі, 6-үй. Өндірістік-экономикалық ерекшеліктері мен сипаттамалары. Рентабельділік көрсеткіштері Көрсеткіш Өнімнің рентабельділігі, % Сату (айналым) рентабельділігі, % Меншікті капиталдың рентабельділігі, % Барлық капиталдың рентабельділігі, %

Есептеу формуласы

2011 жыл 2012 жыл

Жалпы табыс /Өзіндік құны Жалпы табыс / Сатудан кіріс Жалпы табыс / Меншікті капитал Жалпы табыс / Теңгерім жиынтығы

-3,31

-0,20

2013 жыл 9,54

-8,40

-14,43

-1,41

-16,88

-28,59

-3,88

-9,43

-14,25

-1,82

«Бірлескен кіріс туралы» есептерден 2011-2013 жылдардағы жəне 2014 жылдың бірінші жартыжылдығындағы көрсеткіштер динамикасы /мың теңге/ Көрсеткіштер атауы Өнімді сатудан жəне көрсетілген қызметтерден кіріс Сатылған тауарлар мен қызметтердің өзіндік құны Жалпы табыс Жалпы жəне əкімшілік шығыстар Өзге кірістер Бағамдық айырмашылықтан шығын Қаржылық кірістер Негізгі құралдардың құнсыздануы бойынша шығыстар Қаржыландыруға арналған шығыстар Салық салғанға дейінгі пайда (шығын) КПН бойынша шығыстар/үнем Кезеңдегі жиынтық кіріс (шығын) Өзге жиынтық пайда (шығын), барлығы соның ішінде Зейнеткерлік бағдарлама міндеттемелерінің белгіленген төлемдермен қайта бағалануы Кезең үшін жалпы жиынтық кіріс (шығын)

2011

2012

2013

2014 жылдың 1-жартыжылдығы 6 085 195 3 369 600

5 902 022

4 522 747

(6 104 084)

(4 531 933)

(5 555 472)

(3 039 534)

(202 062) (342 493) 30 059

(9 186) (647 833) 192 667 (1 857) 25 (36 500)

529 723 (507 831) 30 149 (946) 123

330 066 (307 093) 38 688 (221) 910

(4 961)

(4080)

(48 235)

(24 133)

(519 457)

(506 764)

2 983

38 217

23 851 (495 606)

(137 918) (644 682)

(77 863) (74 880)

(13 105) (51 718)

(8004)

(11 071)

(8004)

(11 071)

(652 686)

(85 951)

(495 606)

51 718

Компанияның өндірістік базасымен танысу. Осы хабарламаны алған жəне танысқан жəне сауда-саттыққа қатысу ниеті бар тұлғалар сауда-саттыққа қатысуға арналған өтінімдерді қабылдау аяқталған күнге дейін кез келген жұмыс күні сағат 10.00-ден 18.00-ге дейін Компаниямен жəне оның өндірістік қуаттарымен танысуға құқылы. Көрсетілген күннен кейін мұндай құқыққа тек сауда-саттыққа қатысуға белгіленген тəртіппен өтініш берген тұлғалар ғана ие болады. Сауда-саттыққа қатысуға арналған өтінімдерді қараған жəне мұндай тұлғаларды ашық екі кезеңді конкурс тəсілімен өткізілетін сауда-саттықтың екінші кезеңіне қатысуға рұқсат беру немесе бермеу туралы шешімдер қабылданғаннан кейін Компанияны қарау мен танысу құқығына тек сауда-саттыққа қатысу мəртебесі бар тұлғалар ғана ие болады. Компаниямен танысу ниеті бар тұлға Компания атына тиісті өтінім береді. Компания өтінімді алғаннан кейін 2 жұмыс күні ішінде өтінім берушіге рұқсат хат береді, соңғысы оны көрсету бойынша оның өндірістік қуаттарын барып көруге құқылы. Өтінім берушілерді Компаниямен таныстыру Компанияның қызметкері болып табылатын жəне оның бірінші басшысы немесе ол уəкілеттік берген тұлға тағайындаған ілесіп жүруші тұлғаның қатысуымен жүргізіледі. Компанияны барып көруші тұлғалар өздеріне құпиялық жөнінде міндеттеме қабылдауға міндетті (тиісті шартқа қол қою жолымен) жəне алынған мəліметтерді, құжаттарды жəне/ немесе ақпаратты Сауда-саттыққа қатысудан басқа қандай да бір мақсаттарға пайдалануға құқылы емес. Компанияның бірінші басшысының шешімі бойынша Компанияның өндірістік қуаттарының немесе жайларының бір бөлігі өндірістік қауіпсіздік немесе коммерциялық құпия тұрғысы бойынша барып көру үшін жабық болуы мүмкін. Мұндай міндеттемелерді бұзатын тұлғалар құпиялылық бойынша міндеттемелерді бұзғаны үшін Қазақстан Республикасының заңнамасына жəне құпиялылық туралы шарттың талаптарына сəйкес жауапкершілік көтереді. Акциялар бойынша құжаттама пакетін алу тəсілі. Акциялар бойынша құжаттама пакеті, соның ішінде Акцияларды сату-сатып алу шартының жобасын сатушының Makarin_A@railways.kz электрондық мекенжайына немесе Астана қаласы, Қонаев көшесі, 6, 1611-кабинеті мекенжайы бойынша тиісті сұрауды жіберу арқылы алуға болады. Сауда-саттыққа қатысуға арналған шектеулер. Сауда-саттыққа қатысуға үміткер тұлғалар келесі талаптарға сай келуі тиіс: 1. Акцияларды сату-сатып алу шартын жасау үшін жеке тұлға іс-əрекетке қабілетті жəне заңды тұлғаның азаматтық құқық қабілеті болуы тиіс. Осы талапқа сəйкестікті растау ретінде өтінім иесі заңды тұлға ретінде мемлекеттік тіркеуді (қайта тіркеуді) растайтын құжаттың түпнұсқасын немесе тиісінше куəландырылған көшірмесін, сондай-ақ жарғының тиісінше куəландырылған көшірмесін ұсынуы тиіс; 2. Қазақстан Республикасы Үкіметімен бекітілген тізбеге (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 31 желтоқсандағы №1318 қаулысы) сəйкес салығы жеңілдетілген мемлекеттердің резиденті болмауы тиіс. Осы талапқа сəйкестікті растау ретінде өтініш иесі

Қазақстан Республикасының аумағында заңды тұлға ретінде мемлекеттік тіркеуді (қайта тіркеуді) растайтын құжатты немесе өзге мемлекет резиденттігінің сертификатын ұсынуы тиіс; 3. Таратылу немесе банкроттық кезеңінде болмауы тиіс. Осы талапқа сəйкестікті растау ретінде өтінім иесі-заңды тұлға таратылу немесе банкроттық кезеңінде емес екендігін растайтын сенім хатын ұсынуы тиіс; 4. Қаржылық-шаруашылық қызметі заңнамамен белгіленген тəртіпте тоқтатылған тұлға болмауы тиіс. Осы талапқа сəйкестікті растау ретінде өтінім иесі-заңды тұлға оның қаржылықшаруашылық қызметі заңнамамен белгіленген тəртіпте тоқтатылмағандығы туралы сенім хатты ұсынуы тиіс. Ашық екі кезеңді конкурсты өткізу тəртібі: Конкурсқа қатысуға арналған өтінімдері бар пакеттерді ашу ашық екі кезеңді конкурсқа өтінімдерді беруге арналған мерзім аяқталған күні жүргізіледі. Ашық екі кезеңді конкурсқа өтінімдерді беруге арналған мерзім аяқталған күннен бастап 3 жұмыс күні ішінде Комиссия ұсынылған материалдарды қарайды жəне өтінім иелеріне байқалған сəйкессіздіктер туралы телефондық байланыс, электронды почта немесе байланыстың өзге құралдары арқылы хабарлайды. Ашық екі кезеңді конкурсқа өтінімдерді беруге арналған мерзім аяқталғаннан кейін 7 жұмыс күні ішінде өтінім берген қатысушы байқалған сəйкессіздіктерді жояды. Бұл ретте, алдын ала ұсыныстың мазмұнын жəне/немесе талаптарын өзгертетін мəліметтердің жəне құжаттардың берілуіне жол берілмейді. Комиссия 10 жұмыс күні ішінде байқалған сəйкессіздіктерді жою үшін екі кезеңді ашық конкурсқа қатысуға арналған (кемшіліктері жойылған) өтінімдерді жəне оған қоса берілген алдын ала ұсыныстарды қарайды. Ашық екі кезеңді конкурсқа қатысуға арналған өтінімдерді қарау нəтижелері бойынша Комиссия аталған өтінімдерді ұсынған тұлғаларға ашық екі кезеңді конкурстың екінші кезеңіне қатысуға рұқсат беру жəне екі кезеңді ашық конкурсқа қатысушы мəртебесін беру туралы шешім қабылдайды. Ашық екі кезеңді конкурсқа қатысушының ашық екі кезеңді конкурстың екінші кезеңіне өзі немесе өзінің уəкілетті тұлғалары арқылы қатысуына құқы бар. Сауда-саттыққа қатысу өтінімдерін Комиссия қараған соң, 15 жұмыс күнінен кешіктірмей, Комиссия Сауда-саттықты ұйымдастырушымен əзірленген ашық екі кезеңді конкурстың екінші кезеңі туралы хабарламаның мазмұнын бекітеді, оған аталған бағалау критерийлеріне сəйкес Конкурстың ұсыныстарға қойылатын ең кіші талаптар көрсетіле отырып, Конкурстың ұсыныстардың мазмұны жəне бағалау критерийлері кіреді. Аталған ең кіші талаптар ашық екі кезеңді конкурсқа қатысушылардан келіп түскен Екі кезеңді ашық конкурсқа қатысуға арналған өтінімдерде (алдын ала ұсыныстарды қоса алғанда) бекітілген көрсеткіштерден төмен болмауы тиіс. Конкурстық ұсыныстарды беру үшін мерзімі, орны, уақыты жəне ұсыну тəсілі көрсетілген ашық екі кезеңді конкурстың екінші кезеңі туралы хабарлама Комиссиямен бекітілгеннен кейін 2 жұмыс күні ішінде Сауда-саттықты ұйымдастырушымен Екі кезеңді ашық конкурсқа қатысушыларға алғаны туралы хабарламасы бар тапсырыстық почталық жөнелтіммен, сондайақ электрондық почта немесе факсимильдік байланыс арқылы жіберіледі. Конкурстық ұсыныс ашық екі кезеңді конкурсқа қатысушыларға мөр басылған конвертте жіберіледі. Конкурстық ұсыныс тігілген, беттері немесе парақтары нөмірленген, соңғы беті немесе парағы ашық екі кезеңді конкурсқа қатысушының қолымен жəне мөрімен (жеке тұлға үшін, егер ондай болса) расталған болуы тиіс. Конкурстық ұсынысқа қосымшалар (тігілген, беттері немесе парақтары нөмірленген, соңғы беті немесе парағы Қатысушының қолымен жəне мөрімен (жеке тұлға үшін, егер ондай болса) расталған болуы тиіс) жеке қоса беріледі. Конкурстық ұсынысы бар мөрленген конверттің бет жағында ашық екі кезеңді конкурсқа қатысушы мыналарды көрсетуі керек: Екі кезеңді ашық конкурсқа қатысушының толық атауы жəне почталық мекенжайы; Актив бойынша Құжаттама пакетінде жəне Сауда-саттық хабарламада көрсетілген осы тəріздес мəліметтерге сай болуы тиіс Сауда-саттықты ұйымдастырушының жəне Компанияның толық атауы жəне почталық адресі; Екі кезеңді ашық конкурсқа қатысушы үшін Екі кезеңді ашық конкурсқа қатысушының Конкурстық ұсынысы ұсынылатын Активтің атауы; Сауда-саттық туралы хабарламаға сəйкес Конкурстық ұсыныстарды қабылдауды аяқтау уақытын жəне күнін көрсете отырып, «ДЕЙІН АШЫЛМАСЫН» жазбасы; белгіленген мерзім аяқталғаннан кейін ұсынылған Конкурстық ұсынысы бар конверт ашылмайды жəне қатысушыға қайтарылады. Тиісінше ресімделген Конкурстық ұсыныс Сауда-саттық туралы хабарламада көрсетілген мекенжай бойынша Екі кезеңді ашық конкурсқа қатысушымен Конкурстық ұсыныстарды беру үшін ашық екі кезеңді конкурстың екінші кезеңі туралы хабарламада көрсетілген мерзім ішінде жіберіледі немесе ұсынылады. Ашық екі кезеңді конкурстың əрбір қатысушысы бір ғана Конкурстық ұсынысты беруге құқы бар. Конкурстық ұсыныстарды беру мерзімі аяқталғанға дейін ашық екі кезеңді конкурстың қатысушысы бұрын жіберілген Конкурстық ұсынысты кері қайтарып алуға немесе оған өзгерістер жəне/немесе толықтырулар енгізуге құқы бар. Сауда-саттықты ұйымдастырушы Конкурстық ұсыныстарды қабылдауды жəне оларды Конкурстық ұсыныстарды тиісті тіркеу журналында тіркеуді жүзеге асырады. Сауда-саттықты ұйымдастырушы Конкурстық ұсыныстарды беру мерзімі аяқталғаннан кейін 30 минуттан аспайтын мерзімде ашық екі кезеңді конкурстың екінші кезеңі туралы хабарламада белгіленген мерзімде Конкурстық ұсыныстары бар конверттерді ашуды жүргізеді, оған ашық екі кезеңді конкурсқа қатысушылардың немесе олардың уəкілетті өкілдерінің қатысуға құқы бар. Əрбір Конкурстық ұсыныс ашылғаннан кейін Сауда-саттықты ұйымдастырушының өкілдері Конкурстық ұсынысы бар конверттегі материалдар мен құжаттардың тізбесін жариялайды. Сауда-саттықты ұйымдастырушымен Конкурстық ұсыныстар ашылған күннен бастап 1 жұмыс күні ішінде Конкурстық ұсыныстары бар конверттерді ашу хаттамасы жасалады, оның көшірмесі Конкурстық ұсыныс берген қатысушыларға олардың сұрауы бойынша 1 жұмыс күні ішінде беріледі. Егер Конкурстық ұсыныстарды беру мерзімі аяқталғаннан кейін Саудасаттықты ұйымдастырушымен 2-ден кем Конкурстық ұсыныс алынған болса, онда ашық екі кезеңді конкурс өтпеді деп саналады, бұл жайында Конкурстық ұсыныстары бар конверттерді ашу туралы тиісті хаттамада белгі жасалады. Конкурстық ұсыныстары бар конверттерді ашу хаттамасы жасалғаннан кейін 1 жұмыс күні ішінде Сауда-саттықты ұйымдастырушы Конкурстық ұсыныстарды жəне Конкурстық ұсыныстары бар конверттерді ашу хаттамасының көшірмесін Комиссия хатшысына береді. Комиссия хатшысы Конкурстық ұсыныстарды алған күннен бастап 5 жұмыс күні ішінде Комиссия оларды қарауды жүргізеді жəне тиісті қорытындылар жасайды. Бұл мерзім Комиссия шешімімен бір рет ұзартылуы мүмкін, бірақ 10 жұмыс күнінен аспайтын мерзімге. Комиссия Конкурстық ұсыныста көрсетілген немесе сауда саттыққа қатысу туралы өтінімдерді қарау кезінде алынған Қатысушының қаржылық, ұйымдық жəне басқарушылық жəне өзге мүмкіндіктері тəрізді Қатысушылар туралы мəліметтерді ескере отырып, Конкурстық ұсыныстарды қарау нəтижелері бойынша ашық екі кезеңді конкурстың жеңімпазын анықтайды. Бұл ретте Конкурстық ұсыныс ашық екі кезеңді конкурстың екінші кезеңі туралы тиісті хабарламада бекітілген критерийлерге сай келуі тиіс. Конкурстық ұсыныстарды бағалау критерийлеріне сəйкес ең төменгі талаптарға жауап бермейтін Конкурстық ұсыныстар Комиссиямен кейін қайтарылады, бұл жайында ашық екі кезеңді конкурстың нəтижелері туралы хаттамада тиісті белгі жасалады. Егер нəтижесінде 2-ден кем кері қайтарылмаған Конкурстық ұсыныстар қалса, ашық екі кезеңді конкурс өтпеді деп саналады. Комиссияның шешімі ашық екі кезеңді конкурстың нəтижелері туралы хаттамамен ресімделеді, оған Комиссия отырысына қатысқан Комиссия мүшелерімен жəне ашық конкурс қорытындыларын шығарған күнгі отырысқа төрағалық етушімен қол қойылады. Комиссия мүшесі өзінің ерекше пікірін жазбаша баяндауға жəне ашық екі кезеңді конкурстың нəтижелері туралы хаттамаға қосуға құқы бар, бұл жайында ең соңғы бетінде белгі жасалады. Ашық екі кезеңді конкурстың нəтижелері туралы хаттаманың қол қойылған көшірмесі қатысушыға тиісті сұрау берілгеннен кейін 3 жұмыс күні ішінде беріледі. Ашық екі кезеңді конкурстың жеңімпазымен шартқа ашық екі кезеңді конкурстың нəтижелері туралы хаттамаға қол қойылған күннен бастап 20 жұмыс күні ішінде қойылады. Ашық екі кезеңді конкурсты өткізу туралы қосымша ақпаратты 8 (7172) 603-520 телефоны бойынша алуға болады.


18

21 наурыз

www.egemen.kz

2015 жыл

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы 2015 жылғы 27 сəуірде сағат 10.00-де (Астана уақытымен) Мемлекеттік мүлік реестрінің веб-порталында www.gosreestr.kz басталатын «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы компаниялар тобының активтерін сату бойынша электрондық конкурс өткізілуі туралы жариялайды Активтерді сату «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» акционерлік қоғамы Директорлар кеңесінің шешімімен (2014 жылғы 28 мамырдағы №110 хаттама) бекітілген «СамұрықҚазына» АҚ-тың жəне акцияларының (қатысу үлестерінің) елуден көп пайызы меншік немесе сенімгерлікпен басқару құқығында «Самұрық-Қазына» АҚ-та тікелей немесе жанама түрде тиесілі ұйымдардың активтерін жəне объектілерін сатудың бірыңғай қағидасына жəне «Ақпараттық-есептік орталық» АҚ Директорлар кеңесінің шешімімен (2014 жылғы 23 мамырдағы № 66 хаттама) бекітілген Мемлекеттік меншік реестрінің веб-порталында мүлікті сату бойынша электрондық сауда жүргізу регламентіне сəйкес жүзеге асырылады (бұдан əрі - Регламент). № р/с 1

2

3

4

5

Активтің атауы «Ақ Берен» ЖШС жарғылық капиталындағы 100% үлесі «БАС-Балхаш 2004» ЖШС жарғылық капиталындағы 100% үлесі «БіржанАтырау» ЖШС жарғылық капиталындағы 100% үлесі «КаскорТранссервис» АҚ-тың 13,403% акция пакеті

Меншік иесі «Локомотивжөндеу» АҚ

«Локомотив» АҚ

Электрондық конкурсқа келесі активтер қойылады Орналасқан Бастапқы Кепілді Аукцион жері бағасы, жарна, қадамы теңге теңге Жылжымалы құрамды ОҚО, 275 982 000 82 794 600 2,5% жөндеу Түркістан қ., Абылай хан көшесі, 9 үй Қызмет түрі

Теміржол жылжымалы құрамына техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу жүргізу

«Локомотив» АҚ Теміржол жылжымалы құрамына техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу жүргізу

«Қазақстан темір Теміржол көлігімен жолы» ұлттық жүк тасымалдау бойынкомпаниясы» АҚ ша қызметі, көліктікэкспедиторлық қызмет көрсету, теміржол жолдарын жөндеу жəне салу, жылжымалы құрамға техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу «АТБ+» ЖШС «М.Тынышпаев Электр қозғалтқыштарды, жарғылық атындағы Қазақ катушкаларды, генераторкапиталындағы көлік жəне ком- ларды жөндеу-орау. 100% үлесі муникациялар Дəнекерлеушілерді аттеакадемиясы» АҚ статтау

Қарағанды облысы, Балқаш-1 ст.

129 909 600

24 358 050

5%

Атырау облысы, Атырау қ., СМП-163 шағын ауданы

315 764 800

59 205 900

2,5%

Маңғыстау облысы, Ақтау қаласы, 3 «б» шағын ауданы, 48-үй

648 090 900 108 015 150

1%

Ақтөбе облысы, Ақтөбе қаласы, Сержан Жаманқұлов көшесі, 4-үй, 2-корпус

99 448 800

7%

Саудаға қатысушыларды реестрдің веб-порталында тіркеу хабарлама реестрдің вебпорталында жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне сауда басталғанға дейін екі сағат қалғанда аяқталады. Кепілді жарна «Ақпараттық-есептік орталық» АҚ-тың есепшотына төленеді: 050540004455, KZKOKZKX БЖК, ИИК KZ529261501102032004, «Қазкоммерцбанк» АҚ. Төлемнің мақсаты: кепілді жарна электрондық конкурсқа қатысу үшін (кепілді жарнаның өлшеміне банктік қызмет атқарудың төлемақысы кірмейді). Кепілді жарна түрінде банктік кепілдік қабылданбайды. Кепілді жарналардың «Ақпараттық-есептік орталық» АҚ-тың есепшотына уақтылы түсуі үшін өтінім қабылдаудың аяқталуына дейін үш күннен кешіктірмей төлеуді ұсынады. Саудаға қатысушыларға кепілді жарналардың кез келген санын төлеуге болады, бұл ретте кепілді жарна қатысушы саудаға қатысу үшін кепілді жарна төлеген объектіні сатып алуға ғана құқық береді. Саудаға қатысу үшін алдын ала реестрдің веб-порталында келесі мəлімдемелерді көрсетіп тіркелу қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірді (бұдан əрі – ЖСН), тегі, аты жəне əкесінің аты (бар болса); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес-сəйкестендіру нөмірді(бұдан əрі – БСН), толық атауы жəне бірінші басшының тегі, аты əкесінің аты (бар болса); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейлі банктің банктік есепшоты деректемесін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжай, телефон, факс, е-mail). Жоғарыда көрсетілген мəлімдемелер өзгеретін болса бір жұмыс күні ішінде реестрдің вебпорталында көрсетілген мəлімдемелерді қатысушы өзгертуі қажет. Байқауға қатысушы ретінде тіркелу үшін реестрдің веб-порталына қатысушының ЭЦҚ қолы қойылған Регламентке сəйкес форма бойынша саудаға қатысу үшін өтінімді тіркеу керек. Конкурсқа қатысушылар конкурстың шарттарымен келіскендері туралы өтінімді келесі құжаттардың электронды (сканерленген) көшірмесін қосып тіркейді: 1) конкурсқа қатысушының қолы қойылған, арнайы веб-парақтағы электрондық конвертке жүктелген бағалық ұсынысын; 2) конкурстық ұсынысын; дерекқорының арнайы веб-сайтына

18 646 650

Конкурстың шарты

Ескертпе

1. Қызметтің бейінін 1 жыл бойы сақтау. 2. Жұмыс орындарын сақтау, сол сияқты еңбек ұжымымен қол қойылған ұжымдық шарт бойынша міндеттемелерді орындауды қамтамасыз ету, 1 жыл бойы. 1. Қызметтің бейінін 1 жыл бойы сақтау. 2. Жұмыс орындарын сақтау, сол сияқты еңбек ұжымымен қол қойылған ұжымдық шарт бойынша міндеттемелерді орындауды қамтамасыз ету, 1 жыл бойы. 1. Қызметтің бейінін 1 жыл бойы сақтау. 2. Жұмыс орындарын сақтау, сол сияқты еңбек ұжымымен қол қойылған ұжымдық шарт бойынша міндеттемелерді орындауды қамтамасыз ету, 1 жыл бойы. Активті сатып алушы мүмкіндігінше келесі барлық шараларды қабылдауға міндетті: 1. Қызметтің бейінін 1 жыл бойы сақтау; 2. Жұмыс орындарын 1 жыл бойы сақтау.

Жалғыз саудасаттыққа қатысушыға сатылады Жалғыз саудасаттыққа қатысушыға сатылады Жалғыз саудасаттыққа қатысушыға сатылады Жалғыз саудасаттыққа қатысушыға сатылады

1. Қызметтің бейінін 1 жыл бойы сақтау. 2. Жұмыс орындарын сақтау, сол сияқты еңбек ұжымымен қол қойылған ұжымдық шарт бойынша міндеттемелерді орындауды қамтамасыз ету, 1 жыл бойы.

Жалғыз саудасаттыққа қатысушыға сатылады

3) сауда жүргізу туралы хабарламада көрсетілген мүлікті сатып алушыларға жəне/немесе қатысушыларға ерекше жəне қосымша қойылған талаптарға сəйкестігін растайтын құжаттарды. Шетелдік заңды тұлғалар құрылтай құжаттың қазақ жəне/немесе орыс тілдерге аударылған нотариалдық куəландырылған көшірмелерін ұсыну керек. Егер Қазақстан Республикасының заңнамасымен жəне Қазақстан Республикасы тарап болып табылатын халықаралық келісімшартпен жəне келісімдермен қарастырылмаған шетелдік мемлекеттік ұйым немесе ұйымдармен берілген құжаттар ұсынылса, мұндай құжаттар заңдастырылу немесе белгіленген тəртіпте апостилдену қажет. Қатысушы өзінің саудаға қатысуы туралы өтінімін реестрдің веб-порталын қолдана отырып, кез келген уақытта төленген кепілді жарнаны қайтару құқығын жоғалтпай, саудаға қатысу үшін берілетін өтінімнің ақырғы мерзімінің аяқталуына дейін қайтарып алуына болады. Саудаға қатысу туралы өтінім тіркелген соң, сатылатын объект бойынша кепілді жарнасының түсуі туралы мəліметтердің барлығы туралы реестрдің веб-порталымен автоматты тексеріс жүргізіледі. Егер «Ақпараттық-есептік орталық» АҚ-тың есепшотына кепілді жарнаның түсуі туралы мəліметтер бар болса, реестрдің веб-порталы өтінімді қабылдайды жəне қатысушыға саудаға қатысуға рұқсат береді. Саудаға қатысу туралы өтінім тіркелген соң, қатысушы активтер жөнінде құпия ақпараттар алуға (Data room) ақпаратты бөлмесіне құқылы. Назар аударыңыз! 1. Қатысушылардың саудаға тіркелу бойынша Регламенттің талаптарын сақтамауы жəне «Ақпараттық-есептік орталық» АҚ-тың есепшотына кепілді жарнаның: 1) сауда басталғанға дейін екі сағат бұрын – ПШЭП арқылы кепілді жарна төленгенде; 2) сауда басталғанға дейін жиырма төрт сағат бұрын – кепілді жарнаны қолма-қол ақшасыз тəртібімен төлеудің басқа əдістері реестрдің веб-порталы өтінімді қабылдаудан бас тартудың негіздемесі болып табылады. Автоматты тексерістің нəтижелері бойынша реестрдің веб-порталы қатысушының реестрдің веб-порталында көрсетілген электронды мекенжайына өтінімнің қабылданғаны немесе өтінімді қабылдаудан бас тартудың себептері туралы электрондық хабарлама жібереді. 2. Қазақстан Республикасының «Жауапкершілігі шектеулі жəне қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» 1998 жылғы 22 сəуірдегі № 220-I Заңына сəйкес жауапкершілігі

шектеулі серіктестіктің жалғыз қатысушысы ретінде бір адамнан тұратын басқа шаруашылық серіктестігі бола алмайды. 3. Саудаға қатысу туралы өтінімге реестрдің веб-порталында орналасқан нысанға сəйкес саудаға қатысу ниеті туралы арызының сканерленген көшірмесін тіркеу қажет. Электрондық конкурсты өткізу тəртібі: Сауда өткізу туралы хабарламада көрсетілген сауда басталу күні мен уақыты келгенде автоматты түрде реестрдің веб-порталымен конкурсқа қатысу өтінімдердің ашылуы жүргізіледі. Комиссия конкурсқа қатысу туралы өтінімдерді ашқан кезден бастап 5 күнтізбелік күндер ішінде берілген өтінімдерді (конкурстық жəне бағалы ұсыныстардан басқа) қарастырады жəне сауда туралы хабарлама жəне Регламент талаптарына қатысты анықталған сəйкессіздіктер (егер бар болса) туралы конкурсқа қатысушыға оның өтініміндегі электронды поштасына хабарлама жіберу арқылы хабарлайды. Хабарлама өтінімдерді ашу хаттамасының негізінде қалыптасады, реестрдің веб-порталында 4 күнтізбелік күн ішінде комиссияның хатшысымен жинақталады. Өтінімдерді ашу хаттамасына ЭЦҚ қолдана отырып комиссияның мүшелері 5 күнтізбелік күндер ішінде қол қояды. Өтінімдерді ашу хаттамасында мыналар анықталады: 1) өтінімдерді ашу хаттамасына комиссия қол қойған күннен бастап 7 күнтізбелік тағайындалған күнде конкурсқа қатысушылардың өтінімін қайтадан ашу күні жəне уақыты. 2) конкурстың шарттарын қанағаттандыратын қатысушылар тізімі; 3) қатысушының ЭЦҚ қолы қойылған, реестрдің веб-порталына қосымша өтінімді (конкурстық жəне бағалы ұсыныстардан басқа) беру арқылы қайта өтінімді ашу күніне дейін анықталған сəйкессіздіктерді жоятын, себебі көрсетілген конкурстың шарттарын қанағаттандырмайтын қатысушылар тізімі. Өтінімді ашу күнінен бастап 20 күнтізбелік күн ішінде (өтінімге деген ескерту жоқ болса) немесе өтінімді қайтадан ашу кезінен бастап комиссия өтінімдерді, конкурс ұсыныстарымен қоса қарастыра бастайды жəне реестрдің веб-порталына комиссия хатшысы жасаған рұқсат беру хаттамасына қол қояды. Аукционға қатысушының қатысуына рұқсат ету туралы комиссияның шешімі реестрдің веб-порталында конкурсқа қатысуға рұқсат ету туралы хаттамаға комиссия мүшелерінің барлығының ЭЦҚ-ны қолдана отырып, қол қойған күннен бастап жарияланады, байқауға қатысуға өтінім берген барлық қатысушылардың электронды поштасына автоматты хабарлама жіберіледі. Қатысуға рұқсат ету хаттамасында келесі ақпарат болады: 1) себебі көрсетілген аукционға қатысуға жіберілмеген қатысушылар тізімі; 2) аукцион өткізілетін күні мен уақыты көрсетілген аукционға қатысуға жіберілген қатысушылар тізімі . Аукционды өткізу күні мен уақыты реестрдің веб-порталында екеуден кем емес қатысушыға рұқсат ету туралы комиссияның шешімі жарияланған күннен бастап автоматты түрде реестрдің веб-порталымен тағайындалады (сауда нысаны аукционсыз бір қатысушыға сатылатын үшінші жəне келесі саудадан басқа) тағайындалады. Аукционға жіберілген қатысушылар бір сағат ішінде реестрдің веб-порталы берген ЭЦҚ жəне аукцион нөмірін қолдана отырып аукцион залына кіреді. Аукционға реестрдің веб-порталы тағайындаған уақытта басталады жəне төмендегідей жүргізіледі: 1) аукцион басталған кезде аукцион бөлмесінде конкурсқа қатысушылардың өтінімінде көрсетілген баға ұсыныстары көрсетіледі, олар сатушы комиссиясы белгілеген бастапқы бағадан кем бола алмайды жəне ағымдағы баға қалыптасады; 2) аукцион басталған кезден бастап қатысушыға басқа қатысушының ең көп ағымдағы бағасын сатушы комиссиясы белгілеген жəне конкурс өткізу туралы хабарламада көрсетілген қадамға ұлғайтуға мүмкіндік беріледі; 3) егер аукцион басталған кезден бастап жиырма минут ішінде аукционның ешбір қатысушылары ең көп ағымдағы бағаны көбейтпесе, ұсыныс берген қатысушы жеңімпаз болып табылады, ал аукцион орындалды деп есептеледі; 4) егер аукцион басталған кезден бастап жиырма минут ішінде аукцион бөлмесінде қатысушылардың біреуі объектіні сату жолымен ең көп ағымдағы бағаны өсіру арқылы өзінің иемдену көңілін білдірсе, онда ағымдағы баға белгіленген қадамға ұлғайтылады; 5) егер ағымдағы бағаны арттырған соң жиырма минуттан кейін қатысушылардың ешбірі өзінің иемдену ниетін объектіні сату ағымдағы бағаны арттыру жолымен нақтыламаса, онда объектіні сату баға арттыру жолымен растаған қатысушы жеңімпаз болады, ал аукцион аяқталады. Аукцион басталған сəтте екі жəне одан артық қатысушының баға ұсыныстары сату объектісі үшін бірдей ең жоғары бағадан тұрса жəне осы ағымдағы баға жиырма минут ішінде ұлғаймаған жағдайда осы қатысушылардың арасынан аукционның жеңімпазы болып өтінімі ұсыныстары бірдей ең жоғарғы бағадан тұратын қатысушылардың басқа өтінімдерінен бұрын берілген қатысушы табылады. Əрбір сатылған объект бойынша конкурс нəтижелері сауда-саттықтың нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған аукцион өткізілген күні тізілімнің веб-порталында ЭЦҚ пайдаланумен сатушы жəне жеңімпаз қол қояды. Сауда-саттықтың нəтижелері туралы электрондық хаттама конкурстың нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының веб-порталға шоғырланған тізілімде сату бағасы бойынша объектіні сатып алу-сату үлгі шартына қол қою туралы міндеттемелерін бекітетін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алу-сату шартына тараптармен келісілген мерзімде, алайда тізілімнің веб-порталы сауда-саттықтар нəтижелерін шығарған күннен бастап алты күннен кешіктірмей қол қояды. Электрондық конкурс өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан көруге болады немесе 8 (7172) 55-29-81 («АЕО» АҚ) жəне 8 (7172) 603-520 («ҚТЖ» ҰК» АҚ) телефондары бойынша анықтауға болады.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2015 жылғы 10 сəурінде сағат 10.00-ден бастап www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік Тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде аукцион өткізу туралы хабарлайды Казақстан Республикасы Үкiметiнiң 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендiру объектiлерiн сату қағидасымен респуб ликалық меншіктегі объектілерді сатудың орындалуын сəйкестендіреді. Сауда-саттықтың голланд əдісімен элек трондық аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1. Газ-3102 121 автокөлігі, м/н 031CS 10, 2007 ж.ш. Қостанай қаласы, Пушкин көшесі, 100/1. Баланс ұстаушы – «Қостанай облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы бағасы – 6 020 000 теңге, ең төменгі бағасы – 283 550 теңге, алғашқы баға – 602 000 теңге, кепілді жарна – 90300 теңге. 2. УАЗ-330302 автокөлігі, м/н 032CS 10, 2007 ж.ш. Қостанай қаласы, Пушкин көшесі, 100/1. Баланс ұстаушы – «Қостанай облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы бағасы – 8 540 000 теңге, ең төменгі бағасы – 402 245 теңге, алғашқы баға – 854 000 теңге, кепілді жарна – 128100 теңге. 3. Астық қоймасы, жалпы алаңы 687,7 ш.м. Қостанай облысы, Ұзынкөл ауданы, Ершовка кенті. Баланс ұстаушы – «ҚР АШМ ауыл шаруашылығы дақылдарының сортын сынау жөніндегі Қостанай облыстық инспектурасы» ММ. Бастапқы бағасы – 49 270 000 теңге, ең төменгі бағасы – 2 865 038 теңге, алғашқы баға – 4 927 000 теңге, кепілді жарна – 739050 теңге. 4. ВАЗ-21213 автокөлігі, м/н Р 750 СА, 2004 ж.ш. Қостанай қаласы, Гоголь көшесі, 183. Баланс ұстаушы – Қостанай облысы бойынша кедендік бақылау департаменті. Бастапқы бағасы – 2 110 000 теңге, ең төменгі бағасы – 99 384 теңге, алғашқы баға – 211 000 теңге, кепілді жарна – 31 650 теңге. 5. Ваз-21101 автокөлігі, м/н 034CS10, 2007 ж.ш. Қостанай қаласы, Пушкин көшесі, 100/1. Баланс ұстаушы – «Қостанай облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы бағасы – 646 000 теңге, ең төменгі бағасы – 304 274 теңге, алғашқы баға – 646 000 теңге, кепілді жарна – 96900 теңге. 6. Шевроле Нива автокөлігі, м/н Р 929 СН, 2006 ж.ш. Қостанай қаласы, Пушкин көшесі, 100/1. Баланс ұстаушы – «Қостанай облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы бағасы – 6 490 000 теңге, ең төменгі бағасы – 305 687 теңге, алғашқы баға – 649 000 теңге, кепілді жарна – 97350 теңге. 7. Mercedes Benz автокөлігі, м/н 041CS10, 1998 ж.ш. Қостанай қаласы, Пушкин көшесі, 100/1. Баланс ұстаушы – «Қостанай облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы бағасы – 13 190 000 теңге, ең төменгі бағасы – 621 266 теңге, алғашқы баға – 1 319 000 теңге, кепілді жарна – 197850 теңге. 8. Уаз-515140 автокөлігі, м/н Р 565 ВА, 2001 ж.ш. Қостанай облысы, Əулиекөл ауданы, Құсмұрын кенті. Баланс ұстаушы – ҚР ІІМ ҚАЖК «УК-161/4 мекемесі» РММ. Бастапқы бағасы – 5 360 000 теңге, ең төменгі бағасы – 252 463 теңге, алғашқы баға – 536 000 теңге, кепілді жарна – 80400 теңге.

9. Toyota Avensis автокөлігі, м/н Р 687 СО, 2007 ж.ш. Қостанай қаласы, Баймағамбетов көшесі, 195. Баланс ұстаушы – «Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталығы» РМҚК Қостанай облыстық филиалы. Бастапқы бағасы – 17 030 000 теңге, ең төменгі бағасы – 802 135 теңге, алғашқы баға – 1 703 000 теңге, кепілді жарна – 255450 теңге. 10. Паз-3205а1 автокөлігі, м/н Р 858 BN, 2004 ж.ш. Қостанай облысы, Жітіқара кенті. Баланс ұстаушы – ҚР ІІМ ҚАЖК «УК-161/3 мекемесі» РММ. Бастапқы бағасы – 4 860 000 теңге, ең төменгі бағасы – 228 912 теңге, алғашқы баға – 486 000 теңге, кепілді жарна – 72900 теңге. 11. Паз-32050 R автокөлігі, м/н Р 509 BH, 2001 ж.ш. Қостанай облысы, Жітіқара қ. Баланс ұстаушы – ҚР ІІМ ҚАЖК «УК-161/3 мекемесі» РММ. Бастапқы бағасы – 7 010 000 теңге, ең төменгі бағасы – 330 180 теңге, алғашқы баға – 701 000 теңге, кепілді жарна – 105150 теңге. 12. Паз-3205 автокөлігі, м/н Р 371 BR, 2004 ж.ш. Қостанай облысы, Жітіқара қ. Баланс ұстаушы – ҚР ІІМ ҚАЖК «УК-161/3 мекемесі» РММ. Бастапқы бағасы – 486 000 теңге, ең төменгі бағасы – 228 912 теңге, алғашқы баға – 486 000 теңге, кепілді жарна – 72900 теңге. 13. Газ-322132-220 автокөлігі, м/н Р 190 BS, 2004 ж.ш. Қостанай облысы, Жітіқара кенті. Баланс ұстаушы – ҚР ІІМ ҚАЖК «УК-161/3 мекемесі» РММ. Бастапқы бағасы – 504 000 теңге, ең төменгі бағасы – 237 390 теңге, алғашқы баға – 195 000 теңге, кепілді жарна – 75600 теңге. 14. Гараж, жалпы аланы 42,9 ш.м. Қостанай облысы, Лисаков қаласы, Верхнетобольская көшесі, 15/5. Баланс ұстаушы – ҚР ҚМ Кедендік бақылау комитетінің «Қостанай облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 38 120 000 теңге, ең төменгі бағасы – 2 216 668 теңге, алғашқы баға – 3 812 000 теңге, кепілді жарна – 571800 теңге. 15. «Обаған» кедендік бекетінің БӨПнің ғимараты, жер телімінсіз бөлшектеуге, Қостанай обласы, Ұзынкөл ауданы, Обаған кенті. Баланс ұстаушы – ҚР ҚМ Кедендік бақылау комитетінің «Қостанай облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 35 040 000 теңге, ең төменгі бағасы – 2 037 567 теңге, алғашқы баға – 3 504 000 теңге, кепілді жарна – 525600 теңге. 16. ИЖ-2717-230-24 автокөлігі, м/н Р 902 BD, 2004 ж.ш. Қостанай облысы, Рудный қаласы, 50 лет Октября көшесі, 38. Баланс ұстаушы – «Рудный индустриялық институты» ШЖҚ РМК. Бастапқы бағасы – 3 020 000 теңге, ең төменгі бағасы – 142 246 теңге, алғашқы баға – 302 000 теңге, кепілді жарна – 45300 теңге. 17. Газ-3302-14 автокөлігі, м/н Р 901 BD, 2004 ж.ш. Қостанай облысы, Рудный қаласы, 50 лет Октября көшесі, 38. Баланс ұстаушы – «Рудный индустриялық институты» ШЖҚ РМК. Бастапқы бағасы – 5 020 000 теңге, ең төменгі бағасы – 236 448 теңге, алғашқы баға – 502 000 теңге, кепілді жарна – 75300 теңге. 18. Газ-322132-220 автокөлігі, м/н Р 341 СВ, 2004 ж.ш. Қостанай облысы, Қостанай қаласы, «УК-161/11 мекемесі» РММ аумағында.

Баланс ұстаушы – ҚР ІІМ ҚАЖК «УК-161/11 мекемесі» РММ. Бастапқы бағасы – 5 040 000 теңге, ең төменгі бағасы – 237 390 теңге, алғашқы баға – 504 000 теңге, кепілді жарна – 75600 теңге. 19. Газ-2705-34 автокөлігі, м/н Р 489 ВТ, 2005 ж.ш. Қостанай қаласы, Садовая көшесі, 100. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша сот сараптамасы орталығы» ММ. Бастапқы бағасы – 6 990 000 теңге, ең төменгі бағасы – 329 238 теңге, алғашқы баға – 699 000 теңге, кепілді жарна – 104850 теңге. 20. Ваз-21074 автокөлігі, м/н 338AF10, 2004 ж.ш. Қостанай қаласы, Əл-Фараби көшесі, 113. Баланс ұстаушы – ҚР Тұтынушылардың құқығын қорғау жөніндегі агенттігі «Қостанай облыстық тұтынушылардың құқығын қорғау жөніндегі департамент» РММ. Бастапқы бағасы – 2 230 000 теңге, ең төменгі бағасы – 105 036 теңге, алғашқы баға – 223 000 теңге, кепілді жарна – 33 450 теңге. 21. Ваз-21074 автокөлігі, м/н Р 517 AF, 2004 ж.ш. Қостанай қаласы, Əл-Фараби көшесі, 113. Баланс ұстаушы – ҚР Тұтынушылардың құқығын қорғау жөніндегі агенттігі «Қостанай облыстық тұтынушылардың құқығын қорғау жөніндегі департамент» РММ. Бастапқы бағасы – 2 230 000 теңге, ең төменгі бағасы – 105 036 теңге, алғашқы баға – 223 000 теңге, кепілді жарна – 33 450 теңге. 22. Ваз-21074 автокөлігі, м/н 329AF10, 2004 ж.ш. Қостанай қаласы, Əл-Фараби көшесі, 113. Баланс ұстаушы – ҚР Тұтынушылардың құқығын қорғау жөніндегі агенттігі «Қостанай облыстық тұтынушылардың құқығын қорғау жөніндегі департамент» РММ. Бастапқы бағасы – 2 230 000 теңге, ең төменгі бағасы – 105 036 теңге, алғашқы баға – 223 000 теңге, кепілді жарна – 33 450 теңге. 23. Ваз-21074 автокөлігі, м/н 563AF10, 2004 ж.ш. Қостанай қаласы, Əл-Фараби көшесі, 113. Баланс ұстаушы – ҚР Тұтынушылардың құқығын қорғау жөніндегі агенттігі «Қостанай облыстық тұтынушылардың құқығын қорғау жөніндегі департамент» РММ. Бастапқы бағасы – 2 220 000 теңге, ең төменгі бағасы – 104 565 теңге, алғашқы баға – 222 000 теңге, кепілді жарна – 33 300 теңге. 24. Ваз-21213 автокөлігі, м/н Р 655 AU, 1993 ж.ш. Қостанай қаласы, Набережная көшесі, 43. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» ШЖҚ РМК. Бастапқы бағасы – 5 890 000 теңге, ең төменгі бағасы – 132 692 теңге, алғашқы баға – 589 000 теңге, кепілді жарна – 88350 теңге. 25. Газ-5201автокөлігі, м/н Р 654 BW, 1990 ж.ш. Арқалық қаласы, Дачный ауылы, Приозерный көшесі, 3-үй. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» ШЖҚ РМК. Бастапқы бағасы – 1 870 000 теңге, ең төменгі бағасы – 42 128 теңге, алғашқы баға – 187000 теңге, кепілді жарна – 28 050 теңге. 26. Уаз-31512 автокөлігі, м/н Р 677 BW, 1996 ж.ш. Арқалық қаласы, Дачный ауылы, Приозерный көшесі, 3-үй. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана»

ШЖҚ РМК. Бастапқы бағасы – 4 170 000 теңге, ең төменгі бағасы – 93 943 теңге, алғашқы баға – 417 000 теңге, кепілді жарна – 62550 теңге. 27. Москвич-2126 автокөлігі, м/н н P 056 АК, 1997 ж.ш. Қостанай қаласы, Набережная көшесі, 43. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» ШЖҚ РМК. Бастапқы бағасы – 2 420 000 теңге, ең төменгі бағасы – 54 519 теңге, алғашқы баға – 242 000 теңге, кепілді жарна – 36 300 теңге. 28. Газ-3110 411 автокөлігі, м/н Р 985 СК, 2002 ж.ш. Қостанай қаласы, Набережная көшесі, 43. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» ШЖҚ РМК. Бастапқы бағасы – 1 840 000 теңге, ең төменгі бағасы – 41 452 теңге, алғашқы баға – 184 000 теңге, кепілді жарна – 27 600 теңге. 29. Таран аудандық жылжымайтын мүлік жөніндегі орталығының кеңсесі, жалпы алаңы, 72,1 ш.м. Таран ауданы, Тобыл стансасы, Элеватор көшесі, 75, 47-48 пəтер. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша жылжымайтын мүлік жөніндегі орталық» РМҚК. Бастапқы бағасы – 43 680 000 теңге, ең төменгі бағасы – 1 093 378 теңге, алғашқы баға – 4 368 000 теңге, кепілді жарна – 655200 теңге. 30.Ғимарат, жалпы алаңы 205,7 ж.ш., 1960 ж.ш. Қарабалық ауылы, Новоселов көшесі, 2а. Баланс ұстаушы – ҚР АШМ АӨК МИК «Қостанай облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Бастапқы бағасы – 95 550 000 теңге, ең төменгі бағасы – 2 974 984 теңге, алғашқы баға – 9 555 000 теңге, кепілді жарна – 1433250 теңге. 31. Ваз-2106 автокөлігі, м/н 183КР10, 1998 ж.ш. Қостанай қаласы, Абай көшесі, 11. Баланс ұстаушы – «ҚР ІІМ Қостанай академиясы» РММ. Бастапқы бағасы – 1 630 000 теңге, ең төменгі бағасы – 36 721 теңге, алғашқы баға – 163 000 теңге, кепілді жарна – 24 450 теңге. 32. Ваз-2106 автокөлігі, м/н 184 КР 10, 1996 ж.ш. Қостанай қаласы, Абай көшесі, 11. Баланс ұстаушы – «ҚР ІІМ Қостанай академиясы» РММ. Бастапқы бағасы – 1 560 000 теңге, ең төменгі бағасы – 35 144 теңге, алғашқы баға – 156 000 теңге, кепілді жарна – 23 400 теңге. 33. Уаз-31512 автокөлігі, м/н 182КР10, 1996 ж.ш. Қостанай қаласы, Абай көшесі, 11. Баланс ұстаушы – «ҚР ІІМ Қостанай академиясы» РММ. Бастапқы бағасы – 4 130 000 теңге, ең төменгі бағасы – 93 042 теңге, алғашқы бағасы – 413 000 теңге, кепілді жарна – 61950 теңге. 34. КамАЗ-5320 автокөлігі, м/н 173КР10, 1993 ж.ш. Қостанай қаласы, Абай көшесі, 11. Баланс ұстаушы – «ҚР ІІМ Қостанай академиясы» РММ. Бастапқы бағасы – 14520000 теңге, ең төменгі бағасы – 327 112 теңге, алғашқы бағасы – 1 452 000 теңге, кепілді жарна – 217800 теңге. 35. УАЗ-31514 автокөлігі, м/н Р 817 КР, 2003 ж.ш. Қостанай қаласы, Перонная көшесі, 8. Баланс ұстаушы – ҚР ІІМ Көліктегі ішкі істер департаменті Қостанай стансасындағы желілік ішкі істер бөлімі. Бастапқы бағасы – 3 610 000 теңге, ең төменгі бағасы – 81 328 теңге, алғашқы бағасы – 361 000 теңге, кепілді жарна – 54 150 теңге.

36. Иж-27156-001 автокөлігі, м/н Р 795 AF, 1998 ж.ш. Қостанай қаласы, Борцов көшесі, 117. Баланс ұстаушы – Су ресурстары комитетінің «Қазсушар» ШЖҚ РМК ҚФ. Бастапқы бағасы – 3 240 000 теңге, ең төменгі бағасы – 72 992 теңге, алғашқы бағасы – 324 000 теңге, кепілді жарна – 48 600 теңге. 37. Ваз-21214 автокөлігі, м/н Р 071 СL, 2008 ж.ш. Қостанай қаласы, Майлин көшесі, 2/4. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысының статистика департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 6 070 000 теңге, ең төменгі бағасы – 392 188 теңге, алғашқы баға – 607 000 теңге, кепілді жарна – 91050 теңге. 38. Ваз-21214 автокөлігі, м/н Р 075 СL, 2008 ж.ш. Қостанай қаласы, Майлин көшесі, 2/4. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысының статистика департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 6 070 000 теңге, ең төменгі бағасы – 392 188 теңге, алғашқы баға – 607 000 теңге, кепілді жарна – 91050 теңге. Сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион басталғанға дейін екі сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарналар «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ-тың мына шотына төленеді: № КZ529261501102032004, «Қазкоммерцбанк» АҚ, БИК KZKOKZKX, БИН 050540004455 КБЕ 16, төлем белгіленген код 171. Назар аударыңыз! Сауда-саттық өткiзу туралы қатысушының хабарламада көрсетiлген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына жарнаның аукцион басталуға дейiн екі сағат бұрын түспеуі Тізілім веб-порталының өтінімді қабылдаудан бас тарту үшін негіз болып табылады. Аукционға қатысу үшiн мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшiн: жеке сəйкестендiру нөмiрiн (бұдан əрi – ЖСН), тегiн, атын, əкесiнiң атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшiн: бизнес сəйкестендiру нөмiрiн (бұдан əрi – БСН), толық атауын, бiрiншi басшының тегiн, атын, əкесiнiң атын (бар болған жағдайда); 3) кепiлдi жарнаны қайтару үшiн екiншi деңгейдегi банктегi есеп айырысу шотының деректемелерiн; 4) байланыс деректерiн (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзiмiн көрсетіп Тiзiлiмнiң веб-порталында алдын ала тiркелу қажет. Жоғарыда көрсетiлген деректер өзгерген кезде қатысушы бiр жұмыс күнi iшiнде Тiзiлiмнiң веб-порталына енгiзiлген деректердi өзгертедi. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді (бұдан əрi – өтiнiм) Тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционға қатысушылар аукцион басталуға дейін бір сағат ішінде ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдаланып аукцион залына кіреді. Аукцион

жекешелендіру объектісінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттық өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион ережесі: 1) егер аукцион басталған сəттен бастап екі минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi аукционда жекешелендiру объектiсiн сатып алу ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру объектiсiнiң бастапқы бағасы осы Қағиданың сəйкес белгiленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейiн екі минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру объектiсiн сатып алуға ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру объектiсiнiң соңғы жарияланған бағасы белгiленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендiру объектiсiн сатып алуға ниетiн бiрiншi болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдiсi бойынша аукцион жеңiмпазы болып танылады жəне осы жекешелендiру объектiсi бойынша аукцион өткiзiлді деп танылады; 3) егер жекешелендiру объектiсiнiң бағасы белгiленген ең төменгi мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру объектiсiн сатып алу ниетiн растамаса, онда аукцион өткiзiлді деп танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне женімпаз ЭЦҚ-ны пайдаланып сауда-саттық өткiзiлген күнi Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Қостанай қаласы, Гоголь көшесі, 75 мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, аукционның жеңімпазы сатып алу-сату шартына қол қойған кезде сатушыға салыстыру үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемле кеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; 2) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын міндетті түрде көрсетіп олардың көшірмелерін не нотариалды куəландырылған көшірмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7142) 501-511, 500-688 телефондары арқылы алуға болады.


21 наурыз

www.egemen.kz

2015 жыл АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Атырау мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2015 жылғы 9 сəуірде (Астана уақытымен) сағат 10.00-ден сағат 17.00-ге дейін www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік Тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде №2 электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншіктегі объектілерді сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру объектілерін сату қағидасына (бұдан əрі – Қағида) сəйкес жүзеге асырылады. Сауда-саттықтың голланд əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1. 2006 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 562АВ06, Уаз396259 автокөлігі. Атырау облысы, Мақат ауданы, Мақат кенті. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Тұтынушылардың құқықтарын қорғау агенттігінің «Атырау облыстық санитариялық-эпидемиологиялық сараптама орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 1 435 000 теңге. Алғашқы бағасы – 287 000 теңге. Төменгі бағасы – 44 346 теңге. Кепілді жарна – 43 050 теңге. 2. 2007 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 520АВ06, Ваз-21041 автокөлігі. Атырау қаласы, Гурьев көшесі, 7а. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Тұтынушылардың құқықтарын қорғау агенттігінің «Атырау облыстық санитариялықэпиде миологиялық сараптама орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 1 505 500 теңге. Алғашқы бағасы – 301 100 теңге. Төменгі бағасы – 46 525 теңге. Кепілді жарна – 45 165 теңге. 3. 2008 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 554АВ06, Уаз-396259 автокөлігі. Атырау қаласы, Гурьев көшесі, 7а. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Тұтынушылардың құқықтарын қорғау агенттігінің «Атырау облыстық санитариялықэпиде миологиялық сараптама орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Алғашқы бағасы – 4 009 500 теңге. Бастапқы бағасы – 801 900 теңге. Төменгі бағасы – 123 906 теңге. Кепілді жарна – 120 285 теңге. 4. 2007 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 353АА06, Ваз-21154 автокөлігі. Атырау қаласы, Атамбаев көшесі, 1. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 1 610 500 теңге. Алғашқы бағасы – 322 100 теңге. Төменгі бағасы – 49 770 теңге. Кепілді жарна – 48 315 теңге. 5. 2007 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 347АА06, Ваз-21154 автокөлігі. Атырау қаласы, Атамбаев көшесі, 1. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 885 500 теңге. Алғашқы бағасы – 177 100 теңге. Төменгі бағасы – 27 365 теңге. Кепілді жарна – 26 565 теңге. 6. 2007 жылы шығарылған,

мемлекеттік нөмірі 475АА06, Ваз-21230 автокөлігі. Атырау қаласы, Атамбаев көшесі, 1. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 1 639 000 теңге. Алғашқы бағасы – 327 800 теңге. Төменгі бағасы – 50 650 теңге. Кепілді жарна – 49 170 теңге. 7. 2007 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 358АА06, Ваз-21074 автокөлігі. Атырау қаласы, Атамбаев көшесі, 1. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 1 031 500 теңге. Алғашқы бағасы – 206 300 теңге. Төменгі бағасы – 31 877 теңге. Кепілді жарна – 30 945 теңге. 8. 2008 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 367АА06, Ваз-21214 автокөлігі. Атырау қаласы, Атамбаев көшесі, 1. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 1 250 500 теңге. Алғашқы бағасы – 250 100 теңге. Төменгі бағасы –38 644 теңге. Кепілді жарна – 37 515 теңге. 9. 2007 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 349АА06, Ваз-21041 автокөлігі. Атырау қаласы, Атамбаев көшесі, 1. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 1 208 500 теңге. Алғашқы бағасы – 241 700 теңге. Төменгі бағасы – 37 346 теңге. Кепілді жарна – 36 255 теңге. 10. 2007 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 364АА06, Ваз-21041 автокөлігі. Атырау қаласы, Атамбаев көшесі, 1. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 1 468 500 теңге. Алғашқы бағасы – 293 700 теңге. Төменгі бағасы – 45 381 теңге. Кепілді жарна – 44 055 теңге. 11. 2005 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 366АА06, Ваз-2123 автокөлігі. Атырау қаласы, Атамбаев көшесі, 1. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігінің «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Бастапқы бағасы – 1 879 500 теңге. Алғашқы бағасы – 375 900 теңге. Төменгі бағасы – 58 082 теңге. Кепілді жарна – 56 385 теңге. 12. 2002 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі E026АW, Ваз21213 автокөлігі. Атырау қаласы,

Азаттық данғылы, 96 Б. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Əділет министрлігі Тіркеу жəне құқықтық көмек көрсету комитетінің «Атырау облысы бойынша жылжымайтын мүлік жөніндегі орталығы» РМҚК. Бастапқы бағасы – 1 257 500 теңге. Алғашқы бағасы – 251 500 теңге. Төменгі бағасы – 38 861 теңге. Кепілді жарна – 37 725 теңге. 13. 2003 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі Е 050 NS, Газ-3110 автокөлігі. Атырау қ., Сəтбаев к-сі, 20. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Атырау облысы бойынша департаменті» ММ. Алғашқы бағасы – 833 000 теңге. Бастапқы бағасы – 166 600 теңге. Төменгі бағасы – 1 теңге. Кепілді жарна – 24 990 теңге. 14. 2007 жылы шығарылған, мем лекеттік нөмірі 034CS06, Газ322131-95 автокөлігі. Атырау қаласы, Сəтбаев көшесі, 3. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаментінің (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты аппаратының) «Атырау облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы бағасы – 2 782 000 теңге. Алғашқы бағасы – 556 400 теңге. Төменгі бағасы – 85 973 теңге. Кепілді жарна – 83 460 теңге. 15. 2007 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 030CS06, Газ-31105801 автокөлігі. Атырау қаласы, Сəтбаев көшесі, 3. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаментінің (Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты аппаратының) «Атырау облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы бағасы – 3 797 000 теңге. Алғашқы бағасы – 759 400 теңге. Төменгі бағасы – 117 339 теңге. Кепілді жарна – 113 910 теңге. Сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион басталғанға дейін екі сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарна «Ақпараттық есептеу орталығы» АҚ есепшотына төленеді, ИИК – KZ529261501102032004, БСКKZКОKZKX, БСН – 050540004455, алушы банк – «Қазкоммерцбанк» АҚ. КНП-171, КБЕ-16. Төлемді тағайындау – аукционға қатысу кепілді жарнасы. Қатысушыларға кепiлдi жарнаның кез келген санын енгiзуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарна қатысушыға ол бойынша сауда-саттыққа қатысу үшін осы кепілді жарнаны енгізген жекешелендіру объектісін сатып алу құқығын береді. Аукционға қатысу үшін мыналарды көрсете отырып, Тізілімнің вебпорталында алдын ала тіркелу қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – ЖСН), тегі, аты, əкесінің атын (бар болса); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – БСН), толық атауы, бірінші басшының

тегі, аты, əкесінің аты (бар болса); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп айырысу шотының деректемелері; 4) байланыс деректері (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail). Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ-мен қол қойылған осы Қағидаға қосымшаға сəйкес нысан бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді Тізілімнің вебпорталында тіркеу қажет. Аукционға қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін Тізілімнің веб-порталы үш минут ішінде өтінім берілген сату объектісі бойынша кепілді жарнаның түсуі туралы мəліметтердің Тізілімнің дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде тексеру жүргізеді. Назар аударыңыз! Қатысушының осы Қағиданың 23-1 жə не 23-2-тармақтарында көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның сауда-саттық басталғанға дейін екі сағат бұрын түспеуі Тізілім веб-порталының өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін негіз болып табылады. Тізілімнің дерекқорында бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəліметтер болған жағдайда, Тізілімнің веб-порталы өтінімді қабылдау жəне қатысушыны аукционға жəне коммерциялық тендерге жіберуді жүзеге асырады. Тізілімнің дерекқорында бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəлімет болмаған жағдайда, Тізілім веб-порталы қатысушының өтінімін кері қайтарады. Тізілімнің веб-порталы автоматты тексеру нəтижелері бойынша Тізілімнің веб-порталында көрсетілген қатысушының электронды мекенжайына өтінімді қабылдау не өтінімді қабылдаудан бас тарту себептері туралы электрондық хабарлама жібереді. Аукционға жіберілген қатысушыға Тізілімнің веб-порталы беретін аукцион нөмірі бойынша аукцион залына кіруге рұқсат беріледі. Аукционға қатысушылар аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып, аукцион залына кіреді. Аукцион жекешелендіру объектісінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен саудасаттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион: 1) егер аукцион басталған кезден бастап екі минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі аукционда жекешелендіру объектісін сатып алу

ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасы осы Қағиданың 36-6-тармағына сəйкес белгіленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейін екі минут ішінде қатысушылардың бірдебіреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің соңғы жарияланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін бірінші болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілді деп танылады; 3) егер жекешелендіру объектісінің бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірдебіреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамаса, онда аукцион өткізілмеді деп танылады. Осы Қағиданың 36-4-тармағының төртінші бөлігінде, 36-5-тармағында, 36-7-тармағының 1) тармақшасында жəне 36-8-тармағының 3) тармақшасында көрсетілген жағдайларда сатушы Тізілімнің веб-порталынан басып шығарылатын аукционның өткізілмегені туралы актіге қол қояды. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, сауда-саттық өткiзiлген күнi Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алусату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Аукционның жеңімпазы сатып алу-сату шартына қол қойған кезде сатушыға салыстырып тексеру үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың; 2) заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, олардың көшірмелерін не нотариатта куəландырылған көшірмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырып тексерілгеннен кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7122) 35-43-22 телефондары арқылы алуға болады.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Жамбыл мемлекеттiк мүлiк жəне жекешелендiру департаменті 2015 жылғы 14 сəуірде сағат 10.00-де www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік Тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде аукцион өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншіктегі объектілерді сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 5 наурыздағы № 198 қаулысымен енгізілген өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бектіліген Жекешелендіру объектілерін сату Қағидасына (бұдан əрі – Қағида) сəйкес жүргізіледі. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1. 2000 жылы шығарылған, м/н Н 178 КР, Ваз-21074 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ІІМ ҚАЖК ЖД158/7 мекемесі. Мекенжайы: Тараз қаласы, Асқаров көшесі, 281. Бастапқы (алғашқы) баға – 118 500 теңге. Кепілді жарна – 17 775 теңге. 2. 2003 жылы шығарылған, м/н Н 070 ВА, Ваз-21060 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ІІМ ҚАЖК ЖД158/7 мекемесі. Мекенжайы: Тараз қаласы, Асқаров көшесі, 281. Бастапқы (алғашқы) баға – 137 000 теңге. Кепілді жарна – 20 550 теңге. 3. 2004 жылы шығарылған, м/н Н 179 КР, Газ-2705 222 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ІІМ ҚАЖК ЖД158/7 мекемесі. Мекенжайы: Тараз қаласы, Асқаров көшесі, 281. Бастапқы (алғашқы) баға 396 300 теңге. Кепілді жарна – 59 445 тенге. 4. 2004 жылы шығарылған, м/н Н 754 КР, Уаз-315126 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ІІМ ҚАЖК ЖД158/7 мекемесі. Мекенжайы: Тараз қаласы, Асқаров көшесі, 281. Бастапқы (алғашқы) баға – 179 600 теңге. Кепілді жарна – 26 940 теңге. 5. 1999 жылы шығарылған, м/н Н 805 АО, Газ-3110 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Қазгидромет» РМК. Мекенжайы: Тараз қаласы, Шымкент көшесі, 28. Бастапқы (алғашқы) баға – 227 800 теңге. Кепілді жарна – 34 170 теңге. 6. 2003 жылы шығарылған, м/н 210АЕ08, Hyundai Accent автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Қазаэронавигация» РМК. Мекенжайы: Тараз қаласы, Əуежай. Бастапқы (алғашқы) баға – 535 200 теңге. Кепілді жарна – 80 280 теңге. 7. 1998 жылы шығарылған, м/н 873АА08, Ваз-2106 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Қазаэронавигация» РМК. Мекенжайы: Тараз қаласы, Əуежай. Бастапқы (алғашқы) баға – 148 200 теңге. Кепілді жарна – 22 230 теңге. 8. 2002 жылы шығарылған, м/н 857АА08, Уаз-395292 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Қазаэронавигация» РМК. Мекенжайы: Тараз қаласы, Əуежай. Бастапқы (алғашқы) баға – 498 200 теңге. Кепілді жарна – 74 730 теңге. 9. 2003 жылы шығарылған, м/н Н576СН, Ваз-21213 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – «Ветеринариялық бақылау

жəне қадағалау комитетінің Жамбыл облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Мекенжайы: Меркі ауданы, Меркі ауылы, Панфилов к-сі, 6. Бастапқы (алғашқы) баға – 201 900 теңге. Кепілді жарна – 30 285 теңге. 10. 2003 жылы шығарылған м/н Н 016 NS, Ваз-21213 aвтокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) баға – 198 200 теңге. Кепілді жарна – 29 730 теңге. 11. 2000 жылы шығарылған м/н Н 017 NS, Ваз-21213 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік ко ми тетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) баға – 201 900 теңге. Кепілді жарна – 30 285 теңге. 12. 1998 жылы шығарылған м/н Н 031 NS, Газ-3110 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) баға – 111 100 теңге. Кепілді жарна – 16 665 теңге. 13. 2003 жылы шығарылған м/н Н 036 NS, Ваз-21213-200-00 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) баға – 198 200 теңге. Кепілді жарна – 29 730 теңге. 14. 2003 жылы шығарылған м\н Н 047 NS, Ваз-21213-200-00 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) баға – 238 900 теңге. Кепілді жарна – 35 835 теңге. 15. 2001 жылы шығарылған м\н Н 060 NS, Ваз-21213 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік коми тетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) баға – 238 900 теңге. Кепілді жарна – 35 835 тенге. 16. 2002 жылы шығарылған м\н Н 049 NS, Ваз-21213 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) баға – 190 800 теңге. Кепілді жарна – 28 620 теңге. 17. 2002 жылы шығарылған м\н Н 048 NS, Ваз-21102 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7.

Бастапқы (алғашқы) баға – 188 900 теңге. Кепілді жарна – 28 335 теңге. 18. 2002 жылы шығарылған м\н Н 042 NS, Ваз-21093 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) баға – 177 800 теңге. Кепілді жарна – 26 670 теңге. 19. 2002 жылы шығарылған м\н Н 041 NS, Ваз-21099 автокөлігі. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Жамбыл облысы бойынша департаменті. Мекенжайы: Тараз қаласы, Көшек батыр көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) баға – 148 200 теңге. Кепілді жарна – 22 230 теңге. Сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион бас талғанға дейін екі сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарналар мемлекеттік мүлікті есепке алу саласындағы бірыңғай оператордың шотына төленеді: Кепілді жарнаны алушы – «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ; банк – «Қазкоммерцбанк» АҚ, ЖСК KZ529261501102032004; БСК KZKOKZKX; БСН 050540004455; КБе 16, КНП 171; төлемнің белгіленуі – аукционға қатысу үшін кепілді жарна (банк қызметтері үшін төлемдер кепілді жарнаның мөлшеріне кірмейді). Қатысушыларға кепілді жарнаның кез келген санын енгізуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарна қатысушыға ол бойынша аукционға қатысу үшін осы кепілді жарнаны енгізген жекешелендіру объектісін сатып алу құқығын береді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді Қағидада жасалған қосымшаға сəйкес нысан бойынша Тізілімнің веб-порталына тіркеу қажет. 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс

күні ішінде Тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ-сы қойылған аукционға қатысуға өтінімді осы Қағидаға қосымшаға сəйкес нысан бойынша Тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционға қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін Тізілім веб-порталында үш минут ішінде өтінім берілген сату объектісі бойынша кепілді жарнаның түспеуі туралы мəліметтердің Тізілім дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде жүргізіледі. Назар аударыңыз! Қатысушының өтінімді қатысу жəне тіркеу бойынша талаптарды сақтамауы, сондайақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның сауда-саттық басталуға дейін екі сағат бұрын түспеуі Тізілім веб-порталында өтінімді қабылдаудан бас тарту үшін негіз болып табылады. Аукционға жіберілген қатысушыға Тізілім веб-порталында берілетін аукцион нөмірі бойынша аукцион залына кіруге рұқсат етіледі. Аукционға қатысушылар аукцион басталуға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Аукцион жекешелендіру объектісінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен саудасаттық өткізу туралы ақпараттық хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион ережесі: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бірдебіреуі Қағиданың 36-6-тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса осы жекешелендіру объектісі бойынша электрондық аукцион өткізілмеді деп танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың біреуі Қағидаданың 36-6-тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады. 3) егер ағымдағы баға артқаннан кейін жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісінің ағымдағы құнын арттыру жолымен жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса,

онда жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін соңғы растаған қатысушы жеңімпаз болып танылады, ал осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілді деп танылады. Жекешелендіру объектісі бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен аукцион қатысушылардың біреуі ұсынған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі. Жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасы бағаны арттырудың кемінде екі қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендіру объектісі бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен аукцион өткізілді деп танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, сауда-саттық өткізілген күні Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Тараз қаласы, Əл-Фараби көшесі, (5-шағын аудан) 11 мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, аукционның жеңімпазы сатып алу-сату шартына қол қойған кезде сатушыға салыстыру үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың; 2) заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, олардың көшірмелерін не нотариат куəландырылған көшірмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Қағидаға сəйкес, сауда-саттықта ұтқан тұлға сауда-саттық нəтижелері туралы хаттамаға немесе сатып алусату шартына қол қоюдан жалтарған жағдайда, ол енгізген кепілді жарнасын жоғалтады жəне сатушыға кепілді жарнамен жабылмаған бөлігінде оның іс жүзінде шеккен залалының орнын толтыратындығын қоса хабарлаймыз. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7262) 34-34-90 (факс) телефоны арқылы алуға болады.

19

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Құрылыс, тұрғын үйкоммуналдық шаруашылық істері жəне жер ресурстарын басқару комитеті «Ауыл шаруашылығы аэрофотогеодезиялық іздестіру мемлекеттік институты (АШАІМИ)» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорнының ұжымы осы кəсіпорынның директоры Абдуғали Салбекұлы Бегмановты алпыс жасқа толған мерейтойымен шын жүректен құттықтайды. Ғұмыр жасыңыз ұзақ, отбасыңызға амандық, деніңізге саулық тілейді! АЛМАТЫ.

НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ, САУДА-САТТЫҚ! «ҚазАгроҚаржы» акционерлік қоғамы кепілге салынған мүлікті сату жөнінде сауда-саттық өткізу туралы хабарлайды Сауда-саттыққа шығарылатын мүлік: № 1 лот: - мамандандырылған ауыл шаруашылығы ұшақтарын сериялап жасау зауыты, жалпы алаңы 9041,1 ш.м, жер телімімен бірге, жалпы алаңы 34,6152 га, орналасқан мекенжайы: Қазақстан Республикасы, Қарағанды облысы, Қарағанды қ., Октябрь ауданы, уч.кв. 104, уч.819. - жер теліміне уақытша ақылы жерді пайдалану (жалгерлік) құқығы, жалпы алаңы 52,5700 га, 49 жыл мерзімге, орналасқан мекенжайы: Қазақстан Республикасы, Қарағанды облысы, Бұқар жырау ауданы, Новоузенка селолық округі, Новоузенка селосы. - жер теліміне уақытша ақылы жерді пайдалану (жалгерлік) құқығы, жалпы алаңы 7,892 га, орналасқан мекенжайы: Қазақстан Республикасы, Қарағанды облысы, Қарағанды қ., Октябрь ауданы, Қарағанды – Теміртау тасжолы, Новоузенка селосының ауданында. - жер теліміне уақытша ақылы жерді пайдалану (жалгерлік) құқығы, жалпы алаңы 7,3973 га, орналасқан мекенжайы: Қазақстан Республикасы, Қарағанды облысы, Қарағанды қ., Октябрь ауданы, уч.кв. 104, уч.822. - жер теліміне уақытша ақылы жерді пайдалану (жалгерлік) құқығы, жалпы алаңы 14,7107 га, орналасқан мекенжайы: Қазақстан Республикасы, Қарағанды облысы, Қарағанды қ., Октябрь ауданы, Қарағанды – Теміртау тасжолы, Новоузенка селосының ауданында. Бастапқы бағасы: 1 517 586 537 теңге. Кепілді жарнасы: 75 879 327 теңге «ҚазАгроҚаржы» АҚ деректемелері бойынша есепке алынады. Лот бойынша қадам: 100 000,0 теңге. Сенім білдірілген тұлға – «ҚазАгроҚаржы» АҚ Қарағанды облысы бойынша филиалының директоры Оспанов Серік Армияұлы. Сауда-саттық өткізілетін жер: Қазақстан Республикасы, Қарағанды қ., Бұқар жырау даңғылы, 51/1 (2-қабат). Сауда-саттық өткізілетін күн жəне уақыт: 2015 жылғы 7 сəуірде сағат 11:00, ағылшын əдісімен. Сауда-саттық өткізу əдісі: ағылшын əдісі бойынша аукцион. Басқа талаптар: Ең жоғары баға ұсынған сауда-саттық қатысушысы жеңімпаз болып мойындалады. Мүліктің Жеңімпазға табысталуы мүліктің орналасқан жерінде жүзеге асырылады. Өтінімдерді қабылдау жұмысы осы ақпараттық хабарлама жарияланған күннен басталады жəне сауда-саттық басталардан бір сағат бұрын тоқтатылады. Саудасаттыққа белгіленген мерзімде кепілді жарнасын төлеп, сауда-саттыққа қатысуға өтінімін толтырған қатысушы жіберіледі. Сатып алу бағасын төлеу тəртібі жəне мерзімі: жеңімпаз кепілге салынған мүлікті сатып алу үшін сауда-саттық өткізілген күннен бастап, үш жұмыс күн ішінде ақша қаражатын «ҚазАгроҚаржы» АҚ деректемелері бойынша аудару арқылы сатып алу бағасын төлейді. «ҚазАгроҚаржы» АҚ деректемелері: «Қазкоммерцбанк» АҚ Ақмола филиалында, е/ш №KZ459261501105871002, БСК KZKOKZKX, СТН 620 300 007 107. «ҚазАгроҚаржы» АҚ Сенім білдірілген тұлғасының орналасқан жері жəне байланыс телефоны: Қазақстан Республикасы, Қарағанды қ., Бұқар жырау даңғылы, 51/1 (2-қабат), тел: 8 (7212)92-24-07, 92-24-08, 92-24-09,92-24-10.

Шетелдік веб-сайттарда орналасќан кўжаттарды заѕсыз тїрде ќабылдаєан тўлєалардыѕ назарына! 2015 жылғы 12 наурызда Қазақстан Республикасы АҚШ, НьюЙорк қ. Оңтүстік аймағының Аймақтық сотына Сізге қарсы талапарыз ұсынды. Іс Қазақстан Республикасы Does 1-100 Inclusive, No. 15 Civ/ 1900 (ER) (S.D.N.Y. 2015)-ға қарсы ретінде ресімделді. Талапарыздың көшірмесін мына сілтеме бойынша өтіп, көруге болады: www.facebook.com/KazakhstanvDoes. Толықтыра келе, Сізге қатысты Уақытша шараларды қамтамасыз ету жəне сотпен тыйым салу туралы өтінішхат (бұдан əрі – «Өтінішхат») ұсынылды. Өтінішхаттың жəне қоса берілген құжаттардың көшірмесін мына сілтеме бойынша өтіп, табуға болады: www.facebook.com/KazakhstanvDoes. Өтінішхат Негіздемелер ұсыну туралы бұйрық бойынша берілген, сондықтан іс жеделдетілген тəртіпте қаралатын болады. Біржақты уақытша сотпен тыйым салу Сізге, сіздің үлестес тұлғаларыңызға, жұмысшыларға, агенттер мен өкілдерге жəне сіз Қазақстан Республикасының компьютерлік желісінен материалдарды жəне Қазақстан Республикасының лауазымды тұлғаларының Gmail есеп жазбаларын сізбен бірлесе пайдалануға, жариялауға, таратуға, басып шығаруға, көрсетуге, айырбастауға, бөлуге, қабылдауға, көшіруге, шолуға, қолжетімділікке, қандай да бір түрмен басқалар үшін қолжетімділікті қамтамасыз етуге немесе қолжетімділікті ұсынуға қатысқан барлық тұлғаларға шығарылды. Негіздемелер ұсыну туралы бұйрықтың көшірмесін мына сілтеме бойынша өтіп, табуға болады: www.facebook.com/KazakhstanvDoes. Сот тараптарды Уақытша сотпен тыйым салуға сəйкес 2015 жылғы 20 наурызда 14.00 сағатта Нью-Йорк қ. Оңтүстік аймақтық сотының ғимараты, АҚШ, 40 Фолей Сквер, Нью-Йорк қ., НЙ, 10007 мекенжайы бойынша келуге міндеттеді. Егер Сіздің атыңыздан заңгер өкілдік етсе, бізге бұл туралы хабарландыруды сұраймыз жəне біз сіздің адвокатыңызға Сот тағайындаған күнге жəне уақытқа қатысты хабарлаймыз. Curtis, Mallet-Prevost, Colt & Mosle LLP 101 Парк Авеню Нью-Йорк қ., НЙ 101-78 – 0061 Жак Семмелманның назарына jsemmelman@curtis.com Қазақстан Республикасының адвокаттары В связи с утерей ККМ, а также с закрытием ИП «Темирболат К.К.» РНН 600311204530, ИИН 710929401063, прошу считать недействительными следующие ККМ: 1. МИНИКА 1102Ф, заводской номер 1413231, 2003 г.в. 2. МИНИКА 1102Ф, заводской номер 1413260, 2003 г.в. Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 341-08-11. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ұжымы экология жəне географияны оқыту əдістемесі кафедрасының профессоры Бахадур Шəріпұлы Əбдіманаповқа əкесі Шəріп Əбдіманапұлы ƏБДІМАНАПОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қ.И.Сəтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің ректораты мен ұжымы жəне математика кафедрасының ұжымы физика-математика ғылымдарының кандидаты, доцент, университет ардагері, еңбек майданының қатысушысы Мюдин Джумабайұлы САМАНОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен жақындарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ұжымы шолушы Əлисұлтан Құланбайға туған інісі Алмас ҚҰЛАНБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Семей облыстық тарихи-өлкетану музейінің ұжымы музей директоры Бекен Нұғыманұлы Теміровке ұлы Диас БЕКЕНҰЛЫНЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


20

21 наурыз

ШАР О Р БА

www.egemen.kz

ХА

2015 жыл

Мереке басталды!

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Наурыз келді! Иə, Наурыз келіп, елде шатшадыман шаттық орнады. Күн жылынып, жер қарайып, көңіл шуағы көгілдір көктемді көрікті ете түсті. Нағыз қуанышты мейрам басталды. Бұл ізгілікті мерекеден еліміздің қорғаны

– Қазақстанның əскери қызметшілері де тыс қалмады. Өйткені, Наурыз мейрамы – Шығыста жылдың басы болып саналатын ең ұлы мереке. Ұлыстың ұлы күні əрқашан айрықша қарсы алынады. Сондықтан біздің халық үшін Наурыз – достық, ынтымақтастық, бейбітшілік пен татулықтың нышанына айналған ұлық мереке ретінде ерекше тойланады.

Міне, енді осыған орай ел Қарулы Күштерінің əскери қызметшілері көктемнің басты шырайлы мерекесін лайықты өткізу үшін дайындыққа кірісіп кетті. Ол үшін күні ертең барлық əскери бөлімдерде дəстүрлі түрде мəдени-ойын-сауық бағдарламалары ұйымдастырылады, салтанатты жасаумен киіз үйлер тұрғызылып, мол дастарқан жайылып, түрлі спорттық жарыстар мен ұлттық

Сыйластыќ їндестігі Болгариядағы София университетінде Қазақ тілі жəне Қазақстан тарихы мен мəдениетін зерделеу орталығы ашылды. Қа зақ станның Болгариядағы Дипломатиялық миссиясының басшысы Теміртай Ізбастин жəне София университетінің ректоры И.Илчев Қазақстанның Болгариядағы Дипломатиялық миссиясы жəне София университеті арасындағы өзара түсіністік

 Бəрекелді!

туралы меморандумға қол қойды. Меморандум қазақ жəне болгар тараптарына мəдениет, ғылым жəне білім беру саласындағы ынтымақтастықты одан əрі дамытуға мүмкіндік береді. «Қазақ тілі» пəнін оқу Еуропада алғаш рет болгар түр кітану шысы Емил Боев София уни верситетінің академиялық бағдарламасына енгізген. Бүгін Қазақстанның Болгариядағы Дип ломатиялық миссиясы мен Құрметті консульдігінің күшжігерлерінің арқасында, София

«Егемен Қазақстан».

Алматы облысының əкімі Амандық Баталов Талдықорған қаласын түрлендіріп, көркейтіп жасыл қалаға айналдырудың тағы бір тəсілін жасады. Бүгінде ел экономикасы өркендеп өсіп, халықтың өмір сүру деңгейі, демографиялық жағдайы жақсарған сайын Жетісудың кіндік қаласы қанатын оңтүстік-батысқа қарай жая түсуде. Алматы – Өскемен күрежолының Талдықорғанға

 «Егемен Қазақстан» газеті көшесі, 5/13

Редакциядаєы Наурыз тойы Жолдыбай БАЗАР,

«Егемен Қазақстан».

қарсы алып отырғанын жеткізді. Бұдан кейін мерекелік шара газет қызметкерлерінің шағын концерттік бағдарламасымен жалғасты. Əн айтылды, күй төгілді, би биленді. Əсіресе, үлкендер жағының ақжарма

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

университетінің қолдауымен, Қазақ тілі орталығы жөнделіп, қазақ тілін үйренетін студенттер үшін заманауи жабдықпен жəне оқу құралдарымен қамсыздандырылды. Іс-шара қонақтары ішінде Қазақстан азаматтары жəне диаспора өкілдері, шет мемлекеттер дипломатиялық өкілдіктерінің басшылары, депутаттар, Болгарияның баспасөз, академиялық жəне қоғамдық орталарының өкілдері болды. «Егемен-ақпарат».

Талдыќорєанды тїрлендірудіѕ тыѕ тəсілі Нұрбол ƏЛДІБАЕВ,

Адамзатқа ортақ Наурыз мейрамын сəн-салтанатпен қарсы алу қоғамымызда үйлесімді үрдіске айналғаны көңіл қуантады. Халықтың ыстық ықыласына бөленген осынау мерекені елге етене «Егемен Қазақстан» газетінің ұжымы да жыл сайын шынайы пейілмен, ақ ниетпен тойлауды дəстүрге айналдырған. Міне, биыл да өз кезегімен келіп жеткен айтулы мейрамды «Егемен» кеше кешке жарасымды түрде атап өтті. Наурыз мерекесіне орай ұйымдастырылған шараны «Егемен Қазақстан» РГ» АҚ президенті Сауытбек Абдрахманов өзінің құттықтау сөзімен ашты. Осынау мейрамның адамзаттың рухани өмірінде алатын орнына, оның мəн-маңызына тоқталған ол газет ұжымының Əз Наурызды лайықты дəрежеде

ойындарға қатысса, апа-əжелеріміз ұлтымыздың дəстүрлі Наурыз көжесін əзірледі. Бұл көктем мерекесіне Қазақстандағы жалғыз тау-қорығы ротасының əскери қызметшілері қатысты. Олар əскери техника өте алмайтын шиеленісті таулы жерлерде жеке құрамды тасымалдауға арналған аттардың үстінде шабандоздық пен əділ-тəсіл элементтерін көрсетті.

 Міне, қызық!

 Жағымды жаңалық

Наурыз мерекесінің қарсаңында София университетінің Шығыс тілдері мен мəдениеті орталығында Қазақ тілі жəне Қазақстан тарихы мен мəдениетін зерделеу орталығының салтанатты ашылуы өтті. Іс-шара шеңберінде,

салт-дəстүр тақырыбында сайыстар өткізіледі. Ал солардың арасынан «Оңтүстік» өңірлік əскери қыз метшілері Наурыз мейрамына алғашқылардың қатарында дайындық жұмыстарын жүргізіп, жергілікті тұрғындармен бірлесіп алтыбақан, сəнді ақ киіз үйлерімен қазақтың нағыз ұлттық ауылын тұрғызды. Офицерлер мен сарбаздар қыз қуу, теңге алу, арқан тарту сияқты ұлттық

көңілмен айтқан бата-тілектері мерекенің шырайын келтірді. Наурыз мейрамы құтты болсын, ағайын! –––––––––––––––– Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

кірер тұсында осыған дейін ашылған «Жастар» саябағына 400 түп еңселі қылқан жапырақты көшет отырғызылды. Игі шараға Райымбек, Еңбекшіқазақ, Іле, Панфилов, Ұйғыр, Талғар аудандары мен Қапшағай қаласының əкімдері мен орманшылары атсалысып, өздеріне белгілене бөлінген жерге əрқайсысы көшеттерін отырғызды. Баталовтың бастамасын елімізге танымал азаматтар мен жастар да қолдап, игілікке ізгілік танытты. ТАЛДЫҚОРҒАН.

Абыз кїн

Құт пен ырыс бесігі, Нысаппен келген несібі. Алты Алашқа əйгілі, Əз Наурыздың есімі, Айқара ашық бұл күні, Əр мұсылман есігі. Дастарқаны жайылған, Абызы бата қайырған. Баршаға дəмін ұсынған, Ірімшік құрты, майынан. Жеті дəм қосқан тағамға, Көжесі піскен қазанда, Саулық пен бақыт тілеген, Көріскен барша адамға. Наурыздай ұлық күн бар ма? Дөңгелек мына ғаламда. Реніш, өкпе сөгіліп, Қамшыдай тілек өріліп, Ақ бата нөсер құйылған, Көңілге нұрдай төгіліп. Айнала бөгіп ғажапқа, Құлпырып бөктер, алап та, Əз Наурыз Алла сыйы ғой, Береке берген қазаққа! Мақсат ЖЕҢІСҰЛЫ.

Торєайда бейтаныс аѕ ќайдан жїр? Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Жангелдин ауданындағы Қарағаш деген қонысты қыстап отырған Дулат Тəжібаев таңертең малын өргізуге шыққанда қораның артынан бұл өңірге таныс емес, бұрын көрмеген аңның өлексесін тауып алады. – Оның басы аюға ұқсайды, тұмсығының ұшы қара, құйрығының ұзындығы 20 сантиметрдей, жалпы тұрқының ұзындығы бір метрдей екен. Жүні сабалақ, түбіті қалың, түсі жирен. Ал үлкендігі қарсақ, түлкі шамалас, – дейді Дулат. Оның айтуынша, аң қораның сыртында байлаулы тұрған атқа келген болуы керек. Шаруаның қора түгілі, ауыл маңына қасқыр жолатпайтын иттері қойсын ба, «беймезгіл қонақты» бұрап тастапты. Дулат аңның өлексесін қораға төрт аяғынан асып, іліп қойған. Көкалаттан 8 шақырымда жатқан Қарағаш қыстауына арнайы келіп, беймəлім аңды көріп жатқандар аз емес. – Қарағандыда тұратын туыс ағамыз біз салған суретті көріп, бұл аңның росомаха (құну – ред.) екенін айтты. Ол Сібірді мекендейтін көрінеді, – дейді Дулат. – Бұл аң кез келген малдың желініне жабысып алып, жығатын көрінеді. Ауылдың айналасынан мал торыған болуы керек. Тұрқы борсыққа ұқсайтын секілді, бірақ борсық емес екенін сыртта мал бағатын кісілер анық айтып отыр, – дейді Көкалат ауылдық округінің əкімі Отар Біржікенов. Торғайға росомаха – құну пайда болғаны туралы ақпарат интернетте жайылып үлгерді. Мамандардың сөзін тыңдасақ, ол Сібірдің орманды жерін жайлайды, жыртқыш, қомағай. Торғай өңіріне бұл аң қалай келгені де ауыл адамдарына жұмбақ. Жергілікті тұрғындар олжаны суретке түсіріп, ауылдасы – біздің əріптесіміз Абылай Маудановқа салып жіберген. Біз бұл бейнені облыстық тарихи-өлкетану музейі табиғат бөлімінің ғылыми қызметкері Андрей Андрющенкоға көрсеткенбіз. – Суреттен байқағаным, бұл – росомаха – құну емес. Өйткені, мына аңның тұмсығы иттің тұмсығына ұқсас. Ол енот (жанат) тектес итке ұқсайды. Бірақ оған жүні ұқсаңқырамайды, ұзын екен. Мүмкін қасқырмен шатыс шығар. Мен бұл мақұлықтың дəл не екенін дөп баса алмай тұрмын. Бірақ құну емес, – деді Андрей Валентинович. Бұл пікірді белгілі биолог ғалым, Татьяна Брагина да қостады. – Суреттегі аң жанат тектес итке ұқсайды. 1934 жылы жерсіндіру мақсатымен Кеңес Одағының барлық республикаларына жанат тектес итті жіберген болатын. Ол КСРО-ның Еуропа бөлігіне, яғни Мурманскіден Қара теңіз жəне Каспий теңізі жағалауына дейін, Қырғызстан мен Қазақстан, Кавказ жерлеріне, Новосібір мен Алтай өлкесіне жайылды. Қазақстанға бұл аң 1936-1937 жылдары жіберілген болатын. Қазір бұл Торғайға Батыс, Солтүстік Қазақстан облыстарынан немесе Челябі облысынан келуі мүмкін. Біз экспедицияға шыққанда жанат тектес итті еліміздің солтүстік, орталық аймақтарынан, тіпті оңтүстігінде де көріп жүрміз. Көбейіп барады, – деді Татьяна Михайловна. Биолог ғалымның айтуынша, енот тектес ит түнде жортып, күндіз інінде жатады. Амур бойы мен Уссурий өлкесін, Қытай мен Корея жерлерін мекендейді. Осы мақала дайындалып жатқанда, Көкалат ауылдық округіне қарасты Көлқамыс ауылында тұратын Кəкімжан Кəрбозов ақсақал хабарласты. Торғайдың жеріне қанық, ғұмыры далада өтіп келе

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz. Интернет-редакция: ekazakhstan@mail.ru Алматыда: факс (727) – 341-08-12, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-94-72; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 68-59-85; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 362-63-76; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 341-08-11, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Қарағаш қыстауы.

«Егемен Қазақстан» газетінің келесі нөмірі 27 наурыз, жұма күні шығады.

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 341-08-12.

жатқан Кəкең Қарағашқа барып, жұртты шулатып жүрген аңның өлексесін өз көзімен көріп келіпті. – Бұл ешқандай құну да, жанат ит те емес, кəдімгі борсық. Борсық сол маңдағы інінен шығып, мал жаққа барған ғой. Аң терісінің түсі өзгере береді. Қыстай күн көрмей, інде жатқан соң қызыл қоңыр түске енуі мүмкін. Əдетте борсықтың терісі қара сұр болады. Тек құйрығы тым қызғылдау екен. Қасқырдың өзі жазда қызғыл тартады да, қыста ағарып, көкшулан түске енеді. Далада қара қасқырды да көргенбіз. Борсық оянғанда теңселіп, зорға жүреді, аш қой. Əдетте ол шөптің тамырын қазып жейді, қозының құйрығын сорады, етпен қоректенеді. Қар көбесі сөгілмеген кезде не тауып жейді? – дейді Кəкімжан аға. Шаруа адам дала табиғатының тамыршысындай болып қалады. Торғай даласымен сырмінез, əр тал шөбіне дейін танитын Кəкімжан ағаның айтуынша, ақпанның 13-нен бастап наурыздың 5-іне дейін түгел табиғат оянады. Тіпті, шөптің, бұтаның сабағына нəр жүгіреді. Қысымен інінде жататын зорман, борсық секілді аңдар сыртқа шығады. Жыланға дейін оянады, бірақ қар кетпей ол інінен шықпайды. – Биыл далада қардың қалыңдығы 30-40 сантиметрге дейін барды. Ақпанның ішінде мұндай қалың қардан өтіп, ешқандай аң алыстан келе алмайды. Бұл – анық борсық, – дейді Кəкімжан аға. Биологтар болжаған жанат ит, Кəкімжан аға айтқан борсық болса да аңның ауыл адамдарын таңғалдырғаны анық. Жанат тектес ит болса жергілікті тұрғындар осы уақытқа дейін неге білмейді? Ал борсық неге жирен тартып кетті? Табиғаттың тылсымы жетеді.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-Полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Достық-Дружба даң., 215 А, «WESTA» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 203 394 дана. Нөмірдің кезекші редакторлары

Берік САДЫР, Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 10 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №526 ek

Profile for Egemen

21032015  

2103201521032015

21032015  

2103201521032015

Profile for daulet
Advertisement