Page 1

Бїгінгі нґмірде:

№199 (28677) 17 ҚАЗАН СЕНБІ 2015 ЖЫЛ

Заѕ їстемдігі ќамтамасыз етілсін десек... 6-бет Асыл туєан нəсілдіѕ їлгі тўтар ісі бар 7-бет Босќындар тасќыны толастар емес 8-бет Ўлт ўраны – Ўлытау 9-бет

ОРТАЌ МЇДДЕЛЕР ОРАЙЫНДАЄЫ БАСЌОСУЛАР Достастыќќа мїше елдер басшыларыныѕ бір кїнде ґткен екі маѕызды отырысы табысты аяќталды Кеше Бурабайда ТМДға мүше елдер Мемлекеттер басшылары кеңесінің жəне Жоғары Еура зиялық экономикалық кеңестің кезекті отырыстары өтті. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың төра ғалығымен өткен ТМД Мемлекеттері басшыларының басқосуында лаңкестік қатерлерге қарсы бірлес кен ісқимылдың, қауіпсіздік пен құқық тəртіп терін қам тамасыз етудің, Достастыққа мүше мемлекеттердің күштік органдары ынтымақтастығының негізгі жайттарын қамтыған тақырыптар талқыланды. Ал Қазақстан, Ресей, Бела русь, Қырғызстан жəне Ар мения президенттерінің қатысуымен өткен Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес отырысында əріптес мемлекеттер арасындағы ықпалдастық үдерістерін дамытуға баса назар аударылды. Бақберген АМАЛБЕК, Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан» – Бурабайдан.

Басќосуда 17 мəселе ќаралды

Сəл кейінге шегіне сөйлер бол сақ, өткен жылы Беларусь астанасы Минск қаласында ұйымдастырылған ТМД-ға мүше Мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында дəл осындай келесі басқосуды Қазақстанда өткізу туралы шешім қабылданған еді. Минскідегі алқалы жиында Қазақстан Президенті ТМДны дамытудың жаңа тұжырымдамасын əзірлеуді ұсынғанды. Нақтылай айтқанда, Мемлекет басшысы сол жолы ТМД-ға төрағалық 2015 жылы Қазақстанға өтетініне тоқтала келіп, «Мүмкін мемлекет бас шыларымен кеңесіп, ТМД-ны дамытудың жаңа тұжырымдамасын дайындау жөнінде уағдаласып, одан əрі қалай жұмыс істейтінімізді айқындап алармыз. Бұл құжат ТМД-ның құрылғанына 25 жыл толуына орай əзірленеді, Қазақстан оны

дайындап, сіздермен кеңесетін болады. Сауда қатынастарын, еркін сауда аймағын дамыту бағытындағы жұмыстарды тоқтатпаймыз. Біз енді көлік, агроөнеркəсіптік кешен, азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы ынтымақтастықты нығайтуға күш саламыз жəне біздің төрағалық осы мəселелерді, гуманитарлық ынтымақ тас тық саласындағы қауіпсіздік мəселелерін қамтиды», – деп мəлімдеген болатын. Міне, Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2014 жылы айтқан жоғарыдағы сөздері аталған кеңестің биылғы отырысына негіз болды. Сонымен, Бурабайда өткен Тəуелсіз Мемлекеттер Дос тастығына қатысушы Мемлекеттер басшыларының кеңесі алдымен шағын құрамдағы келіссөздермен басталды. Нұрсұлтан Назарбаев төрағалық еткен жоғары деңгейдегі бұл жиынға Армения Президенті Серж Сар гсян, Беларусь Пре зи денті Алек сандр Лукашенко, Қырғыз стан Президенті Алмазбек Атам баев, Ресей Президенті Вла димир Путин, Əзербайжан Президенті Ильхам Əлиев,

Кїн тəртібі наќтыланды

Мəжіліс Төрағасы Қабиболла Жақыповтың төрағалығымен Мəжіліс бюросы өтіп, онда алдағы жалпы отырыстың күн тəртібі нақтыланды, деп хабарлады осы палатаның баспасөз қызметі.

Депутаттар назарына «Төрелік туралы» заң жобасы ілеспе құжатпен бірінші оқылымда ұсынылады. Сонымен қатар, депутаттар мүгедектердің құқықтарын қорғау мəселелері бойынша түзетулерге қатысты заң жобасын екінші оқылымда қарайды. Мəжіліс депутаттары Қазақстан мен Халықаралық қайта құру жəне даму банкі арасындағы Қарыз туралы келісімді (Шағын жəне орта кəсіпорындардың бəсекеге қабілеттілігін арттыру жобасы) ратификациялайды деп межеленуде. Бұл ретте, бірқатар ратификациялық құжаттар жұмысқа қабылданбақ. Олар: Азия инфрақұрылымдық инвестициялар банкі келісімінің баптарын, сонымен бірге, көлік құралы паспортының (көлік құралының шассиі паспортының) жəне өзі жүретін машина мен техниканың басқа да түрлері паспортының бірыңғай нысандарын енгізу жəне электрондық паспорттар жүйелерін ұйымдастыру туралы келісімді ратификациялауға қатысты болмақ. Жалпы отырыстың күн тəртібіне экология бойынша түзетулерге байланысты жұмысты жалғастыру мəселесі де енгізілді.

Тəжікстан Президенті Эмомали Рах мон, Өзбекстан Президенті Ис лам Кəрімов, Түрікменстан

Министрлер кабинеті төрағасының орынбасары Сатлык Сатлыков, Молдова Сыртқы іс тер

Астанада «Болашақ» бағдарламасының (BARCEF-2015) жыл сайынғы халықаралық конференциясы болып, оның жұмысына Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы Гүлшара Əбдіқалықова қатысып, сөз сөйледі.

Білімге жўмсалєан ќаржы еселеп ќайтады Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

«Елбасымыздың тікелей қолдауымен өрістеген «Болашақ» бағдарламасына 20 жыл толып отыр. Бағдарлама арқылы қазақстандық жастар əлемнің озық жоғары оқу орындарында білім алды. Ал жыл сайын осындай конференцияға жиналып, өзекті мəселелерді сөз ету дəстүрге айналды. Бəріңізге хош келдіңіздер дей отырып, осы жиынға арнайы қатысып отырған Мемлекеттік хатшы Гүлшара Əбдіқалықоваға конференцияны ашып беріңіз дегім келеді», – деді Білім жəне ғылым министрі Аслан Сəрінжіпов. Құттықтау сөзінде Гүлшара Əб діқалықова: «Əлемдік өркениетте өзінің мəртебелі орнын белгілеген Қазақстан үшін білім мен ғылымның мəні мен маңызы айрықша. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев белгілеп берген «Қазақстан-2050» стратегиялық бағдарламасында бəсекеге

қабілетті дамыған мемлекет болуымыз үшін біз білім-білігі жоғары елге айналуымыз керектігі нақты көрсетілді. Сондықтан алдағы уақытта отандық экономиканы əрі қарай өркендету үшін жəне еліміздің озық отыздықтың қатарына енуінде білікті де білімді адамдардың алатын орны ерекше екендігі анық. «Болашақ» президенттік бағдарламасы 1993 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Оны Елбасы тəуелсіз Қазақстан тарихының алтын парағына теңеген болатын. Бағдарлама білім беру жүйесінің жоғары мойындалған локомотиві бола отырып, Қазақстанға жоғары білікті мамандар дайындаудың əлемдік жүйесіне қосылып, еліміздің экономикалық жəне əлеуметтік кеңістігінде əлемдік технология лар трансферін құруға мүмкіндік берді», – деген Гүлшара Əбдіқалықова бүгінге дейін 8 мыңнан астам жоғары білікті маман даярланғанын атап өтті.

(Соңы 4-бетте).

жəне еуропалық интеграция министрінің орынбасары Андрей Галбур қатысты.

Басқосуды ашқан Қазақстан Президенті, ТМД-ға мүше Мемлекеттер басшылары кеңесінің

Төрағасы Нұрсұлтан Назарбаев қатысушыларға арнайы атбасын бұрып келгендері үшін алғысын білдірді. Сондай-ақ, ол Беларусь басшысы Александр Лукашенконы президенттік сайлаудағы жеңісімен құттықтады. «Алдымен барлығымыз əріптесіміз əрі досымыз Александр Григорьевич Лукашенконы президенттік сайлаудағы айқын жеңісімен құттықтап, оған зор денсаулық пен табыстар тілегеніміз дұрыс деп ойлаймын. Сіздің басшылығыңызбен Беларусь барлық бағыттағы біздердің интеграциялық үдерістерді одан əрі нығайта береді деп сенемін», – деді Қазақстан басшысы. Сондай-ақ, ол 4 қазанда Қырғызстанда парламенттік сайлаудың табысты өткеніне қатысты Алмазбек Атамбаевқа жылы лебізін білдірді. «Бұл – ерекше оқиға. Өйткені, Қырғызстанда көптеген жылдан бері сайлау алғаш рет тыныш өтті жəне халық бейбіт мемлекетте өмір сүруді қалайтындығын кезекті мəрте өз даналығымен көрсетті», – деді Нұрсұлтан Назарбаев. (Жалғасы 2-бетте).

 Индустрия игілігі

Алєашќы отандыќ рельс шыєарылды Биылғы жылы 16 қазанда Ақтөбе рельс арқалығы зауыты (АРАЗ) алғашқы отандық рельс өнімдері прокатын шығарды. Бұл бірегей кəсіпорын – Мемлекет басшысының жеке тапсырмасы бойынша салынған ТМД аума ғында теңдесі жоқ зауыт. Өткен жылдың желтоқсан айында Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың қатысуымен болған жалпы ұлттық телекөпір аясында Ақтөбе рельс арқалығы зауытының бірінші кезегі іске қосылған болатын. Зауыт құрылысы мен оның өндірістік желісі қысқа мерзімде салынды. Бүгінгі таңда кəсіпорын дайын өнімдерді шығаруды бастады. Салтанатты іс-шараға «ҚТЖ» ҰК» АҚ президенті А.Мамин, «Siemens S.p.a» компаниясының бас директоры Джузеппе Феррарио, Инвестициялар жəне даму министрі Əсет Исекешев, Ақтөбе облысының əкімі Бердібек Сапарбаев, Қырғызстан Көлік жəне коммуникация

министрі Арғынбек Малабаев, «Əзербайжан темір жолдары» ЖШС төрағасы Джавид Гурбанов қатысып, сөз сөйледі. Ша ра ға қатысушылар қатарында Парламент депутаттары, ТМД жəне

Балтық жағалауы елдері теміржол əкімшіліктері мен те мір жол өнімдерін шығаратын кəсіпорындардың өкілдері болды. (Соңы 9-бетте).


2

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

ОРТАЌ МЇДДЕЛЕР ОРАЙЫНДАЄЫ БАСЌОСУЛАР

(Жалғасы. Басы 1-бетте). Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан ТМД құрылғалы бері елдеріміздің арасындағы көпжақты ынтымақтастықты жандандыруды, іс-қимылдың негізгі бағыттары бойынша интеграцияны тереңдете түсуді дəйектілікпен жақтап келе жатқанын айтты. ТМД – бұрынғы кеңестік кеңістіктегі 11 мемлекетті біріктіретін бірегей құрылым. Біздің өңірде оған балама жоқ. Біз мұндай кездесулер аясында халықаралық саясаттың ең маңызды проблемалары бойынша сенімді ыңғайда пікір алмасып, көпжақты ынтымақтастығымыздың кез келген мəселесін талқылай аламыз. Біздің бүгінгі іс-шарамыз ТМД-ны дамыту ісіне өз үлесін қосатынына сенімдімін, – деді Мемлекет басшысы. Қазақстан Президенті сондайақ, 17 мəселе қаралатын бүгінгі отырыстың күн тəртібі тығыз екенін айтты. Мəселелердің елеулі бөлігі қауіпсіздік жəне құқық тəртібін қамтамасыз етуге арналған, халықаралық шарттар топтамасына қол қою, бағдарламалық құжат тарды бекіту, сондай-ақ, ТМД-ға мүше мемлекеттер басшыларының халықаралық терроризмге қарсы күреске жəне БҰҰ-ның 70 жылдығына арналған мəлімдемелерін қабылдау жоспарланған. Ұсынылған құжаттардың іс жүзіндегі мəні зор жəне оларды қабылдау елдеріміздің ынтымақтастығын нығайта түсуге ықпал ететін болады, – деді Елбасы.

Ынтымаќтастыќ арта береді

Қазақстан Президенті ТМД-ға мүше елдер Мемлекет басшылары кеңесінің кеңейтілген құрамда

өткен отырысына қатысты. Қазақстан басшысы өз сөзінде шағын құрамда өткен Кеңес отырысында ТМД ахуалы мен даму келешегінің мəселелері егжей-тегжейлі талқыланғанын айтты. Бүгінде əлемде ауқымды өзгерістер болып жатқаны ешкімге құпия емес. Əңгіме ең алдымен экономика жəне қауіпсіздік жөнінде болып отыр. Болып жатқан жайттар біздің ұйымның да жаңа жағдайларға бейімделуін талап етеді. ТМД да өсіп, жаңа жағдайларға ыңғайлануы, жаңа қауіп-қатерлерге қарсы барынша тиімді əрекет ете алуға тиіс, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Қазақстан Президенті талқылаудан өткен тақырыптың бірі халықаралық қауіпсіздік саласындағы ахуал болғанына назар аударды. Террорлық топтардың қимылы жанданғанын, олардың əрекеті орныққан əлемдік қалыпты бұзып жатқанын айту керек. Бұл жерде халықаралық терроризм көптеген елдер мен өңірлердегі жағдайға бүлдіргіштік тұрғыдан ықпал ететінін атап өткен жөн. Зорлық-зомбылықтың ушығуы бейбіт тұрғындардың, əсіресе, əйелдер мен балалардың арасындағы құрбандар санын ұлғайтты. Нəтижесінде, бұл жағдай Солтүстік Африка жəне Таяу Шығыстан Еуропаға ағылған қарапайым халықтың Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең ауқымды мəжбүрлі миграциясын тудырды. Бұл мəселені шешу үшін орасан экономикалық ресурстар қажет болады. Оған қоса, тұрақсыздық ошақтарын қалыптастыруды діттеген терроршылар босқын атымен жасырынып жүруі мүмкін, – деді Мемлекет басшысы. Нұрсұлтан Назарбаев ТМД мемлекеттері басшылары

террорлық қауіпті жоюдың уақтылы əрі тиімді шараларын қабыл дауға ортақ ниет танытып отырғанын айтты. Менің БҰҰ Бас Ассам блеясының мінберінен айтқанымдай, Ұйымның келісімімен террорлық ұйымдармен күрестің дүниежүзілік желісін құру қажет. Бізге осы бағыттағы жұмысты күшейтіп, ТМД Терроризмге қарсы күрес орталығының əлеуетін барынша пайдалану керек. Сондықтан ТМД мемлекеттері басшыларының Біріккен Ұлттар Ұйымының 70 жылдығына жəне халықаралық тер роризмге қарсы күреске қатысты мəлімдеме қабылдауын дер кезінде жасалған əрі қажетті шара деп санаймын, – деді Қазақстан Президенті. Сонымен қатар, Мемлекет басшысы Қазақстанның ТМД-ға төрағалығы экономикалық тұрғыдан күрделі кезеңге тап келгенін, бірақ барлық қажетті талаптар орындалғанын айтты. Достастық аясында жоспарланған шараның бəрі өтті. Бұдан бөлек, таяуда Астанада ТМД елдерінің шығармашыл жəне ғылыми зиялы қауымының Х мерейтойлық форумы өтеді. Ал Душанбеде ТМД-ға мүше елдер Үкімет басшылары кеңесінің отырысы болады. Осы шаралармен Қазақстанның Достастықтағы төрағалығы аяқталады, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Шара барысында А.Лукашенко Қазақстан Президентіне Беларусь тің мемлекеттік наградасы – «Халықтар достығы» орденін тапсырды. Нұрсұлтан Назарбаев өзінің бай жұмыс тəжірибесін пайдалана отырып ТМД-ның қалыптасуы мен дамуы үшін өте көп жұмыс атқарды, еуразиялық ықпалдастық идеясы да оған тиесілі. Осының бəрі халықтар

арасындағы достықты нығайтып қана қоймай, елдеріміздегі адамдар тұрмысын жақсарта түседі, – деді Беларусь Президенті. «Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығына Қазақстанның төрағалығы аяқталады. Шын мəнінде, біздерге экономикалық тұрғыда өте қиын кезең тура келді. Бірақ, біз өз миссиямызды лайықты дəрежеде орындауға тырыстық. Достастық аясында жоспарланған барлық шара өткізілді», – деді Елбасы. Елбасы атап өткендей, таяу күндері елордада ТМД мемлекеттерінің шығармашылық жəне ғылыми зиялыларының 10-шы мерейтойлық форумы, сонымен қа тар, Душанбеде ТМД-ға мүше мемлекеттер Үкімет басшылары кеңесінің отырысы өткізілмек. «Бұл шаралармен біз өз төрағалығымызды түйін дей міз. Осы сəтті пайдаланып, Достастықтағы барлық серіктестерімізге түсіністіктері үшін, ТМД-дағы біздің төрағалығымызға қолдау білдіргені үшін алғысымды айтқым келеді», – деді Н.Назарбаев. Кеңесте Беларусь Республикасының Төтенше жағдайлар жөніндегі министрі Владимир Ващенко осыдан 30 жыл бұрын орын алған Чернобыль апаты жөнінде айтып өтті. Сондай-ақ, жиын кезінде ТМД терроризмге қарсы күрес орталығының басшысы, полиция генерал-полковнигі Андрей Новиковтың өз қызметін одан əрі жалғастыра беретіні белгілі болды. Нақтылай айтқанда, ТМД-ға мүше елдер Мемлекет басшылары кеңесінің бекітуімен А.Новиковтың өкілеттілігі 2018 жылдың 31 желтоқсанына дейін ұзартылды. Оның аталған орталыққа 2006 жылдан бері басшылық жасап келе жатқанын айтып өтуіміз керек. ТМД-ға мүше Мемлекеттері

басшылары кеңесінің отырыс қорытындысы бойынша төмендегідей құжаттарға қол қойылды: – ТМД Мемлекеттері басшыларының Біріккен Ұлттар Ұйымының 70 жылдығына байланысты мəлімдемесі; – ТМД Мемлекеттері басшыларының халықаралық терроризмге қарсы күрес туралы мəлімдемесі; – ТМД Мемлекеттері басшыларының Чернобыль АЭС-індегі апаттың 30 жылдығына байланысты үндеуі; – ТМД-ға мүше мемлекеттердің төтенше жағдайларды ескерту жəне жою саласындағы ынтымақтастық туралы келісімі; – ТМД-ға мүше мемлекеттердің 2020 жылға дейінгі əскери ынтымақтастық тұжырымдамасы; – ТМД-ға мүше мемлекеттердің 2016-2020 жылдарға арналған сыртқы шекаралардағы қауіпсіздікті нығайту саласындағы ынтымақтастық бағдарламасы.

Жўмыс тиімділігі – нəтижесінен

Осы күннің екінші жартысында Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің (ЖЕЭК) кезек ті отырысы басталды. Оған Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев, Ресей Президенті Владимир Путин, Беларусь Президенті Александр Лукашенко, Қырғызстан Президенті Алмазбек Атамбаев жəне Армения Президенті Серж Саргсян қатысты. Жиында сөз алған Нұрсұлтан Назарбаев Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің кезекті отырысына келген əріптестеріне өзінің құттықтау сөзін арнады. Сонымен бірге, Қазақстан Президенті. «Бұл алқалы жиын біздің ықпалдастық бірлестігіміздің одан əрі

дамуына өз үлесін қосатынына сенімдімін. Бүгінгі отырыста Еуразиялық экономикалық одақтың толыққанды мүшесі ретінде Қырғыз Республикасының Президенті Алмазбек Атамбаев қатысып отыр. Сізді отырысқа қатысуыңызбен құттықтаймын», – деді. Келіссөздердің жемісті болғанын, сондай-ақ, қол қойылған құжаттардың маңыздылығын атап өтті. Жиынды жүргізіп отырған Александр Лукашенко Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің бұл жиынын ұйымдастыруда Қа зақ стан тарапының тыңғылықты дайындалғанын, бұл орайда Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың табанды еңбек еткенін айрықша атап көрсетті. Кеңес барысында Беларусь Президенті Александр Лукашенко жиын қорытындысы бойынша 15 құжатқа қол қойылғанын, оның барлығы да кеңінен талқыланып, сүзгіден өткенін жеткізді. «Өздеріңіз көріп отырғандай, бүгін өте қарбаласқа толы күн болды. Тəуелсіз Мемлекеттер Достас тығы елдері басшыларының жəне Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің көптеген мəселелерді жан-жақты талқыға салған маңызды құжаттарға, бағдарламаларға қол қойылған айтулы жиыны өтті. Ең бастысы, көптеген мəселелер өз шешімін тапты. Біз Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің осы отырысында барлығы 15 мəселе қарастырдық. Оның ішінде биылғы

жылы мүшелікке өткен Қырғыз Республикасы да бар. Қырғызстан халқы Алмазбек Атамбаевты бұл тұрғыдан қолдады. Олардың ортақ на рыққа мүше болудан ұтатын тұстары көп. Сондықтан, бұл шешімдеріне өкінбейтін болады деп ойлаймын. Басқосу нəтижесінде төмендегідей шешім қабылданды. Келесі жылдың 1 ақпанынан бастап, Еуразиялық экономикалық одақтың комиссиясына Армения Рес публикасы төраға болады. Комиссияны Арменияның бұрынғы премьер-министрі Тигран Саргсян басқарады. Ол бір кездері Ресей Федерациясының Пре зидентімен бірге жұмыс істеген. Өте тəжірибелі маман. Сондықтан, 2016 жылдың 1 ақпанынан бастап, оған комиссияны басқаруды сеніп тапсырып отырмыз, – деді Беларусь Президенті. Сонымен қатар, А.Лукашенко Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің келесі отырысы алдағы желтоқсан айында Мəскеуде өтетінін мəлім етті. Түйіп айтқанда, тараптар ЕАЭО жұмысының қоры тындысын шығарып, дамудың жаңа перспективаларын белгіледі. Одақ қызметінің мəселелері тал қыланды, соның ішінде Еуразиялық экономикалық комиссия алқасы құрамының саны бекітіліп, оның жұмыс кестесіне өзгеріс енгізілді. (Соңы 3-бетте).


www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

3

ОРТАЌ МЇДДЕЛЕР ОРАЙЫНДАЄЫ БАСЌОСУЛАР

(Соңы. Басы 1-2-беттерде). Сонымен бірге, ЕЭК-тің келесі жылғы басшысының канди датурасы келісілді. Жаңа мүшелер қабылдау жəне ЕАЭО-дағы мүшелікті доғару тəртібі қабылданды. Отырысқа қатысушылар ЕАЭО мен «Жібек жолы экономикалық белдеуі» жұмысын үйлестіру жөніндегі іс-қимылдарға арнайы тоқталды. Мемлекеттер басшылары Одақтың үшінші елдермен жəне халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл тəртібін талқылады. Мəселен, Израильмен еркін сауда аймағы туралы келісім жасауға қатысты келіссөздерді бастау туралы шешім қабылданды. Еліміздің ДСҰ-ға кіруіне байланысты негізгі жайттар Қазақстан тарапының бастамасымен қарастырылды. Сонымен қатар, қызмет көрсету секторларының тізбесі бекітілді, осыған орай ЕАЭО аясында қызмет көрсетудің бірыңғай нарығын қалыптастыру ырықтандыру жоспарына сəйкес жүргізілетін болады. Кеңес отырысы аяқталған соң Жоғары Еуразиялық экономикалық комиссия алқасының төрағасы Виктор Христенко арнайы мəлімдеме жасады. «Бүгінгі кеңес жұмысы өте қарқынды өтті жəне күн тəртібінде ЕАЭО жұмысының келешегіне

қатысты көптеген мəселелер қа ралды. Комиссия жұмысын 2016 жылдың 1 ақпанынан бастап жаңарту бойынша шешімдер қабылданды. Соның нəтижесінде комиссияның 10 алқа мүшесі министрлерден тұратын болады. Осылайша, алқада мемлекеттердің өкілдігі екі адамнан құралады. Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына мүше болуына байланысты мемлекеттер басшылары мəліметтерді Одақ нормаларында жүзеге асыруды қамтамасыз ететін құжаттар пакетін қабылдады. Бұл бір жағынан Қазақстанның ДСҰ-ға кіруімен қабылданған міндеттемелерін нарықта қолдануына мүмкіндік береді, екінші жағынан, Одақ бойынша серіктес мемлекеттерге ешқандай шығын келтірмейтіндей, тариф айырмашылығына алып келмейтіндей етіп басқару жүйесін құруға жол ашады», – деді. Виктор Христенконың сөзіне қарағанда, осы күні Мемлекеттер басшылары Қазақстанның ДСҰға кіруіне байланысты өнімдердің қысқаруы туралы халықаралық келісімшартқа қол қойды. Сондайақ, мыңнан астам тауарлық жайғасымның тарифтері бойынша нормаларды Одақ нормалары аясында жүзеге асыру туралы шешім қабылданды. Оның айтуынша, бұл үдеріс ұлттық парламенттерде 15 желтоқсанға дейін аяқталуы керек. Сонымен қатар, В.Христенко:

«Еуразиялық экономикалық одақтың 2015-2016 жылдарға арналған халықаралық қызметінің негізгі бағыттары мен орташа мерзімді келешекте ЕАЭО-ның негізгі серіктестерімен саудаэкономикалық ынтымақтастықты

дамытуға арналған əдістер мəселесі күн тəртібінде көп назарға алынды. Өздеріңіз білетіндей, қазір Мемлекеттер басшылары сауда-экономикалық келісім құру бойынша Қытай Халық Республикасымен жұмыстар

жүргізу туралы шешім қабылдады. Дəл сол сияқты Үндістан, Иран, Мысыр жəне басқа да бірқатар елдермен өзара іс-əрекеттің тəртібін құруға қатысты мəселелердің үлгісі анықталды», – деді. Соңында шараға қатысушы-

лар күн тəртібі мазмұнды, атқарылған жұмыс тиімді болғанын атап өтті. Сонымен, бір күнде өткен қос маңызды отырыс аяқталды. Ондағы қаралған мəселелердің барлығы да өзекті. Сондықтан

да, осы күні қабылданған əрбір шешім, бекітілген əрбір құжат еліміз үшін аса қажет əрі мəні зор екені анық. ––––––––––––––– Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.


4

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

Білімге жўмсалєан ќаржы еселеп ќайтады

(Соңы. Басы 1-бетте). Қазіргі кезде олардың ұлт экономиканың түрлі салаларында: 2 000-нан аса маман өнеркəсіптік жəне аграрлық секторда, 2 000-ға жуығы білім саласында, 1 500-ге жуығы ақпараттық технологиялар мен коммуникациялар саласында, 600-і медицина саласында, сондайақ, 400-ден астамы мемлекеттік қызметте, 85-і PhD докторы жəне 2,5 мыңға жуығы əлеуметтікгуманитарлық салада мамандар ретінде қызмет етіп жүргенін тілге тиек еткен Мемлекеттік хатшы болашақтық түлектердің төрттен бір бөлігіне жуығы басшылық лауазымдарда табысты еңбек етіп

жатқанына тоқталды. Жəне де «Болашақ» бағдарламасының бес институттық реформа, «100 нақты қадам» – Ұлт жоспары, «Нұрлы Жол» мемлекеттік бағдарламасы аясында дамып жатқанына назар аударды. Өз сөзінде Мемлекеттік хатшы елдің адами капиталының сапасын жоғары білікті кадрлар үшін бəсекелестік күрес жағдайында арттыру қажеттігін айтып, осы тұста стипендиаттарды сапалы іріктеу, неғұрлым дарынды жастарды тарту жəне ұлттық экономиканы дамытудың басымдығы бар бағыттар бойынша ғылыми-зерттеу əлеуетін арттыру ісі басты назарға алынатынын жеткізді.

Мемлекеттік хатшы конференцияға қатысушыларды «Болашақ» бағдарламасының жаңа бесжылдық даму жоспары аясында ұсынылған бастамаларды жан-жақты талқылауға шақырып, əрбір стипендиатқа жұмсал ған мемлекеттік инвестиция ел экономикасын дамыту үшін жəне «Қазақстан-2050» Стратегиясының басты мақсаты – əлемнің неғұрлым дамыған 30 елінің қатарына қосылу үшін жаңа білім жəне машықтарды игеру арқылы еселеніп қайтатынына сенім білдірді. Мұнан соң сөз алған сенатор Ақан Бижанов жаһандық бə се келестік жағдайында мемлекет жетістігінің аса маңызды

факторларының бірі – еліміздің адам капиталына маңыз беріп, осы тағдыршешті салаға елеулі қаржы бөлуін көлденең тартты. Соңғы 5 жылда білім беру саласына бөлінетін қаржы 5 есеге өсті, қазіргі күні əлемде əлеуметтік салаларға қаржы бөлу мен бюджеттік шығыстарды азайтатын амалсыз шараларға қарамастан, білім саласына арналған мемлекеттік қаражат қысқартылмады, ал əлемдік стандарттарға жауап беретін мамандар даярлауда бі лім саласын дамыту аса қажетті іс болып табылатынын атап өтті. Конференцияда Мəжіліс депутаты Гүлнар Ықсанова, жоғары

білім саласындағы халықаралық сарапшы Джамиль Салми, Шығыс Азия университетінің құрметті профессоры Дэвид Салми сөйледі. Мəселен, халықаралық сарапшы Джамиль Сальми Норвегия премьер-министрінің сөзінен мысал келтіріп, былай деді: «Білім – болашақтың кілті. Ендігі уақыт бүгінгі мұндай билік еткен заманнан басқа болмақ, ол – ғылым мен білім билік ететін əлем. Сондықтан, өзінің болашағын ойлаған ел білімге инвестиция салмай, жарқын болашаққа бара алмайды. Егер мемлекет халқы сауатты, жан-жақты білім иесі болса, сол елдің болашағы кемел», дегені бар еді. Қазақстанның білімді болашаққа негізделген өз бағдарламасы жұмыс істеп тұр. Ол «100 нақты қадамда» да қарастырылған. Ал егер сіздер, жоғарыда айтылғандай, білім билейтін заманда толыққанды өмір сүрулеріңіз үшін білімнің барлық баспалдақтарын қатар дамытуларыңыз қажет. Олар – алдымен орта мектептегі білім беруге қатысты реформалар», – деген ойымен бөлісті. Конференцияға Ұлыбритания, АҚШ, Қытай жəне т.б. елдерден 20-дан астам халықаралық сарап шы, «Болашақ» серіктестері – 20 қазақстандық, 40-тан астам шетелдік жоғары оқу орындарының өкілдері қатысып, өз ойпікірлерімен бөлісті. –––––––––––––– Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Cеріктестермен тəжірибе алмасуда Бейжіңде Астанадағы мемлекеттік қызмет саласындағы өңірлік хаб басқарушы комитетінің төрағасы Əлихан Байменов жəне Қытайдың мемлекеттік басқару академиясының вице-президенті Чэнь Баошен екі мекеме арасындағы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды.

Кездесу барысында тараптар ынтымақтастықты дамыту жөнінде, сондай-ақ, мемлекеттік қызмет саласындағы өзекті мəселелерді шешу жолдары мен тетіктері жөнінде пікір алмасты. Тараптар мемлекеттік қызмет реформалары үшін ғылыми жəне

академиялық қолдауды жүзеге асыратын, мемлекеттік қызмет саласында тəжірибе мен білім алмасу бойынша халықаралық алаң ретінде əрекет ететін Өңірлік хабқа оң баға берді. Қытай Мемлекеттік басқару академиясының про фес сор-

оқытушылар құрамының қатысуымен «Мемлекеттік қы з мет жүйесін реформалау жөніндегі Қазақстан мен Қытай тəжірибесі» тақырыбында семинар өткізілді. Қытай өңірлік хабтың құрылтайшы елдерінің бірі болып табылады жəне оның іс-шараларына белсенді қатысып келеді. 2013 жылы құрылған сəттен бастап, өңірлік хабқа қатысушы елдердің саны 25-тен 31-ге дейін өсті.

Аќтґбелік ґнім кґрсетілді Кеше Ақтөбеге Инвестициялар жəне даму министрі Əсет Исекешев жұмыс сапарымен келді. Министр жұмыс сапарын өңірдегі Қазақстанның индустрияландыру картасына енген бірден-бір ірі нысан – «Қазхром» ТҰК» АҚ ферроқорытпа зауытымен танысудан бастады. Жобаның құны 843 миллион АҚШ доллары тұрады, жылдық қуаты 440 мың тонна жоғары сапалы феррохром өндіруге мүмкіндік береді. Жобаны пайдалануға берудің нəтижесінде 290 жаңа жұмыс орны ашылды. Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Содан кейін Əсет Исекешев облыс əкімі Бердібек Сапарбаевтың бастауымен «Технодом» ЖШС жəне Ақтөбе мұнай қондырғылары зауытында болып, өндірістің қазіргі таңдағы жағдайымен танысты. Министрдің келесі барған нысаны – Ақтөбе рельс арқалығы зауыты. Бұл кəсіпорын да Қазақстанның индустрияландыру картасы аясында салынған. Оның құны 82,7 миллиард теңге тұрады. Зауыт толық қуатына шыққанда жылына 430 мың тонна өнім шығарады. Бəрінен бұрын мұнда жоғары жылдамдықтағы магистральдарда пайдаланылатын Р65 маркалы ұзындығы 120 метр термотөзімді рельстер шығарылады. Қалған 230 тоннасы сортты прокат темір өнімдері болып келеді. Нəтижесінде «Қазақстан темір жолы» АҚ рельс өнімдеріне деген сұранысын толық қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, Өзбекстан, Əзербайжан, Түрікменстан нарығына шығу да қарастырылуда. Бұдан басқа зауыт құрылыс индустриясының анағұрлым өсіп отырған сұранысын да қамтамасыз етеді. Əсет Исекешев, Бердібек Сапарбаев, сондай-ақ, «Қазақстан темір жолы» АҚ президенті Асқар Мамин, «Siemens S.p.A» компаниясының бас директоры Джузеппа Феррарио, Парламент депутаттары, мемлекеттік органдардың, ТМД жəне Балтық елдері теміржол əкімшіліктерінің өкілдері зауыттағы рельстің шығарылу үдерісіне қатысты. Салтанатты сəтте «Ақтөбе рельс арқалығы» зауыты» ЖШС директоры Андрей Кузьмин шараға қатысушыларға технологиялық үдерісті тереңірек əңгімеледі. – Елбасының тапсырмасымен Индустрияландыру картасы аясында қысқа мерзімде Қазақстанда жаңа темір жол машиналарын жасау саласы құрылды. «General Electric», «Alstom», «Talgo», «Siemens» сияқты əлемдік көшбасшы компаниялармен əріптестікте жүк жəне жолаушы тепловозы, электровоз, вагондар, ірі вагондық құймалар, құрылымның техникалық құралдары өндірісі бойынша жаңа зауыттар іске қосылды, – деді

«Қазақстан темір жолы» АҚ президенті Асқар Мамин. Ақтөбе рельс арқалығы зауытында Қазақстандағы теміржол машиналарын жасауды дамыту жəне халықаралық ынтымақтастыққа арналған дөңгелек үстел болды. Талқылау барысында «ТұлпарТальго», «Электровоз құрастыру зауыты» «Локомотив құрастыру зауыты» сияқты теміржол өнімдерін шығаратын кəсіпорындардың жəне «Қазақстан даму банкі» АҚ қолдауының экспорттық тетіктерінің тұсаукесері болды. Дөңгелек үстел аясында Ақтөбе рельс арқалығы зауытының дайын өнімдерін жеткізуге Əзербайжан, Белоруссия, Грузия, Өзбекстан, Тəжікстан жəне Қырғызстан теміржол əкімшіліктерімен ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойылды. Əсет Исекешев жəне облыс əкімі Бердібек Сапарбаев бастаған топ индустриялық аймаққа барды. Мұнда өнеркəсіп өндірісі жəне 2015 -2019 жылдары үдемелі индустриялық-инновациялық дамудың мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру мəселелері бойынша көшпелі жиын өтті. Жиында облыс əкімінің орынбасары Ғали Есқалиев еліміздің Индустрияландыру картасына өңірден жалпы сомасы 799,9 млн. теңге болатын 12,8 мың жұмыс орны ашылатындай 91 инвестициялық жоба енгізілгенін тілге тиек етті. Оның айтуынша, үдемелі индустриялықинновациялық даму бағдарламасының алғашқы бесжылдығында жалпы құны 552,6 миллиард теңге болатын 71 жоба іске қосылып, 6,6 мың жаңа жұмыс орны ашылған. Индустрияландыру картасының екінші бесжылдығында жалпы сомасы 247,3 миллиард теңге тұратын, 6,2 мың жұмыс орны ашылатын 20 жоба жүзеге асырылуда. Биылғы жылы жалпы сомасы 9,4 миллиард теңге тұратын, 689 жұмыс орнын ашуға мүмкіндік беретін 8 инвестициялық жоба жүзеге асырылуда. Көшпелі жиында инвестициялық жобаларды жүзеге асыру барысында қол байлау болып отырған кейбір мəселелер де ортаға салынды. Ақтөбе облысы.

«Ќазатомґнеркəсіп» трансформациялауды бастады «Қазатомөнеркəсіп» ұлттық атом компаниясы» АҚ трансформациялау бағдарламасын салтанатты түрде бастады. Оған «Самұрық-Қазына» ҰƏҚ» АҚ басқарма төрағасы Өмірзақ Шөкеев пен əл-ауқат қорының бизнес транформациясы жөніндегі бас директоры Адамс Илькявичус қатысты. «Егемен Қазақстан».

«Самұрық-Қазына» жетекшісі Мемлекет басшысының тапсырмасына орай еліміздегі бірқатар ұлттық компаниялар бірер жылдың көлемінде трансформациялау бағдарламасын жүзеге асырып жатқанына тоқталып, бұл бағыттағы жұмыстардың алғашқы нəтижелері көріне бастағанын айтты. Сөйтіп, ендігі трансформациялау кезегі Қазатомөнеркəсіпке келгенін жеткізді. Бүгінгі күннің маңызды тақырыбы туралы баяндап, трансформациялау ісі бір-екі жылдың ғана жұмысы емес, ұзақ мерзімді қамтитын күрделі үдеріс екенін ұқтырды. «Бұл кешенді шара бірнеше жылды керек ететін, өте қызықты əрі терең үрдіс. Бұлай деуімнің себебі, компания қызметкерлері мен жұмысшылары осы бағдарлама негізінде кəсіпорынға деген көзқарастарын біртіндеп өзгертіп, ортақ істің тиімді болуына бəрі де қызмет етуі тиіс. Адамдардың ойсанасын жаңғыртатын бұл шара ұлттық компанияның жылдам ілгерілеп, əлемдік əріптестерімен иық тірестіруіне мүмкіндік тудырады деп сенеміз», деді Ө.Шөкеев. Еліміздің ұлттық компаниялары заман талабына сай трансформацияланбаса еліміздің əлемдегі озық елдердің көшіне ілесуі қиын болатынын айтқан басқарма төрағасы, «Қазатомөнеркəсіп» компаниясын трансформациялау бағдарламасын дайындауға көп күш жұмсалғанын жеткізді. «Біз «Қазатомөнеркəсіп» компаниясында бұл үдерісті дер кезінде жəне дұрыс іске қосу үшін көп күш салдық. Сөйтіп, «Қазатомөнеркəсіп» АҚ трансформациялау бағдарламасының ұзақ мерзімді мақсаттары мен бастамаларын анықтап алдық, оның бəрі директорлар кеңесі бекіткен компанияның жаңа стратегиясында көрініс тапқан. Нақты айтқанда, ол Қазатомөнеркəсіптің жаңа стратегиясында 2025 жылға қарай компанияның құнын 3 есеге ұлғайту сияқты дамудың шешуші мақсаттары анық белгіленгенін,

Атырауда жўртшылыќ ґкілдері кґрнекті мемлекет жəне ќоєам ќайраткері Нўрлан Балєымбаевты соѕєы сапарєа шыєарып салды Кеше Қазақстан жұртшылығы көрнекті мемлекет жəне қоғам қайраткері Нұрлан Балғымбаевты соңғы сапарға шығарып салды. Қайраткермен қоштасу рəсімі Атыраудағы Д.Нұрпейісова атындағы мəдениет үйінде өтті. Қаралы митингіде Премьер-Министр Кəрім Мəсімов Елбасының көңіл айту жеделхатын оқып берді. Марқұмның отбасына Үкіметтің атынан көңіл айтты. Қаралы митингіге Үкімет мүшелері, Сенат пен Мəжіліс депутаттары, ірі компаниялар басшылары мен бизнестің өкілдері қатысты. Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Нұрлан Балғымбаев кең танымал тұлға еді. Əрине, əуелі ел ішіне Балғымбай қариядан тараған Қойшығара мен Өтеп, Өтəлі мен Салтанат, Мақаш мұнайшылығымен танылды. Əкесі Өтеп пен оның бауырларының Отанға адал қызмет ету үлгісінен тəлім алған Нұрлан да əулеттің мұнайшылық кəсі бін жалғастыруды қалады. Жоға ры білім алды, қарапайым мотористің көмекшісі болып еңбек жолын бастады. Мұнайлы өңір лердің «қара алтынын» ел игілігіне жарату үшін аянбай еңбек етті. Мұнайшылықты қаласа да дана Абайдың «Талап, еңбек, терең ой» қағидатын темірқазықтай ұстанғанын онымен жұмыстас, əріптес болғандар айтады. Қандай жауапты жұмыстарды атқарса да талапшыл болудан, адалдықты ардақ тұтудан айнымапты. Мінезді еді, айтқан уəдесінен таймаушы еді, дейді Нұрлан Өтепұлын жақсы білетіндер. Оның КСРО Мұнай жəне газ өнеркəсібі ми нистрлігінің мұнай өңдеу жөніндегі бас басқармасына жұмысқа шақырылуына зеректігі мен білімділігі, тура жолдан таймайтын талапшылдығы себеп болғаны даусыз. Нұрлан Өтепұлының есімі бұрынғы Одақ құрамындағы елдерге ғана емес, Қазақстанмен іскерлік, экономикалық байланыс орнатқан елдердің баршасына кеңінен таныс. Өйткені, тəуелсіз Қазақстанның мұнай-газ өнеркəсібін өркендетудің бастауында тұрды. Тəуелсіздіктің елең-алаңында Мұнай жəне газ

министрлігін, кейін осы саладағы ұлттық компанияны басқарып, ел экономикасының жетекші буынына айналған саланы қарқынды өркендетуге өлшеусіз еңбегін сіңірді. Бір ғасырдан астам мұнай мен газ өндірілген Атыраудағы мұнайшылардың əлеуметтік тұрмысын оңалтуды көздеп, экологиялық ахуалы нашарлаған елді мекендерді жаңа қонысқа көшіруде де көшелі іс атқарды. Тəуелсіздіктің алғашқы күндерінен Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың отандық экономиканы өркендету саясатын қолдап, сенімді серігіне айналды. Оның нарықтық экономиканы басқара білетін менеджерлігі, ұйымдастырушылық қабілеті Премьер-Министр лауазымында жарқырай көрінді. Елбасы көрнек ті мемлекет жəне қоғам қайрат кері Н.Балғымбаевтың туған-туыстарына, жақындарына жолдаған көңіл айту жеделхатында «Өз Отаны мен халқын қалтқысыз сүйген Н.Балғымбаевтың болмысына қарапайымдық пен зиялылық, нағыз бекзаттық тəн еді. Халқымыз оның есімі мен еңбегін ұмытпай, əрдайым қастер тұтатын болады», деп көрнекті тұлғаның адамгершілік қасиеттерін орынды атап өтті. Қаралы митингіде Нұрлан Балғым баевтың қарапайым мұнайшыдан көрнекті мемлекет жəне қоғам қайраткеріне дейінгі өмір жолындағы адамгершілік қасиеттері, Отаны мен халқына деген патриоттық сезімі кеңінен айтылды. Көрнекті тұлға Атыраудағы зиратқа жерленді.

АТЫРАУ.

Ќиял патшалыєыныѕ пыраєы

«Егемен-ақпарат».

Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ,

Бекзат болмысты тўлєа

мұндай зор мақсаттарға 1-2 жылда қол жеткізу мүмкін емес екендігі түсінікті. Трансформация – ұзақ мерзімді үдеріс. Сондықтан, оның нəтижесін біз 2018 жылдан бастап көруді жоспарлап отырмыз», деді ол. «Қазатомөнеркəсіп» АҚ трансформациялау бағдарламасының арқасында əлемдік нарықта уран өндірісі бойынша ғана емес, сонымен қатар, уран жеткізуде де көшбасшы позицияларға көшуді көздеп отыр. Ол жөнінде ұлттық атом компаниясының басшысы Асқар Жұмағалиев айтты. «Өндірісті əртараптандыру əлемнің атом электр стансалары үшін дайын өнім сату арқылы компанияның қосымша табыс табуына мүмкіндіктер ашады. Трансформация аясында маркетинг қызметін нығайтуға да жете мəн берілуі тиіс. Аталмыш блокты күшейтумен қатар xалықаралық ірі уран өндіруші компаниялар тəрізді біз де өнімдерін саудалайтын трейдинг компаниясын құруды жоспарлап отырмыз. Сондай-ақ, өзгерістер жоспарында барлық күшті негізгі қызметке жұмылдыру мақсатында компанияның ұйымдық құрылымын өзгерту жəне бейінді емес активтерді шығару да қарастырылған. 2019 жылға қарай негізгі қызметке қатысы жоқ қызметтер көрсететін 27 бейінді емес кəсіпорын, атап айтқанда, түрлі xимиялық өндіріс орындары мен сервистік компаниялар «Қазатомөнеркəсіп» АҚ құрамынан шығарылады», деді компания басшысы. Бұлармен бірге, А.Жұмағалиев компанияда қызметкерлердің біліктілігін арттыру бағдарламасы күшейтілетінін де баса айтты. Оның сөзіне қарағанда, мамандардың біліктілігін көтеру үшін оларды өз елімізбен қатар, шетелдерде де оқытып алу мақсаты бар екен. Осыны жеткізген компания жетекшісі пайдалы қызмет көрсеткішінің орындалуына қарай еңбекке ақы төлеудің үздік жүйесі енгізілетінін, қызметкерлердің жеке өсуі мен көшбасшылық сапасын дамыту үшін барлық жағдай жасалатынын атап көрсетті.

М.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты өткізген қазақ фольклористикасы туралы халықаралық конференция академик Сейіт Қасқабасовтың мерейтойына орайластырылды. өнер институтын басқарған кездегі Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан». ұлағатынан хабар бергендей. Конференцияда филология «Ғылым ордасы» кіші мəжіліс ғылымдарының докторы Кенжехан залының бір қабырғасын тұтас Матыжанов «Бабалар сөзінің алып жатқан кітап көрмесі бүгінде баһадүрі», филология ғылымдарының ха лық мұрасының шырақшысы, докторы, профессор Бақытжан бабалар сөзінің баһадүрі атанған Əзібаева «Жаңа көзқарасты ғалым», аса ірі фольклорист ғалымның филология ғылымдарының докторы шығармашылығына арналыпты. Нұрдəулет Ақыш «С.Қасқабасов жəне Қырық жылдық еңбектің қормал тəуелсіздік дəуір əдебиеті», филолоқордасындай. Академиктің барлық гия ғылымдарының докторы Райхан

дерлік ғылыми шығармалары, ғалым хақындағы өмірбаяндық дереккөздері. Оның редакциясымен шыққан еңбектер. Сейіт Асқарұлының өз замандастары туралы толғаған толымды туындылары. Зейнолла Қабдолов, Рымғали Нұрғалиев, Ақселеу Сейдімбеков секілді тұлғалармен бірге түскен жəдігер суреттер. Осының бəрі ғибратты ойларға жетелейтіндей. Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, атақты ғалым туралы алғашқы сөзді Əдебиет жəне өнер институтының директоры, ҰҒА корреспондент-мүшесі Уəлихан Қалижанов айтты. Сейіт Қасқабасовтың дарынды ғалымдығымен қоса ғылымдағы қарымды ұйымдастырушылығы, қайраткерлігі, Алаш арыстарын ақтау кезіндегі ересен еңбегі мен ақжолтай азаматтығы елге мəлім. Фольклортану мектебінің жаңа бағыттағы негізін қалаған адам. 100 томдық «Бабалар сөзі» сериясын шығару əлемде баламасы жоқ ерлік іс деп бағаланды. Осы жобаға жетекшілік еткен Сейіт Қасқабасов Елбасы бастаған «Мəдени мұра» бағдарламасының табысты іске асуына үлкен үлес қосты. Мұның сыртында «Қазақ əдебиеті тарихының» 10 томдығы, əдеби жəдігерлердің 20 томы, М.Əуезов шығармаларының 50 томдық жинағы қайраткер ғалым С.Қасқабасовтың Əдебиет жəне

Ерғалиева «Культурологические исследования академика С.Каскабасова» атты тақырыптарда тартымды баяндамалар жасады. Академик Көпжасар Нəрібаев мерейтой иесіне Ұлттық Ғылым академиясының Құрмет грамотасын табыс етіп, қарапайымдылығын, парасаттылығын тілге тиек еткен жылы лебіз арнады. Сондай-ақ, фольклортану ғылымының көшін бастаушы ғұлама ғалымды əлФараби атындағы ҚазҰУ ректоры, академик Ғалым Мұтанов, Алматы қаласы əкімінің атынан тілдерді дамыту басқармасының басшысы Мамай Ахет, Қазақстан Жазушылар одағы басқарма төрағасының бірінші орынбасары, ақын Ғалым Жайлыбай, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Шериаздан Елеукенов, Р.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының директоры Əбсаттар Дербісəлі, ақын Шөмішбай Сариев жəне басқалар құттықтап, фольклор дейтін қиял патшалығы пырағының иығына шапан жауып құрметтеді. Түстен кейін конференция жұмысы «Фольклортану мен əдебиеттанудың өзекті мəселелері» һəм «Мəдени мұра жəне өнертану» атты жеке секцияларда жалғасты.

АЛМАТЫ. ––––––––––––

Суретті түсірген Юрий БЕККЕР.


17 қазан 2015 жыл

www.egemen.kz

 18 қазан – Рухани келісім күні

Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан Республикасы орталық атқарушы органдарының құрылымын жетілдіру туралы» 1995 жылғы Жарлығымен еліміздің Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитеті құрылып, ол Табиғи жəне техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар жəне азаматтық қорғаныс саласындағы уəкілетті орталық атқарушы органына айналды. ТЖМК Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комиссиямен Азаматтық қорғаныстың республикалық штабының аппараты базасында дүниеге келді. Осылайша, Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитеттің құрылған күні, кейіннен біздің жүйеміздің кəсіби мерекесі – Құтқарушы күні болып бекітілді.

Кемел келешегіміздіѕ кепілі Ержан қажы МАЛҒАЖЫҰЛЫ,

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти.

Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Дін мен тілдің, салт пен сананың мызғымас тірегі – Тəуелсіздікті нəсіп еткен Алла тағалаға сансыз шүкірлер мен мақтаулар болсын! Ұлттар мен ұлыстарды ынтымаққа ұйытқан Қазақ елінің егемендігі баянды болсын! Екі дүниенің бақытына жетелейтін Құран Кəрімнің «Хужурат» сүресінде: «Ей, адамдар! Негізінде, Біз сендерді бір ер жəне бір əйелден жараттық, əрі сендерді бір-бірлеріңді танып, білулерің үшін халықтар мен рулар етіп жасадық. Анығында, Алланың алдындағы сендердің ең құрметтілерің – тақуаларың», – делінген. Алланың алдында сүйкімді адамдар, олар – елді бірлікке шақырғандар, алауыздыққа жол бермегендер. Адамзат жаратылысының бүкіл мəнін: «Бірлік болмай, тірлік болмас», – деп түйіндеген билердің төресі – Төле би бабамыз бірде əкесінен: «Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ?» – деп сұрайды. Сонда əкесі жауап айтпас бұрын бір бума шыбықты алдырып: «Мынаны сындырып көрші», – дейді. Төле буылған шыбықты иіп сындыра алмайды. «Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы», – дегенде, оны оңай сындырады. – Түсіндім, əке! Бұл мысалыңыздың мəнісі: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды деген ғой. – Бəрекелді, балам! Дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді ауызбірлікке, ынтымаққа шақыра біл. «Бақ қайда барасың дегенде, ынтымаққа барамын» деген сөздің мəнісі осы, – деген екен. Аллаға шүкір, кешегі Абылай ханның армандап кеткен азаттығы, текті бабалардың тілегі бүгін орындалды. Қазақстан халқы Тəуелсіздікті тойлап, оны мəңгілік етуді ойлап жүрген жоралы жұртқа айналды. Ендеше, Елбасы айтқандай, Тəуелсіздігімізді сəт сайын қорғауымыз қажет. Бүкіл адамзат баласының ұлттар болып қауымдасып өмір сүруі, бір-бірінен ерекшелеп жаратылуы – Жаратушының даналығы, мейірімі мен нығметі. Сайын даланы мекен еткен түрлі ұлт өкілдері салт-дəстүрін, əдебиеті мен мəдениетін дамытуға ерікті. Бұл – Президентіміздің парасатты қадамы мен қамқорлығы арқылы жеткен жетістігіміз. «Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты игі бастама ортақ құндылықтарға ұйытқы болды. Бүгінде Еуразия жүрегінде бейбіт ғұмыр кешіп келе жатқан Қазақстан төрткүл дүниеге бітімгер, араағайын, ымырашыл іргелі ел ретінде танылды. Еліміздің тұрақты даму жүйесінде маңызды тұтқа болып табылатын Қазақстан халқы Ассамблеясы – барлық этностарды ортақ мақсатқа жұмылдырған, бүкіл əлемге үлгі болған бірегей идея. Бейбітшілікті ту етіп, мызғымас бірлікті мақсат тұтқан Ассамблея ұлттарды ынтымаққа ұйыстырудың əлемдік тəжірибесіне енуде. Елімізде Рухани келісім күнін белгілеп, бұл бастамаға маңыз беріп жатқан жайттың да өзіндік айрықша орны бар. Келісімсіз келешек кемел болмайтыны бесенеден белгілі, тарихтан да айқын аңғарамыз. Мен еліміздегі Орыс православие шіркеуінің Қазақстан жəне Астана митрополиті Александрмен де кездесіп тұрамын. Кездесуде халықты ізгілікке, адамгершілікке шақырып, елдің бірлігін нығайту жолында бірлесе жұмыс істеу қажеттігі туралы пікір алмасамыз. Қазақстан жəне Астана митрополиті Александр біздің ортақ шараларымызға қатысып тұрады. Мен де олардың шақыртуын қабыл алып, ортақ ісшараларына қатысамын. Еліміздегі осы екі дəстүрлі діннің өкілдері өздерінің діни мерекелері кезінде бір-бірін

құттықтап, жақсы байланыс орнатып келеді. Расында да, дəстүрлі діндердің мақсаты – қоғамға адамгершілік құндылықтарын насихаттау. Орыс православие шіркеуінің Қазақстан жəне Астана митрополиті Александр еліміздегі мұсылман қауымын жыл сайын Құрбан айт мерекесімен құттықтайды. Мен де өз тарапымнан православие сеніміндегі христиандарды Рождество мерекесімен құттықтап, арнайы хат жолдаймын. Өркениетті елдердегі діндераралық татулықтың қалыптасуы – аса маңызды. Біздің елде дəстүрлі діндер арасындағы өзара келісім ұлттар арасында да жоғары деңгейде көрініс тапқан. Қазақстанды мекен еткен ұлттар өздерін бір үйдің баласындай сезінеді. Сонымен қатар, «ортақ үйіміз, ортақ шаңырағымыз – Қазақстан» деп мақтанышпен айтады. Қалыптасқан үздік үлгі еліміздің дамуына септігін тигізуде. Дін қайраткерлерінің басын қосып, барша халықты діни татулық пен тұрақтылыққа үндеген еңселі елордамыз – Астана рухани келісім мен бірліктің символына айналды. Халық

жанашырының байыпты бұл ұстанымы басқаларға: «Байлық – байлық емес, бірлік – байлық», – деген ұлағатты сөздің мəнін ұқтырды. Сарыарқа төсінде өтетін құрылтайлар, діндер арасындағы үнқатысуды дамыту бүкіл əлемдік жауапкершілік екенін дəлелдеді. Хакім Абайдың: «Біріңді, қазақ, бірің дос, көрмесең істің бəрі бос», – деген сөзі халқымыздың ойлау жүйесінің кеңдігі мен тереңдігін ғаламдық биікке көтерді. Тəуелсіздік – азаттықтың алтын діңгегі, өркениетке өрлеудің ұлы күші. Ал дін мемлекетте, қоғамда тыныштық, əділдік болуын көздейді. Адамды соған тəрбиелейді. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы да осындай ұлы мұраттарға ұмтылып, жұртты ізгілікке үндеп қана қоймай, бірлік пен берекенің нығметін ұдайы ұлықтап келеді. Өйткені, бүкіл адамзатқа түсірілген қасиетті Құранда Алла тағала: «Бөлінбеңдер», – деп бұйырған. Пайғамбарымыз Мұхаммед (Алланың оған салауаты мен сəлемі болсын) өсиетінде басшыға бағынып, бүлік шығармауға шақырған. Діни ымыраға келуді бұйырған. Ұлт жанашыры Ахмет Байтұрсынұлы: «Қазіргі заман – өткен заманның баласы, болашақ заманның атасы», – деп пəтуалы сөз айтқан екен. Ортақ Отанымыз – Қазақстан халқының бүгінгі бірлігі мен татулығы, рухани келісімі болашақ заман үшін үлгі-өнеге, өсиет болып қала бермек. Ұйымшылдыққа ұмтылған ұлтымыз бақыттың бастауы – бірлік деп білген. Қаблиса жыраудың толғауынан алар тағылым мол. – Бақыт, қайда барасың? – Көршімен болған бірлігі, Тағат, ғибадат тірлігі, Ұйымшыл елге барамын, – деп жыр лайды жырау бабамыз.

РЕКВИЕМ

Рухани келісім күні құрметіне «Астана Опера» театрының Үлкен залында Дж. Вердидің 200 жылдан бері өмір сүріп келе жатқан өміршең туындысы орындалмақ. Музыкалық қуатымен қайран қалдыратын жарқын шығарма опера өнерінің белгілі шеберлері қатысуымен жүзеге асырылмақ.

Оған айрықша мəн беріліп отыруының тағы бір себебі, мұндағы басты партияны Арменияның халық əртісі Барсег Туманян шырқайды. Меццо-сопрано партиясында – қазақстандық көрерменнің сүйікті солисті, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дина Хамзина. Сонымен қатар, əлемдік деңгейдегі басқа да театр лардың спектакльдерінде жетекші партияларды орындаушы Жұпар Ғабдуллина – сопрано партиясында. Мария театрынан шақырылған тенор Михаил Векуа жоғарыда аталған жұлдыздар тізімін түйіндейді. Оның жібектей ескен тамаша дауысына Испания, Франция, Алмания, Норвегия, Нидерланд, Австрия жəне, т.б. елдердің жұртшылығы етене қанық. Солардың ішінен, əншінің өткен жылы «Астана Опера» сахнасында Р.Вагнердің

«Нибелунг сақинасы» тетралогиясынан «Рейн алтыны» операсында Логе партиясын (от құдайы) шырқағанын атап өтуге болады. Əлемді мойындатқан «Астана Опера» театрының атақты хоры мен симфониялық оркестрі бас хормейс тер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Ержан Дəуітов пен белгілі дирижер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Абзал Мұхитдиновтің басқаруымен өнер көрсетуі айшықты кешке айрықша реңк берері сөзсіз. Еске сала кетейік, «Реквием» алғаш рет 1874 жылдың 22 мамырында ғажайып хордың, оркестрдің жəне италиялық əншілердің қатысуымен Миланда орындалған болатын. Ол кезде дирижерлік тізгінді Вердидің өзі ұстаған екен. Санаулы күндерден кейін

Текті аталардан ғасырдан-ғасырға жалғасып, тəлім мен тəрбиеге тұнып тұрған асыл дініміз Ислам – бейбітшілік пен ынтымақтың діні. «Ислам» деген сөздің өзі «бейбітшілік» деген мағынаны білдіретінін баршамыз жақсы білеміз. Демек, мұсылманшылықтың мұраты – бірлікке үндеу, өзгеге қылдай қиянат жасамау. Адамзатты имандылыққа ұйытып, ата-ананы қадірлеуге, көрші мен ағайынға көмектесуге шақырған пайғамбарымыз Мұхаммедтің (Алланың оған салауаты мен сəлемі болсын) бір хадисінде шынайы мұсылманды «өзгеге қолымен де, тілімен де зиян тигізбеген адам» деп сипаттаған сөзі кез келген пендеге қай кезеңде болсын, басты бағдар, өлмес өнеге, үзілмес үлгі болған. Екi дүниенiң бақытына жетудiң жолдарын үйрететiн қасиетті кітабымыз Құран Кəрімде: «Бейкүнə бiр адамды өлтiру – күллi адамзатты өлтiрумен тең», – деген аят «Маида» сүресiнде айтылған. Ислам дiнi – жер бетiнде бейбiтшiлiк пен тыныштықты орнату үшiн жiберiлген дiн. Мiне, сондықтан, əрбiр мұсылман, тiптi, сəлем бергеннiң өзiнде бiр-бiрiнен хал-жағдай сұрасқанда «əссəламу алей-

кум» деп бейбiтшiлiк пен амандық тiлеп амандасады. Қазақ халқының ғасырлар бойы ұстанып келе жатқан діні – Ислам, шариғаттағы іс-амал мазһабы – ұлы имам Əбу Ханифаның мазһабы. Ал діни дүниетанымдық ұстанымы Исламның негізгі қайнар бұлақтары – Құран мен Пайғамбардың (Алланың оған салауаты мен сəлемі болсын) сүннетіне негізделген Сүннет жəне жамағат жұрты, оның ішінде Əбу Мансұр əл-Матуридидің мектебі болып табылады. Қазақ халқының да ұлттық бет-бейнесі, ділі мен тілі осы идеологиялық мектептің негізінде қалыптасты. Оған айғақ боларлық айшықты дəлелдер жетіп-артылады. Бұқар жыраудан бастап Абай, Шəкəрімге дейінгі ойшылдар мен ақындардың мұраларынан нағыз мұсылмандықтың үлгісін көреміз. Мысалы, Абылай ханның ақылшы абызы Бұқар жырау (1668-1781): «Алла деген ар болмас, Ақтың жолы тар болмас!» – деп Құдай деген құлдың медетсіз қалмасына нық сенімді екендігін білдірген. Қазір, Құдайға шүкір, елімізде діни ахуал тұрақты. Төл мазһабымызға мəртебе берілген «Діни сенім туралы» Заң барша азаматтың діні мен сеніміне шектеу қоймайды. Мешіттеріміз бен медреселеріміз жамағатты бірлік пен ізгілікке тəрбиелеп, өз жұмысын еркін атқаруда. Халқымыздың кең пейілі, қонақжай, бауырмал, дархан мінезі кең-байтақ даламызда бейбітшіліктің салтанат құруына негіз болды. Алла тағала халқымыздың ырыснесібесін молайтып, ауызбіршілігін арттырғай. Тəуелсіздігімізді мəң гілік етіп, болашаққа басқан қадамдарымызды берекелі еткей! Тілегіміз қабыл, мұратымыз асыл болғай! Əумин! «Реквиемді» миландық «Ла Скала» театры қойса, одан кейін туынды Парижде, Венада, Петербургте һəм басқа қалаларда үлкен табысқа жеткен. Қай жерде болмасын Вердидің айтулы туындысын жұрт ыстық ықыласпен қабылдап, тіпті кей жағдайда жекелеген нөмірлерін қайталап тамашалауды талап ететін болған. Жалпы, бұл «Реквием» В.А. Моцарттың «Реквиемінің» жанында аталған жанрдағы ең жиі орындалатын шығармалардың бірі болып саналады. Ал «Астана Опера» төрінде музыкалық туынды ерекше күйде орындалады. Өйткені, I Дүниежүзілік рухани келісім конгресінің үндеухатында 18 қазанды Рухани келісім күні, қақтығыстар мен соқтығыстарды тоқтату күні, татуласу жолдарын іздеу, адамдар арасында біріне бірі түсіністікпен қарауды қалыптастыру күні, жақындарына мейірімділік пен көмек көрсету күні деп жариялау туралы шешім қабылданғаны мəлім. Жиырма жылдан бері елімізде үзілмей аталып келе жатқан келісім мерекесімен мұндай ірі туындының сəйкес келуі тегін оқиға болмаса керек. Қаршыға КҮЛЕН.

АСТАНА.

5

Мəѕгілік Елдегі ќауіпсіз ґмір амалы Жасұлан ЖҰМАШЕВ,

Ішкі істер министрлігі Төтенше жағдайлар комитеті төрағасының орынбасары.

Əрине, азаматтық қорғау жүйесі 20 жылда едəуір өзгерістерге ұшырады. Орталық атқарушы органдардың құрылымын жетілдіру шеңберінде ТЖМК Төтенше жағдайлар комитеті, одан соң Агенттік, Төтенше жағдайлар министрлігі, соңында Ішкі істер министрлігінің Төтенше жағдайлар комитеті болып қайта құрылды. Ал о баста, яғни ТЖ саласында мамандандырылған орталық атқарушы органды құру кезеңінде ТЖМК-да бір ғана республикалық жеделқұтқару жасағы жəне бірнеше азаматтық қорғаныстың əскери бөлімдері болды, бұл еліміздің əр жерлерінде ТЖ туындағанда авариялық-құтқару шараларын уақтылы жүргізуге қиындық туғызды. Ал бүгінде ТЖ комитеті аумақтық жəне ведомстволық бағыныстағы бөлімшелерін, күштері мен құралдарын қоса алғанда 32 мыңнан астам жоғары білікті мамандар жұмыс істейтін қазіргі заманғы қуатты салаға айналды. ТЖ комитетінің құрамына 418 өрт сөндіру бөлімшесі бар 16 өрт сөндіру жəне авариялық-құтқару жұмыстары қызметі, 16 жедел-құтқару жасағы, 5 өңірлік аэромобильді жедел-құтқару жасағы, республикалық жедел-құтқару жаса ғы, дағдарыс жағдайларында басқару орталығы, апаттар медицинасы орталығы жəне 40 күре жолдық медициналық-құтқару пункті, Көкшетау техникалық институты, «Қазселденқорғау», құтқару авиациясы бар «Қазавиақұтқару», «Өрт сөндіруші» жəне «Апаттар медицинасының теміржол госпитальдары» акционерлік қоғамдары кіреді. Олар ТЖ комитеті күштерінің негізін қалайды, бұл тұрақты сұраныста жəне тəулік бойы əзірлікте болатын күштер мен құралдар. Қазір ТЖ комитетінде 3 800 өрт, авариялыққұтқару жəне арнайы техника бар. 20 жылда 321 412 адам құтқарылды, 181 050 адам эвакуацияланды, 30 349 адамға медициналық көмек көрсетілді, 1 025 783 рет авариялық-құтқару жұмыстары жүзеге асырылды. Мемлекет басшысының «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты Жолдауында бізге қауіпсіз өмірді қамтамасыз ету міндеті нақты қойылды. Еліміздегі азаматтық қорғаудың маңызды құрама бөлігі – бұл өрт қауіпсіздігі. Мемлекеттік өртке қарсы қызмет Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитетінің құрамына 1997 жылы енгізілді. Қазіргі таңда оның бөлімшелері еліміздің əр аудан орталығында, қала үлгісіндегі кентте жəне ірі елді мекендерде тиісті міндеттер атқаруда. Уақыт өте келе өртке қарсы қызмет аясы кеңейді. Халықаралық тəжірибеге сəйкес олардың қызметі өрт сөндіруге ғана емес, сондай-ақ авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізуге бағытталды. Соған сай қазіргі таңда елді мекендерде өрт сөн діру жəне авариялық-құтқару жұмыстары қызметтерінің 418 өрт сөндіру бөлімшесі жұмыс істейді, олардың ішінде 6 мамандандырылған жасақ, 49 мамандандырылған өрт сөндіру бөлімі, 283 өрт сөндіру бөлімі жəне 80 өрт сөндіру бекеті, олардың жарақтануында 2661 бірлік техника бар. Республиканың өрт сөндіру қызметтерінің бөлімшелері жыл сайын өрт пен отқа 45 мың рет, авариялық-құтқару жұмыстарына 5 мың рет шығады, 1,5 мыңнан астам адамды құтқарады жəне 23 мың адамды эвакуациялайды. Өрт сөндірушілер тəулік ішінде орта есеппен дабыл бойынша 140-тан аса нысандарға шығады. Тəулік сайын 2600 өрт сөндіруші-құтқарушы қызмет өткерудің тəулік бойы режімінде болады. Өрт қауіптілігінің алдын алу, елді мекендерді оттан қорғау үшін өңірлерде қатарынан төрт жəне алты шығу орнына арналған қазіргі заманғы өрт сөндіру деполарының бірегей кешендері салынуда. Соңғы 10 жылда елімізде 12 өрт сөндіру депосы пайдалануға берілді, ағымдағы жылы тағы төрт өрт сөндіру депосының құрылысын аяқтау жоспарланған. Сол сияқты шалғай елді мекендерде жергілікті атқарушы органдар ТЖ комитетінің қатысуымен өрт сөндіру бекеттерін құруда, олар ерікті өрт сөндірушілермен жасақталған жəне өрт сөндіру, немесе өрт сөндіруге бейімделген техникамен жарақталған. Соңғы он жыл ішінде əртүрлі мақсаттағы 969 бірлік, оның ішінде 453 бірлік отандық өндірістің өрт сөндіру техникасы сатып алын ды. Бұл цистерналары бар қазіргі заманғы əмбебап машиналар, көп сатылы өрт сөндіру автомобильдері, түтін жою, газ-сумен сөндіру жəне газ-түтіннен қорғау қызметінің арнайы техникасы. Сонымен қатар, жоғары өрт сөндіру қабілеті бар көп мақсатты өрт сөндіру автомобильдері, жоғары өтімді жəне өндірістік өрт-сорғыш стансалары қатарға қосылды. Сондай-ақ, суы бар цистерналармен жабдықталған құрама автосатылар, тұтас жəне шашыраңқы су ағысын қалыптастыруға мүмкіндік беретін əмбебап өрт сөндіру ұңғыларымен

қоса, өрт сөндіру қызметі сығылған ауасы бар қазіргі заманғы аппараттарға ауыстырылды. 1997 жыл, мамыр айы. «АстанаКонтракт» ЖШС терминалының аумағында бензинге толы теміржол цистерналары тіркелген тепловоздың ағытылуы салдарынан алапат апат болды. Осы оқиғада өрт аймағындағы адамдарды түрлі дəрежедегі күйіктер шалды, үш отын құю жүргізушісі қаза болды, ал бес адам, оның ішінде үшеуі өртке қарсы қызмет жұмысшысы күйік жарақаттарын алды. Өрт сөндіру кезінде ерлік көрсеткені үшін бөлімше командирі К.Сəрсенов жəне аға инженер Р.Сағитов «Ерлігі үшін» медалімен марапатталды. Бұл Алматының өрт сөндірушілері алған Қазақстан Республикасының алғашқы марапаттары еді. Бұл бір ғана мысал. ТЖ саласында мамандандырылған орталық атқарушы органын құру кезінде Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитетінде аса қиын іздестіру-құтқару жұмыстарын жүргізу үшін 1996 жылы Алматы қаласында орналасқан 66 адамы бар Республикалық жедел-құтқару жасағы құрылды. Ал 2000 жылы республика аумағында Орталық, Шығыс, Батыс, Солтүстік жəне Оңтүстік өңірлік аэромобильді жедел-құтқару жасақтарын құру туралы Үкімет шешімі шықты. Осы жылдары республиканың авариялыққұтқару күштерін нығайтуға жергілікті атқарушы органдар белгілі бір үлесін қосты, олар 1994-2004 жылдар аралығында 8 жедел-құтқару жасағын құрды. 2005 жылы осы жасақтар Төтенше жағдайлар министрлігінің құрамына енді. Жалпы алғанда жеке құрамы 432 адамнан тұратын 14 жедел-құтқару жасағы болды. Қолданыстағы жедел-құтқару жасақтары мен суда құтқару қызметтерін біріктіру жолымен еліміздің барлық өңірлерінде 2015 жылы 16 бірыңғай құтқару бөлімшесі құрылды. Қазіргі уақытта біріктірілген бөлімшелердің жалпы саны 1343 адамды құрайды, бұл əртүрлі авариялық-құтқару жұмыстарын кеңінен қамтып, құтқару бөлімшелерінің орналасу аумағын кеңейтуге мүмкіндік берді. Жасақтар қызметінің негізгі мақсаты авариялық-құтқару жəне кезек күттірмейтін, оның ішінде аса қиын жəне жоғары қауіпті жұмыстарды орындау, сондай-ақ республиканың су айдындарында қауіпсіздікті қамтамасыз ету болып табылады. Жедел-құтқару жасақтары 945 бірлік арнайы автомобильмен, жүзу құралымен жəне қарда жүретін көліктермен жарақтандырылған. Бүгінгі күні барлық жедел-құтқару жасақтарында жедел-техникалық жəне авариялық-құтқару автомобильдері, жылдам жүретін жүзу құралдары, сүңгуір жабдығы мен түрлі жарақты автомобильдер бар. Кəсіби қызметі үшін барлық жағдайлар жасалған, барлық қазіргі заманғы техникалық жəне санитариялық талаптарға жауап беретін бес суда құтқару стансасы салынды. Суда құтқару жүйесі жыл сайын акваторияда апатқа ұшыраған 1000-нан астам адамды құтқаруға мүмкіндік береді. 1999 жылы Республикалық жедел-құтқару жасағы Түрік Республикасында орын алған ірі жер сілкінісінің салдарын жоюға қатысты. 2006 жəне 2007 жылдары жасақ құтқарушылары Қызылорда жəне Қарағанды облыстары аумағындағы зымыран апаттарының салдарын жоюға қатысып,

ТЖ аймағынан халықты эвакуациялау бойынша іс-шараларды уақтылы жүргізді. 2009 жылы Арыс қаласында «Қазарсенал» ЖШС-інде оқ-дəрілердің детонациясы болып, жарылғыш заттар жанды, жасақтар Арыс қаласы тұрғындарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша барлық қажетті шараларды қабылдады. Төтенше жағдайлар комитетінде төтенше жағдайлар кезінде шұғыл медициналық ден қою жүйесі бар. Мұны аумақтық бөлімшелер медициналық қызметкерлерінен, апаттар медицинасы жəне теміржол госпитальдары орталығынан тұратын апаттар медицинасы қызметі атқарады. Апаттар медицинасы орталығының əзірлігін арттыру үшін 2007 жылы Апаттар медицинасы орталығы Төтенше жағдайлар министрлігінің қарамағына берілді. Бүгінгі таңда Апаттар медицинасы орталығы – төтенше жағдайларда зардап шеккен халыққа медициналық жəне психологиялық көмек ұйымдастыруды жəне көрсетуді жүзеге асыратын кəсіби медициналық-авариялық құтқару қызметі. Жиырма жыл бойы жұмыс нəтижесі оның жетістіктері туралы ауыз толтырып айтуға мүмкіндік береді. Бастысы апаттар медицинасы қызметінің қажеттігі болып отыр. Апаттар медицинасы орталығы республиканың барлық əкімшілік-аумақтық орталығында құрылған жəне табысты қызмет етуде. Мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың тапсырмасы бойынша ТЖ комитеті көліктегі медицинаны дамытуға бағытталған 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын іске асыруда. Тек соның шеңберінде 40 күре жолдық медициналық-құтқару пункті құрылып жəне табысты жұмыс істеуде. Олардың кезекші бригадалары республикалық маңызы бар автожолдарда ТЖ кезінде зардап шеккендерге шұғыл медициналық көмек көрсетеді. Күре жолдық пункттерді құрған сəттен бастап 3,5 мыңнан астам шығу жүзеге асырылды, 10 мыңнан астам зардап шеккен адамдарға көмек көрсетілді. Сондай-ақ, 2010 жылдан бастап көлік медицинасын дамыту шеңберінде халыққа «Саламатты Қазақстан», «Денсаулық» жəне «Жəрдем» үш консультативтікдиагностикалық пойыз қызмет көрсетуде. Медициналық пойыздар барлық қажетті диагностикалық аппаратурамен жабдықталған, ТЖ комитетінің «Апаттар медицинасының теміржол госпитальдары» АҚ жоғары білікті медицина мамандары жұмыс істейді. 2010 жылдан бастап үш консультативтік-диагностикалық пойыз медицина қызметкерлерінің күшімен республиканың барлық облыстарындағы 916 теміржол бекетінің 263 мың тұрғыны тексерілді. 1 млн. диагностикалық процедура, 2,7 мың шағын амбулаториялық операция, 19 телемедициналық консультация жүргізілді. Соңғы 10 жылда ТЖ комитетінің «Қазселденқорғау» АҚ кəсіпорны Сырдария өзеніндегі Көксарай су реттегішін, Талғар селден қорғау бөгетінің, Төменгі Көлсай көліндегі су жинайтын құрылысты жобалады жəне салды, Қарғалы өзеніндегі бөгет пен Алматы облысының Мохнатка тауында көшкінге қарсы қалқандардың құрылысын аяқтады. Көксарай су реттегішінің арқасында еліміздің оңтүстік өңірлеріндегі 2010-2015 жылғы су тасқыны кезеңі кедергісіз өтті. 2010 жылы Алматы облысы Қызылағаш су қоймасында бөгеттің бұзылуын жою кезінде, 2010, 2011 жəне 2012 жылдары Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан жəне Оңтүстік Қазақстан облыстарында су тасқынының күрделенуі кезінде құтқарушылар тəулік бойы авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізді. 2014 жылы наурыз айында Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданының Көкпекті су қоймасында еріген қар суларының күрт құйылуынан су қоймасы бөгені бұзылып, Көкпекті ауылындағы үйлерді басып қалды. Толқын келген сəтте су жайылған ауылдан құтқарушылар 125 адамды құтқарды, алдын ала 210 тұрғын эвакуацияланды. Осылайша, бүгінде Төтенше жағдайлар комитеті барлық тапсырмаларды орындап, тиісті талап деңгейінен табылып келеді.


6

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

ПАРЛАМЕНТ ПАРЛАМЕНТ

 Парламентші пайымы

 Жаңа жоба жайында

Їлескерлер ќўќын ќорєайтын ќўжат

Мəжілістің Экономикалық реформа жəне аймақтық даму комитетінің төрағасы Сейітсұлтан Əйімбетовтің жетекшілігімен «Тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы» заң жобасының ілеспе түзетулерімен таныстырылымы өткізілді. Ұлттық экономика министрінің орынбасары Қайырбек Өскенбаев депутаттарды заң жобасымен таныстырды. Осы заң жобасын əзірлеу үшін тұрғын үй құрылысына үлестік қатысудағы үлескерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғау жөніндегі заңнаманы жетілдіру жəне үлестік қатысу қарым-қатынастары үшін құқықтық алаң құру қажеттігі негіз болды. «Тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы» Заңда (бұдан əрі – заң) үлестік құрылысты ұйымдастыруға өте қатаң талаптар көзделген, олар үлескерлердің қаражатын барынша қорғайды. Көрсетілген талаптардың жоғары болуы сондай, нəтижесінде осы сызба бойынша іске асырылатын жобалардың саны мардымсыз. «Қазақстанды əлеуметтік жаңғырту: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» атты мақаласында Мемлекет басшысы баяндаған ережелерді іске асыру үшін тұрғын үй құрылысына үлестік салымдарды сақтандыру тетігін пысықтау қазіргі кезеңде осындай прогрессивті тетікті енгізуге кедергі келтіретін бірқатар проблемаларды ашып көрсетті. Құрылыс салушының үлескерлер алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандырудың əзірленген тетігін келісу барысында Ұлттық банк пен Қазақстанның қаржыгерлер қауымдастығы бүгінгі күні сақтандыру

компаниялары сақтандыру өнімінің жаңа болуына, сақтандыру жағдайының орын алу статистикасының, тұрғын үйдің дайындық деңгейін тəуелсіз бағалау стандарттарының болмауына байланысты тұрғын үй құрылысына үлестік қатысумен байланысты тəуекелдерді өзіне қабылдауға дайын еместігі туралы ұстанымын айтты. Осыған байланысты Ұлттық экономика министрлігі үлестік тұрғын үй құрылысын ұйымдастырудың сақтандыру жүйесімен қатар, үлескерлердің қаражатын қорғаудың тиімді тетіктерінің бірі болып табылатын жəне, сонымен бірге, тұрғын үй құрылысының саласын дамытуға кедергі келтірмейтін жаңа тəсілдері бар «Тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы» заң жобасын əзірледі. Əзірленген жобаға сəйкес үлестік тұрғын үй құрылысына құрылыс салушы, уəкілетті компания, мердігер (бас мердігер), екінші деңгейдегі банк, инжинирингтік компания, инжинирингтік қызметтер көрсету бойынша аттестатталған сарапшылар, Кепілдік беру қоры, үлескер, уəкілетті орган, жергілікті атқарушы орган сияқты қатысушылар көзделген. Үлестік тұрғын үй құрылысының көрсетілген қатысушыларына əрқайсының құқықтары мен міндеттерін көздейтін мəртебе жəне оларға тиісті талаптар берілген. Кепілдік беру қорынан кепілдік алу арқылы тұрғын үй құрылысына үлестік қатысуды ұйымдастыру үшін құрылыс салушы мынадай талаптарға сай болуға міндетті: Бірінші. Құрылыс салушы құрылыстың əрбір жобасына уəкілетті компаниясын құру арқылы үлескерлердің ақшасын тарту есебінен

 Тұрақты комитеттер тынысы

тұрғын ғимараттардың үлестік құрылысын ұйымдастыруды жүзеге асырады. Егер құрылысы болжамдалған объектілер бір жер учаскесінде орналасқан жағдайда, құрылыс салушы бір уəкілетті компанияның балансында бірнеше құрылыс жобаларын біріктіреді. Кепілдік беру қорынан кепілдік алу арқылы тұрғын үй құрылысына үлестік қатысуды ұйымдастыру үшін құрылыс салушы мынадай: 1) тұрғын ғимараттар салу тəжірибесі, оның ішінде тапсырыс беруші ретінде кемінде үш жыл тəжірибесінің болуы; 2) алаңы кемінде 18 000 шаршы метр тұрғын ғимараттар салу жəне пайдалануға беру; 3) өзінің қаржылық есептілігіне сəйкес соңғы екі қаржы жылында залалсыз қызмет атқаруы. Екінші. Құрылыс салушы уəкілетті компанияның жарғылық капиталына немесе меншігіне: 1) меншік құқығы немесе жер пайдалану құқығы негізінде тиесілі жер учаскесін; 2) оң сараптама қорытындысымен қоса, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен бекітілген тұрғын ғимараттың жобалау (жобалау-сметалық) құжаттамасын; 3) ақшасы немесе орындалған жұмыстар актісімен расталған аяқталмаған құрылысын: – егер жер учаскесі меншік құқығы негізінде тиесілі болған жағдайда, тұрғын ғимараттың жобалау (жобалау-сметалық) құжаттамасы құнының кемінде 10 пайызы көлемінде, немесе – егер жер учаскесі жер пайдалану құқығы негізінде тиесілі болған жағдайда, тұрғын ғимараттың жобалау (жобалау-сметалық) құжаттамасы құнының кемінде 15 пайызы көлемінде мүлік түріндегі салымды енгізеді. Үшінші. Уəкілетті компания ағымдағы банктік шот шартын жасасады жəне екінші деңгейдегі банктен банктік шот ашады. Уəкілетті компания мердігері (бас мердігері) осы банктен ағымдағы банктік шот ашады. Төртінші. Қор 15 жұмыс күнінен аспайтын мерзімде ұсынылған құжаттарды бағалауды жүзеге асырады жəне кепілдікті беру/бермеу туралы шешім қабылдайды. Берілген рейтингке байланысты қор кепілдіктің құнын белгілейді. Бұдан басқа, тұрғын ғимараттың қаңқасын салғаннан кейін үлескерлердің ақшасын тарту жөніндегі қызметті ұйымдастыру үшін құрылыс салушы соңғы бес жыл ішінде Қазақстанның аумағында құрамына кемінде 60 000 шаршы метр кіретін тұрғын ғимараттар салуға тиіс. Тұтастай алғанда, көрсетілген тетіктерді енгізу тұрғын үй құрылысына үлестік қатысуындағы үлескерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғауға бағытталып отыр. Заң жобасын іске асыру қордың жарғылық капиталын толықтыру үшін республикалық бюджеттен 15 млрд. теңге (он бес миллиард) мөлшерінде қосымша қаржы шығындарын талап етеді, бұл ретте теріс құқықтық, əлеуметтік-экономикалық, экологиялық, криминологиялық жəне өзге де салдарға əкеліп соқтырмайды. Сəулебек БІРЖАН.

 Фотокүнделік

Ќаржы тиімді пайдаланылуы тиіс Парламент Сенаты Қаржы жəне бюджет комитетінің кеңейтілген отырысында «Қазақстан Республикасының кейбiр заңнамалық актiлерiне бюджет заңнамасын жетiлдiру мəселелері бойынша өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы» заң жобасы қаралды. Құжатта бюджет жобасын таныстыру сипатын өзгерту арқылы бюджетті жоспарлау сапасын арттыру, мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспар ларының мақсаты мен нысаналы көрсеткіштерінің бюджет шығыстарымен өзара байланысын күшейту көзделіп отыр. Комитетте заңнамаға толық са лық төлеу мен көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимылды қамтамасыз ететін, декларациялауды өздігінен жүргізу көзделетін жеке тұлғалардың табыстары мен мүлкін декларациялау мəселелері бойынша түзетулер де қаралды. Сенаторлар «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Кон ституциялық заңға, Қазақстан Республикасының азаматтарына, оралмандарға жəне Қазақстан Республикасында тұруға ықтиярхаты бар адамдарға олардың мүлікті жария етуіне байланысты рақымшылық жасау мəселелері бойынша заңнамаға түзетулерді қарады. Одан басқа, Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне оңалту жəне банкроттық мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң жобасы қаралды. Заң жобалары палатаның қарауына жіберілді, деп хабарлады Сенаттың баспасөз қызметі.

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Мемлекеттік комиссия ќўру ќажет 2017 жылы – «Алаш» ұлт-азаттық қозғалысының 100 жылдығы, ал одан бір жыл бұрын, яғни 2016 жылы сол қозғалыстың негізін қалаушы жəне жетекшісі, Алашорда үкіметінің төрағасы Əлихан Бөкейханның туғанына 150 жыл толады. Азат ПЕРУАШЕВ,

Мəжіліс депутаты.

«Алаш» ұлт-азаттық қозғалысының қызметі, жалпы Алаш идеясы – қазақ қоғамын еуропалық жолмен жаңғыртуды басты бағыттарының бірі ретінде ұстанғанын, сол замандағы нақты жағдайларға бейімдеп, ұлттық мемлекеттілікті қалыптастыруға ұмтылғанын жұртшылық байыптап келеді. Париждегі ЮНЕСКО Атқарушы кеңесінің биылғы жылы қараша айына белгіленген осы ұйымның Бас конференциясында қабылдау үшін жіберген ұсыныстарының ішінде 2016 жылы қоғам жəне мемлекет қайраткері Əлихан Бөкейханның 150 жылдығын ЮНЕСКО көлемінде атап өту жайы қарастырып отырылғаны осының айғағы. Бұл – Алаш мұрасын əлемдік деңгейге шығарып насихаттаудың таптырмайтын мүмкіндігі туып тұр деген сөз. Мұның маңызы Президентіміз

Н.Ə.Назарбаевтың бастамасымен Қазақ хандығының 550 жылдығы аталып өткен тұста тіпті еселеп арта түседі. Елбасы жария еткен «Мəңгілік Ел» мұраты да Алаш жолын елімізде де, халықаралық деңгейде де зерделей түссек, баянды болатыны күмəнсіз. Елбасы өзінің «Тарих толқынында» атты еңбегінің «Алаш мұрасы жəне осы заман» атты тарауында: «ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамында зиялы қауым қалыптасуының ұрпақтар эстафетасы сияқты сипаты болғанын атап айтқан абзал», деп көрсеткен болатын. Сондықтан да «Ақ жол» партиясы Əлихан Бөкейханның 150 жылдығын лайықты деңгейде өткізу жөніндегі Мемлекеттік комиссия құру қажет деп санайды. Оның негізгі мақсаты жəй ғана той тойлаумен емес, ой ойлаумен, артынан із қалатын, танымдық, тағылымдық тұрғыдан ұлтымыздың, мемлекетіміздің рухын көтеретін, қоғамдық санада сілкініс туғызатын мазмұнды шараларды іске асыруды қамтамасыз ету болуы тиіс.

 Сізді не толғандырады?

Заѕ їстемдігі ќамтамасыз етілсін десек... Бектас БЕКНАЗАРОВ,

Сенат депутаты.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Халыққа есеп беретін қазіргі заманғы мемлекет» деп аталатын, 100 қадамнан тұратын Ұлт жоспары бүкіл қазақстандықтардан бірауыздан қолдау тапқаны мəлім. Аталған жоспардың бір тарауы елімізде заңның үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған 19 қадамнан тұрады. Бұл орайда атқарушы органдарға жəне қоғамдастыққа есеп беретін Жергілікті полиция қызметін құру көзделген. Ішкі істер министрлігінің құрамына елеулі өзгеріс енгізетін бұл заң жобасы бүгінде Парламенттің екі палатасында да қаралып жатыр. Елімізде қоғамдық тəртіпті нығайтуда, қылмысқа қарсы тұруда, ұсақ құқық бұзушылықты жоюда жергілікті полиция қызметі негізгі рөл атқарады. Ал менің айтпағым, осы мəселенің екінші жағы, яғни полиция қызметкерлерінің өздерін заңмен қорғау мəселесі. Бұл мəселедегі жеке өз қөзқарасымды жеткізер болсам, соңғы жылдары заңның үстемдігіне қызмет етіп, жер-жерде орын алып жатқан тəртіпсіздікті тыюға іс-əрекеттер қолданып жүрген, қоғамның тыныштығын күні-түні күзетіп, қажет болса, сол үшін өз денсаулығын, тіпті, өмірін де қиып жүрген төменгі дəрежедегі полиция қызметкерлерін жалпы жұртшылыққа жағымсыз етіп көрсетуге бағытталған əрекеттер елімізде кеңінен орын алып бара жатыр. Мұндай жағдай өз қызметтерін адал атқарып жүрген полиция қызметкерлеріне қарсы қолданатын небір заңсыз əрекеттердің көбеюіне əкеліп соғуда. Екі күннің бірінде ондай сорақы көріністерді естіп-біліп жүрміз. Сөзіме негіз ретінде мынадай статистикалық деректерді келтірейін: – қоғамдық тəртіпті қамтамасыз етуге байланысты полиция қызметкерлерінің заңды талаптарына бағынбағаны үшін əкімшілік жауапкершілікке тартылған азаматтардың саны соңғы бес жылда 10 еседен астам артқан (2011 жылы – 78 адам; 2015 жылдың 1 жарты жылының өзінде – 804 адам); – өз қызметтік өкілін атқарып жүрген полиция қызметкерлеріне қорлау көрсеткендігі үшін қылмыстық жауапқа тартылған азаматтардың саны соңғы бес жылда төрт еседен асқан (2011 жыл – 118 адам; 2015 жылдың 1 жартысы – 414). Əкімшілік немесе қылмыстық жауапқа тартылғандардың өздерінің қатаң жаза көргендері шамалы. Ал бұл статистикалық деректер қолданыстағы заңның тиімділігі төмен екендігін көрсетеді. Егер еліміздегі полиция қызметкерлерінің басым бөлігі Жергілікті полицейлік қызмет жүйесіне еніп, тұрғындармен олардың ара қатынасы барынша жақындатылатын болса, онда олардың заңды өкілеттілігі де күшейтілуі керек. Өйтпесе, көшеде көрінген əйелдің тепкісінде қалып, погоны жұлынып, жағасы жыртылып жатқан полиция қызметкерлері заңның үстемдігіне қалай қорған болмақ? Ата Заңымызда аталған құқықтық мемлекеттің

мызғымас негізі ең алдымен қатаң тəртіптен бастау алады. Олай болса, осы қатаң тəртіпті қорғаушы полиция қызметкерлеріне қарсы жасалып жатқан заңсыз əрекеттердің барлығы бойынша кінəлі адамдар тиісті жауапкершілікке тартылып, олар қоғамның сынына ұшырауы керек. Осы орайда, Үкімет алдында мына мəселелердің шешілуі кезегін күтіп тұр деп есептеймін: Біріншіден, қоғамдық тəртіпті қамтамасыз етуге қатысатын адамның заңды талабына бағынбауға жауапкершілікті көздейтін Қазақстан Республикасы Əкімшілік кодексінің 443-бабы санкциясын күшейту мəселесін тереңірек зерделеп, Парламентке жаңа редакциясын ұсыну қажет. Екіншіден, Қазақстан Республикасы Əкімшілік кодексінің осы аталған бабындағы жəне Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 378, 379, 380-баптарындағы билік өкілін қорлау, оған бағынбау жəне оған қатысты күш қолданғаны үшін жауапкершілікті көздейтін нормаларын зерделеп, полиция қызметкерлеріне көрсетілетін қарсылық үшін жауапкершілікті өзге билік өкілдері санатынан бөлек бекіту қажет. Заңның мұндай нақты нормасында өз қызмет талаптарын орындайтын полиция қызметкерлерінің міндеті мен жауапкершілігі өзге билік өкілдерінен мүлде басқа екендігі белгіленетін болса, мұндай нормалар полиция қызметкерлерінің заң бұзушылықты тыюға ешқандай жалтақсыз, еркін əрі батыл килігуіне мүмкіндік береді. Үшіншіден, айдың, күннің аманында талай полицейлерді ажал құштырып, тағы да талай адамның өміріне қауіп төндірген қаскөй террористі оның беліне байлаған жарылғыш қаруларымен бірге өз денесімен басып, қыршын өмірін қиған тараздық полиция кызметкері Ғазиз Байтасовтың ерлігі Елбасы тарапынан қандай үлкен баға алғанын бəріміз білеміз. Үлкенді-кішілі ерен істерімен, небір ерліктерімен өзгелерге үлгі болар мұндай полиция қызметкерлері елімізде аз емес. Ал енді осындай жандарды өзгелерге үлгі ететін, ерлігін дəріптейтін, ерлік пен өрлік рухқа басқаларды баулып, тəртіпке тəрбиелейтін идеологиялық жұмыстар елімізде жоқтың қасы. Полиция туралы экраннан күнде көретініміз көрші Ресей, Америка мен Еуропа елдерінің фильмдері, оқитынымыз да өзге елдердің шығармалары. Сонда өз еліміз Қазақстанда осы типтес фильмдер мен өзге де əдеби шығармалар қашан дүниеге келмек? Заң сақшыларының қиын да қатерлі, жауапты да абыройлы қызметін дəріптеу ардақты жазушы ағамыз Кемел Тоқаевтың кезеңімен аяқталған сияқты. Сондықтан, Үкімет полиция қызметкерлерінің елімізде заң үстемдігін қамтамасыз етудегі үлгілі істерін дəріптейтін, сөйтіп, азаматтарды заңды құрметтеуге бағыттайтын идеологиялық жұмыстардың жоспарын жасақтап, оны орындауға кірісуі қажет. Бұл аталған мəселелердің жүйелі түрде шешілуі елімізде заң үстемдігін қамтамасыз етуге зор ықпал етеді деп есептеймін.

 Сауал салмағы

Жол картасыныѕ бекітілгеніне екі жыл толды. Ахуал ќандай? Мəжілісте палата спикері Қабиболла Жақыповтың төрағалығымен өткен жалпы отырыста депутат Розақұл Халмұрадов Білім жəне ғылым министрі А.Сəрінжіповке депутаттық сауал жолдады. Онда былай делінеді: «Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында 2020 жылға қарай мемлекеттік тілді білетін қазақстандықтардың санын 95 пайызға дейін жеткізу, мектеп бітірушілердің 100 пайызы мемлекеттік тілді меңгеруі керек деген міндет қойылған. Мемлекеттік бағдарламадағы осы нысаналы

индикаторларды іске асырудың бір тетігі ретінде Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігі тарапынан еліміздегі қазақ тілінен басқа ұлттық тілдерде оқытатын мектептерде көптілді жəне билингвальді білім беруді енгізудің 2013-2015 жылдарға арналған жол картасы бекітілген болатын. Онда аталған мектептерде негізгі пəндер бір мезгілде бір сабақ

үстінде екі немесе үш тілде жүргізілуі немесе кейбір пəндердің қазақ тілінде оқытылуы қарастырылған. Бұл əдіс Оңтүстік Қазақстан облысы, Сайрам ауданындағы Ю.Сареми атындағы өзбек тілінде сабақ беретін мектеп-гимназияның тəжірибесінде оң нəтиже берген. Көптілді жəне билингвальді білім беру туралы жол картасы бекітілгеніне екі жыл толды. Өткен уақыт ішінде елімізде қазақ тілінен басқа тілдерде оқытатын облыстар, Астана жəне Алматы қалалары бойынша қанша мектеп бар, солардың қаншасында қайсы пəндерді қазақ тілінде оқыту қолға алынды? Көптілді

жəне билингвальді оқыту əдістемесі білім беру мемлекеттік стандартына интеграцияланған ба? Осы əдіспен оқытатын мұғалімдердің біліктілігін арттыру, олардың еңбегін ынталандыру мəселелері қалай шешілген? Жалпы, 2020 жылға қарай мектеп бітірушілердің 100 пайызы мемлекеттік тілді меңгеруі үшін қандай іс-шаралар атқарылуда? Осы депутаттық сауалға «Қазақстан Республикасының Парламенті жəне оның депутаттарының мəртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 27-бабына сəйкес жазбаша жауап беруіңізді сұраймын».


17 қазан 2015 жыл

www.egemen.kz

7

 Сүйінбай-200 «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ бастамасымен дəстүрлі «Ұлылыққа тағзым» акциясын Жетісу жерінде жалғастыруға қолдау көрсету туралы ресми хат Алматы облысының əкімі Амандық Баталовқа түскен еді. Бас басылым ұйытқы болған бұл акцияның оныншы сапары Алматыдан 75 шақырым жердегі жыр сүлейі Сүйінбай Аронұлының кесенесі тұрған Қарақыстақ ауылына дейін жаяу жүріп жету болды. Нұрбол ƏЛДІБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Жалпы, қазақтың санасына сіңісті бір ғадет – əулие-əмбиелердің, ұлылардың мəйіті жатқан жерге бір қадам болса да жаяу барып зиярат ету бар . Бұл ата-баба аруағына бас иіп, сиынып тəу ету деген сөз. Халқымыз алыс сапарларға шығар кездерінде де, əрқандай игілікті істерді бастар сəттерінде де ата-баба аруағына Құран бағыштап, тілеу тілеген. Биыл оныншы рет өткізіліп отырған «Ұлылыққа тағзым» акциясы Алматы қаласының қақ ортасында орнатылған дауылпаз ақын Сүйінбай Аронұлының ескерткішіне гүл шоқтарын

шəкірт жасамағаны осы өлең жолдары арқылы алқа-қотан отырған ұғынған тəрізді. «Ұлылыққа тағзым» акциясының қатысушылары Қарасай батыр атындағы мектепке келгенде кездесудің бет пердесін 7«а»-сынып оқушысы Əсем Аябаева ашып: «Шапағатты аямай киелі елден Батыр баба есімін иеленген», деп басталатын өлең жолдарын жатқа оқығанда ұлттық рух өрлей түскендей сезілтті. Мектеп ішіндегі тазалық, əсіресе, оқушылардың үлкендерге ілтипат танытуы, мұғалімдердің ізеттілігі, тосын қойылған сұраққа мүдіріссіз жауап беруі ерекшеліктерін танытады екен. Бұл ретте мектеп директоры Динара Əлімжанованың еңбегін

ата-анасынан, арғы тегінен қонатын қасиеттің бірі деп санаймын. Əрине, ақындық əркімнің өскен ортасындағы игі жақсылардан жұғысты да болатын шығар. Бір күндік емес мың күндік асыл сөз айта алатын ақындарды нағыз тарлан талант деп бағалаймын. Ол өлең шумақтарының мағыналылығымен, тереңдігімен, тұнықтылығымен, өміршеңдігімен өлшенеді. Біздің өңірден шыққан талантты ақындар Сүйінбай өлеңдерін жатқа оқыса, өскелең ұрпақтың санасына жақсылықты сіңіргеніміз жəне жет кін шектер сөз мəйегін жете ұғынғаны деп ба ғалаймын. Бұл ретте Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев «Балапан» бағдарламасына ерекше мəн беретіндігі бекер емес. Өйткені, жас өскіннің санасына ұлттық рухты сіңіру, Сүйінбайдай дарабоз ақынның өлеңдері арқылы жете түсіндіру де бір міндет. Сол міндетімізді қарасайлықтар толық орындап отырмыз. Олай дейтінім балабақшадағы немерем Даниял бір күні былдырлап құлаққа жағымды бір əуенді айта бастағанда алғашында абдырап қалғанмын. Мəн беріп тыңдасам – Əнұран. Ой елегінен өткізгенімде Əнұран арқылы жүрек лүпілін сезінту екенін ұғындым. Ұлттық рухты көтеру үшін баса айтар бір

Асыл туєан нəсілдіѕ їлгі тўтар ісі бар

қоюдан бастау алып, Жамбыл атындағы филармониядан шыққаннан кейін қазақтың даңқты батыры Райымбек ата күмбезіне атбасын бұрып, мұсылмандық дəстүрмен қасиетті баба рухына Құран оқытып, зиярат еткен еді. Райымбек батырдың ұлылығы сол, фəни дүниеден өтерінде еліне айтқан аманаты бойынша сүйегін қос өркешті түйесіне артып, бұйдасын түріп еркіне жіберген екен. Сонда ойсыл қара Хантəңірінің етегінен қозғалып бүгінгі Алматының қақ ортасына келіп шөгіпті. 1785 жылы жерленген Райымбек баба мəйітін кеңестік дəуірде жол салу үшін күреп тастамақ болған əрекеттен ешнəрсе шықпаған. Бұл Райымбек батырдың қасиетті екені дəлелденген. Сонымен, Сүйінбай Аронұлының ұлылығына тағзым етуші шағын топ Ұлы Жібек жолына түсіп батысты бетке алып аяңдады. Негізі қасиетті бабалар аруағына бас ию, мүрделері жатқан жерге қандай да бір көлікпен емес жаяу бару, яғни «Ұлылыққа тағзым» акциясы «Егемен Қазақстан» газетінің ардагер журналисі Мамадияр Жақыптың идеясы екенін айта кету керек. Акцияның бірінші сапарын, яғни ұлы Абайдың 150 жылдығына орай, өткенін баса айтуымыз керек. Алматыдан жаяулатқан алты адам – аталған акция жетекшісі Мамадияр Жақып, халықаралық Жамбыл атындағы сыйлықтың иегері, журналист-жазушы Орысбай Əбділдəұлы, Қазақстанның құрметті журналисі Дəулет Сейсенұлы, ақын Өмірбай Өмірзақұлы, Мəдениет қайраткері, журналист-баспагер Манарбек Ізбасаров, М.Əуезов атындағы əдебиет жəне өнер институтының жетекші ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты Жолдасбек Мəмбетов жəне осы жолдардың авторы сол күні, яғни 7 қазан, сəрсенбіде күн ұясына батпай Қарасай ауданының орталығы Қаскелең қаласына жеттік. Қонақүйге орналасып, кешкі ас ішіп, көңіл хошын көтергеннен кейін Сүйінбай туралы жайлап қозғалған əңгіме қыза-қыза домбыраға қол созғызды. Жайшылықта екінің бірі ескере бермейтін қарапайымдылығынан танбай ара-тұра мірдің оғындай бір сөзімен елді тəнті ететін ақын Өмірбай Өмірзақұлы Сүйінбай туындыларынан 30 шумақты жарты сағаттан астам уақыт тоқтаусыз төгілтті дейсің. Міне, ақындар мен батырлар елінің перзенті. Өмірбайдың əкесі Өмірзақты жыр алыбы Жамбыл өзіне бекер

атай кеткен жөн. Білім ордасының ішіндегі 1997 жылы құрылып, мектеп бағдарламасына сай жабдықталған «Шапағат» тарихи-өлкетану мұражайы жөнінде ерекше айтып өткен дұрыс. Онда Алатаудың баурайындағы өскелең өлкенің тарихымен бүгінгі белесін бейнелеген құнды дүниелер жетіп-артылады. Бірінші залдағы қабырғаларға ілінген картиналар, тарихи фотосуреттер Қарасай өңірінің көне археологиялық бастауын көз алдыңызға елестетеді. Онда тас, темір, қола, орта ғасыр тарихынан белгі беретін дүниелер рет ретімен тізілген. Екінші залда Қарасай, Наурызбай, Əйтей батырлардың ерліктерін көрсететін дүниелер көз тартады. Үшінші залда бүгінгі Қарасай ауданының құрылу, қалыптасу кезеңдері, түрлі экспонаттар, кітаптар, фотосуреттер орын алған. Төртінші зал Елбасына арналған. Онда Нұрсұлтан Əбішұлының ата-анасы, бауырлары əр жылдары түскен фотосуреттері мен олардың өмірдеректері жазылған. Бесінші зал Нұрсұлтан Əбішұлының мектеп қабырғасында жүрген кездегі фотосуреттерімен əспеттелген. Алтыншы залда Елбасының есейіп еңбекке араласқан кезеңі, мемлекет қайраткері дəрежесіне көтеріліп 1984 жылы Дінмұхамед Қонаевпен бірге түскен фотосуретін көруге болады. Жетінші залда Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың ТМД жəне алыс-жақын шетел басшыларымен бірге түскен фотосуреттері ілінген. Сегізінші залда Елбасының Қарасай ауданына келген кездерінде, ауданнан шыққан мықты спортшылармен бірге түскен суреттері де орын алыпты. Тағы бір айта кетер құндылық кезінде «Егемен Қазақстанда» қызмет істеген ақын Құрманғали Ұябаевтың да фотосуреті осынау мұражайдан орын алуы «егемендіктерді» бір марқайтып тастады. Мұражай экспонаттары қатарында ағарту, ғылым жəне мəдениет қайраткерлері де бар. Сол секілді Біріккен Ұлттар Ұйымы «Қазақтың киіз үйі мен дəстүрлі күйі ЮНЕСКО-ның шешімімен адамзат қазынасына қосылады...» деген сөз əдемі əріптермен жазылып, көрнекі жерге ілініпті. Мұны бағалай білген лəзім. «Сүйінбай Аронұлының 200 жылдық мерейтойын 11 ауылдық округтен тұратын 220 мыңнан астам халқы бар Қарасай ауданы үлкен дайындықпен өткізуге əзірлену үстінде. Сүйінбай шоқтығы биік ақиық ақын екені ақиқат. Негізі ақындық адам бойына

ұсынысым – əр баспадан шығатын кітаптың сапасы, тартымдылығы, тіпті бояуларының өзі ерекше болып тұруы тиіс. Сондықтан біздің жүрегіміз Сүйінбай деп соғады», деді Қарасай ауданы əкімінің орынбасары Ғалия Аманова. Аядай əрі тазалығымен тəнті ететін Қаскелең қаласынан 8 қазан күні түс əлетінде «Ұлылыққа тағзым» акциясына қатысушылар күре жолға түсті. Жаяулатқан алты адамның ішінде топ жетекшісі 78 жастағы Мамадияр аға Жақып өзгелерден бір шақырым озып көш бастап жүрді. Ширақ. Оның осы жүрісін өзгелерге, жалпы əр адамға үлгі тұтуға əбден лайық. Екі ғасыр ел есінде сақталған Сүйінбай Аронұлының ұлылығына бас иген «Ұлылыққа тағзым» акциясы мүшелерін Жандарбек Далабаев басқаратын Жамбыл ауданының зиялы қауымы 8 қазан күні аудан шекарасынан қарсы алды. Мұғалімдер мен оқушылардың ілтипатынан бұл өңір халқының қонақ күте, сыйлай білетіндігі, қазақы дəстүрге қалыптасқандығы анық байқалып тұрды. «Менің пірім – Сүйінбай. Сөз сөйлемен сыйынбай...» деген жыр алыбының өлеңімен бастаған Жамбыл ауданы əкімінің орынбасары Гүлнəр Ермекбаева сөз тізгінін оқушыларға бергенде бүлдіршіндер жарыса Сүйінбай жырын жатқа оқып елді бір серпілтті. Үшінші күні ертелете жолға дайындалған топ əуелгі кезекте Ұзынағаш ауылының ортасына орнатылған Қарасай батыр ескерткішіне гүл шоқтарын қойды. Жаяулатқан топ созыла жүріп Сарыбай би атындағы ауыл тұсынан да өтті. Кезінде Ақ патшадан полковник шенін алған Сарыбай би бастаған қазақтар ақ патшаның əскерімен бірігіп қоқандықтарды Алатаудың баурайынан түре қуып Сайрамнан асырғаны тарихнамадан мəлім. Сарыбай би өте дəулетті, əрі ақындығы да болған. Бүгінгі тілмен айтқанда қоғам қайраткері жəне Жетісу дуанының төбе биі болғандығын да халық растайды. Сарыбай би Сүйінбай мен Жамбылға демеуші болып та халыққа жаққан екен. Қобызшы, тəуіп Түктібай əулиенің де аруағына тəу еттік. Түктібай атаның əулиелігі сол өзі бақилық болған соң ұрпақтары ескерткіш белгі ретінде күмбез орнатқанда сол күмбездің басынан бұлақ суы атқақтап шыққан дейді. Артында қалған қобызын арулап ақ матаға орап, балаша бесікке бөлеп осы ауданда жаңадан ашылған мұражайға апарып экспонат ретінде

қояды ғой. Біраз уақыт өткеннен кейін Түктібай атаның қобызы зарлы үн шығара бастайды. Ол үнді ел ұқпайды. Түрлі қайғылы оқиға да болады. Абдыраған халық қасиетті қобызды екі жылдан кейін бастапқы орны Түктібай əулиенің мəйіті жатқан күмбезге апарып қойғанда ғана тыныштық орнайды. Бұл факт. «Асыл туған нəсілдің үлгі тұтар ісі бар» деген де сөзді қалдырған Сүйінбайдың шəкірті жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың кесенесіне келдік. Жамбыл ақын атындағы мұражайдың бас қор сақтаушысы жəне жыр алыбының немересі Салтанат Жамбылова атасы туралы əңгімені əдемілеп айта біледі екен. Шыбық кезінде Жамбыл ақын өз қолымен отырғызған ағаштың жуандығы түйенің беліндей болып зеңгір көкке шаншыла өсіпті. Кезінде бұл тал-теректерге қазақтың ғаламат жазушылары Мұхтар Əуезовтің, Сəбит Мұқановтың, Ғабит Мүсіреповтің қолдары тиген екен. Түбіне саясын түсіре əлі де жайқала өсіп тұрған қос терекке біз де қолымызды тигіздік. Жамбыл сыйға алған автокөлігі де сақтаулы тұр. Биыл мотор майын, суын, жанар-жағармайын тексеріп оталдырып та көріпті. Бəз қалпы сақталған. Ақын күмбезінің оң жағында Нұрғиса Тілендиевтің мəрмəр тас мүсіні мен домбырасы, аққу бейнеленген мəрмəртас қойылыпты. Осы ауылдың тумасы ұлы композитор Нұрғиса аға фəни дүниеден өтерінің алдында Жамбыл бабасының сүйегі жатқан жерге тізерлеп отырып, зиярат етіп « Атаау, қасыңнан бір жапырақ жер берші, бақида да өзіңді күзетіп жатайын», деп тілеу тілепті деседі білетіндер. Жер жəннаты аталған Жетісудың артықшылығы сол аттап басқан жерде мөлдіреп бұлағы ағып жатады. Бұлақ суы аққан арнасын жағалай жасыл желегі жайқала өсіп ащы күнде көлеңке болатыны тағы бар. «Ұлылыққа тағзым» акциясы мүшелері аяқ суытамыз деп бір алаңқайға аялдады. Бұл Сүйінбай ақын туралы тағы бір əңгіме қозғалатынын білдірсе керек. Ұйыса өскен көк шалғынға малдас құра алқа-қотан отырғанымызда сөз тізгінін ақын Орысбай Əбділдəұлы алды. «Майтөбенің баурайында отырған Сүйінбай ақынға Жамбыл жəкеміз 15 жасында арнайы барып бата алыпты. Дүйім жұрттың алдында жыр сүлейі ақ батасын беріп отырып жыр алыбына домбырасын сыйлап, өз қолымен ет асатыпты.

Сүйінбай мен Қатаған айтысқанда ə дегенде қарадауыл ақын Қатаған қырғызшалап ырлап бергенде Сүйінбай кібіртіктеп қалады. Сонда Сарыбай би «Сүйінбай саған не болды?!»деп қамшысымен ақынның арқасынан тартып жібереді. Қатаған ақын қырғыз манаптарының байлығын айтудан аспағанда: «Сүйінбай сонда шүйілді, Көмейден былай құйылды: «Өз сөзінен қағынып, Қатаған сөзден жаңылды. Қызып тұрған темірге Өзі келіп қарылды. Алмас құрыш қылышпын, Алтыннан соққан сабымды!» деген өлең жолдарын төгіп жіберген ақын одан əрі сөзін былай сабақтады. Сүйінбай қазақ сахарасының ұланғайырлығын Сарыарқадан бастап Түркістанға тоқтап, Алатауды айналдыра бір қайырады. Төкпе ақын қазақтың 93 руының атын атап, сипаттама да беріп тамсандырады. Осының барлығын түйіндей келе бір басы бір академия іспетті Сүйінбайды шежіреші, тарихшы, геолог, географ, төкпе ақын демеске əбдіңіз қалмайды. Сүйінбайдың суретін Шоқан салып қалдырған да шығар. Өйткені, олардың Жетісу жерінде кездескендігі туралы сол кездесуге кедергі келтірмек болған Тезек төрені Шоқанның іркіп тастағаны да айтылған «Суыт жүріс» атты поэма бар ғой. Хамит Ерғалиевтің сол құнды туындысы алғаш «Қазақ əдебиеті» газетінде жарияланғанда қолдан қолға өтіп оқылған еді», деді ол. Қарақыстақ ауылының кіреберісіндегі қасқа жолдың қос қапталына тізілген ұзын саны 150ге тарта оқушылар «Ұлылыққа тағзым» деген сөзді хормен айтқанда Мамадияр Жақып бастаған топ шаршағандарын бір сəт болса да ұмытып, серпілді. Əрі Алматыдан жаяулатып бекер келмеген екенбіз дегендей қуанып, қауқылдасып қалды. Қарақыстақ ауылдық мəдениет үйінің директоры Балерке Өтепова мен мұғалімдер сапқа тұрғызған Жансая Ақылан, Жансая Əмен, Аяжан Тұрған, Кəмилə Қалыбек, Айым Асылбек, Гүлнəр Хамза деген оқушылар Сүйінбай өлеңдерін жарыса жатқа айтқанда риза болмаған ел кемде-кем. Сүйінбай ақын ауылы Қарақыстақпен іргелес жатқан Бұрған атты елді мекен ортасын өзен бөліп жатыр. Бұрғаннан шыққан қазақ зиялыларының бірі журналист Сəдуақас Бигелдиевтің бір арманы екі ауылдың арасын жалғайтын көпір салу болыпты. Өйткені, көктемде тау өзені тасып арнасынан аса аққанда Қарақыстақтағы орта мектепке Бұрған ауылы балаларының өтуі өте қиын болыпты. Ересек балалар кішкенелерін арқаларына көтеріп өткізеді екен. Əке арманын баласы Алматы облысы əкімінің бірінші орынбасары Махабат Бигелдиев орындап, халықтың алғысын алғанын білетін едік. Бүгінде Сүйінбай ақын ауылына апаратын автокөлік жолына асфалт төселіп тақтайдай тегіс болып жатыр. Көпір де ғаламат. Сүйінбай ақын кесенесінде: «Арғы атам аруақты ер Қарасай Теңселген дүбіріне тау менен сай Пірім бар жыр нөсерін аспанға атқан Сұңқардай саңқылдаған ер Сүйінбай», деген Жамбылдың өлең жолы қызыл мəрмəр тасқа ойыла жазылыпты. Сүйінбай ақын аруағына бағыштап шырақшы ұрпағы Үсен Дайырбаев елді ұйыта Құран оқыды. Ақынға бұл елдің тайлы-тұяғына дейін құрмет көрсете алатындығының бір дəлелі Қарақыстақ ауылынан алты шақырым жердегі Сүйінбай ақын кесенесіне 11-17 жас аралығындағы балалар желе жүгіріп келіпті. Сол балаларға топ жетекшісі алғысын ағытты. Күрделі жөндеуден өткен кесене де, жаңаланған жол да үлкен тойға деген дайындықты анық аңғартып тұр. Облыстық əкімдік тарапынан атқарылып жатқан жұмыстарға Сүйінбай ақынның ұрпақтары атынан Үсен мен Мирас шексіз алғыстарын білдірді . «Ұлылыққа тағзым» акциясының жетекшісі Мамадияр Жақып дүйім жұрттың алдында облыстық, аудандық əкімдік қызметкерлеріне, мұғалімдер мен оқушыларға рахметін айтып жол сапарды түйіндеді. Қорыта айтқанда, жыр сүлейі Сүйінбайды жыр алыбы Жамбыл жалғады, Жамбылды ақиық ақын Мұқағали жалғады. Ұлылар үндестігі деген осы болар. ТАЛДЫҚОРҒАН – АЛМАТЫ – ҚАРАСАЙ – ЖАМБЫЛ.


8

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

● Дүние жəне дағдарыс

БОСЌЫНДАР ТАСЌЫНЫ ТОЛАСТАР ЕМЕС Адамзат тарихында екінші рет орын алып отырған «халықтардың ұлы көші-қоны» Кəрі құрлықты теңселтіп тастады. Германияның Христиандемократиялық одағы (ХДО) партиясының мүшелері егер мигранттар тасқыны тоқтамайтын болса, Германияға «ұлттық апат» қаупі төнетін болады деп есептейді.

Германияєа «ўлттыќ апат» ќаупі тґнді Мигранттар мəселесі бойынша ұстанып отырған саясатына байланысты Германия канцлері Ангела Меркель өзінің Христиан-демократиялық одағы партиясы мүшелерінің тарапынан қатты сынға ұшырады. Шкойдитц қаласында өткен партия мүшелерінің кездесуінде енді канцлердің «Біз бұл мəселені шешеміз!» деген мəлімдемесін оның жақтастарының естігісі келмейтіндігі ашық айтылды. Кездесуге қатысушылар Германияға ағылған босқындар тасқыны тоқтамайтын болса, жақын болашақта елде «ұлттық апат»

орын алатынын ашық мəлімдеді. Ал Handelsblatt басылымының хабарлауынша, Ангела Меркель болса, босқындар мəселесінде қалыптасқан ахуал «жаһандануды басқа арнаға бұ руға» мүмкіндік береді, деп мəлімдеген. Бұдан бұрын хабарланғандай, Германияда ХДО партиясының рейтингі 2013 жылы өткен сайлаудан кейін бұрын-соңды болып көрмеген дəрежеде төмендеген. Қазан айының басын да неміс БАҚ-тары елге келетін босқындар саны бойынша 2015 жылға белгіленген меженің

Атап айтқанда, теміржол компаниясының бұл құжаты бойынша босқындар алдын ала пойыздардағы орындарға бронь берген кезде тиісті төлем төлеуден босатылуы керек. Newsru.com порталының хабарлауынша, пойызға отыруға топ-тобымен келген билетсіз босқындарға осындай жеңілдіктер жасалмақ. Бұл хабарға француздың оңшылдары жəне ультра оңшылдары өре түрегеліп, SNCF компаниясын

босқындар мəселесінде келеңсіз бағыт ұстанып отыр, «адамдар контрабандасымен» айналысады деп кінəлады. Мəселен, Николя Саркозидің оңшыл орталық партиясының мүшесі Ксавье Бертран SNCF компаниясының бұл қадамын «ешбір жол беруге болмайтын» мəселе екенін мəлімдеді. Ал «Ұлттық майдан» партиясының мүшелері босқындарға француздар мүддесі есебінен көмек жасалуда, деп атап көрсеткен. Партия

Frontex агенттігінің мəлімдеуінше, Шығыс Жерорта теңізі арқылы Еуропаға қоныс аударған босқындар негізінен Сирия азаматтары болып табылады. Үстіміздегі жылдың 9 айы ішінде Италияға 129 мың заңсыз мигрант келген. Олардың басым көпшілігі эритрейлер екен. Венгрия мемлекетінің басшылары атап көрсеткендей, қазір бұл елдің шекарасының бойына 204 мың босқын шоғырланған көрінеді. Frontex агенттігінің айтуынша, бұл 2014 жылғы дəл осы кезеңмен салыстырғанда 13 есе көп. Еуропаға келетін босқындар тасқыны мұнымен шектелетін емес. Таяу Шығыс жəне Солтүстік Африка елдерінде орын алған соғыс апаты халықтардың ұлы көші-қонын одан əрі ушық тыра түсетіні хақ.

Əскери миссияныѕ мерзімі ўзартылды АҚШ президенті Барак Обама Ақ үйде сөйлеген сөзінде америкалық 9,8 мың əскери қызметші Ауғанстанда келесі жылдың соңына дейін қалатынын атап өтті. АҚШ əскерлері Ауғанстаннан биылғы жылы біртіндеп шығарылуы тиіс болатын. Барак Обама, сондай-ақ, АҚШ əскерлерінің Ауғанстандағы миссиясы өзгермейтінін жəне олар ауған əскерінің терроризмге қарсы күрес жүргізуіне көмектесе беретінін мəлімдеді. Бұған қоса ол өзінің президенттік мерзімі аяқталғанға дейін АҚШ бұл елде 5,5 мыңдай əскер ұстайтынын да жеткізді. Америкалық əскерилер Кабул қаласының солтүстігіндегі Баграм базасында, елдің оңтүстігіндегі Жалалабад қаласында жəне оңтүстіктегі Кандагар ауданында орналасқан. АҚШ əскерилері негізінен ауған əскерлерін бүгінде ықпалы артып бара жатқан «Талибан», «Əл-Каида», «Ислам мемлекеті» экстремистік ұйымдарымен күреске дайындайды. Президенттің айтуынша, əскерді қалдыра тұру шешімі ұлттық қауіпсіздік саласына қатысты сарапшылармен жəне Ауғанстан билігі өкілдерімен кездесе отырып қабылданған.

Украина, Египет, Жапония, Сенегал жəне Уругвай мемлекеттері БҰҰ-ның он бес елден тұратын Қауіпсіздік кеңесіне уақытша екі жылғы мүше болып сайланды. Бұл елдердің ешқайсысына бəсекелестер болған жоқ. өз гергенін хабарлады. Бұрын мəлім болғанындай, үстіміздегі жылы Германияға 800 мың босқын емес, ресми болжам бойынша 1,5 миллион заңсыз мигранттар келетін көрінеді. Жағдай осы лай болып отырғандығына қарамастан, Германия Еуропалық одаққа қарасты мемлекеттер босқындарды əділ бөлісіп алуы керек деген ұстанымнан таяр емес.

көшбасшысы Марин Ле Пен SNCF компаниясының басшысы Гийома Пепиді Eurostar пойыздарының кестесіне кедергі келтіре отырып, Ұлыбританияға өтуге тырысатын босқындардың Кал қаласындағы ахуалын одан əрі ушықтыруды көздеп отыр деген айып тақты. Компания өзіне қарсы айтылған айыптардан барынша ақталуға тырысуда. Компания өкілдері бұл жерде мəселе босқындарға тегін билет таратуда емес екендігін алға тартады. Олардың айтуынша, көп ретте билеттері дұрыс толтырылмаған босқындар пойыздан түсіріледі. Ал шын мəнінде, олар француз тілін жетік білмегендіктен осындай кемшіліктерге жол беруде. Осыған байланысты кондукторларға дұрыс толтырылмаған билеттерді ақы алмай қайтадан түзеп, босқындардың одан əрі жол жүруіне мүмкіндік жасау қажеттігі жөнінде тапсырма берілген. «Біз бар болғаны босқындарға пойыздардан орын алуға тегін бронь алуды ғана қамтамасыз еттік. Сөйтіп, олардың пойыздардан заңды орын алып, сапарларын жалғастыруына мүмкіндік бердік», дейді SNCF компаниясының өкілі Кристо Пьеноэль. Ал АҒР компаниясының өкілі «Туған елдерін тастап, ерік сіз қоныс аударған босқындар үрей мен қиындықтан əбден қалжыраған. Оларға адамгершілік танытып, осындай болмашы көмек көрсету қалыпты жағдай», дейді.

Ахуал ушыєып барады Сарапшылардың пікірінше, Еуропалық одақ мемлекеттерінің шекарасына келген босқындардың басым көпшілігі Грекияның аралдары əсіресе, Лесбос аралы арқылы өткен.

Əлем жаѕалыќтары

Ќауіпсіздік кеѕесіне уаќытша мїше болды

Соңғы деректер бойынша, Германия тұрғындары арасын да жүргізілген сауалнама қорытындысы бойынша ел тұрғындарының жартысынан астамы Германияның шек тен тыс көп босқындар қа былдап отырғанын айтқан. Тек сұрау салынған əрбір үшінші неміс ГФР заңсыз мигранттар мəселесінде дұрыс шешім қабылдайды деп

сенім білдірген. Еуропалық одақтың «Фронтекс» агенттігінің деректері бойынша, қыркүйек айының соңына дейін Еуроодақ елдеріне 630 мыңнан астам заңсыз мигранттар келген. Жақында Еурокомиссия бүгінде орын алып отырған миграциялық дағдарыс Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең үлкен дағдарыс екендігін мəлімдеді.

Оѕшылдар ашыќ ќарсылыќ танытты

Францияның əлеуметтік желілерінде SNCF теміржол компаниясының бүгінде елде бұрын-соңды болмаған миграциялық қозғалыстың орын алуына байланысты босқындарға жеңілдік жасау мəселелерін қарастырып отырғандығы хабарланды.

ШАРАЙНА

Украина Қауіпсіздік кеңесінде Шығыс Еуропа елдерінің атынан сөйлейтін болады. Осы мемлекеттерге берілген екі жылдық мандат 2016 жылдың 1 қаңтарынан басталады. Олар Қауіпсіздік кеңесіндегі мандаты аяқталатын Литва, Иордания, Нигерия, Чад жəне Чилиді алмастырады. БҰҰ-ның Қауіпсіздік кеңесі вето қою құқығы бар бес елден жəне он төрт тұрақты емес мүше елдерден тұрады. Вето қоюға құқылы мемлекеттер – АҚШ, Қытай, Ресей, Ұлыбритания жəне Франция.

Қысқа қайырып айтқанда:

Палестиналықтар Иордан өзенінің батыс жағалауында еврей храмын өртеген. Оқиға Палестина халқы мен Израиль қауіпсіздік күштері арасындағы жанжалдың қызған шағында болып отыр. Қырғызстанның Бішкек маңындағы Дордой ауданы аумағында Шу облысындағы түрмеден қашқан қылмыскерлердің бірі – Азамат Мұсуралиевтің көзі жойылды. Австралияның кеден қызметі жалпы салмағы 70 тоннаны құрайтын контрабандалық темекі шикізатын тəркіледі. Тəркіленген тауар шамамен 30 миллион долларға бағаланады екен. Нигерияның Майдагури қаласындағы мешітте болған екі жарылыстан 40-тан астам адам құрбан болды. Жарылысты террорист-жанкешті жүзеге асырған.

Хакерлік шабуылы їшін айыпталды

Жастардыѕ жўмыспен ќамтылуы – ќиын проблема 2007 жылы АҚШ-тан бастау алған əлемдік экономикалық дағдарыстан кейін дүниежүзіндегі жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 2 пайызға өсіп, 73,3 миллион адамға жеткен. Бұл туралы журналистерге Рим қаласында Халықаралық еңбек ұйымы бюросының директоры, Еуропа елдері үшін жастарды жұмыспен қамту мəселесін үйлестіруші Джанни Росас хабарлады.

Оның айтуынша, қаржы дағдарысы кезеңімен салыстырғанда қазір жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейінің төмендеу үдерісі байқалады. Алайда, дағдарысқа дейін дүниежүзінде жастардың жұмысқа орналасу мүмкіндігі жеңіл болған екен. «Мəселен, 2007 жылы жұмыссыз жүрген жастар саны қазіргіден əлдеқайда төмен еді. Қазір дүниежүзінде 73,3 миллион немесе əлемдегі жастардың 13 пайызы жұмыссыз. Дағдарысқа дейін бұл көрсеткіш 11-11,6 пайызды құраған болатын», дейді Джанни Росас. Сондай-ақ, ол Еуропа конти нентінде жастар ара сын да ғы жұмыссыздық дең гейі дағдарыстан кейін бірден 1,4 пайызға төмендегенін айтты. Алайда, Еуропалық одаққа қарасты 10 мемлекетте жастар ара сын дағы жұ мыссыздық деңгейі 20 пайыздан асса, Грекия жəне Испания сияқты экономикалық дағдарыстан үлкен зардап шеккен елдерде жастар арасындағы жұмыссыздық

деңгейі бұл көрсеткіштен екі есе көп. Мə се лен, бұл елдерде жастар ара сындағы жұмыссыздық дең гейі 25 пайыз болса, соңғы уақытта аталған көрсеткіш 50 пайыздан асты. АҚШ-тың мемлекеттік қор жүйесінің бөлімшесі болып табылатын Сент-Луис федералдық қоры банкінің деректері бойынша, жұмыс орны жетіспеушілігінен зардап шегіп отырған америкалықтардың саны 102,6 миллион адамды құрайтын көрінеді. Сонымен бірге, жұмыссыздар қалған америкалықтардың басым көпшілігі ай сайын мемлекет тарапынан жұмыссыздық жөніндегі жəрдемақы алады. FRED сарапшыларының айтуы бойынша, жұмысқа толық қабілетті адамдар жұмыс сыздық жөнінде алатын жəрдемақыға күн көреді. Сондықтан, оларға жəрдемақы төлегеннен гөрі жұмыс орнымен қамтамасыз еткен мемлекет үшін əлдеқайда тиімді болмақ.

Топтаманы дайындаған Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Малайзия билігі АҚШ əділет министрлігінің сұрау салуы бойынша Косово азаматы Ардид Феризиді ұстап берді. Ол америкалық əскери қызметшілер туралы мəліметтерді «Ислам мемлекеті» террористік топтарына беру мақсатында хакерлік шабуылдар жасады деп айыпталып отыр. Малайзия полициясының басшысы Халид Əбу Бакардың айтуынша, 20 жастағы Ардид Феризи 15 қазан күні Куала-Лумпурда тұтқындалған. Құқық қорғау органдарының мəліметтеріне қарағанда, косоволық азамат Сириядағы «Ислам мемлекетінің» жетекшілерімен байланысты болған. Ал АҚШ-тың əділет министрлігі Феризиді косоволық хакерлер тобының жолкөрсетушісі деп санайды. Ол АҚШта орналасқан компаниялардың компьютерлік жүйелерін бұзып, 1351 адамның жеке ақпараттарын ұрлаған сияқты. Олардың ішінде америкалық мемлекеттік қызметшілер мен əскерилер де бар.

Бўрынєы премьер-министр ќамауєа алынды Молдовада елдің бұрынғы премьер-министрі, қазіргі кезде жергілікті парламенттің депутаты Влад Филат қаржы ұрлығына қатысы бар деген күдікпен үш тəулікке қамауға алынды. Бұл туралы «Интерфакс» агенттігі хабарлады. Сыбайлас жемқорлықпен күрес жөніндегі ұлттық орталығы баспасөз қызметінің ақпаратына қарағанда, депутатты бас прокуратураның ордері негізінде парламент ғимаратында ұстаған. Оған банк жүйесінен сыбайласу арқылы ақша шығарды деген айып тағылып отыр. В.Филаттың ұсталуына байланысты министрлер кабинетінің төрағасы Валерий Стрелец түсінік беруге мəжбүр болды. Себебі, бұл екеуі Либерал-демократиялық партиясының мүшесі болып табылады. В.Стрелец осы мəселеге байланысты өзінің отставкаға кетпейтінін, ал партиялас серігі өзінің кінəсіздігін дəлелдеп шығуға сенімді екенін атап өткен.

Саяси їдерістерді бастауєа шаќырды Франция президенті Франсуа Олланд Сирия жанжалына Ресейдің араласуы Башар Асадтың президенттік қызметте қалуына көмектесе алмайды, деп мəлімдеген. Ол мұны Брюссельде Еуропалық одақ саммитінің қорытындысында айтқан. «Ресей белгілі бір уақытқа дейін билеуші режімге қолдау көрсете алады, бірақ, Сирияда Асадтың саяси болашағы жоқ», – деп атап өткен Ф.Олланд. Сонымен қатар, ол ресми Дамаск өкілдерінің қатысуымен араб республикасының жаңа басшысын сайлау бойынша саяси үдерістерді бастауға шақырды. Франция басшысы, сондай-ақ, Сирияға қатысты дипломатиялық іс-əрекетті үйлестіруді Франция, Ұлыбритания жəне Германия өздеріне алатындығын атаған. Интернет материалдары негізінде əзірленді.


9

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

 Сəті түскен сұхбат

«Ќазаќстан мен Жапонияєа арналєан композициямды алып келдім» – дейді Кїншыєыс елініѕ белгілі скрипкашысы Кен АЙСО

Ўлт ўраны – Ўлытау Өтеген ОРАЛБАЙҰЛЫ.

Айбастың дарасы бар алтын жапқан, Аяққамыр, Шотқара – Қаратаудай.

1. Ұлытаудың басынан көш келеді, Ұлы күннің тұсауын кескен еді. Ұлан-байтақ тарих əлі күнге, Ұлытаудың атынан сескенеді.

Обалысай, бір жағы Аяқбұлақ, Қаракеңгір, Сарыкеңгір келер құлап. Жүрген жері Жошының қымыз ішіп, Құрық салып құланға, саят құрап.

Ұлытаудың басынан көш келеді, Ұлылықтан басталып, хош келеді. Ұмытылған ғасырлар шаңы басып, Ұлы армандар ұрпаққа көшкен еді. Ұлытаудың басынан көш келеді, Ұмтылмасаң ұстарың бос келеді. Ұмтыл, ұлтым, Ұраның – Ұлытауың, Ұққаныңды жау менен дос көреді. Ұлытаудың басынан көш келеді, Ұлы күннің мақсатын ескереді. Ұлар-дауыс ұлтымның ой-арманы, Ұрпағыма өлмейтін сес береді.

Ақ күмістей қайнаған Ордажылан, Қанатын күнге жайған алмас қыран. Кет Бұға саусағынан саз боп шыққан, Жошының жан азасы – «Ақсақ құлан». Күй болып өткен күннен жеткен аңыз, Күн астынан Күнікей өпкен ауыз. Қорым боп қорып жатыр бұл даланы, Сақалын самал сауып өткен абыз. Мезолит, неолит пен қола дəуір, Жез бен тас кіріккенде болады ауыр. Екеуі енші алғанда серттен тайған, Темірің қан майданда – қара дауыл.

Ұлытаудың басында ұлы арманға, Ұйып тұрып, ұлт болып қуанғанда. Ұлытаудың басында жанған шырақ, Ұйытқып жанып, айналды шырағданға.

Мұзбелдің шоқысына қыран қонар, Мұнартқан мұнаралар ұран болар. Тоқтамыс Едігемен айқасқан жер, Бауырлар шайқасқанда ылаң болар.

Ұлағаттап ерлікті шерге бөккен, Ұран салып еркіндік келген өктем. Ұясына намыстың қонақтаған, Ұлар-ойдың үні де елге жеткен.

Қос батыр, қос ханымыз ерегескен, Серт беріп, семсер сілтеп, серелескен. Екеуі бір қыратта жатыр енді, Не көрдік көз байлаған төбелестен.

Ұлытаудың басында ұлағат бар, Ұлы күннің тынысын сынап, ақтар. Ұлан-байтақ даламды жырмен сүйдім, Ұлдың даусын естісін бұла-бақтар.

Сыр айтады сырықты обаларым, Тоқтауыл, Домбауылдай молаларым. Талдысай, тал бойыңда бір мінің сол, Жаманайбат жайыңды жобаладым.

Ұлы Дала! Ұлы Тау! Ұлық бəрі, Ұмытылды зар заман ғұрыптары. Ұлтымыздың Басшысы – Елбасымыз, Ұлытауды қадірлеп, ұлықтады.

Тұлпар мініп, ту алған бабаларым, Қайда қалды темірден тағаларың? Сарысуың сағыныш бұл күндері, Ащыкөлді амалсыз жағаладым.

Ұлықтады өткенін халқымыздың, Ұлы екенін айғақтап салтымыздың. Ұран тастап Елбасы ел бастады, Ұйқымызды оятып жалпымыздың.

Байқоңырдың өзені құмға сіңді, Басып алып бойына тұл ғасырды. Бетпақдала безеріп тіл қатпайды, Барақкөлің бозарған сырға сынды.

«Ұлы қазақ» деді ол арғы атамыз, Ұлытауға ұлт туын орнатамыз. Ұлы көштің басы бар, баяны бар, Ұлағаттап ертеңге жалғатамыз.

Арғанаты алыстан сыр айтады, Сыр мен бірге шер менен мұң айтады. Теректінің таулары бойын түзеп, Тіршіліктің тал бойын тыңайтады.

Ұлтым қандай, жаңаға жұлқынғандай, Ұл мен қызым уақытпен құлпырғандай. Ұраны бір ел едік, қыраны бір, Ұран салсам халқым бар ұмтылғандай.

Алаша хан, қай кезең, қай ғасырым, Ұлытауым айтқан ғой айға сырын. Хандығымның сан қилы кезеңдері, Аша салмас көрінген жайға сырын.

Ұмтыл, халқым, есең бар өткен күнде, Ұғармысың сен оған жеткен күнде. Ұлытаудың төрінде сөз өрейін, Ұғып алсын, куə боп көк пен күн де.

Азаттық кеп алынды шідерлерім, Оған дейін төзімді үнемдедім. Жезқазғанның аймағын желе шолып, Ұлытаудың маңайын түгендедім.

Ұлы тілім, ұлы діл, ұлы дінім, Ұлттың жаны сенде ғой күні бүгін. Ұлытауым – ұлы арман алдымдағы, Ұлытауым – ұлылық, ірілігім.

Дəуір мұнда қалғиды алмасқалы, Ұлытаудың жұлдызды мəңгі аспаны. Кенді аймақтың кеудесін ашып кеткен, Сəтбаевтың сүрлеуін шаң баспады.

Ұлытауым – мақсатым, мұратым да, Ұлы сөзбен бостандық гүл атуда. Ұлтымызды төрт құбыла, сегіз қиыр, Ұлағаттап, күллі əлем ұнатауда.

Елге нұрын шашады ержетіп күн, Ұмыттырып болғанын кем-кетіктің. Қаныш аға жолымен жүрген кезде, Ізін көрем ізашар керзі етіктің.

Ұлытауым – ұлы жол, ұлы баян, Ұзақ, сəтті жол түссін құбыладан. Ұжымым бар, аты оның – Қазақстан, Ұлы таңда нұр шашқан шұғыладан. Ұлытауым, төріңде шешілейін, Ұғар сөзді ірікпей, көсілейін. Ұсынғаным – ұлтымның қазынасы, Ұйқы ашатын самал боп есілейін. Ұлытауым – сұхбатым, сырым менің, Ұмытылмас, шаң баспас шыным менің. Ұмсындым да, жанымды жайып салып, Ұлтыма ғұмыр бер деп күбірледім. Ұлан-байтақ жерімнің қасиеті – Ұлы, ұлы бабалар өсиеті. Ұлытауым, ұлы елдің биігісің, Ұл-қыздарың қашанда бас иетін. Ұлытауым – намысқа қолбасымыз, Ұлы істерге аттансақ – жолдасымыз!» ...Ұзақ сөздің қысқасы, сұхбаттан соң, Ұлытауға бас иді Елбасымыз. 2. Құлагерін көңілімнің жаратайын, Балдай сырын жанымның жалатайын. Ұлытауым – ата сөз, шежіре шал, Баяныңды барынша таратайын. Көшкен желдің өлеңім ұйқасындай, Көңіл көзі жабылған – ұйқы ашылмай. Байтақ елдің Ұлытау батысында, Сарыарқаның сары алтын құйқасындай. Терісаққан, бір жағы Қараторғай, Əулиеата, Желдіадыр дара таудай.

Ізін көрдім дүрбелең, сан бұлаңның, Қоламтаны үрлеумен жандырармын. Палеолит дəуірін іздеп едім, Түстім келіп ізіне Марғұланның. Ағалар-ай, айбоздар, ардақтылар, Алыс-алыс дəуірге самғап тұрар. Айтар сөзі қашанда салмақтылар, Арғы күнді бергімен жалғап тұрар. Көңілімнің картасы – көне тақыр, Ұлытауым, ұлтыңды еле, батыр. Баубек болып жалғасып сөздің серті, Жүрсін болып жыр төгіп келе жатыр. Тас дəуірі сол күннен тіл қатады, Шақпақ тастар шындықты жырлатады. Қола дəуір қолқаңды суырады, Түн ұйқыңды тынымсыз ұрлатады. Шежіресін жайып сап бұл даланың, Сағымынан сөз теріп, сыр бағамын. Айбалта мен қылыштан жөн сұрасам, Тіл қатады күмбірлеп құмыраларым. Туған жердің əрқашан ұлтан ұлы – Ақын деген елінің жыр-тамыры. Ұлытаудың төсінде ұлық болған, Көне сақтың құдірет Күн тəңірі. «Күннен туғам» деп жырлап Мағжанымыз, Жырын жазған – қазына, маржанымыз. Ұлытау бұл – ұлтымның қазынасы, Ұлытау – бұл – ар-иман, мал-жанымыз. Жағам бүтін – жауларым жармасқаным, Жапан түздің көп көрдік шаңды аспанын. Жат көзділер сұқтанса байтағыма, Қынында əлі қылпыған алдаспаным.

Тарихым бар таусылмас – дүр-өнерім, Өткен күннің бағасын біледі елім. Терістігім туралы теріс айтқан, Тентек ойды дүрелеп жіберемін. Бұған куə өшпейтін Таңбалытас, Ел емеспіз елпілдек, арманы пəс. Жанымызды береміз жер дегенде, Жасық емес жұртымыз жалғаны лас. Ұлы Жібек жолында сан іздерім, Таптым əзер, тауып ап, тағы іздедім. Оғыз-қыпшақ заманы ойымда тұр, Одан бері адаспас тəрізді едім. Адаспаймыз, адаспас жолымыз бар, Алтын орда, Хан орда төріміз бар. Ақордадан жол шықты Ұлытауға, Алаш деген ардақты қолымыз бар. Ерлігі ұран, егемен еліміз бар, Ұлан-байтақ, ұлысты жеріміз бар. Жаһан келсе жайнаған төріміз бар, Елтаңбамыз, Гимн мен Мөріміз бар. Достық деген салатын əніміз бар, Дəулетіне сəулет сай сəніміз бар. Ынтымақшыл, мейірлі жанымыз бар, Қарға тартар қазақты қанымыз бар. Ырыс толы дархандай даламыз бар, Жаһан білер жайнаған қаламыз бар. Айта берсек айтатын сан аңыз бар, Айдай əлем, көз тастап қараңыздар. Елордамыз бар біздің – Астанамыз, Сарыарқада бой тіккен жас қаламыз. Симпозиумдар, Құрылтай, Саммиттерді, Осы жерде біз, қазақ, басқарамыз. Жаңа заман, жайнаған жарық нұрсың, Күн сəулесін көңілдің алып тұрсың. Қазақстан – көшінде планетаның, Қазағымды күллі əлем танып білсін! Құлақ түрсең шежіре, қарт аңызға, Төрт құбыласы Отанның ортамызда. Аспан мен жер бұл жерде тоғысады, Менделеев кестесі картамызда. Түстік біздер ежелгі сайрар ізге, Жоғың болса, жас күнім, жайнап ізде. Бəйтеректің басында күн қонақтап, Аппақ нұрын төгеді ай да бізге. Көз суарар көргендер келбетіне, Туған елім жатқанда тербетіле. Жаһан келіп жанарын толтырсын деп, Жұлдыздарды қондырдық жер бетіне. Таулар сөйлеп, көл күліп, жайнаған өр, Жанның нұры, самалға айнала бер. Жерұйығың дəл осы – Қазақ елі, Қазақстан ұраны – Мəңгілік Ел!

Жапониядан Қазақстанға атбасын тіреген қонағымыз – белгілі скрипкашы Кен Айсо II «Жібек Жолы» халықаралық фестивалінің аясында «Астана Опера» театрының Камералық залында өнер көрсетті. Төменде осы сапарға орай скрипкашымен болған шағын əңгімені жариялап отырмыз. – Қазақстан халқына қандай тарту-таралғылармен келдіңіз? – Жапондық мектептің бірегей шығармалары – Койчи Кишидің «Айдаһар биі» мен скрипканың жеке орындауына арналған өзімнің «Kaze» атты композициям елордалық тыңдарман назарына ұсынылды. Сонымен қатар, кеште еуропалық классиктердің туындылары – Сезар Франктың Ля мажор сонатасы, Фриц Крейслердің Кіріспесі мен Аллегросы, И.С.Бахтың №1 соль минор соната сы орындалды. Сондай-ақ, қазақтың көрнекті композиторы Мұқан Төлебаевтың «Поэма» атты камералық-аспаптық шығармасын өз нақышында жеткізуге тырысып бақтым. – Койчи Киши деп есі мін айрықша бөліп айтып отырғаныңызға қарағанда, ол кісінің жапон халқына сіңірген еңбегі орасан зор болса керек-ті? – Тарихқа сəл шегіне көз жүгіртсек, композитор Койчи Киши 1920 жылдары Еуропаға барып, музыканың батысқа тəн бағытын меңгеруге бет алған алғашқы жапондық музыканттың бірі болып табылады. Оның жеке туындылары өзі басқарған Бер линнің филармониялық оркестрі сүйемелдеуімен орындалып отырған. Ал композитордың «Айдаһар биі» бір мезгілде үндесетін екпінді əрі алуан сарынды композиция саналады. Ол жұртқа ескі Жапонияның атмосферасын жеткізеді. – Ал өзіңіз өнердің осы түрі бойынша қай жанрдағы шығармаларды орындайсыз? – Мен негізінен классикалық һəм барокколық скрипканы меңгерген жанмын. Бірақ, заманауи үлгіні жатсынбаймын. Жекелеген концерттерім Лондондағы Вигморхолл, Париждегі «Плейель» залы, Токиолық опера, Миландағы Верди залы, Карло Феличе театры, Амстердамдағы Концертгебау, Санкт-Петербургтік филармония жəне басқа да көптеген беделді сахналарда орасан зор табыспен өткен еді. Ішкі түйсік пен музыкалық

аспаптың бір идеяға жұмыла қызмет етіп кетуін шебер келістіре алу аспапшы үшін оңай шаруа емес. Өз орындауымда көбіне-көп соған мəн беремін... Ал «Астана Опера» ғимаратының ғажайып сəулеті мен мұндағы өтетін қызықты концерттік бағдарламаларға келсек, маған ерекше əсер қалдырды. Керемет сезімге бөлеген жарқын жүздесулердің өзі не тұрады? – Астанаға алғаш рет табан тіреп отырсыз ба? – «Мен бұған дейін Қазақстанда 2009 жылы болғанмын, яғни маған бұл жер соншалық жат, болмаса бейтаныс деп айта алмаймын. Əлем картасы арқылы білуімше, Қазақстан жер көлемі жағынан алғанда, оған бес Франция сыйып кететін көрінеді. Сондықтан, мұндай ұлан-ғайыр үлкен мемлекетке келіп, өнер көрсету əрбір өнер адамының асқақ арманы болса керек. Менің осы мақсатқа қолым ертерек жеткені үшін қуанамын. Осыған орай гастрольдік сапарымнан жаңа əсерлер күтемін. Мұндағы музыкаға жаны құштар жұртшылыққа кеш барысында жапондық музыкамен қатар қазақтың əуенін де əуелеткім келеді». – Скрипканың жеке орындауына арналған бірегей «Kaze» композициясы туралы қысқаша айтып бересіз бе?

Беу, Ұлытау, атамыз, батамыз да, Бой бермейміз біз енді жат аңызға. Ақ селеуі – ақ шашы Ұлытаудың, Бабалардың сақалын сатамыз ба? Жоқ, сатпаймыз сақалды – намысымыз, Ар, ұят пен басталды жаңа ісіміз. Жаңа ғасыр біздікі, танысыңыз, Жаңа күндер, біздермен табысыңыз. Азат ел боп кеңейді өрісіміз, Жылдан-жылға көбейді жеңісіміз. Жаңа заман, біздерге назарың сал, Жаңа таңдар, біздермен көрісіңіз.

3. Тіл қатады бүгінге аңыз қашық, Ұлытауды қалмапты сағым басып. Байтақ Отан, барым сен, бақытым сен, Жүрегімді көр менің, жанымды ашып. Жүрегімді көр менің «Елім» деген, Жаһан айтса жақсысын, көңілденем. Туған елді жырлауға тіл берді Алла, Осы шығар шын бақыт, өмір деген. Айдай əлем, ордамды – Отанды көр, Ту көтеріп, Тəуелсіз атандық ел. Қағба алдында халқымды ауызға алып, Көкке қарай қол жайдым: «Батаңды бер»! Шапағаты бой кернеп шуақ күннің, Шыбын жанды ел үшін шырақ қылдым. Жаным толқып, тебіреніп, жылап тұрдым, Мəңгілік Ел болсын деп – Қазақ Елі, Бір Алладан тек соны сұрап тұрдым!

Қаршыға КҮЛЕН.

АСТАНА.

Алєашќы отандыќ рельс шыєарылды

Бір халықпыз, бір елміз, жыр-əніміз, Тұрақты елдің ту ұстар құралымыз. Ұлытаудың төрінде ұлтқа жеткен, Мəңгілік Ел – мəңгілік ұранымыз.

Ұлытауым, қарт бабам, жан жырласым, Иығыңды заманың талдырмасын. Азат елім, сен мəңгі егемен бол, Көңіліңді бұл ғасыр қалдырмасын.

– Қысқа тұжырымдағанда, бұл – Жапония мен Қазақстанның дəстүрлі əндерінің сарыны негізінде туған менің қиялымдағы дүние. «Kaze» жапон тілінде «жел» деген ұғымды білдіреді. Əлгінде Астананы осыдан біраз жылдар бұрын көргенімді айттым. Сол сапарымда осындағы өрекпи соққан қатты жел есімде қалып қойыпты, содан кейін ауа ның элементі байланыстырған қос мемлекет жайында бір туын ды шығарғым келген еді. Қазақстандық көрерменмен кездесетін күнді тағатсыздана күтуімнің се бебі содан, олардың да музы каның ғажайып зəу биігіне өзіммен бірге самғауын тілеймін. – Скрипкашыға қойылатын ең басты талап не деп ойлайсыз? – Музыка өнерінде біз бен сіз деп аражікті ажырата айтарлықтай айырмашылық жоқ. Бəрімізге қойылатын талап ортақ деп санаймыз. Əуелі өз кəсібіңе деген сүйіспеншілік пен жауапкершілік болмай, жақсы нəтижелерге жету қиын. Соған қоса табысқа кенелудің тағы бір сыры – ерінбей еңбектенуде деп түсінемін. Яғни Құдай берген талантты біліммен шегелеген абзал. Сол үшін өз басым өмірдің қаншама сынынан өттім. Лондондық Корольдіктің музыка академиясының, Оңтүстік Калифорния университетінің, Токиодағы əсем өнер мен музыка ұлттық университетінің түлегімін жəне Лондондық университеттің магистрімін. Көптеген халықаралық байқауларға қатысып, лауреат атандым. Соның ішінде Токиодағы халықаралық музыкалық, Париждегі М.Лонг жəне Ж.Тибо атындағы байқауларды, Токиодағы «Страдивариус» жəне бас қаларын айрықша атағым ке леді. Ұлыбритания мен Еуропа ның əйгілі оркестрлерімен жиі өнер көрсетуіме тура келді, солардың ішінен Лондонның филармониялық, Шотландияның камералық, Эдинбургтің, Кельннің академиялық, Ұлыбританияның камералық, Ағарту заманының оркестрлерін атап өткен орынды. Бір сөзбен айтқанда, бізде бір сəт те дамылдауға уақыт жоқ. Жəне мұндағы тіршіліктен өміріңді түбегейлі бөліп ешқайда кете алмайсың. Өйткені, ол – өзім таңдаған əлем ғой.

(Соңы. Басы 1-бетте). «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ президенті А.Маминнің айтуынша, Мемлекет басшысының индустриялық бағдарламаға сай тапсырмасымен Қазақстанда қысқа мерзімде теміржол көлігін жасаудың жаңа саласы қалыптасты. Əлемдік жетекші компаниялар General Electric, Alstom,Talgo, Siemens қатысуымен жүк жəне жолаушылар тепловоздары, электровоздар, вагондар, ірі вагон құймалары, инфрақұрылымдық техникалық құралдар шығарылуда. Ол сондай-ақ, алғашқы отандық рельс өнімінің Қазақстанның индустриялық тарихында маңызды оқиға екендігіне тоқталды. АРАЗ-дың жобалық қуаты жылына 430 мың тонна металл

өнімдерін жасауға қауқарлы. Оның шығаратын негізгі өнімі – термоқысымға шыдамды Р-65 маркалы ұзындығы 120 метрге жететін жоғары жылдамдықты магистральға арналған рельстер. Оған қоса, жылына 230 мың тонна рельс арқаулары, бұрыштамалар, швеллерлер жасалады. Бұл теміржол өнімдері Қазақстанды ғана емес, көршілес мемлекеттердің де сұранысын қанағаттандырады. Сондай-ақ, бұл күні Қазақстандағы теміржол көлігі машинасын жасау саласындағы серіктестік пен болашағына арналған дөңгелек үстел отырысы да өткізілді. Ондағы талқылау барысында қазақстандық «Тұлпар-Тальго», «Электровоз құрастыру зауыты» (ЭҚЗ), «Локомотив құрастыру зауыты (ЛҚЗ) зауыттарындағы

теміржол көлігі өнімдерінің тұсаукесер рəсімі өткізіліп, оны «Қазақстан Даму Банкі» АҚ-тың қолдауымен экспортқа шы ғаруды жүзеге асырудың мəселесі сарапталды. Дөңгелек үстелге қатысушылардың айтуынша, Еуразиялық аймақтағы теміржол көлігі машиналары өнімдерін шығаратын зауыттар мен қаржылық институттардың арасында тығыз қарым-қатынас орнаған. Қазақстандық экспортты қолдау жүйесі туралы «Қазақстан Даму Банкі» АҚ басқарма төрағасы Б.Жəмішев баяндап, банк АРАЗ құрылысын қаржыландырып қана қоймай, ендігі жерде оның шетелдік тұтынушыларға өткізу ісшарасын да өз міндеттеріне алып отырғандығын мəлімдеді. Ал «Жинақ банкі» АҚ басқарма төрағасы А.Камалов банктің «ҚТЖ» ҰК» АҚ жо ба ларын белсенді қолдап ке леді. Бұл өз кезегінде тауар ай налымының жақсаруы мен ел эко номикасының серпінді дамуына ықпал етеді», деді. Сонымен қатар, банк басшысы ірі кө лемдегі инфра құрылымдық жобалардың ішін де АРАЗ мемлекет пен жеке бизнес серік тестігінің ерекше үлгісі екен дігіне тоқталды. Дөңгелек үстел отырысында Əзербайжанға, Белоруссияға, Грузияға, Өзбекстанға, Тəжікстанға жəне Қырғызстанға АРАЗ дайын өнімдерін жеткізу жөніндегі меморандумға қол қойылды. «Егемен-ақпарат».


10

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

Ныќ сеніммен ќадам басып келеміз Бүгiнде əлемнiң көптеген елдерi күрделi экономикалық қиындықтармен бетпе-бет келiп отыр. Жаһандық деңгейдегi саяси текетiрестiң өрши түсуi дамыған, алпауыт мемлекеттердiң де iргесiн шайқай бастағандай. Түрлi сипаттағы жанжалдар мен қарулы қақтығыстардың жаңа ошақтары пайда болып, салдарынан миллиондаған адамдар кедейлiк пен аштыққа, босқындыққа ұшырап, мыңдаған бейкүнə жандардың қаны төгiлуде. Осынау алмағайып əлемде тұрақтылығы мен бейбiтшiлiгiн сақтап, орнықты дамып келе жатқан мемлекеттер санаулы ғана. Солардың бiрi де бiрегейi – Қазақстан. Жұмахан МЫРХАЛЫҚОВ,

М.Əуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры, академик.

Əрине, бүкiл дүниежүзiн жайлаған экономикалық дағдарыс бiздiң елiмiздi де айналып өтпесi анық. Қазақстан экспортқа шығаратын өнiмдер бағасының күрт арзандауы еліміздің экономикасына да айтарлықтай əсер еткенi түсiнiктi. Дегенмен, экономикалық жағдайымыз жақсы кезде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Ұлттық қорды қалыптастырған болатын. Сол кездерде кейбiреулер «мұнайдан түскен қаржыны халыққа таратып беру керек» деп шу көтергенi де есiмiзде. Бiрақ, халқымызда «Тарта-тарта жесең тай қалады, қоя-қоя жесең қой қалады, қоймайқоймай жесең нең қалады?» деген мəтел бар емес пе?! Расында, Нұрсұлтан Əбiшұлы сол күндерi алда қиын кезеңдер боларын дəл болжаған екен. Бүгiнде Мемлекет басшысының кемеңгерлiгi мен көрегендiгiнiң арқасында Ұлттық қорға жинақталған қаржы отандық экономикамыздың тұрақтылығын сақтап отыр. Басқаша айтқанда, осынау қиын кезде сiз бен бiздiң зейнетақымыздың уақтылы төленiп, аурухана мен мектеп секiлдi əлеуметтiк маңызы бар нысандардың құрылысының тоқтамай тұруы, ұл-қыздарымыздың жұмыссыз қалып, босып кетпегенi Елбасының бiр кездерi қабылдаған дұрыс шешiмiнiң жемiсi. Қазақстанның бүгiнгi мақсаты – қиын күндер өткенше күнелту, əйтеуiр жан бағу емес, дағдарыстан серпiндi дамуға жол табу. Осы қиындықтардың өзiн алға ұмтылуға алғышарт етiп, болашаққа зор жеңiстермен қадам басу. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «100 нақты қадамнан», тұратын Ұлт жоспарын тап осынау асқақ мақсатқа бастайтын маңызды тарихи құжат деп атар едiм. Ұлт жоспары ұзақ мерзiмге есептелген стратегиялық құжат дегенiмiзбен, оның аясында қабылданып жатқан нақты қадамдардың игiлiгiн халық қазiрдiң өзiнде сезiнуде. Айталық, 2016 жылдың қаңтар айынан бастап бюджеттiк саладағы азаматтық қызметкерлердiң жалақысы мен қариялардың зейнетақысының жəне мүмкiндiгi шектеулi азаматтардың жəрдемақысының өсуi баршаны қуанышқа бөледi. Өйткенi, еңбек адамдарына лайықты жағдай жасау мен мұқтаж жандарға əлеуметтiк қолдауды күшейту қашанда маңызды əрi қайырлы iс. Қазақстанның басқа өңiрлерi секiлдi Оңтүстiк Қазақстан облысында да ауқымды iстер атқарылуда. Маңдайынан күн сүйген бiздiң туған өлкемiзде бұрынғысын айтпағанда, соңғы бiр жылда атқарылған жұмыстардың өзi ұшан-теңiз. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ұлттық экономикамызды шикiзатқа тəуелдiлiктен құтқару үшiн кəсiпкерлiк пен өндiрiстiң дамуына, ауыл шаруа шылығының жандануына ерекше назар аударып келе жатқаны белгiлi. Мемлекет басшысының жеке қадағалауы мен қамқорлығының нəтижесiнде Оңтүстiк Қазақстан облысында ауыл шаруашылығы, кəсiпкерлiк салалары айтарлықтай дамып, өндiрiс жандана бастады. Соның бiр айғағы Ордабасы ауданында трактор зауытының ашылғандығы дер едiм. Аграрлы өңiр болып саналатын Оңтүстiк Қазақстан облысы үшiн ауыл шаруашылығы техникаларының қашанда орны бөлек. Бiр сəт еске түсiрелiкшi, тап осындай заманауи, сапалы тракторды қашан өзiмiз жасап, өзiмiз құрастырып едiк? Жоқ, мұндай

тiрлiк тiптi кешегi Кеңес Одағының дүркiреп тұрған кезiнде де болмаған. Бұл – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев қабылдаған Үдемелi индустриялық-инновациялық даму бағдарламасының жемiсi. Темiрланда құрастырылып жатқан «Киоти» маркалы трактор жер өңдеуге, ауыл шаруашылығы өнiмдерiне күтiм жасауға өте ыңғайлы. Мұндай заманауи техникаға қол жеткiзген диқандардың қырманы тасып, елiмiздiң несiбесiн арттыра түсетiнi ақиқат. Бұқаралық ақпарат құралдарынан бiлетiнiмiздей, облысымызда ауыл шаруашылығы өнiмдерiн қайта өңдеу, құрылыс материалдарын өндiру, тоқыма өнеркəсiбiн, фармацевтиканы, туризмдi дамыту бағыттарында қыруар жұмыстар атқарылуда. Атап айтар болсақ, өңiрлiк iшкi жал пы өнiм көлемiнiң 2 триллион 100 миллиард теңгеден асуы – үлкен жетiстiк. Ал облыс диқандарының 2 миллион тоннадай көкөнiс пен бау-бақша өнiмдерiн өсiруi ауыл шаруашылығына көрсетiлiп жатқан мемлекеттiк қолдаудың нəтижесi. Бұрындары кəсiпкерлiк пен өндiрiстiң дамуына ең алдымен əкiмшiлiк кедергiлердiң көптiгi тосқауыл болатыны айтылушы едi. Сол себептi, облыста кəсiпкерлерге қызмет көрсету орталығы ашылып, «бiр терезе» қағидасы енгiзiлген. Онда өз iсiн бастаған азаматтарға кəсiби мамандар көмектеседi. Орталық бүгiнгi күнге дейiн 50 мың бизнесменге қызмет көрсеткен. Елу мың кəсiпкердiң қол астында 2-3 адамнан жұмыс iстейдi дегеннiң өзiнде, олардың əрқайсысының арқасында бiр-бiр отбасы тұр. Демек, Елбасының сарабдал саясатының арқасында ашылған осы бiр орталықтың пайдасы қаншама адамға тиiп, олардың тұрмысының түзелуiне ықпал еткенiн өзiңiз бағамдай берiңiз. Биыл облыстың барлық ауданқалаларында да кəсiпкерлерге қызмет көрсету орталықтары мен кəсiпкерлiк мектептерi ашылыпты. Олардың барлығы да типтiк ғимараттарда жұмыс iстеуде. Шымкент қаласының маңынан ашылып, нəтижелi жұ мыс iстеп жатқан «Оңтүстiк» индустриялық аймағы мен «Оңтүстiк» арнайы экономикалық ай мағы – Президенттiң Үдемелi индустриялық-инновациялық да му бағдарламасының төл туындысы. Мұнда ондаған мың адам жұмыс iстеп, бiр жағынан бюджетке салық төлеп жатса, екiншi жағынан отбасыларын асырауда. Ал Шымкент қаласында жаңадан тағы 4 индустриялық аймақ ашу, сонымен қатар, облыстың барлық аудан-қалаларында да индустриялық аймақ құру жөнiндегi жаңалық бүкiл халықты қуанышқа бөлеп, ертеңгi күнге деген сенiмiмiздi нығайтты. Осы орайда М.Əуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің ғалымдары елiмiздiң инновациялық дамуына, ғылым, бiлiм беру мен мəдениет салаларының алға жылжуы на зор үлес қосқанын атап өткен жөн. Бiздiң оқытушы-про фессорларымыз сапалы кадрлар

дайындап, халықтың зияткерлiк деңгейiнiң өсуiне ықпал етуде. Бұл ретте айта кетейік, Елбасы Н.Назарбаевтың халыққа арнаған «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» атты Жолдауында білім саласына ерекше назар аударылған. «Индустрияландыру бағ дар ламалары шеңберінде базаларында ғылымның экономика салаларымен жəне мамандар дайындаумен байланысы қамтамасыз етілетін 10 ЖОО анықталды. Осы мақсаттарға 2017 жылға дейін 10 миллиард теңге бағыттай отырып, осы жоғары оқу орындарының материалдық-техникалық базасын қалыптастыруды тапсырамын» делінген Жолдауда. Осы оқу орнының да таңдаулы білім ордаларының қатарынан көрінуі – ғалымдарымыздың инновациялық бағыттағы жұмысының мойындалуын, қажырлы еңбектің бағаланғанын білдіреді. Əлбетте, бұл университеттің абырой-беделін арттырып қана қоймай, жас ғалымдардың өз мүмкіндіктеріне деген сенімін де нығайта түседі. Жалпы, біздің университеттің Қазақстан жəне əлем бойынша рейтингісі жылдан-жылға жоғарылап келе жатыр. Жуырда ғана жарияланған Еуропалық одақ стандарттары бойынша Еуропалық ғылыми-өнеркəсіптік палатасы дүниежүзіндегі жоғары оқу орындары арасында («Academіc Rankіng of World Unіversіtіes-European Standard ARES») жасалған 2014 жылдың рейтингісіне Қазақстаннан жиырмаға жуық жоғары оқу орындары қатысса, біздің университет осы абыройлы тізімге А+ санаты бойынша еніп отыр. Сондайақ, бұл тізімге елімізден əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті мен Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті кірген. Бұл рейтингте бағалаудың басты өлшемі – білім сапасы, ал ғылыми қызметте стандартты көрсеткіштерден бөлек шетелдік бірлескен авторлардың қатысуымен шығарылған жарияланым саны жəне халықаралық ынтымақтастық есепке алынды. Университет беделі, оның бітірушілерінің еңбек нарығында сұранысқа ие болуы жəне жұмыс берушілердің пікірлері, білімді ақпараттандыру бағалаудың ең басты критерийлеріне айналды. Халықаралық рейтингке ену біздің университет үшін өте маңызды. Бірінші кезекте, шетел студенттерін академиялық ұтқырлық бағдарламасына тарту мүмкіндігі пайда болды, себебі, олардың ата-аналары ЖОО-ны халықаралық рейтингке қатысуы бойынша таңдайды. Екіншіден, рейтингтің жоғары нəтижелері ЖОО-ның шетелдік серіктестермен ынтымақтастық орнату мүмкіндіктерін кеңейтеді. Үшіншіден, осындай рейтингтерде қазақстандық ЖОО санының артуы еліміздің əлемдік академиялық қауымдастықтағы беделін арттырады. Бүгінгі таңда бұл білім ошағы Қазақстан Республикасының ірі жəне көпсалалы универ ситеті, аймағымыздың инфрақұрылымының дамуы мен қалыптасуына, халықаралық қо ғам дас тықтағы интеграция мен жа һан дану үрдістеріне бел сен ді қатысатын ғылыми-білім беру, интеллектуалдық, мə де ни орталығына айналған. Уни верситетіміз германиялық ASІІN агенттігінде білім беру бағдарламаларын халықаралық аккредиттеуден өткізу арқылы тех никалық сала мамандарын даярлаудың жоғары сапасын дəлелдеген қазақстандық ЖООлардың алғашқысы болып есептеледі. Білім ошағының жетістіктері мен жеңістерінің жыл санап артуы біз таңдаған жолдың дұрыстығына айқын дəлел. Облыста əлеуметтiк салада, бiлiм беру мен денсаулық сақтауда, руханият пен мəдениетте де ауқымды жұмыстар атқарылуда. Барлығын тiзбектемей-ақ қоялық, тек биылдың өзiнде облыста 104 мектептiң құрылысы жүргiзiлiп, оның 49-ы пайдалануға берiлмек. Осының өзi Қазақстанның дағдарыс кезiнде де əлеуметтiк салаға қаншалықты көңiл бөлiп отырғанын көрсетедi емес пе?! Ал мəдениет саласында ше? Бұрынғыны айтпағанда, соңғы бiрер жылда ашылған мəдениет нысандарын атасақ та жеткiлiктi. Шымкенттегi «Отырар» кiтапханасы, «Түркiстан» салтанат сарайы, Көрме орталығы, Ж.Шанин

атындағы облыстық академиялық қазақ драма театры мен облыстық тарихи-өлкетану мұражайының жаңа ғимараттары, салт-дəстүр орталығы, Бейнелеу өнерi мұражайы... Осының барлығы соңғы бiр-екi жылда ашылған iрi мəдениет ордалары. Демек, бұл саланың дамуы да назардан тыс қалып жатқан жоқ. Аталған ғимараттардың бiрқатары Шымкенттiң жаңа əкiмшiлiк-iскерлiк орталығында бой көтердi. Мемлекет басшысының Шымкенттi Қазақ стандағы үшiншi қалаға айналдыру жөнiндегi тапсырмасының қалай орындалып жатқанын тап осы əкiмшiлiк-iскерлiк орталыққа қарап-ақ байқауға болады. Мұндағы облыс əкiмдiгi мен облыстық мəслихаттың 16 қабатты жаңа ғимараты Оңтүстiк өңiр дамуының нышанындай көрiнедi. Бiр сөзбен айтқанда, Елбасының қамқорлығының арқасында Шымкент елордамыз Астанаға қарап бой түзеп, сол iзбен дамып келедi. Əңгiменi əлемдегi жағдайдың күрделi екендiгiнен бастап едiк қой. Осынау қиынқыстау кезеңде елдi адастырмай, тура жолға, даму мен өркендеуге бастаған Мемлекет басшысына деген Оңтүстiк Қазақстан облысы халқының алғысы мен сүйiспеншiлiгi шексiз. Əлемдік экономикалық жағдай нашарлай түсіп, базбір мемлекеттерде дағдарыс байқалғанымен, елімізде, оның ішінде Оңтүстікте индустриялық-инновациялық даму қарқыны əлсіремек түгілі, қайта керісінше күшеюі қуантады. Əрине, бұл Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев жүргізіп отырған сарабдал саясаттың нəтижесі екені даусыз. Оңтүстікте халықтың кəсіпкерлікке деген ұмтылысы жоғары. Ал өңір басшысы Бейбіт Атамқұловтың индустриялықинновациялық дамуға айрықша назар аударып отырғандығы жергілікті кəсіпкерлік пен өндірістік кəсіпорындардың жуық арада жаңа белестерді бағындыратынына сенімімізді арттыра түскендей. Облыс əкімінің бірқатар аудан-қалаларға арнайы іссапармен барып, ондағы индус триялық аймақтардың жұмысымен етене танысуы ауылды жерлердегі кəсіпкерлікті өркендетуге жасалған қадам деп қабылдадық. Сондай-ақ, шетелдік инвесторларды көптеп тартуға да басымдық беріліп отыр. Бұған соңғы айларда өңірімізде Малайзия, Германия, Польша, Қытай, Канада секілді елдерден үлкен де легациялардың келуі дəлел бола алады. Шетелдіктермен кездесу барысында Оңтүстікте бірлескен жобаларды іске асыру жай лы келіссөздер жүргізілді. 23 қазанда Шымкентте өтетін ІІ халықаралық инвестициялық форумға артылған үмітіміз көп. Оған əлемнің көптеген елдерінен инвесторлардың келетінін ескерсек, бұл облыс үшін үлкен мүмкіндіктер ұсынатын жиын болмақ. Оңтүстікте бірлескен жобаны жүзеге асыруға, əсіресе, неміс бизнесінің қызығушылығы үлкен екен. Қазіргі таңда облыс аймағында Германияның инвесторлары жүзеге асырып жатқан 3 жобаның жалпы құны 52 миллиард теңгені құрайды. Ал поляк бизнесмендері Шымкентті Орталық Азия өңіріндегі базалық алаң ретінде қарастырып отырғаны да өңірдің зор мүмкіндіктерге ие екенін айқын көрсетті. Тағы бір ерекше назар аударарлық тұсы – əңгіме тек бизнес жайында емес. Шетелдіктермен келіссөздер барысында білім мен ғылым саласындағы жобаларды да жүзеге асыру ісі талқыланды. Мəселен, Малайзия елі өңірімізде əлемдік деңгейдегі техникалық колледж салуға ниет білдірді. Бұл жоба ұлттық білім беру саласындағы айрықша бастамалардың біріне айналмақ. Осы бағытта біздің университетіміз де жемісті жұмыс атқаруда. Бүгінгі таңда М.Əуезов атындағы ОҚМУ əлемнің бірқатар танымал əрі беделді университеттерімен тікелей байланыс орнатқан. Басты мақсат – тəжірибе алмасу арқылы əлемнің ең үздік білім технологияларын меңгеру. Міне, осындай жобалар арқылы жарқын болашақтың кепілі – жастарға сапалы білім беріп, білікті кадр даярлау бағытында ауқымды қадамдар жасалуда. ШЫМКЕНТ.

Кґшпелі мəжілістіѕ кґкейкесті тїйіні Астана қаласындағы «Park Inn» қонақүйінің мəжіліс залында Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі жанындағы Қоғамдық кеңестің көшпелі мəжілісі болып өтті. Онда Астана қаласындағы Сауран жəне №24 көшелерінің қиылысында орналасқан көппəтерлі тұрғын үй кешені «сақалды» құрылысының мəселелері қаралды. Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Көшпелі мəжіліс отырысын Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі (ТҚЖБ) жанындағы Қоғамдық кеңестің төрағасы, Қазақстан Журналистер одағының төрағасы, белгілі журналист Сейітқазы Матаев ашып, бүгінгі отырыстың күн тəртібін жəне оған қатысушыларды таныстырды. Көшпелі мəжіліске Қоғамдық кеңестің мүшелері, Парламент Мəжілісінің депутаты Тұрсынбек Өмірзақов, «Қазақстан тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары Ербол Қарашүкеев, банктің Орталық филиалының директоры Эльмира Қабыланбаева, «Астана қаласының құрылыс басқармасы» мемлекеттік мекемесінің басшысы Талғат Рыспеков, оның орынбасары Ержас Айтуғанов, тұрғын үй басқармасы басшысының орын басары Мира Байсүгірова жəне аталмыш тұрғын үй кешені үлескерлерінің өкілдері қатысты. «Бақсам, бақа екен» демекші, бүгінгі отырыста тілге тиек етілген мəселе елордадағы Сауран жəне №24 көшелерінің қиылысында орналасқан «сақалды» тұрғын үй құрылысы жайында болып отыр. Бұл көппəтерлі кешен құрылысы мемлекеттің Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы аясында басталып, Астана қаласы əкімдігі қол қойған келісімге сəйкес осыдан екі жыл бұрын, яғни 2013 жылдың желтоқсан айында пайдалануға берілуге тиіс болатын. Бірақ, алаяқ мердігерлердің кесірінен құрылыс əлі күнге дейін бітетін емес. Соның салдарынан Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінің 242 салымшысы 2 жыл бойы əуресарсаңға түсіп, күні бүгінге дейін «табанақы, маңдай терлерімен» жиналған қаржыларына алатын пəтерлеріне қол жеткізе алмай жүр. Қоғамдық кеңес төрағасының айтуынша, бұл мəселеге байланысты ТҚЖБ салымшылары тарапынан түсіп жатқан арыз-шағымдар тасқыны тоқтар емес. Үстіміздегі жылдың 9 маусымында Қоғамдық кеңестің көшпелі отырысы дəл осы «сақалды» құрылыс алаңында өткізілген болатын. Сол жиында Астана қаласы əкімдігі атынан «Астана қаласының құрылыс басқармасы» мемлекеттік мекемесі басшысының орынбасары Ержас Айтуғанов сөз алып, 2015 жылдың 1 шілдесіне дейін тұрғын үй кешеніндегі құрылыс-монтаж жұмыстары толық аяқталып, 31 шілдеге дейін мемлекеттік комиссияның актісіне қол қойылатыны туралы уəде берген болатын. Тіпті, ол осы уəдесі орындалмаса, «қызметімнен өз еркіммен

кетемін», деп мəлімдеме жасаған еді. Оған сол отырысқа қатысқан бірнеше БАҚ өкілдері де куə болған. Алайда, содан бері үш ай мерзім өтсе де, «баяғы жартас, бір жартас» күйінде қалып, құрылыс басқармасы басшысының орынбасары Ержас Айтуғанов та жылы орнын суытқан жоқ. Сейітқазы Матаевтың айтуынша, бүкіл республикамызда осыған дейін Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі салымшылары тарапынан қаржыландырылған 7 «сақалды» тұрғын үй кешені болған екен. Бүгінгі күнге дейін оның алтауы бойынша мəселе толық ше шіліп, үлескерлер өздеріне тиесілі пəтерлерін алған. Тек осы елордадағы аталмыш тұрғын үй кешенінің «жыры» бітер емес. Жақында бұл тұрғын үй кешені салымшыларының бір топ өкілдері Алматыға барып, Қоғамдық кеңеске тағы да шағымданыпты. Бұл көппəтерлі тұрғын үй үлескерлердің қаржысымен салынып жатқан құрылыс болып табылады. Сондықтан, банк салымшыларының мүддесі Қоғам дық кеңесті сырт қалдыра алмайды. Қысқасы, «сақалды» тұрғын үй кешенінің құрылысы қашан аяқталады? Көпшілікті толғандырып отырған бұл көкейкесті сұраққа «Астана қаласының құрылыс басқармасы» мемлекеттік мекемесінің басшысы Талғат Рыспеков жауап берді. Оның айтуынша, бүгінде бұл құрылыс нысанында 100-ден астам құрылысшы уақытпен санаспай еңбек етіп жатыр. Қазір тұрғын үй кешеніне жылу тарту мəселесі шешілуде. Бас мердігер тарапынан жіберілген олқылықтарға байланысты бұл тұрғын үй кешенінің құрылысы созылып кетті. Енді бұл мəселе толық шешімін табуда. Қазір тұрғын үй кешенінің айналасын абаттандыру, асфальт төсеу жұмыстары да қолға алынған. Қысқасы, қазан айының соңына дейін тұрғын үй кешені пайдалануға беріледі. Сөз кезегін ТҚЖБ жанындағы Қоғамдық кеңестің мүшесі, белгілі теледидар жүргізушісі Сергей По намарев алды. «Сіздер осыдан үш ай бұрын бұл тұрғын үй кешені пайдалануға беріледі деген едіңіздер. Тіпті, сіздің орынбасарыңыз Ержас Айтуғанов Қоғамдық кеңес мүшелерінің алдында, бүкіл БАҚ өкілдері алдында, төрт камераға тікелей қарап тұрып, «тұрғын үй кешені 31 шілдеде пайдалануға берілмесе, өз еркіммен қызметімнен кетемін» деп мəлімдеген еді. Міне, бүгін сол орынбасарыңыз, Ержас Айтуғанов түк болмағандай тағы ортамызда отыр. Мүмкін Ержас Айтуғанов жұмыстан кетуге бүгін өтініш беретін шығар», деді ол өз сөзінде. Келесі кезекте сөз алған

Қоғамдық кеңес мүшесі жəне осы тұрғын кешенінің үлескері Айнұр Байсақалов С.Понамаревтің сөзін жандандырып, көпшілік алдында берген уəдесін орындамаған Е.Айтуғановқа шүйлікті: «Мен сіздің орныңызда болсам, уəдемнен шығу үшін осы тұрғын үй құрылысының соңғы үлескері пəтер кілтін алғанша, пəтер жалдап тұрар едім», деді. Қоғамдық кеңес мүшелерінің тікелей айыптауларына Ержас Айтуғанов бірден жауап берді: «Бұл тұрғын үй кешенінің пайдалануға берілуі менің қызметтен кетуіме байланысты болса, мен қазір өтініш жазуға дайынмын. Бірақ, мен жауапкершілігін жете сезінетін шенеунік ретінде бұл құрылыс кешені толық пайдалануға берілгенше, міндетімді атқаратын боламын. Біз бұрынғы бас мердігердің қылмыстық кемшіліктерін сотқа бердік. Алғашқы сот отырысы біз дің пайдамызға шешілді. Біз əділеттілікке қол жеткіземіз. Ал тұрғын үй кешенінің құрылысы 31 қазанда толық аяқталатын болады», деді «Астана қаласының құрылыс басқармасы» мемлекеттік мекемесі басшысының орынбасары. Банк салымшылары атынан сөз алған үлескер Қайрат Сұлтанов тұрғын үй кешенінің құрылысы аяқталғаннан кейін Тұрғын үй басқармасы үлескерлердің бұл пəтерлерге деген құжаттарын дайындауды созып, əуре-сарсаңға салмай ма, банк салымшылары қатты суық түскенше пəтерлеріне кіре ала ма, деген күдігін ортаға салды. «Біз ешкімнің де қызметінен кетіп, жазаға тартылуын қаламаймыз. Бізге пəтерлеріміздің кілтін алсақ болғаны. Міне, екі жылдан бері мен заңды баспанамды күтіп, пəтер жалдап шығынға батып жүрмін. Үлескерлердің барлығы дерлік осындай қиындықтарды бастан кешіруде. Сондықтан, біз үшін пəтер кілтін алудан басқа арман жоқ», деді ол сөзінің соңында. «Астана қаласының тұрғын үй басқармасы» мемлекеттік мекемесі басшысының орынбасары Мира Байсүгірова үлескерлердің сұрағына жауап бере келіп, басқарма тарапынан құжаттар дайындауда ешқандай кедергі болмай тындығына сендірді. Оның айтуынша, тұрғын үй құрылысы пайдалануға берілгендігі жөніндегі мемлекеттік актіге қол қойылғаннан кейін оншақты күннің ішінде құжаттар дайын болмақ. Отырысты қорытындылай келіп, Қоғамдық кеңес төрағасы Сейітқазы Матаев бұл «сақалды» құрылыс қашан аяқталып, тұрғын үй кешені қашан пайдалануға берілетіндігін тағы бір пысықтап өтті. Оған «Астана қаласының құрылыс басқармасы» мемлекеттік мекемесінің басшысы Талғат Рыспеков «тұрғын үй кешенінің барлық құрылыс жұмыстары 31 қазанда толық аяқталады», деп нақты жауап берді. АСТАНА.

Їздік оќытушы аныќталды Раушан НҰҒМАНБЕКОВА.

Балалар мен жасөспірімдер сарайында Семей қаласының əкімі Ермак Сəлімовтің қа тысуымен педагогтарға құр мет көр сету рəсімі өтті. Бір қатар үздік мұғалім ұстаздық жолдағы ерен еңбектері үшін қала əкімінің, об лыс тық, қалалық білім беру де партаменттері грамоталарын алды. Сонымен қатар, «Үздік оқытушы-2015» қалалық байқауының жеңімпаздары да марапатталды. Олардың ішінде: №37 гимназияның тарих пəні мұғалімі Куат Оразалин Гранприді жеңіп алса, №3 мектеп-кешенінің орыс тілі пəні

мұғалімі Мейрамгүл Жа насбаева бірінші орынға ие болса, ал екінші орынға №8 «Ба лб өбек» балабақшасының тəр биешісі Майгүл Жексенаева шықты.

№11 мектептің орыс тілі пə ні мұғалімі Құралай Мұхамадиева үшінші орынды иеленді. СЕМЕЙ.


www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

 Өнеге

Жанашыр Сүлеймен МƏМЕТ,

«Егемен Қазақстан».

Біз көп жағдайда ұлт құндылықтарының «шырақшысы» рухани саланың өкілдері деп айтамыз. Бірақ көңілінің түбінде сəулесі əу баста бар қаны таза, жаны жайсаң адам мамандыққа қарамайды екен. Ұлт ісіне сараңдық жасамайды, өзін де, өзгені де алдаусыратып сықпыты кеткен сылтауды айтпайды. Осыдан да болу керек, атам қазақтың сезім көзінің ашық, жабығын айта беретіні. Ондай жандармен «Сөнген ойды жандандыруға жан беретін сөз керек», деп философ ақын Шəкəрім қажы айтқандай, сөйлесе қалғанда сарайың ашылып, тілдессең тіршіліктің өмірі бітпейтін күңгірті жарыққа ұласып, жү зінен ызғар емес, жылу шашып жадырататын, алысыңды жақындатып, кеміңді толтырып, жоғыңды тапқандай болатының бар. Біз бұл сөздерді шағын мақаланың шарасын кеңейту үшін емес, ақиқатқа арқау еткелі отырған азаматымыздың бітім-болмысын жұртқа жеткізу үшін айтып отырмыз. Ол талтүстен асып, жеті белеске жетіп, күздің сап-сары алтын масағындай толысқан, жұртына сыйлы, еліне қадірлі, еңбек еткен ортасына тастай батып, судай сіңе білген Мұхамедқали Жұмабекұлы Қазым еді. Сөз басын мамандықтан бекер айтпаған едік. Мақаңның мамандығы есепші. Ауылда жүр генде шоттың тасын тас қаяқ тай қағыстырса, кейін Ау ыл шаруашылығы, Балық ша руа шылығы, Əділет минис тр ліктерінде, өзге де мəртебелі мекемелерде мамандығына сай қызмет атқарған. Одан соң бас басылымға ауысып, жиырма жылға таяу уақыт бас есепші болып, зейнетке шықты. Біз Мақаң мен əңгімедү кен құрғанда əріп тесіміздей көретін едік. Ел ішіндегі көне

көздердің үлгі-өнегесін қала жұр тының қар баласымен ұштастырғанда жымын білдірмей жіберу өз алдына, алар үлгі, тағылым, тəлім аз болмайтын. Өзі туып-өскен Сыр өңірінің, кіндік қаны тамған Шиелі аумағының сүлейлерін, атүстіндегі игі жақсыларды, қарапайым еңбек қаһармандарының атқарған жұмысы мен тапқырлығын таразы басында теңдей отырып ой тербегенде көп жайға қанық боласың. Ағайын-туыс туралы əңгіме-дүкен құрғанда əрқайсысының тек тамырын түгендеп, жаңылмай сөз еткенде жадының мықтылығына қайран қаласың. Мұндай адами қасиеттің тамыр бастауы қайда дегенге ой жіберіп көрсең, əкесінен дарығанын білесің. Жұмабек елге сыйлы болуымен қатар, ұлттық салт-дəстүрді жетік білетін, аттың сынын тап басып айтатын қасиеті де болыпты. Жақсының ақылпарасаты ұстай алған балаға дарымай қалмаған ғой. Өз мамандығы бойынша алғырлығы мен алымдығы, қамшы салдырмайтын қабілеті тіпті бөлек. Мұхамедқали Жұмабекұлының ең басты қасиеті «өзі болған қыздай» танаурамайтын адамдығы, азаматтығы, кең ойлап, кең пішетін кісілігі мен кішілігі дер едік. Ол таныса келе табысып, бауыр болып кеткен жора-жолдасына қашанда адал екенін əркез аңғартып жүреді. Шамасы жетсе қамқорлық жасайды, қайырымдылық көрсетеді. Қызметте жүргенде ағаларының алдын қиып өтпейтінін, інілерін іздеп, қанаттануына қамқор болатынын арагідік айтып отыратын. Қазір ағаларының ізін өзі басып, інілерінің ізетін, көрсетіп жүрген құрметін əңгіме желісіне арқау еткенде, бір ауыз жылы сөз, жасаған жақсылығың зая кетпейді екен-ау дейсің. Мақаң əркез жігерін жанып, қайратын ұштап жүретіндігінен шығар, жеті белеске көтерілсе де қалыбын бұзбай

келеді. Бұл күндері іздей қалсаң ол Сыр елінде, Еділ бойындағы қайын жұртында, Алматы өңірінде жүргенін естисің. Бір ғажабы, соның бəрін көбіне машинамен аралайды. «Шаршамайсыз ба?», десең: «Неге шаршаймын. Баяғыда аталарымыз осы байтақ даланы атпен шарлағанда шаршадым демеген ғой. Мен неге шаршауым керек?», деп өзіңе қарсы сұрақ қояды. Ұлтқа ортақ жақсыларды бөліп-жармай бауыр санайтын Мұхамедқали Жұмабекұлы Мұқағали Мақатаевтың «Райым бек! Райымбек!» атты поэмасын жиі еске алып, кей жолдарын жатқа айтатын. Бірде оның себебін алға тартты. Ұлының аты – Райымбек екен. «Мен батыр баба туралы деректерді зердемнен біраз өткіздім. Райымбек те, Мұқағали да қасиетті, киелі адамдар екен. Екеуіне де тəу етіп жүремін. Балаларыма да соны үлгі етемін. Қазір Райымбегім отау тігіп, от жағып, немере сүйгізіп отыр», дейді. Ақыл мен батырлық басына тең қонған Бауыржан Момышұлы қарттықтың үш түрлі болатынын айтады. Осы жағынан келгенде, біздің Мақаң отбасы, ошақ қасынан емес, елдік істің ұйытқысы болып

жүргеніне талай мəрте куə болдық. Ол бүгінде жетелі əңгіменің тиегін ағытып, алдыңғы толқынның жолын қайтсем үзіп алмаймын, өнегесін өртке жібергендей етпеймін дегенде, шертер сыры, кейде қауіп қылғаннан айтар ойлары да молынан. Жұртқа қайтсек тіреу, ұрпаққа тірек болу жайын еске салады. «Осы біз бəрін заманға жаба салғымыз келеді. Заман дегеніміз, адам емес пе? Сен, мен, ол ғой. Шіркін, бір дəуірлердегі көңілі кірсіз, қулығы жоқ, сұмдықтан таза абыз əкелер мен аналардың салт-санасын қайтарсақ, ала-құла күнкөрісті бүгінімізбен ұштастырсақ ұлттық менталитетімізден уақыт өте келе көз жазбас едік», дейтіні бар. Ойлы жанның ой түкпіріндегі бұл толғанысы түсінгеннің түйсігіне жетсе, толқын-толқын ұрпақтың əрқайсысы өз мəресін біліп, қадірқасиетін ұғар еді. Мұхамедқали Жұмабекұлы – үлгілі отбасы. Жары Ақырыс Құсайынқызы айтулы Бөкейхан тұқымынан. Нағашы жұрты: «Адал сүт əз анадан емген ердің, Көңілі елге қарай иеді екен... Ау, Алаш, заман жайын білеміз бе? Құлаққа айтқан сөзді ілеміз бе», деп өткен ғасырдың басында ұлтын береке-бірлікке шақырған Алаш арысы Ғұмар Қараш екен. Мақаң өз еліндегі жақсы істерге ұйытқы, демеуші болумен бірге, отызыншы жылдардың ойранында Бөкей ордасының құнарлы жерінен жан сауғалап Ресейдің Сартауына барған қайын жұртына да шарапатын тигізіп, атақонысына оралуына ұйытқы болуда. Сөзіміз жалаң болмасын, Ресей жеріндегі қазақтардың арасынан шыққан Ғұмар Қараштың немере қарындасы Бəдеш Мəжікенқызының артында қалған мұ расын жинақтап 2009 жылы «Ананың жүрек лүпілі» деген жинақ шығарды. Сол рухани құндылықты оқып отырғанда шеттегі ағайындардың шер-мұ ңын сезесің. Жаратылысынан адамға қамқор болуды мақсат еткен Мақаңның əрбір жақсы ісі еске түскенде «Болсашы қазақтардың бəрі осындай» деген ой айдындағы желкендей желбірейді.

 Бəрекелді!

Білім беру биігінен кґрінгендер халыќаралыќ медальмен марапатталды Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Көкшетау қаласындағы «Алтын бала» балабақшасының мең герушісі Гүлжан Ержанова Сочиде өткен халықаралық педагогтар слетінен еліміздің абыройын көтеріп оралды. Ұстаздардың VІ халықаралық слеті мен мектепке дейінгі білім беру ұйымдары педагогтарының ІІ халықаралық слетіне қатысқан жерлесіміз саланы дамытудағы үздік көрсеткіштері мен озат тəжірибелері жəне бала тəрбиесіндегі тың əдістемелері үшін арнайы дипломмен, Алғыс хатпен, лауреат кубогы жəне Халықаралық білімді дамыту академиясының медалімен марапатталды.

«Мəскеулік кəсіпкерлер ассоциа циясының», Халықаралық білімді дамыту академиясының, қоғамдық ғылымдар академиясының бастамасымен шақырылған халықаралық жиындардың мақсаты білім беру мекемелерінің деңгейін көтеру, ТМД аумағындағы білікті ұстаздардың кəсіби шеберліктерін ұштау мен тəжірибелерін насихаттауды көздейді. Слет қатысушысы Гүл жан Шахманқызын құттықтаға нымызда, ол: «Балалар – еліміздің болашағы. Сəбилер жүрегіне кішкентайынан жақсылықты, елге, жерге деген сүйіспеншілікті ұя латып, үйрету парызымыз. Біздің ұжым ең мықты деген

тəжірибиелі ұстаздардан тұрады, сондай-ақ, балабақшада əдіскертəрбиешілер, музыкалық жетекші, мейірбике, педагог-психолог, дене тəрбиесінің нұсқаушылары жұмыс істейді», деді. Балабақша тəрбиеленушілері қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде білім алады. Мұнда балалар

Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің Ғылым комитеті «Академик Ө.А. Жолдасбеков атындағы Механика жəне машинатану институты» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорны бас директорының бос лауазымына орналасуға конкурс жариялайды Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар мен конкурсқа қатысу үшін ұсынылатын құжаттардың тізімі Ғылым комитетінің www.scedu.kz сайтында орналастырылған. Конкурсқа қатысу туралы өтініш жəне өтінішке қоса берілетін құжаттарды қабылдау бұқаралық ақпарат құралдарында хабарландыру жарияланған күннен бастап күнтізбелік 15 күн ішінде мына мекенжайда жүргізіледі: 010000, Астана қ., Орынбор к-сі, 8-үй, Министрліктер үйі, Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің Ғылым комитеті, 11-кіреберіс, 1038-бөлме. Анықтама телефондары: 8 (7172) 74-19-05; 74-20-25.

үшін барлық қолайлы жағдайлар жасалған. №10 «Алтын бала» балабақшасы алдағы уақытта облыстық деңгейде педагогикалық тың жобаларды енгізудің тірек алаңына айналу бағытында жұмыс істейтін болады. Ақмола облысы.

ТОО «Kerneu Limited» доводит до Вашего сведения всех заинтересованных лиц, что 09.11.2015 г. в 10.00 по адресу: Атырауская область, Жылыойский район, с.Нуржанова состояться общественные слушания по обсуждению проекта и плана мероприятий по охране окружающей среды. Получить подробную информацию и ознакомиться с планом мероприятий можно по следующим контактам: 8(727)255-84-44; 2558444@mail.ru

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 341-08-11. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігі Индустриялық даму жəне өнеркəсіптік қауіпсіздік комитеті, 010000, Астана қ., Қабанбай батыр даңғылы, 32/1, «Транспорт тауэр» ғимараты, 17-қабат, 1712-кабинет, анықтамалар үшін телефондар: 8 (7172) 75-48-59, 75-48-67, Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігі Индустриялық даму жəне өнеркəсіптік қауіпсіздік комитеті «Кəсіби əскерилендірілген авариялық құтқару қызметі» ШЖҚ РМК бас директорының бос лауазымына орналасуға конкурс жариялайды Кəсіпорынның қызметінің мақсаты мен міндеті: тау-кен құтқару, атқымаға қарсы. Газдан құтқару жұмыстарын, сондайақ сөндіруге байланысты жəне алғашқы медициналық көмек көрсету жұмыстарын, жəне де төтенше жəне апаттық жағдайларда жүргізілетін өзге де арнайы жұмыстарды, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілерінде алдын алу жұмыстарын жүргізу болып табылады. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: білімі жоғары техникалық, заң немесе экономикалық; басшылық лауазымдардағы жұмыс өтілі 5 жылдан кем емес; Қазақстан Республикасының өнеркəсіптік қауіпсіздік мəселелері жəне авариялық-құтқару қызметін реттейтін нормативтік-құқықтық актілерді білу. Кəсіпорын қызметінің саясатын анықтай жəне оны жүзеге асыру жолдары

мен құралдарын білу, кəсіпорынның жəне оның филиалдарының қызметін реттеу, тапсырмалардың, тапсырыстардың, шарттардың орындалуын жəне қаржы, еңбек, материалдық жəне техникалық ресурстарды жұрыс жəне тиімді пайдалануды қамтамасыз ету, басқа ұйымдармен немесе өзге заңды тұлғалармен келісімшарттар, операциялар жасау, өндірістік-шаруашылық қызметтің нəтижелерін талдау, баға беру жəне бақылау, іскерлік кездесулерде кəсіпорын атынан əрекет ету. Конкурсқа қатысуға қажетті құжаттар: (конкурсқа қатысу туралы өтініш, мемлекеттік жəне орыс тілдерінде түйіндеме, еркін түрде жазылған өмірбаян, белгіленген тəртіпте куəландырылған білімі туралы құжаттардың көшірмелері, белгіленген тəртіпте куəландырылған еңбек кітапшасының (болған жағдайда) немесе еңбек шартының

не соңғы жұмыс орнынан қабылдау жəне еңбек шартының тоқтатылуы туралы бұйрықтардан үзінділер, белгіленген денсаулығы туралы анықтама) осы конкурс өткізу туралы хабарландыру бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған кезден бастап 15 күнтізбелік күн ішінде Қазақстан Республикасы Инвестициялар жəне даму министрлігіне ұсынылуы тиіс. Конкурсқа қатысушы оның біліміне, жұмыс тəжірибесіне, кəсіби деңгейіне (біліктілігін арттыру туралы құжаттардың көшірмелері, оқу дəрежелері мен деңгейлерін беру, ғылыми еңбектері, бұрынғы жұмыс орны басшысынан ұсыным жəне т.с.с) қатысты қосымша ақпаратты ұсына алады. Конкурс Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 18 қарашадағы № 1353 қаулысымен бекітілген мемлекеттік кəсіпорынның басшысын тағайындау жəне аттестаттау қағидалары негізінде жүргізіледі.

11

НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ, ТЕНДЕР! Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің Жетісу филиалы республикалық мемлекеттік меншіктегі балабақша ғимараты – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті «Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММнің жедел басқару құқығына бекітіліп берілген жылжымайтын мүлік объектісі – Алматы облысы, Қарасай ауданы, Ақжар кенті мекенжайы бойынша орналасқан жалпы алаңы 1805,1 ш.м. ғимаратты (алаңы 0,63 гектар іргелес жер учаскесімен) бір жыл мерзімге кейіннен сатып алу құқығымен сенімгерлік басқаруға беру жөнінде тендер өткізу туралы хабарлайды Тендер шарты жəне тендер жеңімпазын таңдау өлшемдері: Балабақша ғимаратын (бұдан əрі – объект) сенімгерлік басқаруға беру тендер шарты: - сенімгерлік басқаруға алған уақытта балабақша ашу; - қызметінің өзіне тəн белгілерінің жиынтығын сақтау; - қосымша жұмыс орындарын ашу; - санитарлық-гигиеналық нормаларды сақтау жəне ғимараттың аумағын көркейту; - мүлікті уəкілетті органның келісімімен кепілге жəне басқаруға беру; - сенімгерлік басқарушының «Центр ВИД» ЖШС-ның ажыратылмайтын жақсартуға жұмсалған қаражаты – 293 561 972 теңгені бір ай ішінде орнына толтыру. Объектіні сенімгерлік басқаруға беру бойынша тендерге қатысушыларға қойылатын талаптар Тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға жауап беретін, ұсыныстары тендер шарттары бойынша ең үздік болып табылатын жəне объект үшін ең жоғары бағаны қамтитын қатысушы тендер жеңімпазы деп танылады. Объектінің нарықтық бағасы сенімгерлік басқару мерзімінде инфляция деңгейімен индекстелуге жатады. Жылжымайтын мүлікті жекешелендіру кезінде ҚР Жер кодексіне сəйкес жер учаскесіне құқық тендер жеңімпазына өтеді. Жер учаскесінің кадастрлық (бағалау) құны ҚР Жер кодексіне сəйкес бөлек төленеді. Тендерге қойылатын объектінің қысқаша сипаттамасы: Объектінің Объектінің Жалпы Объектінің атауы орналасқан жері алаңы нарық бағасы, жер учаскесінің бағасын есептемегенде, теңге Балабақша Алматы облысы, 1805,1 ш.м. 18 582 673 ғимараты Қарасай ауданы, Ақжар кенті Тендер 2015 жылғы 3 қарашада сағат 10.00-де өткізіледі. Тендер өткізу орны: Алматы қ., Желтоқсан қөшесі,114. Тендерге қатысушы ретінде тіркелу үшін мыналарды ұсыну қажет: 1) үміткердің тендерге қатысуға келісімін жəне оның тендер шарттарын орындау мен шарт жасау жөніндегі міндеттемелерін қамтитын тендерге қатысуға өтінімі; 2) желімделген конвертте тендердің шарттары бойынша ұсыныстары: 3) тендер жарияланған күннен кейін берілген аңықтаманы үш айдан астам созылатын тендерге қатысушы міндеттемелерінің барлық түрлері бойынша банк (банк филиалы) алдында мерзімі өткен берешектің жоқ екендігі туралы банктің (банк филиалының) қол қойылған жəне мөр басылған (электрондық цифрлық қолтаңба) аңықтамасының түпнұсқасы. Егер əлеуетті қатысушы екінші деңгейдегі бірнеше банктің немесе филиалдарының, сондай-ақ шетел банкінің клиенті болып табылған жағдайда, осындай банктердің əрқайсысынан анықтама ұсынылады; 4) Қазақстан Республикасының заңнамасында міндетті аудит

жүргізу белгіленген заңды тұлғалардың соңғы қаржы жылындағы аудиторлық есебін; 5) салыстырып тексеру үшін түпнұсқасын міндетті түрде ұсына отырып, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесін немесе көрсетілген құжаттың нотариат куəландырған көшірмесін не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманы; 6) жарғының нотариат куəландырған көшірмесін немесе салыстырып тексеру үшін түпнұсқаны міндетті түрде ұсына отырып жарғы көшірмесін ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар құрылтай құжаттарын мемлекеттік жəне орыс тілдерінде нотариат куəландырған аудармасымен ұсынады; 7) тендер жарияланған күннен кейін берілген, үш ай бұрын салық берешегінің, міндетті зейнетақы жарналары, міндетті кəсіптік зейнетақы жарналары мен əлеуметтік аударымдар бойынша берешегінің жоқ екені туралы (ҚР заңнамасына сəйкес төлеу мерзімі ұзартылған жағдайларды қоспағанда) тиісті салық органының қол қойылған жəне мөрі (электрондық цифрлық қолтанбасы) бар анықтамасының түпнұсқасын немесе электрондық көшірмесін; 8) мемлекеттік мүлікті сенімгерлік басқару құрылтайшысының депозиттік шотына кепілді жарнаны аудару туралы төлем тапсырмасының немесе түбіртегінің (жеке тұлға үшін) түпнұсқасын; 9) тендерге əлеуетті қатысушы өкілінің, кепілді жарнаны енгізген өкілдің өкілеттіктерін куəландыратың құжаты (жеке куəлікті, паспортты (шетелдік азаматтар үшін) немесе ішкі істер органдары берген уақытша жеке куəлікті ұсынған жағдайда жарамды); 10) əлеуетті қатысушының ақпараттық хабарламада көрсетілген сенімгерлік басқаруға қойылатын талаптарға сəйкестігін растайтын құжаттарды ұсынуы қажет. Жеке тұлға болып табылатын тендерге əлеуетті қатысушы; 1),2),8),10) тармақшаларда көзделген казіргі ережедегі құжаттарда сондай-ақ; 1) жеке куəліктің, паспорттың шетелдік азаматтар үшін немесе ішкі істер органдары берген уакытша жеке куəліктің көшірмесін; 2) кəсіпкерлік қызметті заңды тұлға құрмастан жүзеге асыруға құқық беретін тиісті мемлекеттік орган берген құжаттың көшірмесін (дара кəсіпкер үшін) ұсынады. Кепілді жарна ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті «Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» мемлекеттік мекемесінің мына депозиттік шотына төленеді: ИИК KZ790705012170167006, ҚР Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитеті, БИК KKMFKZ2А, БСН 120340000064, КБЕ 11, КНП 171. Кепілді жарна 7 739 556 теңге (жеті миллион жеті жүз отыз тоғыз мың бес жүз елу алты) теңге осы мөлшерде төленеді. Тендер өткізілетін орын, тендерге қатысу үшін өтінімдер мен тендерлік құжатттамалардың топтамасын қабылдау мына мекенжайда жүргізіледі: Алматы қаласы, Желтоқсан көшесі,114,26-бөлме. Өтінімдер қабылдау 2015 жылғы 2 қарашада сағат 10.00-де аяқталады. Тендер өткізу жөніндегі қосымша ақпаратты www.gosreestr. kz сайтынан жəне мына телефондар арқылы алуға болады: 8 (7272) 67-70-39, 67-70-50.

ОСОБЕННОСТИ ЛЕГАЛИЗАЦИИ ИМУЩЕСТВА Легализация имущества проводится в территориальных подразделениях по месту жительства субъекта легализации. Легализация имущества проводится с 1 сентября 2014 года и заканчивается 31 декабря 2015 года. Прием документов для предъявления имущества к легализации начинается 1 сентября 2014 года и заканчивается 30 ноября 2015 года. Регулирует общественные отношения, связанные с проведением государством разовой акции по легализации имущества, в том числе ранее выведенных из легального экономического оборота денег, а также в связи с переходом к декларированию доходов и имущества граждан Республики Казахстан, оралманов и лиц, имеющих вид на жительство в Республике Казахстан. Недвижимое имущество, находящееся за пределами территории Республики Казахстан. Легализация имущества – процедура признания государством прав на имущество, выведенное из законного экономического оборота в целях сокрытия доходов и (или) не оформленное в соответствии с законодательством Республики Казахстан либо оформленное на ненадлежащее лицо; Субъекты легализации имущества (далее – субъекты легализации) – граждане Республики Казахстан, оралманы и лица, имеющие вид на жительство в Республике Казахстан, легализующие имущество в порядке, установленном настоящим Законом; Не подлежит легализации имущество, полученное в результате: 1) совершения преступлений против личности, семьи и несовершеннолетних, конституционных и иных прав и свобод человека и гражданина, мира и безопасности человечества, основ конституционного строя и безопасности государства, собственности, безопасности информационных технологий, интересов службы в коммерческих и иных организациях, общественной безопасности и общественного порядка, здоровья населения и нравственности, порядка управления, правосудия и порядка исполнения наказаний; 2) совершения экологических, транспортных, воинских преступлений, коррупционных правонарушений и преступлений, а также иных преступлений против интересов государственной службы и государственного управления, преступлений в сфере экономической деятельности (за исключением указанных в подпункте 1) пункта 1 статьи 13 настоящего Закона), в том числе экономической контрабанды; 4. Для целей настоящего Закона недвижимым имуществом, находящимся за пределами территории Республики Казахстан, признается имущество, идентичное имуществу, определяемому

Қ.И.Сəтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетінің ректораты мен ұжымы белгілі мемлекет жəне қоғам қайраткері, университет түлегі, «ҚазМұнайГаз» ҰҚ» АҚ кəсіпорындарын құру дирекциясының бас директоры Нұрлан Өтепұлы БАЛҒЫМБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасына, туған-туыстары мен жақындарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.

недвижимым имуществом в соответствии с гражданским законодательством Республики Казахстан. Срок легализации имущества. Срок легализации имущества начинается 1 сентября 2014 года и заканчивается 31 декабря 2015 года. Срок подачи документов для предъявления имущества (кроме денег) к легализации начинается 1 сентября 2014 года и заканчивается 30 ноября 2015 года. Информация о предъявленном к легализации и легализованном имуществе. Сбор за легализацию имущества 1. Сбор за легализацию имущества (далее – сбор) взимается при легализации: 1) недвижимого имущества, находящегося за пределами территории Республики Казахстан, или ценных бумаг, эмитенты которых зарегистрированы в иностранном государстве, или доли участия в юридических лицах, зарегистрированных в иностранном государстве (далее – имущество, находящееся за пределами территории Республики Казахстан). Сбор уплачивается в размере десяти процентов от: 1) суммы денег, снятых со сберегательного счета или переведенных на другой счет; 2) стоимости приобретения или оценочной стоимости имущества, находящегося за пределами территории Республики Казахстан. По легализации объектов следует обращаться в следующие уполномоченные органы: - по легализации недвижимого имущества, оформленного на другое лицо (кроме космических объектов и линейной части магистральных трубопроводов), право на которое или сделки по которому в соответствии с законодательством Республики Казахстан подлежат государственной регистрации, зданий (строений, сооружений), находящихся на территории Республики Казахстан, соответствующих строительным нормам и правилам, а также целевому назначению занимаемого земельного участка, принадлежащего субъекту легализации на праве собственности – обращаться в районные акиматы г.Астана; Адреса районных акиматов: р-н Алматы, пр.Тауелсиздик, 7, тел.36-39-19; р-н Есиль, пр.Кабанбай батыра, 33, тел. 57-45-63; р-н Сарыарка, пр.Сарыарка, 13, тел. 55-64-97. -по легализации недвижимого имущества, находящихся за пределами территории Республики Казахстан, и доль участия в уставном капитале юридических лиц, зарегистрированных в иностранном государстве, нотариально засвидетельствованную копию правоустанавливающего документа на такое имущество; – в Управление государственных доходов по Алматинскому району города Астана, ул. Жубанова, д.16, кабинет 204, тел: 379482.

Атырау энергетика кешені кəсіпорындарының басшылығы еліміздің ардақты азаматы, дарабоз мұнайшы Нұрлан Өтепұлы БАЛҒЫМБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.

Қ.И.Сəтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетінің ректораты мен ұжымы университет түлегі, Қазақстан Республикасы Парламенті Мəжілісінің депутаты Сəкен Егінбайұлы ЖЫЛҚАЙДАРОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.

«Kazzinc Holdings» ЖШС жəне «Казцинк» ЖШС Қазақстан Республикасының бұрынғы Премьер-Министрі, көрнекті мемлекет қайраткері, «ҚазМұнайГаз» ҰҚ» АҚ кəсіпорындарын құру дирекциясының бас директоры Нұрлан Өтепұлы БАЛҒЫМБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның туған-туыстары мен жақындарына орны толмас ауыр қайғыларына ортақтасып шын ниеттен көңіл айтады.

«ТОРҒАЙ-ПЕТРОЛЕУМ» акционерлік қоғамының басшылығы мен кəсіподақ ұйымы белгілі мемлекет жəне қоғам қайраткері, Қазақстан Республикасының бұрынғы Премьер-Министрі Нұрлан Өтепұлы БАЛҒЫМБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.

С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ұжымы Қазақстан Республикасы Парламенті Мəжілісінің депутаты Сəкен Егінбайұлы ЖЫЛҚАЙДАРОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туыстарына орны толмас ауыр қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.

«Бірлік» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі Нұрлан Өтепұлы БАЛҒЫМБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасына, туған-туыстары мен жақындарына орны толмас ауыр қайғыларына ортақтасып шын ниеттен көңіл айтады.

«Қазақстандық энергетиктердің салалық кəсіподағы» қоғамдық бірлестігі Сатыбалды Серікбаевқа ұлы НҰРЛАННЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


12

www.egemen.kz www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

Їлкен ел – їлкен отбасы

Қайрат ƏБІЛДИНОВ,

Америкалық суретші Энди Уорхол салған Владимир Лениннің портреті Sothebys аукционында 4,7 миллион долларға сатылған. Сауда-саттыққа дейін оның құны 3,8-4,5 миллион долларға бағаланса керек. Кеңес Одағының «Күн көсемінің» портретіне оның 1897 жылғы, қазіргі кезде Мəскеудегі Ленин орталық музейінде сақтаулы тұрған суреті пайдаланылыпты. Уорхолдың өзге дүниелері аукционда едəуір арзанға бағаланған. Мəселен, Жаклин Кеннедидің портреті 1 миллион долларға сатылыпты. Портрет оның күйеуі, АҚШ президенті Джон Кеннеди өлтірілгеннен кейін салынғанға ұқсайды. Картина бұған дейін АҚШ-тың, Жапония мен Ұлыбританияның ірі галереяларында қойылып келіпті. Ал суретшінің Мерилин Монроның бейнесі салынған полотносы 2,3 миллион долларға сатылған.

Суретті түсірген Қайрат БІЛƏЛОВ, Қарағанды облысы, Абай қаласы.

«Егемен Қазақстан».

Зейнеткер балалар алаѕын ќиратты Ресейдің Тверь қаласында зейнеткер əйел ауласындағы балалар алаңын демонтаждау үшін өз еркімен арнайы бригада жəне техника жалдаған. Оқыс оқиға қаладағы Благоев көшесіндегі №7 үйдің ауласына қатысты айтылып отыр. Алаңға арнайы техника жеткізіліп, əткеншектер мен басқа да түрлі снарядтар демонтаждалып тасталған. Демонтаждау барысында балаларға арналған керекжарақтың кейбірі сындырылыпты. Тұрғындардың айтуынша, зейнеткер кемпірге балалардың шуы жақпаса керек. Босатылған орынға ол кір жаятын құрылғы орнатуды көздеген деген де нұсқа бар. Аты-жөні нақты айтылмайтын мосқал əйел бұған дейін əкімшілікке балалар алаңын алып тастау туралы өтінішпен де шығыпты. Бірақ бұл өтініштен бас тартылған. Германияның астанасы Берлин қаласындағы Моабит ауданындағы мешітте имам болып жүрген Ресей азаматы қамауға алынды. Оған жастарды «Ислам мемлекеті» делінетін террорлық топтың қатарына тартумен айналысқан деген айып тағылып отыр. Германиядағы Ресей елшілігіндегілердің хабарлауынша, дипломатиялық миссиядан көмек сұрап əзірше ешкім қайырылмаған. Прокуратураның мəліметтеріне қарағанда, тұтқындау неміс астанасында жүзеге асырылған. Ведомствода оның аты Мұрат делініп отыр. Ал тегінің алғашқы əрпі «А» екен. Дағыстан автономиясының тумасы. Орысша жəне чешенше шешен сөйлейтінге ұқсайды. Германия Федеративтік Республикасындағы чешен қоғамында айтарлықтай ықпалы бар көрінеді.

Лондонда бас аспазшы тоналды Британиялық бас аспазшы Джейми Оливер тонаушылардың «құрбандығына» айналды. Ұрлықшылар оның Лондонның солтүстігіндегі үйіне еппен кіріп, 2 электр құралын үптеп кеткен. Полицияны кіреберіс есіктің ашық қалғанын көрген көршілері шақырыпты. Ал ұрылар үйге жертөле арқылы кірсе керек. «Бағалы заттар ұрланғаны туралы ақпарат жоқ», – дейді бас аспазшының баспасөз хатшысы. Ал құқық қорғау органдарының қызметкерлері бейнебақылау камераларындағы жазбаларды тексеруге кірісіпті. Əзірше ешбір күдікті анықталмаған. Ұрылар үйге түскен кезде Оливер зайыбымен жəне 4 баласымен өзінің Эссекс графтығындағы үйінде болған. Оның шілде айында сатып алынған, VII ғасырда салынған үлкен қамал-үйі де бар екен.

• Сəн мен салтанат.

 Имандылық иірімдері

Ќўран тегін таратылды Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Бас мүфти Ержан қажы Малғажыұлының игі бастамасымен Бахрейннен қасиетті Кұран Кəрім жеткізілген болатын. Осы ізгі бастаманың негізінде облыстық орталық «Нұр-Ғасыр» мешітінде мұсылман баласының жарық нұры, қасиетті кітапты барлық мешіттерге тарату рəсімі болды. Онда «Құран Кəрім» кітабы өңірдегі əр мешітке 15 данадан, қосымша өкілдерге келешек ашылатын мешіттер үшін 1000 данадан жəне ҚМДБ-ның қызметкері Сабит Ибадуллаевтың еңбегімен жарық көрген «Құран жəне мағыналық аудармасы» атты кітабы тегін үлестірілді. Аталған шара барысында Ақтөбе облыстық орталық мешітінің наиб имамы Серікжан Еншібайұлы жиналған имамдар қауымына сөз арнап, бұл қасиетті «Құран Кəрім» барша

Зорлыќ кґрген еркектер орталыєы Швецияның Стокгольмдегі бір клиникасы зорланған ер адамдарға көмек көрсететін орталық ашты. Енді аталған аурухана оның басшылығы мəлімдеген қағидатты қатаң ұстанатын болады. Ал басшылықтың қағидаты мынадай: медициналық қызмет көрсету мəселесінде жыныстардың теңдігін қамтамасыз ету. «Біз зорлыққа ұшыраған еркектер үшін тұңғыш клиника ашып отырғанымызға қуаныштымыз. Бұған дейін біз əйелдер үшін дəл осындай орталық ашқан болатынбыз», – дейді медициналық орталықтың ашылуында сөз сөйлеген Либералдық партияның баспасөз хатшысы Расмус Йонлунд. Аталған орталықтың жұмысына, сондай-ақ, центристер, Христиандық демократтар партиясы қолдау көрсеткен. Ақпарат агенттіктерінің материалдары негізінде əзірленді.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

аймақтың мұсылман қауымына берілген ерекше тарту, теңдесі жоқ сияпат екенін, сыйға тартылған Құран əрбір мешіттің сөресінде міндетті түрде жамағат пайдасы үшін тұруы тиістігін жеткізді. Əлемде ең көп оқылатын, оқылуының өзі құлшылық болып саналатын, əр əрпіне сауап жазылатын, қанша оқысаң да жалықтырмайтын, сыры, хикметі мен даналығы таусылмайтын кітап – Құран екен. Құран адамзатты шексіз бақытқа жетелейтін, тура жол көрсететін, қияметке дейін өзгермейтін мəңгі мұғжиза болып табылады. Құран – соңғы пайғамбарлықтың дəлелі, тура діннің үні əрі Ислам шариғатының ата заңы. Құран оқыған адамның бүкіл болмысымен өзгергенін байқайсың. Құранға деген махаббат оны оқуға байланысты. Бахрейндегі Құран тарату қайырымдылық ұйымының ұйытқы болуымен халықтың

«Эйр Астана»

Бўрынєы ойыншыныѕ бўзыќтыєы несі? Ағылшынның «Манчестер Юнайтед» командасының жəне Франция құрамасының бұрынғы шабуылшысы Эрик Кантона Elle журналының француз нұсқасының мұқабасы үшін жалаңаш күйінде суретке түсіпті. 49 жастағы спортшы фотосессияға өзінің зайыбы – 38 жастағы француз актрисасы Рашида Бракнимен бірге қатысқан. Бірақ Рашида мұқабаға пальтомен түсіпті. Басылым, сонымен қатар, Кантонамен жəне Бракнимен сұхбат та жариялаған. 2007 жылы отбасын құрған ерлі-зайыптылар махаббат жəне отбасылық құндылықтар туралы ой-пайымдарымен бөлісіпті. Танымал футболшы өзінің ойыншы ретіндегі мансабын 1997 жылы тəмамдап, содан кейін кино түсіруге ден қойған еді. Ал ол «Манчестер Юнайтедпен» бірге 4 рет Англия чемпионы атанған болатын.

Жїрегі жоќ жїргізуші

«Егемен Қазақстан» газеті Қазақстан халқы Ассамблеясы жобасы аясындағы республикалық фотоконкурсты жалғастырады

Ленин портреті – 5 миллион доллар

Жастарды лаѕкестікке тартќан имам

 Қаның қалай қайнамас?!

əуе кґліктері ЭКСПО-2017 логотипімен ўшады Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

ЭКСПО-ның бірнеше негізгі мақсаты болса, оның басында туризмді дамыту да бар. Қазақстанға келетін туристер санын арттыру арқылы туризмді табыс көзіне айналдыру əлмисақтан арман. Ал алдағы көрмеге екі миллионнан астам жергілікті жəне шетелдік туристер келеді деп болжам жасалып жатқаны белгілі. – Бұл – нақты болжам, нақты сандар. «Астана ЭКСПО-2017» ұлттық компаниясы бірнеше əлемдік туроператорлармен келісімшарт жасап үлгерді. Олар өз кезегінде, 2017 жылы Қазақстанға турларды сататын болады. Бұл ретте, пакеттік турлар ЭКСПО+Бурабай, ЭКСПО+Алматы жəне басқа бағыттар ұсынылады, – дейді «Астана ЭКСПО-2017» компаниясының Қоғаммен байланыс департаментінің директоры Сергей Куянов. Сонымен жақында Алматы əуежайында «Эмбраер 190» ұшағына А ст ан а Э К С П О - 2 0 1 7 кө р месі н і ң логотипі орналастырылды. Бұл борт – көрме логотипімен брендтелген алғашқы ұшақтардың бірі. Осынау бастама «Астана ЭКСПО-2017» ҰК»АҚ пен «Эйр

Астана» АҚ арасында қол қойылған ынтымақтастық меморандумының аясында жүзеге асырылып отыр. Алдағы уақытта ЭКСПО логотипі компания əуе паркіндегі 30 ұшаққа қойылатын болады. «Эйр Астана» «ЭКСПО-2017 көрмесінің ресми тасымалдаушысы» эксклюзивті мəртебеге ие жəне «Астана

ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесінің ресми серіктесі болып табылады. Бұл меморандумға ағымдағы жылдың 17 тамызында «Астана ЭКСПО-2017» ұлттық компаниясының басқарма төрағасы Ахметжан Есімов пен «Эйр Астана» əуе компаниясының президенті Питер Фостер қол қойған болатын.

ислами сауатын көтеру мақсатында Құран жəне оның əртүрлі тілдердегі аудармасы бұған дейін Палестинада – 250 000, Камерунда – 200 000, Йемен, Египет, Уганда, Испания, Филиппин жəне Шри-Ланка мемлекеттерінің əрқайсысында 100 000 данадан үлестірілген екен. Міне, енді Қазақ еліне де бұл үрдіс жетіп, халықтың діни сауат ашуына көмегі тиетін болды. Мұның өзі сауапты іс екені сөзсіз. Ақтөбе облысы.

Келесі жылдың басынан серіктестер халықаралық деңгейде көрмені ілгерілетуге қатысты арнайы науқанды жүзеге асыруды бастайды деп күтіліп отыр. «Эйр Астана» əуе компаниясының қазіргі таңда серіктестік жүйесі, оған қоса 40 000 агенттері бар. Сондай-ақ, əуе компаниясының транзиттік жолаушылары көрме өткізілетін күндері көрмені тегін тамашалай алады. Астанадағы көрме «жасыл» энергетика аясында өтеді, сондықтан энерготұтыну, энерготиімді технологияларды пайдалану мəселелері ісшараның басты тақырыбына айналмақ. «Эйр Астана» президенті Питер Форстердің айтуынша, ауаға залалды қалдықтардың шығарылуын барынша

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz. Интернет-редакция: ekazakhstan@mail.ru Алматыда: факс (727) – 341-08-12, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-94-72; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 68-59-85; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 362-63-76; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 341-08-11, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Қарағанды облысы.

 Қылмыс

100-ден аса диск тəркіленді Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ. «Егемен Қазақстан».

азайту компанияның басымдылықтарына жатады. Соңғы əуешоуда Ле Бурже қозғалтқышы зиянды шығынды 15 пайызға қысқартатын NEO буынына жататын Airbus A320 сатып алу ниетімен бөліскен еді.

Атырау облысының полицейлері «Контрафакт» жедел алдын алу шарасында заңсыз сауда айналымынан DVD түріндегі дискіні тəркілеп, зияткерлік меншік құқығын бұзған 8 фактіні анықтады. «Шара барысында полиция қызметкерлері жасырын түрде пайдалану үшін аудио-бейне камерасы орнатылған сағат сатып тұрған азамат анықталды. Оның үстінен Қылмыстық кодекстің 399-бабы бо йынша қылмыстық іс көтерілді. Сонымен қатар, порнографиялық белгілері бар 12 фильм жазылған 1 DVD дискіні сатып тұрған атыраулық тұрғынның үстінен Қылмыстық кодекстің 311-бабымен қылмыстық іс көтерілді. Бұдан бөлек 24 жастағы азаматтан 22 дана контрафактілі дискілер табылды. Тағы бір азаматтан дəл сондай 12 дискі саудалау кезінде тəркіленді. Бұлардың үстінен Қылмыстық кодекстің 198-бабымен қылмыстық іс қозғалып, олардың контрафактілі дискілерді қайдан алғаны тексерілуде. Криминалды полицияның жедел қызметкерлері зияткерлік меншік құқығын бұзған 8 фактіні анықтады. Олардың ішінде контрафактілі тауарларды заңсыз тарату, DVD дискілерді сату бойынша 20 əкімшілік құқық бұзушылықты анықтап, заңсыз айналымнан 100-ден астам DVD дискіні тəркіледі» деп хабарлады облыстық ішкі істер департаментінің баспасөз хатшысы Гүлнəзира Мұхтарова.

АЛМАТЫ.

Атырау облысы.

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 341-08-12.

Теміртаулық автобус жүргізушілерінің түстерінің суықтығы сондай, олар қабақтарын түйсе болды, қаланың төбесіндегі қою түтін ыдырап, домна пешіндегі балқыған шойын қайтадан қатып қалады. Иə, олардың қабақтары қатулы-ақ. Бір қолы рульде болса, екінші қолы жұдырық болып түйілген. Жолақысын төлемесеңіз – төбеңізден түйіп жіберу олар үшін түкке де тұрмайтын шығар. Түйіп қана қойса жақсы-ау, желкеңізден алып автобустан лақтырып жіберуі де бек мүмкін... Таяуда ғана болған мына оқиғадан соң осылай демеске лажың жоқ. Қаладағы маршруттардың біріне қатынайтын автобусқа мінген мектеп оқушысының – жап-жас баланың жолақы төлер кезде 10 теңгесі жетпей қалыпты. Ойын баласы ғой, жүгіріп жүргенінде жоғалтып алды ма екен? Содан, аялдамасына жеткенде бала жыламсырап, жүргізушіден бір жолға рахым етіп түсіруін сұрайды ғой. Алайда, теміртаулық жүргізушінің қабағы тастай түйіліп, автобустың есігін тарс жауып алған. Əбүйір болғанда, жолаушылар арасынан қайырымды бір жан табылып, баланың жетпей қалған жолақысын төлепті. Сонда ғана көңілі көктемір жүргізуші екі аялдамадан өтіп барып, баланы автобустан түсірген... Əлгі баланың анасы Виктория Вельмакинаның айтарға сөзі жоқ. «Баланың жылағанына жүргізуші түкіріп қойған ғой. Жетпей қалған тиынын төлеп берген қызға басымызды иіп, алғыс айтамыз. Мен осы жүргізушілерді түсіне алмаймын, хайуанға айналып бара ма? Əлеуметтік жағынан аз қамтылған отбасылардың балалары бар. Енді келіп солардың бəрін күннің суығына қарамай автобустан лақтыра беру керек пе? Біз қайда бара жатырмыз, өзі?!», деп жазыпты əлеуметтік желіде ашынған ана. Бір қызығы, Теміртаудағы автобус паркіндегілер бұл оқиғадан хабардар екен. Қазіргі уақытта мəселенің ақ-қарасы анықталып жатқанға ұқсайды...

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-Полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Достық-Дружба даң., 215 А, «WESTA» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 203 394 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Еламан ҚОҢЫР.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 12 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №672 ek


13

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 28 қыркүйек

№802

Астана,

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығы

Үкімет Үйі

2013 жылғы 10 шілде

Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Осы қаулыға қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп танылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 28 қыркүйектегі №802 қаулысына қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің күші жойылған кейбір шешімдерінің тізбесі 1. «Агент пен сақтандырушының арасында жасалатын сақтандыру төлемдерін ішінара өтеу тәртібі мен талаптары туралы шарттың үлгі нысанын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 17 тамыздағы №863 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2004 ж., № 30, 405-құжат). 2. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 17 тамыздағы №863 қаулысына өзгеріс енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 24 қазандағы № 1019 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2006 ж., № 40, 436-құжат). 3. «Гидрометеорология қызметі органының және (немесе) табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар саласындағы уәкілетті мемлекеттік органның қолайсыз табиғат құбылысы фактісін растайтын анықтамасының үлгі нысанын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 31 қазандағы № 1032 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2006 ж., № 40, 442-құжат). 4. «Қолайсыз табиғат құбылыстарын айқындаудың өлшемдері мен сипаттамаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 4 сәуірдегі № 270 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2007 ж., № 11, 124-құжат). 5. «Міндетті сақтандыруға жататын өсімдік шаруашылығы өнімдерінің түрлерін өндіру үшін егістік алқаптың бір гектарына жұмсалатын шығындар нормативтерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 25 наурыздағы № 410 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2009 ж., № 17, 146-құжат). 6. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 17 тамыздағы № 863 және 2006 жылғы 31 қазандағы № 1036 қаулыларына толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 30 қазандағы № 1728 қаулысының 1-тармағының 1) тармақшасы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2009 ж., № 46, 443-құжат). 7. «Патент қабілеттілігімен шаруашылықта пайдалылығы мемлекеттік сынақтың немесе өтініш берушінің деректері бойынша бағаланатын өсімдіктердің тектері мен түрлерінің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 22 сәуірдегі № 337 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2010 ж., № 31, 238-құжат). 8. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 8 қазандағы № 1042 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 1 және 4-тармақтары (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2010 ж., № 55, 526-құжат). 9. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 25 наурыздағы № 410 қаулысына толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 17 мамырдағы № 526 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 39, 476-құжат). 10. «Сорттың патент қабілеттілігі мен шаруашылықта пайдалылығы мемлекеттік сынақтың немесе өтініш берушінің деректері бойынша бағаланатын өсімдіктердің тектері мен түрлерінің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 22 сәуірдегі № 337 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 24 ақпандағы № 139 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 9, 92-құжат). 11. «Элиталық тұқымдарды субсидиялау» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 31 шілдедегі № 843 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 48, 482-құжат).

№803

(Жалғасы. Басы 181, 187, 191, 196, 206, 216, 232, 254, 2015 ж. 5, 8,33, 38, 62,64,67,74, 89, 91, 98, 100, 103, 105, 113, 115, 118, 125, 129, 131, 138, 143, 145, 148, 153, 155, 157, 160, 167, 169, 172, 174, 178, 184, 187, 189, 194, 197-нөмірлерде) - атмосфералық ауа жағдайына жобалар мен болжамдар құруды; - автокөлік шығарылымдарын төмендету бойынша іс-шараларды; фондық бақылау станцияларынның түрлерін; бақылаулар бағдарламаларын; Іскерлік: - бақылаудың жалпымемлекеттік жүйесін ұйымдастыру; - электроды пошта, сынамаларды іріктеу және оларды консервілеу бойынша жұмыстар; - жолдама құжаттарды дайындау; - болжамдарды өткізу; - анықтамалық әдебиеттерді пайдалану; - аспаптық құралдармен жұмыстар; - табиғатты қорғау іс-шараларын ұйымдастыру; Меңгеру керек: - ОГСНК иерархиялық баспалдағында бағдарлай алу; - бақылау пункттерін бекіту; - анықтамалық әдебиеттермен жұмыс істеу және оны бағдарлай алу; - ұзақ мерзімді, қысқа мерзімді және орта мерзімді болжамдар құру; - ПДК және ПДВ бекіту ережелері. Тасталымдарды реттеу, - зертханалық талдау жүргізу үшін ауа сынамаларын алу құралдарымен жұмыс істеу; - термометрлер, писхрометрлер, анемометрлермен жұмыс істеу; - жобалық құжаттаманы құру дағдылары; - автокөліктердің зияндылығын тексеру; - газоанализаторлармен жұмыс істеу. БҰАП 00 Білім беру ұйымдарымен анықталатын, пәндер КП 00 Өндірістік оқыту және кәсіптік істәжірибе КП 01 Оқу практикасы КП 01 Білу керек: - іс-тәжірибенің мақсаттары мен міндеттерін, сапалық және сандық талдаудың, байланыстардың жалпы белгілерін білу, Іскерлік: - органикалық байланыстардың талдауын орындау, жұмысқа аспаптарды дайындау, өлшеу жұмыстарын жүргізе алу керек. КП 02

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтыру бекітілсін. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

КП 01

К. МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 29 қыркүйектегі №803 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтыру 1. «Тамақ өнімдерін өндіру (дайындау) объектілеріне есептік нөмірлер беру ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 11 ақпандағы № 125 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2008 ж., № 7, 72-құжат): көрсетілген қаулымен бекітілген Тамақ өнімдерін өндіру (дайындау) объектілеріне есептік нөмірлер беру ережесінде: 6- 1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «6-1. Ветеринариялық-санитариялық бақылауға жататын тамақ өнімдерін өндіру (дайындау) объектілеріне есептік нөмірлер беру ветеринария саласындағы уәкілетті орган бекітетін Жануарлар өсіруді, жануарларды, жануарлардан алынатын өнім мен шикізатты дайындауды (союды), сақтауды, қайта өңдеуді және өткізуді жүзеге асыратын өндіріс объектілеріне, сондайақ ветеринариялық препараттарды, жемшөп пен жемшөп қоспаларын өндіру, сақтау және өткізу жөніндегі ұйымдарға есептік нөмірлер беру қағидаларына сәйкес жүргізіледі.». 2. «Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитетінің «Республикалық ветеринариялық зертхана» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнын қайта ұйымдастыру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 21 қарашадағы № 1908 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2009 ж., № 56, 472-құжат): 2-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «2. Кәсіпорын қызметінің мәні: 1) ветеринария саласындағы уәкілетті орган бекітетін тізбеге енгізілген жануарлардың аса қауіпті ауруларының диагностикасы; 2) облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органы бекітетін тізбеге енгізілген жануарлардың энзоотиялық ауруларының диагностикасы болып айқындалсын.». 3. «Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитетінің «Республикалық эпизоотияға қарсы отряд» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнын тарату және Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитетінің «Республикалық эпизоотияға қарсы отряд» мемлекеттік мекемесін филиалдарымен бірге құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 21 желтоқсандағы № 2158 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2010 ж., № 1, З-құжат): 4-тармақта: 1) тармақша мынадай редакцияда жазылсын: «1) ветеринария саласындағы уәкілетті орган бекітетін тізбеге енгізілген жануарлардың аса қауіпті ауруларының ошақтарын жою;»; мынадай мазмұндағы 2-1) тармақшамен толықтырылсын: «2-1) «Ветеринария туралы» 2002 жылғы 10 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңы 32-бабының 1-1-тармағына сәйкес процессингтік орталықтың функциялары;». 4. «Мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мемлекеттік мүлікті мемлекеттік меншіктің бір түрінен екіншісіне беру қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 1 маусымдағы № 616 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 41, 521-құжат): көрсетілген қаулымен бекітілген Мемлекеттік заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мемлекеттік мүлікті мемлекеттік меншіктің бір түрінен екіншісіне беру қағидасында: 2-тармақтың 2) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын: «2) республикалық заңды тұлғалардың мүлкі облыс (республикалық маңызы бар қала, астана) әкімінің қолдаухаты негізінде: ветеринариялық препараттарды, ауыл шаруашылығы жануарларын бірдейлендіруді жүргізуге арналған бұйымдарды (құралдарды) және атрибуттарды қоспағанда, беру күніне теңгерімдік құны отыз мың және одан көп ең төмен есептік көрсеткіш мөлшерінде болған кезде - Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімі бойынша; ветеринариялық препараттарды, ауыл шаруашылығы жануарларын бірдейлендіруді жүргізуге арналған бұйымдарды (құралдарды) және атрибуттарды қоспағанда, беру күніне теңгерімдік құны отыз мың ең аз есептік көрсеткіш мөлшерінен кем болған кезде - мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі уәкілетті органның берілетін мүлік теңгерімінде тұрған республикалық заңды тұлғаны басқаруды жүзеге асыратын тиісті саланың уәкілетті органымен келісілген шешімі бойынша; ветеринариялық препараттар, ауыл шаруашылығы жануарларын бірдейлендіруді жүргізуге арналған бұйымдар (құралдар) және атрибуттар теңгерімдік құнына қарамастан мемлекеттік мүлікті басқаруды жөніндегі уәкілетті органның ветеринария саласындағы уәкілетті мемлекеттік органмен келісілген шешімі бойынша коммуналдық меншікке беріледі;». 5. «Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Ветеринариялық бақылау және қадағалау комитетінің кейбір мәселелері» туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 4 ақпандағы № 82 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 14, 250-құжат): 4-тармақтың 2) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын: «2) эпизоотиялық мониторинг;».

КП 02

КП 03

КП 04

КП 05

КП 06

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 30 қыркүйек

№806

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Техникалық және кәсіптік білім беру саласында көрсетілетін мемлекеттік қызметтер стандарттарын бекіту туралы» 2014 жылғы 30 сәуірдегі № 423 және «Техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беретін ұйымдарға құжаттар қабылдау» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын бекіту туралы» 2014 жылғы 31 мамырдағы №599 қаулыларының күші жойылды деп тану туралы

КП 07

Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Мыналардың күші жойылды деп танылсын: 1) «Техникалық және кәсіптік білім беру саласында көрсетілетін мемлекеттік қызметтер стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 30 сәуірдегі №423 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., №31, 275-құжат); 2) «Техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беретін ұйымдарға құжаттар қабылдау» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 31 мамырдағы №599 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 37, 361- құжат). 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МӘСІМОВ.

КП 08

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 1 қазан

№808

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Осы қаулыға қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп танылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

КП 00

Білу керек: - есепті жазуға қойылатын талаптарды білу. Іскерлік: - дала жұмыстарын орындау үшін жабдықтар мен құралдарын дайындай алу, сынамаларды алып дала маршруттарын өту және маршруттың обсолютті нүктелерін есептей алу керек.

«Сынамалық талдау зертханашысы» біліктілігі. Білу керек: - талдауларды жүргізу әдістерін, қолданатын реактивтер қасиеттерінің міндеттерін білу. - техникалық және анлитикалық таразыларды, вискозиметрларды, ареометрлерді пайдалана алу, сынамаларға күйдірудің, балқытудың, ерітудің, сүзудің, шерберлеу мен купелдеудің шихтовка үрдісін жүргізе алу керек. «Зертханашы -микробиолог» біліктілігі. Білу керек: - микробиология негіздерін, құнарлы құралдарды дайындаудың технологиялық үрдісін, стерилді жағдайлардағы жұмыс ережелерін, фармакологиялық сынақтарды жүргізу шарттарын білу. Іскерлік: - аналитикалық таразыларда, фотоколориметрлерде, поляриметрлерде жұмыс істей алу, споралық материалдарды егу үшін шыны сауыттарда монтаждауды жүргізу. «Спектрлі талдау зертханашысы» біліктілігі. Білу керек: - микробиология негіздерін, құнарлы құралдарды дайындаудың технологиялық үрдісін, стерилді жағдайлардағы жұмыс ережелерін, фармакологиялық сынақтарды жүргізу шарттарын білу. Іскерлік: - аналитикалық таразыларда, фотоколориметрлерде, поляриметрлерде жұмыс істей алу, споралық материалдарды егу үшін шыны сауыттарда монтаждауды жүргізу. «Химиялық талдау зертханашысы» біліктілігі. Білу керек: - талдауларды сапалы орындауға қойылатын талаптарды, қолданылатын аспаптарды, жабдықтарды, тәжірибелерді жүргізу технологияларын білу. Іскерлік: - жұмыс нәтижелерін рәсімдей алу, талдауға бақылау жүргізе алу керек.

«Химико бактериологиялық талдау зертханашысы» біліктілігі. Білу керек: - химия негіздерін, бактериологияның қарапайым негіздерін, химикобактериологиялық талдауларды қолданғанда мемлекеттік стандарттар талаптарын, үлгілерді алу тәртібін және сынақты дайындауды білу. Іскерлік: - жұмыс және титрлық ерітінділерді дайындай алу, биологиялық орталарды стерилдей алу, сынақ нәтижелерін жазу және оларды статистикалық әдістермен өңдей алу керек.

«Физико-механикалық сынақтар бойынша зертханашы» біліктілігі. Білу керек: - физико-механикалық сынақтардың жіктелуін, металдар мен материалдардың физико-механикалық негізгі қасиеттерін, металдар мен бейметалдардың электр қасиеттері туралы қарапайым түсініктерді білу. Іскерлік: - байқалған нәрсенің бір түрі мен фиксажды рецепт бойынша дайындау және пайдалану, талданатын материалдар түрлері мен қаситеттері бойынша үлгілерді алу және рәсімдей алу керек.

«Сынама алушы» біліктілігі. Білу керек: - сынамалардың жіктелуін, сынама алу тәртіптерін, қабылдауын, сақталуын және сынамаларды қайтаруын білу, бейкондициялық сынамалармен және сынақ барысында сынамалармен жұмыс істейбілу. Іскерлік: - әр түрлі жағдайларда ауа, су, тау жыныстарының сынамаларын алу, сынама алушылармен жұмыс істей алуға.

ЖКП 04 Білу керек: - экологияның негізгі заңдарын, жүйелі экологияның негізгі түсініктері, экология және адам денсаулығы, экологиялық факторлар, олардың тірі организмдерге әсерін білу. Іскерлік: - экожүйеге экологиялық факторларды бағалау, табиғатты қорғау стратегиясына қойылатын талаптарды дайындау.

ЖКП 05 Білу керек: - карталар, нобайлар, масштабтарды, - өлшеу нәтижелерінің дәлдігін бағалауды, әр түрлі суретке түсіру міндеттерінің мәнін білу. Іскерлік: -теодолитті, ниверлі суретке түсіре алу (нәтижелерді өңдеу).

Аналитикалық әдістер бойынша. Сынамаларды талдауға дайындау; органикалық байланыстарды талдау; микроталдау негіздері. Гранулометриялық талдау; титрометриялық талдау. Фотоэлектроколориметрлердегі талдаулар; турбиметрикалық әдісімен талдау. Потенциометрия әдісімен талдау; газды хроматоргафия әдісімен талдау; сұйық хроматорграфия әдісімен талдау. Талдаудың радиометриялық әдістері. Материалды жүйелеу және есеп-күнделігін рәсімдеу. Геолого-геоморфологиялық. Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен, ауданның геоморфологиялық құрылысымен, мөлшерлі коллекциялармен таныстыру. Алдын ала белгіленген бағдарлар, бедердің негізгі элементтерін тексеру, нысандарды табу және оларды картаға түсіру. Дала нәтижелерін өңдеу, ауданның геоморфологиялық сұлбасын сызу. Материалды жүйелеу және есеп-күнделігін рәсімдеу.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің күші жойылған кейбір шешімдерінің тізбесі 1. «Сот шешімімен республикалық меншікке түсті деп танылған иесіз қауіпті қалдықтарды басқару ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 8 қазандағы № 919 қаулысының 1-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2007 ж., № 37, 425-құжат). 2. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Жекелеген негіздер бойынша мемлекет меншігіне айналдырылған (айналдырылуы тиіс) мүлікті есепке алудың, сақтаудың, бағалаудың және одан әрі пайдаланудың кейбір мәселелері» туралы 2002 жылғы 26 шілдедегі № 833 және «Сот шешімімен республикалық меншікке түсті деп танылған иесіз қауіпті қалдықтарды басқару ережесін бекіту туралы» 2007 жылғы 8 қазандағы № 919 қаулыларына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 31 мамырдағы № 715 қаулысының 1-тармағының 2) тармақшасы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 54, № 731-құжат). 3. «Қазақстан Республикасы Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі көрсететін мемлекеттік қызметтер стандарттарын бекіту, Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 3 маусымдағы № 607 қаулысының 1-тармағының 1), 2), 3), 4), 5), 6), 7), 8) және 9) тармақшалары (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 38-39, 370-құжат). 4. «Қазақстан Республикасы Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі көрсететін мемлекеттік қызметтер стандарттарын бекіту, Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 26 маусымдағы № 702 қаулысының 1-тармағының 1), 2) және 3) тармақшалары (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 43,413-құжат).

КҚ 1.3 АҚ 1.3 КҚ 1.4 АҚ 1.7 КҚ 1.5 АҚ 1.6 КҚ 1.6 КҚ 1.7 КҚ 3.3 КҚ 3.1 КҚ 4.5 КҚ 7.7 БҚ 1.5 КҚ 1.8 АҚ 1.1 АҚ 1.2 АҚ 3.2

ЖКП 07 Білу керек: - ұңғыма және тау қазбаларының жіктелуін; Бұрғылау мен үңгілеуде әр түрлі әдістерді қолдану жағдайларын, жұмыстарды жүргізу технологиясын, құралдарын білу. Іскерлік: - нақтылы жағдайларда тау бұрғылау жұмыстарын жүргізу үшін қажетті жабдықтар мен бұрғылау тәсілдерін таңдай алу керек.

КҚ 4.3КҚ 4.6 АҚ 4.1АҚ 4.6

ЖКП 08 Білу керек: - жер асты суларының түрлерін, олардың құрамын, оқып білу әдістерін, грунт және арынды сыларының элементтерін, грунт түрлерін және олардың физико-механикалық қасиеттерін білу. Іскерлік: - гидроизогипс карталарын құрастыра алу, грунттардың физико-механикалық қасиеттерін анықтай алу керек.

Жұмыс мамандығын алу бойынша практика Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Құнарлы ортаны, ерітінділерді, реактивтерді, дайындау, бағдарлы титрларды қондыру, РН, стерилдігін, белсенгділігін анықтау, Петри шыны ыдысқа, түтікшілерге құнарлы құралдарды құю, егу материалдарын дайындау, шыны сауытқа егу. Есептерді рәсімдеу.

КҚ 5.3КҚ 5.9 АҚ 5.1АҚ 5.6

Ауыл шаруашылығы саласына арналған КМ01модулінің қосымша пәндері ЖКП 09 Білу керек: - талдаудың әртүрлі түрлердің формаларын, зерттеу нәтижелерін бастапқы өңдеудің элементтерін; Іскерлік: - бақылау нәтижелеріне талдау және бастапқы өңдеулер жүргізу.

Жұмыс мамандығын алу бойынша практика Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Санды және сапалы спектралды талдауларды жүргізе алу, талдауға электродтар мен сынамаларды дайындау, байқалған нәрсенің бір түрі мен фиксаждың стандартты ерітінділерін дайындау, суретке түсіру, фото қабаттарын фото өңдеу мен спектрограммаларды өлшеу.

КҚ 6.3КҚ 6.7 АҚ 6.1АҚ 6.7

«Химиялық талдау зертханашысы» жұмыс мамандығын алу бойынша практика. Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Ластану көздерін анықтау және бағалау. Өлшеуге аспаптарды дайындау. Өлшеулерді жүргізу, су, тау жыныстары, атмосфера қасиеттерін зертханалық оқып білу, зиянды құрамдар қоюлығын есептеу, есептерді рәсімдеу.

КҚ 1.1 АҚ 1.4 КҚ 1.3 АҚ 1.5 КҚ 1.4 АҚ 1.7 КҚ 1.5 КҚ 1.6 КҚ 1.7 АҚ 1.2 АҚ 1.3 АҚ 1.6 КҚ 1.8 АҚ 1.1

«Химико-бактериологиялық талдау зертханашысы» жұмыс мамандығын алу бойынша практика Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Суға, тағам өнімдеріне, шикізатқа, жартылай дайын өнімдерге және дайын өнімдерге әр түрлі химико-бактериологиялық талдау жүргізу. Қышқылдығын, тығыздығын, құрамындағы тұздарды, майлы көміртекті заттарды, капиллярлығын, хлорлы, күкірт қышқылын және кальций тұздарының бар болуын, майлы және балауыз тәрізді заттардың бар болуын анықтау. бақылауесептеу жазуларын жүргізу. Есептерді рәсімдеу.

КҚ 7.1КҚ 7.8 АҚ 7.1АҚ 7.7

«Физико-механикалық сынақтар бойынша зертханашы» жұмыс мамандығын алу бойынша практика Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Материалдардың және дайын өнімдердің қаттылығын, созылуын, иілуін, термоберіктігін, қысуын, салынуы мен итеру күштерін, жарылуын, беріктігін, ауа жібермеушілігін, тұтқырлығын, бұралуын, қалыңдыгың, дымқылдығын, суға тұрақтылығын, бақылап-тексеру қондырғыларындағы, Роксвелл, Бринелль аспаптарындағы майлануды қолданыстағы нұсқауларға сай физико-механикалық әдістермен сынау. Есептерді рәсімдеу.

КҚ 8.1КҚ 8.6 АҚ 8.1АҚ 8.7

«Сынама алушы» жұмыс мамандығын алу бойынша практика. Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру,бригаданы ұйымдастыру. Атмосфералық ауа сынамаларын іріктеу және талдау. Табиғи сынамаларды іріктеу және талдау. Топырақты сынамаларды іріктеу және талдау. Топырақтың табиғи радиоактивтілігін өлшеу. Өндірістік зертханаға экскурсия. Материалды жүйелеу және есеп-күнделігін рәсімдеу.

КҚ 2.2КҚ 2.7 АҚ 2.1АҚ 2.6

«Зертханашы-радиометрист» біліктілігі. Білу керек: «Зертханашы-радиометрист» жұмыс - аспаптармен жұмыс істеу ережелерін, мамандығын алу бойынша практика. принциптерін, аспаптарды эталондау және Ауданның геохимялық жәнерадиационды сезімталдыққа тексеруді, жағдайларымен таныстыру, жұмысқа аспапТау жыныстарының табиғи трады дайындау, зертханадағы құжаттрадың радиоактивтілігін білу. түрлерімен таныстыру, өлшеу жұмыстарын Іскерлік: орындау, жұмыстардың нәтижелрін өңдеу, - белгіленген ауданда радиометриялық картаға нәтижелерді шығару, есептерді суретке түсіруді орындай алу, дала журрәсімдеу. Материалды жүйелеу және есепналына көрсеткіштерді жаза алу, бақылау күнделігін рәсімдеу. эталонының көмегімен дала жұмысының тұрақтылығын тексере алу керек. Өндірістік практика

АП 03

КҚ 3.3КҚ 3.10 АҚ 3.2АҚ 3.8

Оқыту формасы: күндізгі Оқытудың нормативті мерзімі: 10 ай жалпы негізгі білім беру негізінде Оқу циклінің пәндері және кәсіптік модульдер

ЖБП 00 Жалпы білім беру пәндері ЖКП 00 Жалпы кәсіптік пәндер ЖКП 01 Білу керек: - аналитикалық химияның теориялық негіздерін, физико- химиялық талдауды, зертханалық жұмыстарды жүргізу техникасын, - негізгі түсініктерді, экология заңдарын білу. Іскерлік: - ионды теңдеулерді құрастыра алу, сапалы есептерді шығару үшін өз білімдерін қолдана алу, гравиметриялық операцияларды жүргізе алу, стандартты және стандарттанған ерітінділерді дайындай алу керек. ЖКП 02 Білу керек: - геологиялық карталар үшін әр түрлі мазмұнды шартты белгілерді сызуға қойылатын талаптарды білу. Іскерлік: - әр түрлі міндетті геологиялық карталарды рәсімдеу.

ЖКП 10 Білу керек: - топырақ кескінінің құрылымы, топырақтың лесохимиялық құрамы, топырақтың органикалық бөлігі туралы; - қышқылдық пен сілтілік туралы; - жердің сортаңдануы мен батпақтануы бойынша іс-шаралар туралы; - мал шаруашылық суағарларды тазарту әдістері туралы; - жерге қатысты құқық бұзушылықтар және жауапкершілік түрлері туралы; Дағдыларға ие болу: - қарапайым әдістер арқылы топырақтың салыстырмалы тығыздығы мен көлемді массасын анықтау; тыңайтқыштармен жұмыс істеу; егін шаруашылығының топырақты қорғау жүйелерін және топырақты қорғауда ауыспалы егістерді жасау; мал шаруашылығы кешендері мен фермаларда қалдықтар құрылыстарының сызбаларын меңгеру; жерлерді суландыру бойынша жоспарлар құру; Меңгеру керек: - жерлерді суландыру бойынша жоспар құру; - заңнамалық актілерді пайдалану; ЖКП 11 Білу керек: - Жердің, тау жыныстары мен минералдардың шығу тегі туралы; - жер асты суларының түрлері; - климаттық жағдайлардың типтері туралы; Меңгеру керек: - тау жыныстары мен минералдарды тану, түсін, мөлдірлігін, қаттылығын, жарылу бағытын, жарқылдылығын, сынығын анықтау; - жер асты суларының құрамы мен қасиеттерін бағалау; - топырақ сапасына геология, гидрогеология және метеорологияның әсерін бағалау. АП 00 Арнайы пәндер АП 01 Білу керек: - геохимиялық құрамды лито-, атмо-, гидросфераларды, қоршаған ортаны ластайтиын көздер мен түрлерді, қоршаған ортаның сапа жағдайын оқып білу әдістерін білу. Іскерлік: - экогеохимиялық сынамалар алу және талдау жүргізу, элементарлы ландшафтарға карталар құру, ластану масштабтарын анықтау. АП 02

1.2 1514000 – «Экология және жер қойнауын пайдалану салаларындағы табиғи ресурстарды тиімді қолдану» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім берудің жоғарлатылған деңгейінің оқу білім бағдарлама құрылымы.

Индекс

Жер қойнауын пайдалану саласына арналған КМ01модулінің қосымша пәндері ЖКП 06 Білу керек: - ПҚК пайда болудың геологиялық үрдістерін, ПҚК түрлері туралы жалпы мағлұматты, ПҚК іздеу мен барлау туралы түсінікті білу. Іскерлік: - тау жыныстарының жатыс түрлерін анықтау, кеннің текстурасы мен құрылысының заттық құрылымын, жұмыстарды жүргізгенде іздеу алғышарттарын пайдалану, Бұрғылау ұңғымаларының барлау тораптарын дәлелдеу.

Жұмыс мамандығын алу бойынша практика Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Заттар, қорытпалар, дәнекерлеп жапсыруға қажетті қорытпалар, жартылай дайын өнімдер және өндіріс қалдықтар құрамындағы бағалы металдарды анықтау үшін қарапайым және орташа-күрделі талдаулар жасау. Есептерді рәсімдеу.

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 1 қазандағы № 808 қаулысына қосымша

Астана қаласы

Техникалық және кәсіптік білім беру мамандықтары бойынша үлгілік оқу жоспарлары мен үлгілік білім беретін оқу бағдарламаларын бекіту туралы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 29 қыркүйек

№268

ЖКП 03 Білу керек: - физико-химиялық сынама талдауларының теориялық негіздерін, әр түрлі талдауларды жүргізу әдістемесі мен топтастырылуын білу. Іскерлік: - аспаптрада жұмыс істей алу, физико-химиялық талдау нәтижелеріне бақылау жүргізу.

Пәндер мен кәсіптік модульдер бөлімдерінің атауы

Қалыптасқан құзыреттердің коды

Аналитикалық химия. Сапалы талдау негіздері: катиондардың аналитикалық топтары. Сандық талдау негіздері мен оның негзгі әдістері. Талдаудың физико-химиялық әдістері (колориметрия, фотоколориметриялық, хроматография).

БҚ 1.1БҚ 8.1 БҚ 1.2БҚ 8.2 КҚ 1.2КҚ 6.2 КҚ 4.4 КҚ 4.5 КҚ 5.7

Топографиялық сызу. БҚ 1.2Әр түрлі сипатты шартты белгілерді БҚ 8.2 игеру; геологиялық сипатты шартты белгілер және оларды игеру; баспа түпнұсқалы пландар мен карталарды сызудың қазіргі заманғы әдістері.

АП 04

Физико-химиялық талдау негіздері. Аналитикалық химияның теориялық негіздері: катиондар, аниондар топтарын сапалық талдау, сандық талдау: физико-химиялық талдау әдістерін жүргізудің топтастырылуы мен әдістері: оптикалық (фотометриялық, спектірлік, люминесценттік): электрохимиялық (кондуктометриялық, потенциометриялық, купонометриялық, полярографиялық); хроматографиялық (газды және сүйық хроматография); Физико-химиялық талдауларды жүргізгенде қолданылатын аспаптарды пайдалану ережелері мен жұмыс істеу принципі, құрылғысы. Жалпы экология және адам экология проблемасының негіздері. Экология пәні, оның құрылымы; экологияның міндеттері мен нысандары; қауымдастық экологиясы және топтану; экологиялық жүйе; экологиялық мақсаттардағы жүйе және биохимиялық циклдер; жүйелі экологияның негізгі түсініктері; экология және адам денсаулығы; қоғамдық денсаулық сапасы; экологиялық тәуекел факторлары; әр түрлі орталарда адамның өмір сүруге бейімделуі; бейімделудің негіздері. Геодезия және маркшейдер ісінің негіздері. Масштабтар; план және карта; карталардың номенклатурасы; Теодолиттік суретке түсіру; ниверлеу; тахеометрикалық суретке түсіру; мензуалды суретке түсіру; аудандарды анықтау; көз мөлшермен суретке түсіру; аэрофототүсіру және фотограм-метрия; маркшейдер ісінің негіздері.

БҚ 1.2– БҚ 8.2 КҚ 1.1КҚ 5.1 КҚ 1.3КҚ 3.3 КҚ 3.3 КҚ 5.2 КҚ 6.2 КҚ 1.7

Геоморфология және төрттік геология мен негіздеріндегі жалпы геология. Жер туралы жалпы түсініктер: Жердің геодезиялық сипаттамасы және физикалық қасиеттері; Жердің құрылысы; жер қыртысы; жер қыртысының химиялық құрамы; жер қыртысының минералды құрамы; геологиялық үрдістердің жалпы сипаттамасы: адамның геологиялық және технологиялық қызметі, жер қойнауы мен қоршаған ортаны қорғау; геоморфология мен төрттік геология мазмұны: құрлық бедерінің негізгі заңдылықтары және шөгінді түзілімдердің қалыптасуы. Тау-кен іс және бұрғылау негіздері. Бұрғылау негіздері: бұрғылау, ұңғымаларды бекіту және жуу; Іздеп-бұрғылауға арналған жылжымалы және өзі жүретінстаноктар мен қондырғылар; соққы-механикалық және колонковалы бұрғылау; тау-кен ісі негіздері: тау-барлау қазбаларын топтастыру, оларды қолдану жағдайлары; бұрғылау және тау-кен жұмыстарын өңдіру бойынша өндіріс экологиясы мен қауіпсіздік техника талаптары. Гидрогеология және инженерлі геология. Гидрогеология: Жер гидросферасы тралы жалпы мағлұмат; жер асты суларының физикалық қасиеттері, химиялық, газ және бактериялы құрамдары; Инженерлі геология: тау жыныстары грунт (топырақ) ретінде және олардың физикалық пен физико-механикалық қасиеттері; гидрогеологиялық және инженерлігеологиялық зерттеулер.

БҚ 1.1БҚ 8.1 АҚ 2.1 КҚ 3.7 АҚ 3.1 КҚ 3.10 КҚ 2.4 КҚ 2.5

КҚ 2.5 КҚ 2.6 АҚ 2.2 АҚ 2.5

ПП 04

Бақылаулар мен талдаулар мәліметтерін бастапқы статистикалық өңдеу. Экологияда бақылаулар мен талдаулардың түрлері және нәтижелерді көрсетудің формалары, экологиялық мәліметтерді өңдеу кезінде қолданылатын математикалық статистика әдістері, экологиялық зерттеулер нәтижелерін өңдеуге арналған компьютерлік бағдарламаларды қолдану.

БҚ 1.2 БҚ 1.9 АҚ 1.4 АҚ 7.7

ПП 05

Топырақты қорғау. Топырақты зерттеудің негіздері. Топырақ эрозиясы. Топырақты эрозиядан қорғау. Жер қойнаулары мен топырақтың қабаттануы мен батпақтануы. Жер қойнаулары мен топырақтың ластануы.

БҚ 1.2 БҚ 8.2П КҚ 2.7 АҚ 2.5 АҚ 5.6

БҚ 1.8БҚ 8.8 БҚ 1.4БҚ 8.4 КҚ 1.4 КҚ 1.5 КҚ 2.6 КҚ 3.5 КҚ 3.6

КҚ 2.5 КҚ 3.7 БҚ 1.2БҚ 8.2

АҚ 1.7 БҚ 2.9 КҚ 2.7 АҚ 2.5

КП 00 КП 00 КП 01

Геология, гидрогеология және метеорология негіздері. Геология негіздері, тау жыныстарының түрлері, олардың қасиеттері. Геологиялық үрдістер. Су іріккіш көкжиектердің әртүрлі типтерінің негізгі қасиеттері. Жер асты суларының химиялық қасиеттерінің көрсеткіштері. САНП және Н судың сапасына қойятын талаптары. Климаттық үрдістер және олардың топырақ қасиеттеріне әсері.

Білу керек: - есепті жазуға қойылатын талаптарды білу. Іскерлік: - дала жұмыстарын орындау үшін жабдықтар мен құралдарын дайындай алу, сынамаларды алып дала маршруттарын өту және маршруттың обсолютті нүктелерін есептей алу керек.

ПП 00 ПП 01

Біліктілігі «Сынамалық талдау зертханашысы» Білу керек: - талдауларды жүргізу әдістерін, қолданатын реактивтер қасиеттерінің міндеттерін білу. - техникалық және анлитикалық таразыларды, вискозиметрларды, ареометрлерді пайдалана алу, сынамаларға күйдірудің, балқытудың, ерітудің, сүзудің, шерберлеу мен купелдеудің шихтовка үрдісін жүргізе алу керек.

ПП 02

ПП 03

БҚ 1.1 БҚ 8.1 АҚ 2.1 КҚ 3.7 АҚ 3.1 КҚ 3.10 КҚ 2.4 КҚ 2.5 ПП 07

АҚ 1.3 АҚ 1.4 КҚ 3.8 АҚ 1.5 КҚ 3.9 АҚ 1.6 КҚ 2.7 АҚ 3.1 АҚ 2.2 КҚ 6.2 БҚ 1.2БҚ 8.2 КҚ 1.8 КҚ 2.5 КҚ 3.7 АҚ 3.6

Қалалық шоғырландыру мен өндірістік кешендерді геологоэкологиялық зерттеу әдістері. Геолого-экологиялық зерттеулердің теориялық негіздері: геоэкологияның құрылымы мен ғылыми мазмұны, геоэкологиялық зерттеулердің негізгі терминдері, масштабтары, сатылары мен принциптері, оқып білетін нысандар, ландшафты-геохимиялық жүйелер; геолого-экологиялық зерттеулердің әдістемесі мен технологиясы; нақты жағдайлар мен әр түрлі кезеңдерде геолого-экологиялық зерттеулер; геологиялық ортаның мониторингі, автоматтанған ақпараттық жүйелер, үнемі қолданыстарғы геологоэкологиялық моделі. Ауыл шаруашылығы саласына арналған АП01 модулінің қосымша пәндері Қоршаған ортаның мониторингісі Білу керек: Қоршаған ортаның ластану- ОГСНК мақсаттары мен міндеттерін; ын бақылау және тексеру. - үстінгі сулар, теңіз, топырақ, атмосфераның лаАтмосфералық ауаның ластануын стану деңгейін бақылау пункттерін, бақылауға бақылауды ұйымдастыру. Сулардың жататын зиянды улы заттардың тізімін; болжау ластануын бақылау және тексеру. түрлерін; болжам жасаудың әдістерін, болжам жаТопырақтың ластануын бақылау сау кезіндегі негізгі құрастырушыларды, ПДК және және тексеру. ПДВ орнатудың ережелерін, шығарылымдардың реттелуін; - атмосфералық ауаның жағдайын фондық бақылау: радиациялық ластануды бақылау, ауаны алу әдістерін: аспирациялық, сыйымдылығы шектеулі ыдыстарға, бір реттік сынамаларды алу ретін; желдің жылдамдығын, оның бағытын бақылауды; ауа ылғалдылығы мен темпиратурасын, атмосфералық қысымды өлшеуді; - атмосфералық ауа жағдайына жобалар мен болжамдар құруды; - автокөлік шығарылымдарын төмендету бойынша іс-шараларды; фондық бақылау станцияларынның түрлерін; бақылаулар бағдарламаларын; Іскерлік: - бақылаудың жалпымемлекеттік жүйесін ұйымдастыру; - электроды пошта, сынамаларды іріктеу және оларды консервілеу бойынша жұмыстар; - жолдама құжаттарды дайындау; - болжамдарды өткізу; - анықтамалық әдебиеттерді пайдалану; - аспаптық құралдармен жұмыстар; - табиғатты қорғау іс-шараларын ұйымдастыру; Меңгеру керек: - ОГСНК иерархиялық баспалдағында бағдарлай алу; - бақылау пункттерін бекіту; - анықтамалық әдебиеттермен жұмыс істеу және оны бағдарлай алу; - ұзақ мерзімді, қысқа мерзімді және орта мерзімді болжамдар құру; - ПДК және ПДВ бекіту ережелері. Тасталымдарды реттеу, - зертханалық талдау жүргізу үшін ауа сынамаларын алу құралдарымен жұмыс істеу; - термометрлер, писхрометрлер, анемометрлермен жұмыс істеу;

БҚ 1.2БҚ 8.2 АҚ 1.2 КҚ 2.3 АҚ 2.4 АҚ 2.5 КҚ 3.3 АҚ 3.2 АҚ 3.6 АҚ 6.5 КҚ 7.3 АҚ 7.3 АҚ 7.6 КҚ 8.5 АҚ 8.7

БҚ 1.5БҚ 8.5 КҚ 1.2КҚ 8.2 КҚ 2.6 КҚ 3.6

Білім беру ұйымдарымен тандауы бойынша пәндер Өндірістік оқыту және кәсіптік практика Оқу практика Білу керек: - іс-тәжірибенің мақсаттары мен міндеттерін, сапалық және сандық талдаудың, байланыстардың жалпы белгілерін білу, Іскерлік: - органикалық байланыстардың талдауын орындау, жұмысқа аспаптарды дайындау, өлшеу жұмыстарын жүргізе алу керек.

КП 02

ПП 06

Геохимия және экогеохимия. Геохимия: геохимия пәні, химиялық элементтердің геохимиялық топтастырылуы, жек элементтердің геохимиясы, изотоптардың геохимиясы, химиялық элементтердің көшуі, геологиялық үрдістердің геохимиясы, қоршаған ортаның жағдайын бағалау үшін геохимиялық жұмыстардың технологиясы. Білу керек: Геоэкологиялық картаға түсіру. - гидрогеологиялық карталардың мазмұның, масТопографиялық, геологиялық және штабын, түрлерін,жыныс геоэкологиялық карталар жайлы тардың жатыс жағдайын, картадағы жыныстардың қысқаша мағлұмат: геологиялық бейнеленген жастары мен түрлерінің әдістерін және геоэкологиялық карталардың білу. Іскерлік: топографиялық негіздері, шөгінді - геоэкологиялық суретке түсірудің мақсаттары мен таужыныстар жатысының ерекше мінденттерін білу. формалары, интрузивті тау жы- геологиялық және геоэкологиялық суретке ныстар жатысының формалары түсіруді жүргізгенде жобалармен жұмыс істеу, және интрузивті сілемдердің ішкі Нақтылы материалдардың карталарын құрастыру. құрылысы, метаморфиялық тау жыныстар жатысының формалары, карта бойынша ауданның геологиялық құрылымын жалпы талдау; геологиялық және геоэкологиялық картаға түсіру. Жер қойнауын пайдалану саласына арналған АП 02 модулінің қосымша пәндері Білу керек: - нақтылы жағдайларда, әр түрлі кезеңдерде геоэкологиялық зертеулер әдістемесі мен технологиясын, - геологиялық орта мониторингінің мазмұны мен жұмыстарды жүргізу әдістемесін білу. Іскерлік: - геоэкологиялық байқаулардың құжаттарын жүзеге асыру, әр түрлі параметрлер бойынша табиғи орта жағдайын бағалай алу керек.

БҰАП

Біліктілігі «Зертханашы -микробиолог» Білу керек: - микробиология негіздерін, құнарлы құралдарды дайындаудың технологиялық үрдісін, стерилді жағдайлардағы жұмыс ережелерін, фармакологиялық сынақтарды жүргізу шарттарын білу. Іскерлік: - аналитикалық таразыларда, фотоколориметрлерде, поляриметрлерде жұмыс істей алу, споралық материалдарды егу үшін шыны сауыттарда монтаждауды жүргізу.

Біліктілігі «Спектрлі талдау зертханашысы» Білу керек: - микробиология негіздерін, құнарлы құралдарды дайындаудың технологиялық үрдісін, стерилді жағдайлардағы жұмыс ережелерін, фармакологиялық сынақтарды жүргізу шарттарын білу. Іскерлік: - аналитикалық таразыларда, фотоколориметрлерде, поляриметрлерде жұмыс істей алу, споралық материалдарды егу үшін шыны сауыттарда монтаждауды жүргізу.

Біліктілігі «Химиялық талдау зертханашысы» Білу керек: - талдауларды сапалы орындауға қойылатын талаптарды, қолданылатын аспаптарды, жабдықтарды, тәжірибелерді жүргізу технологияларын білу. Іскерлік: - жұмыс нәтижелерін рәсімдей алу, талдауға бақылау жүргізе алу керек.

Аналитикалық әдістер бойынша. Сынамаларды талдауға дайындау; органикалық байланыстарды талдау; микроталдау негіздері. Гранулометриялық талдау; титрометриялық талдау. Фотоэлектроколориметрлердегі талдаулар; турбиметрикалық әдісімен талдау. Потенциометрия әдісімен талдау; газды хроматоргафия әдісімен талдау; сұйық хроматорграфия әдісімен талдау. Талдаудың радиометриялық әдістері. Материалды жүйелеу және есеп-күнделігін рәсімдеу. Геолого-геоморфологиялық. Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен, ауданның геоморфологиялық құрылысымен, мөлшерлі коллекциялармен таныстыру. Алдын ала белгіленген бағдарлар, бедердің негізгі элементтерін тексеру, нысандарды табу және оларды картаға түсіру. Дала нәтижелерін өңдеу, ауданның геоморфологиялық сұлбасын сызу. Материалды жүйелеу және есепкүнделігін рәсімдеу.

КҚ 1.3 АҚ 1.3 КҚ 1.4 АҚ 1.7 КҚ 1.5 АҚ 1.6 КҚ 1.6 КҚ 1.7 КҚ 3.3 КҚ 3.1 КҚ 4.5 КҚ 7.7

«Сынамалық талдау зертханашысы» жұмыс мамандығын алу бойынша практика. Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Заттар, қорытпалар, дәнекерлеп жапсыруға қажетті қорытпалар, жартылай дайын өнімдер және өндіріс қалдықтар құрамындағы бағалы металдарды анықтау үшін қарапайым және орташа-күрделі талдаулар жасау. Есептерді рәсімдеу.

КҚ 4.3КҚ 4.6 АҚ 4.1АҚ 4.6

«Зертханашы –микробиолог» жұмыс мамандығын алу бойынша практика. Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Құнарлы ортаны, ерітінділерді, реактивтерді, дайындау, бағдарлы титрларды қондыру, РН, стерилдігін, белсенгділігін анықтау, Петри шыны ыдысқа, түтікшілерге құнарлы құралдарды құю, егу материалдарын дайындау, шыны сауытқа егу. Есептерді рәсімдеу.

КҚ 5.3КҚ 5.9 АҚ 5.1АҚ 5.6

«Спектрлі талдау зертханашысы» біліктілігі жұмыс мамандығын алу бойынша практика. Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Санды және сапалы спектралды талдауларды жүргізе алу, талдауға электродтар мен сынамаларды дайындау, байқалған нәрсенің бір түрі мен фиксаждың стандартты ерітінділерін дайындау, суретке түсіру, фото қабаттарын фото өңдеу мен спектрограммаларды өлшеу.

КҚ 6.3КҚ 6.7 АҚ 6.1АҚ 6.7

«Химиялық талдау зертханашысы» жұмыс мамандығын алу бойынша . кәсіптік практика Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру. Ластану көздерін анықтау және бағалау. Өлшеуге аспаптарды дайындау. Өлшеулерді жүргізу, су, тау жыныстары, атмосфера қасиеттерін зертханалық оқып білу, зиянды құрамдар қоюлығын есептеу, есептерді рәсімдеу.

КҚ 1.1 АҚ 1.4 КҚ 1.3 АҚ 1.5 КҚ 1.4 АҚ 1.7 КҚ 1.5 КҚ 1.6 КҚ 1.7 АҚ 1.2 АҚ 1.3 АҚ 1.6 КҚ 1.8 АҚ 1.1

Біліктілігі «Химиялық - бактериологиялық талдау зертханашысы» «Химикалық-бактериологиялық Білу керек: талдау зертханашысы» жұмыс - химия негіздерін, бактериологияның қарапайым мамандығын алу бойынша негіздерін, химико-бактериологиялық талдауларды практика қолданғанда мемлекеттік стандарттар талаптаІс-тәжірибе міндеттерімен, рын, үлгілерді алу тәртібін және сынақты дайынқауіпсіздік техника ережелерімен дауды білу. таныстыру. Іскерлік: Суға, тағам өнімдеріне, шикізатқа, - жұмыс және титрлық ерітінділерді дайындай алу, жартылай дайын өнімдерге және биологиялық орталарды стерилдей алу, сынақ дайын өнімдерге әр түрлі химиконәтижелерін жазу және оларды статистикалық бактериологиялық талдау жүргізу. әдістермен өңдей алу керек. Қышқылдығын, тығыздығын, құрамындағы тұздарды, майлы көміртекті заттарды, капиллярлығын, хлорлы, күкірт қышқылын және кальций тұздарының бар болуын, майлы және балауыз тәрізді заттардың бар болуын анықтау. бақылау-есептеу жазуларын жүргізу. Есептерді рәсімдеу. Біліктілігі «Физико-механикалық сынақтар бойынша зертханашы» Білу керек: «Физико-механикалық сынақтар - физико-механикалық сынақтардың жіктелуін, мебойынша зертханашы» жұмыс талдар мен материалдардың физико-механикалық мамандығын алу бойынша пракнегізгі қасиеттерін, металдар мен бейметалдардың тика. электр қасиеттері туралы қарапайым түсініктерді Іс-тәжірибе міндеттерімен, білу. қауіпсіздік техника ережелерімен Іскерлік: таныстыру. - байқалған нәрсенің бір түрі мен фиксажды рецепт Материалдардың және дайын бойынша дайындау және пайдалану, талданатын өнімдердің қаттылығын, созылуматериалдар түрлері мен қаситеттері бойынша ын, иілуін, термоберіктігін, қысуын, үлгілерді алу және рәсімдей алу керек. салынуы мен итеру күштерін, жарылуын, беріктігін, ауа жібермеушілігін, тұтқырлығын, бұралуын, қалыңдыгың, дымқылдығын, суға тұрақтылығын, бақылап-тексеру қондырғыларындағы, Роксвелл, Бринелль аспаптарындағы майлануды қолданыстағы нұсқауларға сай физико-механикалық әдістермен сынау. Есептерді рәсімдеу. Біліктілігі «Сынама алушы» Білу керек: - сынамалардың жіктелуін, сынама алу тәртіптерін, қабылдауын, сақталуын және сынамаларды қайтаруын білу, бейкондициялық сынамалармен және сынақ барысында сынамалармен жұмыс істейбілу. Іскерлік: - әр түрлі жағдайларда ауа, су, тау жыныстарының сынамаларын алу, сынама алушылармен жұмыс істей алуға.

БҚ 1.5 КҚ 1.8 АҚ 1.1 АҚ 1.2 АҚ 3.2

КҚ 7.1КҚ 7.8 АҚ 7.1АҚ 7.7

КҚ 8.1КҚ 8.6 АҚ 8.1АҚ 8.7

«Сынама алушы» жұмыс мамандығын алу бойынша практика. Іс-тәжірибе міндеттерімен, қауіпсіздік техника ережелерімен таныстыру,бригаданы ұйымдастыру. Атмосфералық ауа сынамаларын іріктеу және талдау. Табиғи сынамаларды іріктеу және талдау. Топырақты сынамаларды іріктеу және талдау. Топырақтың табиғи радиоактивтілігін өлшеу. Өндірістік зертханаға экскурсия. Материалды жүйелеу және есепкүнделігін рәсімдеу.

КҚ 2.2КҚ 2.7 АҚ 2.1АҚ 2.6

«Зертханашы -радиометрист» жұмыс мамандығын алу бойынша практика. Ауданның геохимялық жәнерадиационды жағдайларымен таныстыру, жұмысқа аспаптрады дайындау, зертханадағы құжаттрадың түрлерімен таныстыру, өлшеу жұмыстарын орындау, жұмыстардың нәтижелрін өңдеу, картаға нәтижелерді шығару, есептерді рәсімдеу. Материалды жүйелеу және есеп-күнделігін рәсімдеу.

КҚ 3.3КҚ 3.10 АҚ 3.2АҚ 3.8

Біліктілігі «Зертханашы -радиометрист» ПП 08

БҰАП

Білу керек: - аспаптармен жұмыс істеу ережелерін, принциптерін, аспаптарды эталондау және сезімталдыққа тексеруді, Тау жыныстарының табиғи радиоактивтілігін білу. Іскерлік: - белгіленген ауданда радиометриялық суретке түсіруді орындай алу, дала журналына көрсеткіштерді жаза алу, бақылау эталонының көмегімен дала жұмысының тұрақтылығын тексере алу керек.

Білім беру ұйымдарымен тандау бойынша пәндер

1.3 1514000 – «Экология және жер қойнауын пайдалану салаларындағы табиғи ресурстарды тиімді қолдану» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім берудің жоғарлатылған деңгейінің оқу білім бағдарлама құрылымы. Оқыту формасы: күндізгі негізгі орта білім беру базасында Оқытудың нормативті мерзімі: 3 жыл 10 ай жалпы орта білім беру базасында Оқытудың нормативті мерзімі: 2 жыл 10 ай Пәндер циклының қысқартылған атаулары (код)

Пәндердің оқыту циклы мен кәсіптік модульдері

Кәсіптік модульдердің бөлімдері мен пәндер атауы

Қалыптасқан құзырет тердің коды

ЖБП 00

Жалпы білім беру пәндер

ЖБП 01

Білу керек: - мемлекеттік және орыс тілді, кәсіптік және әлеуметтік бағыттағы мәтіндерді, сөздікпен оқу үшін қажетті, лексикалық (1200- 1400 бірлік) және грамматикалық деңгейлерін игеру. Іскерлік: -тұрмыстық және кәсіптік деңгейде сөйлесе алу керек.

Қазақ (орыс) тілі. БҚ 9.9 Фонетика: дыбыстар мен әріптер; қазақ БҚ 9.6 тілінің ерекше дыбыстары; үндестік БҚ 9.10 заңы; ілгерінді және кері ықпал; сөздің құрамы; көпше түрінің жалғаулары; тәуелдену түрлерінің жалғаулары; сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі; сұраулы демеуліктер. Морфология: зат есімдер, сын есімдер, сан есімдер; есімдіктер; етістік. Синтаксис: сөз тіркестері мен сөйлемдер; жалғаулықтар; сөйлем мүшелері; жай және күрделі сөйлемдер;а уызекі және жазбаша тілді дамыту; лексикалық материал.

ЖБП 02

Білу керек: - орыс, қазақ және шетел классиктерінің негізгі әдеби туындыларын білу. Іскерлік: - кәсіптік қызметте адамгершілік бастамаларды қолдана алу керек.

Қазақ (орыс) әдебиеті. 20-шы ғасырдың 10-шы және 50шы жылдарындағы қазақ әдебиеті. 20 ғасырдың 60-шы және 90-шы жылдарындағы қазақ әдебиеті. 19шы ғасырдағы орыс әдебиеті. ХХ ғасырдағы орыс әдебиеті.

ЖБП 03

Білу керек: - шетел тілін, кәсіптік және әлеуметтік бағыттағы мәтіндерді, сөздікпен оқу үшін қажетті, лексикалық (1200- 1400 бірлік) және грамматикалық деңгейде игеру. Іскерлік: - тұрмыстық және кәсіптік деңгейде сөйлесе алу керек.

Шетел тілі. БҚ 9.9 Орта (толық) білім беру БҚ 9.10 бағдарламасының лексикограмматикалық материалы. мамандық бойынша іскерлік тіл негіздері, фразеологиялық орамдар мен терминдер. Кәсіптік-бағытталған мәтіндерді (сөздікпен) аудару техникасы. Кәсіптік сөйлесу. сөйлесу, тыңдап түсінуді, оқу мен жазу, ауызша және жазбаша аудару, тыңдап ауызекі тілді түсіну міндетті деңгейлерін білу.

(Жалғасы бар).

БҚ 9.9 БҚ 9.6 БҚ 9.10


14

www.egemen.kz

Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрлігінің бұйрығы 2014 жылғы 30 желтоқсан

№345

Астана қаласы

Өнеркәсіптің химия саласындағы қауіпті өндірістік объектілер үшін өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидаларын бекіту туралы (Жалғасы. Басы 197-нөмірде). 3-параграф. Сұйық аммиакты сақтау кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 819. Қоймаларда сұйық аммиакты сақтау жүзеге асырылады: 1) аммиакты бұрмай қоса алғанда 2,0 мегапаскаль артық қысымды резервуарларда; резервуардағы жұмыс қысымы күн радиациясын, жылу оқшалауы мен қорғауконструкцияларын есепке ала отырып, айналадағы ауаның ең көп температурасынан шыға отырып, қабылданады; 2) 1,0 мегапаскаль артық қысымды резервуарларды тұтынушыға берумен немесе кейінен конденсациялау және оны резервуарға қайтара отырып, буланған аммиакты біріктірумен жылу ағынынан буланған аммиакты бұрғанды қоса алғанда; 3) атмосфералыққа жақын қысыммен буланған аммиакты бұрумен, сығылумен, конденсациямен, және резервуарға немесе тұтынушыға қайтарумен (сақтаудың изотермиялық тәсілі) изотермиялық резервуарларда. 820. Резервуарларды толтыру коэффициенті сақтау және түсетін аммиак параметрлер шарттарынан, бірақартық қысыммен аммиакты сақтау кезінде резервуардың геометриялық көлемінен 0,85 артық емес және изотермиялық резервуардың цилиндр бөлігі биіктігінен 0,93 шыға отырып, жобамен айқындалады. 821. Бір қоймадағы резервуарлардағы саны мен типі жобамен айқындалады.Қысыммен аммиакты сақтаған кезде оны басқа резервуарларға немесе резервтік резервуарға беру мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. Қойма сыйымдылығын айқындау кезінде резервтік резервуар сыйымдылығы ескерілмейді. Жобалау құжаттамасында ақаулық туындау, аммиакты жинау және төгілулерді жою кезінде изотермиялық резервуарды босату жөніндегі іс-шаралар көзделеді. 822. Аммиак қоймалары ауданның ахуалдық жоспарын және аумықтық табиғи жағдайларын есепке ала отырып, адамдардың аса көп санымен, балалар бақшаларымен, яслилермен, мектептермен, ауруханалармен және адамдар көп жиналатын басқа орындармен жел бағытында емес учаскелерінде орналасады. 823. Сұйық аммиак қоймаларынан азаматтық және өндірістік мақсаттағы объектілерге дейін арақашықтық ауадағы аммиак концентрациялар және сұйық аммиак қоймаларындағы авариялар кезінде газды аспанның таралу есебін есепке ала отырып, айқындалады. 824. Қойма аумағындағы ғимараттар отқа төзімділіктің II дәрежесінен төмен емес. Қойма ғимараты (этажеркиалар, қызмет көрсететін алаңдар, төгу-салу эстакадалары, шарлы резервуардың тіректері, ілмектер) 0,25 сағаттан кем емес отқа төзімді шекпен жанбайтын материалдардан жасалады. 825. Авариялық душ есіктерінен басқа, аммиакты резервуарлар жағынан ғимараттар қабырғаларында есіктер мен ашылатын терезелерді орнатуға жол берілмейді. Қойма ғимараттарындағы сыртқы есіктер тығыздаумен өзі жабылатын бекітпеде орнатылады. 826. Құрылыс конструкцияларына аммиактың төмен температурасының ықтимал ұзақ әсер ететін орындарда жобадағы негіздемелер топырақ пен құрылыс конструкциялардың жол берілмейтін шаралары көзделеді. 827. Сұйық аммиак қоймалары аммиак төгілген кезде газ аспанына таралуын болдырмау(дисперслік суда оны ерітуді жеделдету, су ілмектерін қолдану) және булану жылдамдығын төмендететін құралдарымен (көмірқышқыл, көбікті құраммен төгу жабыны) жабдықталады. 828. Сұйық аммиак қоймаларынан қойма аумағынан тыс орналасқан объектілерге дейін арақашықтықрезервуарлар қоршауларының жоғары ішкі жиегінен көлденең (авария жағдайында резервуардан төгілген булану шекарасы) айқындалады. 829. Өндірістен тыс орналасқан қойма аумағы биіктігі 2 метрден кем емес жанбайтын материалдармен, өндірісте орналасқан – торлы қоршаумен қоршалады. Өсімдіктер өскен учаскеде орналасқан қойма қоршауының сыртқы жағының маңында 5 метрден кем емес жыртылған өртке қарсы жолақ салынады. 830. Қойма аумағында аммиакты қабылдаудың, сақтаудың және тұтынушыларға берудің, қойма мен қызмет көрсететін персоналдың қалыпты жұмысын қамтамасыз етуге, оның ішінде: 1) сұйық аммиакты сақтауға және қабылдауға арнлаған резервуарларға арналған; 2) компрессорлық аммиакты-тоңазытұыш қондырғылары мен сорғылар; 3) майды жинау пункті; 4) аммиакты суды дайындауға арналған қондырғылар және оны сақтауға арналған резервуарлар; 5) булану қондырғыларымен пропан немесе табиғи газ қоймасы; 6) сұйық аммиактың булану қондырғысы; 7) газ тәрізді аммиактың қыздыру қондырғысы; 8) ауаны құрғату блоктарымен, буфер азотымен ауаны, бақылау-өлшеу аспаптары мен автоматтандыруды аралстыру қондырғысы; 9)талап етілген параметрлердің буын алу үшін редукциялық салқындату қондырғысы; 10) конденсатты жинау станциясы; 11) теміржол және автомобиль цистерналарының төгу-құю эстакадасын қоса алғанда аммиак және аммикты суды төгу-құю пункттерін; 12) қойманың факельдік қондырғысы; 13) аммиакты баллондарды толтыру және оларды қорғау қондырғылары; 14) рампаменазоттық баллондар блоктары және әуе баллондарының блоктары; 15) авариялы сыйымдылық, авариялық душтар, газталдағыш; 16) сумен жабдықтау және кәріз желілері; 17) электрмен жабдықтау желілері; 18) қойманы басқарудың орталық пункті; 19) қосалқы және өндірістік мақсаттағы ғимараттар мен үй-жайлар,қойма персоналына арналған тұрмыстық және әкімшілік үй-жайлар орналастыруға жол беріледі. 831. Сұйық аммиакты сақтау үшін жеке тұрған резервуар немесе резервуарлар тобымен тұтас қоршаумен (жер белдік, теміржол қабырғасы) жабдықталады. Резервуардың сыртқы қабырғасынан қоршауға дейінгі көлденең бойынша арақашықтық (ішкі құлама шегінің төменгісіне дейін), қоршау биіктігі, резервуармен арасындағы арақышқтық авария кезінде қоршау шегінде төгілетін қоршаудан тыс және аммиакты буланудың аз бетінен зақымданған резервуардан аммиактың ағуын болдырмауды есепке ала отырып, жобамен айқындалады. 832. Тең төзімді корпустармен болат резервуарлардан басқа изотермиялық резервуарлар немесе изотермиялық резервуарлар топтарының қоршаулары резервуардың ықтимал бұзылған жағдайда төгілетін сұйықтықтың (аммиак немесе су) қарқынды әсері есептеледі. 833. Сұйық аммиакты сақтау үшін резервуарлар қошауының биіктігі төгілген сұйық аммиактың есепті деңгейінен 0,3 метрден кем емес, бірақ 1 метрден кем емес, изотермиялық резервуарлар - 1,5 метрден кем емес болып айқындалады. Жер белдігі, қазандық құламасы атмосфералық су шаюынан қорғалады. Жер белдігі бетінің ені 1 метрден кем емес орнатылады. 834. Сұйық аммиактың жоспарлы белгіден есепті деңгейіне дейін резервуарлар қоршауындағы бос көлем аммиакты, көшу мен бөлу қабырғаларын сақату үшін резервуарлар астындағы тірек конструкциялар көлемін есептеп; 1) бір резервуарды орнату кезінде – оның сыйымдылығынан кем емес; 2) резервуарлар топтарын орнатқан кезде - аса үлкен резервуар сыйымдылығынан кем емес айқындалады. 835. Резервуарлар арасындағы сұйық аммиактың төгілуін оқшаулау үшін түрлі типті резервуарларды бірлесіп қондырған кезде тұтас қабырғаны орнатуға жол беріледі. Қабырғаның мақсаттылығы және қондырғысы қойма жобасымен айқындалады. 836. Сұйық аммиакты сақтау үшін резервуарлардың екі сыртқы қоршауларының жанасуына жол беріледі. 837. Резервуарлар қоршауы арқылы ауысу үшін баспалдақтар орнатылады. Қоршау ішіндегі баспалдақтар арасындағы арақашықтық 80 метрден көп емес, ал баспалдақ саны - екеуден кем емес болып белгіленеді. 838. Сұйық аммиакты сақтау үшін резервуарлар қызмет көрсеткен және жөндеу кезінде жұмыстың орындалуының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін қызмет көрсететін алаңдармен жабдықталады. 839. Қоймаға кіреберіс және ғимараттар мен құрылыстарға оның аумағы бойынша өту үшін автомобиль жолдары мен резервуар қоршауы маңын айналып өту немесе 3,5 метрден кем емес енді резервуарлар топтары көзделеді. Резервуарлар қоршауына түйісетін ғимараттар мен ашық қондырғылар жағынан резервуарлар қоршауынан 39 метрден кем емес арақашықтықта айналып өтуді орналастыруға жол беріледі. 840. Сұйық аммиакты сақтау үшін резервуарлар қоршауының ішінде аммиак пен атмосфералық жауын-шашын төгілулерін жинау және эвакуациялау үшін жанас шұңқыр көзделеді. Сұйық аммиакты сақтау үшін резервуарлар қоршауындағы аумақ жанас шұңқыр құламасымен жоспарланады. Изотермиялық резервуарлардың шарлы кіші төгілулері кезінде аумақ бойынша аммиактың ағу алаңын азайту үшін олар орналасқан іргетасқа резервуар қоршауынан құламамен жоспарланады. Іргетас периметрі аумақ құламасының төменгі белгі деңгейінде жанас шұңқырға аммиакты бұру үшін кюветпен жабдықталады. Резервуарлар іргетасының жоғары беті аумақтың құлама белгісінің төменнен 10 - 15 сантиметрден жоғары орналасады және кюветке құламасы бар. 841. Қоршау шегіндегі топырақ тығыздалады. Қоршаудың ішкі жағынан бетонды тартпа немесе плита салу жасалады. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы қоймалар үшін шөп жабынына жол беріледі, бұл ретте қойма аумағынан шөп шабылады және жиналады. Резервуарлар қоршауының ішіндегі аумақты және жер белдігі ішкі құламасын ұсақ таспен, қанатша, кеуекті материалдармен жол берілмейді. 842. Резервуарлар қоршауынан және төгу-құю пункттерінің алаңдары шекараларынан қойма аумағында орналасқан ғимаратар мен құрылыстарға дейінгі арақашықтық жобамен айқындалады. 843. Қойма резервуарларына қызмет көрсетуге арналған металл алаңдар бір бірінен 50 метрден артық емес арақашықтықта бойлық және көлденең алаңдар түйісімдерінде орналасқан металл баспалдақтармен жабдықталады. Резервуарлардың іргетастары мен түбін тексеру және жөндеу үшін қойма тегенінің әр қимасына металл баспалдаұтары көзделеді. 844. Сұйық аммиак қоймасы аумағында қойма персоналына арналған көрінетін жел бағытын нұсқағыш орнатылады. 845. Факельді баған биіктігі, факельді бағаннан қойма аумағы орналасқан ғимараттар мен құрылыстарға дейін көлденең бойынша ең аз арақашықтық жобамен айқындалады. 846. Сұйық аммиакты сақтауға арналған резервуарларға жатпайтын транзитті құбыржолдарын және сұйық аммиакты сақтауға арналған резервуарлар қоршалған аумағы арқылы салуға жол берілмейді. 847. Аммиакты өндіретін және (немесе) өңдейтін кәсіпорындардан тыс орналасқан сұйық аммиак қоймаларында әр газқағарға екі қосалқы сүзетін қораптан кем емес қаматамасыз етіледі 4-параграф. Сұйық аммиакты сақтауға арналған резервуарларды пайдалануда өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 848. Резервуарларға арналған жалпы талаптар: 1) сұйық аммиакты сақтауға арналған резервуарлар қондырғылары жасаушы ұйымның паспортында көрсетілген қызмет мерзімі ішінде сенімді және қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз етеді және оларды толық босату, тазалау, шаю, тексеру, үрлеп тазалау, техникалық куәландыру және жөндеу мүмкіндігін көздейді. Техникалық куәландыру тәртібі, көлемі, мерзімділігі технологиялық регламентпен айқындалады; 2) қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын резервуарлар ғылым мен техниканың жетістіктерін, өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын ескеретін жобалау (конструкторлық) құжаттамаға сәйкес техникалық құралдар мен білікті мамандармен орналастыратын ұйымдар жасайды; 3) резервуардың жобалау құжаттамасында: резервуарды жасауға және сынауға талаптар; жол берілмейтін сыртқы және ішкі ақаулықтардың болмауын және осы маталл маркасы үшін белгіленген химиялық құрамы мен механикалық қасиеттер сәйкестігіне металды табақтап тексеру туралы мәліметтер; 4) болат маркасы мен оның сапасына талаптар резервуарды жасау және пайдалану шарттарын, тиісті стандарт талаптарын есепке ала отырып, жобалау ұйымы айқындайды. Резервуарлардың түбі мен қабырғаларын жасауға арналғанг табақты болатты қатпарланудың болмауына бақылау жасау керек. -70 градус Цельсия температурада болатты соққы жабысқақтығына жасаушы ұйым сынауды мына жағдайларда: егер болат ең суық бес күннің -41 градус Цельсиядан төмен ауа температурасымен климатты аудандарда орнатылатын резервуарларды жасауға арналған болса; соңғылардың бұзылуы жағдайында көрші резервуарларынан сұйық аммиакты қоршауда төгілген резервуардың салқындауы мүмкін болса жүргізіледі. Басқа жағдайларда болат маркасын таңдау үшін есеп температурасы және сынау шарттары мына жобалармен айқындалады: 5) резервуарлардың дәнекерленген тігістері 100 пайыз бақылауға жатады. Дәнекерлеу қоспалар сапасын бағалау резервуарларды жасауға нормативтік-техникалық құжаттамалармен белгіленетін талаптарға сәйкес келеді. 849. Артық ішкі қысыммен жұмыс істейтін резервуарларға талаптар: 1) резервуарлар конструкциясы және оларды орналастыру жобалау және дайындау жөніндегі нормативтіктехникалық құжаттамалармен белгіленетін талаптарға сәйкес орындалады; 2) дәнекерлеу қоспаларының қалған кернеуі төмендеуі үшін артық ішкі қысыммен жұмыс істейтін резервуарлар конструкцияларының дәнекерлеу элементтерін термоөңдеу түрі мен көлемі жобамен айқындалады; 3) резервуарлардың ішінде немесе сыртқы бетінде орналастырылатын жылыту қондырғыларын қолдану 50 тоннадан артық емес резервуарлардың сыйымдылығы кезінде жол беріледі. Ішкі қыздыру қондырғылары үшін жылу тасымалдағыш ретінде жанбайтын, тоттанбайтын заттарды пайдалану керек. Қыздыру қондырғыларының конструкциясы жылу тасымалдағыштың толық ағынын қамтамасызь етеді. Ішкі қыздыру қондырғыларының штуцерлері резервуарлардың түбінде орналасады: 4) сұйық аммиакты беруге арналған штуцерлер, дренаждар, шаю және бақылау-өлшеу аспаптар және автоматтандыруға арналған (бұдан әрі - БӨАжА) штуцерлер резервуарлардың төменгі жағына, қалған штуцелер резервуарлардың жоғары бөлігіне орналастыруға жол беріледі; 5) люктар резервуарлардың жоғары бөлігіне орналастырылады. Шарлы резервуарлардың төменгі жағына қосымша люктарды орнату тиісті жабалау шешімі кезінде жол беріледі; 6) пайдалану процесінде шарлы резервуарлардың қабыршығын мерзімді куәландыру жүргізіледі, оқшаулау жағдайы («Жылу оқшаулауы»бөлімесі), гидравликалық сынау шарлы резервуарлар іргетасы отыруының көлемі мен біркелкілігі резервуарды сынауға дейін және кейін және пайдалану уақытында әлсін-әлсін оған сұйық аммиакты берер алдында бақыланады. 850. Изотермиялық резервуарларға талаптар: 1) изотермиялық резервуарлары жасаушы ұйымның салалық стандартқа сәйкес табақтың химиялық құрамына және механикалық қасиеттері мен сапасына жоғары талаптарды қойып жасалады; 2) изотермиялық резервуарлар үшін болат маркасын таңдаған кезде есептік температура мына талаптар есебімен қабылданады: жеке қоршауда резервуардың орналасуы (жер белдігі, қабырға) осы аудандағы аса суық бес күндік ауа температурасынан жоғары емес, бірақ -34 градус Цельсиядан жоғары емес; бір қоршауда бірнеше резервуар орналасқан кезде: -67 градус Цельсиядан жоғары емес көрші резервуар бұзылған жағдайда төгілген аммиакпен байланыста болуы мүмкін резервуардың төменгі қабыршығы үшін; төгілген аммиакпен байланыста болмайтын резервуардың қалған қабыршығы үшін, сондай-ақ жеке қоршаудағы резервуар үшін. Резервуар астындағы тірекконструкциялар үшін төгілген аммиактан қорғалмаған болат маркасын таңдаған кезде есеп температурасы олардың -67 °C дейін суу мүмкіндігін есепке ала отырып, қабылданады; 3) сұйық аммиак қоршауға төгілген оның салқындауы бірқабырғалы тік резервуарлар мен ішкі корпустарды, -41 градус Цельсиядан төмен аса суық бес күндік ауа температурасымен климатты аудандарда орнатылатын екі қабырғалы тік резервуарлар стакандарын жасаға арналған болат -70 градус Цельсии температура кезінде соққы жабысқағына жасаушы ұйым сынайды; 4) изотермиялық резервуарлар есептік қысымы 25 пайыз, жұмыс қысымынан артық, бірақ 9806 паскаль кем емес (су бағанынан 1000 мм) қабылданады. Бірқабырғалы изотермиялық резервуарлардың қабырғаралық кеңістігіндегі есептік қысым 490,3 паскаль кем емес (су бағанынан 50 мм) қабылданады; 5) изотермиялық резервуарлар 490,3 паскальдан кем емес (су бағанынан 50 мм) ықтимал вакуум, ең көп және ең аз барометриялық қысым, жел жүктемесін есепке ала отырып, есептеледі; 6) изотермиялық резервуарлардың түптері мен төбесін дәнекерлеу және дайындау тәсілі жобамен айқындалады; 7) жабу оқшаулауымен резервуардың сыртқы қабыршығы -40 градус Цельсии шық нүктесінен 98,06 - 196,1 паскальдан (су бағанынан 10 - 20 мм) қысыммен қабырғарарлық құрғақ азот кеңістігін жабу және перлитті құрғату және резервуарды пайдалану процесінде талдаманы іріктеу үшін жылу көрімділік материалмен (перлитпен), штуцерлермен қабырғааралық кеңістікті жабу люктермен жабдықталады; 8) сұйық аммиактың жол берілген деңгейінен жоғары резервуар ішінде буланатын аммиакты резервуардың салқындауы үшін себелейтін қондырғы орнатылады, ол сұйық аммиакты құюға пайдаланылады; 9) изотермиялық резервуарлар төменгі бөлігінің төбесі мен бүйір қабырғалары люктармен жабдықталады. Люктар саны және олардың типі жобамен белгіленеді; 10) екі қабырғалы резервуардың сыртқы қабырғасы арқылы штуцерлер өту қондырғысы компенсаторлармен жабдықталады; 11) изотермиялық резервуарға жасаушы ұйым паспорт жасайды; 12) изотермиялық резервуар белгіленген тәртіпте тіркеледі, техникалық қызмет көрсетуге, жөндеуге, жасалатын изотермиялық резервуарға сәйкестігін бақылауғ, жобаның техникалық талаптарына, техникалық жағдайына, резервуарды пайдалану мен техникалық куәландыруды бақылауға тұлғалар тағайындалады; 13) сұйық аммиакты (металлоконструкциясын, жылукөрімділігін, негізін, іргетасын) сақтау үшін изотермиялық резервуардың техникалық жағдайын бағалау нормативтік құжаттар талаптарына сәйкес жүзеге асырылады және жобамен айқындалады; 14) резервуарлар іргетасының шөгу көлемі мен біркелкілігі оған сұйық аммиакты бере алдында резервуарды гидравликалық сынауға дейән және мерзімді пайдалану уақытында бақыланады. Изотермиялық резервуарлар іргетасының шөгуін өлшеу тереңдік репері мен іргетастағы немесе резервуарлардағы тіректе репер бойынша абсолютті белгілерінде жүргізіледі. Жерасты судың көтерілуі, резервуарды барынша жүктемесін алған (жүктеме) кезде бақылау жүзеге асырылады. 15) изотермиялық резервуарлар акустикалық эмиссия әдісін пайдаланумен техникалық диагностикалау және жедел бақылаудың тұрақты жұмыс істеу құралдарымен жарақтандырылады. Кезектітехникалық куәландыру өнеркәсіптік сараптаманы жүзеге асыратын аттестатталған ұйымдардың қорытындысы негізінде конструкциялардың нақты техникалық жағдайы бойынша тағайындалады. 851. Сейсмикалық белсенді аймақтарда орналастырылатын резервуарлар қосымша сейсмикалық жүктмеге есептеледі. Тік цилиндрлі резервуарлар сұйық аммиак толқынын басуға арналған қондырғылармен (жүзу понтондарымен) жабдықталады. 5-параграф. Жылу оқшаулау жүйелерінің өнеркәсіптік қауіпсіздігін қамтамасыз ету тәртібі 852. Сұйық аммиакты сақтауға арналған резервуарлар 1,0 мегапаскальға дейін жұмыс қысымына есептелген және изотермиялық резервуарлар жылу оқшаулауымен жабдықталады. 1,0 мегапаскальға дейін жұмыс қысымына есептелген резервуарлардың жылу оқшаулау қажеттілігі жол берілген жұмыс қысымы ауа температурсына байланысты және осы Қағиданы есепке ала отырып, жобамен айқындалады. изотермиялық резервуарлар. Жылу оқшаулауы және жылу ағыны күн радиациясының әсерін есепке ала отырып, айқындалады. 853. Жылу оқшаулауы жанбайтын және қиын жанатын материалдардан жасалады. Қиын жанатын материалдар мен пенополиуретанның сыртқы оқшаулауы ретінде қолдану кезінде оқшаулау жану (суару, жанбайтын жабындармен қорғау) мүмкіндігін болдырмайтын шаралар қамтамасыз етіледі. 854. Изотермиялық резервуарлардың ішкі қабырғалары мен төбелерін оқшаулау үшін 0,8 пайыздан артық емес ылғалдықпен стандартты гранулометриялық құрамның кептірілетін перлитті құмын қолдануға жол беріледі. Қабырғааралық кеңістікті перлитпен толтыру бос жерсіз тұтас орындалады. Қабырғааралық кеңістікті толтырар алдында құрғатылады. Жылу оқшаулау төсеудің шөгуі және тығыздалуы жағдайында резервуар салқындағаннан кейін (сыртқы қабырғаның жоғары бөлігінде конденсаттың қатуы немесе пайда болуы) перлитті құмды төсеу жүргізіледі.

855. Жылу оқшаулау материалдар мен оларды сақтау, тасымалдау және монтаждау процесіндегі қондырғыларды ылғалдауға жол беріледі. 856. Изотермиялық резервуардың жылу оқшаулау түбінің қондырғысы сақталатын аммиак пен резервуар конструкциясы элементтерінің бұзылуынан іргетас астындағы топырақтың тұтас қатуы, ылғал түспеуіне жол бермейді. 857. Бірқабырғалық резервуар мен екіқабырғалық резервуардың сыртқы түп жиектерінде бетонды іргетасында жатқан қатты материалдардан, жиек тұтас аймақта. Оқшаулауға түп жиегінің аймағында және резервуардың ішкі түп жиегіндегі негіздемеге оқшаулаудың тығыз салуына қол жеткізу үшін шашылатын материалдар мен ағын қасиеттерімен материалдарды (асфальт, битум) қолдануға жол берілмейді. 858. Изотермиялық резервуарлар түптерінің оқшаулау, осы оқшаулаудың төменгі және жоғары астындағы беттерінің тегіс болмауырұқсат берумен шектеледі. Рұқсат беру жобамен айқындалады. 859. Салынған оқшаулаумен қабырғааралық кеңістікпен изотермиялық резервуарлардың жылу оқшаулау қабатында қоршаған ортадан су буларының түсуін болдырмау үшін -40 градус Цельсии шық нүктесімен және 98,06 - 490,3 паскальдан артық қысыммен кептірілген азотпен тұрақты толтырылады. 860. Изотермиялық резервуарлар оқшаулауының монтаждалуы қалыпты температура, атмосфералық жауыншашын болмаған кезде жылдың жылы уақытында жүргізіледі. Оқшаулау элементтері мен қорғау-жабу қабатының түйісуі арасындағы тігістерді герметикалауға аса назар аударылады. 861. Жылу оқшаулауын ұауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ету үшін жобаға сәйкес мерзімді тексеру мен оның жағдайын техникалық куәландыруды жүзеге асырады. Қосымша бір тоқсанда бір рет жөндеу жұмыстарының журналында нәтижелерді жаза отырып, жылу оқшаулуын көзбен шолу жүргізіледі. Бұзылған жылу оқшаулаулы учаскелерді анықтау мақсатында резервуардың сыртқы бетін термографиялау. 6-параграф. Қосымша жабдықтарды пайдалану кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 862. Сұйық аммиакты сақтауға арналған изотермиялық және шарлы резервуарларда буланатын аммиак конденсациясына арналған тоңазытқыш қондырғылары жөндеу жүргізу мүмкіндігі үшін біркелкі жұмыс қысымымен 100 пайыз -резервтік жабдықпен жеке резервуарлардың бір тобы үшін жабдықталады. Қондырғы өнімділігі барынша осы климаттық аймақ температурасы үшін қоршаған ортадан жылу ағыны есебінен буланатын барлық газтәрізді аммиакиы бостуды және сұйылтуды қамтамасыз ету жағдайларынан есептеледі 863.Төгу, құю, және эвакуациялау сорғылары үшін олар ғимаратта орналасса, -34 градус Цельсияға тең температура қабылданады. Ашық алаңдарда орнатылатын сорғылар үшін егер ол -34 градус Цельсиядан төммен болса, ең суық бескүндік ауа температурасы қабылданады. 864. Эвакуациялау сорғылары қоршауларда орналасады (іші немесе сырты) және қашықтық басқарумен жарақтандырылады. Аммиактың эвакуациялау сорғылары үшін оны сақтауға арналған резервуарлардың қорғау аумағында -67 градус Цельсия булану кезінде аммиактың температурасы ескеріледі. Сору желілеріндегі сорғылардың қысымы аммиактың қайнауын болдырмауға жеткілікті. 865. Жабдықтар мен құбыржолдарын үрлер тазалаған, олардағы қысым төмендеген, цистерналарды босатқан (толтырған) кезде аммиак лақтырындылары, сақтандырғыш клапандарынан шығарынды кәдеге жаратылады немесе факель жүйесіне жіберіледі. 866. Факель жүйесіне артық ішкі қысыммен жұмыс істейтін резервуарлардың сақтандырғыш клапандарынан газтәрізді аммиакты лақтыру желісіне сепаотар орнатылады. 867. Азотты беру желісінде барометрлік қысым мен ауа температурасының өзгерістері кезінде артық қысымның тұрақты көлемін төгіп оқшаулаумен резервуардың қабырғааралық кеңістігінде ұстау үшін серпінді немесе жылжымалы диафрагмамен 490,3 паскаль (су бағанының 50 мм) есепті қысымға газгольдерлер орнатылады. Газгольдер сыйымдылығы газгольдерқосылған резервуардың қабырғааралық кеңістігінің 10 пайыздан кем емес көлемінде қабылданады. 7-параграф. Қышқылды және сілтіні сақтау кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 868. Қышқыл және сілтілер қоймлараның мақсатына байланысты: қышқыл алатын объектілер және (немесе) вагон-цистерналардағы резервуарларда қышқыл және сілтілердің шығыс қоймаларына; жеткізулер арасында кезеңде объектінің ағымдағы қажеттіліктері үшін қажетті мөлшерде сақтауға арналған ыдыстағы қышқыл және сілтілердің шығыс қоймаларына бөлінеді. 869. Объект аумағындағы бір мезілдегі сұйық қышқыл және (немесе) сілтілердің мөлшері ең аз және жобамен негізделеді Объект үшін сұйық қышқыл және (немесе) сілтілердің жол берілген мөлшеріәр тұтынушының 30-тәуліктіктен артық емес. 870. Құйған кезде кенет қышқыл бөлігіне (бастапқы қабыршық) атмосфераға ауысқан кезде (1-3 минут) пайда болуы мүмкін. концентрацияланған қышқыл сақталатын қоймалар үшін химиялық қауіпті нобъектілер мен көліктерде авариялық (бұзушылық) кезінде күшті әсер ететін улы заттармен зақымдау ауқымын болжау үшін қауіпті аймақ радиусі есебінен жүргізіледі. 871. Бастапқы қышқыл аспанының туындау мүмкіндігі өндірістегі айналымдағы қышқыл қасиеттерінің негізінде, жұмыс істеп жатқан қоймалар үшін жобаны әзірлеушінің немесе аттестатталған сараптама ұйымының келісуі бойынша қойма жобасын әзірлеуші айқындайды. Қауіпті аймақтың есеп радиусі шегінде тұрғын үй, мәдени-тұрмыстық мақсаттағы объектілерді орналастыруға жол берілмейді. 872. Қышқыл және сілтілер қоймаларынан сұйық қышқыл және сілтілерді тұтынуға байланысты емес ұйымның өндірістік және қосалқы объектілеріне дейін жол берілген ең аз арақашықтық қауіпті аймақтың есеп радиусін есепке ала отырып, өнеркәсіптік объекітілерге арналған бас жоспарларға құрылыс нормалары мен қағидасы талаптарына сәйкес белгіленеді. Қауіпті аймақтың есеп радиусінде орналасқан өндірістік объектілер қауіпті жағдай туындауы туралы хабардар ету жүйесімен жарақтандырылады, ал персонал жеке қорғанудың тиісті құралдарымен қамтамасыз етіледі. 873. Қышқылдар және сілтілер қоймаларынан жарылыс қауіпті объектілерге дейін ең аз жол берілген арақашықтық екпінді жарылыс толқынының қарқынды әсер ету радиусі мен жылу сәулелендіруді есепке ала отырып, жобамен белгіленеді және осы факторлардың әсеріне қойма ғимараттарының төзімділігін қамтамасыз етеді. 874. Бастапқы қышқыл аспаын пайда болуы мүмкін қышқылдар қоймасы жақын арадағы елді мекендердің орналасу орнына қатысты жел бағыттары болатын жел жағынан басқа ғимраттар мен құрылыстарға қатысы бойынша өте төмен орныдарда орналасады. 875. Бастапқы аспанды жасауға қабілетті қышқылдар қоймаларының аумағында қойманың қандай да болмасын нүктесінен көрінетін жел бағытын нұсқағыш орнатылады, авариялық таралу туралы газдалу және сигнализациялау деңгейіне автоматты бақылау қамтамасыз етіледі. 876. Қойманың өндірістік қызметіне тікелей қатысы жоқ қышқыл және сілтілер қоймасы аумағында объектілер орналастыруға жол берілмейді бөгде адамдардың болуына жол берілмейді. 877. Қышқылдар сақтауға арналған шығыс болат қойма сыйымдылықтары оларға ылғалды ауа мен (немесе) ылғал түсуді болдырмайтын құралдармен (қондырғылармен) қамтамасыз етіледі. 878. Іргетастар мен (немесе) тосқауылдарда орнатылатын қышқыл және (немесе) сілтілерді пайдалануға арналған технологиялық аппаратура су өтпейтін және тат басуға төзімді тегендерде немесе алаңдарда орналастырылады, оның сыйымдылығы ол авариялық бұзылған жағдайдағы ең көп сыйымдылықты бір аппаратты құрамы үшін жеткілікті. Резервуарлардың әр топтары қорғау қоршауының биіктігі төгілген сұйықтықтың есеп көлемі деңгейінен 0,2 м жоғары. 879. Бортты тегендер мен алаңдар авариялық ағындарды болдырмау және оны одан әрі жою үшін стационарлық немесе жылжымалы қондырғыларымен жарақтандырылады. Ұйымның арнайы кәрізіне құюсыз ашық қоймаларға арналған тегендер атмосфералық жауын-шашыннан қорғайды. 880. Резервуарлардағы қышқыл және сілтілерді сақтауға арналған қоймалар үшін резервуарлардан басқа қойма резервуарларына, авариялық жүйелерге немесе технологиялық қондырғыларға авариялық босату мүмкіндігі қамтамасыз етіледі, оның материалы эвакуацияланатын өнімге тотығуға төзімді. Барлық жағдайлар үшін авариялық эвакуациялау тәртібі мен шарты аварияларды жою жоспарымен айқындалады (бұдан әрі - АЖЖ). 881. Қышқылдар мен сілтілерді пайдалануға және сақтауға арналған өндірістік үй-жайлар жалпы алмасу желдеткішпен жабдықталады. Ыдыста қышқылдар мен сілтілерді сақтауға арналған үй-жайлар (тұрақты жұмыс орынсыз) жалпыалмасу желдеткіш жүйелерімен жабдықтамауға жол беріледі. Бұл жағдайда үй-жайға кірер жерде қышқылдарды сақтауда үй-жайдағы газдалу деңгейін жоғарлату туралы жарықтық сигнализация көзделеді. 8-параграф. Фреонды сақтау кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 882 40 литрден артық емес баллондарда және сыйымдылығы 1 тоннадан артық емес контейнерлерде хладонды сақтауға арналған қойма жаралысөртқауіптілігі бойынша Д санатқа жатады. Хладонды сақтауға арналған қойма қойма және өндірістік ғимарттардан 20 м. кем емес алыс орналасқан. Ұйым қоймасын орналастыру мүмкіндігі болмаса қолданыстағы қондырғы құрамына енбейтінжәне осы мақсатқа арнайы арналған ресиверде хладонды сақтауға жол беріледі. 883. Хладон толтырылған ыдыстарды сақтауға арналған бір қабатты жеңіл шатыры жоқ жабынды және 3,0 м кем емес биіктігі бар ғимарат көзделеді. Қойма қаьбырғалары мен жабыны II дәрежелі отқа төзімді жанбайтын материалдардан көзделеді. Терезелер мен есіктер сыртқа ашылады және матты немесе ақ бояумен боялған терезелер шынылары бар. Еден - тегіс және тайғақ емес. 884. Хладонды сақтауға арналған үй-жайда нормативтік құжаттарға сәйкес табиғи желдеткіші бар. 885. Қойма III санат бойынша жасалған найзағайдан қорғау аймағында болады.Ол мемлекеттік өртті қадағалау органы бекіткен нормалар бойынша өрт сөндіру құралдарымен қамтамасыз етіледі. 886. Башмақ киілген толтылырған баллондар арнайы жабдықталған ұяларда, торларда немесе құлаудан оларды сақтайтын кедергілерде тік күйінде сақталады. 887. Башмаксыз баллондарды немесе контейнерлерді ағаш рамаларда немесе балллондар қатары арасындағы төсемдер стеллаждарында сақтауға жол беріледі. Бұл ретте қатардың биіктігі - 2,0 метрден артық емес, барлық шұралар қақпақпен қорғалады және бір жаққа бұрылған. Хладон контейнерлері төсемдерде көлденең күйде сақталады. 888. Хладонды баллондар мен инертті газды (көмірқышқыл газымен, азотпен) баллондарды бірге сақтауға жол беріледі. 889. Қоймада ыдыстарды пайдалану нұсқаулықтары мен қағидасы, шылым шегу мен ашық оттарды пайдалануды болдырмау плакаттары ілінеді. 890. Қойма сыртында «Қауіпті», «Шылым шегуге болмайды», «Өрт кезінде мына телефондарға хабарласыңыз» деген жазулар орналастырылады. 891. Хладонды баллондар мен контейнерлер «Хладон» деп қара түспен жазылған күміс тұске боялады. 892. Қоймада инертті газды баллондардан басқа қандай да болмасын заттар мен материалдарды сақтауға жол берілмейді. 893. Жалпы ғимаратта жағу майларымен хладон үшін олардың арасында бітеу күрделі қабырғалар мен ғимаратта қарсы орналасқан тараптарының кіру жолында қойманы бұғаттауға жол беріледі. 894. Хладонды баллондар мен контейнерлерді оларды күн сәулелерінен қорғап, машина бөлмесінің жанында сыртта сақтауға жол беріледі. 9-параграф. Сары фосфорды сақтау кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 895. Тауарлы-шикізат қоймаларында жер асты резервуарларда сары фосфорды – 10 000 тонна; жартылай жер асты немесе жердің астында – 5000 тонна, ыдыста-жер асты бөшкелерінде – 500 тонна сақтауға болады: 896. Жерасты резервуарларда және сақтау қоймаларында фосфордың аса жоғары деңгейі іргелес аумақтың жоспарланған белгісінен төмен 0,2 м кем емес ұстайды. 897.Жартылай жерасты резервуарлар мен сақтау қоймалары сақталатын фосфорадың 50 пайыздан кем емес сыйымдылықты қамтамасыз ететін және оны 0,2 м кем емес биіктік су құю мүмкіндігі бар деңгейге тереңдетеді. 898. Жерасты резервуарларды тегендерге орналастырады, оның сыйымдылығы аса үлкен резервуар сыйымдылығы және су қабаты 0,2 м. кем емес биіктікпен таңдалады. 1000 тоннадан асатын фосфордың жалпы сыйымдылығымен резервуарлардың бір тегенінде орналастырған жағдайда теген қималарға бөлінеді. Қима сыйымдылығын ондағы аса үлкен резервуардан кеме емес етіп таңдайды. 899. Фосфорды сақтауға арналған резервуарлар іргетасындағы биіктігі мен конструкциясы түбін байқауды және жөндеу мүмкіндігін қамтамасыз ететін тегендерде орнатылады. Қойма тегені күшейтілген гидрооқшаулаумен жасалды. Фосфорды сақтауға арналған резервуарлар екі қатардан аспай орналастырады. Резервуарлар арасындағы жарық арақашықтығы аса үлкен резервуардың 0,5 кем емес диаметрі қабылданады. Шеткі резервуарлардан қойма қабырғалары мен теген қабырғаларына (қимасына) жарық бойынша арақашықтық 1,5 м кем емес қабылданады. 900. Қойма тегендері (қималар) фосфор мен судың ықтимал төгілуін жинауға арналған жанас шұңқыр жаққа құламамен жасалады. Фосфордан тұратын ағындар қысымды құбыржолдары бойынша залалсыздандыруға жіберіледі. 901. Бөшкелерде фосфорды сақтауға арналған үй-жайды өртке қарсы қабырғалармен қимаға бөледі.Сары фосфор өндіретін кәсіпорындар қоймаларында бір қиманың сыйымдылығы 100 тоннадан аспай жасайды; сары фосфор тұтынатын кәсіпорын қоймаларында бір қиманың сыйымдылығы 50 тонна етіп жасалады. 902. Фосфорлы бөшкелер бір қатарға жоғары бітеу орналастырылады. Әр қатарда ұзындық бойынша 15 артық емес бөшке, ені бойынша - 2 бөшкеден кем емес етіп орнатады. 903. Сары фосфор қоймасында оны бөшкелерде сақтаған кезде негізгі өту жолдары (бөшкелерді тасымалдау үшін)1,8 м кем емес енмен жасалады, ал қосымша өту жолдары(қатарлар немесе бөшкелер стеллаждары үшін) - 1 м кем емес. 904. Сары фосфор су немесе қатпаған ерітінді қабаты астында арнайы теміржол цистерналарында немесе бөшкелерде қатқан күйде тасымалдайды. 905. Сары фосфорды теміржол цистерналарына немесе бөшкелерге төгу және құю технологиялық регламентке сәйкес жүзеге асырылады. 906. Фосфорды толтыруға ақаусыз және дайындалған цистерналарды береді. Цистерналарды фосформен толтырар алдында оған жанудан оны сақтаудан үшін фосфордың бетінде цистерналарды толтырғаннан кейін 300 мм кем биіктікте және цистерна көлемінің 10 пайыздан кем емес бос кеңістігі сумен қатпайтын ерітінді қабаты болатын есеппен 50 градус Цельсиядан кем емес температурамен су немесе қатпайтын ерітіндіні құяды. 907. Резервуарлардан теміржол цистерналарына фосфор ыстық сумен, инертті газбен қысымдалады немесе сифон арқылы қотарылады. 908. Дұрыс толтырылмаған немесе толтырылған цистерналарды тапқан кезде фосфорды сақтау қоймасына немесе авариялы ыдысқа қайтарады, ал цистернаны шаяды және тазалайды, одан кейін жөндеуге жібереді. Мұндай цистерналардан фосфорды төгу технологиялық регламент бойынша жүзеге асырылады. 909. Сары фосфорды 50 °С кем емес температурамен су немесе қатпайтын ерітінді толтырылған бөшкелерге құяды. Су немесе қатпайтын ерітінді қабаты бөшкелерде 50 мм кем емес ұстайды, бос көлемі - 5 пайыздан кем емес. 910. Бөшкелерді фосформен толтырғаннан кейін орау бойынша одан әрі операциялар фосфор суығаннан кейін ғана жүргізіледі. 10-параграф. Құбыр өткізгіштер және тоңазытқыш камералар арматурасын пайдалану кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 911. Пайдалану шарттарында аммиакты жүйенің тығыздығын ұстау бойынша шаралар қабылданады. Аммиактың таралу орнын табу үшін химиялық және басқа индикатор пайдаланылады. 912. Компрессорлардың негізгі бітеу шұраларынан басқа аммиакты айдауыш газды құбыржолдарында барлық бітеу шұраларға ашық жағдайда пломба қойылады. Сұйықтықтарды бөлудің құю құбырларында және бөлгіш ыдыстарында бітеу шұраларына ашық жағдайда пломба қойылады. Пломбаны алудың және шұраға кейіннен пломба салудың барлық жағдайлары тәуліктік журналға жазылады. 913. Конденсаторлар мен реттеуіш станциясы арасындағы сұйықтық құбыржолдары арасындағы, конденсаторлармен ресиверлерді қосатын тұрақты жұмыс істейтін теңестіру сұйықтық және газды құбыржолдарда ашық күйдегі релеге арналған бағандарда бітеу шұраларға пломба салынады. 914. Айдауыш құбыржолдарында шұрадан пломбаны алу және оны жабу қажет жағдайда алдын ала осы құбыржолдарға қосылған компрессор ажыратылады. Екі немесе одан да көп айдауыш магистраль болған кезде, оларды қосатын бітеу шұраларына пломба салынады. 915. Бітеу шұралар клапандарының сынамалауын болдырмау үшін бас тартуға дейін ашық күйде ұстауға жол берілмейді. Шұраны толық ашқаннан кейін оның маховигін 1/8 айналым шамасында кері бұрады. 916. Әр шұраның жанындағы реттегіш станциялар қалқанында осы реттегіш шұраны қандай аппарат немесе қандай салқындататын үй-жай қызмет көрсететін көрсете отырып, жазу жазылады. 917. Ернемектік қосындылардағы болттарды тарту, аппараттардың (ыдыстардың) бітеу арматурасын тығыздама толтырма (тығыздаманың кері бітеуінің болмауы) толық және ішінара ауыстыру, зақымданған учаскеден аммиакты алдын ала сорып, қалдық аммиакты жүйеден айырып жүргізіледі. Көрсетілген операциялар газқағарда және қолғаптарда орындалады. 918. Сұйықтықты бөлу функцияларын атқаратын тік ыдыс пен аппараттың бу аймағының мөлшерін бу аймағының қимасында 0,5 м/с артық емес аммиак буының жылдамдығын қамтамасыз етеді. Сепарацияның тиісті аймақ ұзындығын (компрессорларға суық және бу шығарудан аммиактың сұйықты қоспасының кіру патрубкалары арасындағы арақашықтық) есепке ала отырып, сұйықтықты бөлу функцияларын бірлестіретін көлденең циркулярлық (немесе қорғау) ресиверлер үшін бу аймағының қимасында аммиак буының жылдамдық есебін 1,0 м/с дейін қабылдауға жол беріледі. 919. Салқындатылатын қондырғыларды, аппараттарды ыдыстар мен блоктарды сұйық аммиактан авариялық (жөндеу) босату үшін, ыстық бумен салқындататын қондырғыларды шөккен кезде конденсатты алу үшін үлкен аммиакты аппараттардан, ыдыстардан немесе блоктардан аммиакты қабылдауға есептелген дренажды ресиверді көздейді. Дренажды ресивердің геометриялық көлемі оны 80 пайыздан артық емес толтыру жағдайымен қабылданады. 920. Тоңазытқыш қондырғының желілік ресиверлердің геометриялық көлемі технологиялық аппараттар мен буландырғыштардың 30 пайыздан артық емес үй-жайлардың салқындатылатын жиынтық геометриялық көлемі қабылданады. Аммиактың мөлшерленген зарядкасы бар тоңазытқыш машиналар үшін желілік ресивер көзделмейді. 921. Аммиактың жылдық қорын сақтау үшін қосымша желілік ресиверлерді (ресивер) көздеуге жол беріеді. Бұл ретте ресиверлерді олардың геометриялық көлемінен 80 пайыздан артық толтыруға рұқсат берілмейді. 922. 1000 килограммға дейін толтырылған аммиак мөлшерлі тоңазытқыш қондырғы үшін бір желілік ресиверді көздеуге жол беріледі, оның көлемі, аммиактың жылдамдық қорына есептелген және 13-тараудың талаптарына сәйкес келеді. 923. Жобамен негізделген және бір көлік бірлігінен аммиакты қабылдауға мүмкіндік беретін сыйымдылықты аммиакты сақтау үшін ресиверлер көздеуге рұқсат берілмейді. 924. Тоңазытқыш қондырғыларда қорғау, дренажды немесе циркулярлы ретінде, сондай-ақ қаптама құбырлар ретінде конденсаторлар мен керісінше буландырғыштар желілік ресиверлерді (біргейленбеген) пайдалануға рұқсат берілмейді. 925. Оларды сұйық аммиактан босату және майдан тазалау үшін төмен қысым жағындағы ыдыстарға (аппараттарға) жоғары ыстық қысым жағынан аммиактың буын беру кезінде осы ыдыстардағы (аппараттардағы) қысым осы тығыздыққа сынау қысымынан аспайды. 926. Жалпы айдағыш магистральда жылу алмасу аппараты болған кезде (аммиактың қыздырылған булар жылуын пайдалану үшін) оған бітеу шұрамен айналма желінің қондырғысы көзделеді. 927. Ауа және қойылтылған басқа газдар ауа салқындатқыш-аппарат арқылы жүйеден суы бар ыдысқа шығарылады. 14-параграф. Персоналды қорғау 928. Теріні, көзді және тыныс алу органдарын қорғау құралдарын қолданумен химиялық заттармен жұмыс жүргізіледі. Арнайы киім мен жеке қорғау құралдарынсыз жұмыс жүргізуге рұқсат берілмейді. 929. Персоналдың арнайы киімі, арнайы аяқ киімі, жеке қорғау құралдары қызметкерлерді арнайы киіммен, арнайы аяқ киіммен, басқа жеке қорғау құралдарымен қамтамасыз ету нормаларына сәйкес беріледі. Оларды беру, сақтау және пайдалану тәртібі технологиялық регламентпен айқындалады. 930. Объект әкімшілігі жеке қорғаныс құралдарын беруді есепке алу және жарамдылық мерзімін бақылауды

17 қазан 2015 жыл

жүзеге асырады, оларды сақтаудың, газқағарлардың бет жағын залалсыздандырудың, қораптардың жарамдылығын тексерудің, сақтандырғыш (құтқару) белдіктері мен басқаның сенімділігінің санитариялық шарттарын қамтамасыз етеді. 931. Жеке қорғау құралдарының болуын және жарамдылығын үнемі бақылау жасайтын адам тексереді. Газқағарларды мерзімді тексеруді газдан құтқару қызметі жүргізеді. 932. Жұмыс істейтіндерді жарамды қорғау және апаттық -құтқару құралдарымен қамтамасыз ету, оларды уақытында ауыстыруды ұйымның техникалық басшысы жүзеге асырады. Газқағарды жөндеуді және тексеруді газдан құтқару қызметтері жүзеге асырады. 933. Арнайы киім мен қорғау құралдары жұмысшының жеке киімінен бөлек сақталады. 934. Өндірістік үй-жайларда, сақтау қоймаларында, қышқылдармен және сілтілермен жұмыс жүргізілетін орындарда апаттық жағдай кезінде авариялық жағдайды оқшаулау және зардап шеккенге алғашқы көмек көрсету үшін авариялық кешен жеке қорғау құралдарымен қамтамасыз етіледі. 935. Барлық қызмет көрсететін қызметкерлер пайдалануға үйретілген және апаттық сүзгішпен, оқшаулау газқағармен және басқа қорғану құралдарымен шкафтардың болу орындарымен, бірінші көмек көрсетуге арналған қобдишамен, фонтан мен апаттық себезгінің орналасуымен таныстырылады. 936. Шикізат тозаңын, аралық өнімдерді және дайын өнімді ықтимал бөлетін өндірістерде арнайы киіммен қауіпті заттардың тозаңын шығару үшін құрылғылармен және желдеткіш сорулармен жабдықталған үй-жайлар көзделеді. 937. Киімнің жануы немесе химиялық күйік болуы мүмкін үй-жайларда (пештен от ұшқындаған кезде, қышқылдармен және сілтілермен жұмыс істеген кезде) апаттық себезгілер мен өзіне көмектесу раковиналар немесе суы бар ванналар мен өзіне көмектесу раковиналары орнатылады. Апаттық себезгілерді, ванналар мен өзіне көмектесу раковиналарын шаруашылық-ауыз су су құбырына қосады және ықтимал зақымдау ошағынан 25 метрден артық емес қашықтықтағы жеңіл қолжетімді жерлерге орнатады. Су тигенде жарылыспен жіктелетін калий, натрий және басқа химиялық заттар қолданылатын өндірістік үй-жайларда апаттық себезгілерді орнатуға рұқсат берілмейді. 938. Себезгілер мен фонтандардан алыстатылған жөндеу жұмыстарын жүргізген кезде қызметкер өзімен бірге сумен таза шелегі мен терінің күйген жерлерін жуу және бейтараптану үшін содасы болады. 939. Қойма аумағы көзді жууға фонтандармен және аммиакты жуу үшін апаттық себезгілермен жабдықталады. Апаттық себезгілер, фонтандар көрінетін қол жетімді орындарға орналасады. Себезгілер себезгінің төрт тірегі астындағы алаңға түйіскен кезде автоматты түрде іске қосылғыштар орнатылады. Себезгілер мен фонтандардың саны мен орналасқан орны жобамен айқындалады. Тасылатын сумен жабдықталатын тарату станциялары мен тереңді қоймаларда жоғары бағытталған ағатын екі қол жуғыштан және 200 литрден кем емес сыйымдылықпен ағынды бакты автоматтандырылмаған бір себезгіден қолжетімді орындарда орналастырады. 940. Хлордан тыныс алу мүшелеріне қорғау үшін хлор концентрациясы сигнализатордың ықтимал өлшемдері шегінде бірақ көлемі бойынша 0,5 пайыздан аспайтын шекте болатын ауадағы хлордың таралу тасымалды немесе көтеріп жүретін (жеке) сигнализаторды пайдаланушыларда өнеркәсіптік сүзгіш газқағарды қолдануға жол беріледі. Хлордың аса үлкен концентрациясы кезінде оқшаулау тыныс алу аппараттары, өзін қорғауыштар мен оқшаулау костюмдері қолданылады. 941. Химиялық заттар шығарылатын немесе тұтынылатын ұйымдар персоналы мына біледі: 1) қауіпті заттардың ерекшілік белгілері мен ықтимал қаупін; 2) қауіпті аймақ туындаған кезде эвакуациялау жолдарын; 3) химиялық заттармен зақымдаудан жеке қорғану тәсілдері мен құралдарын; 4) зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсету қағидасын. 942. Дәрігерге дейінгі алғашқы көмекті көрсету үшін әр өндірістік учаске медициналық қобдишамен жарақтандырылады. 1060. Әр цехта қажетті апаттық аспаптар мен аккумуляторлық фонарьлардың санын сақтау жүзеге асырылады. Тасылатын сумен жабдықтаған кезде жоғары бағытталған ағатын екі қол жуғыш және 200 литрден кем емес сыйымдылықпен ағынды бакты автоматтандырылмаған бір себезгі қолжетімді орындарда орналастырады. 943. Жұмыс істейтіндердің денсаулығы мен өмірі үшін ықтимал қауіп тудыратын орындарда тиісті жазулар мен ескерту плакаттары ілінеді. 944. 10:1 кем емес су мен шайылатын аммиактың ара қатынасы шарты кезінде аммиактың көмірқышқылға кішкене төгілуін оқшаулау сұйық аммиактың аз ғана төгілуін сумен жууға жол беріледі. Көп мөлшерде төгілген аммиакты сумен шаюға және араластыруға суда аммиак еріген кезде бөлінетін жылу әрекетімен аммиактың булану есебінен ауадағы аммиак концентрациясының ұлғаюына рұқсат бермейді. 945. Себезгілер мен фонтандардан алынған қышқыл өткізгіштеріне жөндеу жұмыстарын жүргізген кезде жөндеу жүргізетін , әдеттегідей терінің күйген жерлерін жууға және бейтараптандыруға мүмкін болатын таза су мен соданы өзімен бірге ала жүреді. 946. Қызметкер барлық зиянды және қауіпті өндіріс факторларынан жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз етіледі. 947. Фосфор және оның бейорганикалық қосындыларын өндіретін объектілер немесе жақын орналасқан объектілер тобы үшін алғашқы медициналық көмек көрсету пункттері ұйымдастырылады. 15. Сұйық аммиакты тасымалдау кезіндегі өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1-параграф. Қызмет көрсету қызметкерінің өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 948. Төгу-құю пункттерін пайдалануға, цистерналарды тасымалдауға және ілісе жүруге байланысты қызметкер Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңына сәйкес даярлықтан өтеді. 949. Цистерналармен ілісе жүру бригадалары мен көшпелі апаттық -құтқару бригадалары аммиакты ортада жұмыс істеуге белгіленген тәртіппен рұқсат берілген апаттық -құтқару қызметтерінің мүшелерінен жасақталады. 2-параграф. Цистерналар қауіпсіздігін қамтамасыз ету 950. Цистерналар қазандығын орнату, жасау, техникалық куәландыру тәртібі мен мерзімдері қысыммен жұмыс істейтін қондырғыға және жабдықты қауіпсіз пайдалануға арналған талаптарға сәйкес келеді. 951. Цистерналардың сақтандырғыш қақпалары алдында жабық қақпа арқылы тарауды болдырмау үшін сақтандырғыш мембраналары орнатылады. Бұл ретте мембраналы сақтандырғыш қондырғылардың жарамдылығын бақылауға мүмкіндік беретін қондырғылар көзделеді. 952. Цистерналардың арматурасын жабатын қорғау қақпақтарына (сақтандырғыш қақпа, бітеу шұралар мен манометр ұстағыш), бітеу –пломбылау қондығыларымен пломбы салынады (бұдан әрі - БПҚ). 953. Цистернада рең, ерекшеленетін жолақтар мен ондағы жазулар болады. 954. Әр цистернаға мыналар қоса беріледі: 1) белгіленген бъекті бойынша жүк вагонының төлқұжаты; 2) қысыммен жұмыс істейтін ыдыс (цистерна қазандығы) төлқұжаты; 3) сақтандырғыш қақпақтың төлқұжаты және оның өткізу қабілетінің есебі; 4) сақтандырғыш қақпақ серіппесінің төлқұжаты (сертификаты); 5) сақтандырғыш мембранаға арналған төлқұжат (оны орнатқан кезде); 6) төгу-құю шұраларының төлқұжаты; 7) бітеу-сақтандырғыш арматураны сынау актілері; 8) ыдысты пайдалану нұсқаулығы; 9) сақтандырғыш қақпаны пайдалану жөніндегі нұсқаулық; 10) белгіленген тәртіппен уәкілетті ұйыммен берілген цистерна ыдыстарын қолдануға рұқсат беру құжаты қоса беріледі. 3-параграф. Цистерналарды ұстау, оған қызмет көрсету және жөндеуде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 955. Ұйым цистерналарды жарамды күйде ұстауды және олардың қауіпсіз жұмыс істеуін, техникалық басшының бекіткен кестесі цистерналардың күрделі және деполық жөндеуді уақытында жүргізуді қамтамасыз етеді. 956. Цистерналардың жөндеу көлемі мен түрлері жүк вагондарын күрделі және деполық жөндеу жөніндегі қолданыстағы нормаларға сәйкес белгілейді. 957. Цистерна қазандығын жөндеу, оның техникалық куәландырылуы, сондай-ақ цистерналардың күрделі және деполық жөндеуді жүргізу цистерна қазандығын газсыздандырудан кейін ғана жүргізіледі, ол үшін: 1) цистерналарды жүк жіберуші-ұйым күрделі және деполық жөндеу үшін цистернаны жөндеу ұйымдарының мекен-жайына жіберген кезде тасымалдау құжаттарына цистерна қазандығының және бітеу-сақтандырғыш арматурасының жарамдылығы туралы куәлікті, сондай-ақ цистерна қазандығын газсыздандыру туралы анықтаманы қоса береді; 2) бітеу-сақтандырғыш арматурасы цистерна қазандығын газсыздандыруды жүргізгеннен кейін ғана жөндеу және сынау үшін алынуы мүмкін; 3) цистерна арматурасын жабатын қорғау қалпағындағы саңылау бітеу-сақтандырғыш арматурасын салғаннан кейін жабылады. 958. Жөндеуден цистернаны қабылдау жөндеудің осы түріне акті бойынша жүзеге асырылады. Дәнекерлеуді қолдана отырып, жөндеуден цистерна қазандықтарын қабылдау қысыммен жұмыс істейтін қондырғыға және ыдыстарды қауіпсіз пайдалану талаптарына сәйкес жүргізіледі. 959. Цистерна қазандығының ішіндегі жұмыстар газ қауіпті болып табылады және өндіріс және жергілікті жағдайлар ерекшеліктерін есепке ала отырып орындалады. 960. Цистерна қазандықтары техникалық куәландырылады: 1) дайындаған кезде бастапқы; 2) пайдалану процестеріндегі мерзімді; 3) кезектен тыс. Пайдалануға қосу алдында цистерна қазандықтарын бастапқы техникалық куәландыруды қысыммен жұмыс істейтін ыдыс төлқұжатындағы жазуға сәйкес келетін жасаушы ұйым жүргізеді. Цистерна қазандықтарын техникалық куәландырулар көлемі, әдістері мен мерзімділігі қысыммен жұмыс істейтін қондырғыға және жабдықтарды қауіпсіз пайдалануға арналған талаптарға сәйкес келеді. Пайдалануға берерге дейін цистерна қысыммен жұмыс істейтін қондырғыға және жабдықтарды қауіпсіз пайдалануға арналған талаптарға сәйкес тіркеледі. Цистерна қазандықтарын мерзімді техникалық куәландыруды өнеркәсіптік қауіпсіздік сараптамаларын жүргізуге аттестаты бар ұйымдардың мамандары жүргізеді. Цистерна қазандықтарын техникалық куәландыру барысында анықталған ақаулықтар жойылады. Техникалық куәландыру нетижелері рұқсат етілген цистерна қазандықтарының пайдалану параметрлерін және келесі техникалық куәландыру мерзімін көрсете отырып, қысыммен жұмыс істейтін ыдыс төлқұжатына жазылады. Цистерна қазандықтарын кезектен тыс техникалық куәландыру мына жағдайларда: 1) цистерна 12 айдан аса пайдаланылған; 2) цистерна қазандығы жөнделген және басқа рамаға орнатылған; 3) қысыммен жұмыс істейтін дәнекерлеу мен пісіру элементтерін қолдана отырып, шығып тұрғанды немесе майысуды түзету, цистернаны жөндеу немесе апаттан кейін қалпына келтіру жұмыстары жүргізіледі; 4) цистерна қазандығының қабырғаларына қорғау төсемін салар алдында жүргізіледі. 961. Бітеу-сақтандырғыш және бақылау арматурасын тексеру және сынау кемінде екі жылда бір рет жүргізіледі. Осы мерзімде сақтандырғыш мембраналарды (болған кезде) ауыстыру жүргізіледі: 1) төгу-құю шұралар алынады, тексеріледі және 3,0 мегапаскаль (30 кг·с/см2) артық қысыммен төзімділікке гидравликалық сынауға ұшырайды; 2) бітеу шұралар мен сақтандырғыш қақпалардың бітеу тығыздығы 2,0 мегапаскаль (20 кг·с/см2) артық қысыммен гидравликалық сынаумен бақыланады; 3) сақтандырғыш қақпаның серпіні орамның толық қысылуна дейін қысылуға ұшырайды, бұл ретте қалдық деформацияға рұқсат берілмейді. Сақтандырғыш қақпаны сынау және реттеу ұйым әзірлеген және бекіткен нұсқаулық бойынша жүргізіледі; 4) жылдамдық қақпалары мен төгу-құю құбыржолдарды қосу сапасы техникалық куәландыру кезінде тексеріледі. 962. Цистерна қазандығының ақауларын анықтау және жою оның сырты мен ішін байқау кезінде қысыммен жұмыс істейтін қондырғыға және жабдықтарды қауіпсіз пайдалануға арналған талаптарға сәйкес жүргізіледі. 963. Цистерна қазандығы цистерна қазандығының ақаулықтары болмаған немесе жойған кезде ғана гидравликалық сынауға ұшырайды. 964. Цистерна қазандығы орнатылған бітеу арматурасымен гидравликалық сынауға ұшырайды, бұл ретте сақтандырғыш қақпа технологиялық тығынмен ауыстырылады. 1) гидравликалық сынау қауіпсіздік талаптарын қанағаттандыратын сынау стендінде жүргізіледі. Цистерна қазандығындағы қысым 3,0 МПа (30 кг·с/см2) дейін минутына 0,5 мегапаскаль (5 кг·с/см2) жылдамдықпен артады, 5 минут ұсталады және 2,0 мегапаскаль (20 кг·с/см2) жұмыс деңгейіне дейін ұсталады. Бұдан әрі цистерна қазандығы сыртқы байқауға тартылады; 2) гидравликалық сынақтар кезінде күшейту бастырмасындағы бақылау тесігі ашық. Цистерна қазандығын сумен толтырғанда, оның жоғарғы бөлігінен ауаның толық шығуын қамтамасыз ету қажет. 965. Егерде сырттай бақылағанда, пісірімді жіктер мен негізгі металлда үзілу, ағу, тамшылар, терлеу белгілері анықталмаса, сонымен бірге көрінетін қалдық деформациялар мен манометр бойынша қысымның төмендеуі болмаса, цистерна қазандығы гидравликалық сынаққа төтеп берген болып есептеледі. 966. Цистерна қаңқасындағы негізгі фланц пен металл тақтайшасына цистерна қазандығының өткізілген және кезекті техникалық куәландыру мерзімдері таңбамен басылады. 967. Тиек-сақтандырғыш арматураға жөндеуші ұйымның шартты номері мен өткізілген және кезекті жөндеу (куәландыру) мерзімдері бар металл тақтайшалар бекітіледі. 968. Тиек-сақтандырғыштарының барлық жаңадан дайындалған бөлшектері дайындаушы ұйымның тауар белгісімен таңбаланады және сапа сертификатымен қоса беріледі. 969. Жаңадан орнатылған тиек шұралары мен сақтандырғыш қысым тығындардың тұрқы және олардың серіппелері конструкторлық құжаттамаға сәйкес таңбаланады, оларға бекітілген формадағы техникалық құжаттар (сертификаттар) толтырылады. Сертификаттар мен тиек-сақтандырғыш арматураның сынақ актілері цистерна қазандығы құжаттарымен бірге сақталады. Актінің бір данасы арматураға техникалық куәландыру жүргізетін ұйымда сақталады, басқасы – цистерна қазандығын техникалық куәландыру туралы жеткізуге қоса беріледі. 970. Ұйымда тексеру, ревизия, жөндеу, тиек-сақтандырғыш арматурасын гидравликалық сынау, сақтандырғыш мембраналарын орнату (егер олар болса), сақтандырғыш қысым тығындардың жұмыс ақаусыздығын тексеру мен баптауын тиісті актілер жасау мен жасалған жұмыстарды жөндеу журналдары мен техникалық жағдайы туралы куәліктерге жазу арқылы есеп жүргізу қамтамасыз етіледі. Қысыммен жұмыс істейтін ыдыс төлқұжатына тиексақтандырғыш арматурасын ауыстыру, сақтандырғыш мембраналарын орнату жайлы мәліметтер жазылады. Орнатылған сақтандырғыш мембраналарының төлқұжаттары сақтандырғыш қысым тығындардың және оларды ревизиялау, жөндеу мен реттеу төлқұжаттарымен бірге сақталады. 971. Жұмысты есептеу, құжаттарды толтыру тәртібі мен оларды сақтау тәртібі ұйым бойынша бұйрықпен анықталады. 972. Цистерналарды ағызу-құю құбыр желілеріне жалғау үшін 2,0 мегапаскаль (20 кг·с/см2) жұмыс қысымына топса-иінтіректі құрылғылар (стендтер) немесе металл құбыршектер қолданылады. Температурсы -34 оС +50 °С дейінгі аммиак ортасына төтеп беретін резинометалл немесе резина құбыршектерді қолдануға дәйектелген жағдайларда рұқсат беріледі. Ішкі диаметрі 32 мм құбыршектер тоқыма қасбетпен рұқсат беріледі. 973. Құбыршектер мен стендерлерге қолдану алдында және мерзімді, қолдану барысында, олардың стандарттары мен техникалық шарттарына анықталған, кепілденген жұмыс ресурстары арқылы 4,0 МПа (40 кг·с/см2) екі мәртелік жұмыс қысымына бақылау және гидравликалық сынақ жасалады. 974. Цистернаға әрбір құю (ағызу) алдында жалғанатын жеңдер мен стендерлер сырттай бақыланады. Ақаулары бар жеңдер мен стендерлер алмастырылады. 975. Резина құбыршектерінің соңында цистерна фланцтары мен құбыр желілеріне жалғау үшін металл ұштықтар (штуцерлер) болады: 1) ұштықтарды жеңдерге қапсырдың көмегімен бекітіледі, сыммен бекітуге рұқсат берілмейді; 2) штуцерлердің бүйір бетінде, резинаның металлмен түйіскен жерінде, құбыршектің штуцерден сырғанап кетуіне бөгет болатын сақиналы ойықтар болады. 976. Ағызу-құю құбыр желілеріне жалғанатын әрбір құбыршек пен стендерге тізімге алу нөмірі беріледі. Нөмірі құбыршек немесе стендерге бекітілетін тақтайшыққа ойып жазылады және пломбаланады. Нөмір өшірілмейтін бояумен жазылады. Тақтайшыққа, тізімге алу нөмерінен басқа, гидравликалық сынақ қысымы мөлшері мен кезекті сынақ мерзімі жазылады. Осындай тақтайшықтары (жазулары) жоқ, гидравликалық сынақ мерзімі өтіп кеткен құбыршектер мен стендерлерді қолдануға рұқсат берілмейді. 977. Әрбір ағызу-құю пунктінде оларды бақылау және сынау нәтижелері жазылатын құбыршектер мен стендерлерді есепке алу журналы жүргізіледі. 978. Сұйық аммиакты тасымалдауға арналған цистерналарды басқа жүктер үшін және қойма ретінде пайдалануға рұқсат берілмейді. 979. Нормативтік-техникалық құжаттарға сәйкес бекітілген нормативтік пайдалану мерзімі өткен цистерналарды қолдануға рұқсат берілмейді. Цистерналарды одан әрі қолдануға рұқсатты, аттестацияланған сараптамалық ұйым берген сарптаманың оң қорытындылары негізінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы өкілетті ұйым береді. 4-параграф. Цистерналарды байқау және құюға дайындау кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 980. Сұйық аммиак құйылар алдында әрбір цистернаның жағдайы тексеріледі. Сұйық аммиакты цистернаға құю жүргізілмейді, егер: 1) цистернаны деполық, толық жөндеу немесе арматураны профилактикалық жөндеу, цистерна қазандығын техникалық куәландыру мерзіміне дейін 30 тәуліктен аз уақыт қалса; 2) цистернаның мұржығы мен түбінің ақауы болса (жарықтар, жаншықтар, форманың көрінетін өзгерістері); 3) сақтандырғыш, тиек немесе бақылау ағызу-құю арматурасының ақауы болса; 4) цистерна қазандығында бояулар, ерекшелену жолақтары, таңбалар, жазулар, трафареттер жоқ немесе қанағаттанарлықсыз жағдайда болса; 5) сақтандырғыш қақпа алдында орнатылған мембрананың ақауы болса, оның таңбасы болмаса; 6) тиек-сақтандырғыш арматурасының қорғаныс қалпағы жоқ немесе ақауы болса; 7) цистернада аммиак орнына басқа өнім болса; 8) ағызу - құю эстакасында техникалық ақаулар болса (цистернаға құю құбыршектері немесе стендерлерінің зақымдануы, құбыршектер, стендерлер немесе тиек-сақтандырғыш арматураларының куәландыру мерзімдері өтіп кетуі, темір жолдардың, электр өткізгіштер және басқаларының ақаулары болса); 9) ағызу-құю құбырларында манометрлер жоқ, ақауы бар немесе тексерілмеген болса. 981. Құйылатын цистерналардың техникалық байқауына талаптар бос тұрған жағдайда жүк артуға дейінгі 1 тәулік ішінде қойылады. Цистерналардың техникалық байқауы нәтижелері мен олардың құйылу жарамдылығын вагон шаруашылығы жұмысшылары бекітілген формадағы арнайы кітапқа, қазандықтың, жұмыс және конструктивті жабдықтың техникалық жағдайы туралы куәлік номерін көрсетіп жазады. Цистерналар техникалық байқаусыз және сұйық аммиакты тасымалдауға жарамсыз болып танылса, құйылуға жіберілмейді. 982. Цистеналарды дайындау мен жөнелтуге жауап беретін ұйым әрбір цистерна бойынша: куәландыру мерзімінің сақталуын, сыртқы жағдайын, қорғаныс қалпақтарының, сатыларының болуы мен ақаусыздығын, цистерналарды байқау мен жөндеу мерзімдерінің сақталуын, оның бояулары, жазулары мен трафареттерінің сәйкестігі мен жағдайын тексереді. 983. Ағызу-құю пунктіндегі цистерналарды бақылауға жауапты жұмысшылар келген цистерналар номерлерін,цистерналардың аммиак толтыруға жарамдылығы туралы ұйымның транспорт бөлімінің қорытындысында көрсетілген нөмірлермен салыстырады, одан кейін әрбір цистерна бойынша тексеріледі: 1) т ы ж ы ж м м ыы ы ы ы м м ым ы ы ж ы ы ы ы ы ы ж ыж ы ы ыш ы ы ы ы ы ыш ы м ы ы ыш м м ы ж ж м м ыш ы ы ыы ы м ы ы ы ыж ым ы ы ж м ы ы м м ф ы ж ы ж ы ш ы ы ы ы ы ш ы ш ж ым ы м ы м мм ыы ы ы ы ш ы ш ж ым ы ы ым м ж мм ы ы ы Ц ш МП м м м м ы ы ж Б м ы ыж ы ы ы ж ж ж

ы ы ж м ж ы ы мм Қ ы ы ы ы ы ымы м м ыы ы Б ж мы ы ымы м ы м м ы ы ым ы ш ы ы ж ш ы ым ы ы ж ш ы ш ы ы Қ ы ы ы ы ы м ыы ж ы ю ж мы шы ы ы ы ж ы ж ы ы ф мы ы м ж ы м ы м ы ы ж м ф ы ы ы ы м м м ы ы ж ы ы ыш ы ж ы ш ы ж ы ы м мм ыы ы ым м ы ым ы ш м м м ы ы ж ж м ы ы ы ы ы ы ы м ы ы ы ю ы ж мы шы ы ы Б ж ю ж м ы ы мм ы ы ж м ы ыы ы ы ы ы ж ж ы Ц ы ж ы мм ы ж м ы ыы ы ы ы ы ж ж ыж мм ыж ю ж Ұ ым ж ы ым ым ы ж ы ы ш ы ы р р ф С йы Ц

С йы мми ы мми ы ци р д м м ы ш ш ш ш ы ш ы

ы ж ю л р ю д ө р ы р б м ы ы ж м ы ы ымш м ым ы ш ш м м ж ы ю ы

ы ы мм ы ыж ы ш ы ш ы ы ы ы С ы мм ы ю ы ш м ы ы А ы ы ымм ж мы ж ы м мм ы ю ы м м ы ы ым ы ы м ы ж ым ы ы ы м м ы ыж ы Б ж ыы ы ы ж ш мм ы шы ы ы Ц ы м ы ым мм ы ы ж ы ы ы м ж ым ым ш ы шы ж ым м м ы ы ы ы мм ы ы ж ж ы С ы мм ы юм мм ы шы ы ы ы м ыж м ы ы ы ж ым ы ы м м Амм ы м ф ы ы м ы Ц ы мм ы ю ы ы ж ы Қ ы ымш ы ы мм ю ж м ы ыы ы мш ы ы ы ы ы ы ы Ц ы мм ы ю ы ы ш ж ы ы м м ы ы ы м м ы ы ы ю ы мм ы ж м ы ыы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы юш ы ы ы м ы ы ы ы ш ж ы ы ш ы ж м ж ы м ыф ы ж ы Қ ю ы ш ы ж ы ым ы ыы м ы мм ы ы ы А м ф ы ж ы ы ымм ж мы м ы м м ы С ж ж ы ы мм ы ы м м ю ы Б ж ю ш ы ы ш ы ы ш ы ы ы ы мм м ы ж ы ы ы С ы ы мм ы ы ымы ы м ы мм ы м ш ж ым ж Ц ю ы ы ым м ы ы ы мм ы м м ы ы ымы ы ш ы ш ым м ы ым ы ы ы ж ы ым ж ы Қ ю ы ы ы ш ы ы ы ш ы ы ы ы ы ым ж ы ш ю ы мм ы ж ы ш м ж ы ы Ц ы ымы м ы ы ы ы шы ы ы ы ы ы ы жы м ы ы ж ы ым м м ы ы ы ж ы ы Б ж ы ш ж ы ы ы шы ы мм ш ы ж ж ым ы мм ы м Б ы ы ш ы ы м м ы ы ы ы ш ы ш ш м ы ш ю ы ы ы ш ы шы ы м ы ы О шы ю ы ы шы ж ы Қ ю ы ы м ж ы ш ы ы ы ш ы шы ы О шы ш ы ы шы ы ы ы ыы Е ы мм м ы ш ю ы ы Ц ы ы ы ж ы мм ж ы ы ы ш ю ы ым ы ы м ы ы ы ы А ы ы ы ы ым шы м ы Ц ы ж ш ы ы ы ы ш ы м м ы ш мм м ы ы ы ы м ы С мм м м Т м С ж ы мм ыы ыы ы м м ыж ш ы ы м ы Б м ш ю ыж ы ы ы Ц ы ы ым ы ы мм ым ж ж ым ю ы мм ы шы ы ы ш м ж ы Ц ю м ы ы Ц ы м ы ы ю ы ы ж ы ы жы ы ы ж ы А м ы ы ю ы ш жы ы ш ы ш ш ш ы ш ы ы ы мм ы ы Ц мм ы ым ы ж ы ж ф ы ы ы м ыы ы м ы ы ы ы ым ы ы ы м м ы Ц юж ы ы ы ыы ы ю ы ж шш ыж ю ы ш жы ы ыш м ы ы ым ы ыы ы ю шж ш ы ы ы м ы ым ы ш ш ы м м ы ы ым ж м ы ы ым ж м ж Ц ы мм ы м ж ы ы ы ы Қ ы ы юм ы ж мм ы ы ы ы ыҚ ы ымш ы юж ы ж ы ы Т ы ы мш ы ы ш ы ж ы м Амм ы ы ы ы ы ю мш ы м ж мы шы ы ы ыж ыж ж ыж ы Т ы ы ы м ж ы ыҚ ы ы ы Ә мм ым м ы ж м ы ы ы мм ы ы ы ж ф ж Қ м мм ы ш ы ы ым ы ы м м ы ы ы

ы

р р ф С йы С ы

мм ы

ы ы

м

ж

мми ы ци р д ы д ө р д м м ы р б ы ы ы ы ж ж ым ж ы ф ы

ы

м

ыы ым ы м ы ж шы ж ы ж ы ж ым шы мш ы ы ы ы ы ы ы ы ыш ы ы ы ым Ц ы ы ы ыш м ы ы ы ыы ыы ы мм м ым ж ж ж ф м ы м ж ы ы ш ы ы Е ы м м ыж ж ф м м ж ы ш ы юм ы м ы ы ы ж ы ы ы ы Ц мм ы ы ы м м ы ым ыж юм ы м м м м ы м ш ш Амм ы ы ы ж ы ы ы мм ы ы ы м ы ж ыж ж ш ш ж ы шы мш ы мм ж мы ы ы ы ы Амм ы ю м ы ы ж ы ж ш шм м мы ж м ы ю ж ы жы жым ы м ы ж м ы ы Т м ж ж м ы ыы ы ы П ыж ы ым ы ы м Д ы м ы ю ы м ж м ы ыы ы ы ы ы ы Д ы ы ю ы ы ж мы ы ыж ы м м шы ы ы Амм ы ы ю ж ыж ы ы Д ы ы ы ы м ы ш м ш ы ы ы ыы ы ымш м ы м ы Аы ы мм ы ы ы ы м м ы ы ы ыж ы ы ы ж ы шы ы ы мм ы ы ыы ж Қ ж ы ы ш мм ы ы Ц ы ж м ы м м ы ы ы ы ж ы ы ж ы ы Аы ы ы ы м ж ы ы м м ы ы ы Қ ы ш ж ы м ы ы ы ы ш ж ы ы ы ф ы ж ы ы ш ж ы ыф ы ы ы ы ы ж ы ж ым ы ыы ы мм ы ы ы ы ш ы ы ш ы Ц ы м ю ы ы ш ж мы шы м ы ж мы шы ы мм ы ж м м ы ы Ц ы м ю ы ы ы ш ы ым м ы ш Амм ы ю ы ы ы мм ж ы м ы Қы ш ы ы ш ж ы ж м ы жы ы ым ы щ ы ы ы ым ы ы ж Амм ы ы юм ы ы ым ы ыы ы ш м м ыж м жы ы мм мм ы ы ы ы м ы ы м ж ы ы ы ы ы ы Ц ы ы м ы ы ж м ы м ы ю ж мы ы ы ы м ы ым ы ым ш м ж ы м ш м ы ым м м ы Ц ыы ы м м ы ы ы ы ы ым ы ы юж ы ы ы ы ым ы ы ы ю ы ы ы м м ы ш ж ы Амм ы ы мм ы ы м ыж ы ы м ш ы ы С ы мм ыж ж ы ы мм м ы ы ыж Ц ы ш мм ы ы ы ы ш ы ы ы ы Аы ю ы ы ы ж ы ш м м ж ы ы Ц ы ы м ы ы ы Ц ы ы м м ы жы м ы ж ж ы ы ы ы ы ы жы м ы ыж ы м ы ы ы ы ымы ы ы ы ш м А ж ы ы ы м м ы жы м ы ы ы жы м ы ы шы шы ы ш м ы ж ы ы ы ы ы ы мм ы ы жы м ыы Аы жы м ы ы ы ы ыш ы жы м ы ы ж ш ж ым ж ы ы ш ы ы ы О ы ы ш ым ж ы ы Ц м ы шы ы м ы ы ы ым ы ы м ы ы ы ым ы ж м ым ы шы ы м ы ы ым ы м м м Б ж ыы ы ы ым м м ы м ы Амм ы м ж м ы ы ы м ы ы мм ж ышы ы ы ы Ж ыш ы ым ы ы ы ш ы ы ы ы мм м ш ы ы ы ы Ц ы ы ы ымы ж ы Аы ы ш ы ш ш ы ы ы ш ы ш м ы ы Ш шы ы ы ы ы ы шы ы ы ы ы Аы ы ы ш ы ш ы ы ш ы ы ы ш ы ыж ы ы ым ы ш ы ым ы ш ы шы ы ы ы ж ж м Үш ы ш ш ы ы ы ш ы ы ы шы ы ж ы ымы м м ы м ы м Аы ы ы ым ы м ы ы ш ы м м ы ы ы жы ы ы ы ш ы ым ы ы ыж жы ы ы м ы ф ж ы ы ы ы ым ы ыы ы ыш ы ы ж ш ы м ы ы м ы ы ым ж ы ы м ы ы ым м ы Т ы ыш м ы м ы ы м ы ы ы ы ы ыш м м ы ы ы ым ж ым м ы ы ы ы ы м ж ы ы П м ы ж ы ы Б ыж ы ы ы ы ж м А м ы ы ю ы р р ф Ци С ы

ж

м ж мы

мм

Ц м Ж

ы м Ц ы ы м м ы ым Ц ы ы

ы

ым ы

м ы

ыы ж м ш ыы ы ш ы ыш ж ым

р

л рды д

ы д дыр ж ж д ө р м м ы р б ыж ыж ш ы ыж ы ы ы ы ы ы ж м ж ы ы ы ы ыы ш ж мы ж ж ж ы ыы ы ы мм ы ы ы м м м ж ы м м ы ы ы ы м ы ж м ж О ым ы ы ж ы ыш ы МП ы ы

ы ы

ж

ы ыш

м

р р ф Ци р л рдың л ры м ж д йл рды жою ш р л ры д ө р д ы юж ы ыж ы ым ы ы Жы ы ы ы ы м м ым ы ым м м м ж ы Ц

(Жалғасы 15-бетте).

м

ы ы

ы м м

ы

ы

м

ы

ы ы ы ымм

р б ыж юж ы

ж


(Жалғасы. Басы 14-бетте). 1042. Ұйымда жол бойында ағытылған цистерналардың ақауларын жою, апатты жағдайларды оқшаулау мен жою үшін, жылжымалы апат-құтқару бригадалары жинақталады. 1043. Ағызу-құю пункті қызметкері: 1) химиялық заттардың ерекше белгілері мен негізгі қасиеттерін, олардың адам мүшесіне әсерінің қауіпті факторларын білуге; 2) жеке қорғаныс құралдарын қолдануды білуге; 3) зардап шеккендерге алғашқы медициналық жәрдем жасауды білуге оқытылады. 1044. Газ қауіпті жерлердегі жұмыстар: цистерналарға қызмет көрсету алаңдарында, лақтырмалы көпіршелер, құю (ағызу) эстакадаларында, сонымен бірге цистерна қазандықтарының ішінде, бекітілген технологиялық регламент тәртібінде орындалады. 5-параграф. Жол бойында ағытылған цистерналардан аммиак ағып кеткен жағдайда ақаулар мен апатты жағдайларды жою кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1045. Әрбір аймақ шегінде аммиакты ағызу-құю пунктері, сұйық аммиак құйылған цистерналарда болатын апатты жағдайларды оқшаулау мен жоюға қатысуға қабілетті апат-құтқару қызметтері бар ұйымдар тізімі анықталады. Осындай ұйымдар тізімін жергілікті әкімшілік бекітеді. Аммиак құйылған цистернаның жүру бағытында орын алған ағып кету орын алса, жүк жөнелтуші ұйымның, жүк қабылдаушының немесе апатты жағдай маңында орналасқан ұйымдардың (аммиакты ағызу-құюмен айналысатын) жылжымалы апат-құтқару бригадаларын шақыруды тасымалдаушы жасайды. 1046. Сұйық аммиак толтырылған, апатты цистерналарды қоршауға алу, ондағы қысымды лақтыру, оларды жөндеу, аммиактың бөлігін басқа цистеналарға тиеу, тасымалдаушы анықтаған бекеттер мен жолдарда орындалады. Сұйық аммиак толтырылған, қоршауға алынған апатты цистерналар елді мекендерден, халықтың жаппай жиналу жерлері мен объектілерден 500 метрден кем болмайтын қашықтықта орналасқан темір жолдарға орналастырылады. 1047. Газ түріндегі немесе сұйық аммиактың лақтырылуымен цистерна зақымдалғанда, цистерна айналасында су перде ұйымдастырылып, аммиак ағып кеткен жер оқшауланады. Сұйық аммиакка су берілмейді, бұл аммиактың қызуына, оның ағуының көбеюіне, улы бұлттың қатты қайнауы мен көбеюіне әкеледі. Апатты жағдайды оқшаулау шаралары жылжымалы апат-құтқару бригадасы жеткенге дейін орындалады. 1048. Әрбір аммиак жөнелтуші ұйымда, жүк қабылдаушы ұйымда және цистерна иесінде (жалға алушыда) жылжымалы апат-құтқару бригадаларын құру тәртібі мен құрамын, дайындалуын, олардың экипировкалануын, апатты жағдайларды оқшаулау мен жою әдістемесін нақтылайтын технологиялық регламент жасалады. 1049. Жылжымалы апат-құтқару бригадалары үшін бекітілген жерлерде әрдайым дайындықта болады: 1) оқшаулаушы қымтақтаулы қорғаныс костюмдері (қосалқы баллондармен), магнитті қадаулықтар мен резина пластерлерін салуға арналған көпіршелер (ағып кетуді жою құрылғылары), өндірістік газтұмылдырықтар (қосалқы сүзгіш қораптарымен) - үш жиынтықтан кем емес, аммиак газталдағыштары; 2) гайкалы кілттер мен басқа саймандар жиынтығы; 3) апатты жағдайлар мен ақауларды жоюға арналған цистернаның тиек-сақтандырғыш арматурасының екеуден кем емес жиынтығы, қосалқы бұқтырмалар, порнит төселімдер, бекіту және басқа өнімдер; 4) арнайы киімнің резервтік комплектілері; 5) дәрі қорапша мен оттегі жастықтары. 1050. Газдан құтқару жұмыстарын цистернаның ақауларын жоюды және өзіне қарасты бригада мүшелерінің әркеттерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін, жылжымалы апат-құтқару бригадасының жетекшісі ұйымдастырады. 1051. Қоршауға алынған цистерна тұрған бекетке келгеннен кейін ұйым өкілі апаттан құтқару бригадасының жетекшісі бекет басшысымен байланысып, одан цистерна ақауының сипаты мен жылжымалы апаттан құтқару бригадасы келгенге дейінгі жасалған шаралар туралы мәліметтер алады. 1052. Жылжымалы апаттан құтқару бригадасының жетекшісі бірінші кезекте қолданылған шаралардың жекіліктілігін тексереді және ағып кетуді жою мен апатты жағдайды оқшаулау мүмкіндіктерін анықтайды. 1053. Цистерна қазандығының зақымданған мұржығындағы ағып кету басқарылатын магнитті башмақтарды (апатты ағып кетуді жою құрылғылары) немесе металл қамыттарды тартуды пайдалана отырып, резина пластырларын салу арқылы жойылады. Ағып кетуді жою мүмкіндігі болмаса, цистернаны тұрғындарға зиян тигізбеу, апат орнын оқшаулау мен оның зардаптарын азайтуға шаралар қолдана отырып, босатқанға дейін цистернаны тұрақты қалдыруға рұқсат беріледі. Аммиакты жұту үшін жіңішке ерігіш суды қолданғанда, түзілген аммиак суларын жинау және оның жаппай қолданатын су көздеріне құйылуының алдын алу шаралары қолданылады. 1054. Люк-жымдардың ажыратылатын қосылыстарында, арматурада, манометр ұстағышта амиак ағып кету жағдайлары орын алғанда, тиек арматурасының тығыздалмауы немесе оның зақымдануы болса, жылжымалы бригада ағып кетуді қолда бар жабдықтармен жояды. Бұл жағдайда келесі шаралар жасалады: 1) цистернаның газ шұрасынан фланцтік бұқтырманы алып, оны баяу ашу жолымен, цистернадағы қысымды атмосфералық қысымға дейін төмендетеді; 2) ажыратылатын қосылыстардағы ағып кетуді қосымша тартумен жояды; 3) зақымданған арматураны, төселімдер немесе тығыздама толтырмасын (ақаусыз арматурада), жылжымалы бригаданың комплектісінде болатын ақаусыздарымен ауыстырылады; 4) барлық фланцтік және бұрамалы қосылыстардың, тығыздамалардың дұрыс тартылуын тексереді (фланцтің қисаюы мен төселімдердің жылжуы, фланцтік қосылыстардағы болттардың толық болмауы); 5) цистернадағы шұраларды жабады және ауыстырылған арматура тиектерінің, люк-жымның ажыратылатын қосылыстарын, манометр ұстағыш пен қалған арматураның қымтақтылығын тексереді; 6) цистернаның ауыстырылған және газ шұраларына бұқтырмалар орнатылады. 1055. Қысқы уақытта сыртқы ауаның температурасы -33,3 оС төмен болғанда цистернаның қымтақтылығын тексермеуге болады, өйткені цистернадағы қысым атмосфералықтан аспайды. Қазандықтағы артық қысымсыз ағып кетуді жойғаннан кейін, цистерна баратын жеріне жіберіледі. Сыртқы ауа температурасы -33,3 гардус Цельсия артық болғанда, қымтақтылықты тексеру ағып кету жойылғаннан соң, 2-3 сағаттан кейін жасалады. 1056. Цистернадан қысымды лақтырған кезде абайлау қажет, өйткені цистернадағы аммиактың қайнауы салдарынан, газ шұрасы арқылы атмосфераға сұйық аммиак лақтырылуы мүмкін. Цистернаның газ шұрасын аздап ашқанда, әсіресе жазғы уақытта, цистернадағы қысым жоғары болғанда, әрдайым шұраның шығу тесігін бақылау қажет. Онда сұйық аммиак пайда болған кезде (атмосферадан су буларының конденсациялануынан түзілетін ақ бұлт), газ шұрасы аздап жабылады, бұл кезде цистернадағы қысым жоғарылайды және аммиактың қайнау қарқыны төмендейді. Егер аммиак лақтырылғанда, жылдамдық қақпасы жабылса, газ шұрасы жабылады, ал соңынан баяу ашылады. 1057. Сұйық аммиак толтырылған, цистерна аударылған жағдайда, апатты оқиға нәтижесінде, рельстің үстіне көтергенге дейін, ол максималды босайды. Аударылған цистернаны босату аммиакка арналған темір жол немесе автомобилдік бос цистерналарға қысыммен цистернадағы аммиактың сұйық фазасын қайта қысу жолымен жасалады. 1058. Цистернадан аммиактың ағып кетуін жоюмен айналысып жатқан жұмысшылар сұйық аммиактан қорғануға арналған костюмдермен және оқшаулағыш газқағарлармен қамтамасыз етіледі. Газ түрдегі аммиак аққан жердің жел соғатын жағында жұмыс жасағанда, жұмысшылар резина костюмдерде болады және сүзгіш газқағарларын пайдаланады. 1059. Аммиак теріге тисе, зақымдалған жер тез және көп мөлшерде сумен жуылып, медициналық көмекке жүгінеді. 1060. Аммиакпен уланғанда, жәбірленушіні таза ауаға шығарып, оған оттегімен тыныс алдырады және жедел жәрдем шақырады. Аз уланғанда жәбірленушіге сода араласқан сүт береді. 1061. Ағып кетуді жою жұмыстары аяқталғаннан кейін, жылжымалы апаттан құтқару бригадасы жетекшісі және темір жол өкілдерінің қатысуымен, вагонның зақымдануы туралы акт жасалады, онда: 1) ақау сипаттамасы; 2) ақауды жою үшін сол жерде жасалған шаралар; 3) цистернаның баратын жеріне жүру мүмкіндігі туралы қорытынды көрсетіледі. Актінің бір нұсқасы иегер ұйымға немесе цистерналарды толтырушы ұйымға, олардың осындай апатты жағдайлардың алдын алу шараларын қабылдауы үшін беріледі. 1062. Жылжымалы апаттан құтқару бригадасының жетекшісі өзін жолдаған ұйымды цистернаның ақауларын жоюға жасалған жұмысы туралы хабардар етеді. 17. Сұйық хлорды тасымалдау 1-параграф. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жалпы тәртібі 1063. Сұйық хлорды тасымалдауға арналған вагон-цистерналарды, контейнерлер мен баллондарды есепке алу мен тіркеу, хлор ыдысы баланста тұрған, толтырушы ұйымда жасалады. Бұл үшін ұйымда келесі құжаттар жүргізіледі және сақталады (журнал формалары, толтырулар): 1) вагон-цистерналарға: қысымен жұмыс істейтін ыдыс төлқұжаты; вагон-цистернаны қолдану туралы техникалық сипаттама мен нұсқамалар; жөндеу және толтыру журналдары; 2) контейнерлер мен баллондарға: барлық ыдыс паркінің картотекасы; толтыру журналы; сынақтар журналы. 1064. Вагон-цистерналардың, контейнерлер мен баллондардың сыртқы бетінің бояуы, ерекшелейтін жолақтар мен жазулар ыдыс дайындаушының нұсқауына сәйкес орындалады. 1065. Жаңадан жасалған вагон-цистерналарды, контейнерлер мен баллондарды бояу және оларға жазу салуды дайындаушы, әрі қарай қолдану процесінде, хлор ыдысы баланста тұрған толтырушы ұйым жасайды. 1066. Ыдыстың төлқұжаттық мәліметтері ойып жазылған, таңбалау орны мәліметтердің анық оқылуына дейін тазаланады, түссіз лакпен боялады және рамка түрінде ақ бояумен айналдыра сызылады. 1067. Сұйық хлормен тек ақаусыз, осыған арналған вагон-цистерналар, контейнерлер мен баллондар толтырылады. 1068. Вагон - цистерналар, контейнерлер мен баллондар сұйық хлор үшін пайдаланылмайды, егер: 1) басқа өнімдерге арналған болса; 2) техникалық куәландыру мерзімі өтіп кеткен немесе вагон-цистернаның, контейнер немесе баллонның тұтынушыға жеткізілген кезден 15 тәулік өтіп кетсе; 3) сақтандырғыш қақпаны мен мембрананы ревизиялау мерзімі өтіп кетсе (вагон - цистерналар үшін); 4) ыдыстың механикалық зақымдануы және басқа ақаулары болса (жарықтар, жаншықтар, форманың өзгеруі, жаралы тоттану); 5) қозғалғыш бөлік жарамсыз (вагон - цистерналар үшін); 6) тиісті бояу мен жазулар жоқ, табаны оқу мүмкін емес; 7) басқа өнім қалдығы бар; 8) тиек арматурасы жарамсыз; 9) баллондардан сифон құбырлары бөлшектенбеген. 1069. Бос және толтырылған вагон-цистерналарды, контейнерлер мен баллондарды өлшеумен байланысты барлық операциялар мемлекеттік тексеруден өткен ақаусыз таразыларда жасалады. 1070. Ыдысқа құйылатын сұйық хлор массасы екі тәуелсіз бақылау жүйесінің көмегімен өлшенеді. 1071. Ыдыс бекітілген нормадан артық толса, артық сұйық хлор эвакуацияланады. Эвакуациялау тәртібі технологиялық регламентте көрсетіледі. 1072. Сұйық хлорды ағызу мен құюды босатылатын және толтырылатын ыдыстар арасындағы қысым ауысуын жасау есебінен қайта қысу әдісімен, немесе сұйық хлорды айдауға арналған сорғылар көмегімен жасауға болады. 1073. Сұйық хлор келесі әдістермен қайта қысылады: 1) босатылатын ыдысқа құрғақ сығылған ауаны (азотты) немесе басқа ыдыс немесе термокомпрессордан шыққан газ түрдегі хлор буларын қысумен толтыру арқылы; 2) босатылатын ыдыстағы хлор буларының меншікті қысымы есебінен және толтырылған ыдыстан хлоргазды алу арқылы; 3) құрамаланған әдіспен. 1074. Сығылған газды пайдалану арқылы сұйық хлорды ағызу-құю операциялары орындалады: 1) хлор аппаратурасын қайта қысуға, үрлеуге, сығымдауға арналған сығымдалған ауаны (азотты) дайындау мен беру автономды жүйесі болған кезде; 2) қоспалардан тазаланған және кептірілген сығылған ауа (азот) болса. Кептірілген ауадағы (азоттағы) шық нүктесінің -40 оС жоғары емес температурасына сәйкес келетін ылғалдылық мөлшері, рұқсат берілген ылғалдылықтан асу туралы сигнал берушісі бар автоматты ылғал өлшеуішпен үздіксіз бақыланады; 3) сығылған ауаны (азотты) беру жүйесінде, сақтандырғыш қақпаменмен және хлордың сығылғын ауа (азот) сызығына түсуінің алдын алатын жинағыштар болса. 1075. Сығылғын ауаның (азоттың) қысымы қайта қысқанда 1,2 мегапскальдан аспайды және хлор қайта қысылатын ыдыстағыдан 0,1 мегапаскальға дейін жоғары. 1076. Сұйық хлорды газ түрдегі хлормен қайта қысқанда қысымның ауытқуы ағызу-құюдың регламенттік параметрлерін қамтамасыз ету шартынан анықталады. 1077. Вагон-цистерналардағы сұйық хлорды жөнелтуші немесе қабылдаушы ұйымдар өздерінің құрамында, ұйымға келетін темір жолдардың тұйықталған бөліктерінде, хлор сақтау қоймасының жанында орналастырылған, сұйық хлорды ағызу-құю пунктерін қарастырады. Вагон-цистернаға қызмет көрсетуге арналған алаңқайларда тегіс беттер мен цистернаға барлық бағыттардан еркін жақындауға мүмкіндік болады. 1078. Тасымалдауға және босатылуға арналған вагон-цистерналар үшін жөнелтілетін немесе әкелінетін вагонцистерналардың, бірақ 10 артық емес, барлығын бір мезгілде орналастыруды қамтамасыз ететін тұндырғыш жолдар (тұйықтар) қарастырылады. Тұндырғыш жолдардың (тұйықтардың) орналасуы мен сыйымдылығы жобамен анықталады және негізделеді. 1079. Ағызу-құю пункті мен тұндырғыш тұйықтар жабдықталады: 1) хлордың ағуын бақылаудың сыртқы контурымен және хлор толқынын оқшаулауды бақылаудың сыртқы контурымен; 2) сәйкес белгілермен; 3) жылжымалы құраманың тұйыққа және бөгде адамдардың кіріп кетуіне тосқауыл болатын құралдармен; 4) тәуліктің түнгі уақытында жарықтандырумен. 1080. Тұйықта тұрған вагон-цистерналар жүріп кетпеу үшін қол тежегіштері немесе башмақтармен тіркеледі және бекітіледі. 1081. Вагон-цистерналар орналастырылған тұйыққа кіре берісте орнатылады: 1) «Тоқта! Жол жоқ! Хлор» жазуы бар белгі (мөлшері 0,4 x 0,6 м); 2) қызыл түсті сигнал белгісі; 3) тұйыққа рұқсатсыз кіруге жол бермейтін бұғаттаушы құрылғы. 1082. Ағызу-құю пункттері хлор қоймаларына максималды жақын орналасқан бокстерде орналасады. 1083. Ағызу-құю пункттерінде вагон-цистерналарды станционарлық құбырларға ыңғайлы және қауіпсіз жалғауды қамтамасыз ететін жағдайлар қамтамасыз етіледі . 1084. Жердің бетінде орналасқан вагон-цистерналарға қызмет көрсететін платформа (жұмыс орны) сырғанамайтын беті немесе төсемемен және қоршаулармен жабдықталады. Платформа берік, жанбайды және апатты жағдайларда адамдарды эвакуациялауға ыңғайлы болатын, стационарлық ғимарат ретінде орналасады. 1085. Ағызу-құю пункттерінде құбырлардың станционарлық жүйесі болады: 1) вагон-цистернаға қайта қысу үшін сығылған ауаны (азотты) немесе хлорды беру құбырлары; 2) сұйық хлорды ағызу-құю құбыры; 3) газ түрдегі хлорды пайдалануға немесе жұтуға шығару құбыры. 1086. Вагон-цистернаны ағызу-құю пунктіне қояр алдында және ағызу-құю операцияларын бастарда, вагонцистерна екі жағынан тежегіш башмақтармен бекітіледі, темір жол цистернасы мен технологиялық құбырларда тиек арматурасын, іске қосылғанда автоматты жабуды қамтамасыз ететін ағызу-құю пунктінің автоматты апатқа қарсы қорғаныс жүйесіне қосылған вагон-цистерна жылжуының сигнал бергіші жерге тұйықталады және қосылады. 1087. Ағызу-құю пунктіне апаратын тілдік бұрушы жылжымалы құрамның кіруіне мүмкіндікті болдырмайтын күйде орнатылады, ағызу-құю пункті теміржолының учаскесі тұйықтаушы қондырғымен бұғатталады. 1088. Салмағын өзгерту есебінен өз ілмегінде вагон-цистернаның табиғи тік орналасуын, түйісу торабын ыңғайлы қосу және оның саңылаусыздығын қамтамасыз ететін вагон-цистерналарды иілгіш стационарлық құбырларға қосу. Түйістіру үшін төмендегідей қосылулар пайдаланылады: 1) топсалы бұрамалы қосылыс; 2) иілгіш металл шлангтар немесе металл брондағы иілгіш материалдан жасалған шлангтар. 1089. Сұйық хлор сынамасын сұрыптау және оның сапасын тексеру технологиялық регламент талаптарына сәйкес жүргізіледі. 1090. Вагон-цистерналарда, контейнерлерде немесе баллондарда тасымалданатын хлордың әрбір топтамасы төлқұжатымен (сертификатымен) бірге жүреді, онда төмендегі деректер қамтылады: 1) өнімнің сапасы; 2) топтаманың сандық құрамы; 3) толтыру журналының деректері (зауыттық нөмірі, ыдыстың таза салмағы, брутто, құйылған хлор көлемі, ыдысты келесі куәландыру мерзімі). 1091. Төлқұжатқа тотырушы ұйым өкілі қол қояды және бір данасы тұтынушыға жіберіледі. 1092. Ұйымдарда сұйық хлорды құю-ағылу жұмыстарын дайындау және жүргізу бақылау тұлғасының басшылығымен жасалады. 2-параграф. Вагон-цистерналарды сұйық хлормен толтыру кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1093. Сұйық хлорды тасымалдау үшін дайындаушының техникалық талаптарына сәйкес келетін цистернавагондар қолданылады. Цистерналар төмендегілермен жабдықталады: 1) екі вентильмен, ол цистернаның бойлық білігінде орналасқан, құбыр үзілген жағдайда сұйық хлордың шығуы автоматты түрде тоқтатылатын, жылдамдықты кесілген қақпақтармен жабдықталған сифон түтіктері бар сұйық хлорды құюға (ағызуға) арналған; 2) екі вентильмен, ол цистернаның перпендикуляр бойлық білігінде орналасқан, цистерна-вагондарды белгіленген қалыпты шегінен тыс артық толтырылуына жол бермейтін, қысқартылған сифондармен біріктірілген сұйық хлорды қайта басу үшін газ беруге немесе газ тәрізді хлорды (абгазды) шығаруға арналған; 3) алмалы-салмалы манометрге арналған вентилі бар жалғастықпен; 4) мембраналы сақтандырғыш құрылғысымен; 5) мембрана тұтастығын тексеруге арналған тораппен; 6) сақтандырғыш қақпақпен; 7) қорғаныс қақпақтармен. 1094. Вагон-цистерналардың ілмекті вентильдерінің конструкциясы қашықтықтан басқару мүмкіндігін қамтамасыз етеді. 1095. Ұйымға келген вагон-цистерналарды ұйым өкілі қарайды, вагон-цистерна қазандығының рамаға бекітілуі және вагон-цистерналардың қозғалғыш бөлігінің дұрыстығы тексеріледі. Қарау қорытындылары техникалық қарау журналына жазылады. Дұрыс вагон-цистерна және жазбаның көшірмесі сұйық хлор цехына жіберіледі. 1096. Вагон-цистернаны құюға дайындау жабдықталған орында немесе төмендегі тізбектілік бойынша құюағызу бекетінде жүргізіледі: 1) берілген куәландыру мерзімі, мембрана мен сақтандырғыш қақпағын тексеру мерзімі өткен вагон-цистерналарды анықтау және брактау; 2) механикалық және басқа да ақауларды (жарықтар, түрінің өзгеруі, тоттану) байқау үшін вагон-цистернаның сыртқы бетінің ахуалын (корпусын, астарлы қаптамасын, арматурасын, мембраналық сақтандырғыш құрылғысын), түсінің және жазбаларының ахуалын көзбен қарау; 3) манометрлік вентильден қақпақшаны алу және вагон-цистернадағы қалған қысымның, манометрдің көмегімен анықтау; 4) сұйық хлордың қалдығының нақты барын анықтау үшін вагон-цистерналарды өлшеу; 5) вентильдерден қақпақтарды алу және вагон-цистернаның барлық қақпақты арматурасының саңылаусыздығын тексеру; 6) вагон-цистернаның бойлық білігінің жанында орналасқан вентильге өнімді құбырды қосу, ал вагон-цистернаның

15

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

көлденең бойлық білігінде орналасқан вентильге – абгазды құбырды қосу; 7) цистернаның саңылаусыздығын тексеру: құрғақ тығыздалған газ желісімен қосылған абгазды вентильді аша отырып, вагон-цистернада 1,2 мегапаскаль қысымды құрады; мембрананың тұтастығын (мембрананы тексеруге арналған тораптағы вентильді ашу жолымен), бірігулер мен арматураның саңылаусыздығын тексереді. 1097. Вагон-цистернаның саңылаусыздығын тексеру ұйым өкілінің қатысуымен жүргізіледі, ол сынақ оң нәтиже берген жағдайда вагон-цистернаны толтыруға рұқсат береді. 1098. Вагон-цистернаны толтыруға дайындау жөніндегі қосымша шаралар төмендегі жағдайларда жүргізіледі: 1) вагон-цистернада артық қысым болмаған жағдайда; 2) 1 тонадан астам сұйық хлор қалдығы болған жағдайда. 1099. Қосымша шаралардың жүргізілгендігі туралы толтыру журналында тиісті жазба жазылады. 1100. Вагон-цистернадан хлор қалдықтарын жою барысында хлорды пайдалану төмендегі жолдар арқылы жүргізіледі: 1) езіп басу; 2) вакуумдау; 3) кептірілген ауамен (азотпен) вагон-цистернаны үрлеу. 1101. Дұрыс жұмыс істемейтін арматураны (вентильдер, мембраналар, сақтандыру қақпақтары) ауыстыру немесе мембраналық-сақтандыру құрылғысын тексеру вагон-цистернадан хлорды алғаннан кейін ғана жүргізіледі. 1102. Арматураны ауыстыру (тексеру) үшін төмендегілер дайындалады: 1) құрал-саймандар; 2) тесікті жабуға арналған тығын; 3) дайындаушы төлқұжатына сәйкес қысым барысында стендте сыналған артық дұрыс жұмыс істейтін арматура. 1103. Арматураны ауыстырғаннан (тексергеннен) кейін вагон-цистернаны ауамен (азотпен) үрлеп, газ тәрізді хлормен толтырады. Әрі қарай құрғақ тығыздалған ауамен (азотпен) вагон-цистернадағы қысымды 1,5 мегапаскальға дейін жеткізеді және жиында вагон-цистернаның саңылаусыздығын тексереді. Вагон-цистернаның саңылаусыздығын анықтау және үрлеу тәртібі технологиялық регламентпен реттеледі. 1104. Саңылаусыздығы тексерілген және дайындықтан өткен вагон-цистерналар төмендегі тізбектілік бойынша сұйық хлормен толтырылады: 1) өнімді және абгазды желілердің вагон - цистернаға дұрыс қосылғандығы, өткізгіш желілеріндегі барлық вентильдердің жабылғандығы және манометрлердің бар болуы тексеріледі; 2) абгаздарды сіңіру сызбасының жұмысқа қабілеттілігі тексеріледі, содан соң абгаз вентилін ашады және абгаз желісінің қысымымен вагон-цистернадағы қысымды теңестіреді; 3) вагон-цистернада өнім вентилін ашады және артқан салмағы бойынша вагон-цистернаның толтырылуын бақылайды. Толтыру кезеңінде қосылған желілер мен арматураның саңылаусыздығын бақылау қамтамасыз етіледі; 4) бос вагон-цистернаның салмағы (ыдыс салмағы), толтырудың белгіленген нормасы мен вагон-цистернаның көлемі (таза салмағы) есебімен, сұйық хлормен толтырылған вагон-цистернаның салмағын (брутто салмағын) тіркейді; 5) толтыруды аяқтағаннан кейін кезек-кезек вагон-цистернадағы өнімді және абгазды вентилдерін жабады, құбырдан қалған хлорларды босатады және оларды вагон-цистерналардан ажыратады. 1105. Ұйым өкілі цех қызметкерімен бірлесіп төмендегілерді тексереді: 1) хлордың құйылу нормасымен толтырылған вагон-цистернаның салмағының сәйкестігі; 2) арматураның, ернемек арқылы жалғастырудың саңылаусыздығы және мембрананың тұтастығы. 1106. Тексергеннен кейін манометр алдындағы вентильді жабады, манометрді алады, барлық вентильдерде болат қақпақшаларды және жаңа паронитті жабындарды орнатады. 1107. Толтырылған вагон-цистернаның белгіленген талаптарға сәйкес келуі туралы ұйым өкілінің қорытындысы толтыру журналына енгізіледі. 1108. Цех өкілі вагон-цистернаның люгында орналасқан вентильдерді пломбалайды, содан соң вагонцистернаның люгына және сақтандырғыш қақпаққа қорғаныс қақпақшаларын орнатады, оны ұйым өкілі пломбалайды. 1109. Вагон-цистернаға құйылған хлорға төлқұжат жасалып, оған цех өкілі мен ұйым өкілі қол қояды. 1110. Сұйық хлормен толтырылған вагон-цистерналар тәулік бойы ұйым аумағында тұрады. Осы уақытта ауысым аралық көзбен қарау және хлордың ағуына бақылау жүзеге асырылады. 1111. Содан кейін вагон-цистерналар нақты тұтынушыларға жіберілу үшін топтамаларға бөлінеді және алып жүретін жолсеріктерге қабылдау үшін жіберіледі. Вагон-цистерналарды тапсыру-қабылдау тәртібі жіберуші станциясының техника-өкімші актісімен анықталады. 3-параграф. Сұйық хлоры бар вагон-цистерналарды қабылдау және босату кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1112. Сұйық хлоры бар вагон-цистерналарды ұйым акт бойынша қабылдайды. 1113. Ұйым өкілі жолсерікпен бірге вагон-цистерналарға көзбен қарау жұмыстарын жүргізеді, пломбтардың нақты барын, ілмекті арматураның дұрыстығы мен саңылаусыздығы, жіберілетін жүктің вагон-цистернаның төлқұжаттық деректері мен қабылдау-беру актісіне сәйкестігі тексеріледі. Вагон-цистерналарды өлшеу және сұйық хлордың сапасын тексеру жұмыстары жүргізіледі. 1114. Вагон-цистернамен олқылықтар анықталған жағдайда, жіберілетін жүктің төлқұжат және акт деректерімен сәйкес келмесе, қабылдау-беру актісіне айырмашылық себептері анықталып, олқылықтары түзетілгенге дейін қол қойылмайды және сол туралы актіде тиісті жазба жасалады. Актінің бір данасы жолсерікке беріледі. Қайшылықтар болған жағдайда толтырушы-ұйым өкілі шақырылады. 1115. Босату жүйесі хлордың ағуының аяқталғандығын анықтайтын, белгілі параметрге жеткенде автоматты түрде қосылатын ағудың аяқталуы туралы дыбыстық және жарық арқылы берілетін дабылдар жүйесімен жарақтанады. 1116. Вагон-цистернадан хлордың ағуы аяқталған соң, абгазды абгаз жүйесіне 0,05 мегапаскальдан кем емес қалған қысымға дейін апарады. Вагон-цистернадағы қалған қысымның жоғарғы шегі осы Қағидалардың 3қосымшасына сәйкес қоршаған ортаның температурасына сәйкес келетін жабық ыдыстағы сұйықтық үстіндегі қою хлордың қаныққан буының қысымынан асып түспейді. 1117. Вагон-цистернаны құбырдан ажыратады, манометрді алады, ілмекті арматураға стандартты қақпақшаларды орнатады. 1118. Вагон-цистернаның жиындағы саңылаусыздығын тексереді, содан соң қорғаныс қақпақтарын орнатады. 4-параграф. Контейнерлерді және баллондарды толтыру 1119. Тұтынушыдан келіп түскен контейнерлер мен баллондар қараудан өткізіледі. 1120. Контейнерлер мен баллондардың толтырылу дайындығының тәртібі технологиялық регламентте көрсетіледі және төмендегілерді қарастырады: 1) үрлеу газында хлордың регламенттелген құрамына дейін кептірілген ауамен әрі қарай үрлеп, вакуумдап хлор қалдықтарын пайдалану; 2) ілмекті арматураны алу және тексеру; 3) ыдыстың сыртын және ішін көзбен қарап тексеру; 4) сыртқы бетінің бояуын (қажеттілігіне қарай); 5) дұрыс жұмыс жасайтын ілмекті арматураны орнату және бос ыдысты өлшеу; 6) жұмыс қысымында ілмекті арматураны және ыдыстың саңылаусыздығын тексеру; 7) сауыттарға техникалық куәландыру (бұдан әрі – ТК) жүргізу, онда қоспалары болғанда және ТК мерзімі өткенде жасалады. 1121. Сауыттардың техникалық куәландырылуы төмендегідей көлемде жүргізіледі: үрлеу газында хлордың регламенттелген құрамына дейін кептірілген ауамен әрі қарай үрлеп, хлорды пайдалану; арматураны алу; шаю және ішкі қарау; сауыттың төзімділігіне гидравликалық сынақ жүргізу (ТК мерзімі өткен сауыттар үшін); кептіру, таңбалау. 1122. Техникалық куәландыруға жататын және көрінетін ақаулары бар контейнерлер мен баллондарды анықтау көзбен қарап тексеру арқылы жүзеге асырылады. Жаралы тоттануы бар, жарықтары бар, түрлері өзгеріске ұшыраған контейнерлер мен баллондар пайдаланудан алынып тасталады. 1123. Сауыттың ішкі бетінде ақауларды, бөгде қоспалардың (су, ластану, қақ) болуын анықтау ішкі көзбен қарап тексеру арқылы жүзеге асырылады. Бөгде қоспалардың болуы анықталған жағдайда, контейнерлер мен баллондар осы қоспаларды жою және әрі қарай кептіру үшін шаюға жіберіледі. 1124. Бос ыдыстың нақты салмағын анықтау және сауыттың төлқұжат деректерінен ауытқуын анықтау үшін өлшеу жүргізіледі. Шекті мәннен асып түсетін шамаға ыдыстың салмағы төмендегенде сауыттың кезектен тыс техникалық куәландырылуы жүргізіледі. 1125. Толтыру алдында контейнерлердің немесе баллондардың саңылаусыздығы тексеріліп, өлшенуі ұйым өкілінің қатысуымен және оның тікелей бақылауымен жүргізіледі. 1126. Сұйық хлормен толтырылған сауыттарды таразыға орнатып, таразының еркін жұмыс істеуін қамтамасыз ететін, иілгіш қабыстырып біріктіру көмегімен сұйық хлордың берілу желісіне қосады. 1127. Контейнерлердің немесе баллондардың сұйық хлормен толтырылуы құйылудың белгіленген нормасынан артық толтырылуын болдырмау үшін артқан салмақ бойынша бақыланады. 1128. Контейнерлердің толтырылуы вентильдердің бір-біріне орналасуы барысында көлденең қалыпта жүзеге асырылады. Хлордың құйылуы абгаздың бұрылуынсыз жүргізіледі. Құйылу аяқталғаннан кейін сұйық хлордың құйылу температурасы барысында қаныққан будың тең қысымына сәйкес келетін қалған қысымға дейін абгаздарды түсіруге жол беріледі. 1129. Толтырылғаннан кейін контейнерлер мен баллондарды жеткізу коммуникацияларынан ажыратады және ұйым өкілінің қатысуымен бақылау таразысында өлшейді. Қайтадан өлшеу барысында бақылап өлшеу деректерін толтыру журналындағы деректермен сәйкестігін тексереді. 1130. Вентильдердегі ыдыстың саңылаусыздығын тексергеннен кейін бітеуіш орнатып, қақпақтар кигізеді және ұйым өкілі контейнерлерді пломбалайды. 1131. Ыдыстарды хлормен толтыруға дайындайтын және оны толтыратын үй-жайларда толтырылған контейнерлер мен баллондарды жинап, қоймалап қоюға болмайды. Газдылық туындаған жағдайда үй-жайдағы жұмыс газдылық себебі анықталып, жойылғанға дейін тоқтатылады. 1132. Толтыру станцияларындағы толтыру рампалары компрессорлық станция мен басқа ғимараттардан (оның ішінде сұйық хлор қоймаларының үй-жайлары да) саңлаусыз қабырғалармен бөлінетін жекелеген үй-жайларда орналастырылады. 1133. Бір үй-жайға хлор ыдыстарын құюға дайындау бойынша барлық операцияларға арналған үй-жайларды біріктіруге болады. Бұл жағдайда толтыру үй-жайларының қабырғаларында ыдыстарды дайындау бөлімшесі жағынан толтырылған контейнерлерге дайындалғандарды жіберуге арналған жабылатын ойық болады. 1134. Толтырылғаннан кейін контейнерлер мен баллондар қоймаға келіп түседі, онда олар топтамаларға жинақталады. 1135. Қайта жинақталған топтамалар бір тәуліктен кем емес уақыт қоймада ұсталады. Саңылауы бар контейнерлер мен баллондар хлордың ағу себебін болдырмау үшін цехқа қайта оралады. 1136. Хлор ыдысын толтыру жүргізілетін ұйымдарда, төмендегі қауіпсіздік талаптарын сақтау шартымен толтырылған контейнерлер мен баллондарды шатыр астында сақтайды: 1) тікелей күн сәулесі мен жауын-шашыннан қорғанысты қамтамасыз ететін шатырдың болуы; 2) кіреберіс үшін ыңғайлы контейнерлер мен баллондарды орналастыруға және жүктеу жұмыстарын жүргізуге арналған алаң жасау және апатты контейнерлер мен баллондардан хлордың ағу мүмкіндігін болдырмау және оны анықтау жүйесімен жарақтандыру; 3) толтырылған контейнерлер мен баллондарды шатыр астында екі тәуліктен асырмай сақтау. 1137. Сұйық хлорды тасымалдау теміржол, автомобиль және су көліктерімен жүзеге асырылады және осы Қағидалармен және реттеледі. 1138. Сұйық хлорды тасымалдау, мүмкіндігіне қарай, ірі елді мекендерді айналып өтіп және жүріс жолында өте аз кідіріп және тоқтап, қысқа бағытпен жүзеге асырылады. 1139. Сұйық хлорды тасымалдаудың максималды арақашықтығы теміржол бойынша 3000 километр, ал автомобиль көлігімен – 200 километр аспайтындай ара қашықтықта болады. 1140. Сұйық хлорды арнайы тағайындалған теміржол вагон-цистерналарында, контейнерлерде және баллондарда тасымалдайды, осыған байланысты жіберуші ұйым: 1) бекіту және жүктеу сызбасын әзірлеп, бекітеді; 2) қорғаныс қақпақтары мен арматурада бітеуіштері бар сұйық хлор тиеуге арналған дұрыс жұмыс жасайтын вагон-цистерналарды, контейнерлер мен баллондарды тасымалдауға ұсынады. 1141. Сұйық хлоры бар контейнерлерді теміржол көлігі арқылы бір қабатта тік қалыпта (қорғаныс қақпақтарын жоғары қаратып) жартылай вагондарда, және автокөлікпен – бір қатарда контейнерлерді көлденең орналастырып тасымалдайды. 1142. Теміржол арқылы баллондарды жабық вагондарда (вагон бойынша жіберілумен) контейнерлермен және автокөлікпен тасымалдайды. 1143. Тасымалдау мерзімі, техникалық куәландыру және жоспарлы жөндеу мерзімі өткен дұрыс жұмыс жасамайтын вагон-цистерналарда, контейнерлер мен баллондарда сұйық хлорды тасымалдауға жол берілмейді. 1144. Контейнерлер мен баллондарды орналастыру және бекіту олардың жол бойында қозғалуын немесе құлауын болдырмайды. 1145. Баллондар тік қалыпта көтермелерде тасымалданады. Баллондарды төмендегідей тасымалдауға жол беріледі: 1) автомобиль шанағы бортының немесе вагон қабырғаларының биіктігінің жартысынан аспайтын қатар биіктігімен көлденең қалыпта. Барлық баллондар бір жаққа қақпақтармен (вентильдермен) орналастырылады және бір-бірінен жабындар арқылы бөлінеді; 2) баллондардың қозғалу (құлау) мүмкіндігін болдырмайтын вагонның тығыз жүктелуі барысында және сақтандырғыш сақиналары болған жағдайда, тік қалыпта көтермесіз теміржол вагондарында. 1146. Контейнерлерді тиеу-түсіру жүккөтерімділікке сәйкес келетін жүк көтеру құрылғыларын (кран, бөренелі кран, автокран) және қосалқы құралдарды (арнайы құрылымды контейнерлердің аударғышы) пайдалану арқылы жүзеге асырылады. 1147. Сұйық хлоры бар ыдысты көтеруге және орнын ауыстыруға арналған жүк көтеру құрылғылары бір біріне тәуелсіз қызмет атқаратын екі тежеуішпен жабдықталады. 1148. Сұйық хлор тиелген вагон-цистерналар жүк жіберуші немесе жүк қабылдаушы (жолсерік) өкілдерінің қатысуымен тасымалданады, оларда өзімен бірге төмендегілер болады: 1) осы жүкті өзімен бірге алып жүру жөніндегі жолсерікке арналған нұсқаулық; 2) тиісті құрал-саймандар мен заттар жиынтығы; 3) қорғаныс құралдары. 1149. Жолсеріктерді бірге алып жүруі үшін жүк жіберуші жабық вагон ұсынады. 1150. Әрбір жүк бірлігі және қауіпті жүк тиелген көлік құралы көліктік жүк қауіптілігін сипаттайтын таңбамен таңбаланады. 1151. Теміржол көлігімен сұйық хлордың әрбір жіберілуіне жүк жіберуші жүк атауы көрсетілген жүкқұжатын ұсынады, мәселен: «Сұйық хлоры бар баллондар», «Сұйық хлоры бар контейнерлер», «Сұйық хлоры бар цистерна». 1152. Жүкқұжатының жоғарғы бөлігіне қызыл түсті мөртабан басылады («Сұйытылған газ», «Улы», «Төбеден түсіруге болмайды»), ал жүк атауының астына – апатты карточка нөмірі қойылады. 1153. Жөнелтпе құжатқа ұйым хлордың ағу мүмкіндігін жоюға арналған апатты қызметтер жазылған, сұйық хлоры бар вагон- цистерналардың немесе вагондардың жүру бағыты бойынша ұйымдар тізімін қосып береді. 1154. Тізімде осы бөлімшелердің диспетчерлік қызметтерінің телефондары мен орналасқан жерлері, жүк жіберуші ұйым мен жүк қабылдаушы ұйымның диспетчерлік қызметтерінің телефондары көрсетіледі. 1155. Сұйық хлоры бар вагон-цистерналарды төбеден түсіруге және селкілдетіп тасымалдауға жол берілмейді. Көрсетілген жылжымалы құрам маневр локомотивімен ғана төбе арқылы өткізіледі. 1156. Сұйық хлоры бар вагон-цистерналар құрылған құрамдар немесе пойыздардан тыс станцияларда тоқтау барысында станцияның техникалық-өкімші актісінде көрсетілген ерекше жолдарға орнатылады. Осыған байланысты олар тіркеледі, сенімді тежегіш тоспалармен бекітіледі және ауыспалы тоқтау дабылдарымен қоршалады. Осындай вагон тұрақтарының жолдарына бағыттау бағыттары осы жолдарға басқа жылжымалы құрамның кіріп кету мүмкіндігін болдырмайтын ахуалда орнатылады және бекітіледі. 1157. Барлық алдағы маневр қозғалыстары туралы пойыздарды құрастырушы сұйық хлоры бар вагон-цистернаны пайдаланатын ұйым өкілін ескертеді. 1158. Хлорды тасымалдау апатты жағдайларды жою тәсілдерімен және автомобиль көлігімен оларды тасымалдау талаптары бойынша оқытудан өткен және хлор қасиеттерімен танысқан қауіпті жүкті тасымалдауға жауапты бірге алып жүретін жолсерік болғанда ғана жүзеге асырылады. 1159. Автомобиль көлігімен сұйық хлорды тасымалдау жүрер жолында тоқтайтын аялдамалары мен кідірістері өте аз алдын ала әзірленген бағдар бойынша жүзеге асырылады. 1160. Қауіпті жүктің жүретін бағдары мен оның қозғалыс шарттарын таңдау автокөлік ұйымының басшысына немесе сұйық хлорды тасымалдауға арналған автокөлік құралы иесінің автокөлік бөлімшесінің басшысына жүктеледі. 1161. Тасымалдау шарттары мен жүрер бағытты таңдау барысында төмендегілерді басшылыққа алады: 1) тасымалдау бағдары оңтайлы, мүмкіндігіне қарай ірі елді мекендерді, табиғи қорықтарды, сәулет ескерткіштерін, демалыс аймақтарын айналып өтеді; 2) елді мекендер ішінде қауіпті жүк шетте орналасқан көшелер арқылы, ойын-сауық, мәдени-ағарту, оқу орындары, мектепке дейінгі, емдеу ұйымдары мен адамдар көп жиналуы мүмкін орындардан қашық жерлермен тасымалданады; 3) автокөлік құралының қозғалыс жылдамдығы нақты жол шарттары мен жол қозғалысының белгіленген белгілерін ескере отырып, бірақ 60 км/сағ кем емес болып белгіленеді; 4) сұйық хлорды тасымалдау, ережеге сай, тәуліктің жарық уақытында жүргізіледі; 5) көру мүмкіншілігі шектеулі (тұман, жаңбыр, қар жауу және т.с.с.), күрделі жол ахуалдарының қозғалысы (көктайғақ, қар басып қалу мүмкіндігі және т.б.) болған жағдайда автомобиль көлігімен хлор тасымалдау жүзеге асырылмайды; 6) көлік құралын мәжбүрлі тоқтату немесе тұрақтау жағдайында көлік құралын жолдың шетіне шығару бойынша шаралар қабылданады, және осы шартты орындау мүмкін болмаған жағдайда тоқтау орны апатты тоқтау белгілерімен белгіленеді; 7) көлік құралын мәжбүрлі тоқтату немесе тұрақтау жағдайында аялдау тежеуіші қолданылады, ал ал ауытқу жағдайында қосымша шегінуге қарсы тіреуіш пайдаланылады; 8) сұйық хлор таситын көлік құралы жүк тасымалдау жолының барлығына түгел жететін отынмен қамтамасыз етіледі; 9) көлік құралының кабинасының төбесінде орнатылатын жарқылдайтын шамшырақ дұрыс жұмыс жасап тұруы тиіс және ол қозғалыс барысында, сондай-ақ мәжбүрлі тоқтағанда немесе аялдағанда да пайдаланылады. 1162. Сұйық хлорды тасымалдау барысында жүргізушіде өзімен бірге мыналар болады: 1) жол-сапар қағазы, жоғарғы бұрышында қызыл түспен жазылған «Қауіпті жүк» белгісі бар; 2) қауіпті жүк тасымалдау бағдары; 3) сұйық хлорды тасымалдауға берілген рұқсат туралы куәлік; 4) контейнерлерде немесе баллондарда сұйық хлорды тасымалдауға берілген көлік құралының рұқсаты туралы куәлік; 5) қауіптілік туралы ақпарат жүйесінің апатты карточкасы; 6) автомобиль көлігімен сұйық хлорды тасымалдау жөніндегі нұсқаулық. 1163. Контейнерлерде немесе баллондарда сұйық хлорды тасымалдайтын көлік құралдары қауіптілік туралы ақпарат жүйесінің ақпараттық кестелерімен (белгілерімен) жарақтанады. 5-параграф. Контейнерлер мен баллондарды қабылдау және босату кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1164. Қоймаға келген контейнерлер мен баллондарды қабылдауды ұйымның бұйрығымен (өкімімен) тағайындалған тұлға жүзеге асырады. 1165. Контейнерлерді (баллондарды) қабылдау барысында негізгі назар төмендегілерге аударылады: 1) хлор ыдысының кезекті куәландырылу мерзіміне; 2) контейнердің (баллонның) нақты салмағының құю нормасына сәйкестігі; 3) ыдыстың саңылаусыздығы мен қорғаныс қақпақтарының нақты болуына. Ыдысты толтырудың белгіленген нормасы (1,25 кг/дм3) асқан жағдайда, шектен тыс толтырылған контейнер

(баллон) тез арада босатуға жіберіледі. Контейнердің шектен тыс толтырылу дерегі туралы толтырушы зауытқа хабарланады. 1166. Дұрыс жұмыс жасамайтын (вентильдері ашылмайтын) хлор ыдысын сақтауға жол берілмейді. Мұндай ыдыс анықталған жағдайда қателікті жою бойынша шаралар қабылданады. 1167. Хлормен толтырылған техникалық куәландыру мерзімі өткен сауыттарды және дұрыс жұмыс жасамайтын сауыттарды тасымалдауға болмайды. Дұрыс жұмыс жасамайтын сауытты қауіпсіздік техникаларын сақтап апатты түрде босатады. 1168. Хлоры бар контейнерлер мен баллондардың қайтадан келіп түскен топтамалары: 1) өлшенеді; 2) ыдыстың саңылаусыздығы бақыланады; 3) сыртқы түрінің өзгеруін, майысқан жерлерінің болуын және қақпақтары мен бітеуіштерінің болуын анықтау үшін сыртқы қарау жұмыстары жүргізіледі. 1169. Хлоры бар контейнерлер мен баллондардың қайта келіп түскен топтамасын қоймадағы контейнерлер мен баллондардың басқа топтамаларымен араластыруға болмайды. 1170. Ақаулық белгілері бар немесе техникалық куәландыру мерзімі өткен сауыттар бірінші кезекте босатылуға жіберіледі. 1171. Хлор сұрыпталатын үй-жайда буландырғыштарды, газ тәрізді хлорды тазалауға арналған аппаратураларды, ресиверлерді, мөлшерлеуіш құрылғыларын орналастыруға рұқсат беріледі. 1172. Хлорды сұрыптаудың технологиялық сызбасында жүйедегі хлор қысымын бақылау қарастырылады және хлор коммуникациялары мен ыдыстарға хлорлау өнімдері мен судың түсу мүмкіндігін шығарады. 1173. Суды өңдеу кезінде хлорды мөлшерлеу барысында автоматты вакуумды хлорлауыш қолданылады, олар мыналарды қамтамасыз етеді: 1) барлық тораптарда және вакуумды реттеуден кейін хлор құбырларында, оның ішінде хлор шығынын реттеуге арналған құрылғы мен ротаметр алдында вакуумды қолдау; 2) эжектордан су хлорлауыш тораптарына және хлор құбырына түсіп кетуден қорғау; 3) эжекторға су берілуін тоқтату барысында хлорлауышпен хлордың берілуін автоматты түрде тоқтату. 1174. Хлорды шектеулі тұтыну барысында тікелей ыдыстан газ тәрізді хлорды сұрыптауға рұқсат беріледі. Сұрыпталатын хлордың талап етілетін булану қарқындылығы бұл жағдайда, тиісті есептермен негізделетін табиғи немесе мәжбүрлі конвекция есебінен қоршаған ортадан келетін жылу тармағымен қамтамасыз етіледі. 1175. Баллоннан (сифонсыз) газ тәрізді хлорды сұрыптау баллонды тік немесе көлбеулетіп орналастырып жүзеге асырылады, бұл жағдайда вентиль жоғарғы қалыпта орналасады (көлбеу бұрышы 15о-тан артық емес). 1176. Сұйық хлорды сұрыптау баллонды көлбеулетіп орналастыру барысында жүзеге асырылады – вентилі төмен болады. 1177. Контейнерден хлорды орналастыру оны тік орналастыру арқылы жүзеге асырылады. Вентилдер бірінің үстіні бірі орналасады, осыған байланысты жоғарғы вентиль сифон арқылы газды фазамен, ал төменгі вентиль – сұйық фазамен өзара байланысады. 1178. Баллондар мен контейнерлерден сұйық хлорды сұрыптау ыдыстағы хлордың жеке қысымы есебінен жүзеге асырылады. Контейнерлерді пайдалану барысында 1,2 мегапаскальдан артық емес қысым болғанда, хлормен немесе құрғақ ауамен (азотпен) тығыздауға рұқсат беріледі. 1179. Екі немесе одан да көп сауыттардан бір уақытта сұйық хлорды сұрыптауға болмайды. 1180. Баллондар мен контейнерлерден сұйық хлорды сұрыптау төмендегі талаптарды орындау барысында жүргізіледі: 1) сауыттың мұздатылуын болдырмайтын, сұрыптау технологиясын пайдалану; 2) екіден артық емес сауытты бір уақытта қосу; 3) механикалық қоспалардан тазалау жүйесі арқылы тұтыну желісіне газ тәрізді хлордың берілуін жүзеге асыру. 1181. Баллондар мен контейнерлерден хлорды сұрыптау ыдыстың босау сәтінен және хлор шығынының тұрықты бақылау барысында жүзеге асырылады. 1182. 0,05 мегапаскальдан кем емес бос ыдыста қалған қысым қамтамасыз етіледі. 1183. Сауыттан (контейнерден немесе баллоннан) хлорды сұрыптау аяқталған соң, сауыт вентильдері жабылады және саңылаусыздығы тексеріледі, содан соң қорғаныс қақпақтары мен бітеуіштер орнатылады. 1184. Тасымалдауға дайындалған бос сауыттар герметизацияланып, толтырылғандардан бөлек орналастырылады. 18. Фреонды тасымалдау кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1185. Хладоны бар баллондар мен контейнерлерді көлікте көлденең қалыпта, тілігі бар ағаш бөренелі немесе жіпті немесе резеңкелі 25 миллиметрден кем емес сақиналардан (баллонға екі сақинадан) немесе соққыдан қорғайтын басқа да материалдардан жасалған жабындармен тасымалданады. 1186. Жабындарға орнатылған баллондар мен контейнерлер жазғы уақытта сумен дымқылданатын брезентпен жабылады. Тасымалдау барысында барлық баллондар бір жаққа вентильдермен орналастырылады. 1187. Тиеу-түсіру жұмыстары, тасымалдау және сақтау барысында баллондар мен контейнерлердің құлауына, зақымдануына және ластануына қарсы шаралар қабылданады. Зембілді пайдаланбай баллондарды қолмен тасымалдауға рұқсат берілмейді. 1188. Ақаулығының әсерінен баллондарды немесе контейнерлерді толтырушы-ұйымға жөнелту барысында баллондар мен контейнерлерде ескерту жазбасы жасалады: «Хладоны бар ақаулы...» және ішінде хладон болған жағдайда баллондардың немесе контейнерлердің ақаулығы туралы ілеспе құжатқа қосымша мәлімет жазылады. Ол туралы баллонды немесе контейнерді бірге алып жүретін тұлғаға ескертіледі. 19. Төгу-құю эстакадаларында өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1189. Егер құйылатын немесе ағызылатын мұнай өнімдерінің жарқ ету температурасы 120 оС және төмен болса және 10 м кем емес, егер жарқ ету температурасы 1200С жоғары болса, локомотив қозғалысы қарастырылатын теміржол білігінен ағызып құю эстакадасы бар жақын жол білігіне дейінгі арақашықтық 20 метрден кем емес болады. Электрлендірілген темір жолдарда орналасқан ағызып құю эстакадаларының теміржол бойларында екі оқшаулау түйісі орнатылады: бірінші – ағызу аумағынан тыс; екінші – тұйық бағытында. Локомотивтердің тура жүруіне арналған ағызып құю эстакадасынан теміржол жолдарын пайдалануға жол берілмейді. Эстакадаға химиялық заттары бар маршрутты жіберу алға вагон-цистерналармен немесе озу жолдарының көмегімен немесе созылатын жолдармен жүргізіледі. Эстакаданың тұйық жолдарына локомотивтерге кіруге рұқсат етілмейді. 1190. Ағызып құю эстакадалары темір жол бойының тікелей көлденең аймағында орналасады. Ағызып құю құрылғылары мен эстакадалар жолдың бір жақ бетіне орналасады. 1191. Ағызып құю құрылғыларын қасындағы жолдар арқылы орналастуға болады. Осыған байланысты цистернаға екі жақты бұратын эстакада орнатылады, бұл эстакадалардағы ағызып құятын теміржолдар білігі арасындағы арақашықтық 6 м кем емес болады. Параллель орналасқан ағызып құятын эстакадалар арасында өрт сөндіру және санитарлық машиналардың тура жүруіне арналған бос жолақ қарастырылады. 1192. Ағызып құятын теміржолдардың саны мен ұзындығы жобамен анықталады. Ағызып құю құрылғыларын тұйықты теміржолға орналастыруға рұқсат етілмейді. Ағызудың екі және тодан да астам орнына ағызып құю эстакадаларына арналған тұйықты ағызып құю жолдарының ұзындығы ағызып құю алаңының шекарасының шегінде таянышты бөрене жағына 20 метрден кем емес ұзындықта созылады. 1193. Теміржолдағы жеке тұрған тіреушелерден (екі қос білікті немесе бір төрт білікті вагондар арақашықтығына) немесе ағызып құю құрылғыларынан екі жағы бойынша дабыл белгілері орнатылады – «Локомотив аялдамасы». 1194. Ағызып құю эстакадаларына ені 0,75 м кем емес қатты жабыны бар жаяу жүргіншілерге арналған жол қарастырылады. Жаяу жүргіншілерге арналған жол эстакадалардың әрбір жолына қойылады, ал теміржолмен қиылысу жерлерінде – рельс бастарының деңгейімен тұтас төсемдер. 1195. Жекелеген ағызып құю құрылғысы немесе ағызып құю эстакадасы бар алаңда (ашық немесе шатыр астында) қатты су өткізбейтін жабыны болады, ол бүйір периметрі бойынша 200 миллиметр биіктікпен және тартпа жағына ауытқу 2 пайыз кем емес, 50 метрден артық емес арақашықтықта орналасқан құрама құдықтарға 0,5 пайыз ауытқу болады. Тартпалар теміржолдың сыртқы жағынан орналасады, жанбайтын материалдардан орындалады және алмалы-салмалы металл торлармен жабылады. 1196. Ағызып құю эстакадаларында 100 м аспайтын арақашықтықтағы эстакадалардың ұзындығы бойынша бөренелерде орналасқан жанбайтын материалдардан жасалған баспалдақтар болады. Баспалдақтардың ені 0,7 м кем емес және ауытқуы 450-тан кем емес болып қарастырылады. Эстакадаларда ағызып құю құрылғыларына қызмет етуге арналған таяныштары бар алаңша қарастырылады. Эстакадалар мен эстакадаларда қызмет көрсететін алаңшаларда, баспалдақтарда тұтас қаптамасы бар биіктігі 1 метр таяныштар болады. 1197. Теміржол вагон-цистерналар жұлқыну және сілкінусіз, бірқалыпты беріледі және шығарылады. 1198. Ағызып құю станцияларының теміржол аумағында металл тоспалары бар теміржол вагон-цистерналарының тежелуіне рұқсат берілмейді. Осы мақсат үшін ұшқынды қауіпсіз орындалуда тежеуіш тоспалары мен ағаш төсемдер қолданылады. 1199. Ағызып құю эстакадаларының қайырмалы көпірлерінде резеңке төсемдері немесе жасырын болттары бар ағаш тіректері болады. 1200. Эстакаданың қызмет көрсету алаңшасынан ысырма сермерлеріне, кран ұстағыштарына және құю шлангтарының көтеру құрылғыларына дейінгі арақашықтық 1,5 метр артық емес болады. 1201. Эсткаданың жарықтануы – прожекторлық. Жергілікті жарықтану жарылысқа қауіпсіз аккумулятор шамдарын қолдану жағдайында рұқсат беріледі. 1202. Тік бағаналар, жеңдері, тығыздамалар, құбырлардың ернемек арқылы жалғасуы ауа кірмейтіндей бітеу, тік бағаналар нөмірленген. 1203. Құю шлангтері цистерна ауызы соққы барысында ұшқын тудырмайтын материалдан жасалған ұштармен жабдықталады. 1204. Цистерна люктарының қақпағын ашу және жабу барысында соққылауға болмайды. Химиялық заттар төгілген цистерналармен ағызып құю операцияларын жүргізуге болмайды. 1205. Вагон-цистернада мұнай өнімдері деңгейін өлшегеннен және ағызып құю операцияларынан кейін люк қақпақтары бітеліп жабылады. 1206. Эстакадада жұмыс жасау барысында ұшқынның туындауын болдырмайтын құрал-сайман пайдаланылады. 1207. Құю операциялары кезінде цистерналарды мөлшерден тыс толтыруға болмайды. 1208. Цистерналарға химиялық заттарды құю сұйықтық деңгейін бірқалыпты ағызу арқылы жүргізіледі. 1209. Эстакада аумағында химиялық заттарды төгуге рұқсат берілмейді. 1210. Цистерна люгының қақпағын ашу барысында қызметкер люктің жел жақ бетіне орналасады. 1211. Байланыс желілерін өшірмей теміржол цистерналарын ағызу және құюға, электрлендірілген теміржол тұйықтарында олардағы сұйықтық деңгейін өлшеуге болмайды. Байланыс желілерін өшіру және қосу ұйымның өтінімі бойынша тиісті теміржол қызметімен жүзеге асырылады. 1212. Ағызып құю эстакадасы аумағында цистерналарды жөндеуге жол берілмейді. 1213. Эстакада және оның аумағында тазалық сақталады. Эстакадаға бөгде заттар үйіп тастауға болмайды. 1214. Ашық отпен құбырларды, ысырмаларды және түсіру құрылғыларын жылытуға болмайды; ол үшін бу немесе ыстық су пайдаланылады. 1215. Құю барысында эстакада айналасынан 100 метр радиустағы аумақта барлық жөндеу жұмыстары тоқтатылады. 1216. Эстакада аумағында төмендегілерге жол берілмейді: вагон-цистерналарды тазарту және профилактикалық жөндеу жұмыстарын жүргізу; жалпы өнеркәсіптік дайындаудың қозғалмалы шамдарын, қол шамын пайдалану; найзағай кезінде тез тұтанатын заттарды ағызып құю жұмыстарын жүргізу; ақауы бар цистерналарға химиялық заттардың құйылуын жүзеге асыру; эстакададан цистернаға құрал-саймандарды, бөлшектерді және басқа да заттарды лақтыру. 1217. Эстакададағы кез келген теміржол цистерналарын ауыстыру ағызып құю операторымен келісіледі. 1218. Көктайғақ кезінде алаңшалар мен баспалдақтар қар мен мұздан тазартылады. 1219. Теміржол цистернасынан сынама алу ол толтырылу аяқталғаннан кейін 10 минуттан соң жасалады. Қауіпті химиялық заттардың сынамаларын сұрыптау үшін сынама алушы технологиялық регламентке сәйкес қорғаныс киімін және қолғапты пайдаланады. Улы химиялық заттардың сынамасын сынама алушы бақылаушының қатысуымен сұрыптайды. 1220. Сұйық аммиак сорғыларын құбыр эстакадаларының астында орналастыру керек. 1221. Теміржол цистерналарын орнату орнында жолдарда ағызу немесе құю астында химиялық заттардың абайсызда құйылып кетуін қабылдауға арналған күшейтілген гидрооқшаулауы бар темір бетонды түпқойма орнатылады. Түпқойма екіден артық емес цистернаны орнатуға есептелген бөліктерге бөлінеді. Әрбір бөлік ойықпен жабдықталады және сол жаққа ауытқып орындалады. Фосфордың төгілуі қысымды құбыр арқылы зарарсыздандыруға жіберіледі. 1222. Химиялық заттарды тасымалдау және ағызып құю барысында қатысатын әрбір ұйымда өндірістік бақылау қамтамасыз етіледі: 1) жабдықтардың, объектілердңң қауіпсіз пайдаланылуы үшін; 2) цистернаға химиялық заттардың ағызылуы, құйылуы бойынша технологиялық үрдістерді қауіпсіз жүргізу үшін; 3) цистерналарды жөндеу және техникалық ахуалы үшін; 4) цистерналарды тасымалдауды ұйымдастыру және жүзеге асыру үшін; 5) теміржол көлігінің ғимараттарын пайдалану үшін. 1223. Цистерналарды ағызу (құю) үшін эстакадалар топсалы-иінтіректі ағызып құю құрылғыларымен (стендерлермен) жабдықталады. Ағызып құю операциялары үшін металл қолғаптар пайдаланылады. 2 мегапаскальдан кем емес жұмыс қысымына есептелген аммиак ортасында төзімді резеңке немесе резеңке-металл қолғаптарды пайдалануға рұқсат етіледі. Жобамен негізделген жағдайларда тоқымалы қаңқамен жасалған ішкі диаметрі 38 мм қолғаптар пайдаланылады. 1224. Қолғаппен құбырларды байланыстыру алдында автоматты кесу құрылғысы орнатылады: цистернаға құю құбырында кескіш немесе жылдамдықты қақпақ және цистернадан ағызу құбырында кескіш немесе кері қақпақ. Қолғап пен кескіш құрылғы арасындағы құбыр телімі кәдеге жарату жүйесінің коллекторына қолғаптан қысымды түсіру үшін қажетті вентилі бар жалғастықпен жабдықталады. 1225. Дайындық және қосалқы операциялардың орындалуы (су қоймаларын толтыру, құбырлар мен жабдықтарды үрлеу) екі жағынан ілмекті арматура орнатылған алмалы-салмалы телімді пайдалану арқылы жүргізіледі. Құбырды пайдалану аяқталғаннан кейін алмалы-салмалы телім алынады. Оның орнына бітеуіш орнатылады, және сол туралы бітеуіштерді тіркеу журналына жазба жасалады. 20. Автоцистерналарды құю кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1226. Автоқұю эстакадасы орналасқан алаңшаның қатты жабыны болады және ағызылатын заттардың жинаққа кедергісіз ағуын, ал жаңбыр ағыныныңын – кәрізге кетуін қамтамасыз етеді. 1227. Ақауы бар автокөліктердің алаңға шығуына, олардың осы алаңда жөнделуіне жол берілмейді. 1228.Автоцистерна жүргізушілері автоқұю эстакадаларының аумағындағы қауіпсіздік талаптары туралы (нұсқаулық журналына жазба енгізіп) нұсқау алады. 1229. Автоцистерналарда ұзындығы 100- 200 миллиметр жерге тиетін металл жерге қосу тізбегі болады. 1230. Автоцистерналар екі өрт сөндіргішпен, киізбен, 25 килограмм салмақты құрғақ құмы бар құмсалғышпен, күрекпен жабдықталады. 1231. Сұйықтықты құю автокөлік қозғалтқышының жұмысы тоқтатылғанда жүргізіледі. 1232. Тез тұтанатын заттарды тасымалдау үшін арналған автоцистерналарқұю эстакадасының жерге орналастыру контурына қосу үшін жерге орналастыру құрылғыларымен жабдықталады. Жерге орналастыру құрылғысының қонструкциясы технологиялық регламентке сәйкес қолданылады. Автоцистернаның сөндіргіштері ұшқын сөндіргіш торларымен жарақтанады және радиатор немесе қозғалтқыш астына алға шығарылады. Құю алаңында орналасқан жерге орналасу құрылғысына қосусыз автоцистерналарды құюға рұқсат етілмейді. 1233. Құю операторы цистернаға мұнай өнімінің құйылу барысын бақылауды жүзеге асырады. 1234. Егер цистернаға химиялық заттарды құю барысында оның ағып кетуі орын алса, онда қозғалтқышты іске қосуға рұқсат етілмейді. Осы жағдайда автоцистерна штанга көмегімен қауіпсіз арақашықтыққа тіркеп сүйреледі. 1235. Құю аяқталғаннан кейін автоцистернаның аузынан құю қолғаптарын химиялық заттар толығымен ағызылып болғаннан кейін шығарады. Автоцистернаның аузын қақпақпен соққысыз, абайлап жабады. 1236. Құюдың автоматты жүйесі барысында жүргізуші технологиялық регламентте қарастырылған әрекеттерді орындайды. 1237. Автоқұю эстакадалары бағдаршамдармен, шлагбаумдармен автоцистерна ауыздарына құю құрылғылары түсіріліп, толтырылған цистерналардың кіруін тоқтату үшін жабдықталады. 1238. Автоқұю эстакадасы қысқы уақытта қардан тазартылып, оған құм себіледі. Жабдықтарда, алаңдарда және металл конструкцияларында пайда болған қызылсу мұздары уақтылы алынып тасталады. 21. Теміржол цистерналарын жуу және шлам сүзу қондырғысымен ағынды суларды тазарту бекеттері 1239. Теміржол цистерналарын жуу станциясы, жеке тұрған, сондай-ақ сары фосфор қоймасымен блокталған ретінде орындалады. Жууға арналған цистерналарды орнату орны абайсызда ағып кетуі мүмкін ағындыларды қабылдайтын темір бетонды түпқоймамен жабдықталады. Темір бетонды түпқойма, күшейтілген гидрооқшаулаудан басқа, абайсызда ағуы мүмкін ағындар әсеріне төзімді материалдардан қорғанысын қамтамасыз етеді. Фосфор тұтынатын зауыттар үшін теміржол цистерналарын жуу станциясын ағызу эстакадасымен және сары фосфор қоймасымен біріктіруге болады. 1240. Цистерна ішіндегі барлық жұмыстар рұқсат жүктелімі бойынша жүргізіледі. 1241. Фосфорлы шламды сүзу барысында қысым мен температураны тұрақты бақылап тұрады және оларды ұйымның белгіленген технологиялық регламенті шегінде ұстап тұрады. Салқындату барысында вакуум пайда болмауы үшін «текше- конденсатор» сүзу жүйесінежеткілікті мөлшерде үздіксіз азот беріп отырады. 1242. Фосфор қамтитын ағындар тазалаудың технологиялық сызбасында оларды өндірісте қайталап пайдалану қарастырылады. 22. Тоңазытқыш қондырғылары 1243. Тоңазытқыш қондырғыларына техникалық қызмет көрсету, ақауларын жою және реттеу бойынша жұмыстар осы Қағидалардың сақталуы және тоңазытқыш жабдықтарын дайындаушының пайдалану жөніндегі нұсқаулығын сақтау бойынша жүргізіледі. 1244. Тоңазытқыш қондырғыларын жоспарлы қарау және тексеру әрбір қондырғыны пайдалану талаптары мен дайындаушы ұсыныстарын ескере отырып құрылған кестеге сәйкес жүргізіледі. 1245. Машиналар мен аппараттарға жақын өтетін жолдар бос, ал өту едендері – дұрыс қалыпта. 1246. Машинаның қозғалушы бөліктеріне қолжетімділік толық тоқтағаннан және машинаның рұқсат етілмеген іске қосуына қарсы шаралар қабылданғаннан кейін жүргізіледі. 1247. Қорғаныс автоматикаларының ақауы бар аспаптарымен тоңазытқыш қондырғыларын пайдалануға жол берілмейді. 1248. Машина бөлмелерінде (тоңазытқыш жабдықтары орнатылған басқа да үй-жайларда) темекі тартуға және ашық отты пайдалануға рұқсат етілмейді. 1249. Тоңазытқыш қондырғысы ұзақ уақыт (24 сағаттан астам) тоқтап тұрғаннан кейін оны іске қосу бақылау тұлғасының рұқсатымен және ақаулығы тексерілгеннен кейін жасалады. 1250. Тоңазытқыш қондырғысын пайдалану ауысым журналында көрсетіледі. 1251. Тоңазытқыш қондырғысына қызмет көрсету барысында жабдық көзбен қарап тексеріледі, оның саңылаусыздығы, жабдық бетінің шаң мен кірден тазалануы тексеріледі. Барлық байқалған ақаулар жою шаралары көрсетіліп, журналға енгізіледі. 1252. Хлодоагенттің кему орнын байқау үшін галлоидті және басқа да ағуды іздеушілерді, сабынды көпіршікті, саңылаусыздықтың полимерлі индикаторларын пайдалануға болады. 1253. Кему байқалған жағдайда компрессорды тоқтатып, зақымданған бөлікті ілмекті арматурамен жауып, ауа тартқыш вентиляцияны қосып, терезелер мен есікті ашады, сосын кемуді жояды. 1254. Компрессорларды, аппараттарды және құбырларды ашуға тек қысым атмосфералыққа дейін төмендегеннен кейін және 20 минут бойы тұрақты болып тұрғаннан кейін ғана рұқсат беріледі.

1255. Қабырға температурасы минус 35 градус Цельсиядан төмен аппараттарды ашуға рұқсат етілмейді. 1256. Буландырғыш құбырларының ішінен өтетін қоспа шоғырлануы қоспаның қату температурасы осы Қағидалардың 4-қосымшасына сәйкес жұмыс жағдайы барысында хладоагенттің қайнау температурасынан 8 градус Цельсиядан төмен болуы үшін қарастырылады. 1257. Компрессор цилиндрінің қағанағынан шығардағы салқындату суының температурасы - 45 градус Цельсиядан аспайды. 1258. Тікелей салқындату батареясынан механикалық тәсілмен қырауды алуға болмайды (қырауды сүртуге болады). Салқындату құрылғыларынан оларды қыздыру жолымен қар қабатын алу барысында батареялар мен ауасалқындатқыштардағы қысым 5-кестеге сәйкес төмен қысым тарапынан аппараттар (сауыттар) үшін тығыздық сынау қысымынан асып түспейді. 1259. Тоңазытқыш камераларында төбе және қабырға батареяларына тегістей, ауа салқындатқыштарға, бірігу құбырларына және батарея құбырларына тегістей жүктерді орналастыруға болмайды. Батареяның жүк қатарына дейінгі арақашықтығы технологиялық регламентке сәйкес сақталады, бірақ 0,3 метрден кем емес болады. 1260. Салқындату құрылғыларынан қар қабатын еріту барысында батареялар мен ауа салқындатқыштардағы қысым сіңіру тарапынан аппараттар (сауыттар) үшін тығыздық сынау қысымынан асып түспейді. Батареялар мен ауа салқындатқыштардағы қысымды манометр бақылайды. Батареялар мен ауа салқындатқыштарды жібіту алдында оларды хладоагент пен майдың жиналуынан босатады, олар май жинаушы арқылы әрі қарай май шығарумен сусіңгіш (циркуляциялық) ресиверге ағызылады. Батарея мен ауа салқындатқыштардан тікелей майды шығаруға жол берілмейді. Жібіту технологиялық регламентке сәйкес жүргізіледі. 1261. Қаптама құбыр аппараттарының (конденсаторлар және құбыр аралық қайнатып буландырғыштардың) түтікшелерінің су тастарынан механикалық тазарту қондырғыны қауіпсіз пайдалануға жауапты тұлғаның тікелей бақылауымен оларды хладоагенттен босатқаннан кейін ғана жүргізілед Қ ы ы ы ы м ш ы ыж ыж ы ы ы ж ым ы ыш ы ы ы ж мы ы ы ж ы м м ы ы ж ш ы ж ы ы ы ым ж Д м ы м ы ж ы Ж мы ж ы ы ы ы м ы ы ы ы ы м ш ж ж ы ж ы ы Ж м ы ыш м ы ы ыы ы ы

ы

ж

Қ

ы ш ж

Ж бды рды и лы л дыр ы ы ы ы ы ж м м ы жы м ы ы ы ы ы м ж ж мы ы ы ы С ы ы ыж ы ы ы ы ы ы м ж ы ыж ш ю ж ы ы ы ж ы ы ыы ы ыы м м ы ы С ы ы ы ж ы ы ыы ы ыы м м ы ы ы ы м ы м м ы м ы ы ы м ж ы ы ы П м ы ы ы м ы ы ж ж ы ы ж мы ы ы ж ы ы ы ы ы ымы ы ш м ы ж мы ы ымы шы ы ы ы ы О ы ы ымы ы ы Р P Р ж м ыы ы ы ы ымы ы м ы ы ымш ы С ы м ы ы ы м м ы ыж ш ж ы ымм ы ж мы ы ы ы ы ыж ш жы м м ы ыж ш ы ыы ш ы ы ымым ш жы м м А м ы ы ы ы ым ш ы м ы ы м ж жы м м Ж ы ы ы ы ы м ш ж м ым м м ж ж мы ы ш Т м ы ы ж ы Б ж ы м ыҚ ы ымш ы ы ым ы ы м м ыы ыы ы ы ы ы ы ы мы шы ы Е м ым шы м ы ы м ы м ы ы м ы ыш ы ы ы м м ы ы ы Қ ы ы ы м м ы ы ж ы м ы ы ымм ы ы ым ж ж мы ы Т

ж

ы ыш

ы ы м

ы ы

ы жы м м ы ж ы м ы ы ымм ы жы м м М ж ж ы ы ы ы ы ы ымы ы Қ ы ымш ы ы ы О ы ы ы м ы ж ж м ы м Ж м ы м ы ы ы ы ж ы ы ы ы м ж ы ы ш м м ы ы м ы ы ы ш ы ым ы ы ш ы ы ы ы ж ы м ы ыы ы ы ыы ж ы Ж ы ы ы ш ы мм ы ы ыш ы ы ы ы ы м м м ы шы ы ж ж м ым Е ы ым ы ы ы м м ы ж м шы ы ж ы ы ж жы ш ы ы Қ ы ы ж м м ы ыж ж ы ы ы М ж м ы ы ы ы ы ы ы м м м м м ш шы ы ш ы ж ы м м ш ы ы ы жы ы ы Б ш ы ыы ы ы ымы ж ы ы ым ы ы ы ж мы ш ы Сы ы ы ы ы ж ы ы ш ш м м ы м ы Сы ж ы ы ш ы м ж ы ж ы м ы ы ж м А м ы ы ы ж м м ы ы ы м ж ы ж ы ы Б ы ш м ж мы ы ымы ы ы ж ы ж ж ы ы ы ы ы ы ымы ы ш м ы м м ы ш ы ы С ы ы ы ы ыж м ы ымы м ы м м ы ы ым ы жы м ы ым ы м ы ы ы ы ымы Сы м ы ы ы ымы ж ы ым ж ж ж мы ы ымы ы ы ы ым ы ы ыж ы ы ы ы ы ы ы ж ы ж А ы м ы ж ы ы ым ы ъ ы ы ы ж С ы ы ы ы ы ы м ы ы ымы м м м ы ы ым ш м ы ы ы м м м жы ы ы ы ыж ы ыы ыы ы ы ы ы ы ы ы ж А м ы ы ы ы жы ы ы ы ыж ы ыы ыы м ы ы ы ы ш ы ш ж ж С ы ы ы ы ы ж ыы ыы ы ы Қ ы ымш ы ж ыж м ы ым ы ы ш ж ж ж Ты ы ы ы ы ы ыш ж ы ы м ш м м ы ж Сы ыы м м ы ы ы ш м ы ы ы ы ы ы ым ы ш ж м С ы ы ы ы ы м м ыы ыы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы жы м м ы ш ы ым ы м ж м ы ы м ы м ы ы ы ы ы ы ш ш шм ы ж П ы м ы ы ы ы ы ы ы ыы ы ы ы ы м м ы ж ж ы ы ы ы ы ж ы А ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ж ы П м ы ы ы ы ыш ы ы ы м ж м м ы ым ы ы ы м ы Қы ым ы ы ы ш А ш ы ы ым ы ы ы Қ ы ы ым ы ы ы С ы ы ы ы ы ы ы ы ым Р ы ы ымы ы ш шы ы ы ы ы Е ы м ы ы ы ы ым ж ы ым Р ы р р ф Ж й мми ы ыш ж ы ж ы ы ы ы ыш м ы ыж ы ж ы ыш м ы ы ы ж ы ы м ы ыш ы ж ы ы м

Амми ы оң ы ыш о дыр ыл ры ол ыр д ө р д м м ы ы ю ы мм ы ж ы ы ы м ы ы Ж ы ы ш м ы мм ы

Т

ж ш м

мм мм мм мм

м

ы ш

ы ы ы ж

м ы м ы ы ы ш ы мм

м

ы мм

ы ж

ы

ы

м ы ы

ж ж

ы

ы

ы ы

ы

ы

ы ы

ы

ш

ы м

ы

ы ы ы ы ы ы

ш ш

ыш ы

ы

ы

ы

м ы

р б

м

м

м

ж ы м ш мм ы ы ы ы м ыш ж ы ы мм ы ы ыж ы ы ы ш ы ыш ы ы ы ы шы ыы ы мм ы ы ыж ы ы Ж ы ы ы ы ым ж ж мы ы ж ыы ы ыы м м ы м ы ы Ж ы ы ш шм м м м ы ж ы м ы ж ы ж ж мы ы ы ы ыы ъ ы ы ы ы м м ж ы ы м м ым ы ы м ш ж ым м м ы ж ы ы ж м ы ж ыж юж ы ы ы ы Т ы ыш ж мм ы ы ы ж ы мм ы ж ы ж м м ж ы м ш м ы С ы мм ы м ы ы ж ы ы ым ы ым ы ы ым ы м ы ыж С ы мм ы ы ы ы ж мы ж ы Аы ы ы ы мм ы ы ы мм ы ы ы ы ы м ы м ы ш м ы ж ю ы ы мм ы ы ыш ы ы ы ы ы мм ж ы ы мм ы ы ы ы м ы ы ы м м м м ж ы ы Т м ж ы ы ыш ы ы ы ы ы ы ш ы ы ы ы ы ы ы ы ым ж ы ы ы м м м м ы Т ш м ы ы ы м м ы ы ыы м ы ы ы м м ы

м

шм

ы ыж ы

ы А

м м

Аы

ы

ы ы мм

ы ы ы

ы

ж ы ы ы ж

ш ы м

мм ы

м м ы ы мм ы ы ым м ы жы жым ы ы ы ым ы ы ы ы

ы

ы

м ы ы

юшы ы ш ж ы

м

ы

ы ж м ым ы ы ж мм ы ы ж ы ы ым ж ы ы ы ы ым ы ы

м

ы ы

м

Соңы 16 б

м

м

ы

ы ы ж

ы ы ж ю ж Т ым м м м ы Ажы ы ы ы ы ыы м м м ы ыж м ы м ы ы ы ым ы ым ы ы ы мм ы ы ж ю ы ш ж мы ы ым ы ы ы ы ым ы м ф ы ы ы Т м ж ж м ы ы мм ы ы ф м ж ы ы шж м ы ыш ыж юж ы ы ы ы ы мм ы ы м ы мм ы ы ы ы ы ы ы Қ ы ыш ы м ы ым ы ы ы ж ы ы м ы ж ж ж м ы ы ы Аы ы ы ыы ыж ш м м ы Қы м ым ы ым ы ы ы ы м ы ж м ф м ыж ш ж м ж мы ыж ы ы ж ы ы ы ы Ц ъ м ы ы ы ш ы ы ым ы ы ы Ц ы ым ы ж мы ы ж м м ы ж ш ы ы ы ж ы ж ы ж ж ы ы м ы ж м Амм ы ы ж ы ы ж ы м ш ы ж м м ы ы О ыҚ ш ж мм ы ы м ы О ыж ым ж ы ы ы шы ым ы Т м ж ы мм ы ы м ы ы ы м ш ы шы ы ы Ұ ым ы ж ы ы ы ы жы жым ы м ы м м ы м ы ы ыж ж ы ы С ы ы ыж ш м ж ы м м м шы ы ы ы м ы ы ы ы Р ж ы ы ж ш м ж ы Аы ж ы ы ы ы ы м ш ыж Т Ж ж ы Амм ж ы м м м ы ы Амм ы ы ы ж ж жы жы ы ы ы А м ыж ж ы ж ш ым ы ы ж ы ы ы жы жы ы ы ыж м ж ы ш ы Е м ы ш м ж ым ш ы ы ы м ж м шы ш ы ы ж ы ю ж Амм ы ы ы ы ы ыш ы ы ж ы ы мм мм ы ыж ы ы ы ы ж ж юж ы ы ы ы ж мы ы Е мм ы ж ж ыж ы ы м ы Ү ы ы м ы м ы жы ы ы Ц мм ы ы м ы ы ы ж мы ж ж ж ы м м ы Ц ж ы ж ы ым м ж ы ж шы ым м м м ж ы ы м ы м ш ю Ц ы ы ы ы ы ы ы ж ы жы ы ш м ы ы м ш ж ы ы ж А м м м ж ы ы мм ы ыш ж ы ы ым м ы ыш ж ы ыш ы м ы ы м ж Қы ым ы м ы м м мм ы ж ы ы Б м ы м ж ым м м ы Т ы ыш ж ы ы ж ж ы ыш мм ш ы ш ы ы Ц мм ы ы ы ы ы м ы ы мм ы шы ы ы м ы ы ш ы ы Амм ы ш м ы ы м ыж ы мм ы ы ы м ы ы ы ы ы Амм ы ы ы ш ы ж мы ы ы ыш ы ы ы ы ы ж ы ыж м ы ы ы ы ы ж ы ы жы жы ж ш

С ы ы

м ым


16

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 14-15-беттерде). 1309. Сұйық аммиакты дайындау және оны ағызу бақылау тұлғасының басшылығымен жүргізіледі. 1310. Резервті ресиверлерге аммиакты ағызу төмендегі талаптарды сақтау арқылы жүргізіледі: резервті ресиверлерді вакуумдау осы қызметтерді орындайтын аппараттар (сауыттар) немесе сұйықтықты бөлгіштер арқылы компрессормен жүзеге асырылады; резервті ресиверлер олардың геометриялық көлемнің 80 пайызынан аспай толтырылады. 2-параграф. Компрессорлар және сорғылар 1311. Ұзақ уақыт тоқтап тұрғаннан кейін, жөндеуден, профилактикадан кейін, апат алды қорғаныс аспаптарын іске қосу барысында ол тоқтағаннан кейін дайындаушы нұсқаулығына сәйкес жабық сору вентильдерімен қолмен орындалады. Компрессорды жұмысқа іске қосу алдында айдау құбырындағы барлық ілмекті вентильдер компрессордан конденсаторға дейін ашық екендігіне көз жеткізу керек. Кіріктірілген байпасты пайдаланып, компрессорды іске қосу барысында компрессордың айдау вентилі жабылады, ал егер бұл дайындаушыда қарастырылған болса, байпас вентилі ашылады. 1312. Сұйықтық бөлгіш жанынан (немесе оны ауыстырғыш сауыттан) тоңазытқыш қондырғысының буландырғышынан компрессорлармен аммиак буын соруға жол берілмейді, тек негізгі тоңазытқыш жүйесінен оқшау жұмыс жасайтын зауыттық дайындаудың блок машиналарынан басқа. 1313. Вентильдердің сояуыштарының, сорғыларының, компрессорлардың тығыздалған тығыздамалары арқылы аммиактың азаюы ол байқалғаннан кейін тез арада жойылады. Жөндеу жұмыстары алдында компрессордың сору қуысына вакуумдау жүргізіледі (жабық сору вентилімен қысқа уақытты жұмыс). Содан соң айдау вентилі жабылады және қалған аммиак резеңке шланг арқылы шығарылады, оның бір ұшы компрессорда орналасқан вентильге киіледі, ал екінші ұшы – суы бар сауытқа (соның деңгейінде) салынады. Аммиак шығару кезінде компрессорға су тиіп кетуді болдырмау үшін картердегі қысым бақыланады, қысым атмосфералық қысымға дейін түсіп кетпеуі керек. 1314. Компрессормен сорылатын аммиак буын қыздыру бір сатылы және екі сатылы компрессорлардың жоғары қысымды сатысы үшін 5 градус Цельсиядан кем емес, және екі сатылы компрессорлардың төмен қысымды сатысы үшін 10 градус Цельсий болады. Бұл қыздыру компрессор соруындағы термометрмен өлшенетін бу температурасымен және аммиак қайнату температурасы арасындағы айырмашылық ретінде анықталады. Соңғысы аммиактың сіңдірілген буларының кестесі бойынша және осы аспаптың температуралық шәкілі бойынша мановакуумметрмен өлшенген сору қысымы үшін анықталады. Мановакуумметр шәкілінің жоғарғы шегі 1 мегапаскальдан (10 кг·с/см2) аспайды, дәлділік тобы-1,5 кем емес. 1315. Аммиакты тоңазытқыш қондырғыларының жұмысын тұрақты бақылау орындарындағы температура стационарлы орнатылған тұрақты қолданыстағы аспаптармен анықталады. Бұл жағдайда қозғалмалы аспаптарды пайдалануға болмайды. Егер дайындаушы нұсқаулығымен басқа мән қарастырылмаған болса, поршенді компрессорлар үшін айдау температурасы 160 градус цельсиядан аспайды, бұрамалы үшін –90 градус цельсия, көлденең ақырын жүретін компрессорлар үшін –135 градус цельсий болады. 1316. Поршень компрессорының сору құбырына (қуысына) сұйық аммиакты бүркуге болмайды. Егер дайындаушы қарастырған болса, сұйық аммиактың бүркуімен бұрама компрессорларды пайдалануға болады. Дайындаушы қарастырмаған бүрку құрылғыларын орнатуға жол берілмейді. 1317. Компрессорда дүрсіл пайда болған жағдайда машинист оны тоқтатып, ол туралы бақылау тұлғасына компрессордың тоқтау себебін машина жұмысының тәуліктік журналына жазып хабарлайды. 1318. Компрессор айдайтын аммиак буының температурасының тез түсуі мен қыздырылуы төмендеген жағдайда, сору қуыстарының айналасы мұздағанда (мұздау деңгейі көбейгенде) және ылғал жүрістің басқа да белгілері пайда болғанда (поршенді компрессорда – бәсеңдетілген дүрсіл айдау қақпақтарында және майлау қысымының түсуі; бұрамалыда–жұмыс шуы сипатының өзгеруі және майлау қысымының түсуі; ротациялық көп қалақшалы– май бөлгіште деңгейді көбейту және жұмыс шуы сипатының өзгеруі), компрессор тоқтатылады, содан соң ілмекті соратын және айдайтын вентильдерді, реттеу вентильдерін жауып, компрессордың ылғалды жүріс себебін жою керек. Компрессорды келесі іске қосар алдында жинақталуы мүмкін сұйықтықтан оның сору құбырын босату керек. Тоқтатылған компрессордан аммиакты сору барысында оның қабынан суды ағызу керек. 1319. Жекелеген тоңазытқыш жабдықтарын жөндегеннен кейін және алдын алу жұмыстарынан кейін, жұмысында ақаудың салдарынан туындаған компрессорды мәжбүрлі тоқтатқаннан кейін, оны пайдалануға іске қосуды бақылау тұлғасының жазбаша рұқсатынан кейін жүзеге асыруға болады. Аммиактың берілу санын қолмен реттеуге арналған құрылғысы бар бұрамалы компрессорды іске қосар алдында осы қондырғы көмегімен минималды өнімділікті орнату қажет. 1320. Судың мұздауы мүмкін және қысқы уақытта тоңазытқыш қондырғылары жұмысының үзілістері барысында оны компрессор тығыздамалары мен цилиндрлердің, су сорғыларының, жабық үлгідегі конденсаторлардың, салқындатқыштардың және жүйенің ең төменгі орындарына түсу крандары арқылы басқа аппараттардың салқындату қаптамаларынан оны түсіру керек. 1321. Жабдықтардың барлық қозғалатын және айналатын бөліктері (сермерлер, біліктер, жалғастырғыштар, берілістер) алмалы-салмалы, жеңіл жиылмалы, тұтас немесе торлы қоршаулармен жабылады. Қоршау тораптары мен бөлшектері бекітіледі және жеткілікті төзімділігі мен беріктілігі болады. 1322. Машинаның жылжымалы бөлшектеріне қолжетімділік ол толық тоқтатылғаннан кейін, электр жабдықтары тоқтан ажыратылғаннан кейін және бөгде адамдар оны іске қосуына қарсы шаралар қабылдағаннан кейін жасалады. Поршеньді компрессордағы желілік саңылау білікті қолмен айналдырғанда өлшенеді. 1323. Компрессорды салқындатуға арналған компрессор кірісінде температура 10 градус Цельсиядан төмен емес және цилиндр қаптамаларынан шығуда -45 градус Цельсиядан аспайтын болады, егер дайындаушы басқа шекті мәндерді қарастырмаған болса. 1324. Тоңазытқыш аммиакты компрессорларын майлау үшін тек сол үшін арналған майлар ғана қолданылады. Компрессордың әрбір түріне арналған майлау майының маркасы дайындаушы нұсқаулығында көрсетілгенге сәйкес келеді. 1325. Автоматты режимде жұмыс жасайтын компрессорлар мен сорғыларда, көрінетін жердетақтайшалар ілінеді: «Абайла! Автоматты түрде түсіріледі». 1326. Жөндеуден және монтаждан кейін аммиак компрессорларын тексеру және оны жүргізіп бейімдеу дайындаушы нұсқаулығына сәйкес орындалады. 1327. Буландыру жүйесінің көзі бар, оның үстінде орналасқан сұйықтық бөлгіштер арқылы сорғысыз батырылған тікелей салқындату жүйесі бар қолданыстағы тоңазытқыштарда жылу жүктелімін көбейту барысында компрессорлардың сору желісіне жүйеден шығару қауіптілігінде сұйық аммиак деңгейін ұстап тұруға болмайды. Егер салқындату құрылғысында сұйық аммиактың көрсетілген берілу сызбасын өлшеу мүмкін болмаса, онда компрессор алдында сұйықтық бөлгіштің қызметін біріктіретін ресивер немесе қорғаныс ресиверімен бірге сұйықтықты қосымша (құрғақ) бөлгіш орнатылады. 1328. Тоңазытқыш сызбасына қосылған аммиак сорғысын пайдалану дайындаушы нұсқаулығына сәйкес жүзеге асырылады. 1329. Әрбір іске қосар алдында сорғыны қарап, ол дұрыс жұмыс істейтіндігіне көз жеткізу керек, және объекті жұмысының тәуліктік журналындағы жазбалармен танысу қажет. 1330. Аммиак сорғысын бастапқы іске қосар алдында немесе ол ұзақ тоқтатылғаннан кейін: сору және қысымды желілердегі вентильдер ашылады, сонымен осы агрегаттың сұйық хладагентпен толтырылуын (оның ішінде жұмыс қуыстарын) қамтамасыз етеді; қысымды желідегі вентиль тірелгенге дейін жабылады және артқа бір – бір жарым айналымға бұралады; сорғы қосылады; режим қысымы бойынша шығыстан кейін қысымды келте құбырға вентиль көмегімен қысым реттеледі. 1331. Аммиак сорғысын төмендегілер барысында іске қосуға болмайды: оның кірісі мен шығысында вентильдер жабық болғанда; сорғының сұйық хладагентпен толық толтырылмағанда; жалғастықтың қорғаныс қаптамасы болмағанда (электр қозғалтқыш пен сорғы арасында ілінісу муфтасымен агрегаттар үшін). 1332. Төмендегілер болған жағдайда, сорғы тоқтатылады: күш қысымы төмендегенде немесе сору мен күш қысымының айырмашылығы болғанда (автоматика аспаптары болмағанда немесе бас тартқанда); агрегаттың тығыз еместігінен аммиактың азаюы туындағанда; манометрлердің, кері қақпақтардың, автоматика құралдарының ақауы анықталғанда. 1333. Аммиак сорғысындағы алдын алу жұмыстары агрегат толық тоқтағаннан кейін, электр көзі ажыратылған соң, вентильдер мен іске қосу құрылғыларында плакаттар ілінгеннен кейін, объекті жұмысының тәуліктік журналына жазба жазылған соң жүргізіледі. 1334. Аммиактың кемуімен байланысты сорғының ақаулары тез арада жойылады. 3-параграф. Жабдықтарды орналастыру кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1335. Аммиакта жұмыс істейтін жабдық: машиналық үй-жайларда немесе аппараттық бөлмелерде; суық тұтыну үй-жайларында; ашық алаңқайда орналасуы мүмкін. 1336. Айдағыш құбыржолдарындаға тік қаптама-түтікті, булағыш және ауа конденсаторлар, май бөлгіштер ашық алаңқайларда орналастырылады. Машиналық бөлмелерде үстінде конденсаторларды, ал желілік ресиверлерді үй-жайдың ішінде және сыртында да орналастыруға рұқсат етіледі. 1337. Сумен жабдықтаудың айналым жүйесіндегі сулы сорғыларды арнайы үй-жайда – сорғы станциясында, конденсатор орнатылатын ғимараттың үстінде орналастыру ұсынылады. 1338. Машиналық (аппараттық) бөлменің үй-жайында компрессорлы агрегаттар, блокты тоңазытқыш машиналар, айналмалы (қорғау) ресиверлер, аралық ыдыстар, аммиакты сорғылар, май жинағыштар, тік қаптама-түтікті конденсаторлар орналастырылады. Булағыш блоктарын, майда сақтауға арналған ресиверлер, айналмалы, қорғау және дренажды ресиверлер, аммиакты және суық жеткізгішті айдауға арналған сорғылар машиналық (аппараттық) Бөлмелерден тыс ашық алаңқайларда орналастыруға рұқсат етіледі, егер бұл осы жабдықтың климаттық орындалуына мүмкіндік беретін болса. Орналастыру орны жобалау құжаттамасымен анықталады. 1339. Машиналық (аппараттық) бөлмелерінің сыртында орналасқан аппараттардан (ыдыстар) жарықтың аралығы ғимараттың қабырғасынан кемінде 1,0 метр болуы тиіс. Талаптар контейнер түріндегі машиналық бөлмелерге қолданылмайды. . 1340. Тоңазытқыш жабдығын орналастыруға мынадай жағдайда тыйым салынадыа: жанғыш, күйдіргіш және жарылыс қауіпті өнімдері бар технологиялық құбыр жолдары эстакадаларының астына; қамтылып бекітілген (сальниксіз) сорғыларды қолдану жағдайларынан немесе аммиактың төмен орнатылған жабдыққа түсуін болдырмайтын арнайы қауіпсіздік шараларын қабылдаған кезден басқа ашық сорғының және компрессорлық қондырғылардың үстіне орнатуға тыйым салынады. 1341. Тоңазытқыш қондырғылар үшін: жабдыққа қызмет көрсету үшін орталық өткелдің ені кемінде 1,5 м қабылданады; ені кемінде 1,0 метр болатын өткел қуаттылғы 55 киловатт аспайтын электр қозғалтқышы бар аппараттар, ыдыстар, компрессорлық агрегаттар және блокты тоңазытқыш машиналардың шығып тұратын бөліктері арасында көзделеді; шығып тұратын бөліктердің жеке тұрған қуаттылығы 55 киловатт аспайтын электр қозғалтқышы бар компрессорлық агрегаттар мен блокты тоңазытқыш машиналары арасындағы өткел кемінде 1,5 метр болуы көзделеді; бағаннан жабдықтың шығып тұратын бөліктеріне дейінгі ішкі бағаналық аралықпен үй-жайларда машианалық (аппараттық) бөлмесін орналастыру кезінде өткелдің ені қалыпты еннің басқа өткелдері болған кезде 0,7 метр болуына жол беріледі. 1342. Еденнен 1,8 метр жоғары деңгейде жабдыққа (арматураға) тұрақты қызмет көрсету үшін қоршауы және баспалдағы бар металл алаңы көзделеді. Алаңның ұзындығы 6 метрден көп болғанда баспалдақтар алаңның екі жағынан да орналастырылады. Оларды алаңға бекіту үшін құрылғылармен қозғалмалы немесе қайырмалы баспалдақтарды қарастыруға рұқсат етіледі. Тұтқалардың биіктігі 1,0 метр, алаңдардағы ернеулер кемінде 0,15 метр. 1343. Айналмалы және қорғау ресиверлер және аммиакты сорғылардың астында тұғырықтар немесе шұңқырлар қарастырылады. Барынша үлкен аммиак сыйымды ыдыстан салқындатқыш агенттің авариялық шығуы кезінде сұйық аммиактың деңгейі тұғырықта (шұңқыр) тұғырық ернеуінен төмен (шұңқыр шеті) қамтамасыз етіледі. Айналмалы ресиверден құйылған аммиактың саны ыдысты жұмыс күйінде толтыру бойынша, ал қорғау ресиверден ыдысты барынша жол берілетін толтыру бойынша анықталады. Шұңқырдың тереңдігі кемінде 2,5 метр болуы тиіс. Шұңқырға кемінде екі баспалдақ орнатылады, ал шұңқырдың тереңдігі 2 астам болғанда тікелей сыртынан шығу көзделеді. 1344. Желілік және дренажды ресиверлер тұғырыққа орналастырылады. Барынша сыйымды ыдыстан тұғырыққа оның авариялық ағуы жағдайында сұйық аммиактың деңгейі тұғырық ернеуінен төмен қамтамасыз етіледі. Желілік немесе дренажды ресиверден құйылған аммиактың саны оны 80 пайызға барынша жол берілетін толтырудың есебімен анықталады. Желілік ресиверлер күн сәулесінен және жауын-шашыннан шатырмен қорғалады, биіктігі кемінде 1,5 метр болатын, құлыпқа салынатын кіріс есігі бар дуалмен қоршалады. 1345. Жүйелерді аммиакпен зарядтау үшін аммиакты цистерналарды немесе баллондарды қосу үшін түйіскен тораптар қарастырылады. 1346. Машиналық немесе аппараттық бөлмелерде құбыржолдарын, аппараттар, ыдыстарды, пневматикалық сынауға арналған ауа компрессорын орнату, әрбір ыдыс, аппаратқа немесе аммиак құбыржолының учаскесінде сынау жүргізу мүмкіндігіне арналған сығылған ауаны станционарлық құбыржолдарының жүйесі көзделеді. Қысымға және оны төмендетуге арналған компрессордан құбыржолдарындағы бітеу вентильдері бақылау монометоры, компрессорды басқару түймешелері жабдық сыналатын үй-жайдың сыртына шығарылады. Қысылған ауа құбыржолында сақтандыру клапаны орнатылады. Қолданылған ауа компрессорын басқа мақсаттар үшін жол берілмейді. Пневматикалық сынау нормативтік техникалық құжаттарға сәйкес жүзеге асырылады. 1347. Аммиакты жабдық орналасатын үй-жай өрт қауіпсіздігі нормалары талаптарына сәйкес келеді. Жүйелердің авариялық герметикалық бұзылуы болған кезде жарылыстың төменгі концентрациялық шегіне жеткен кезде үйжайларда жеңіл алынатын конструкциялар көзделеді. 1348. Егер камера ауасында аммиак концентрациясының қабылданған технологиялық және көлем-жоспарлау жобалау шешімдері кезінде салқындатқыш құрылғысын немесе құбыржолды авариялық ашуда төменгі жарылыс қауіпті шегінен аспайтын болса, тікелей салқындатқышы бар камераның үй-жайы өрт қауіпсіздігі нормаларына сәйкес Д санатына жатады. Бұл ретте, салқындатқыш аспаптарының байлануын аммиактың ең аз санымен жеке технологиялық блоктарда олардың бөлінуі үшін орындау қарастырылады, ал блокқа аммиак түсетін сұйық аммиакты құбыржолында камера ауасындағы аммиак концентрациясының 60 мг/м3 жету кезінде істен кететін тез әсер ететін автоматты тиекті арматура қарастырылады. 1349. Салқынды тұтынушылардан жақын орналасатын бөлу құрылғыларын орнатауға арналған үй-жайы, аммиакқа айналатын технологиялық жабдықтағы салқындатқышты өндірістік цех-тұтынушыларының үй-жайы Д санатына жатады. Бұл ретте, аппараттарға немесе бөлу құрылғыларына аммиак түсетін сұйықты аммиакты құбыржолдарында осы үй-жайлар ауасындағы аммиак концентрациясының 60 мг/м3 жету кезінде істен кететін тез әсер ететін автоматты тиекті арматура көзделеді. 1350. Құрылыс нормалары мен өрт қауіпсіздік ережесі ескеріле отырып, машиналық, аппараттық бөлмелер орналасқан ғимараттар және салқынды тұтынушы объектінің алаңқайындағы басқа да құрылыстар арасындағы ара қашықтық қабылданады. 1351. Ғимараттарда машиналық немесе аппараттық бөлмелерді орналастыру технологиялық регламентке сәйкес қабылданады. 1352. Машиналық (аппаратты) бөлмелерді жертөледе және жертөле қабатында орналастыруға жол берілмейді. 1353. Машиналы және аппаратты бөлмелердің үстіне тұрақты жұмыс орнымен үй-жайды, тұрмыстық және әкімшілік үй-жайды жайғастыруға тиым салынады. 1354. Машиналық, аппараттық бөлмелер үй-жайларында бір бірінен барынша алыс орналасқан кемінде екі эвакуациялау шығулар орналастырылады, бұл ретте, бір шығуды ең аз дегенде тікелей сырттан орналастырылады. 1355. Қосалқы немесе басқа мақсаттағы үй-жайдағы машиналық (аппараттық) Бөлмелердің үй-жайынан, барлық жоғарыда көрсетілген үй-жайды қосатын дәліздегі шығу құрылғысы ауа қысыммен берілетін тамбур-шлюздер арқылы, өртке қарсы құлыпсыз, өзі жабылып ашылатын және құралдар периметрі бойынша герметикалық төсемдері бар есіктермен орындалады 1356. Машиналық және аппараттық бөлмелердің барлық есіктері қауіптілігі аз жағынан ашылады. 1357. Машиналық және аппараттық бөлмелердің едендері тегіс, тайғаққа емес және жанбайтын және ұшқын шығармайтын материалдардан жасалуы тиіс. Жүруге болмайтын арналар мен люктер алмалы-салмалы тақта едендермен немесе лак-бояу жабындары бар металл бұдырлы табақпен жіктестіріліп жабылады. Машиналық немесе аппараттық бөлмелерді жоспарлау аумағынан төмен тереңдетуге жол берілмейді. 1358. Майларды регенерациялау, тазалау және сақтауға арналған жабдықтар шығуы тікелей сыртында орналасқан үй-жайда орналасады. 4-параграф. Монтаждау жұмыстары 1359. Монтаждау жұмыстарын жобалау ұйымының келісуінсіз жобадан ауытқи отырып, орындауға рұқсат етілмейді. 1360. Монтаждауға тоңазытқыш қондырғысының жабдықтары мен тораптарын қабылдау кезінде оларға тексеріп қарау, жинақтылығы мен техникалық жай-күйіне тексеріс жүргізіледі. Ақауы бар бұйым монтаждауға рұқсат етілмейді. 1361. Кепілдік мерзімі өткен жабдықтар және басқа да бұйымдар оған ревизия жүргізіп, ақауларды жойғаннан кейін монтаждауға рұқсат етіледі. Жүргізілген жұмыстардың нәтижелері жабдықтың құжаттамасына жазылады. 1362. Монтаждауға дейін жабдықтар, бұйымдар және материалдар дайындауышы құжаттамасының талаптарына сәйкес сақталады. Сақтау кезінде тексеріп қарау үшін қолжетімділік қамтамасыз етіледі, ішкі қуыстардың зақымдануын, ішіне ылғал және тозаңның түсуін қақпайлау үшін жағдайлар жасалады. 1363. Қол сальникті арқаулықтарды маховиктерін төмен қаратып орнатуға жол берілмейді. Электрлі-магнитті вентилдер және жетегі бар вентилдер аммиак қозғалысының бағыты вентильдің көрсетілген корпусына сәйкес келеді. 1364. Құбыржолдар қосалқы 1,2 коэффициентімен қабылданған құбыр жолдың аз салмағына, салқындатқыш агенті мен жылу оқшаулағыштың салмағына есептелген тіреулерде немесе аспаларда монтаждауға тиіс. 1365. Құбыржолдарының дәнекерленген түйісулерін құбырлар үшін 50 мм диаметрмен тіреулер мен аспалар үшін кемінде 100 миллиметр, 50 миллиметр диаметерімен және одан көп диаметрмен құбыр үшін кемінде 200 миллиметр қашықтықта орналастырылады. 1366. Құбыржолдардың жылу оқшаулағышы олар беріктік пен тығыздыққа сыналып, бұл ретте анықталған барлық ақаулар жойылғаннан кейін жүргізіледі. 1367. Тоңазытқыш қондырғылардың құбыржолдарындағы дәнекерлеу жұмыстары оларды өшіру және аммиактан босату (ауамен немесе оқшау газбен үрлей отырып) кезінде рұқсат беру тәртібі бойынша жүргізіледі. 1368. Аппараттар, құбыржолдарды сынау (үрлеу) үшін сығылған ауаны немесе инертті (азот) газды беру оны жеке вентиль арқылы аппаратқа немесе құбыржолы учаскесіне қосу мүмкіндігімен арнайы құбыржолы бойынша жүзеге асырылады. Сыналатын (үрленетін) аппарат, ыдыс немесе құбыржолының учаскесінде жүйеден сөндіруге мүмкіндік беретін бітеу арматура болады. 1369. Құбыржолдарын монтаждау кезінде Ру 10 МПа (£ 100 кг·с/см2) болат жіксіз жапсарланған құбыржолдарының бөлшектері қолданылады. Дәнекерленген жапырақшалы өтулерді пайдалануға жол берілмейді. 1370. Үй-жайда және қолданыстағы тоңазытқыш қондырғысы учаскелерінде монтаждау жұмыстарын орындау кезінде (аммиактағы немесе жүйелердің қалған бөлмелерінен ажыратылмаған қолданыстағы емес тораптар жағдайында) рұқсаттама рәсімделеді . 25. Фреонды мұздатқыш қондырғылар 1-параграф. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жалпы тәртібі

1371. Мұздатқыш қондырғыларын қолданыстағы нормативтік-техникалық құжаттамаға сәйкес дайындалған салқындатқыш агенттері үшін аппараттарды (ыдыстарды) қолдануға жол беріледі. 1372. Ұйымда мұздатқыш тоңазытқыш жабдығын пайдалану (қызмет көрсету) бойынша технологиялық регламент әзірленеді. 1373. Машиналық бөлмелерде көрінетін орында салқындатқыш агенті (салқындатқыш агенті) құбыржолының, бітеу арматурамен олардағы нөмірмен бірге салқындатқыш жеткізгіштің және судың (натураға тиісінше), бақылау және автоматика аспаптарының схемасы ілінеді. 1374. Мұздатқыш қондырғы жүйесіне өзгерістер енгізу жағдайында тоңазытқыш құбыржолдары схемасы түзетіледі. 1375. Мұздатқыш қондырғысының машиналық бөлмесі өрт сөндірудің бастапқы құраладарымен қамтамасыз етіледі. Машиналық бөлмеде өзге заттарды орналастыруға және сақтауға жол берілмейді. 1376. Машина бөлмесінде бөгде адамның кіруіне жол берілмейді. 2-параграф. Техникалық куәландыру кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1377. Фреонды қондырғылардың аппараттарының (ыдыстар) техникалық куәландыру жұмысты іске қосуға дейін пайдалану барысында мерзімді ыдыстар ұйымыммен-иесінің жүргізіледі. 1378. Осы Қағидалардың 5 қосымшасына сәйкес техникалық куәландыру аппаратты (ыдысты) алдын ала сырттай және іштей (қолжетімді орындарды) тексеру және қысымның беріктігіне және тығыздығына сынау жүргізу болып табылады. 1379. Қысымды аппараттарға (ыдыстарға) сынау не гидравликалық (маймен фреонды мұздатқыш машиналар үшін ыдысты толтырумен), не осындай сынамалық құрғақ инертті газ қысыммен пневматикалық (азот немесе көмірқышқылымен) немесе кемінде 40 °С минус шық нүктесінен құрғақ ауамен жол беріледі (сумен сынауға жол берілмейді). Тығыздыққа сынау хландонмен жүргізуге жол беріледі, онда жылытылған сумен немесе сыналатын аппарат арқылы басқа жылу жеткізгішпен айдау жолымен хладоның қысымын жасауға болады. 1380. Жұмысқа қосуға дейінгі техникалық куәландыру кезінде егер әзірлеушімен осындай сынау жүргізу кезінен бастап кемінде 12 ай өтсе, ыдыс орнату орнына тасымалдау кезінде зақымданбаса және оны монтаждау қысымда жұмыс істейтін элементтерді дәнекерлеу немесе пісіруді қолданусыз жүргізелетін болсажаңа орнатылған аппаратты (ыдысты) сынауға жол берілмейді. 1381. Монтаждау орнынан жеткізілетін, толықтай хладон және маймен толтырылған тоңазытқыш агрегаттар жұмысқа қосу алдында аппараттар (ыдыстар) тек сырттай тексеріліп және агрегатта хладонның барлығына тексеру бақылауға тартылады. 1382. Егер әзірлеушімен белгіленген консервациялау мерзімі 12 айдан көп болса, онда май және газконсерватормен толтырылып жеткізілетін және жұмысқа қосуға дейінгі артық қысымды сақтаған тоңазытқыш агрегатттарда техникалық куәландыру кезінде (қоймалық консервациялаудың мерзім шегінде үш жылға дейін) аппараттар тығыздығына сынау жүргізуге жол берілмейді. Оларды жөнделген құбыржолдары жүйесімен бірге тығыздыққа одан әрі сынаумен ішкі тексеруге қолжетімді орындарда сыртқа тартады. 1383. Жұмыс жағдайында аппараттарға (ыдыстар) мерзімдік тексеру пайдалану жөніндегі басшылық ету құжатына сәйкес жүргізіледі. 1384. Аппараттар (ыдыстар) мерзімінен бұрын техникалық куәландыруға мынадан жағдайда: 1) қысыммен жұмыс істейтін бөлшектерді дәнекерлеу және пісіруді қолданумен реконструкциялау және жөндегеннен кейін; 2) бір жылдан астам консерватталмаған жағдайда (хладон немесе азоттың артық қысымынсыз) әрекетсіздіктен кейін; 3) егер мұндай куәландыру бақылаушы тұлғаның қарауы бойынша қажет болғанда тартылады. 1385. Аппараттың (ыдыстың) техникалық куәландыру нәтижелері, келесі техникалық куәландыру мерзімін көрсетумен жұмысқа қосуға рұқсат беру осы техникалық куәландыруды растайтын адаммен ыдыс паспортына жазба жүргізеді. 1386. Аппараттар (ыдыстар) үшін куәландырудың кезекті мерзімін үш айға ұзартуды ұйымның техникалық басшысы жүзеге асырады. 1387. Сынау кезінде қысымды тексеру уақытындағы қысымның өрлеуін тоқтатумен сынама қысымын 0,3 және 0,6 жеткізу кезінде аппараттар (ыдыстар) қарап тексерумен бірте-бірте жоғарылату керек. 1388. Осыдан кейін қысым сынамаға дейін көтеріліп және осы қысымда аппарат (ыдыс) 5 минут тұрады, осыдан кейін қысым бірте-бірте есептікке дейін төмендейді, осында оның жігінің және алмалы-салмалы қосындыларының тығыздығын бақылаумен аппаратқа (ыдыс) тексеру жүргізіледі. 1389. Аппарат (ыдыс) егер: 1) ондағы жарылыс белгілері болмағанда; 2) пневматикалық сынау – газды жіберу кезінде дәнекерленген жіктерде ағу және тамшылау белгілері болмағанда; 3) сынамалардан кейін көрінетін қалған деформациялар байқалмаған жағдайда сынақтан өтті деп саналады. 1390. Монтаждаудан кейін құбыржолдары жүйесі құрғақ ауаның немесе инерт газының минус 40 градус Цельсиядан аспайтын шық нүктесімен жоғары және төмен қысымның екі жағынан бөлек үрлеп тазартылады және сыналады. 1391. Егер аппараттарды тығыздыққа сынау жұмысқа қосуға дейін техникалық куәландыру көлеміне кірмейтін болса, бақылау және автоматика компрессорлар, аспаптар, аппараттар ажыратылған кезінде сынау жүргізіледі. 1392. Құбыржолдары сынама қысымында (немесе оның жеке учаскелері) кемінде 5 минут болады. 1393. Құбыржолдары жүйесін және аппараттарды (ыдыстарды) тығыздыққа сынағаннан кейін осы Қағидалардың 5 қосымшасына сәйкес жоғары және төмен қысымда тараптар бойынша жеке-жеке құрғақ ауа немесе инертті газ қысымымен және әрбір сағат сайын қысымды жазумен 18 сағат ішінде қысымды ұстаумен тығыздыққа (герметикалыққа) сыналады. 1394. Алқашқы 6 сағат ішінде теңестіру салдарынан ішкі және қоршаған орта температурасы өзгереді. Келесі 12 сағат ішінде қысым қоршаған ауа температурасының тұрақтылығы шарттарында өзгермейді, олай болмаған жағдайда қайта есептеу жүргізіледі. Тығыздыққа сынау құбыржолдары мен аппараттарды оқшаулауға дейін жүргізілдеі. 1395. Сынамалы қысыммен аспаптар (ыдыстар) мен құбыржолдары жүйесіне пневматикалық сынау келесі қауіпсіздік шараларын қабылдаумен жүргізіледі: 1) толтырғыш құбыржолындағы винтель қысым көзінен және манометрден күзет аймағы шегінен шығарылады. Ауаны немесе инертті газды айдау кезеңінде және сынама қысымын ұстау кезінде осы аймақта адамдардың болуына жол берілмейді; 2) сыналатын аспапта (ыдыста) немесе құбыржолы жүйесінде 0,1 мегапаскаль (1 кг·с/см2) аспайтын тиісті сынама қысымнан артық қысым кезінде ашуға реттелген кемінде бір сақтандыру клапаны көзделеді. 1396. Күзет аймағына сынау уақытына қысымның түсуін анықтаумен құбыржолдары жүйесін және аппараттарды (ыдыстар) тығыздыққа сынау жүргізу кезінде белгілемейді. 1397. Жүйеде қысымды жасау үшін пневматикалық сынау кезінде фреонды компрессорды пайдалануға жол берілмейді. 1398. Пневматикалық сынауды аяқтау бойынша қоршаған ауаның температурасы кемінде 15 °С болған кезде оларды құрғату мақсатында құбыржолдары жүйесін және аспаптарды (ыдыстар) вакуумдеу жүргізіледі. 1399. 0,6-дан 1,0 килопаскальға дейін (5-тен 8 миллиметр сынаты баған) қалдық қысымына жеткеннен кейін вакуумдеу 18 сағатқа жалғасады, осыдан кейін жүйе вакуумде сыналады. 1400. Сынау кезінде жүйе вакуумде 18 сағат қалады, әрбір сағат сайын қысым жазылып отырады. Алғашқы 6 сағат ішінде 0,5 кильпоскальдан (4 мм рт.ст) аспайтын қысымға арттырыуға жол беріледі. Қысымның қалған уақыты қоршаған ауа температурасының тиісті өзгерудің шамасына ғана өзгеруі мүмкін. 1401. Қондырғыны хладонмен толтырғаннан кейін жылысіздеу көмегімен жүйенің барлық қосылыстарының тығыздығына қосымша тексеру жүргізіледі. 1402. Әрбір аппаратта (ыдыста) көрінетін орында немесе кестеде: тіркеу нөмірі; рұқсат етілген нөмір; өткізілген немесе келесі техникалық куәландырудың күні (айы және жылы) бояуен жазылады. 26. Химиялық зертханалар 1-параграф. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жалпы тәртібі 1403. Зертханалық орындар мен жабдықтардың тиісті белгіленуі, жазулары және қауіпсіздік белгілері бар. 1404. Зертханада жүргізілетін жұмыстардың барлық түрлері бойынша зертханалық орындарда жайғастырылатын технологиялық тәртіптер құрастырылады. 1405. Зертханалардың бөлмелеріндегі келетін-соратын вентиляция жұмыстарды бастаудың алдында қосылады және жұмыстар аяқталғаннан кейін сөндіріледі. Талдамаларды тәулік бойы жүргізген кезде келетін-соратын вентиляция тұрақты түрде жұмыс істейді. Вентиляция жарамсыз болса, онда жұмыстарды жүргізуге тиым салынады. 1406. Аса және тым қауіпті заттармен барлық жұмыстар сору шкафтарында жүргізіледі, жұмыс орнындағы ауаның жылдамдығы кемінде 1,5-2 метр секун деңгейінде орнатылады. 1407. Зертханалардағы жұмыс кезінде кемінде екі адам болуы қажет: 1) қауіпті және уландырғыш заттармен байланысты барлық жұмыстар резеңке қолғапта, химиялық жағынан төзімді арнайы киімде, бас киімде, арнайы аяқ киімде, тыныс алу органдары мен бетті қорғай отырып орындалады; 2) қатты және қауіпті заттардың ұсақталуы сору вентиляциясына қосылған жабық үккіштерде жүзеге асырылады. Бұл қызметті орындайтын жұмысшы қорғайтын көзілдірікте және резеңке қолғапта болуы тиіс. Қауіпті және уландырғыш заттың бөлшектері не тамшылары киімге немесе сору шкафы ұстелінің бетіне түспеуін қадағалау. Егер мұндай жағдай орын алса, затты технологиялық тәртіпке сәйкес бейтараптандыру және алып тастау қажет. 3) қауіпті және уландырғыш заттармен, оның ішінде қышқылдармен және сілтілермен жұмысқа кірісудің алдында су құбырының жұмысын тексеру қажет немесе судың қорын жасақтаған жөн. Зертханада химиялық реагенттерді бейтараптандырғыштардың қоры бар. 1408. Талдамаларды жүргізу бойынша жұмыстардың алдында жұмыс аумағындағы ауада газдың жоқтығы тексеріліп, журналға жазылады: 1) зақымдалған қосылыстар, крандар мен газ құбырының вентилі арқылы газдың ауаға тарайтыны анықталса, газ желісінің жалпы вентилі жабылады, бөлме желдетіледі және апатты жою жоспарын (бұдан әрі АЖЖ) ескере отырып, ақауды жөндеу бойынша шаралар қабылданады; 2) орындаушы газ аспаптарының, крандар мен вентильдердің дұрыс жұмыс істейтінін жұмыстарды бастаудың алдында, газ жабдығына қызмет көрсететін жұмысшымен кесте бойынша, бекітілген қадағалау тұлғасымен айына кемінде бір рет тексеріліп, журналға тіркеледі. 1409. Сорып шығаратын шкафтарда тәуліктік қажеттіліктен аз қышқылдарды, жеңіл буланатын реактивтердің және еріткіштерді жабық саңылаусыз ыдыста және бақылау тұлғаларының рұқсатымен сақтауға рұқсат етіледі. Жұмыс орындарында көрсетілген қауіпті заттарды пайдаланумен байланысы жоқ талдамаларды және өзге жұмыстарды жүргізуге тиым салынады. 1410. Химиялық заттарды қоймаларда және зертханаларда жазуы жоқ ыдыстарда сақтауға тиым салынған. Егер мұндай жағдайлар анықталса, онда аталмыш заттың құрамын анықтау үшін олар талданады, жарамсыз болса, жойылады. 1411. Бір-біріне әсер ететін және химиялық өзара әрекеттесудің нәтижесінде өрттің немесе жарылыстың (мәселен, азот қышқылы және органикалық заттар) туындауына себеп болатын заттарды бір-бірінен жақын, бірге сақталуына рұқсат етілмейді. 1412. Зиянды, уландырғыш және улы заттармен жұмыс жүргізілетін бөлмелерде желдету жүйесі бөлек, ол басқа бөлмелердің желдеткіштерімен байланысты емес. 1413. Зиянды заттардың, будың, газдардың бөлінуіне әкеліп соғатын жұмыстар кәріз жүйесімен, су құбырымен және қорғайтын жабдықтармен қамтамасыз етілген сорып шығаратын шкафтарда іске асырылады. 1414. Жұмыстарды жүргізуге қажеті жоқ ыдыстарды, заттарды, аспаптарды және зертханалық жабдықтарды сорып шығаратын шкафтарда сақтауға тиым салынған. 1415. Жеңіл тұтанатын сұйықтарды қыздыруды технологиялық тәртіппен қарастырылған жылыту аспаптарында жарылу, өрттену қауіпсіздігі талаптарын сақтап жүзеге асырылады. 1416. Жанармай заттарын отпен немесе дарық көзімен қыздыруға байланысты жұмыстарды орындау кезінде қызметкерлер қауіпті жұмыстар аяқталғанға дейін оның барысына тұрақты бақылау жасайды. 1417. Талдамадан кейін мұнай өнімдерінің қалдығы, пайдаланған реактивтер және улы заттар бөлек, жабық металл ыдысқа құйылады және кейін кәдеге жарату үшін жұмыстар немесе ауысым аяқталған кезде зертханадан шығарылады. Бұл сұйықтықтарды ортақ сыйымдылыққа немесе кәріз жүйесіне құюға тиым салынады. Зертхана бөлмесінде рұқсат етілмейді: 1) дәліздер мен өтетін жерлерді, өрт сөндіру құралдарына баратын жерлерді қоқысқа және үйіндіге айналдыруға; бөлмелерді тазалау үшін жеңіл тұтынатын сұйықтар және жанар сұйықтар, сирек әрі зиянды заттарды пайдалануға; ыдысты, сүртетін материалды, киімді кептіретін аспаптар мен құрылғыларды қолдануға; жоюға жататын төгілген мұнай өнімдерін, жанғыш және зиянды заттарды қалдыруға; 2) оттық және электр жылыту аспаптары іске қосылған жағдайда жану қаупі бар төгілген сұйықтарды сүртуге; 3) жұмыс орнында әбден май болған шүберектер (ұштары) мен қағаздарды қалдыру қажет; оларды қақпақшалары тығыз жабылатын металл жәшіктерге жинап, жұмыс күні соңында жәшіктерді босатуға; 4) жұмыс бөлмелерінде пайда болуы белгісіз қандай да бір заттарды сақтауға; 5) жұмыс орнында асты және сақтауға және оны қолдануға, шылым тартуға (темекі тарту үшін бөлінген және жарақтандырылған орынды пайдалану қажет). 1418. Киімді жағармаймен, керосинмен, ацетонмен және өзге жанғыш заттармен жууға және тазалауға тиым салынады. 1419. Жұмыстарды жүргізу кезінде тым газдану және ауаға газдың таралуы анықталған жағдайда жылыту аспаптарын сөндіріп, газдың пайда болуы себептерін анықтауға және жоюға шараларды қабылдау, қауіпті заттарды жойып, ауға газ тараған орындарды тазалап және бейтараптандырғыш әрі жууатын заттармен тазалап, шаю қажет. 1420. Ыдысты тазалауға және дайындауға арналған орын зертханананың басқа бөлмелерінен аралықпен боқшауланған, бөлек шығуы және желдетуі бар: 1) жұмыс орындарында зертхана ыдысын жууға және кептіруге арналған қондырғылардың жергілікті желдетуі қарастырылған; 2) жергілікті желдеткіш қосылған жағдайда ыдысты белгіленген жерде жуу. Қышқылдың және өзге күйдіргіш пен улы өнімдердің ыдысын толық босатып және зиянды заттар бейтараптандырылғаннан соң, жууға тапсырылады.; 3) жуатын заттар орамаларда, қақпақшалары тығыз жабылған сыйымдылықтарда сақталады. Оларды шыны түтікшелерде және ашық күйінде сақтауға тиым салынады. 1421. Оттығы, электр аспаптары және тұтанудың басқа көздері бар жұмыс бөлмелерінде сұйық ауамен немесе оттегімен жұмыс істеуге рұқсат етілмейді, көмірсутектермен байланысудың қауіпі бар. Өнімдерді сақтау және тамақтану үшін жарақтандырылмаған бөлмелерде оларды сақтауға рұқсат етілмейді. 1422. Зертханада ыстық суы және гигиена құралдары бар санитарлық-тұрмыстық бөлме жабдықталады. Жуыну үшін мұнай өнімдерін, техникалық жуатын заттарды, зертханалық ыдысты пайдалануға тиым салынады. Зертханалық ыдысты жеке мақсат үшін пайдалануға тиым салынған. Қолды сабынмен әрі жылы сумен жуып және орамалмен құрғатып сүрту қажет. Қорғаныш кремін немесе вазелинді пайдалану қарастырылған. 1423. Зертханада жұмыстар аяқталғаннан кейін қызметкерлер және бақылау тұлғасы зертханалық орындардың жағдайын тексереді Бұл ретте қауіпсіздік бойынша талаптар сақталады: газ бен су крандары және зертханаға газды енгізудің ортақ вентилі жабық; жанарғы, шамдар және өзге жалындау қаупі бар аспаптар сөндірілген; реактивтері бар ыдыс және құтылар тынымен жабылған; жарықтандыру және желдету қосылған; зертхананы күзетуге тапсыру. 1424. Зертхананың бөлмелеріндегі отты (газ және электр дәнекерлеу жұмыстары) пайдаланып, жөндеу жұмыстарын тапсырыс-рұқсат бойынша жүргізуге рұқсат етіледі. 1425. Зертхананың әрбір жұмыс бөлмесінде алғашқы көмек көрсетуге арналған дәрі-дәрмектері бар дәрі қобдишасы (көрінетін және қолжетімді жерлерде) орнатылады. 2-параграф. Химиялық зертханалардың бөлмелері және жабдықтары үшін өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі 1426. Химиялық зертханалар жарығы, жылытылуы, су құбыры мен кәріз жүйесі табиғи және жасанды бөлмелерде орналасады. 1427. Химиялық зертханалардағы жасанды жарықтандыру құрылыс нормалары мен қағидалардың талаптарына сәйкес орнатылады. 1428. Химиялық зертхана ғимаратының жалынға төзімділік деңгейі екіншіден төмен болмауы тиіс. 1429. Жарылу қаупі бар заттармен жұмыс жүргізілетін бөлмелер (қопару жұмыстарына арналған бөлме) ғимараттың жоғарғы қабатында оқшауланған бөлмелерде, зертхана ғимаратының бүйіржақ бөлігінде немесе оған салынған қосымша құрылыстарда орналасады. Олардың үстінде басқа бөлмелердің жайғастырылуына тиым салынған. 1430. Химиялық зертхананың құрамында автоклавты немесе жоғары қысымды зертхана болса, олар бір қабатты жалғастыра салынған құрылыста орналастырылады. Автоклавты немесе жоғары қысымды зертхананы ғимараттың бүйіржақ бөлігінде, егер олар көрші бөлмелерден отқа төзімділігі кемінде 4 сағатты құрайтын шегі бар қабырғалармен бөлектеніп және өздігінен сыртқа шығу қамтамасыз етілген жағдайда рұқсат етіледі. 1431. Аса және тым қауіпті заттармен жұмыстарға арналған бөлмелер зертхананың басқа бөлмелерінен оқшауланады, олардың бөлек кіретін жері және басқа бөлмелердің желдетумен байланысы жоқ сорып шығаратын шкафтары бар. 1432. Зертханалық бөлмелердің желдетілуі механикалық қозғауы бар келетін-соратын түрде қарастырылады және сорып шығаратын шкафтардан ауаға арналған желдету қондырғыларымен жабдықталады. Зертханалық бөлмедегі ауа алмасу бөлменің ауасындағы зиянды заттардың шоғырлануы рұқсат етілген шоғырланудан аспайтындай етіп есептеледі. 1433. Сорып шығаратын шкафтағы шамдар онда пайда болуы ықтимал жарылу қаупі бар қоспалардың санатына және тобына байланысты жасалады. Ашалы розетка және сөндіргіштер сорып шығаратын шкафтан тыс орналастырылады. 1434. Сорып шығаратын шкафтарда, сынап бөлмелеріндегі зертханалық және жұмыс үстелдерінде жұмыс аумағының үстінде жәшіктер мен шкафтардың жайғастырылуына тиым салынған. 1435. Жұмыс үстелдері мен шкафтардағы газ және су крандары алдыңғы бүйірлерге (шеттерге) жайғастыру қажет, оларды кранның кездейсоқ ашылуын болдырмайтындай етіп орнату керек. 1436. Зертханалық қондырғылардың барлық қозғалатын бөліктері қоршалады. 1437. ЖТС қыздыру үшін қолданылатын электраппаратура химиялық тұрғыдан берік оқшаулау мен қапталған жабық шиыршықпен және сыммен жасалады. Электр аппаратураның жалғануы ұшқындауға жол бермейтіндей етіп жүзеге асырылады. 1438. Зертханалар орналасқан ғимараттарда тері арқылы өтетін, теріге және көздің қабыршағына әсер ететін зиянды заттармен жүрзілетін жұмыс кезінде душтар мен шағын бұрқақтар автоматты түрде зақымдаудан кейін 6-12 секунд кешікпей қосылуды қамтамасыз ететін көлемде және орындарда қарастырылады. 1439. Жеке киімді және арнайы киімді сақтау үшін оқшауланған бөлмелер беріледі. 1440. Зертханалық бөлмелердің едендері метлах плиткаларынан жасалады. 1441. Зертханалық бөлмелер жалпы келетін-соратын желдеткішпен қатар сорып шығаратын шкафтардан ауаны соруға арналған вентиляциялық құрылғылармен жабдықталады. 1442. Жарылу, өрттену қаупі бар бөлмелерде барлық ауа өткізгіштер жанбайтын материалдардан әзірленуі тиіс. 1443. Зиянды және жанғыш булар мен газдардың бөлінуіне әкеліп соғатын жұмыстар жүргізілетін сорып шығаратын шкафтар жоғарғы және төменгі сорғылармен (сорғылардың қосылуы қолданылатын зат буларының тығыздығына байланысты реттеледі), сұйықтықтың еденге ағуына жол бермейтін жиектемелермен жабдықталады. Соратын қондырғыны шкафтың екі жақты қақпағында 15-20 сантиметр ашылатын қимасында ауаның сіңірілу жылдамдығы 0,5-тен 0,7 метр секундқа дейінгі шекте болатындай етіп есептейді. Аса зиянды заттармен жұмыс кезінде ауаның бұл жылдамдығын 1-ден 1,2 метр секундқа дейін қабылдау қажет. 1444. Сорып шығаратын шкафтардың екі жақты қақпақтарын (есіктері) жұмыс кезінде жабық күйінде ұстаған

17 қазан 2015 жыл

дұрыс (тарту үшін төменде шағын саңылауы түсірілген), оларды аспаптар мен құрылғыларға қызмет көрсету кезінде ашуға рұқсат етіледі. Жоғарыға көтерілген екі жақты қақпақтар бұл қақпақтардың күрт құлауына жол бермейтін құралдармен бекітіледі. 1445. Зертханалық бөлмедегі ауаның алмасуы жұмыс бөлмесінің ауасындағы улы жарылу қаупі бар газдар, булар және шаң-тозаңдар рұқсат етілетін шоғырланудың шекті деңгейінен аспайтындай етіп есептеледі. 1446. Отпен, өртену және жарылу қаупі бар заттармен жұмысқа арналған жұмыс үстелдер мен сорып шығаратын шкафтарды толық жанбайтын материалдармен, ал қышқылдармен және сілтілермен жұмыс барысында татқа қарсы материалмен қаптау қажет және жиектері жанбайтын материалдардан жасалуы қажет. 1447. Сорып шығаратын шкафтар саңылаусыз темір арқаудағы электр шамдарымен жарақтандырылады, олардың сөндіргіштері сорып шығаратын шкафтан тыс орналастырылады, ал аша розеткалары сорып шығаратын шкафтан тыс жұмыс үстелінің бүйір жағында жайғастырылады. Электр жетектерге арналған сымдар резеңке түтікпен оқшауланады. 1448. Зертханалық бөлмелер талаптарға сәйкес газ құбырларымен жабдықталады: 1) адамдар өтетін жерлерде газқұбырлары еденнен құбырдың төменгі шетіне дейін есептегенде кем дегенде 2,2 метр биіктікте тартылады; 2) жұмыс үстелдері мен сорып шығаратын шкафтарға тартылған газ құбырларында жекелеген жанарғыларды қосуға мүмкіндік беретін крандарды орнату; 3) газды беру тоқтатылған кезде бөлмеде және жұмыс үстелдері мен шкафтардың қасындағы газ құбырының кіретін жеріндегі ажырататын құрылғыларды (бекітетін крандарды) жабу қажет; 4) бөлмеде газдың иісі шыққан кезде газ жанарғыларын және аспаптарын пайдалануды тоқтатып, отты жақпай, электр аспаптарын қоспау қажет, оның ішінде электр қоңырауларды пайдаланбай, газ жанарғылары мен газ аспаптарындағы барлық крандардың жабық екенін тексеріп, желдету үшін бөлменің терезелерін ашып және қажеттігі туындаса, апаттық қызметті шақырту; 5) газ құбырларынан және аспаптарынан ауаға газдың тарап кетуін анықтау үшін жалынды пайдалануға тиым салынады. Ауаға газдың таралуын анықтау үшін сабынның ерітіндісін қолданған жөн; 6) газ жанарғылары мен аспаптары жарамсыз болса, газ құбырлары мен темір арқаулар жарамсыз болса, оларды қолдануға тиым салынған. 1449. Трансмиссиялық беріліс қозғалмалы тетік ретінде пайдаланылған жағдайда трансмиссияның барлық қозғалмалы бөліктері (білік тегершігі, қозғалтқыш белдік, тегершік) қоршалады. Қозғалыстағы қозғалтқыш белдіктерін кигізуге немесе алуға, қоршау болмаса, трансмиссияны жіберуге тиым салынған. Біруақытта бірнеше адам жұмыс істейтін аппараттарға қызмет көрсету үшін трансмиссиялық беріліс пайдаланылған кезде оны қосудың алдында дәл осы трансмиссияны қолданатын қызметкерлерге ескерту қажет. 1450. Химиялық зертханалық ыдыстың үлкен көлемін жуу үшін оқшауланған жуу бөлмелері бөлінеді, мүмкіндігіншеоларқызмет көрсететін зертхананың орта түсында орналасады. Жуу бөлмелері жуатын үстелдермен жабдықталады: олардың бірінде зиянды және аса қатты иісі бар заттарды тазартуға арналған сорып шығару шкафы баржәне хром қоспасымен жууға әрі екі ашық содамен және таза сумен жууға арналған. 3-параграф. Жалындау, жарылу қаупі бар заттармен жұмыс 1451. Жеңіл тұтанатын және жанғыш сұйықтықтар (қайнаудың төменгі температурасына ие заттардан басқасы) тығындары берік кептелген қабырғалары қалың құтыларда (сауыттарда) зертханалық бөлмелерде сақталады. Құтылар қақпақтары тығыз жабылатын, қабырғалары мен түбі асбестпен қаланған металл жәшіктерге салынады. Жәшік өтетін жерлерден және жылытатын аспаптардан алшақ, оған жету ыңғайлы жерде, еденде орналастырылады. Жәшік қақпағының ішкі жағында атауы және бұл бөлме үшін жанғыш пен жеңіл тұтанатын сұйықтықтарды сақтаудың рұқсат етілетін жалпы нормалары көрсетілген нақты жазу жасалады. Жеңіл тұтанатын сұйықтықтар үшін шыны ыдыстың сыйымдылығы 1 л аспайды, сыйымдылығы одан асып кетсе, ол саңылаусыз металл қаптамамен жабдықталады. 1452. Зертханалық бөлмелерде төмен температурада қайнайтын заттарды (дивинил, изопрен, диэтилды эфир, ацетон) сақтауға тиым салынған. Бұл заттармен жұмыс аяқталған соң, оларды сақтау үшін қоймаға жеткізу қажет. 1453. Диэтилды (күкіртті) эфирді басқа заттардан оқшаулау жерде, салқын және қараңғы бөлмеде сақтау керек, себебі күкірт эфирін сақтау кезінде жарықта жарылғышзат этил тотығы қалыптасады. 1454. Зертханаға жеңіл тұтанатын және жанғыш сұйықтықтарды қоймадан жабық сынбайтын ыдыста немесе қаптамаға орнатылған шыны ыдыста жеткізу қажет. 1455. Металл органикалық қосылыстардың тасымалдануы металл түтікшеге құрғақ құммен жеткізілген жабық ампулаларда жүзеге асыру қажет. Әрбір ампуланы кем дегенде өзінің биіктігінің жартысына дейін құмға салып, құмның деңгейін ампуладағы сұйықтықтың деңгейінен жоғары қалдыру қажет. Металл түтікшені қақпақшамен тығыз жапқан дұрыс. Металл түтікшені абайлап, оны сілкімей тасымалдаған дұрыс. Тасымалдау барысында ампулалары бар түтікшенің тұрақты қалпын қамтамасыз ету қажет. 1456.Зертхананың әрбір жұмыс бөлмесінде біруақытта сақталатын өрт қаупі бар сұйықтықтардың жалпы қорын аталмыш сұйықтықтардың тәуліктік қажеттілігінен асырмай ұстау қажет. Өрт қаупі бар сұйықтықтардың үлкен көлемімен жұмыс жасаған кезде әрбір жекелеген жағдайда өрт күзетімен келісілген ұйымның техникалық жетекшісінің жазбаша түрдегі рұқсаттамасын алу керек. Жұмыстарды технологиялық тәртіпке сәйкес орындау қажет. 1457. Сұйықтықтармен барлық жұмыстар сорып шығаратын шкафта желдеткіш жұмыс істеп тұрса және газ жанарғы мен электр аспаптары ажыратылған жағдайда жүргізіледі. 1458. Жеңіл тұтанатын сұйықтықтың 0,5 ласатын көлемі қыздырылған кезде сұйықтықтың төгілуіне жол бермеу үшін аспаптың астына жеткілікті сыйымдылықтағы кюветаны орналастырған дұрыс. 1459. Жанғыш сұйықтармен жұмыс жасалған түтікшелер зерттеулер (тәжірибе) аяқталғаннан кейін жуыпшайылуы тиіс. 1460. Жанғыш сұйықтықтарды кәріз жүйесіне төгуге тиым салынған. Пайдаланылған жанғыш сұйықтықтар саңылаусыз жабылатын ыдысқа жиналады, олар (жұмыс күнінің соңында) бұл сұйықтықтарды жою немесе регенерациялау үшін зертханадан әкетіледі. 1461. Өрт қаупі бар сұйықтықтар абайсызда төгілген жағдайда барлық газ жанарғыларын, жылыту аспаптарын ажыратып, бөлмені жалпы сөндіргішпен токтан ажырату қажет, ал төгілген заттың көлемі көп болса, көрші (іргелес) бөлмелердегі барлық жылыту аспаптарын да ажырату керек. Сұйықтық төгілген орынға құм себілуі тиіс. Ласталған құмды ағаш күрекпен немесе қалақпен жинайды. Болат күректер мен қалақтарды қолдануға тиым салынған. 1462. Жанғыш зат жалындаған (өрт туындаса) жағдайда келесі шаралар қабылданады: 1) газ жанарғыларын, электр жылытатын аспаптарды және желдеткішті ажырату; 2) бөлмеден өрт қаупі бар заттары бар барлық түтікшелерді және қысылған газы бар баллондарды шығару; 3) дәл осы жағдай үшін өрт сөндіру құралдарының ең тиімдісін пайдалану; 4) өрт туындаған жағдайда хабарландырғыш немесе телефон бойынша өрт күзетін шақыртып, күзет және зертхана жетекшілерін құлағдар етіп, өрт сөндірудің тиісті құралдарын пайдалану қажет. 1463. Жалынды келесі құралдармен сөндіру қажет: 1) сумен араластырылатын сұйықтықтар өртенсе – кез келген өрт сөндіргіштермен, судың ағынымен, құммен, асбест немесе шұғадан жасалған көрпемен (киізбен); 2) сумен араластырылмайтын сұйықтықтар жалындаса – шеткі аумақтардан абстап көмір қышқылды ұнтақ өрт сөндіргіштермен (бұдан әрі - КҚӨ), құммен, жамылғымен. Судың пайдаланылуына тиым салынған; 3) өртенген фосфор – ылғал құммен, өрт сөндіргіштермен, үлкен көлемде сумен. Сары фосфор үшін жалынды сөндірудің ең жақсы құралы -тотияйын 2-3пайыз ерітіндісі; 4) жанған металл калийді немесе натрийді – ұнтақ өртсөндіргішпен, құрғақ балшықпен, жамылғымен, құрғақ кесек тұзбен, хлорлыкальциймен. Судың пайдаланылуына тиым салынған; 5) өртенген сымдарды немесе кернеудегі электр аспаптарын – токтан ажырату және көмір қышқылды өрт сөндіргішпен сөндіру; 6) жанған ағаш бөліктерді– жалынды сөндіретін барлық құралдармен. 1464. Фосформен барлық жұмыстар суда, сорып шығаратын шкафта іске қосылған желдеткіш жағдайында әрі қорғайтын көзілдірікте орындалады. 1465. Фосформен жұмыс барысында жұмыс орны су өткізу кранымен және мыстың күкірт қышқылы түзуі бар баскамен жабдықталады. 1466. Сары фосфор киімге түскен жағдайда оны сумен жуып тастау кереу. Сары фосфорды қолмен тазалауға тиым салынған. 1467. Тамақтанудың алдында қолды жуып, ал жұмыс аяқталған кезде қолды, бетті жуып, тісті тазалап және ауыз қуысын калий перманганат ерітіндісімен шаю қажет.

ы Сы ы ы ым ж мы ж ы ы Ж мы м ы м ыш ы ы м м ы ы ы ы Қы м ж ы ы ш м ы ы ы ш Сы ж мы ж м ы ш ы м ы ыш ш ф ы м м ы ы ы

6-параграф. Металл калиймен және натриймен жұмыс жасау 1497. Металл калиймен және натриймен жасалатын жұмыс асбест жабыны бар ішіне табақты болат төселген сорып шығатын шкафтың табасында, қорғаныс көзілдірігімен және резеңке қолғаптарда, от пен су көзінен алыс жерде жүргізіледі. 1498. Металл калий мен натрий тығынмен тығыз жабылған немесе берік кептелген тығынмен шыны банкада трансформатор майымен, парафинмен немесе керосинмен кептірілген қабат астында сақталады; банканы құмы бар металл жәшікке салып қояды. Бұл металлдар аппаратқа жүктейді және оларды ыдыстан құрғақ пинцетпен немесе тигельді қысқышпен алады. Металл бөліктерінің бетіндегі керосин сүзгілеу қағазымен алынады. 1499. Металл калий мен натрийді сүзгілеу қағазында құрғақ және өткір пышақпен кесу керек. Каийді бастапқы кесу трансформатор майы немесе керосин қабатының астында жоғарғы қатты қабатты алу мақсатында жүргізіледі, ашық ауада таза металл калиймен қатты бірігулердің байланысы жарылыс туындатуы мүмкін. 1500. Металл калий мен натрийдің қалдықтары (кесінділері) әрі қарай жою үшін керосинмен бірге банкаға жиналады. Металл калий мен натрийдің қалдықтарын кәріз шұңғылшаларына, шелекке тастауға болмайды. Металл калий мен натрийдің қалдықтарын 2 грамға дейін болса, этил спиртінде толық ерітіп жояды; еріту аздаған бөліктермен жүргізіледі; алынған ерітіндіні кәрізге ағызады. Сілтілі материалдардың кесінділері мен қалдықтарын жинақтауға, калий мен натрийдің кесінділерін араластыруға болмайды. Калий кесінділерін жеке банкаға жинап, сол күні жояды. 1501. Металл калий мен натрий жанған жағдайда өшіру үшін ұнтақты өрт сөндіргіш пен құрғақ құмды және құрғақ магнезияны пайдаланады. Суды, көбікті өрт сөндіргішті және көміртекті қос қышқылды (көмір қышқылын) пайдалануға болмайды. 7-параграф. Сынаппен жұмыс 1502. Сынапты қыздырумен, жуумен және сүзумен байланысты жұмыстар, сынап ағатындай, сынап беті ашық болған жағдайда, басқа жұмыс ғимараттарынан оқшауланған жеке жабдықталған жайларда жүргізіледі. 1503. Мұндай ғимараттарда едендер, қабырғалар, есіктер және терезе жақтаулары сынап үшін өткізбейтін болып орындалады және сынап буларына адсорбция жасамайды. Қабырғалар, есіктер және терезе жақтаулары нитроэмальды бояумен, нитролакпен немесе перхлорвинильді бояулармен боялады. Бұл үй-жайлардың едендері еден арқылы құбырға өтетін орын мен шеттерінің, тігіс тығындарының өңделуі және қабырғаларда сұрыптаумен резеңке линолеуммен жабылады. 1504. Жұмыс үстелдері, сорып шығатын шкаф және басқа да зертхана жиһаздары жәшіксіз орнатылады және еден деңгейінен 20 сантиметрден кем емес биіктіктей жиһаз астында бос орын болатын аяқтары мен майлы бояумен боялған жылтыр беті болады. 1505. Үстелдер мен шкафтардың жұмыс беттері резеңке линолеуммен немесе сынапты қақпанға ағызуға арналған тесіктері бар, асқақтаған бүйірі бар саңылаусыз пластмасса материалдарымен жабылады. 1506. Сынап аспаптары мен аппараттар есіктен, өтетін жерден, жылыту және қыздыру аспаптарынан алшақ жерде орналасады. 1507. Тасымалы сынап аспаптары менаппараттар эмальданған немесе майлы бояумен боялған табаларға орнатады. 1508. Сынаппен жұмыс жасауға арналған барлық үй-жайлар жалпы қиыстырылған вентиляциямен (қысқы уақытта ауа жылыту құрылғысымен) және жергілікті ауа сорғыш вентиляциямен (сорып шығатын шкафпен, шатырмен) жабдықталады. Вентиляцияны жұмыс басталғанға дейін 30 минут бұрын қосады және жұмыс аяқталғаннан кейін 30 минут ішінде тоқтатпайды. 1509. Беті ашық сынабы бар аппаратураны ауа сорғышын жоғары емес, бірақ төмендетіп сорып шығатын шкафта орналастырады. Сынапты қыздырумен байланысы жоқ жұмыс кезінде шкафтың барлық ашық жармалары барысында ауаның қозғалу жылдамдығы - 0,5 метр секундтан кем емес, ал сынапты қыздыру барысында –1 метр секундтан кем емес. 1510. Сынапты ашық сауытта сақтауға болмайды. Сынапты аздаған көлемде су, парафин майы, глицерин қабатын қосып сақтау керек. 1511. Сынапты құюлы шыныдан жасалған сауыттарда, әрқайсысына 1 килограмм сынаптан асырмай салып сақтау керек. Сынабы бар сауытты резеңке қапта немесе металл банкада сақтау керек. Сынаптың 2 килограм және одан да астам артық қорын шағын темір баллондарда сақтайды. 1512. Сынаппен жұмыс жасау барысында жұқа шыныдан жасалған ыдысты (колбаны, бюксты, химиялық стакандарды және т.б.) пайдалануға болмайды. 1513. Шеберханаға немесе қоймаға тапсырылатын аппаратура сынаптан тазартылады. Сынабы бар пайдаланылмайтын аппараттарды жұмыс үй-жайларында (зертханаларда) сақтауға болмайды. 1514. Сынапты кәріз шұңғылшаларына ағызуға болмайды. Ластанған сынапты резеңке тығынымен жабылған, суы бар ыдысқа құяды. 1515. Абайсызда төгіліп кеткен сынапты шыны қақпан көмегімен резеңке грушамен жинап алады. Қақпанға резеңке грушаның орнына су сорғалап ағатын немесе форвакуумды сорғыны біріктіруге болады. 1516. Сынаптан бетін механикалық тазалаудан басқа, химиялық тәсілмен демеркуризациялау қолданылады. Демеркуризациялау үшін тұзды қышқылмен тұздалған, 3пайыз-дық марганец қышқылды калий ерітіндісін немесе хлор темірінің 20 пайыздық су ерітіндісі ұсынылады. Демеркуризациялаудан кейін ғимаратта сынаптың бар-жоқтығын анықтау мақсатында ауа ортасына талдау жасалады. 1517. Беті ашық сынаппен жұмыс жасайтын үй-жайда мерзімді түрде (жылына 4 реттен кем емес) автоматты талдағышпен ауада сынап буының құрамы анықталады. Рұқсат шектен жоғары шоғырланудағы сынап буы жұмыс үй-жайында анықталған жағдайда жұмысты тоқтатып, ғимаратты газдан тазалау керек. Осы ғимараттағы зертханалық жұмыстар сынаптың бар-жоқтығы ы ы ж шы ж ы ы Сы ж мы ж ы ы ж ы ш ы ы ы мм ж ы мм м ыш ж ы ж мы

ы

ы ы жы ы ы ы м

м

м

м

ы ж ы ы ым ш ю Ж мы ы ыы ы м м ы ш

м

м ы Е

ш

м

ы

ы

р р ф С л ы д ыш о л рм ж йы д рм ж мы Х м ы ы ы ы ы ж ы ым ж ш ж ы мы м шы ы Д ю ы ы ы ы С ы м м ж ж ы ж мы ы ыы ы ж ж ы Д ю шы ы ы ы ж Т ы ы ы ы ы м ы ы ш ш ы Д ю ы ы ш ы М ы м м ы С ы ы ж ыД ю ы ы ы м ы ы ы ы м ы м ш ы ы ы ы ю ы Д ю м ы ы ы ы ы м м ы ы ы ы ыы ы ы ы ш ы ш ы м ы ы ы ыы ы ы Д ю ы ы ы ыж ж ж м ы ы ы М ы ы м ы ы ы ы ж ы ы ы ж ы ы ы ым м С ы м ы ы ы м ы ы ыы ы ы м ы ы ж ы ы ы ы ы ы С ы м ы ы ы ы ы м шы ы ы м ы м м ж О ы ы ыы ы ы м ы ы Д ю шы ы ы ы ы Т м м ы м м ы ы ы ы ы ы ы ы ш ы ы ы ы ы ы ы ы м ф ы ы ш ы ы ы ш ы ы ы м ы С ы ы ж мы ы ы м ы ы ш ы ы ш ы ы ы ы м ю ж ым ы ы ы ж мы м ы ы м ыж Д ю м ы ы ш ы ы ы ы ы ы ы ш м ы м шы ы ы ы ы С ы ы ж мы ж м ы ы Ө

т

м

ы

Өр ж рылы ж Ғ м ы А Ж ы ы

Б Ж

ы

В Ө

В

Д

Х

ж

Ө

т

Амми

ы ы

м м

ы

м

Қ

ы

ж

ы

ж

ъ т

бойы ш

р

ы

м т

м

ж

ымы ы ш

ы

м

ж

ы

ВО И

ж ы

ы

ы ж ы

им р

ы

ы

ы ы

ъ т мт м ы

ы

ы

ы

йы ы

ы

т

д

м

ыы ыы

ы

Қ

Ө

т Қы ым

Ж

R

ы

т

ъ т мт м ы

т

R

Т м

ы

ы

ж ы ы ы ж ы

ы ы м

ж

ы ы ы ы

т ы

т ымш

бөл мш

ш т

ң

т

т

ы

ы

т ымш ңд

ш т

т ы

т ымш

ы ы С

ж м ы ш ж ы

ы ы ы

С ыы ыы

ы

т ы

б олю

ъ т мт м ы

Қ

м

ъ т ш мт м ы т и лы л дыр

быржолд рды

А м

ы

ым

ы

м

т ы д р

ш

А

ы ы ж ы ж ы ы ы ымы МП м МЕМСТ ы МЕМСТ ш Уж УХЛ ж ыы Тж ыы ы ыы ыы ыы ыы РПЛ РПР РПЛ РРАСЧ РРАСЧ РРАСЧ

р ы ы

С

т ымш ы

ы ш

РПР РРАСЧ

С м

Т м Ж

ы

рды ж

ы

R

ш т

ою лор б ы ы ымы ың

м С м

м

рды ыды

ыш

ы ы

ы

т

Т ды ың м р р ы ы ы м ы ы ы ж ы ыж ы ыш ж ы ы м м ы ы м ы ы ы м ы ы м ы шы ы м м С ы ыы ыы ш Ө ш ы ы м ы Е ы ы м м ы ы м ы Ц ым ы Х ы

ы

ры

ы

ы м

т

р

т ы ымш

ы

ы шы

т

Ө

А

р

т т

м

т

ш

Ж бы ыды

С

ш мт м ы

л рдың ж р мдылы ы р лы йым ың өл оры ы ды ы ы ыл ы

ы

ы ж

Қ

ы

ымы ы ш

Ө

С

ыж

ж

Т

Т

т

ы

ж ы

д

ы

ци

ы

Т Қ

ы

ш

ы м

ы ы

Р

т

өр

м

ол ыр

№ м ж Ц ы С ы жы ы м ж Д

ы

Ғ м ы ы ы м м ы м ы Ж ыш м м ым ж ы ы м ш ж ы ы ым м м ПА ы ж ы ы ы ы ы ымы ы ж м м м м м ж ы ж ж ы м ш ж ыж ы ы ымы ПА ы ы С м м ым ж ы ж шы ы ы ы м ш ж ы ы ш м ш ы ж ПА ы ж ы ы ы ы ымы ы Ж ы ж ы ж ы ыж ы ж ы ж ы м м ы ш ш ж шы ж м м м м ж м ы ы А м Б ы ы ж ж ы ж ым м Ө ы ы ж ы жы ш ы ж ж ы ы м ы ы ы м ж ыж ы м м ж ы ы м ж ы ж ы ы ы ж

ы ы

4-параграф. Күйдіргіш заттармен жұмыс 1468. Күйдіргіш (белсенді, химиялық күйдіруге әкеліп соғатын) заттар (қышқылдар – тұзды, азотты, күкіртті, фторлы сутекті және хром ангидриді, сілтілердің қойытылған ерітінділері – күйдіргіш натрий, күйдіргіш калий және аммиактың ерітінділері), теріге түскен жағдайда, термикалыққа ұқсас күйіктердің пайда болуына әкеледі. Сілті құрғақ күйінде теріге түскен кезде күйіктердің пайда болуы ықтимал. Сілтілердің аса қауіптілігі олардың көздің зақымдауы саналады; күйдіргіш (агрессивті) заттармен кез келген жұмыс кезінде күйіктердің алдын алу үшін зертханада жұмыс істейтіндердің барлығы қорғайтын көзілдірікті (жиектемесі теріден не резеңкеден жасалған) және резеңке қолғапты, резеңке (резеңкеленген) алжапқышты және резеңке етікті пайдаланады. Қорғайтын көзілдіріксіз қышқылдармен және сілтілермен жұмыс істеуге тиым салынады. 1469. Қышқылдары мен сілтілері бар құтылар жарамды себеттерде немесе көз ағаштарда сақталады, екеулеп тасымалдау керек немесе арбамен жеткізген дұрыс. 1470. Қышқылдар мен сілтілерді құтылардан шағын ыдыстарға сифонның немесе түрлі құрылымдардың қол сорғылары арқылы құйған жөн. Су аммиагын, бромды, қойылтылған қышқылдарды (азотты, тұзды) қысыммен құю керек. 1471. Қышқылдары, сілтілері және өзге күйдіргіш заттары бар сауыттарды асбесттен жасалған ағаш немесе металл жәшіктерде тасымалдау қажет. 1472. Күкірт қышқылының ерітіндісін әзірлеу үшін оны суға үздіксіз араластыра отырып, жіңішке ағынмен құяды. Күкірт қышқылына суды құюға тиым салынған. 1473. Күкірт қышқылын вакуум-эксикаторларда суды сіңіретін зат ретінде қолдануға тиым салынады. 1474. Пайдаланған қышқылдар мен сілтілер бөлек ыдысқа жиналады және бейтараптандырылғаннан кейін кәріз жүйесіне, тұнбалы шұңқырға немесе жергілікті жағдайларға сәйкес бұл мақсаттар үшін қарастырылған басқа жерге төгіледі. 1475. Сілтілерді араластыруды тоқтатпай, суға заттың шағын бөліктерін қосу арқылы еріту, сілтілердің бөліктерін қысқышпен алу қажет. Күйдіргіш сілтілердің үлкен бөліктерін арнайы белгіленген жерде ұсақтап, бөлінетін бөліктерді алдын ала тығыз матамен (бельтингпен) жабу керек. 1476.Төгілген қышқылдарға немесе сілтілерге құм себу, бейтараптандыру және содан кейін ғана тазалауға кірісу қажет. Сынған шынының кесектері щетка және қалақ арқылы жиналады. Улы газдар немесе булар бөлінген жағдайда газқағарды кию қажет. 5-параграф. Күшті әсер ететін улы заттармен жұмыс 1477. Күшті әсер ететін улы заттармен (көгерткіш қышқыл және оның тұздарымен, меркаптофоспен, күкіртті көміртекпен) жұмыс жасау барысында қауіпсіздік талаптарын орындап, сақтық шараларын сақтау керек. 1478. Улы және зиянды заттарды сақтау, беру және пайдалану технологиялық регламентіне сәйкес, қауіпсіздің талаптарын сақтау барысында бақылау тұлғасы мен орындаушысының қолы арқылы журналға тіркеп жүргізіледі. 1479. Зертханада пайдаланылатын улы заттар кілттеліп және пломбаланып арнайы тағайындалған орында, шкафта немесе болат жәшікте сақталады. Улы заттары бар сауыттарда нақты айқын «У» деген жазуы және зат атауы бар заттаңбасы болады. 1480. Улы заттардың сақталуы, есепке алу және шығындалуын зертхана бастығы қамтамасыз етеді. Жұмыс үшін улы заттарды ұйымның бірінші басшысының және зертхана бастығының қолымен талап бойынша береді. Шығындалуға жұмсалған улы заттардың санына акт жасалады. 1481. Ағымдағы талдамалы жұмыстарға арналған заттардың ерітінділері күн сайын жұмыс күнінің аяғында жауапты тұлғаға тапсырылады және кілттелген және мөр басылған шкафта сақталады. 1482. Улы заттармен жасалатын жұмыс нұсқаулықтан өткен жұмыскерлерге ғана тапсырылады. 1483. Улы заттары бар сауытты, банкаларды және басқа да ыдыстарды жұмыс үстелдеріне қоюға болмайды; осы заттармен жұмыс жасау үшін арнайы орын бөлінеді. 1484. Улы заттармен жасалатын жұмыстардың барлығы сорып шығатын шкафта жүргізіледі (мұндайда жұмыс жасаушының басы шкафтың сыртында болады). Газ тәрізді (хлор, аммиак, фосген, фтор), улылығы көтеріңкі заттар болғанда, жұмыс тиісті таңбасы мен көлемімен қорапта газға қарсы газқағармен жүргізіледі. Сұйық улы заттармен жасалатын жұмыс резеңке қолғаптармен, қорғаныс көзілдіріктерімен және қажеттілігіне қарай газға қарсы газқағармен жүргізіледі. 1485. Улы газдар болған аспаптар жұмыс алдында су толтыру жолымен немесе инертті газбен үрлеу жолымен зарарсыздандырылады. Улы газды күшке тығыздау. 1486. Сауыттарды улы заттармен толтыру резеңке грушамен сифон немесе тамызғыш арқылы жүргізіледі. 1487. Еденге немесе үстелге төгілген улы сұйықтықты газдан тазалау немесе төгілген орынды сумен жуу керек. 1488. Қатты улы заттарды жабық үккішпен майдалап, тартып ыдыста өлшейді. 1489. Себілген улы зат жиналады, ал улы зат түскен бөлік зарарсыздандырылып, сумен жуылады. 1490. Улы заттармен жүйелі жұмыс жасау барысында барлық операциялар резеңке қолдарымен монтаждалған қолғаппен қолға арналған тесігі бар және ауа тартқыш вентиляциямен біріктірілген шыны жәшіктер (бокс) мен жабдықталған шкафтарда жүргізіледі. Бұл үй-жайларда басқа жұмыстарды жүргізуге болмайды. 1491. Улы заттарды қыздыру дөңгелек колбада жасалады, ашық отты пайдалануға болмайды. Улы заттармен жұмыс жасау барысында пайдаланылған қағаздар мен сүзгілер жойылады. 1492. Тәжірибеден кейін босатылған ыдыстар мен аспаптарды қызметкер зарарсыздандырып, оны жалпы жууға жібереді. 1493. Улы заттармен жұмыс жүргізілетін үй-жайларда тамақты сақтап тұтынуға және темекі тартуға болмайды. Зертхана ыдыстарын (сауыттарды, стакандарды) жеке пайдалану үшін тұтынуға болмайды. 1494. Улы заттармен ластанған арнайы киімді, жеке тұтынатын сүлгіні газдан тазалап, жууға беру керек, ал зертхана қызметкеріне қайтадан барлық таза жабдықтар беріледі. Жұмыс аяқталған соң қорғаныс қолғаптары технологиялық регламентке сәйкес зарарсыздандырылады (газдан тазаланады). 1495. Жұмыс барысында пайдаланылған сынамаларды, газдан тазалау өнімдерін және шайылатын суды ыдысқа ағызады, бұл заттарды кәрізге ағызуға болмайды. 1496. Жұмыс аяқталған соң қолды сабынмен жуады, ауызды сумен шайып, тісті тазалау керек.

ы

м

ы

А м С м

Ө

т

м

ы

Тө мд л

ы

т

т

ы ы ды

Сы

ы

ъ т ш мт м ы т ы ымы ың м

ы

Сы

т ы

ы ымы

Сы м м

т ымш

ы МП

ы

м

Е ыы ы

Қ ы ы ы м ы ым ж ы ж ы ы ы ы ы ы ы ым ж ы Қ ш м ф ы ы ы ы ш С ы м ы С ы ы ы ж ы ыш м ы ы ш ж ы ы ым ж ы А ы ы м ы ы ш ж ы ы ым ж ы С ы м ж ы ы м ы ы м м ы ы ыж ы м ж ы ы ы ы ы ш ы Ө

V V V С

ы

ы мм

ы ы ы ю ы

Амм

Амм

ы

ыж

т

ы

мм ы м ы ы

м

ю

ы

А

м

т

т

мм Қ ы

мы ф

ыж м ыж

шф ш шф

ы ы

шф ш шф

ы

ым

ы

ш т

ы ыш

ш

ш

т ы

өл м ң б ы ж ы ы ы ы

м м ф м

ы

ы

ъ т мт м ы

А

ы

м Ф

м

т

ы

С ы ы ы С ы ы ы С ы ы ы С ы ы ы

ю

Ө

ш

ы

Ай лм лы р ив рд ң ом ри лы ы ы ы ы ж ы ы ш м ы ы ыш ы ж ы ы м м ы ы ы ы ж

м ы ы

ы ы

м

м ы

м

т ымш ы

м м

ы ы ы

м

ы

V

V

V

ы

V

V

V

ы

V

V

V

ы

V

V

V

т

т

ъ т мт м ы

ы ы

Қ ы Ж мы ы м ы М мСТ м ы См С м м ы МЕМСТ м ы М

м

ш т

т ы

т ымш

ы ы

м м М

ы ы

См С ы

ы

ы

м МЕМСТ

ы ы ф м

Бұйры Қа а стан Республи асының Әд лет министрл нде 2015 жылғы 17 а пандағы Нормативт ұ ы ты ес мдерд мемле етт т р еуд ң т л м не №10276 болып ен лд


Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрінің бұйрығы 2014 жылғы 30 желтоқсан

№340

Білігі мен дағдылары

Астана қаласы

«Автомобильді монтаждау және сынау» кәсіби стандартын бекіту туралы Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 15 мамырдағы Еңбек кодексі 138-5-бабының 3-тармағына сәйкес бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған «Автомобильді монтаждау және сынау» кәсіби стандарты бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті (А.Қ. Ержанов): 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде заңнамада белгіленген тәртіппен мемлекеттік тіркелуін; 2) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін күнтізбелік он күн ішінде оның көшірмесінің мерзімді баспа басылымдарында және «Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Республикалық құқықтық ақпарат орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде ресми жариялауға жіберілуін; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің интернет-ресурсында және мемлекеттік органдардың интранет-порталында орналастырылуын; 4) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін он жұмыс күні ішінде Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Заң департаментіне осы бұйрықтың 2-тармағының 1), 2) және 3) тармақшаларда көзделген іс-шаралардың орындалуы туралы мәліметтердің ұсынылуын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму вице-министрі А.П. Рауға жүктелсін. 4. Осы бұйрық оның алғаш ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрі

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

Ә. ИСЕКЕШЕВ.

«КЕЛІСІЛДІ»: Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтiк даму министрі ___________ Т. Дүйсенова 2015 жылғы «6» наурыз Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы «30» желтоқсандағы № 340 бұйрығымен бекітілген «Автомобильді монтаждау және сынау» кәсіби стандарты 1. Жалпы ережелер 1. «Автомобильді монтаждау және сынау» кәсіби стандарты білім беру бағдарламаларын қалыптастыруға, оның ішінде кәсіпорындарда персоналды оқытуға, білім беру мекемелерінің қызметкерлері мен түлектерін сертификаттауға, персоналды басқару саласындағы кең шеңбердегі міндеттерді шешуге арналған. 2. Осы кәсіби стандартта мынадай терминдер мен анықтамалар қолданылады: 1) біліктілік – қызметкердің нақты еңбек функцияларын сапалы орындауға дайын болу дәрежесі; 2) біліктілік деңгейі – еңбек іс-қимылдарының күрделілігі, стандартты болмау, жауапкершілік және дербестік параметрлері бойынша сараланатын жұмыскердің даярлық деңгейі мен құзыретіне қойылатын талаптар жиынтығы. 3) еңбек функциясы – еңбек процесінің бір немесе бірнеше міндеттерін шешуге бағытталған өзара байланысты іс-қимылдар жинағы; 4) кәсіби кіші топ – еңбек функцияларының және оларды орындау үшін қажетті құзыреттердің тұтас жинағынан қалыптастырылған кәсіптер жиынтығы; 5) кәсіби стандарт – кәсіби қызметтің нақты саласында біліктілік, құзыреттілік деңгейіне, еңбек мазмұнына, сапасына және жағдайларына қойылатын талаптарды айқындайтын стандарт; 6) кәсіби топ – жалпы ықпалдасқан негізі (ұқсас және мақсаттылығы жақын объектілер, технологиялар, оның ішінде еңбек құралдары) бар және оларды орындау үшін еңбек функциялары мен құзыреттерінің ұқсас жинағын болжайтын кәсіби кіші топтар жиынтығы; 7) кәсіп – арнайы даярлық нәтижесінде алынған және білімі туралы тиісті құжаттармен расталатын белгілі бір білімдерді, біліктерді және практикалық дағдыларды білуді талап ететін адамның еңбек қызметі кәсібінің негізгі түрі; 8) кәсіптер сыныптауышы – атауларын бірыңғайландыруға қол жеткізуге және еңбек нарығының жай-күйі бойынша деректерді статистикалық есепке алуды, салыстыруды және талдауды жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін қызметтердің (кәсіптердің) жүйелендірілген тізбесі; 9) негізгі топ – шығарылатын өнімнің, өндіріс технологиясының, негізгі қорлардың және жұмыс істейтіндердің кәсіби дағдыларының ортақтығы тән кәсіпорындар мен ұйымдардың жиынтығы; 10) салалық біліктілік шеңбері – салада танылатын біліктілік деңгейлерінің құрылымдалған сипаттамасы; 3. Осы кәсіби стандартта мынадай қысқартулар пайдаланылады: 1) СБШ – салалық біліктілік шеңбері; 2) БА – басшылардың, мамандардың және басқа қызметшілердің лауазымдарының біліктілік анықтамалығы; 3) БТБА – Жұмысшылардың жұмыстары мен кәсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы; 4) КС – кәсіби стандарт.

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы Кәсіптің коды Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі

Еңбек функциялары Білігі мен дағдылары

2. КС паспорты 4. КС атауы: «Автомобильді монтаждау және сынау». 5. КС әзірлеудің мақсаты: кәсіби қызметтің мазмұны мен сапасына, машина жасаудағы монтаждау мен автомобильді сынау саласындағы мамандарға қойылатын біліктілік талаптарын айқындауға қойылатын бірыңғай талаптарды біріздендіру, белгілеу және қолдау. 6. КС қысқаша сипаттамасы: агрегаттарды монтаждауды, автомобильді құрастыру мен сынауды қамтамасыз ету. 7. Негізгі топ: машина жасау. 8. Кәсіптер сыныптауышы бойынша кәсіби топ: машина жасаудағы монтаждау және автомобильді сынау. 3. Кәсіптердің карточкалары 9. Кәсіптердің тізбесі: 1) жүргізуші-сынаушы, СБШ бойынша 3-4-біліктілік деңгейлері; 2) тіс кескіш және тіс жонғылағыш станоктарды баптаушы, СБШ бойынша 3-4-біліктілік деңгейлері; 3) металл жабыны мен бояу жабдығын баптаушы, СБШ бойынша 3-4-біліктілік деңгейлері; 4) слесарь-электрмонтаждаушы, СБШ бойынша 3-біліктілік деңгейі; 5) шанақтарды түзетуші, СБШ бойынша 3-біліктілік деңгейі; 6) диагност-электрмеханигі, СБШ бойынша 3-біліктілік деңгейі; 7) автомобильдерді құрастыру процесінің технологі, СБШ бойынша 3-біліктілік деңгейі; 8) мехатроник, СБШ бойынша 3-біліктілік деңгейі; 9) баптау және сынау технигі, СБШ бойынша 5-біліктілік деңгейі; 10) техник-механик, СБШ бойынша 5-біліктілік деңгейі; 11) инженер-технолог, СБШ бойынша 5-біліктілік деңгейі; 12) инженер, СБШ бойынша 5-біліктілік деңгейі. 10. Кәсіптердің карточкалары осы КС-ге қосымшада келтіріледі.

Білімі

«Автомобильді монтаждау және сынау» кәсіби стандартына қосымша Кәсіптің коды Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі

Еңбек функциялары Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары Білімі

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы Кәсіптің коды Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі

Еңбек функциялары

Білігі мен дағдылары

Білімі

17

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

«Жүргізуші-сынаушы» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ 8322 Жүргізуші-сынаушы 3-4

Білігі мен дағдылары

2-6 СБШ 3-деңгейі СБШ 4-деңгейі Негізгі орта білімі немесе практикалық тәжірибесі Жоғары деңгейлі техникалық және жоқ жалпы орта білімі базасында жалпы орта некәсіби білімі (қосымша кәсіби даярлық), месе техникалық және кәсіби білімі болуы кезінде практикалық тәжірибе. практикалық тәжірибесі және/немесе кәсіби даярлығы (бір жылға дейінгі кәсіби даярлық бағдарламалары бойынша білім беру ұйымдарының базасында курстар немесе кәсіпорында оқыту). 1) Бекітілген бағдарламалар бойынша сынақтарды жүргізу. 2) Сыналатын агрегаттарды, тораптарды және аспаптарды бөлшектеу, құрастыру және реттеу. 3) Автомобильдерді технологиялық жүргізіп сынау. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 3 (біліктілік разряды: 2-4) СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 4 (біліктілік разряды: 5-6) 1-еңбек функциясы. Бекітілген бағдарламалар бойынша сынақтарды жүргізу 1. Бекітілген бағдарлама бой1. Автомобильдерді бас конвейерден стенділік сынау ынша түрлі жол және ауа райы учаскелеріне, жинақтау алаңдарына, қозғалмалы теміржол жағдйында сынақ жүргізу білігі. құрамына және арнайы автокөлікке тиеу орнына дейін 2. Техникалық және нормативтік жеткізуге дайындау және жеткізу. құжаттамамен жұмыс істеу білігі. 2. Үлгілік әдістеме бойынша сынақтың жекелеген түрлерін 3. Қажетті электрондық аспапжүргізу. тарды пайдалану дағдылары. 3. Жүріп байқау және олардың ақаулары мен конструкциялық кемшіліктерін анықтау дағдылары. 4. Жиынтықтың ақауларын жою білігі. 5. Үлгілік практикалық міндеттерді шешу; білімінің және практикалық тәжірибесінің негізінде іс-қимыл тәсілін таңдау. 6. Күрделі жағдайларда шешім қабылдау білігі. 1. Қызмет көрсетілетін автомобильдердің жұмыс істеу 1. Сынақтарды жүргізу әдістемесі қағидаты. мен бағдарламасы. 2. Сынақтарды жүргізу 2. Сынақтардың жекелеген түрлері бойынша үлгілік әдістемелер. барысындағы экстремалды жағдайлардағы жүріс-тұрыс 3. Автомобильдерді қозғалмалы теміржол құрамына және арнайы автокөлікке жүргізіп тиеу қағидалары мен олардың қағидалары. 3. Тиеу алаңында көлік орналасу схемалары. құралдарының күрделі маневрлеу, оларды кейіннен вагондардың екі қабатты құрылғысына жеткізіп, бекіту орнына орната отырып, жылжымалы тиегіш платформаның бұрма құрылғысына орнату қағидалары. 2-еңбек функциясы. Сыналатын агрегаттарды және тораптарды бөлшектеу, құрастыру және реттеу 1. Автомобильдердің техникалық жарамдылығын көзбен тек- 1. Сыналатын күрделі тораптар серу дағдырлары. мен агрегаттарды бөлшектеу, 2. Автомобиль жинақтамасының ақауларын жою дағдылары. құрастыру және реттеу дағдылары. 2. Анықталған ақауларды жою білігі. 3. Бақылау-өлшеу аппаратурасының және сынақ жүргізетін аспаптар мен стенділерді қолдану дағдылары. 1. Күрделілігі орташа тораптардың, агрегаттардың және 1. Күрделі агрегаттардың, тоаспаптардың қолданылу мақсаты, құрылысы және жұмыс раптар мен аспап-тардың, арнайы бақылау-өлшеу істеу қағидаттары. 2. Автомобильдерді қабылдау және сақтау қағида-лары мен аппаратурасының және сынау нұсқаулықтары. жабдықтарының қолданылу 3. Автомобильдерді жинақтаушы алаңдарға және тиеу орын- мақсаты, құрылысы және жұмыс істеу қағидаттары. дарына орналастыру схемасы. 4. Электр жабдығының монтаждау схемалары. 2. Дайындау технологиялары. 3. Монтаждау схемалары. 4. Сынау барысында пайда болатын ақаулардың туындау себептері, оларды жою тәсілдері. 3-еңбек функциясы. Автомобильдерді технологиялық жүргізіп сынау 1. Түрлі көлік құралдарына технологиялық жүргізіп сынау жүргізу білігі. 2. Далалық жағдайда сынақ жүргізу дағдылары. 3. Түрлі жол және күрделі ауа райы жағдайында жүргізіп сынау мен кешенді сынақ жүргізу білігі. 1. Автомобильдерді жинау сапасына және оларды пайдалануға беруге қойылатын техникалық шарттар мен талаптар. 2. Сынақтарды жүргізу әдістемесі мен бағдарламасы. 3. Сынақтарды жүргізу барысындағы экстремалды жағдайлардағы жүріс-тұрыс қағидалары. Орындаушылық. Жауапкершілік.

«Тіс кескіш және тіс жонғылағыш станоктарды баптаушы» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ 7222 Тіс кескіш және тіс жонғылағыш станоктарды баптаушы

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы

Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

4-6

3) Баптағаннан кейін сынамалық бөлшектерді өңдеу. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 3 (біліктілік разСБШ бойынша біліктілік деңгейі: 4 ряды: 4-5) (біліктілік разряды: 6) 1-еңбек функциясы. Түрлі үлгілегі станоктарды жөндеу және баптау 1. Кинематикалық схемаларды оқу дағдылары. 1. 4-6 дәлдік дәрежесін сақтай отырып 2. 7-9-дәлдік дәрежесіндегі жұмыстарды орындау жұмыс істеу үшін ауыспалы жетектерді үшін ауыспалы жетектерді іріктей және орната отыіріктей және орната отырып, аса күрделі, рып, тіс кескіш, бұранда жонғылағыш, тіс сүргілегіш, бірегей тіс жонғылағыш, тіс қашуғыш, тіс қашуғыш станоктарды баптау бойынша операция- тіс тегістегіш және тіс сүргілегіш станокларды орындау білігі. тарды баптау бойынша операцияларды 3. Анықталған ақауларды жою білігі. орындау білігі. 2. Тіс кескіш және бұранда жоңғылағыш станоктарды баптау мен байланысты есептеулерді орынду білігі. 3. Жабдықтың бөлшектерін өңдеудің технологиялық кезектілігін және жұмыс істеу режимін айқындау дағдылары. 1. Қызмет көрсетілетін бұранда жонғылағыш, 1. Бірегей тіс кескіш станоктардың оймакілтек жонғылағыш, тіс жонғылағыш, тіс конструкциясы және дәлдікке тексеру сүргілегіш және тіс қашуғыш, тіс тегістегіш қағидалары. станоктардың кинематикалық схемалары мен 2. Металл кесу теориясының негіздері. құрылысын және оларды дәлдікке тексеру 3. Тригонометриялық функциялар мен қағидалары. тістік іліністердің түрлері. 2. Жетектерді іріктеу қағидалары; шектеулер мен 4. Жетектерді есептеу қағидалары. қондырмалардың жүйелері, дәлдік дәрежелері; кедірбұдырлық квалитеттері мен параметрлері.

Білігі мен дағдылары

Білімі

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы

Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

«Металл жабыны және бояу жабдығын баптаушы» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ 7222 Металл жабын және бояу жабдығын баптаушы 3-4

Білімі

3-6 СБШ 3-деңгейі Негізгі орта білімі немесе практикалық тәжірибесі жоқ жалпы орта білімі базасында жалпы орта немесе техникалық және кәсіби білімі болуы кезінде практикалық тәжірибесі және/немесе кәсіби даярлығы (бір жылға дейінгі кәсіби даярлық бағдарламалары бойынша білім беру ұйымдарының базасында курстар немесе кәсіпорында оқыту).

СБШ 4-деңгейі Жоғары деңгейлі техникалық және кәсіби білімі (қосымша кәсіби даярлық), практикалық тәжірибе.

1) Жабдықтың жекелеген агрегаттарын баптау. 2) Автоматты және жартылай автоматты желілердің агрегаттары мен жабдығын жөндеу. 3) Желілерді баптағаннан және жөндегеннен кейін бөлшектерді сынамалы өңдеу және оларды техникалық бақылау бөлімге тапсыру. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 3 (біліктілік разряды: 4-5) СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 4 (біліктілік разряды: 6) 1-еңбек функциясы. Жабдықтың жекелеген агрегаттарын баптау 1. Металмен қаптау және 1. Жабдықтың жекелеген агрегаттары мен учаскенің жартыбояу учаскелерінің автоматты лай автоматты желілерін баптау бойынша операцияларды желілерін баптау бойынша опе(майсыздандыру, шаю, пассирлеу, полимерлеу, дәрілеу, рацияларды орындау білігі. фосфаттау, алюминилеу, анодтау, химиялық өңдеу, хромдау, никельдеу, мыстау, мырыштау, қорғасындау, қалайылау, 2. Желілерді басқарудың күрделі тораптары мен жүйелерін сырлау, кептіру, лактау, күйдіру; қаптау және сырлауға бөлшектеу және құрастыру дайындау үшін металдау, қорғасындау аппараттарын, дағдылары. сырлау пульттерін; жартылай автоматты және автоматты 3. Өнеркәсіптік манипуляторжелілер мен қондырғыларды; металлмен қаптау және боларды (роботтарды) баптауды яуды бағдарламамен басқаратын манипулятоларды (рожүзеге асыру білігі. боттарды); плазмалық, детонациялық және жоғары сапалы 4. Плазмалық, детонациялық тозаңдандыру құрылғыларын) орындау білігі. және жоғары сапалы 2. Бағдарламамен басқарылатын өнеркәсіптік манипулятолардың (роботтардың) қармауыштары мен жекелеген тозаңдандыру қондырғыларын баптау дағдылары. тораптарын баптау дағдылары. 3. Баптау карталарын толтыру мен оқу дағдылары. 1. Орындалатын жұмыс шегінде пневмогидроэлектрлік авто- 1. Қызмет көрсетілетін автоматты желілердің құрылысы мен матика, механика мен электроника негізі. баптау тәсілдері. 2. Қызмет көрсетілетін агрегаттар мен жартылай автоматты 2. Қызмет көрсетілетін автожелілердің құрылысы мен баптау тәсілдері. матты желілердің жабдығы мен 3. Қызмет көрсетілетін жартылай автоматты желілердің механизмдерінің қағидаттық жабдығы мен механизмдерінің қағидаттық схемалары. 4. Әмбебап және арнайы керек-жарақтарды, ба-қылау-өлшеу схемалары. аспаптарының құрылысы мен қолданылу қағидалары. 3. Өнеркәсіптік манипулятолардың құрылысы, олардың жұмысқа қабілеттілігін және жайғасу дәлдігін тексеру қағидалары. 2-еңбек функциясы. Автоматты және жартылай автоматты желілердің агрегаттары мен жабдығын жөндеу 1. Қызмет көрсетілетін агрегаттарды жөндеуді орындау білігі. 1. Автоматты желілердің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз 2. Қызмет көрсетілетін жабдықтың ақаулықтарын жоюға арналған құрал-саймандар мен керек-жарақтаррды таңдауды ету білігі. 2. Арнайы керек-жарақтардың жүзеге асыру білігі. және бақылау-өлшеу 3. Винипласттан жасалған бөлшектерді пісіру және дәнекерлеу дағдылары. аспаптарының дұрыс таңдалуы мен орнатылуын тексеру дағдылары. 1. Желіні жөндеу, іске қосу және жұмысын бақылау тәсілдері 1. Әмбебап және арнайы мен тәртібі. керек-жарақтардың, жарақтың 2. Электролиттердің, өрнектеу және шаю ванналары конструкциялық ерекшеліктері, ерітінділерінің концентрациясы мен температурасын бақылау бақылау-өлшеу аспаптарын ретәдісі. теу қағидалары. 3. Қызмет көрсетілетін желілердің кағидаттық электр схе2. Автоматты желі механизмдерінің жұмыс барымалары; автоматты бақылау құралдарының жұмыс істеу сындағы өзара әрекеттесу. қағидаты мен желіге қосу схемалары. 3-еңбек функциясы. Желілерді баптағаннан және жөндегеннен кейін бөлшектерді сынамалы өңдеу және оларды техникалық бақылау бөлімге тапсыру 1. Баптағаннан кейін бөлшектерді өңдеу. 2. Жабынды көзбен тексеру. 3. Бұйымды өңдеудің операциялық карталарын оқу білігі. 1. Бөлшектер мен бұйымдарды жабу мен бояудың технологиялық процесі. 2. Жабынды тексеру әдісі. Үлгілік практикалық міндеттерді шешу. Білімі мен практикалық тәжірибесінің негізінде іс-қимыл жасау тәсілін таңдау. 7222

Лак бояу жабындарының жабдықтарын баптаушы.

«Слесарь-электрмонтаждаушы» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ

Слесарь-электрмонтаждаушы 3 2-6 Негізгі орта білімі немесе практикалық тәжірибесі жоқ жалпы орта білімі базасында жалпы орта немесе техникалық және кәсіби білімі болуы кезінде практикалық тәжірибесі және немесе кәсіби даярлығы (бір жылға дейінгі кәсіби даярлық бағдарламалары бойынша білім беру ұйымдарының базасында курстар немесе кәсіпорында оқыту). Электр техникалық жүйелердің жұмысқа қабілеттілігін қамтамасыз ету. 2) Тораптар мен аппараттарды құрастыру. 3) Ақауларды анықтау және жою. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 3 (біліктілік разряды: 2-6) 1-еңбек функциясы. Электр техникалық жүйелердің жұмысқа қабілеттілігін қамтамасыз ету 1. Механикалық және электрлік параметрлердің байланысын сақтаған кезде, жабдықпен жұмыс істеу дағдылары. 2. Қуаттылық жобасына сәйкес жабдықтың, аспаптардың, механизмдердің және қондырғылардың және жүктеулердің жұмыс істеу режимін тексеру дағдылары. 1. Орындалатын жұмыс көлеміндегі электр техника негіздері. 2. Электр жабдығын, орнатылатын аппараттар мен аспаптардың схемаларын сынауға арналған техникалық талаптар. 3. Кұрделілігі орташа іске қосу-реттеу аппаратурасы. 4. Электр қозғалтқыштарын орау-тығыздау материалдарын өңдеу тәсілдері (сіңдіру, майлау, пісіру, өру және т.б.). 2-еңбек функциясы. Тораптар мен аппараттарды жинау 1. Әмбебап керек-жарақтарды және құрал-саймандарды пайдалана отырып, қарапайым тораптар мен аппараттарды; арнайы керек-жарақтар мен шаблондарды пайдалана отырып, күрделілігі орта және жоғары тораптар мен аппараттарды құрастыру. 2. Тұрақты және ауыспалы ток электр машиналарын және пісіру аппараттарын монтаждау және орнату. 3. Мыналарды орындау білігі: - жарық, күштік, дабыл, фидерлік және тарату желілерін тарту; - кірпіш және бетон қабырғаларда шлямбурмен және пневматикалық құрал-сайманмен ұя салу; - қолмен және станоктарда сақылауды, бұрғылау, бұрап босату, бұранданы кесу; - түрлі қимадағы сымдардан жасалған электр схемаларын өру және толықтай корпустарға монтаждау; - күштік электр құрылғыларға арналған тарату қалқандарының коммутациясы бойынша жұмыс; - ток күші 1000 А-ға дейінгі қоректендіру станцияларының аппаратурасын орнату және толықтай байланыстыру; - түрлі құрылғылар мен машиналардағы электр машиналары мен электр аспаптарының күрделі тораптарын монтаждау, құрастыру, реттеу және тапсыру; - жекелеген тізбектердегі және түрлі қосылыстардағы сымдардың қуаттылығын, кернеуін, ток күшін және кедергісін өлшеу; - кернеуі 35 кВ-қа дейінгі жоғары вольтты жабдық пен желілерді (іске қосатын және реттейтін аппаратура бар тарату құрылғылары мен жоғары вольтты электр жабдығын) монтаждау және бөлшектеу; - желілік және ұштық муфталарды бөлшектеумен, ұзартумен және монтаждаумен және кабельді сынаумен траншеяларда, туннельдерде, каналдарда және блоктарда кабель тарту; - аппаратураны орнату орындарын белгілеу. 1. Электр машиналарының, аспаптардың, іске қосу аппаратурасының құрылысы мен қолданылу қағидатын және оларды монтаждауға арналған техникалық талаптар. 2. Электр жабдығын монтаждаудың, машиналарды, агрегаттарды, аппараттарды және электр аспаптарын құрастыру мен орнатудың технологиялық кезектілігі. 3. Жұмыс барысында қолданылатын материалдардың қолданылу мақсаты. 4. Құрастыру мен монтаждау кезінде қолданылатын слесарлық және бақылау-өлшеу құралсаймандары, керек-жарақтары және аппаратуралары. 5. Дәнекерлеу кезінде қолданылатын дәнекерлейтін затты және флюстерді. 3-еңбек функциясы. Ақауларды анықтау және жою 1. Электр аппаратурасын, сондай-ақ ірі тұрақты және ауыспалы ток электр моторларын құрастыру, орнату және сынау кезінде туындайтын ақауларды анықтау дағдылары. 2. Әмбебап және арнайы бақылау-өлшеу құрал-саймандарын, керек-жарақтарын және аппаратурасын қолдану дағдылары. 1. Орындалатын жұмыс көлемінде электртехника негіздері. 2. Электр машиналарының, аспаптардың, іске қосу аппаратурасының құрылысы мен қолданылу қағидаты және оларды монтаждауға арналған техникалық талаптар. 3. Электр машиналарын іске қосу қағидалары, олардың жұмыс істеу кезінде рұқсат етілген жүктеме. 4. Үлгілік практикалық міндеттер, білімі мен практикалық тәжірибесінің негізінде іс-қимыл тәсілін таңдау. Дербестігі. Орындаушылығы.

Кәсіптің коды 7231 Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі

Еңбек функциялары

Автоматтар мен жартылай автоматтарды баптаушы Қашаушы Тіс кесуші Бұранда жонғылаушы

7222 7222 7222 7222

Кәсіптің коды 7233

3-4

СБШ 3-деңгейі СБШ 4-деңгейі Негізгі орта білімі немесе практикалық тәжірибесі Жоғары деңгейлі техникалық және жоқ жалпы орта білімі базасында жалпы орта некәсіби білімі (қосымша кәсіби даярлық), практикалық тәжірибе. месе техникалық және кәсіби білімі болуы кезінде практикалық тәжірибесі және/немесе кәсіби даярлығы (бір жылға дейінгі кәсіби даярлық бағдарламалары бойынша білім беру ұйымдарының базасында курстар немесе кәсіпорында оқыту). 1) Түрлі үлгілегі станоктарды жөндеу және баптау. 2) Бақылау-өлшеу аспаптары мен құрал-саймандарын қолдана отырып, оларды әртүрлі жазықтықтағы станокта аудара отырып, керек-жарақтарды, кескіш құрал-саймандарды орнату.

2-еңбек функциясы. Бақылау-өлшеу аспаптары мен құрал-саймандарын қолдана отырып, оларды әртүрлі жазықтықтағы станокта аудара отырып, керек-жарақтарды, кескіш құралсаймандарды орнату 1. Сыналатын күрделі тораптар мен агрегаттарды 1. Бақылау-өлшеу аспаптарын қолдана бөлшектеуді, құрастыруды және реттеуді жүзеге асы- отырып, оларды әртүрлі жазықтықтағы ру дағдылары. станокта нақты аудара отырып, аралас 2. Бақылау-өлшеу аспаптары мен құрал-сайманбекітуді және арнайы күрделі керекдарын қолданумен жұмыс істеу дағдылары. жарақтарды талап ететін бөлшектерді 3. Табылған ақауларды жою білігі. орнату дағдылары. 1. Әмбебап және арнайы керек-жарақтардың, 1. Бақылау-өлшеу құрал-саймандары жарақтың конструкциялық ерекшеліктері. мен аспаптарын баптау және ретке 2. Кесу құрал-сайманның құрылысы және оны қайрау келтіру қағидалары. мен орнату қағидалары. 2. Кесу құрал-сайманның геометриясы; әмбебап және арнайы керекжарақтарды, бақылау-өлшеу құралсаймандары мен аспаптарының құрылысы мен қолданылу қағидалары. 3-еңбек функциясы. Баптағаннан кейін сынамалық бөлшектерді өңдеу 1. Жалпы слесарлық, тіс кесу, бұранда жоңғылау, тіс 1. Станок жұмысының нәтижелері бойқашау жұмыстарын орындау бойынша дағдылары. ынша кесу режимдерін түзеу қажеттілігін 2. Сынама бөлшектерді өңдеу процесінде станокты анықтау білігі. баптау және реттеу дағдылары. 1. Жабдықтың бөлшектерін өңдеудің технологиялық 1. Металл кесу теориясының негіздері. бірізділігін және жұмыс істеу режимдері. 2. Станоктардың анықтамалықтары мен 2. Орындалатын жұмыс шегінде металл паспорттары бойынша кесу режимдерін технологиясының негіздері, металдардың анықтау қағидалары. механикалық қасиеттері. 3. Кесу құрал-сайманның құрылысы және оны қайрау мен орнату қағидалары. Дербестігі. Орындаушылығы.

«Шанақтарды түзетуші» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы Кәсіптің коды Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары Білігі мен дағдылары

Білімі Білігі мен дағдылары Білімі Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы Кәсіптің коды Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары Білігі мен дағдылары

Білімі Білігі мен дағдылары Білімі Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы Кәсіптің коды Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары Білігі мен дағдылары

Білімі Білігі мен дағдылары

Білімі Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы

3-еңбек функциясы. Қаптау бөлшектерін және шанақ тораптарын сырлау үшін түзету 1. Тегістеу құрал-сайманмен жұмыс істеу дағдылары. 2. Дәнекерлеу мен пісіру жұмыстарын орындау білігі. 3. Қалайылау, балқыту, тегістеу дағдылары. 4. Балқытуға жеңіл автомобиль шанақтарының бөлшектері мен тораптарын дайындау дағдылары. 5. Шанақтың дәнекерленетін жерлерінің бетін қалайылауға дайындау дағдылары. 6. Түзетуге арналған құрал-сайманның көмегімен және қалайы-қорғасынды дәнекерлерді, мастикаларды, пасталарды және полиэфирлі және эпоксидті тегістегіштерді пайдалана отырып, автомобильдер шанақтарының қаптау бөлшектері мен тораптарын бояу үшін түзету дағдылары. 7. Шаблон бойынша тексере отырып, бетін айнадай етіп тегістеу. 8. Үлгілік практикалық міндеттерді шешу, білімі мен практикалық тәжірибесінің негізінде ісқимыл тәсілін таңдау. 1. Автомобильдердің бөлшектері мен тораптарын түзету кезіндегі технологиялық тәсілдер мен олардың кезеңділігі. 2. Жұмыста қолданылатын материалдардың қасиеттері. 3. Шанақтың бөлшектері мен тораптарын балқытуға дайындау қағидалары, ақауларды түзету тәсілдері. 4. Шанақтың бөлшектері мен тораптарын балқыту мен қалайылау тәсілдері. 5. Беттерді тегістеу тәсілдері. 6. Түзетуге арналған құрал-сайманды баптау, түзетуге арналған шаблондарды белгілеу және жасау қағидалары. 7. Тегістеу пасталарының, дәнекерлерінің, пластмассаларының маркалары мен қасиеттері. Дербестігі. Орындаушылығы.

Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

3 Білігі мен дағдылары

Білімі

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы

Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары

Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

«Диагност-электрмеханигі» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ Жаңа кәсіп Диагност-электрмеханигі 3 -

Білімі

Техникалық және кәсiби бiлiм (орта буын маманы), ортадан кейiнгi бiлiм, практикалық тәжiрибе, немесе жоғары бiлiм. 1) Бекітілген бағдарламалар бойынша тестілерді жүргізу. 2) Электрондық жүйелердегі керекті параметрлерді баптау. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 3 1-еңбек функциясы. Бекітілген бағдарламалар бойынша тестілерді жүргізу 1. Тест жүргізу үшін дилерлік жабдықты пайдалану білігі. 2. Тестілеу қорытындылары бойынша үлгі ақауларды анықтау білігі. 3. Автомобильдің электрондық схемаларын оқу дағдылары. 1. Автомобильдің электрондық жүйелерінің жұмыс істеу қағидаты. 2. Тест өткізу әдістемелері. 2-еңбек функциясы. Электрондық жүйелердегі керекті параметрлерді баптау 1. Осы автомобильдің электрондық жүйелерінің негізгі параметрлерін баптау білігі. 2. Автомобильдің электрондық жүйелерінің негізгі параметрлерін реттеу дағдылары. 1. Автомобильдің электрондық жүйелерінің негізгі параметрлері. Қойылған міндетті орындау үшін жауапкершілік. Нәтижені көздеу.

«Автомобильдерді құрастыру процесінің технологі» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ Жаңа кәсіп Автомобильдерді құрастыру процесінің технологі

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы

Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары

Білігі мен дағдылары

Техникалық және кәсiби бiлiм (орта буын маманы), ортадан кейiнгi бiлiм, практикалық тәжiрибе, немесе жоғары бiлiм. 1) Құрастыру жұмыстарының технологиясының сақталуын бақылау. 2) Аралық бақылайтын тексеру кезеңдерінің орындалуын бақылау. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 3 1-еңбек функциясы. Құрастыру жұмыстарының технологиясының сақталуын бақылау 1. Құрастыру жұмыстарының технологиялық карталарын түсіну білігі. 2. Құрастыру жұмыстарының технологиялық процесін ұйымдастыру білігі. 3. Көтергіш көлік құралдарымен жұмыс істеу дағдылары. 1. Автомобильдің құрылысы. 2. Технологиялық құрастыру желілерінің функциялары. 2-еңбек функциясы. Аралық бақылайтын тексеру кезеңдерінің орындалуын бақылау 1. Бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану білігі. 2. Құрастыру жұмыстары кезеңдерінің уақытылы орындалуын бақылау білігі. 3. Өндірістік ақау жіберілген кезеңді анықтау дағдылары. 1. Негізгі бақылау кезеңдері. 2. Негізгі бақылау параметрлері. Қойылған міндетті орындау үшін жауапкершілік. Нәтижені көздеу.

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

Жаңа кәсіп Мехатроник

«Мехатроник» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ

Білігі мен дағдылары

3 Білімі Техникалық және кәсiби бiлiм (орта буын маманы), ортадан кейiнгi бiлiм, практикалық тәжiрибе, немесе жоғары бiлiм. 1) Автоматтандырылған және роботталған технологиялық желілердің жұмысын ұйымдастыру және бақылау. 2) Автоматтандырылған және роботталған технологиялық желілердің жұмыс істеун қамтамасыз ету. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 3 1-еңбек функциясы. Автоматтандырылған және роботталған технологиялық желілердің жұмысын ұйымдастыру және бақылау 1. Автоматтандырылған және роботталған технологиялық желілердің жұмысын бақылау білігі. 2. Автоматтандырылған және роботталған технологиялық желілердің операторларының жұмысын ұйымдастыру білігі. 3. Операторлардың жұмысын бақылау білігі. 4. Автоматтандырылған және роботталған технологиялық желілерді монтаждау дағдылары 1. Датчиктердің, атқару механизмдерінің құрылысы мен жұмыс істеу қағидаты. 2. Гидропневмоэлектроавтоматика. 3. Робототехника. 2-еңбек функциясы. Автоматтандырылған және роботталған технологиялық желілердің жұмыс істеуін қамтамасыз ету 1. Автоматтандырылған жабдықты баптау мен калибрлеу білігі. 2. Автоматтандырылған және роботталған жабдық авариялық істен шыққан жағдайда шұғыл шара қолдану білігі. 3. Автоматтандырылған және роботталған құрастыру желілерінің жұмысындағы ауытқуларды анықтау дағдылары. 1. Автоматтандыру және роботтау жабдығының негізгі сипаттамалары. Қойылған міндетті орындау үшін жауапкершілік. Нәтижені көздеу.

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы Кәсіптің коды Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары

Білігі мен дағдылары

«Баптау және сынау технигі» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ Білімі

Баптау және сынау технигі 5 Техникалық және кәсiби бiлiм (орта буын маманы), ортадан кейiнгi бiлiм, практикалық тәжiрибе, немесе жоғары бiлiм. 1) Ұйымдастыру-техникалық іс-шаралар. 2) Түрлі жабдық пен жүйелерді іске қосу-баптау жұмыстары. 3) Қолданыстағы нормативтік құжаттарда белгіленген нысандар бойынша актілерді толтыру. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 5 1-еңбек функциясы. Ұйымдастыру-техникалық іс-шаралар 1. Жабдықты баптау мен сынауды ұйымдастыруды жетілдіруге бағытталған іс-шараларды әзірлеу дағдылары. 2. Іске қосу-баптау жұмыстарының нәтижелері бойынша ақауларды анықтау үшін жабдықты қарап тексеру дағдылары. 3. Өз міндеттерін орындау барысында басқа өндірістік бөлімшелерімен өзара әрекеттесуді қамтамасыз ету. 1. Монтаждау, баптау және сынау жұмыстарын жоспарлау тәртібі мен әдістері. 2. Техникалық құжаттаманы өңдеу және ресімдеу тәртібі. 3. Экономика, өндірісті, еңбекті ұйымдастыру және басқару негіздері. 4. Еңбек заңнамасының, еңбекті қорғау қағидалары мен нормаларының негізгі мәселелері. 2-еңбек функциясы. Түрлі жабдық пен жүйелерді іске қосу жұмыстары 1. Іске қосу-баптау жұмыстарын ұйымдастыру дағдылары. 2. Өлшеу аспаптарын, құрал-сайманды және керек-жабдықтарды пайдалану дағдылары. 3. Аспаптарды қосу, қажетті сипаттамалар мен параметрлерді тіркеу дағдылары. 4. Түзетілген жабдықтың және монтаждау жұмыстарының техникалық сипаттамаларының техникалық және жобалық құжаттамаға сәйкес болуын анықтау. 5. Жұмыстар мен жабдықтың ақауларын анықтау, оларды жоюды қамтамасыз ету. 1. Жабдықты қарау тәртібі, оның ақауларын анықтау әдістері. 2. Жабдық жұмысының параметрлерін, сипаттамаларын және режимының деректерін өлшеу тәсілдері. 3. Бапталатын және сыналатын жүйелер мен құрылғылардың негізгі техникалық сипаттамаларын, кине-матикалық схемаларының және тораптар мен элементтері құрастырмаларының ерекшеліктері. 4. Жұмыстарды жүргізуге арналған сметаны, жабдыққа, материалдарға, қосалқы бөлшектерге, өлшеу құралдарына және аспаптарға берілетін өтінімдерді толтыру тәртібі. 3-еңбек функциясы. Қолданыстағы нормативтік құжаттарда белгіленген нысандар бойынша актілерді толтыру 1. Алынған нәтижені өңдеу білігі, қажетті техникалық есептеулерді жасау. 2. Актілер мен басқа техникалық құжаттаманы толтыру білігі. 3. Компьютерді міндеттерді орындауды қамтамасыз ететін көлемде пайдалана білу дағдылары. 1. Монтаждау және баптау жұмыстарын жүргізу бойынша нормативтік, әдістемелік және басқа басқарушылық материалдар. 2. Жетекшілік ететін мәселелер бойынша іс қағаздарын жүргізуге арналған бағдарламалық қамтамасыз ету.

Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары Білімі Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы Әзірленді

«Техник-механик» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ

Техник-механик 5

Техникалық және кәсiби бiлiм (орта буын маманы), ортадан кейiнгi бiлiм, практикалық тәжiрибе, немесе жоғары бiлiм. 1) Автомобиль көлігіне және көліктегі жабдыққа техникалық қызмет көрсету және жөндеу. 2) Көлік құралдарына диагностика жасау, жаңғырту және модификациялау үшін конструкторлық және технологиялық құжаттаманы әзірлеу. 3) Өндірістік учаскеде қауіпсіздік техникасын қамтамасыз ету. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 5 1-еңбек функциясы. Нормативтік-техникалық құжаттама талаптарына сәйкес автомобиль көлігіне және көліктегі жабдыққа техникалық қызмет көрсету мен жөндеу 1. Автомобиль көлігін пайдалану барысында ауыстыру үшін автомобиль тораптары мен агрегаттарын таң-дау дағдылары. 2. Кәсіпорындардың материалдары мен технологиялық жабдығын тиімді пайдалану білігі. 3. Монтаждау-бөлшектеу жұмыстарын және жөндеу операцияларын жүргізу білігі. 4. Сынау және реттеу стенділерінде жұмыс істейу, бақылау-өлшеу аспаптары мен құралсаймандарын қолдану білігі. 1. Автомобильдер мен агрегаттарды жөндеу мен оларға техникалық қызмет көрсету сапасын бақылау тәсілдері. 2. Автомобиль көлігінің сыныпталуын, негізгі сипаттамаларын және техникалық параметрлері. 3. Машиналар мен механизмдерді жөндеу және оларға қызмет көрсету кезінде қолданылатын жабдықты және құрал-сайманды технологиялық және диагностикалық жарақтау негіздері. 4. Автомобильдер мен олардың агрегаттарын монтаждау мен бөлшектеу әдістері. 5. Автомобиль көлігіне және көліктегі жабдыққа техникалық қызмет көрсету мен жөндеу бойынша нормативтік-техникалық құжаттаманың талаптары. 2-еңбек функциясы. Көлік құралдарына диагностика жасау, жаңғырту және модификациялау үшін конструкторлық және технологиялық құжаттаманы әзірлеу 1. Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету мен жөндеу бойынша технологиялық карталарды әзірлеу білігі. 2. Техникалық құжаттаманы қолдану дағдылары. 3. Кәсіби компьютерлік бағдарламалармен жұмыс істеу білігі. 4. Стандарттарды қолдану білігі. 1. Автомобильде қолданылатын негізгі конструкциялық материалдардың қасиеттері. 2. Стандарттау саласындағы негізгі ережелер, жалпы түсініктер және анықтамалар. 3. Автомобиль көлігін жобалау және оған техникалық қызмет көрсету, оны жөндеу және пайдалануды ұйымдастыру кезіндегі талдау жүйелері. 4. Техникалық құжаттаманы әзірлеу және ресімдеу бойынша нормалар мен қағидалар. 5. Кәсіби компьютерлік бағдарламалар. 3-еңбек функциясы. Өндірістік учаскеде қауіпсіздік техникасы мен еңбекті қорғауды қамтамасыз ету 1. Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау, өрт қауіпсіздігі және өндірістік санитария қағидалары бойынша жөндеу жұмыстарындағы жұмысшыларға нұсқама жүргізу дағдылары. 2. Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау, өрт қауіпсіздігі және өндірістік санитария бойынша қажетті нормативтік құжаттаманы жүргізу дағдылары. 3. Дәрігерге дейінгі алғашқы медициналық көмек көрсету. 4. Өрт қауіпсіздігі қағидалары бойынша жөндеу жұмыстары мен айналысатын жұмысшыларға нұсқама жүргізу дағдылары. 5. Жұмыс орнында еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау, өрт қауіпсіздігі және өндірістік санитария талаптарын сақтау. 1. Еңбекті қорғау, еңбек қауіпсіздігі және қоршаған ортаны қорғауды ұйымдастыру мәселелері. 2. Автомобильге техникалық қызмет көрсету және жөндеу кезіндегі техникалық қауіпсіздік қағидалары. 3. Өндірістік учаскелерде жөндеу жұмыстарымен айналысатын жұмысшылардың қызметін ұйымдастыру. 4. Зардап шеккендерге дәрігерге дейін көмек көрсету қағидалары. 5. Өрт қауіпсіздігі қағидалары. Нәтижені көздеу. Ұжымда және командада жұмыс істеу білігі.

Кәсіптің коды 2145

3 -

Қойылған міндеттерді орындау үшін жауапкершілік. Нәтижені көздеу.

Кәсіптің коды 3115

Білігі мен дағдылары

Кәсіптің коды 3112

Шанақтарды түзетуші

Негізгі орта білімі немесе практикалық тәжірибесі жоқ жалпы орта білімі базасында жалпы орта немесе техникалық және кәсіби білімі болуы кезінде практикалық тәжірибесі және/немесе кәсіби даярлығы (бір жылға дейінгі кәсіби даярлық бағдарламалары бойынша білім беру ұйымдарының базасында курстар немесе кәсіпорында оқыту).

1) Шанақ бөлшектері мен тораптарының бетіндегі ақауларды анықтау. 2) Шанақ бөлшектерін жөндеу. 3) Қаптау бөлшектерін және шанақ тораптарын сырлау үшін түзету. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 3 (біліктілік разряды: 3-5) 1-еңбек функциясы. Шанақ бөлшектері мен тораптарының бетіндегі ақауларды анықтау 1. Шанақ бөлшектерінің беті мен бұрыштарындағы ақауларды көзбен анықтау білігі. 2. Есептеулер жүргізу және шанақ зақымдануының сипатын салыстыру білігі. 3. Қалпына келтірудің технологиялық маршрутын жасау білігі. 1. Жөндеу кезіндегі жұмыстарды орындау тәсілдері. 2. Шанақты қалпына келтіру үшін қажетті тәсілдер, жабдықтар, керек-жарақтар, құралсаймандар. 3. Пісірілетін бөлшектердегі ішкі кернеулер мен түрлендірулер пайда болу себептері, оларды алдын алу шаралары мен оларды жою тәсілдері. 2-еңбек функциясы. Шанақ бөлшектерін жөндеу 1. Автомобильдің шанақ бөлшектерін бөлшектеу, құрастыру дағдылары. 2. Саңылаулары мен жанасатын жерлерін жетілдіре отырып, автомобильдердің тораптарын, есіктерін қиыстыру дағдылары. 3. Геометриялық формалары мен параметрлерін қалпына келтіру кезінде ойықтар мен тұтас шанақтың қиғаш жерлерін жою дағдылары. 4. Табақ металмен жұмыс істеу дағдылары (түзету, кесу, ауыстыру, қоймалау). 5. Бөлшектерін ауыстыру және қалпына келтірілетін бөлшек қалыбын бере отырып, дайындалған шанақ бөлшектерінен немесе табақ металдан жасалған жөндеу ендірмелерін қолдану арқылы шанақты жөндеу дағдылары. 1. Шанақ бөлшектерін толық және ішінара ауыстыру технологиялары. 2. Шанақ цехының өндірістік процестері. 3. Шанақты дайындау технологиясының, шанақты дайындау және жөндеу кезіндегі материалдардың, жөндеуге арналған жабдықтың, жөндеу үшін жарақтың және құралсаймандардың ерекшеліктері.

«Инженер-технолог» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ

Инженер-технолог 5 Техникалық және кәсiби бiлiм (орта буын маманы), ортадан кейiнгi бiлiм, практикалық тәжiрибе, немесе жоғары бiлiм. 1) Цехтарда технологиялық тәртіптің сақталуын және технологиялық жабдықтың дұрыс пайдаланылуын бақылау. 2) Ақаудың және сапасы төмен өнімнің шығарылу себептерін талдау. 3) Конструкторлық-технологиялық құжаттаманы әзірлеу. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 5 1-еңбек функциясы. Цехтарда технологиялық тәртіптің сақталуын және технологиялық жабдықтың дұрыс пайдаланылуын бақылау 1. Өндірістің технологиялық процестерінің тиімді нұсқаларын экономикалық тұрғыдан негіздеу және таңдау білігі. 2. Өнімді техникалық бақылау және сынау әдістерін қолдану дағдылары. 3. Автоматтандыру және жобалау құралдарын қолданумен бәсекеге қабілетті өнімді шығаруды және оларды дайындауға жұмсалатын еңбек шығыстарын қысқартуды қамтамасыз ете отырып, кәсіпорын шығаратын өнімді шығаруға және күрделілігі бойынша түрлі жұмыс түрлеріне жабдықтың және технологиялық жарақтың, автоматтандыру және механикаландыру құралдарының түр-түрін қолдану дағдылары. 1. Кәсіпорын өнімін шығару технологиясы. 2. Технологиялық жабдықтың және олардың жұмыс істеу принциптерінің негізі. 3. Өндірістің үлгілік технологиялық процестері мен режимдері. 4. Шикізатқа, материалдарға, дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар. 2-еңбек функциясы. Ақаудың және сапасы төмен өнімнің шығарылу себептерін талдау 1. Техникалық процестің бұзылыстрын анықтау және жою дағдылары. 2. Кәсіпорын шығаратын өнімге келіп түсетін рекламацияларды қарау дағдылары. 3. Технологиялық құжаттаманы және өндірістік процестердің тиімділігін арттыру бойынша ісшараларды әзірлеу дағдылары. 4. Өнімнің жаңа түрлерін енгізуді ұйымдастыру дағдылары. 5. Технологиялық желілерді жаңадан жобалау дағдылары. 6. Жаңа технологиялық процестерді әзірлеу білігі. 7. Ақаудың және сапасы төмен және төмен сұрыпты өнімнің шығарылу себептерін талдау, олардың алдын алу және жою бойынша іс-шараларды әзірлеу білігі. 1. Технологиялық және конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесінің талаптары. 2. Өндірістегі технологиялық процесті жобалау және ұйымдастыру ерекшеліктері. 3. Қаулыларды, өкімдерді, бұйрықтарды, әдістемелік және нормативтік материалдар. 3-еңбек функциясы. Конструкторлық-технологиялық құжаттаманы әзірлеу 1. Өндірістегі еңбекті ғылыми тұрғыдан ұйымдастыру жүйесін енгізу және ұйымдастыру дағдылары. 2. Технологиялық өндіріс процестерінің тиімді нұсқаларын экономикалық тұрғыдан негіздеу және таңдау білігі. 3. Нормативтік құжаттаманы, нұсқаулықты жасау білігі. 4. Жабдықты орналастыру, жұмыс орындарын техникалық жарақтау және ұйымдастыру, өндірістік қуат-тарға есептеу жүргізу және жабдықты жүктеу білігі. 5. Технологиялық құжаттаманы, сызбаларды оқу дағдылары. 6. Технологиялық процестерді талдау және пысықтау білігі. 7. Компьютермен, инженерлік графика мен сызу бойынша бағдарламаны жетік меңгеру. 1. Техникалық нормативтер, нұсқаулықтар, құрастыру схемалары, маршруттық такси, өнімнің техникалық деңгей және өнімнің сапасы карталары мен басқа технологиялық құжаттама. 2. Технологиялық процестерді және өндіріс режимдерін түзетумен байланысты техникалық құжаттамаға өзгерістер енгізу тәртібі. Бастамашылдық, жұмысқа творчестволық тұрғыдан кірісу. Ұйымдастыру қабілеттері. Командада жұмыс істей білу.

2149 Инженер

«Инженер» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ

5

Техникалық және кәсiби бiлiм (орта буын маманы), ортадан кейiнгi бiлiм, практикалық тәжiрибе, немесе жоғары бiлiм. 1) Автомобильді монтаждау және сынау саласындағы әдістемелік және нормативтік құжаттарды, техникалық құжаттаманы әзірлеу. Отандық және шетелдік ғылым, техника жетістіктерін енгізу, автомобиль жасаудағы озық тәжірибені пайдалану. 2) Автомобиль жасау кәсіпорны бөлімшелерінің жұмысының техникалық-экономикалық талдауы. 3) Техникалық құжаттаманы толтыру. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 5 1-еңбек функциясы. Автомобильді монтаждау және сынау саласындағы әдістемелік және нормативтік құжаттарды, техникалық құжаттаманы әзірлеу. Отандық және шетелдік ғылым, техника жетістіктерін енгізу, автомобиль жасаудағы озық тәжірибені пайдалану 1. Инженерлік графика, технологиялық және өндірістік процестерді виртуалды модельдеу бойынша компьютерлік бағдарламаларды меңгеру. 2. Конструкторлық-технологиялық құжаттамамен жұмыс істеу білігі. 1. Орындалатын жұмыс мәселелері бойынша директивалық және өкімдік құжаттар, әдістемелік және нормативтік материалдар. 2. Кәсіпорынның (кәсіпорын бөлімшелерінің) техникалық даму перспективасы және қызмет ерекшеліктері. 3. Әзірленетін және қолданылатын техникалық құралдарды, материалдардың жұмыс істеу қағидаты, техникалық сипаттамалары, конструктивтік ерекшеліктері мен олардың қасиеттері. 4. Заманауи есептеуіш техника, коммуникация және байланыс құралдары. 5. Техникалық құжаттаманы толтыру мен ресімдеу бойынша қолданыстағы стандарттар, техникалық талаптар, ережелер мен нұсқаулықтар. 2-еңбек функциясы. Жұмыстың техникалық-экономикалық талдауы 1. Кәсіби қызмет саласында қолданылатын ақпаратты жинау, сақтау және өңдеу (редакциялау) ком-пьютерлік әдістерін білу. 2. Алынған ақпаратты талдау және жүйелендіру білігі. 3. Аз уақыт аралығына және болашаққа күнтізбелік жоспарлау дағдылары. 4. Техникалық-экономикалық негіздерді білуі. 1. Түрлі нұсқадағы математикалық талдау. 2. Зерттеулер мен әзірлемелердің экономикалық тиімділігіне техникалық есептеулер жүргізу мен анықтау әдісі. 3. Жоспарлау негіздері. 4. Экономика негіздері 3-еңбек функциясы. Техникалық құжаттаманы толтыру 1. Компьютерлік арнайы бағдарламаларды пайдалану дағдылары. 2. Техникалық, қаржылық және адами факторларды ескере отырып, өндірістік қағидаттар мен қарым-қатынастардың негіздерін иелену және іс жүзінде қолдана білу. 1. Еңбекті ұйымдастыру және басқару негіздері. 2. Еңбек заңнамасының негіздері. 3. Еңбекті қорғау қағидалары мен нормалары. Кәсіпорын стратегиясы шеңберіндегі басқарушылық қызмет. Дербестігі. Ұйымдастыру қабілеттері. Командада жұмыс істей білуі.

КС техникалық деректері «Personnel Recruitment Center «Career-Holdings» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі

Нұсқасының нөмірі мен шыққан жылы

1-нұсқасы, 2014 жыл

Болжамды қайта қарау күні

2017

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 9 сәуірдегі Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №10654 болып енгізілді.


18

www.egemen.kz

Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің бұйрығы 2014 жылғы 30 желтоқсан

№339

17 қазан 2015 жыл

1. Қозғалтқыш агрегаттары қораптарының май арналарын айдауды орындау білігі. 2. Стендтер мен гидравликалық қысым престерінде құрастырылған тораптарға сынақ жүргізу білігі.

Астана қаласы

«Ұшу аппараттары өндірісі» кәсіби стандартын бекіту туралы 2007 жылғы 15 мамырдағы Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі 138-5-бабының 3-тармағына сәйкес бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған «Ұшу аппараттары өндірісі» кәсіби стандарты бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Индустриялық даму және өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті (А.Қ. Ержанов): 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде заңнамада белгіленген тәртіппен мемлекеттік тіркелуін; 2) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін күнтізбелік он күн ішінде оның көшірмесінің мерзімді баспа басылымдарында және «Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Республикалық құқықтық ақпарат орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде ресми жариялауға жіберілуін; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің интернет-ресурсында және мемлекеттік органдардың интранет-порталында орналастырылуын; 4) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін он жұмыс күні ішінде Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Заң департаментіне осы бұйрықтың 2-тармағының 1), 2) және 3) тармақшаларында көзделген іс-шаралардың орындалуы туралы мәліметтердің ұсынылуын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму вице-министрі А.П. Рауға жүктелсін. 4. Осы бұйрық оның алғаш ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрі

Ә.ИСЕКЕШЕВ.

«КЕЛІСІЛДІ»: Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтiк даму министрі ___________ Т. Дүйсенова 2015 жылғы «6» наурыз

Білімі

Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы №339 бұйрығымен бекітілген «Ұшу аппараттары өндірісі» кәсіби стандарты 1. Жалпы ережелер 1. «Ұшу аппараттары өндірісі» кәсіби стандарты білім беру бағдарламаларын қалыптастыруға, оның ішінде персоналды кәсіпорындарда оқытуға, білім беру мекемелерінің қызметкерлері мен түлектерін сертификаттауға, персоналды басқару саласындағы кең шеңбердегі міндеттерді шешуге арналған. 2. Осы кәсіби стандартта мынадай терминдер мен анықтамалар қолданылады: 1) ақаулау – техникалық жай-күйі мен одан әрі пайдалануға жарамдылығын анықтау үшін техниканың агрегаттары мен бөлшектеріндегі ақаулықтарды анықтау процесі; 2) біліктілік – қызметкердің нақты еңбек функцияларын сапалы орындауға дайын болу дәрежесі; 3) біліктілік деңгейі – еңбек іс-қимылдарының күрделілігі, стандартты болмау, жауапкершілік және дербестік параметрлері бойынша сараланатын жұмыскердің даярлық деңгейі мен құзыретіне қойылатын талаптар жиынтығы; 4) еңбек функциясы – еңбек процесінің бір немесе бірнеше міндеттерін шешуге бағытталған өзара байланысты іс-қимылдар жинағы; 5) кәсіби кіші топ – еңбек функцияларының және оларды орындау үшін қажетті құзыреттердің тұтас жинағынан қалыптастырылған кәсіптер жиынтығы; 6) кәсіби стандарт – кәсіби қызметтің нақты саласында біліктілік, құзыреттілік деңгейіне, еңбек мазмұнына, сапасына және жағдайларына қойылатын талаптарды айқындайтын стандарт; 7) кәсіби топ – жалпы ықпалдасқан негізі (ұқсас және мақсаттылығы жақын объектілер, технологиялар, оның ішінде еңбек құралдары) бар және оларды орындау үшін еңбек функциялары мен құзыреттерінің ұқсас жинағын болжайтын кәсіби кіші топтар жиынтығы; 8) кәсіп – арнайы даярлық нәтижесінде алынған және білімі туралы тиісті құжаттармен расталатын белгілі бір білімдерді, біліктерді және практикалық дағдыларды білуді талап ететін адамның еңбек қызметі кәсібінің негізгі түрі; 9) квалитет – бұйымды (бөлшектерді) дайындау дәлдігінің рұқсат ету мәнін айқындайтын сипаттамасы; 10) кәсіптер сыныптауышы – атауларын бірыңғайландыруға қол жеткізуге және еңбек нарығының жай-күйі бойынша деректерді статистикалық есепке алуды, салыстыруды және талдауды жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін қызметтердің (кәсіптердің) жүйелендірілген тізбесі; 11) Мемлекеттік оптикалық институт пасталары – болат қорытпаларды (оның ішінде термиялық беріктетілген), түсті металдарды, қатты пластмассалар мен полимерлерді, шыныны (оның ішінде оптикалық), керамикалық материалдар мен олардан жасалған бұйымдарды тегістеу және жылтырлату үшін қолданылатын, хром оксиді (III) негізіндегі тегістеу және жылтырату пасталары; 12) негізгі топ – шығарылатын өнімнің, өндіріс технологиясының, негізгі қорлардың және жұмыс істейтіндердің кәсіби дағдыларының ортақтығы тән кәсіпорындар мен ұйымдардың жиынтығы; 13) салалық біліктілік шеңбері – салада танылатын біліктілік деңгейлерінің құрылымдалған сипаттамасы; 14) тесік іздегіш – шаманы анықтауға, оқшаулауға және сандық түрде бағалауға арналған аспап; 15) ұшу аппараты – атмосферада ұшуға арналған құрылғының (аппараттың) жалпы атауы. 3. Осы кәсіби стандартта мынадай қысқартулар пайдаланылады: 1) СБШ – салалық біліктілік шеңбері; 2) БА – басшылар, мамандар мен басқа да қызметшілер лауазымдарының біліктілік анықтамалығы; 3) БТБА – Жұмысшылардың жұмыстары мен кәсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы; 4) КС – кәсіби стандарт; 5) МОИ – Мемлекеттік оптикалық институт. 2. КС паспорты 4. КС атауы: Ұшу аппараттары өндірісі. 5. КС әзірлеудің мақсаты: кәсіби қызметтің мазмұны мен сапасына, ұшу аппараттары өндірісі саласындағы мамандарға қойылатын біліктілік талаптарын анықтауға қойылатын бірыңғай талаптарды біріздендіру, белгілеу және қолдау. 6. КС-ның қысқаша сипаттамасы: ұшу аппараттарын өндіру және жаңғырту, түрлі үлгідегі ұшу аппараттарын, сондай-ақ тәжірибелік және эксперименттік бұйымдарды құрастыру, құрастырылған бұйымдар жүйелерінің өзара іс-қимылын кешенді пысықтау және тексеру. 7. Негізгі топ: авиациялық техника. 8. Кәсіптер сыныптауышы бойынша кәсіби топ: ұшу аппараттары өндірісі. 3. Кәсіптердің карточкалары 9. Кәсіптердің тізбесі: 1) қозғалтқыштарды құрастырушы слесарь, СБШ бойынша 2-4-біліктілік деңгейлері; 2) ұшу аппараттарын құрастырушы слесарь, СБШ бойынша 2-4-біліктілік деңгейлері; 3) авиақозғалтқыштарды жөндеу жөніндегі слесарь, СБШ бойынша 2-4-біліктілік деңгейлері; 4) агрегаттарды жөндеу жөніндегі слесарь, СБШ бойынша 3-4-біліктілік деңгейлері; 5) ұшу аппараттарын жөндеу жөніндегі слесарь, СБШ бойынша 2-4- біліктілік деңгейлері; 6) электромеханик, СБШ бойынша 5-біліктілік деңгейі; 7) техник-технолог, СБШ бойынша 5-біліктілік деңгейі; 8) инженер, СБШ бойынша 5-біліктілік деңгейі. 10. Кәсіптердің карточкалары осы КС-ге қосымшада келтіріледі. «Ұшу аппараттары өндірісі» кәсіби стандартына қосымша Кәсіптің коды Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары Білігі мен дағдылары

7232

«Қозғалтқыштарды құрастырушы слесарь» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ

Қозғалтқыштарды құрастырушы слесарь 2-4 2-7

Орта кәсіби білім 1) Құрастыруға және монтаждауға слесарлық-құрастыру дайындығы. 2) Түрлі күрделілік дәрежесіндегі қозғалтқыштар мен агрегаттарды құрастыру және монтаждау. 3) Стендтер және престерде қозғалтқыштың құрастырылған тораптары мен агрегаттарына сынақтар жүргізу. Қозғалтқыштарға стендтік сынақтар (суықтай жүргізіп жаттықтыру) жүргізу. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: СБШ бойынша біліктілік деңгейі: СБШ бойынша біліктілік 2 (біліктілік разряды: 2-3) 3 (біліктілік разряды: 4-5) деңгейі: 4 (біліктілік разряды: 6-7) 1-еңбек функциясы. Құрастыруға және монтаждауға слесарлық-құрастыру дайындығы 1. Сызбалық-графикалық 1. Қозғалтқыштар мен агрегат- 1. 6-7 квалитеттері бойынша байланыстары және технологиялық тардың қарапайым тораптақұжаттаманы оқу, эскиздерді, бар қозғалтқыштар мен рын бөлшектеу дағдылары, қозғалтқыштың бөлшектерінен агрегаттардың күрделі торапта- техникалық суреттер мен рын консервациядан алу және бөлшектердің, олардың және тораптарынан майларды элементтерінің сызбаларын бөлшектеу жүргізу білігі. кетіру білігі. 2. Визуалды қарау кезінде қоз- 2. Бөлшектер мен тораптардың және тораптарын орындау ғалтқыш бөлшектерінің ақаула- жиынтықтылығын және сапасын дағдылары. анықтау дағдылары. рын айқындау дағдылары. 3. Металдарды термоөңдеу, 3. 8-14 квалитеттер бойынша пісіру және дәнекерлеу түрлі күрделілік дәрежесіндегі дағдылары. қозғалтқыш бөлшектеріне слесарлық өңдеу жүргізу білігі. 4. Слесарлық және бақылау4. Материалдардың қасиеттерін өлшеу құрал-сайманын жөнге келтіру және жөндеу дағдылары. айқындау үшін анықтаманы пайдалану, материалдар маркаларының шифрін ажырату және олардың қолданылу аясын анықтау білігі. 5. Өлшеу құрал-сайманының көмегімен қозғалтқыштар мен агрегаттардың бөлшектерін өлшеу білігі. 6. Жұмыс жағдайын талдау, ағымдағы және қорытынды бақылау жүргізу, өз қызметін бағалау және түзету білігі.

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

1. Өндірісті механизация1. Қозғалтқыштың қарапайым 1. Беттерді өңдеу, металдарлау, автоматтандыру және ды термоөңдеу, пісіру және тораптарын бөлшектеу технодәнекерлеу параметрлері тукомпьютерлендіру және логиясын және қозғалтқышты олардың міндеттері туралы бөлшектеуге арналған техноло- ралы білуі. негізгі түсініктерді білуі. гиялық құжаттаманы ресімдеу 2. Қозғалтқыштың торапта2. Компьютерлік графикалық рын бөлшектеуге арналған тәртібін білуі. бағдарламалардың 2. Майлаудың негізгі түрлері мен монтаждау және бөлшектеу стендтерінің құрылымын және негіздерін білуі. оларды жою тәсілдерін білуі. 3. Тораптар мен 3. Техникалық өлшемдер және пайдалану қағидаларын білуі. агрегаттардың бөлшектерінің 3. Сериялар бойынбұрандалар туралы негізгі ақауларын табу әдістерін ша қозғалтқыштар мен мәліметтерді білуі. агрегаттардың бөлшектері мен білуі. 4. Шектеулер жүйесі туралы тораптарының конструкциялық 4. Қозғалтқыштың жалпы мәліметтерді білуі. конструкциясында 5. Материалдарды слесарлық өзгерістерін білуі. қолданылатын металдардың, өңдеудің барлық түрлерінің қорытпалардың және бейтехнологиялық процестерін білуі металл материалдардың 6. Коррозияның негізгі түрлерін механикалық қасиеттері мен және металдарды одан қорғау маркаларын білуі. тәсілдерін білуі. 2-еңбек функциясы. Түрлі күрделілік дәрежесіндегі қозғалтқыштар мен агрегаттарды құрастыру және монтаждау 1. Қозғалтқыштың күрделі 1. 6-7 квалитеттері бойынша 1. Тораптардың бөлшектерін бөлшектері мен тораптарын қиыстыруды және орнатуды стапельге немесе жинайтын қажет ететін қозғалтқыштар мен жетілдіру дағдылары. құрылғыға бекіту білігі. агрегаттардың күрделі тораптары 2. Редукторларды және 2. Құрастыру керек-жарағын мен механизмдерін құрастыруды фрикционды муфталарды және құрал-сайманды пайдақұрастыру дағдылары. және реттеуді, оларды лану білігі. техникалық құжаттамаға сәйкес 3. Турбиналар мен ком3. Бұрандамалардың, прессорлар роторларын бұрамалар, түйреуіштер, шпон- бекітуді орындау білігі. динамикалық теңгерімдеу 2. Монтаждалатын калар және шлицтер арқылы арқылы құрастыру білігі. бөлшектердің, тораптардың жалғанатын күрделілігі ор4. Түрлі күрделілік және агрегаттардың тартылуы таша қозғалтқыштар мен мен саңылауларын қиыстыруды дәрежесіндегі агрегаттардың тораптарын орындау, орталықтау және ниве- қозғалтқыштарды және құрастыруды орындау білігі. олардың агрегаттарын лирлеу білігі. 4. Қозғалтқыштардың бөлшектүпкілікті құрастыру және 3. Қозғалтқыштың күрделі тері мен тораптарын шплинтреттеу білігі. бөлшектері мен тораптарын теуді, өздігінен бұралып шешілуін, таңбалауды, өшіруді және таңбалау, өшіру және пломбалау білігі. пломбалауды жүргізу білігі. 4. Күрделілігі орташа қозғалт5. Қозғалтқыштың бөлшектері қыштардың бөлшектері мен мен агрегаттарын бөлшектеу тораптарын технологияға сәйкес мен жинауға арналған күрделі емес керек-жарақтарды дайын- статикалық және динамикалық теңестіруді жүргізу білігі. дау білігі. 5. Дәл өлшеу аспаптарын, құралсайманды, мүйізді кілттерді пайдалану білігі. 1. Қозғалтқыштар мен агрегаттардың қосылыстарының негізгі түрлерін білуі. 2. Қозғалтқыш агрегаттарының конструкциясы мен қолданылу мақсаты туралы негізгі мәліметтерді білуі. 3. Құрастыруға келіп түсетін бөлшектер мен тораптардың сапасына қойылатын техникалық талаптарды білуі.

1. Қозғалқыштар мен олардың агрегаттарын жинаудың технологиялық реттілігін білуі. 2. Қозғалтқыштың агрегаттары мен жүйелерін монтаждауға, өңдеуге, реттеуге арналған техникалық талаптарды білуі. 3. Монтаждалатын агрегаттар мен жүйелердің өзара іс-қимылы мен жұмыс істеу қағидаттарын білуі. 4. Консервациялайтын және майлайтын материалдарды, қозғалтқыштың металлкерамикалық, графиттелген, тальктелген және резеңке бұйымдарын қолдану қағидаларын білуі.

1. Реактивті, турбобұрамалы немесе піспекті қозғалтқыштардың конструкциясы мен жұмыс істеу қағидаттарын білуі. 2. Қозғалтқыштар мен агрегаттардың тораптары мен бөлшектерін техникалық талаптарға сәйкес әртүрлі әдістермен қалпына келтірудің негізгі технологиялық процестерін білуі. 3. Қуатты және тәжірибелік қозғалтқыштардың конструкциясын және құрастыру технологиясының ерекшеліктерін білуі. 4. Өндіріс технологиясына сәйкес түпкілікті құрастырылған қозғалтқышты реттеу қағидаларын білуі. 5. Қозғалтқыштарды құрастыру мен монтаждауға арналған технологиялық құжаттаманы, бұйымдарға арналған паспорттарын, ілеспе карталарды, формулярларды, сертификатталған бұйымдар туралы негізгі мәліметтерді ресімдеу тәртібін білуі.

3-еңбек функциясы. Стендтер және престерде қозғалтқыштың құрастырылған тораптары мен агрегаттарына сынақтар жүргізу. Қозғалтқыштарға стендтік сынақтар (суықтай жүргізіп жаттықтыру) жүргізу

1. Қозғалтқыш агрегаттары мен жүйелерін шаюды және саңылаусыздыққа сынауды жүргізу, тесік іздегіштерді пайдалану білігі. 2. Қозғалтқыштың жекелеген бөлшектерін статикалық теңгерімдеу дағдылары. 3. Қозғалтқышты құрастырудан және сынаудан кейін анықталған ақауларды жою дағдылары. 4. Динамометриялық және тонзометриялық құралсайманды баламалау дағдылары. 5. Сынау стендтерін баптауды және реттеуді, олардың жұмысындағы ақаулықтарды жоюды орындау білігі.

1. Қозғалтқыштардың тораптары мен агрегаттарына май айдауға арналған стендтерді және гидравликалық қысым стендтерін пайдалану қағидаларын білуі.

1. Күрделі керек-жарақтар мен машиналарды пайдалана отырып, қозғалтқыштардың күрделі бөлшектері мен тораптарын теңгерімдеуді орындау білігі. 2. Күштік қондырғыны бұйымда сынау кезінде ақауларды жою және агрегаттарды ауыстыру білігі. 3. Қозғалтқыштарға стендтік сынақтар (суықтай жүргізіп жаттықтыру) жұмыстарын жүргізу білігі. 4. Қозғалтқыштарды сынағаннан кейін реттеужетілдіру жұмыстарын орындау білігі. 5. Күрделі автоматика жұмысын тексеруді және қозғалтқыш-тарды бақылау үшін жинауды орындау білігі. 6. Қозғалтқыштарды техникалық бақылаушыға тапсыру үшін техникалық құжаттаманы ресімдеу дағдылары. 1. Арнайы сынақ стендтерін баптау, реттеу және ақаулықтарын жою тәсілдері мен қағидаларын білуі. 2. Газды-турбиналы қозғалт-қыштардың агрессивті орта-сының қысымымен металл құрылымының өзгерістерін білуі. 3. Қозғалтқыштарды техникалық бақылаушыға тапсыру үшін техникалық құжаттаманы ресім-деу қағидаларын білуі.

1. Қозғалтқыш тораптарын айдау бойынша стендтердің конструкциясын білуі. 2. Қозғалтқыштың бөлшектері мен тораптарын динамикалық теңгерімдеу үшін стендтерді қолдану қағидаттары мен пайдалану қағидаларын білуі. 3. Қозғалтқыштарды сынау кезінде ақаулардың пайда болу себептерін білуі. 4. Турбина бөлшектерінің, агрегаттар мен тораптардың агрессивті ортада жұмыс істеуінің ерекшеліктерін білуі. 5. Қозғалтқыштар үшін пайдаланылатын жанармайдың маркалары мен қасиеттерін білуі. Командада жұмыс істеу білігі. Зер салуды, өз жұмысының нәтижелері үшін жауапкершілік алу білігі. Кеңістікке бейімделіп ойлау. Талдамалық ойлау.

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар 7232 Ұшу аппараттарын құрастырушы слесарь СБШ шеңберінде 7232 Авиақозғалтқыштарды жөндеу жөніндегі слесарь басқа 7232 Ұшу аппараттарын жөндеу жөніндегі слесарь кәсіптермен байланысы «Ұшу аппаратын құрастырушы слесарь» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ Кәсіптің 7232 коды Кәсіптің Ұшу аппаратарын құрастырушы слесарь атауы СБШ бойын- 2-4 ша біліктілік деңгейі БТБА 2-8 бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім Орта кәсіби білім деңгейі Еңбек функ- 1) Тораптық және агрегаттық құрастыру. циялары 2) Ұшу аппараттарының тораптары мен агрегаттарын сынау және реттеу. 3) Ұшу аппараттарын түпкілікті құрастыру, реттеу және жетілдіру. Білігі мен СБШ бойынша біліктілік деңгейі: СБШ бойынша біліктілік деңгейі: СБШ бойынша біліктілік дағдылары 2 (біліктілік разряды: 2-3) 3 (біліктілік разряды: 4-5) деңгейі: 4 (біліктілік разряды: 6-8) 1-еңбек функциясы. Тораптық және агрегаттық құрастыру 1. Композициялық матери1. Ұшу аппараттарының бөлшек- 1. Сыртқы қоршаулар мен алдар мен ұялы конструктері мен тораптарын ашу және түйісетін беттерді 6-10 консервациядан алу дағдылары. квалитеттері бойынша жетілдіре циялардан жасалған ұшу аппараттарының күрделі отырып, ұшу аппараттарының 2. Металды слесарлық өңдеу бөлшектері мен тораптабөлшектері мен тораптарын бойынша негізгі операцияларқұрастыру мен реттеуді жүргізу рын түпкілікті өңдеуді орынды орындау білігі: қол арамен дау білігі. кесу, аралау, егеуқұм қағазымен білігі. 2. Түйісетін беттерді 2. Тесіктерді бітеумен және өңдеу, тегіссіздіктері мен 6 квалитеті бойынша желімді, герметикті, бояуды кемшіліктерін жою білігі. жетілдіре отырып, ұшу 3. Құрастыратын құрал-сайман- қолданумен 7-10 квалитеттері аппараттарының күрделі бойынша бұрандама және ды қолдана отырып, сызбалар тораптары мен агрегатташеге арқылы бекітілетін мен технологиялар бойынша рын түйістіру және нивелиркүрделілігі орташа тораптар мен қосылыстарды орындау білігі. леу білігі. 3. Темір арқан сымды монтажагрегаттарды құрастыру білігі. 4. Ұшу аппараттарының жекеле- дауды орындау білігі. ген агрегаттарын технологиялық 4. Дәл аспаптарды пайдалабұрандамаларға бекіте отырып, нумен ұшу аппараттарының агрегаттарын нивелирлеу оларды алдын ала құрастыру дағдылары. дағдылары. 5. Қолжетімді жерлердегі торап- 5. Монтаждалған тораптардың, агрегаттардың және жүйелердің тық қосылыстарды стапельөзара іс-қимылын, олардың дерге және стапельдерден жұмыс істеу қабілетін тексеруді тыс құрастыру және шегелеу жүргізу және анықталған дағдылары. 6. Ұшу аппараттарының бөлшек- ақауларды жою білігі. 6. Бақылау-өлшеу аспаптарын тері мен тораптарының орнын жұмыста қолдану және бапқарапайым жүк көтергіш метау білігі. ханизмдер арқылы ауыстыру дағдылары. Білімі 1. Ұшу аппараттарының қара1. Ұшу аппараттарының 1. Агрегаттар мен жүйелерді пайым бөлшектері мен торапкүрделі жүйелерінің конструкмонтаждауға, жұмыс істетуге, тарын құрастыру мен бөлшекциясын білуі. реттеуге арналған техникалық теудің технологиялық процес2. Дәнекерлеу және талаптарды білуі. терін білуі. 2. Термоөңдеу және дәнекерлеу термикалық жұмыстардың 2. Құрастырылатын тораптар қағидалары мен түрлерін білуі. технологияларын білуі. мен агрегаттардың конструкци- 3. Негізгі жиналатын агрегаттар 3. Нивелирді, теодолитті, ясы туралы негізгі мәліметтерді мен бөлшектерді жөндеу техно- квадрантты, оптикалық білуі. бұрыш өлшегішті пайдалану логияларын білуі. 3. Слесарлық-құрастыру қағидаларын білуі. 4. Саңылаусыздау схемалажұмыстарын орындаған кездегі рын, шектеулер мен орнату ақаулардың түрлері мен жүйелерін білуі. себептерін білуі. 4. Стапельдердің құрылысын, қолданылатын стапельдердің үлгілерін бекіту тәсілі бойынша білу. 5. Қолданылатын қарапайым механикаландырылған жабдықтың, жарақтың, керекжарақтардың, слесарлық және өлшеу құрал-саймандарының, жүк көтергіш механизмдердің қолданылу мақсаттарын және пайдалану қағидаларын білуі. 6. Жағармайлар мен жұмыстық сұйықтықтардың атауларын білуі. Білігі мен 2-еңбек функциясы. Ұшу аппараттарының тораптары мен агрегаттарын сынау және реттеу (Бұл дағдылары еңбек функциясын орындау жұмысшының СБШ бойынша 3-4-деңгейдегі біліктілігінің болуын талап етеді) 1. Авиациялық бұйымдарды 1. Сынақ жүргізу саңылаусыздыққа сынауды стендтерінде бұру рульдерін, жүргізу білігі. биіктікті, элерондарды 2. Сынақ жүргізу стендтері мен теңгерімдеуді жүргізу білігі. аспаптарын басқару дағдылары. 2. Иммитациялайтын агрегаттары бар сынақ жүргізу стендтерінде ұшу аппараттарының басқару жүйелерін реттеу дағдылары. 3. Сынақ жүргізу стендтері мен аспаптарын басқаруды, оларды баптауды және сынауды жүргізу білігі. 4. Автоматтар мен бақылаужазу аппаратурасының жұмысын бақылауды орындау білігі. 5. Ауа және май қысымымен құбырларға сынақ жүргізу білігі. Білімі 1. Сынауға арналған жерүсті 1. Иммитациялайтын стендтері мен қондырғыларын агрегаттары бар сынақ пайдалану қағидаларын білуі. жүргізу стендтерінде 2. Авиациялық жүйелерді ұшу аппараттарының сынауға арналған техникалық басқару жүйелерін реттеу талаптарды білуі. қағидаларын білуі. 3. Сынау аппаратурасы мен 2. Түрлі жүйелерді тесік іздегішті қолдана отырып, кешенді сынауға арналған ұшу аппараттары агрегаттарын қондырғылар мен саңылаусыздыққа сынауды стендтердің жұмыс істеу жүргізу технологияларын білуі. қағидаты мен баптау тәсілдерін білуі. Білігі мен 3-еңбек функциясы. Ұшу аппаратын түпкілікті құрастыру, реттеу және жетілдіру (Бұл еңбек функдағдылары циясын орындау жұмысшының СБШ бойынша 3-4-деңгейдегі біліктілігінің болуын талап етеді) 1. Аса жеңіл ұшу аппараттарын 1. Жеңіл ұшу аппараттарын, түпкілікті құрастыруды, реттеуді орташа үлгідегі ұшу аппажәне жетілдіруді орындау білігі. рат-тарын, ауыр ұшу аппа2. Белгіленген мөлшерлерін раттарын, сондай-ақ ұшатын реттей отырып, ұшу зертханалар түріндегі аппараттарының агрегаттатәжірибелік, эксперименттік ры мен тораптарын монтажбірегей ұшу аппараттадау білігі. рын және аэроғарыштық 3. Желдету және басқа да жүйе- объектілерді түпкілікті лерді реттей отырып, жеңіл құрастыруды, нивелирлеуді ұшақтар мен тікұшақтардың және жетілдіруді орындау интерьерлерін құрастыру дағды- білігі. лары. 2. Дәл аспаптарды пай4. Катапультталатын орындық- далана отырып, ұшу тардың, қақпақтардың, аппараттарының агрегатталюктердің релесін монтаждау рын нивелирлеу дағдылары, дағдылары. нивелир, теодолит, квадрант, 5. Күрделі жалпы құрастыру оптикалық бұрыш өлшегішті және монтаждау схемаларын пайдалану, нивелирлеу схеоқу дағдылары. малары бойынша жұмыс істеу дағдылары. 3. Жүйелерінің қажетті өзара іс-қимылы есептемелерін орындай отырып, құрастырылған күрделі авиациялық бұйымды баптауды, кешенді жұмыс істетуді және тексеруді орындау, техникалық талаптардан ауытқуын жоя отырып, авиациялық жүйелерді пысықтау білігі. 4. Күрделі ілеспе құжаттарды ресімдеу дағдылары. Білімі

1. Ұшу аппараттарының күрделі жүйелерінің конструкциясын білуі. 2. Монтаждалатын агрегаттар мен жүйелердің өзара іс-қимылы мен жұмыс істеу қағидаттарын білуі.

1. Құрастырылатын ұшу аппараттарының конструкциялық ерекшеліктерін, олардың жүйелерінің қағидаттық схемаларын, жетіл-дірудің технологиялық ерекшеліктерін білуі. 2. Негізгі жүйелерді құрастыру технологияларын, авиациялық бұйымның күрделі тораптары мен агрегаттарын орнату, түйістіру және бекіту технологияларын білуі. 3. Ұшу аппаратын монтаждау, түпкілікті құрастыру, жұмыс істету және реттеуге арналған техникалық талаптарды білуі. 4. Пневматика, гидравлика, аэродинамика негіздерін білуі. 5. Криогендік техника жөніндегі негізгі мәліметтерді білуі. 6. Графикалық компьютерлік бағдарламалар туралы негізгі мәліметтерді білуі. 7. Бұйымдарға қойылатын сертификаттық талаптарды білуі. 8. Күрделі ілеспе құжаттарды ресімдеу тәртібін білуі.

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар

Орындаушылық, дербестік, жауапкершілік. Кеңістікке бейімделіп ойлау және бейнелі есте сақтау қабілеті. Техникалық бағытқа бейім сана. Командада жұмыс істей білу.

СБШ 7232 Ұшу аппараттарын жөндеу жөніндегі слесарь шеңберінде 7232 Қозғалтқыштарды құрастырушы слесарь басқа 7232 Авиациялық аспаптарды құрастырушы слесарь кәсіптермен байланыс «Авиақозғалтқыштарды жөндеу жөніндегі слесарь» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ Кәсіп коды 7232 Кәсіп атауы Авиақозғалтқышттарды жөндеу жөніндегі слесарь СБШ бойын- 2-4 ша біліктілік деңгейі БТБА 2-7 бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім Орта кәсіби білімі деңгейі Еңбек функ- 1) Авиақозғалтқышты демонтаждау, бөлшектеу және ақаулау. циялары 2) Авиақозғалтқыш бөлшектерін жөндеу. 3) Тиісті параметрлерді тексере және реттей отырып, қондырғыларда авиақозғалтқыштың жөнделген тораптарын құрастыру және сынау. Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы Кәсіп коды Кәсіп атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі

СБШ бойынша біліктілік деңгейі: СБШ бойынша біліктілік деңгейі: СБШ бойынша біліктілік 2 (біліктілік разряды: 2-3) 3 (біліктілік разряды: 4-5) деңгейі: 4 (біліктілік разряды: 6-7) 1-еңбек функциясы. Авиақозғалтқышты демонтаждау, бөлшектеу және ақаулау 1. Орташа күрделілік дәрежесіндегі авиақозғалтқышты демонтаждау және бөлшектеу дағдылары. 2. Авиақозғалтқыштың ақауларын визуалды табу білігі. 3. Авиақозғалтқышты қайта іске қосу және ластанудан, шаңнан, аққан май мен басқа да сұйықтықтардың іздерінен тазалау дағдылары. 4. Авиақозғалтқыштың бөлшектерін түрлі әдістермен тазалау және жууды, тоттан тазалауды орындау білігі. 1. Авиақозғалтқышты бөлшектеу кезінде қойылатын негізгі талаптарды білуі. 2. Авиақозғалтқыш бөлшектерін тазалау мен майсыздандырудың түрлі әдістері мен технологияларын білуі.

1. Күрделі авиақозғалтқыштарды бөлшектеу және ажырату дағдылары. 2. Авиақозғалтқыш бөлшектерінің техникалық тұрғыдан жұмысқа жарамдылығын тексеру білігі. 3. Барлық бақылау әдістері мен құралдарын пайдалана отырып, жөнделуге тиіс авиақозғалтқыш бөлшектері мен тораптарының сапасын айқындау дағдылары.

1. Авиақозғалтқыштың ақау-лықтарына және істен шығула-рына талдай жүргізу білігі. 2. Ілеспе техникалық құжаттаманы ресімдеу дағдылары.

1. Авиақозғалтқыштың істен 1. Авиақозғалтқышты пайдашы-ғуын және ақаулықтарын ланудың техникалық талаптарын білуі. зерттеу мен талдаудың негізгі 2. Авиақозғалтқыш бөлшектерін қағидаларын білуі. 2. Жөндеуге арналған ілеспе ақаулаудың түрлі әдістері мен тех-никалық құжаттаманы негізгі қағидаларын білуі. 3. Ақаулықтарды іздеу ресімдеу қағидаларын білуі. кезектілігін білуі. 4. Авиақозғалтқыш бөлшектеріне тән ақауларды білуі. 5. Бұзбай бақылаудың негізгі әдіс-терін білуі. 2-еңбек функциясы. Авиақозғалтқыш бөлшектерін жөндеу 1. Слесарлық және 1. Жөндеу технологиясына 1. Орташа күрделілік дәрежежетілдіру жұ-мыстарын сіндегі авиақозғалтқыш бөлшек- сәйкес күрделі конструкциялы 4-5-квалитеттерін авиақозғалтқыш бөлшектерін, терін, тораптарын және мехақамтамасыз ете отырып механизмдерінің тораптарын низмдерін жөндеуді орындау орындау білігі. жөндеуді орындау дағдылары. дағдылары. 2. Тексеру құрал2. 11-14 квалитеттері бойынша 2. 6-10 квалитеттері бойынша күр-делі слесарлық жұмыстарды саймандары мен аспаптарын слесарлық жұмыстарды орынқолдана отырып, бірнеше орындау білігі. дау білігі. жазықтықтардағы күрделі 3. Мынадай жөндеу-слесарлық 3. Салмағы бойынша іріктей бөлшектер мен тораптарды отырып, турбина роторының жұмыстарды орындау дағтексеру және өлшеу білігі. қалақтарын ауыстыру білігі. дылары: 3. Турбина роторларын және - ұңғымен тесіктерді ашу, штиф- 4. Талап етілетін рұқсаттарға ком-прессорды динамикалық сәйкес авиақозғалтқыштың тер пен түйреуіштерді орнату, теңестіру білігі. жазық беттерді тегістеп келтіру; күрделі бөлшектері мен то4. Сызбаларды оқу және раптарын қиыстырып келтіру - авиақозғалтқыштың өңдеуге немесе қиыстырып дағдылары. күрделі емес бөлшектерін 5. Тегершікті жұптардың ілінісуін келтіруге қажет орынды бұрандамалармен және қалдыра отырып, олар іріктеуді және реттеуді жүргізу бұрамалармен бір-бірімен бойынша авиақозғалтқыш білігі. жалғау; - тігістерді өңдеу және жөндейтін 6. Авиақозғалтқыш бөлшектерін бөлшектерін жасау, авиақозғалтқыштардың арнайы кесетін құралбөлшектерді дәнекерлеуге бөлшектерінің, сайманмен, абразивті тастардайындау; қолданылатын құралмен, егеуқұм ұнтағымен, МОИ - бұрғымен және бұрғылайтын пастасымен өңдеу дағдылары. саймандар мен керекстаноктарда тесікті бұрғылау; жарақтардың эскиздерін 7. Төлкелерді ауыстыру және - бұранда салу. жасау білігі. 4. Авиақозғалтқыш бөлшектерін ажы-рату білігі. пломбалауды және таңбалауды 8. Авиақозғалтқыштағы агрегат- 5. Бірінші сериялардағы авиақозғалтқыштардың және тарды ауыстыру білігі. орындау, қарапайым жаңа конструкциялардың механизмдерді қолдана отырып, 9. Авиақозғалтқыш бөлшектерінің тікелей бетіндегі күрделі тораптарын, күрделі оларды тасымалдау білігі. геометрикалық нысандағы 5. Қарапайым схемалар мен эс- кедір-бұдырлық өлшемдерді прецизионды бөлшектер айқындау дағдылары. киздерді оқу білігі. мен механизмдерді, 10. Слесарлық және дәл криогендік жүйелері бар бақылау-өлшеу құраларнайы авиациялық саймандарын баптау қозғалтқыштарды немесе газ дағдылары. түріндегі отынды пайдала11. Түрлі күрделілік натын арнайы авиациялық дәрежесіндегі сызбаларды қозғалт-қыштарды жөндеу оқу білігі. 12. Күрделі көтеру-тасымалдау дағдылары. механизмдерін пайдалану білігі. 1. Жөнделетін авиақозғалтқыш 1. Жөнделетін 1. Авиақозғалтқыштың бөлшектерінің жұмыс істеу таавиақозғалтқыштың конкүрделі бөлшектері мен толаптарын білуі. струкциясы мен жұмыс істеу раптарын жөндеу техноло2. Шектеулер мен орнату, бетқағидаты, негізгі бөлшектері мен гияларын, оларды жөндеу терді өңдеу өлшемдері жүйесін тораптарының температуралық сапасын бақылау тәсілдері білуі. және динамикалық жүктемелері мен құралдарын білуі. 3. Орташа күрделілік дәрежетуралы негізгі ұғымдарды білуі. 2. Авиақозғалтқыштардың сіндегі авиақозғалтқыш бөлшек- 2. Авиақозғалтқыштың жаңа серияларының контерін жөндеу технологиялабөлшектері мен тораптарындағы струкциясын және оларды рын білуі. қайталанатын ақауларды жою жөндеудің технологиялық 4. Сызбаларды оқу қағидаларын әдістерін білуі. ерекшеліктерін білуі. білуі. 3. Авиақозғалтқыш 3. Зертханалық өлшеу құрал5. Слесарлық жұмыстардың бөлшектерінің және саймандарын және жабдықты тех-нологиялық операцияларын, тораптарының серия бойпайдалану қағидаларын; авиақозғалтқыш бөлшектері мен ынша және серия ішіндегі дәл бақылау-өлшеу құралтораптарын слесарлық өңдеу конструкциялық өзгерістерін сайманын (миниметр, пассажәне жөндеу тәсілдері мен білуі. метр, микроскоп, оптикалық әдістерін білуі. 4. Тегершікті жұптарды іріктеу бұрыш өлшегіш, щуп) және 6. Жөндеу кезінде қағидаларын білуі. зертханалық жабдықты бапқолданылатын металдардың, 5. Қолданылатын дәл тау қағидаларын білуі. қоспалардың және меслесарлық, құрастыру, бақылау- 4. Тексеру құрал-саймандары талл емес материалдардың өлшеу құрал-саймандарының мен аспаптарын қолдана физикалық қасиеттері, тоттану конструкциясын білуі. отырып, күрделі бөлшектер түрлері мен металдарды одан 6. Материалдарды дәнекерлеу мен тораптарды бірнеше қорғау әдістері туралы негізгі және пісіру, пісіру жіктерінің жазықтықта тексеру және мәліметтерді білуі. ақаулары және оларөлшеу тәсілдерін білуі. 7. Негізгі слесарлық және ды айқындау тәсілдері, 5. Авиақозғалтқыштардың тобақы-лау-өлшеу құралавиақозғалтқыштың рап-тарын жөндеу бойынша саймандарының қолданылу пісірілетін бөлшектеріне қарай күрделі жұмыстарды орындамақсатын және оларды пайқолданылатын пісіру түрлері ту- умен бай-ланысты есептемедалану қағидаларын, қолданы- ралы негізгі мәліметтерді білуі. лер қағидаларын білуі. латын құрал-сайман мен 7. Бөлшектерді тегістеуге 6. Гальваникалық жабдықтың ақаулықтарын жою және жылтыратуға арналған жабындардың негізгі тәртібін білуі. техникалық талаптарды білуі. технологиялық процестерін 8. Абразивті материалдардың, 8. Жөндеуден өткен авиақозбілуі. пасталардың маркалары мен ғалтқыш бөлшектері мен 7. Жөнделген қасиеттерін; төсеме түрлерін, тораптарының сапалық жайавиақозғалтқышты сынауға олардың қолданылу мақсатын; күйін бағалау әдістерін білуі. берген кезде, техникалық төсеу үшін қолданылатын 9. Жөндеу учаскесінде қолдақұжаттаманы ресімдеу материалдардың қасиеттерін нылатын қағидаттық және тәртібін білуі. білуі. монтаждау схемаларын, 9. Авиақозғалтқыш бөлшектерін қондырғылар мен керекконсервациялау технологияла- жарақтар конструкциясын білуі. рын білуі. 10. Жөнделетін тораптардың, 10. Авиақозғалтқыш тораптары агре-гаттардың және мен бөлшектерін тасымалдау бөлшектердің күрделі сызқағидаларын білуі. баларын оқу қағидаларын, графикалық және сызбалық компьютерлік бағдарламалар туралы негізгі ұғымдарды білуі. 11. Авиақозғалтқыш бөлшектерінің тозуы және тозуын азайту әдістері бойынша негізгі мәліметтерді білуі. 3-еңбек функциясы. Тиісті параметрлерді тексере және реттей отырып, қондырғыларда авиақозғалтқыштың жөнделген тораптарын құрастыру және сынау (Бұл еңбек функциясын орындау жұмысшының СБШ бойынша 3-4-деңгейдегі біліктілігінің болуын талап етеді) 1. Мынадай авиақозғалтқыштың 1. Авиақозғалтқыштардың жөнделген орташа күрделіліктегі күрделі бөлшектері мен тотораптарын сынау дағдылары: раптарына сынақ жүргізу - құбыр қысымымен гидросынақ дағдылары. жүргізу; 2. Сынақ жүргізу - арналарды айдау және стендтеріндегі мынадай авиақозғалтқыш жетектерінің жұмыс істеу дағдылары: қорабына гидросынақ жүргізу техникалық талаптарға және т.б. сәйкестігін айқындау немесе қозғалтқышта болып жатқан процестерді тәжірибелік зерделеу үшін авиациялық қозғалтқыштардың, олардың жүйелерінің, тораптарының және агрегаттарының сипаттамалары мен қасиеттерін айқындау. 3. Авиақозғалтқыштардың мына-дай түрлі параметрлерін: қысы-мын, айналымдарын, температурасын, виброжүктемелерін, сұйық-тықтың шығысын және т.б. тексеруді және реттеуді орындау білігі. 4. Авиақозғалтқыштардың бөл-шектері мен тораптарына сынақ жүргізудің ұтымды тәртібі мен әдістерін таңдау білігі. 5. Авиақозғалтқыштың бөлшектері мен тораптарын жасау, жөндеу, реттеу және сынау үшін пайдаланылатын күрделі керек-жарақтар мен стендтерге қызмет көрсетуді, оларды баптауды, реттеуді және жөндеуді орындау білігі. 1. Авиақозғалтқыштардың то1. Дәл сынау стендтерін бапрап-тарын сынауға арналған тау қағидалары мен жөндеу стенд-тердің схемалары мен әдістері. кон-струкцияларын және оларда 2. Авиақозғалтқыштардың жұмыс істеу қағидаларын білуі. бөл-шектері мен 2. Авиақозғалтқыштардың тораптарының төмен несына-латын бөлшектері мен месе жоғары температораптарының температуралық тура жағдайында жұмыс және динамикалық жүктемелерін істеу ерекшеліктерін, білуі. авиақозғалтқыш-тардың түрлі жұмыс істеу параметрлері жұмыс сұйық-тықтары мен жағармайлардың қасиеттеріне әсерін білуі. 3. Авиақозғалтқыштарды сынақ-тан кейін пысықтау әдістерін білуі. 4. Авиақозғалтқыштарға арналған ілеспе техникалық құжаттаманы ресімдеу қағидаларын, сертификатталған бұйымдарға қойыла-тын талаптарды білуі. Көз өлшемінің (сызықты және көлемді) жақсы болуы, мұқияттылық пен ұқыптылық. Талдау жасай білу қабілеті. Командада жұмыс істеу. 7232 Агрегаттарды жөндеу жөніндегі слесарь 7232 Ұшу аппараттарын жөндеу жөніндегі слесарь

«Агрегаттарды жөндеу жөніндегі слесарь» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ 7232 Агрегаттарды жөндеу жөніндегі слесарь 3-4 3-8

Орта кәсіби білім

Еңбек функ- 1) Агрегатты демонтаждау, бөлшектеу және ақаулау. циялары 2) Агрегаттарды жөндеу. 3) Стендтерде құрастыру және сынақ жүргізу. Білігі мен СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 3 СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 4 (біліктілік разрядағдылары (біліктілік разряды: 3-5) ды: 6-8) 1-еңбек функциясы. Агрегатты демонтаждау, бөлшектеу және ақаулау 1. Агрегаттың бөлшектерін консервация- 1. Жоғары күрделіліктегі агрегаттарды демонтаждау дан алу, тазалау және шаю дағдылары. дағдылары. 2. Түрлі күрделілік дәрежесіндегі агре2. Бөлшектердің тозуын анықтау, деформацияны гаттарды демонтаждау және бөлшектеу бағалау, саңылаулар мен созылу көлемін анықтау, дағдылары. тоттан зақымдану тереңдігін өлшеу, беттің кедір3. Агрегаттардың ақауларын (жарық, бұдырлығын бағалау және т.б. мақсатында техникалық тозу, қызып кету, тот басу және т.б.) өлшемдер жүргізу білігі. табу білігі. 3. Бөлшектің жай-күйін әділ бағалау және оны жөндеудің техникалық тұрғыдан дұрыс және үнемді әдісін белгілеу немесе бөлшекті жарамсыз деп тану білігі. 4. Ілеспе техникалық құжаттаманы (өлшеу карталары, ақаулау ведомосі және т.б.) ресімдеу білігі. Білімі 1. Агрегаттарды тазалаудың түрлі 1. Ақауларды анықтау және жою әдістерін білуі. әдістерін білуі. 2. Түрлі өлшеу аспаптары мен құралсаймандарды (механикалық, оптикалық, пневматикалық, электрлік) пайдалану қағидаларын білуі. 3. Ілеспе техникалық құжаттаманы ресімдеу қағидаларын білуі. Білігі мен 2-еңбек функциясы. Агрегаттарды жөндеу дағдылары 1. Қарапайым агрегаттар мен орташа 1. Күрделі агрегаттарды, жоғары күрделіліктегі агрегаттарды және күрделі эксперименттік агрегаттарды күрделілік дәрежесіндегі агрегаттарды технологияға сәйкес жөндеу дағдылары. жұмыстарды орындау технологиясына және техникалық 2. 6-10 квалитеттері бойынша талаптарға сәйкес жөндеу дағдылары. слесарлық жұмыстарды орындау білігі. 2. 4-5 квалитеттерін қамтамасыз ете отырып, слесарлық және жетілдіру жұмыстарын орындау білігі. 3. Талап етілетін дәлдікті қамтамасыз 3. Талап етілетін саңылауларды қамтамасыз ете отыете отырып, бөлшектерді орындары бойынша жетілдіру және келтіру білігі. рып, іріктемелі таңдау әдісімен жетілдіру арқылы тығын жұптарын жөндеу дағдылары. 4. Агрегаттар бөлшектерінің жазықтықтарын 2-3 жолдарға дейін 4. Агрегаттар бөлшектерінің жазықтықтарын 1-2 жолдарға дейін интерференциялық әдіспен жетілдіру интерференциялық әдіспен жетілдіру және бақылау дағдылары. және бақылау дағдылары. 5. Агрегаттар бөлшектерінің, пайдаланылатын құрал5. Күрделі сызбалар мен функциялық саймандар мен құралдардың эскиздерін жасау білігі. схемаларды оқу дағдылары. Білімі 1. Жөнделетін агрегаттардың конструк- 1. Ұшу аппараттары мен олардың жөнделетін циясы және жұмыс істеу қағидатын білуі. агрегаттарының конструкциясын білуі. 2. Жөнделетін агрегаттар орнатылатын 2. Жоғары күрделіліктегі агрегаттар мен автоматты ұшу аппараттарының конструкциясы ту- құрылғысы бар күрделі агрегаттарды жөндеу технологиясын білуі. ралы негізгі мәліметтерді білуі. 3. Агрегаттың бөлшектері мен торапта- 3. Агрегат бөлшектерінің тозуы бойынша және үйкелетін беттердің тозуын азайту тәсілдері туралы рын жөндеу технологиясын білуі. 4. Слесарлық істі орындалатын жұмыс негізгі мәліметтерді білуі. 4. Бөлшектер мен агрегаттардың сериялар бойын-ша көлемінде білуі. және серия ішіндегі конструкциялық өзгерістерін білуі. 5. Агрегаттардың өзіне тән ақауларын 5. Құрамында ұялы конструкциясы, әйнек қабатты және және оларды жою әдістерін білуі. 6. Рұқсаттар мен орнату жүйелерін білуі. композициялық материалдар бар агрегаттарды жөндеу 7. Қолданылатын бақылау-өлшеу құрал- технологиясының ерекшеліктерін білуі. 6. Ұштастырылатын беттерді бөлшектерге қон-дыру сайманын пайдалану қағидаларын, мен тазалық шамаларын, агрегаттардың бөлшектерін оның құрылысы мен жұмыс істеу геометриялық өлшемдері мен механикалық қасиеттері қағидатын білуі. бойынша нығайтуды және қалпына келтіруді білуі. 8. Агрегаттың бөлшектерін таңбалау 7. Гальваникалық жабындардың, пісірудің, терможәне таңба басу тәртібін білуі. 9. Күрделі сызбаларды, кинематикалық өңдеудің, саңылаусыздандырудың негізгі технологиялық процестерін білуі. және функциялық схемаларды оқу 8. Агрегаттардың жұмыстық сұйықтықтарының қағидаларын білуі. қасиеттерін білуі. 10. Тоттанудан қорғау тәсілдерін білуі. 9. Агрегаттар мен олардың бөлшектерін жөндеу сапа11. Түрлі материалдарды өңдеу сын бақылау тәсілдері мен құралдарын білуі. тәсілдеріндегі айырма-шылықтарды 10. Арнайы жабдықты және зертханалық өлшеу құралбілуі. сайманын пайдалану қағидаларын, күрделі өлшеу құрал-сайманын баптау қағидалары мен тәсілдерін білуі. 11. Механика, гидравлика, пневматика, автоматика, электрлік техника негіздерін білуі. Білігі мен 3-еңбек функциясы. Агрегаттарды стендте құрастыру және сынақтан өткізу дағдылары 1. Орташа күрделілік дәрежесіндегі 1. Стенд жабдығын жұмыс және бақылау эталондары агрегаттарды құрастыру және сынақтан бойынша баптау және реттеу білігі. 2. Жоғары күрделіліктегі агрегаттарды сынаудың өткізу дағдылары. 2. Агрегаттарды құрастыру алұтымды тәртібі мен әдісін таңдау білігі. 3. Агрегаттарды гидравликалық сипаттамаларын текдында барлық бақылау шаралары сере және жоғары дәлдіктегі өлшеу құрал-сайманынын мен құралдарын қолдана отырып, тетіктердің сапасын анықтау дағдылары. пайдалана отырып, құрастыру дағдылары. 4. Агрегаттарды жоғары күрделіліктегі жартылай авто3. Жөнделетін агрегаттарды құрастыру, тексеру және сынау кезінде матты басқару жүйесі бар сынақ жүргізу стендтерінде реттеу дағдылары. айқындалған ақауларды жою білігі. 5. Жоғары айналысты агрегаттардың бөлшектерін 4. Орташа күрделіліктег агрегаттарды теңдестіруді жүргізу білігі. сынау кезінде стендті басқару білігі. 6. Автоматты қондырғысы бар күрделі агрегаттарға барлық параметрлері бойынша тексере және жетілдіре отырып, арнайы және аралас стендтерде сынақ жүргізу білігі. 7. Олардың сынау схемаларын пысықтай отырып, күрделі эксперименттік агрегаттарға сынақ жүргізу білігі. 8. Барокамералардағы агрегаттар тораптарының жоғары сипаттамаларын тексеру білігі. 9. Агрегаттарды құрастыру және сынау карта-ларын толтыру дағдылары. 1. Күрделі және жоғары күрделіліктегі агрегаттарды Білімі 1. Орташа күрделіліктегі агрегаттарды құрастыру және сынау технологиялақұрастыру және сынау технологияларын білуі. рын білуі. 2. Агрегаттардың төмен және жоғары температура 2. Сыналатын агрегаттардың жұмыс жағдайында жұмыс істеу ерекшеліктерін, өзгермелі істеу шарттарын білуі. орта параметрлерінің жұмыстық сұйықтықтар мен 3. Сертификатталған өндіріс туралы жағармайларға әсерін білуі. 3. Сынақ жүргізу стендтерін құрастыру үшін негізгі мәліметтерді білуі. қолданылатын жабдықтың, керек-жарақтардың конструкцияларын білуі. Байқағыштық және техникалық бейімділік. Жеке бас құзыретіне Көз өлшемінің жақсы болуы. қойылатын Командада жұмыс істей алуы. Заманауи коммуникация және компьютерлеу құралдарын пайдалана отырып, өзінің кәсіби талаптар деңгейін жоғарылатуға талпыну. 7232 Ұшу аппараттарын жөндеу жөніндегі слесарь СБШ шеңберінде 7232 Авиақозғалтқыштарды жөндеу жөніндегі слесарь басқа кәсіптермен байланысы «Ұшу аппараттарын жөндеу жөніндегі слесарь» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ Кәсіп коды 7232 Кәсіп атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БТБА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білім деңгейі Еңбек функциялары Білігі мен дағдылары

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі

Ұшу аппараттарын жөндеу жөніндегі слесарь 2-4 2-8

Орта кәсіби білім 1) Ұшу аппараттарын бөлшектеу, диагностика жасау және ақаулау. 2) Ұшу аппараттарының тораптары мен бөлшектерін жөндеу. 3) Жерүсті сынақтарын жүргізу, ұшу аппараттары жүйелерін түпкілікті пысықтау және ретке келтіру. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: СБШ бойынша біліктілік деңгейі: СБШ бойынша біліктілік 2 (біліктілік разряды: 2-3) 3 (біліктілік разряды: 4-5) деңгейі: 4 (біліктілік разряды: 6-8) 1-еңбек функциясы. Ұшу аппараттарын бөлшектеу, диагностика жасау және ақаулау 1. Жөнделетін бөлшектер мен 1. Ұшу аппаратының геоме1. Такелаждық схемаларға тораптардың жиынтықтылығы триялық параметрлерін тексеру сәйкес ұшу аппаратын демен сапасын (сыртынан қарау дағдылары. монтаждау білігі. арқылы және өлшеу құрал2. Ақаулықтарды табу және 2. Ұшу аппараттасайманының көмегімен) анықтау анықтау дағдылары. рын жөндеуге арналған білігі. 3. Ұшу аппаратының іске техникалық және 2. Ұшу аппаратының агрежарамсыз тораптары мен технологиялық құжаттаманы гаттармен, формулярлармен агрегаттарының жөндеуге ресімдеу дағдылары. және паспорттармен жиынтық- жарамдылығын анықтау білігі. тылығын тексеру, агрегаттардың нөмірлерін құжаттамада жазылған нөмірлермен салыстыру дағдылары. 3. Ұшу аппаратының агрегаттары мен тораптарын жуу және түрлі әдістермен тазалау, тоттан тазалау білігі. 4. Ұшу аппараттарының бөлшектеріндегі, тораптарындағы, және агрегаттарындағы ақауларды анықтау білігі. 1. Ақаулаудың негізгі қағида1. Ұшу аппаратына диагностика 1. Ұшу аппаратын ларын білуі. жасаудың жалпы қағидаттарын бөлшектеумен байланы2. Тазалау мен жуудың түрлі білуі. сты негізгі талаптар мен әдіс-терін білуі. 2. Ұшу аппараттары жұмыстарды білуі. конструкцияларының үлгі ақаулықтарын және оларды табудың ерекшеліктерін білуі. 3. Бұзбай бақылаудың негізгі әдістерін және зертханалық өлшеу құрал-саймандары мен жабдығын пайдалану қағидаларын білуі. 2-еңбек функциясы. Ұшу аппараттарының тораптары мен бөлшектерін жөндеу 1. Ұшу аппараттарының шеге1. Жөндеу операцияларының 1. Ұшу аппаратын жөндеу ленген, пісірілген және топсаұтымды тәртібін орнату білігі. кезінде жеке тораптарды аулы қарапайым қосылыстарын 2. Тапсырылған жұмысты орын- ыстыру білігі. жөндеу, күрделілігі орташа ұшу дау үшін қажетті слесарлық 2. Күрделі кеңістіктік бағдарға аппараттарының жеке торапжәне өлшеу құрал-сайманын сәйкес ұшу аппараттарының тары мен бөлшектерін жөндеу таңдау білігі. тораптарын жетілдіру және білігі. 3. Ұшу аппараттарының бөлшектерін қиыстыру 2. 8-13 квалитеттері бойынша күрделі бөлшектерін, торапдағдылары. слесарлық жұмыстарды орынтарын және агрегаттарын 3. Ұшу аппараттарының дау білігі. күрделі жүк көтеру-тасымалдау күрделі агрегаттарын 3. Мынадай жөндеу-слесарлық механизмдерін пайдалана оты- түйістіру және ниверлирлеу, жұмыстарды орындау рып, жөндеу технологиясына авиациялық бұйымдарды дағдылары: сәйкес жөндеу білігі. тұтастай нивелирлеу, - ұңғымен тесіктерді ашу; 4. 6-9 квалитеттері бойынұшу аппараттарының - штифтер пен түйреуіштерді ша және кедір-бұдырлықтың агрегаттарын аса нақты орнату; 8-9 сыныбы бойынша күрделі кинематикалық байланыспен - жазық беттерді тегістеп слесарлық жұмыстарды орынтүйістіру білігі. келтіру; дау білігі. 4. Күштік тораптарды - авиақозғалтқыштың 5. Ұшу аппараттарының күрделі жөндеу процесінде өңдейтін күрделі емес бөлшектерін бөлшектерін талап етілетін және өлшейтін құралбұрандамалармен және рұқсатқа сәйкес қиыстыру сайманды, жабдықты бұрамалармен бір-бірімен дағдылары. және керек-жарақтарды жалғау; 6. Ұшу аппараттарының бөлшек- пайдалана отырып, - тігістерді өңдеу және жөндейтін терін арнайы кесетін құралсыныптық қосылыстарды, бөлшектерді пісіруге дайындау; сайманмен, абразивті тастарбеттердің, конструкциялық - тесіктің ақауларын бітегеннен мен, егеуқұм ұнтағымен, арнайы саңылаулардың және кейін тесіктерді бұрғылау үшін жетілдіру пасталарымен өңдеу люфттердің дәл ұштасуын қарапайым белгілеу және жаңа дағдылары. қамтамасыз ете отырып, бұранда жасау. 7. Бөлшектерді пісіруге даймонтаждау жүргізу білігі. 4. Сызбаларды оқу және олар ындау және одан кейін өңдеу 5. Техникалық талаптар мен бойынша ұшу аппараттарының дағдылары. қажетті дәлдікті қамтамасыз күрделі емес бөлшектері мен 8. Бөлшектердің бетін өңдеудің ете отырып, центроплан мен тораптарын жасау білігі. кедір-бұдырлық параметрлерін қанатты жөндеу білігі. 5. Пневматикалық бұрғымен айқындау дағдылары. 6. Қол жеткізуге қиын жержәне бұрғылау станоктарында лерде шегелеу дағдылары. бұрғылау дағдылары. 7. Авиациялық бөлшектердің 6. Авиақозғалтқыштың барлық ең дәл жөндеу көлемін есепбөлшектеріне таңба салу білігі. теу білігі. 7. Ұшу аппараттарының бөлшек8. Ұшу аппараттары бөлшектері мен тораптарын жүк көтетерінің, пайдаланылатын ретін механизмдерде тасымалқұрал-саймандар мен керекдау дағдылары. жарақтардың эскиздерін жасау білігі. 1. Ұшу аппараттарының жөнде- 1. Авиациялық материалдардың 1. Ұшу аппаратталетін тораптары мен агрегатқұрамы, құрылымы, физикалық, рын жөндеуге арналған техникалық талаптарды білуі. тарының конструкциясы туралы механикалық және химиялық 2.Ұшу аппараттарының қасиеттері туралы білуі. негізгі мәліметтерді білуі. сериялары бойынша 2. Слесарлық жұмыстардың, 2. Пісірілетін материалдарға байланысты қолданылатын бөлшектер мен тораптардың ұшу аппараттарының пісіру және дәнекерлеу түрлерін, конструкциялық тұрғыдан бөлшектері мен тораптарын слесарлық өңдеу және жөндеу термоөңдеуді таңдаудың негізгі өзгерістерін білуі. 3. Ұшу аппараттарының қағидаларын, пісіру жіктерінің тәсілдері мен әдістерінің ақауларын айқындау тәсілдерін күрделі схемаларының технологиялық операциялабілуі. қағидаттық схемаларын білуі. рын білуі. 3. Бұйымдарды гальваникалық- 4. Түрлі конструкциялық 3. Мүшеленетін бөлшектердің материалдармен жұмыс және олардың арасындағы химиялық өңдеу туралы негізгі істеу техноло-гияларының рұқсат етілген саңылаулардың мәліметтерді білуі. 4. Ұшу аппараттарының қолда- ерекшеліктерін білуі. параметрлерін білуі. нылатын бөлшектері мен 4. Техникалық сызу жөніндегі негізгі мәліметтерді және сызба- тораптарының қайталанатын ақауларын жөндеу кезінде жою ларды ресімдеу қағидаларын әдістерін білуі. білуі. 5. Бөлшектерді қолмен және 5. Беттерді таза өңдеу пневматикалық шегелеу техшектеулері жүйесі мен сыныптамасы туралы негізгі нологиясын, жіктердің түрлерін және тойтарма шегелерді мәліметтерді білуі. 6. Слесарлық құрал-сайманның, таңдау қағидаларын білуі. 6. Бөлшектердің тозуы жөніндегі керек-жарақтардың және бақылау-өлшеу құрал-сайманегізгі мәліметтерді және тозуды нының конструкцияларын білуі. азайту тәсілдерін білуі.

(Соңы 19-бетте).


(Соңы. Басы 18-бетте).

Білігі мен дағдылары

Білімі

Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы

7. Ұшу аппараттарын жөндеу 7. Жөндеу кезінде кезінде қолданылатын металқолданылатын микрометриялық дар, қорытпалар және металл құрал-саймандардың конемес материалдар мен олардың струкцияларын және оның қасиеттері туралы негізгі іске жарамдылығын анықтау мәліметтерді білуі. әдістерін білуі. 8. Тоттану түрлері және металдарды тоттан қорғау әдістерін білуі. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 4 (біліктілік разряды: 6-8) 3-еңбек функциясы. Жерүсті сынақтарын жүргізу, ұшу аппараттары жүйелерін түпкілікті пысықтау және ретке келтіру 1. Түрлі үлгідегі ұшу аппараттарының жүйелерін кешенді, түпкілікті пысықтау және ретке келтіру білігі. 2. Орташа үлгідегі ұшу аппараттарының және жеке механизмдер мен ауыр тораптардың жүйелерін теңдестіру және пысықтау білігі. 3. Ұшу аппараттарының жүйелерін белгіленген бағдарламалар бойынша және құрастыру, реттеу және бақылау стендтерінің дәлдігін ескере отырып, пысықтау және ретке келтіру есептемелерін жүргізу білігі. 4. Бақылау-тексеру және сынау, оның ішінде аса күрделі стендтерге қызмет көрсету, оларды баптау және жөндеу дағдылары. 5. Ұшу аппараттарының жүйелеріне сынақ жүргізу үшін пайдаланылатын стендтерде күрделі регламенттік жұмыстарды орындау дағдылары. 6. Автоматтар мен бақылау-жазу аппаратурасының жұмысын бақылау дағдылары. 1. Түрлі параметрлердің (температура, қысым және т.б.) жұмыстық сұйықтықтар мен жағармайлардың қасиеттеріне әсерін білуі. 2. Ұшу аппараттарының тораптарын, механизмдерін және жүйелерін сынау тәртібі мен режимдерін білуі. 3. Авиациялық бұйымдардың сапасына және сенімділігіне қойылатын жоғары талаптарды білуі. 4. Бақылау-тексеру және сынау стендтерін ретке келтіру, реттеу, сынау және жөндеу қағидаларын білуі. 5. Авиациялық бұйымдардың сапасына және сенімділігіне қойылатын жоғары талаптарды, сертификатталған бұйымдарға қойылатын талаптарды білуі. Жауапкершілік. Көз өлшемінің жақсы болуы. Командада жұмыс істеу білігі, нәтижені көздеу. Тез ауысатын технологиялар жағдайындағы ұтқырлық. 7232 7232 7232 7232 7232 7232

Ұшу аппараттарын құрастырушы слесарь Ұшу аппараттарының бөлшектерін дайындау және жетілдіру жөніндегі слесарь Агрегаттарды жөндеу жөніндегі слесарь Авиациялық аспаптарды жөндеу жөніндегі слесарь-механик Аэрогидродинамикалық сынақтар жөніндегі слесарь Қозғалтқыштарды құрастырушы слесарь «Электромеханик» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ

Кәсіптің 3113 коды Кәсіптің Электромеханик атауы СБШ бойын- 5 ша біліктілік деңгейі БА бойынша біліктілік деңгейі

Білімі Жеке құзыретіне қойылатын талаптар СБШ шеңберінде басқа кәсіптермен байланысы Кәсіптің коды Кәсіптің атауы СБШ бойынша біліктілік деңгейі БА бойынша біліктілік деңгейі Кәсіби білімінің деңгейі Еңбек функциялары

Білігі мен дағдылары

Білімі

1. Өндіріс режимі немесе технологиялық процесс әзірленетін бұйымның конструкциясын білуі. 2. Технологиялық процестің негізгі техникалық-экономикалық көрсеткіштерін білуі. 3. Техникалық және технологиялық құжаттаманы ресімдеуге қойылатын талаптарды білуі. 4. Технологиялық процестің негізгі техникалық-экономикалық көрсеткіштерін білуі. 3-еңбек функциясы. Ақаудың себептерін анықтау және олардың алдын алу мен жою бойынша шаралар әзірлеу 1. Өнім ақауының себептерін анықтау және талдау білігі. 2. Өнім ақауының алдын алу және жою бойынша шаралар әзірлеу дағдылары. 1. Технологиялық ақау түрлері және оларды жою жолдарын білуі. 2. Технологиялық режимнің бұзылуының және шикізат қасиеттерінің дайын өнім сапасына әсерін білуі. Қойылған міндетті орындау үшін жауапкершілік. Нәтижені көздеу. Ұжым мен командада жұмыс істеу білігі. Кәсіби қызметінде жиі ауысатын технологиялар жағдайларында бейімделу, стандарттан тыс жағдайларда шешім қабылдау білігі. 2145 Инженер-технолог

2149

Білімі

Білігі мен дағдылары

Білімі Жеке құзыретіне қойылатын талаптар

2-еңбек функциясы. Өндірістік бөлімшелердің жоспарлық-экономикалық қызметі 1. Ақпаратты, техникалық деректерді, көрсеткіштерді және жұмыс нәтижелерін зерделеу және талдау, оларды қорыту және жүйелендіру, қажетті есептемелер жүргізу дағдылары. 2. Кәсіби қызметте пайдаланылатын ақпаратты жинаудың, сақтаудың және өңдеудің компьютерлік әдістерін меңгеруі. 3. Қабылданатын және іске асырылатын шешімдерді кешенді түрде негіздей отырып, жұмыстарды орындау циклін қысқарту мүмкіндіктерін іздестірумен техникалық-экономикалық талдау жүргізу білігі. 4. Қысқа уақыт аралығына және перспективаға күнтізбелік жоспар жасау дағдысы. 1. Авиациялық кәсіпорындардағы зерттеулер мен әзірлемелердің техникалық есептемелерін жүргізу және экономикалық тиімділігін анықтау әдістерін білуі. 2. Жоспарлау негіздерін білуі. 3. Экономика негіздерін білуі. 3-еңбек функциясы. Ұйымдастырушылық-басқарушылық қызмет 1. Техникалық, қаржылық және адами факторларды ескере отырып, практикада өндірістік қатынастар мен басқару қағидаттарының негіздерін қолдануды меңгеруі мен білігі. 2. Қызметкерлердің ғылыми-техникалық білімін арттыру бойынша жұмысты ұйымдастыру білігі. 3. Белгіленген талаптардың, қолданыстағы нормалардың, қағидалар мен стандарттардың сақталуын, кәсіпорындағы қауіпсіздік техникасы қағидаларының, санитариялық-гигиеналық және өрт қауіпсіздігі нормаларының сақталуын бақылау білігі. 1. Еңбекті ұйымдастыру және басқару негіздерін білуі. 2. Еңбек заңнамасының негіздерін білуі. 3. Еңбекті қорғау қағидалары мен нормаларын білуі. Басқарушылық тәсілдеме. Бастамашылдық, жұмысқа шығармашылық тұрғыдан қарау. Дербестік. Ұйымдастыру қабілеті. Жауапкершілікті сезінуі. Командада жұмыс істеу білігі. Талдамалық ойлау қабілеті.

СБШ шең3111 2145 беріндегі басқа кәсіптермен байланысы Әзірленген Нұсқаның нөмірі мен шығарылған күні Болжамды қайта қарастыру күні

КС-нің техникалық деректері «Personnel Recruitment Center «Career-Holdings» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі 1-нұсқа, 2014 жыл.

2017

№354

Астана қаласы

Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы әскери қызметшілерінің жеңдегі белгілерін бекіту туралы «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 25 тамыздағы № 144 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері үлгілерінің сипаттамасы мен суреттерінің 8-тармағына сәйкес бұйырамын: 1. Қоса берілген: 1) осы бұйрыққа 1-қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Бас қолбасшылығына, өңірлік қолбасшылықтарына, Әскери институтына және әскери бөлімдеріне тиістілігін көрсететін Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланы әскери қызметшілерінің жеңдегі белгілерінің сипаттамасы; 2) осы бұйрыққа 2-қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланы әскери қызметшілерінің жеңдегі белгілері бекітілсін. 2. «Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлерінің әскери қызметшілері үшін жеңдегі белгілерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2013 жылғы 26 қарашадағы № 681 бұйрығының күші жойылсын. 3. Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Бас қолбасшылығы (Р.Ф. Жақсылықов) заңнамада белгіленген тәртіппен: 1) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуді; 2) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркегеннен кейін күнтізбелік он күн ішінде мерзімді баспа басылымдарында және «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде ресми жариялауға жолдауды; 3) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің интернет-ресурсында орналастыруды қамтамасыз етсін. 4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Бас қолбасшысы генераллейтенант Р.Ф. Жақсылықовқа жүктелсін. 5. Осы бұйрық алғаш ресми жарияланған күннен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Министр полиция генерал-лейтенанты

Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Бас қолбасшылығына, өңірлік қолбасшылықтарына, Әскери институтына және әскери бөлімдеріне тиістілігін көрсететін Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланы әскери қызметшілерінің жеңдегі белгілерінің сипаттамасы 1. Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Бас қолбасшылығы әскери қызметшілерінің жеңдегі белгісі (1-сурет), өлшемі 81 мм күрең түсті шеңбер нысанды шевроннан тұрады, оны айналдыра ою-өрнек (Қазақстан Республикасы Мемлекеттік туының элементі) түсірілген, төменгі бөлігіне алтын-сары түсті «ҰЛТТЫҚ ҰЛАН БАС ҚОЛБАСШЫЛЫҒЫ» деген жазу орналасқан. Ортасында алтын-сары түспен орындалған шаңырақтың бейнесі (Қазақстан Республикасы Мемлекеттік туының элементі) орналасқан, оның үстіне күрең түсті қалқан орналасқан, оның периметрінің жоғарғы бөлігінде 4 жұдыз, төменгі бөлігінде 5 жұлдыз орналасқан. Қалқанның артқы аясында қара-сұр түсті қылыш бейнеленген, оның сабында жиегі күрең түсті жұлдыз орналасқан. Барлық жұлдыздар алтын-сары түспен орындалған. Қалқанның ортасында көк түс аясында күн, оның астында қалықтаған қыран орналасқан (Қазақстан Республикасы Мемлекеттік туының элементі). Күн және қыран алтын-сары түспен орындалған. 2. Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының өңірлік қолбасшылықтары, әскери бөлімдері әскери қызметшілерінің жеңдегі белгісінің өлшемі 81 мм шеңбер нысанды шевроннан тұрады, шевронның ішіне сыртқы диаметрі 79 мм, ені 1 мм жиек жүргізілген. Шевронның ортасында диаметрі 50 мм, ені 5 мм алты тойтарма шегесі бар күрең түсті дөңгелек қалқан бейнеленген. Қалқанның артқы аясында екі айқасқан қылыш орналасқан. Шевронның жиегінің түсі – қара жусан. Жиектің және жеңдегі белгідегі суреттердің түсі – алтын түстес. Қалқанның ішінде еліміздің өңірлерінде мекендейтін хайуанаттар әлемінің өкілдері бейнеленген: «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы – тау барысы (2-сурет); «Орталық» өңірлік қолбасшылығы – қасқыр(3-сурет); «Батыс» өңірлік қолбасшылығы – қыран (4-сурет); «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы – қоңыр аю (5-сурет); 5573 әскери бөлім – қанатты сақ барысы (6-сурет); 6654 әскери бөлім – сілеусін (7-сурет); 3660 әскери бөлім – арғымақ (8-сурет). 3. Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Әскери институты әскери қызметшілерінің жеңдегі белгісінің (9-сурет), өлшемі 81 мм шеңбер нысанды шевроннан тұрады. Шевронның ішіне диаметрі 79 мм және 64 мм екі шеңбер орналасқан. Шеңберлердің ортасында төменгі бөлігіне ұзындығы 60 мм және ені 0,7 мм доға пішіндес ұлттық ою-өрнек енгізілген. Қалған ұзындығы бойынша «ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ҰЛАНЫНЫҢ ӘСКЕРИ ИНТИСТУТЫ» деген жазу бар. Ішкі шеңбердің төменгі бөлігінде сәулелі күн орналасқан, оның үстінде ашылған кітап бейнеленген (кітаптың мұқабасы күрең түсті, парақтары ақ түсті). Кітаптың үстіңгі жағы алтын және жасыл- көгілдір түсте кескінделген қалықтап ұшқан бүркіт бейнеленген. Бүркіттің үстіңгі жағында Ұлттық ұланның нышаны орналасқан. Шевронның жиегінің түсі – қара жусан түстес. Жеңдегі белгінің бейнелері мен жазулардың түсі – алтын түстес. 4. Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының авиациясы әскери қызметшілерінің жеңдегі белгісінің (10-сурет), өлшемі 82 мм шеңбер нысанды шевроннан тұрады, шевронның шетінен ені 10 мм қара көк түсті аяда жолақ орналасқан, төменгі бөлігінде ашық сары түспен доға пішіндес ұлттық ою-өрнек салынған, қалған ұзындығы бойынша «ҰЛТТЫҚ ҰЛАННЫҢ АВИАЦИЯСЫ» деген ашық сары түсті жазу жазылған. Жеңдегі белгінің ортасында авиацияның эмблемасы – сары түсті қанаты бар бұранда орналасқан. Жоғары бөлігінде эмблеманың артында күннің шығуын білдіретін 7 ашық сары түсті сәулелермен құбылған ашық көк түсті авиацияның туы орналасқан, екі түс те ортадан жан-жаққа бірдей таралған. Ішкі шеңбердің ортасы бойынша бұранданың үстіңгі жағында диаметрі 0,8 мм қызыл түсті бес бұрышты жұлдыз орналасқан. Ішкі шеңбердің төменгі бөлігінде эмблеманың артында көгілдір түсті аясы бар, осы аяда бұранданың төменгі жағына ашық сары түсті қанатын сермеген бүркіт орналасқан. Эмблеманың жиектері жіңішке қара сызықпен бейнеленген. 5. Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының «Бүркіт» арнайы мақсаттағы бөлінісі әскери қызметшілерінің жеңдегі белгісі: 1) күнделікті және салтанатты киім нысаны үшін (11-сурет). Диаметрі 80 мм күрең түсті шеңбер, шеңбердің ішінде сыртқы диаметрі 72 мм, ені 3 мм алтын түстес жиек. Ортасында алтын жиектер салынған қара түсті шабуылдаушы бүркіттің бейнесі. Бүркіттің шабуылдау бағыты – оңнан төмен қарай. Шеңбердің жоғары бөлігінде биіктігі 7,5 мм алтын түстес бас әріптермен жазылған «БҮРКІТ» деген жазу, шеңбердің төменгі бөлігінде биіктігі 4 мм алтын түстес бас әріптермен жазылған «АРНАЙЫ МАҚСАТТАҒЫ БӨЛІНІСІ» деген жазу; 2) арнайы киім нысаны үшін (12-сурет). Ені 77 мм, биіктігі 103 мм қара түсті тік бұрыш. Ортасында – ені 65 мм, биіктігі 85 мм сопақша. Сопақшаның түсі – ені 1 мм ашық және қою сұр түсті көлденең жолақтар комбинациясы. Сопақшаның жоғары бөлігінде – белгіленген тәртіппен қисайтылған сары түсті кокардасы бар күрең түсті береттің суреті. Ортасында – ашық сұр түсті жиек салынған сары түсті шабуылдаушы бүркіттің суреті. Бүркіттің шабуылдау бағыты – оңнан төмен қарай. Сопақшаның сол жағы лавр бұтағымен, оң жағы емен бұтағымен көмкерілген. Екі бұтақтың да түсі – ашық және қою сұр түстер комбинациясы. Сопақшаның төменгі бөлігінде биіктігі 8 мм сары түстес бас әріптермен жазылған «БҮРКІТ» деген жазуы бар ені 12 мм және ұзындығы 50 мм «толқын» түрінде майысқан ұштары бар күрең түсті девиз лентасы бар. Ескерту: Ұлттық ұлан әскери қызметшілерінің далалық киім нысаны үшін жеңдегі белгілер тиісті комбинациядағы бүркеніш түстен дайындалады. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 15 сәуірдегі №354 бұйрығына 2 қосымша Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланы әскери қызметшілерінің жең белгілері

1-сурет. Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Бас қолбасшылығы

2-сурет. «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы

3-сурет. «Орталық» өңірлік қолбасшылығы

4-сурет. «Батыс» өңірлік қолбасшылығы

5-сурет. «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы

6-сурет. 5573 әскери бөлімі

Инженер 5

1) Жетілдіру бағыттарын анықтау үшін ұшу аппаратының, агрегаттардың, тораптардың, бөлшектердің, жүйелердің конструкциясын, оларды дайындауға және монтаждауға арналған конструкторлық құжаттаманы талдау. 2) Өндірістік бөлімшелердің жоспарлық-экономикалық қызметі. 3) Ұйымдастырушылық-басқарушылық қызмет. СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 5 1-еңбек функциясы. Жетілдіру бағыттарын анықтау үшін ұшу аппаратының, агрегаттардың, түйіндердің, бөлшектердің, жүйелердің конструкциясын, оларды дайындауға және монтаждауға арналған конструкторлық құжаттаманы талдау 1. Кәсіпорынның жобалары мен бағдарламаларын зерттеу және әзірлеу бойынша дағдылары. 2. Әдістемелік және нормативтік құжаттарды, техникалық құжаттаманы, сондай-ақ әзірленген жобалар мен бағдарламаларды жүзеге асыру бойынша ұсыныстар мен іс-шараларды әзірлеу білігі. 3. Отандық және шетелдік ғылым мен техника жетістіктерін енгізу, авиациялық техника өндірісінің озық тәжірибесін пайдалану білігі. 4. Инженерлік графика бойынша компьютерлік бағдарламаларды, технологиялық және өндірістік процес-терді виртуальді модельдеуді меңгеруі. 1. Ұшу аппараттарының ұшу негіздерін және олардың аэродинамикалық және геометриялық сипаттамаларын анықтау әдістемесін білуі. 2. Ұшу аппараттарының конструкциялық-жиынтықтық схемаларын, олардың негізгі агрегаттары мен қозғалтқыштарының конструкциясын білуі. 3. Ұшу аппараттарының борттық жүйелерінің қолданылу мақсаты мен құрамын білуі. 4. Директивалық және өкімдік құжаттарды, орындалған жұмыс мәселелері бойынша әдістемелік және нормативтік материалдарды білуі. 5. Кәсіпорынның техникалық даму перспективалары мен қызмет ерекшеліктерін білуі. 6. Замануи есептеуіш техника, коммуникация және байланыс құралдарын білуі. 7. Техникалық құжаттаманы дайындау және ресімдеу бойынша қолданыстағы стандарттарды, техникалық талаптарды, ережелерді және нұсқаулықтарды білуі.

Қ.ҚАСЫМОВ.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2015 жылғы 15 сәуірдегі №354 бұйрығына 1-қосымша

«Инженер» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ

Жоғары кәсiби бiлiм

11-сурет. «Бүркіт» арнайы мақсаттағы бөлініс. Күнделікті және салтанатты киім нысаны үшін

12-сурет. «Бүркіт» арнайы мақсаттағы бөлініс. Арнайы киім нысаны үшін

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 19 мамырда Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №11072 болып енгізілді.

Шартты белгілер:

Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің бұйрығы №644

Астана қаласы

Байланыс саласындағы мемлекеттiк көрсетілетін қызметтердiң регламенттерін бекiту туралы

Техник-технолог Инженер-технолог

2015 жылғы 15 сәуір

Көрсетілетін қызметті беруші электрондық мемлекеттік қызмет көрсету кезіндегі функционалдық өзара әрекет жасаудың № 2 диаграммасы

2015 жылғы 28 мамыр

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің бұйрығы

Кәсіби Орта кәсіби (техникалық) білім білімнің деңгейі Еңбек функ- 1) Технологиялық жабдыққа қызмет көрсету және оны пайдалану, сондай-ақ кәсіпорынның циялары өндірістік бөлімшелерінде технологиялық тәртіпті сақтауды бақылау. 2) Білікті маманның жетекшілігімен технологиялық процестерді және технологиялық құжаттаманы дайындау. 3) Ақаудың себептерін анықтау және олардың алдын алу мен жою бойынша шаралар әзірлеу. Білігі мен СБШ бойынша біліктілік деңгейі: 5 дағдылары 1-еңбек функциясы. Технологиялық жабдыққа қызмет көрсету және оны пайдалану, сондай-ақ кәсіпорынның өндірістік бөлімшелерінде технологиялық тәртіпті сақтауды бақылау 1. Жабдықтарды жөндеу жұмыстарына және техникалық куәландыруға дайындау, оны жөндеуден кейін қабылдап, жөндеудің барлық түрлерінен кейін іске қосу білігі. 2. Еңбекті қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын сақтай отырып, негізгі және қосалқы жабдыққа қызмет көрсету білігі. 3. Бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша, технологиялық процесті тиімді шарттармен реттеу және жүргізу білігі. 4. Технологиялық режим нормаларынан ауытқушылықтарды анықтау, талдау және жою дағдылары. Білімі 1. Жабдықты жөндеуге және оны жөндеуден қабылдауға дайындау бойынша нормативтік құжаттар және оны жөндеуден кейін іске қосу қағидаларын білуі. 2. Технологиялық процесті жүргізу үшін негізгі және қосалқы жабдықтың негізгі түрлерін, конструкциялық ерекшеліктерін және жұмыс істеу қағидатын білуі. 3. Үлгілік технологиялық режимдер және өндіріс процестерін білуі. 4. Технологиялық режимнің ықтимал бұзылушылықтарын және олардың себептерін білуі. Білігі мен 2-еңбек функциясы. Білікті маманның жетекшілігімен технологиялық процестерді және дағдылары технологиялық құжаттаманы дайындау 1. Өнімнің қарапайым түрлеріне немесе оның элементтеріне арналған озық технологиялық процестерді және оңтайлы өндіріс режимдерін әзірлеу білігі. 2. Технологиялық процесс карталарын, маршруттық және материалдық карталарды, жарақтау ведомосін және басқа да технологиялық құжаттаманы жасау білігі. 3. Технологиялық процестерді және өндіріс режимдерін түзетумен байланысты техникалық құжаттамаға өзгерістер ресімдеу дағдылары. 4. Технологиялық процестің техникалық-экономикалық көрсеткіштерін есептеу білігі. 5. Бағдарламалық қамтымды меңгеру білігі.

Білігі мен дағдылары

Білігі мен дағдылары

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 9 сәуірде Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №10668 болып енгізілді.

Кәсіби білім Орта кәсіби білім деңгейі Еңбек функ- 1) Қызмет көрсетілетін керек-жарақтар мен жабдықтардың жұмысқа жарамды күйін, авариясыз циялары және сенімді жұмысын, уақтылы және сапалы жөнделуін қамтамасыз ету. 2) Бақылау-ұйымдастыру жұмысы. Электромонтерлердің жұмысын басқару, олар орындайтын жұмыстардың сапасын бақылау. 3) Техникалық қызмет көрсетудің, жөндеудің, монтаждаудың және бекітілген құрылғы үлгілері бойынша басқа да жұмыстардың прогрессивті әдістерін енгізу. Білігі мен 1-еңбек функциясы. Қызмет көрсетілетін керек-жарақтар мен жабдықтардың жұмысқа жарамды дағдылары күйін, авариясыз және сенімді жұмысын, уақтылы және сапалы жөнделуін қамтамасыз ету 1. Жөнделетін электр жабдығы бөлшектерінің негізгі ақаулықтарын анықтау және оларды жою білігі. 2. Электр өлшеу құралдарының (амперметр, вольтметр, омметр, тестер) көмегімен тұрақты тоқ тізбегінде өлшемдер жүргізу дағдылары. 3. Қыздыру құралдарының параметрлерін есептеу білігі. 4. Күрделі электр жабдығының жарамдылық дәрежесін анықтау білігі. 5. Қызмет көрсетілетін құралдарға арналған техникалық құжаттаманы жүргізу дағдылары. 6. Сызбалар мен схемаларды түсіну білігі. Білімі 1. Бұйрықтарды, нұсқауларды, өкімдерді, нұсқаулықтарды және т.б. білуі. 2. Электромеханиктің жұмысын регламенттейтін нормативтік-өкімдік құжаттарды білуі. 3. Электрлік техника, радио техникасы негіздерін білуі. 4. Аспаптар мен жабдықтың құрылғысын, жұмыс істеу қағидатын, техникалық сипаттамаларын және конструкциялық ерекшеліктерін білуі. 5. Сынақ жүргізу және электрлік-техникалық өлшеу қағидалары мен тәртібін білуі. 6. Электрлік-техникалық аспаптардың өзіне тән бұзылу түрлерін және оларды жою жолдарын білуі. 7. Электрлік монтаждау жұмыстарын ұйымдастыруды және жүргізу технологияларын білуі. Білігі мен 2-еңбек функциясы. Бақылау-ұйымдастыру жұмысы. Электромонтерлердің жұмысын басқару, дағдылары олар орындайтын жұмыстардың сапасын бақылау 1. Бағынышты қызметкерлердің жұмысын ұйымдастыру білігі. 2. Жұмыстардың жоспар-кестелерін, техникалық құжаттама мен есептілік жасау дағдылары. 3. Материалдарға, шикізатқа, қосалқы бөлшектерге, өлшеу аспаптарына, қорғану құралдарына, құрал-саймандарға және керек-жарақтарға алдын ала өтінімдер толтыру дағдылары. 4. Қауіпсіздік техникасы, еңбекті қорғау, өндірістік санитария және өрт қауіпсіздігі технологиясын, қағидаларын сақтауды бақылау білігі. 5. Қызмет көрсетілетін керек-жарақтарды пайдалану қағидалары, өндірістік жарақаттардың алдын алу шаралары туралы нұсқамаларды өткізу дағдылары. Білімі 1. Материалдар, қосалқы бөлшектер және электр қуатының шығыс нормаларын білуі. 2. Ішкі еңбек тәртібі қағидаларын білуі. 3. Экономика, өндірісті, еңбекті ұйымдастыру және басқару негіздерін білуі. 4. Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының негіздерін білуі. 5. Еңбекті қорғау, қауіпсіздік техникасы, өндірістік санитария және өрттен қорғау қағидалары мен нормаларын білуі. Білігі мен 3-еңбек функциясы. Техникалық қызмет көрсетудің, жөндеудің, монтаждаудың және бекітілген дағдылары құрылғы үлгілері бойынша басқа да жұмыстардың прогрессивті әдістерін енгізу 1. Ең тиімді әдістер мен кәсіби тапсырмаларды орындау жолдарын таңдау дағдылары. 2. Кәсіби тапсырмаларды тиімді орындау үшін қажетті ақпаратты табу білігі. 3. Кәсіби қызметінде ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану білігі. 4. Бекітілген техникалық құралдар жұмысының сенімділігін, сапасын арттыру бойынша ісшараларды әзірлеуге, қолданыстағы керек-жарақтарды меңгеруге және жаңғыртуға қатысу дағдылары Білімі 1. Қазақстан Республикасының сертификаттау және стандарттау жүйелерінің негізгі қағидалары мен құжаттарын білуі. 2. Керек-жарақтар мен жабдықтың жаңа үлгілері бойынша қағидаттық схемаларды құрастыру тәртібін білуі. 3. Керек-жарақтар мен жабдықты пайдалану, жөндеу және қызмет көрсету бойынша озық отандық және шетелдік тәжірибені білуі. Талдамалық ойлау қабілеті, өз жұмысының нәтижелері үшін жауапкершілік. Стандарттан тыс Жеке құзыретіне жағдайларда шешім қабылдау қабілеті, ол үшін жауапты болу. қойылатын талаптар СБШ 3113 Техник-электрик шеңберінде 3113 Энергетик басқа кәсіптермен байланысы «Техник-технолог» КӘСІБІНІҢ КАРТОЧКАСЫ Кәсіптің 3113 коды Кәсіптің Техник-технолог атауы СБШ бойын- 5 ша біліктілік деңгейі БА бойынша біліктілік деңгейі

Білімі

19

www.egemen.kz

17 қазан 2015 жыл

7-сурет. 6654 әскери бөлімі

8-сурет. 3660 әскери бөлімі

9-сурет. Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Әскери институты

10-сурет. Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының авиациясы

«Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы» 2013 жылғы 15 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңы 10-бабының 2) тармақшасына сәйкес бұйырамын: 1. Мыналар: 1) осы бұйрыққа 1-қосымшаға сәйкес «Байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге лицензия беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет регламенті; 2) осы бұйрыққа 2-қосымшаға сәйкес «Нөмірлеу ресурсын бөлу және нөмірлерді беру, сондай-ақ оларды алып қою» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет регламенті; 3) осы бұйрыққа 3-қосымшаға сәйкес «Қазақстан Республикасының радиожиілілік спектрін пайдалануға рұқсат беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет регламенті; 4) осы бұйрыққа 4-қосымшаға сәйкес «Радиоэлектронды құралдар мен жоғары жиілікті құрылғыларды пайдалануға рұқсат беру» мемлекеттiк көрсетілетін қызмет регламенті бекiтiлсiн. 2. «Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлiгi көрсететiн байланыс саласындағы мемлекеттiк қызметтердiң регламенттерін бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрiнің 2014 жылғы 19 наурыздағы № 202 бұйрығының күші жойылды деп танылсын (Қазақстан Республикасының нормативтiк құқықтық актiлерiнiң мемлекеттiк тіркеу тізілімінде № 9337 тіркелген, 2014 жылғы 19 шілдедегі «Егемен Қазақстан» № 139 (28363) газетінде жарияланған). 2. Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Байланыс, ақпараттандыру және ақпарат комитеті (С.С. Сарсенов): 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін; 2) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін, оның көшірмесін күнтізбелік он күн ішінде мерзімді баспа басылымдарында және «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесіне ресми жариялауға жіберуді; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің интернет-ресурсында және мемлекеттік органдардың интранет-порталында жариялануын; 4) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін он жұмыс күні ішінде Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Заң департаментіне осы бұйрықтың 3-тармағының 1), 2) және 3) тармақшаларында көзделген іс-шаралардың орындалуы туралы мәліметтерді ұсынуды қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау жетекшілік ететін Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму вице-министріне жүктелсін. 4. Осы бұйрық оның алғаш ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік жиырма бір күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушы

«Байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет регламентіне 2-қосымша Мемлекеттік қызмет көрсетудің бизнес-процестерінің анықтамалығы «Байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге лицензия беру»

А. РАУ.

Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 28 мамыр №644 бұйрығына 1-қосымша «Байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет регламенті 1. Жалпы ережелер 1. «Байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметін (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет) Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Байланыс, ақпараттандыру және ақпарат комитеті көрсетеді (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші). 2. Көрсетілетін мемлекеттік қызметтің нысаны: электрондық (ішінара автоматтандырылған) және (немесе) қағаз түрінде. 3. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесі: байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге лицензия және (немесе) лицензияға қосымша; байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге қайта ресімделген лицензия және (немесе) лицензияға қосымша; байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге лицензияның және (немесе) лицензияға қосымшаның телнұсқасы; мемлекеттік қызметті көрсетуден бас тарту туралы дәлелді жауап беру (бұдан әрі – бас тарту). 2. Көрсетілетін қызметті берушінің құрылымдық бөлімшелерінің (қызметкерлерінің) мемлекеттік қызмет көрсету процесіндегі іс-қимыл тәртібін сипаттау 4. Мемлекеттік қызмет көрсету бойынша рәсімді (іс-қимылды) бастауға негіз, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 30 сәуірдегі № 531 «Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігімен көрсетілетін байланыс саласындағы мемлекеттік қызмет стандарттарын бекіту туралы» (нормативтік-құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу реестрінде № 11380 тіркелген) бұйрығымен бекітілген «Байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 9-тармағында көзделген көрсетілетін қызметті алушының құжаттарының (бұдан әрі-өтінім) болуы болып табылады. 5. Мемлекеттік қызмет көрсету процесінің құрамына кіретін әрбір рәсімнің (іс-қимылдың) мазмұны, оның орындалу ұзақтығы: 1) көрсетілетін қызметті беруші кеңсесінің қызметкерінің тіркеу нөмірі және күнін беріп он бес минут ішінде өтінімді қабылдауы (өтінім қағаз тасығышта берілген жағдайда); 2) көрсетілетін қызметті беруші құрылымдық бөлімшесінің жауапты орындаушысы бір сағат ішінде өтінімді өңдеп, оны www.egov.kz «электрондық үкіметтің» веб-порталына (бұдан әрі – портал) жіберуі (өтінім қағаз тасығышта берілген жағдайда); 3) көрсетілетін қызметті берушінің басшылығымен төрт сағат ішінде өтінімді порталда қарауға жауапты құрылымдық бөлімшесінің басшысы мен жауапты орындаушының анықталуы; 4) жауапты орындаушы өтінімнің толықтығын және мәліметтердің дұрыстығын қарайды. Бас тартуға негіз болмаған жағдайда жауапты орындаушы: он төрт жұмыс күні ішінде лицензияны және (немесе) лицензияға қосымшаны ресімдеуді; екі жұмыс күні ішінде лицензияны және (немесе) лицензияға қосымшаны қайта ресімдеуді; лицензиялау кезіндегі қойылатын біліктілік талаптарына сәйкестігін растаған жағдайда, лицензиаттың-заңды тұлғаның қайта құрылуы кезінде тоғыз жұмыс күні ішінде лицензияны және (немесе) лицензияға қосымшаны қайта ресімдеуді; бір жұмыс күні ішінде лицензияға және (немесе) лицензияға қосымшаға телнұсқаны ресімдеуді қамтамасыз етеді. Бас тартуға бір негіз болған жағдайда жауапты орындаушы: өтінім келіп түскен сәттен бастап екі жұмыс күні ішінде мемлекеттік қызметті көрсетуден дәлелді бас тартуды дайындауды қамтамасыз етеді. 5) екі сағат ішінде көрсетілетін қызметті берушінің басшысы мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесіне қол қояды және оны порталға жібереді. 6. Мынадай рәсімді (іс-қимылды) орындауды бастауға негіз болатын мемлекеттік қызмет көрсету рәсімінің (іс-қимылдың) нәтижесі: 1) көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесінде өтінішті тіркеу, оның электрондық нұсқасын көшіру (өтінім қағаз тасығышта берілген жағдайда); 2) өңделген өтінімді порталда орналастыру (өтінім қағаз тасығышта берілген жағдайда); 3) көрсетілетін қызметті берушінің басшысының порталдағы қарары; 4) жауапты орындаушымен мемлекеттік қызмет нәтижесін порталда ресімделуі; 5) көрсетілетін қызметті берушінің басшысының мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесіне порталда қол қоюуы. 3. Көрсетілетін қызметті берушінің құрылымдық бөлімшелерінің (қызметкерлерінің) мемлекеттік қызмет көрсету процесіндегі өзара іс-қимыл тәртібін сипаттау 7. Мемлекеттік қызметті көрсету процесіне қатысатын көрсетілетін қызметті берушінің құрылымдық бөлімшелерінің (қызметкерлерінің) тізбесі: 1) көрсетілетін қызметті берушінің басшысы немесе оның орынбасары; 2) өтінімнің қаралуына жауапты құрылымдық бөлімшенің басшысы; 3) жауапты орындаушы; 4) кеңсе қызметкері. 8. Көрсетілетін қызметті берушінің құрылымдық бөлімшелері арасындағы рәсімдер (іс-қимылдардың) бірізділігін сипаттау: 1) көрсетілетін қызметті беруші кеңсесінің қызметкері көрсетілетін қызметті алушыдан өтінім түскен сәттен бастап он бес минут ішінде өтінімді қабылдайды, ашады және Электрондық құжат айналымының бірыңғай жүйесінде тіркеп, оның электрондық нұсқасын көшіреді және жауапты орындаушыға қарау үшін ұсынады; 2) жауапты орындаушы көрсетілетін қызметті берушінің кеңсе қызметкерінен өтінім түскен сәттен бастап бір сағат ішінде өтінімді өңдеп, оны порталға жібереді; 3) көрсетілетін қызметті берушінің басшысы өтінім порталдан түскен сәттен бастап төрт сағат ішінде оның қарауын құрылымдық бөлімшенің басшысына тапсырады; 4) құрылымдық бөлімшенің басшысы көрсетілетін қызметті берушінің басшысынан тапсырма түскен сәттен бастап екі сағат ішінде өтінімді қарайды және оны орындау үшін жауапты орындаушыға жібереді; 5) жауапты орындаушы өтінімді толықтығына және мәліметтердің дұрыстығына қарайды. Бас тартуға негіз болмаған жағдайда жауапты орындаушы: он төрт жұмыс күні ішінде лицензияны және (немесе) лицензияға қосымшаны ресімдеуді; екі жұмыс күні ішінде лицензияны және (немесе) лицензияға қосымшаны қайта ресімдеуді; лицензиялау кезіндегі қойылатын біліктілік талаптарына сәйкестігін растаған жағдайда, лицензиаттың-заңды тұлғаның қайта құрылуы кезінде тоғыз күні ішінде лицензияны және (немесе) лицензияға қосымшаны қайта ресімдеуді; бір жұмыс күні ішінде лицензияға және (немесе) лицензияға қосымшаға телнұсқаны ресімдеуді қамтамасыз етеді. Бас тартуға бір негіз болған жағдайда жауапты орындаушы: өтінім келіп түскен сәттен бастап екі жұмыс күні ішінде мемлекеттік қызметті көрсетуден дәлелді бас тартуды дайындауды қамтамасыз етеді. 6) екі сағат ішінде мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін құрылымдық бөлімшенің басшысымен келісу, көрсетілетін қызметті берушінің басшысының қол қоюы және көрсетілетін қызметті алушыға порталға жіберу. 4. Халыққа қызмет көрсету орталығымен және/немесе өзге де көрсетілетін қызметті берушілермен өзара іс-қимыл тәртібін, сондай-ақ мемлекеттік қызметті көрсету процесінде ақпараттық жүйелерді пайдалану тәртібін сипаттау 9. Портал арқылы мемлекеттік қызметті көрсету кезінде көрсетілетін қызметті берушінің және көрсетілетін қызметті алушының жүгіну тәртібі және рәсімдердің (іс-қимылдардың) бірізділігі осы Регламентке 1-қосымшаға сәйкес 1, 2 мемлекеттік қызметті көрсетуге тартылған ақпараттық жүйелердің функционалдық өзара іс-қимылының диаграммаларында көрсетілген. Көрсетілетін қызметті алушы арқылы қадамдық әрекеттер: 1) көрсетілетін қызметті алушы порталда тіркеуді компьютерінің интернет-браузерінде сақталған өзінің электрондық цифрлық қолтаңбасының (бұдан әрі - ЭЦҚ) тіркеу куәлігінің көмегімен жүзеге асырады; 2) 1-процесс – көрсетілетін қызметті алушының ЭЦҚ тіркеу куәлігін компьютердің интернет-браузеріне бекітуі, мемлекеттік қызметті алу үшін пайдаланушының порталға парольді енгізуі (авторландыру процесі); 3) 1-шарт – логин (бизнес-сәйкестендіру нөмірі (бұдан әрі – БСН) және пароль арқылы тіркелген пайдаланушы туралы деректердің дұрыстығын порталда тексеру; 4) 2-процесс – пайдаланушының деректерінде бұзушылықтар болған жағдайда, портал авторландырудан бас тарту хабарламасын қалыптастырады; 5) 3-процесс – пайдаланушының осы Регламентте көрсетілген қызметті таңдауы, қызметті көрсету және оның құрылымы мен форматтық талаптарды ескере отырып, сұрау салу нысанына қажетті электрондық түрде құжаттарды тіркеу арқылы пайдаланушының нысанды толтыруы үшін сұрау салу нысанын экранға шығаруы (деректерді енгізу); 6) 4-процесс – «электрондық үкіметтің» төлеу шлюзінде (бұдан әрі –ЭҮТШ) электрондық мемлекеттік қызмет төлемақысын жасау, одан кейін бұл ақпарат «Е-лицензиялау» мемлекеттік деректер қоры ақпараттық жүйесіне (бұдан әрі – МДҚ АЖ) келіп түседі; 7) 2-шарт – «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ-да қызметті көрсеткені үшін төлеу фактісін тексеру; 8) 5-процесс – «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ-да көрсетілген қызмет үшін төлемақы болмаған жағдайда сұрау салынған қызметтен бас тарту туралы хабарламаны қалыптастыру; 9) 6-процесс – пайдаланушының сұрау салуды куәландыру (қол қою) үшін ЭЦҚ тіркеу куәлігін таңдауы; 10) 3-шарт – порталда ЭЦҚ тіркеу куәлігінің қолданылу мерзімін және қайтарып алынған (күші жойылған) тіркеу куәліктерінің тізімінде болмауын, сондай-ақ сұрауда және ЭЦҚ тіркеу куәлігінде көрсетілген БСН арасындағы идентификациялық мәліметтерінің сәйкес келуін тексеру; 11) 7-процесс – пайдаланушының ЭЦҚ дұрыстығының расталмаған жағдайда сұрау салынған қызметтен бас тарту туралы хабарламаны қалыптастыру; 12) 8-процесс – көрсетілетін қызметті алушының ЭЦҚ арқылы қызмет көрсетуге сұраудың толтырылған нысанын (енгізілген деректерді) куәландыруы (қол қоюы); 13) 9-процесс – «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ-да электрондық құжатты (көрсетілетін қызметті алушының сұрауын тіркеу және «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ-да сұрауды өңдеу; 14) 4-шарт – көрсетілетін қызметті алушының біліктілік талаптарына және лицензия беру негіздеріне сәйкестігін көрсетілетін қызметті берушінің тексеруі; 15) 10-процесс – «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ-да көрсетілетін қызметті алушының деректерінде бұзушылықтар болған жағдайда сұрау салынған қызметті көрсетуден бас тарту туралы хабарламаны қалыптастыру; 16)11-процесс – көрсетілетін қызметті алушының порталда қалыптастырған қызмет нәтижесін (электрондық лицензия) алуы. Электрондық құжат көрсетілетін қызметті берушінің уәкілетті адамының ЭЦҚ-сын пайдаланумен қалыптастырылады. 10. Көрсетілетін қызметті беруші арқылы қадамдық әрекеттер: 1)1-процесс – көрсетілетін қызметті берушінің жауапты орындаушысының мемлекеттік қызметті алу үшін «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ логині мен паролін енгізуі (авторландыру процесі); 2) 1-шарт – логин мен пароль арқылы көрсетілетін қызметті берушінің тіркелген жауапты орындаушысы туралы мәліметтердің шынайылығын «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ-да тексеру; 3) 2-процесс – көрсетілетін қызметті берушінің жауапты орындаушысының деректерінде бұзушылықтар болған жағдайда «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ-да авторландырудан бас тарту туралы хабарламаны қалыптастыру; 4) 3-процесс – көрсетілетін қызметті берушінің жауапты орындаушысының осы Регламентте көрсетілген қызметті таңдауы, қызметті көрсету үшін сұрау салу нысанын экранға шығаруы және көрсетілетін қызметті берушінің жауапты орындаушысының көрсетілетін қызметті алушының деректерін енгізуі; 5) 4-процесс – электрондық үкіметтің шлюзі арқылы (бұдан әрі - ЭҮШ) «заңды тұлғалардың» мемлекеттік дерекқорында (бұдан әрі - ЗТ МДҚ) көрсетілетін қызметті алушының деректері туралы сұрау салуды жіберу; 6) 2-шарт – көрсетілетін қызметті алушының ЗТ МДҚ-да деректерінің бар болуын тексеру; 7) 5-процесс – ЗТ МДҚ-да – көрсетілетін қызметті алушы деректері болмаған жағдйда деректерді алу мүмкін еместігі туралы хабарламаны қалыптастыру; 8) 6-процесс – сұрау салу нысанын құжаттардың қағаз нысанында болуын белгілеу бөлігінде толтыру және көрсетілетін қызметті берушінің жауапты орындаушысының – көрсетілетін қызметті алушы ұсынған қажетті құжаттарды сканерлеуі және оларды сұрау салу нысанына бекітуі; 9) 7-процесс – «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ -да сұрау салуды тіркеу және «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ-да қызметті өңдеу; 10) 3-шарт – көрсетілетін қызметті берушінің көрсетілетін қызметті алушының лицензия беру үшін біліктілік талаптарына және негіздерге сәйкестігін тексеруі; 11) 8-процесс – «Е-лицензиялау» АЖ МДҚ-да көрсетілетін қызметті алушының деректерінде бұзушылықтар болған жағдайда сұрау салынған қызметті көрсетуден бас тарту туралы хабарламаны қалыптастыру; 12) 9-процесс – көрсетілетін қызметті алушының «Е-лицензиялау» МДҚ АЖ-да қалыптастырған (электрондық лицензия) көрсетілетін қызмет нәтижесін алуы. Электрондық құжат көрсетілетін қызметті берушінің уәкілетті тұлғасының ЭЦҚ-сын пайдаланумен қалыптастырылады. 11. Мемлекеттік қызмет көрсету процесінде көрсетілетін қызметті берушінің құрылымдық бөлімшелерінің (қызметкерлерінің) арасындағы (іс-қимылдардың) рәсімдердің бірізділігі және мемлекеттік қызметті көрсету процесінде ақпараттық жүйелерді пайдалану тәртібінің сипаттамасы мемлекеттік қызметті көрсетудің бизнеспроцестерінің анықтамалығында осы Регламентке 2-қосымшаға сәйкес көрсетілген. «Байланыс саласындағы қызметтерді көрсетуге рұқсат беру» мемлекеттік қызмет регламентіне 1-қосымша Мемлекеттік қызметті көрсетуге тартылған ақпараттық жүйелердің функционалдық өзара әрекет жасаудың №1 диаграммасы

Шартты белгілер:

Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 28 мамыр №644 бұйрығына 2-қосымша «Нөмірлеу ресурсын бөлу және нөмірлерді беру, сондай-ақ оларды алып қою» мемлекеттік көрсетілетін қызмет регламенті 1. Жалпы ережелер «Нөмірлеу ресурсын бөлу және нөмірлерді беру, сондай-ақ оларды алып қою» мемлекеттік көрсетілетін қызметін (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет) Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Байланыс, ақпараттандыру және ақпарат комитеті (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші) көрсетеді. Көрсетілетін мемлекеттік қызметтің нысаны: электрондық (ішінара автоматтандырылған) және/немесе қағаз түрінде. Көрсетілетін мемлекеттік қызметтің нәтижесі: нөмірлеу ресурсын бөлу немесе алып қою туралы көрсетілетін қызметті берушінің бұйрығы; мемлекеттік қызметті көрсетуден бас тарту туралы дәлелді жауап беру. 2. Көрсетілетін қызметті берушінің құрылымдық бөлімшелерінің (қызметкерлерінің) мемлекеттік қызмет көрсету процесіндегі іс-қимыл тәртібін сипаттау Мемлекеттік қызмет көрсету бойынша рәсімді (іс-қимылды) бастауға негіз, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 30 сәуірдегі № 531 «Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігімен көрсетілетін байланыс саласындағы мемлекеттік қызмет стандарттарын бекіту туралы» (нормативтік-құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу реестрінде № 11380 тіркелген) бұйрығымен бекітілген «Нөмірлеу ресурсын бөлу және нөмірлерді беру, сондай-ақ оларды алып қою» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының (бұдан әрі - Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты) 9-тармағында көзделген көрсетілетін қызметті алушының құжаттарының (бұдан әрі-өтінім) болуы болып табылады. 5. Мемлекеттік қызмет көрсету процесінің құрамына кіретін әрбір рәсімнің (іс-қимылдың) мазмұны, оның орындалу ұзақтығы: 1) көрсетілетін қызметті беруші кеңсесінің қызметкері тіркеу нөмірі және күнін беріп он бес минут ішінде өтінімді қабылдауы (өтінім қағаз тасығышта берілген жағдайда); 2) көрсетілетін қызметті беруші құрылымдық бөлімшесінің жауапты орындаушысы бір сағат ішінде өтінімді өңдеп, оны www.egov.kz «электрондық үкіметтің» веб-порталына (бұдан әрі – портал) жіберуі (өтінім қағаз тасығышта берілген жағдайда); 3) көрсетілетін қызметті беруші құрылымдық бөлімшесінің басшысы төрт сағат ішінде өтінімді порталда қарау үшін жауапты орындаушыны анықтайды; 4) жауапты орындаушы өтінімнің толықтығын және мәліметтердің дұрыстығын қарайды. Көрсетілетін қызметті алушы құжаттардың толық топтамасын ұсынған жағдайда өтінім түскен сәттен бастап жиырма тоғыз жұмыс күні ішінде нөмірлеу ресурсын бөлу немесе алып қою туралы көрсетілетін қызмет берушінің бұйрығы ресімделеді. Көрсетілетін қызметті алушы құжаттардың толық емес топтамасын ұсынған жағдайда өтінім түскен сәттен бастап екі жұмыс күні ішінде мемлекеттік қызметті көрсетуден