Page 1

СІЗ не дейсіз? Ілкімді ізденістер бар

Қоғамда жұмыссыздық проблемасының бар екені жасырын емес. Үкімет екі қолға бір жұмыс тауып берудің түрлі жолдарын қарастыруда. Жұмыссыздықты ауыздықтауға септігі тиетін «Жұмыспен қамту-2020» бағдарламасы бұл бағыттағы түйінді мəселелерді шешуден үміттендіреді. Бұл бағдарламаның өңірдегі жүзеге асуы қай деңгейде? Бос жұмыс орындары жəрмеңкесін өткізу жұмыспен қамтуға қаншалықты ықпал етіп отыр? «Егемен Қазақстан» газетінің Ақтөбе облысындағы меншікті тілшісі Сатыбалды Сəуірбай Ақтөбе қалалық жұмыспен қамту орталығының директоры Нұрия Əбілəкімоваға:

– Сіз бұған не дейсіз? – Былтыр қалада бағдарламаның төрт бағыты бойынша жоспарлы жұмыстар ойдағыдай атқарылды. Бірінші бағыт бойынша 464 адам əлеуметтік жұмысқа тартылды, 109 адам қайта даярлау курстарында білім алды, 737 адам жастар тəжірибесіне жіберілді. Екінші бағыт бойынша 30 адам кəсіпкерліктің қыр-сырын үйренді. Шағын несие алу үшін биыл қалаға қарасты ауылдық округтерден 18 адам несие алуға құжаттарын тапсырып қойды. Бағдарламаның үшінші бағытына келсек, «Еңбек ресурстарының ұтқырлығын арттыру» бойынша облыс орталығына жеті ауданнан 71 отбасы қоныс аударып, жаңа тоғыз қабатты үйден пə тер алды. Солардың 116-сы еңбекке қабілетті екен. Олардың 91-і жұмысқа орналас тырылды. Төртінші бағыт – ауылдық елді мекендерді дамыту бойынша былтыр жұмыс қолға алынбағанды. Биылдан бастап төртінші бағыт бойынша да жұмыс жасалады. Ауылдық округтердегі дəрігерлік пункттерді жөндеу жұмыстарына біздің орталықтан адамдар жіберілетін болады. Қалада «Жұмыспен қамту-2020» бағдарламасын жүзеге асыруға биыл республикалық бюджеттен 188 миллион теңге бөлінді. Үстіміздегі жылы бағдарлама аясында 400 адам əлеуметтік жұмысқа орналастырылады, 530 адам жастар тəжірибесіне жіберіледі. Сондай-ақ, қайта даярлау курстарында – 40 адам, кəсіби даярлау курстарында 40 адам оқытылады. Қалада жұмыссыз ретінде тіркелген 460-тан астам адам бар. Жұмыссыздарды əлеуметтік жұмысқа орналастырарда алдымен мақсатты топтағы азаматтарға басымдық беріледі. Бағдарламаны оңтайлы жүзеге асыру мақсатында бос жұмыс орындары жəрмеңкелері жүйелі түрде өткізіліп келеді. Үстіміздегі жылдың алғашқы айларында өткізілген төрт бос жұмыс орындары жəрмеңкесіне 61 кəсіпорын мен мекеме жəне 551 жұмыссыз қатысып, 269 адам жұмысқа орналасты. АҚТӨБЕ.

№128 (28067) 17 МАМЫР ЖҰМА 2013 ЖЫЛ

Алыптыѕ жаѕа тынысы ашылады

Сенат Төрағасы Қайрат Мəмидің жетекшілігімен өткен палатаның кешегі жалпы отырысында Жоғарғы Соттың судьяларын қызметінен босату жəне сайлау мəселелері қаралды. Сондай-ақ күн тəртібінде экономикалық қызмет саласындағы қылмыстарды одан əрі қылмыстық сипаттан арылту жəне еліміздегі зейнетақымен қамту мəселелеріне құрылған заң жобалары талқыға түсті. Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Бұрын Атырау мұнай өңдеу зауытында алғаш рет Жапонияның «Марубени Корпорейшн» компаниясы қайта жаңғырту жобасын іске асырған еді. Енді аталған зауытта Қытайдың «SІNOPEC Engіneerіng» компаниясы хош иісті көмірсутектер шығаратын кешен құрылысын қолға алды. Бұл жоба құрылысы басталмас бұрын, яғни 2009 жылғы қазанда АтМӨЗ жəне «SINOPEC Engineering» компаниясының басшылары өзара шартқа қол қойды. Жоба бойынша жаңа кешенге салынатын инвестициялық қаржының көлемі 1 миллиард 40 миллион АҚШ долларын құрайды. Қазір зауыт аумағындағы 17 құрылыс алаңында қайнаған еңбектің көрігі қыза

түсті. Осынша алаңдағы құрылыс-монтаж жұмыстарының бас мердігері тарапынан зауытқа қажетті ірі көлемді, сонымен бірге, қосалқы жабдықтарды жеткізу басталды. Таяуда қытайлық «SINOPEC Engineering» компаниясы зауытқа С602 А/В модулының екі колоннасын əкелді. Əр колоннаның салмағы 292 тонна тартады. Мұнай өңдеу зауытының баспасөз қызметі хабарлағандай, модулдың колонналары Қытайда дайындалып, Шанхай портынан Мариуполь жəне Ақтау порттары арқылы Атырауға жеткізіліпті. Ал Атырау өзен портынан қос колоннаны мұнай өңдеу зауытына дейін жеткізу 4 сағатқа жуық уақытты алған. Ең ірі көлемді саналатын колонналарды тасымалдауға екі көлік экспедициясы, сондайақ, қосалқы мердігердің бірі «Сага Терминал Логистик» кəсіпорны тартылды. Енді зауыт

мамандарының айтуынша, бас мердігер компания таяуда тағы да осындай екі колонна əкелуді көздепті. Бірақ келесі колонналар бөлшектелген күйінде жеткізіліп, оларды зауыттың құрылыс алаңдарында құрастыру қолға алынады екен. Ал салмағы алғашқы колонналардан əлдеқайда көп болатыны күтілуде. Осылайша, еліміздің «қара алтын» өңдеу саласындағы көшбасшы кəсіпорнына соны серпін беретін жаңғырту жұмыстары қарқын алғалы отыр. Айтқандай, Қытайдан жеткізілген ірі көлемді модулды зауыттың алаңында құрастыру 20 мамырдан кейін басталмақ. Атырау облысы. --------------------------------------Суретте: Қытайда құрастырылған алып колонналарды тасымалдау сəті.

 Жағымды жаңалық

Мўхтар

11 миллионыншы ќазаќ – бесіктегі сəбиге міне, осындай ат берілді Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

Қуанышты хабарды ең алдымен облыс əкімінің аузынан естідік. Сəрсенбінің сəтінде өткен сессия жиыны үстінде Асқар Исабеков: «ҚР Статистика

агенттігінің басшысы телефон шалып, елдегі 11 миллионыншы қазақтың киелі Қазығұрттың қойнауында дүниеге келгенін қуана хабарлады», – деді ағынан жарылып. Артынша маңдайы жарқырап, бар қазақтың мерейін бір көтеріп тастаған сəбидің есімі де,

Есілдегі серуен естен кетпес... Астанадағы Есіл өзенінде навигацияның салтанатты ашылу рəсімі болып өтті. Бұл шараны «Есіл-Астана» мемлекеттік коммуналдық қазынашылық кəсіпорны қала əкімдігімен бірлесіп ұйымдастырды. катерлермен Есіл өзенінде серуен ұйымдастырылды. Енді барлық тілек білдірушілер – елордалықтар мен елорда қонақтары Есіл өзенімен серуендеу арқылы өз көңілдерін көте ре алады. Биылғы жылы

АҚПАРАТТАР аєыны  Астаналық дарынды балалардың «Триумф» балы өтеді. Биылғы жылы бал 25 мамырға межеленіп отыр. Оған 200-ге тарта талантты оқушы қатысуы жоспарланған.  Жамбыл цемент өндіру компаниясы өндірістік қуатын екі есе ұлғайтпақ. 2010 жылы іске қосылған кəсіпорын жылына 1200 тонна цемент өндіруге қауқарлы. Былтыр ол өз қуатын 92 пайыз жүзеге асырып, 1 млн. тонна цемент өндірді.  Батыс Қазақстанда «суррогат» сиырлардан алғашқы «өнім» алынды. Бұл Ақжайық ауданы Ақжол ауылдық округіндегі «Батыргерей» шаруа қожалығында жүзеге

серуендеушілерге үш катер: 65 орындық «Фонтанка», 30 орындық «КС 110-32» жəне 45 орындық «KSW-082» қызмет көрсететін болады. Серуен құны соншалықты қымбат емес, ересектер үшін –700 теңге, 7-ден 16 жасқа дейінгі балалар үшін – 350 теңге. Бұл – мектепке дейінгі бүлдіршіндер тегін серуендейді деген сөз. Катерлер медицина қызметкерлерімен жəне құтқарушылармен

асты. Онда эмбриомобильдің көмегімен 40 сиыр төлдеді.  Павлодар мемлекеттік университетінің түлектер жəрмеңкесіне 50-ден астам кəсіпорын қатысты. Жəрмеңке барысында жұмыс берушілер кадрлық резервтің қатарын толықтырған түлектермен əңгімелесті. Студенттер жас мамандарға қойылатын талаптар мен еңбек шарттары хақында жан-жақты мəліметке қанықты.  «Маңғыстау-Астана» бағытымен қатынайтын құрамдар жаңа вагондармен жабдықталады. Вагондарды «Жолаушылар тасымалы» АҚ еншілес кəсіпорны «Жолаушылар лизингілік вагон компаниясы» АҚ жылжымалы құрамның техникалық ресурсын жаңарту жəне арттыру бағдарламасы бойынша сатып алды.  Кеше Астанада «Шығыс

Алдымен күн тəртібінде палата Жоғарғы Сот судьяларының мəселесін қарап алды. Атап айтқанда, судьялар Алтынай Баймұратова, Ғалия Мақажанова, Амангелді Рысқалиев, Ибрагим Тоқболатов жəне Айсұлу Шайкенованы қызметінен босату туралы ел Президентінің ұсынысы қолдау тапты. Жоғары Сот Кеңесінің төрағасы – Қазақстан Президенті Əкімшілігі Басшысының орынбасары Талғат Донақов қызметінен босатылатын судьялардың барлығы зейнеткерлік жасқа жеткендігін тілге тиек етті. Сол сияқты Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымына негізделген Нұрия Сисенова, Жанна Волкова жəне Айгүл Қыдырбаеваны Жоғарғы Соттың судьялары етіп тағайындау туралы Президент ұсынысы қабылданды. Сенат Төрағасы осы ретте қызметінен босатылған судьяларға палата атынан ризашылығын білдіре келіп, былай деді: «Олар тəуелсіз Қазақстан тарихындағы əділ сот билігін жүзеге асыру жолында өздерінің қызметін абыроймен атқарды. Болашақта жинақтаған мол тəжірибелерін еліміздегі жас судьяларды тəрбиелеуге жұмсайтындықтарына сенімдімін». Сонымен қатар, депутаттар «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қаржы-экономикалық қыл мыстарды одан əрі қылмыстық сипаттан арылту мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын бірінші оқылымда қарады. Заң жобасы айтарлықтай қоғамдық

 Мəселенің мəнісі

нақты мекен-жайы да белгілі болды. Қазығұрттық Мəлік пен Шолпан отбасында туған бұл бақытты сəбидің есімі Мұхтар екен. Кеше Үшбұлақ ауылында болып, Бадамбаевтар əулетінің осынау қуанышына құтты болсын айтып қайттық. 11 миллионыншы қазақтың əкесі Мəлік орда бұзар жастан енді асқан жігіт екен. Ауыл шаруашылығымен айналысады. Бау-бақша, жер өңдеу, мал бордақылау. Міне, негізгі кəсібі осы. (Соңы 10-бетте).

 Астананың асқақтығы – мемлекеттің мерейі

Навигацияның ашылу салтанаты астаналық өзеншілер үшін ізгі дəстүрге айналған шарамен жарасым тапты. Құттықтау сөздер айтылып, салтанатты шара аяқталған соң балалар үйлеріндегі мүгедек тəрбиеленушілер үшін

Заѕ жобасы Сенатта да сїрінген жоќ

 Республика тынысы: мың бір мысал

қамтамасыз етіл ген. Ал серуен жолының ұзындығы – 9,4 шақырым. Үш стационарлық аялдама мен үш қалқымалы аялдама жұмыс істейді. Жолаушылар тасымалдау «Кенесары», «Рэдиссон», «Жалпықалалық саябақ», «Шұбар», «Ақорда», «Жыл маусымдары» жəне «Самал» аялдамалары арқылы жүзеге асырылады. Катерлер өздерінің маршруттарында соңғы аялдамалары – «Кенесарыға» қайтып оралып отырады. «Егемен-ақпарат».

Қазақстанның музыкалық мұрасы» антологиясы таныстырылды. Жинақты шығыстың күй жəне əншiлiк мол мұрасын ұрпаққа үзбей жеткiзу мақсатында Шығыс Қазақстан облысының əкiмi Бердiбек Сапарбаевтың тiкелей атсалысуымен облыс мəдениет басқармасы жəне мемлекеттiк филармониясы жарыққа шығарып отыр.  Астана полицейлері жыл басынан бері 22 мыңнан аса құқық бұзушылықты ашты. Соның ішінде 168 тəртіп бұзушы əкімшілік қамауға алынып, 1661-іне айыппұл салынды. «ҚазАқпарат», Tengrinews, «Қазақстан жаңалықтары» агенттіктерінің хабарлары бойынша дайындалды.

Майќайыѕєа ќашан су жетеді?

Су жеткізетін құбырдың ара қашықтығы – 33 шақырым. Осы су тартқыш желінің құрылысына деп 1 414 479 609 теңге қаражат бөлінген. Алматылық «Каспиан Контракторс Трас» ЖШС 2011 жылы қолға алған инвестициялық жоба құрылысы əлі күнге аяқталмай тұр. Ал, 3 мамыр күні еліміздің Бас прокуратурасы «Су ресурстарын тиімді пайдалану, тұрғындарды таза ауыз сумен қамтамасыз ету» проблемасына арналған тікелей байланыс жүйесі арқылы семинар өткізіп, мəселе қарады. Бас прокурордың орынбасары Жақып Асановтың айтуынша, еліміздегі мемлекеттік органдардың бұл жағдайдан еш хабары жоқ. Анықталғандай, «Ақбұлақ» бағдарламасы қамтитын 2283 нысанның 9 пайызы ғана жұмыс жасайды. Бұл дегеніңіз 200 нысан. 2012 жылы мердігер компаниялар жетекшілеріне қатысты 17, ал прокуратура қызметкерлеріне қатысты 10 қылмыстық іс қозғалыпты. Төменде біз жазып отырған мына мақала да осы былықтың айқын бір мысалы. Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Баянауыл ауданына қарайтын Майқайың кентінде 10 мыңдай халық тұрады. Бұл жолы келген мақса тымыз елімізде қабыл данған моноқалалар қатарына қосыл мақшы кенттің бүгінгі ты ныс-тіршілігімен танысып қайту еді. Бұған дейін Мұхтар Əбен, Марат Аужанов, А.Мырзасейітов, Шолпан Жасылғұсова, Ж.Нұр жа нов бастаған ардагерлер кенттің қолға алынбай тұрған

мə селелері жөнінде арызшағымдарын жазып бергенді. Жалпы, облыс бойынша Майқайың, Шідерті, Қалқаман, Солнечный, Жетінші ауыл деген бес кент бар. Бұрынғы қала типтес бұл поселкелер 90-шы жылдардың басында көресіні көрді. Бəрі де стратегиялық маңызы бар, өндіріс орындары шоғырланған, көп қабатты үйлерден тұратын кенттер еді. Майқайыңның көп қабатты үйлері қыс ішінде қатып қалған болатын. (Соңы 6-бетте).

қауіп туғызбайтын бірқатар экономикалық қылмыстарды қылмыстық сипаттан арылтуға бағытталған. Заң жобасы бірінші оқылымда қолдау тапты. Жалпы отырыста ең қызу талқыға түскен мəселенің бірі «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» жəне оған ілеспе заң жобалары болды. Негізгі мақсат – Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорын құру. Оның құрылтайшысы мен акционері ел Үкіметі болса, ал зейнетақы активтерін басқару Ұлттық банкке жүктелген. Бұл ретте ауыр жəне қауіпті өндіріс жағдайында жұмыс істейтін адамдар үшін міндетті санатқа еңбекақы төлеу қорынан 5 пайыз мөлшерінде ерікті кəсіптік зейнетақы жарналарын аудару қарастырыларын айта кеткен жөн. Əйелдердің зейнеткерлік жасын көтеру де жобада көрініс тапқан. 2014 жылдың 1 қаңтарынан бастап зейнеткерлік жасты жыл сайын 6 айға ұлғайта отырып, біртіндеп 10 жылдың ішінде жүзеге асыру қарастырылған. Осылайша əйелдердің жинақтаушы зейнетақы жүйесіне қатысу өтілін ұлғайту жəне зейнетақы жинақтарының көлемін арттыру көзделуде. Заң жобасы бойынша баяндама жасаған Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрі Серік Əбденов заң жобасында əйелдердің зейнет жасын ұлғайту жолымен бюджет қаражатын үнемдеу емес, керісінше, жинақтаушы зейнетақы жүйесін жетілдіру арқылы əрбір қазақстандықтың лайықты зейнетін қамтамасыз ету көзделгендігін көлденең тартты. (Соңы 2-бетте).

«А» корпусыныѕ бірінші кандидаттары тестілеуден ґтті

Тестілеудің бірінші күнінің қорытындысы бойынша 146 кандидаттың 103-і Қазақстан Республикасының заңнамасын білуіне тестілеуді табысты тапсырды. Заңнаманы білуіне шекті мəннен 43 кандидат немесе тестілеуге қатысушылардың жалпы санынан 29%-ы өтпеді. Заңнаманы білуіне тестілеуден өткен кандидаттар жеке жəне басқарушылық құзыреттерін (əдептілік, коммуникативтілігі, бəсекеге бағдары жəне сапаға бағдарын) анықтау тестіне жіберілді. Екінші күні кандидаттар логикалық вербальды емес тесттен (Равенна кестесі) жəне мемлекеттік тілді білу тестінен (ҚАЗТЕСТ) өтеді. «А» корпусының кадр резервіне кандидаттарды тестілеу 2013 жылдың 27 мамырына дейін созылады. Тестілеу кестесі, нормативтікқұқықтық актілер тізбесі, сондайақ "А" корпусының кадр резервіне іріктеу ережесі Агенттіктің www. kyzmet.gov.kz интернет-ресурсында орналастырылған. Бұдан бұрын хабарланғанындай, кандидаттар Қазақстан Республикасының 10 заңын білуіне компьютерлік тестілеуден өтеді. Бұл ретте шекті деңгейді еңсеру үшін кандидаттар əрбір заң бойынша мүмкін болатын 10 сұрақтың 7-іне дұрыс жауап беруі қажет. «Егемен-ақпарат».

Бїгінгі нґмірде:

Їкімет 3-4-беттер

Алматыныѕ ґкпесі

5-бет

Əйгілі моѕєол

10-бет


2

www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

Тїсініктеме берілді Бұдан бұрын хабарлағанымыздай, Парламент Сенатының Төрағасы Қайрат Мəмидің «Қазақстан Республикасы Конституциясының 54-бабын, 61-бабының 3-тармағының 1) жəне 3) тармақшаларын, сондай-ақ мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру мəселелері бойынша басқа да бірқатар нормаларын ресми түсіндіру туралы» Конституциялық Кеңестің 2008 жылғы 15 қазандағы №5 нормативтік қаулысына түсіндірме беру туралы өтініші бойынша отырыс өткен еді. Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Онда Парламент Сенатының Төрағасы Парламенттің «Қазақстан Республикасының кей бір заңнамалық актілеріне мемлекеттік органдардың құзыре тін заңнамалық жəне заңға тəуелді деңгейде бекіту мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын қарау барысында туындаған мəселелерге байланысты аталған Кеңеске жүгінген болатын. Бұл заң жобасын Үкімет Конституциялық Кеңестің Нормативтік қаулысын орындау мақсатында əзірлеп, Парламент қарауына енгізген. Енді, міне, осыған байланысты

кеше И.Рогов Конституциялық Кеңестің қорытынды шешімін жария етті. Конституциялық Кеңес Төр ағасының айтуы бойынша, Парламент Сенатының Төрағасы өзінің өтінішінде мынаны түсіндіріп беруді сұраған: «мемлекеттік органдарды ұйымдастыру мен олардың қызметінің негіздері» деп нені түсіну керек, сондай-ақ мемлекеттік органдардың қандай функциялары заңның реттеу нысанасын, ал қандай функциялары заңға тəуелді актілердің реттеу нысанасын құрай алады? Осы өтінішті жан-жақты қараған Конституциялық Кеңес, Республиканың мемлекеттік органдарының

ой-тұ жы рымдарын, еліміздің жо ға ры оқу орындарының, сондай-ақ сарапшылардың қорытындыларын зерделеп, Қазақстан Республикасы Конституциясының 61-бабы 3-тармағының 3-тармақшасында белгіленген «мемлекеттік органдарды ұйымдастыру мен олардың қызметінің негіздері» деп мемлекеттік органдар қызметінің мазмұнына (басшылық жасау салалары, миссиясы, негізгі міндеттері, функциялары мен өкілеттіктері) құру, тарату, қайта құру жəне қызметін ұйымдастыру тəртібіне деген негізгі көзқарасты айқындайтын түбегейлі қағидаттар мен нормаларды түсінген жөн дейді. Сонымен қатар, заңдарда мемлекеттік орган қызметінің негізін құрайтын мемлекеттік органдар функциялары, сондай-ақ жүзеге асырылуы Конституцияның 61-бабының, 3-тармағында аталған аса маңызды қоғамдық қатынастарды қамтитын міндеттер белгіленеді. Бұл, соның ішінде, жеке жəне заңды тұлғалардың құқық

Заѕ жобасы Сенатта да сїрінген жоќ (Соңы. Басы 1-бетте). Мұндай уəжбен келіспеген кейбір сенаторлар өз ойларын ашық білдірді. Мəселен, Ғани Қасымов 2014-2025 жылдар аралығында бюджет зейнетақыдан 19,6 миллиард АҚШ долларын үнемдейтіндігін қаперге сала келіп, мұны əйелдер есебінен жүзеге асырудың дұрыс еместігіне назар аудартты. Депутаттың мəліметіне қарағанда, Германияда зейнетақы төлеу үшін ІЖӨ-нің 11 пайызы шығындалса, бұл көрсеткіш Францияда – 13, ЭЫҰ елдерінде – 7,1, Италияда – 14, Ресейде – 8,6, ал Қазақстанда бар-жоғы 3,4 пайызды ғана құрайды екен. Министр депутатқа берген жауабында зейнетақы құрылымының 31 пайызы ынтымақты зейнетақы болса, қалған бөлігі базалық жəне жинақтаушы

зейнетақыға жататынын көлденең тартты. Соның ішінде жинақтық зейнетақы 3-4 пайызды ғана құрап отыр. Сондықтан да жүйені жаңғырту уақыт талабына айналған. Өркениетті елдерден мысал келтірген Қуаныш Айтаханов Францияда əйелдер зейнет жасына 63-те шықса, орташа өмір сүру жасы 84 екенін, Англияда бұл көрсеткіш 60 жас, ал өмір сүру ұзақтығы 82 жəне Швецияда əйелдер зейнетке 61 жаста шықса, 83 жыл өмір сүретінін атап көрсетті. ТМД елдерінің ішінде Беларусь пен Ресейде бұл көрсеткіш 55 жас болса, өмір сүру жасы – 75. Қытайда əйелдер 50 жасынан зейнетке шықса, орташа өмір сүру жасы 75 жасты құрайды. Сенатор бұдан басқа бірқатар цифрларды да жария ете кетті. Атап айтқанда,

2012 жылы оның алдындағы жылмен салыстырғанда елімізде жұмыссыздар саны 32 400 адамға немесе 2 есеге, өз бетінше жұмыспен айналысатындар 7100 адамға немесе 134 пайызға жəне əлеуметтік жағынан аз қамтылған азаматтар саны 3400 адамға немесе 2,2 есеге артқан. Бұл сұраққа жауабында министр Үкімет 2020 жылға дейін еңбек нарығында 508 мың жұмыс орны қажет екендігін белгілеп қойғандығын алға тартты. Заң жобасына Сенат Төрағасы Қ.Мəми толық сипаттама берді. «Заң жобасының негізгі ерекшелігі – əйел адамдардың зейнеткерлік жасын көтеру. Бұл маңызды шара бір жыл емес, 10 жыл ішіндегі мерзімде кезең-кезеңімен жүзеге асырылатын болады. Мұндай өзгеріс болашақта, 1998 жылға дейінгі

субъектілігі мəселелеріне, құқық шектеу сипатындағы шараға, сондай-ақ, құқық қорғау, бақылау-қадағалау функцияларын жəне жекелеген қызмет түрлерін іске асыруға рұқсат беру тəртібін белгілеуді қоса отырып, мемлекеттік органдардың мемлекеттік емес ұйымдармен жəне жеке тұлғалармен өзара қарым-қатынасына қатысты болады екен. Ал заңға тəуелді деңгей мəселесінде, іске асырылуы Конституцияның 61-бабының 3-тармағында атап көрсетілген қоғамдық қатынастарды қамтымайтын функциялар белгіленген көрінеді. Бұл заңда бекітілген функцияларды жүзеге асыру тетігін айқындауға, мемлекеттік органдардың іштей ұйымдастырылуы мен қызметіне, техникалық жəне технологиялық нормаларды қабылдауына қатысты болуы мүмкін. Осылайша, заңға тəуелді деңгейде мемлекеттік органдардың функциялары заңға тəуелді тиісті акт шығаратын субъекттің өкілеттіктері шегінде ғана белгіленеді деп бірнеше күннен бері талқыланған заң нормаларына түсінік берілді. еңбек өтілі жоқ азаматшаларды зейнетақымен толыққанды қамтамасыз етуді көздейді», деді Қайрат Əбдіразақұлы. Заң жобасында зиянды жəне ауыр еңбек жағдайында жұмыс істейтін əйелдердің қажетті еңбек өтілі жəне зейнетақы жинағы болған жағдайда зейнетке 50 жаста шыға алатындығы қарастырылғандығы да айтылмай қалмады. Осындай жағдайда жұмыс істейтін əйелдер үшін жұмыс берушілердің есебінен қосымша 5% зейнетақы жарнасы төленетіндігі көзделген, дей келіп, Қ.Мəми заң жобасын талқылау келесі оқылымға дейін жалғасатынын атап өтті. Нəтижесінде, заң жобасы бірінші оқылымда қолдау тапты. Ал «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне зейнетақымен қамсыздандыру мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» ілеспе заң жобасы екінші оқылымда мақұлданды.

 VІ Астана экономикалық форумы қарсаңында

Нəзік жандардыѕ əлемдік жиыны 22 мамыр күні VI Астана экономикалық форумының аясында «Əйелдердің ғаламдық конгресі» атты шара өтеді. Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан».

Б ұ л к е з д е с у э к о н о ми с т ғалым, мемлекеттік қыз меттегі жəне бизнеспен айналысатын нəзік жандар бас қосып, Қазақстан, Еуропа, Орталық Азия елдеріндегі əлеуметтікэкономикалық, құқықтық, гендерлік жəне мəдениет саласы бойынша қордаланған проблемаларды талқылауға арналып отыр. Мұндай басқосу біздің елімізде алғаш рет өткізіліп жатқан жоқ. Былтыр ол V Астана экономикалық форумының аясында «Орталық Азия іскер əйелдерінің конгресі» атты тақырыпта өткен болатын. Конгресті ұйым дас тырушылар биылғы басқосудың да өткен жылдағыдай қызықты жəне тартысты өтетінін айтуда жəне солай боларына сенімді. Биылғы жиын Ұлыбри та нияның Атом энергетикасы агенттігінің төрағасы Леди Барбара

Томас-Джадж, Парламент Мəжілісінің Əлеуметтік-мəдени даму істері жөніндегі комитетінің төрайымы Дариға Назарбаеваның төрайымдық етуімен өтеді. Конгреске сондай-ақ, Қа зақ стан Президенті жанындағы Əйелдер жəне

Сенім грамотасын тапсырды

Улан-Баторда Қазақстан Респуб ликасының Моңғолиядағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Қалыбек Қобландин осы ел Президенті Цахиагийн Элбэгдоржға Сенім грамотасын тапсырды, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі.

Салтанатты рəсімнен кейін Ц.Элбэгдорж Қазақстан мен Моңғолия арасындағы қалыптасқан дəстүрлі достық жəне сенімділік қатынастары алдағы уақытта да екі ел халықтарының игілігі үшін тұрақты дами беретіндігіне сенімін білдірді. Сұхбат барысында ресми Улан-Батордың Астананың халықаралық бастамаларына, атап айтқанда, Азиядағы өзара іс-қимыл жəне сенім шаралары жөніндегі кеңес, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларының съезі жұмыстарына тұрақты қолдау көрсетіп келе жатқаны сөз болды. Сонымен бірге, тараптар Қазақстан мен Моңғолия арасындағы ынтымақтастықтың қазіргі жай-күйі мен даму болашағын талқылады. Кездесудің соңында Ц.Элбэгдорж Қазақстан Президенті Н.Ə.Назарбаевқа өзінің ізгі тілегін жеткізуді сұрады.

отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның төрайымы, Президенттің кеңесшісі Гүл шара Əбдіхалықова, «Даму» кəсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ басқарма төрайымы Лəз зат Ибрагимова, Қазақ стан Іскер əйелдері қауым дас ты ғының президенті Раушан Сəрсембаева мен шет елдік мамандар

қатысады. Соның ішінде «Африка ның көшбасшы əйел дері» коммерциялық емес ұйымының прези ден ті Маделейн Мкуну, Ұлыбританияның Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Кэролин Браун, Бельгияның əйелкəсіпкерлер қауымдастығының президенті Катерин Генри, Еуропалық Одақтың Қазақстандағы делегациясының жетекшісі Аурелия Бушез бен басқа да əйелдер ұйымдарының басшылары мен белсенділері бар. Жалпы, əйелдердің саясаттағы, экономика, əлеуметтік саладағы рөліне арналатын жиынға əлемнің əр түкпірінен 500-ге жуық ұлттық жəне халықаралық əйелдер ұйымдарының өкілдері қатысады деп күтілуде. Бұл басқосу биыл осымен екінші рет Қазақстан-Британ Сауда-өнеркəсіптік палатасы мен «Nomfad Media Group» ЖШС-ның ұйымдастыруымен жəне оған Үкіметтің, Қазақстан Президентінің жанындағы Əйелдер жəне отбасылықдемографиялық саясат жөнін дегі ұлттық комиссия мен Ғалымдардың еуразиялық экономикалық клубының қолдауымен өтеді.

Нью-Йоркте Қазақстан Республикасы мен Доминика Достастығының БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілдері деңгейінде Бірлескен коммюникеге қол қою арқылы екі ел арасында дипломатиялық қарым-қатынас орнатылды, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі.

Вьетнам елшісімен кездесті

Кеше Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының Төрағасы Қайрат Мəми Вьетнам Социалистік Республикасының елшісі Нгуен Ван Хоаны қабылдады, деп ха барлады осы палатаның баспасөз қызметі.

Қ.Мəми Қазақстан мен Вьетнам арасында дипломатиялық қатынастар орнаған күннен бергі 21 жылда өзара іс-қимыл дың нығайғанын, табысты ынтымақтастық үшін берік жағдай қалыптасқанын атап өтті. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2011 жылғы қарашада Вьетнамға жасаған ресми сапары жəне Вьетнам Президенті Чыонг Тан Шангтың 2012 жылғы қыркүйекте Астанаға жасаған мемлекеттік сапары жоғары деңгейдегі саяси үнқатысудың көрсеткіштері болды. Ханойда биыл Қазақстан

елшілігінің ашылуы жан-жақты қатынастарды қалыптастыруға, ұзақ мерзімді жəне өзара тиімді экономикалық жобаларды ілгерілетуге ықпал ететіні атап өтілді. Екі ел парламенттерінің

Меморандумєа ќол ќойылды

2013 жылғы 16 мамырда Кишинев қаласында Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы Қуандық Тұрғанқұлов пен Молдова Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы Юрие Чокан Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мен Молдова Республикасы Орталық сайлау комиссиясы арасындағы өзара түсіністік туралы Меморандумға қол қойды. Меморандумға қол қою екі елдің сайлау органдары арасындағы ынтымақтастықты одан əрі дамыту жолындағы маңызды əрі уақтылы жасалған қадам болып табылады. «Ынтымақтастық пен əріптестік форматын кеңейту азаматтардың

конституциямен бекітілген сайлау жəне сайлану құқығын неғұрлым тиімді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Азаматтардың сайлау құқықтарын іске асыру, əртүрлі деңгейдегі сайлауларды ұйымдастыру, өткізу жəне құқықтық реттеу саласында

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі Ерлан Ыдырысовтың Португалия Республикасына алғашқы ресми сапары болып өтті, деп хабарлады осы ведомствоның баспасөз қызметі.

Ќаралєан мəселелер ауќымы кеѕ Сапар аясында ҚР СІМ басшысы Португалия Президенті Анибал Каваку Силвомен, Ассамблея (Пар ламент) төрағасы Мария Эстевеш ханыммен, Сыртқы істер министрі Паулу Порташпен, сонымен қатар, Португалия жетекші бизнес құрылымдарының басшылығымен бірқатар екіжақты кездесулер өткізді. Елбасының Қазақстан сыртқы саясатын одан əрі экономияландыру бойынша тапсырмаларына орай, Е.Ыдырысовтың Лиссабондағы келіссөздері күн тəртібінің негізгі тақырыптары екіжақты сауда-экономикалық жəне инвестициялық ынтымақтастықты белсенділендіруге бағытталды. Атап айтқанда, тараптар Порту га лия бай тəжірибе жинақтаған жəне Қазақстанға қызығушылығы бар салалардағы, соның ішінде инфрақұрылым, көлік, фармацевтика, мемлекеттік-жеке əріптестік жəне т.б. салалардағы өзара ықпалдастық мəсе ле лерін талқыға салды. Сондай-ақ, Португалия тарапы Қазақстаннан жеке инвестиция тартуға қызығушылық танытты. Сонымен қоса, португалиялық ресми тұлғалармен кездесулер шеңберінде Қазақстан-Португалия қарым-қатынасының құқықтық базасын құрайтын негізгі құжаттарды

қарастыру барысы мен қол қою мүмкіндігі талқыға салынды, олардың арасында экономикалық ынтымақтастық жөнінде, туризм жөнінде, қосарланған салық салудың алдын алу жөнінде жəне басқа да келісімдер бар. Тараптар үкіметаралық сауда комиссиясын құру мүмкіндігін қарастыру туралы келісімге қол жеткізді, оның негізгі жұмысы ынтымақтастықты одан əрі белсенділендіруді қамтамасыз етуге бағытталатын болады. Лиссобонға сапары барысында Е.Ыдырысов ЭКСПО-98 объектілерінде болды. Ол объектілер халықаралық көрмені өткізген соң Португалия астанасының архитек ту ра лық келбетінің ажырамас бөлігіне айналды. Португалиялық ресми тұл ға лардың пікірінше, халықаралық көр мені өткізу шараларын алдын ала жоспарлау ғана емес, сонымен қатар, көрме аяқталғаннан кейін павильондар мен басқа инфрақұрылымдардың пайдалануын жоспарлау да өте маңызды. Португалиялық тарапы Қазақ стан делегациясының Астанада ЭКСПО-2017 көрмесін дайындау жəне өткізу аясында ынтымақтасу жəне тəжірибе алмасу ұсынысын үлкен қызығушылықпен қабыл алды.

Республикасы мен Сент-Китс жəне Невистің БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілдері деңгейінде Бірлескен коммюникеге қол қою арқылы екі ел арасында дипломатиялық қарым-қатынас орнатылды. Қазақстан тарапынан құжатқа біздің еліміздің БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілі Бірғаным Əйтімова, ал Сент Китс жəне Невис тарапынан осы елдің БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілі Делано Франк Барт қол қойды. Кездесу барысында Сент-Китс жəне Невис елшісі өз елінің Қазақстанның халықаралық бастамаларына қашанда қолдау білдіріп келе жатқанын жеткізді. Шетелдік дипломат атап өткендей, оның елі Қазақстанмен екіжақты ынтымақтастықты, соның ішінде энергетика, экономика, сауда жəне туризм салаларындағы өзара ықпалдастықты дамытуға мүдделі.

Молдова мен Қазақстанның сайлау органдары жинақтаған тəжірибе ұлттық сайлау жүйелерін дамыту міндеттерін шешуге ықпалын тигізіп, жалпы демократиялық сайлау процесінің дамуына елеулі əсер етері сөзсіз», деп атап өтті өз сөзінде Қуандық Тұрғанқұлов. Сондай-ақ тараптар бұл құжатқа қол қою сайлау процесі саласындағы Қазақстан-Молдова ынтымақтастығының дамуына жаңа серпін береді деген сенімдерін біл дірді, өйткені, оның басты ерекшелігі екі елдің сайлау органдарының арасында тікелей байланыстарға көшу болып табылады. Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы.

Адам ќўќыќтары басты назарда

Адам құқықтары жөніндегі уəкіл жанындағы Азаптауларды жəне жазалаудың басқа да қатыгез түрлерін қолдану фактілерін қарау жөніндегі жұмыс тобының мүшелері Ақмола облысының арнайы жəне пенитенциарлық мекемелеріне барып қайтты, деп хабарлады Адам құқықтары жөніндегі уəкілдің баспасөз қызметі.

Кеше Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уəкіл А.Шəкіровтің тапсырмасы бойынша, құрамында Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың, Бас прокуратураның, Ішкі істер министрлігінің, халықаралық жəне үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері кіретін Азаптауларды жəне жазалаудың басқа да қатыгез түрлерін қолдану фактілерін қарау жөніндегі жұмыс тобының мүшелері Степногор қаласының ҚІІБ жанындағы уақытша ұстау изоляторына, қатаң режімдегі (ЕЦ-166/18 - соматикалық емхана, ЕЦ-166/11 – туберкулезге қарсы емхана) түзеу мекемелеріне, Көкшетау қаласындағы тергеу изоляторына барды. Жұмыс тобының мүшелері мекемел ерг е бару кезін де ұсталғандардың, тергеудегілердің жəне сотталған адамдардың ұстау жəне қамтамасыз ету, олардың заңды құқықтары мен мүдделерін сақтау, дəрігерлік жəрдем көлемі, білікті заңгерлік көмекке мүмкіндіктері жағдайымен танысты.

 Туыстық туы

Ортаќ əрекет стратегиясы ќабылданды

Əлем елдерімен əріптестік баєытында Қазақстан тарапынан құжатқа біздің еліміздің БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілі Бірғаным Əйтімова қол қойса, Доминика тарапынан осы елдің БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілі Винс Хендерсон қол қойды. Кездесу барысында Доминика елшісі өз елі Қазақстанның сыртқы саяси жетістіктерін əрдайым назарда ұстап отыратындығын жəне Қазақстанның халықаралық бастамаларын қашанда қолдайтынын жеткізді. Сонымен қатар, ол VI Астана экономикалық форумына жəне Бүкілəлемдік дағдарысқа қарсы конференцияға өзінің қатысатынын растады. Шетелдік дипломат атап өткендей, Кариб аймағы елдері Қазақстанмен екіжақты ынтымақтастықты, соның ішінде энергетика, экономика, сауда жəне туризм салаларындағы өзара ықпалдастықты дамытуға ынталы. Сондай-ақ, Нью-Йоркте Қазақстан

ара сындағы байланыстарды нығайту жəне тəжірибе алмасудың маңыздылығы айтылды. Кездесуде сауда-экономи калық ынтымақтастықтың өзекті мəселелері де қаралды.

Анкарада Түркі кеңесінің диаспора мəселелеріне жауапты министрлері мен мекеме басшыларының II жиыны өтті. Түрік Республикасы Премьер-министрінің жанын дағы Шетелдегі түріктер жəне туыстас қоғамдар басқармасында өткен басқосуға

Түркі кеңесіне мүше мем лекеттердің жауапты адамдары келді. Түркі кеңесі Бас хатшысы Халил Ақынжы төрағалық еткен жиынға ТҮРКПА Бас хатшысы Рамил Хасанов пен ТҮРКСОЙ Бас хатшысының орынбасары Фырат Пурташта қатысты. Шара алдында делегация лар

Ататүріктің кесенесіне зиярат жасап, гүл шоқтарын қойды. Жиында Түркі кеңесі түркітілдес диаспора ортақ əрекетінің стратегиясы қабылданды. Стратегияға Əзербайжан атынан диаспорамен жұмыс бойынша мемлекеттік комитеттің төрағасы Назим Ибрагимов, Қазақстан атынан Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының орынбасары Талғат Мамашев, Қырғызстан атынан Қырғызстанның Түркиядағы елшісі Ермек Ибраимов, Түркия атынан Премьер-министрдің орынбасары Бекир Боздағ салтанатты түрде қол қойды. Стратегияда диаспоралардың құқықтарын қорғау, тұрып жатқан елдерiнде əлеуметтiк жəне саяси белсендiлiктерiн арттыру, сонымен қатар, олардың тарихи отандарымен байланыстарын күшейту мен тарихи отандарының мүддесiн қорғайтын тетiкке айналдыру мақсаттарына жетудiң жолдары қарастырылған. «Егемен-ақпарат».


ҮКІМЕТ Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə. Назарбаев Үкіметке Қазақстанның «жасыл» экономикаға өту стратегиясын əзірлеуді тапсырды. Стратегияны қалыптастыруда негізгі элементтердің бірі елдің табиғи ресурстарын, əсіресе газ ресурстарын тиімді пайдалану мəселесін шешу болып табылады. Қоршаған ортаны қорғау министрлігі əзірлеген стратегия жобасында «жасыл» экономикаға өтудің негізгі бағыттары белгіленген, оның ішін де Қазақстанның газ əлеуетін барынша жəне кешенді пайдалану бағыты бойынша, сондай-ақ газ инфрақұрылымын құруға инвестицияның қажеттілігі көрсетілген. Бұл стратегия, əзірлеушілердің пікірі бойынша, барлық ірі қалаларда көмір ЖЭО-ларды газға ауыстыруға мүмкіндік береді.

ҮКІМЕТ

кешенді өңдеу бойынша жұмыс істейді, бұл негізгі мұнай-химия өнімін, атап айтқанда, полиэтилен жəне полипропилен өндіруді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Газ шикізатын өңдеу бойынша «Атырау облысында интеграцияланған газ-химия кешенін салу» инновациялық жобасына нақтырақ тоқталғым келеді. Жоба жылына 1,3 млн. тонна полимер өнімін, яғни 500 мың тонна полипропилен (жобаның бірінші фазасы) жəне 800 мың тонна полиэтилен (жобаның екінші фазасы) өндіруді көздейді. Жобаның бірінші фазасын 2008 жылы ақпанда арнайы құрылған «Kazakhstan Petrochemical Industries Inc.» ЖШС жобалау компаниясы жүзеге асырады. Жоспар 2007 жылдың желтоқсан айында Президент Жарлығымен құрылған «Ұлттық индустриялық

«Жасыл» экономика ќўру баєытында Берік ТОЛЫМБАЕВ,

Мұнай жəне газ вице-министрі.

Стратегияның жобасы Мұнай жəне газ министрлігінің кеңестерінде, сондай-ақ «Казэнерджи» салалық ассоциациясы үйлестіру кеңесінің отырыстарында талқыланған. Əрине, «жасыл» экономикаға өтуді қамтамасыз ету үшін энергия тұтынуға энергетикалық ресурстарды пайдалану жөнінде ағымдағы жағдайды өзгерту бойынша бастамаларды қолдау қажет, бірақ, сондай-ақ, өтудің барлық мақсаттарына жету жəне нақты іс-шараларды жасау үшін энергия ресурстарын, əсіресе, газды өндіру жəне тұтыну көлемі бойынша нақты болжамды балансын белгілеу қажет. ҚР ИЖТМ Геология жəне жер қойнауын пайдалану комитетінің мəліметі бойынша, Қазақстанның газ қоры 3,8 трлн. т.м., оның ішінде ерітілген 2,3 трлн. т.м. жəне еркін 1,5 трлн. т.м. ұзақ мерзімді болашақта Қазақстанда сұйық көмірсутектер мен газ өндіру көлемінің негізгі ұлғаюы жаңа жəне Қарашығанақ, Теңіз, Жаңажол, Толқын, сондай-ақ Каспий қайраңы (Қашаған жəне басқа) сияқты негізгі көмірсутек кен орындарын дамыту мен игеру есебінен қамтамасыз етіледі. Осы себептен де таяудағы 10 жылда тауарлы газды өндіру көлемдері жəне оны ішкі рынокқа бөліп тарату өзгеретін болады. Қазақстанда газ шикізатында мұнайхимияны дамытудың жеткілікті жəне объективті негіздемесі бар, олар Exxon Mobil, Shell, Basell халықаралық сарапшылардың зерттеу нəтижелерімен, сондай-ақ, Nexant (2005 ж.) жəне Jacobs Consultance компанияларының (2009 ж.) Қазақстанда мұнай-химия қуаттарын дамытудың басым бағыттарын маркетингтік зерттеулер нəтижелерімен расталған. Қазақстанда мұнайхимияны дамыту бойынша, компаниялардың негізгі қорытындысы мен ұсынысы бірінші кезекте, газ шикізатын терең жəне кешенді өңдеу негізінде Қазақстанда технологиялық қуаттарды құру, басым жəне экономикалық тұрғыдан орынды. Қазақстандық ілеспе газдың құрамы осындай өндірістерді құру үшін экономикалық жəне технологиялық артықшылығы салмақты дəйектердің бірі болып табылады (құрамында этаны бар фракция газдың жалпы көлемінен 13тен 16%-ға дейін құрайды). Мұнай жəне газ министрлігі жаңадан құрылған мұнай-химия кəсіпорындарымен бірлесіп жобалық іздестірулер жүргізді жəне əлемдік деңгейдегі мұнай-химия өндірістерін салуды бастады. Жоспарланған өндірістер газ шикізатын

мұнай-химия технопаркі» арнайы экономикалық аймағында іске асырылады. Газ-химия кешенін салу үшін негізгі шикізат ретінде Теңіз кен орны табиғи газынан бөлінетін этан жəне пропан фракциялары пайдаланылатын болады. Этан жəне пропан фракциялары бойынша компоненттік газ құрамы тиісінше 10,7-ден 14,78%-ға дейін жəне 4-тен 7%-ға дейін болады. 2008 жылғы 15 ақпандағы Үкімет қауылысына сəйкес газ шикізатын жеткізу «Теңізшевройл» ЖШС жасаған келісім-шартқа сəйкес жүзеге асырылады. Теңіз кен орнына жақын қазіргі ТШО газ құбырынан алынатын табиғи газдан этан мен пропанды шығару үшін газсепарациялық қондырғы (ГСҚ) орнатылады. 2010 жылдың наурыз айында пропанды сутексіздендіру технологияларына жəне CB&I Lammus (АҚШ) компаниясымен полипропиленді өндіруге лицензиялық келісімдерге қол қойылды, полипропиленді кепілді өткізу мақсатында дайын өнімдерді өткізуге (offtake agreement) «Sinopec Engineering» қытайлық компаниямен жəне «Vinmar International Ltd.» америкалық компаниясымен шарттар жасалды. Бұдан басқа, кешен Қарабатан жанындағы тың жерлерде салынатынын ескере отырып инфрақұрылым объектілерін жасау үшін 14 миллиард теңге көлемінде бюджеттiк несие бөлініп игерілді. Бірінші фазаның негізгі қондырғыларын салу акционерлiк капитал мен Қытай Экспортимпорт банкінің 1,38 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі несиелік желiсiнің заемдық қаражаты есебінен жүзеге асырылады. Қазiргi таңда жоба бойынша инфра құрылымдық объектілердің құрылысы жүруде, негізгі технологиялық құрылғылар мен ішкі алаң желілерінің жобалық-сметалық құжаттамасын əзiрлеу аяқталды, лицензиар-фирмаларда технологияның негізгі жабдығын жасауға тапсырыстар орналастыру үшін материалдар дайындалды. Қарашығанақ жəне Қашаған кен орындарындағы шикізат негізінде интеграцияланған газ-химиялық кешен құрылысының үшінші фазасын (кеңейту) іске асыру жобасы пысықталу сатысында. Жобаның үшiншi фазасын іске асыру кезеңі алдын- ала 2013 жылдан 2018 жылдарға дейiн деп белгіленген. Атырау облысындағы «Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркі» АЭА-да негізгі технологиялық қондырғылар мен өндірістерді жəне Қарашығанақ пен Қашаған кен орындарына жақын жерде шикізатты дайындау бойынша

жеке қондырғылар құру жоспарлануда. Жобаның үшінші фазасы бірінші кезеңде этилен, пропилен, бутадиен, бензол, толуол, кселол көмірсутек шикізаттары бастапқы өңдеуін ғана емес, сондай-ақ дизель отыны мен Еуро-5 стандартты бензинді өндіруді қаматамасыз етеді, ол сондай-ақ ішкі рынокты қамтамасыз ету үшін маңызды болып табылады. Бастапқы өңделген шикізаттан алынған өнімді одан əрі өңдеу мұнайхимия өнімдерінің кең ауқымды өндірісін жолға қоюға мүмкіндік береді. Газ шикізатын өңдеу бойынша жоғарыда аталған өндірістерден басқа инвестициялық жобаларды іске асыру, оның ішінде мұнай өңдеу өндірісін жаңарту шеңберінде де жүргізілуде. Қазіргі уақытта қосылған құны жоғары өнімдер алуды қамтамасыз ететін, базалық мұнай-химия өнімдерінің түрлі нұсқалары қарастырылуда жəне пысықталуда. Осы техникалық шешімдерді іске асыру үшін базалық мұнай-химия өнімдерінің белгілі көлемдері этилен, бензол, параксилол, бутадиен қосымша қайта өндеуге жіберілетін болады, ал алынған өнімдер жаңа инновациялық өндіріс құру үшін шағын жəне орта кəсіпорындардың ішкі рыногында пайдаланылатын болады. Келешегі бар бағыттардың тізімінде бутадиен өндірісінің жобасы пысықталған жобалардың бірі болып табылады. Бутадиен синтетикалық каучук өндірісі үшін негізгі шикізат, оған деген сұраныс соңғы 20 жыл ішінде үнемі өсуде. Қазақстанның кен орындарында бар ілеспе газдың бутан-фракциясы, сонымен қатар мұнай өнімдерін пиролиздену кезінде пайда болатын этилен өндірісінің жəне газдардан пайда болатын басқа да олефиндердің қосымша өнімі бутадиен өндірісі үшін шикізат болып табылады. Синтетикалық каучук өндірісінде қолданылатын бутадиенді алу үшін қолданылатын технологиялар мен шикізат көздерін алдынала талдау нəтижелері жəне халықаралық кеңесшілердің, Lummus компаниясының (бутадиен жəне синтетикалық каучук өндірісі технологиясының негізгі лицензия берушісі) қатысуымен дайындалған жобаның алдын-ала техникалық-экономикалық негіздемесі бойынша өндірістің оңтайлы технологиясы мен жылына 229 мың тоннаға дейінгі қуат беруі анықталды. Жоғарыда аталған іске асатын барлық жобалар мен жоспарланған өндірістер жақын арада экономиканың сабақтас салалары өсуінің мультипликативтік нəтижесін қамтамасыз етеді. Экспорттан басқа Қазақстан рыногы түрлі сападағы мұнай-химия шикізатымен қамтамасыз етіледі, бұл өз кезегінде пластмасса, құрылыс материалдары, жеңілдетілген материалдар, медициналық жəне тұрмысқа қажетті тауарлардан алынатын қосымша өнеркəсіптік құрал-жабдықтардан түрлі өнім шығару бойынша кəсіпорындар мен шағын жəне орта бизнес құруда отандық бизнестің қызығушылығын жандандыруы тиіс. Негізгі мұнай-химия өндірісін пайдалануға бергеннен кейін (2016 жылы) мұнай-химия өнімдерінен алынатын өнеркəсіптік жəне тұрмысқа қажетті бұйымдарды шығару бойынша шағын жəне орта бизнес кəсіпорындарының белсенді дамуын болжауға болады. Мысалы, пластмасса құбырлары, құрылыс, композициялық жəне орама материалдар (шөлмек, тетрапакет жəне пакеттер, соның ішінде компьютерлер мен автомобильдер үшін корпусты пластик, медицинаға қажетті бұйымдар жəне т.б) өндірісі шикізат ретінде полиэтилен, полипропилен, полиэтилентерефталат жəне т.б. түрлі маркаларын қолданып жұмыс істейтін болады. Сондықтан Қазақстанда газ əлеуетін терең өңдеу бойынша инновациялық мұнай-химия өндірісін құру энергия қорын кешенді жəне тиімді өңдеуді қамтамасыз етуде экономикалық тұрғыдан тартымды бағыттардың бірі болмақ. Бұл «жасыл» экономикаға өтудегі басты мақсаттардың бірі болып табылады.

Алтайдыѕ аясындаєы ауылдар көркейіп, жаңарып, жаңадан жұмыс орындары ашылуда Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Катонқарағай ауданының əкімі Арман Бекбосынов біз барған күні тау етегіндегі ауылдарды аралап кетіпті. Ертеңінде жолықтық. Арман Ілиясұлының ауданды басқарғанына үшінші жыл. Жас

3

www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

болса да іскерлік қабілетімен көзге түскен азамат шаруамыздың барысымен танысқан соң, атқарып жатқан істерімен таныстыра бастады. –Таулы аймаққа орналасқан Катонқарағай ауданының жұртшылығы тасқыннан аман шықты. Биік таулар мен сайларда қардың

қалыңдығы үш-төрт метрден асып, қатты қауіптенген едік. Су басады деген ауылдардағы өзендерге бекініс жасадық, аудан тұр ғындары көмектесті. Көктемгі егіс жұмыстары басталды, биыл өңір басшысы Б.Сапарбаевтың тапсырмасы бойынша егістік көлемін өсіргелі отырмыз. Жанармай

жеткілікті. Былтыр қуаңшылыққа қарамастан əр гектардан 11,3 центнер дəнді дақылдар жиналды. Ауданда қазір 110 мың қой-ешкі, 22 мың жылқы, 40 мыңнан астам ірі қара, 6 мыңға тарта марал бар. Катонқарағайдың бренді – марал мен омарта шаруашылығын өркендетуде көп істер тындырылып жатыр. 8 марал шаруашылығы мен 5 омарта шаруашылығы асыл тұқымға айналдырылды. Өткен жылы 3-ші халықаралық бал фестиваліне ауданның 26 омарташысы қатысып, 16,5 тонна бал саудаланды. «Ең сапалы бал» атағын біздің ауданның омарташысы жеңіп алды. Алдағы уақытта да марал мен омарта шаруашылығын өркендету назарда тұр. Елбасының тапсырмасы бойынша ауылдарды гүлдендіруге арналған бағдарлама арқылы тірек ауылдарына былтырдан бастап қосымша бөлініп жатқан қыруар қаржы жемісін бере бастаған сыңайлы. Тек биыл аудандағы үш тірек ауылына 60 жоба бойынша 462,9 миллион теңге қаржы бөлінді, – деп аудан əкімі Арман Ілиясұлы біраз мағлұмат бере кетті. Катонқарағай ауданы бойынша тірек ауылдары тізіміне енгізілген «Өрел» ауылдық округінің əкімі Еркін Көбешов бізді кіреберісте қарсы алды. Оның себебі бар екен. Біздің ауылда күн талабына сай (Соңы 4-бетте).

Тауарлар ќозєалысына кедергі жоќ Руслан ДƏЛЕНОВ,

Қаржы вице-министрі.

Таяуда Үкімет Салықтық жəне кедендік əкімшілендіруді жетілдіру жөніндегі іс-шаралар жоспарын бекітті. Құжат кедендік төлемдер мен салықтарды əкімшілендіру жөніндегі функцияларды кеден органдарынан салық органдарына беруді көздейді. Бүгінгі таңда Дүниежүзілік банктің «Doing Business» рейтингінің «Халықаралық саудасаттық» индикаторы бойынша əлемнің 185 елінің арасында Қазақстан, өкінішке орай, 182-орынға табан тіреді. Мұндай жағдай əрине, теңізден шалғай жатудың нəтижесі болып табылады, бұл тауарларды тасымалдаудың қымбатқа түсуіне себепші болатыны өзінен-өзі түсінікті. Бірақ біздің сауда рейтингімізді тө мен түсіретін жалғыз бұл ғана емес: бекеттердің өткізу қабілеті əлсіз, рəсімдердің күрделілігі жəне шамадан тыс көп бақылау – бұл шешілуі қажет түйткілдердің үштігі. Осыған орай Қаржы министрлігі кедендік рəсімдерді түбегейлі жақсартуға жəне еліміз арқылы тасымалдың жылдам өтуін жəне импортталатын тауарлардың ішкі тұтынушыларға дейін айқын қозғалуын қамтамасыз етуге арналған əкімшілендіру түрлерін өзгертуге бағытталған іс-шаралар жоспарын əзірледі. Жоспар үш міндетті іске асыруды көздейді. Олар: кедендік баж мөлшерлемелерінің əртүр лілігін ретке келтіру жəне құжаттарды қысқарту, кедендік инфрақұрылымды жаңғырту, əкімшілендірудің жаңа қағидаттарын енгізу. Бүгінгі таңда сыртқы экономикалық қызметке қатысушылар кедендік ресімдеу кезінде 52 құжатқа дейін ұсынады, бұл артық ауыртпалық болып табылады. Қазіргі күнде мұндай құжаттарды айтарлықтай қысқарту бойынша жұмыстар жүргізілуде. Шекарада тек 2 ғана құжат – шот-фактура (инвойс) жəне көлік жүкқұжаты ұсынылатын болады, ал қалған құжаттардан өзгесінің барлығы кеден органдарына уəкілетті органдардан электронды түрде келіп түсетін болады деп жоспарлануда. Сертификаттардың болуы мен стандарттар

талаптарының сақталуын бақылауды шекарада емес, өнімді сату кезеңінде – елдің ішінде жүзеге асыру ұсынылады. Постбақылаудың бұл тетігі Ресеймен жəне Беларусьпен өзара сауда-саттықта ойдағыдай іске асырылған. Мемлекеттік органдардың рұқсат беруін автоматтандыру қағаз жүзінде декларациялаудан бас тартуға жəне толығымен электронды декларациялауға көшуге мүмкіндік береді. Бұл импортқа қатысты келесі жылдың басынан, ал экспортқа қатысты ағымдағы жылдың екінші жартысынан бастап-ақ мүмкін болады. Ұсынылатын 52 құжаттан 2014 жылдың 1 қаңтарына 41 құжатты, 2015 жылдың 1 қаңтарына қалғандарының барлығын автоматтандыру жоспарланып отыр. Келесі жылдың басында тауарға ілеспе құжаттардың берілуін жеңілдетілген электронды түрде қамтамасыз ету көзделуде. Бұл жаңалықтар, «жасыл дəлізге» түскен тауарларды тез шығаруға ғана емес, сонымен қатар кеден органына декларанттың өзі бармастан жүзеге асыруға да мүмкіндік береді. Бүгінгі таңда, шекарадағы о баста тəулік сайын 120-ға дейін ғана көлік құралына арналған өткізу бекеттері өз қуатынан екі есе көп өткізіп жатыр. Қажетті инфрақұрылымның болмауы өткізу бекеттері арқылы тауарлар өтетін уақытқа да, сол сияқты кедендік əкімшілендіру сапасына да кері əсерін тигізеді. Қазақстанның Кеден одағына кіруін, сондай-ақ импортталатын жəне транзиттік жүк ағынын одан əрі көбейтетін Батыс Еуропа-Батыс Қытай халықаралық көлік дəлізінің қазақстандық бөлігінің салынуын ескере отырып, қолданыстағы өткізу бекеттерін реконструкциялау жəне əлемдік стандарттарға сəйкес келетін жаңаларын салу қажеттігі туындап отыр. Қазір сыртқы шекарада 37 өткізу бекеті бар. Жүк ағынына жүргізілген талдау неғұрлым көп көлік тығыздығы қазақ-қытай шекарасында орналасқан өткізу бекеттерінде, қазақ-қырғыз шекарасында, сондай-ақ Ақтаутеңіз портында байқалатынын көрсетті. Осы жерлер мемлекетжеке меншік əріптестігі негізінде заманауи көліктік-логистикалық

орталықтар салу үшін жеке меншік капиталына ұсынылуы мүмкін. Мұндай орталықтар декларация толтыруды, жүктерді сақтауды, «тазартылған» тауарды терминалдық өңдеу мен шекарада жəне облыс орталықтарында тікелей алушыға дейін жеткізуді қоса алғанда, қызметтің барлық түрлерін көрсететін болады. Ұсынылып отырған іс-шаралар СЭҚ қатысушылары үшін артық рəсімдерді (транзитті ашу/жабу, төлемді қамтамасыз етуді енгізу жəне т.б.) алып тастау жəне Қазақстанның транзиттіккөліктік үрдісін арттыру бөлігінде неғұрлым қолайлы жағдай жасауға ықпал ететін болады. Бірақ, əкімшілендірудің жаңа қағидаттары енгізілмейінше, рұқсат беру жə не инфрақұрылымдық шектеулерді алудың əсері ойдағыдай болмайды. Қазіргі таңда кедендік декларациялауды салықтық əкімшілендіруден бөлу сүреңсіз рынокқа алғышарт жасайды, ал ол барлық тауарлардың құнын «кіре бер генде» жаппай бақылау қажеттігін туындатады. Ал осы екі үдеріс біріктірілген жəне импорттан ішкі сатылымға дейінгі тізбек айқын болып тұрған жағдайда кедендік құнды төмендетудің, не жоғарылатудың экономикалық мəні жоқ жəне мəлімделетін құжаттарға да сенуге болады, бұл халықаралық стандарттарға сəйкес келеді. Кедендік жəне салықтық əкімшілендіру бизнес-үдерістеріндегі алшақтықтың алдын тауарларды кедендік декларациялау сəтінен бастап олар сатылғанға дейін камералдық бақылауға енгізу жолымен алуға болады. Бүгінгі күні қол жеткізілген салық жəне кеден органдарын автоматтандыру деңгейі, іс-тəжірибе көрсетіп отырғандай, əкімшілендірудің екі түрін біріктіру жəне бақылауды «шығарылғаннан кейінге» бұру бойынша іс-шараны жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Ағымдағы жылғы 1 қаңтардан бастап Кедендік бақылау комитеті күн сайын автоматтандырылған режімде Салық комитетіне тауарларға толтырылған декларациялардан тауарлар импорты бойынша мəліметтерді беруді жүзеге асырады. Ағымдағы жылғы екінші жартыжылдықтан бастап кеден органдары олардың бюджетке толық түсуін одан əрі қамтамасыз ету үшін, сондайақ камералды бақылауды жүргізу кезінде алынған деректерді пайдалану үшін СЭҚ қатысушыларының жеке шоттарынан кеден төлемдері бойынша деректерді салық органдарына беруді жүзеге асыратын болады. Кедендік əкімшілендіру күрделі ұйымдастыру-құқықтық құбылыс жəне рəсімдерді оңайлату бүгінде дамыған елдерге тəн ортақ бағыт болып табылады. Сондықтан жоғарыда көрсетілген іс-шаралар халықаралық тəжірибені ескере отырып жəне қазақстандық бизнесқауымдастықтармен тығыз өзара қарым-қатынаста əзірленді. Бұл тауарлардың кедергісіз қозғалысына жағдайлар жасау жолында таңдалған тəсілдердің дұрыстығына сенім ұялатады.

Ґзара мїдделестік Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Кеден одағы құрылғалы Солтүстік Қазақстан облысының да нарықтық аясы кеңейіп, əлемнің 70ке жуық елдерімен экономикалық қарым-қатынас жасау мүмкіндігіне ие болып отыр. Былтыр олармен жалпы тауар айналымы 1,2 миллиард АҚШ долларын құраса, 25 пайыздайы экспорт үлесіне тиеді. Аймақтың көрші Ресеймен тауар алмасу деңгейі былтыр 200 миллион долларға жетті. Екіжақты іскерлік байланысты өзара мүдделестік тұрғыдан дамыту мақсатын көздеген Түмен облысының іскерлік делегация өкілдері Қызылжар өңірінде болып, байланыс биржасы шеңберінде кəсіпкерлік саланы тиімді жалғастыру жолдарын қарастырды. Өнеркəсіп жəне кəсіпкерлік басармасының басшысы Тотыкамал Құлжанованың айтуынша, Қазақстан Үкіметінің «Бизнестің жол картасы-2020», «Экс порт таушы-2020», «Өнімділік-2020» бағдарламалары шағын жəне орта бизнестің өркендеуіне үлкен серпіліс туғызып, жан-жақты қаржылық көмек көрсетіліп келеді. Өткен жылы бизнестің жол картасы саласына 900 миллион, биыл 1 миллиард теңгеден астам қаржы құйылды. Инвесторларға қолдау көрсету орталығы инвестициялық қызметті жандандыру, кəсіпкерлерді қаржыландыру, несиелерге кепілдік беру мəселелерімен айналысады. Осыған орай, жергілікті тауар өндірушілердің тиімді жобаларды жүзеге асыруға ерен құлшынысын байқау қиын емес. Өңірден сапалы астық, қиыршық тас, электр оқшаулағыш материалдар Ресейге жөнелтілсе,

одан құрылыс тауарлары, көлік құралдары, мұнай өнімдері жеткізіледі. Бүгінде аймақтың 60-тан астам өнеркəсіп орындары бизнес құрылымға бірігіп, көрші елден 16 кəсіпорын тартылған. «Эра-98» ААҚ бас директорының орынбасары Владимир Глазков, балық шаруашылығын жандандыруға, балық өнімдерін қалдықсыз өңдеуге əріптестік танытса, «ГорВодСтрой» ААҚ өкілі Қазақстанда қолға алынған елді мекендерді газбен, сумен жабдықтау бағдарламасымен жақсы таныстығын айта келіп, бұл орайда жер асты коммуникация құрылыстарына арнайы техникалар мен мамандар жіберуге ықыластылығын танытты. Тез тұрғызылатын үйлер жасаумен жəне жабдықтаумен шұғылданатын өндірістік-құрылыс компаниясының бас директоры Николай Коваль облыста өз филиалын ашу ниетін жасырмады. «Urpag-tour» ЖСШ бас директорының орынбасары Роман Гостренко Айыртау ауданы аумағында этноауыл құрылысын жүргізуге арналған жобаға түмендік кəсіпкерлер қызығушылық тудырып отырғанын жеткізді. Меймандар Мамлют ауданына қарасты «Арқалық» шаруа қожалығында болып, қымыз өндірісімен танысты. Оның жетекшісі Нағашыбай Барлыбаев Түменнің Сладковское ауданында шипалы сусын өндіретін цех ашу жоспарымен бөлісті. Түмендік компаниялар солтүстікқазақстандықтармен əріптестік байланыс орнату келісіміне қол қойды. Солтүстік Қазақстан облысы.

1


4 Қазақстанның əлемдегі бəсекелестікке қабілетті алдың ғы 30 елдің қатарына кіру мақсатын жүзеге асыруда ауылшаруашылық өнімдерінің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етудің жоғарғы деңгейіне қол жеткізудің маңыздылығы зор. Қазіргі кезеңде əсіресе тамақ өнімдерінің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету дүние жүзі көлемінде аса маңызды мəселелердің бірі болып отыр. Ауылшаруашылық өнімдері

www.egemen.kz

көрсеткіштерін анықтау, бағалау болып табылады. Қазірде Қазақстанда 500ден астам ірі жəне орта тамақ өнімдерін өңдеу кəсіп орындары, 10 мыңнан астам шағын өндіріс орындары жұмыс істейді. Алайда, олардың күнделікті шығарып жатқан өнімдерінің қауіпсіздігі мен сапасына қойылатын бақылау, қадағалау жүйесі жоғары деңгейде деп айту қиын. Себебі, 2007 жылы қабылданған «Тамақ өнімде рінің қауіпсіздігі туралы»

Cапа саласыныѕ сўранысы Бейбіт ТӨЛЕУБАЙҰЛЫ,

С.Сейфуллин атындағы ҚАТУ доценті, техника ғылымдарының кандидаты,

Сайт ЗАХАНҰЛЫ,

С.Сейфуллин атындағы ҚАТУ доценті, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты.

саудасының əлемдік cипат алуы, гендік түрлендірілген өнімдердің пайда болуы, қоршаған ортаның техногендік ластануы, тамақ өнімдеріне жалған (жасанды) қоспалардың көптеп қолданылуы, содан өнім құрамының күрделене түсуі, сонымен қатар өнім сапасын бақылау, қадағалау жүйесінің əлі де болса толық жетіле қоймауы ауылшаруашылық өнімдерінің сапасы мен қауіпсіздігі мəселесін халықаралық деңгейге көтеруде. Сондай-ақ, қазіргі Кеден одағы жағдайында еліміздің кəсіпорындары үшін өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, өзіндік құнын төмендету арқылы бəсекелестікке қабілеттілікті арттыру негізгі мақсат болып табылады. Қазіргі кезде елімізде тамақ өнімдері жəне басқадай тауарлар мен қызметтерді стандарттау, сертификаттау жөнінен көптеген орталықтар жұмыс істеуде. Олардың негізгі міндеті өнімнің қауіпсіздігі мен сапа

Қазақстан Республикасының заңы, сондай-ақ 2008 жылы қабылданған ет, сүт, астық, жеміс-көкөніс өнімдерінің қауіпсіздігіне қойылатын талаптар жөніндегі бірқатар техникалық регламенттер өз күшінде болса да, олардың əрекет ету механизмдері əлі де жеткіліксіз күйде қалып отыр. Қазақстан Президенті Н.Ə.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында Үкіметтің алдына 2014 жылға қарай ішкі рыноктағы азық-түлік тауарларының 80%-дан астамын отандық өнімдердің үлесінде болдыруды міндет етіп қойды. Осы міндетті жүзеге асыру үшін стандарттау, сертификаттау жөніндегі заң актілері мен нормативтік құжаттарды жетілдіру, халықаралық стандарттарды тікелей қолдану немесе отандық стандарттармен үй лестіру, өнімді каталогтау, штрих код жүйелерін дамыту, мемлекеттік бақылау, қадағалау, сертификаттау жүйелерін жоғары деңгейге көте ру, еліміздің өнім өн ді ру ші, қызмет көрсетуші кə сіп орындарына сапа менеджменті жүйелерін енгізу үрдісін же дел дете отырып, олардың тиімділігін арттыру сияқты ісшараларды атқару қажет. Нарықтық экономика жағдайында тұ тыну шыға сер ти фикатталған өнімді ұсыну кəсіпорын үшін көптеген артықшылықтар əкеледі. Мəселен,

17 мамыр 2013 жыл

ҮКІМЕТ сыртқы жəне ішкі тұ ты нушылардың өнім сапасына деген сенімін қамтамасыз етеді, тұтынушылардың өзіне қажетті өнімді таңдауын жеңіл детеді, тұтынушыны өнім сапасы туралы шынайы ақпаратпен қамтамасыз етеді, ұқсас өнімдер импортын азайтады, сапасы нашар өнімді импорттаудың алдын алады, нормативтіктехникалық кұжаттар талаптарын жоғары деңгейге көтеру арқылы өнім сапасын жақсартуды ынталандырады, өндірістің ұйымдастырутехникалық деңгейін жоғарылату, сапа басқару жүйесін жетілдіруге ықпал етеді, ғылы ми-техникалық дамуды жеделдетеді. Еліміздің экономикалық бəсекелестікке қабілеттілігін арттырудағы өнім сапасы мəселесінің айрықша рөлін ескере отырып, Астана қаласы С.Сейфуллин атындағы ҚАТУ-де 2004 жылдан бері «Стандарттау, метрология жəне сертификаттау» кафедрасы жұмыс істеп келеді. Осы кафедра өткен жылдары аталмыш мамандық бойынша 700 маман даярлап шығарды. Қазіргі кезеңде бакалаврмен қатар магистратура бөлімін оқып бітірушілердің саны жыл сайын арта түсуде. Оған себеп, елімізде осы маманға деген қажеттіліктің артуынан туындап отыр. Сондықтан да аталмыш сала бойынша маманданған түлектер еліміздің ауылшаруашылық өнімдерін өндіруші кəсіпорындарында көптеп қызмет атқаруда. Алдағы уақытта кафедрада осы мамандық бойынша бакалавр, магистр дайындау көлемін ұлғайтумен қатар, докторантура ашу мəселесін күн тəртібіне қойып отыр. Жоғарыда келтірілген маңыздылығы мен қажеттілігіне байланысты еліміздің кəсіпорындарында əрі қарай да стандарттау, сертификаттау саласының маманына деген қажеттілік арта берері сөзсіз.

Шегіртке шеруіне тосќауыл ќойылады Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Соңғы жылдары ауа райы қуаңшылықты болып тұр. Бұл егіннің жəне шөптің шығымсыздығына соқтырып жүр. «Жау жағадан алғанда, бөрі етектен» дегендей, мұның ауылшаруашылық дақылдары үшін қауіпті зиянкес – шегірткенің өсіп-өнуіне аса қолайлы жағдай жасайтыны да белгілі. Сол себептен де 2011 жылғы жүргізілген химиялық өңдеу шараларына, агротехникалық əдістің қолданылуына қарамастан, өткен жылы үйірлі жəне саяқ шегіртке өрісін кеңейтіп, біраз шығынға батырған-ды. Биыл да шегіртке шабуылы болады деген қауіп бар. Алдын ала болжамдарға қарағанда, облыстың бес ауданында шегірткенің балаң құрттарының көлемі бірнеше есе көбейіп, бұрын мұндай жағдай болмаған аудандарда да шегірткелердің пайда болғандығы анықталды. Мамандардың айтуынша, бұл жағдай 2011 жылы Ресей Федерациясының шекаралық аймақтарынан италиялық шегірткенің көп көлемде біздің өңірге қоныс аударуынан туындап отырған көрінеді. Оның үстіне өткен жылы шегірткеге қарсы елеулі көлемде өңдеу жұмыстары жүргізілгеніне қарамастан өсімдік зинкесі үйірлер қалыптастырып, біздің облысымыздың да бірқатар аудандарына қоныстанып қалған.

Өсімдік шаруашылығы үшін өзекті мəселе туралы облыс əкімінің орынбасары Марат Тағымовтың төрағалығымен өткен үлкен жиналыста кеңінен сөз болды. Осы жиналысқа қатысқан Ауыл шаруашылығы министрлігі агроөнеркəсіп кешені мемлекеттік инспекциясы комитетінің төрағасы Сақташ Хасенов облыстың Ресеймен шекаралас екенін, шегірткенің негі зі нен сол жақтан ұшып келетінін, мұны көршілеріміздің де мойындап отырғанын, сондай-ақ, зиянкеспен бірігіп күресуге əзір екенін жеткізді. Ауыл шаруашылығы министрлігі Ақтөбе аумақтық инспекциясының бастығы Оразбек Далмағамбетов шегірткемен күреске байланысты облыста қазіргі таңда қалыптасып отырған жағдайды жан-жақты баяндады. Ал осы жұмысты тікелей жүргізетін, шегірткемен күрес шараларын атқаруды тендерде ұтып алған операторлар бұл жұмысты ұйымдастырудың жай-жапсарынан хабардар етті. Шегірткеге қарсы күрес жүргізілетін аумақтың тең жартысы ұшақ арқылы өңделетін болады. Сондай-ақ, агротехникалық əдістің қолданылуы да шегіртке шабуылын шектеуге көмектеседі деп күтілуде. Аумақтағы фитосанитарлық жағдай да əңгіме өзегіне айналды. Ақтөбе облысы.

Мия – миллиондап пайда əкеледі Ержан БАЙТІЛЕС,

«Егемен Қазақстан».

Қызылорда облысының Жалағаш ауданында қызыл мия тамырын өңдейтін зауыттың іргетасы қаланды. Негізі «БИСгрупп» ЖШС 2015 жылға дейін үш зауыт салуды жоспарлаған екен. Соның қызыл мия тамырынан ертінді дайындайтын бірінші зауытының құрылысы жылдың соңына дейін салынып, өндіріс іске қосылады. Ал жоба құны 1,887 миллион теңге. Кəсіпорынның бас директоры Ділдахан Ахметовтың айтуына қарағанда, бұл жоба еліміздің индустриялық-иннова ция лық даму бағдарламасына енгізілген. Шығарылатын өнім 100 пайыз экспортқа бағыт талған. Мамандар зауыттан шығарылатын қызыл мия тамырының ертіндісінен бөлек, 1200 түрлі медициналық

препараттарға қажетті шикізат дайындайтын болады. Əлемдік рынокта қызыл мия тамырына Германия, АҚШ, Түркия, Жапония елдері ерекше сұраныс танытып отыр. Осы зауыт толық қуатында іске қосылғанда 320 адам жұмыспен қамтылады. Салтанатты рəсімде облыс əкімі Қырымбек Көшербаев инвесторларға жобаның жүзеге асуына жергілікті билік тарапынан барынша қолдау жасалатынын мəлімдеді. Ал Жалағаш ауданының əкімі Серік

Сермағанбетовке аймақ басшысы жоба толық іске асқанға дейін жіті бақылап, жəрдемдесуді тапсырды. Кəсіпорын тек қызыл мия тамырын өңдеп қана қоймай, сұранысқа қажетті 2000 гектар жерге қызыл мия егетін болды. Өндіріс жылына 22 мың тонна қызыл мия тамырын өңдейді. Мамандар қазірде Қызылорда облысында 80 мың гектар алқапта қызыл мия қорының барын айтып отыр. Қызылорда облысы.

ҮКІМЕТ

Алтайдыѕ аясындаєы ауылдар (Соңы. Басы 3-бетте). салынған орта мектепті «Жылдың үздік директоры» атағын жеңіп алған Əмина Жұмағұлова басқарады. Өткен жылы облыс əкімі оған жеңіл көлік сыйлаған. Еліміздің ешбір мектебінде жоқ «Гид-рейнджер» пəні де осы білім ордасында жүргізіліп, болашақ туризм мамандары əзірленіп жатыр. Ауылда дəмхана, балабақша, демалыс паркі, бəрі бар, тек жетпей тұрғаны дəмхана еді, «құтты қонақ келсе, қой егіз табады» дегендей, міне, ауылымыздың сыйлы азаматы, бүгін ғимараттың құрылысын бастап кетті, деп жанындағы Қайырды Дүйсенбаев деген азаматты таныстырды. Өткен жылы тірек ауылына 26 миллион теңге қаржы бөлініпті. Бұл қаржыға көшелер жөнделіп, барлығы 68 жарық беретін шамдар орнатылған. Ауылдың көрнекті жеріне ауыл адамдары бос уақытта келіп демалатын саябақ орнатылыпты. – Биыл бізге 68 миллион теңге қаржы бөлінбек. Бұл қаржыны орнымен жұмсау назарда. 4300 шаршы метр жер қоршалып, əкімдік алдына темір шарбақ тартылады. Демалыс алаңы мен мектеп ауласы абаттандырылады. Екі наубайхана, шаштараз жұмыс істеп тұр. Шаруа қожалықтары иелері ауылдардың көркеюіне көп үлес қосып келеді. Қазір бізде 7,5 мың ірі қара, 1700 жылқы, 450 марал бар, – деді ауыл əкімі Еркін Көбешов. Ауылдағы аурухана мен емханаға ширек ғасырдан бері жоғары санатты дəрігер Айжан Құсайынқызы жетекшілік етеді екен. «Қажетті дəрігерлік аспаптар мен құрал-жабдықтар жеткілікті, сырқаттанып

қалған жандарға дер кезінде көмек көрсетеміз», дейді дəрігер Айжан Көбешова. Өр Алтайдың төріндегі жұрттың еңсесі түспеген екен, қайраттанып, қайта дүр сілкініп, жа ңаша жұмыс істеуге көшіпті. Ауданда шаруа қожалықтары құрылып, күрт кеміп кеткен марал саны біртіндеп өсе бастады. Ауданның бренді марал мен омар-

бірлестік, 3 орта мектеп, балабақша бар. Кəсіпкер Қатира Исабаеваның «Баян» пантымен емдеу шипажайы маусым бойы халыққа қызмет көрсетіп тұр. Қайрат Қабанбаев басқаратын пантымен емдейтін орын да туризмді дамытуға үлес қосуда. Соңғы екі жылдан бері ауылымызда «Жас турист» бекеті жұмыс істеп тұр. Ол жастарды туризм саласында қызмет етуге

арналған мал бордақылау алаңын салып жатса, басқалар да жұмыс орында рын ашуда.Тірек ауылына өткен жылы 70 миллион теңге бөлініп, оған мəдениет үйі күрделі жөн деуден өткізіліп, жолдарға қиыршық тас төселген, көшелерге шам орнатылған. Биыл күзде Мұзтаудың мұзбалағы талантты жазушы Оралхан Бөкейдің 70 жылдық мерейтойына ауданда дайындық

та шаруашылығы екені белгілі. Катонқарағай ауылдық округінің əкімі Амантай Балтабаев өңірде туризм кластерін дамытуда атқарып жатқан істеріне тоқтала кетті. Бізде 6 мың адам қоныстанған. Аудандағы ең үлкен елді мекен болған соң тірек ауылы қатарына ендік. Аудандық медициналық

баулып жатыр. Айдан Бəкімбаев пен Жанұзақ Дəндібаев деген азаматтар атпен серуендейтін, балық аулайтын үйірмелерді ашқалы жатыр. Ауданға келіп, серуендейтін, таза ауада денсаулығын түзегісі келетіндер қатары жыл сайын көбеюде. Сондай-ақ, Тоқтасын Бакимбаев деген кəсіпкер 60 басқа

жұмыстары қызу жүріп жатыр екен. Арнайы қор ашылған. Алтайдың аясындағы ауылдар тіршілігі, міне, осындай.

Отандыќ ґнімге басымдыќ Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Қазір дүкендерге барған тұтынушылар отандық, жергілікті өнімдерді сатып ала бастады. Өзіміз де солай. Күнделікті дүкенге барғанда алатынымыз жергілікті өнімдер. Ет, нан, сүт, тоқаш, көкөніс, тəттілер түгел өз облысымыздан шығады. Бұл елімізде отандық өнімдердің бəсекелестігі ішкі рынокқа енді деген сөз. Қазір облыста рыноктағы бəсекелестікті дамыту жөнінде өңірлік үйлестіру кеңестері құрылды. Облыс бойынша монополияға қарсы инспекцияның басшысы Тимур Əмірхановтың айтуынша, жалпы жүргізілген зерттеулер еліміз көлемінде бəсекелестікті дамытуға бағытталған іс-шаралардың жеткіліксіз екендігін көрсетеді. Сондықтан да, Бəсекелестікті қорғау агенттігі өңірлерде бəсекелестікті дамыту бойынша үйлестіру кеңесін құруды ұсынды. Ал, облыстық кəсіпкерлік жəне өнеркəсіп басқармасы басшысының міндетін атқарушы Мырзажан Үсеновтің айтуынша, соңғы кездері жергілікті тұтынушыларды жергілікті өндірісшілер шығаратын өнімдермен қамтамасыз ету жолға қойылыпты. Азық-түлік тауарлары бағасы өсуінің алдын алу, өзіміздің тауар өндірушілердің өнімдерін рынокқа қосымша делдалдарсыз жеткізу шаралары жасалуда. Бұл шаралардың нəтижесі де жаман емес, дейді ол. Мысалы, былтыр өңірімізге Кеден одағы елдерінен əкелінетін азық-түлік өнімдерінің көлемі 2 есеге азайған. Сала мамандары кəсіпкерлерге берілетін рұқсатнама құжаттарының санын қысқарту қажеттігін айтады. Тіпті, 169 құжаттың 76-сын алып тастауға болады екен. Яғни бəсекелестікті дамытуға əкімшілік, экономикалық жəне басқа да кедергілердің əлі де бар екені осыдан-ақ байқалады. Мысалы, жанар-жағармай рыногында кəсіпорын мен сатып алушы арасында бəсекелестікке қарсы жасырын келісімшарт жасалғаны да анықталған көрінеді. Кемшіліктер,

түрлі кедергілер фармацевтикалық, жолаушыларды тасымалдау салаларында да кездеседі. Баға саясатына делдалдар кері əсер ететіні сөзсіз. Кəдімгі кеніштен шыққан көмірдің құны ауылдағы шешеміз отқа жаққанша дейін жеткенше үш-төрт есеге өсіп кететіні белгілі. Сондықтан, «Павлодар» ƏКК» АҚ-пен бірлесіп, көмір əлеуметтік мекемелерге делдалсыз жеткізілсе, бюджеттің қыруар қаржысы үнемделеді. Келесі мəселе – өз жерімізде шығарылатын өнімдерің сапасы. Облыста халықаралық стандарттарға ие болған кəсіпорындар санаулы ғана. Кəсіпкерлік жəне өнеркəсіп басқармасының мəліметтерінше, алдағы уақытта өндіріс орындарының халықаралық сапа, қызмет көрсету жəне экология бойынша сертификаттар алулары қажет. Халықаралық қауымдастықтарға енетін жергілікті кəсіпорындар қатары аз. Облыс орталығында үш өндірістік алаң ашылады. Жаңадан салынатын тұрғын үй кешендерінің бірінші қабаттары шағын жəне орта бизнес нысандарына беріледі. Тіпті, 25 ауылда сервистік қызмет көрсету орталықтары ашылады деп жоспарлануда. Облыс басшысы Ерлан Арын рынокты сапасыз, шекарадан заңсыз енген өнімдерден тазарту қажеттігін бақылауға алуға тапсырма берді. Өйткені, бұл күндері өңірде инновациялық технологиялармен жұмыс жасайтын кəсіпорындар саны отызға да жетпейді екен. Сол себепті, облыс əкімінің айтуынша, мемлекеттік орган өкілдерінің, кəсіпкерлердің саладағы ең озық технологиялармен жақын танысуы үшін олардың халықаралық көрме, форумдарға жиі қатысуын қамтамасыз ету керек. Яғни рыноктағы жергілікті өнімдердің бəсекелестігін дамыту үшін алдағы уақытта халықаралық стандартқа сай келетін өнімдердің тізімін түзу қажет. Өңірде бəсекелестік ортаны қалыптастыру, ұлттық экономиканы дамыту, баға саясатын реттеу барысында жаңадан құрылған кеңес бəсекелестікті дамытуға серпіліс əкеледі деп сенейік. Павлодар облысы.

Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы. ––––––––– Суреттерді түсірген автор.

Жаѕа орталыќтыѕ жаќсылыєы Темір ҚҰСАЙЫН, «Егемен Қазақстан».

Адам ағзасының қалыпты жұмысын реттеп отыруда бүйректің алатын орны бөлек. Егер оның қызметі нашарласа немесе мүлдем тоқтаса адам арнайы аппараттың қызметіне жүгінуге мəжбүр болады. Мұндай қондырғы халықтың арасында «жасанды бүйрек» деген атаумен белгілі. Өкінішке орай, мұндай дертке тап болған отандастарымыз республиканың кез келген түкпірінде кездесіп жатады. Аурудың бұл түрі уақыт таңдамайды. Науқастың таң атқан соң ауруханаға баруын күтпейді. Жеті түннің ортасында ластанған қанды тазалауға тура келетін жағдайлар өмірде жиі кездесіп тұрады. Мұны медициналық термин тілінде гемодиализ деп атайтыны белгілі. Айталық, Батыс Қазақстан облыстық клиникалық ауруханасындағы гемодиализ бөлімшесінің мүмкіндігі пациенттерді толықтай тартуға тарлық етіп келген-ді. Оның үстіне өңірде «жасанды бүйрек» қызметін пайдаланушылар биыл алдыңғы жылдармен салыстырғанда екі-үш есе өскен. Мұнда жаңадан ашылған гемодиализ орталығы науқастардың бəрін қамтуға қолайлы жағдай туғызып отыр. Əзірге аталған орталық қаланың «Ел ырысы» базары аумағында қоныс тепті. Тұрақты гемодиализ орталығы құрылысы алдағы уақытта облыстық аурухана жанынан бой көтереді деп күтілуде. Аталған жоба мемлекет-жеке меншік əріптестігі шеңберінде жүзеге асты. Яғни орталық қызметіне облыстық денсаулық сақтау басқармасының қолдауымен «Диамедтехник» ЖШС жүз миллиард теңге көлемінде инвесторлық қаражат салған. Мұнда науқастар ем алу үшін үйлерінен жайлы автокөліктермен орталыққа, содан соң процедуралар аяқталғаннан кейін қайтадан үйлеріне жеткізіледі. Орталыққа қойылған «Иннова» атты швед фирмасы аппаратының əрқайсысы алты миллион теңге тұрады. ОРАЛ.

Тґрт тїлікке чип енгізілмек Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Мұнайлы өңірде де мал ұрлығы азаймай тұр. Төрт түлікті ұрлау фактілері əр ауданда да бар. Сонымен бірге, кей тұрғындар мал санын нақты бермейді. Осының бəрі малдың санын нақтылауға қолбайлау болып отыр. Бұдан былай Атыраудағы төрт түлікке чип енгізу əдісі қолданылуы мүмкіндігі қарастырылуда. Бұл облыстық əкімдікте өткен кеңесте белгілі болды. Мал санын бірдейлендіру мəселесі қаралған жиында «Əміржан Агро» ЖШС чиптеу əдісін ұсынды. Серіктестік басшысы Хамза Шубаев мəлім еткендей, чиптеу – бірдейлендірудің осы заманғы ең тиімді əдісі. Мұны мал шаруашылығының барлық саласына қолдануға болады. Серіктестік директоры Х.Шубаевтың айтуынша, чиптеудің ерекшеліктері жоқ емес. Ең бастысы – фальсификацияға жол берілмейді. Малдың арнаулы нөмірі өмір бойына сақталады. Ал нөмірді жоғалту, не қолдан жасау мүмкін емес. Малды чиптеуге байланысты бірнеше құрал-жабдықтың түрі ұсынылып отыр. Мəселен, микрочип – күріштің дəніндей электронды құрылғы, оның белгі беруді қабылдайтын, беретін жəне кодты есте сақтай алатын блогы бар. Оны мал терісінің астына егуге болады. Оған арнайы шприц қолданылады. Екінші бір түрі – сканер. Оның да бірнеше түрі бар. Сканер арқылы микрочиптегі нөмірді тануға, оқуға негіз бар. Атырау облысы.

Орталыќ мемлекеттік органдардыѕ интернет-сайттары:

2

Қазақстан Республикасының Үкіметі Ішкі істер министрлігі Қорғаныс министрлігі Қоршаған ортаны қорғау министрлігі Білім және ғылым министрлігі Сыртқы істер министрлігі Денсаулық сақтау министрлігі Көлік және коммуникация министрлігі

www.government.kz www.mvd.kz www.mod.kz www.eco.gov.kz www.edu.gov.kz www.mfa.kz www.mz.gov.kz www.mtk.gov.kz

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Қаржы министрлігі Әділет министрлігі Төтенше жағдайлар министрлігі Мәдениет және ақпарат министрлігі Ауыл шаруашылығы министрлігі Экономикалық даму және сауда министрлігі

www.enbek.gov.kz www.minfin.kz www.minjust.kz www.emer.kz www.mk.gov.kz www.minagri.kz www.minplan.kz

Мұнай және газ министрлігі Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі Статистика агенттігі Спорт және дене шынықтыру істері агенттігі

www.memr.gov.kz

wwww.mit.kz www.stat.kz www.mts.gov.kz


www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

Талдамалық толғаныс

Ілкідегі Алматы ...Тұнған элегия, сезім еді. Таза көше, саф ауа, таудан ескен самал сана сергітіп, құлдыраң қағып келе жатқан арықтағы нарттай қызыл алманы іліп алып, сылдырай аққан сумен жуып жеп жүре беретін елуінші жылдардың тұрғындары мен студенттері бақытты ғой! Байырғы интеллигенция ортасы, кіршіксіз Алматы мемуарға, естелікке айналды. Ілеуде бір қолыңызға ілінеді. Біз кітаптан мөлдір Алматыны оқыдық. Айталық, Сағи Жиенбаев: «Мөлдіреп тұр Алматының аспаны, Жан-жағыңның жасыл бəрі, Жас бəрі» деп тамсанса, сол кездегі əдеби ортаның абызы Əбділдə Тəжібаев: «Қай қалада осынша алып емендер, Көшелерге жайып қанат шығады. Қай қалада алтын бұйрат теректер, Жапырағымен көкті сүртіп тұрады», деп өзге шаһарлардан Алматының артық тұсын тап басатын. Алатаудың етегін басып жатқан қалаға құштарлық тайпалған жорғадай жыр дестесінен бөлек жеті нотаның иірімінде де сан шалқыды. Руханияты кемел қаланың өзі де кербездене түседі. Рас, ол кезде Алматыға өзіне бек сенімді жандар келетін. Алыс түкпірдегі бір сыныптан отыз бала мектепті тəмамдаса, көбіне соның тəуір оқыған бесеуі қалаға оқуға құжат тапсырушы еді де, екеуі ғана студент атанатын. Оқыған адамның мəдениеті кемшін болмайды, қаланың өміріне бейімделуі тез, тазалыққа да бей-жай қарамайтын. Ағалардың айтуы осылай. Ал біз алыс ауылда жатып Ілияс Есенберлин жазатын «Баум бағын» оқығанда шығыс ертегілерінде суреттелетін иранбақ елестегендей, тамсанып қоятын едік. Қазір сол бақ қараусыз қалды. Ал, сексенінші жылдардың студенттері айтады: Ботаникалық бақта 4 мың гүлдің түрі қауыз жарып, жұпарын шашыпты! Ғаламат қой! Баланың басындай əйгілі Алматы апортын жинаудың күллі алматылық студентке күз бойғы науқан болғанын айтқанға жас ұрпақ нанбайды... Абай даңғылында №136 үйдің қасында Никита Моисеевтің бағы болғанын мұрағат дерегінен емісеміс білеміз. Білікті бағбанның аялап өсірген алмасы 1913 жылы Петербургте өткен бүкілресейлік ауыл шаруашылығы көрмесінде алтын медаль алыпты. Əлбетте, геолог Молдияр Серікбаев ақсақал айтқандай, Бе кенбайы – Бутаковка, Беделбайы – Батарейка, Есентайы – Весновка, Жар бұлағы – Казачка, Ерменсайы – Реми зовка, Терісбұлағы – Каменка болып өзгертілген отарлық қамыттың жер-су аттарына тигізген залалы болса да, бертінге дейін Алматы шүйгін, қылаусыз, қылпық жұқпаған жұмақ мекен болған деседі.

Аѕсатќан апорт Біз көргендегі Алматы басқаша. Нарық шеңгелі құрсаулаған қалада құндылықтар өзгерген еді. Студенттік сейіліміз алма бақтарында өткен жоқ, бақ орнында бой көтерген əйдік үйлер құрылысты қуыршақтай жұтындыруға болатындығын ұғындырды. Шынында, апорт Алматының даңқы болыпты. Жазушы Алексей Брагин: «Апорт тұтас күйінде жеуге қолайсыздау. Дұрысы, оны екіге бөліп кəдеңе жаратқан жөн. Оған пышақ тигізудің өзі қиянат. Өйткені, оның өне бойы құнарлы шырын мен қышқылға толы. Апорттан кішкене ауыз тисеңіз, алма дəмімен бірге таудың тұнық самалының иісі шығады», деп тебіреніпті. Еһ, шіркін... Көктөбенің шығыс беткейінде 20 гектар аумақты алып жатқан апорт бағы тып-типыл болғалы қашан?.. Фитоинпродукция институтының мамандары даңқты апортты енді сепартер-қорықтар арқылы сақтап қалуға болатындығын айтады. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Алматы қаласы мен облысына жасаған сапарлары аясында бұл жөнінде талай тапсырмалар жүктеген. Апорттың 70-80 жылдардағыдай жайқала өсуі үшін сол жылдардың экологиялық ахуалы қажет көрінеді. Яғни, жеткілікті қаржы болса тау аңғарларында, қаладан шеткері жерлерде өсіруге болады. Алайда, қазіргі кəсіпкерлер он жылда өнетін кірпияз, бекзат апортты өсіргеннен гөрі алты айда өнім беретін мутациялық жылтыр, татымсыз алманы жөн көреді...

Жасыл желек жайы Жұрттың бəрі алматышыл. Қолы қалт етсе Алматыға тартады, қолайы келсе тұрақтап қалғысы келеді. Орталық Азияның алып мегаполисіне айналған Алматыға қоныс аударушылар тоқ саныншы жылдары күрт артты. «Бəлен жерде алтын бар» деген жабайы урба ни зация ұраны шаруашылығы тұралаған ауыл тұрғындарын Алматыға жөңкілтті. Шатқаяқтап тұрған жылдарда шаһарды шырғалаңға салған проблема да қордалана түсті. Тап-тұйнақтай жасыл қала ауа жайылып, кең-қолтық мекенге айналды. Билік етек-жеңін жинап, жабайы урбанизацияның алдын алуға жасаған алғашқы қадам орталықтың Астанаға көшірілуі еді. Мемлекет басшысының шешімі ауылдан аттанған көштің елеулі бөлігін Арқаға бұрды. Ал, соңғы бесжылдықта Алматы ауылдары аудандардың еншісіне беріліп,

5

Алматыныѕ ґкпесі немесе ќала ќайтсе тазарады? Елбасының нұсқауымен жетінші аудан – Алатау пайда болды. Сəл ертерек жаппай көмір жағып, ауа қабатын орасан ластайтын ауылдар соңғы уақытта газға көшірілді. Дегенмен, əу баста бас жоспардан тыс, ретсіз салынған ауылдардың тазалығы əлі де нашар. Сай-сала, көше-қалтарыс тұнған үйінді. Санитарлық ахуалы сын көтермейді. Заманауи жаһандық ірі қалалар сияқты Алматының дамуын да оның іргелес аймақтарымен байланыстыра қарау керек. Кезінде шаһардың шеткі аумақтарында ойын балаларының ырыздығы болған жеміс ағаштары оталып, оталмағаны қаптаған көлік газы мен доңғалағынан ұшқан шаңға малынып, мəуесі уланып сабағында қалды. Тіпті обал дерсің. Жеміс ағаштарының қырқылуы онда тіршілік ететін құртқұмырсқаның да азаюына себеп болып отыр. Ұсақ жəндіктермен қоректенетін бұлбұл, қараторғай сияқты қазаққа қадірлі құстардың қазір қаладан көрінбейтінінің бір ұшы осында болса керек. Қарлығаштың да қалықтамағанына біраз болды. Орнитологтардың айтуынша, оған ауған жерінен ұшып келген шақар сарытұмсық қараторғайлардың қаптауы себеп көрінеді. Айтпақшы, жазушы Т.Нұрмағамбетов «Ауған құстары» атты қоңыр шығармасында қалада құс екеш құстың да ындыны өзгергенін жазыпты. Журналист Қ.Олжай еуропалықтар мен алматылықтардың табиғатқа жанашыр лығын салыстыра сөз еткен бір жолжазбасында Саин көшесін кеңіту барысында қиылып кеткен емдік долананы, Желтоқсан көшесінің жоғар ғы жағындағы ертедегі мойылды жоқтай отырып, алаңдағы көгілдір шырша ағаштарын жерасты сауда кешенін салғанда жұлып тастаған ойсыздығымызды сөз етеді. Сөз етеді де Голландияның жасыл желекті қорғаудағы тамаша мысалын келтіреді. Ұзын-ырғасын айтпағанда, екінші дүниежүзілік соғыста фашистік лагерьден қашып шығып, Амстердамда бір үйдің шатырына жасырынған Анна Франк сыртқа көз салғанда үнемі каштан ағашын көреді екен. Осы жөнінде күнделігіне түсірген жазбасы қыз тұтқындар лагерінде қайтыс болған соң 70-ке жуық тілде миллиондаған таралыммен басылып шығады. Бұл фашизмді айыптаған елеулі еңбекке айналған соң, əлгі қыз жасырынған үй мұражайға, ондағы каштан ағашы Амстердамдағы құрметті желекке айналып шыға келді. Сол ағаш өзегіне құрт түскенде қала билігі кесуді ұйғарыпты. Алайда, тарихи маңызы бар кəрі ағашты сақтау былтыр үлкен қозғалысқа ұласқан. Нəтижесінде қауіпті ағаш кесілмейтін болды. Тек шіріп құлаған кезде жанындағы үйді басып қалмау үшін аралығына 8 метрлік болат қалқан қою ұйғарылған екен. Шет жұрттар бір ағаштың күйін осылай ойлайды, ал біз алма бағын айтамыз... Қаланың бас басылымында еңбек етіп жүргенде ақын Есенғали Раушанов хабарласты. Құстану ғылымын көркем туындыға айналдырған қаламгер Медеуге көтерілетін жолдың бойындағы «Дубовая роща» атап жүрген Ементоғайдың ахуалын айтып, мазасызданып тұр екен. Айтуынша, ол жерде заманында заңғар Əуезовтің өзі сейілдепті. Барсақ, тік шаншылған қарағайы мен жуан діңгек емені аралас көрікті орын. Бірақ, қолда бар алтынның қадірі қашыпты – əр жерде демалушылардан қалған тұрмыстық қалдықтан көз сүрінеді. Кімнің ісі екені белгісіз, құрылыс материалдарының қалдықтары үйінді болып жатыр. Бейбастақ əрекетке жан күйзелді. Дереу, əкімдікке хабарластық, кейін ондағылар бұл орынды тазалағандарын жеткізді. Оған да тəубе. Герольд Бельгер айтып еді: «Қазіргі ұғымымызда «мəдениет» – өнер адамдарының концерті,

шоу-бизнес, байлардың шоу-тойы болып барады. Оның бəрі жалған. Нағыз мəдениетті халықтың арасына сіңіру керек», деп. Ементоғайдың еңсесін көтеретін мəдениетті халыққа сіңіре алсақ, қанеки?.. Соңғы жылдары қала əкімдігінің бастамасымен кесілген тал-дарақтың орнына сан мыңдаған ағаш отырғызылды. Ағаштың қасиеттісі – арша. Оттегін молынан шығарып қана қоймай, тазалау сүзгісі қызметін атқарады. Ботаниктердің сөзіне қарағанда, бактерицидтік қасиеттері жағынан оған басқа ағаш теңдесе алмайды, ауадағы зиянды микроорганизмдердің 30 пайызын жояды. Заманында жемісі халық емінде кең қолданылған, бабаларымыз аршадан тіс шұқығыш жасап, денін күтсе, Шер-

қарыс қадам жердегі қоқыс жəшігіне жетпей, қолындағы қағазын, езуіндегі шылымының тұқылын тастай салу тыйылмай тұр. Қайбір жылдары осындай жөнсіздіктерге барған тұрғындарды жергілікті телеарнадан көрсетіп жатушы еді. Жасырын камера арқылы түсірілетін осы жобаны қайта қолға алу керек. Тұрғын үйлердің маңайындағы мəселе де көңіл көншіте бермейді. Мұндай сəтте тұрғындар қоқыс жинау қызметін сынауға құштар. Табиғи ресурс тар жəне табиғатты пайдалануды реттеу басқармасының бөлім бастығы Рүстем Көпеновтің мəліметіне сүйенсек, қала тұрғындары қоқыс жинау қызметіне ай сайын көп қабатты үйде – 300, жеке секторда 341 теңге төлемақы төлейді. Қоқыс полигондары мен қоқыс шығару қызметі

Шетелдердің экотəжірибесі Лондонның орталық бөлігіне автокөлікпен кіру өте қымбат. Тұрғындар орталық көшелерге қоғамдық көлікпен баруға əдеттенген. Сондай-ақ, лицензиясы бар автобустар, таксилер, велосипедтер, жедел қызмет автомобильдері, газбен жүретін көліктер орталыққа ақысыз кіреді. Орталық тұрғындары болса тарифтің 10 пайызын ғана төлейді. Бұл орталықтағы көліктер санын 15 пайызға азайтуға мүмкіндік беріп отыр. *** Брюссельде демалыс күндері орталық көшелер жабылады да, əркім өз қалауынша, велосипедпен немесе жаяу серуенге шығады. *** Малайзияда көшеде түкіруге, қағаз, темекі тұқылын тастауға қатаң тыйым салынған. Шылым шегуге арналған кабиналар қойылған. *** Нью-Йоркте көлік кептелегі туралы алдын ала радиодан айтылып тұрады. Сондай-ақ, көп көшелерде көліктер бір бағытта ғана қозғалады. Көлікті көше жиегіне қаңтарып кету атымен жоқ. Себебі, жерасты, жерүсті паркингтері көптеп салынған. Бағасы қымбат болса да жүргізушілер ойланбастан төлейді. Вашингтон көпірімен қалаға кіру ақылы. Қайбір жылдары «Мэр Майк» атанған қала басшысы Майкл Блумберг қарбалас сағаттарда немесе бір көлікке бірнеше жолаушы мінгескен жағдайда түрлі жеңілдіктер беру жобасын ұсынған болатын. Расында, АҚШ-та қомағай көліктер əлі де көп қолданылады. Жəне оның қызметін көбінесе бір адам ғана тұтынады. *** Афинада жерге тасталған темекі тұқылы үшін айыппұл 20 еуроны құрайды. Бұл – ең төменгі айыппұл. Терезеден лақтырылған қоқыс үшін 50 еуро айыппұл салынады. Ескерткіштер мен ғимараттарға жазу жазғаны үшін 4 мыңнан 8 мың еуроға дейін айыппұл төлеуге тура келеді. Ал ең жоғары 9 мың еуро көлеміндегі айыппұл тұрмыстық қоқыс жəшіктеріне улы жəне заласыздандырылмаған медицина қалдықтарын тастаған кəсіпорындар мен мекемелерге салынады.

ағамыз, Шерхан Мұртаза қызылшақа күнінде қарашешектен арша бесіктің арқасында аман қалған екен. Сондықтан, Алматыға арша көп егілсе құба-құп дейміз. Алматыны сақтап тұрған таудағы ну жыныс еді ғой. 2011 жылдың көктемінде болған орасан дауыл Медеу шатқалының 480 гектар аумағын зақымдады. «Бір айналдырса, шыр айналдырады». Былтыр осы аумақтағы Болай (Мохнатка) тауы отқа оранды. Медеу шатқалында зақымданған аумаққа жас көшет тер отырғызу 2015 жылға дейін жүргізілмек. Оған бюджеттен қажетті қаражат бөлінді. Бұл аумақ қалпына келуі үшін 50 жылдан астам уақыт керек екен. Жасыл желектің құнын осындайда білесіз.

Кґше кґркі – кґшелілікте Таза сана таза көшеде қалыптасады. Бір жыл бұрын Елбасы Астананы одан əрі көркейту жөніндегі кеңесте қала тазалығы жөнінде: «Қалада бірде-бір ұсақ қылмыстарды болдырмау қажет. Барлық жол өткелдерінде сағыз жапсырып кеткенді доғару керек», деді. Шынында, бəрі ұсақ-түйектен басталады. Көше мəдениетінде ұсақ-түйектік болмауға тиіс. «Келінім саған айтамын, қызым сен тыңда» дегендей, елордаға айтылған сын Алматыға да қатысты. Қазір Алматының қақпалары саналатын күрежолдар мен темір жол бойында үюлі қоқыс қалдығын жиі көреміз. Сырттан аптығып, Алматыға келе жатқан мейманнан ұят. Қала ішінде

ақылы болғандықтан, кəсіпорындар өз аумағындағы қоқысты тазалауға компаниялармен келісімшартқа отыруы тиіс. Қоқыстың дер кезінде жиналмауының кілті көп. Бұл мəселеде тараптар бірінбірі кінəлайды. Ортақ мəмілеге келу үшін халықтың қоқыс шығару ісіне деген көзқарасын өзгерту керек сияқты. Қоқыс шығару – қыруар қаржыны талап ететін ауыр еңбек. Халық та, жеке кəсіпорындар да осыны түсінбейді. Бұл да пəтерді ыстық су, газ жəне электрмен жабдықтау сияқты коммуналдық қызмет түрі. Қоқыс шығару қызметі мамандарының уəжі осыған саяды. Күнделікті қала аумағынан 1600-1700 тонна қалдықтар шығарылады. Оның 300 тоннасы – жалпы пайдаланудан, 500-і – кəсіпорындардан, 800-і аулалардан шығады. Аулалардан шығатын қоқыс көлемі жыл сайын артып келеді. Ай сайын шығарылатын қоқыс адам басына шаққанда көп қабатты үйлерде – 2,55, жеке секторда 2,09 текше метрден келеді. Қатты қалдықтардың 70 пайызға жуығын мемлекетке қарасты «Тəртіп» АҚ мекемесі тасыса, қалған 30 пайызы жеке компаниялар еншісінде. Бүгінде олардың саны 37-ге жетіп отыр. «Тəртіп» АҚ көбінесе қаладағы 9 жəне 7 қабатты үйлердің тұрмыстық қалдықтарын тасымалдайды, қалған компаниялар шағын аудандар мен жеке секторға қызмет етеді. Алматы қоқыс жинау қызметін жетілдіруде бірқатар ізденістерге барды. 2011-2012 жылдары қалада қоқысты саралап жинауға арналған 1 мың қоқыс контейнерлері орнатылды. Бұрынғыдай емес, жерге көміліп орнатылғандықтан, қоқыс иісі жанындағы үйлерге

сезіл мейтін болды. Бір алаңқайда орнатылған 5 контейнердің біріне қағаз, біріне пластик жəне шөлмектер, тағы біріне тағам қалдықтары жиналады. Қоқыс жинаушы көліктер қоқысты полигоннан бұрын өз ауданындағы аралық нүктеге апарады. Онда жеке-жеке жиылған қалдықтарды қажетсінген компаниялардың өкілдері алып кетеді. Əзірге қанатқақты жоба болғандықтан, сараланған қоқысты тасымалдайтын көліктер саны жеткіліксіз. Дегенмен, бір көлікке тиелсе-дағы бұрынғыға қарағанда қоқысты іріктеп алу жеңілдей түскен. Алдағы уақытта техника санын ұлғайтуға қаражат бөлініп жатыр. Ал, жеке сектордағы қоқыс шығарушы мекемелердің белгіленген жұмыс кестесі бар. Мəселен, олар аптаның екі күнінде ғана қоқысты жинап кетеді. Осы уақытқа үй иелері қоқысын буып-түйіп даярлап қойғаны жөн. Əйтпесе, жеке үйлерде уақытынан кешігіп аула сыртына шығарылған қоқысты жел, болмаса ит пен мысық шашып кетеді. Қазіргі кезде Алматы-Бішкек тас жолы бағытында қаладан 34 шақырым қашықтықтағы аумақта қоқыс полигоны бар. Келешекте Алматы облысының Қарасай ауданында 240 гектар аумақты қамтитын қоқыс полигонын салу жоспарланып отыр. Жаңа полигонда инвестиция есебінен қоқыс өңдеу зауытын салу жобасы қарастырылуда. Бұдан бұрын «Өжет» шағын ауданы аумағында салынған қоқыс өңдеу зауытының жұмысы жапжақсы жүріп келе жатқанымен дағдарыс уақытында банк алдындағы несиесін өтей алмай тоқтап қалған болатын.

Ќоќыс индустриясы Негізі, кілтін тапқан жанға қоқыстан миллионер болып шығуға болады. Дамыған елдерде бұл əлдеқашан қалып тасқан. Мəселен, шикізаты жоқ Жа понияда қоқыс тұрмақ цунами илеп кеткен топырағының өзін бар лық күл-қоқысынан аршып, тазалап, гүл егіп, жайнатып қояды екен. Жапон аралдарындағы құрылыс та бұрынғы ескі үйлердің материалын қайта өңдеу арқылы жүргізіледі. Мұны бізге əңгімелеп берген Жапонияның Тохоку университетінің профессоры Нұрбосын Жанпейісов есімді өзіміздің қазақ жігіті. Нұрекең Алматыға ұзақ жылдардан кейін келгенінде кө ше жиегіндегі, күрежолдардың бойындағы пластик, шыны шөлмектер мен шашылған қағаз, полиэтилен пакеттерін көріп, ен байлықтың үстінде отырғанымызды айтып еді. Яғни, біз бір реттік қолданып, лақтырып кете бере тін дүниелер қайтадан кəдеге жарай тын зат болып шықты. Қоқыс өңдеу нидустриясы ысырапшылдықты жойып, қоршаған ортаның тазалығын қамтамасыз етеді. Əйтпесе, пластмасса шөлмектер жарты ғасырдан астам уақыт шірімейді екен. Германияда мұндай шөлмектер біздегідей емес, өте жұқа жасалады. Сондай-ақ, босаған

пластмасса бөтелкені супермаркеттерде қайта қабылдайтын арнайы аппараттар бар. Мұнда шамамен 40 теңгеге суды сатып алсаңыз, босаған бөтелкені өткізгенде 50 теңге береді. Алматыда біраз уақыт бұрын Lemonadoff компаниясы пайдаланылған пластикалық бөтелкелерді қайта өңдеуден өткізе бастады. Компанияның бас директоры Абдулазиз Эрметовтің айтуынша, көше бойында шашылып жатқан пластик шөлмектерді кəдеге жаратудың мезгілі жетті. Қазір кəсіпорын бос пластик шөлмекті 10 теңгеден қабылдауда. Жалпы, қоқыстан арылудың ең тиімді жолы əр тұрғынның сана мəдениетін дамыту болып отыр. Шеттегі ғалым Нұрбосын Жанпейісов жапон əйелдерінің майлы ыдысты шүберекпен сүртіп алып барып жуатынын айтқанда таңғалған едік. Жапон əйелдері алдындағы ыдысын жуып тұрып та теңіз табиғатының тазалығын ойлайды, өйткені, кəрізбен аққан су мұхитқа құйылады. Теңіз болсын, топырақ болсын, қоршаған ортаны ластамау туралы осы ойдың биігінен табылу үшін көп ақылдың қажеті шамалы-ау... Қаладағы тазалықтың бір ұшы аула сыпырушы ағайында жатыр. Басқарманың нұсқауы бойынша ПИК-терде қыс маусымында əр аулаға екі сыпырушыдан болуы керек. Өйткені, қалың жауған қарды тазалау жалғыз адамға ауыр. Негізі, аула сыпырушылар құрметті кəсіп иелеріне айналса дейміз. АҚШ-тың экс-президенті Б.Клинтон да бір кезде аула сыпырыпты. Студент кезінде осы кəсіппен нəпақа тапқан зиялылар бізде баршылық. Нобель сыйлығының лауреаты, академик Жорес Алферов Ленинградтың соғыс жылдарынан кейінгі аула сыпырушыларын аса бір ілтипатпен еске алады. «Түн ауа үйге келсең, аула сыпырушы саған есік ашатын. Қазір қайда солар?» дейді ол. Аула сыпырудың өзі үлкен мəдениет. Тұрғындар оянып, жұмысына беттегенше ауланы тап-тұйнақтай етіп қою қажет. Егер, үйден шыққанда бұрқылдатып жатсаң, көргенсіздік болады. Аула сыпырушы сол үйдің тұр ғындарына ертеңгілік көңіл-күй сыйлайтын бірден-бір адам.

Ґзге де факторлар Алматы өткен ғасырдың екінші жартысында 40-80 мың көлікке есептеліп дамыды. Келешекті кім болжаған? Қазір қалада күнделікті 700 мыңның айналасында көлік жүйткиді. Олардың басым бөлігі ескі көліктер. Оның үстіне, жанар-жағармай бекетіндегі бензинде октанды құрамның белгіленген мөлшері талапқа сай келмейді. Қазір көліктерден бөлінетін улы газды азайту үшін қала билігі түрлі жолдарды қарастырып-ақ жатыр. Көлік инфрақұрылымы жедел дамып келеді. 6 жолайрық құрылысы салынуда. Үлкен Алматы айналма жолының шығыс бөлігі пайдалануға берілді. Көлікті кідіртпеу үшін жерүсті жəне жерасты өткелдері салынып жатыр. Жалпы, бір ғана əл-Фараби даңғылындағы бағдаршамдарды алып тастау арқылы қаладағы көліктерден бөлінетін улы газ мөлшерін 13 пайызға дейін төмендетуге мүмкіндік туыпты. Орталық көшелерге көлікті қаңтару жүйесіне өзгерістер енгізілуде. Биыл метроның «Мəскеу» жəне «Сайран» атты екі стансасы іске қосылуы мүмкін. Көлік қысымын азайтуға арналған шаралар көп. Əрине, қала үлкен құбылыс. Ондағы атқарылған, алда атқарылар жұмыс ауқымы орасан болатыны түсінікті. Соңғы жылдары гүлдер фестивалі өткізіле бастады. Бұл да қаланың нəзира болмысын танытатын, эстетикаға үндейтін ерек үрдіс. Тазалықтың бір тармағы – арықтар. Төле би көшесіне нөсер құйғанда телегей теңізге айналатын тұстар бар. Арықтарға қашыртқы салынып, жол өткелдерінің астындағы құбырлардың көзі тазаланып тұрса игі. Қаржы дағдарысы жылдары тоқтап қалған құрылыс алаңдарының қаңылтыр қоршаулары қала көркіне елеулі нұқсан келтіріп тұратын. Қала басшылығы бұлардың орнына көркем ландшафтты алаңқайлар орнатып, шағын демалыс мүйістерін жасап берді. Қала мəдениетінің көлеңкелі жақтары ретінде қабырғалардағы келеңсіз суреттерді, жазуларды айтуға болар. Граффити аталатын бұл қалалық субмəдениетке ұлттық сипат беріп, ою-өрнектермен көмкеруге болады. Бұл енді жастар ұйымдарының еншісіндегі шаруа. Думан АНАШ, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. ––––––––––––––––––––––––––– Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ, «Егемен Қазақстан».

Тїйін: «Қара халықтың мəдениетті болуынан мəдениетті кісінің қазақ болуы қиын», дейді Жүсіпбек Аймауытов. Мəдениеттіліктің ұсағы, елеусізі болмайды. Əйгілі жазушы Хэмингуэйдің əйелі Алматыға ғашық болыпты деседі. Болса болған шығар, бірақ жазушы сүйген ханым Алматыға тұрақтап қалған жоқ қой. Мұнда тұрақтаса қазақтың өзі тұрақтайды. Себебі, Құдайдың қазақтың еншісіне берген қаласы. Олай болса, өзгеге емес, өзімізге керек шаһардың тазалығы мен мəдениеті де өз қолымызда. Кореяның жеткіншектері мектепке бара жатқанда ата-анасы сөмкесінің бір жақ қалтасына қалақша, бір жақ қалтасына сыпыртқы салып береді екен. Сана мəдениетін қалыптастыру деген осы. Бала кішкене қоқыс көрсе əлгі құралымен алып, жəшікке тастайды. Үлкендерге үлгі. Сыртқа сұқтанғандық, жөнсіз тамсанғандық деп сөге көрмеңіз. Ұлтымызда тал отырғызып, бұлақтың көзін ашатын аталарымыздың ізгі қасиеті бар. Дəстүрдің озығын неге жаңғыртпасқа?! Тауынан тасына дейін аялы болуға тиіс Алматының ауасын жұтуда да жауапкершілік болғаны жөн.


6

www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

 Замана зиялылар зердесінде

Профессор Пернебек МОМЫНЎЛЫ:

Ќазаќтыѕ дарынды халыќ екені əлі зерттелмей жатыр. Бўл – біздіѕ кемшін тўсымыз «Қазақ музыкасының қысқаша тарихының» ІІІ томдық оқулық-монографиясын жазып, онда өткен ғасырлардағы ұлы ғалым, ойшыл Əбу Насыр əл-Фарабидің музыкалық мұрасынан бастап егемен еліміздің атақты сазгер, əнші, сахна шеберінің 232 тұлғасының өмірі мен шығармашылығына хронологиялық талдау жасап, қазақ халқының ұлы өнері, мəдениеті, музыка əдебиетінің дамуына өз үлесін қосқан музыка зерттеуші, ҚР білім беру саласының үздігі, өнер, мəдениет қайраткері, Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры Пернебек МОМЫНҰЛЫНЫҢ ұлттық өнеріміздің тарихын зерттеуде, ағарту cаласында, насихаттауда алар орны ерекше. Сондай-ақ, көрнекті ғалымды отбасы, балабақша, мектеп, орта, жоғары оқу орындарында, жалпы қоғамда адами, имани, əрі музыкалы-эстетикалық тəрбиені, эстетикалық талғамды ұлттық дəстүр, халықтық педагогика, психология тұрғысында баулу жолында бар ғұмырын, білімін арнаған ғалым-музыкант, білікті ұйымдастырушы, адамгершілігі зор ізгі жан ретінде қадыр тұтады. Ол өзінің көпжылдық үздіксіз ғылыми ізденуінің нəтижесінде «Қазақ операсының даму жолдары», 3, 6 сыныптарға арналған «Əн музыка оқулығы», «Əн музыка сабағы» оқулықтары, «Музыка əлеміне саяхат», «Преподавание музыки в начальных классах в общеобразовательных школах Казахстана», «Музыкалық эстетикалық тəрбие», «Мектеп оқушылары мен студент жастарға саздық-əсемдік тəрбие жəне білім берудің педагогикалық келелі мəселелері», музыка пəнінен дəріс беретін ұстаздарға арналған отызға жуық əдістемелік құралдары, т.б. еңбектері өскелең ұрпақты рухани тəрбиелеу жолында таптырмас құралға айналған. Сексеннің жайлауына ат байласа да толқынды бұйра шашты, сұңғақ бойлы, қапсағай денелі сырбаз жанмен əңгімелесудің сəті түскен-ді. – Пернебек аға, білуімізше, сіз ақындар мен əнші, домбырашылар шыққан оңтүстік өңірдің киелі топырағында дүниеге келіпсіз. Алдымен өмір баспалдақтарыңызға үңілсек. – Анам «1931 жылы ашаршылық уақытында арпаға орақ тигенде туғансың» деуші еді, ал төлқұжатым бойынша, 1933 жылы Қаратаудың баурайында, Оңтүстік Қазақстан облысының Түлкібас ауданы Көкбұлақ ауылында шаруа отбасында төртінші перзент болып дүниеге келіппін. Əкем Момын домбыра тартып, əн салатын, анам Рысжан шаңқобызда ойнайтын, ағаларым əн айтып, көңіл көтеруді жақсы көретін. Содан да шығар, ауылдың той-томалағы оларсыз өтпейтін. Ал ауыл ақсақалдары атақты əн, əншілер туралы аңыз-əңгімелерді көп айтатын. Менің музыка өнерін таңдауыма осы орталар бірден-бір себеп болды ғой деп ойлаймын. Əкей жеті жасымда дүниеден озды. Өмірдің тауқыметін көрген анамызға көмектесемін деп бір жылдай оқуды тоқтатып, колхоздың əр түрлі жұмысын атқардым. 13 жасымда 7 сыныпты үздік бітірдім. «Балам, оқуыңды жақсы бітірдің, 8 сыныпқа Балықшыдағы мектеп-интернатқа барасың, төртеуіңді асырап, оқыту маған оңай емес, мектеп директоры Сейіткəріммен келістім» деген соң, оқуымды сонда жалғастырдым. 1951 жылы мектепті үздік аяқтап, Алматыдағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияның студенті атандым. Мұнда ұлттық саз өнерінің көрнекті қайраткерлері, доцент-профессорлар Ф.Балғабаева, Б.Сарыбаев, Ф.Мансұров, Ш.Қажығалиев, Л.Шаргородский, С.Шабельский, Ғ.Бисенова, Қ.Мұхитов, т.б. тəлім-тəрбие алып, студенттік қызықты бес жылда курстастарым Мəмбет Бестібаев, Төлеген Тоқтаров, Нұрғазы Жомартов, Мəдениет Құспанғалиев, Роза Өтегенова, ал жоғары курстағы Досымжан Тезекбаев, Жексенбек Еркінбеков, Дүнгенбай Ботбаев, курсы төмен Мəулен Дауытбаев, Володия Тэн, Қырғызбай Айнақұловтармен жақсы қарым-қатынаста болдым. Оқу орнын тəмамдағанымда ұстазым А.Жұбановтың ұсынысымен сол кездегі Мəдениет министрі Əмір Қанапин қабылдап, 24 жасымда Семейдегі М.Төлебаев атындағы музыкалық училищенің директоры етіп тағайындады. – Өмірлік те, бір күндік те басқару тəжірибесі жоқ бозбаланың бірден оқу орнына жетекшілік етуі өмірде жиі кездесе бермейтін жағдай ғой... – Қарағым, əкесіз өсудің қиындығын білесіз, бірақ мен жетімдікке мойынсұнбай өстім. Сөйтіп, маған өжет бала, қайсар бала деген атақ берілді. Осы сөзді Жұбанов та қайталады. Оқуды жақсы оқып, қоғамдық жұмыстарға белсене араласқандықтан, Ахаң жанынан тастамай, өзіне көмекші етіп жүрді. Оның үстіне Жұбановтың шəкірттері болған Ж.Еркінбеков, С.Боранбаев, М.Бестібаев, Е.Рахмадиев бесеумізге оқу орнында жиі өтетін кештерді ұйымдастыруды сеніп тапсыратын. Сөйтіп, бес жыл студенттерді басқарып жүрдік. 1956 жылы оқуды бітірер кезде министр Ə.Қанапин А.Жұбановпен кездесіп қалады да, Семейдегі музучилищені басқаратын музыкалық жоғары білімі бар маман жоқтығын, соған биылғы бітіретін түлектердің ішінен лайықтысын ұсынуды сұрайды. Ахаң бес жыл бойы байқап, болашақта басқаратын қабілеті бар деп ойлаған болуы керек, мені ұсынады. Бес-алты күннен кейін Мəдениет министрлігіне шақырды. Онда министрлікте отыз жылдай кадр бөлімін басқарған Ғ.Ғаппаров: «Сені Жұбанов қолынан іс келеді деп ұсыныпты. Өскеменге барасың ба, жоқ Семейге ме?» – деді. Сөйтіп, қазағы көп Абай мен Əуезовтің отанын таңдап, еңбек жолымды бірден директорлық қызметтен бастадым. Барсам не оқитын ғимараты, не жатақханасы жоқ. Мұғалімдерге, тіпті өзіме де пəтер жоқ. Осылайша, Пионерлер сарайында ашылған, екі-ақ қазақ мұғалімі, отыз бес студенті мен мөрі ғана бар оқу орнын қабылдап алдым. Сенетін, ақылдасатын ешкімім жоқ, өзімді өзім қамшылап, ізденіп бес жылдың ішінде училищені аяғынан тұрғыздым. 1961 жылы Орта жəне жоғары оқу министрі Қали Білəловқа сеніп тапсырылған оқу орнын əжептəуір деңгейге жеткіздім. Өзім оңтүстіктің баласымын, Алматыға ауыс тырсаңыз деп тілек білдірдім. Сөйтіп, астанадағы Чайковский атындағы музучилищеге мұғалім болып ауыстым. Семейге бойдақ, бір чемоданмен барсам, Алматыға қыл-қобызшы Дəулет Мықтыбаевтың қызы Та мараға үйленіп, Гүлмайра, Сəуле деген қыздарымды жетелеп, балалы-шағалы болып оралдым. 1964-68 жылдары Оқу министрлігінің республикалық музыкалы-эстетикалық ғылыми-əдістемелік кабинетін басқардым. Онда

орыс, қазақ орта жəне музыка мектептерінде тұңғыш рет əр аспапта қазақ əндерін оқытудың бағдарламасын енгіздім. Бұл менің ұлттық музыка əдебиетінде қазақ жəне басқа ұлт жастарына қазақ музыкасын үйретудегі үлесім деп санаймын. Міне, сол еңбегімді бағалаған болуы керек, 1968 жылы А.Жұбанов атындағы республикалық арнаулы музыкалық қазақ мектеп-интернатына директоры етіп жіберді. Оны он үш жыл басқардым. Сондағы байқап, көңілге түйгенім, біздің жастардың ешбір елдің жастарынан кем еместігі. Ал бүгінде Президентіміз Қазақстанды экономикалық, басқа салалар бойынша отыз елдің қатарына қосу міндетін қойса, ал музыка саласында біздер дамыған он мемлекеттің қатарындамыз деген тұжырымға келіп отырмын. Тіпті, көп елдер бізден тəжірибе алып үйренетіндей дəрежеге жеттік. Олай дейтінім, бүкіл əлемнің музыкасын зерттеп отырған маман ретінде айтарым, біз – дарынды ұлттың ұрпағымыз. Оған дəлелім бар. 1974 жылы КСРО-Италия Достық қоғамының құрған үгіт-насихат делегациясының мүшесі ретінде Италияның жеті-сегіз қаласында, 1978 жылы Ұлыбритания мен Шотландияда, 1980 жылы Югославияда болдым. Сондай-ақ, мектеп-интернатты басқарған он үш жылда 140-қа жуық шетел делегациясын қабылдап, «кіші дипломат» атандым. Тіл білмесек те музыка тілі арқылы айтарлықтай дəрежеге жеткенімізді мойындаттық. Мəселен, Италияда біздің Құрманғазы, Ақан сері, Дина секілді оқымаған, табиғат берген дарындылар жоқ екен. Олар өздерінің ұлттық аспабын меңгеру үшін отыз жылдай оқып қана үлкен дəрежеге жетеді. Бұл ретте біз өзімізді өзіміз айта алмай, мақтануға əлі тіліміз жетпей жатыр. Біздің дарынды халық екеніміз зерттелмей жатқан құбылыс. – Пернебек аға, жастайыңыздан басшылық қызметтің дəмін татыпсыз. Байқап отырмыз жаман да басшы болмаған секілдісіз. Айтыңызшы, басшы адамда қандай қасиеттер басым болуы керек... – Əрине, алғаш рет директорлық қызметті ұсынғанда жүрексінгенім рас. Содан əдебиеттен іздедім. Орыстың атақты педагогтары Н.Крупская, С.Макаренко, В.А.Сухомлинскийдің кітаптарын түгел оқып шықтым. Сол білімді өмірде қолданып, іскер, мықты басшы адамдардың тəжірибелеріне ден қойдым. Егер сіз басшы болсаңыз, үш кісіні басқару үшін іс-əрекетіңіз, ақылыңыз сол үш кісіден артық болмаса, олар сені тыңдамайды, мойындамайды. Болмаса, айтыс-тартыста жүретін Жұбанов атындағы мектепті он үш жыл басқару оңай шаруа емес. Өйткені, əрбір музыкант бір төбе, 28 тəрбиеші, 28 мұғалім, 180 музыкант-педагог, 380 оқушы, оның ар жағында соншама ата-ана, міне солардың барлығының тілін тауып, олардың психологиясына сəйкес басқара білуің қажет. Ол үшін адам алдымен өзін-өзі тəрбиелей, сосын өзін-өзі басқара білуі керек екен. Осы екеуінің нəтижесі сені өзіңдіөзің тануға əкеледі. Ал өзіңді-өзің тəрбиелей, басқара білмесең, адам қателікке ұрынады. Көрдіңіз бе? Міне, осы қасиеттерді меңгермеген адам ешқандай дəрежеге де, нəтижеге жете алмайды. Бұл қасиеттер ата-аналарға да керек. – Ғылымға қалай келдіңіз? – Мектеп-интернатта одан əрі қарай да жұмыс жасай беруіме болатын еді. Осы аралықта 1978 жылы алған білім, іс-тəжірибемді жинақтап Абай атындағы ҚазПИ-де «Қазақстанда кіші жастағы мектеп оқушыларына музыкалық тəрбие жəне білім берудің қалыптасуы мен дамуы (1920-1970)» атты тақырыпта диссертация қорғадым. Кітап, оқулықтар жаздым. Ол кездері музыка саласындағы мектеп директорының қорғап шығуы, тіпті жалпы музыканттардың ғылымға баруы, кітап жазуы өте сирек кездесетін. Қазірдің өзінде де. Ал менің баруым, ұстазым А.Жұбановқа еліктеп өскенімнің əсері

болуы керек. Мені алға сүйреп келе жатқан осы кітаптарым. Егер мына еңбектерім болмағанда, менімен ешкім сөйлеспес еді. Содан 1981-86 жылдары аталмыш оқу орнында (ҚазПИ) кафедра меңгерушісі, декан, 198690 жылдары қазіргі Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында доцент, одан кейін 18 жыл Халықаралық қазақтүрік университетінің Шымкент бөлімінің доценті, мəдениеттану кафедрасының меңгерушісі, профессоры, фольклорлық-этнографиялық студенттер ансамблінің, арнаулы орта дəрежелі педагогикалық колледждің ұйымдастырушысы, төрағасы болдым. Бүгінде Т.Жүргенов атындағы ҚазҰӨА Дəстүрлі музыка өнері кафедрасында дəріс оқимын. Жоғарыда айттым ғой, мені жетелеген ешкімім болмады, сенетін əке жоқ, анам сауатсыз еді деп. Бірақ, осы дережеге жетіп, өсуіме, біріншіден, əке-шешемнің гендік тегі, екіншіден, жас кезімде мектептегі жақсы ұстаздардың, есейген шағымда консерваторияда А.Жұбановтан бастап Болат Сарыбаев, Фатима Балғабаева сияқты жақсы адамдардың берген тəрбиесі, ақыл-кеңестері. Мен солардың жақсылық жағын ғана қабылдап өстім, мейірімін сезіндім. Үшіншіден, радио, түрлі басылым, кітаптардан оқып білдім. Кезінде орыстың атақты жазушысы А.Герцен: «Өз ұлтыңның дарынды ұл-қызы боламын десең, халқыңның тілін, оның тарихын, мəдениетін білуің керек. Егер сол үшеуінің бірін білмесең, онда ол дəрежеге жете алмайсың» деген екен. Міне, мені осы сөздер қанаттандырып, тəрбиелеп отырды. Мен байлыққа қызықпадым. Тек қана іздендім, оқыдым, еңбектенуден қашпадым. – Шəкіртсіз ұстаз – тұл деген. Қандай шəкірттеріңізбен мақтана аласыз? – 18 жыл Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің профессорлығынан зейнеткерлікке шыққан cоң, мыңдаған балаға білім бердік, тоғыз кітап шығарыппын, енді демалайық деп Алматыға көшіп келдік. Келсек мені Арыстанбек Мұхамедиұлы іздеп жатыр дейді. Барсам, өзімнің шəкіртім. Оның бұрынғы тегі Əлиев болатын. «Аға, Сіздің жазған үш томдық кітабыңызды Президент мұражайынан көрдім. Құтты болсын! Мен Жүргенев атындағы өнер академиясына ректор болып келдім, маған көмектесіп, дəріс беріңіз» деді. Онысы рас. Кітаптарымды Елбасына жіберген едім, артынша «Рухани байлықты дамытуға əрі қарай қызмет ете беріңіз. Бұл еңбегіңіз «Мəдени мұра» бағдарламасына қосқан үлесіңіз...» деген хатын алғанмын. «Мен шал болып қалдым ғой» деп едім. «Қисайып тұрған профессор емессіз» деп өтінген соң, 2008 жылдан осында сабақ беремін. Барсам ректорым да, деканым Бибігүл Нұрғалиқызы, оның орнына келген Толқын Сабирова да Жұбанов мектебінде бірінші сыныптан тəрбиелеген шəкірттерім. Менің жасымда өз шəкірттерімнің қызметкері болып жүргеніме бір жағынан таңғаламын, бір жағынан шүкіршілік жасаймын. Бүгінде менің алпыстан астам шəкіртім беделді орындаушы, ұстаз, басқарушы, өнер, мəдениет қайраткерлері, халық əртісі, ғалымдар. Мəселен, Семей музыкалық училищесінде тəрбиемнен өткен өнерлі, дарынды жастар күміс көмей, жезтаңдай əншілер М.Ешекеев, А.Досаева, Ж.Дастенов, М.Айдабұлов, М.Масалимов, Р.Рымбаева, К.Төребаева, т.б. Ал Жұбанов атындағы музыка мектеп-интернаты түлектері – М.Жүнісова, Б.Байсағатов, Б.Дəлденбай, А.Бестібай, П.Шілдебаев. М.Өтеуов, А.Ра йым құлова, Б.Демеуов, шымқаладан А.Жорабаева, Магистранттар Ш.Сапарғалиева мен Ж.Сейдоллаұлының т.б. халқымыздың өнер, мəдениет саласында əрқайсысының өз орны бар. Ендеше, ұстаз мерейі, ұстаз бақыты деген осы емес пе. – Пернебек аға, сексеннің сеңгірінде елудегі жігіттей көрінесіз, оның сыры неде? – Денсаулықтың кепілі – cпорт десек, соның барлық түрімен шұғылданамын десем артық айтқандық емес. Мектеп жасынан жеңіл атлетика, бокс, шахмат, бильярд, студенттік жылдары коньки, шаңғы, альпинизм-инструкторлық қызметпен барлығын жалғастырып, Тянь-Шянь тауларынан «Комсомол», «Талғар», «Маяковский», «Абай» сияқты жиырма шақты шыңдарды бағындырып, альпинистік əскери-лейтенант атағын ала жүріп, екі рет (1958, 1960) Кавказ тауларының бірнеше шыңдарына көтерілдім. – Əңгімеңізге рахмет. Əңгімелескен Гүлзейнеп СƏДІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Майќайыѕєа ќашан су жетеді? (Соңы. Басы 1-бетте). Халық үй ішінен пеш салып, от жақты. Алтын ке ніші де тоқтап қалды. Кентте «Майқайың алтын» АҚ пен «Қазақстан Алюминийі» АҚ-қа қа рас ты əктас өндіретін Керегетас кеніші бар. Тұрғындардың айтуынша, өздерінің қазіргі əлеуметтіктұрмыстық жағдайларының жақсаруына осы екі кəсіпорынның үлесі бар. Екі кəсіпорында кент тұрғындары, жастар еңбек етуде. Кенттің орталық жылу қазандағы, су құбырлары жүйесі біздің қоғамның мойнында. Қазандық күр делі жөндеуден өтіп, жылу құбырлары жаңартылды, – дейді «Майқайың алтын» ААҚ президентінің орынбасары Айдар Өтебаев бізбен əңгімесінде. Сонымен бірге, кент əкімі Орда Ермекбаевтың айтуынша, құбырларды жаңарту, үйлерге су жеткізу үшін облыс бюджетінен 542 миллион теңге бөлініпті. 80-ге жуық жеке меншік үйдің ауласына су жеткізіліпті. Ал, біз айтып отырған Екібастұз бен Майқайың кенті екі аралығындағы құбыр 1978 жылы салыныпты. Аудан, кент, облыс басшылығы пайдалануға берілгеніне 40 жылдай уақыт болған құбырларды ауыстырып, жаңасын орнатуды мақсат етіпті. Жол ортада қолды болып, құрылысы тоқтап тұрғаны болмаса, бастама жақсы. Қазіргі пайдаланып отырған əбден тозған ескі құбыр қыс бойғы жамаужасқауға əзер шыдап, апатты жағдайда тұр. Кеніштер де, кент те осы су құбыры арқылы күн көріп отыр. Барлығын қосқанда тəулігіне 5225 текше метр су пайдаланады. Бірақ, 2009 жылы басталған құрылыс əлі күнге аяқталмай тұр. Мəселенің мəнісі де сонда, жобасы дайындалып, қыруар қаражат бөлініп құрылыстар басталады, жұмыс жүріп жатқан кезде «қаражат жетпей қалды» деп тоқтайды да қалады. Ол неге жетпей қалады, оны жеткізбеген кімдер?.. Содан жоба екінші рет қайта қаралып, қайтадан «қосымша» қаражат бөлінгенше құрылысты аяқтау кешігіп қалады. Бұл заңсыздық па, заңсыздық. Қадағалау орындары саналатын прокуратура орындары неге үнсіз? Ал, құрылысты қолға алғандар бақылау, қадағалау болмаған соң бетімен кеткен. Соңғы кездері сол 2008-2009 жылдардан бастап біздің өңірде тендерді «ұтып» алып жүрген алматылық компаниялар бұл бір емес, облыстағы осындай бірнеше құрылыстардың басына «бұлт» төндіріп отыр. Жергілікті құрылысшылар бұндай құрылысты өздері алса, жауапкершілік танытар еді. Ал, алматылықтар сияқты өзге облыстардан келгендер қыруар ақшаға қы зығып көздерін сүзіп келеді де, елдің тыныс-тіршілігін, жердің, табиғаттың географиялық жағдайларын білмеген соң, бастайды да, тастап кетіп қалады. Ал, «Каспиан Контракторс Трас» ЖШС дегенді Алматының қай жерінен іздеп жүреміз дейді майқайыңдықтар. Сұрау көп, жауап жоқ. Қыс бойы су жеткізетін құбырлар ашық күйінде жер бетінде жатты. Екі аралықтағы құбыр тарту жұмыстарына арналған тендерді алматылық «Каспиан Контракторс Трас» ЖШС жеңіп алады. Бүгінгі күнге дейін екі аралықта орлар қазылған, құбырлар дəнекерленді,

қойылды деген мəліметтер бар. Су құбырын Майқайыңға дейін жеткізу үшін Алпыс кеніші, Керегетас, Үшқұлын ауылдары бағытындағы жол бойын қамтитын құбыр құрылысына тағы да 250 миллион теңге қаражат сұрап отырған көрінеді. Қазіргі уақытта осы жобаны республикалық бюджеттен қаржыландару үшін Өңірлік даму министрі Бақытжан Сағынтаевтың атына хат жазылыпты. Облыстық құрылыс басқармасының бастығы Бауыржан Есмұхановтың айтуынша, жалпы жоба бойынша Екібастұз бен Майқайың кенті аралығындағы құбырдың 2011-2012 жылдары 29 шақырымы салыныпты. Ал, биыл бұл құрылыстың қалған 4 шақырымы аяқталмақшы. Қыс айларында жұмыс жүргізілген жоқ. Сөйтіп, өткен жылы қыс кезінде атқарылмаған жұмыстардың 11,2 миллион теңгесі игерілмей қалған. Енді осы қалған қаржыны биыл жаз айларында пайдаланып жұмсауға рұқсат беріпті. Бірақ əлі қозғалыс жоқ. Алда тұрған 5-6 ай ішінде су тартқыш құрылысын жеделдетіп бітіріп шықпаса, биылғы қыс қаһары қандай болары тағы белгісіз. Жуырда болған əкімдік отырысында облыс əкімі Ерлан Арын құрылыс аяқталмай тұрған бұл жобаның жұмысын жаз айларында жеделдетіп, сапалы түрде аяқтап, ел игілігіне, ауылдықтарға жеткізуді тапсырды. Төрт жыл бойы бітпеген құрылыс енді қалған үш-төрт айда іске қосылады дегенге əлі де күмəн бар. Өйткені қолда қаражат жоқ. Əрине, мəселенің мəн-жайына қанықпай, көзбен барып көрмеген соң, бұлай деп жиналыста тапсырма бере салу оңай. Шенеуніктер бұған үйренген. Мəліметтерін жазып əке ліп, осы жаз айында бітіріп, іске қосамыз дейді, сонымен жиналыс бітеді. Үйреншікті əдет. Əйтеуір жиналыста бірдеңе айтып құтылып кетсе болды. Уəде ұмытылады. Бұл жобаға Майқайың ауылы тұрғындарының Екібастұзбен екі аралықтағы қырық жылғы тозған су тартқышты жаңарту құрылысын жасау жөніндегі сұраныс өтініштеріне орай Баянауыл аудандық əкімдігі тапсырыс береді. Майқайыңдықтар ардагер Мұхтар Əбен ақсақал айтқандай, «Екібастұз жақтан су келе жатыр...» деп үміттеніп, төрт көздері төрт болып күтіп жүр. Біз бұл мəселе жөнінде облыстық прокуратура орындарына да хабарластық. Осы мəселе бойынша облыстық прокуратура тарабынан тексерулер жүргізілмепті, бірақ осы құрылысты жүргізу барысында жұмбақ күйінде қалған адам өлімінің оқиғасы ойдан шығарылмаған шығар, бұл жайында прокурорлар қалай білмей қалды?.. Ал, 2010 жылы шілде айында Баянауыл ауданының прокуратурасы Екібастұз-Майқайың су тартқышын қайта құрастыру үшін өткізілген мемлекеттік сатып алу жұмыстарының қорытындысын заңсыз жəне кейінге қалдыру керек деген шешімге келді деп сол кезде облыстық прокуратураның өзі мəлімдеген болатын. Яғни аудан прокурорының ЕкібастұзМайқайың су тартқышын қайта құрастыру үшін өткізілген мемлекеттік сатып алуға қарсылық білдірген хаттамасы қана ғаттандырылып, конкурстың қорытындылары кейінге қалдырылған. Ал, Баянауыл ауданы əкiмдiгiнiң

жанындағы тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы бөлiмiнiң бұрынғы бастығы Болатбек Нұрша жалпы құны 1 572 100 000 теңге тұратын «Екiбастұз-Майқайың бағытындағы су құбырын реконструкциялау» жөнiнде екi рет өткiзiлген тендерлiк комиссияның төрағасы, төрағаның орынбасары болған көрінеді. Осы тендердiң өткiзiлуi жөнiнде кейiн қылмысты iс қозғалып, тергеу жүргiзiлді. Өкіншке орай, тендердің теңсіздігін əділетті жүргізуді талап еткен Болатбек Нұрша қызметiнен қуылады. Өйткені, тендермен бірге «тентектер» де ілесіп жүретіні белгілі. Сөйтіп, Екібастұз бен Майқайың аралығындағы су тартқышты іске қосамыз деп жүріп, бiреулер қызметiнен қуылып, бiреулер сотталып, ендi бiреулер тіпті, iз-түссiз жоғалып та кетті. Кез келген тендер қаржысының 10 пайызы кімдердің қалтасына түсетіні айтпаса да түсінікті. Бұл – бір. Алдыңғы тендердің өткізілуі заңсыз деп танылып, 2011 жылы өткен тендерді Нүркен Есқалиев басқаратын алматылық «Каспиан Контракторс Трас» ЖШС жеңіп алған сияқты. Бəрібір осы жерде бір гəп бар. Əлде жергілікті құрылыс компанияларын бұл жобаға маңайлатпаудың амалы ма?.. Ал, Бас прокуратура мысалға келтірген суға қажет тілікті шешуде тізгін бермей тұрған жай – Екібастұз бен Майқайың аралығындағы сияқты су желілерінің тозығы жетуі. Екіншіден, 2010-2012 жылдарға арналған «Жол картасы» бағдарламасы бойынша Майқайың кентінің өз ішіндегі су жүйелерінің тозығы жеткеніне орай 542 миллион теңге бөлініп, алғашқы жылдары 100, 2012 жылы 223 миллион теңге игеріліпті. Енді кент тұрғындарын ауыз сумен жүйелі түрде қамтамасыз етіп, басталған істі аяқтап шығу үшін бюджет көздерінен 219 миллион теңге қаражат бөлінуін сұрап отыр. Қайтар жолда кентке қарайтын Үшқұлын ауылына соқтық. Тозған жұмысшылар ауылы. Бес-екі қабатты үйлерде 300-дей адам тұрады екен. Қалай тұрып жатқандарын үйдің сыртына қарап аңғаруға болады. Өндіретін əк бар, кені бар «Керегетас», «Алпыс» атты кеніштері қасында тұр. Ауылдың сырт келбеті сондай жүдеу. Көше дейтін көше жоқ, ретсіз, əр жерде үйінділер, күл-қоқыс. Көңілді көңілсіздік басты.Сусыз отырған ауылдар. Балабақша, ауылдық клуб пен кітапхана бір үйде орналасыпты. Ағаш едендері сықырлап, бояуы кеткен ескі мектеп. Жол бойы көмір, əктас тасыған ауыр жүк көліктерін көресіз. Бара-бара асфальті ойылып, жолдан түк қалмайтындай. Осы Майқайыңда «Майқайың алтын» АҚ, «Қазақстан Алюминийі» АҚ-қа қарайтын бірнеше кеніштер, «МайкөбенВест» АҚ, ТалдыкөлСарыкөлдің көмірін қазып жатқан «Гамма» ЖШС сияқты басқа да өндіріс орындары жетеді. Ауылдың əлеуметтік тұрмыстық жайына қарайласпайтын, жандары ашымайтын, бизнестің əлеуметтік жауапкершілігін сезіне қоймайтын мұндай бейтарап кəсіпорындардың көк тиын пайдасы болмаса онда барынан жоғы. Павлодар облысы, Баянауыл ауданы.


Өскемендегі этнографиялық ауылда ақшаңқан киіз үйде осындай тақырыппен Шығыс Қазақстан облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының ХІХ сессиясы болып өтті.

жақ сы лыққа жорып отырмын, – деп бастады сөзін Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары Е.Тоғжанов. – Қазақстан халқының бірлігі күні бес мыңға жуық іс-шара өткізуді жоспарлап отырмыз. Реті келгенде айта кету керек,

«Бір шаѕыраќ астында» Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Сессияға облыс əкімі Бердібек Сапарбаев, Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары Ералы Тоғжанов, Парламент Сенатының депутаты Талғатбек Абайділдин, Ресей Федерациясы Алтай өлкесі əкімшілігінің азаматтық қоғам институттарымен байланыс жө ніндегі департаментінің бастығы Валерий Труевцев, танымал қаламгерлер мен облыстағы барлық этномəдени бірлестіктердің, «Достық» үйлерінің жетекшілері қатысты. Бір тағылым аларлығы, сессия ашық аспан астында құрылған 16 қанат, ішіне 100-ден астам адам еркін сыятын ақшаңқай киіз үй ішінде өтті. Оның мəнін облыстық ҚХА жетекшісі Еркінбек Аязбаев былайша түсіндірді: «Біздің сессия жұмысына Ресейден, басқа да мемлекеттерден қонақтар, этноорталық өкілдері келді. Қонақжай халық болған соң, киіз үйде басқосудың өзіндік ерекшелігі бар. Бабаларымыздың

мыңдаған жылдар тарихы бар киіз үйі – бірлік пен берекенің алтын ұясы. Өңірдегі 100-ден астам ұлт өкілдері бейбітшілік пен келісімде өмір сүріп жатыр емес пе». – Қазақстандағы 130-дан астам ұлт өкілдері бір-бірімен түсіністік, бірлік пен достық негізінде өмір сүріп жатыр. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев тəуелсіздіктің алғашқы күн дерінен Қазақстан халқының бірлігіне мəн беруде. Осыған орай, бізге тың міндеттер жүктеді. Өңірде 99 этномəдени бірлестік, 9 «Достық» үйі тұрақты жұмыс істеп келеді. Жақында ғана Бесқарағай ауданында керемет «Достық» үйі ашылды. Онда бес мəдени бірлестік құрылды. Бүгін біз Қазақстан халқы Ассамблеясының мерейтойлық ХХ сессиясында Елбасы міндеттеген жұмыстарды өңірде жүзеге асыру жолдарын талқылау үшін бас қосып отырмыз. Еліміз бойынша алғашқы шара Өскеменде басталып кетті, – деп облыс əкімі жиналғандар жұмысына сəттілік тіледі. – «Достықтың жол картасының» Өскеменнен бастау алғанын

шырайлы Шығыста небір құнды жаңа лықтар мен бастамалардың бірінші болып дүниеге келіп жататыны жасырын емес. Аумағы 46 гектарға жететін мұндай ғажап этноауыл еліміздің бірде-бір облыс орталығында жоқ. Тіпті этноауыл жанынан елімізде тұңғыш рет «Диснейленд» ұйымдастырылғалы жатқанын естігенде, таңғалғаным жоқ. «Күн шығыстан атады» дегендей, жаңалықтар алдағы уақытта барлығымызды қуанышқа бөлей берсін. Бұдан кейін Е.Тоғжанов Қазақстан халқы Ассамблеясының «Қазақстан-2050» Стратегиясы: бір халық – бір ел – бір тағдыр!» атауымен айшықталған маңызды құжаты жайлы жиналғандарға кеңінен түсінік бере кетті. Ресейдің Алтай өлкесінен келген В.Труевцевтің сөзін жиналғандар ұйып тыңдады. –Алтай өлкесінде 140-тан астам ұлт өкілдері тұрып жатыр. Олардың 8 мыңын қазақтар құрайды. «Атамұра» қазақ ұлттық орталығына біздер қамқорлық жасап тұрамыз. Екі қазақ мектебі бар. Ол-ол ма,

Жеѕісті жаќындатќан ерлердіѕ бірі «Бақытты дəурен сүріп шаттанғанбыз, Өмірге массаттанып мақтанғанбыз. Отанға күнбатыстан жау шапқанда, Сап түзеп қан майданға аттанғанбыз», деп жырлаған Қасым Аманжолов секілді Қ.Тоқтаров та 1942 жылдың 21 қаңтарында майданға аттанып, даңқты И.В.Панфилов атындағы 28-гвардиялық дивизиясының құрамында пулеметшілер ротасының саяси жетекшісі болып Мəскеу түбіндегі шайқастарға қатысты. Бастапқыда Калинин, соңынан солтүстік-батыс бағытындағы майдандарда болды. 1941 жылы басталған сұрапыл соғыста халқымыздың атын дүние жүзіне жария еткен И.В.Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясы, оның ішінде Бауыржан Момышұлы бастаған батальон Мəскеу түбінде ауыр сынға төтеп беріп, қанды айқаста теңдесі жоқ ерлік көрсетті. Бұл – баршаға мəлім жайт. 1942 жылы Қ.Тоқтаров осы гвардиялық дивизия құрамындағы батальонның саяси жетекшісі болды. Ол 1943 жылдың шілдесінен 1944 жылдың шілдесіне дейін Сібір өңірі Том облысында орналасқан əскери училищеде командирлер

Шаєын жəне орта бизнеске белді кґмек Болат Жəмішев бастаған Үкіметтік делегациясы Ыстамбұлда өткен Еуропа қайта құру жəне даму банкінің басқарушылар кеңесінің 22-отырысына қатысты. Сондай-ақ, делегация құрамында Түркия еліндегі елшіміз Ж.Түймебаев, «Қазақстанның үштік диалогы» АҚтың директорлар кеңесінің төрағасы жəне басқарма төрағасының кеңесшісі А.Елемесов, «Қазақстанның даму банкі» басқармасының төрағасы Н.Құсайынов болды. Отырыс Түркияның Премьер-министрі Р.Эрдоғанның, ЕҚҚДБ басшыларының, банктің акционерлері болып табылатын елдер министрлерінің қатысуымен өтті. Шара аясында «Қазақстанның инвестициялық климатының тартымдылық факторы» атты сессия ұйымдастырылды. Сессияның модераторы ЕҚҚДБ-ның коммуникация бойынша директорының орынбасары Лэрри Шервин болды. Сонымен қатар, Болат Жəмі шев бірнеше екіжақты кездесулер өткізді. Нəтижесінде, ЕҚҚДБ-ның президенті Астана экономикалық форумына қатысатынын айтты. Отырыста елге тиімді бірқатар келісімдерге қол қойылып, шағын жəне орта биз несті дамытуға ЕҚҚДБ тарапынан жеңілдетілген несиелер берілетін болды. «Егемен-ақпарат».

дайындайтын курсты оқып бітіріп, 1944 жылдың тамызында Латыш дивизиясының гвардиялық 25 полкінің 9-рота командирі болып Ленинград майданындағы шайқастарда ерлік көрсетті. Аталмыш шайқастарда екі рет контузия алған Қ.Тоқтаров госпитальда емделіп, қайта майданға оралды. 1942 жылы Илья Эренбургтің «Қазақтар» деп аталатын очеркі жарық көрді. Онда «Один фриц мне сказал: против нас бились страшные солдаты – их не мог остановить никакой огонь, они бежали прямо на нас. Потом мне сказали, что это были казахи. Я не знал прежде, что существует такой народ» деп жазылғанындай,

 Қылмыс пен жаза Қазақ шектен шыққан шетін қу, қулығына құрық бойламайтын айлакер, талайдың табанын тоздырған адамды «жырынды» деп атайды. Əдетте, жырындылар біреудің үстінен, əлдекімнің есебінен күн көреді. Сондықтан ондайлардың айналасындағы адамдарға зияннан басқа көрсетері болмайды. Осы тұрғыдан келгенде, бүгінде өз еркімен елден қашқан қашқын атанып жүрген бұрынғы банкир Мұхтар Əбілəзовтің нағыз жырынды екендігінде ешбір күмəн жоқ. Жырындылардың тағы бір ерекшелігі, олар ешқашан қолына алған істерін ақырына дейін жеткізбейді. Себебі, олар атқарып жүрген тірлігінен тез жеріп шыға келеді. Одан да үлкен себебі, көзіне түскен келесі бір сала сол атқарып жүрген тірлігінен де гөрі тиімді, пайдалы, кірісті сияқты болып көрінеді де тұрады. Бұл олардың қашанда тойымсыз, ашкөз, сұғанақ əрі қызғаншақ болып келетінін көрсетеді. Қазір қарап тұрсақ, «жырындылар мектебінің» бастауыш, орталау жəне орта сыныптарынан біртіндеп түгел өтіп шыққан Мұхтардың бойында жоғарыда біз тізіп өткен сипаттамалардың барлығы да бар екендігі оның осы кезге дейінгі барша тірліктері арқылы айнадай жарқырап көрініп шыға келеді. Оны жасыру тіпті де мүмкін емес. Басында бəрі дұрыс басталды. Мектепті жақсы бітірген Мұхтар Əбілəзов есім ді талапкер бірден Мəскеудің инже нерлік-физикалық институтына түсе қалды. Ақырында осы белді де беделді жоғары оқу орнын ол өте жақсы бағалармен тəмамдап шықты. Оқу бітірген бойда Алматыға оралып, Қазақ универститетіне кіші ғылыми қызметкер болып орналасады. Сол замандардағы өлшем бойынша бұл мансаптың тəп-тəуір болып басталып келе жатқанын көрсететін жайт еді. Осыған орай жас маман жұмысты да

Алтайдағы техникалық университет пен педагогикалық академияда қазақ тілі мен əдебиетін кеңінен оқыту орталықтары жұмыс істейді. Екі елдің арасындағы ғылым мен мəдениет алдағы уақытта да жалғаса бермек, – деді ол. «Алтай – ортақ үйіміз!» үйлестіру кеңесінің тең төрағасы Василий Ахаев трансшекаралық аймақтарда жүзеге асырылып жатқан жобаларға тоқтала кетті.Қазақстан, Ресей, Қытай мен Моңғолияға ортақ қасиетті Алтайда экономика мен мəдениет, достық қарым-қатынас жалғаса берсе, біздер де ілгерілей береміз, деді ол. Риддердегі №3 мектептің қазақ тілі пəнінің мұғалімі Алена Салимова, Шемонаиха ауданынан келген неміс этномəдени бірлестігінің төрайымы Татьяна Филимонова, тағы басқалар татулық пен достық жайлы ойларын ортаға салды. Күннің екінші жартысында «Бір шаңырақ астында» атты дəстүрлі достық форумы өтті. Оның аясында «Достық» үйлеріне облыс əкімінің сыйлығы тапсырылды. Этносаралық келісімді сақтап, нығайтқаны үшін облыстық Қазақстан халқы Ассамблеясы мен этномəдени бірлестіктердің мүшелеріне «Бірлік» қоғамдық алтын медальдары, құрмет грамоталары мен алғыс хаттары тапсырылды. Бұдан кейін этноауылда кеш бойы түрлі этнос өкілдерінің ұлттық əндері мен билері жиналғандардың көңілін көтерді.

А

Персонал біліктілігі – болашаќ кепілі осыны ўќќан BI Group холдингі Оќу-ґндіріс орталыєын ашты

Дəні нəрлі, жері құнарлы, тамыры күшті, діңі мықты ағаш қана тау-тасты жарып шығып, жемісін береді. BI Group холдингі кемел болашағына терең бойлап, кең ойлай отырып əр ісін нəрлендіруде. Оның дəлелі, персонал біліктілігін үздіксіз арттыру мақсатында Оқу-өндіріс орталығын ашқандығы. Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ,

ӨСКЕМЕН.

«Егемен Қазақстан».

шегінуді білмейтін қазақ сарбаздары соғыс барысында ерліктің ерен үлгілерін көрсетіп, қаhарман ретінде танылды. Солардың бірі – Қ.Тоқтаров Мəскеу түбіндегі шайқас, Ленинградты қорғау, тағы басқа майдандарда көрсеткен ерлігі үшін «Қызыл Жұлдыз» орденімен, бірнеше медальмен марапатталды. Ол елге майор шенінде жеңіспен оралды. «Ер туған жеріне» дегендей, елге оралған соң бейбіт өмірде де жанқиярлықпен еңбек етті. Алматыда Жоғары партия мектебін бітіріп, Катонқарағай аудандық партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, аудандық сауда бөлімінің меңгерушісі, аудандық дайындау мекемесінің директоры, партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды. Бірнеше рет аудандық кеңестің депутаты, аудандық партия комитетінің мүшесі болып сайланды. Əне-міне дегенше соғыстың біткеніне 68 жыл толды. Бейбіт өмірде жанқиярлықпен еңбек еткен көптеген ардагерлеріміз қазір ортамызда жоқ. Биыл 15 наурызда атамыз Құрманғали Тоқтаров 100-ге келген еді. Жеңіс мерекесі – бұл елдік пен ерліктің, батылдық пен батырлықтың, қайсарлық пен қаһармандықтың мерекесі. Бұл – халқымыздың мызғымас бірлігінің, беріктігінің арқасында келген қуаныш пен шаттыққа толы мереке. Аталарымыздың қайыспас қайсарлығы мен Отанға деген сүйіспеншіліктері жас ұрпақ үшін үлгі-өнеге. Қанат ЕСКЕНДІР, «Егемен Қазақстан».

Ўшам деген ќанатќа дїние кеѕ Сəрсенбінің сəтті күні елордасы Астанада жаңа типтегі Оқу-өндіріс орталығы ашылды. Шараның маңыздылығына үлкен мəн берілді. Жұрттың назарын аударып, жиналғандардың көңілкүйін көтерген оркестр жан жадыратар жағымды əуендерді ойнатып тұрды. Орталықтың ашылу салтанатына BI Group холдингінің басқарма төрағасы Амангелді Омаров, басқарма төрағасының корпоративтік даму жөніндегі орынбасары Юлия Ковалева, Дивизион КҚТҮК-Астана (көп қабатты тұрғын үй кешені) бас директоры Арман Ахметов, BI Village Дивизионының бас директоры Естай Ентыбаев қатысты. Салтанатты жиында холдинг жетекшілері мен тəжірибелі мамандар сөз сөйлеп, орталықтың қадамына сəттілік тіледі. Оқу-өндіріс орталығында негі зі нен əрлеуші, шатыршы, тас қалаушы, үйдің қасбетін əрлеуші жəне де басқа құрылыс маман дары біліктілігін арттырып тұратын болады. Мұнымен қа тар, ғұмырлық мұратын құрылыспен байланыстыруға құлшы нып, ұмтылған жандарды аталған мамандықтар бойынша тыңғылықты дайындау ісі де жолға қойылған. Əрине, BI Group холдингінің басты мақсаты – осы Оқу-өндіріс орталығында өз мамандарының білім-білігін шыңдай жүріп, құрылыс мамандығын игеруге жаңадан келген жас та лап-таланттарды іріктеп, өз қата рына алу. Сөйтіп, маман

сапасын көтеріп, қанатын кеңге жаймақ. Ал, Қазақ елінде ұшам деген қанатқа дүние кең екені бесенеден белгілі. Осындай ұлт болашағының нығметіне негізделген ізгілігі мол иманды істерді көргенде көңіл бəйтерегінің қаулап-заулап өсері бар. Салтанатты жиынның соңы орталықтың жаңарып-жаңғырған ғимараттары мен ондағы дəрісханаларды, біліктілігін шыңдау цехтарын таныстыруға ұласты. Көздің жауын алған дəрісханалар мен цехтардағы жабдықтар жаңа келген жас талаптың мамандықты жетік меңгеріп, игерсем деген үмітін үкілей түсері анық. Интерактивті тақ талар мен компьютерлер құрылыс жұмыстарының түрлі жетік қырларын толық оқытыптаныстыруға негізделген. Холдингтің басқарма төрағасы Амангелді Омаров осындай орталық ашу көптен бері ойда жүріп, əбден пысықталған соң, жарты жылдың ішінде жүзеге асырылғанын айтты. Орталықты ашу ісін бастамас бұрын, бірқатар дамыған елдерге барып, оқу-өндіріс орындарымен жан-жақты таныстық. Əсіресе, Германияның осы бағыттағы маман дайындау шараларына ден қойып, игілігі бар əр əдістəсілін зерделеуге əрекеттендік. Нəтижесінде, осы Оқу-өндіріс орталығы дүниеге келді, деді ол.

Болам деген балаєа барлыќ жаєдай бар Негізінен, оқытуға салада білігі төмен немесе мүлде мамандығы жоқ адамдар жұмылдырылады. Атап айтқанда, студенттер мен орташа техникалық жəне кəсіпқой білімі бар түлектер, құрылыста

Жат жерде жїрген жырынды жўртыныѕ абыройын тґгіп бітті

Суретті салған Сергей МУРЗАСОВ.

Ерді ел тəрбиелейді. Шын ер елі-жері үшін жан береді. Арлы ер еңбекте де, майданда да алда болып, есімі ел аузында сақталады. Бүгінгі шағын мақаламызға арқау болып отырған кейіпкеріміз соғыс жəне еңбек ардагері марқұм Құрманғали Тоқтаров атамыз. Сұм соғыстың ауыртпашылығын бір кісідей көрген ол – өз елінің, жерінің мақтанышы. Қ.Тоқтаров 1913 жылдың 15 наурызында Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданына қарасты Каменка ауылында, қарапайым шаруа отбасында дүниеге келіп, сол өңірдегі Шыңғыстай ауылында қазақтың ұлы ақындарының бірі Сұлтанмахмұт Торайғыров мұғалім болған мектепті бітірген. 1933 жылы 20 жасында ауылдық кеңестің төрағалығына сайланған атамыз 1935-1937 жылдары Қызыл армия қатарына шақырылып, Ташкент шаһарында артиллерист болады. Əскер шебінен оралған соң Алматыда же текші мамандарды дайындайтын екі жылдық курсты бітірген ол 27 жасында Катонқарағай аудандық атқа ру комитеті төрағасының бі рін ші орынбасары қызметіне тағайындалады. 1941 жылдың 22 маусымында фашистік Германия əскері Кеңес Одағына тұтқиылдан басып кірді.

7

www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

жаман атқармаған сияқты. Соның əсері болса керек, ол көп ұзамай өзі бітірген Мəскеу институтының аспирантурасына барып түседі... Ал Мұхтардың аспирантураны бітірер шағына алып Одақтың құлайтын тұсы тура келді. Дүниенің демде астаңкестеңі шығып, бұрыннан қалыптасқан жүйе бір-ақ мезетте сетінеп кетті. Осы кезде қарманып қалып, жеңіл ұшып өзі келетін мол байлық пен қыруар ақшаның иісін сезе қойған Əбілəзов енді Мəскеу инженерлік-физикалық институты мен оның аспирантурасында алған білімі мен білігін сол сəтте-ақ бірден тəрк етіп тастап, бизнеске қарай құлдыраңдай

жөнелді. Осыдан бастап, Мұхтар күрт өзгерді. Осыдан бастап оның ішінің бір бүрінде жылдар бойы жасырынып жатқан ашкөздік атты вирусы шалт қозғалып, бүкіл денесі мен ақыл-ойын шарпып ала бастады. Сол ашкөздік оны кəсіпкерліктің алғашқы айларынан бастап, қатты айналдырып алды. Соның салдарынан ол өзіне қызмет жасаумен бірге, ақша келтіріп жүрген мамандары мен жұмысшыларының айлық жалақыларын дұрыс төлемеуге, кемітіп бергендерінің өзін кешіктіріп қолға тигізуге дағды ала бастады. Тіпті оның осы кездері ақша жасаудың көзіне айналған кəсіптерінің де көбі

күмəнді тірліктер еді. Дəл қазіргі күні əлдекім сондай кəсіптерге барса, қаржы полицейлері оны тап бастырмай ұстаған болар еді. Бірақ бұл 90-жылдардың басы, əлі қоғамның толық орныға қоймаған кезінде орын алды. Осыны жақсы пайдаланған Əбілəзов алғашқы мол капиталдарын жинап үлгерді. Осылай ақша тапқыштығының да əсері болған шығар, басында тірлігін шағын кəсіпкерліктен бастаған Мұхтар араға тым көп уақытты салып жатпай, ірі холдингтік компанияның басшысы атанып шыға келді. Бірақ Əбілəзов мұнымен де шектелгісі келмеді. Мұның артынша энергетик болуға ықылас білдірді. Айтты-бітті. Энергетика институтының қабырғасында бір күн де отырып көрмеген Мұхтар осылайша KEGOK акционерлік қоғамының тізгінін сарт еткізіп ұстай алды. Мұнда да көп байланып отырған жоқ. Біршама уақытты өткізер-өткізбесте Энергетика, индустрия жəне технология министрінің орынтағына қонжия қалды. Əлбетте, бұл оған берілген үлкен аванс еді. Ұйымдастырушылық қабілетінің зор екенін байқаған жоғарыдағылар оның министрлік тізгінін ұстасымен жұмысты жаңа заманның талабына сай басқарып, ірі топ-менеджердің, болашағы зор басқарушының рөлін атқаратынына əбден сенген сияқты. Алайда, «сенген қойымыз» үмітті ақтай алмады. Министр лауазымында отырғанына бір жарым жылдай ғана мерзім толғанда, оның үстінен алғашқы іс қозғалды. Соның салдарынан ірі көлемдегі мемлекет қаржысын талан-таражға салғаны дəлелденіп шыққан Əбілəзов 1999 жылдың қазан

тə жірибеден өтіп жүрген студенттер, сондай-ақ еліміздің əр өңірлеріндегі жұмыспен қамтамасыз ету орталықтарында тіркелген жұмыссыз адамдар қамтылады. Тоқсан ауыз сөзің тобықтай түйінін айтар болсақ, құрылысшы мамандығын игергісі келетін əрбір азаматқа орталықтың есігі ашық. Оқу-өндіріс бағдарламасы бойынша қатысушылар теориялық дайындық пен құрылыс нысандарында оқу тəжірибесінен өту мерзімі қосылған. Оқу бағдарламасы 3-4 аптаға жоспарланған. Тамақтандыру, тұратын жатақхана, арнайы жұмыс киімдері жəне тəжірибеден өтетін құрылыс нысандарына жеткізу тегін. Оқу бағдарламасы толығымен ақысыз өткізіледі. Оқу кезінде талапкерлер компанияның құрылысы жүріп жатқан нысандарында əртүрлі мамандықты іс жүзінде игере жүріп, жартылай жұмыспен қамтамасыз етіледі. Холдинг басшысы оқуға қатысушы талапкерлерге 15 000 теңге көлемінде стипендия төлеуге шешім қабылдаған. Аттестаттау процедураларынан өтіп, жетекшісінен жақсы сипаттама алған түлектер білікті тас қалаушылар мен үйдің қасбетін əдемі əрлей білетін маман ретінде жəне де басқа білікті маман иелері құрылыс нысандарында айлық жалақысы 120 мыңнан 200 мың теңгені құрайтын жұмыспен қамтамасыз етіледі. Қазіргі таңда оқуға қатысушы ларға арналған жатақ ха наның құрылысы аяқталған. Жатақхана керек заттардың барлы ғымен қамтамасыз етілген. Бөл мелері кең əрі жарық. Əр бөлмеде алты қатысушыға жатын орын бар. Киім салатын, ілетін шкафтар мен дəріске керек үс тел-орындықтары жанында. Жуынатын душ бөлмелері де бар. Ал үш мезгіл ақысыз асты оқыту ғимаратындағы асханадан ішеді. Əзірдің өзінде алғашқы екі топ: тас қалаушылар мен үйдің қасбетін əрлеушілер өткен айдың 22 сəуірінен бері дəріс алуды бас тап жіберген. Талапкерлер өз жағдайына риза. Құрылысшы мамандығының қыр-сырын үйретіп жатқан тəлімгерлерге алғысын білдіріп жатыр. Олардың қолымен тұрғызылған шағын тəжірибелік нысандарды тек серіп, сапасын бағамдаған маман дар шыңдалған шебер қол дарға жоғары баға берді. Холдингтің басқарма төрағасы Амангелді Омаров біліктілігін арттыру курсын сəтті тəмамдаған талапкерлер компания жұмысына тартылатынын жеткізді. Тəртіпталайы жақсы, біліктілігі жоғары, қабілеті зор, кəсібіне мығым мамандар əрдайым сұранысқа ие. Өйткені, болашақтың негізін кəсіби мамандар ғана нық қалайды, деді ол. Ізгілігі орасан мол бұл істе холдингтің негізгі серіктестері – қаланың оқу комбинаттары мен Астананың жұмыспен қамтамасыз ету орталығы. Болашақта холдинг оқыту қызметіне қажетті лицензияны алуға талаптанып отыр.

айында сотқа тартылды. Осында оған ірі көлемдегі ақша қаражатын ұрлады, табысын жасырды, ұйымдасқан қылмыстық топ құрды жəне лауазымдық өкілеттігін асыра пайдаланды деген айыптар тағылды. Осымен Əбілəзовтің күні біржола батып, мансабының маңдайына қайқайған қара шеге қағылғандай көрінген. Əйткенмен, «өлді деген батырың өгіз мініп келедінің» кері болды да шықты: Мұхтар бұл зұлматтан да аман қалды. Сол кезде екінші қатарға кетіп, өзін көп көрсете қоймаған мансапқор бұқпантайлап көп жүре алмады. Артынша ірі авиакомпанияның бұрандасын ұстады. Бұдан кейін аяқ астынан банкир болып кетті. Бірақ асап үйренген ауыз мұнда да ұрынды. Мұның соңы 2001 жылы оны қылмыстық жауапкершілікке тағы əкелді. Тіпті қамауға да алынды. Сол кезде ол өзін саясаткер етіп көрсете қойды. Осыған орай өзгелерге үлкен бір қозғалысты бастап жүргендей əсер қалдырды. Ақырында оның ұйымдасқан қылмыстық топтан ажырамайтыны анық болғасын, 2002 жылғы ақпанда сотқа тағы тартылды. Оған елден шығуға тыйым салынды. Осының артынша, келесі жылғы наурызда ол заңсыз кə сіпкерлікпен айналысқаны жəне ұйымдасқан қылмыстық топ құрғаны үшін қамауға алынды. Сол үшін 6 жылға бас бостандығынан айырылды. Бірақ бағы бар екен сəуір айында «жаздымжаңылдым» дегесін, оған рақымшылық жасалды. Осыдан соң бəрі орнына келгендей болған. 2005 жылы Əбілəзовке елдегі ірі банктің тізгіні сеніп тапсырылды. Ал оның соңы қалай болғанын бəріміз де білеміз. Сол жырынды қазір шетелде жүріп жұртының абыройын түсіріп бітті. Құрыш НҰРЫМБЕТ.


8

www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

Бос əкімшілік мемлекеттік лауазымдарєа орналасуєа конкурс туралы хабарландыру Барлық конкурсқа қатысушыларға қойылатын жалпы біліктілік талаптары: С-2 санаты үшін: білімі – жоғары, мемлекеттік қызмет өтілі төрт жылдан кем емес, оның ішінде мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда бір жылдан кем емес немесе жоғары білім бағдарламалары бойынша шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтаған жағдайда үш жылдан кем емес, оның ішінде мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда мемлекеттік қызмет өтілі екі жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда жұмыс өтілі бес жылдан кем емес, оның ішінде ұйымдардың басшылары жəне олардың орынбасарлары лауазымдарында бір жылдан кем емес немесе жоғары оқу орнынан кейінгі білім бағдарламалары бойынша мемлекеттік тапсырыс негізінде Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы білім беру ұйымдарында немесе шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтаған жағдайда мемлекеттік қызмет өтілі екі жылдан кем емес, оның ішінде мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда бір жылдан кем емес; немесе ғылыми дəрежесі болған жағдайда осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда жұмыс өтілі екі жылдан кем емес. C-5 санаты үшін: білімі – жоғары. - “Мемлекеттік əкімшілік лауазымдарының санаттарына үлгілік біліктілік талаптарын бекіту туралы” Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі Төрағасы бірінші орынбасарының 2008 жылғы 9 қаңтардағы № 02-0102/5 бұйрығымен бекітілген (Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде 2008 жылы 10 қаңтардағы № 5084 тіркелген). Əкімшілік мемлекеттік қызметкерлердің лауазымдық жалақылары

Санат С-2

Еңбек сіңірген жылдарына байланысты min max 156954 212048

I. Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігі, 010000, Астана қаласы, Министрліктер үйі, Орынбор көшесі, 8 үй, анықтама телефондары 8 (7172) 74-32-27 бос əкімшілік мемлекеттік лауазымға орналасуға конкурс жариялайды: 1. Халықты жұмыспен қамту департаменті директорының орынбасарына (С-2). Функционалдық міндеттері: департаменттің құзыреті шеңберінде министрліктің басқа құрылымдық бөлімшелерімен, мемлекеттік органдармен өзара ісəрекетін үйлестіру; халықты жұмыспен қамту саясатын жəне еңбек нарығын реттеуді жетілдіруге бағытталған нормативтік құқықтық актілер мен ұсыныстардың, департамент құзырындағы мəселелер бойынша стратегиялық жəне операциялық жоспарлардың жобасын əзірлеуге жалпы басшылық жасау; Қазақстан Республикасы Президенті, Үкіметі жəне министрлік басшылығы шешімдерінің орындалуын бақылау жəне тексеру. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық немесе экономика жəне бизнес немесе техникалық ғылымдар мен технология немесе əлеуметтік ғылымдар (əлеуметтану, саясаттану) мамандықтары бойынша жоғары білім, министрлік қызметі саласындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының заңнамаларын жəне өзге де нормативтік құқықтық актілерін білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 2. Құқықтық қамсыздандыру департаменті директорының орынбасарына (С-2). Функционалдық міндеттері: Қазақстан Республикасы Президентінің, Үкіметінің департамент құзыретіне кіретін мəселелері жөніндегі шешімдері мен тапсырмаларының орындалуын бақылау жəне тексеру; министрлік құзыреті шегінде нормативтік құқықтық актілерді əзірлеу бойынша жалпы басшылық; министрліктің Бақылау жəне əлеуметтік қорғау комитетінің, Көші-қон комитеті мен ведомстволық бағынысты ұйымдарының заң қызметінің жұмыстарын үйлестіру. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық (құқықтану, халықаралық құқық) мамандығы бойынша жоғары білім, Қазақстан Республикасының еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау жөніндегі қатынастарын реттейтін нормативтік құқықтық актілерін, азаматтық жəне азаматтық іс жүргізу заңнамаларын, Қазақстан Республикасының Министрліктің қызметі саласындағы нормативтік құқықтық актілерін білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 3. Стратегиялық даму жəне халықаралық ынтымақтастық департаменті директорының орынбасарына (С-2). Функционалдық міндеттері: департаменттің құзыретіне кіретін мəселелер жөніндегі ҚР Президентінің, Үкіметінің жəне министрлік басшылығының шешімдері мен тапсырмаларының орындалуын бақылау жəне тексеруді жүзеге асыру; департаменттің құзыреті аясында нормативтік құқықтық актілер жобаларын əзірлеуге басшылық ету; əлеуметтік-еңбек саласында стратегиялық жəне шұғыл жоспарларды, ақпараттық-талдау материалдарының даярлануын бақылау; стратегиялық мақсаттар мен міндеттерге жəне мемлекеттік қызмет көрсетуге қол жеткізу жəне іске асыру жөніндегі министрліктің қызметін жыл сайын бағалау жұмысын басқару. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық, немесе əлеуметтік ғылымдар, экономика жəне бизнес немесе техникалық ғылымдар мен технология немесе информатика немесе математика мамандықтары бойынша жоғары білім, Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау жөніндегі қатынастарды реттейтін заңдарды жəне басқа да нормативтік құқықтық актілерді білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 4. Ішкі бақылау департаментінің бас сарапшысына (негізгі қызметкер бала күтімі бойынша демалысы кезеңіне, С-5). Функционалдық міндеттері: ведомствоның аумақтық органдарында республикалық бюджеттің орындалуына, ведомстволық бағынысты РМҚК мен АҚ қаржылық-шаруашылық қызметіне ішкі бақылау жүргізу, тексерудің нəтижелері бойынша қорытындылар жəне республикалық бюджеттің мақсатсыз жəне тиімсіз жұмсалуының алдын алу жəне жол бермеу жөнінде ұсыныстар əзірлеу, министрліктің стратегиялық жəне операциялық жоспарларының іске асырылуына, бақылау нысандарына жіберілетін ұйғарымдардың орындалуына бақылауды жүзеге асыру; заңнамада белгіленген жағдайларда уəкілетті орган жүргізетін тексерулерге қатысу. Департамент құзырындағы мəселелер бойынша Қазақстан Республикасы Президентінің жəне Үкіметінің, министрлік басшылығының тапсырмаларын орындау үшін хаттар, материалдар мен қорытындылар дайындау. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: экономика, немесе қаржы немесе есепке алу жəне аудит немесе мемлекеттік жəне жергілікті басқару мамандықтары бойынша жоғары білім; мемлекеттік қызмет істері бойынша екі жылдан кем емес мемлекеттік қызмет өтілінің, не мемлекеттік тапсырыс негізінде мемлекеттік қызметшілерді даярлау жəне қайта даярлаудың мемлекеттік бағдарламалары бойынша немесе шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтаған жағдайда (бакалавриат) бір жылдан кем емес мемлекеттік қызмет өтілінің болуы, не мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда бір жылдан кем емес жұмыс өтілінің, не осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес облыстарда үш жылдан кем емес, оның ішінде бір жылдан кем емес басшылық лауазымдарда жұмыс өтілінің бар болуы тиіс; Қазақстан Республикасының қаржыэкономикалық саясатының негізгі бағыттарын, Қазақстан Республикасының бюджет, еңбек, əкімшілік, азаматтық заңнамасын, жоспарлау жəне мемлекеттік бюджеттің орындалуы саласындағы мемлекеттік саясат мəселелері жөніндегі, мемлекеттік сатып алу туралы заңнаманы, аудиторлық қызмет, бухгалтерлік есеп жəне мемлекеттік қаржылық бақылау органдары қызметін реттейтін қаржы есептемесі саласындағы НҚА білу, Министрлік қызметі саласындағы нормативтік құқықтық актілерді міндетті түрде білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 5. Əлеуметтік қамсыздандыру жəне əлеуметтік сақтандыру департаменті міндетті əлеуметтік сақтандыру басқармасының бас сарапшысына (негізгі қызметкер бала күтімі бойынша демалысы кезеңіне, С-5). Функционалдық міндеттері: міндетті əлеуметтік сақтандыру, қызметкер еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде оны жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жүйесінің мəселелері бойынша заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді əзірлеу; басқа мемлекеттік органдар берген əлеуметтік сақтандыру жүйесінің мəселелері бөлігінде нормативтік құқықтық актілердің, мемлекетаралық келісімдердің жобалары бойынша қорытындылар даярлау; «Мемлекеттік əлеуметтік сақтандыру қоры» АҚ, «Өмірді сақтандыру компаниясы» Мемлекеттік аннуитетті компаниясы» АҚның ай сайынғы жəне жылдық есептеріне талдау жүргізу; ақпараттық-түсіндіру жəне консультациялық жұмыс жүргізу, ҚР Президентінің, Үкіметінің жəне министрлік басшыларының тапсырмаларын орындау үшін хаттар, материалдар мен қорытындылар даярлау; жеке жəне заңды тұлғалардың хаттарын, өтініштерін қарау. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық немесе экономика немесе қаржы немесе есепке алу жəне аудит немесе мемлекеттік жəне жергілікті басқару мамандықтары бойынша жоғары білім, жинақтаушы зейнетақы жүйесі саласындағы мəселелерді реттейтін ҚР заңнамалық жəне нормативтік құқықтық актілерін білу, министрліктің қызметі саласындағы заңнаманы міндетті түрде білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 6. Əлеуметтік көмек департаменті мүгедектерді оңалту жəне арнаулы əлеуметтік қызметтерді дамыту басқармасының бас сарапшысына (негізгі қызметкер бала күтімі бойынша демалысы кезеңіне, С-5). Функционалдық міндеттері: мүгедектерді оңалту мəселелері жөніндегі нормативтік құқықтық актілерді

Санат C-5

Еңбек сіңірген жылдарына байланысты min max 80078 108266

əзірлеу; медициналық-əлеуметтік ұйымдардың қызметін үйлестіру, мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияны ратификациялау мəселелері жөнінде ұсыныстар даярлау; мүгедектерді оңалту мəселелері жөнінде мемлекеттік тапсырыс шеңберінде жүргізілетін ғылыми зерттеулердің қорытындыларын даярлау; ҚР Президентінің, Үкіметінің, министрлік басшылығының тапсырмаларын орындау үшін мүгедектерді əлеуметтік қорғау мəселелері жөнінде ақпараттық-талдау материалдарын, анықтамалар даярлау; басқарма құзыретіне кіретін мəселелер жөнінде баяндамалар, мақалалар даярлау; мүгедектерді оңалту мəселелері жөніндегі халықаралық тəжірибені зерттеу; басқарма құзыретіне кіретін мəселелер жөнінде заңды жəне жеке тұлғалардың хаттарын, ұсыныстарын, өтініштері мен шағымдарын қарау. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық, немесе əлеуметтік ғылымдар, экономика жəне бизнес немесе əлеуметтік жұмыс немесе білім беру немесе медицина мамандықтары бойынша жоғары білім, халықты əлеуметтік қорғау саласында мүгедектерді əлеуметтік қорғау туралы, арнаулы əлеуметтік қызметтер туралы заңнаманы жəне нормативтік құқықтық актілерді білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 7. Ішкі əкімшілік департаменті мемлекеттік тілді дамыту басқармасының сарапшысына (С-5). Функционалдық міндеттері: құжаттарды мемлекеттік тілде жасауға кезең-кезеңмен көшу жөніндегі шараларды жүзеге асыруға қатысу; мемлекеттік тілде əзірленетін материалдарды редакциялау жəне түзету, заң жобаларын, нормативтік құқықтық актілерді жəне өзге де материалдарды ресми тілден мемлекеттік тілге сапалы аударылуын қамтамасыз ету; Қазақстан Республикасы Президентінің, Үкіметінің жəне министрлік басшыларының тапсырмалары бойынша материалдар мен қорытындылар дайындау. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: гуманитарлық (журналистика, қазақ филологиясы, аударма мамандығы бойынша) немесе білім беру (қазақ тілі мен əдебиет мамандығы бойынша) жоғары білім, Тілдер жəне мемлекеттік тілді дамыту саласындағы қатынастарды реттейтін заңдарды жəне нормативтік құқықтық актілерді білу. Министрліктің қызметі саласына жататын заңдарды міндетте түрде білу, мемлекеттік тілді білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 8. Стратегиялық даму жəне халықаралық ынтымақтастық департаменті халықаралық ынтымақтастық басқармасының сарапшысына (негізгі қызметкер оқу демалысы кезеңіне, С-5). Функционалдық міндеттері: халықаралық келісімдердің нормативтік құқықтық актілерінің жобалары бойынша қорытындылар əзірлеуге жəне дайындауға қатысу; БҰҰ, ТМД, ЕурАзЭҚ, ТС, БЭК, ҮЕҰ жəне басқа да халықаралық институттардың бақылау миссиялары жұмыстарына қатысу; мемлекеттік органдармен халықаралық ынтымақтастық мəселесі жөнінде өзара іс-қимылы; шетелдік делегацияларды қабылдауды жəне келіссөздер өткізуді ұйымдастыру; қызмет бағыты бойынша ақпараттық-талдамалы материалдар дайындауға қатысу, министрліктің қызметі саласындағы халықаралық тəжірибені талдау жəне жалпылау; министрлік басшылығының шетелдік іссапарларын ұйымдастыруға қатысу; басқарма жəне министрлік қызметі саласымен байланысты құжаттарды мемлекеттік, шетел тілдеріне аудару; Қазақстан Республикасы Президентінің, Үкіметінің жəне министрлік басшыларының тапсырмалары бойынша хаттар, материалдар мен қорытындылар дайындауды қамтамасыз ету; заңды жəне жеке тұлғалардың өтініштерін қарауды қамтамасыз ету. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық (құқықтану, халықаралық құқық) немесе гуманитарлық ғылымдар (халықаралық қатынастар) немесе əлеуметтік ғылымдар, экономика жəне бизнес немесе əлеуметтік жұмыс мамандықтары бойынша жоғары білім, Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау жөніндегі қатынастарды реттейтін заңдарды білу. Халықаралық қатынастар саласындағы халықаралық құжаттарды міндетті түрде білу, шет тілдерін білу (ағылшын); компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 9. Ішкі бақылау департаментінің сарапшысына (С-5). Функционалдық міндеттері: ведомствоның аумақтық органдарында республикалық бюджеттің орындалуы, ведомстволық бағынысты ұйымдардың қаржылықшаруашылық қызметі бойынша тексеру жүргізуге қатысу, тексерудің нəтижелері бойынша қорытындылар жəне республикалық бюджеттің мақсатсыз жəне тиімсіз жұмсалуының алдын алу жəне жол бермеу жөнінде ұсыныстар əзірлеу, департамент құзырына кіретін мəселелер бойынша нормативтік құқықтық актілерді əзірлеуге қатысу, ақпараттық-талдамалық материалдарды дайындау; заңды жəне жеке тұлғалардың хаттарын, өтініштері мен шағымдарын қарау. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: экономика немесе қаржы немесе есепке алу жəне аудит немесе мемлекеттік жəне жергілікті басқару мамандықтары бойынша жоғары білім; мемлекеттік қызмет істері бойынша екі жылдан кем емес мемлекеттік қызмет өтілінің, не мемлекеттік тапсырыс негізінде мемлекеттік қызметшілерді даярлау жəне қайта даярлаудың мемлекеттік бағдарламалары бойынша немесе шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтаған жағдайда (бакалавриат) бір жылдан кем емес мемлекеттік қызмет өтілінің болуы, не мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда бір жылдан кем емес жұмыс өтілінің, не осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес облыстарда үш жылдан кем емес, оның ішінде бір жылдан кем емес басшылық лауазымдарда жұмыс өтілінің бар болуы тиіс; Қазақстан Республикасының қаржыэкономикалық саясатының негізгі бағыттарын, Қазақстан Республикасының бюджет, еңбек, əкімшілік, азаматтық заңнамасын, жоспарлау жəне мемлекеттік бюджеттің орындалуы саласындағы мемлекеттік саясат мəселелері жөніндегі, мемлекеттік сатып алу туралы заңнаманы, аудиторлық қызмет, бухгалтерлік есеп жəне мемлекеттік қаржылық бақылау органдары қызметін реттейтін қаржы есептемесі саласындағы НҚА білу, Министрліктің қызмет саласындағы нормативтік құқықтық актілерді міндетті түрде білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 10. Ішкі əкімшілік департаменті құжаттамалық қамтамасыз ету жəне бақылау басқармасының сарапшысына (негізгі қызметкер бала күтімі бойынша демалысы кезеңіне, С-5). Функционалдық міндеттері: хат-хабарларды қ аб ыл д ау, т ірк еу, компьютерлік жəне құжат айналымының электрондық бағдарламасында (ЭҚАБЖ) өзге де өңдеулерді, қызметтік хат-хабарларды, жеке жəне заңды тұлғалардың хаттарын есепке алуды, министрліктің басшыларына, құрылымдық бөлімшелеріне таратуды жəне жеткізуді жүзеге асыру, қызметтік хатхабарларды есепке алу жəне Президент Əкімшілігіне, Премьер-Министр Кеңсесіне, ҚР Парламентіне, бас почтамқа жеткізу, істер (кəртішкелер) қалыптастыру, құжаттардың, жеке жəне заңды тұлғалардың хаттарының өтуіне жүйелі мониторинг жүргізу жəне министрлік басшылығы мен құрылымдық бөлімшелерін уақытылы хабардар ету; министрлік пен департамент құзыретіне енетін мəселелер жөніндегі сауалдар мен өтініштерге жауаптар дайындау, құжаттар бойынша есептіканықтамалық жұмыстарды жүргізу, ағымдағы мұрағат құжаттарын жүйелендіру жəне сақтау; өтіп жатқан қызметтік хат-хабарларды сақтауды қамтамасыз ету, ағымдағы іс-қағаздар құжаттарын есепке алу жəне сақтау, істерді қалыптастыру жəне оларды мемлекеттік сақтауға тапсыру. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық немесе əлеуметтік ғылымдар, экономикалық жəне бизнес немесе гуманитарлық немесе техникалық ғылымдар жəне технология немесе білім беру мамандығы бойынша жоғары білім, Құжаттау, құжат айналымы жəне мұрағат ісі саласындағы қатынасты реттейтін заңдарды білу. Осы санаттағы лауазым бойынша функционалдық міндеттерді орындау үшін қажетті басқа да міндетті білім; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу.

11. Көші-қон комитетi көші-қон үдерістерін үйлестіру жəне мониторингілеу басқармасының сарапшысына (негізгі қызметкер бала күтімі бойынша демалысы кезеңіне, С-5). Функционалдық міндеттері: этникалық жəне еңбек көші-қоны бойынша, көші-қон үдерістеріне мониторинг жүргізу нəтижелері бойынша деректер мен статистикалық есептілікті жинау мен қабылдау жəне мониторингі, халықтың көші-қоны саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру жөніндегі уəкілетті органға талдамалық жəне болжамды ұсыныстар жіберу, ҚР Президенті мен Үкіметінің, Министрлік басшылығының тапсырмаларын орындау үшін хаттар, материалдар, қорытындылар дайындау, көші-қон мəселелері бөлігінде ҚР Еңбекминінің стратегиялық жəне операциялық жоспарларын іске асыру жөнінде ақпараттар (тоқсан сайын, жартыжылдық жəне жылдық) дайындау. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық немесе əлеуметтік ғылымдар, экономика жəне бизнес немесе гуманитарлық ғылымдар немесе қызметтер немесе техникалық ғылымдар мен технология мамандықтары бойынша жоғары білім, Қазақстан Республикасының көші-қон, еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау саласындағы қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілерді білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 12. Еңбек жəне əлеуметтік əріптестік департаменті еңбекті нормалау жəне еңбекақы төлеу басқармасының сарапшысына (С-5). Функционалдық міндеттері: азаматтық қызметшілерге еңбекақы төлеу мəселесі жөніндегі заңдардың, тұжырымдамалардың жəне өзге де нормативтік құқықтық актілердің жобаларын əзірлеуге қатысу; бюджет саласы қызметкерлеріне еңбекақы төлеу жүйесін жетілдіру жөніндегі ұсыныстарды дайындауға қатысу; нормативтік құқықтық актілердің ұсынылған жобалары бойынша сараптама жүргізуге жəне қорытынды дайындауға қатысу, еңбекақы төлеуді ұйымдастыру мəселесі бойынша ақпараттық жəне талдау материалдарын дайындауға қатысу; еңбекақы төлеу саласындағы еңбек қатынастары мəселелері бойынша ақпараттықтүсіндіру жұмыстарын жүргізу; ҚР Президенті мен Үкіметінің, министрлік басшылығының тапсырмаларын орындау үшін хаттар, материалдар мен қорытындылар дайындау, жеке жəне заңды тұлғалардың басқарманың құзырына кіретін мəселелер жөніндегі хаттарын, ұсыныстары мен шағымдарын қарау. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық немесе əлеуметтік ғылымдар, экономика жəне бизнес немесе гуманитарлық ғылымдар немесе қызметтер немесе техникалық ғылымдар мен технология мамандықтары бойынша жоғары білім, көші-қон, еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау саласындағы қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілерді білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 13. Əлеуметтік көмек департаменті мүгедектерді оңалту жəне арнаулы əлеуметтік қызметтерді дамыту басқармасының сарапшысына (С-5). Функционалдық міндеттері: мүгедектерді оңалту мəселелері жөніндегі нормативтік құқықтық актілердің, мемлекеттік бағдарламалардың жобаларын, ғылыми зерттеулердің қорытындыларын даярлауға қатысу; протездік-ортопедиялық жəне есту протездеу көмегін, техникалық қосалқы (компенсаторлық) құралдарды дамыту жөніндегі ұсыныстарды даярлау, ҚР Президентінің, Үкіметінің, министрлік басшылығының тапсырмаларын орындау үшін мүгедектерді əлеуметтік қорғау мəселелері жөнінде ақпараттық-талдау материалдарын, анықтамалар даярлау; заңды жəне жеке тұлғалардың хаттарын, ұсыныстарын, өтініштері мен шағымдарын қарау. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық немесе əлеуметтік ғылымдар, экономика жəне бизнес немесе əлеуметтік жұмыс немесе білім беру немесе медицина немесе техникалық ғылымдар мен технологиялар мамандықтары бойынша жоғары білім, мүгедектерді əлеуметтік қорғау туралы, арнаулы əлеуметтік қызметтер туралы заңнаманы жəне нормативтік құқықтық актілерді білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. 14. Əлеуметтік көмек департаменті əлеуметтік қолдау басқармасының сарапшысына (негізгі қызметкер бала күтімі бойынша демалысы кезеңіне, С-5). Функционалдық міндеттері: Ұлы Отан соғысына қатысушыларға, мүгедектерге, соларға теңестірілген адамдарға, Ұлы Отан соғысы жылдары тылда ең еткен жəне қызмет өткерген азаматтарға, қаза тапқан əскери қызметшілердің отбасыларына, Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың жəне басқа да апаттар мен авариялардың салдарынан зардап шеккен азаматтарға, Арал өңіріндегі экологиялық апат салдарынан зардап шеккен азаматтарға, жаппай саяси қуғынсүргін құрбандарына арнаулы мемлекеттік жəрдемақылар беру əлеуметтік қолдау салаларындағы нормативтік құқықтық актілерді əзірлеу; басқа мемлекеттік органдардың, ҚР Парламенті депутаттарының берген нормативтік құқықтық актілердің жобалары бойынша қорытындылар, азаматтардың жекелеген санаттарын əлеуметтік қолдау мəселелері жөніндегі ведомствоаралық комиссиялар, жұмыс топтарының отырыстарына құжаттар даярлау; ҚР Президентінің, Үкіметінің, министрлік басшылығының тапсырмаларын орындау үшін ақпараттық жəне талдау материалдарын, анықтамалар, ақпараттар даярлау; заңды жəне жеке тұлғалардың хаттарын, ұсыныстарын, өтініштері мен шағымдарын қарау; əлеуметтік көмек көрсету саласындағы НҚА іске асырылуына мониторинг жүргізу. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: құқық, немесе əлеуметтік жұмыс, немесе əлеу меттік ғылымдар, экономика жəне бизнес, немесе білім беру мамандықтары бойынша жоғары білім; халықты əлеуметтік қорғау саласындағы жəне министрлік қызметінің заңнамасын жəне нормативтік құқықтық актілерді білу; компьютерлік программалар мен электронды құжат айналымы жүйелерімен жұмыс істей білу. Конкурсқа қатысу үшін қажетті құжаттар: 1) осы Қағидаларға 2-қосымшаға сəйкес нысандағы өтініш; 2) 3х4 үлгідегі суретпен осы Қағидаларға 3-қосымшаға сəйкес нысанда толтырылған сауалнама; 3) бiлiмi туралы құжаттардың нотариалдық куəландырылған көшiрмелерi; 4) еңбек қызметін растайтын құжаттың нотариалдық куəландырылған көшiрмесi; 5) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің 2010 жылғы 23 қарашадағы № 907 бұйрығымен бекітілген (Қазақстан Республикасының Нормативтік құқықтық актілердің тізілімінде 2010 жылы 21 желтоқсанда № 6697 болып тіркелген) нысандағы денсаулығы туралы анықтама; 6) Қазақстан Республикасы азаматының жеке куəлігінің көшірмесі; 7) құжаттарды тапсыру сəтінде уəкілетті органмен белгіленген шекті мəннен төмен емес нəтижемен тестілеуден өткені туралы қолданыстағы сертификат құжаттарды қабылдау мерзiмi конкурс өткiзу туралы хабарландыру соңғы жарияланған күнінен бастап 10 жұмыс күннің ішінде көрсетілген мекенжай бойынша сəйкесті мемлекеттік органдарға тапсырылуы тиіс. Конкурс комиссиясының қарауына құжаттарды қабылдау мерзiмiнде азаматтардың өздерi əкеліп берген немесе поштамен жiберген (қоса тіркелген құжаттардың тізбесі көрсетілген құжат тігілетін папкада орналастырылған) құжаттары қабылданады. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттігінде немесе ҚР Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттігінің Алматы, Атырау, Көкшетау, Павлодар, Тараз, Өскемен, Орал, Петропавл, Қостанай, Қызылорда, Қарағанды, Талдықорған, Ақтөбе, Ақтау жəне Шымкент қалаларындағы аймақтық тестілеу орталықтарында белгіленген тəртіппен өтеді. Бос əкімшілік мемлекеттік лауазымдарға орналасуға үміткерлерге арналған тестілеу бағдарламасы: С-2 санаттары үшін: мемлекеттік тілді білуге тест (20 тапсырма); логикалық тест (10 тапсырма); Қазақстан Республикасының заңнамасын білуге арналған тестке Қазақстан Республикасының Конституциясын (15 сұрақ), «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» (15 сұрақ), «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы» (15 сұрақ), «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» (15 сұрақ) Конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы» (15 сұрақ), «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» (15 сұрақ), «Əкімшілік рəсімдер туралы» (15 сұрақ), «Нормативтік құқықтық актілер туралы» (15 сұрақ), «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» (15 сұрақ) бiлуге арналған тест сұрақтары кiредi; С-5 cанаттары үшін: мемлекеттік тілді білуге тест (20 тапсырма); логикалық тест (10 тапсырма); Қазақстан Республикасының заңнамасын білуге арналған тестке Қазақстан Республикасының Конституциясын (15 сұрақ), «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» (15 сұрақ), «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы» (15 сұрақ), «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» (15 сұрақ) Конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы» (15 сұрақ), «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» (15 сұрақ), «Əкімшілік рəсімдер туралы» (15 сұрақ), «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» (15 сұрақ) бiлуге арналған тест сұрақтары кiредi. Аталмыш лауазымдарға орналасатын үміткерлер үшін көтерме ақы шығындары, тұрғын үй жəне жеңілдіктер берілмейді. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің сайты: www.kyzmet.kz

«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы мына мүліктерге сауда-саттық жариялайды: Лот №1 – Өндірістік база, атап айтқанда: Литер А жалпы алаңы 3471,9 ш.м.; Литер Б, жалпы алаңы 2401,0 ш.м.; Литер Р жалпы алаңы 2156,4 ш.м.; Литер Ə жалпы алаңы 849,1 ш.м., сəйкесетін жер үлесінің жалпы алаңы 0,7233 га бөлінбейтін жер телімінде жалпы алаңы 1,703 га (кадастрлық нөмірі 20-315-038-193, мақсатты тағайындалуы – өндірістік базаны пайдалану жəне қызмет көрсету үшін), аталған жылжымайтын мүліктермен аумақтық жəне функционалды байланысты, жер пайдалану шекарасына сəйкес, орналасқан мекенжайы: Алматы қ., Қазан к-сі, 34. Бастапқы баға – 614 770 000 теңге (алты жүз он төрт миллион жеті жүз жетпіс мың) теңге. Лот №2 – Жер телімі, жалпы алаңы 3,2500 га, (кадастрлық нөмірі 03-051-165196), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар ауданы, Қонаев атындағы өндірістік кооператив, телімнің шамамен орналасқан жері. Бастапқы баға – 110 770 000 теңге (жүз он миллион жеті жүз жетпіс мың) теңге. Лот №3 - Жер телімі, жалпы алаңы 1,3000 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03-051-321-017, мақсатты тағайындалуы – тауарлы ауыл шаруашылығын жүргізу), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар ауданы, «Луч Востока» өндірістік кооперативі. Бастапқы баға – 44 260 000 теңге (қырық төрт миллион екі жүз алпыс мың) теңге. Лот №4 - Жер телімі, жалпы алаңы 0,6560 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03-051-321-018, мақсатты тағайындалуы – тауарлы ауыл шаруашылығын жүргізу), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар ауданы, «Луч Востока» өндірістік кооперативі. Бастапқы баға – 23 480 000 теңге (жиырма үш миллион төрт жүз сексен мың) теңге. Лот №5 - Коттедж, жалпы алаңы 466,5 ш.м., жер үлесімімен бірге алаңы 0,0577 га бөлінбейтін жер телімінде, жалпы алаңы 0,1604 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі 20-315-025-170, жер телімінің мақсатты тағайындалуы – коттеджды пайдалану жəне қызмет көрсету үшін), аталған жылжымайтын нысанмен аумақтық жəне функционалды байланыста, орналасқан мекенжайы: Алматы қ., Медеу ауданы, Достық д-лы, 433-үй, 1-пəтер. Бастапқы баға – 367 980 000 теңге (үш жүз алпыс жеті миллион тоғыз жүз сексен мың) теңге. Лот №6 - Жер телімі, жалпы алаңы 3,1600 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03-051-165-073), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар ауданы, «Д. Қонаев атындағы асыл тұқымды зауыт» өндірістік кооперативі. Бастапқы баға – 100 740 000 теңге (жүз миллион жеті жүз қырық мың) теңге. Лот №7 - Жер телімі, жалпы алаңы 5,0000 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03-051-165-097), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар ауданы, Д. Қонаев атындағы өндірістік кооператив. Бастапқы баға – 152 560 000 теңге (жүз елу екі миллион бес жүз алпыс мың) теңге. Лот №8 - Жер телімі, жалпы алаңы 6,3200 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03-051-165-072), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар ауданы, «Д. Қонаев атындағы асыл тұқымды зауыт» өндірістік кооперативі. Бастапқы баға – 191 580 000 теңге (жүз тоқсан бір миллион бес жүз сексен мың) теңге. Лот №9 - Жер телімі, жалпы алаңы 2,9000 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03-051-165-519, мақсатты тағайындалуы – тауарлы ауыл шаруашылығын жүргізу), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар ауданы, Гүлдала ауылдық округі. Бастапқы баға – 88 480 000 теңге (сексен сегіз миллион төрт жүз сексен мың) теңге. Лот №10 - Жер телімі, алаңы 30 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03051-225-319, мақсатты тағайындалуы – тауарлы ауыл шаруашылығын жүргізу), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар ауданы, Қайнар ауылдық округінің аумағындағы аудан қорының жері. Бастапқы баға – 61 770 000 теңге (алпыс бір миллион жеті жүз жетпіс мың) теңге. Сауда-саттық əдісі – голланд. Кепілді жарна бастапқы бағаның 10%-ын құрайды. Бастапқы бағаның 10% мөлшеріндегі кепілді жарна «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасының шотына енгізілуі тиіс, төменде көрсетілген деректемелер бойынша. Сауда-саттыққа қатысу өтінімдеріне қажетті құжаттар тізілімін алу үшін сенім білдірілген өкілге бару керек. Сауда-саттыққа қатысуға өтінімдер Алматы қ., Абай д-лы, 109В, 1004-бөлмеде 2013 жылғы 27 мамырда сағат 18.00-ге дейін қабылданады. №1, №2 лоттар бойынша сауда-саттық голланд əдісімен 2013 жылғы 28 мамырда сағат 14.00-де мына мекенжайда болады: Алматы қ., Абай д-лы, 109 «В», 1000-бөлме. №3, №4, №5, №6, №7, №8, №9, №10 лоттар бойынша сауда-саттық голланд əдісімен 2013 жылғы 28 мамырда сағат 10.00-де мына мекенжайда болады: Алматы облысы, Талғар қ., Тəжібаев к-сі, 4. Сауда-саттық аяқталғаннан кейін түпкілікті баға ұсынған сауда-саттық қатысушысы банктің чек түріндегі немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген басқа қолма-қол ақшаның толық көлемінде сатып алу сомасын бес жұмыс күні ішінде есеп айырысу тəсілімен енгізуі қажет. Сенім білдірілген тұлғаның деректемелері: «Қазақстан Халық Банкі» АҚтың сенім білдірілген тұлғасы Шаймерденов Бахытжан Сенбекұлы, Алматы қ., Абай д-лы, 109В, шот KZ 406010011286000046, БИН HSBKKZKX, СТН 600200048129, КБЕ 14. Сауда-саттық өткізу мəселесі бойынша анықтама алу телефондары: 8 (727) 330 17 83, 330 17 57.

Сардар азамат Қадірменді досымыз, Талғар қаласындағы №4 кəсіптік лицейдің директоры, Талғар ауданының құрметті азаматы Жұмағали Тұрсынұлы Кебекбаевты асқаралы 60 жасқа толуымен құттықтап, оған ұзақ өмір, мықты денсаулық, отбасылық баянды бақыт тілейміз. Жетісу – жердің науаны, Қапалда – атамекенің. Жұмеке десем – жан əні, Парызды сергек өтедің.

Спорттық əрбір додада, Төріне шықтың жеңістің.

Сыйласқан сері азамат, Құрдасым десем ол да рас. Көңілің көркем ғажап-ақ, Жүрегің, тегі, алдамас.

Ырысты дəйім арттырып Жанды жеп ерте тұрғансың. Шағала сынды шарқ ұрып, Жаңаға құмар бір жансың.

Суықсай туған ауылың Түлетіп биік ұшырған. Көрдім мен сені, бауырым, Талғардың шыңы тұсынан.

Баулыған елдің ертеңін, Ұжымның сенде тізгіні. Əуелден сардар серке едің, Талғардың болдың үздігі.

Береке, бақыт, ырыздық, Гүл бітіп жүрген жолыңа. Үлгіңе сенің үңілдік, Қызығып жалын шағыңа.

Клара зифа жан жарың, Үш құлын, жеті немере. Əлі де бар ма арманың? Өрлей бер биік өреге!

Агроном, ұстаз, төраға, Сардары болдың көп істің.

Игі тілекпен Қорғанбек, Рахила Аманжоловтар.

«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы мына мүліктерге сауда-саттық жариялайды: Лот №1 - Үш бөлмелі пəтер (кадастрлық нөмірі 20-313-034-000-(863-152г6/58019)-29), жалпы алаңы 57,1 ш.м., тұрғын алаңы 42,00 ш.м., орналасқан мекенжайы: Алматы қ., Бостандық ауданы, Радостовец к-сі (бұрынғы Морис Торез к-сі), 152 г-үй, 29-пəтер. Бастапқы баға – 13 420 000 (он үш миллион төрт жүз жиырма мың) теңге. Лот №2 - Mitsubishi Pajero автомəшинесі, мем. № А 514 АСО, 2007 жылы шығарылған, қозғалтқыш нөмірі 6G75TD2820, қорап нөмірі JMYLYV97W8J702059, қозғалтқыш көлемі 3800 текше см., сұр металлик. Бастапқы баға – 5 370 000 (бес миллион үш жүз жетпіс мың) теңге. Лот №3 – Жер телімі, алаңы 2,0000 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03-047-117-2057), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қарасай ауданы, «КазМИС» шаруа қожалықтарының ассоциациясы. Жер телімінің мақсатты белгіленуі – өндірістік базаны орналастыру үшін. Бастапқы баға – 66 530 000 (алпыс алты миллион бес жүз отыз мың) теңге. Лот №4 – Жер телімі, алаңы 2,5000 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03-047-117-2058), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қарасай ауданы, «КазМИС» шаруа қожалықтарының ассоциациясы. Жер телімінің мақсатты белгіленуі – өндірістік базаны орналастыру үшін. Бастапқы баға – 81 840 000 (сексен бір миллион сегіз жүз қырық мың) теңге. Лот №5 – Жер телімі, алаңы 3,7000 га (жер телімінің кадастрлық нөмірі: 03-047-117-2056), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қарасай ауданы, «КазМИС» шаруа қожалықтарының ассоциациясы. Жер телімінің мақсатты белгіленуі – өндірістік базаны орналастыру үшін. Бастапқы баға – 118 380 000 (жүз он сегіз миллион үш жүз сексен мың) теңге. Сауда-саттық əдісі – ағылшын. Кепілді жарна бастапқы бағаның 10%-ын құрайды. Бастапқы бағаның 10% мөлшеріндегі кепілді жарна «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасының шотына енгізілуі тиіс, төменде көрсетілген деректемелер бойынша. Сауда-саттыққа қатысуға өтінімдер үшін қажетті құжаттардың тізімін алуға сенім білдірген тұлғаға хабарласу керек. Сауда-саттыққа қатысуға өтінімдер Алматы қ., Абай д-лы, 109В, 1004-бөлмеде 2013 жылғы 27 мамырда сағат 18.00-ге дейін қабылданады. №1 жəне №2 лоттар бойынша сауда-саттық ағылшын əдісімен 2013 жылғы 28 мамырда сағат 10.00-де мына мекенжайда болады: Алматы қ., Абай д-лы, 109В, 1000-бөлме. №3, №4 жəне №5 лоттар бойынша сауда-саттық ағылшын əдісімен 2013 жылғы 28 мамырда сағат 15.00-де мына мекенжайда болады: Алматы облысы, Қарасай ауданы, Қаскелең қ., Абылай хан к-сі, 48А. Сауда-саттық аяқталғаннан кейін түпкілікті баға ұсынған сауда-саттық қатысушысы банктің чек түріндегі немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген басқа қолма-қол ақшаның толық көлемінде сатып алу сомасын бес жұмыс күні ішінде есеп айырысу тəсілімен енгізуі қажет. Сенім білдірілген тұлғаның деректемелері: «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы Шаймерденов Бахытжан Сенбекұлы, Алматы қ., Абай д-лы, 109В, шот KZ 406010011286000046, БИН HSBKKZKX, СТН 600200048129, КБЕ 14. Сауда-саттық өткізу мəселесі бойынша анықтама алу телефондары: 8 (727) 330 17 83, 330 17 57.

«Қазпочта» АҚ - «Техникалық сервис» филиалы 2013 жылғы 3 маусымда сағат 11.00-де Алматы қаласы, Бөгенбай батыр көшесі, 134-үй, 3-қабатта орналасқан конференц залда жылжымайтын мүлікті сату жөнінде аукцион өтетінін хабарлайды. Сатуды өткізу əдісі: ағылшын əдісі. тұлғаны мемлекеттік тіркеуі туралы куəлігі мен жарғының нотариМүлік атауы мен сипаттамасы: əкімшілік ғимараттың бөлігі, жалпы алды куəландырылған көшірмесі; алаңы – 2365,6 ш.м., жер телімі – 0,0842 га. 3) кепілді жарнаның төленегенін растайтын құжат, яғни кассалық Мекенжайы: Алматы қаласы, Сейфуллин даңғылы, 410-үй. кіріс ордері немесе төлем тапсырмасы; Мүліктің сатудағы бастапқы бағасы – 296 334 822,00 теңге. 4) егер де қатысушы уəкіл болса, оның ҚР заңнамасына сəйкес Кепілді жарна мүліктің бастапқы бағасынан 30% (отыз пайыз) сенімхаты болуы міндетті. көлемінде мына есеп-айырысу шотына төленеді: «Қазпочта» АҚ Өтінімдерді қабылдау жəне аукционға қатысушыларды тіркеу осы «Техникалық сервис» филиалы, СТН: 600 500 588 450, БИН 110 хабарландыру жарияланған күнінен бастап, жұмыс күндері сағат 9.00341 004 209, ИИК: KZ67563J336200000001, БИК: KPSTKZKA, АО ден 18.00-ге дейінгі уақыт аралығында (түскі үзіліс 13.00-14.00), 2013 «Казпочта», Кбе 16. жылғы 3 маусымда сағат 10.00-ге дейін келесі мекенжай бойынша Аукционға қатысу үшін келесі құжаттарды ұсыну керек: жүргізіледі: Алматы қаласы, Бөгенбай батыр көшесі, 134-үй, 3-қабат, 1) аукцион өткізу туралы құжаттаманың №1 қосымшасына сəйкес жалпы зал, Жылжымайтын мүлік басқармасы. белгіленген нысан бойынша өтінім; Қосымша ақпаратты мына телефон нөмірі: 8 (727) 2598207 не2) жеке тұлғаларға – жеке басты куəландыратын құжаттың номесе мына электронды пошта мекенжайы: saltanat.alieva@kazpost. тариалды куəландырылған көшірмесі, заңды тұлғаларға - заңды kz арқылы аласыздар.

«НГСК КазСтройСервис» АҚ

осы арқылы «Азиатский Газопровод» ЖШС-мен ірі мəмілеге қосымша келісім жасау туралы шешімді қоғамның Директорлар кеңесі қабылдағаны жөнінде барлық мүдделі тұлғалардың назарына жеткізеді.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Ақмола мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылдың 4 маусымында сағат 11.00-де республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде аукцион өткізеді Аукцион өткізілетін мекенжай: Көкшетау қ., М.Əуезов к-сі, 230. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша ұсынылады: 1. Газ 3307 Атз 36133-011 автомобилі, мем.нөмірі С 425 ВТ, 2004 жылы шығарылған, баланс ұстаушы – «Балдəурен» республикалық оқу-сауықтыру орталығы» РМҚК. Техникалық ақаулы. Бастапқы баға – 2 860 000 теңге. Ең төменгі баға – 312 941 теңге. Кепілді жарна – 85 800 теңге. 2. Ваз 21213 автомобилі, мем.нөмірі С 574 KW, 2003 жылы шығарылған, баланс ұстаушы – ДСМ МСЭҚК Ақмола облысы бойынша департаменті. Техникалық ақаулы. Бастапқы баға – 420 000 теңге. Ең төменгі баға – 45 960 теңге. Кепілді жарна – 12 600 теңге. 3. Ваз 21213-110-00 автомобилі, мем.нөмірі С 808 BS, 2003 жылы шығарылған, баланс ұстаушы - АШМ АӨКМИК Ақмола облыстық аумақтық инспекциясы. Техникалық ақаулы. Бастапқы баға – 350 000 теңге. Ең төменгі баға – 38 301 теңге. Кепілді жарна – 10 500 теңге. Голланд əдісі бойынша аукцион өткізу тəртібі Аукционшы жекешелендiру нысанының бастапқы бағасын жариялайды жəне жаңа бағаны жариялай отырып, оны мəлiмделген қадаммен төмендетедi. Аукционшы баға жарияланған кезде аукциондық нөмiрiн бiрiншi көтерген қатысушының нөмiрiн атайды жəне балғаны соғып осы жекешелендiру нысаны бойынша оны жеңiмпаз деп жариялайды. Егер аукционшы жекешелендiру нысанының ең төменгi бағасын жариялаған кезде қатысушылардың бiрде бiреуi осы жекешелендiру нысанын сатып алуға ниет бiлдiрмесе, онда бұл жекешелендiру нысаны аукционнан алынып қалады. Егер бағаны жариялаған сəтте екi немесе одан көп нөмiр бір мезгілде көтерiлсе, онда аукционшы бағаны жеңiмпаз айқындалған сəтке дейiн белгіленген қадам көлемiне көтере бастайды. Жарияланған қадам аукционның голланд

əдiсi бойынша белгiленген қадамына, бiрақ ұлғайту жағына тең болады. Егер бағаны арттыру кезiнде өз нөмiрлерiн бiр мезгiлде көтерген аукционға қатысушы тұлғалардың бiрде бiреуi оны арттырылған баға бойынша сатып алуға ниет бiлдiрмесе, онда аукционшы жеребе тастау рəсiмiн қолданады. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркелу үшін мыналарды: 1) белгіленген түрде нысан бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді; 2) жеке тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшiрмесiн не көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын; заңды тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, жарғының көшiрмесiн немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеу (қайта тіркеу) туралы куəлігінің көшірмесін немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтамасын; банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын; 3) кепілді жарнаның енгізілгенін растайтын төлем құжатының түпнұсқасы мен көшірмесін. Қатысушы сауда-саттықтан кейін жүгінген кезде төлем құжатының түп-нұсқасы қайтарылады; 4) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың түпнұсқасын, сондай-ақ салыстырғаннан кейін

қайтарылып берілетін түпнұсқасын қоса бере отырып, заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін не заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін ұсыну қажет. Акционерлік қоғамдар олардың акцияларына иелік ететін акционерлік қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тізілімінен (ақпараттық хабарлама жариялану сəтіндегі) үзінді-көшірменің түпнұсқасын ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасымен бірге құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшірмелерін ұсынады. Қатысушыларға кепiлдi жарнаның кез келген санын енгiзуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарна қатысушыға ол бойынша сауда-саттыққа қатысу үшін осы кепілді жарнаны енгізген жекешелендіру нысанын сатып алу құқығын береді. Кепілді жарна мына деректемелерге төленеді: КБе - 11, КНП - 171, алушы – «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Ақмола мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» мемлекеттік мекемесі, СТН 032600249955, БСН 120340014555, ИИК KZ590705012170179006, БИК KKMFKZ2A, Банк - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитеті ММ, төлемнің белгіленуі - сауда-саттыққа қатысу үшін кепілді жарна. Аукционға қатысуға өтінімдерді қабылдау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен басталады жəне 2013 жылғы 4 маусымда сағат 10.00-де мына мекенжайда аяқталады: Көкшетау қ., Əуезов к-сі, 230, 2,13-бөлмелер. Анықтама алу телефондары: 8(7162) 25-65-56, 2547-15.


Дґѕгеленген дїние їйіѕізде Дүйсенбі, 20 мамыр

7.00 9.30 9.40 10.45 11.25 12.30 12.45 13.05 13.35 13.55 14.50 15.25 15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.25 00.00 00.20 02.20 02.35 03.30 04.00 7.00 9.00 10.00 11.00 11.15 12.00 13.00 13.15 13.40 14.00 14.15 15.05 16.50 16.20 17.00 17.15 17.45 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 20.50 21.00 21.30 22.20 23.00 23.30 00.00 00.50 01.20 02.0004.00 6.00 7.00 10.00 10.10 10.20 11.15 12.10 13.05 14.00 15.00 15.30 16.35 17.35 18.30 19.00 19.05 20.10 21.15 22.25 22.30 23.25 00.00 02.10

«Таңшолпан». Жаңалықтар. «Апта.Kz». «Айтуға оңай...». «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар. «Арнайы репортаж». «Дауа». «Жан жылуы». «Кешір мені». Телехикая. «Ақсауыт». «Қала мерекелері». Деректі фильм. «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. «Менің Қазақстаным». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Қылмыс пен жаза». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай...». «Көк тарландары». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Sport.KZ». «Джильи». Кино. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Кітапхана». Аңдатпа, əнұран. «Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. «Жеті күн». «Жеті күн». «Балаларға өмір сыйлаңыз». «След». Телесериал. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». Арнайы «Хабар». Жаңалықтар. «Өмір ғажайыптары». Деректі сериал. «Секреты в раю». Кино. «Айбын». Веложарыс. Күнделік. Жаңалықтар. «Топжарған». «Жаңа қоғам». Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. Арнайы «Хабар». «Профессионал». Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. «След». Телесериал. Футбол. Жаңалықтар «Өмір тынысы». Телехикая. Жаңалықтар. «Сенімді болашақ». Деректі сериал. Жаңалықтар.

«Пляжная компания». Телесериал. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Аналитика». «Братаны-3». Телесериал. «Катина любовь». Телесериал. «Сауда орталығы». Телесериал. «Кеш жарық, Қазақстан!». Жаңалықтар. «Давай поженимся!». «Судебные истории». «Профиль убийцы». Телесериал. Жаңалықтар. Ауа райы. «Братаны-3». Телесериал. «Сваты-5». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Шаман». Кино. «Уақыт». «Бывшая жена». Кино. «Профиль убийцы». Телесериал.

9

www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

Сейсенбі, 21 мамыр

7.00 9.30 9.45

«Таңшолпан». Жаңалықтар. «Көк тарландары». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Айтуға оңай...». «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар «Sport.kz». «Алаң» ток шоуы. «Кешір мені». Телехикая. «Өнер шежіресі». «Жасампаздық жəне диалог». Арнайы тележоба. «Қала мерекелері». Деректі фильм. «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Жаныңда жүр жақсы адам». Деректі фильм. «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай…» «Көк тарландары». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Жекпе-жек». Кино. «Əке серті». Телехикая. «Өзекжарды». «Қылмыс пен жаза». «Əлі есімде». Аңдатпа, əнұран.

10.30 10.40 11.25 12.30 12.45 13.05 13.55 14.50 15.10 15.25 15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 19.00 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.25 00.00 01.45 02.35 02.50 03.10 03.40 7.00 9.00 9.10 10.00 10.10 11.00 11.10 11.15 12.00 13.00 13.10 13.40 14.00 14.15 15.05 16.15 16.45 17.00 17.15 17.35 17.55 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.00 23.30 00.20 00.50 02.0003.00 6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.20 11.10 12.05 13.05 14.00 15.00 15.30 16.35 17.35 18.30 19.00 19.05 20.10 21.15 22.25 22.30 23.25 00.00 02.10

«Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «След». Телесериал. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». Арнайы «Хабар». Жаңалықтар. «Өмір ғажайыптары». Деректі сериал. «Секреты в раю». Кино. Футбол. «Халықтық сарапшы». Жаңалықтар. «Менің жерім». Туристік журнал. «Вектор развития». «Профессионал». Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Бюро расследований». Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. «След». Телесериал. Жаңалықтар. «Өмір тынысы». Телехикая. Жаңалықтар. Веложарыс. Күнделік. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң!». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Семейный очаг». Кино. «Братаны-3». Телесериал. «Катина любовь». Телесериал. «Сауда орталығы». Телесериал. «Модный приговор». Жаңалықтар. «Давай поженимся!». «Судебные истории». «Профиль убийцы». Телесериал. Жаңалықтар. Ауа райы. «Братаны-3». Телесериал. «Сваты-5». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Шаман». Кино. «Уақыт». «Бывшая жена». Кино. «Профиль убийцы». Телесериал.

Сəрсенбі, 22 мамыр

7.00 9.30 9.45 10.30 10.40 11.25 12.30 12.45 13.10 13.30 13.45 13.55 14.50 15.20 15.45 15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 19.10 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.25 23.55 01.30 02.20 02.35 02.50 03.30

«Таңшолпан». Жаңалықтар. «Көк тарландары». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Айтуға оңай...». «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар. «Иман айнасы». «Ұлттық өнім». «Ғажайыпстанға саяхат». «Қазақтың қолөнері». «Кешір мені». Телехикая. «Жаныңда жүр жақсы адам». Деректі фильм. «Қала мерекелері». Деректі фильм. «Сүйкімді жəндіктер». Мультхикая. «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Елорда». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай…». «Көк тарландары». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Ханша мен теңізші». Кино. «Əке серті». Телехикая. «Өзекжарды». «Елорда». «Өркениет». Аңдатпа, əнұран.

Бейсенбі, 23 мамыр

7.00 9.30 9.45 10.30 10.40 11.25 12.30 12.45 13.35 13.50 14.45 15.15 15.45 15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.30 00.05 01.50 02.40 02.55 03.20 7.00

7.00 9.00 9.10 10.00 10.10 11.00 11.10 11.15 12.00 13.00 13.15 13.35 14.00 14.15 15.05 16.50 16.20 16.35 17.00 17.15 17.35 17.55 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.00 23.30 00.20 00.50 01.20 02.0003.00 6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.20 11.10 12.05 13.05 14.00 15.00 15.30 16.35 17.35 18.30 19.00 19.05 20.10 21.15 22.25 22.30 23.25 00.00 02.10

«Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «След». Телесериал. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». «Бюро расследований». Жаңалықтар. «Өмір ғажайыптары». Деректі сериал. «Секреты в раю». Кино. «Бармысың, бауырым!». «Халықтық сарапшы». Веложарыс. Күнделік. Жаңалықтар. «Менің жерім». Туристік журнал. «Сенімді болашақ». Деректі сериал. «Профессионал». Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Патриот». Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. «След». Телесериал. Жаңалықтар. «Кенесары хан». Деректі фильм. Жаңалықтар. Веложарыс. Күнделік. «Сенімді болашақ». Деректі сериал. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң!». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Семейный очаг». Кино. «Братаны-3». Телесериал. «Катина любовь». Телесериал. «Сауда орталығы». Телесериал. «Модный приговор». Жаңалықтар. «Давай поженимся!». «Судебные истории». «Профиль убийцы». Телесериал. Жаңалықтар. Ауа райы. «Братаны-3». Кино. «Сваты-6». Кино. «Пусть говорят». Ауа райы. «Шаман». Телесериал. «Уақыт». «Бывшая жена». Кино. «Профиль убийцы». Телесериал.

9.00 9.10 10.00 10.10 11.00 11.10 11.15 12.00 13.00 13.15 13.35 14.00 14.15 15.05 15.50 16.10 16.40 17.00 17.15 17.35 18.00 18.15 19.15 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.00 23.30 00.15 00.45 01.15 02.0004.00 6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.20 11.10 12.05 13.05 14.00 15.00 15.30 16.35 17.35 18.30 19.00 19.05 20.10 21.15 22.25 22.30 23.25 00.00 02.10

«Таңшолпан». Жаңалықтар. «Көк тарландары». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Айтуға оңай...». «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар. «Толағай». «Ғажайыпстанға саяхат». «Кешір мені». Телехикая. «Сыр сұхбат». «Қала мерекелері». Деректі фильм. «Сүйкімді жəндіктер». Мультхикая. «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Əке серті». Телехикая. «Жаңа Қазақстан-2050». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай...» «Көк тарландары». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Он үшінші жауынгер». Кино. «Əке серті». Телехикая. «Өзекжарды». «Жаңа Қазақстан-2050». Аңдатпа. Əнұран. «Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «След». Телесериал. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». «Патриот». Жаңалықтар. «Құпия қызмет» құпиялары. Деректі фильм. «Секреты в раю». Кино. «Азық-түлік мəселесі». «Ұлт саулығы». Веложарыс. Күнделік. Жаңалықтар. «Жаңа қоғам». «Сенімді болашақ». Деректі сериал. Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Саентология сойқаны». Деректі фильм. Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. «След». Телесериал. Жаңалықтар «Құпия қызмет» құпиялары». Деректі фильм. Жаңалықтар. Веложарыс. Күнделік. «Сенімді болашақ». Деректі сериал. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң!». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Семейный очаг». Кино. «Братаны-3». Телесериал. «Катина любовь». Телесериал. «Сауда орталығы». Телесериал. «Модный приговор». Жаңалықтар. «Давай поженимся!». «Судебные истории». «Профиль убийцы». Телесериал. Жаңалықтар. Ауа райы. «Братаны-3». Телесериал. «Сваты-6». Кино. «Пусть говорят». Ауа райы. «Шаман». Телесериал. «Уақыт». «Бывшая жена». Кино. «Профиль убийцы». Телесериал.

Жұма, 24 мамыр

7.00 9.30 9.45 10.30 10.40 11.25 12.30 12.45 13.15 13.30 13.50 14.45 15.15 15.45 15.55 17.00 17.30 17.50 18.05 18.20 18.45 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.15 22.30 23.20 23.55 02.00 02.15 02.35 02.55 03.20 03.50 7.00 9.00 9.10 10.00 10.15 11.00 11.10 11.15 12.00 13.00 13.15 13.35 14.00 14.15 15.05 15.50 16.20 16.40 17.00 17.15 17.35 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.50 00.40 01.10 01.40 02.0004.00 6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.20 11.10 12.05 13.05 14.00 15.00 15.30 17.25 18.30 19.00 19.05 20.10 21.15 22.25 22.30 23.25 00.00 01.00 02.00 02.15

«Таңшолпан». Жаңалықтар. «Көк тарландары». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Айтуға оңай...». «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. Жаңалықтар. «Менің Қазақстаным». «Ғажайыпстанға саяхат». «Өнер шежіресі». «Кешір мені». Телехикая. «Келбет». «Қала мерекелері». Деректі фильм. «Сүйкімді жəндіктер». Мультхикая. «Мұзды жарып шыққан гүл». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Тағылым». «Жиһанкез». Телесаяхат. Парламент. «Иман айнасы». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай...» «Жайдарман». Үздік əзілдер. «Жұлдызды сəт». Күнделік. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Мария-Антуанетта». Кино. «Өзекжарды» Парламент. «Иман айнасы». «Жиһанкез». Телесаяхат. «Ғасыр пернесі». Аңдатпа, əнұран. «Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «След». Телесериал. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». «Саентология сойқаны». Деректі фильм. Жаңалықтар. «Тыңшылардың соғысы». Деректі фильм. «Секреты в раю». Кино. «Əскери іс». «Ас арқау». Веложарыс. Күнделік. Жаңалықтар. «Вектор развития». «Сенімді болашақ». Деректі сериал. Жаңалықтар. «Дəрігер Ахметова». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. Арнайы «Хабар». Жаңалықтар. «Сулейман Великолепный». Телесериал. Орталық «Хабар». Сараптамалық бағдарлама. «След». Телесериал. Жаңалықтар. Жаңалықтар. Веложарыс. Күнделік. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң!». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Семейный очаг». Кино. «Братаны-3». Телесериал. «Жить здорово». «Я подаю на развод». «Модный приговор». Жаңалықтар. «Заза». Кино. «Күт мені». Жаңалықтар. Ауа райы. «Братаны-3». Телесериал. «Сваты-6». Кино. «Таңғажайыптар алаңы». Ауа райы. «Екі жұлдыз». «Уақыт». «Екі жұлдыз». «Адам жəне заң». «Сапа бақылауда». «Пляжная компания». Телесериал.

Кґзайым болды кґп бейне Биыл «Торғайдың топжарғаны» атанған халық ақыны Нұрхан Ахметбековтің туғанына 110 жыл толады. Осыған орай Арқалық қазақ жасөспірімдер театры мамырдың мерекелі күндерінде шымылдығын жаңа қойылыммен ашты. Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Сахнада – Торғай уəлəя тында есімдері аңыз боп кеткен, халық өнерінің қай нарынан қанып ішіп, қазыналы өңірге сол бойларына жиған асылдарын сарқа беріп, өмірден өтсе де жұртшылықтың көңілдерінде есімдері өшпестей жазылған аяулы бейнелер. Қазақтың қабырғалы ақыны Серік Тұрғынбековтің қарымды қаламынан туған «Нұрхан» драмасын тамашалап отырған көрермендер қойылымның əрбір кейіпкерін жазбай танып жатты. Себебі, сахнадағы көріністер де, ондағы кейіпкерлер де тарихи Торғай жерінде өткен

ғасырда өмір сүрген адамдар. Жұртшылықты өнерлеріне талай тамсандырған, құлақтарында айтқан əндері мен шежірені тереңнен толғаған əңгімелері қалған, жырдастандарын жаттап өскен Нұрхан Ахметбеков, Ахметхан Əбіқаев, Айса Егізбайұлы, Күлəнда Бөкішева сынды елеулі есімдер. Драма Нұрхан ақынның шығармашылығы мен өмірі арқылы бар қазақтың басына түскен небір тауқыметті жылдарды көз алдыңызға əкеледі. Батпаққара мен Торғай бойы халқының жартысынан астамын жалмаған 32-нің аштығы, сүттің бетіне шығатын қаймағын қалқып алғандай, елдің бас көтерер азаматтарын түгелге жуық атып-асып,

айдаған 37-нің зұлматы, қасапты қанды қырғынға ұлдарын аттандырған соғыс өрті – бəрі-бəрі Нұрхан бейнесімен бірге өріліп, көрерменді кейде өксітіп, кейде уатып, кейде күлдіріп, кейде ойландырып, санаңды сан-саққа жүгіртіп, əйтеуір жайбарақат отырғызбайды.

Оқиға ішіне еніп кетердей емініп, драматургтың адалдық пен арамдықтың, жақсылық пен жамандықтың тайталасын айнытпай бере отыра залдағы көрерменнің ұстазына айналып кеткенін ұғасыз. Арқалық театрының əртістері қандай десеңізші!? Өрімдей жастардан құралған

ДҮБІРГЕ

ТОЛЫ ДЇНИЕ

Жексенбі, 26 мамыр

Сенбі, 25 мамыр

7.00 7.50 8.10 10.00 10.30 12.10 12.55 14.25 14.40 14.55 15.15 15.50 16.00 16.30 17.05 17.30 17.50 19.35 20.05 20.30 21.05 22.40 00.00 00.30 00.50 02.40 04.20

«Умизуми командасы». Мультхикая. «Алдар көсенің басынан кешкен хикаялары». Мультфильм. «Келін». Телехикая. «Жиһанкез». «Шарпейдің таңғажайып кешірмелері». Кино. «Телқоңыр». «Көк тарландары». Телехикая. «Жұлдызды сəт». Күнделік. «Қазақтың қолөнері». «Ұлттық өнім». «Ас мəзірі». «Тағылым». «Дауа». «Жүзден жүйрік». «Жан жылуы». Жаңалықтар. «Дениз». Телехикая. «Жарқын бейне». «Арнайы репортаж». Жаңалықтар. «Жұлдызды сəт». Думанды жоба. «Ғұмыры тұтас музыка». Концерт. Жаңалықтар. «Жайдарман». Үздік əзілдер. «Сен ұйықтап жатқанда». Кино. «Дениз». Телехикая. Аңдатпа, əнұран.

7.00 7.50 8.10 10.00 10.30 11.20 11.50 12.20 12.35 13.15 14.50

17.30 17.50 19.30 20.30 21.35

23.10 23.55 01.15 02.00 03.40

7.00 8.15 9.55 10.00 10.10 10.30 11.00 11.10 11.40 12.00 12.30 13.00 13.10 14.00 14.15 14.45 16.35 17.00 17.15 18.00 18.15 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.50 01.40 02.10 02.4003.10 6.00 6.25 7.25 8.15 8.30 9.00 9.10 9.50 11.40 12.05 12.10 13.00 14.00 17.55 18.35 22.30 22.55 00.45 02.35 03.35

«Екі дос». Балаларға базарлық. «Мио, менің Мио». Балаларға базарлық. «Балаларға өмір сыйлаңыз». Жаңалықтар. «Халықтық сарапшы». Ұлт саулығы. Жаңалықтар. «Ас мəзірі». «Азық-түлік мəселесі». «Контуры на карте». Веложарыс. Күнделік. Жаңалықтар. Орталық «Хабар». Сараптамалық бағдарлама. Жаңалықтар. Деректі фильм. «Баһар наваси». Концерт. «Көктем əуендері». Жаңалықтар. «Бармысың, бауырым!». Жаңалықтар. «Чучело». Кино. Жаңалықтар. «Менің жерім». Туристік журнал. Жаңалықтар. «Хабар stars». Музыкалық бағдарлама. «Жігіт сұлтаны». Реалити-шоу. «Парень-каратист-3». Кино. Веложарыс. Күнделік. Жаңалықтар. Жаңалықтар.

«Понять. Простит». «Жизнь на Марсе». Телесериал. «Пляжная компания». Телесериал. «Смешарики. Новые приключения». Мультхикая. Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Татым». «Родные и близкие». Кино. «Фабрика грез». Ауа райы. «Ду қол шоколад». «Апокалипсис». «Луна». Кино. «Буду верной женой». Кино. «Əуенді тап». «Русалка». Кино. «Уақыт». «Бүгін кешкісін». «Секса много не бывает». Кино. «Жизнь на Марсе». Телесериал. «Понять. Простить».

театр труппасындағы əртістерді шетінен кəсіби əнші десе болғандай. Сахна шымылдығы түрілгенде көпшілік қолпашымен дастан айтып отырған Нұрханды (республикалық театрлар фестивалінің лауреаты Орынбасар Қойбағаров) көргенде залдағылар Қарғаны айтып жатыр деп үлгірген, əрі қалай талай тыңдаған жырдың көркем бір сəті сахналанып та кетті. Ал Нұрханның достары – Торғайдың айтқышы атанған Айса (XIV халықаралық шығармашыл жастар фестивалінің лауреаты Нұрлан Байшин) бір бойына əншілік, жыршылық, шежірешілік, күйшілік, аңшылық сынды сан өнерді қондырған Ахметхан (əртіс Əлібек Манетов) бейнелері өте нанымдылығымен, шынайылығымен көрерменін баурап алғанын айтқан жөн. Драмадағы Əдібай (Мəдениет қайраткері Оразбек Нұрғали), Тергеуші (Ерхан Барақов) сынды жағымсыз кейіпкерлерді сомдаған əртістердің шеберліктері көпшілікті өздеріне тəнті етті. Залдағы көрермендер Күлəнда (Бақыткүл Ордабаева) əн

«Умизуми командасы». Мультхикая. «Алдар көсенің басынан кешкен хикаялары». Мультфильм. «Келін». Телехикая. «Ас мəзірі». «Толағай». Отбасылар сайысы. «Ақсауыт». «Сыр-сұхбат». «Елорда». «Көкпар». «Жұлдызды сəт». Думанды жоба. Футбол. Қазақстан премьер-лигасы. «Ертіс» – «Шахтер». Тікелей көрсетілім. «Өнер шежіресі». «Дениз». Телехикая. «Күміс көмей, жез таңдай». Дəстүрлі əншілер байқауы. «Апта.kz.» «Қазақстан КВН одағы». Жоғары лига. Ширек финал. 3-күн. Астана. «Алаң» ток-шоуы. «Батыр Баян». Кино. «Көкпар». Ұлттық ойын. «Дениз». Телехикая. Аңдатпа, əнұран.

7.00

«Қазына аралы». Балаларға базарлық. 8.30 «Алладиннің сыйқырлы шамы». Балаларға базарлық. 9.35 Веложарыс. Күнделік. 10.00 «Айбын». 10.30 «Топжарған». 11.00 «Халықтық сарапшы». 11.15 «Менің жерім». Туристік журнал. 11.40 «Дела армейские». 12.00 «Ас арқау». 12.20 «Гостья из будущего». Кино. 15.30 «ТВ Бинго». 16.30 «Хабар stars». Музыкалық бағдарлама. 17.40 «Жігіт сұлтаны». Реалити-шоу. 19.10 «История мира». Деректі фильм. 20.00 «Жеті күн». 21.00 «Жеті күн». 22.00 «Бюро расследований». 22.30 «Александр». Кино. 01.05 Веложарыс күнделігі. 01.05- «Мейірімді 03.00 мыстанның отбасы». Кино. 6.00 7.20 8.10 8.25 9.00 9.10 10.10 10.55 11.55 12.00 12.55 14.10 15.15 19.00 20.00 21.00 23.10 01.30 02.25

«Жизнь на Марсе». Телесериал. «Пляжная компания». Телесериал. «Смешарики. Пинкод». «Сайра, сүйікті сырнай!». Жаңалықтар. «Денсаулық». «Қазлото». Тікелей көрсетілім. «Среда обитания». «Деньги на ветер». Ауа райы. «Ду қол шоколад». Мерекелік концерт. «Куб». «Спасти мужа». Кино. «Кеш жарық, Қазақстан!». «Аналитика». «Естен тандырып емдеу». Кино. «Месть». Кино. «Среда обитания». «Жизнь на Марсе». Телесериал.

салғанда тура Күлəнданың жас кезі көз алдымызға келді ғой десе, Əдібайдың бүлік іздеген кейпін көргенде, ойпыр-ай, тура айнымайды, жүрісіне дейін сол деуінен əртістердің əрбір бейнені шығаруда қаншалықты ізденгенін байқауға болды. Жəне бұл ретте грим салушы Тəттіжан Əлиеваның еңбегін айтпай кеткеніміз əбестікке жатар еді. Драманы сахнаға шығарған театрдың бас режиссері Сəлима Тасеменова мен театр директоры Отаркүл Мұқатовамен спектакль соңынан əңгімелескенде, олар бүгінгі сахналанған əр бей не көпшілікке таныс, сондықтан дайындық барысында көзкөргендермен əңгімелесіп, архив пен музей мұ рағаттарымен танысуға тура келді. Тіпті, дайындық бітіп, спектакльге сахнаға жол дама беретін комиссия қабылдауында біраз қызылкеңірдек болдық. Өйткені, комиссия мүшелерінің өзі ол кісілермен сыйлас, қадірлес болып, өнерлеріне қолпаш көрсеткен азаматтар ғой, деді. Осылайша, Арқалық жұрты көңілдерінен орын алған көрікті бейнелерімен көзайым болды.

Ўлыбритания Еуроодаќтан кете ала ма? Мамадияр ЖАҚЫП, «Егемен Қазақстан».

Дүйсенбі күні Ұлыбритания премьер-министрі Дэвид Кэмерон Вашингтонда АҚШ президенті Барак Обамамен бірге өткізген баспасөз мəслихатында өз елінің Еуроодақ құрамынан шығуы жөніндегі мəселені қозғап, жұрт назарын аударды.

Бұған, əрине, ең алдымен Еуроодаққа қарсылар айрықша мəн бергені сөзсіз. Сол одаққа кірмекке құмар елдер көп, көпшілігінің оған қолы жетпей жүр. Соларға саусағын нұсқап, «Оу, қарасаңдаршы, сол одаққа несіне қызығасыңдар, оның белді мүшесі Ұлыбританияның өзі одан кеткісі бар», деп қуанғандай көңіл білдірді. Расында да Еуропа елдері, оның ішінде Еуроодаққа мүше елдер де бар, соңғы кездерде айтарлықтай экономикалық қиындықтарға ұшырады. Біраз жұрт соған Еуроодақты кінəлідей санайды. Тіпті қаржылық құрдымға кете жаздап, сол Еуроодақтың көмегімен аман қалған Грекия, Испания, Кипр сияқты елдердің жұртшылығы Еуроодақты кінəлауға құмар. Рас, Еуроодақ бұл елдердің үкіметтерінен қатаң экономикалық үнем тəртібін орнықтыруды талап етеді. Бұл талап сол елдердегі экономикалықəлеуметтік жағдайларға əсер етеді: айлық азайып, салық көбейеді. Содан да наразы жұртшылық кінəні қамқоршылардан көреді. Дəл Ұлыбританияның өзі сол Еуроодақтан зардап та шегіп отырған жоқ. Атап айтар бір жай: сол одақтың жетекші елі ретінде осынау экономикалық қауымдастықтың қазіргі кезде мойнына артылған ауыртпалықты көтеруде оған айтарлықтай салмақ түседі. Соны ауырсынатыны бар. Əркім өз күнін өзі көрсін деген пікірге жығылып, бұл одақтың жарғысын да, жұмыс тəртібін де реформалау қажет деп есептейді. Ағылшын премьерминистрі өзінің бұл пікірін осыдан бір ай бұрын Германия канцлері Ангела Меркельдің отбасылық қонағы болған кездегі əңгімесінде де айтқан, бұл одақ біршама икемді болсын, барлық елді Брюссель бір шыбықпен айдамасын, əр ел өз

мүддесіне сай əрекет жасасын деген. Германия канцлері сонда ағыл шындық əріптесінің пікірін толығымен қабылдай қойды деу қиын. Одақ болған соң, жарғы ортақ болуға, ол басқаларға жауапкершілік жүктеуге тиіс, оның мүшелері өзіне міндет те қабылдауға тиіс. Қаржылық күйзеліске ұшыраған елдерге ЕО үлкен қаржылық көмек көрсетті. Сол қаржыны бұл елдер өз жыртығын жамауға жұмсамай, ысырапқа жұмсар болса, ол бүкіл одақты жарға сүйрейді. Мұны Барак Обама да ескертті. Сол біріккен баспасөз мəслихатында АҚШ президенті Англияны бұл одақтан шығуды сөз етуден бұрын Еуроодақта жүргізіліп жатқан реформаларға, шараларға, дұрыс баға беруге шақырды. Əрине, қандай нəрсені де жақсарта түсуге болады. Бұл жөнінде ізденіс те қажет. Сол Еуроодақты жетілдіре түсу, реформалау жөнінде де əңгіме аз айтылмайды. Жөн дерсің. Алда солай да болар. Бірақ, осыған қарамастан, ол талайлардың көксегені. Жұрттың оған кіргісі келеді жəне ол негізсіз де емес. Мұнда елдердің, мемлекеттердің экономикалық кірігуінің, бір-біріне қолдау көрсетуінің, ортақ мəселені шешудің игілікті тəжірибесі қалыптасқан. Сонда Ұлыбритания премьерминистрінің бұл ұйымнан шыға қоюы жөнінде мəселе қозғап, алашапқын болуы қалай? Шыныменақ олар ЕО-дан шықса, жағдайлары жақсара қоя ма? Еуропадан, АҚШтан оқшауланып, Ұлыбритания опа таба ма? Бұл ел бүкіл Еуропамен барлық жағынан кірігіп, ұштасып кеткен. Оны бұзғаннан табары шамалы. Сонда Дэвид Кэмеронның мұнысы қалай? Екі жылдан кейін бұл елде парламенттік сайлау өтеді. Соған дайындық қазірден басталып отыр. Консерваторлық партияның өткен сайлаудағы бір ұраны ЕОдан шығу болған. Жалпы, халыққа басқаға есеміз кетіп жатыр, барлық нəрсе өзімізге қалсын деген сөз ұнайды. Кэмерон да сол сөзді айтып отыр. Бұл кейін ұмытылуы да мүмкін. Өйткені, Еуроодақтан шығу жөніндегі референдум өте қалғанда, ол 2017 жылға жоспарланған. Оған дейін кім бар, кім жоқ.

Приднестровье тїйінін шешу ќиын Кешегі КСРО-дан қалған қиын мұраның бірі – Приднестровье. Жиырма жылдан бері түйіні шешілмей келе жатыр. Қаншама келіссөздерге арқау болды, бəрі де нəтижесіз. Жақында тағы да келіссөз өтпек, бірақ оның да нəтижелі болатыны күмəнді.

Приднестровье – Молдованың бір бөлігі. Бірақ кешегі КСРО күйреген заманда сыртқы күштердің ықпалымен Молдовадан бөлініп, өзін Приднестровье Молдавия Республикасы деп жариялады. Бірақ оны ешкім мемлекет деп таныған жоқ. Бұл өзі посткеңестік мемлекеттер тарихындағы қара сүйелдей дау-шарлық субъектіге айналды. Оның басты себебі, Мəскеуге барып тіреледі. Егер Мəскеу араласпағанда, бұл мəселе жалпы туындамауы да мүмкін еді. Əңгіме мынада. Кешегі КСРО милитаристік мемлекет еді, қаруы, əскері көп болатын. Жəне оны үлкен империяның барлық жеріне орналастырды. Бір армия елдің батысында, Молдавия жерінде, нақтырақ айтқанда, Приднестровьеде еді. Одақтас республикалар өз тəуелсіздігін алып жатқанда, КСРО-ның қарулы күшіне мұрагер болған Ресей 14-ші армия орналасқан Приднестровьені Молдавияға қиғысы келмей, осындағы сепаратистерге барынша қолдау көрсетіп, танылмаған республика пайда болды. Кейін əлем жұртшылығының қысым-талабына орай армиясын əкеткенімен, Ресей өздерінің «бітімгершілік күштерін» қалдырды. Мəскеудің мұндай əрекетке баруына олардың бұрыннан қалыптасқан басқаның жеріне деген империялық ашкөздігі себеп болғаны анық. Оған желеу де табылған. Мұндағы халықтың үштен бірі орыс, үштен бірі украин жəне үштен

бірі молдаван еді. Өз қандастары – орыстарды басқа мемлекеттің қыспағына қалдырмаймыз деген уəж айтылды. Сепаратистер осындағы əскерге арқа сүйеді. Ресми түрде халықаралық анықтамаларда ол Молдованың құрамында делінгенімен, Тирасполь Кишиневке бағынбайды. Өз парламенті, өз үкіметі, өз президенті бар. Қаласа, тіпті Молдованың президентін де «өз жеріне» кіргізбейді. Бірде солай да болған. Бірақ солай болса да, оны мемлекет деп таныған ешкім жоқ. Бұған Мəскеу күйінеді. Кезінде Қазақстан ЕҚЫҰ-ға төраға болған кезінде бұл түйінді шешуге əрекет жасағаны бар. Бірақ одан нəтиже шықпады. Оның жолы табылмады. Табылмағанда, Мəскеуді арқаланған Приднестровье Молдоваға қосылғысы жоқ. Күш қолдану, əрине, жол емес. Оған ешкім бармайды. Ендігі жол қайсы дегенде де, дəл қазір жұрттың нақты айтары жоқ. Содан да алдағы келіссөз раундына қатысатын Ресей, АҚШ, ЕО, Молдова жəне Приднестровье, сондай-ақ ЕҚЫҰ төрағасы (қазір Украина) қандай бағытта əрекет жасайтыны белгісіз. Бірақ біраз елдің мүдделері айқын. Болашақта Молдованың жеке өзі немесе Румыниямен бірігіп Еуроодаққа кіру жоспары бар. Онда оған Приднестровье ермейді. Сонда ол кіммен қалады? Алыста жатқан Ресейге қосылу қиын, бірақ оның сырттағы (Калининград облысы сияқты) анклавына айналуы мүмкін. Бұл – Ресейдің арманы. Əйтпесе, автономия болып Украинаға қосылу мүмкіндігі бар. Соңғы кезде бұл да біраз əңгіме болып жүр. Əйтеуір көп адам Приднестровьенің Молдова құрамында қалатынына күмəнмен қарайды.


10

www.egemen.kz www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

Астана айшықтары

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Спорт Спортсүйер қауым, оның ішінде сумо күресінің қырсыры мен саңлақтарын жақсы білетіндер Асасёрю Акинори десе ішкен асын жерге қояры даусыз. Жасы əлі отызға жетпеген даңқты Асасёрюдің шын аты-жөні – Долгорсурэнгийн Дагвадорж. Аты аңызға айналған моңғол жігітінің тағы бір лақап аты – «Таңғы көк Айдаһар».

Əйгілі моѕєол Асасёрю Акинори Ќазаќстаннан ґзіне ізбасар іздеп жїр

Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Мўхтар (Соңы. Басы 1-бетте). Мұхтарда үлкен бір қызы, екі ұлы бар. Сырықтай ұзын бойы, қақпақтай кең жауырыны, қарулы қолдары оның спорттан құралақан емес екенін аңғартып тұр. Сұрастырсақ, Мəлік нағыз көкпаршы екен. Облыстық дəрежедегі командалар сапында өнер көрсетіпті. «Кезінде нағашы атам Əбдуəлі Мəскеуге барып «Ат спорты бойынша спорт шебері» деген атақты ең алғашқы болып алған қазақтардың бірі», дейді бұл жөнінде Мəлік. Мұхтардың анасы – Шолпан ауылдағы мектепте мұғалім, ағылшын тілінен сабақ береді екен. Үлкеннің алдын кесіп өтпейтін, басынан орамалы түспейтін қазақтың қарапайым ибалы келіні. Жалпы, бұл Қарабау ауылдық округінің аналары шетінен алтын құрсақты жандар білем. Округте 132 ана «Алтын алқа», 144 ана «Күміс алқа» иегері екен. Мұхтар жарық дүниеге шыр етіп былтырғы жылдың 28 желтоқсанында келді. Əрине, Статистика агенттігі 11 миллионыншы қазақты ұзақ іздеді. Сөйтсек, бұл қуаныш Бадамбаевтар əулетінің терезесінен сығалап тұрған екен ғой. «Неге менің атымды Мұхтар қойған?» деп бүлдіршін кейін өскенде сұрайтыны анық. «Сəбидің есімін мен қойдым, – дейді Мəліктің үлкен ағасы Əбдірашит. – Осыдан бірнеше жыл бұрын Шымкентте Мұхтар Сатыбалдыұлы деген кардиохирург жүрегіме бірнеше сағат бойы операция жасап, ажал аузынан алып қалған еді. Сол ақ халатты жанның құрметіне өскенде сол сияқты білікті дəрігер болсын деген ырыммен есімін Мұхтар қойдым». Тіфə, тіфə... Мұхтар шынында маңдайы жарқырап туған сəби екен. Абыр-сабыр көпшілікте де, əкесі атүстінде көтеріп тұрған кезде де жатырқап жылаған жоқ. Міне, азамат! «Ат – ер қанаты» деген. Облыс басшылары сəбидің əкесі Мəлікке арғымақ мінгізді. Қалай айтсақ та, əрбір бесінші қазақ дүние есігін ашатын бұл қасиетті өңірде 11 миллионыншы қандасымыздың тууы ұлысымыздың ұйытқысы саналатын Оңтүстіктің демографиялық мəртебесін тағы бір дəлелдеді. Оңтүстік Қазақстан облысы. Қазығұрт ауданы, Үшбұлақ ауылы.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Ұлан Баторда ұлттық күрес стилі бойынша даңқы шыққан отбасында туған Асасёрю Акиноридің қалған үш ағасы да танымал адамдар көрінеді. Төрт ағайынды жігіт ұлттық спорт түрлері бойынша өз елдерінің мақтанышы деуге болады. Ал Асасёрю Акиноридің өзі Император кубогын 25 рет қатарынан жеңіп алған, сумо жекпе-жегі бойынша бүгінге дейін алдына адам салмаған алыптың бірі. Аты аңызға айналған моң ғол Қазақстанға «Бес қару» атты ұлттық спорт түрлері қауымдастығының президенті Дəурен Мұсаның шақыртуымен келіп отыр. Алдымен Асасёрю Акинори Алматыда қазақтың атақты қылқалам

шеберлерінің бірі Амандос Ақанаевтың шебер ханасында болды. Бұл жерде

оған өз бейнесі салынған сурет сыйға тартылған. Осы арада Асасёрю Акинори сумо күресінің тарихында Моңғолиядан шыққан тұңғыш жеңімпаз жəне ең жоғары ёкодзун дəрежесіне жеткен үш шетелдіктің бірі екендігін атап айту керек. Əйгілі сумошы туралы əңгіме көп. Дегенмен, сумо тарихында бас жүлде – Император кубогын 25 рет жеңіп алған моңғолдың қызуқанды мінезі, жойқын жекпе-жектері, өзіне деген тым талапшылдығы жайлы қанша айтсаң да артықтық етпейтіндей. Дегенмен, ол бүгінде отставкада. Сондықтан да əлемдік сайыстарда 31 рет жеңімпаз атанған Тиёнофудзи мен қарсыласын 32 рет қатарынан бет қаратпаған Тайходан да асып түсемін деген амбициялық мақсатына жете алмады. Сумо шежіресінен хабары бар халайық 2005 жыл спортшы үшін аса табысты болғанын, алты рет қатарынан турнир төріне шыққанын біледі. Денесі түйенің жарты етіндей екеніне қарамастан, шапшаңдығы мен кез келген жағдайдан оңтайлы əдіс тауып кететін сумошының əрбір жеңісі – айтулы бір

Біздіѕ елден де їміткер бар 20-22 мамыр аралығында Мəскеуде Халықаралық ауыр атлетика федерациясының (IWF) конгресі өтеді. Қазақстан Ауыр атлетика федерациясының хабарлауынша, оған осы саланың басы-қасында жүрген барлық лауазым иелері қатысып, бірқатар маңызды мəселелерді талқылайтын болады. Солар дың арасында аталған ұйымның президенті, вице-президенттері жəне өзге де басшыларын сайлау көз делу де. Халықаралық ауыр атлетика

 Қылмыс

федерациясының вице-президентінен үміткерлер арасында Қазақстан Ауыр атлетика федерациясының президенті, Азия конфедерациясының вицепрезиденті Қайрат Тұрлыханов та бар. 2001 жылдан бері еліміздің бас командасының тізгінін ұстап келе жат қан Қайрат Болатұлының есімі спорт жанкүйерлерге жақсы таныс. Оның қыруар шаруа тындырғанын жəне де ауыр атлетиканың дамуына қандай үлес қосып жүргенін дүйім жұрт жақсы біледі. Оған

мысал айтатын болсақ, ауыр атлетикада жылдар бойы қордаланып, күрмеуі көп мəселеге айналған проблемалардың шешіліп жатқанын байқау қиын емес. Қазіргі таңда еліміз шын мəнінде ауыр атлетиканың əлемдік держа ва ла рының шоғырына қосылды деуге болады. Отандастарымыз Олимпия ойындары мен əлем чемпионаты секілді дүбірлі додаларда алтын жүлделерді алып, командалық есепте жақсы нəти желер көрсетіп келеді. Азия ойындары,

оқиғаға пара-пар болғандықтан, оның өршіл мақсаттарының сөзсіз жүзеге асатынына аса ешкім күмəн келтірмейтін еді. Дегенмен, қазір отставкада жүрген «Көк айдаһар» Қазақ станды аралап шығып, талантты бір спортшы табатынына сеніп отыр. Сөйтіп, ол жаңа ізбасарын Күншығыс еліне апарып, жапон ұлттық күресінің бүкіл қыр-сырына баулымақ. – Қазақстанда талантты спортшылар өте көп. Лондон Олимпиадасында оны бүкілəлем көрді. Бірақ, қазақстандықтар көбінесе өздерін күш салатын спорт түрлері бойынша танытты. Меніңше, мұны əрі қарай дамыту керек деп ойлаймын. Мен осы жерден өзіме ізбасар тауып, біріккен жаттығулар жүргізуге дайынмын. Өйткені, мен бүкілəлемде спорттың салтанат құрғанын қалайтын адаммын, – дейді əйгілі сумошы. АЛМАТЫ. –––––––––––––– Суретте: əйгілі моңғол, Император кубогын 25 рет жеңіп алған Асасёрю Акинори.

Азия чемпионаты жəне басқа да үлкен халықаралық жарыстарда үнемі үздіктер қатарынан көрінуде. Міне, осындай ерең еңбектің арқасында, қазақ зілтеміршілері əлемдегі маңдайалды командалардың санатына қосылып отыр. Сондықтан, 12 жылдан бері өзіне жүктелген міндетті абыройлы атқарып келген Қайрат Тұрлыханов 40 үміткердің арасынан үздік шығып Халықаралық ауыр атлетика федерациясының вицепрезиденті болып сайланып жатса, бұл барлық Алаш жұртының жеңісі болар еді.

«Егемен-ақпарат».

Сəби саудалаушылар сегіз жылєа сотталды Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

Биылғы жылдың 31 қаңтарында Оңтүстік Қазақстан облыстық қаржы полициясының қызметкерлері №1 облыстық перинатальдық орталығы ның екі бірдей медбикесін бала саудалап жатқан жерінен құрықтаған еді. Осы аптада сол нəресте сатып, нəпақа таппақшы болған оларға қатысты сот үкімі шығарылды. Жыл басында осы перинатальдық орталықта босанған 19 жасар жас ана өз шаранасынан бас тартады. Жетімдер үйінде тəрбиеленген бойжеткен перзентін асырап-бағуға жағдайы келмейтінін айтып, оны қалдырып кеткен көрінеді. Міне, осы жағдайды ақ халатты жандар сəтті пайдаланып қалғысы келген. Сөйтіп, жаңа туған сəбиді перзентке зар болып жүрген жанға 6 мың АҚШ долларына сатпақшы болған. Аталған іс бойынша екі медбике ҚР Қылмыстық Кодексінің 133-бабы, 2-бөлігі, яғни, «кəмелетке толмағандарды саудаға салу дерегі» бойынша айыпты деп танылды. Сот шешімімен баланы саудалаушылардың жеке мүлкі тəркіленіп, əрқайсысы сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Ал, дүние есігін ашпай жатып, тағдырдың тəлкегіне түскен періште сəби облыстық білім басқармасына қарасты қамқорлық бөліміне өткізілетін болды. Оңтүстік Қазақстан облысы.

Ґмірде достар, кілемде ќарсыластар Осы күндері еліміздің барлық облыстарында жеңімпаз атанған балуандар Астанада жыл сайын қазақ күресінен Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың жүлдесі үшін өтетін «Қазақстан Барысы» республикалық турнирінің финалдық сынына дайындалуда. Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан».

«Қазақстан Барысы» қазақ күресін дамыту қорының мəліметтеріне қарағанда, қазір финалда күш сынасатын балуандардың басым бөлігі анықталды. Енді Астана мен Алматы жəне еліміздің барлық облыстарының жеңімпаз балуандары Алатау бөктерінде жиналып, 30 маусым күні «Сарыарқа» велотрегінде өтетін финалға дайындықтарын одан əрі жалғастырады. Біз бүгіннен бастап газет бетінде осынау ғажап тур нирдің финалына шыққан балуандармен таныстыруды бастаймыз. Бүгін бірінші болып «Қазақстан Барысында» Ақтөбе облысының

додасының республикалық финалына жолдама алады. Биылғы «Ақтөбе барысы» атанған Дархан Темірханов туралы айтар болсақ, оның спорттағы бүркеншік аты – «Ақтөбе арланы». Салмағы – 103 кило, бойы – 180 см. Дархан белгілі маман Айдар Жиенбаевтың қарамағында жаттығады. Ол 1992 жылы 7 мамыр күні Батыс Қазақстан облысында туған. Қазақ күресімен бала кезінен бері айналысады. Дзюдо мен самбо да – Дарханның оң жамбасына келетін спорт түрлері. Дзюдодан жастар жəне 23 жасқа дейінгі спортшылар арасындағы Қазақстан чемпионы. Дзюдо мен самбодан спорт шебері. – Шыңғыс екеумізге биыл «Қазақстан Барысы» турнирінің финалына қатысу бақыты бұйырды, – дейді ол. – Ешбір спортшы тек қатысып қайтуды мақсат етпейді ғой. Кімнің де болса көкірегінде жеңіспен оралсам деген тілек тұрады. Сондықтан «Қазақстан Барысы» секілді

атынан күресетін балуандармен таныстыруды жөн көріп отырмыз. Ақтөбе қаласындағы «Қоныс» спорт кешенінде түйе балуандар арасында өткен облыстық бəсекеге 23 спортшы қатысты. Осы белдесуде ақтөбелік балуандар Дархан Темірханов пен Шыңғыс Шоқпытов қарсыластарынан басым түсіп, финалға шықты. Бұл екеуі қалалық іріктеу сынының финалында да күрескен болатын. Сол кезде Шыңғыстың мерейі үстем болған. Облыстық турнирде Дархан есе қайтарудың жолын іздеп, ақырсоңында Шыңғыстан айласын асыра білді. Сөйтіп, «Ақтөбе барысы» атанды. Ал Шыңғыс болса қарсыласынан жеңілсе де Дархан сияқты, «Қазақстан Барысы»

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» КМК баспаханаларында басылып шықты.

халықтың жоғары бағасын алып үлгерген турнирде алысқа шауып жатсам, мен үшін үлкен бақыт. Ал, республикалық финалға екінші жолдаманы алған Шыңғыс Шоқпытовтың спорттағы бүркеншік аты – «Ақтөбе қыраны». Оның салмағы – 105 кило, бойы – 189 см. Шыңғысты да белгілі маман Алтынбек Жиенбаев жаттықтырады. Шыңғыс Дарханнан екі жас үлкен. 1990 жылы 15 қазанда Ақтөбе қаласында туған. Қазақ күресімен 3 жылдан бері айналысады. Одан бөлек, дзюдо жəне самбо күресінен спорт шебері атағын алған. Самбодан ересектер арасында екі дүркін ел чемпионы. Дзюдодан жастар арасындағы Қазақстан біріншілігінің жеңімпазы. Міне, Ақтөбе облысының «Қазақстан Барысы» турнирінің республикалық финалына жолдама алған балуандары алдарына осындай үлкен мақсаттар қойып отыр. Біз де оларға сəттілік тілейміз. –––––––––––––––– Суретте: Шыңғыс Шоқпытов пен Дархан Темірханов.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Дастан КЕНЖАЛИН.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 10 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №59 ek


11

www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 24 қазан

№1355

Астана, Үкімет Үйі

Электр қондырғыларын орнату қағидаларын бекіту туралы (Жалғасы. Басы өткен 108,124 -нөмірлерде). 15. Құрама жəне біріктіруші шиналар 291. Шиналар: 1 кВ дейінгі кернеуге осы тармақтың 1), 3), 5) тармақшалары бойынша, 1 кВ асатын кернеуге осы Қағидалардың 290-тармағының 2), 6) тармақшалары бойынша осы параграфта қарастырылған көлемде сыналады. 1) Оқшаулау кедергісін өлшеу. 1 кВ кернеуге мегаомметрмен өлшенеді. Оқшаулау кедергісі 0,5 МОм кем болмауы тиіс. 2) Оқшаулауды өнеркəсіптік жиіліктегі жоғары кернеумен сынау: бір элементті тіреуіш оқшаулағыштар. Ішкі жəне сыртқы қондырғылардың керамикалық бір элементті тіреуішті оқшаулағыштары осы Қағидалардың 299-тармағына сəйкес сыналады; тіреуіш көп элементті жəне аспалы оқшаулағыштар. Істікшелі жəне аспалы оқшаулағыштар осы Қағидалардың 299-тармағына сəйкес сыналады. 3) Шиналардың болтты түйіспелі жалғауларын орындау сапасын тексеру. Түйіспелердің ішке тарту жəне қосылыстардың 2-3 % ашылу сапасын таңдаулы тексерісі жүргізіледі. Түйіспелі қосылысының ауыспалы кедергісін өлшеу 2-3 % қосылысына 1000 А жəне одан астам құрама жəне біріктіруші шиналарында таңдаулы түрде жүргізіледі. Шина учаскесінде (0,7-0,8 м) кернеу немесе кедергі төмендеуі түйіспелі қосылыс орнында шина учаскесінің ұзындығы жəне қимасы 1,2 есе кернеу немесе кедергі төмендеуінен аспауы тиіс. 4) Шиналардың қысылған түйіспелі қосылыстарын орындау сапасын тексеру. Қысылған түйіспелік қосылыстар мынадай жағдайларда ақауы бар деп танылады: олардың геометриялық өлшемдері осы типтегі қосылу қысқышты монтаждау бойынша нұсқаулықтың талаптарына сəйкес болмаса; жалғағыш немесе қысқыштың бетінде сызат, айтарлықтай тоттанған немесе механикалық бүлінген болса; қысылған қосылыстың қисықтығы оның ұзындығының 3 % асатын болса; қысылған темір өзекше симметриялы емес орнатылған жағдайда. Қысылған түйіспелік қосылыстардың 3-5 % өтпелі кедергісін таңдаулы өлшеу қажет. Қосылыс учаскесінде кернеу немесе кедергі төмендеуі түйіспелі қосылыс орнында өткізгіш учаскесінің ұзындығы жəне қимасы 1,2 есе кернеу немесе кедергі төмендеуінен аспауы тиіс. 5) Дəнекерленген түйіспелі қосылыстарды бақылау. Егер дəнекерлеуді орындағаннан кейін: өткізгіштің сыртқы орамын күйдіріп жіберу немесе қосылған өткізгіштерді ию кезінде дəнекерлеудің бұзылуы; дəнекерлеу орнында өткізгіштің тереңдігі 1/3 диаметрінен асатын отыру қабыршағы анықталған жағдайда дəнекерленген түйіспелі қосылыстар ақаулы болып саналады. 6) Өтпелі оқшаулағыштарды сынау осы Қағидалардың 298-тармағына сəйкес орындалады. 16. Құрғақ ток шектеуіш реакторлар 292. Құрғақ ток шектеуіш реакторлар осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналуы тиіс. 1) Бекітпе болттарына қатысты орамаларының оқшаулағышының кедергісін өлшеу 1-2,5 кВ кернеуге мегаомметрмен жүргізіледі. Оқшаулағыштың кедергісі 0,5 МОм кем болмауы тиіс. 2) Реакторлардың фарфорлық тіреу оқшауламасын өнеркəсіптік жиіліктің жоғары кернеуімен сынау. Толық жинақталған реактордың тіреу оқшауламасының сынау кедергісі осы Қағидаларға 5-қосымшаның 78-кестесіне сəйкес орнатылған. Нормаланған сынау кернеуінің қосымша ұзақтығы – 1 мин. Құрғақ реакторлардың тіреу оқшаулағышын өнеркəсіптік жиіліктегі жоғары кернеуімен сынау ұяшықтарды шиналау оқшаулағыштарымен бірге жүргізіледі. 17. Электр сүзгілері 293. Электр сүзгілері осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналуы тиіс. 1) Қоректену агрегатының трансформатор орамның оқшаулама кедергісін өлшеу 1000-2500 В кернеуде мегаомметрмен өлшенеді. 380 (220) В кернеудегі орамалардың оқшаулағышының кедергісі оған жалғанған тізбектерді қосқанда 1 МОм кем емес болуы тиіс. Жоғары кернеудегі орамның оқшаулама кедергісі 25 оС температурада 50 МОм кем болмауы немесе агрегат паспортында көрсетілген шамадан 70 % кем болмауы тиіс. 2) Қоректену агрегатының 380 (220) В тізбегінің оқшауламасын сынау 50 Гц жиілікте 2 кВ кернеумен 1 мин ішінде жүргізіледі*. 3) Жоғары кернеудегі кəбілдің оқшауламасының кедергісін өлшеу 2500 В кернеуімен мегаомметрмен өлшенген оқшауламаның кедергісі 10 МОм кем болмауы тиіс. 4) Жоғары кернеу кəбілінің оқшауламасын жəне шеткі кəбілдік муфталардың оқшауламасын сынау 75 кВ тұрақты ток кернеуімен 30 мин ішінде жүргізіледі. 5) Трансформатор майын сынау. Майдың тесу кернеуінің шекті шамасы: құйғанға дейін – 40 кВ; құйғаннан кейін – 35 кВ. Май құрамында судың тамшылары болмауы тиіс. 6) Жабдықтардың элементтерінің жерге тұйықтауының дұрыстығын тексеру. Жерге тұйықтау шиналарын жерге тұйықтағыштарға жəне жабдықтың келесі элементтеріне бекітудің сенімділігін тексеру: жобаға сəйкес, отырғызу электродтары, қоректену агрегатының оң полюсі, электр сүзгісінің корпусы, трансформаторлар мен электр қозғалтқыштарының корпустары, қайта қосқыштардың табаны, панелдердің каркасы мен басқару қалқандары, жоғары кернеу кəбілінің қабығы, оқшаулағыш қорабының есіктері, кəбіл муфтілерінің қораптары, оқшаулағыш фланецтері жəне басқа да металл конструкцияларына жүргізіледі. 7) Жерге тұйықтау құрылғылардың кедергісін тексеру. Жерге тұйықтағыштың мен қосқыштың кедергісі – 4 Ом, ал жерге тұйықтағыш құрылғылардың өтпелі кедергісі – 0,05 Ом аспауы тиіс. 8) Вольт-амперлік көрсеткіштерді алу. Электр сүзгілерінің вольт-амперлік көрсеткіштері (берілген кернеуінен тəж өрісінің ток тəуелділігі) ауада жəне түтінді газда осы Қағидаларға 5-қосымшасының 79-кестесінің нұсқауына сəйкес алынады. 18. Өнеркəсіптік мақсаттарына арналған статикалық түрлендіргіштер 294. Жиынтықты статикалық түрлендіргіштер осы параграфпен қарастырылған көлемде: иондық реверсивтік емес осы Қағидалардың 293-тармағының 1)-8), 10), 11) тармақшалары бойынша, иондық реверсивтік 1) -11) тармақшалары бойынша, жартылай өткізгіш басқарылатын реверсивтік емес осы Қағидаларға 293-тармағының 1) -4), 6) -8), 10), 11) тармақшалары бойынша, жартылай өткізгіш басқарылатын реверсивтік осы Қағидалардың 293-тармағының 1)-4), 6)-11) тармақшалары бойынша, жартылай өткізгіш басқарылмайтын осы Қағидалардың 293-тармағының 1)-4), 7), 10), 11) тармақшалары бойынша сыналады. Осы параграф синхронды генераторлар мен компенсаторлардың тиристорлы қоздырғыштарына таралмайды. 1) Элементтердің оқшауламасының жəне түрлендіргіштің тізбектерінің кедергісін өлшеу. Дайындаушы зауыттың нұсқаулығына сəйкес жүргізіледі. 2) Өнеркəсіптік жиіліктегі жоғарылатылған кернеумен сынау: иондық түрлендіргіш пен түрлендіргіш трансформатор тізбектерінің мен тораптарын оқшаулағышы 1 мин ішінде өндірістік жиіліктегі сынау кернеуіне шыдауы тиіс. Сынау кернеуінің шамасы 80-кестеде көрсетілген, мұндағы Ud – түрлендіргіш агрегаттың бос жүрісінің кернеуі. Вентильдің катоды мен корпусының арасындағы сына кернеуі оқшауланған катоды бар түрлендіргішке жатады. Қарсы келетін-параллельді схемалар үшін катодтың əрбір фазасында жəне вентиль корпусында электр жетекке арналған түрлендіргіштер жəне түрлендіргіштер тізбекті қосылысты вентильдер үшін, сондай-ақ катодпен қосылған тізбектер үшін 2,25 Ud+3500 кернеуімен сыналуы қажет; жартылай өткізгіш түрлендіргіштің тізбектері мен тораптарының (күштік тізбектер – корпус жəне күштік тізбектер – өз қажеттігінің тізбектерінің) оқшаулағышы 1,8 кВ немесе дайындаушы зауыттың көрсеткен, өнеркəсіптік жиіліктегі сынақ кернеуіне 1 мин ішінде шыдауы тиіс. Айнымалы жəне түзетілген кернеудің қуат тізбектері сынау уақытында өзара электрмен жалғануы тиіс. 3) Түрлендіргішті қорғаудың барлық түрлерін тексеру. Қорғаудың іске қосылу шегі жобада есептелген көрсеткіштерге сəйкес болуы тиіс. 4) Түрлендіргіш трансформатор мен реакторды сынау осы Қағидалардың 280-тармағына сəйкес жүргізіледі. 5) Тұтануды тексеру. Тұтану тұтандыру жүйесінің ұзақ соғуынсыз, нақты жүруі тиіс. 6) Фазалауды тексеру. Басқару импульсінің фазасы реттеу диапазонындағы анодтық кернеу фазасына сəйкес болуы тиіс. 7) Салқындату жүйесін тексеру. Сынапты түрлендіргіштің салқындату жүйесінің кірісі мен шығысындағы су температурасының айырмашылығы дайындаушы зауыттың мəліметтеріне сəйкес болуы тиіс. Ауамен қолдан салқындатылатын жартылай өткізгіш түрлендіргіштің салқындату ауаның жылдамдығы дайындаушы зауыттың көрсеткіштеріне сəйкес болуы тиіс. 8) Тураланған кернеуін реттеу диапазонын тексеру. Реттеу диапазоны дайындаушы зауыттың көрсеткіштеріне сəйкес болуы тиіс, түзетілген кернеудің шамасы біртіндеп өзгертілуі тиіс. Реттеу көрсеткішін алу 0,1 номиналдыдан кем емес жүктемеде түрлендіргіштің жұмысы барысында жүргізіледі. Сынау кезінде қолданылатын жүктеменің көрсеткіштері түрлендіргішке қарастырылатын жүктеме көрсеткішіне сəйкес болуы тиіс. 9) Статикалық теңестіретін токты өлшеу. Өлшеу реттеудің барлық диапазонында жүргізіледі. Теңестіру тогы жобада қарастырылған шамадан аспауы тиіс. 10) Жүктемемен жұмыс істеп тұрған түрлендіргіштің жұмысын тексеру (реттеудің барлық диапазонындағы реттеу түрлендіргіштер үшін). Бұл ретте токтың фаза жəне вентильдер бойынша біркелкі таралуын тексеру жүргізіледі. Əркелкілік түрлендіргіштің қандай да бір фазасының шамадан тыс арнасынан асуын болдырмауы тиіс. 11) Түрлендіргіштің параллельді жұмысын тексеру. Жүктеме түзеткіш агрегаттардың параллельді жұмыс істеп тұрған параметрлеріне сəйкес тұрақты таралуы тиіс. 19. Қағаз-майлы конденсаторлар 295. Қағаз-майлы байланыс, қуатты іріктеу конденсаторлары, бөлу конденсаторлары, бойлық компенсацияның конденсаторлары, қуат пайызын арттыру конденсаторлары осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады; 1 кВ төмен кернеудегі қуат пайызын арттыру конденсаторлары осы Қағидалардың 294-тармағының 1), 4), 5) тармақшасы бойынша, 1кВ жəне жоғары кернеудегі қуат пайызын арттыру конденсаторлары осы Қағидалардың 294-тармағының 1), 2), 4), 5) тармақшасы бойынша, байланыс, қуатты іріктеу конденсаторлары, бөлу конденсаторлары осы Қағидалардың 294-тармағының 1)-4) тармақшалары бойынша сыналады. 1) Оқшаулама кедергісін өлшеу 2,5 кВ кернеудегі мегаомметрмен жүргізіледі. Шығыс бөлігінің жəне конденсатордың корпусына қатысты арасындағы жəне R60/R15 оқшаулама кедергісі нормаланбайды. 2) Сыйымдылықты өлшеу. 15-35 0С температурада жүргізіледі. Өлшенген сыйымдылық осы Қағидалардың 5-қосымшасының 81-кестесінде келтірілген көрсеткіштер мен өлшем қателігін есепке алғандағы паспорт мəліметтеріне сəйкес болуы тиіс. 3) Диэлектрлік шығындардың бұрышының тангенсін өлшеу. Байланыс, қуатты іріктегіш жəне бөлгіш конденсаторлары үшін жүргізіледі. 15-35 С температурада конденсаторлардың барлық типтерінің диэлектрлік шығындарының бұрышының тангенсінің өлшенген шамалары 0,4 % аспауы тиіс. 4) Жоғары кернеумен сынау қуат пайызын арттыруға арналған конденсаторлардың сынау кернеуі 82-кестеде берілген; байланыс, қуатты іріктегіш жəне бөлгіш конденсаторларға осы Қағидаларға 5-қосымшасының 83-кестесінде, бойлық компенсация конденсаторлары үшін осы Қағидалардың 5-қосымшасының 84-кестесінде келтірілген. Сынау кернеуін қосымша ұзақтығы 1 мин. Қажетті қуаттағы ток көзі болмаған жағдайда, өнеркəсіптік жиіліктегі жоғары кернеумен сынау, осы Қағидалардың 5-қосымшасының 82- 84- кестелерінде көрсетілгенге қатысты екі еселенген шаманы түзетілген кернеумен сынаумен алмастырылады. Шығыс бөлігі бар жəне корпуспен жалғанған, қуат пайызын арттыруға арналған (немесе бойлық компенсация конденсаторларына) конденсаторлардың оқшаулағышының корпусына қатысты өнеркəсіптік жиіліктегі жоғары кернеумен сынау жүргізілмейді. 5) Конденсаторлар батареяларын үш мəрте қосу арқылы сынау. Əрбір фаза бойынша токтың көрсеткішін бақылай отырып, номиналды кернеуге қосу арқылы жүргізіледі. Əр түрлі фазалардағы токтар бір бірінен ерекшеленуі 5 % артық болмауы тиіс. 20. Вентильді разрядтаушылар жəне асқын кернеулерді тежегіштер 296. Вентильді разрядтаушылар мен асқын кернеулерді тежегіштерді орынға орнатқаннан кейін осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. 1) Разрядтаушы элементінің кедергісін өлшеу 2,5 кВ кернеуіндегі мегаомметрмен жүргізіледі. Элементтің оқшаулағыштың кедергісі нормаланбайды. Оқшаулағышты бағалау үшін разрядтаушы бірдей фазасының элементтерінің оқшаулама кедергісінің өлшенген шамалары салыстырылады; одан басқа, бұл шамалар басқа фазалар жиынтығының немесе дайындаушы зауыттың элементтерінің оқшаулама кедергісімен салыстырылады. РВН, РВП, РВО, GZ разрядтаушылардың кедергілері 1000 МОм кем болмауы тиіс. РВС разрядтаушы элементтерінің кедергісі зауыт нұсқаулығының талаптарына сəйкес болуы тиіс. РВМ, РВРД, РВМГ, РВМК разрядтаушылардың элементтер кедергісі осы Қағидалардың 5-қосымшасының 85-кестесінде келтірілген мəліметтерге сəйкес болуы тиіс. Өткізу мүмкіндігінің имитатор кедергісі 1000 В кернеудегі мегаомметрмен өлшенеді. Өлшенген кедергінің шамасы зауыт өлшемдері немесе қолданыстағы бұрынғы өлшемдердің нəтижелерінен 50 % астам емес айырмашылығы болуы тиіс. Іске қосылу регистраторлары бар разрядтауыштардың табандарын оқшаулайтын оқшауламаның кедергісін 1000-2500 В кернеудегі мегаомметрмен өлшейді. Оқшауламаның өлшенген кедергісінің шамасы 1 МОм кем болмауы тиіс. 3 кВ дейінгі номиналды кернеуімен асқын кернеуді шектеуіштердің кедергісі 1000 МОм кем болмауы тиіс. 3-35 кВ номиналды кернеуімен асқын кернеулерді шектеуіштердің кедергісі дайындаушы зауыттың нұсқаулықтар талаптарына сəйкес болуы тиіс. 110 кВ жəне одан жоғары номиналды кернеумен асқын кернеуді шектеуіштердің кедергісі 3000 МОм кем болмауы тиіс, айырмашылығы қолданыстағы бұрынғы өлшемдердің нəтижесінде алынған немесе паспортта келтірілген мəліметтерден ± 30 % астам емес айырмашылығы болуы тиіс. 2) Тураланған кернеудегі вентильді разрядтаушылар өткізу тогын (ток азаюы) өлшеу. Вентильді разрядтаушылардың жеке элементтерінің мүмкін өткізу тогы (ток азаюы) осы Қағидалардың 5-қосымшасының 86-кестеде көрсетілген. 3) Асқын кернеуді тежегіштің өткізу тогын өлшеу. Асқын кернеуді тежегіштердің мүмкін өткізу тогы осы Қағидаларға 5-қосымшасының 87-кестесінде келтірілген. 4) Жұмыс кернеуіндегі асқын кернеуді тежегіштің өткізу тогын өлшеуге арналған жабдық жиынтығына кіретін элементтерді тексеру. Желіден ажыратылған асқын кернеуді тежегіште жүргізіледі. Оқшауланған шығарымның электр беріктігін тексеру АКТ-330 жəне 500 кВ тежегіштері үшін пайдаланудың алдында жəне тежегіш қосылған қондырғының жөндеуге шығаруда 6 жылда 1 реттен жиі емес жүргізіледі. Уақытты сақтамай 10 кВ дейінгі 50 Гц жиіліктегі кернеуді біртіндеп көтеру арқылы сынау жүргізіледі. ТФҚ-10-750 оқшаулағыштың электрлік беріктігін тексеру 1 мин ішінде 50 Гц жиіліктегі 24 кВ кернеумен жүргізіледі. Қорғаныс резисторының ток өткізгіштігін өлшеу 50 Гц жиіліктегі 0,75 кВ кернеуде жүргізіледі. Ток шамасы 1,8-4,0 мА деңгейінде болуы тиіс. 5) Өнеркəсіптік жиіліктегі тесіп өтетін кернеуді өлшеу. Өнеркəсіптік жиіліктегі вентильдік разрядтаушылардың элементтерінің ұшқындық аралықтарының тесіп өтетін кернеуі осы Қағидалардың 5-қосымшасының 88-кестесінде көрсетілген шаманың маңында болуы тиіс. Шунттайтын резисторлары бар, разрядтаушылардың өнеркəсіптік жиіліктегі тесіп өтетін кернеуді өлшеу, разрядтаушы арқылы токты 0,1 А дейін шектеуге мүмкіндік беретін жəне кернеу қосымша ұзақтығы 0,5 с дейін болады.

21. Түтікті разрядтаушылар 297. Түтікті разрядтаушылар осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. 1) Разрядтаушы бетінің жағдайын тексеру. Разрядтауышты тірекке орнатудан бұрын тексеру арқылы жүргізіледі. Разрядтауыштың сыртқы бетінде сызат жəне қабаттануы болмауы тиіс. 2) Сыртқы ұшқын аралығын өлшеу. Разрядтауышты орнату тіреуінде жүргізіледі. Ұшқын аралығы берілген шамадан аспауы тиіс. 3) Шығару орналасу аймағын тексеру. Разрядтауышты орнатқаннан кейін жүргізіледі. Шығару аймақтары Разрядтауыштың ашық ұшының потенциалынан ерекшеленетін потенциалы бар, конструкциялар мен өткізгіштердің элементтерімен жанаспаулары жəне қамтымауы тиіс. 22. 1 кВ жоғары кернеудегі сақтандырғыштар, сақтандырғыштар-ажыратқыштар 298. 1кВ жоғары кернеудегі сақтандырғыштар, сақтандырғыштар-ажыратқыштар осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. Өнеркəсіптік жиіліктегі жоғарылатылған кернеумен сақтандырғыштардың тіреу оқшауламасын сынау. Сынау кернеуі осы Қағидалардың 5-қосымшасының 78-кестесіне сəйкес орнатылады. Нормаланған сынама кернеуінің қосымша ұзақтығы 1 мин. Сақтандырғыштардың тіреу оқшауламасын өнеркəсіптік жиіліктегі жоғары кернеумен сынау ұяшықтарды шиналайтын оқшаулағыштарды сынаумен бірге жүргізіледі. 2) Ток тежегіш резисторлар мен балқымалы енгізулердің бүтіндігін жəне олардың жоба мəліметтеріне сəйкестігін тексеру. Балқымалы енгізулер жəне ток тежегіш резисторлар калибрленуі қажет жəне жоба мəліметтеріне сəйкес болуы қажет. Кварц құмы бар сақтандырғыштарда балқымалы енгізулердің бүтіндігі қосымша тексеріледі. 3) Сақтандырғыш-ажыратқыш патронының ток жүретін бөлігінің тұрақты тогына кедергісін өлшеу. Кедергінің өлшенген шамасы патрондағы калибровканың номиналды тогының шамасына сəйкес болуы тиіс. 4) Сақтандырғыш-ажыратқыш алмалы-салмалы контактілеріндегі контактілі басуын өлшеу. Контактілі басуының өлшенген шамасы зауыт мəліметтеріне сəйкес болуы тиіс. 5) Сақтандырғыш-ажыратқыштың патронының доға сөндіргіш бөлігінің жағдайын тексеру. Сақтандырғыш-ажыратқыштың патронының доға сөндіргіш бөлігінің ішкі диаметрі өлшенеді. Патронның ішкі доға сөндіргіш бөлігінің диаметрінің өлшенген шамасы зауыт мəліметтеріне сəйкес болуы тиіс. 6) Сақтандырғыш-ажыратқыштың жұмысын тексеру. Сақтандырғыш-ажыратқышты қосу жəне ажырату операциясының 5 циклі орындалады. Əрбір операция бірінші талпыныстан сəтті орындалуы тиіс. 23. Кірмелер жəне өтпелі оқшаулағыштар 299. Кірмелер жəне өтпелі оқшаулағыштар осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. 1) Оқшауламаның кедергісін өлшеу. Қағаз-майлы оқшауламасы бар кірмелерде 1-2,5 кВ кернеуге мегаомметрмен жүргізіледі. Қосылыс төлкесіне қатысты кірменің соңғы жəне өлшейтін қоршауының оқшауламасының кедергісі өлшенеді. Оқшаулама кедергісі 1000 МОм кем болмауы тиіс. 2) Диэлектрлік шығындардың бұрышының тангенсін өлшеу. Ішкі негізгі майды бөгегіш, қағазды-майлы жəне бакелиттік оқшауламасы бар, өтпелі оқшаулағыштар мен кірмелерде жүргізіледі. Кірменің диэлектрлік шығындары жəне өтпелі оқшаулағыштардың бұрыштарының тангенсі осы Қағидалардың 5-қосымшасының 89-кестесінде көрсетілген шамадан аспауы тиіс. Арнайы шықпасы бар потенциометрлік құрылғыға (ПМН) кірмелер мен өтпелі оқшауламаларда, негізгі оқшауламаның жəне өлшеуіш конденсатордың оқшауламасының диэлектрлік шығындарының бұрышының тангенсі өлшенеді. Бір мезгілде сыйымдылықты өлшеу жүргізіледі. Өлшеуіш конденсаторлардың оқшауламасына арналған диэлектрлік шығындардың бұрышының тангенсі бойынша ақаулы нормалар негізгі оқшауламаның ақауларымен бірдей. Оқшауламаның соңғы қабатының (диэлектрлік шығындардың бұрышын өлшеу) орманынан өлшейтін шықпасы бар кірмелерде осы оқшауламаның диэлектрлік шығындардың тангенсі өлшенеді. Диэлектрлік шығындардың бұрышының тангенсін өлшеу 3кВ кернеумен жүргізіледі. Кірменің қағаз-майлы оқшауламасының соңғы орамының жағдайын анықтау үшін, диэлектрлік шығындардың бұрышының тангенсінің орта тəжірибелік шамаларына негізделуі қажет: 110-115 кВ үшін – 3 % жəне 220 кВ кірмелер үшін – 2 % жəне 330-500 кВ кірмелері үшін – негізгі оқшауламаға қабылданған, диэлектр шығындар бұрышының тангенсінің шекті шамалары жатады. 3) Өнеркəсіптік жиіліктегі жоғары кернеумен сынау. Сынау 35 кВ дейінгі кернеудегі кірмелер мен өтпелі оқшаулағыштарға міндетті жүргізіледі. Кірмелер мен өтпелі оқшаулағыштарға қажетті сынау кернеуі жеке сыналған немесе тарату құрылғысына орнатқаннан кейін май ажыратқышына жəне т.б. осы Қағидалардың 5-қосымшасының 90-кестесіне сəйкес қабылданады. Күштік трансформаторларына орнатылған кірмелерді сынау күштік трансформаторларына арналған нормалар бойынша соңғы орамды сынаумен бірге жүргізіледі. Негізгі керамикалық, сұйық немесе қағаз-майлы оқшауламасы бар кірмелер мен өтпелі оқшаулағышқа арналған нормаланған сынау кернеуін қосымша ұзақтығы 1 мин, ал бакелит немесе басқа да қатты органикалық материалдардан негізгі оқшауламаларға 5 мин. Трансформаторлардың орамдарымен бірге сыналған кірмелерге қажетті нормаланған сынау кернеуінің қосымша ұзақтығы 1 мин. Егер майда (маймен толтырылған кірме) ойық, жабын, сырғанақ разряд жəне жарым-жарты разрядтар, газдың бөлінуі, сондай-ақ егер сынаудан кейін оқшауламаның жергілікті қызып кетуі табылмаған жағдайда, кірме сынаудан өтті деп саналады. 4) Кірмелердің тығыздығының сапасын тексеру. 98 кПа (1кгс/см2) артық қысымды жасау арқылы қағаз-майлы оқшауламасы бар 110-500 кВ кернеудегі тұмшаланбаған маймен толтырылған кірмелер үшін жүргізіледі. Сынау ұзақтығы 30 мин. Сынау кезінде майдың ағу белгілері болмауы тиіс. 5) Маймен толтырылған кірмелердің трансформаторлық майды сынау. Май жаңа құйылған кірмені сынау осы Қағидалардың 300-тармағына сəйкес сыналуы тиіс. Монтаждаудан кейін құйылған майды сынау осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 93-кестенің 1-5-тармақшаларының көрсеткіштері бойынша жүргізіледі, ал диэлектрлік шығындардың бұрышының жоғары тангенсі бар кірмелер жəне 220 кВ жəне одан жоғары кернеудегі кірмелерде, майдың диэлектрлік шығынының бұрышының тангенсі өлшенеді. Көрсеткіштердің шамалары осы Қағидалардың 5-қосымшасының 93-кестесінде көрсетілген шамадан кем болмауы тиіс, ал диэлектрлік шығындардың бұрышының тангенсінің шамасы осы Қағидалардың 5-қосымшасының 91-кестесінде көрсетілген шамадан астам болмауы тиіс. 24. Фарфорлық аспалы жəне тіреу оқшаулағыштары 300. Фарфорлық аспалы жəне тіреу оқшаулағыштары осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. Тіреу-стержендік оқшаулағыштарды өндірістік жиіліктегі жоғары кернеумен сынау қажет емес. Шыны аспалы оқшаулағыштарға электрмен сынау жүргізілмейді. Олардың күйін сыртқы тексеру арқылы бақыланады. 1) Аспалы жəне көп элементті оқшаулағыштардың оқшауламасының кедергісін өлшеу. Ауаның қолайлы температурасында ғана, 2,5 кВ кернеуде мегаомметрмен жүргізіледі. Оқшаулағыштарды тексеру олардың электр тарату желістері мен тарату құрылғыларына тікелей орнатудың алдында тексеріледі. Əрбір аспалы оқшаулағыштың немесе істікше оқшаулағыштың əрбір элементінің оқшаулама кедергісі 300 МОм кем болмауы тиіс. 2) Өнеркəсіптік жиіліктегі жоғарылатылған кернеумен сынау: бір элементті тірек оқшаулағыштар. Ішкі жəне сыртқы қондырғылардың осы оқшауламалары үшін сынақ кернеуінің шамасы осы Қағидаларға 5-қосымшаның 92-кестесінде көрсетілген. Нормаланған сынау кернеуін қосымша ұзақтығы 1 мин; көп элементті тіреу жəне аспалы оқшаулағыштар. Жаңа орнатылған істікшелі жəне ауыспалы оқшаулағыштар оқшаулағыштың əрбір элементіне қамтылған 50 кВ кернеумен сыналады. Негізгі оқшауламасы органикалық материалдар болып табылатын оқшаулағыштар үшін нормаланған сынау кернеуін қосымша ұзақтығы 5 мин, керамикалық оқшаулағыштар үшін 1 мин. 25. Трансформатор майы 301. Жабдықты монтаждау орнындағы трансформатор майын сынау осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. 1) Жабдыққа құюдан бұрын майды талдау. Зауыттан жаңа келіп түскен трансформатор майының əрбір партиясы жабдыққа құюдан бұрын осы Қағидаларға 5-қосымшаның 93-кестесінде көрсетілген осы тармақтың 13) тармақшасынан басқа көрсеткіштер бойынша бір реттен сынаудан өтуі тиіс. 5-қосымшаның Сынау кезінде алынған көрсеткіштердің шамасы, осы Қағидаларға 93-кестесінде көрсетілген шамадан кем болмауы тиіс. Осы Қағидаларға 5-қосымшаның 93-кестесінде көрсетілмеген техникалық шарттар бойынша дайындалған майлар, сол көрсеткіштер бойынша сыналуы тиіс, бірақ сынау нормалары осы майларға арналған техникалық шарттарға сəйкес қабылданады. 2) Жабдықты іске қосудың алдында майды талдау. Жабдықты монтаждаудан күйін кернеуге қосудың алдында алынған май осы Қағидаларға 5-қосымшаның 93-кестесінің 1-5 жəне 11 тармақтарында көрсетілген көлемде, ал 110 кВ жəне одан жоғары жабдықтарға осы Қағидаларға 5-қосымшаның 93-кестесінің 10 тармақшасымен, ал азотты қорғанышы бар жабдықтарға осы Қағидаларға 5-қосымшаның 93-кестесінің 13) тармақшасымен қарастырылады. 3) Аппараттардан алынатын майлардың оны араластыру кезіндегі тұрақтылығын сынау. Аппараттарға əртүрлі маркадағы кондициялық майларды құю кезінде қоспаның араласу пропорциясындағы тұрақтылығы тексеріледі жəне қоспаның тұрақтылығы, тұрақтылығы төмен араласқан майлардың бірінің тұрақтылығынан кем болмауы тиіс. Май қоспасының тұрақтылығын тексеру тек қана ингибирленген жəне ингибирленбеген майлардың араласуы жағдайында жүргізіледі. 26. Кернеуі 1 кВ дейінгі электр аппараттар, екінші ретті тізбектер жəне электр өткізгіштер 302. Электр аппараттары жəне қорғаныс схемаларының екінші ретті тізбектері, басқару, дабыл жəне өлшеулер осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. Кернеуі 1 кВ дейінгі электр өткізгіштер тарату нүктелерінен электр қабылдағыштарға дейін осы Қағидалардың 301-тармағының 1) тармақшасына сəйкес сыналады. 1) Оқшаулама кедергісін өлшеу. Оқшаулама кедергісі осы Қағидаларға 5-қосымшаның 94-кестесінде көрсетілген шамадан кем болмауы тиіс. Өнеркəсіптік жиіліктегі жоғарылатылған кернеумен сынау. Барлық қосылған аппараттармен (автоматты ажыратқыштар, магниттік қосқыштар, контакторлар, реле, құралдар жəне т.б.) қорғаныс, басқару, дабыл жəне өлшеу екінші ретті тізбек схемасы үшін сынау кернеуі 1 кВ. Нормаланған сынау кернеуінің қосымша ұзақтығы 1 мин. 3) Автоматты ажыратқыштардың ток ағытқыштарының əсерін тексеру. Ток ағытқыштардың əсерін тексеру (ең жоғарғы, тəуелді, нөлдік, дифференциалды жəне т.б.) барлық типтегі автоматты ағытқыштарда бірінші ретті токпен жүргізіледі. Ағытқыштардың əрекет шегі зауыт көрсеткіштеріне сəйкес болуы тиіс. 4) Оперативтік токтың төмен жəне номиналды кернеуіндегі автоматты ажыратқыштармен контакторлардың жұмысын тексеру. Көп ретті қосу жəне ажыратылатын автоматты ажыратқыштар мен контакторларды сынау кезіндегі операциялардың саны мен кернеудің шамалары осы Қағидаларға 5-қосымшаның 95-кестесінде келтірілген. 5) Релелік аппаратураны тексеру. Қорғаныс, басқару, автоматика жəне дабыл релелерін жəне басқа құрылғыларды тексеру қолданыстағы нұсқаулықтарға сəйкес жүргізіледі. Жұмыс жарғыларындағы реленің іске қосылу шегі есептік көрсеткіштерге сəйкес болуы тиіс. 6) жедел токтың əртүрлі шамасындағы толық жиналған схемалардың дұрыс жұмыс істеуін тексеру. Схемалардың барлық элементтері осы Қағидаларға 5-қосымшаның 96-кестесінде келтірілген оперативтік токтың шамасындағы жобамен қарастырылған кезектілікте сенімді жұмыс істеуі тиіс. 27. Аккумулятор батареялары 303. Монтаждаумен аяқталған аккумулятор батареясы осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. 1) Оқшаулама кедергісін өлшеу. Өлшеу вольтметрмен жүргізіледі (вольтметрдің ішкі кедергісі нақты белгілі болуы тиіс, тобы 1-ден төмен емес). Толық алынып тасталған жүктемеде қыспақтардағы жəне əрбір қыспақ пен жердің арасындағы батареяның кернеуі өлшенуі тиіс. Rх оқшаулама кедергісі келесі формуламен есептеледі:  U  Rx  Rq    1 ,  U1  U2 

мұндағы, Rd – вольтметрдің ішкі кедергісі; U – батареяның қыспағындағы кернеу; U1 жəне U2 – оң қысқыш жəне жердің арасындағы кернеу жəне теріс қысқыш пен жердің арасындағы кернеу. Батареяның оқшауламасының кедергісі төменде көрсетілген шамадан кем болмауы тиіс: Номиналды кернеу, В 24 48 60 110 220 Кедергі, кОм 15 25 30 50 100 2) Форматталған аккумулятордың сыйымдылығын тексеру. Толық зарядталған аккумуляторларды 3 немесе 10 сағаттық режимдегі токпен ажыратылады. +25 С температураға келтірілген, аккумулятор батареясының сыйымдылығы дайындаушы зауыттың мəліметтеріне сəйкес болуы тиіс. 3) Электролит температурасы мен тығыздығын тексеру. Əрбір элементтің электролитінің температурасы мен тығыздығы батареяның заряды мен разрядының аяғында дайындаушы зауыттың мəліметтеріне сəйкес болуы тиіс. Зарядтау кезіндегі электролиттің температурасы +40 0С жоғары болмауы тиіс. 4) Электролитті химиялық талдау. Қышқылды аккумуляторлық батареяларға құюға арналған электролит А сортты күкіртті аккумулятор қышқылы мен дистилденген судан жасалады. Араластырылған электролиттегі қоспаның құрамы мен ұшып кетпейтін қалдық құрамы төменде келтірілген шамалардан аспауы тиіс. Мөлдірлігі Мөлдір Калориметриялық анықтамаға сəйкес түсі, мл 0,6 3 1,18 Тығыздығы т/м , 20°С Құрамы, %: Моногидрат 24,8 Темір 0,006 Күшəла 0,00005 Марганец 0,00005 Хлор 0,0005 Азот қышқылдары 0,00005 Ұшпайтын қалдықтар 0,3 Күкіртті сутекпен тұндырылған металға реакциясы шыдамды сыналуы Марганецті қышқыл калийді қалпына келтіретін заттар сынауды шыдайды 5) Элементтердегі кернеуді өлшеу. Разрядтың аяғында қалып қоятын элементтердің кернеуінің айырмашылығы, қалған элементтердің орташа кернеуінен 1-1,5 % аспауы тиіс, ал қалып қоятын элементтердің саны батареядағы олардың жалпы көлемінен 5 % кем болмауы тиіс. 28. Жерге тұйықтағыш құрылғылар 304. Жерге тұйықтағыш құрылғылар осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. 1) Жерге тұйықтау құрылғылардың элементтерін тексеру. Тексеруге мүмкін деңгейде жерге тұйықтау құралдарының элементтерін тексеру арқылы жүргізіледі. Жерге тұйықтау құрылғылардың өткізгіштігі мен қимасы осы Қағидалардың талаптарына жəне жобаның мəліметтеріне сəйкес болуы тиіс. 2) Жерге тұйықтағыш пен жерге тұйықтау элементтерінің арасындағы тізбекті тексеру. Жерге тұйықтау жəне нөлдеу сымдарының қимасы, олардың қосылыстары мен жалғанымдарының бүтіндігі жəне беріктігі тексеріледі. Аппаратты жерге тұйықтау контурымен қосатын жерге тұйықтау сымдарда үзілу жəне көзге көрінетін ақаулар болмауы тиіс. Дəнекерлеу жұмысының сенімділігі балғамен соғып тексеріледі.

3) 1 кВ дейінгі электр қондырғыларындағы теспелі сақтандырғыштардың жағдайын тексеру. Теспелі сақтандырғыштар ақаусыз жəне электр қондырғысының нақты кернеуіне сəйкес болуы тиіс. 4) Нейтралы тұтас жерге тұйықталған 1 кВ дейінгі электр қондырғыларындағы нөл-фазаның тізбегін тексеру. Тексеру мына тəсілдердің бірімен жүргізіледі: корпусқа немесе сымға бір фазалы тұйықталудың тогын арнайы құралдар көмегімен тікелей өлшеу арқылы; бір фазалы тұйықталу тогын кезекті есептей отырып, нөл-фазасының ілмегінің толық кедергісін өлшеу арқылы. Корпусқа немесе нөлдік сымға бір фазалы тұйықталу тогы осы Қағидалардың тиісті тарауларындағы берілген коэффициенттерді есепке ала отырып, қорғаныстың сенімді іске қосылуын қамтамасыз етуі тиіс. 5) Жерге тұйықтау құрылғыларының кедергісін өлшеу. Кедергі шамалары осы Қағидалардың тиісті тарауларында берілген шамаларды қанағаттандыруы тиіс. 6) Жанасу (жанасу кернеуіне норма бойынша орындалған электр қондырғыларында) кернеуін өлшеу. Жерге тұйықтау құрылғылардың монтажынан, қайта құрастырудан жəне күрделі жөндеуден кейін жүргізіледі. Өлшеу жалғанған табиғи жерге тұйықтағыштар мен ƏЖ арқанда жүргізіледі. Жанасу кернеуі жобалау кезіндегі есептеумен шамалар анықталған, бақылау нүктелерінде өлшенеді. Əсер етудің ұзақтығы деп, релелік қорғаудың əсер ету уақыты жəне ажыратқышты ажыратудың жеке уақытының жиынтық уақытын атайды. 110-500 кВ АТҚ қосалқы станцияның жанасу кернеуінің шекті шамалары төменде келтірілген: Кернеудің əсер ету ұзақтығы, 0,1 0,2 0,5 0,7 0,9 1,0 жəне одан жоғары Жанасу кернеуі, В 500 400 200 130 100 65 7) Электр станциялары мен қосалқы станциялардың ТҚ тұйықталу тогының жерге ағуы кезінде жерге тұйықтау құрылғысында кернеуді тексеру. Монтаждаудан, қайта құрастырудан кейін жүргізіледі жəне нейтралы тиімді жерге тұйықталған желістегі 1 кВ жоғары кернеудегі электр жабдықтары үшін 12 жылда 1 рет жүргізіледі. Жерге тұйықтау құрылғысындағы кернеу: ғимараттан тыс жəне электр қондырғының сыртқы қоршауынан əлеуеті алып тасталған электр қондырғылары үшін шектелмейді; 10 кВ астам емес, егер шығатын байланыс жəне телемеханика кəбілдерінің оқшауламасын қорғау жəне потенциалдарды шығаруды алдын алу шаралары қарастырылған жағдайда; қалған басқа да жағдайда 5 кВ астам болмауы тиіс. 29. Қуат кəбіл желілері 305. 1 кВ дейінгі кернеудегі қуат кəбіл желілері 1), 2), 7), 13) тармақтары бойынша, 1 кВ жоғары жəне 35 кВ дейінгі кернеудегі 1)-3), 6), 7), 11) 13) тармақтары бойынша, 110 кВ жəне жоғары кернеудегі осы Қағидалардың 29-тармағында қарастырылған толық көлемде сыналады. 1) Кəбіл талсымдарының бүтіндігі мен фазалауды тексеру. Кəбілдің жалғанған талсымдары фазаларының белгілерінің тұтастығы мен сəйкестігі тексеріледі. 2) Оқшаулама кедергісін тексеру. 2,5 кВ кернеуге мегаомметрмен жүргізіледі. 1кВ дейінгі күштік кəбілдері үшін оқшаулама кедергісі 0,5 МОм кем болмауы тиіс. 1 кВ жоғары күштік кəбілдері үшін оқшаулама кедергісі нормаланбайды. Өлшеу кəбілді жоғарылатылған кернеумен сынағанға дейін жəне одан соң жүргізіледі. 3) Тураланған токты жоғарылатылған кернеумен сынау. 1кВ жоғары күштік кəбілдері тураланған токтың жоғарылатылған кернеуімен сыналады. Сынау кернеуінің шамалары мен нормаланған сынау кернеуінің қосымша ұзақтығы осы Қағидаларға 5-қосымшаның 97-кестесінде келтірілген. 1 кВ дейінгі кернеуге резеңке оқшауламасы бар кəбілдер жоғарылатылған кернеумен сыналмайды. Тураланған токты жоғарылатылған кернеумен сынау үдерісінде шығу тогының өзгеру сипаттамасына назар аударылады. Өлшеу кезіндегі ағылудың шекті тогы сынақ кернеуіне қарай жəне ассиметрия пайызының шекті шамасы осы Қағидаларға 5-қосымшаның 98-кестесінде көрсетілген. Егер жылыстаған разрядтар, тесік жəне шығатын токтың соққылары болмаса немесе оның белгілі шамаға жеткеннен кейін қайта арту жағдайы болмаған кезде кəбіл сынаудан өтті деп саналады. 4) Өнеркəсіптік жиіліктегі жоғарылатылған кернеумен сынау. Тураланған токтың орнына 110220 кВ желістерге жүргізуге болады; сынау кернеуінің шамасы: 110-220кВ желістеріне (жерге қатысты 130 кВ); 220-500 кВ желістеріне (жерге қатысты 288 кВ). Нормаланған сынау кернеуінің қосымша ұзақтығы 5 мин. 5) Талсымдардың активті кедергісін анықтау. 20 кВ жəне одан жоғары желістерге жүргізіледі. 1 мм² қимаға, 1 м ұзындыққа жəне 20°С келтірілген тұрақты токқа кəбіл желістерінің талсымдарының активті кедергісі, мыс талсымдарға 0,01793 Ом астам емес жəне алюминий талсымдары үшін 0,0294 Ом астам емес болуы тиіс. Өлшенген кедергі көрсетілген шамалардан 5 % астам емес айырмашылығы болуы мүмкін. 6) Талсымдардың электрлі жұмыс сыйымдылығын анықтау. 20 кВ жəне одан жоғары желістерге жүргізіледі. Меншікті шамаларға келтірілген, өлшенген сыйымдылық зауыттық сынау нəтижелерінен 5 % астам емес болуы қажет. 7) Бір талсымды кəбілдер бойынша токтың таралуын өлшеу. Кəбілдерде токтың таралуының əркелкілігі 10 % аcтам болмауы қажет. 8) Кезбе токтардан қорғанысты тексеру. Орнатылған катодтық қорғаудың əрекеті тексеріледі. 9) Ерімеген ауаның бар болуына сынау (сіңдірілген сынау). 110-220 кВ маймен толтырылған кəбіл желістері үшін жүргізіледі. Майдағы ерімеген ауаның құрамы 0,1% астам болмауы қажет. 10) Қоректендіру агрегаттарын жəне шеткі муфтаның автоматты қызуын сынау. 110-220кВ маймен толтырылған кəбіл желістері үшін жүргізіледі. 11) Тоттануға қарсы жабынның жағдайын тексеру. 110-220 кВ маймен толтырылған кəбіл желістерінің болат құбыр жолдары үшін жүргізіледі. 12) Майдың жəне оқшаулау сұйықтың сипаттамасын анықтау 110-500 кВ маймен толтырылған кəбіл желістерінің барлық элементтеріне жəне 110 кВ кернеудегі пластмассалы оқшауламасы бар кəбілдердің шеткі муфтасы (трансформаторға жəне ЖТҚЭ енгізу) үшін жүргізіледі. С-220, 5-РА, МН-3 жəне МН-4 маркасындағы майлардың үлгісі жəне ПМС маркасындағы оқшаулау сұйықтың үлгісі осы Қағидаларға 5-қосымшасының 99 жəне 100-кестелерінің норма талаптарын қанағаттандыруы қажет. Егер МН-4 майының дегазациясының деңгейі мен электр беріктігінің шамалары нормаға сəйкес болса, tgδ шамасы 100-кестеде көрсетілген нормадан асатын болса, онда майдың үлгісін үздіксіз tgδ өлшей отырып, 2 сағ. ішінде 100 °С температурада қосымша ұстап отырады. Tgδ шамасын азаю кезінде майдың үлгісі негізгі шама ретінде қабылданған шаманы алғанға дейін 100 °С температурада ұстайды. Төмен қысымдағы МНКЛ май үлгісін коллектордан, ал қанағаттанарлықсыз нəтиже болған жағдайда қысым бактарынан алуға болады. 13) Жерге тұйықтау кедергісін өлшеу. Шеткі бітеулердің барлық кернеуінің желістерінде, 110220 кВ желістерінде, сондай-ақ кəбілдік құдықтардың металл конструкциялары мен қоректендіру орындарында жүргізіледі. 30. 1 кВ жоғары кернеудегі электр таратудың əуе желілері 306. Электр таратудың əуе желілері осы параграфпен қарастырылған көлемде сыналады. 1) Оқшаулағыштарды тексеру. Осы Қағидалардың 299-тармағына сəйкес жасалады. 2) Сымдардың жалғануын тексеру. Сырттан тексеру жəне кернеудің немесе кедергінің төмендеуін өлшеу арқылы жүргізіледі. Престелген өткізгіш мына жағдайларда жарамсыз деп танылады: престелген жалғағыштың темір өзекшесі симметриялы емес орнатылса; геометриялық өлшемдері (ұзындығы жəне престелген бөліктің диаметрі) осы типтегі жалғағыш қыспақтардың монтажы бойынша нұсқаулықтың талаптарына сəйкес болмаса; жалғағыштың немесе қыспақтың бетінде сызат, тоттың жəне механикалық бүлінудің ізі болса, жалғанған аймақтағы кернеудің немесе кедергінің төмендеуі, сол ұзындықтағы өткізгіштің (сынау таңдаулы 5-10 % жүргізіледі) аймағындағы кернеу немесе кедергінің төмендеуінен 1,2 есеге артатын болса; престелген жалғағыштың қисықтығы оның ұзындығынан 3 % асатын болса. Дəнекерленген жалғаулар, егер: сыртқы өткізгіштердің күюі немесе жалғанған өткізгіштерді иген кездегі пісірудің бұзылғаны анықталған жағдайда; пісірген жердегі шұңқыр өткізгіштің 1/3 диаметрінен асатын тереңдікте, ал 150-600 мм² қимасы бар болат-алюминий өткізгіштер үшін – 6 мм астам емес; кернеу немесе кедергінің төмендеуі, сол қашықтықтағы өткізгіш аймағындағы кернеу немесе кедергінің төмендеуінен 1,2 есе асатын болса жарамсыз деп саналады. 3) Тірек, олардың тіктеуіш кермелері жəне арқанның жерге тұйықтау кедергісін өлшеу. Осы Қағидалардың 303-тармағына сəйкес жүргізіледі. 9. Айнымалы токтың электр қондырғыларының оқшауламасы 1. Жалпы талаптар 307. Фарфор немесе əйнектен жасалған оқшаулайтын конструкциялар немесе оқшаулағыштарды таңдау, электр қондырғыларының орнатылған жеріндегі ЛД жəне оның нақты кернеуіне қарай ағу жолының үлесті тиімді ұзындығы бойынша жүргізіледі. Фарфор немесе əйнектен жасалған оқшаулайтын конструкциялар немесе оқшаулағыштарды таңдау, сондай-ақ ластанған жəне ылғал күйіндегі разрядтық көрсеткіштері бойынша жүргізіледі. Электр қондырғыларының орнатылған жеріндегі ЛД жəне оның нақты кернеуіне қарай полимер оқшаулағыштар немесе конструкцияларды таңдау ластанған жəне ылғал күйіндегі разрядтық көрсеткіштері бойынша жасалады. 308. ЛД анықтау ластау көздерінің көрсеткіштері мен олардан қондырғыға дейінгі арақашықтыққа байланысты жүзеге асырылады (осы Қағидаларға 5-қосымшаның 102-117-кестелері). Осы Қағидаларға 5-қосымшаның 102-117-кестелерін пайдалану мүмкіндігі болмаған жағдайда, онда ЛД анықтау ЛДК бойынша жүргізіледі. Өнеркəсіптік кешендерге жақын, ірі өнеркəсіптік кəсіпорындардың ластайтын аймақтары, ЖЭС жəне электр өткізгіштігі жоғары ылғалдандыру көздері бар аймақтарда ЛД, ЛДК бойынша анықталады. 309. Фарфор немесе əйнектен жасалған оқшаулайтын конструкциялар немесе оқшаулағыштардың L ағылу жолының ұзындығы мына формула бойынша анықталады: L=λэ.U.k, Мұндағы λэ – 101-кесте бойынша ағылу жолының меншікті тиімді ұзындығы, см/кВ; U – фаза аралық ең жоғарғы жұмыс кернеуі,кВ; K – ағылу жолының ұзындығын пайдалану пайызы. (осы тараудың 6-параграфы). 2. ƏЖ оқшаулау 310. Металл жəне темірбетон тіректеріндегі ƏЖ істікшелі оқшауламасы мен оқшаулағыштардың гирляндыларын сақтап тұратын сейілу жолының үлесті тиімді ұзындығы ЛД жəне нақты кернеуге қарай (теңіз деңгейінен 1000 м дейінгі биіктікте) осы Қағидаларға 5-қосымшаның 101-кестесі бойынша алынуы тиіс. Теңіз деңгейінен 1000 м жоғары биіктіктегі ƏЖ істікшелі оқшауламасы мен оқшаулағыштардың тіркесін сүйемелдейтін сейілу жолының меншікті тиімді ұзындығы осы Қағидаларға 5-қосымшасындағы 101-кестесіндегі нормаланған көрсеткішпен салыстырғанда арттырылуы тиіс: 1000-2000 м дейін – 5 %; 2000-3000 м дейін – 10 %; 3000-4000 м дейін – 15 %. 311. Ток өткізгіштің əуедегі тіректің жерге қосылған бөлігіне дейінгі оқшаулайтын арақашықтығы 17-тараудың талаптарына сəйкес болуы тиіс. 312. Металл жəне темірбетон тіректеріндегі ƏЖ қажетті сүйемелдеуші тіркесіндегі жəне арнайы конструкциядағы (V-тəрізді, Λ-тəрізді, - тəрізді, - тəрізді жəне т.б., бір типтегі оқшаулағыштардан құрылған) оқшаулағыштың тіркесінің кезекті тізбегіндегі кермелі тəрелке тəріздес оқшауламаның саны келесі формула бойынша анықталады: m=L/Lи, мұндағы Lи - стандарт бойынша немесе нақты типтегі оқшауламаның техникалық шарттары бойынша бір оқшаулағыштың ағылу жолының ұзындығы, см. Егер есептеу тұтас сан бермесе, онда келесі тұтас сан таңдалады. 313. Металл жəне темірбетон тіректеріндегі 6-20 кВ кернеудегі ƏЖ кермелі жəне сүйемелдеуші тіркестерде кермелі тəрелке тəріздес оқшаулағыштың саны осы Қағидалардың 9-тарауының 2-тармағы бойынша анықталуы тиіс жəне тірек материалына қарамастан екеуден кем болмауы тиіс. Тіркестері жерге қосылып бекіткіштері бар металл, темірбетон жəне ағаш тіректі 35-110 кВ кернеудегі ƏЖ барлық типтегі кермелі тіркестердегі тəрелке тəріздес оқшаулағыштардың саны 1-2-ші аймақтарында ЛД осы Қағидалардың 9-тарауының 2-тармағы бойынша алынған көлеммен салыстырғанда, əрбір тіркесте бір оқшауламаға арттырылады. Металл жəне темірбетон тіректеріндегі 150-750 кВ кернеудегі ƏЖ кермелі тіркестердегі тəрелке тəріздес оқшаулағыштардың саны осы Қағидалардың 9-тарауының 2-тармағы бойынша анықталуы тиіс. 314. Металл жəне темірбетон тіректеріндегі ƏЖ арналғанға қарағанда, ағаш тіректермен 35-220 кВ кернеуіндегі ƏЖ ЛД 1-2 аймақтарында əйнек жəне фарфордан жасалған тəрелкелі ілмелі оқшауламалардың саны 1-ден кем емес алынуы қажет. Ағаш тіректермен немесе металл жəне темірбетон тіректеріндегі ағаш траверса 6-20 кВ кернеудегі ЛД 1-2 аймақтарында ƏЖ оқшаулағыштардың ағу жолында тиімді меншікті жолының ұзындығы 1,5 см/кВ кем емес болуы қажет. 315. Жоғары өту жолындағы тірек тіркестерінде 6-35 кВ кернеудегі ƏЖ үшін λэ=1,9 см/кВ жəне 110-750 кВ кернеудегі ƏЖ үшін λэ=1,4 см/кВ болғандағы бір тізбекті тіркестерге анықталған қалыпты орындалатын оқшаулағыштардың санына қатысты, 50 м жоғары тірек биіктігінен асатын əрбір 10 м фарфор немесе əйнекті бір қосымша тəрелке тəріздес оқшаулағыштан қарастырылады. Бұл ретте гирляндадағы оқшаулағыш саны өту аймақтарының ластану шарттары бойынша талаптардан кем емес болуы қажет. 316. 100 м биіктікке ілінген фарфор немесе əйнекті тəрелке тəріздес оқшаулағыштардың тіркестерінде осы Қағидалардың 9-тарауының 6-тармағына сəйкес анықталғаннан екі қосымша оқшаулағыштар қарастырылады. 317. Оқшауланған өткізгіші бар ƏЖ оқшауламаны таңдау осы тараудың 6-параграфына сəйкес жүргізілуі тиіс. 3. Электр жабдықтардың жəне АТҚ сыртқы əйнек жəне фарфор оқшауламасы 318. 6-750 кВ кернеудегі АТҚ оқшаулағыштары мен электр жабдықтарының жəне ЛД жəне номиналды кернеуге (теңіз деңгейінен 1000 м биіктікте) қарай ЖТҚ кірме бөлігінің сыртқы бөлігінің сыртқы фарфорлық оқшауламасының сейілу жолының үлесті тиімді ұзындығы осы Қағидаларға 5-қосымшаның 101-кестесі бойынша қабылдануы тиіс. 1000 м биіктіктен астам орнатылған 6-220 кВ кернеудегі АТҚ оқшаулағыштары мен электр жабдықтарының сыртқы оқшауламасының сейілу жолының үлесті тиімді ұзындығы: 2000м дейінгі биіктікте – 101-кесте бойынша, 2000-3000 м дейінгі биіктікте - нормамен салыстырғанда ластанудың бір деңгейіне жоғары қабылдануы тиіс. 319. АТҚ оқшауламасын таңдау кезінде АТҚ ток өткізгіш бөлігінен жермен қосылған конструкцияларға дейінгі арақашықтық осы Қағидалардың 17-тарауының талаптарына сəйкес болуы тиіс. 320. АТҚ кермелі жəне сүйемелдеуші тіркестеріндегі тəрелке тəріздес оқшаулағыштардың саны 110-150 кВ дейінгі кернеудегі тіркестің əрбір тізбегіне – біреу, 220-330 кВ - екі, 500 кВ - үш, 750 кВ төрт оқшаулағыштарды қоса отырып, осы Қағидалардың 9-тарауының 3-тармағына сəйкес анықталады. 321. Осы Қағидаларға 5-қосымшаның 101-кестесінің талаптарына сай, 3-4-ші ЛД аймақтарға арналған электр жабдықтары болмаған жағдайда, 5-қосымшадағы 101-кестені қанағаттандыратын оқшаулағышы бар жоғары нақты кернеудегі жабдықты, оқшаулағышты жəне кірмелерді пайдалануға болады. 322. 4-деңгейді, ЛД асатын ластану жағдайындағы аймақтарда ЖТҚ құрылысы қарастырылады.

323. 500-750 кВ кернеудегі АТҚ жəне 110-330 кВ кернеудегі АТҚ 3-4 ЛД аймақтарында орнатылмауы тиіс. 324. 110 кВ жəне одан жоғары кернеудегі ЖТҚ электр жабдықтарын жəне оқшауламалардың сыртқы оқшауламасының сейілу жолының үлесті тиімді ұзындығы 1-ші ЛД аймақтарында 1,2 см/кВ кем емес, жəне 2-4-ші ЛД аймақтарында 1,5 см/кВ кем емес болуы тиіс. 325. 1-3 ЛД аймақтарында осы Қағидаларға 5-қосымшадағы 101-кесте бойынша оқшауланатын ЖТҚС жəне ЖТҚС қолданылуы тиіс. 4-ші ЛД аймақтарында арнайы орындалатын оқшаулағышы бар ЖТҚС жəне ЖТҚС қолдануға жол беріледі. 326. Иілмелі жəне қатты сыртқы ашық ток сымдарының оқшаулағыштары 101-кестесі бойынша ағылу жолының меншікті тиімді ұзындығы бойынша анықталуы тиіс: 1-3 ЛД аймақтарында 10 кВ ток өткеліне қажетті 20 кВ номиналды кернеудің λэ=1,9 см/кВ; 4-ші ЛД аймақтарында 10 кВ ток өткеліне қажетті 20 кВ нақты кернеуге λэ=3,0 см/кВ; 1-4-ші ЛД аймақтарындағы 13,8-24 кВ ток өткеліне қажетті номиналды кернеуге λэ=2,0 см/кВ. 4. Разрядтық көрсеткіштер бойынша оқшауламаны таңдау 327. 6-750 кВ кернеудегі ƏЖ тіркестері, 6-750 кВ кернеудегі АТҚ оқшаулағыштар мен электр жабдықтарының сыртқы оқшауламасы осы Қағидаларға 5-қосымшаның 102-кестесінде келтірілген шамалардан төмен емес, ластанған жəне ылғал күйдегі өндірістік жиіліктегі 50 % разрядтық кернеуі болуы тиіс. Ластану қабатының меншікті беткі өткізгіштігі: -1-ші ЛД үшін – 5мкСм, 2-ші ЛД үшін – 10мкСм, 3-ші ЛД үшін – 20 мкСм, 4-ші ЛД үшін – 30мкСм кем емес болып қабылдануы тиіс. 5. Ластану деңгейін анықтау 328. Осы Қағидаларға 5-қосымшаның 101-кестесіндегі нормаланғанға қарағанда өнеркəсіптік ластау көздерінің (ормандар, тундра, орманды тундра, шағындық) əсер ету аймағына кірмейтін аймақтарға 1-ші ЛД арналған, ағылу жолының меншікті тиімді ұзындығы аз оқшаулама қолданылады. 329. 1-ші ЛД аймақтарға өнеркəсіптік жəне табиғи ластау (ми батпақ, таулы аймақтар, аз тұздалған топырақ аймағы, ауыл шаруашылығы аймақтары) көздерінің əсер ететін аймағына кірмейтін аумақтар жатады. 330. Өнеркəсіптік аймақтарда негізгі көрсеткіштері болған жағдайда, аймақтарға 4-ші ЛД арналған осы Қағидаларға 5-қосымшаның 101-кестесіндегі нормаланғанға қарағанда, ағылу жолының меншікті тиімді ұзындығы жоғарылатылған оқшауламасы қолданылады. 331. Өнеркəсіптік кəсіпорындарының маңының ластану деңгейі шығарылатын өнімнің түрі мен есептік көлеміне жəне ластау көзіне дейінгі арақашықтығына қарай осы Қағидаларға 5-қосымшаның 102-111-кестелері бойынша анықталады. Өнеркəсіптік кəсіпорынның шығаратын өнімінің көлемі өнімнің барлық түрін қосу арқылы анықталады. Қолданыстағы немесе салынатын кəсіпорынның қалдық шығару аймағындағы ЛД кəсіпорынның келешек даму жоспарын (алдағы 10 жылдан астам емес) есепке ала отырып, өнімнің жоғары жылдық көлемі бойынша анықталады. 332. ЖЭС жақын жəне өнеркəсіптік қазандықтардың аймағының ластану деңгейі отынның түрі, станцияның қуаты жəне түтін құбырларының биіктігіне қарай осы Қағидаларға 5-қосымшаның 112-кестесі бойынша анықталуы тиіс. 333. Осы Қағидаларға 5-қосымшаның 102-112-кестелері бойынша арақашықтықты есептеу кезінде ластау көзінің шегі болып, тиісті кəсіпорынның (ЖЭС) атмосфераға тастайтын қалдықтардың барлық жерін қамтитын қисық табылады. 334. Осы Қағидаларға 5-қосымшаның 102-112-кестелерінде көрсетілген көлеммен салыстырғанда, ЖЭС қуаты мен шығаратын өнімінің көлемнің асатын жағдайында ЛД бір сатыға арттырылады. 335. Бір кəсіпорында бірнеше ластау көзі болған жағдайдағы шығарылатын өнімнің көлемі жекелеген цехтар өнімінің көлемін қосу арқылы анықталады. Егер жекелеген өндірістің ластайтын заттарды тастау көзі кəсіпорынның басқа ластау көлдерінен 1000 м қашықтықта тұрса, онда өнімнің жылдық көлемі осы өндірістер жəне кəсіпорынның қалған бөлігі үшін жеке анықталуы тиіс. Бұл жағдайда есептік ЛД осы Қағидалардың тармағына сəйкес анықталады. 336. Егер бір кəсіпорында осы Қағидаларға 5-қосымшаның 102-111-кестелерінде көрсетілген өнеркəсіптің бірнеше салаларының өнімдері шығарылатын болса, онда ЛД осы Қағидалардың 329-тармағына сəйкес анықталады. 337. Мұндай ЛД аймақ шегі, желдің ұйытқуы есепке ала отырып, мына формула бойынша түзетіледі: S=Sо.W/Wо; мұндағы, S – ластау көзінің аймағынан желдің айналмалы ұйытқуын есепке алумен, тиісті ЛД аумағының шегіне дейінгі арақашықтық, м; Sо – ластау көзінің аймағынан желдің айналмалы ұйытқуы кезіндегі тиісті ЛД аумағының шегіне дейінгі нормаланған арақашықтық, м; W – қарастырылған желдің ұйытқуының жылдық қайталанушылығы %; Wо – желдің айналмалы ұйытқуындағы бір румбадағы желдің қайталанушылығы, %. S/Sо шамалары 0,5≤ S/Sо≤2 шектерімен шектелуі тиіс. 338. Тұтанған материалдар, қойма ғимараттары мен құрылыстары, кəріз-тазарту құрылыстарына жуық ластану деңгейі осы Қағидаларға 5-қосымшаның 113-кестесі бойынша анықталады. 339. Қысқы уақытта химиялық тайғаққа қарсы құралдарды көп пайдаланатын автокөлік жолдарына жуық ластану деңгейі осы Қағидаларға 5-қосымшаның 114-кестесі бойынша анықталады. 340. Теңіздің жағалау аймақтары, тұзды көлдер жəне су қоймаларының маңының ластану деңгейі, судың тұздылығына жəне жағалауға дейінгі арақашықтығына қарай осы Қағидаларға 5-қосымшасының 115-кестесі бойынша анықталады. Судың есептік тұздылығы гидрологиялық карталар бойынша акваторияның 10 км тереңдігіндегі судың беткі қабатының тұздылығының жоғарғы шамасы ретінде анықталады. 0,1 км аймақ үшін осы Қағидаларға 5-қосымшаның 115-кестесінен қарағанда тұзданған су қоймаларының бетіндегі ластану деңгейі бір сатыға жоғары алынады. 341. Теңіз жағынан (10 жылда бір рет мерзімді) жылдамдығы 30 м/с болатын желге бейім аймақтардың 115-кестеде келтірілген жағалаудан арақашықтығы 3 есеге арттырады. 1000-10000 м² су қоймаларында ЛД осы Қағидаларға 5-қосымшаның 115-кестесінің көрсеткіштерімен салыстырғанда бір сатыға төмендетуге болады. Градирняларға жəне бүркитін бассейндердің маңының ластану деңгейі осы Қағидаларға 5-қосымшаның 116-кестесімен анықталуы қажет. 342. Циркуляциялық судың үлесті өткізгіштігі 1000-3000 мкСм/см болса, 117-кесте бойынша жəне үлесті өткізгіштігі 1000 мкСм болса. 343. Осы Қағидалардың 336-тармағы бойынша желді ескере отырып айқындалған екі тəуелсіз көздерден ластану аймағындағы есептік ЛД өнеркəсіптік немесе табиғи ластану түріне қарамастан осы Қағидаларға 5-қосымшаның 118-кестесі бойынша анықталады. 6. Оқшаулағыштар мен оқшаулайтын конструкциялардың негізгі типтерін (əйнек жəне фарфор) пайдалану коэффициенттері 344. Бір типтік оқшаулағыштардан жасалған оқшаулағыш конструкцияларды k пайдалану коэффициенттері: K = kи .kк, мұндағы kи - оқшаулағышты пайдалану пайызы; kк - қатарлы немесе кезекті-қатарлы тармақтары бар конструкцияны пайдалану пайызы. 345. Оқшаулау бөлшегінің төменгі беті төмен кермелі тəрелке тəріздес оқшаулағыштарды kи пайдалану коэффициенттері, оқшаулағыштың ағылу жолының ұзындығының Lи оның тəрелкесінің диаметріне D қатынасына қарай осы Қағидаларға 5-қосымшаның 119-кестесі бойынша анықталады. 346. Беті жақсы жасалған kи арнайы кермелі тəрелке тəріздес оқшаулағыштарды пайдалану коэффициенттері осы Қағидаларға 5-қосымшаның 120-кестесі бойынша анықталады. 347. Беті нашар жасалған істікшелі оқшаулағыштарды (сызықтық, тіректі) kи пайдалану коэффициенттері - 1,0 беті жақсы жасалған 1,1 тең қабылдануы тиіс. 348. Жеке оқшаулайтын конструкция түрінде жасалған сыртқы электр жабдықтардың сыртқы оқшауламасының kи пайдалану коэффициенттері, оның ішінде 110 кВ дейінгі номиналды кернеуге сыртқы қондырғының тірек оқшаулағыштары жəне 110 кВ дейінгі номиналды кернеудің өзекше типтес кермелі оқшаулағыштар оқшаулағыштың сейілу жолының ұзындығының немесе оқшаулағыш конструкцияның Lи олардың оқшаулағыш бөлігінің ұзындығына Һ қатынасына қарай осы Қағидаларға 5-қосымшаның 121-кестесі бойынша анықталады. 349. Бір типті оқшаулағыштардан жасалған бір тізбекті тіркестер мен бірлі-жарым тірек бағаналарының kк пайдалану коэффициенттері 1,0 тең қабылданады. 350. Бір типті элементтерден жасалған (екі тізбекті жəне көп тізбекті ұстап тұратын жəне тартпалы гирляндалары, екі жəне көп тіреулікті бағана) параллельді тармақтары бар (қосқышсыз) конструкцияларды kк пайдалану коэффициенттері осы Қағидаларға 5-қосымшаның 122-кестесі бойынша анықталады. 351. Бір тізбекті тармақтары бар Λ –тектес жəне V –тектес тіркестерді пайдалану коэффициенттері Кк 1,0-ге тең деп қабылданады. 352. Бір типті ( немесе гирлянд түрлері, ұзындық бойынша параллельді тармақтарының тіреу бағаналар саны, сондай-ақ тартпалары мен қосалқы станцияның аппараттары) оқшаулағыштан жасалған кезекті-параллельді тармақтары бар конструкцияларды Кк пайдалану коэффициенттері 1,1 тең қабылданады. 353. Əртүрлі типтегі оқшаулағыштардан жасалған kи1 жəне kи2 пайдалану коэффициенттерімен бір тізбекті тіркестер мен бірлі-жарым тірек колонкаларын пайдалану kи коэффициенттері мына формула бойынша анықталады: k=L1+L2/L1+L2/ kи1 kк2; мұндағы L1, L2 - тиісті типтегі оқшаулағыштардың конструкциясының аймағының ағылу жолының ұзындығы. Осы жолмен екіден көп оқшаулағыштардың əртүріндегі аталған түрдегі конструкцияға қажетті kи шамасы анықталуы қажет. 354. Ластанудың əртүрі аймақтарына арналған кермелі оқшаулағыштардың конфигурациясы осы Қағидаларға 5-қосымшасының 123-кестесі бойынша анықталуы тиіс. 10. 220 кВ дейінгі кернеудегі кəбіл желістері 1. Жалпы ережелер 355. Кəбіл желістерін жобалау жəне салу желісті дамытуды, желістің мақсаты мен жауаптылығын, жолдың сипатын, жабынмен жабу тəсілін, кəбілдердің конструкциясын жəне т.б. есепке ала отырып, техника-экономикалық есептеулердің негізінде жүргізілуі тиіс. 356. Кəбіл желісінің жолын таңдау кезінде кəбілдің темір қабығына үйлеспейтін топырақты жерлерді алмау керек. 357. Электр желістерін қорғаудың қолданыстағы Қағидаларына сəйкес, жер асты кəбіл желістерін кəбілдің үстіндегі аудан көлемінде қорғау: 1м-ден 1 кВ астам кəбіл желістері үшін шеткі кəбілдердің əрбір жағынан; 1 м-ден 1 кВ дейінгі кəбіл желістері үшін шеткі кəбілдердің əрбір жағынан, жаяу жүргіншілер жолының астынан өтетін кəбіл желістері үшін ғимаратқа қарай 0,6 м жəне көшенің көлік жүретін бөлігі – 1 м аймағы қарастырылуы тиіс. 358. 1 кВ жəне одан жоғары су асты кəбіл желістеріне аталған Қағидаларға сəйкес, шеткі кəбілдерден 100 м арақашықтықта параллель түзумен белгіленген қорғау аймағы орнатылуы тиіс. 359. Кəбіл желістерінің қорғау аймақтары электр желістерін қорғау Қағидаларының талаптарын сақтау арқылы пайдаланылады. 360. Кəбіл желісінің жолы кəбілдің аз шығынын, механикалық əсерлерге оның төзімділігін, тоттанудан сақтауды қамтамасыз ету, діріл, қатты қызу, кəбілдердің бірінде ҚТ пайда болуы жағдайында электр доғасымен қатарлас кəбілдердің бөліну мүмкіндігін есепке ала отырып анықталуы тиіс. Кəбілдерді орнату кезінде оларды өзара қиыстыруға, құбыр жолдарымен қиылыстыруға жол бермеу қажет. 361. Төмен қысымдағы кəбілдік май толтырылған желістің жолын таңдау кезінде желістерде торлықтырғыш бактарды пайдалану жəне тиімді орналастыру үшін жергілікті жердің рельефін ескерген жөн. 362. Кəбіл желістері монтаждау жəне пайдалану үдерісінде оларда қауіпті механикалық бүлінулердің пайда болуын болдырмайтындай етіп жасау қажет, ол үшін: 1) кəбілдер топырақтың көшуі жағдайында жəне кəбілдің өзінің жəне олар төселген конструкцияның температуралық деформациясында пайдалану мүмкіндігімен ұзындығынан біраз қалдырылуы тиіс, кəбілдің артығын сақина (орам) түрінде орауға тыйым салынады; 2) конструкциялар, қабырғалар, аралықтар бойынша горизонтальды салынған кəбілдер бөгеткіш жəне жалғағыш муфталарға, шеткі бітеулерге, шеткі нүктелерге қатты бекітілуі тиіс; 3) конструкциялар, қабырғалар, аралықтар бойынша вертикальды салынған кəбілдер, сырқы қабығы бүлінбейтіндей жəне кəбілдердің өздерінің салмағынан муфталардағы талсымдардың қосылысы үзілмейтіндей етіп орнатылуы тиіс; 4) қапталмаған кəбілдер салынатын конструкциялар, кəбілдердің қабықтары механикалық бүлінбейтіндей етіп жасалуы тиіс, жəне осы кəбілдердің қабықтары қатты бекітілген жерлер, эластикалық төсемдердің көмегімен механикалық бүліну жəне тоттанудан қорғалуы тиіс; 5) механикалық бүлінуі мүмкін жерлерге орнатылған кəбілдер (автокөлік қозғалысы, механизмдер мен жүктердің қозғалысы) еденнен 2 м немесе жерде 0,3 м биіктікте қорғалуы тиіс; 6) кəбілдерді қолданыстағы кəбілдермен қатар салу кезінде соңғыларының бүлінуін болдырмайтын шаралар қолданылуы тиіс; 7) кəбілдер қызу беттерден қашық салынуы тиіс, ағытпа жəне фланецпен қосылған жерлерде ыстық заттардың жарылуынан кəбілдерді қорғау шаралары қолданылуы тиіс. 363. Кезбе токтардан жəне топырақ коррозиясынан кəбілдерді қорғау осы Қағидалардың талаптарына қанағаттандыруы тиіс. 364. Жер асты кəбіл жайларының конструкциялары кəбілдің салмағын, топырақтың салмағын, жол жабыны мен өтетін көліктің салмағын ескере отырып жасалуы тиіс. 365. Кəбілдер салынатын кəбіл жайлары мен конструкциялары жанбайтын материалдардан жасалуы тиіс. 366. Кəбіл жайларында басқа уақытша құрылғыларды жасауға, оларда материалдар мен жабдықтарды сақтауға тыйым салынады. 367. Уақытша кəбілдер пайдалануға беруші мекеменің рұқсатымен, кəбілдік төсемдерге қойылатын барлық талаптарды сақтаған жағдайда салыну тиіс. 368. Кəбіл желістерінің ашық төсемі күн сəулесінің тікелей əсерін, жəне жылудың əртүрлі жылу сəулелерін ескере отырып жүргізілуі тиіс. 369. Кəбілдердің иілісінің ішкі қисығының радиусында ішкі еселік диаметріне қатысты стандарттарда немесе техникалық шарттарда көрсетілген сəйкес кəбіл маркаларынан кем болмауы тиіс. 370. Кəбілдердің талсымдарының иілісінің ішкі қисығының радиустары кəбілді бітеу кезінде еселік талсымдардың келтірілген диаметріне қатысты стандарттар немесе техникалық шарттарда көрсетілген кəбілдердің тиісті маркаларынан кем болмауы тиіс. 371. Кəбілдерді салу жəне оларды құбырларға тарту кезіндегі ауырлық күші талсымдар мен қабықтарға қажетті механикалық кернеумен анықталады. 372. Əрбір кəбіл желісінің өз нөмірі мен атауы болады. Егер кəбіл желісі бірнеше қатар кəбілдерден тұратын болса, онда олардың əрқайсысы А, Б, В жəне т.б қоса отырып, сол нөмірді иеленуі қажет. 373. Ашық салынған кəбілдер, жəне барлық кəбілдік муфталар кəбіл биркаларында жəне шеткі муфталарында маркасын, кернеуі, қимасы, желістің нөмірі немесе атауы, қосылыс муфталарында – муфталардың нөмірі немесе монтаждалған күні көрсетілген биркалармен жабдықталуы тиіс. 374. Биркалар қоршаған ортаның əсеріне төзімді болуы тиіс. Кəбіл жайларында салынған кəбілдерде биркалар ұзындық бойынша əрбір 50 м-ден жиі емес орнатылуы тиіс. 375. Жерде жəне салынып бітпеген жерлерге салынған кəбіл желістерінің қорғаныс аймағы ақпараттық белгілермен белгіленуі тиіс. 376. Ақпараттық таңбалар 500 м сайын орнатылуы тиіс, жəне кəбіл желісінің бағытының өзгеретін жерлеріне қойылуы тиіс.

(Жалғасы 12-бетте).


12

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 11-бетте). 377. Ақпараттық белгілерде кəбіл желістерінің қорғау аймағының ені жəне кəбіл желістерінің иелерінің телефон нөмірлері болуы тиіс. 2. Төсеу тəсілдерін таңдау 378. 35 кВ дейінгі қуат кəбіл желістерін салу тəсілдерін таңдау кезінде келесілерді негізге алу қажет: 1) Бір траншеядағы жерге кəбілді төсеу кезінде кəбіл саны алтыдан аспауы тиіс. Кəбілдердің саны көп болған жағдайда оларды бөлек траншеяларға кəбіл топтарының арасындағы арақашықтық 0,5 м болатындай етіп немесе туннелдерде, эстакадаларда, галереяларда төсейді. 2) Туннелдерде, эстакадаларда, галереяларда кəбілдерді төсеуде, бір бағытта жүретін 20 асатын күштік кəбілдері қажет етіледі. 3) Блоктарға кəбіл төсеу теміржолдармен қиылысу жерлерінде, металдың төгілу мүмкіндігі, трассада тығыздықтың жоғары болуы жағдайында пайдаланылады. 4) Қала аумағы бойынша кəбілдерді төсеудің тəсілдерін таңдау кезінде пайдалану-жөндеу жұмыстарының өндірісіне байланысты шығындар мен бастапқы күрделі шығындар есепке алынуы тиіс жəне жайларға қызмет көрсетудің ыңғайлылығы мен үнемділігі ескерілуі тиіс. 379. Электр станцияларының аумағында кəбілдер туннелдерде, қораптарда, каналдарда, блоктарда, эстакада жəне галереяларда төселуі тиіс. Траншеяларға қуат кəбілдерін алты санынан аспайтын көлемде алшақ қосалқы обьектілерге (отын қоймасы, шеберханалар) төсеуге рұқсат етіледі. Жалпы қуаты 25 МВт электр станцияларының аумағына кəбілдерді траншеяларға төсеуге рұқсат етіледі. 380. Өнеркəсіп кəсіпорындарының аумағында кəбіл желістері жерге (траншеяға), туннелдерге, блоктарға, каналдарға, эстакадалар бойынша, галереяларда жəне ғимараттың қабырғалары бойынша төселуі тиіс. 381. Қосалқы станцияларының маңына жəне тарату құрылғыларында кəбіл желістері туннелдерге, қораптарға, каналдарға, құбырларға, жерге (траншеяда), жер бетіндегі теміржол лотоктарына, эстакада бойынша, галереяларға салынуы тиіс. 382. Қалалар мен ауылдарда жеке кəбіл желістері көлік жүрмейтін бөлігі бойынша (тротуар астында) жерге (траншеяда), аула жəне газон түріндегі техникалық жолақтар бойынша салынады. 383. Жер асты коммуникацияларымен көп қамтылған көшелер мен аудандар бойынша 10 жəне одан көп көлемдегі кəбілдер желісін коллекторлар мен кəбіл туннелдерінде салу қарастырылады. Көше қиылыстары мен жетілдірілген жабындармен жабылған жəне көліктің қарқынды қозғалысы бар аймақтарда кəбіл желістерін блоктарда немесе құбырларда салыну тиіс. 384. Ғимарат ішінде кəбіл желістері ғимарат конструкциялары (ашық жəне қорап немесе құбыр) бойынша, каналдарда, блоктарда,туннелдерде, едендер мен аралықтарда салынған құбырларда, машиналардың фундаменті бойынша, шахталарға, кəбіл қабаттарында жəне қосарлы едендерге салынады. 385. Маймен толтырылған кəбілдер мен пластмассалы оқшауламасы (кəбілдің əртүрлі санында) бар кəбілдер туннелдерде жəне галереяларда жəне жерлерге (траншеяда) салынады, оны салу тəсілі жобамен анықталады. 3. Кəбілдерді таңдау 386. Əртүрлі топырақ бойынша трассаға салынған кəбіл желістер үшін кəбілдердің конструкциялары мен қимасын таңдау, егер қолайлы жағдайдағы учаске ұзындығы кəбілдің салыну ұзындығынан аспайтын болса, ауыр жағдайдағы учаске бойынша жүргізіледі. Əртүрлі салынған трассаның жекелеген аймақтарының біршама ұзындығында олардың əрқайсысы үшін кəбілдердің тиісті конструкциялары мен қималары таңдалынады. 387. Əртүрлі салқындату жағдайдағы трассаларға салынатын кəбіл желістері үшін, егер оның ұзындығы 10 м кем болмайтын болса, кəбіл қималары трассаның нашар салқындатылатын аймақтары бойынша анықталуы тиіс. 10 кВ дейінгі кəбіл желілеріне, су астыдан басқа, əртүрлі қималарды пайдалануға рұқсат етілген, тек үштен астам емес егер кесінді ұзындығы 20 м кем емес болатын болса. 388. Жерге немесе суға салынатын кəбіл желістері үшін, брондалған кəбілдер көбірек қолданылуы тиіс. Бұл кəбілдердің металл қабықтары химиялық əсерлерден қорғауға арналған сыртқы қабықшасы болуы тиіс. Сыртқы қорғау қабықтардың (броньдалмаған) басқа конструкциялары бар кəбілдер топырақтың əр түрінде салу кезінде,блоктар мен құбырларға тарту кезінде механикалық əсерлерге төзімді болуы тиіс, жəне пайдалану-жөндеу жұмыстары кезінде жылу жəне механикалық əсерлерге төзімді болуы тиіс. 389. Жерге немесе суға салынған жоғары қысымдағы кəбілдік маймен толтырылған желістердің құбыржолдары жобаға сəйкес тоттануға қарсы қорғанысы болуы тиіс. 390. Кəбіл жайлары мен өндірістік бөлмелерде механикалық бүліну қаупі болмаған жағдайда қапталмаған кəбілдер салынады, ал пайдалануда механикалық бүліну қаупі бар болса, қапталған кəбілдер немесе механикалық бүлінуден қорғалуы тиіс. Кəбілдік жайлардан тыс аймаққа қапталмаған кəбілдер қол жетпейтін биіктікке (2 м кем емес) салынады, төмен биіктікке салу олар механикалық бүлінулерден қорғалған жағдайында (қораптармен, бұрыштық темірмен, құбырлармен) қапталмаған кəбілдерді салуға рұқсат етіледі. Араласқан төсеуде (жер – кəбілді құрылыс немесе өндірістік үй-жай) сыртқы қорғаныс бетінде жанғыш емес, жерге салуға арналған кəбілдер қолданылады. 391. Кəбіл жайларына кəбіл желістерін салу жəне өндірістік жайларда қапталған кəбілдердің қабының беті болмауы тиіс, ал қапталмаған кəбілдердің бетінде, жанғыш материалдардан қорғау қабығы, металл қабықтары болмауы тиіс. Ашық төсемдер үшін жанғыш полиэтиленді оқшауламасы бар қуат жəне бақылау кəбілдерін пайдалануға болмайды. Кəбілдер салынатын металл қабықшалары мен олар салынатын металл беттері тоттануға қарсы жабынмен қорғалуы тиіс. Қолайсыз ортасы бар жайларға осы ортаның əсеріне төзімді кəбілдер төселуі тиіс. 392. Осы Қағидалардың 426-тармағында көрсетілген электр станциялары мен тарату құрылғылары мен қосалқы станциялардың кəбілдік желістеріне жанбайтын жабынмен қорғалатын, темір лентамен қапталған кəбілдер қолданылады. Электр станцияларында жанғыш полиэтиленді оқшауламасы бар кəбілдерді пайдалануға болмайды. 393. Кəбіл блоктары мен құбырларға салынатын кəбіл желістері үшін, қорғасын қабықшадағы қапталған кəбілдер қолданылады. Блоктар мен құбырлардың аймағында жəне олардан 50 м дейінгі қашықтықтағы тармақтарда кəбіл жібінің сыртқы қабығынсыз қорғасын немесе алюминий қабықшадағы қапталған кəбілдерді салуға рұқсат етіледі. Құбырларда салынатын кəбіл желістеріне пластмасса немесе резеңке қабықшадағы кəбілдерді пайдаланған жөн. 394. Кəбілдердің қаптамаларын бүлдіретін заттарды қамтитын топырақтарға (ақ сортаң, батпақ, шлакпен жəне құрылыс материалдары бар төгілген топырақ жəне т.б.), сондай-ақ электрмен тоттануға əсерінен қауіпті аймақтарда, қорғасын қабықшалары жəне Бл, Б2л типтеріндегі күшті қорғау жабындары бар кəбілдер немесе алюминий қабықшасы мен Бв, Бп типтеріндегі (ылғалға төзімді пластмасса шлангісіне) күшті қорғау жабындары бар кəбілдер қолданылуы тиіс. 395. Батпақпен кəбіл желістерімен қиылысатын аймақтарда кəбілдер геологиялық жағдайды жəне химиялық жəне механикалық əсерлерді ескере отырып таңдалуы тиіс. 396. Көшуге бейім топырақтарға сым қаптамасы бар кəбілдер қолданылуы тиіс жəне топырақ көшкен кезде сымды сауыты бар кəбілдер немесе кəбілге əсер ететін күштерді жою бойынша шаралар (тығыны немесе бағаналы қатармен жəне т.б. нығайту) қолданылуы тиіс. 397. Көлшіктер, олардың жайылмасы жəне орлармен кəбілдік желістің қиылысатын аймақтарында жерге төселетін кəбілдер қолданылуы тиіс. 398. Темір жол көпірлері, жəне басқа да көлік көп жүретін көпірлер бойынша салынатын кəбіл желістеріне алюминий қабығы бар қапталған кəбілдер қолданылуы тиіс. 399. Жылжымалы механизмдердің кəбілдік желістеріне көп рет июге болатын резеңке немесе сондай оқшауламасы бар икемді кəбілдер қолданылуы тиіс. 400. Жер асты кəбіл желістеріне дөңгелек сымнан жасалған қаптамасы бар кəбілдер қолданылуы тиіс. Осы мақсатта бір талсымды кəбілдерді қолдануға рұқсат етіледі. Жағадан көлге өту жерлерде кəбілді желілерде қатты ағыс жəне сумен жуылатын жағасы бар өзендер учаскелерінде кəбілді салғанда, сондай-ақ үлкен тереңдікте (40-60 м дейін) екі еселенген метал сауыт қолданылады. Поливинилхлоридті қабықтағы резеңке оқшауламасы бар кəбілдер, сонымен қатар арнайы су жібермейтін жабыны жоқ алюминий қабықтағы кəбілдерді суға салуға болмайды. Кеме жүзбейтін, арнасы мен түбі тұрақты ені 100 м астам емес (жайылмасы толғанмен бірге) кəбілдерді төсеу кезінде таспалы броньді қолдануға жол беріледі. 401. Кəбілдік маймен толтырылған желістер жəне 110-220 кВ кернеудегі пластмассалы оқшауламасы бар кəбілдік желістер үшін кəбілдердің типі мен конструкциясы жоба бойынша анықталады. 402. Əртүрлі деңгейлі трассаның (жолдың) вертикалды жəне еңкіш аймақтарында 35 кВ дейінгі кəбіл желістерін салу үшін, ақпайтын ылғалдағыш массасы бар кəбілдер, ылғал қағаз оқшауламасы бар кəбілдер жəне резеңке немесе пластмассалы оқшауламасы бар кəбілдер қолданылуы тиіс. Аталған жағдайларға тұтқыр ылғалдылығы бар кəбілдерді тек осы кəбілдерге арналған деңгейлердің əртүрлі айырмашылықтарына сəйкес, трасса бойынша орналастырылған бекіткіш муфталары бар кəбілдерді пайдалану қажет. Төмен қысымдағы маймен толтырылған кəбілдік желістердің бекіткіш муфталарының арасындағы тік белгілердің айырмашылығы шекті жылу режимдеріндегі қоректенуді есепке ала отырып жəне тиісті техникалық шарттармен анықталады. 403. Төрт сымды желістерде төрт талсымды кəбілдер қолданылуы тиіс. Нөлдік талсымдарды (төртінші талсымы) фазадан бөлек салуға болмайды. 1 кВ дейінгі кернеудегі алюминий қабықшадағы үшталсымды қуат кəбілдерін олардың қабықтарын пайдаланудың қалыпты жағдайында нөлдік сымдағы ток фазалық токтың шекті жоғары тогының 75 % құрайтын жарылысқа қауіпті ортасы жəне қондырғысы бар құрылғыларды қоспағанда, нейтралы тұтас жерге қосылған айнымалы токтың (жарықтандыру, күштік жəне аралас) төрт сымды желістерде нөлдік сым ретінде қолдана отырып қолдануға болады. Аталған мақсаттарға үш талсымды қуат кəбілдерінің қорғасын қабықтарын тек 220/127 жəне 380/220 кВ қайта салынатын қала электр желістерінде пайдалануға болады. 404. 35 кВ дейінгі кəбіл желістері үшін үш талсымға қарағанда мыс немесе алюминийді үнемдеуге мүмкіндік беретін болса немесе қажетті құрылыс ұзындығындағы кəбілді пайдалану мүмкіндігі жоқ болған жағдайда бір талсымды кəбілдерді пайдалануға болады. Бұл кəбілдердің қимасы оларды қабықшаларға жіберілген токпен қосымша қызуын ескере отырып таңдалуы тиіс. Қатар қосылған кəбілдердің арасындағы токтың біркелкі таралуын қамтамасыз ету бойынша жəне олардың сырттарына қауіпсіз тию, жақын жерде тұрған металл бөліктерінің қызуын болдырмау жəне оқшаулайтын клицтерге кəбілдерді мықты бекіту бойынша шаралар орындалуы тиіс. 4. Кəбілдік маймен толтырылған желілердегі май қысымының дабылы жəне қоректік құрылғылары 405. Маймен толықтырғыш жүйе кез келген қалыпты жəне өзгермелі жылу режимдеріндегі сенімді жұмысты қамтамасыз етуі тиіс. 406. Маймен толықтырғыш жүйедегі майдың көлемі кəбілді толықтыру шығынын есепке ала отырып анықталуы тиіс. Одан басқа, апатты жөндеу жұмыстарына жəне кəбіл желістерінің қашық секцияларын маймен толықтыруға қажетті май қоры болуы тиіс. 407. Төмен қысымдағы желістің толықтырғыш бактары жабық жайларға орналастырылады. Ашық пункттерде толықтырғыш бактардың шағын көлемі (5-6) порталдарға, тіреуіштерге т.б жеңіл жəшіктерде (қоршаған орта минус 35 0С төмен болғанда) орналастырылады. Толықтырғыш бактарда май қысымы көрсетілуі жəне күн сəулесі түспейтін жерге қойылуы тиіс. 408. Жоғары қысым желісінің толықтырғыш агрегаттары +10 0С кем емес температурадағы жабық жайларда орнатылуы тиіс жəне кəбіл желістеріне қосатын жақын жерге қойылуы тиіс. Бірнеше қоректік агрегаттарды желіске май коллекторы арқылы қосады. 409. Жоғары қысымдағы май толтырылған бірнеше кəбіл желістерін қатар төсеу кезінде, əрбір желіс жеке толықтырғыштан толтырылады немесе агрегаттарды кез келген желіске автоматты қосатын құрылғы орнатылуы тиіс. 410. Толықтырғыш агрегаттар міндетті резервті автоматты қосатын құрылғысы бар, екі тəуелсіз қуат көздерінен алынатын электр энергиясымен қамтамасыз етіледі. Толықтырғыш агрегаттар бір бірінен өртке төзімділігі 0,75 сағаттан кем емес, жанбайтын аралық қабырғамен бөлінуі тиіс. 411. Əрбір маймен толтырылған кəбіл желісінде кезекші персоналға майдың қысымының мүмкіндігі шектен асуы жəне түсуі туралы сигналдарды беруге жəне тіркеуге мүмкіндік беретін майдың қысымының дабыл жүйесі болуы тиіс. 412. Төмен қысымдағы кəбілдік маймен толтырылған желістің əрбір секциясында ең болмағанда екі датчик орнатылуы тиіс, жоғары қысым желісінде əрбір қоректік агрегаттарда датчик болуы тиіс. Апат сигналдары пунктке персоналдың тұрақты кезекшілігімен беріліп тұруы тиіс. Майдың дабыл жүйесі күштік кəбіл желістерінің электр өрістерінің əсерінен қорғалуы тиіс. 413. Төмен қысымдағы желістердегі қоректік орындар диспетчерлік орындармен бар телефон байланысымен жабдықталуы тиіс (желілік ауданның электр желілері). 414. Қоректік агрегаттың коллекторын маймен толтырылған кəбіл желісіне жалғайтын май өткізгіш жылы температурадағы жайларға орнатылуы тиіс. Оларды жылы траншеяларға, лотоктарға, каналдарға қоршаған ортаның қолайлы температурасымен қамтамасыз етілген жағдайдағы тоңазу аймағынан төмен жерге төсеуге жол беріледі. 415. Қоректік агрегатты автоматты басқаруға қажетті құралдары бар қалқан жайындағы діріл шекті шамалардан аспауы тиіс. 5. Кəбілдердің жалғанымдары жəне бітемелері 416. Қуат кəбілдерін жалғау жəне ұштау кезінде олардың жұмыстарына жəне қоршаған ортаға сəйкес муфталардың конструкциясы қолданылады. Кəбіл желістерінде жалғанымдар мен бітемелер кəбілге ылғал жəне басқа қоршаған ортаның зиян келтіретін заттарының кіргізбейтіндей жəне жалғанымдар мен бітемелер кəбіл желісіне арналған сынақ кернеуіне шыдамды болатындай етіп жасалуы тиіс. 417. 35 кВ дейінгі кəбіл желістеріне ұштайтын жəне жалғайтын муфталар белгілі тəртіппен бекітілген муфталардың техникалық құжаттамасына сəйкес қолданылуы тиіс. 418. Төмен қысымдағы кəбілдік маймен толтырылған желістердің жалғағыш жəне бекіткіш муфталарына тек латунь жəне мыс муфталарын қолдану қажет. Пластмассалы оқшауламасы бар кəбіл желістеріне, пластмасса қабықтағы ұштайтын жəне жалғағыш муфталарды қолданған жөн. Төмен қысымдағы кəбілдік маймен толтырылған желістерде бекіткіш муфталарды орнату орны мен секциясының ұзындығы қалыпты жəне өзгермелі жылу режимдеріндегі маймен желісті толықтыруды есепке ала отырып анықталуы тиіс. Маймен толтырылған кəбіл желістерінің бекіткіш жəне жартылай бекіткіш муфталары кəбіл құдықтарына орнатылуы тиіс; жалғағыш муфталар кəбілді жерге төсеу кезінде кейін жерді құммен көмуге болатын камераларға орнатылады. Электрленген көлік жүретін аймақтарда (метрополитен, трамвай, теміржол) немесе металл қабықтар мен кəбіл желістерінің муфталарын қабылдамайтын топырақтар қатысты жалғағыш муфталар бақылауға болатын жерге салынуы тиіс. 419. Қалыпты толықтырылған қағаз оқшауламасы бар жəне ақпайтын массамен толтырылған кəбілдермен жасалған кəбіл желістерінде муфталар, егер қалыпты толықтырылған оқшауламасы бар кəбілдерді салу деңгейі ақпайтын массасы бар кəбілдерді салу деңгейінен жоғары болатын болса, бекіткіш-өткізбелі муфталар арқылы жасалады. 420. 1 кВ жоғары кəбіл желістерінде, резеңке шлангтардағы резеңке оқшауламасы бар иілмелі кəбілдерде кəбілдер ылғалға қарсы ыстық атқыланатын лакты жабынмен жалғанады. 421. Жаңадан салынып жатқан кəбіл желістеріне 1 км жалғағыш муфталардың саны: 3х55 мм² дейінгі қимасы бар 1-10 кВ үш талсымды кəбілдерге - 4 дана; 3х120-3х240 мм² қималы 1-10 кВ үш талсымды кəбілдер үшін - 5 дана; үш фазалы кəбілдерге 20-35 кВ - 6 дана; бір талсымды кəбілдерге 2 дана. 110-220 кВ кəбіл желістері үшін жалғағыш муфта саны жобамен анықталады. Алшақ кəбіл желістерін салуға кəбілдердің аз көлемді кесінділерін пайдалануға болмайды. 6. Жерге тұйықтау 422. Металл қабығы немесе броні бар кəбілдер, кəбілдер салынатын кəбіл конструкциялары 7-тарауда келтірілген талаптарға сəйкес жерге тұйықталуы немесе нөлденуі тиіс. 423. Қуат кəбілдерінің металл қабықтарын жəне қаптамасын жерге тұйықтау немесе нөлдеуде, олар өзара жəне муфталардың корпусымен (шеткі, жалғанғыш жəне т.б.) икемді мыс сыммен жалғану тиіс. Алюминий қабықшасы бар 6кВ жоғары кəбілдерде қабықшасы мен қаптамасы жеке сымдардан жасалуы тиіс. Кəбілдердің қабықтарының өткізгіштігіне қарағанда өткізгіштігі жоғары жерге қосатын жəне нөлдейтін сымдарды пайдаланудың қажеті жоқ, бірақ барлық жағдайдағы қимасы 6 мм² кем болмауы тиіс. Тексеру кəбілдерінің жерге қосатын сымдарының қимасы осы Қағидалардың 174-176-тармақтарының талаптарына сəйкес таңдалынады. Егер конструкциясының тіреуінде сыртқы ұштағыш муфта жəне разрядтауыштардың комплекті орнатылған болса, онда металл қабықтарының қаптамасы мен муфта разрядтауыштары жерге тұйықтау құрылғысына жалғануы тиіс. 424. Төмен қысымдағы маймен толтырылған кəбіл желістерінде шеткі, бекіткіш жəне жалғағыш муфталар жерге тұйықталады. Алюминий қабықтары бар кəбілдерде толтырғыш құрылғылар желістерге оқшаулағыш ендірмелер арқылы, ал шеткі муфталардың корпустары кəбілдердің алюминий қабықтарынан

оқшаулануы тиіс. Көрсетілген шарттар трасформаторларға тікелей енгізілген кəбіл желістеріне қолданылмайды. Төмен қысымдағы маймен толтырылған кəбіл желістерге қапталған кəбілдерді қолдану кезінде кəбілдің қаптамасының əрбір шұңқырында муфтаның екі жағынан дəнекерленіп, жерге тұйықталуға тиіс. 425. Төмен қысымдағы маймен толтырылған кəбіл желістеріндегі темір құбыржолы барлық шұңқырда жəне шеттері бойынша жерге қосылуы жəне ал салынған кəбіл жайларында-жобада қарастырылған аралық нүктелерде жəне шеттері бойынша жерге тұйықталуға тиіс. Темір құбыржолын тоттан қорғау үшін жерге тұйықтау осы қорғаудың талаптарына сай орындалуы тиіс жəне тоттануға қарсы жабынның электр кедергісін бақылау мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс. 426. Кəбіл желісін əуе желісіне өзгерту кезінде жəне ƏЖ тірегінде жерге тұйықталатын құрылғының болмауы жағдайында, кəбіл муфталарын егер кəбілдің екінші шетіндегі кəбіл муфтасы жерге тұйықтағыш құрылғымен жалғанған немесе кəбіл қабығын жерге тұйықтау кедергісі осы Қағидалардың 7-тарауының талаптарына сəйкес болса, кəбілдің металл қабығына жалғау арқылы жерге тұйықтауға болады. 7. Электр станциялары, қосалқы станциялар жəне тарату құрылғыларының кəбіл шаруашылығына қойылатын арнайы талаптар 427. Осы Қағидалардың 426-432-тармақтарында келтірілген талаптар, 25 МВт қуаттағы жылу жəне су электр станцияларының кəбіл шаруашылықтарына жəне 220-500 кВ кернеудегі тарату құрылғылары мен қосалқы станцияларға, энергия жүйесінде маңызы зор тарату құрылғысына жəне қосалқы станцияларға қойылады. 428. Электр жалғауларының негізгі схемасы, жеке қажеттілік схемасы жəне жабдықты басқару жəне жабдықты құрастырудың оперативтік тогының схемасы жəне электр станциялары мен қосалқы станциялардың кəбіл шаруашылығының схемасы, кəбіл шаруашылығында немесе одан тыс жерде өрт болған жағдайда, электр станциясының біреуден жоғары блогының жұмысының істен шығуын болдырмайтындай, өзара резервті жалғанған тарату құрылғылары мен қосалқы станцияларының бір мезгілде істен шығуын, өртті сөндіру жəне анықтау жүйесінің жұмысының істен шығуын болдырмайтындай етіп жасалуы тиіс. 429. Электр станцияларында негізгі кəбіл ағымдарына технологиялық жабдықтан оқшауландырылған жəне кəбілдерге бөгде адамдардың кіруіне жол бермейтін кəбіл жайлары (қабаттар, туннелдер, шахталар жəне т.б.) қарастырылуы тиіс. Электр станцияларында кəбілдердің бастарын орналастыру кезінде кəбіл желістерінің жолдары: 1) технологиялық жабдықтың қызатын беттерінен кəбілдердің қызуын болдырмау; 2) шаң жүйесінің сақтандырғыш құрылғылары арқылы шаң шығару (өртену пен жарылыс) кезінде кəбілдердің бүлінуінің алдын алу; 3) су тозаңды жою технологиялық туннелдерінде, химиялық сумен тазарту туннелдерінде жəне химиялық агрессивтік сұйықтығы бар құбыржолдары орналасқан жерлерде транзиттік кəбілдерді салуға тыйым салуға жол бермеуді есепке алуы. 430. Өзара резервтелген негізгі кəбіл желістері (күштік, оперативті ток, байланыс, басқару, дабыл, өртті сөндіру құралдары жəне т.б.) өрт кезінде өзара резервтелген кəбіл желістерінің бір мезгілде істен шығу мүмкіндігінің алдын алатындай етіп салынуы тиіс. Кəбіл шаруашылығының апаттың өршу қаупі жоғары аймағында кəбіл ағындары бірі бірінен оқшауланған топтарға бөлінеді. Кəбілдерді топтарға бөлу жергілікті жердің жағдайына қарай анықталады. 431. Бір энергия блогының деңгейінде 0,25 сағ. өртке төзімділік шегіндегі кəбіл жайын салуға рұқсат етіледі. Өрт көзі болып табылуы мүмкін технологиялық жабдық (майы бар бак, май станциялары жəне т.б.) осы жабдықта өрт болған жағдайда кəбілдің тұтану мүмкіндігін болдырмайтын 0,75 с. кем емес, өртке төзімділік шегіндегі қоршауы болуы тиіс. Электр станциясының бір энергия блогының деңгейінде, кəбілдерді арнайы кəбіл жайларынан тыс салуға, оларды механикалық бүлінуден жəне шаң басудан, технологиялық жабдығын жөндеу кезіндегі ұшқыннан немесе жалыннан сенімді қорғанысы, кəбіл желістеріне қажетті қалыпты температураны жəне оларға қызмет көрсетудің ыңғайлы жағдайы жасалған жағдайда рұқсат етіледі. 5 м биіктікте орнатылған кəбілдерге қол жетімділікті қамтамасыз ету үшін арнайы алаңдар мен өту жолдары салынуы тиіс. Бірлі-жарым жəне шағын кəбіл топтарына (20 дейін) алаңдар салынбайды, бірақ пайдалану жағдайында кəбілдерді жөндеу жəне жедел алмастыру мүмкіндігімен қамтамасыз етілуі тиіс. Арнайы кəбіл жайларынан тыс бір энергия блогының деңгейінде кəбілдерді салу кезінде оларды əртүрлі жолдар бойынша өтетін жеке топтарға бөлінуі қамтамасыз етілуі тиіс. 432. Электр станцияларының əртүрлі энергия блоктарының кəбілдері орналастырылған кəбіл қабаттары мен туннелдер, басқарудың блокты қалқандарының астындағы кəбіл қабаттары мен туннелдерді қосқанда, блок бойынша бөлініп, басқа жайлардан, кəбіл қабаттарынан, туннелдерден, шахталардан, қораптардан, жəне жанбайтын арақабырғалары бар каналдардан жəне 0,75 сағат кем емес өртке төзімді деңгейдегі аралық жабындылардан бөлектенуі тиіс. Кəбілдерді қосымша ауыстыру жəне салу мүмкіндігін қамтамасыз ету мақсатында арақабырға мен аралық жабындар арқылы кəбілдердің өтуі мүмкін аймақтарда 0,75 сағат өртке төзімділік деңгейіндегі жанбайтын арақабырға қарастырылуы тиіс. Жылу электр станцияларының алшақ кəбіл жайларында 50 м кем емес аралықта орналастырылған апатты шығу жолдары қарастырылуы тиіс. Электр станцияларының кəбіл шаруашылықтарын желістік кəбіл туннелдерінен жəне 0,75 сағат кем емес, өртке төзімділік деңгейіндегі жанбайтын ара қабырғалардың коллекторларынан бөлектеу қажет. 433. Жабық тарату құрылғыларының жайлары мен басқару қалқаны бар жəне ашық тарату құрылғыларын қорғау жайларына кəбілдердің кірген жерлерінде 0,75 сағат өртке төзімділік деңгейінде аралық қабырғалары болуы тиіс. Электр станцияларын басқарудың блок қалқандарына кəбілдің кіретін жері 0,75 өртке төзімділік деңгейдегі арақабырғамен жабылуы тиіс. Кəбіл шахталары кəбіл туннелдерінен, қабаттардан жəне басқа да кəбіл жайларынан 0,75 сағат кем емес, өртке төзімділік деңгейінде жанбайтын аралық қабырғалары болуы тиіс жəне жоғарысында жəне төменгі бөлігінде аралық жабыны болуы тиіс. Алшақ шахталар аражабындар арқылы өту кезінде, бірақ 20 м кем емес арақашықтықта, 0,75 сағат өртке төзімділік деңгейіндегі жанбайтын аралық қабырғалары бар отсектерге бөлінуі тиіс. Өтпелі кəбіл шахталардың кіретін есігі болуы тиіс жəне сатылармен немесе арнайы құралмен жабдықталуы тиіс. 8. Кəбіл желістерін жерге төсеу 434. Кəбіл желістерін жерге төсеу кезінде кəбілдер траншеяларға салынуы тиіс жəне астында төсемесі мен үстінде тас, құрылыс қалдықтары жəне шлагы жоқ, жердің жіңішке қабатымен үйіндісі болуы тиіс. Кəбілдің барлық ұзындығы 35 кВ кернеудегі жəне одан жоғары кернеуі қалыңдығы 50 мм кем емес темірбетон плиталарымен, 35 кВ төмен кернеуде – плиталармен немесе қарапайым құм кірпіштермен кəбіл трассасынан көлденең бір қабатқа, траншеяны жер қазатын механизммен қазу кезінде фрезаның ені 250 мм, сондай-ақ бір кəбілге – кəбіл трассасының бойын жабу арқылы механикалық бүлінуден қорғалуы тиіс. Силикат, қуыс немесе тесік кірпіштерді қолдануға болмайды. 1-1,2 м тереңдікке 20 кВ жəне одан төмен кəбілді (қалалық электр желілерінен басқа) төсеу кезінде механикалық бүлінуден қорғау қажет етілмейді. 1 кВ дейінгі кəбілдердің механикалық бүлінулер болуы мүмкін аймақтарда ғана қорғанысы болуы тиіс. Көшелердің асфальтті жабындары қазулар сирек жағдайда жүргізілетін орындар ретінде қарастырылады. І санатты электр қабылдағыштарына қуаттандыратын 1 кВ жоғары желістерден басқа, 20 кВ дейінгі кəбіл желістері үшін, траншеяларға екіден аспайтын кəбіл желісін салуға рұқсат етілмейді жəне кірпіштің орнына ҚР министрлігі жəне ведомстволары бекіткен техникалық талаптарға сай дабылдама пластмасса таспаларды пайдалануға болады. Дабыл ленталарды кəбіл желістерінің инженерлік коммуникациялармен қиылысатын жерлерге жəне қиылысатын коммуникациядан əрбір жағына 2 м арақашықтықтағы кəбілдік муфталардың астына салуға жəне тарату құрылғылары мен 5 м радиустағы қосалқы станцияларға желістің кіре берістеріне салуға болмайды. Дабылдама таспасына кəбілдің астындағы траншеяға олардың беткі қабығынан 250 мм арақашықтықта салынуы тиіс. Траншеяға бір кəбілді салу үшін лента кəбілдің осі бойынша салынуы тиіс, кəбілдер көп болған жағдайда таспаның шеттері шеткі кəбілдерден 50 мм шығыңқы болуы тиіс. Траншеяның ені бойынша біреуден көп таспаларды салу кезінде - аралас таспалар ені 50 мм кем емес артық салынуы тиіс. Дабылдама таспасын пайдалануда траншеяда кəбілдік жастықтармен кəбілдерді төсеуде топырақтың бірінші қабатымен кəбілге шашу жəне таспаны салу, сонымен қоса ұзындық бойымен таспаға топырақ қабатын шашу электр монтажды ұйымның өкілінің жəне электр желілерінің басшысының болуында жүргізілуі қажет. 435. Жоспарлы белгіден кəбіл желісін салу тереңдігі: 20кВ дейінгі желісі үшін 0,7 м; 35 кВ үшін 1м; көшелер мен алаңдардың қиылысуы жағдайында кернеуге қарамастан 1м болуы тиіс. Кəбілдік маймен толтырылған желістер мен 110-220 кВ пластмассалы оқшауламасы бар кəбіл желістерінің жоспарлы белгіден 1,5 м кем емес көму тереңдігі болуы тиіс. Тереңдікті 5 м дейінгі ұзындықтағы ғимаратқа желістің кіре берісіндегі аймақта жəне механикалық бүлінуден кəбілдерді қорғау жағдайында олардың жер асты құрылыстарымен қиылысу аймақтарында 0,5 м дейін азайтуға болады. Айдалған жерлер бойынша 6-10 кВ кəбіл желістерін салу 1 м кем емес тереңдікте жүргізілуі тиіс, жəне жол үстіндегі жерге егіс егуге болады. 436. Жерге төселген кəбілден құрылыс іргетасына дейінгі арақашықтық 0,6 м кем болмауы тиіс. Іргетастың астындағы жерге кəбілдерді төсеуге болмайды. 437. Кəбіл желістерін қатар төсеу кезінде кəбілдер арасындағы көлденең бойынша арақашықтығы: 1) 10 кВ дейінгі күштік кəбілдерінің, сондай-ақ олар мен басқа кəбілдердің арасы 100 мм; 2) 20-35 кВ кəбілдерінің арасындағы жəне олардың арасындағы жəне басқа да кəбілдер арасындағы арақашықтық 250 мм; 3) Əртүрлі ұйымдармен пайдаланатын кəбілдер арасындағы жəне күштік кəбілдер мен байланыс кəбілдерінің арасында 500 мм; 4) Май толтырылған кəбілдер жəне 110-220 кВ пластмасса оқшауламасы бар кəбілдер арасында 500 мм; төмен қысымдағы май толтырылған кəбіл желістері бір-бірінен жəне басқа кəбілдерден көлденең қойылған темірбетон плиталармен бөлінеді, байланыс кəбіліне электр магниттік əсердің есебі жүргізіледі. Бір фазалы май толтырылған кəбілдер жəне пластмассалы оқшауламасы бар кəбілдер ортасында қажет жағдайда жерге қосатын өткізгіші болатын үшбұрыштың басы бойынша тығыз салынады. Желістік өткізгіш қабілетін жақсарту жəне жылуды жақындатпау үшін, егер қысқа тұйықталу тогының шарты бойынша жерге қосатын өткізгішті пайдалану талап етілмейтін болса фазалардың арасындағы арақашықтығы 100 мм болатын көлденең жазықтыққа салынады. Осы тармақтың 2 жəне 3-тармақшалары көрсетілген арақашықтарды жергілікті жердің жағдайын ескере отырып, пайдаланушы ұйымдар өзара келісу арқылы 100 м дейін азайту, 10 кВ дейінгі күштік кəбілдері мен телефон байланысының тығыздалған, жоғарғы жиілікті жүйесінен басқа байланыс кəбілдерінің арасындағы арақашықтықты 250 мм дейін азайтуына болады, кəбілдің біреуінде (құбырларда төсеу, жанбайтын шымылдықты орнату жəне т.б.) ҚТ болу мүмкін бұзылудан кəбілді қорғаныс шартарында жол беріледі. Бақылау кəбілдерінің арасындағы арақашықтық нормаланбайды. 438. Көшет отырғызу аймағындағы кəбіл желістерін салу кезінде, кəбілден ағаш түбіріне дейінгі арақашықтық 2 м кем болмауы тиіс. Иелігіне жас көшеттер кіретін мекеменің келісімі бойынша бұл арақашықтықты қазу арқылы кəбілдерді құбырға салған жағдайда азайтуға болады. Бұталар отырғызылған жасыл аймақ шегінде кəбілдерді төсеу кезінде көрсетілген шамаларды 0,75 м дейін азайтуға жол беріледі. 439. Қатар салу кезінде көлденең бойынша 35 кВ дейінгі кернеудегі кəбіл желістерінен, май толтырылған кəбілдер жəне пластмассалы оқшауламасы бар кəбіл желістерінен құбыржолдарына, су құбырына, канализация жəне дренажға дейінгі арақашықтық 1 м кем болмауы тиіс; төменгі (0,0049 МП1), орта (0,294 МП1) жəне жоғары (0,294 астам 0,588 дейін МП1) - 1 м; жоғары қысымдағы газ құбырларына дейінгі арақашықтық -1 м; жоғары қысымдағы газ құбырына (0,588 астам 1,176 дейін МП1) дейінгі арақашықтық 2 м; жылу құбырына дейінгі арақашықтық осы Қағидалардың 439-тармағына сəйкес қабылданады. Тығыз жағдайда 35 кВ дейінгі кəбіл желістері үшін аталған арақашықтықтарды жанғыш сұйықтығы жəне газы бар құбырларға дейінгі арақашықтықты қоспағанда, кəбілдерді арнайы қорғамай 0,5 м дейін, кəбілдерді құбырларға салуда 0,25 м дейін азайтуға болады. Май толтырылған кəбілдер жəне пластмасса оқшауламасы бар кəбілдер үшін 50 м аспайтын жанасу аймағында арақашықтықты жанғыш сұйықтығы жəне газы бар құбырларға дейінгі арақашықтықты қоспағанда, май толтырылған кəбілдер жəне 110-220 кВ пластмасса оқшауламасы бар кəбілдер жəне механикалық бүлінуді болдырмайтын қорғау қабырғасының құбыржолының арасында құрылғының болуы жағдайында – 0,5 м дейін азайтуға болады. Кəбілдерді құбыржолдарының астына жəне үстіне параллель төсеуге жол берілмейді. 440. Кəбіл желісін жылу құбырымен қатар төсеу кезінде кəбіл мен жылу каналының қабырғасының арасындағы арақашықтық 2 м-ден кем болмауы немесе жылу құбыры кəбілмен кезкелген жерде жанасу жағдайында жылу құбырының, қосымша жердің қызуы мен жылу құбыры кəбіл жүретін жерлерде жылдың кез-келген мерзімінде 10 кВ жəне 5°С дейінгі кəбіл желістері үшін 10 °С жəне 20-220 кВ желістер үшін 5 °С астырмайтын жылу оқшауламасы болуы тиіс. 441. Кəбіл желістерін теміржол кəбілдерімен қатар салу кезінде, кəбілдер жолдың темір жол қарауына алынған аймақтан тыс салынады. Кəбілдерді темір жол қарауына алынған жерлер деңгейінде салу тек Жол қатынасы министрлігінің ұйымдарының келісімі бойынша салынады, жəне кəбілден темір жол жолының осіне дейінгі арақашықтық 3,25 м астам емес, ал электрмен жүретін жолдарға – 10,75 м астам емес. Тарылу шарттарында көрсетілген арақашықтықтарының азаюына жол беріледі, бұл ретте кəбілдер барлық учаскеде блокқа немесе құбырларға салынуы қажет. Электрлендірілген жолдарда тұрақты токтағы блоктар мен құбырлар оқшауландырылған (асбестцементті, гудронмен немесе битуммен сіңдірілген жəне т.б.) тиіс. 442. Кəбіл желістерін трамвай жолымен қатар салу кезінде, кəбілден трамвай жолының осіне дейінгі арақашықтық 2,75 м кем болмауы тиіс.Тығыз жағдайда бұл арақашықтықты азайтуға осы Қағидалардың 440-тармағында көрсетілген оқшаулағыш құбырларға жəне блоктарға салынатын жағдайда рұқсат етіледі. 443. Кəбіл желістерін І жəне ІІ категориядағы автокөлік жолдарымен қатар салу кезінде, кəбілдер кюветтің сыртқа жағынан 1 м арақашықтықта немесе бордюр тасынан 1,5 м арақашықтыққа салуға рұқсат етіледі. Бұл арақашықтықтарды азайтуға, əр жағдайда тиісті жол басқармаларының келісімі бойынша рұқсат етіледі. 444. Кəбіл желістерін 110 кВ жəне одан оғары ƏЖ қатар салу кезінде кəбілден шеткі сым арқылы өтетін вертикальды жазықтыққа дейінгі арақашықтық 10 м кем болмауы тиіс. Кəбіл желістерінен ƏЖ жерге қосылған жəне жерге қосатын бөліктеріне дейінгі арақашықтық 35 кВ дейінгі кернеуде 5 м аспауы, 110 кВ 10, 110 кВ одан жоғары кернеуде 10 м болуы тиіс. Тығыз жағдайда кəбіл желістерінен 1 кВ жоғары ƏЖ жер астындағы бөліктері мен жекелеген тіректерінің жерге қосқыштарына дейінгі арақашықтық 2 м аспауы тиіс. Кəбіл желістерінен 1 кВ ƏЖ тіректеріне дейінгі арақашықтық 1 м кем болмауы ал кəбілді оқшаулағыш құбырлардағы жанасу аймақтарында - 0,5 м болуы тиіс. Электр станциялары мен қосалқы станциялардың аумақтарында тығыз жағдайда, егер кəбіл желістерін əуе байланыстарының жəне 1 кВ жоғары ƏЖ тіректерінің жер асты бөліктерінен, егер осы тіректердің жерге тұйықтау бөліктері қосалқы станцияның жеге қосылған контурына жалғанған болса, 0,5 м арақашықтыққа салуға рұқсат етіледі. 445. Басқа кəбілдердің қиылысу жағдайында олар жердің қабатының 0,5м қалыңдығымен бөлінуі тиіс, бұл арақашықтықты тығыз жағдайларда 35 кВ дейінгі кəбілдерді, оң барлық қиылысу аймағында кəбілдерді 1м əр жағын плиталармен немесе бетон құбырлармен немесе сондай материалдармен бөлінген жағдайында 0,15 м дейін азайтуға болады. 446. Кəбіл желістері құбыржолдарымен, оның ішінде мұнай жəне газ құбырларымен қиылысу кезінде, кəбілдер мен құбырлардың арасындағы арақашықтық 0,5м кем болмауы тиіс. Құбырларда əр жағынан 2 м-ден кем емес қиылысу учаскесін кəбілдерін төсеу шарттарында бұл арақашықтықты 0,25 м дейін азайтуға болады. Май толтырылған кəбілдер жəне пластмасса оқшауламасы бар кəбілдердің құбыржолдарымен қиылысу кезінде олардың арасындағы арақашықтық 1м кем болмауы тиіс. Тығыз жағдайларда бұл арақашықтықты, егер кəбілдер қақпағы бар темірбетон лотоктар мен құбырларға салынған жағдайда 0,25 м деп алуға болады. 447. Кəбіл желістері 35кВ дейінгі жылу құбырымен қиылысу кезінде кəбілдер мен жылу құбырының аражабындарының арасындағы арақашықтық 0,5 м кем болмауы тиіс, ал тығыз жағдайда – 0,25 м кем болмауы тиіс. Бұл ретте жер температурасы жаздың ең жоғарғы температурасына қарасты жəне 15 0С қыстың ең төмен температурасына қарасты 10 0С астам емес артуы болмауы үшін жылу өткізгіші қиылысу учаскесі шеткі кəбілдердің əр жағына 2 м оқшауламаны қосу қажет. Аталған талаптар орындалмайтын жағдайларда, келесі шаралардың бірі орындалуы тиіс: 1) кəбілдерді 0,7 м орнына, 0,5 м дейін тереңдету; 2) жоғары қималы кəбіл ендірмесін қолдану; 3) кəбілдерді құбыр жолдарының астына 0,5 кем арақашықтықта салу жəне құбырлар кəбілдерді ауыстыру жер жұмыстарының өндірусіз жүргізілетіндей етіп салынуы тиіс. Май толтырылған кəбілдер пластасса оқшауламасы бар кəбілдер жылу құбырларымен қиылысқан кезде кəбілдер мен құбыр жабыны арасындағы қашықтық кемінде 1 м болуы керек, ал

17 мамыр 2013 жыл

одан аз болған жағдайда кемінде 0,5 м. Бұл ретте жер температурасы жылдың кез келген мерзімінде 5 0 С астам емес артуы болмауы үшін, жылу өткізгіші қиылысу учаскесі шеткі кəбілдердің əр жағына 3 м-ден қосуы оқшауламасы болуы қажет. 448. Кəбіл желістері теміржол жəне автокөлік жолдарымен қиылысу кезінде, кəбілдер, темір жол полотносынан 1 м кем емес тереңдіктегі жəне су ағызатын орлардың түбінен 0,5 м теміржол мақсатына алынған жердің аймағының бүкіл ені бойынша туннелдерге, блоктарға немесе құбырларға салынады. Егер темір жол мақсатындағы аймақ жоқ болса, онда салудың аталған шарттары тек жолдың жабындысының екі жағы бойынша 2 м плюс қиылысу аймағында орындалуы тиіс. Кəбіл желістері темір жолдың электрлендірілген жəне электрлендіруге жататын блоктары мен құбырлары оқшауландырылуы тиіс. Қиылысу орны стрелкадан, айқастырмадан жəне кəбілдерді рельстерге жалғау орнынан 13 м арақашықтықта болуы тиіс. Кəбілдердің электрлендірілген рельстік көлік жолдарымен қиылысуы жол осіне 75-90° бұрышпен жүргізілуі тиіс. Блоктар мен құбырлардың ұшы 330 мм тереңдікте су өткізбейтін (мыжылған) саз жағылған кендірмен өрілген сыммен батырылуы тиіс. Көлік аз жүретін өнеркəсіптік мақсаттағы тұйық жолдармен жəне арнайы жолдармен қиылысында кəбілдер тікелей жерге көміледі. Кəбіл желістерінің трассалары жаңадан салынып жатқан электрлендірілмеген теміржол жəне автокөлік жолдарымен қиылысу кезінде қолданыстағы кəбіл желістерін қайта салу қажет етілмейді. Қиылысқан жерлерде кəбілдерді жөндеу қажет болғанда пайдаланылатын шеттері тығыз бітелген резервтік құбырлар немесе блоктар болуы тиіс. Кəбіл желістерін əуе желістеріне ауыстыру кезінде кəбіл топырақ үйіндісінен немесе темір жол төсемінің шетінен 3,5 м кем емес арақашықтықтағы бетке шығарылуы тиіс. 449. Трамвай жолдарымен кəбіл желістерінің қиылысу жағдайында кəбілдер оқшауландырылған блоктар немесе құбырларға салынуы тиіс. Қиылысу орны стрелкадан,айқастырмадан жəне кəбілдерді рельстерге жалғау орнынан 3 м арақашықтықта орындалуы тиіс. 450. Кəбіл желістері автокөліктердің аулаға, тұраққа кіру жолдарымен қиылысуы кезінде кəбілдер құбырларға салынуы тиіс. Кəбілдер осындай тəсілмен орлар мен көлшіктермен қиылысу аймағында қорғалуы тиіс. Кəбіл желістерінде кəбіл муфталарын орнату кезінде кəбіл муфтасының корпусының жəне жақын жердегі кəбілдің арақашықтығы 250 мм кем болмауы тиіс. Биік еңіс трассаларда кəбіл муфталарын орнату кезінде олардың астында көлденең алаңдар болуы тиіс. Кəбіл желісінде муфталардың бүлінуі жағдайында оларды қайта монтаждау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін муфталардың екі жағын артық салу керек. 451. Кəбіл желісінің жолында қауіпті кезбе токтың болуы жағдайында: 1) Қауіпті аймақтардан өту үшін кəбіл желісінің жолын өзгерту қажет. 2) Жолды өзгерту мүмкін болмаған жағдайда: кезбе токтардың деңгейін барынша төмендету бойынша шараларды қарастыру; тоттануға қарсы төзімділігі жоғары кəбілдерді қолдану; электрмен тоттану əсерінен кəбілдерді қорғауды жүзеге асыру қажет. Агрессивті топыраққа жəне шекті шамадан тыс кезбе токтың болуы мүмкін аймақтарға кəбілдерді салу кезінде катодтық полярлау (электр дренаждарды, қорғаушыны, катодты қорғаныс) қолданылуы тиіс. Басқа да электр дренаж құрылғыларын қосудың əдістері бойынша сору учаскесінің потенциалдар айырмасының нормасын сақтау. Тоттанудан кəбіл желістерін қорғау қажеттілігі электр өлшемдері мен топырақтың үлгілерінің химиялық талдауларының жиынтық нəтижелері бойынша анықталуы тиіс. Кəбілдерді тоттанудан қорғау аралас жер асты құрылыстарының жұмысына қауіпті жағдай тудырмауы тиіс. Тоттанудан қорғау бойынша жобадағы жоспарланған шаралар жаңа кəбіл желісін іске қоспас бұрын жүзеге асырылуы тиіс. Жерде кезбе токтың болуы жағдайында кəбіл желістерінде қауіпті аймақтарды анықтауға мүмкіндік беретін бақылау орындарының орналастырылуы тиіс, ол қорғау құралдарын ары қарай тиімді таңдауға жəне орналастыруға қажет. Кəбіл желістерінде потенциалдарды бақылау үшін кəбілдердің трансформатор қосалқы станцияларына, тарату орындарына жəне т.б. шығатын жерлерін пайдалану керек. 9. Кəбіл блоктарына, құбырларда жəне темірбетон тартпасына кəбіл желістерін төсеу 452. Кəбіл блоктарын дайындау үшін, кəбілдерді құбырларға салу үшін темір, шойын, асбестцементті, бетон, керамика жəне соған ұқсас құбырлар қолданылады. Блоктар мен құбырларға материалды таңдауда жер асты суларының деңгейі мен олардың агрессивтілігі, кезбе токтарының бар-жоғы ескеріледі. Төмен қысымды маймен толтырылған бір фазалы кəбілдер, пластмассалы оқшауламасы бар бір фазалы кəбілдерді тек асбест-цементті жəне магнитті емес материалдардан жасалған құбырларға салған дұрыс жəне əрбір фаза жеке құбырға салынады. 453.Блоктардағы каналдардың шекті саны, олардың арасындағы арақашықтық жəне көлемі осы Қағидалардың 46-тармағына сəйкес қабылдануы тиіс. 454.Əрбір кəбіл блогының 15 % дейін резервтік каналы, біреуден аспайтын каналы болуы тиіс. 455.Жерге көмілген кəбіл блоктары мен құбырлардың тереңдігі жергілікті жердің жағдайы бойынша анықталуы тиіс, бірақ осы Қағидалардың 434-тармағында келтірілген арақашықтықтан кем болмауы тиіс. Жабық аумақтарда жəне өндірістік жайлардың едендеріне төселген кəбіл блоктары мен құбырлардың көму тереңдігі нормаланбайды. 456.Кəбіл блоктары шұңқыр тұсына 0,2 % кем емес еңіс болуы тиіс. Осындай еңісті кəбілдерге арналған құбырды салуда да сақтаған жөн. 457. Кəбіл желістеріне арналған құбырды тікелей жерге төсеу кезінде құбырлар арасындағы жəне олардың арасындағы жəне басқа кəбілдермен арасындағы аз арақашықтық құбырсыз салынған кəбілдерге алынған шамада анықталуы тиіс. Жайдың еденіне кəбіл желістерін құбырмен салу кезінде олардың арасындағы арақашықтық жерге салатын арақашықтыққа тең деп алынады. 458. Блоктарға салынған кəбіл желістерінің жолдарының бағыты өзгеретін жерлерде жəне кəбілдер мен кəбіл блоктарының жерге ауысатын жерлерінде кəбілді тартуға жəне оларды блоктан шығаруға ыңғайлы кəбіл құдығы болуы тиіс. Бұндай құдықтар кəбілдердің шекті ауырлығымен анықталатын бір бірінен алшақ жолдың тік сызықты аймақтарында да жабдықталуы тиіс. Кəбіл саны 10 дейін жəне кернеу 35 кВ аспайтын жағдайда кəбілдерді блоктан жерге кəбіл құдықтарынсыз ауыстыруға болады. Кəбілдердің блоктан шығу тұстары су өткізбейтін материалдармен бітелуі тиіс. 459. Блоктардан жəне құбырлардан ғимарат, туннел, өжірелерге кəбіл желістерін ауыстыру келесі тəсілдердің бірімен жүргізілуі тиіс: оларға тікелей блок жəне құбырды кіргізу, ғимарат ішіне құдық салу немесе сыртқы қабырғаға камера салу арқылы. Құбырлар арқылы ғимаратқа, туннелге майда жануарлардың кіру мүмкіндігін болдырмайтын шаралар қарастырылуы қажет. 460. Кəбіл блоктарының каналдары, құбырлар, олардың шыға берісі жəне олардың жалғанымдары созу кезінде кəбілдердің қабықтары механикалық бүлінбеуі үшін, беттері өңделіп тазартылуы тиіс. Блоктардан кəбілдердің кəбіл жайларына жəне камераларға шыға берісінде үйкелуден жəне жарылудан кəбіл қабықшаларын қорғайтын шаралар (иілімді төсемді қолдану, бүгіліс қажетті радиусын сақтау жəне т.б.) қарастырылуы тиіс. 461. Жер асты суларының жоғары деңгейінде АТҚ аумағында кəбілдерді төсеудің жер бетінде қолданылатын тəсілдері (науа, қораптарда) қолданылады. Жер бетіндегі лотоктар мен оларды жабатын плиталар темірбетоннан жасалуы тиіс. Лотоктар арнайы бетон подсадкаларға жаңбыр суының ағуына кедергі келтірмейтіндей жоспарлы жолдан 0,2 % кем емес еңіс орнатылуы тиіс. Жаңбыр суының ағуын қамтамасыз ететін науалардың түбінде қуыс болған жағдайда еңкіш жасау қажет етілмейді. Кəбілдерді төсеуге кəбіл науаларын пайдалану кезінде АТҚ аумағы бойынша көлік жүретін жол жəне жөндеу жəне пайдалану жұмыстарын орныдауға қажетті машиналар мен жабдықтарға кіретін жол қарастырылуы тиіс. Бұл мақсат үшін тартпаларды бір деңгейде тұруын сақтай отырып, өтетін көлік жүктемесін ескергенде темірбетон плиталардың көмегімен науалар арқылы өту жолдары жасалуы тиіс. Кəбіл тартпаларын пайдалану кезінде науадан төмен тұрған каналдар мен траншеяларға, құбырларға жəне жолдың астына кəбілді төсеуге болмайды. Кəбілдердің науадан басқару жəне қорғау шкафтарына кіруін жерге көмілмеген құбырларда орындалуы тиіс. АТҚ бір ұяшығының деңгейінде кəбіл мойнағын траншеяға салуға болады, жəне бұл жағдайда оларды басқару жəне релелік қорғау шкафтарына кіргізу кезінде кəбілдерді қорғау құбырларын пайдалануға ұсынылмайды. Механикалық зақымданудан кəбілдерді қорғау басқа тəсілдермен (түпкірді, швеллерді қолданумен) орындалуы тиіс. 10. Кəбіл құрылыстарында кəбіл желістерін төсеу 462. Кəбіл құрылыстарының барлық түрлері жобамен қарастырылған кəбілдің көлемінің 15 % өлшемінде кəбілдерді қосымша төсеу мүмкіндігін (монтаждау үдерісінде кəбілдерді ауыстыру, келесі пайдалануда қосымша төсеніш жəне т.б.) ескере отырып орындалады. 463. Кəбіл қабаттары, туннелдері, галереялар, эстакадалар бойынша жəне шахталар, басқа бөлмелер мен қатарлас кəбіл жайларынан, 0,75 с кем емес өртке төзімді деңгейдегі жанбайтын аралық қабырғалары мен аралық жабындардан бөлектенуі тиіс. Осындай аралық қабырғалармен алшақ туннелдер күштік жəне бақылау кəбілдері жəне маймен толтырылған кəбілдер мен пластмасса оқшаулығы бар кəбілдер болған жағдайда 150 м кем емес, ұзындықтағы отсектерге бөлінуі тиіс. Қосарлы еденнің əрбір отсегінің ауданы 600 м² кем болмауы тиіс. Кəбіл 0,75 с. өртке төзімділік деңгейіндегі аралық қабырғаларда жəне кəбіл жайларындағы есіктері осы Қағидалардың 426-тармағында аталған электр қондырғыларында 0,75 с өртке төзімділік шегінде жəне 0,6 с қалған электр қондырғыларында болуы тиіс. Кəбіл жайларынан шығу сырттан немесе Г жəне Д категориясының өндірістері бар жайлардан қарастырылуы тиіс. Кəбіл құрылыстарынан шығатын есіктің саны мен орналасуы жергілікті жердің жағдайын ескере отырып анықталуы тиіс, бірақ олар екіден кем болмауы тиіс. Кəбіл құрылыстар ұзындығы 25 м болған жағдайда бір шығатын есігі болуы тиіс. Кəбіл құрылыстарының есіктері мықты бітелген өздігінен жабылатындай болуы тиіс. Кəбіл құрылыстарының шығатын есіктері сырттан ашылатын жəне кəбіл жайынан кілтсіз ашылатын болуы тиіс, ал отсектер арасындағы есіктер жақын шығатын жердің бағыты бойынша ашылуы жəне оларды жабық күйінде ұстап тұратын құрылғылармен жабдықталуы тиіс. Көпірлері бар өтпелі кəбіл эстакадаларының сатылары бар кіретін орны болуы тиіс. Кіре берістің арасындағы арақашықтық 150 м-ден кем болмауы тиіс. Эстакаданың шетінен кіре беріске дейінгі арақашықтық 25 м-ден аспауы тиіс. Кəбілдік көрмелер 0,75 сағат өртке төзімділік шегінде һртке қарсы жанбайтын бөгеттері бар бөліктерге бөлінуі тиіс. Бөліктердің ұзындығы 35 кВ-ке дейін кəбіл салынған кезде 150 м-ден аспауы жəне пластмассалық оқшаулағышы бар кəбілде, май толтырылған кəбілдер салынған кезде 120 м-ден аспауы тиіс. Жартылай жабық сыртқы кəбілдік көрмелерге берілген талаптар таралмайды. 464. Туннелдер мен каналдарда оларға технологиялық су мен майдың түсуінің алдына алу бойынша шаралар қолданылуы, жəне жер асты жəне жаңбыр суының ағып кетуіне жағдай жасалуы тиіс. Олардағы еденнің су қоймасына қарай еңісі немесе су канализациясы 0,5% еңісі болуы тиіс. Туннелдің бірінен екіншісіне өту жолы 15 оС аспайтын көтеру бұрышы бар пандус арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Туннелдердің бөліктерінің арасындағы саты салуға болмайды. Жайлардан тыс жəне жер асты суларының деңгейінен жоғары салынатын кəбіл каналдарында қиыршықталған тас немесе құмнан үйілген қалыңдығы 10-15 см дренаждайтын үйінді болуы тиіс. Туннелдерде дренажды механизмдерді пайдалану қарастырылған, жəне оларды судың деңгейіне қарай автоматты қосуға болады. Іске қосу аппараттары мен электр қорғалтқыштары олар өте ылғал жерлерде жұмыс істей асатындай болуы тиіс. Өтпелі типтегі эстакадалар мен галереялардың бір белгіден екіншісіне өту жолдарында 15 оС еңісті пандус орнатылуы тиіс. 1:1 еңісті сатыны орнатуға болады. 465. Тарату құрылғылары мен жайларда кəбіл каналдары мен қосарлы едендер алмалы-салмалы жанбайтын плиталармен жабылуы тиіс. Электр машиналарында жəне соған ұқсас жайларда каналдар кедір-бұдырлы темірмен, ал паркетті-ағаш еденді басқару щиттары бар жайларда каналдар мен қосарлы едендер онымен жүретін жабдықтарға кедергі келмейтін етіп жабылуы тиіс. 466. Ғимараттың сыртындағы кəбіл каналдары алмалы-салмалы плитлардың сыртынан қалыңдығы 0,3 м құммен көмілуі тиіс. Қоршалған аумақтарда кəбіл каналдарының үстіндегі алмалысалмалы плиталардың үстін топырақпен көмудің қажеті жоқ. Қолмен ашылатын арқалық плиталардың салмағы 70 кг аспауы тиіс. Плиталар көтеретін құралмен жабдықталуы тиіс. 467. Балқытылған металл, ыстық сұйықтар немесе кəбілдің қабығы бүлдіретін басқа да заттардың төгілуі мүмкін аймақтарда каналдарды салуға болмайды. Аталған аймақтарға коллекторлардағы жəне туннельдерге люк салуға болмайды. 468. Ғимараттан тыс жер асты туннельдері жабынының үсті 0,5 м қалыңдықта құм қабатымен жабылуы тиіс. 469. Кəбілдер мен жылу құбырларын бірге салу кезінде, жайларда кəбіл орнатылған жерде жылу құбырының ауаны қыздыруы кез келген мерзімде 5°С аспауы тиіс, ол үшін құбырларға жылуды оқшаулағыш пен желдеткіш орнатылуы тиіс. 470. Кəбіл жайларында кəбілдер тұтас ұзындықта салынады, ал кəбілдерді жайларда келесі талаптарға сай орналастыру қарастырылады: 1) бақылау кəбілдері жəне байланыс кəбілдері тек қуат кəбілдерінің астына орнатылуы тиіс;оларды аралық қабырғамен ажыратады. 2) бақылау кəбілдерін 1 кВ қуат кəбілдерімен қатар салуға болады. 3) 1 кВ-қа дейін күш беретін кəбілдер 1 кВ-тан жоғары кəбілдердің үстіне салынады; бұл жағдайда оларды қалқамен бөліп қояды. 4) Əртүрлі топтағы кəбілдер, 1 кВ-тан жоғары трансформаторлардың, генераторлардың резервтегі кəбілдері мен жұмысшы кəбілдер жəне сол сияқты 1 категориялық электр қабылдағышпен қуаттанатын тағы да сол сияқтылар əртүрлі горизонталды деңгейлерде салынады жəне оларды қалқалармен бөліп қояды. 5) 1), 3), 4) пункттерде көрсетілген жəне осы пунктте көрсетілген бөлгіш қалқалар отқа төзімділігі 0,25 сек-тан кем болмайтындай отқа жанбайтын болуы тиіс. Əуе-механикалық көбікті жəне бытыраңқы су қолданылатын автоматты өрт сөндіргішті қолданғанда 1), 3), 4) жəне осы пунктте көрсетілген қалқаларды орнатпауға болады. Сыртқы кəбіл эстакадаларында жəне сыртқы жабық кəбіл галереяларда осы тармақтың 1), 3) жəне 4) тармақшаларында көрсетілген қалқаларды орнату міндетті емес. Сонда өзара сақтаулы күш беретін кəбілдер торабы (1 санаттағы ерекше топқа жататын электр қабылдағыштардың торабын қоспағанда) ара қашықтығы 600 мм-ден кем болмайтын қашықтықта салынады жəне аралық конструкцияның (арқалық, ферма) екі жағынан эстакадаларға орналастырылады; галереяларда жүретін жолдан бастап жан-жағына орнатады. 471. Май толтырылған кəбілдер мен пластмасса қорғанысы бар кəбілдер жекелеген кəбіл құрылыстарына салынады. Оларды өзге кəбілдермен бірге салуға болады; ол жағдайда май толтырылған кəбілдер мен пластмасса қорғанысы бар кəбілдер кəбіл құрылысының төменгі жағына орнатылады жəне басқа кəбілдерден өртке беріктігі 0,75 сек-тан кем емес көлденең қалқа арқылы бөлініп қойылады. Дəл осындай қалқалармен маймен толтырылған кəбілдер жəне пластмасса қорғаны бар кəбілдер де бөлінеді. 472. Кəбілді құрылыстарда автоматты стационарлық құралдар мен өрт сөндіру құралдарының көлемі жəне қолданылуы белгіленген тəртіп бойынша бекітілген ведомстволық құжаттар негізінде анықталуы тиіс. Тікелей кіре беріске жақын жерге, люктер мен желдеткіш шахталарға (25 м-дей радиуста) өрт сөндіру краны орнатылуы тиіс. Эстакадтар мен галереяларға арналған өрт сөндіру гидранттары белгілі бір есеппен орнатылуы тиіс, яғни, эстакада мен галерея трассасы осінің кез келген нүктесінен жақын жердегі гидрант арақашықтығы 100 м-ден аспауы тиіс. 473. Кəбіл құрылыстарында бақылау кəбілдерін жəне қимасы 25 мм2 немесе одан да жоғары күш беретін кəбілдерді (қорғасынмен қапталған берік кəбілдерді қоспағанда) кəбіл конструкциясы бойынша орындайды. Сауыттанбаған бақылау кəбілдер, сауыттанбаған қорғасын қабықты күш беретін кəбілдер жəне қимасы 16 мм2 жəне одан төмен орындалған сауытталмаған күш беретін кəбілдердің барлық түрлері тартпаларға немесе қалқаларға (тұтас немесе тұтас емес) салынады. Егер тереңдігі 0,9 м-ден аспайтын болса, канал түбіне кəбіл жүргізуге болады; онда 1 кв-тан жоғары күш беретін кəбілдер мен бақылау кəбілдер тобы арасындағы арақашықтық 100 м-ден кем болмауы тиіс немесе бұл кəбіл топтары жанбайтын, отұа беріктігі сағатына 0,25-тен кем болмайтын қалқалармен қоршалуы тиіс. Жекелеген кəбілдердің арақашықтығы осы Қағидалардың 5-қосымшасының 124-кестесінде көрсетілген. Кəбіл құрылыстарында өткелдердің биіктігі, ені жəне конструкция мен кəбілдердің арасындағы қашықтық осы Қағидалардың 5-қосымшасының 124-кестесінде келтірілген арақашықтықтан кем болмауы тиіс. Кестеде берілген арақашықтықпен салыстырғанда өткелдерді 800 мм-ге дейін тарылтуға немесе 1,0 м ұзындыққа биіктікті 1,5 м-ге төмендетуге рұқсат етіледі, соған сəйкес вертикал кəбілдердің ара қашықтығын конструкция біржақты немесе екіжақты орналасқан жағдайда кемітуге болады. 474. Бақылау кəбілдерін тартпаларға бір буда етіп салуға болады жəне металл қораптарға көп қабаттап салу үшін мына шарттарды қадағалау керек: 1) кəбіл будаларының сыртқы диаметрі 100 мм-ден аспауы тиіс; 2) бір қораптағы қабаттар биіктігі 150 мм-ден аспауы тиіс; 3) будаларға жəне көп қабаттарға қабығы бір типті кəбілдер ғана салынады; 4) будадағы, қораптағы көп қабатты кəбілдерде, тартпадағы буда кəбілдерде бекіту құрылғысының жəне өз салмағының ықпалымен кəбіл қабықтарында деформация болмайтындай етіп бекіту керек;

5) өртке қауіпсіз болу мақсатында қораптар ішінде оттан қорғайтын белдік орнатылуы тиіс: вертикал учаскелерде – 20 м-дей қашықтықта, сонымен бірге кіре берісте жамылғы арқылы; көлденең учаскелерде – қоршаулар арқылы өтетін өткелдерде; 6) кəбіл трассасының əрбір бағытында жалпы қорап сыйымдылығының 15%-нан кем болмайтын сыйымдылықта қор болуы қарастырылуы тиіс. Күш беретін кəбілдерді будалап немесе қабаттап салуға болмайды. 475. Жер асты коммуникациясымен толықтырылған орындарда Қағидалардың 5-қосымшасының 124-кестесінде қарастырылғанмен салыстырғанда биіктігі азайтылған, бірақ 1,5 м-ден кем болмайтын жартылай өткелді туннелдер жүргізуге болады, онда да мына талаптарды орындаған жағдайда: кəбіл торабының қысымы 10 кВ-тан аспауы тиіс; туннел ұзындығы 100 м-ден аспауы керек; қалған қашықтықтар кестедегі 5-қосымшаға сəйкес болу керек; туннел соңында шығатын есік немесе люк болуы тиіс. 476. Төмен қысымдағы май толтырылған кəбілдер, пластмасса қорғанысы бар кəбіл тораптары металл конструкцияларға кəбіл айналасына тұйық магнитті контур түзілуін болдырмайтындай етіп бекіту керек; бекітілген орындар ара қашықтығы 1 м-ден аспауы тиіс. Жоғары қысымды май толтырылған кəбілдердің болат құбырлары тіректерге орнатылады немесе алқаларға асып қойылады; тіректердің немесе алқалардың ара қашықтығы торап жобасымен анықталады. Сонымен қатар құбырлар пайдалану барысында температуралық деформация болмас үшін қозғалмайтын тіректерге бекітіледі. Құбырдан тірекке түсетін салмақ тірек іргетасын бұзатындай немесе ауысушылыққа əкелмеуі тиіс. Көрсетілген тіректердің саны жəне орналасқан орны жобамен анықталады. Жоғары қуатты тораптардағы тармақталған құрылғының бекітпелері мен механикалық тіректері тармақталған құбырдың тербелуін болдырмауы тиіс, олардың айналасына тұйық магниттік контур түзілуін болдырмау керек, ал бекітілген орындарда немесе тірекке түйіскен жерлерде қорғаныс төсемдері болу керек. 477. Кəбіл құдықтарының тереңдігі 1,8 м-ден кем болмау керек; камера биіктігі нормаланбайды. Байланыстыратын токтатқыш жəне жартылай токтатқыш муфталарға арналған кəбіл құдықтарының көлемі муфтаға қазбай монтаж жасауға болатындай болу керек. Су асты өткелдеріндегі жағалау құдықтарының көлемі резервтегі кəбілдерді жəне қуаттандаратын аппараттарды орналастыруға болатындай болуы тиіс. Құдық еденінде топырақ суын жəне жауын суын жинайтын шағын шұңқыр орнатылуы тиіс; сонымен бірге осы Қағидалардың 463-тармағында келтірілген талаптарға сəйкес су шығаратын құрылға қарастырылуы тиіс. Кəбіл құдықтары металл баспалдақтармен жабдықталуы тиіс. Кəбіл құдықтарында кəбілдер мен байланыстырғыш муфталар конструкцияда, тартпаларда жəне қоршауларда орнатылуы тиіс. 478. Кəбіл құдықтары мен туннелдердегі люктердің диаметрі 650 мм-ден кем болмайды жəне екі металл қақпақпен жабылуы керек, оның астынғысы құлыппен жабылуға арналады жəне туннел жағынан кілтсіз ашылады. Қақпақтардың ашуға арналған қондырғысы болу керек. Бөлме ішінде екінші қақпақты қолданбаса да болады. 479. Туннелдердегі, кəбіл этаждары мен каналдарындағы қуаттылығы 6-35 кВ күш беретін кəбілдердің байланыстырғыш муфталарында электр тесіп өткенде пайда болатын жарылыстар мен өртті жоюға арналған арнайы қорғаныс қап болу керек. 480. Жоғары қысымды май толтырылған кəбіл тораптары ұшындағы муфталар жайлы температуралы бөлмелерде орналасуы тиіс немесе температура +5 оС-ден төмендегенде автоматты қыздырғыш қондырғымен жабдықталуы тиіс. 481. Май толтырылған кəбілдерді, пластмасса қорғанысы бар кəбілдерді галереяға жүргізерде галереяның жылылығы талаптағы техникалық шарттарға сəйкес болу керек. Жоғары қысымды тораптардағы май сіңіретін агрегаттар бөлмелерінде табиғи желдеткіш болуы тиіс. Жер асты қуаттандырғыш пунктерді кəбіл құдықтарымен бірге қолдануға болады, ол жағдайда осы Қағидалардың 476-шы пунктіне сəйкес құдықтарға су шығаратын құрылғы орнату керек. 482 Байланыстырғыш муфталарға арналған эстакадалар, құдықтар, каналдар мен кмералардан басқа кəбіл құрылысы табиғи немесе жасанды желдеткіштермен жабдықталуы тиіс жəне де əрбір бөлекжай желдеткіші дербес болуы тиіс. Кəбіл құрылысы желдеткішінің есебі келіп түсетін жəне шығып кететін ауа арасындағы температураның құлауы 10 оС аспауына байланысты анықталады. Сонда туннел тарылғанда, бұрылыстарды, айналмаларда ыстық ауа қапшық тəрізді жиналмайды. Желдеткіш құрылғылар от тұтанып кеткен жағдайда ауаның келуін токтату үшін, сонымен бірге қыс мезгілдерінде туннелдің қатып қалуының алдын алу мақсатында тосқауылдармен жабдықталу керек. Бөлме ішіне кəбіл салу кезінде қоршаған орта температурасының көтерілуінен жəне технологиялық қондырғылардың ықпалынан кəбілдің қызып кетуін болдырмау керек. Байланыстырғыш муфтаға арналған құдықтардан, каналдардан, камералардан жəне ашық эстакадалардан басқа кəбіл құрылысы электр жарығымен жəне жылжымалы шамдар мен аспаптар қосуға арналған желілермен жабдықталуы тиіс. Жылу электр станцияларында аспаптарды қоректендіруге арналған желі қоймауға рұқсат етіледі. 2 Коллектрлерге, технологиялық галереяларға жəне технологиялық эстакадаларға кəбіл ҚНжҚ талаптарына сəйкес салынады. Кəбіл эстакадасы мен галереясынан ғимараттар мен құрылыстарға дейінгі жарықтағы ең аз арақашықтық осы Қағидалардың 5-қосымшасының 125-кестесіне сəйкес келуі тиіс. Кəбілдер эстакадасы мен галереясының электр берілісінің əуе тораптарымен, завод ішіндегі теміржол мен автомобиль жолодарымен, өрт сөндіру жүрісімен, арқан жолдарымен, əуе байланыс тораптарымен жəне радиофикациямен, құбырлармен қиылысуы 30 оС бұрышта орындалады. Эстакадалар мен галереялардың əуе байланыс тораптарымен параллель жүру кезінде кəбілдер мен байланыс тораптарының сымдары арасындағы арақашықтықты кəбіл тораптарының байланыс жəне радиофикация тораптарына ықпалын есептеу арқылы анықтайды. Байланыс жəне радиофикация сымдары эстакада мен галереяның асты мен үстінде орналасады. Өндіріс кəсіпорыны аумағындағы жүргінші жүрмейтін бөлігіндегі кəбілді эстакада мен галереяның ең төменгі биіктігі жердегі жоспарланған белгіден кəбілдердің ең төменгі қатарын 2,5 м-ден кем болмайтындай деңгейде салу мүмкіндігінің есебінен алынады.

тиіс:

11. Өндірістік үй-жайларда кəбіл тораптарын салу 484. Өндірістік бөлмелерде кəбіл тораптарын салу кезінде төмендегідей талаптар орындалуы

1) кəбілдер жөндеуге қол жетерлік жерде болуы тиіс, ал ашық жүргізілгендер - бақылау үшін қолайлы болуы тиіс. Механизмдердің, қондырғылардың, жүк пен көліктің алмасатын орындарыдағы кəбілдер (сауытталғандары да) осы Қағидалардың 361-тармағында келтірілген талаптарға сəйкес зақымданудан қорғалған болуы тиіс. 2) кəбілдер арасындағы қашықтық осы Қағидаларға 5-қосымшаның 124-кестесіне сəйкес болуы тиіс. 3) параллель орнатылған күш беретін кəбілдер мен əртүрлі құбырлар арасындағы арақашықтық 0,5 м-ден кем болмауы тиіс, ал газ құбырлары мен жанар май құбырлары арасы – 1 метрден кем болмау керек. Арақашықтық жақын болған жағдайда жəне кəбілдер қиылысып өткен жағдайда барлық жақындау учаскелерінде оның əрбір жағынан 0,5 м плюс, ал өте қажет жағдайларда қызып кетуден жəне механикалық зақымданудан (металл құбырлардан, қаптардан, т.б.) қорғалуы тиіс. Жолаушы жүретін жерлерде кəбілдердің қиылысуы еденнен 1,8 м биіктікте орындалу керек. Май құбырларының жəне жанар май құбырларының астымен жəне үстімен вертикалды жазықтықта кəбілдерді параллель салуға болмайды. 485. Еденге жəне қабат аралық жабуларға салынатын кəбілдер каналдарда немесе құбырларда жүргізіледі; оларды кəбілмен бітеп тастауға болмайды. Ішкі қабырға жəне қайта жабылған жерлер арқылы кəбілді құбыр немесе тесік арқылы жүргізеді, кəбіл жүргізіп болғаннан кейін құбыр мен тесіктегі саңылауды жанбайтын материалмен жауып тастау керек. Желдеткіш каналдармен кəбіл жүргізуге болмайды. Бұл каналдармен болат құбырға жүргізілген бір кəбілмен қиысуына болады. Баспалдақ торы бойымен кəбілді ашық салуға болмайды. 12. Кəбіл тораптарын су астымен жүргізу 486. Кəбіл тораптары өзенді, каналды қиып өткенде кəбілдер су аса бұзбайтын түбі жəне жағалауы бар учаскелерде салынады. Су бұзып өтетін арнасы мен жағалауы тұрақсыз өзендер арқылы кəбіл жүргізгенде жергілікті жағдайды ескере отырып қана кəбілді түбіне тереңдету керек. Кəбіл жүргізу тереңдігі жоба арқылы анықталады. Айлық, кемежай, паромды өткелдер зоналарында кəбіл жүргізгенде, əсіресе кемелер мен баржалардың қысқы тұрақтарында жүргізуге рұқсат етілмейді. 487. Теңізге кəбіл тораптарын жүргізгенде оның тереңдігі, жылдамдығы, өткел жерлердегі судың ауысу стилі, үстемдік ететін желдер туралы, теңіз түбінің профилі мен химиялық құрамы жайлы, судың химиялық құрамы жайлы анқтамаларды ескерген жөн. 488. Теніз түбіне кəбіл салғанда түбіндегі тегіс емес жерде жатпауы керек; тік шығыңқы жерлерді жою керек. Трассадағы құм қайраң сана жерлер, тас тізбектері жəне өзге де су асты кедергілерін айналып өту керек жəне ол жерлерге траншея немесе өткел салу қарастырылады. 489. Кəбіл тораптарымен өзендерді, каналдарды, т.б. кесіп өткенде, сонымен бірге кеме мен қайық жолдарында кəбілдерді жағалау сулары жəне таяз сулы учаскелерде тереңдігі 1 метрдей болатын теңіз түбіне тереңдету керек; май толтырылған кəбілді тораптармен қиып өткенде 2 метр тереңдікке орналастыру керек. Үздіксіз түбін тереңдетумен айналысатын су қоймаларында кəбіл жүргізгенде су көлігі ұйымдарының келісімімен анықталған белгіге дейін тереңдетіп жүргізеді. Кеме жүретін өзендер мен каналдарда 110-220 кВ-тық май толтырылған кəбілді тораптар салу кезінде оларды механикалық зақымданудан қорғау мақсатында траншеялар құм салынған қаптармен толтырылып, үстіне тастар тасталынады. 490. Өзен түбіне, канал жəне тағы сол сияқты ені 100 метрдей су қоймалары бар жерлерге салынған кəбілдер ара қашықтығы 0,25 м-ден кем болмайды. Қайта салынатын су асты кəбіл тораптары көп жылдық судың орташа деңгейін есептей отырып, қолданыстағы кəбіл торабынан су қоймасы тереңдігі 1,25-тен кем болмайтындай қашықтықта салынуы тиіс. Ағыс жылдамдығы 1 м/с-тан аспайтын, 5-15 метр тереңдіктегі суда төмен қысымды кəбілдер салу кезінде параллель тоаптардың жеке фазалары арасындағы (фазаларды өзара арнайы бекітпей) ара қашықтық – 0,5 метр, ал параллель тораптардың шеткі кəбілдерінің арасындағы қашықтық кемінде 5 м болуы керек. 15 метр тереңдікте су астында кəбіл жүргізгенде, жəне ағыс жылдамдығы 1 м/с-тан жоғары болғанда жеке фазалар мен тораптар ара қашықтығы жобаға сəйкес қабылданады. Май толтырылған кəбіл тораптары мен 35 кВ-тық тораптарды су астында параллель саған кезде олардың арасындағы көлденең ара қашықтық судың көп жылдық орташа деңгейі есептелініп, тереңдігі 1,25-тен кем болмауы, бірақ 20 метрден кем емес болуы керек. Өзен, канал, су қоймалары түбіне тереңдетілген кəбілдердің көлденең бойынан мұнай, газ жүргізілетін құбырларға дейінгі ара қашықтық құбыр мен кəбіл жүргізгенде орындалатын түбін тереңдететін жұмыстар түріне байланысты жобамен анықталуы тиіс жəне 50 метрден кем болмауы тиіс. Кəбіл тораптары мен құбырларды жүргізетін ұйымдардың келісімі бойынша бұл қашықтықты 15 метрге дейін азайтуға болады. 491. Жағасы жетілдірілмеген жағалауларда су асты кəбіл өткелдерінің орнына өзенге ұзындығы 10 метрдей, теңізге 30 метр резерв қарастырылуы керек, ол сегіз формасында салынуы тиіс. Жетілдірілген жағаларда кəбілдерді құбырларда жүргізіледі. Кəбілдің шыға беріс жерлерінде кəбіл құдықтары орнатылу керек. Құбырдың жоғарғы ұшы жағалау құдығына кіріп тұрады, ал төменгісісудың ең төмен деңгейімен салыстырғанда 1 метр тереңдікте жатуы тиіс. Жағалау учаскелеріндегі құбырлар берік жасалуы тиіс. 492. Су бұзып зақымданған арналар мен жағалауларда мұз жүргенде жəне су тасығанда кəбіл жалаңаштанып қалмас үшін жағалауда бекіту жұмыстарын жүргізу (тас төсеу, шой дамбалар, қадалар, плита-тақталар, шпунттар, т.б.) керек. 493. Су астында кəбілдер өзара қиылыспау керек. 494. Су астындағы кəбіл өткелдері жағалауда ішкі кеме жолдары мен теңіз бұғаздары бойынша қолданылатын Қағидаларға сəйкес дабыл таңбаларымен белгіленіп көрсетілуі тиіс. 495. Суда 35 кВ-қа дейінгі үш жəне одан да көп кəбілдер салғанда əрбір үш жұмысшы кəбілге бір резервті кəбіл қарастырылуы тиіс. Суда бір фазалы кəбілден тұратын май толтырылған кəбіл торабын жүргізгенде бір торапқа – бір фаза резерв, екі торапқа – екі фаза резерв, үш жəне одан да көп торапқа – жоба бойынша екі фазадан кем болмайтын резерв қарастырылу керек. Резервтік фазалар кез-келген жұмысшы фазаның орнына пайдалануға қолайлы болатындай қойылуы тиіс. 13. Арнайы құрылыстар бойынша кəбіл тораптарын салу 496. Металл, тас, темірбетон көпірлермен кəбіл тораптарын салғанда канал көпірінің жаяу жүргіншіге арналған бөлігіне немесе əрбір кəбілді жеке жанбайтын құбырларда жүргізу керек; ол құбырлар бойымен жауын-шашын сулары ақпауын қадағалау керек. Металл жəне темірбетон көпірлерге жəне оларға кəбіл жақындайтын жеріне асбестіцементті құбырлар салу керек. Көпір конструкциясындағы өткел орындарда кəбіл топырағына да асбестіцементті құбыр жүргізеді. Барлық жер асты кəбілдері металл жəне темірбетон жерлерден өткенде көпірдің металл бөлігінде электрден қорғаныс жасалуы тиіс. 497. Ағаштан жасалған құрылыстарда (көпір, айлақ, пирс, т.б.) кəбіл тораптарын салу болат құбырларда орындалуы тиіс. 498. Көпірдің температуралы тігістерінен жəне көпір конструкциясы тігістерінен кəбіл тораптары өтетін жерлерде кəбілдерге механикалық күш пайда болуын болдырмас үшін шара қолданылуы тиіс. 499. Тоған, дамба, пирс жəне айлақтармен кəбіл тораптарын тікелей жер траншеяларында 1 метр жер қалыңдығында салуға рұқсат етіледі. 500. Май толтырылған кəбілді тораптарды жəне пластмасса қорғанысы бар кəбіл тораптарын көпірмен жүргізуге болмайды. 11. 1 кВ-қа дейінгі кернеуліктегі электр берілісінің əуе тораптары 1. Жалпы ережелер 501. Əуе тораптарының (ƏЖ) элементтерінің механикалық есебі 12-тарауда бейнеленген əдістеме бойынша жүргізіледі. 502. ƏЖ ғимаратқа кіре берісті жəне аулаға шығатын жолды жауып тұрмайтындай жəне көлік пен жаяу жүргінші қозғалысына кедергі келтіріп жолды жауып тұрмайтындай орналасу керек. Кейбір көлік келіп қалатын жерлерде (аулаға шыға берісте, жолдан шығатын жерлерде, жол қиылыстарында) тіректер көлік келуінен қорғап тұруы тиіс. 503. ƏЖ тіректерінде жерден 2,2-3 метр биіктікте орнатылуы тиіс: тірек орнатылған жыл жəне реттік номері; ƏЖ тіректерінен кəбілді байланыс тораптарына дейінгі арақашықтық көрсетілген плакаттар (байланыс кəбіліне дейін 4 метрден кем болмайтын қашықтықтағы тірекке ілінуі тиіс), ал 250 метрден кейін ƏЖ магистралі бойымен – қорғау зонасының көлденеңі мен ƏЖ иесінің телефоны көрсетіледі. 504. ƏЖ орман алаптарымен жəне көк орай егістіктермен өтетін болса, өзі алып жүретін қапталған сымдар (ӨҚС) қолданылады, олар ағаш кесіп орман жолдарын салуды қажет етпейді. Бұл жағдайда сым мен ағаштың жəне бұталардың арақашықтығы 0,3 м-дей болу керек. Оқшауланбаған сымдарды пайдаланған кезде ағаштарды кесу қажет емес. Сондай-ақ ең үлкен стрела кезінде сымдардан ағаштарға, бұталарға жəне басқаларға дейінгі арақашықтық 1 м-ден кем болмауы тиіс. 505. ƏЖ-ның металл конструкциялары, бандаждары жəне т.с.с. тіректері шіріп тоттанбау үшін қорғалуы тиіс. 506. 1 кВ кернеуліктегі электр берілісінің əуе тораптарының барлық элементтері бүкіл қызмет мерзімі бойынша жұмыс қабілеттілігін жоғалтпау керек. 2. Климаттың есептік жағдайы 507. 1 кВ-қа дейінгі ƏЖ есептеуге арналған климаттық жағдайлар 10 жылда 1 рет қайталанып отыруға арналған климаттың есептік жағдайға арналған, оларды қоректендіретін 10 кВ ƏЖ сияқты қабылдануы тиіс. 508. Көлденең желдің ықпалынан қорғалған жерлерде (құрылыс тұтас салынған елді мекен пунктері, орман алаптары жəне ғимараттар биіктігі орташа бақшалық-парк егістіктері жəне ағаш биіктіктері тірек биіктігінен 2/3-тен кем болмайтын ƏЖ, тау алқаптары, аңғарлар, т.б.) салынған ƏЖ үшін нормативті жел қысымының мəні 40%-ға төмендетіліп қабылданады. 509. Сымдарға жел күшінің ықпалын есептесек, жел бағыты ƏЖ трассасының осіне 90о бұрышпен қабылданады. Тіректерді есептеген кезде тірекке əсер ететін сыртқы күштің ең пайдалы үйлесімділігін беретін жел бағыты қабылданады. 3. Сымдар, арматуралар 510. Қайта салынып, қайта конструкцияланатын ƏЖ үшін осы Қағидалардың 500-тармағын басшылыққа ала отырып, ашық ауада орналастырылған жəне тіректерге арматуралар арқылы бекітілген өзі көтеретін оқшауланған сымдар қолданылады. 511. Механикалық беріктігі жағынан ƏЖ-ға оқшауланбаған сымдар қолданылады: алюминий- көк мұз қабырғасының есептік қалыңдығы 10 мм аудандарда - 25 мм2 кем емес, көк мұз қабырғасының есептік қалыңдығы 15 мм жəне одан да жоғары аудандарда – 35 мм2 шамасында, алюмендіболатты жəне балқытылған алюминийден – барлық климаттық аудандарда 25 мм2 шамасында.

(Жалғасы 13-бетте).


(Жалғасы. Басы 11-12-беттерде). 512. Бұрын пайдаланғанда сымдар тоттанып шіріген жерлерге ƏЖ салған кезде (теңіз жағалауы, тұзды көлдер, өндіріс аудандары жəне тұзды құм басқан аудандар, оның маңындағы атмосфераның ластануы бойынша ІІ жəне ІІІ типтегі аудандар, сонымен қатар осы ізденулер мəліметі бойынша мұндай ластанудың мүмкін болатындығы) тоттанбайтын сымдар, немесе ӨОС қолданылады. Пайдалану мəліметтері жоқ жазық жерлердегі жағалау алқаптарының аумағы көрсетілген талаптарға сай 5 км деп, ал химиялық кəсіпорын тастайтын алаптар - 1,5 км деп қабылданады. 513. Бір ƏЖ сымдарының екі қиылысуы ғана мүмкін болады. ƏЖ магистралы бір қималы сымдармен орындалады. ƏЖ магистралыныңфазалы сымдарының қимасы 50 мм2-ден қабылданады. 120 мм2 қима қолдануға болмайды. 514. Ғимараттарға енгізу үшін ƏЖ-тан тармақтандыру үшін механикалық берік, қоршаған орта ықпалына тұрақты, қимасы мыстан 6 мм2, алюминиден 16 мм2, оқшауланған сымдар қолданады. 515. Ғимаратқа енгізу үшін ƏЖ-тан алынатын тармақтану аралығының ұзындығы тармақтауды орындайтын тірек беріктігіне байланысты, бірақ 25 м-ден аспайтын есеп бойынша анықталады. Аралық тармақтау ұзындығы 25 м болған жағдайда қосымша аралық тірек орнату қарастырылады. Есеп көк мұз режимінде екі жағдай үшін орындалуы тиіс: 1) жел бағыты ƏЖ осіне 90о бұрышта, ƏЖ сымдары қалыңдығы bэ көк мұзбен жабылған, тармақталған сымдардағы көк мұз қабырғасының қалыңдығы - bо = 0,5b; 2) Жел бағыты ƏЖ бойымен (О градус бұрыш), тармақтанған сымдардағы көк мұз қабырғасының қалыңдығы –bо = bэ. Мұнда екі жағдайда да тіректің жоғары жағы ауытқығандағы тармақтанған сымдардың ауырлық редукциясы ескеріледі. 516. Сымдар беріктігінің механикалық есебі мүмкінді кернеу əдісі бойынша жүргізіледі. Сонда сымдағы кернеу 126-кестеде көрсетілген мүмкін шамадан аспауы тиіс, ал сымдардан қиып өтетін құрылыс жерінің бетіне дейін жəне тіректің жермен жалғанған элементіне дейінгі ара қашықтық осы тарау талаптарына сəйкес болуы тиіс. Есептегенде сымдардың жəне зауыт каталогтарындағы физикалық- механикалық параметрлер қолданылады. 517. Сымдардағы максимал кернеу мəндері анкер типті ƏЖ тіректерінің беріктігіне сəйкес келуі тиіс. 518. Қуаттаушы жəне кернеулі анкерлі қыстырғыштың, бекіткіш түйіндердің жəне кронштейннің есептік күші қалыпты режимдебұзуға əкелетін механикалық салмақтан 40%-дан аспауы тиіс. 519. Ілгек пен штыр сенімділік коэфициенті 1:1 болатын бұзғыш салмақ əдісі бойынша есептелуі тиіс. 520. Қапталмаған сымдарды ƏЖ тіректеріндегі изоляторға жəне оқшаулайтын траверске бекіту, қимаға арналған тіректерді есептемегенде, біреулік болуы тиіс. Сымдарды аралық тіректердегі штырлы изоляторларға бекітупроволкамен байлау арқылы немесе қыстырғышпен изолятор мойнына тірекке қаратып орындайды.ƏЖ-нан тармақталған сымдар бітеу бекітілуі тиіс. 521. ƏЖ аралығында сымдарды 90%-ға механикалық беріктік беретін байланыстырушы қыстырғыштар көмегімен байланыстырады. Əртүрлі металлдан жасалған сымдарды немесе əртүрлі қималы сымдарды тек анкер тіректерінің ілмектерімен, ауыспалы қыстырғыш арқылы немесе пісіру арқылы байланыстырады. Осындай қыстырғыштар орнатылған ауыспалы қысқыштар мен сым учаскелеріне сым салмағынан механикалық күш түспеу керек. Бір аралықта əр сымға бір ғана байланыс болу керек. Инженерлік құрылысты ƏЖ қималарының аралықтарында ƏЖ сымдарын байланыстыруға болмайды. 4. Сымдардың тіректе орналасуы 522. Тіректерде климат жағдайының ауданына қарамастан кез-келген фазалы сым орнатуға болады. Нөлдік сым фазалық сымнан төмен орналасады. Тіректер арқылы жүргізілген сыртқа жарық беретін сымдар ƏЖ сымдарымен бірге нөлдік сымдар үстіне орнатылады. Жерге жалғанған бейтарап желілердегі екі шынжырлы ƏЖ-да əрбір шынжырдың өз нөлдік сымы болу керек. 523. Электр қабылдағыштарды қосуға арнап тірекке орнатылған аппараттар жер бетінен 1,6-1,8 м биіктікте орналастырылуы тиіс. Тірекке орнатылатын қалқымалы сақтандырғыштар, сонымен бірге қорғайтын, секцияға бөліп тұратын басқа да құрылғылар ƏЖ сымдарынан төмен орналасуы тиіс. 524. Тіректегі жəне аралықтағы сымдардың ара қашықтығы 1,2 м аралықта жақын болу шартына байланысты төмендегіден кем болмауы тиіс: 1) cымдар вертикал орналасқанда жəне сымдардың көлденең жылжығандағы орналасуы 20 см 60 см-ден аспауы тиіс, бұл көк мұз қабырғасының нормативті қалыңдығы 15 мм-дей болатын аудандарда жəне көк мұз қабырғасының нормативті қалыңдыңы 20 мм жəне одан жоғары болатын аудандарда – 90 см болады. 2) көк мұзды басқа барлық аудандарда сымдар басқаша орналасқанда, желдің жылдамдығы 18 м/с-қа дейін – 40см, ал жылдамдығы 18 м/с-та – 60 см болады. 525. Тіректегі əртүрлі фазалы сымдар арасындағы вертикал арақашықтық ƏЖ-ден тармақталған кезде жəне ортақ тіректегі əртүрлі қиысулар кезінде 10 см-дей болу керек. Ось бойымен енгізу изоляторы арасындағы арақашықтық 40 см-дей болу керек. 526. Тірекке түсер кездегі сымдар арасындағы көлденең арақашықтық 15 см-ден кем болмауы тиіс. Сымнан бағанға, траверске жəне басқа тіректің элементтеріне дейінгі ара қашықтық 5 см-ден кем болмау керек. 527. 1 кВ-қа дейінгі ƏЖ сымдарын жəне оқшауланбаған 10 кВ-қа дейінгі ƏЖ сымдарын ортақ тірекке мына шарттарды сақтаған жағдайда бірге ілуге болады: 1) 1 кВ-қа дейінгі ƏЖ 10 кВ-қа дейінгі ƏЖ-дың климат жағдайының есебі бойынша орындалуы тиіс; 2) 10 кВ-қа дейінгі ƏЖ сымдары 1 кВ-қа дейінгі ƏЖ сымдарынан жоғары орналасуы тиіс; 3) бекітпе оқшаулағышына бекітілген 10 кВ-қа дейінгі ƏЖ сымдарында қос бекіткіш болуы тиіс; 4) ортақ тіректе орналасқан, əртүрлі кернеулі жақын жатқан сымдар арасындағы вертикал арақашықтық, сонымен бірге желсіз қоршаған ортаның ауа температурасы +15 градус болғанда аралық ортасы 2 м-ден кем болмау керек. 528. Ортақ тіректерге ӨОС-ті жəне 1 кВ-қа дейінгі оқшауланбаған ƏЖ сымдарын бірге ілгенде тіректе жəне аралықта вертикалды арақашықтығы қоршаған орта температурасы желсіз +15 оС болған жағдайда 0,4 м-ден кем болмауы тиіс. 529. Белгіленген жүктемемен жекелеген тұтынушылар қуат алатын ƏЖ-ында жеті сым ілу қарастырылған, яғни ортақ нөлдік сыммен бір фазаны екі сымға ажырату арқылы жүзеге асырылады. 5. Оқшаулау 530. Қадалық оқшаулауыштың сенімділік коэффициенті 2,5-нан кем болмау керек. 531. Тірек материалы, атмосфераның ластану деңгейі жəне найзағай əрекетінің үдемелілігі қандай болса да, ƏЖ-ға оқшаулығыштар немесе оқшаулағыштық материалдардан жасалған траверстер қолданылады. 532. ƏЖ-дан тармақталған жерлерде көпмойынды немесе қосымша оқшаулағыштар қолданылады. Нөлдік сымдар оқшаулағышқа немесе оқшаулайтың траверстерге бекітілу керек. 6. Жерге тұйықтау, артық ток күшінен (кернеуден) қорғаныс 533. ƏЖ тіректерінде жерге тұйықталатын құрылғы болу керек, ол нөлдік сымды қайта жерге тұйықтау үшін, атмосфералықаса қысымнан қорғау үшін, ƏЖ тіректеріне орнатылған электр қондырғыларын жермен байланыстыру үшін, қорғаныс аппараттарын қорғау үшін қажет. Найзағай кернеуінен қорғайтын жерге тұйықталған құрылғы нөлдік сыммен жермен қайта байланыстырылады. 534. Металл тіректер, металл конструкциялар жəне темірбетон тіректердің арматуралары қорғаныс өткізгіші арқылы нөлдік сымға жалғануы тиіс. 535. Темір бетон тіректерде нөлдік сым темірбетон қадалар мен тірек тіреуіштерінің жермен байланысқан арматурасымен байланыстырылады. 536. Кейбір нөлдік сыммен қайта жерге байланыстырылған тіректерде жəне атмосфералық аса кернеуден қорғауға арналған жермен байланысуларды айтпағанда, ƏЖ ағаш тіректерінің ілгектері мен штырлары жермен байланысуға жатпайды. 537. ƏЖ тіректерінің тартпалары жермен байланыстырылатын өткізгішпен жалғастырылуы тиіс. 538. Қиылысу аралықтарымен шектелетін 1 кВ-қа дейінгі кернеулі ƏЖ тіректерінің ілгектері, штырлары жəне арматуралары жермен байланыстырылуы тиіс. Жермен байланыстыратын құрылғы кедергісі 30 Ом-нан аспауы тиіс. 539. ƏЖ тіректеріне орналастырылған қорғаныс аппараттары найзағай кернеуінен сақтау үшін жермен байланыстырғышқа жеке түсіріп байланыстыру керек. 540. Бір-екі этажды құрылыстар салынған елді мекендерде өнеркəсіптің түтінді жəне басқа құбырларымен, биік өскен ағаштармен, ғимараттармен экрандалмаған ƏЖ-да атмосфералық кернеулерден қорғайтын жермен байланыстыратын құрылғы болуы тиіс. Бұл жермен байланыстыратын құрылғылар кедергісі 30 Ом-нан аспауы тиіс, ал олардың арасындағы арақашықтық бір жылда найзағай 40 сағатқа дейін болатын аудандарда – 200 м-дей, жəне бір жылда найзағай саны 40 сағаттан аса болатын аудандарда – 100 м болу керек. Сонымен қатар, жермен байланыстыратын құрылғылар мынадай түрде орындалуы тиіс: 1) адам саны көп шоғырланатын бөлмеге кіргізу үшін тармақтары бар тіректерде (мектептер, бала бақшалар, ауруханалар, т.б.) немесе шаруашылық құндылығы зор бөлмелерде (мал ұстайтын бөлмелер, қоймалар, шеберханалар, т.б.); 2) енгізуге арналған тармақтары бар тораптың соңғы тіректерінде, бұл жағдайда осы тораптың жермен байланысқан көрші қорғанысынан ең көп арақашықтығы,- бір жылда болатын найзағай саны 40-50 болатын аудандарда- 100 м-ден, бір жылдағы найзағай саны 40-тан жоғары болатын аудандарда – 40-50-ден аспауы тиіс. 541. Нөлдік сыммен қайта жермен байланыстыратын құрылғыларға арналған жəне нөлдік қорғаныс пен жермен байланыстыратын өткізгіштер таңдау талаптары 7-тарауда көрсетілген. 542. ƏЖ тіректерінде жермен байланыстыратын өткізгіш ретінде тоттануға қарсы жамылғысы бар, диаметрі 6 мм дөңгелек болат қолданылады. 543. Жермен байланыстыратын өткізгіштерді өзара байланыстыру, оларды темірбетон тіректер тіреуіштерінің, ілгектерінің, кронштейндеріне жермен байланыстыратын жоғарыдан шығып тұратын бөлігіне байланыстыру, сонымен бірге ƏЖ тіректеріне орнатылған жермен байланыстыратын металл конструкцияларға, жермен байланыстыратын электр қондығыларға пісіру арқылы немесе бұрандамен байланыстыру арқылы орындау керек. Жермен байланыстыратын өткізгішті жердегі байланыстырғышқа пісіру арқылы немесе бұрандмен бұрау арқылы орындайды. 7. Тіректер 544. Тіректер əртүрлі конструкциялық материалдардан жасалынады. Көбіне темірбетоннан жасайды. 545. ƏЖ-ға мынадай тірек типтері қолданылады: 1) Аралық тіректер, тікелей ƏЖ трассаларының учаскелерінде орнатылады. Бұл тіректер қалыпты жұмыс режимде ƏЖ бойымен бағытталған күшті қабылдамауы тиіс. 2) Анкерлі тіректер, анкерлік аралықты шектеу үшін орнатылады, сонымен қатар, ƏЖ сымдарының қимасы мен маркасы, саны өзгерген орындарда орнатады. 3) Бұрыш тіректері,ƏЖ трассасы өзгерген орындарға орнатылады. Бұл тіректер қалыпты жұмыс режимінде аралас аралық сымдардың салмағынан болатын жүкті қабылдауы тиіс. Бұрыш тіректері аралық болып жəне анкер типті болып орындалады. 4) Ақырғы тіректер, ƏЖ басында жəне соңында қойылады, сонымен бірге үстеме кəбілдерді шектейтін орындарда қойылады. Олар анкерлік тип тіректері болып табылады жəне ƏЖ-ның қалыпты жұмыс режимінде барлық сымдар салмағын біржақты қабылдауы тиіс. 5) Тармақтандыратын тіректер, ƏЖ-дан тармақтану орындалады. 6) Айқасу тіректері, ƏЖ-ның екі бағытының қиылысуы орындалады. Тармақтандыратын жəне айқастыратын тіректер көрсетілген типтердің ең жоғарысы болуы мүмкін. ƏЖ-ды инженерлік құрылыспен қиып өту үшін барлық типтердің артық түрі қолданылады. 546. Тірек конструкциясы төмендегілерді қондыруды қамтамасыз етуі тиіс: 1) көшені жарықтандыратын шамдардың барлық типтері; 2) соңғы кəбіл муфтасын; 3) қорғаныс аппараттарын; 4) секциялайтын жəне коммутациялық аппараттар; 5) электр қабылдағышты қосуға арналған щиттерді жəне шкафты. Тіректердің барлық типтері тірек сымдарының төменіне де, жоғарысына да шам орнатуға мүмкіндігі болатындай қарастырылуы тиіс. 547. Тірекутер типі қандай болса да, еркін тұратын, тіреуішті жəне тартпалы болуы мүмкін. Тірек тартпалары жерге цилиндр тəрізді орнатылған анкерлерге, немесе ғимараттар мен құрылыстардың металл, темірбетон, кірпіш, тас элементтеріне бекітіледі. Олар көп сымды болуы мүмкін немесе дөңгелек болаттан жасалуы мүмкін. Тартпа қималары есептеу арқылы анықталады. Бір сымды болат тартпалар қимасы 25 мм2-ден кем болмауы тиіс. 548. ƏЖ-дың қалыпты жұмыс режимінде бірінші жəне екінші шектік жағдайға байланысты, климаттық салмаққа есептелуі тиіс жəне олардың үйлесімдігі осы Қағидалардың 506 жəне 507-тармақтары бойынша есептеледі. Аралық тіректер мынадай салмақ үйлесімділігіне есептелуі тиіс: 1) сымға бір мезгілде көлденең жел ауырлығы ықпалына, еркін немесе көк мұзбен жабылған, жəне тəрек конструкцияларына, сонымен бірге тармақталған сымдардың салмағынан болатын жүк, еркін жəне аздап көк мұз жапқан (осы Қағидалардың 514-тармағы бойынша). 2) енгізердегі сым тармақтарының ауырлығынан болатын салмаққа, көк мұз жамылғысынан болатын салмаққа, бұл жағдайда салмақтың ықпалымен тіректердің ауытқуын есептеуге болады; 3) тіректің жоғарғы ұшына қойылған жəне ƏЖ осі бойымен бағытталған, 1,5 кН-ға тең шартты есептік салмаққа; Бұрыш тіректері (аралық жəне анкерлі) сымға түсетін салмаққа жəне ƏЖ трассасының бұрылыс бұрышының биссектрисасы бойынша бағытталған сым ауырлығына мен жел қысымынан болатын тірек конструкциясына түсетін ауырлыққа есептелуі тиіс; Анкерлі тіректер аралас аралық сымдарының ауырлығының əртүрлілігіне жəне көк мұзда жел қысымынан болатын көлденең салмаққа жəне тірек конструкциясына түсетін салмақтың əр түрлілігіне есептелген. Ауырлықтың ең аз айырмасы барлық сымдардың бір жақты ауырлығының ең көп мəні 50 % қабылданады. Соңғы тіректер барлық сымдардың бір жақты салмағына есептелген. Тармақтандаратын тіректер барлық сымдардың ауырлығынан болатын реттегіш салмаққа негізделген. 549. Анкерлі тіректің басының ауытқуы топырақтағы бұрылысты ескергенде 1/30 Н-нен аспауы тиіс, мұндағы Н – ƏЖ тірегінің биіктігі. Топырақтағы бір бағанды тірек бұрылысының бұрышы 0,02 рад-тан аспайды. Тірек басының ауытқуын, топырақтағы тірек бұрылысының бұрышын, ƏЖ тіректерінің темірбетон тіреуіштеріне түскен сызат пен жарылуды тексеру нормативті жүктемемен жүргізіледі. 550. ƏЖ-ның ағаш тіректерінің бөлшектерін дайындау үшін қылқан жапырақты жыныстардың (қарағай, қайың, самырсын, бал қарағай) зауыттық əдіспен антисептиктер сіңірілген бірінші, екінші, үшінші сортты ағаш материалдары қолданылады. Тіректің ағаш бөлшектерінің сіңіру сапасы қолданыстағы стандарттарға сəйкес келуі тиіс. Ылғалданбаған бал қарағай қолдануға да болады. Конус тəрізді бөренені есептегенде 1 метр ұзындыққа 8 мм тең деп қабылданады. 551. Тіректің есептелетін негізгі элементтеріне (бағандар, қосылыстар, траверстер) арналған бөрене диаметрі 16 см-ден кем болмау керек. Тіректің басқа элементтері үшін, сондай-ақ кірістерінің тармақтарында ғимараттар алдында орнатылатын тіректер үшін бөрене диаметрі үстінгі жерінде 12 см-ден кем болмауы тиіс. 552. Ағаш тіректер қосымшалары алдын ала керілген темірбетоннан дайындалуы тиіс. Тіректі қосымшасынан бөлшектеу қамыттың көмегімен жүзеге асырылады. 553. Тіректерді қатайту əдісі жəне тереңдік өлшемі олардың биіктігіне, санына жəне тірекке бекітілетін сымдардың қимасына , топырақ жағдайына, сонымен бірге жер қазу жұмыстарын өндіру əдістеріне байланысты анықталады. 554. Топырақты шайып кететін немесе мұз көшкінінің əсерінен трассаның су басатын учаскелеріне тірек орнатар кезде тіректер қатайтылу керек (банкеткалар орнату, төсеу, мұз кескіш орнату, т.б.). 8. Габариттер, түйісулер жəне жақындасулар 555. ƏЖ сымынан жердің немесе судың бетіне дейін, сондай-ақ əртүрлі құрылысқа дейін ƏЖ өтер кезде ең аз арақашықтық (габариттер) былайша анықталады: 1) сымдардың электр тоғымен қызуын ескермеген жағдайда, ауа температурасы жоғарылағанда жəне жел жоқ болған жағдайда; 2) температура минус 5 °С көк мұз қабырғасының bэ есептік қалыңдығында жəне жел жоқ болған жағдайда; 556. Елді мекенде жəне елсіз мекенде ƏЖ сымдарынан жер беті мен көшенің көлік жүретін бөлігіне дейін 6 метрден кем болмау керек.

13

www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

ƏЖ сымдарынан жерге дейінгі арақашықтықты жолы қиын жерлерде 3,5 м-ге дейін азайтуға болады жəне мүлдем қол жетпейтін жерлерде (тау сілемдері, жартастар, құздар) 1 метрге дейін азайтуға болады. Көшенің жүргінші жүрмейтін бөлігін ƏЖ тармақтары қиып өтер кезде сымдардан жерге дейінгі, тротуарға, жəне жаяу жүргіншілер жолына дейін салмақ кемдігі көбірек жерде арақашықтықты 3,5 м-ге дейін азайтуға болады. Ғимаратқа енгізетін изоляторларда сымнан жерге дейінгі арақашықтықты 2,75 м-дей қалдыруға болады. Көрсетілген қашықтықты сақтау мүмкін болмаған жағдайда қосымша тірек немесе ғимарат конструкциясы орнатылу керек. 557. ƏЖ сымдарынан көлденең арақашықтық, ғимаратқа, құрылымға жəне құрылысқа дейін аздаған ауытқу болған жағдайда мынадан кем болмауы тиіс: 1) 1,5 м - балконға, террасаларға жəне терезеге дейін; 2) 1 метр - бітеу қабырғаға дейін. Ғимараттарға енгізетін ƏЖ-дан тармақтарды қоспағанда, ғимараттардың, құрылыстардың жəне құрылымдардың үстімен оқшауланбаған ƏЖ сымдарын жүргізуге болмайды. 558. Тіректің су асты бөлігінен немесе ƏЖ-дың жермен байланыстыратын құрылғыларынан жер асты кəбілдеріне, құбырларына жəне жер дегі əртүрлі мақсатқа қолданылатын колонкаларға дейін көлденең арақашықтық осы Қағидалардың 5-қосымшасындағы 127-кестеде келтірілгеннен кем болмауы тиіс. 559. ƏЖ кеме жүретін өзендермен қиылысуға жол берілмейді. Егер кеме жүрмейтін жəне қатып қалған шағын өзендерді, каналдарды, т.б. кесіп өтетін болса, ƏЖ сымдарынан судың ең жоғары деңгейіне дейінгі арақашықтық 2 метрден кем болмау керек, ал мұзға дейін – 6 метрден кем болмаған дұрыс. 560. ƏЖ əртүрлі құрылыстармен түйіскен жағдайда, сондай-ақ қалалардың көшелері мен алаңдырымен жəне басқа елді мекен тармақтарымен қиылысқанда, қиылысу бұрышы нормаланбайды. 561. Кернеулігі 1 кВ ƏЖ 1 кВ-тан жоғары ƏЖ-мен қиылысуы, олар параллель жүргенде жақындасуы, сондай-ақ ƏЖ-ның ортақ тіректеріне сымдарын бірге ілу жұмыстары 11-тарауда келтірілген талаптарды қадағалау арқылы жүзеге асырылады. 562. 1 кВ-қа дейінгі ƏЖ-ның өзара қиылысуы қиылысу тіректерінде орындалады. ƏЖ-дың қиылысу орындарында анкерлі жəне аралық тіректер қолданылады. ƏЖ аралықта қиылысатын болса, қиылысу орны ƏЖ-дың жоғарғы түйісу тіректеріне жақын таңдалады. Бұл жағдайда түйісетін тіректер мен түйісетін ƏЖ сымдарының көлденең арақашықтығы 2 м-ден кем болмау керек, ал ƏЖ-да түйісетін жақын сымдарарасындағы тігінен арақашықтығы , қоршаған орта температурасы желсіз +15°С болса, 1 метрден кем болмауы тиіс. 563.1 кВ-қа дейінгі ƏЖ жəне 1 кВ-тан жоғары ƏЖ параллель жүргенде жəне жақындасқанда, олардың арасындағы көлденең арақашықтық 11-тарауда көрсетілгеннен кем болиау керек. 564. ƏЖ байланыс тораптарымен жəне сигнализациямен (БЖ) жəне сыммен хабар тарату торабымен (СХ) түйіскендетөмендегі нұсқалардың бірімен орындалуы мүмкін: 1) ƏЖ-ың оқшауланбаған сымдарымен жəне БЖ-ның (СХ) оқшауланған сымдарымен; 2) ƏЖ-ың оқшауланбаған сымдарымен жəне жер асты немесе БЖ-ның (СХ) аспалы кəбілімен; 3) ƏЖ-ың оқшауланбаған сымдарымен жəне БЖ-ның (СХ) механикалық беріктігі жоғары, оқшауланбаған сымдарымен; 4) ƏЖ-дың оқшауланған сымдарымен жəне БЖ-ның (СХ) оқшауланбаған сымдарымен; 5) ƏЖ-ына жер асты кəбіл қондырғысымен жəне БЖ-ның оқшауланбаған сымдарымен. 565. ƏЖ-ның БЖ-мен (СХ) қиылысу бұрышы мүмкін болғанша 90ºС жақын болуы тиіс. Тар жағдайларға арналған қиысу бұрышы нормаланбайды. 566. ƏЖ сымдарынан БЖ-ның сымдарына дейін немесе аспалы кəбілдеріне дейінгі арақашықтық салмақ кемдігі көп болғанда аралық қиылысуларда мынадан кем болмауы тиіс: 1) ауа температурасы өте жоғары болғанда ƏЖ сымдарының электр тоғымен қызуын ескермесек – 1,25 м; 2) Бэ көк мұз қабырғасының қалыңдығын есептегенде жəне ауа температурасы минус 5 оС болса – 1 метр. ƏЖ сымдары СХ сымдарымен немесе аспалы кəбілдерімен ортақ тіректе қиылысқанда олардың арасындағы тігінен арақашықтығы 1,5 метрден кем болмауы тиіс. БЖ-ның сымдарын немесе аспалы кəбілдерін кронштейндерге орналастырған кезде бұл арақашықтық, ол сол ƏЖ тірегінің сол жағында орналасқан жəне онда БЖ-ның сымдары немесе аспалы кəбілдері бар ƏЖ сымынан қабылданады. ƏЖ сымдарының БЖ (СХ) сымдары мен аспалы кəбілдерімен аралықтағы қиылысу орны мүмкіндігінше ƏЖ тірегіне жақын орналасу керек, бірақ оған 2 метрден жақын болмауы керек. 567. ƏЖ-ның оқшауланбаған сымдары БЖ-ның (СХ) оқшауланған сымдарымен қиылысқан кезде төмендегі талаптар сақталуы тиіс: 1) ƏЖ сымдары СХ сымдарымен қиылысуы, сондай-ақ кернеулігі 360 В –тан жоғары БЖ сымдарымен қиылысуы аралықта ғана орындалуы тиіс. ƏЖ сымдары кернеулігі 360 В-ға дейінгі БЖ сымдарымен қиылысуы аралықта да, ортақ тіректе де орындала береді. 2) магистралды жəне аймақ ішіндегі байланыс желісінің БЖ-мен жəне ауылдық телефон байланысы (АТБ)-ның байланыстырушы тораптарымен аралық қиылысуын шектейтін ƏЖ тіректері, сондай-ақ, кернеулігі 360 В СХ тораптары анкер типті болуы тиіс. Қалған барлық БЖ мен ƏЖ қиылысқан кезде аралық типті ƏЖ тіректері қосымша приставкамен немесе тіреуішпен күшейтілуге болады. 3) ƏЖ-ның сымдары БЖ-ның (СХ) сымдарының үстіне орналастырылады. ƏЖ сымдарының аралық қиылысуын шектейтін тіректерде ƏЖ сымдары қос бекіткішпен бекітілуі тиіс. Кейбір жағдайларда ƏЖ-ның 380/220 В-тық жəне одан төмен сымдары БЖ-ның (СХ) сымдарының астына орнатуға рұқсат етіледі. Бұл ретте аралық қиылысуды шектейтін тіреуіштерде қос бекіткіш болу керек. 4) ƏЖ сымдарын, сондай-ақ БЖ-ның (СХ) сымдарын аралық қиылысуларда қосуға тыиым салынады. ƏЖ сымдары көп сымды болуы тиіс, жəне қимасы: алюминий сымдары үшін 35 мм2 жəне балқытылған алюминий мен болат қосылған алюминий сымдар үшін 25 мм2-тан кем болмауы тиіс. 5) 1 кВ-ға дейін кернеуліктегі ƏЖ-мен аралық қиылысуды шектейтін БЖ (СХ) тіректерінде 50 мм-ге үзіліп түсетін найзағайдан қорғаныс орнатылуы тиіс. Темірбетон қосымшалары бар тіректерде үзіліп түсу тіректің ағаш бөлігінде орындалады жəне қосымшадан 10-15 см-ге жоғары орналасады. Түсуді ағаш рейкамен жабудың қажеті жоқ. 568. ƏЖ-ның оқшауланбаған сымдары БЖ-ның (СХ) жер асты жəне аспалы кəбілдерімен қиылысқан кезде төмендегі талаптар орындалуы тиіс: 1) ƏЖ мен БЖ трассаларын таңдаған кезде олардың келесі жақын тірекке дейінгі арақашықтығы мүмкіндігінше үлкен алынуы тиіс. БЖ-ның (СХ) жер асты кəбілдерінен ƏЖ-ның металл тіректеріне дейін немесе жерге тұйықтайтын құрылғысы жоқ темірбетон тіректердің жер асты бөлігі немесе жермен байланыстыратын бөлігіне дейінгі арақашықтық тұрғын елді мекендерде 3 метрден кем болмау керек. Тар жерлерде бұл арақашықтық 2 метрден кем болуға болады, бірақ 1 метрден кем болмайды; бұл жағдайда кəбіл болат құбырға салынуы тиіс немесе 3 м қашықтықта тіректің екі жағының ұзына бойына бұрыштық болатпен немесе швеллермен жабу керек. Ел тұрмайтын орындарда БЖ (СХ) жер асты кəбілдерінен ƏЖ тіректерінің жерге тұйықтағышқа дейін немесе жер асты бөлігіне дейінгі арақашықтық осы Қағидалардың 5-қосымшасының 128-кестесі келтірілген мəннен кем болмау керек. 2) ƏЖ сымдары БЖ-ның аспалы кəбілдерінің үстіне орналасуы тиіс. 3) Аралық қиысуда ƏЖ сымдарын БЖ (СХ)-ның аспалы кəбілдерімен байланыстыруға болмайды. ƏЖ сымдары БЖ-ның аспалы кəбілдерімен қиылысу аралығында қимасы алюминий сымдарға 35 мм2-ден кем болмайтындай, болат қосылған алюминий сымдарға – 25 мм2-ден кем болмайтындай көп сымды болу керек. 4) Аспалы кəбіл мен тросстың кəбіл ілулі тұратын металл қабығы қиылысу аралығын шектейтін тіректерде жерге тұйықталуы керек, бұл жағдайда жерге тұйықтау кедергісі 10 Ом-нан аспауы керек. 5) Көлденең жазықта БЖ-ның кəбіл тіректерінің негізінен ƏЖ-ың жақын жатқан сымының проекциясына дейінгі көлденең арақашықтығы ƏЖ биіктігінен кем болмау керек. Осы параграфта айтылған ƏЖ-ның БЖ (СХ)-мен қиылысу нұсқасы мына жағдайда қолданылады, егер: 1) БЖ-ға кəбіл ендірмесін қолданғанда, бұрын орнатылған күшейткіш пунктін тасымалдау қажеттігі немесе қосымша құрылғы орнату қажеттігі туындайды; 2) СХ-ға кəбіл ендірмесін қолданса, СХ-дағы кəбіл қосымшасының жалпы ұзындығы тиісті мəннен асып түседі. 569. ƏЖ-ың оқшауланбаған сымдарын БЖ-ның оқшауланбаған сымдарымен кесіп өткенде мына талаптар сақтау керек: 1) ƏЖ сымдарын БЖ сымдарымен жəне СХ сымдарымен қиылысуы тек аралықта орындалады. ƏЖ сымдары абоненттік жəне фидерлік СХ тораптарымен қиылысуы 360 В кернеулікте ƏЖ тіректерінде ғана орындалады. 2) қиысу аралығын шектейтін ƏЖ тіректері анкер типті болу керек. 3) ƏЖ сымдары БЖ (СХ) сымдарының үстінде орналасу керек. ƏЖ сымдарының қиылысу аралығын шектейтін тіректерде қос бекіткіш болу керек. 380/220 В жəне одан төмен кернеуліктегі ƏЖ сымдары СХ мен ГТС-тің тіреуішті тораптарының сымдарының астында орналасу керек. Бұл жағдайда қиылысу аралығын шектейтін СХ мен ГТС сымдары қос бекіткішпен бекітілу керек. 4) ƏЖ сымдарын жəне БЖ (СХ) сымдарын қиылысу аралықтарында қосуға болмайды. ƏЖ сымдары қимасы алюминий үшін 35 мм2-ден кем болмайтын, болатты алюминий үшін 25 мм2-ден кем болиайтын көп сымды болу керек. 5) қиылысу аралығын шектейтін БЖ (СХ) тіректерінде жай тартқыш орнатылады. 570. Оқшауланған ƏЖ сымдары мен оқшауланбаған БЖ (СХ) сымдары қиылысқан кезде мына талаптар орындалуы тиіс: 1) ƏЖ сымдары БЖ сымдарымен қиылысуы аралықта ғана орындалады. ƏЖ сымдары СХ сымдарымен аралықта да, ортақ тіректе де орындала береді. 2) магистралды жəне аймақ ішіндегі БЖ байланыс желісімен жəне СТС байланыс тораптарымен қиылысу аралығын шектейтін ƏЖ тіректері анкер типті болу керек. Қалған барлық БЖ-ның ƏЖ-да қиылысуы кезінде қосымша приставкамен жіне тіреуіштермен күшейтілген аралық тіректер қолдануға болады. 3) қиысу учаскесіндегі ƏЖ сымдарының атмосфера ықпалына төзімді оқшаулағышы болу керек, жергілікті жердің ең нашар метеорологиялық жағдайында созылу беріктігінің запас коэфициенті 2,5тен кем болмау керек. 4) ƏЖ сымдары БЖ (СХ) сымдарының үстінде орналасу керек. Қиысу аралығын шектейтін тіректерде ƏЖ-ның сымдары жəне көтеріп тұратын тросстары қос бекіткішпен бекітілу керек жəне бітеу байлану керек. 380/220 В жəне одан да төмен кернеуліктегі ƏЖ сымдары СХ тіреуіш сымдарының астына орналасады, ол да қос бекіткішпен бекітіледі. Бұл жағдайда тіректегі қиылысу аралығын шектейтін СХ сымдары қос бекіткішпен бекітілу керек. 5) ƏЖ сымдарын, сондай-ақ БЖ сымдарын қиылысу аралығында қосуға болмайды. 6) қиысу аралығын шектейтін БЖ мен СХ тіректеріне жай тартқыш орнатылу керек. 571. ƏЖ жер асты кəбіл қосымшасын оқшауланбаған БЖ (СХ) сымдарымен қиып өткенде мына талаптар сақталу керек: 1) ƏЖ жер асты кəбіл қосымшасынан БЖ (СХ) тіректеріне дейін жəне оның жерге тұйықтағышқа дейінгі арақашықтық 1 метрдей, ал оқшауландырылған құбырға кəбіл жүргізгенде – 0,5 метрден кем болмау керек; 2) көлденең жазықтағы ƏЖ кəбіл табанынан ең жақын жатқан БЖ (СХ) сымдарының проекциясына дейінгі көлденең арақашықтық БЖ (СХ) тіректерінің биіктігінен кем болмау керек. 572. ƏЖ əуедегі БЖ (СХ)-мен жақындасқанда осы тораптардың ең шеткі сымдарының арасындағы арақашықтық 2 метрден кем болмау керек, ал тар жағдайларда – 1,5 метрден кем болмауы тиіс. Қалған жағдайлардың барлығында тораптар арасындағы арақашықтық ƏЖ, БЖ жəне СХ тіректерінің өз биіктіктерінен кем болмау керек. ƏЖ жер асты немесе аспалы БЖ (СХ) кəбілдерімен жақындасқанда олардың арасындағы арақашықтық осы Қағидалардың 567-тармағындағы 1) жəне 4) тармақшаларында көрсетілгеннен кем болмау керек. 573. Радион орталықтарын, радиоорталық қабылдағыштарын тарататын антенна құрылыстарымен, радиофикация мен жергілікті радиотораптарға бөлінген қабылдау пунктерімен ƏЖ жақындасуы нормаланбайды. 574. ƏЖ сымдары жəне БЖ (СХ) сымдарымен, телевизия кəбілдері жəне радиоантенналар түсуіндегі ƏЖ сымдары арасындағы көлденең арақашықтық 1,5 метр болу керек. Бұл ретте ƏЖ тіректеріндегі ғимаратқа енгізуге дейінгі сымдар жəне ƏЖ-ның ғимаратқа енетін сымдары БЖ-ның тармақталған сымдарымен қиылыспауы керек жəне БЖ (СХ) сымдарынан төмен орналаспау керек. 575. Жаңа салынған ƏЖ-ның ортақ тіректеріне оқшауланбаған ƏЖ, БЖ жəне СХ сымдарын бірге асып ілуге болмайды. Істен шығып тозығы жеткен ƏЖ орнына қайта салынған ƏЖ сымдарын ортақ тіректерде бұрыннан ілулі тұрған оқшауланбаған СХ сымдарымен жəне СХ сымдарымен бірге асып ілуге болады. Ол үшін мынадай шарттар қадағалану керек: 1) ƏЖ-ның ең төмен кернеуі 380/220 В-тан аспау керек; 2) СХ сымдарынын арасындағы ең төмен кернеу 360 В-тан аспау керек; 3) СХ-ның төменгі сымдарынан жерге дейінгі арақашықтық, СХ тізбегі мен олардың сымдары арасындағы арақашықтық қолданыстағы «Əуе байланыс тораптары мен радио хабарлау желілерінің құрылысы мен жөндеу қағидаларына» сəйкес болу керек; 4) ƏЖ сымдары СХ сымдарының үстінде орналасу керек; бұл жағдайда ƏЖ төменгі сымынан тігінен СХ-ның жоғарғы сымына дейінгі тіректегі арақашықтық, өзара қалай орналасса да 1,5-нан кем болмау керек, ал аралықта – 1,25-тен кем болмауы тиіс; СХ сымдары кронштейнде орналасса, бұл қашықтық сол СХ сымы тұрған жақтағы ƏЖ-ның төменгі сымынан алынады. 576.Ортақ тіректерге 380/220 В аспайтын кернеулікте оқшауланған ƏЖ (ӨОС) сымдарын оқшауланбаған немесе БЖ-ның оқшауланған сымдарымен не кəбілдермен бірге жəне металл емес тамшылықты оптикалық кəбілдермен бірге (ОКСН) асып ілуге болады, бұл жағдайда арнайы келісілген шарттар жəне оқшауланған СХ сымдарына арналған 679-тармағының талаптары қадағалануы тиіс. 577. ƏЖ сымдары темір жолмен, сондай-ақ І жəне ІІ деігейлі автомобиль жолдарымен қиылысқанда немесе параллель жүргенде 11-тараудағы талаптар орындалуы тиіс. Қиылысулар ƏЖ-ның кəбіл ендірмелуі көмегімен орындалады. Қиылысу нұсқасын таңдау техникалық-экономикалық есептеулер негізінде жүргізілуі тиіс. ІІІ жəне V категориялы автомобиль жолдарымен ƏЖ қиылысқан жағдайда аз-маз салмақ кемдігі болса, ƏЖ сымдарынан жолдың жүргінші жүретін бөлігіне дейінгі тігінен арақашықтығы 6 метрден кем болмау керек. Бұл жағдайда елді мекендерді жəне өндірістік кəсіпорындар аумағын сыртқы жарықтандырумен қамтамасыз ететін əуе желілеріне осы Қағидалардың 27-тарауында талаптар келтірілген. 578. Автомобиль жолдарымен ƏЖ жақындасқанда жəне қиылысқанда ƏЖ сымдарынан жол белгілеріне дейін жəне оларды көтеріп тұратын тросқа дейінгі арақашықтық 1 метрден кем болмау керек. ƏЖ-мен қиылысатын орындарда көтеріп тұратын тростар 10 Ом-нан аса кедергісі бар жермен тұйықтау құрылғысымен жерге тұйықталуы тиіс. 579. ƏЖ сымдары трамвайдың немесе троллейбус желілерінің байланыс сымдарымен жəне көтеріп тұратын тростарымен жақындасқанда жəне қиылысқанда төмендегі талаптар орындалу керек: 1) ƏЖ байланыс желілері бар жəне тіректер бар құрылыстар аймағынан тыс орналастырылады. Бұл аймақтарда ƏЖ тіректері анкер типті болу керек, ал оқшауланбаған сымдар қос бекіткішпен бекітілу керек; 2) ƏЖ сымдары байланыс сымдарының көтеріп тұратын тростарының үстінде орналасу керек. ƏЖ сымдары көпсымды болу керек, қимасы алюминийде- 35 мм2, болатты алюминийде – 25 мм2-ден кем болмау керек. ƏЖ сымдарын қиылысу аралықтарында қосуға болмайды; 3) ƏЖ сымдарынан арақашықтық аз салмақ кемдігі болған жағдайда трамвай торабының рельстерінің басына дейін 8 м-ден кем болмау керек, ал троллейбус торабы жүретін аймақтағы көшенің жүргінші жүретін бөлігіне дейін 10,5 м болу керек. Бұл ретте барлық жағдайда да ƏЖ сымдарынан көтеріп тұратын тросқа дейін немесе байланыс сымдарына дейінгі арақашықтық 1,5 метрден кем болмауы тиіс. Байланыс желісі орналасқан аймақтарда ƏЖ тіректері анкер типті болу керек, ал сымдар қос бекіткішпен бекітілу керек; 4) байланыс сымдары көлденең орналасқан жерлерде ƏЖ қиылысуы болуға болмайды; 5) троллейбус тораптарында байланыс сымдарын жəне кернеуі 380 В-тан асатын ƏЖ сымдарын тіректерге бірге ілу үшін мына шарттар қадағалануы тиіс: троллейбус тораптарының тіректері ƏЖ сымдарын ілуге жеткілікті болатындай механикалық берік болу керек; ƏЖ сымдарымен кронштейн арасындағы немесе байланыс сымдарын көтеріп тұратын тросты бекіту құрылғысы арасындағы арақашықтық 1,5 метрден кем болмау керек. Бұл параграфтың талаптары көшені жарықтандыру тораптарына қолданылмайды. 580. Арқанды жолдармен жəне жердегі металл құбырлармен ƏЖ жақындасқанда жəне қиылысқанда мына талаптар орындалуы тиіс: 1) ƏЖ арқан жолдың астымен жүру керек; ƏЖ арқан жол үстімен жүруге тыйым салынады. 2) арқан жолдардың төменгі жағында ƏЖ сымдарын қоршап тұру үшін баспалдақ өткел немесе тор болу керек; 3) ƏЖ арқан жолдың астымен жүргізілген жағдайда немесе құбыр астымен жүрсе , ƏЖ сымдары олардан мынадай қашықтықта болу керек: арқан жолдың торларын қоршап тұрған өткелге дейін немесе құбырға дейін – 1 метрден кем болмау керек; құбырға дейін немесе арқан жол элементтеріне дейін сымдарда азғантай ауытқу болғанда жəне аз салмақ кемдігі болса – 1 метрден кем болмау керек; 4) ƏЖ астына орнатылған құбырлармен ƏЖ қиылысқанда ƏЖ сымдарынан құбыр элементтеріне дейінгі арақашықтық салмақ кемдігі болған жағдайда 1 метрден кем болмау керек. 2. Қорғаныс жəне автоматика

12. Кернеулігі 1 кВ дейінгі электр желілерін қорғау 1. Қорғаныс аппараттарын таңдау жəне оларға қойылатын талаптар 581. Қорғаныс аппараттары ретінде автоматты ажыратқыштар немесе сақтандырғыштар қолданылады. Күрделі ажыратқышпен қамтамасыз етілген немесе құрастырылған автоматты ажыратқыштар да қолданылады. Жылдам əрекет етуді, сезімталдылықты жəне іріктеу талаптарын қамтамасыз ету үшін, қажет болған жағдайда, төзімді реле (жанамалы əрекеттегі реле) қолданылған қорғаныс қондырғылары да пайдаланылады. Бұл ретте, осы қорғаныс қондырғыларының сезімталдылық коэффициенті қорғау аймағынның шегінде 1,5 кем болмауы тиіс. 582. Қорғаныс аппараттары өзінің ажыратқыш қабілеттілігімен электр желілерінің қорғалатын учаскесінің ұшындағы қысқа тұйықталу тогының шектеу шегіне сəйкес болуы тиіс, яғни олар осы Қағидалардың 4-тарауының анықтамасына сəйкес осы токқа төзімді болуы қажет. Ток көзінің бағытында орналасқан топтасқан автоматты ажыратқыш немесе жақын орналасқан автотаматты ажыратқыш қысқа тұйықталу тогын дер кезінде өшіруді қамтамасыз ететін болса, ҚТ тогының максималды шегінде төзімді бола алмайтын қорғаныс құралдарын орнатуға болады. Ол үшін, көрсетілген ажыратқыштардағы қас-қағым ƏЖ əрекет ететін ағытушының (сақталу уақытынсыз кесіндінің) қондырмасындағы ток қорғалатын топтағы əрбір аппараттың жəне, егер аппараттардың барлық тобының мұндай іріктеусіз өшірілуі апаттық, қымбат тұратын жабдықтар мен материалдардың зақымдануы немесе күрделі технологиялық процесстің бұзылуы қаупін төндірмейтін болса, бірмезгілдік шектік қосылғыштық бейімінің тоғынан аз болуы керек 583. Электр желілерінің жеке учаскелерін қорғау үшін қызмет көрсететін сақтандырғыштың балқымалы ендірмелеріндігі қалыпты ток немесе автоматты ажыратқыштардың босатқыш тетігіндегі қалыпты ток, барлық жағдайда телімдердегі есептеулі токтан кем мөлшерде алынады немесе электр қабылдағыштарының қалыпты тогымен таңдалады. Осылайша уақытша келген асқын жүктеме кезінде (іске қосу тогы, технологиялық жүктеме шегі, өз бетінше қосылу кезіндегі ток жəне т.б) қорғаныс аппараттары электр қондырғыларын ток көзінен ажыратылмауы тиіс. 584. Тығын тəріздес автоматты ажыратқыштар мен сақтандырғыштар желілерге былайша қосылуы қажет: сақтандырғыштың (автоматты ажыратқыш) тығыны бұралып алынған кезде бұралмалы гильзада кернеу болмауы тиіс. Бір жақтан ток көзінен қамтамасыз етілген кезде, қоректендіру сымы (кəбіл немесе сым) қорғау коммутациялық аппараттың жылжымайтын контактісіне жалғануы тиіс. Қоректендіру сымы электр желісі автоматты ажыратқыштың қозғалушы контактісіне жалғанған жағдайда, кейбір автоматты ажыратқыштардың коммутациялық мүмкіндігі шегінен төмендейтінін ескеру қажет. 585. Əрбір қорғаныс аппаратында, өзі қорғайтын желілеріне қажетті қалыпты ток деңгейі көрсетілген, босатқыш тетігі мен балқымалы ендірмесінің қалыпты тогы көрсетілген таңбасы болуы тиіс. Қорғаныс аппараттары орналасқан шкафтардың есіктерінде немесе қалқандарында желіні қорғауға арналған автоматты ажыратқыштардың босатқыш тетігі мен сақтандырғыштардағы балқымалы ендірмемесінің қалыпты тогы көрсетілген схемалар орнатылуы тиіс. 2. Қорғанысты таңдау 586. Электр желілерінде токтың қысқа тұйықталуы кезінде өшірілу уақыты мүмкіндігінше аз болатындай жəне іріктеу мүмкіндігін қамтамасыз ететіндей қорғаныс болуы тиіс. Қорғаныс токтың қысқа тұйықталуы белгілері анықталғанда, қорғалатын желінің соңына қарай зақымдалған учаскені өшіруді қамтамасыз етуі: бір-, екі- жəне үш фазалық желіде – бейтарап тұйықтау; екі-, үш фазалық желіде – бейтарап оқшаулануы тиіс. Токтың қысқа тұйықталуы белгілері анықталғанда қысқа тұйықталу желілерінің белсенді жəне индуктивті қарсылық көрсету деңгейі, электр доғасының қарсылық көрсету деңгейі, сондай-ақ желінің қызуы нəтижесінде қарсылық көрсету деңгейі ескерілуі тиіс. 587. Желінің зақымдалған бөлігінің сенімді өшірілуі үшін, қорғалатын желінің соңында октың қысқа тұйықталу есебін барынша шектеу шегіне жеткізу үшін мынадай шамасының еселенуі қажет: 1) сақтандырғыштағы балқымалы ендірменің қалыпты тогына – кемінде 3; 2) ток сипаттамасына кері бағынышты автоматты ажыратқыштардың босатқыш тетігіндегі қалыпты тогына – кемінде 3; 3) ток сипаттамасына кері бағынышты автоматты ажыратқыштардың босатқыш тетігіндегі жинақталған ток бойынша басқару бөлігіне – кемінде 3; 4) автоматты ажыратқыш іске қосылуына əсер ететін токтың жоғарғы шегі, дер кезінде іске қосылатын жəне токтың максимальды босатқыш тетігінде – кемінде 1,1. Өрт қауіпі бар аумақтарға қысқа тұйықталу тогының еселігі 25-тарауда көрсетілген. 588. Бойына оқшауланған сымдарды (БОС) пайдаланып тұрғызылған электр желілерінде, сондай-ақ үй-жайлардың ішіндегі желілерде де асқын жүктемеден сақтайтын қорғаныс болуы тиіс: 1) сыртқы қабығы немесе сыртқы оқшауламасы қызатын сымдардан жасалған ашық орындалған электр желілері; 2) тұрғын үй жəне қоғамдық ғимараттар мен құрылыстардың, сауда үй-жайларының, өндірістік кəсіпорындардағы қызметтік-тұрмыстық жайлардың, тұрмыстық жəне тасымалды электр қабылдағыштары желілерін қосқанда (үтік, шəйнек, плиталар, тоңазытқыштар, шаңсорғыштар, жуу жəне тігін машиналарыжəне т.б.), сонымен қатар өртке қауіпті аймақтардың топтастырылған жарықтандыру желілері; 3) тұрғын үй жəне қоғамдық ғимараттар мен құрылыстардың, сауда үй-жайларының, өндірістік кəсіпорындардың күш желілері – технологиялық процесстер шарты бойынша немесе желінің жұмыс режимі бойынша өткізгіштерде ұзақ уақыт бойы асқын жүктеме пайда болатын болса; 4) 6-бөлімінің талаптар бойынша арнайы қондырғылар желісі. 589. Асқын жүктемеден қорғалатын желілерде ток аппараттардағы токтың еселенуі қорғалатын өткізгіштегі ток жүктемесінің рұқсат етілген ұзындығына қатынасы мыналардан артық болмауы тиіс: 1) 0,8 – лезде əрекет ететін ажыратқышы бар, автоматты ажыратқыштардың қалқаншасы мен балқымалы ендірмелеріне арналған номиналды ток; 2) 1,0–кері байланысқа тəуелді реттелмейтін токпен сипатталатын автоматты ажыратқыштардың номиналды тоғы (қиманың болуына тəуелсіз); 3) 1,25–кері байланысқа тəуелді реттелетін токпен сипатталатын автоматты ажыратқыштардың номиналды тоғы (қиманың болуына тəуелсіз); 590. Электр станциясының меншікті қажеттілігіне арналған кəбілдік желіден токты ажырату қорғалатын кəбілдің аяғындағы көп фаза жəне бір фаза аралық қысқа тұйықталудың сезімталдық коэффициенті 1,3 кем болмауы тиіс. Бұл кезде қорғалатын кəбілдің соңындағы бір фазалы қысқа тұйықталудан қорғауды қамтамасыз ету үшін бөлек қорғаныс орнатылуы қажет, ол қосылатын жерден жіберілетін ажырату токтығың сезімталдық коэффициенті 1,5 кем болмауы тиіс. Егер токтан кері тəуелді сипаттамасы бар ажыратқыш жұмысында кəбілдің ыстыққа төзімділігі мен қорғауды іріктеу қамтамасыз етілсе қорғалатын кəбіл желісінің барлық ұзындығын қимамен қамтымауға болады. Электр станциясының меншікті қажеттілігіне арналған кəбілдік желілерде араласқан телімдерді қорғайтын резертік қорғаныс болады. 591. Тұрақты токтағы электр қондырғыларын қорғау үшін құрастырма айырғышы бар автоматты ажыратқыштар немесе арнайы тасымалды релелік қорғаныстар қолданылады. Сақтандырғыштарды да қолдануға рұқсат беріледі. Зақымдалған учаскені өшіру үшін іріктеуді қамтамасыз ету керек, ол үшін мына жағдайлар орындалуы тиіс: 1) барлық қысқа тұйықталуға автоматты ажыратқыштарды қолдану кезінде қорғалатын негізгі аймақта сезімталдық коффициенті 1,5 кем емес токтық ажыратылым жүзеге асырылуы тиіс; резервтеу аймағында сезімталдық коффициенті 1,3 кем емес токтық ажыратылым жүзеге асырылуы керек. Резертеу кезінде кəбілдердің ыстыққа төзімділігі қамтамасыз етілген болса, токқа кері бағынышты сипаттамасы бар ажыратқыштарды пайдалануға рұқсат етіледі; 2) тасымалды релелік қорғаныстарын қолдану кезінде сезімталдық коффициенті мынадан төмен болмауы тиіс: негізгі аймақ үшін – 1,5; резервтік аймақ үшін – 1,2; 3) сақтандырғыштарды қолдану кезінде сезімталдық коффициенті мынадан төмен болмауы тиіс: негізгі аймақ үшін – 5; резервтік аймақ үшін – 3; 592. Екі тізбекті əуе желілерінде, егер бұл желілердің бойында жалпы нөлдік сымдар болатын болса, автоматты ажыратқыштың босатқыштары немесе тасымалды ток қорғанысы орнатылмайды. 3. Қорғаныс аппараттарын орнату жерлері 593. Қорғаныс аппараттары қызмет көрсетуіне ыңғайлы, яғни кездейсоқ механикалық бүлінуде мүмкіндігі жоққа шығарылатын болатындай қолайлы үй-жайларда орнатылуы тиіс. Орнату жұмыстары кезінде мүмкіндігінше айналасындағы заттардың бүлінбеуі жəне персоналдың жұмыс кезіндегі қауіпсіздік шаралары қатаң сақталу тиіс. Ашық ток жүргізуші бөліктері бар қорғаныс аппараттарына қызмет көрсетуге тек кəсіби біліктілігі жоғары персоналға ғана рұқсат беріледі. 594. Қорғаныс аппараттары сым қимасы азайтылған электр тораптарында (электрэнергиясын тұтынатын орынға бағытталу бойынша) жəне қорғаныстың сезімталдылығымен жəне іріктелуімен қамтамасыз етуді қажет ететін орындарда орнатылады. 595. Қорғаныс аппараттары қорғалатын өткізгіштің қоректенетін желілерге қосылған жерлерінде орнатылуы тиіс. Қоректенетін желілер мен тармақталатын орынның қосылған жерлерінің арасында біршама аралық болған жағдайда жəне келесі шарттар орындалған кезде тармақталған қорғаныс аппараттарын орнатуға рұқсат беріледі: 1) қоректенетін желілерге қосылған орындардан бастап аппаратқа дейінгі учаскенің ұзындығы 3 метрден аспаса; 2) қосылу орнындағы тармақталу тұтанбайтын немесе жанбайтын құбырларда, темірден жасалған қорғаныс қалқаншаларында, корабшаларда жүргізілген оқшауламасы бар кəбілмен орындалады; 3) осы учаскеге жақын жерлерге жанармай заттары орналаспайды. 596. Желілері сақтандырғыш арқылы қорғаған жағдайда барлық қалыпты жерге тұйықталмаған полюстер мен фазаларда сақтандырғыш орнатылуы тиіс. Сақтандырғышты нөлдік өткізгіштерге орнатуға тыйым салынады. 597. Желілерді автоматты ажыратқыштар арқылы қорғаған жағдайда олар барлық қалыпты жерге тұйықталмаған өткізгіштерге орнатылуы тиіс. Нөлдік өткізгіштердегі ажыратқыштарды орнатуға мынадай жағдайда, ажыратқыштар іске қосылған кезде бір мезетте барлық өткізгіштер желіден өшірілілетін болса, рұқсат етіледі. 598. Пайдалану шарттарына қарай орынды болса, қорғаныс аппараттарын мынадай орындарда: 1) бір қалқанда орналасқан қалқан шинасынан бастап аппаратқа дейінгі аралықта орналасқан өткізгіштерді тармақтау, бұл кезде өткізгіштер тармақталатын ток есебі бойынша таңдалады; 2) қоректенетін желінің ұзындығы бойынша жəне тармақталуына қарай қимасын қысқарту, егер желінің алдыңғы учаскесінің қимасы төмен учаскемен қорғалатын болса; 3) қоректенетін желілерден өлшеу тізбектері, басқару жəне дабыл қағу өткізгіштерін тармақтау, егер бұл өткізгіштер тиісілі машинаның немесе қалқанның сыртына шығып тұрмаса, немесе олардың сыртына шығып тұрса, бірақ жанбайтын құбырлар арқылы жүргізілген немесе сыртында жанбайтын қабықшалары болса орнатпауға да болады. Егер дабылқағу жəне өлшеу, басқару тізбектерінің өшірілуі салдарынан қауіпті жағдайлар туындайтын болса (өрт сөндіру сорғысының, желдеткіштердің, электр станциясының қажетті меншікті механизмдерінің өшірілуі, жарылғыш қоспасының пайда болуы) қоректенетін желілерге қосылатын жерлерге қорғаныс аппараттарын орнатуға жол берілмейді. Бұл жағдайларда барлық тізбектер құбырлар арқылы жүргізілуі немесе сыртында жанбайтын қабықшалары өткізгіштермен орындалуы тиіс.Осы тізбектердің қимасы осы Қағидалардың 837-тармағында келтірілгеннен кем болмауы тиіс. 13. Релелік қорғаныс 1. Пайдалану саласы 599. Қағидалардың осы тарауы электр жүйесінде қолданылатын электрлік бөлшек элементтеріндегі релелік қорғаныс қондырғыларына, өнердірістік жəне 1 кВ жоғары басқа да электрқондырғыларына; генераторлар, трансформаторлар (автотрансформаторлар), генератор блоктары - трансформатор, электр тасымалдау желілері, шиналар мен синхронды компенсаторларға қолданылады. Қағидалардың осы тарауында 500 кВ-тан жоғары электр қондырғыларының барлық түрлері, 35 кВ-тан жоғары кəбілдік желілер, сондай-ақ атомдық электростанциялар мен тұрақты ток тасымалдау қондырғыларының қорғанысы қаралмайды. Осы жəне басқа да тарауларда қарастырылмаған, электр қондырғыларының элементтеріндегі релелік қорғаныс құрылғылары осы тараудың жалпы талаптарына сəйкес орындалуы тиіс.

тиіс:

2. Жалпы ережелер 600. Электр қондырғылар мыналарға арналған релелік қорғаныс құрылғыларымен жабдықталуы

1) бүлінген элементті электр жүйесінің (электрқондырғысының) бүлінбей қалған бөлігінен автоматты түрде ажырату үшін; егер бүліну электр жүйесінің жұмысын тікелей бұзбаса, релелік қорғаныс əрекеті тек қана сигналға рұқсат етіледі; 2) электр жүйесіндегі элементтердің қауіпті, бейқалыпты жұмыс режиміне көңіл аудару (артық жүктеме, гидрогегенератордағы статордың оралымындағы кернеудің артуы); электр қондырғысының жұмыс режиміне жəне пайдалану жағдайларына байланысты релелік қорғаныс сигналға əрекет етумен орындалуы керек немесе бүлінуге əкеліп соғуы мүмкін, жұмыс істеп тұрған элементтердің ажыратылуына. 601. Электрқондырғыларын арзандату мақсатында автоматтық ажыратқыштың жəне релелік қорғаныстың орнына сақтандырғыш немесе балқытылмалы кірме қолданылады, егер олар: 1) қажетті параметрлермен таңдалса (номиналды кернеу жəне ток, номиналды ажыратылуы тоғы жəне басқа); 2) қажетті іріктеу мен сезімталдықты қамтамасыз етсе; 3) электрқондырғының жұмыс шарттары бойынша қажетті автоматиканы қолдануға бөгет жасамаса (автоматты қайта қосу – АҚҚ, резервті автоматты қосу – РАҚ жəне т.б.). Сақтандырғыштарды немесе ашық балқымалы кірмелерді қолданғанда толықемесфазалы режимде бейсимметрия деңгейіне жəне берілетін жүктеменің сипатына қатысты қабылдаушы қосалқы станцияда толық емес фазалы режимнен қорғаныс орнату қажеттілігі қарастырылады. 602. Релелік қорғаныс қондырғылары жүйенің бүлінбеген бөлігінің үзіліссіз жұмысын сақтауды қамтамасыз ету мақсатында қысқа тұйықталудан өшіп қалудың неғұрлым аз уақытын қамтамасыз етуі керек (электр жүйесінің жəне тұтынушылардың электрқондырғыларының тұрақты жұмысы, АҚҚ жəне РАҚ-тың табысты əрекетінің арқасында қылыпты жұмысты қалпына келтіруді қамтамасыз ету жəне т.б.) жəне элементтің бүліну дəрежесі мен аймағын шектеу. 603. Ажыратуға əрекет ететін релелік қорғаныс іріктеу əрекетін қамтамасыз етуі керек, электрқондырғының кейбір элементтері бүлінген жағдайда тек қана осы бүлінген элемент өшіп қалуы керек. Қорғаныстың іріктелмеген əрекеті жұмыс істеуі мүмкін ( АҚҚ мен РАҚ-тың кейінгі əрекетімен жөнделген): 1) егер қажет болса ҚТ өшіруді жеделдетуді қамтамасыз ету үшін; 2) бүлінген элементті токсыз паузаға өшіретін, желі тізбегінде немесе трансформаторларда бөлгіштермен қысқартылған негізгі электр схемаларын қолданғанда. 604. Уақытша үзілістермен іріктеу əрекетін қамтамасыз ететін релелік қорғаныс құрылғыларын орындауға болады, егер: 1) уақытша үзілістермен ҚТ-ды өшіргенде осы Қағидалардың 600-тармағының талаптарын орындалуы қамтамасыз ететін болса; 2) қорғаныс резерв ретінде əрекет еткенде. Сатылы қорғаныс үшін (қашықтықты, көпфазалы ҚТ мен ҚТ-дан жерге болатын токтық) алғашқы сатылар желінің бір бөлігін қамтиды, жəне осы учаскедегі бүлінуді қорғаныс сол заматта өшіреді (яғни, Т1 = 0,00 с). Келесі сатылар үшін уақыт сақталуы сатылы принцип бойынша таңдалады. Уақыт сақталуын таңдау кезінде таратуды қоса алғандағы күш ажыратқышының өшіру уақыты, қорғаныс құрылғысының қайту уақыты есепке алынуы тиіс. Элегазды ажыратқыштарды қолданған жағдайда қорғаныстың микропроцессорлық құрылғысының өзінің жұмысының уақытын есепке ала отырып іріктеу уақыты артығымен 0,2–0,4 сек болып қабылдануы мүмкін (0,5 сек емес – майлы жəне ауалы ажыратқыштардағыдай жəне электр механикалық қорғаныс релесінің схемасындай). 605. Релелік қорғаныстың сенімді жұмыс істеуі (қосылуға жағдай пайда болғанда қосылуы жəне оладың жоқ кезінде қосылмауы) өзінің параметрлері мен орындалуы міндетіне сəйкес болатын жəне осы құрылғыларға тиісті қызмет көрсету жағынан кемшілігі жоқ құрылғыларды қолданумен қамтамасыз етілуі тиіс. Қажет кезінде жұмыс істеудің сенімділігін арттырудың арнайы шаралары қолданылады, мысалы, схемалық резервтеу, жағдайды үздіксіз немесе мерзімді бақылау, т.б. Сонымен бірге персоналдың релелік қорғаныспен қажетті операцияларды орындау кезіндегі қате əрекеттерінің мүмкін болуы есепке алынуы тиіс. 606. Кернеу тізбегі бар релелік қорғаныс болған жағдайда мынадай құрылғылар есепке алынады: 1) автоматты ажыратқыштар өшкенде қорғанысты əрекеттен автоматты шығаратын, сақтандырғыштар күйгенде жəне кернеу тізбегіндегі басқа да бұзылулар болғанда (егер осы бұзылулар бірқалыпты режимде қорғаныстың жалған қосылуына əкеліп соқса), жəне осы тізбектегі бұзылулар туралы дабыл беретін; 2) тізбектегі бұзылулар туралы дабыл беретін, егер бұл бұзылулар бірқалыпты режимде қорғаныстың жалған қосылуына əкеліп соқпаса, бірақ басқа жағдайда артық қосылуға əкеп соқтыруы мүмкін.

607. Түтікті разрядтаушылары бар электр желілерінде жылдам əрекет ететін релелік қорғанысты орнату кезінде разрядтаушылардың жұмысынан оның арақашықтығы есепке алынуы тиіс, ол үшін: 1) релелік қорғаныстың қосылуының өшіруге сигнал беру сəжінің ең қысқа уақыты разрядтаушылардың бір рет қосылуының уақытынан көп болуы керек, атап айтқанда: 0,06–0,08 сек аралығында; 2) разрядтаушылардың ток импульсынан қосылатын қорғаныстың қосу органдары, мумкіндігінше аз қайту уақыты болуы керек (импульстің жоғалып кету сəжінен 0,01 сек аралығында). 608. Сақталу уақыты бар релелік қорғаныс үшін əрбір нақты жағдайда қорғаныстың қосылу жағдайының болмай қалуын болдырмау үшін токтың бастапқы мəнінен немесе ҚТ кезіндегі қарсыласудан қорғанысты қамтамасыз етудің мақсаттылығы қарастырылады (ҚТ токтарының уақыт кезінде сөнуінен, тербелістердің пайда болуының нəтижесінде, бүлінген жерде доғаның пайда болуынан, т.б.). 609. 110 кВ жəне одан жоғары электр желілеріндегі қорғаныстың тербеліс кезінде немесе асинхронды жүрісте олардың əрекетін токтататын қондырғылары болуы керек, егер көрсетілген желілерде осындай тербелістер немесе асинхронды жүріс болатын болса, мұндай кезде қорғаныстар артық қоылуы мумкін. Осыған ұқсас құрылғыларды электр энергиясын бір көзден алатын 110 кВ жəне одан төмен желілер үшін қолдануға болады (тербеліс пайда болу мумкіндігіне қарап немесе асинхрондық жүрісіне жəне артық өшулердің салдарына). Тербеліс кезінде қорғанысты токтатусыз орындауға болады, егер ол тербеліс уақыт бойынша қалыптастырылған болса (қорғаныстың сақталу уақыты – 1,5-2 сек аралығында). 610. Релелік қорғаныстың əрекеті қосылу көрсеткіштерінің релесіне қойылған көрсеткіш релесімен, қосылу санының есептегіштерімен, апаттық оқиғалардың тіркегіштерімен (АОТ) жəне басқа құрылғылармен қорғаныстың жұмысын талдау мен есептеуге қажетті дəрежеде тіркелуі тиіс. 611. Релелік қорғаныстың өшіруге арналған əрекетін тіркейтін құрылғылар əрбір қорғаныстың əрекеті, ал күрделі қорғаныс кезінде – оның кейбір бөліктері (қорғаныстың əртүрлі сатысы, бүлінудің əртүрлі түрінен қорғаныстың жеке жинағы жəне т.б.) дабыл беретіндей орнатылуы тиіс. 612. Электрқондырғының элементтерінің əрқайсысында осы элементте орнатылған басқа қорғаныстарға қарағанда басқа қорғалатын элементтердің бүлінуіне əрекет ететін көлемдегі уақыттан аз уақытта əрекет ететін негізгі қорғаныс қарастырылуы тиіс. Электр қондырғының айрықша жауапты элементтерінде: 500 кВ желілерде, 500 кВ жоғары кернеудегі байланыс автотрансформаторларында, 500 кВ шунттаушы реакторларда, 500 кВ шиналарда жəне синхронды компенсаторларда, генераторларда жəне АЭС блоктарының трансформаторларында немесе жылу жəне гидравликалық станциялардың үлкен қуатында жəне ЖТҚЭ элементтерінде, негізгі қорғаныс екеуден орнатылады. 613. Қорғаныс жұмыс істемей қалған кезде немесе жапсарлас элементтер ажыратқыштарының əрекет ету үшін қашық резервті əрекет етуді қамтамасыз етуге арналған резервті қорғаныс көзделеді. Егер элементтің негізгі қорғанысы абсолюттік іріктеуге ие болса (жоғарыжиілікті қорғаныс, бойлық жəне көлденең дифференциалды қорғаныстар), онда осы элементте тек қана қашықтық емес, жақыннан резервтеу қызметін де, яғни осы элементтің негізгі қорғанысы жұмыс істемей қалғанда əрекет ететін немесе ол істен шыққан жағдайда атқаратын резервті қорғаныс орнатылуы тиіс. Егер фазалар аралығындағы тұйықталуд ан негізгі қорғаныс ретінде дифференциалдық-фазалық қорғаныс қолданылған болса, онда резервтік қорғаныс ретінде сатылы қашықтық қорғанысын қолдануға болады. Егер 110 кВ желінің негізгі қорғанысы салыстырмалы іріктеуге ие болса, онда: 1) жеке резервті қорғанысты қарастырмауға болады, егер осы желіде қысқа тұйықталу (ҚТ) кезінде жапсарлас элементтер қорғанысының қашық резервтік əрекеті қамтамасыз етілсе; 2) егер осы желіде қысқа тұйықталу (ҚТ) кезінде қамтамасыз етілмесе, жақыннан резервтеуді қамтамасыз ететін шаралар қарастырылуы тиіс. 100 % «жақыннан» резервтеу (элементтің негізгі қорғанысы қашықтан ғана емес, сонымен бірге жақыннан резервтеу қызметін атқаратын абсолютті іріктеуге жəне осы элементте резервті қорғанысқа ие), АІШҚР болған кезде, осы элементтегі ҚТ кезінде қашықтық резервтеуді қамтамасыз етпеуге болады. 614. 35 кВ жəне одан жоғары электр тасымалдау желілері үшін бүлінуді өшірудің сенімділігін арттыру мақсатында желінің басталуында қосымша қорғаныс ретінде осы Қағидалардың 622-тармағының талаптары орындалған жағдайда уақыттың сақталуынсыз токтық кесінді қарастырылуы мүмкін. 615. Егер қашықтық резервтеудің толық қамтамасыз етілуі қорғаныстың біршама күрделілігімен немесе техникалық мүмкін болмауымен байланысты болса, мыналарға: 1) трансформаторлардың арт жағындағы, реакторланған желілерде, 110 кВ жəне одан жоғары желілерде жақыннан резервтеу болған жағдайда ҚТ өшіруді резервтемеуге; 2) жұмыстың сирек режимдерін есептеусіз жəне қорғаныстың каскадты ескере отырып; 3) жапсарлас элементтердің ҚТ кезінде қорғаныстың іріктеусіз əрекетін қарастыруға (қашық резервтеу əрекеті кезінде – қорғаныстың соңғы сатысын қосылудың параметрі бойынша алдыңғы элементтердің қорғаныстарымен келіспеу жəне т.б.), кей жағдайларда қосалқы станциялардың токсыз қалу мүмкіндігімен, мұндай кезде бұл іріктеусіз өшірулер АҚҚ немесе РАҚ əрекетімен жөнделеді; 4) 110–220 кВ трансформаторларда тəуелсіз əрекет ететін қосымша ең жоғарғы қорғанысты қарастыруға жол беріледі. 616. Ажыратқыштар (АЖРҚ) жұмыс істемей қалған кезде резервтеу құрылғылары 110-500 кВ электр қондырғыларында қарастырылуы тиіс. Бүлінген элемент ажыратқыштарының біреуі істен шыққан кезде (желі, трансформатор, шиналар) АЖРҚ электр қондырғылары істен шыққан жапсарлас ажыратқыштардың өшуіне əрекет етуі тиіс. Егер қорғаныстар шығармалы ток трансформаторларына қосылған болса, онда АЖРҚ ҚТ кезінде осы ток трансформаторлары мен ажыратқыштардың арасында əрекет етуі тиіс. Кейбір элементтердегі ажыратқыштар ҚТ кезінде істен шыққанда бірыңғайланған АЖРҚ қолдануға болады; 35–220 кВ кернеуі кезінде, одан басқа, тек шинақосылғыш (секциялық) ажыратқыштың өшуіне əрекет ететін құрылғыларды қолдануға жол беріледі. Қашық резервтеудің тиімділігінің жеткіліксіздігі кезінде сенімділігін арттыру үшін АЖРҚ-қа қосымша жақыннан резервтеу қажеттілігі қарастырылады. 617. Резервтік қорғанысты жеке жиынтық түрінде орындау кезінде жекелей тексеру мүмкіндігі немесе элемент жұмыс істеп тұрған элемент кезінде негізгі немесе резервті қорғанысты жөндеу қамтамасыз етіледі. Егер қосылу қорғанысы екі немесе одан көп өзара резервтелетін қорғаныс жүйесінен тұратын жағдайда, қорғаныстың əрбір жүйесі басқасынан толық тəуелсіз болуы тиіс – ҚТ кезінде қорғалатын аймақта бір жүйедегі қорғаныстың істен шығуы басқа қорғаныс жүйесіндегі істен шығуды немесе өшіру уақытының артуын болдырмауы тиіс. Көрсетілген релелік қорғаныс пен автоматика (РҚА) құрылғылары əртүрлі автоматтық ажыратқыштардан қоректенуі тиіс, дискретті кіру мен шығу бойынша бөлінуі тиіс, ток трансформаторларының əртүрлі екінші оралымына қосылуы тиіс, жəне мүмкін болғанша кернеу тізбелерімен жəне қоректену көзімен, тұрақты оперативті ток бойынша басқару тізбелерімен бөлінуі тиіс. Бұл жағдайда негізгі жəне резервті қорғанысты оперативті тұрақты токпен қоректендіретін тізбелер немесе қорғаныстың жеке топтары əртүрлі кəбілдерде тартылуы тиіс. Аса жауапты жағдайларда (желілер мен 500 кВ автотрансформаторлар, т.б.) кəбілдер қорғаныстың екі тобынан өшірілетін тізбелермен əр түрлі трассаларда тартылады. 618. Релелік қорғаныстың негізгі типтерінің сезімталдығын бағалау сезімталдық коэффициентінің көмегімен жүргізілуі тиіс, ол былайша анықталады: 1) бүліну жағдайында артатын шамаларды сезінетін қорғаныстар үшін – осы шамалардың есептік маңызының қатынасы ретінде (токтың немесе кернеудің) металдық ҚТ кезінде қорғаныстың қосылу параметріне қорғалатын аймақтың шегінде; 2) бүліну жағдайында төмендейтін шамаларды сезінетін қорғаныстар үшін – осы шамалардың есептік маңызының қатынасы ретінде (кернеу немесе кедергі) қорғалатын аймақтың шегінде металдық ҚТ кезінде. Бүлінген жердегі уақыт бойынша алдыңғы қорғаныс сатысының анағұрлым сезімтал қорғанысының келесі сатысынан электр доғасының дамуы нəтижесінде релелік қорғаныс əрекетінің баяулауын болдырмау үшін қосылу фиксациясы пайдаланылады. Шамалардың есептік мəндері бүлінудің анағұрлым жағымсыз түрлеріне қарап, бірақ электр жүйесі жұмысшның нақты мүмкін болатын режимі үшін орнатылуы тиіс. 619. Негізгі қорғаныстың сезімталдығын бағалау мынадай ең аз деген коэффициенттерімен қамтамасыз етуден тұрады: 1) кернеудің босату жəне босатпау, бағытталған жəне бағытталмаған максималды токты қорғаныс, сонымен қатар қарсы немесе нөлдік кезектіліктен тұратын токты бірсатылы бағытталған жəне бағытталмаған түрде қорғаныс төмендегідей: ток органдары мен кернеу үшін – 1,5; қуаттың қарсы жəне нөлдік кезектілікпен бағыттау органдары үшін – қуаты бойынша 2,0 жəне ток пен кернеу бойынша 1,5; толық ток пен кернеуге қосылған қуаттың бағытталған органы үшін қуат жəне ток бойынша шамамен 1,5 нормаланбайды. трансформатордың 0,23–0,4 кВ төменгі кернеудегі токты максималды қорғаныс үшін ең аз деген сезімталдық коэффициенті шамамен 1,5 болуы мүмкін. 2) ток пен кернеуді немесе токты нөлдік кезектілікті құрайтын немесе толық ток пен кернеуге қосылған бағытталған жəне бағытталмаған деңгейдегі қорғаныс төмендегідей: резервті іс-əрекетті есептемегенде қорғаныс учаскесінің соңында ҚТ кезіндегі іс-əрекетке негізделген қорғаныс деңгейіндегі ток жəне кернеу органдары үшін – шамамен 1,5; барлық резервті дейгейлердің берік кезіндегі – шамамен 1,3 болады; желінің қарама-қарсы жағындағы шинаны жеке қорғау кезінде нөлдік кезектілікті қатардағы қорғаныс үшін қатысты сезімталдық коэффициенті (шамамен 1,5 жəне 1,3) каскадты өшіру кезінде қамтамасыз етіледі; нөлдік жəне қарсы кезектіліктегі қуат бағытының органы үшін – қуат бойынша шамамен шамамен 2,0; ток жəне кернеу бойынша шамамен 1,5 болады; толық ток пен кернеуге қосылған қуат бағытының органы үшін ток бойынша шамамен 1,5 жəне қуат бойынша нормаланбайды. 3) көп фазалы ҚТ-дан қашық қорғаныс, жерге ҚТ жəне БРАҚ қондырғысының таңдау органдары: қашықтықтағы қорғаныс органын көп фазалық ҚТ мен үшінші деңгейдегі қашықтықтағы органын босату үшін шамамен 1,5 болады; қорғаныстың екінші сатысының қашықтықтағы органы үшін көпфазалы ҚТ қорғаныс желі соңындағы ҚТ кезінде резервті əрекет есебінсіз шамамен 1,5 болады. Ал үшінші деңгейдегі қорғаныс кезінде шамамен 1,25 болады. Ток бойынша сезімталдық органын көрсету үшін шамамен 1,3 болуы қажет (токпен тура жұмыс жасау кезінде) сол нүктеде істен шыққан кезде. Жерге ҚТ кезде екінші деңгейдегі қашықтықтағы органы үшін жəне БРАҚ қарсыласу қондырғылардың таңдаулы органы үшін: қорғаныс желінің соңындағы жерге металлды ҚТ кезінде – шамамен 1,5 шамасында; қорғаныс желісінің каскадты өшірілген фаза соңында ауыспалы қарсы тұру арқылы жерге ҚТ кезінде шамамен 1,15; ток пен кернеу бойынша фильтрленген таңдаулы органның нөлдік жəне қарсы кезектіліктегі қорғаныс желі соңындағы металдық тұйықталу кезінде – шамамен 2,0 болады. Тербелуден болған қамау қамалған деңгейдегі дистанционды қорғаныстың əрекет аймағын шектемеу қажет. 4) генераторлар, трансформаторлар, желілер жəне басқа да элементтердің көлденең дифференциалды қорғаныстары, сонымен қатар шинаның толық дифференциалды қорғанысы – шамамен 2,0; токты босату органы үшін генератор кернеуіндегі шинаның толық емес қашықтықтағы жəне дифференциалды қорғаныс сезімталдығы – шамамен 2,0, ал генераторлы кернеудегі шинаны толық емес дифференциалды ток қорғанысының бүлінген түрде орындалған алғашқы қатары үшін шамамен 1,5 (шина ҚТ кезінде). Генераторлар мен трансформаторлардың дифференциалды қорғанысы үшін оның сезімталдығы ҚТ нəтижесінде тексеріледі. Осыған орай тікелей салқындатылған өткізгішпен гидрогенераторлар жəне турбогенераторлар үшін сезімталдық коэффициенті мəніне тəуелсіз қорғаныста іске қосылған ток генераторының номиналды тогынан кем қолданбайды. Автотрансформаторлар мен жоғарғы трансформаторлардың 63 MB×А жəне одан да жоғары қуаты үшін токты іске қосу тежелуді есептемегенде номиналдан аз қолданылады (автотрансформаторлар үшін – типті қуатпен сəйкес келетін токтан аз). Қалған трансформаторлардың 25 MB×А жəне одан да жоғары қуаты үшін тежелуді есептемегенде токты іске қосу трансформатордың 1,5 номиналды тогынан артық қолданбайды. Трансформатордың дифференциалды қорғанысы мен генератор-трансформатор блогы үшін сезімталдық коэффициентін төмендету мынадай жағдайлар бойынша: ҚТ кезінде төмендетілген трансформаторлардың қуаты 80 MB.А-дан аз төменгі кернеуді шығару (кернеуді реттеу есебімен анықталады); кернеу астына трансформаторды қосу режимінде, сонымен қатар оның жұмысының қысқа мерзімді режимі үшін шамамен 1,5 мəніне дейін жол беріледі. Қоректенетін элементтердің біреуіне қосылған бүлінген шинаға кернеуді тарату режимі үшін сезімталдық коэффициентін төмендетуге шинаның дифференциалды қорғанысы үшін шамамен 1,5 мəніне дейін жол беріледі. Көрсетілген 1,5 коэффициенті дифференциалды қорғаныс аймағына енетін трансформатордың төменгі кернеуінде қондырылған реактордан кейінгі ҚТ кезінде трансформатордың дифференциалды қорғанысы жатады. Реактордан кейінгі ҚТ кезінде сезімталдықтың талаптарын қанағаттандыратын жəне реакторды қамтитын басқа да қорғаныстар бар болса, осы нүктеде ҚТ кезінде трансформатордың дифференциалды қорғаныс сезімталдығы қамтамасыз етілмейді. 5) Паралельді желілердің қорғанысына бағытталған бойлық дифференциалдар: фазааралық ҚТ мен жерге тұйықталудан қорғаныс жиынтығының ток релесі мен кернеу релесінің жіберу органдары үшін – зақымдалған желінің екі жағындағы ажыратқыштың қосылып тұрған кездегі шамамен 2,0 жəне зақымдалған желінің қарама-қарсы жағындағы ажыратқыштың өшірулі тұрған кезінде шамамен 1,5 болады; нөлдік кезектіліктің кернеу қуатының органы үшін – қуат бойынша шамамен 4,0 жəне екі жақты ажыратқыштың қосылып тұрған кездегі ток пен кернеу бойынша шамамен 2,0, жəне қуат бойынша шамамен 2,0 жəне қарама-қарсы жақтағы ажыратқыштың өшірулі тұрған кездегі ток пен кернеу бойынша шамамен 1,5 болады; толық ток пен кернеуге қосылып тұрған кернеу қуатының органы үшін қуат бойынша нормаланбайды, ал ток бойынша – екі жақтан ажыратқыш қосылып тұрған кезде шамамен 2,0 жəне қарамақарсы жақтағы ажыратқыш өшіріліп тұрған кездегі шамамен 1,5 болады. 6) Жоғарғы жиілікті оқшаулағышы бар бағытталған қорғаныстар: өшіру шынжырын қадағалайтын қарсы жəне нөлдік кезектіліктегі кернеу қуатының органы үшін – қуат бойынша шамамен 3,0 ал ток пен кернеу бойынша шамамен 2,0 болады; өшіру шынжырын қадағалайтын жіберу органдары үшін – ток пен кернеу бойынша шамамен 2,0, қарсыласу бойынша шамамен 1,5 болады. 7) Дифференциалды-фазалық жоғарғы жиілікті қорғаныс: өшіру шынжырын қадағалайтын жіберу органдары үшін – ток пен кернеу бойынша шамамен 2,0, қарсыласу бойынша шамамен 1,5 болады. 8) Қорғанысты қондыру орнына ҚТ кезінде қуаты 1 МВт-ға дейін жететін генераторлар мен трансформаторларда орналастырылған тұрақсыз мезгілдегі токты кесіп тастау – шамамен 2,0: 9) оқшауланған нейтральмен бірге желідегі кəбілді желілердің жерге тұйықталуынан қорғаныс (белгі беру жəне өшіп қалған кезде əрекет етеді): негізгі жиілікті токқа əсер ететін қорғаныс үшін – шамамен 1,25; жоғарғы жиілікті токқа əсер ететін қорғаныс үшін – шамамен 1,5. 10) Белгі беру жəне өшіп қалған кезде əрекет ететін оқшауланған нейтральді желіде жерге тұйықталудан қорғау – шамамен 1,5 болады. 620. Осы Қағидалардың 617-тармағының 1), 2), 5) жəне 7) тармақшаларында көрсетілген сезімталдық коэффициентін анықтау кезінде мыналар міндетті түрде есепке алынуы тиіс: 1) нөлдік тізбектелуімен кері жағдайда ғана токтық құрастырушы жəне күшті тек қана бағытталған қуат қосылған кернеу сезімталдық қуатын индукциондық реле тексеріледі; 2) сезімталдық реле бағыттаушы күшті, атқарылған тізбектегі салыстырмалы (абсолюттік шама немесе фаза) тексеріледі: ток жəне кернеу қосылған жағдайда – токтар бойынша; қосылған жағдайда құрастыру токтары жəне кернеу нөлдік тізбектелуімен кері жағдайда – токтар жəне кернеу бойынша. 621. Құрастырылған шиналарға жұмыс істейтін генераторларға, токтық қорғаныстың сезімталдығы жерге қысқа тұйықталудан статор орамындағы, өшіру əрекетіндегі, іске қосылуы токпен анықталады, сондай-ақ 5 А аспауы тиіс. Трансформаторы бар блокта істейтін генераторлар үшін статордың барлық орамын қамтитын жерге бірфазалы тұйықталулардан қорғаныстың сезімталдық коэффициенті 2,0-ден аспауы тиіс, статордың орамын толық қамтымайтын нөльдік тізбектілген қорғау үшін іске қосылу кернеуі 15 В аспауы тиіс. 622. Электромагнитті ажыратуды шунтсыздандыру схемасы орындалатын ауыспалы оперативті токтағы қорғаныстың сезімталдығы шунттан ажыратудан соң трансформаторлық ток ауытқу тогының есебімен тексеріледі. Осының есебінен электромагнитті сезімталдық ажыратқыш минималды коэффициенттік көрсеткішін, сенімді қосылуын анықтау үшін 20% көп шамамен қорғауын қабылдауы тиіс. 623. ҚТ кезінде резервтік қорғаныс үшін жапсарлас элементтің соңында ең кіші сезімталдық немесе мынадай элементтерден анағұрлым қашықтағы резервтеу аймағына кіретін коэффициенттері: 1) токтың, кернеудің, кедергінің органдары үшін – 1,2; 2) кері жəне нөлдік реттіктерінің қуат бағыттарының органдары үшін – 1,4 қуат бойынша жəне 1,2 ток жəне кернеу бойынша;

(Жалғасы 14-бетте).


14

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 11-13-беттерде). 3) толық ток пен кернеуге қосылған қуат бағыттарының органдары үшін қуат пен кернеу бойынша нормаланбайды, ток бойынша 1,2 болуы тиіс. Жақындық резервтеуді іске асыратын резервтік қорғаныстардың сезімталдық дəрежесін бағалау кезінде, осы Қағидалардың 611-тармағында келтірілген сезімталдық коэффициенттерінен шығу қажет. 624. Қорғаныстың сезімталдық бойынша анағұрлым ыңғайлы режимінде қорғаныстың орнатылған жерінде қысқа тұйықталу (ҚТ) кезінде желілерде орнатылатын жəне қосымша қорғаныс міндетін атқаратын уақыты сақталмайтын ток кесінділері үшін, сезімталдық коэффициенті 1,2-ге жақын болуы тиіс. 625. Егер келесі элемент қорғанысының əрекеті алдыңғы элементтің жеткіліксіз қорғаныс сезімталдығының істен шығуының нəтижесінде мүмкін болса, онда бұл қорғаныстардың сезімталдығын өзара келістіру қажет. Қашықтық резервтеуге арналған бұл қорғаныстардың сатыларын өзара келістірмеуге болады. 626. Жерге тұйық қосылған бейтарапты желілерде күш трансформаторларының бейтараптарының релелік қорғаныс жағдайына байланысты мынадай жерге тұйықталу режимі таңдалуы тиіс (яғни трансформаторларды жерге тұйықталған бейтараппен орналастыру), бұл токтар мен кернеулердің шамалары жермен тұйықталған кезде жүйе элементтерінің релелік қорғанысының əрекетін электр жүйесін пайдаланудағы мүмкін болатын барлық режимі кезінде қамтамасыз етеді. Жоғарылататын трансформаторлар мен бейтараптың шығатын жағындағы оралымның толық емес оқшаулағышына ие екі- жəне үшжақты қоректенетін трансформаторлар үшін(немесе синхронды электрқозғалт-қыштардан немесе синхронды компенсаторлардан елеулі түрде қоректенетін), бөлінген шиналарға оқшауланған бейтарапқа немесе жерге бір фазамен тұйықталған 110-220 кВ желісінің теліміне арналған істеуге болмайтын жұмыс режимінің пайда болуын болдырмау керек. 627. Қысқа тұйықталудан (ҚТ) релелік қорғаныс құралдарының токтық тізбелерін қоректендіруге арналған ток трансформаторлары мынадай талаптарға сай болуы керек: 1) Қорғалуға жатпайтын аймақта ҚТ кезінде қорғаныстың артық қосылуын болдырмау мақсатында ток трансформаторларының дəлсіздігі (толық немесе токтық) 10 %-дан аспауы тиіс. Қорғаныстарды пайдалану кезінде олардың жоғары дəлсіздіктер кезіндегі дұрыс əрекеттері арнаулы іс-шаралардың көмегімен қамтамасыз етілсе, анағұрлым жоғары дəлсіздіктерді жіберуге болады. Көрсетілген талаптар: сатылы қорғаныстар үшін – ҚТ кезінде қорғаныс сатысының əрекет ету аймағының соңғы жағында, ал бағытталған сатылы қорғаныстар үшін – тағы да сыртқы ҚТ кезінде; қалған қорғаныстар үшін – сыртқы ҚТ кезінде немесе синхронсыз қосылыс кезінде. дифференциалды токтық қорғаныстар үшін (шиналардың, трансформаторлардың, генераторлардың жəне т.б.) толық дəлсіздік есепке алынуы керек, қалған қорғаныстар үшін – токтық дəлсіздік, ал соңғыларды екі жəне одан көп ток трансформаторларының токтарының сомасын қосқанда жəне сыртқы ҚТ режимі кезінде – толық дəлсіздік сақталуы тиіс. Ток трансформаторларына ұйғарымды жүктемені есептеген кезде бастапқы ретінде толық дəлсіздікті алуға болады. 2) Ток трансформаторларының токтық дəлсіздігі қорғалатын аймақтың бас жағындағы ҚТ кезінде қорғаныстың істен шығуын болдырмау мақсатында мыналардан: реле қосылған жердегі жоғары дірілдің жағдайы бойынша қуаттың бағыттары немесе ток релесі – таңдалып алынған реленің рұқсат етілген шамалары; реленің рұқсат етілген шектері бойынша қуаттың бағыттары жəне бұрыштық дəлсіздіктің реле кедергісінің бағыттары – 50% аспауы тиіс. 3) Ток трансформаторларының екінші оралымындағы шығатын жерінде қорғалатын аймақтағы ҚТ кезінде релелік қорғаныс жəне автоматика (РҚА) құрылғылары үшін рұқсат етілген шамалардан аспауы тиіс. 628. Электрөлшегіш құралдар мен релелік қорғаныстың токтық тізбелері (есептегіштермен бірге) ток трансформаторының əртүрлі оралымдарына қосылуы тиіс. Осы Қағидалардың 96, 99 жəне 625-тармақтарының талаптары орындалған жағдайда оларды ток трансформаторларының бір оралымына қосуға болады. Бұл ретте электрөлшегіш құралдарды тек қана аралық ток трансформаторлары арқылы, егер ток трансформаторлары аралық ток трансформаторларының екінші тізбесі ажыратылған жағдайда осы Қағидалардың 625-тармағының талаптарын қанағаттандыратын болса жол беріледі. 629. Бірінші, сол сияқты екінші тікелей əрекет ету релесін жəне ауыспалы оперативті токпен қорғаныс, егер бұл мүмкін болса, жəне электрқондырғысының оңайлатуына жəне арзандатуына апаратын болса, қолданылады. 630. ҚТ-дан қорғаныс үшін ауыспалы оперативті токтың көзі ретінде, қорғалатын элементтің ток трансформаторы пайдаланылады. Сонымен бірге кернеу трансформаторлары мен өзіндік қажетті трансформаторларды да пайдалануға жол беріледі. Нақты жағдайларға байланысты мына схемалардың біреуі қолданылуы тиіс: ажыратқыштарды өшірудің электр магниттерін шунтсыздандыру, қоректендіру блоктарын пайдалану, конденсаторы бар зарядтаушы құрылғыларды пайдалану. 631. Жұмыстан жүйе режимінің шарттары, əрекеттің іріктелуі немесе басқа себептер бойынша шығарылатын релелік қорғаныс құрылғылары, оларды оперативті қызметкерлер жұмыстан шығаруы үшін арнайы құралдары болуы тиіс. Қорғаныс схемаларында пайдалану тексерулерін жəне сынауларын қамтамасыз ету үшін, қажет жерінде сынау блоктары немесе сынау қысқыштары қарастырылады. 3. Генераторлық кернеудегі құрастырылған шиналарға тікелей жұмыс істейтін генераторларды қорғау 632. Генераторлық кернеудегі құрастырылған шиналарға тікелей жұмыс істейтін қуаттылығы 1 кВ-тан, 1 МВт-тан жоғары турбиналық генераторлар үшін релелік қорғаныс құрылғылары қарастырылуы тиіс, олар қалыпты режимдегі жұмыстан мынадай ауытқушылықтар мен бұзушылықтар: 1) генератор статорының орамасында жəне олардың шықпаларында көп фазалы тұйықталудан; 2) статордың орамасында бір фазалы жерге тұйықталудан; 3) жерге екі мəрте тұйықталудан, оның бірі статордың орамасында пайда болса, екіншісі сыртқы торапта; 4) статордың орамасында бір фаза орамдарының арасындағы тұйықталудан ( орамдардың параллель буындары болған кезде); 5) сыртқы қысқа тұйықталудан; 6) кері тізбектелетін токпен асқын жүктемелеуден (қуаттылығы 30 СВт-тан жоғары генераторлар үшін), орамалары тікелей салқындатылатын барлық генераторлар үшін; 7) статор орамасының симметриялық асқын жүктемесінен; 8) токпен қоздыру арқылы ротор орамасын асқын жүктемелеу (орамдары өткізгішті тікелей салқындату арқылы жұмыс істейтін генераторлар мен су генераторлары үшін); 9) асинхронды режимінен; 10) қоздыру тізбегінің бір нүктесінде жерге тұйықталудан; 11) қоздыру тізбегінің екінші нүктесінде жерге тұйықталудан (қоздырылу жүйесі щеткасыз турбиналық генераторлар, тікелей салқындатылатын генераторлар мен су генераторлары үшін); 12) кері қуаттанудан; 13) қоздыру шығындарынан айырылудан; 14) кернеудің асқынуынан (орамалары тікелей салқындатылатын генераторлар мен су генераторлары үшін); 15) агретаттар қозғалтышы немесе синхронды қарымталаушы режимінде су агрегаттарын пайдалану кезіндегі кернеудің төменгі қорғаныстан қорғайды. 633. Генераторлық кернеудегі құрастырылған шиналарға тікелей жұмыс істейтін қуаттылығы 1 кВ-тан жəне 1 МВт-тан жоғары турбиналық генераторлар үшін осы Қағидалардың 630-тармағының 1), 2), 3), 4), 7)-тармақшаларына сəйкес релелік қорғаныс құрылғылары қарастырылуы тиіс. Генераторлық кернеудегі құрастырылған шиналарға тікелей жұмыс істейтін, қуаттылығы 1 кВ-қа жəне 1 МВт-қа дейінгі турбиналық генераторлар үшін, релелік қорғаныс осы Қағидалардың 645-тармағына сəйкес орнатылады. 634. Бейтараптылығы жағынан жеке фазалық шығарымдары бар, қуаттылығы 1 кВ-тан жəне 1 МВт-тан жоғары генераторлардың статор орамаларын көп фазалы тұйықталудан қорғау үшін көлденең дифференциялды токтық қорғау қарастырылуы тиіс. Қорғаныс генератордың барлық ажыратқыштары өшірілгенде, өрістер өшірілгенде, сонымен қатар турбиналары тоқтаған кезде іске қосылуы тиіс. Генератордан басқа қорғау іс-əрекеттері аймағына электр станцияларының құрастырмалы шиналары мен генераторлардың қосылулары да кіруі тиіс. Көлденең дифференциалды токтық қорғау 0,6 Iном көп емес іске қосылу тогымен орындалуы тиіс. Қуаттылығы 30 МВт-тан жоғары жанама салқындатылатын генераторлар үшін қорғау – 1,3–1,4 Iном іске қосылу тогымен орындалуы тиіс. Қорғаныстың токтық тізбегіндегі ақауды тексеру Iном жоғары іске қосылу тогымен орындауды қарастырады. Көлденең дифференциалды токтық қорғау теңгерімінсіз токтың өткізу маңызын қамтамасыз етуі тиіс. Қорғаныс үш фазалы үш релелік орындалады. Екі жақты жерге тұйықталудан қорғайтын қорғанысы бар, қуаттылығы 30 МВт-ға дейінгі генераторлар үшін екі фазалы екі релелік қорғаныстар орнатуға жол беріледі. 635. Қуаттылығы 1 кВ-тан жоғары жəне 1МВт-қа дейінгі электр энергетикасы жүйесімен немесе басқа да генераторлармен қосарлы жұмыс істейтін генераторлардың статор орамасын көпфазалы тұйықталудан сақтау үшін генератор шықпасы мен құрастырмалы шинасы аралығына орнатылған, уақыт сақталымын қадағаламайтын токтық қырқу болуы тиіс. Егер токтық қырқу сезімталдық талаптарын қанағаттандырмаса оның орнына көлденең дифференциалды токтық қорғау орнатуға жол беріледі. Токтық қорғаныс орнына дифференциалды токтық қорғауды пайдалануға болады жəне ол нейтрал жағынан фазалық шығымы жоқ, қуаттылығы жоғары генераторлар үшін қолданылуы тиіс. Қуаттылығы 1 кВ-тан жоғары жəне қуаты 1 МВт-қа дейінгі жеке жұмыс істейтін генераторлар үшін статор орамасындағы көп фазалы тұйықтанудан қорғайтын қорғаныс ретінде сыртқы ҚТ қорғанысы пайдаланылады. Олар қорғаныс генераторының ажыратқыштары мен ток өрісі өшірген кезде іске қосылуы тиіс. 636. Қуаттылығы 1 кВ жоғары жəне қуаты 50 МВт жəне одан да жоғары генераторлардың статор орамасын бір фазалық жерге тұйықталудан қорғау үшін жерге тұйықталу тогының сыйымдылық мөлшеріне қарамастан жəне жерге екі мəрте тұйықталудан қорғайтын селективті қорғаныс қарастырылуы тиіс. Қорғаныс ауыспалы процестерден құралуы жəне іс-əрекетке енгізілуі тиіс: жерге тұйықталу уақытының ұсталымы 0,5 сек. артық емес - генератор мен ток өрісін өшіру, агрегатты токтату жəне электрлік тежегіштерге тиым салу (су генераторлары үшін); екі фазалық жерге тұйықталу кезеңінде уақыт ұстамын белгілемеу - сол сияқты бір фазалық тұйықталудан қорғау. Қуаттылығы 50 МВт-тан төмен генераторлар үшін жерге тұйықтаудан қорғау құралы ретінде оқшауламаны бақылау құралдарын пайдалануға болады, олар екі уақыт ұсталымдылығымен: бірі – генераторлық кернеудегі шинаны бөлу, екіншісі – генераторды өшіру, ток өрісін өшіру, агрегатты токтату жəне электрлік тежегіштерге тиым салу (су генераторлары үшін) əрекет етеді. 5А-ден төмен токпен тұйықталғанда қорғаныс құралдарының əрекетіне дабыл беруге рұқсат етіледі. Нөлдік тізбектегі трансформатордың генераторларында бір фазалы жерге тұйықталудан қорғайтын қондырғыны орнату кезінде осы ток трансформаторына қосылатын екі мəрте жерге тұйықтаудан қорғайтын токтық қорғаныс құралы ескерілуі тиіс. Үлкен кернеулі токтың іс-əрекеті кезінде сенімділікті арттыру үшін ток трансформаторымен қанық реле қолданылады. Бұл қорғаныс осы Қағидалардың 632 жəне 633-тармақтарында көрсетілген қорғаныс секілді əрекет етуі жəне уақыт кідірінсіз орындалуы тиіс. 637. Параллель шығарылған тармақшалары бар генератор статорының орамасындағы бір фазалық тармақшалардың арасындағы тұйықталудан қорғау үшін уақыт кідірісі сақталмайтын көлденең дифференциалды токтық қорғау болуы қажет, ол осы Қағидалардың 632-тармағында көрсетілген қорғаныс секілді ескерілуі тиіс. 638. Осы Қағидалардың 630-тармағының 6-тармақшасындағы генераторларды қысқа тұйықтау сыртқы симметриялы емес шарттасқан токтан, сонымен қатар кері тізбектелген ток жүктемесінен қорғау үшін екі уақыт кідірісі бар өшіруге əрекет ететін кері тізбектелген токтық қорғаныс қарастырылған. Орамасындағы өткізгіштері тікелей салқындатылатын генераторлар үшін қорғаныс - қорғалатын генератордың зауыттық сипаттамасына сəйкес қабылдай алатын асқын жүктемесімен, интегралдық тəуелділік сипаттамасымен орындалуы тиіс. Осыған байланысты тəуелділік сипаттамасы екінші уақыт ұстанымында (өте жоғары) кері тізбектелген токпен жұмыс істейтін генератордың қабылдай алатын асқын жүктемесінің сипаттамасынан артық болмауы тиіс. Орамасындағы өткізгіштері жанама салқындатылатын генераторлар үшін қорғаныс тəуелсіз уақыт кідірісі генераторды салқындату үшін қабылдай алатын кері тізбектелген токтың өтуі кезінде 2 минут ішінде орындалады; одан төмен уақыт кідірісі генератор шығымдарындағы екі фазалы қысқа тұйықталу уақытынынан аспауы тиіс. Өшірулерге елең ететін кері тізбектелген токтық қорғаныс уақыт кідірісінен тəуелсіз дабылға əрекет ететін аса сезімтал элементтермен орындалуы тиіс. Бұл элементке əсер ететін ток осындай генераторлар үшін кері тізбектелген токты қабылдай алатындай ұзақтықтан артық болмауы тиіс. Тұрақты кезекшілік жасайтын қызметкері жоқ су станциялары үшін кері тізбектелген токтық қорғаудың сезімтал мүшесі уақыт кідірісі 2 минуттан аспайтын өшірулерге əрекет етуі тиіс. 639. Статордың орамасындағы өткізгіштері тікелей салқындатылатын генераторларды қорғау үшін бір релелік қашықтан қорғау қарастырылуы тиіс, ол қысқа тұйықталудың сыртқы симметриясынан қорғайды жəне генераторды ішкі ақаулардан сақтайтын резерв болып табылады. Орамасындағы өткізгіштері жанама салқындатылатын генераторлар үшін бұл мақсатқа төменгі кернеу жіберу арқылы жоғары токтық қорғаныс қарастырылған. Аталған қорғаныстар екі уақыт кідірісімен жұмыс істейді. Статордың орамасындағы өткізгіштері тікелей салқындатылатын генераторларды қорғау үшін ішкі симметриялық қысқа тұйықталудан жəне генераторларды ішкі ақаудан сақтайтын генератор қорғанысын қорлардыруға қажетті қашықтан қорғаныс қарастырылуы немесе төменгі кернеумен жіберілетін жоғары токтық қорғаныс қарастырылуы тиіс. Жоғарғы токтық қорғаныс іске қосылу үшін токтың шамасы 1,3–1,5 Iном болуы тиіс, ал турбиналық генераторлар үшін кернеудің іске қосылу шамасы 0,6 – 0,6 U ном , су генераторлары үшін – шамамен 0,6-0,7 U ном болуы тиіс. 640. Орамасындағы өткізгіштері жанама салқындатылатын, қуаттылығы 1 МВт-тан бастап 30 МВт-қа дейінгі генераторлар үшін сыртқы ҚТ-дан (симметриялық жəне симметриялық емес) жəне генераторларды ішкі ақаудан сақтайтын генератор қорғанысын қорлардыруға екі фазалы екі релелі максимальды токтық қорғаныс қолданылады, ол фаза аралық кернеу қосу арқылы ең төменгі бір реле кернеуімен жəне ең төменгі реле кернеуінің тізбегін үзетін кері тізбектелу кернеуінің бір сүзгі-реле қондырғысы арқылы орындалған. Қорғаныстың іске қосылатын тоғы мен кернеудің ең төменгі мүшесі іске қосылатын кернеулік осы Қағидалардың 637-тармағында көрсетілген көрсеткіштерге тең, сүзгі-реле қондырғысы іске қосылатын кернеулік кері тізбектелген кернеудің шамамен 0,1-0,12 U ном тең. 641. 1 кВ-тан жоғары қуаттылығы 1 МВт-қа дейінгі генераторлар үшін сыртқы тұйықталудан қорғау құралы ретінде ток трансформаторына нейтрал жағынан қосылған жоғары ток қорғанысы қолданылады. Қорғанысты орнату жүктеме тоғы бойынша қажетті қорларды жию арқылы орындалады. Сонымен бірге, кернеудің қысқартылған миниалды қорғанысын да (реле тогынсыз) қолдануға болады. 642. Қуаттылығы 1 МВт-тан жоғары генераторларды сыртқы қысқа тұйықталумен шарттастырылған токтан қорғау үшін мынадай талаптар орындалуы тиіс: 1) қорғаныс генератордың нейтрал жағындағы шығыстарына орнатылған ток трансформаторына қосылады; 2) генераторлық кернеудің қалқандарын секцияға бөлу керек болған кезде қорғаныс екі уақыт ұстанымымен орындалады: аз ұстаныммен – тиісілі секциялық жəне қалқандарды қосу ажыратқыштарын өшіруге; көп ұстаныммен - генератор ажыратқыштары мен ток өрістерін өшіру. Генераторларға кері тізбектелген токтық қорғаныс пен ток трансформаторларына қашықтан қорғанысты қосуға тиым салынбайды, бірақ ол үшін генераторлар құрастырылған шиналар жағынан қосылуы тиіс. Бұл кезде қосымша резервтік қорғаныс қарастырылуы тиіс, ол трансформаторға генератордың нейтрал жағынан қосылуы қажет жəне ол генератор зақымдалған кезде немесе желіден ажыратылған кезде дифференциалды қорғанысты қамтамасыз ету үшін қажет. 643. Статордың орамасындағы өткізгіштері тікелей салқындатылатын генераторларда генератордың негізгі жəне қосымша жұмысы кезінде асқын жүктемеден қорғайтын роторы болуы тиіс. Бұл қорғаныс ротордың орамасындағы токтан ықпалдастырылған тəуелді уақыт кідірісімен орындалуы тиіс жəне ол токтың əсерімен іске қосылатын генератордың қабылдай алатын кернеулігінің сипаттамасына сəйкес келеді. Қажет болған жағдайда, ротор орамасындағы кернеуліктің көтерілуіне əрекет ететін қорғаныс уақыт кідірісіне тəуелсіз орындалуы да мүмкін. Қорғау генератордың сөндірілуіне жəне алаңның өшірілуіне əрекет етуі тиіс. Уақыттың аз ұстанымымен қорғаудан ротордың қайта жүктелуі жүргізілу тиіс. 644. Тікелей салқындатылатын генераторларды симметриялы асқын кернеуліктен қорғау бір фазалы токтың уақыт ұстанымына ықпалдастырылған тəуелді орындалуы тиіс. Қорғаныс жүктемеге, қажет болған жағдайда генератордың өшірілуіне əрекеттенуі тиіс. Қорғаныс дабылға тəуелсіз уақыт кідірісімен əсер ететін сезімтал органмен толықтырылуы тиіс. Жанама салқындатылатын генераторларды симметриялық жүктемеден қорғау уақыт кідірісіне тəуелсіз дабылға əрекет ететін, бір фазалық токтан қорғалатын барынша көп токтық қорғау түрінде орындалуы мүмкін.

645. Ротор орамасы жанама салқындатылатын турбиналық генераторларды өршу тізбегіндегі жерге тұйықталудың бірінші нүктесінде қорғау үшін уақыт ұстамдылығы сақталған дабылға əсер етуі, ал су генераторлары үшін – генераторлардың өшірілуі тиіс. Ротор орамасын тікелей салқындатылатын генераторларды қоздыру тізбегіндегі жерге тұйықталудан бірінші нүктесінде қорғау үшін оқшаулама деңгейін төмендету жөніндегі екі саты болуы тиіс. Бірінші саты уақыт кідірісіне сақталған ескерту дабылына əрекет етуі тиіс, ал екінші саты апаттық дабыл немесе генераторды өндіруші зауыттың талаптарына сəйкес генераторды өшіруге əрекеттенуі тиіс. Турбиналық генераторларды қыздыру тізбегіндегі жерге тұйықталудың екінші нүктесінде қорғау қоздыру тізбегі параметрлері бір-біріне ұқсас бірнеше генераторлардың (бірақ ұштен артық болмауы тиіс) бір кешенінде қарастырылуы тиіс. Қорғаныс - оқшауламаны тексеру кезінде пайда болатын, өршу тізбегіндегі бірінші нүктеде жерге тұйықталудың алғашқы белгілері пайда болған кезде іске қосылуы тиіс. Қорғаныс генератор ажыратқыштарын өшіруге жəне ток өрісін өшіруге əсер етуі тиіс. 646. Турбиналық генераторларда асинхронды режимнен (АР) қорғайтын қорғаныс қондырғылары орнатылады. Асинхронды режимді өткізетін генераторлардың қорғанысы дабыл жəне белсенді қуаттың жүктемесі кезінде іске қосылуы тиіс. Су генераторларында асинхронды режимнен қорғайтын қорғаныс қондырғыларын орнату осы Қағидалардың 749-тармағына сəйкес орындалуы тиіс. Асинхронды режимді өткізбейтін генераторлар жүйеде жəне басқа да генераторларда реактивті қуат тапшылығы кезінде қорғаныс іске қосылған кезде желіден ажыратылуы тиіс. Сонымен қатар, асинхронды режимді болдырмауға арналған өшруді жоюдан пайда болатын қорғаныс та қарастырылуы мүмкін. Қорғаныс мына: ток өрісін автоматты өшіру факторлары бойынша; ротор жəне статордағы токтың өсуі бойынша. Ток роторы бойынша орнату өршу реттегішінің ең төменгі өршуіне қойылған шектеу арқылы тұрғызылуы тиіс; ең төменгі кедергілік қорғаныс принципі бойынша жағдайларында орындалады. 647. Жерге тұйықталмаған нейтралды, қуаттылығы 1 МВт-қа дейінгі 1 кВ генераторларды барлық ақаулар мен қалыпсыз режимдегі жұмыстан қорғау үшін автоматты ажыратқыштың шығысында орнатылған ең жоғары ажыратқыш немесе екі фазалық түрде орындалған ең жоғары токтық қорғаныс орнату арқылы жүзеге асырылады. Нейтрал жағынан шығарылған қорғаныс ток трансформаторына қосылады. Нейтралмен тұйықталған генераторлар үшін бұл қорғаныс үш фазалы орындалумен қарастырылған. 648. Су генераторларында жүктемені түсіру кезінде асқын кернеулікті қайтару үшін кернеуліктен қорғайтын қондырғы көзделуі тиіс. Қорғанысты орнатуға 1,5Uном қажет. Қорғаныс генератордың өшірілуіне, ток өрісінің өшірілуіне, сонымен қатар агрегаттардың токтатылуына əрекет етуі тиіс. Генераторлардың қозғалыс режиміне өтуін жою үшін бағытталатын аппараттың өз бетімен жабылуы немесе турбина қалқандарының нығыздамай жабылуы кезінде кері қуаттылықтағы қорғаныс орнатылады. 4. 500 кВ шунтталған реакторлар жəне 3 кВ жəне одан жоғары орамды трансформаторларды (автотрансфоматорларды) қорғау 649. Трансформаторлар үшін мынадай ақаулар мен қалыпсыз жұмыс режимімен релелік қорғаныс құрылғылары көзделуі тиіс: 1) орамдарда жəне шығыстарда (ошиновка) көп фазалық тұйықталулар; 2) тұйық жерге тұйықталған нейтралмен желіге қосылған, шығыстарда (ошиновка) жəне орамдардағы жерге бір фазалық тұйықталулар; 3) орамдағы айналымды тұйықтау; 4) сыртқы ҚТ-мен шарттасылған, орамдардағы тоқтар; 5) шамадан тыс жүктелумен шарттасылған, орамдардағы тоқтар; 6) май деңгейінің төмендеуі; 7) 500 кВ енгізулердің оқшаулағышының жартылай ойығы; 8) трансформаторлардың 6-35 кВ жағында жерге бір фазалық тұйықталу; 9) толық емес фазалық режим (автотрансформаторлар мен генератор-трансформатор блоктары үшін) 650. 500 кВ шунтталған реакторлар үшін мынадай ақаулар мен қалыпсыз жұмыс режимімен релелік қорғаныс құрылғылары көзделеді. 1) шығыстарда жəне орамдарда бір фазалық жəне екі фазалық жерге тұйықталу; 2) орамдардағы айналымды тұйықталады; 3) май деңгейінің төмендеуі; 4) енгізулердің оқшаулағышының жартылай ойығы. 651. Газдың бөлінуімен бірге жүретін, қаптама ішіндегі зақымданудан газдық қорғаныш, жəне май деңгейінің төмендеуінен қарастырылуы тиіс: 1) қуаттылығы 4 МВ.А жəне жоғары трансформаторлар үшін; 2) кернеулігі 500 кВ шунтталған реакторлар үшін; 3) қуаттылығы 360 кВ.А жəне жоғары цехішілік төмендеуіш трансформаторлар ушін. Газдық қорғанышын сонымен қатар қуаттылығы 1 – 2,5 МВ.А трансформаторларда орнатуға болады. Газдық қорғаныш əлсіз газтүзілу кезіндегі сигналға, майдың деңгейі төмендеген жағдайда, қарқынды газтүзілуі кезінде жəне одан арғы май деңгейі төмендеу кезіндегі ажырату. Газ бөлінумен жүретін трансформатордың қаптамасының ішкі бүлінуінен қорғау, қысым релесін қолдану арқылы орындалуы мүмкін. Май деңгейінің төмендеуін болдыртпау трансформатордың ұлғайтқышында орналастырылған реле қолдану арқылы жүзеге асыруға болады. Майдағы доға үзілумен КЖКР контакторлы құрылғыны қорғау үшін газдық жəне қысым релелері қолданылады. (сигналға аустырусыз) Бөлек бакта орналастырылған КЖКР-дың таңдаушыларын қорғау бөлек газ релесі қолданады. Сигналдықтан бөлек сигнализацияны орындау жəне газдық реленің ажырататын элементтердің (сигналдық түрімен ажыратылады) жəне газдық қорғаныштың сөндіру элементінің əрекетін көшіру мүмкіндігі қарастырылуы тиіс. Тек қана сигналға ажыратылатын элемент əрекетімен газдық қорғанышты орындау рұқсат беріледі: 1) жер сілкінісі ықтимал аудандарда орналастырылған трансформаторларда; 2) жоғары кернеулігі жағынан ажыратқыштары жоқ, қуаттылығы 2,5 МВ.А жəне төмен цехішілік төмендеткіш трансформаторларда. 652. Шығу орындарындағы бүлінулерден жəне ішкі бүлінулерді болдырмау мақсатында келесі қорғау шаралар қарастырылу қажет: 1) бойлық токты саралау қорғанышы уақыт ұстамы жоқ трансформаторларда қуаты 6,3 МВ.А жəне одан астам, 500 кВ шунтталған реактордарда, жəне де қуаты 4 МВ.А транформаторлардың қатарлас жұмыстарында істен шыққан транформаторларды селективті ажырату. Саралау қорғанысы кіші қуатты трансформаторларда ескеріледі бірақ 1 МВ.А көп емес, егер: ток кесер сезгіштік талаптарына сай келмеген жағдайда ол ең көп ток корғанышы уақыт ұстамы 0,5 сек. астам болса; трансформатор жел сілкінісіне ықтимал аудандарда орналастырылған жағдайда. 2) уақыт ұстамы жоқ токкесер, токпен қамтамасыз етілетін жақта орналастырылған жəне трансформатордын бөлік орамасын қамтып саралау қорғанышы қарастырылмаған жағдайда. 220 кВ жоғары кереудегі жəне одан да көп автотрансформатордың жақын резервтік қорғану тиімділігін арттыру мақсатында екі топқа бөлінеді, аталған саралау қорғаныштары бір топқа кіретіндей, ал газдысы басқа топқа. Автотрансформаторларда 500 кВ шунтталған реакторы үшін екі жиынтық саралау ток қорғаныштарын қарастыру қажет. Аталған қорғаныштар трансформатордың барлық ажырату құрылғыларына əрекет ету қажет. 653. Ұзына бойы сараланған қорғанысы арнайы ток релесін немесе магниттеу тогы лақтырылуларынан, баланс емес өтпелі жəне тұрақталған токтардан қалыптасқан микропроцессор құрылғыларын қолдана отырып жүзеге асырылуы тиіс. Ұзына бойы сараланған қорғаныс құрастырмалы шиналармен жалғанып оның əрекет аймағына кіретіндей орындалуы тиіс. Трансформатор тогының сараптап жіктеу қорғанысы үшін қолдануға рұқсат етіледі. Трансформаторларға орнатылған саралап жіктеу үшін шинаның саралап жіктеуі немесе ошиновканы құрамалы шиналармен трансформаторы жалғанып ҚТ ажыратуын қамтамасыз ететін трансформаторға орнатылған токты пайдалануға жол беріледі. Егер трансформатор кернеуінің ең төменгі тізбегінде реактор орнатылған болса жəне трансформатор қорғанысы реактордан сырт ҚТ кезінде сезімталдық талаптарын қамтамасыз етпесе, реактор қорғанысын жүзеге асыру үшін трансформатордың төмендетілген кернеудегі шықпасы жағынан ток трансформаторларын орнатуға жол беріледі. 654. Трансформаторлардың, автотрансформаторлардың жəне шунттаушы реакторлардың саралаушы жəне газ қорғанысына өрт сөндіру қондырғыларын іске қосу датчиктерінің функциялары жүктелмеуі тиіс. Көрсетілген элементтердің өрт сөндіру схемасын іске қосу өртті анықтау арнайы құрылғысынан жүзеге асырылуы тиіс. 655. 500 кВ (КИЗ) оқшалау кірменің бақылау қондырғысы кірме оқшаулауының төмендетілген деңгейін дабыл əрекетіндегі тез арадағы ажыратуды талап етпейтін жəне толық оқшаулау деңгейі болып жатқан жағдайда жəне кірме оқшаулауының бүлінуіне байланысты ажыратып орындалуы тиіс. Блоктауы ескеріліп отыру керек, шықпаның КИВ тізбегіндегі жалғану үзілген жағдайда КИВ қондырғысының жалған іске қосылуының алдын алатын бұғаттау көзделуі тиіс. 656. Трансформаторларды қосу жағдайларында (ішкі цехтардан басқа) трансформатордағы бүліну кезеңінде желілерді ажыратқышсыз ажырату үшін мынадай іс-шаралардың бірі қарастырылуы тиіс: 1) Жерге бір фазалы (ақырын байтарапты желі үшін) немесе арасындағы екі фазаны (оқшауланған бейтарап желі үшін) жасанды тұйықталу үшін қысқа тұйықталуды орнату жəне қажет жағдайда АҚҚ желісінің токсыз паузасына автоматты автоматты ажыратуды бөліңіз. 2) Қысқа тұйықталу функциясын орындайтын ашық балқымалы қыстырғыны төмендетуші трансформатордың жоғары кернеуі жағында орнату жəне АҚҚ желісімен үйлескен кезде бөліңіз. 3) Ажыратқыштағы (немесе ажыратқыштардағы) өшіруші дабылды беру, бұл жағдайда қажет болған жағдайда бөлгіш орнатылады, өшіруші сигналды беруді резервтеу үшін немесе басқа канал бойынша өшіруші дабылды беруді қайталау арқылы қысқа тұйықталуды орнатуға жол беріледі. 1) жəне 2) тармақшалар бойынша іс-шаралар орнына өшіруші дабылды беру 110 кВ жəне одан жоғары қосалқы трансформаторлар үшін қолданылады. 4) Төмендетуші трансформатордың жоғары кернеуі жағында орнату. Осы тармақтың 1)-4) тармақшаларындағы іс-шаралар трансформатор екі жақты қоректену кезінде блоктың жалпы қорғанысымен (арнайы мақсаттағы жоғары жиілікті немесе бойлықты сараланған) қорғалған кезде, сондай-ақ бір жақты қоректену кезінде қуаты 25 МВ.А жəне одан кем трасформатор кезінде, егерде қоректену желісінің қорғанысы сонымен қатар трансформатордың қорғанысын қамтамасыз еткен жағдайда (желінің шапшаң əрекет ететін қорғанысы трансформаторды жартылай қорғайды жəне уақыты 1 с. кем емес желінің резервтік қорғанысы трансформаторды толық қорғайды) желі-трансформатор желісінің блоктары үшін көзделмейді, бұл жағдайда газ қорғанысы дабылға ғана ажыратушы элементтің əрекетімен орындалады. Осы тармақтың 1) немесе 3) тармақшаларындағы іс-шараларды қолданған жағдайда трансформаторда орнатылуы тиіс: токтың қоса салынған трансформаторларындағы жоғары кернеуі трансформаторлары тарапында (110 кВ жəне одан жоғары) – осы Қағидалардың 649, 650, 655 жəне 656-тармақтары бойынша қорғаныс болған кезде; токтың қоса салынған трансформаторлары болмаған кезде – токтың жапсырмалы немесе магнитті трансформаторларын қолдана отырып жасалған сараланған (осы Қағидалардың 650-тармағына сəйкес) немесе ең жоғары ток қорғанысы жəне осы Қағидалардың 649-тармағы бойынша газ қорғанышы. Трансформаторлардың жоғары кернеуі шығысындағы зақымдалударды қорғаныс желісімен жоюға жол беріледі. Егер ашық балқымалы қыстырғылар қолданылған болса, онда сезгіштікті арттыру үшін газ қорғанысының əрекеті қыстырғының жасанды ҚТ механикалық жолымен жүзеге асырылуы мүмкін. Егер кіші станциялардың жүктемелерінде сихронды электр қозғалтқыштары болатын болса, онда басқа трансформаторлар арқылы өтетін синхронды электр қозғалтқыштарынан токты бөлгішпен ажыратудың алдын алу бойынша (трансформаторлардың біріндегі ТҚ кезінде) шаралар қабылдануы тиіс. 657. Қуаты 1 МВ∙А жəне одан жоғары трансформаторлардағы көпфазалық сыртқы ҚТ резервтік қорғаныс ретінде ажыратқыш əрекетіндегі мынадай қорғаныстар қарастырылады: Екі жақтан қоректендіруі бар жоғарылататын трансформаторларда – ҚТ симметриялық емес қайтымдылық бірізділік қорғанысы жəне симметриялық емес ҚТ қайтымдылық бірізділік қорғанысын жəне ең жоғарғы ток қорғанысын ең төменгі іске қосу кернеуі қашықтан қорғанысты қолдануға жол беріледі. Қашықтықтан қорғанысты қолдануға рұқсат беріледі. Төмендетуші трансформаторларда – құрама іске қосылатын кернеу арқылы немесе оны қолданбастан ең жоғары ток қорғанысы, қуатты төмендетуші трансформаторларда екі жақтан қоректену болған кезде симметриялық емес ҚТ кері кезектілікті ток қорғанысын жəне симметриялы ҚТ ең төмеңгі іске қосылатын ең жоғары ток қорғанысын қолдануға болады. Ең жоғары ток қорғанысының іске қосылысы тогын таңдаған кезде параллельді жұмыс атқаратын трансформаторлар ажыратылған кезде мүмкін болатын асыра жүктеу тогын жəне трансформаторлардан қоректенетін электр қозғалтқыштарының өздігінен іске қосылу тогын ескеру қажет. 500 кв автотрансформаторда əрекет үшiн қашықтық қорғаныс (ЖК жəне ОЖ сатылық тараптардың əрқайсыларына) сыртқы көп фаза ТҚ ескерiледi. 220 кв автотрансформаторда симметриялық ТҚ ең төменгi кернеу жiберумен симметриялық емес ТҚ жəне максималь ток қорғаныс керi дəйектiлiк бағытталған қорғаныс (бұл жапсарлас кернеулердiң қорғаулары алыс резервте сақталуды немесе келiсу қамтамасыз ету үшiн керек болатында жағдайлардағы) сыртқы көп фаза ТҚ дардан қашықтық қорғаныс тоқ ескерiледi. 658. 1 МВ∙А трансформаторындағы қуаты одан аз (жоғарылату жəне төмендету) токтан қорғаныс ретінде шарттастырылған сыртқы көпфазалық ҚТ ең жоғары ток қорғанысын ажырату əрекеті қарастырылып орналастырылады. 659. Сыртқы көп фазалық ҚТ шарттасқан токтардың қорғанысы: 1) екі орамды трансформаторларда негізгі қоректену жағынан; 2) көп орамды трансформаторларда – үш жəне одан аса жалғанатын ажыратқыштар мен трансформатордың жан-жағынан; 3) екі орамды трансформаторлардағы төмендетілуі бөлек жұмыс істеу секцияларын қоректенуі жағынан жəне əр секциясында; 4) трансформаторлардың ток сырттағы жоғары кернеудегі сырттағы төмендеуі кернеудегі екі орамдағы трансформаторларда жəне сыртындағы төмендету жəне орта кернеудегі үш орамды трансформаторларда орналастырылады. Сыртқы көпфазалық ҚТ-мен шарттасатын токтан қорғауды аралас элементтердің қорғанышын резервтеу үшін қарастыруға жəне трансформаторлардың негізгі қорғаныштары сөнген кезде əрекеттер үшін қарастыруға, егер бұндай əрекеттерді орындау қорғауға қиындық тудырса, рұқсат етіледі. Осы Қағидалардың 656-тармағы бойынша сыртқы көпфазалық ҚТ-мен шарттасатын токтан қорғауды орындау кезінде кернеуі орташа жəне төмен шиналар үшін арналған токкесермен толықтыру мүмкіндігі жəне қажеттілігі қарастырылуы тиіс. 660. Егер де трансформаторлардағы жоғары көтерілу ток қорғанысынан шарттастырылған сыртқы көпфазалық ҚТ талап етілген сезгіштікті жəне талғаулықты қамтамасыз етпесе, онда трансформаторлардың қорғанысы үшін ток релесі генератор қорғанысына сəйкестігін қолдануға жол беріледі. 661. Қуаты 1 МВ∙А трансформаторының жоғары көтерілуі жəне одан да екі, үшжақты трансформатолардың қоректендіруі жəне автотрансформаторларда шартқа байланысты аралас элементтерінде жерге тұйықталу ажыратуы резервтік қажеттілік одан басқа жəне қорғаныс талғаулылығының жерге тұйықталуынан əр түрлі тораптар жүктемесін сырттағы жерге тұйықталуынан үлкен токтың жерге тұйықталуын торапқа жалғап орама жағынан орналастырылатын нөлдік ток қорғаныс бірізділігін шартты қамтамасыз етуіне байланысты қарастырылуы тиіс. Трансформаторлардың бөліктерінің болуынан (нөлдік жағындағы шықпаның орама оқашаулауының толық еместігінің бейтарап оқшауландырылған осы Қағидалардың 624-тармағымен сəйкес осы трансформаторлардың бейтарап режимінде рұқсат бермеуі көзделуі қамтамасыз етілуі тиіс. Сол мақсатпен электр станциясында немесе қосалқы станцияларда трансформаторлар жерлендірілген жəне бейтарапты оқшаулаған кезде, төмендетілген кернеу жағынан қоректендіруі бар, бейтарап оқшаулауы трансформатордың ажырату қорғанысын қамтамасыз етуін қарастыру тиіс. 662. Автотрансформаторларларда (көпорамды трансформаторларда токтан қорғаныс бірнеше жағынан қоректендіруі, сырттан шақырылған ҚТ талғаудың шартына байланысты егер бұл талап етілсе, бағытталғанды орындау қажет). 663. Автотрансформаторларда 220-500 кВ кіші станцияларда, 220 – 500 кВ генератор-трансформатор блоктарында жəне байланыс автотрансформаторларында 220-500 кВ электр станцияларында ток қорғанысын жедел тездету мүмкіндігін шарттастырылған сыртқы ҚТ жедел тездетуін екі саралап жіктеп, шина ошиновкалардың болуын автотрансформаторлардың генератор-трансформаторлар блоктарын, тағы да жоғары кернеуі 220 кВ кіші станциялардың автотрансформаторларындағы жоғары кернеуі қарастырылмауына жол беріледі.

17 мамыр 2013 жыл

664. Төмендетілген трансформаторлардың жəне трансформатор-магистралі жоғары кернеудегі 35 кВ-ға дейін жəне төмендетілген кернеудегі орама жалғануымен бейтарап жерлендірілген жұлдызға, бір фазалық жерге тұйықталуынан төмендетілу кернеу торабының қолдануын іске асыруды қарастыру: 1) үш релелік жоғары кернеу жағынан орналастыруымен ҚТ сырттан ең жоғарғы ток қорғанысының орындалуы; 2) төмендетілген кернеу шықпасының автоматтық ажыратулар немесе сақтандырғыш; 3) арнайы нөлдік бірізділік қорғанысы трансформаторындағы нөлдік сымды орнату. Өндіріс электр орнатулар үшін, егер де трансформатор (30 метрге дейін) жағынан қорғаныс аппаратының жалғануы жақын тікелей ораналасқан жəне фазалық жинақ кəбілімен орындалады, осы тармақтың 3) тармақшасы бойынша қорғанысты қолданбауға жол беріледі. Осы тармақтың 3) тармақшасы бойынша қорғанысты қолданған кезде оны төмеңгі кернеу жағындағы жинақтан шығатын элементтер қорғанысымен келіспеуге жол беріледі. Желі-трансформатор сызбасы үшін осы тармақтың 3) тармақшасы бойынша қорғанысты қолданған жағдайда жоғары кернеу жағынан ажыратқышқа осы қорғаныстың əрекетін қамтамасыз ету үшін арнайы бақылау кəбілін төсемеуге жəне оны төмеңгі кернеу жағынжа орнатылған автоматты ажыратқышқа əрекетпен орындауға жол беріледі. Осы параграфтың талаптары сонымен қатар жоғары кернеу жағында орнатылған аталған трансформаторлардың сақтандырғышымен қорғанысқа таралады. 665. Трансформаторлардың сақтандырғыш қорғанысына орналастырылған жоғары кернеу жағынан трансформатор кернеуінің жоғары кернеулі 3-10 кВ, төмендететін сақтандырғышты қорғауын қоректендіру жинағының жалғануын автоматтық ажыратқыш немесе бас сақтандырғыш орналастырылады. Егер жалғанатын сақтандырғыштардың төмендетілген кернеуі жəне сақтандырғыштар немесе (релелік қорғаныс) жоғары кернеу жағынан сол бір персоналдың нұсқауында болып қызмет көрсетілсе жəне оның қарамағында болса, онда төмеңгі кернеу жағындағы ол бас сақтандырғыш немесе автоматты ажыратқыш орналастырылмауы мүмкін. 666. Жерге бір фазалық жерге тұйықталудан осы Қағидалардың 647-тармағының 8-тармақшасы бойынша қорғаныс осы Қағидалардың 693-тармағына сəйкес орындалуы тиіс. 667. Қуаты 0,4 МВ.А трансформаторлардың жəне одан жоғары мүмкіндігіне байланысты жəне асқын жүктемесінің болу мəні бар ең жоғары ток қорғанысы шарттастырылған асқын жүктемесі дабыл əрекетімен қарастырылады. Тұрақты кезекші персонал жоқ кіші станциялар үшін автоматикалық жеңілдетуге немесе ажыратуға іс-қимылды қарастыруға жол беріледі (басқа да құралдармен асыра жүктемені жою мүмкін болмаған кезде). 668. Бейтарап трансформатор жағынан бөлек қосымша трансформатор кернеуінің жүктемесін (реттеу үшін осы қорғанысты Қағидалардың 659, 655, 647-653-тармақтарындағы көрсетілген қосымшаға мына қорғаныштарды көздеу қажет: трансформаторларының газ қорғанысы; қосымша трансформатордың алғашқы орамасында бүлінулерден ҚТ сыртқы қосу тежеудің ең жоғарғы ток қорғанысының басқа да жағдайларда, бұл орама саралап жіктеп автотрансформатор ток қорғанысы тізбегі жағынан төмендетілген кернеу əрекетінің аймағында қосылғанда); мына қорғаныс қосымша трансформаторының екінші орамын қамтитын сараланған қорғаныс. 669. Төмеңгі кернеулі автотрансформатор тарапынан белгіленген желілік қосымша трансформатор қорғанысы: қосымша трансформатордың өзіндік газ қорғанысымен жəне реле қысым немесе жеке газ релесін қолдана отырып орындалатын КЖКР түістіргіш құрылғысы қорғанысымен; автотрансформатордың ең төмен кернеуі тізбегінің сараланған ток қорғанысымен жүзеге асырылады. 5. Генератор – трансформатор блоктарын қорғау 670. Трансформатор-генератор блогы үшін мынадай бүлінумен дұрыс істемейтін жұмыс режиміндегі реле қорғаныс құрылғысы қарастырылуы тиіс: 1) генератор кернеуі жағындағы жерге тұйықталу; 2) көпфазалық тұйықталуы генератордың орама статорында жəне оның шықпасында; 3) турбиналық генератордың орама статорының бір фаза арасындағы орама тұйықталуы (осы Қағидалардың 672-тармағына сəйкес); 4) трансформатордың шықпасында жəне көпфазалық орамалардағы тұйықталу; 5) бір фазалық трансформатор орамындағы жерге тұйықталу жəне оның шықпасы үлкен токтың жерге тұйықталу торабына жалғанған; 6) трансформатор орамындағы орама арасындағы жерге тұйықталу; 7) сыртқы қысқа тұйықталу; 8) генератордың асқын жүктемесінің қайтымдылық ток тізбегі, траснформатордың орамы жəне генератор статоры орамасының симметриялық асқын жүктемесі (қуаты 30 МВт астам генераторлы блоктар үшін); 9) ток қоздыруымен генератор роторы орамасының асқын жүктемесі (генераторлар үшін жəне орама өткізгіштерін тікелей салқындауы бар турбогенераторлар үшін); 10) трансформатор блогында жəне генератор статорында ротор орамы кернеудің жоғарылуы (блок турбогенераторы үшін 160 мВт барлық гидрогенетор блоктарына); 11) бір нүкте тізбегіндегі жерге тұйықталу қоздырғышы (осы Қағидалардың 681-тармағына сəйкес); 12) турбогенератор қуаттылығы 160 мВт аздығымен екінші нүкте тізбегіндегі жерге тұйықталу қоздырғышы; 13) асинхрон режимі; 14) трансформатор бағытындағы май деңгейінің; 15) трансформаторлардың төмендеуі 500 кВ кірме оқшалау деңгейінің төмендеуі; 16) қайтымдылық қуаты; 17) қоздырғыш жоғалуы. 671. Осы Қағидалардың 670-686-тармақтарында келтірілген талаптарды есепке ала отырып (автотрансформатор) генератор-трансформатор блогының құрастырылуы, генератор қорғанысын орындаудағы нұсқауымен жəне трансформатордың жоғарылатуына бөлек жұмыс істетуіне анық сол жағдайда болуына да жарамды. 672. Генератор блогындағы қуаттылығы 30 МВт-дан асатын генератор кернеуінің тізбегіндегі жерге тұйықталу, барлық статор орамын орамдайтын қорғанысы қарастырылады. Генератор блогындағы қуаттылығына байланысты 3 МВт жəне статор орамасын кемінде 85 % аздығы қорғауының құрылғысы қолданылады. Мұндай құрылғының қолданылуы тағы да турбогенератор блогындағы қуаттылығы 30-дан 160 МВт-ға дейін жол беріледі, егер барлық статор қорғанысына қосымша генератор аппаратура тізбегінің қосылуы қажет етіледі. Қорғаныс 0,5 с аспайтын уақыт ұстанымына байланысты ажырату əрекетімен генератор кернеуінің барлық блоктарындағы тармақшалы трансформаторларға меншік қажеттілігіне байланысты орындалуы тиіс. Меншікті қажеттілігінің тораптарымен байланысты электр блогтарында немесе тұтынушылардың, генератор мен трансформаторлар арасындағы тармақшаландырылған қоректендіру желісіне байланысты, егер ток сыйымдылығы жерге тұйықталу қорғанысы əрекетіндегі ажыратуды орналастырылса, мұны генераторларда шина жинағындағы жұмыс істейтініне қарастырылуы тиіс, егер ток сыйымдылығы жерге тұйықталуы 5 А-ға аздауынан құрайтын болса, онда жерге тұйықталу қорғанысының орындауы генератор кернеуіндегі тармақшасыз, бірақ дабылға əрекетте болуы тиіс. Ажыратқыш болған кезде генератор тізбегінде трансформаторының генераторлық кернеуі жағында жерге тұйықтау дабылы қосымша қарастырылуы тиіс. 673. Генератор блогында ажыратқыштың жоқтығына байланысты жанамалап салқындататын бір генератордан тұратын жəне бір жалпы ұзына бойы сраланған блок қорғанысы қарастырылуы тиіс. Генератордың тізбегіндегі ажыратқыш болған кезде генератор мен трансформаторда бөлек сараланған жіктеу қорғанысын орналастыру керек. Блоктағы бір трансформатордың орнына екі трансформатор қолдануына байланысты тағы да екі жəне одан генераторлардың ажыратқышсыз бір трансформатормен (үлкендетілген блок) əр генераторда жəне трансформатор қуаттылығы 125 МВ∙А одан жоғары ұзына бойы сараланған жіктеу қорғанысы қарастырылуы тиіс. Блокты трансформаторлар тогының жоқтығынан бұл трансформаторлардың төмендетілген кернеуінің кірмесіне байланысты екеуге арналған жалпы сараланған жіктеу қорғанысының қолданылуына жол беріледі. Генератор блогындағы тікелей салқындататын орама өткізгіштерінің болуынан генератордың сараланған жіктеу қорғанысы ұзына бойы бөлек қарастырылады. Бұл ретте, егер генератор тізбегіндегі ажыратқыш болса, онда трансформатор блогына сараланған, жіктеп бөлек қорғанысын орналастырып (немесе əр трансформаторға, егер генератор блогында екі трансформатор жұмыс істесе немесе одан аса) қондырым трансформаторлардың жоқтығынан, осы трансформаторлардың төмендетілген кернеуі кірмесінен жалпы трансформатор блогына арналған сараптап жіктеу қорғанысын қолдануға жол беріледі, трансформатор блогына арналған қорғаныста ажыратқыштың жоқтығынан бөлек сараланған жіктеу қорғанысы орналастырылады немесе жалпы ұзына бойы блоктарға арналған сараланған жіктеу қорғанысы орналастырылады (блоктарға бір генератордан немесе бір трансформатордан құралатын жалпы сараланған жіктеу қорғанысының блогы тиімді). Жоғары кернеудегі трансформатордың сараптап жіктеу қорғанысы (блоктағы) трансформатор блогына қондырым трансформатор тогына қосылуы мүмкін. Сонымен қатар ошиновканы қорғау үшін ажыратқыштардың арасына сырттағы жоғары кернеудегі жəне трансформатор блогында бөлек қорғаныс орналастырылуы тиіс. Генераторлардың бөлек сараланған жіктеу қорғанысының үш релелік үшфазалық ток істеу жұмысын, сол сияқты осы Қағидалардың 633-тармағында көрсетілгенге ұқсас орындалуы тиіс. Көрсетілген блоктағы сараптап жіктеу қорғанысын генератор қуаттылығындағы 160 МВт жəне одан жоғары резервтеу үшін орама өткізгіштерінің тікелей салқындатылатын резервтік сараптап жіктеу қорғанысы генератор жəне трансформатор блогының сырттағы жоғары кернеудегі ошиновкамен бірге орамдалуын қарастырады. 160 МВт-дан кем орама өткізгіштерін тікелей салқындатуы бар генераторлардың қуаттылығы кезінде блоктың резервтік сараланған қорғанысы орнатылады. Генератор тізбегіндегі резервтік сараптап жіктеу қорғанысының блогында ажыратқышсыз бөлек негізгі генератор мен трансформаторды сараланған жіктеу қорғанысы қарастырылады. Ажыратқыш болған кезде генератор тізбегіндегі резервтік сараптап жіктеу қорғанысының 0,350,5 с уақыт ұстамымен орындалуы тиіс. 674. Турбогенераторларында екі жəне үш қатарлас тармақшаларымен статор орамы, бір фазадағы тармақтың жерге тұйықтауы ұзына бойы сараланған жіктеу қорғанысы əрекеттегі уақыт ұстанымымен қарастырылуы тиіс. 675. Генератор блогындағы тікелей салқындатылған орама өткізгіштерінің қайтымдылық ток қорғанысының бірізділігін ескере отырып, жол берілетін анықтамасына сəйкес асқын жүктемесін генератор тогын қорғайтын қайтымдылық ток бірізділігі қарастырылуы тиіс. Қорғаныс генераторының ажыратқышының ажыратылуына, ал ол болмаған кезде блоктың желіден ажырытылуына əрекет етуі тиіс. Блоктағы элементтердің аралас резервтік қорғанысы үшін көрсетілген қорғаныс, осы Қағидалардың 677-тармағына сəйкес екі сатылы əрекетін жəне блоктан ажырату əрекетіне тəуелсіз уақыт ұстанымы болуы тиіс. Генераторлар блогындағы тікелей салқындататын орама өткізгіштерінің болуы тағы да генератор блогындағы қуаттылығы 30-дан аса МВт жанамалап салқындатылуы, ток қорғанысының қайтымдылығы бірізділігі сатылы жəне тəуелді уақыт ұстанымы орындалады. Сонымен қатар əр түрлі сатылар қорғанысы бір немесе одан жоғары уақыт ұстанымы болуы мүмкін. Көрсетілген сатылы немесе тəуелді уақыт ұстанымына рұқсат берілген. Асқын жүктемесіне байланысты генератор тогының қайтымдылық бірізділігін анықтамаға байланысты келісілуі тиіс. Турбиналық генератор блоктарына жанамалап салқындатылған қуаттылығы 30-дан жоғары МВт қорғанысы осы Қағидалардың 637-тармағына сəйкес орындалуы тиіс. Осы Қағидалардың 668-тармағының 8) тармақшасы бойынша генераторлары бар барлық блоктарды ажыратуға əрекет ететін қорғаныстардан басқа осы Қағидалардың 637-тармағына сəйкес орындалатын кері жүйеліктегі токтармен жүктеме дабылы көзделуі тиіс. 676. Генератор блогындағы қуаттылығы 30 МВт-тан жоғары қорғанысы сыртқы симметриялық ҚТ осы Қағидалардың 637-тармағында көрсетілгендей орындалуы тиіс. Сонымен қатар су генераторлары кернеуінің істеу қорғанысына арналған 0,6; 0,7 номинал қабылданады. Турбогенераторлар блогындағы резервтік қоздырғышы бар, көрсетілген қорғаныс ток релесімен қосымша жоғары блок кернеу жағынан қосылған болуы тиіс. Генератор блогында қуаттылығы 60 МВт жəне одан аса көрсетілген қорғаныс қолданылады. Блок генераторымен тікелей салқындатылған орама өткізгіштерінің болуымен, резервтік сараланған жіктеу қорғанысына екі сатылы қашықтықтан қорғаныс фазааралық қысқа жерге тұйықталуды орналастыруға жол беріледі. Жақын резервтеуді жүзеге асыратын осы қорғаныстың бірінші сатысы тербеліс кезінде бұғаттаумен орындалуы жəне 1 сек асатын уақытын ұстанымымен осы Қағидалардың 677-тармағының 3) тармақшасында көрсетілгендей орындалуы тиіс. Бірінші сатысы аралас элементтер қорғанысымен селективтілікті қамтамасыз ету кезінде блок трансформаторын сенімді қамтуы тиіс. Алыстан резервілеуді жүзеге асыратын екінші саты осы Қағидалардың 677-тармағының 2) тармақшасында көрсетілгендей əрекет етуі тиіс. Алыстан резевілеу тиімділігін ұлғайту мақсатында резервтік сараланған қорғаныс болған кезде екі сатылы қашықтан қорғау орнатылады. Қашықтан қорғаныстың екі сатасы бұл жағдайда осы Қағидалардың 677-тармағының 2) тармақшасында көрсетілгендей əрекет етуі тиіс. 677. Сыртқы ҚТ қорғанысынан генератор блогында қуаттылығы 30 МВт жəне осы Қағидалардың 639-тармағына сəйкес орындалады. Блок генераторларындағы қорғаныстың жұмыс істеу параметрлері осы Қағидалардың 638, 639 жəне 674-тармақтарына сəйкес қабылданады. 678. Генератор тізбегіндегі ажыратқышы бар блок генератор-трансформатор мен резервтегі сараптап жіктеу блогының жоқтығынан, жоғары блок кернеу жағынан ең жоғарғы ток қорғанысы, негізгі трансформатор блогының резервтеуге арналған жұмыс істеу кезеңіндегі генераторды ажырату қарастырылуы тиіс. 679. Генератор-трансформатор блоктарының резервтік қорғанысы мынаны ескере отырып, орындалуы тиіс: 1) генераторлық кернеу жағында трансформатор блогының қорғанысы орналастырылмайды, генератор қорғанысы қолданылады; 2) алыстан резервтеу кезінде қорғанысы екі уақыт ұстанымымен əрекет етуі тиіс: біріншісімен – жоғары блок кернеуі жағынан сұлбаны бөлу, екіншісімен – блокты тораптан ажырату. 3) жақын резервілеу кезінде блок-генератор торабынан ажырату, генератор аймағын өшіру жəне блокты тоқтату, егер ол 800 бойынша талап етілсе; 4) кейбір сатылар жəне резервтегі қорғаныс қондырғылары олардың арнауына байланысты қолдану мақсатымен алыс жəне таяу резервіндегі бір, екі немесе үш уақыт ұстанымы болады; 5) іске қосу кернеу орындары қорғанысының осы Қағидалардың 674 жəне 675-тармақтарына байланысты генератор кернеу жағынан жəне торап жағынан қарастырылуы тиіс; 6) блоктың негізгі жəне резевті қорғанысы үшін жеке шығу релелері жəне əр түрлі автоматты ажыратқыштардан жедел тұрақты токпен қоректену көзделеді. 680. Статордың симметриялық шамадан тыс жүктеулерiнен қорғауды турбогенераторлары бар блоктарда қорғаныс генераторлары сияқты жинақтаушы шина жұмыс iстейтiндей орындалады. Оперативтi персоналдың тұрақты кезекшілігі жоқ гидроэлектр станцияларында жүк түсiруге тəуелсiз сипаттамасы бар (генератор) блоктың ажыратуына жоғарғы ұстанымдағы уақыттың жəне кiшi жұмыс iстейтiн қорғау болуы көзделген тиiстi симметриялық шамадан тыс жүктеулердi сигнализациялардан басқа көзделуі тиiс. ИЖ көрcетiлген қорғаулар орнына қоздыруды реттеу жүйесiнің тиiстi құрылымдарын пайдаланады. 681. Қуаты 160 МВТ генераторларда жəне қозу ток роторының өткізгіштер орамының асқын жүктелулерден қорғаныс орамдарының өткiзгiштерiн тікелей суумен қоздыру тогы генераторының шамадан тыс жүктеулерiне дейiн сипаттамасына сəйкес келетiн уақытпен интегралды тəуелді орындалуы тиіс. Бұл қорғаулар ажыратуға жұмыс iстеуi тиіс. Ротор тогына қорғанысты қосу мүмкiн болмаған кезде тұрақты қоздыру тiзбегіндегі кернеуді арттыруға əсер ететін тəуелсіз уақыт ұстанымы бар қорғанысты қолдануға жол беріледі. Қорғауда қозу тогының төмендеуiне ең аз уақыт ұстанымының əрекет ету мүмкіндігі көзделуі тиіс. Қозу реттеуішінде жүктемені шектеу құрылғылары болған кезде арылтуға əрекет бір мезгілде осы құрылғылардан жəне роторды қорғаудан жүзеге асырылуы мүмкін. Сонымен бiрге (екі уақыт ұстанымы) жүк түсiрудi жəне ажыратуға əрекет үшiн АҚҚ-қа шамадан тыс жүктеу шектеу құрылымын пайдалануға жол беріледі. Бұл ретте уақыттың интегралды тəуелдi ұстанымы бар қорғаныс бекiтiлмеуi мүмкiн. Жанама салқындату қуаты 30 МВ-тан гидрогенераторларда қорғаныс осы Қағидалардың 642-тармағында көзделгендей орындалады. Генераторларда қоздырумен құрылғылары болған жағдайда топтық басқармаға уақыттың тəуелдi ұстанымы бар қорғауы орындалады. Шамадан тыс жүктеу ротор қорғауының резервтегi қоздырушысы бар генераторлар жұмыс iстегенде жұмыс істеп тұруы тиіс. Уақыттың тəуелдi ұстанымы бар қорғау пайдалану мүмкiн болмаған кезде уақыттың тəуелсiз ұстанымы бар қорғанысты резервтік қоздырушыда көздеуге жол беріледі. 682. Қуаты 160 МВТ турбогенераторлары бар блоктарда жəне бос жүрiс режимінде кернеу жоғарылатуды сақтап қалу үшiн көп желiлі генератор əрекетінен жұмыс iстегенде автоматты түрде iске аспай қалатын кернеу жоғарылатудан қорғау көзделуі тиіс. Қорғаныстың əрекет етуі кезінде генератор жəне қоздырушы өрісінің сөндiрілуі қамтамасыз етілуі тиіс. Жүктеме тастауларда кернеудің жоғарылауын алдын алуға арналған гидрогенераторлары бар

блоктарда кернеудің жоғарылауынан қорғаныс көзделуі тиіс. Қорғаныс блоктың (генератордың) ажыратылуына жəне генератор өрісін сөндіруге əрекет етуі тиіс. Қорғаныстың агрегаттың тоқтауына əсер етуіне жол беріледі. 683. Қоздыру тiзбегінің жердегi тұйықталуларының бiр нүктесiнде қорғаныс гидрогенераторларда, ротор орамы сумен суытылатын турбогенераторларда жəне 300 МВт жəне одан жоғары барлық турбогенераторларда көзделуі тиіс. Қорғау гидрогенераторда ажыратуға, турбогенераторларда – сигналға əрекет етуі тиіс. Шөткесiз қоздыру жүйесі бар генераторларда – ажыратуға. Турбогенераторлар қоздыру тiзбегінің жердегi тұйықталуларының екiншi нүктесiнде қорғау осы Қағидалардың 644-тармағына сəйкес 160 МВт-тан кем қуатпен блоктарда орнатылуы тиіс. 684. 160 МВт жəне одан көп орамдардың өткiзгiштерiн тiкелей суу болатын қуаттарымен гидрогенераторлары жəне турбогенераторлары бар блоктарда қоздыруды жоғалта отырып, асинхронды режимнен қорғау құрылғылары ескерiледi. Көрcетiлген құрылғылар орамдардың өткiзгiштерiн тiкелей суумен 160 МВт-тан кем қуатпен турбогенераторларда қолданылады. Сонымен бiрге турбогенераторлары бұл (асинхронды режимнен қорғауды қолданусыз) ашық жиек сөндiру автоматты құрылғылар жөнiндегi асинхронды режимiн автоматты анықталуын ажыратылған қалыпта ғана көздеуге жол беріледі. Қорғау немесе өрiстi автоматтық өшiру құрылғысы қоздыру жоғалтқан турбогенераторды асинхронды режимге ауыстыру кезінде жоғарыда көрcетiлген қоздыруды жоғалту туралы сигналға жұмыс iстеуi жəне генераторы қоздыруды жоғалтатын блоктың тармақтарымен өзiндiк мұқтаждар жүктеме автоматын ауыстырып қосу резервтегi қорек көзiне өндiрiп алынуы тиіс. Жүйеде реактивтiк қуат барлық гидрогенераторлар мен турбогенераторларлар, рұқсат етілмейтiн асинхронды режимдер, сонымен бiрге дефицит шарттарындағы барлық турбогенераторлар жоғарыда көрcетiлген құрылғылардың əрек етуі кезінде желiден ажыратылуы тиіс. 685. Өткiзгiштер орамдарын тiкелей суытатын генератор тізбегінде ажыратқыш болған жағдайда (АІШҚР жəне тағы сол сияқтылар қолдану) осы ажыратқыш істен шыққан кезде резервілеу көзделедi. 686. 110 кВ жəне одан жоғары электр станцияларында АІШҚР мынаны ескере отырып орындалуы тиіс: 1) АІШҚР жылдамдатылған iске қосу нəтижесінде өткiзгiштер орамдардарын тiкелей суытатын генераторлары бар электр станцияларында фаза бойынша ерiксiз жетек ажыраған кезде толық емес фазадағы режимнiң солардың бiрiне резервтiк қорғаныста бiрнеше блоктарды артық ажыратудан сақтап қалу үшiн пайда болған бұзылу нəтижесiнде оны ажыратады; 2) генератор-трансформатор жəне желілері ортақ ажыратқышта орналасқан блоктары бар электр станциялары үшiн, блокты қорғау кезінде желінің қарама-қарсы жағындағы АІШҚР əрекет ету кезінде ажыратқышты сөндіріп АҚҚ тоқтату үшін телеажыратқыш құрылғысын ескеру керек. Бұдан басқа, жоғары жиiлiктi қорғаныс хабарлағыштың тоқтауына АІШҚР əрекеті ескерiледi. 687. Генератордың статоры жəне трансформатор блогында қорғауларының iшкi бұзылулардан ажырату əрекеті, сонымен бiрге генератор роторын қорғау кезінде істен шыққан элементтің желіден ажыратылуы, қоздырғыш пен генератордың жанған бөлігін сөндіру, АІШҚР іске қосу жəне технологиялық қорғанысқа əрекет жүзеге асырылуы тиіс. Егер қорғау кезінде ажырату өзiндiк қажеттіліктер үшін жүктеме токтан ажыратуға алып келсе, блокқа қосылған тармақпен қорғау кезінде жұмыс тізбегіндегі қоректену көзі өзіндік қажеттіліктері үшін де ажырату іске асырылуы жəне оларды РАҚ көмегімен резервті көзден қоректендіруге көшіру қажет. Генератордың жəне блок трансформаторының сыртқы бұзылулар жағдайында резервтiк қорғаныстар осы Қағидалардың 677-тармағының 2) - 4) тармақшаларына сəйкес іске асырылуы тиіс. Блок сұлбалы жылу электр станцияларында жылу бөлімінде ішкі бұзылулар жағдайында блок сөнетін кезінде блок толық тоқтатылуы тиіс. Ал сыртқы бұзылулар кезінде блок жұмысы тез арада ретке келетіндей жағдайда, егер жылу механикалық құрылғыда жол берілетін болса, блок бос жүріс режиміне ауысуы тиіс. Гидроэлектр станцияларында ішкі бүлінулер болған жағдайда блок сөнетін кезде агрегаттың тоқтауы жүргізілуі тиіс. Сонымен қатар егер блоктың сөнуі сыртқы бүлінулер салдарынан болған жағдайда да агрегат тоқтатылуы тиіс. 688. Генератор- трансформатор- желі блогында негізгі қорғану желісі жəне энергия жүйесі жағынан резервті қорғау осы бөлімнің желіні қорғау талаптарына сəйкес болуы қажет, ал блок функциясының желіні резервті қорғауы резервті қорғау блоктарымен орындалуы қажет. Блокты қорғау жоғарыда келтiрiлген талаптарға сəйкес орындалуы тиіс. Энергия жүйесі жағынан блокты қорғау ажыратқышын сөндіру жəне АІШҚР іске қосу екі өзара резервтеу құрылымдарының көмегімен жоғары жиілікті арна жəне байланыс сымдары арқылы іске асырылуы тиіс. Сонымен қатар, жоғары жиілікті қорғау таратқышының тоқтауы бір уақыттағы блокты қорғау əрекеті қарастырылған. Турбогенераторлар блогында (блок сұлбалы жылу бөлімінде) шиналарды қорғау əрекеті энергия жүйесі жағынан телеажырату құрылғысы арқылы өртке қарсы желінің соңына жіберіп (қосарлы сұлбалы шиналарда) немесе АІШҚР іске қосылу арқылы (бір жарым сұлба түрінде немесе көпбұрышты сұлбалы) сəйкес блокты бос жүріс режиміне ауыстыру немесе генератордың жанған бөлігін өшіру жəне блокты тоқтату орындалуы тиіс. Сонымен қатар, генератордың жанған бөлігін өшіруді жылдамдату жəне өз қажеттіліктері үшін қорды өшіру резервті қорғау қосылу арқылы энергия жүйесі жағынан телеажыратқыш құрылғысы қолданылады. Көп мөлшердегі жерге тұйықталған ток толық емес фазадағы ажыратқыштың сөнуі кезінде АІШҚР-дың жылдам қосылуы жүргізіледі жəне осы Қағидалардың 684-тармағының 1) тармақшасында көрсетілгендей орындалады. 6. Нейтрал оқшауланған 3-10 кВ кернеулі тораптағы кəбіл жəне əуе желілерінің қорғанысы 689. Тораптар желілері үшін 3-10 В оқшауланған нейтрал үшін (оның ішінде доға өшіргіш реакторы арқылы жерге тұйықталған нейтралмен бір фазалық жерге тұйықталуынан жəне көпфазалық жерге тұйықталудан релелік қорғану құрылғысы қарастырылуы тиіс. 690. Көп фазалық жерге тұйықталу қорғанысынан екі фазалық орындалуы жəне сол қосылған барлық кернеудегі тораптардың фазасына, тек қана бір орынның зақымдануына байланысты көп жағдайдағы қос тұйықталудың ажыратуын қамтамасыз ету үшін қарастырылады. Қорғаныс сенімді жəне сезгіштіктің талаптарына байланысты бір, екі жəне үш релелік болып орындалуы тиіс. 691. Көп фазалық жерге тұйықталудан біржақты қоректендірумен бір желілікте екі сатылық ток қорғанысы ортатылады, бір сатысы токкесер түрінде орындалады, ал екіншісі - уақыт ұстамының тəуелді анықтамасымен немесе тəуелсіз ең жоғары ток қорғанысы түрінде орындалады. Реактирлік емес кəбіл желілеріндегі бір жақты қоректендіруге байланысты, шина электр станциялардың ығысуынан атаулы мəннен 0,5-0,6 төмен көрсетілген электр станциясындағы шина кернеуіндегі қалдықты шығарып салуын аймақтағы əрекетін анықтау керек жəне уақыт ұстамының токкесері орындалуы керек. Көрсетілген шарттар орындалуы үшін РАҚ немесе АҚҚ құрылғысының тіркеу қорғаныссыз талғаулығының орындалу əрекетін жарым-жартылай немесе толық түзетуіне рұқсат етіледі. Ірі қоректендірілген синхрондау қозғалтқыштарының қосалқы станцияларындағы шина ығысуынан, сондай-ақ желілердегі көрсетілген токкесерлерді орналастыруға рұқсат етіледі. Егер реактирленбеген кəбіл желілеріндегі бір жақты қоректендіруге байланысты шина электр станцияларының ығысуынан талғаулық талаптарына байланысты тоқкесер қолданылмайды, осы Қағидалардың 690-тармағының 2) немесе 3) тармақшаларына байланысты жедел əрекетін қамтамасыз ету үшін қорғанысты қарастыруға рұқсат етіледі. Осы қорғаныстың қолдануын жылу электр станцияларының меншікті қажеттілігінің жұмыс желілері үшін пайдалануға рұқсат етіледі. Ажыратқыштары реакторға дейін ҚТ ажыратуға есептелмеген реактирлік желілерде токкесерге рұқсат етілмейді. 692. Бірдей желілерде қос қоректендіргішінің болуынан немесе айналмалы байланыстың жоқтығынан, сондай-ақ сақиналы торапқа кіретін желілерде бір қорек нүктесі бар, сол қорғаныстардың жалғыз желілеріндегідей біржақты қоректенуі қолданылып орындалады. Қорғанысты оңайлату жəне селективті əрекетті қамтамасыз ету мақсатында келесі автоматикалық тораптарының радиал учаскесіне бөлуін сол мезеттегі зақымдалуының пайда болуын оның келесі автоматикалық қалыпқа келуіне қолдануға рұқсат беріледі. Егер бағытталмаған немесе бағытталған токты, сатылық қорғаныс талап етілген жедел əрекет ету мен селективтілікті қамтамасыз етпесе, мынадай қорғаныстар қарастырылады: 1) қарапайым орындаудағы қашықтан қорғау; 2) көлденең сараланған үшін ток қорғанысы (қосарланған кəбіл желілері үшін); 3) ұзына бойы сараланған қысқа желілер учаскесіндегі ток қорғанысы қажеттілікке байланысты арнаулы кəбіл төсемдерін тек ұзына бойы сараланған қорғаныс оның ұзындығы 3 км-ден аспауы керек. Осы тармақтың 2) жəне 3) тармақшаларында көрсетілген қорғаныс үшін резервтелген қорғаныс ретінде ток қорғанысы қарастырылады. 693. 3-10 кВ параллель желілердің қорғанысын орындау кезінде желілердегі 35 кВ параллель желілерге арналған нұсқау басшылыққа алынуы қажет. 694. Бір фазалық жерге тұйықталудан қорғану мынадай түрде орындалуы тиіс: 1) дабылға əсер ететін селективті қорғау (зақымданған бағытты орналастыруды белгілейтін); 2) ажыратуға əсер ететін селективті қорғану (зақымданған бағытты орналастыруды белгілейтін) қорғау, бұл қауіпсіздіктің талаптарына байланысты қажет болған жағдайда байланыстағы электр торабының барлық қоректендіруші элементтеріне орнатылуы тиіс; 3) оқшаулануды бақылау құрылғылары; бұл ретте зақымдалған элементтерді табу арнаулы құрылғымен іске асырылуы керек; зақымданған элементтерді, қосылыстарды кезекпен ажырату арқылы табуға жол беріледі. 695. Бір фазалық жерге тұйықталудан қорғау трансформатор қолдануының нөл бірізділік тогы орындалады. Қорғаныс бірінші кезекте орналастырылған жерге тұйықталуын сезіну керек, қолдану құрылғысының өткінші жерге тұйықталуын сезіну, қайталау əрекетінің қамтамасыз етілмеуіне жіберіледі. Бір фазалық жерге тұйықталу қорғанысынан, қауіпсіздік талаптарына байланысты уақыт ұстамының ажыратуы əрекетіндегі тек қана қоректендіріліп зақымдалған учаскесіндегі элемент ажыратылуы тиіс; сонымен бірге резервтелген түріндегі байланыс торабының барлық электрлік əрекетіндегі ажыратуды қарастыру керек. Өнеркəсіптік жиіліктегі токтың нейтрал торабындағы қорғаныс əрекетін қамтамасыз ету үшін арнайы реактирлік өшіргіш арқылы жерлендірілген нейтралы бар желіде ұлғайтуды қарастыруға рұқсат етілмейді. 7. Нейтралмен оқшауланған кернеуі 20 жəне 35 кВ тораптағы əуе жəне кəбіл желілерін қорғау 696. Нейтрал оқшауланған кернеуі 20 жəне 35 кВ тораптағы желілер үшін көп фазалық жəне бір фазалық жерге тұйықталу релелік қорғанысының құрылғысы қарастырылуы тиіс. 697. Көп фазалық жерге тұйықталу қорғанысынан екі фазалық, екі релелік орындалуы қарастырылуы жəне сол бір фазаларға барлық тораптардағы кернеуінің бір орындағы зақымдарға байланысты көп жағдайларда екі жерге тұйықталу ажыратуын қамтамасыз ету. Жұлдыз үшбұрыш орама қосылыстары бар трансформатор артындағы зақымдануға сезгіштікті көтеру мақсатында үш релелік қорғанысты орындауға жол берілуі тиіс. Бір фазалық жерге тұйықталу қорғанысы дабыл əрекетімен орындалады. Қорғанысты қамтамасыз ету үшін оқшауланған қадағалау құрылғысын пайдалануға жол беріледі. 698. Негізгі қорғаныстың таңдау түрінің энергожүйесі жұмысының талаптарын ескеруді жəне сенімді тұтыну жұмысының орнықтылығын қамтамасыз ету мақсатында қорғаныс желілерінің кернеуі жағынан 110 кВ үшін ескеріледі. 699. Егер мұндай қорғаныстар сезгіштік талаптарын қанағаттандырмаса немесе жедел зақымдануды ажыратуды, бас учаскелерінің токқа байланысты қашықтық, сатылық қорғаныстық ерекшелігін іске қоспаса, біржақты қоректендіруі бар көп фазалық тұйықталудың жалғыз желілерінде кернеу жəне сатылық ток қорғанысы немесе сатылық ток қорғанысының ерекшелігі орнатылуы тиіс. Соңғы жағдайда қосымша қорғаныс ретінде уақыт ұстамының токкесері қолданылады. АҚҚ кезегіндегі құрылғы кернеуінің тіркеуіне жəне сатылық ток қорғанысын оңайлату мақсатында іріктемесі бірнеше бірізділік учаскелерінен құралатын екі желіні қолдануға рұқсат беріледі. 700. Бір желілердегі екі жəне одан көп (соңғысы – тармақталған желілерде) айналымдық байланыстың жоқтығына жəне болуына байланысты, желілердегі сақиналық тораптарға кіретін бір орындық қоректендіруге, сол қорғаныстағы бір желілердегі бір жақтамалық қоректендіргіш реле қарсыласуын іске қосу қашықтық бағыттағы қажеттілігін орындау байланысы қолданылады. Сонымен бірге қуаттылығы бағытталған реле кернеуіне байланысты «өлі» аймақтағы ҚТ байланысты аралас талғаулықсыз ажыратуға рұқсат етіледі, токкесерді қолдану қосымша қорғаныс түрінде оны сезгіштік жеткіліксіздігінен орналастырылмайды. Қорғаныс тек қана қоректендіру жағынан берілуіне байланысты орналастырылады. 701. Қысқа бір желілер екі жақтан қоректендірілген жылдамдық əрекетіндегі шарттарына байланысты талап етілгенде, негізгі түріндегі ұзына бойы сараланған қорғанысты қолдануға рұқсат етіледі. Сонымен қатар осы қорғанысқа арнайы салынатын кəбіл ұзындығы 4 м-ден аспауы тиіс. Қорғанудың қосымша сымның жарамды екендігін қадағалау үшін арнайы құрылғы орнатылады. Қосымшаға ұзына бойы сараланған қорғанысына резервтелген түрінде бір қорғаныстың осы Қағидалардың 698-тармағына байланысты қолданылуы керек. 702. Екі жəне одан көп жақтан қоректендіретін параллель желілерде, сондай-ақ бір жақты қоректендірілетін параллель желілердің қоректендіретін ұшында бір желілік қоректендіретін тиісті, бір желілердегідей қорғаныстар қолданылады. Кернеудегі зақымдарды жылдамдататын ажырату үшін, əсіресе токтың, сатылық жəне сатылық ток қорғанысының жəне кернеуінің, екі жақты қоректендіру желілерінде, параллель желілер қуатындағы бағытта қорғанысын қадағалау қосымша қолданылуы мүмкін. Бұл қорғаныс бөлек көлденең түріндегі ток қорғанысының бағытталған немесе тек қана қондырылған қорғаныстың жылдамдық тізбегіндегі түрінде (ең жоғары, токтық қашықтық) желілерінің параллель қуатындағы бағыттауды қадағалай отырып, орындалуы мүмкін. Қабылдау соңындағы екі параллель желілердің бір қоректендіруі бағытталған көлденең сараптап жіктеу қорғанысы қолданылады. 703. Егер қорғаныс осы Қағидалардың 700-тармағы бойынша жылдамдық əрекетінің талаптары қанағаттандырмаса, ал бағытталған қорғаныс қуаттылығын қадағалауы мен параллель желілерінде қолданылмаса жəне қажеттілігі жоқ болса, негізгі қорғаныс түрінде (екі параллель желілердің жұмысы кезінде) екі параллель желілердің екі жағынан қоректендірумен жəне екі параллель желілердің бір жағынан қоректендірумен көлденең сараптап, жіктеу бағытындағы қорғаныс қолданылады. Сонымен бірге желілік жұмыс режиміндегі, ол сондай-ақ екі желілердің резервтелінген түріндей осы Қағидалардың 697 жəне 698-тармақтарына байланысты сатылық қорғанысы қолданылады. Көлденең сараптап жіктеу бағытындағы қорғанысы қосымша сатылық ток қорғанысына аз уақытта ажырату үшін жылдамдық əрекетімен шартқа байланысты, егер қондырғының қондыруы міндетті емес жағдайда рұқсат етіледі. Басқа жағдайларда, қысқа параллель желілерде сараланған қорғанысты көлденең қолдануға жол беріледі. 8. Тиімді жерге тұйықталған нейтралі бар кернеуі 110-500 кВ тораптағы əуе желілерінің қорғанысы 704. Тиімді жерге тұйықталған нейтралі бар 110-500кВ тораптағы желілер үшін толық емес фаза режиміндегі қорғанысы жəне жерге тұйықталуынан жəне көп фазалық жерге тұйықталуынан релелік құрылғысы көзделуі тиіс. 705. Егер тораптарда тербеліс немесе асинхрондық жүріс болуы мүмкін жағдайда, қорғаныстар олардың тербеліс кезеңінде жұмыс істеуін блоктайтын құрылғылармен жабдықталуы тиіс. Егер ол уақытқа байланысты (1,5-2 с шамасында) құрылымдалған болса, блоксыз құрылғыларсыз қорғанысты орындауға рұқсат етіледі. 706. 500 В желілердегі негізгі қорғаныс түрінде екі жинақ қорғанысы қай-қайсысы қорғайтын орындағы ҚТ байланысты ақырындатусыз əрекеттер қарастырылуы керек. Осы қорғаныстың бірі ретінде қорғаныстың абсолютті селективтілігі қолданылуы мүмкін. Сонымен бірге жоғары жиіліктегі бұл қорғаныстар əртүрлі фазаларда қамтамасыз етілуі керек. Желілердің кернеуі 110-220 кВ үшін негізгі қорғаныстың түріне байланысты, сонымен қатар қорғаныстың қолдану қажеттілігіне, кез келген қорғаныс учаскесіндегі ҚТ ақырындатусыз əрекеттегі бірінші кезеңде энергожүйенің жұмыс орнықтылығының сақталу талаптарын ескере отырып шешілуі керек. Сонымен бірге, егер энергожүйенің жұмыс орнықтылығы есебіне байланысты аса қатаң басқа талаптар ұсынылмаса, онда көрсетілген талаптар қанағаттандырылады, үш фазалық ҚТ электр станциясы жəне қосалқы станциялардағы шина кернеуінің қалдығы 0,6-0,7 Uном уақыт ұстамасыз ажыратылады. Аздау қалдықтағы кернеуінің (0,6 Uном) маңызы 110 кВ желілері үшін жіберілуі мүмкін, 220 кВ желілерінің жауапты қуатты тармақтандырылған тораптағы бірнеше жақтағы қоректендірілуі тұрақты қамтамасыз етіледі, тағы да жауапты желілерінің 220 кВ жағдайында ҚТ қарастырылған жүктеме маңызды түсіріліміне əкелмейді. Қорғаныс түрлерін таңдаған кезде 110-220 кВ орнатылған желілерінде, энергожүйенің жұмыс істеу тұрақтылығынан сақтау талаптарынан басқа мыналар ескерілуі тиіс: АЭС-тан тарайтын 110 кВ жəне одан жоғары, сондай-ақ желіге іргелес элементтердің бəрінде көп фазалық ҚТ болған кезде тікелей тізбектегі қалдық кернеу АЭС жоғары кернеу блоктары жағында 0,45 атаулы мəнге төмендетілуі мүмкін, уақыт ұстамы қорғанысының жылдамдықтағы əрекеттегі резервтеуі 1,5 с есебінен, ҚРӨВ əрекетінің жоғарылауы қамтамасыз етіледі; зақымдалуы, уақыт ұстамына байланысты ажырату жұмысының бұзылуына жауапты тұтынушылардың уақыт ұстамына қарамай ажыратылуы керек (зақымдалуы электр станциялар жəне

(Жалғасы 15-бетте).


(Жалғасы. Басы 11-14-беттерде). қосалқы станциялар шиналарындағы кернеу қалдықтары 0,6 Vном төмен болады, егер уақыт ұстамының ажырату технологиясының бұзылуы жəне өзіндік түсіруіне əкеліп соғады; уақыт ұстамындағы токтың зақымдалуы ажыратылуына байланысты, номиналдан жоғары бірнеше рет өткізгіштерді аса қыздыруға болмайды. Күрделі тораптарда жылдамдық əрекеттегі қорғаныстың қолданылуы жəне жоғарыда айтылған шарттардың болмауынан, егер бұл селективтілігі үшін қамтамасыз ету болған жағдайда рұқсат етіледі. 707. Осы Қағидалардың 705-тармағы бойынша қалдық кернеуінің мəнін негізге ала отырып, орнықты талаптарды бағалауына байланысты қамтамасыз етуде мына қажеттілікті басшылыққа алу қажет: 1) осы Қағидалардың 705-тармағында көрсетілген энергожүйенің немесе электр станциялар арасындағы бір байланыс үшін қалдықтық кернеуі электр станциясы жəне қосалқы станциялар шинасында тесерілуі мүмкін, ҚТ желілердегі осы шиналардан ығысу желілерден басқа, жасалу байланысының дерекке кіретін байланысы үшін бір байланыстардың параллель желілерінің учаскелер бөлігін құрайтын ҚТ бойынша əрбір параллель желілеріне; 2) осы Қағидалардың 705-тармағындағы көрсетілген энергожүйенің немесе электр станциялары арасындағы бірнеше байланыстың болуынан қалдықтық кернеуін электр станциялары немесе қосалқы станциялар шиналарында байланыстардың қосылатын жерлеріне, басқа да желілердегі қоректенетін шиналар желілерінің қосалқы станция немесе электр станцияларында қоректендірілетінін тексеру керек; 3) қалдықтың кернеу ҚТ бойынша аймақтың соңына бірінші саты қорғанысының орамдағы каскад ажырату режиміндегі зақымдарды, яғни уақыт ұстамынсыз желілер қорғанысы қарама-қарсы соңындағы ажыратқышты ажыратудан кейін тексеру керек. 708. Жалғыз желілерде 110-220 кВ бір жақты қоректендіруі бар көп фазалық жерге тұйықталудан сатылық ток қорғанысы немесе сатылық ток қорғанысы жəне кернеуі орналастырылады. Егер мұндай қорғаныстар талап етілген сезгіштікті немесе бас учаскесінде зақымдалған жылдамдық ажыратуды қанағаттандырмаса немесе егер бұл сарапталған сатылық қорғанысты көздесе, қаралған қорғаныс учаскесі аралас учаскенің қорғанысы шартқа байланысты келісілуі тиіс. Соңғы жағдайда қосымша қорғаныс түрінде уақыт ұстамынсыз токкесер қолданылады. Жерге қысқа тұйықталудан сатылық токтық бағытталған немесе бағытталмаған нөлдік қорғаныс тізбектілігі қарастырылады. Қорғаныс тек қоректендіру берілетін жағынан орналастырылады. Бірнеше тізбектегі учаскеден тұратын желілер үшін қысқарту мақсатында талғаулықсыз сатылық ток қорғанысын жəне кернеуінің (көпфазалық жерге тұйықталудан) жəне сатылық ток қорғанысының нөлдік тізбектегі (жерге тұйықталуынан) АҚҚ кезектегі құрылғылармен рұқсат етіледі. 709. Айналып өту байланыстары бар болған, сол сияқты жоқ болған кезед екі немесе одан көп қоректендіруі бар жалғыз желілерде, сондай-ақ бір нүктеден қоректендірілетін сақиналық торапқа кіретін желілерде резервтік немесе негізгі ретінде (соңғысы тек қана 110-220 кВ желілерде) пайдаланылатын сатылық қашықтықтан қорғаныс қолданылуы тиіс. Қосымша қорғаныс түрінде токкесер уақыт ұстамынсыз қолданылады. Жерге тұйықталудан сатылық токтық бағытталған немесе бағытталмаған нөлдік қорғаныс тізбектері қарастырылады. 710. Көп фазалық жерге тұйықталудан негізгі қорғаныс түрінде сақиналық тораптың бас учаскесіндегі қабылдау соңындағы бір орындағы қоректендіруден сатылық токтық бағытталған қорғаныс қолданылады, басқа желілерде (110 кВ ерекшелікті) кейбір жағдайларда сатылық ток қорғанысы немес сатылық қорғаныс тогын жəне кернеуін қажет болған жағдайда бағыттай орындау қолданылады. Қорғаныс қоректендіру берілетін жақтарда ғана орналастыралады. 711. Параллель желілерде, екі немесе одан жоғары жақтағы, сондай-ақ қоректендіру соңындағы бір жақты қоретендірілетін параллель желілерде дəл қорғаныс қолданылады жəне бір желілерде тиісті болуы қамтамасыз етіледі. Жерге тұйықталуды ажыратуды, ал кейбір жағдайларда екіжақты қоректендіруді жылдамдату үшін фазалардың арасындағы жерге тұйықталуды параллель желідегі қосымша қорғаныс қуат бағытын қадағалаумен қолданылуы мүмкін. Бұл қорғаныс жеке көлденең токтық қорғаныс түрінде (реленің нөлдік бірізді токқа немесе фазалық токтарға қосылуы) немесе тек қана тізбе түрінде орнатылған жылдамдық қорғаныстары (токтың, нөлдік бірізділігі, ең жоғары токтық сараптап жіктеу т.б.) қуатын параллель қадағалау орындалуы мүмкін. Сезгіштікті жоғарылату мақсатымен нөлдік бірізділігінің қорғанысын параллель желілерінің ажыратқыштан ажыратуына байланысты бөлек сатылар жұмысынан шығаруды қарастыруға рұқсат етіледі. Біржақты қоректендірілетін екі параллель желінің қабылдау соңындағы көлденең сараптап жіктеу бағытталған қорғаныс қарастырылады. 712. Ұзақ резервтеу тиімділігін көтеру мақсатында көпсатылық қорғанысты бөлек сатылы параллель токтар желілерінің сомасына қосуға рұқсат беріледі. 713. Екі жəне көп жақтағы қоректендірілетін кернеуі 110-220 кВ жалғыз жəне параллель желілер осы Қағидалардың 705-тармағына сəйкес негізгі абсолюттік селективті (жоғары жиілікті немесе көлденең сараптап жіктеу) қорғаныс қарастырылуы керек. Арнайы кəбіл орнату қажет болған кезде көлденең сараптап жіктеу қорғанысының қолдануы жүйелі болуы керек. Қосымша қорғаныстар сымдары түзетілген қадағалауы қарастырылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда шарттың жылдамдық əрекеті немесе сезгіштікке байланысты талап ететін жағдайда (тармақтандырылған желілерде) жоғарыда көрсетілген қорғаныстың орташа жылдам əрекеттегі қорғаныс желілерінде, ЖЖ дабылдарына беруі жедел сатылық резервтегі қорғаныс желілерінің көмегімен қарастырылады. Ерекше жауапты бас тартуы немесе негізгі жылдам əрееттегі қорғанысты əрекетінен шығару, қысқа жерге тұйықталуынан ажыратуы резервтегі қорғанысымен желілердегі уақыт ұстамының жүктемесімен орнықтылығының зақымдалуына əкелуі мүмкін, аса жауапты өндіріс технологияларының бұзушылығы, атом станцияларының тұрақты жұмыс істеуі, сондай-ақ экология талаптарында арнайы негіздің болуы байланысты екінші жылдамдық əрекеттегі қорғаныс желілері қарастырылады. Кəбіл, кəбіл-əуе желілерінде, сондай-ақ ауа желілері кернеуінің 110- 220 кВ (жеткілікті негіздеуіне байланысты) көпшілік орнындағы құрылыстарына екі негізгі жылдам əрекеттегі қорғанысты жəне ең жоғары жүктемесінен қорғау. 714. Осы Қағидалардың 705 жəне 712-тармақтары бойынша негізгі қорғанысты орындауына резервтеу түрінде қолданылады: 1) көп фазалық ҚТ (сатылық) қашықтық қорғаныстары; 2) жерге тұйықталуынан – сатылық, токтың бағытталған немесе бағытталмаған нөлдік бірізділігінің қорғанысы, сондай-ақ қашықтықтың жерге тұйықталу қорғаныстары. Негізгі қорғанысты əрекетіне шығару ұзақтығына байланысты, бұл қорғаныстар зақымдануды жылдам ажырату талабы бойынша орнатылған жағдайда, талғаулықсыз резервтелген қорғаныстың бөлек сатыларының үдеуін қарастыруға рұқсат беріледі. 500 кВ желерде толық емес фаза режиміндегі ажыратуға немесе желілерді қосу кезінде барлық толық емес фазалық режимнен қорғау қарастырылады. 715. Негізгі қорғаныстың өлшеуіш орындарының жылдам əрекеттегі резервтелген қорғаныс сатылары жəне ҚАҚҚ өлшеуіш орындарының құрылғысы 500 кВ желілеріне арнайы орындалуы мүмкін, қалыпты қызмет ететін (параметрмен берілген) өткізілетін желілердің айырмашылық сыймдылығының электрмагниттік өтпелі қарқынды жағдайында оларды қамтамасыз ету. Жылдам əрекеттегі қорғанысты қосуына байланысты екі токтық жəне одан астам транформатор тогының сомасы, осы Қағидалардың 625-тармағын орындай алмайтын талаптар жағдайын, артық істеу қорғанысынсыз шығару үшін сыртқы зақымдалған (қорғаныс, қатқылдану т.б) немесе желілер тізбегіндегі трансформатор тогының қорғанысын қоректендіруі үшін бөлек жинақтамасын орналастыруына арнайы іс-шаралар қарастырылады. 500 кВ желілерінде орналастырылған қорғаныстарда жабдықталған құрылғының көлденең сыйымды орнын толтыруына, артық істелу қорғанысының сыртқы зақымдалуын алдын алу үшін көрсетілген шарттастықтағы ықпалына іс-шаралар қарастырылу керек. 716. ҚАҚҚ құрылғысының релелі қорғанысына қолдану жағдайында мынылар орындалуы керек: 1) бір фазаның жерге тұйықталуы бойынша, ал кейбір жағдайда жəне екі фазаның арасындағы жерге тұйықталуы тек қана бір фазаның ажыратуын қамтамасыз ету (оның кейінгі автоматтық қайта қосылуы); 2) зақымдануын ойдағыдай емес қайталап қосу бойынша көрсетілген тармақшадағы, осы тармақтағы біреу немесе үш фазалық ажырату ұзақтық толық емес фаза жұмыс режимінің желілері қарастырылатын немесе қарастырылмайтынын шығарады; 3) басқа да зақымдалған қорғаныс түрлерін үш фазаға ажыратуға əрекет жасалады. 9. Шиналар қорғанысы. Секциялық жəне шинабіріктіргіш, айналыстағы ажыратулар қорғанысы. 717. Жиналмалы шиналар үшін 110 кВ жəне жоғары электр станцияларында жəне қосалқы станцияларда бөлек релелік шина қорғанысының құрылғысын қарастыру керек. 718. Жиналмалы 35 кВ электр станциялары жəне қосалқы станциялар шиналары үшін бөлек релелік шина қорғанысының құрылғысын мыналарға: 1) осы Қағидалардың 705-тармағында келтірілген шарттарға байланысты; 2) егер қолданылуына байланысты шинабіріктіргішке орналастырылған (секциондық) ажыратқышқа жəне қорғаныс элементтеріне орналастырылған шина дерегіне қоректенсе, екі жүйелік немес шина секциялары үшін, олардың қорғанысын бөлуі үшін қарастыру керек. Тұтынушылардың тұрақты қоректену талаптарын қанағаттандырмаған жағдайда мүмкіншілігін ескере отырып АҚҚ жəне РАҚ құрылғысын қамтамасыз ету қажет. 719. Электр станцияларында жəне қосалқы станциялардың жиналмалы шипаларының қорғанысы ретінде 35 кВ жəне жоғары, сараптап жіктеу ток қорғанысын уақыт ұстамынсыз барлық элементтерін орамдау шина секцияларына жəне жүйеге біріктіру қарастырылады. Қорғаныс арнайы реле тогымен орнықтырылған жəне орнатылған токтардың баланс емес, реле, трансформатор тогын қанықтандыру арқылы реле тексеруімен қосылады Трансформатор (автотрансформатордың) біріктіруіне байланысты 220 кВ жəне одан жоғары бір ажыратқыштан кейін сараптап жіктеу ток қорғанысы қарастырылады. Шина қорғанысы жəне 500 кВ ошиновкалар үшін екі сараптап жіктеу шина ток қорғанысы қарастырылуы керек. 720. Қос электр станциялар жəне қосалқы станциялар 35 кВ шина жүйелері үшін жəне жоғары сараптап жіктеу қорғанысы элементтерінің белгіленген үлестіру үшін орындалуын қарастыру керек. Шина қорғанысы 110 кВ жəне жоғары ҚРӨФ бекітуін өзгерту мүмкіншілігін бір шина жүйесінің басқа жүйеге біріктіруін қарастыру керек. 721. Сараптап жіктеу қорғанысының осы Қағидалардың 718 жəне 719-тармақтарында көрсетілген трансформатор тогының туынды тізбектегі түзетуін, қадағалау құрылғысын уақыт ұстамындағы əрекеттегі шығу қорғанысын жұмыстан жəне дабылға орындалуы тиіс. 722. Электр станцияларының секциондық шиналары үшін 6-10 кВ екі сатылық толық емес сараптап жіктеу қорғанысы бірінші сатылық ток бойынша токкесер ретінде жəне кернеуінің немес қашықтық қорғанысы, ал екіншісі – ең жоғары токтық қорғанысының орындалуы қарастырылуы мүмкін. Қорғаныс қоректенетін элементтерді ажыратуға жəне трансформатордың меншікті қажеттілігіне əрекет етуі керек. Егер көрсетілген орындаудағы екінші сатылық қорғаныстар талап етілген сезгіштікті, ҚТ бойынша реактир қоректендірілетін желілер соңындағы (үлкен генераторлық кернеуінің шина жүктемесіне) қоректендірілетін желілердің ажыратқыштары реактор артында орналастырылған, реактор тізбегіндегі орналастырылатын кернеуінің іске қосуы немесе іске қоспауы ең жоғары ток қорғанысы бөлек жинақ ретінде орындалады, осы жинақтардың əрекеттері қосымша құрылғымен қоректенетін элементтерді қадағалап ажыратуы ҚТ пайда болған жағдайда іске қосылады. Сонымен бірге сециондық ажыратқышта реактор жəне ажыратқыштардың арасындағы зақымдарды жою; осы ажыратқыштың ажырату əрекеті кіретінін қарастыру керек. Қоректендірілетін бөліп шығаратын бөліктер элементтерінің резервтелінген шина жүйесіне толық емес сараптап жіктеу шина қорғанысының элементтерін таратып бекіту үшін орындау қарастырылуы керек. Егер жұмыс режимі жиі болса, қоректендірілетін элеметтерінің əртүрлі шина жүйесіне бөлек қашықтық қорғаныстары, генератордан басқа барлық қоректендірілетін элементтерге орналастырылатыны алдын ала ескерілуі мүмкін. 723. Электр станциялардың генератор қуаттылығы 12 МВт, 6-10 кВ секциялық шиналар үшін жəне арнайы қорғаныстарды қарастырмауына рұқсат етіледі, сонымен бірге шина ҚТ жоюы генератор токтық ең жоғары қорғанысының əрекетін қамтамасыз етуі тиіс. 724. Арнайы релелік қорғаныс құрылғылары төмендетілетін қосалқы станцияларда 6-10кВт екеулік шина жүйесінің жəне секциялық бір үшін қарастырылмайды, ал ҚТ шиналарында жою қорғаныс əрекетімен қамтамасыз етілуі мүмкін, шинабіріктіргіш ажыратқышы жəне секциялықта орналастырылған қуаттылық қосалқы станциялардың сезгіштікті жəне қуаттылық шина қорғанысының жылдам əрекетінде көзделеді. Ток қоректендірілетін қосылған сомаға қорғанысты қолдануға рұқсат беріледі. Реактор желілерінің болуына байланысты қосалқы станциялардың шиналардан ығысу электр станциялары шина қорғанысы тəріздес бойынша шина қорғанысын орындауына рұқсат етіледі. 725. Трансформатор тогының болуына байланысты ажыратқышқа орнатылған, сараптап жіктеу шина қорғанысы үшін жəне біріктіру қорғанысы үшін, осы шиналардан ығысуы, трансформатор тогының ажыратқыштағы зақымдалуы осы қорғаныс əрекетіндегі аймаққа кіретін əртүрлі ажыратқыш тогынан жайластырылып қолданылуы керек. Егер ажыратқыштарға орнықтырылған трансформатор тогында алып шығаратын бір жақты ажыратқышы бар трансформатор тогына мүмкіндігінше ажыратқыштар аймағына алдын ала ескеру керек. Сонымен бірге екі жүйелік шина қорғанысында элементтерді таратумен орнықтыруы трансформатор тогының шинабіріктіргіш тізбегіндегі ажыратқыштарында екі өзекшенің қолданылуы қарастырылады. Бөлек сараптап жіктеу қорғанысын шина трансформатор тогының қорғанысы ретінде қолдауы бойынша секциялық ажыратқыштардың тізбегіндегі осы қорғанысты шина секциясы мен реактордың арасында орнату керек. 726. Шина қорғанысы зақымдалған жүйені немесе шина секцияларын сынап көруіне байланысты уақыт ұстамынсыз жүйені іріктелген ажыратумен қамтамасыз етіліп орындалады. 727.Айналым ажыратқышында 110 кВ шинаға біріктірілген əрбір трансформатор тогының элементтерін жəне ажыратқышты жөндеу қорғанысын жəне тексеру бойынша қолданып қорғанысы қарастырылуы керек: 1) ҚТ көп фазалық токкесерден жəне сатылық қашықтық қорғаныс; 2) сатылық токтық бағытталған нөлдік тізбектегі қорғаныс жерге тұйықталудан жəне қашықтық қорғанысы жерге ҚТ-дан. Бұл жағдайда шинабіріктіргіш (секциялық) ажыратқышқа (жүйені бөлісу үшін қолдану жəне шина секцияларын ҚРӨФ жоқтығы бойынша немесе шина қорғаныс əрекетіне немесе оны алып шығару, тағы алыстағы резервтелу тиімділігі үшін алдын-ала ескерілуі керек) қорғаныс қарастырылуы тиіс: 1) бір фазалық ҚТ сатылы токтық қорғанысы; 2) сатылық тоқтық қорғанысы нөлдік тізбектегі токтық қорғаныстың жерге тұйықталуынан. Қажет болған жағдайда бағытталған токтық немесе қашықтықтан қорғанысты қолдануға рұқсат етіледі. Шинабіріктіргіш (секцялық) ажыратқышқа 110 кВ жəне жоғары айналым ажыратқышы қызметін орындау үшін арналған, сол қорғаныстар, айналымдағы алдын ала ескерілуі мүмкін. Алдын ала негізгі жылдам əрекеттегі желілер қорғанысының 100 кВ жəне жоғары айналым ажыратқышына аударуы ескерілуі керек. Шинабіріктіргіш (секциялық) ажыратқышта 3-35 кВ екі сатылық қорғанысы ҚТ көп фазалықтан алдын ала ескеру керек. 728. Бөлек қорғаныс панелі, желілер қорғанысының тексеру орнына шығарылған арнайы қолдануға арналған электр біріктіргішінің сұлбасы бойынша алдын-ала айналым ажыратқышы (төртбұрыштық бір жарымдық сұлба ескерілуі керек); ондай бөлек қорғаныс панелі 220 В желілер үшін, 500 кВ желілер үшін бөлек негізгі қорғанысы жоқ жағдайда алдын ала ескерілуі керек. Бөлек қорғаныс панелі 110 кВ желілері үшін бөлек негізгі қорғаныс жоқ жағдайда электрлік сұлба бойынша желілер тізбегіндегі ажыратқыштар мен «көпірше» біріктіруі жəне көпбұрыштық, егер қорғаныс желілерін тексеру барысында талап етілуіне сəйкес зақымдалған желілерді жай ғана техникалық құралдармен жою мүмкін емес. 10. Синхрондық компенсаторларды қорғау 729. Синхрондық компенсаторлардың релелік қорғанысының құрылғысы мынадай айырмашылық қуаттарымен сəйкес турбогенераторлар үшін ұқсас алдын ала ескерілуі орындалады: 1) ток қорғанысынан шарттастырылған симметриялық асқын жүктемесімен, дабылға əрекеттенетін, егер бұл режимде оның əрекеті мүмкін болған жағдайда, іске қосу кезеңінде алып шығару керек; 2) кернеу қорғанысының синхрондық компенсаторына ажратқышты ажырату əрекетіндегі ең төменгі алдын ала ескеру. Кернеу үрдісі уақыт ұстамымен-шамасы 10 с тең қабылдануы 0,1-0,2 Uном болуы керек; 3) алдын ала өткінші қосалқы станциялардың қоректендіруінің ғайып болу кезінде əрекет ететін қорғаныс көзделуі тиіс (тоқсыз үзіліс АҚҚ қоректендіру желілері). Жиіліктің төмендеу жылдамдығына əрекет ететін, басқа қағидаттарда орындалған қорғанысты қолдануға жол беріледі; 4) синхрондық компенсатор қуаттылығы 50 МВт жəне одан астам қоздырғыны жоғалтудан токтың (қоздырғының төмендеуі шектелген деңгейден төмен) синхрондық компенсатор немесе дабылға ажырату əрекетімен алдын-ала қорғанысы ескеріледі. Синхрондық компенсатор үшін жұмыс

15

www.egemen.kz

17 мамыр 2013 жыл

режимін ауыстыру мүмкіндігін жаратымсыз ротор тогының қорғанысын қолданбау ескерілуі керек; 5) синхрондық компенсаторлар үшін трансформаторлар блогында жұмыс істейтін трансформатор кернеуінің төмен жағында орналасқан жерге тұйықталуынан статор орамасының қорғаныс əрекеті алдын-ала ескерілу керек. Егер токтың жерге тұйықталуы кернеуі төмен жағындағы трансформатор 5 А жоғары болса, онда доға өшіргіш реакторын орналастыруға рұқсат беріледі жəне екі уақыт ұстамымен қорғанысты орындау: кішілеу уақыт ұстамы синхрондық компенсатор ажыратқышын ажырату, ал үлкендеуі – дабыл беруіне алдын-ала ескеру. Токтың жерге тұйықталуы 5 А дейін қорғаныс бір уақыт ұстамына жəне дабыл əрекетіне орындалуы керек. Синхрондық компенсаторлары 50 МВт жəне одан астам қорғаныс əрекетінің мүмкіншілігін дабылға немесе ажыратуға алдын-ала ескеру керек. 730. Қосалқы станцияларда тұрақты персоналдың кезекшілікте болмауынан синхрондық компенсатор қорғанысының жүктемесінен тəуелсіз уақыт ұстамымен жəне кішілеу уақыт ұстамы дабылға жəне токтың төмендеу қоздырғысына əрекет етуін алдын ала ескеру керек, ал үлкендеуі – синхрондық компенсаторлардың (егер ұзақ уақыттағы асқын жүктемесі автоматтық қоздырғының реттеу құрылғысы қамтамасыз етілмеген жағдайда алдын алу керек. Жерге тұйықталу қорғанысынан қоздырғы тізбегіндегі синхрондау гидрогенераторлар компенсаторы сияқты солай орындалады. 14. Автоматика жəне телемеханика 1. Қолданылу саласы. Жалпы ережелер 731. Қағидалардың осы тарауы электр станциялары, энергожүйелер, тораптар мен өнеркəсіптік электр жабдықтау жəне өзге де электр қондырғыларды автоматты жəне телемеханикалық қондырғыларға қолданылады жəне: 1) автоматты түрде ажыратылғаннан кейінгі желідегі немесе желі фазасындағы, шиналардағы жəне басқа электрқондырғылардағы АҚҚ; 2) қуат көзі қорының немесе жабдықтардың РАҚ; 3) синхронды генераторларды жəне синхронды компенсаторларды қатар жұмысқа қосуға; 4) қоздыруды, кернеу жəне реактивті қуатты реттеуге; 5) жиілікті жəне белсенді қуатты реттеуге; 6) тұрақтылықтың бұзылуын ескертуге; 7) асинхронды режимді тоқтатуға; 8) жиілігін төмендетуді шектеуге; 9) жиілігін жоғарылатуды шектеуге; 10) кернеуді төмендетуді шектеуге; 11) кернеуді жоғарылатуды шектеуге; 12) жабдықтар жүктемесін шамадан артық болдыртпауға; 13) диспетчерлік бақылау мен басқаруға арналған. Осы тармақтың 4)–11) тармақшалары бойынша қондырғылардың функциялары энергожүйенің тұтас жұмыс шартына сəйкес толық немесе ішінара анықталады. Бұл құрылғыдарды лицензиялар жəне электр энергетикасы саласында жұмыс тəжірибесі бар тиісті ұйымдар жобалауы жəне пайдалануы тиіс. Энергожүйелерде жəне электр нысандарында Қағидалардың осы тарауында қамтылған жəне басқа құжаттармен регламенттелген автоматты басқару қондырғылары орнатылады. Бұл құрылғылардың əрекеті өзара келісілген болуы қажет, сондай-ақ осы тарауда қарастырылған жабдықтар жəне жүйелердің жұмысына сəйкестендірілуі қажет. Электр энергиясын тұтынушы-кəсіпорындардың электр тораптарында сыртқы жəне ішкі эдектрмен жабдықтау желісіндегі қорғау жəне автоматика əрекетіне байланысты электрмен жабдықтауда қысқа мерзімді үзілістер болғанда мейлінше жауапты технологиялық процестерді бұзуға мүмкіндігінше жол бермейтін автоматты қондырғылар пайдаланылады. 2. Автоматты қайта қосылу (АҚҚ) 732. АҚҚ құрылғылары тұтынушылардың қуат көзін немесе жүйеаралық жəне жүйе ішіндегі байланыстар түрінде, релелік қорғаныс құрылғыларымен өшірілген ажыратқышты автоматты қосылу жолымен тез арада қалпына келтіру үшін көзделуі тиіс. Автоматты қайта қосылулар мыналарда ескерілуі тиіс: 1) əуе жəне аралас (кəбілді-əуе) кернеуі 1 кВ жоғары желілерінің барлық түрлерінде. АҚҚ қолданудан бас тартылса, онда əрбір жекелеген жағдайға негізделуі тиіс. 35 кВ жəне төмен кəбілдік желілерде, ақаулардың болу қауіптілігі жоғарылап, əрі қарай ол ашық доғаға ұласып кетсе (бірнеше арадағы құрамалардың болуы, бірнеше қосалқы станциялардың қуат көзін бір желіден алуы жəне т.б.), одан басқа мақсаты селективті емес қорғаныс əрекеттерін өзгерту болғанда АҚҚ қолданыла алады. 110 кВ жəне жоғары кəбілдік желілерде АҚҚ қолдану туралы мəселесі əрбір жекелеген жағдайда оларды нақты шарттарына байланысты жобалау жұмыстары кезінде шешілуі тиіс; 2) электр станциялары жəне қосалқы станциялар шиналарында; 3) трансформаторларда; 4) басқа электр қозғалтқыштардың қайта қосылуын қамтамасыз ету үшін ажыратылатын жауапты электр қозғалтқыштарда. Осы тармақтың 1) – 3) тармақшалары бойынша АҚҚ іске асыруы үшін АҚҚ құрылғылары айналыстарда, шинақосқыштарда жəне секциялық ажыратқыштарда ескерілуі тиіс. 733. АҚҚ құрылғылары мынандай болып орындалуы тиіс: 1) персоналдың арақашықтықтан немесе телебасқарудың көмегімен ажыратқышты өшіргенде; 2) персоналдың арақашықтықтан немесе телебасқарудың көмегімен ажыратқышты қосқанда реле қорғанысынан автоматты өшіп қалған жағдайда; 3) трансформаторлардың жəне айналмалы машиналарының ішкі ақауларынан апатқа қарсы автоматика қорғанысының ажыратқышты өшіргенде, АҚҚ əрекеті мүмкін емес ажыратқыштарды өшірудің, сондай-ақ басқа да жағдайларда АҚҚ АЖР (ЖАҚҚ) əрекетінен кейін осы Қағидалардың 810-тармағына сəйкес орындалуы тиіс. АҚҚ құрылғылары, құрылғы сызбасындағы ҚТ кез келген ақаулығына байланысты көп рет қайта қосылуды болдырмайтындай орындалуы тиіс. АҚҚ құрылғылары автоматты қайтарыммен орындалуы тиіс. 734. АҚҚ ойдағыдай емес болған жағыдайда АҚҚ қолданғанда реле қорғанысының əрекетін жылдамдатуды ескеру қажет. Реле қорғанысының жылдамдық əрекеті АҚҚ ойдағыдай емес болғаннан кейін жылдамдық құрылғысының көмегімен ажыратқышты қосқаннан кейін орындалады, ол ажыратқыш басқа себеппен қосылғанына байланысты да пайдаланылады (басқару кілтінен, телебасқарудан немесе РАҚ құрылғысынан). Ажыратқыш қосылғаннан кейін қорғаныс жылдамдығының артуына байланысты, токтың серпіліс əрекетінен қорғаныстың қосылуынан болатын ажыратқыштар фазаларының бірдей емес уақытта қосылуының себебі бойынша ажыратқышты өшіріп алу мүмкіндіктеріне қарсы шаралар жасалуы тиіс. Өзінің басқа ажыратқышымен желі кернеуге қосылып қойған болса, ажыратқыш қосылғаннан кейін қорғаныс жылдамдығына (яғни, желіде симметриялық кернеу болғанда) рұқсат етілмейді. 35 кВ жəне төмен желілерде АҚҚ қорғаныс əрекетінен кейін жылдамдықты арттыруға рұқсат етілмейді, айнымалы оперативтік токта орындалған болса, егер бұл үшін қорғанысты айтарлықтай күрделендіру талап етілсе жəне жақын жерде орналасқан қондырғыдағы металды ҚТ кезіндегі əрекет уақыты 1,5 с аспауы керек. 735. Үш фазалы АҚҚ (ҮАҚҚ) құрылғысының іске асуы басымырақ болуына тиісті жүргізу оның алдындағы берілген оралымды бұйрыққа сəйкес болмаған кезде жəне ажыратқыштың өшірулі жағдайына байланысты одан басқа АҚҚ құрылғысын қорғаныстан қосуға рұқсат беріледі. 736. Бір реттік немесе екі реттік əрекеттегі ҮАҚҚ құрылғылары қолданылады (соңғысы – егерде бұл ажыратқыштың жұмыс істеу шартына мүмкін болса). ҮАҚҚ құрылғысының екі реттік əрекеті əуе желілері үшін, əсіресе ол жалғыз бір жақты қуат көзі барлар үшін қолданылады. 350 кВ жəне төмен тораптарда ҮАҚҚ құрылғысының екі реттік əрекеті, бірінші кезекте, желі бойынша, резервтік тораптары жоқтарға қолданылады. Оқшауламалық немесе өтімділік бейтарапты тораптарда, егер АҚҚ бірінші айналмадан кейін жерге тұйықталса (нөлдік кернеу тізбегі болғанда) АҚҚ екінші айналма оқшаулағышы қолданылады. ҮАҚҚ екінші айналмада уақытты ұстау кемінде шамамен 15–20 с кем болуы тиіс. 737. Электр таратушылардың қалыпты жұмыс тəртібін ретке келтіру жылдамдығын арттыру үшін ҮАҚҚ құрылғысының уақыт ұстанымы (бірінші айналымдағы екі реттік əрекетті АҚҚ оның бір жақты қуат көзі бар əуе желілері үшін) доғаның өшуі жəне ақаудың орнындағы орта деионизациясы уақыты есебі бойынша ең төменгі мүмкіншілікте, сондай-ақ қатар ажыратқышпен оның жетегінің қайта қосылуға дайындығының уақыты есебі бойынша қабылдануы тиіс. ҮАҚҚ құрылғысының уақыт ұстанымы екі жақты қуат көзі бар желілер үшін желінің екі шетінен бірдей уақытта ақау кезінде өшпейтін мүмкіндігін ескеру жағдайы таңдалуы тиіс; бұл ретте алыс резервтеуге арналған, қорғаныс əрекетінің уақыты есепке алынбауы тиіс. Егер олардың өшуі жоғары жиілікте қосылулардың нəтижесіне байланысты болса, желінің екі шетінен ажыратқыштың уақыт біркелкі алшақтығымен өшірілуі ескеріліп жіберіледі. Бір реттік əрекеттегі ҮАҚҚ тиімділігін арттыру мақсатында оның уақыт ұстанымы арттырылуы тиіс (мүмкіндігінше тұтынушылардың жұмыс істеуін ескере отырып). 738. ҮФҚҚ тиімсіз жұмысынан кейін екі фазамен ұзақ уақытқа жұмысқа ауысу мүмкін болатын бір жақты қуат көзі бар 110 кВ жəне одан жоғары жалғыз желілерде желінің қоректендіруші шетінде екі реттік əрекеттегі ҮАҚҚ көзделеді. Желіні екі фазамен жұмыс істеуге ауыстыруды персонал сол жерде немесе басқарудың көмегімен орындай алады. РАҚ тиімсіз жұмысынан соң желіні екі фазамен жұмыс істеуге ауыстыру үшін желінің қоректендіруші жəне қабылдаушы шеттерінде ажыратқыштарды немесе айырғыштарды фаза бойынша басқару қарастырылады. Желіні екі фазамен ұзақ уақыт жұмысқа ауыстыру кезінде желі жұмысының толық фазалы еместігіне байланысты байланыс желісі жұмысындағы кедергілерді азайту шаралары қабылданады. Осы мақсатта толық фазалы емес желі бойынша берілетін қуатты шектеуге жол беріледі (егер ол тұтынушының жұмыс талабына сəйкес келетін болса). Жекелеген жағдайда арнайы негіздеу болған кезде толық емес фазалы режим кезінде байланыс желісі жұмысындағы үзілістерге жол беріледі. 739. Желілерде, олардың өшірілуі генераторлар бастауларының арасындағы электр байланысының бұзылуына əкеліп соқпайтын жағдайда, бір жақты қуат көзі бар параллель желілерде, синхронизмді тексермейтін ҮАҚҚ құрылғылары орнатылады. 740. Екі жақты қуат көзі бар жекелеген желілерде (шунттық байланыс жоқ болғанда) ондай болса мына келтірілген үш фазалы ААҚ түрлері қарсы тарылуы керек (немесе оның комбинациялары): 1) шапшаң қимылдайтын ҮАҚҚ (ШҚАҚҚ); 2) синхронды емес ҮАҚҚ (СЕАҚҚ); 3) синхронизмді сездірту ҮАҚҚ (ҮАҚҚ СС). Бұдан басқа, егер ажыратқыштар əр фазалық басқарылса жəне энергожүйелер бөліктерінің БАҚҚ топтамасындағы параллельді жұмысы кезіндегі тұрақтылықтығы бұзылмаса, бірфазалы АҚҚ (БАҚҚ) ҮАҚҚ өзгеше түрлерімен бірге қарастырылуы мүмкін. АҚҚ түрлерін таңдау, жүйенің жəне жабдықтың белгілі жиынтығының жұмыс шартарынан, осы Қағидалардың 739–743 тармақтарындағы нұсқауларды ескерумен шығарылады. 741. Шапшаң қимылдайтын ҮАҚҚ немесе ШҚАҚҚ (бір мезгілдегі екі жағынан қосылудың ең аз уақыт ұстанымы) осы Қағидалардың 738-тармағы бойынша, оларды автоматты қайта қосу үшін ЭҚҚ векторлар арасы бұрышының аз ғана айырмашылығы болса, желілерде қарастырылады. ШҚАҚҚ ажыратқыштар болған жағдайда ШҚАҚҚ рұқсат беру, егер жүйелердің синхронды параллельді жұмысы жəне ең көп электромагнитті сəттердегі синхрондық генераторлар жəне компенсаторлар электромагниттік сəттен азырақ болып (керек қордың есебі болғанда) қосылғаннан кейін сақталуын қамтамасыз ететін болса, машиналардың шығаруларында үш фазалы ҚТ пайда болғанында қолданылады. Ең көп электромагниттік сəтті бағалау мүмкіндігінше шектеулі бұрыштың айырмашылығын ШҚАҚҚ уақыт арасында атқарылуы тиіс. Тиісінше ШҚАҚҚ іске қосылуы тек шапшаң қимылдайтын қорғаныс қосылғанда орындалуы тиіс, оның əрекет ету аймағы желінің бəрін қамтиды. Егер резервтік қорғаныстар іске қосылса жəне оқшаулағышы немесе АҚРҚ жұмыс істегенде бөгелсе, ШҚАҚҚ оқшаулануы тиіс. Егер энергожүйенің тұрақтылығын сақтап қалу үшін ШҚАҚҚ тиімсіз болғанда аварияға қарсы автоматикадан үлкен көлемде ықпал ету керек кезде, ШҚАҚҚ қолдануға рұқсат етілмейді. 742. Желілерде синхронды емес АҚҚ (СЕАҚҚ) осы Қағидалардың 738-тармағына байланысты қоданылуы мүмкін (негізінен 110–220 кВ), егер: 1) ең көп электромагнитті сəттердегі синхрондық генераторлар жəне компенсаторлар, синхронды емес қосылуларда пайда болғанда, электромагнитті сəттерден азырақ болса (керек қордың есебі болғанда), машиналардың шығаруларында үш фазалы ҚТ пайда болғанда, сондықтан СЕАҚҚ рұқсат етілуін бағалайтын тəжірибелік өлшемдердің сапасын статор тогының 180° бұрышта қосылуы бойынша құрастыратын бастапқы есептік көрсеткіштер периоды бойынша қабылданады; 2) трансформатор (автотрансформатор) арқылы ең көп токты 180° бұрышта қосылуы бойынша ҚТ тогынан азырақ шығаруларында қуат көзін шиналардың шексіз қуатынан алғанда; 3) АҚҚ кейін біршама тез ресинхронизация қамтамасыз етіледі; егер синхронды емес көрсеткіштері автоматты қайта қосылулар кезінде ұзақ асинхронды жүрістер пайда болуы мүмкін, оны болдыртпау жəне тоқтату үшін арнаулы шаралар орындалуы тиіс. Осы шарттар орындалған жағдайда параллельдік желілерде жөндеу тəртібінде СЕАҚҚ қолданылуға рұқсат етіледі. СЕАҚҚ орындағанда қорғаныстың артық қосылуларын болдыртпау үшін шаралар қолдану керек. Осы мақсатта, атап айтқанда, СЕАҚҚ белгілі тізбекпен АҚҚ орындалуында желінің бір жақ шетінде кернеудің болуын бақылауға алу қарама-қарсы жақтағы ойдағыдай СЕАҚҚ болған кезде ажыратқыштарды қосуды қамтамасыз етеді. 743. АҚҚ синхронизмді сездірту желілерінде осы Қағидалардың 738-тармағына байланысты желілерді қосу үшін бір белгілі (4 %-ға жуық) сырғанауда жəне рұқсат етілген бұрышта қолданылады. Сондай-ақ келесі АҚҚ орындалуы мүмкін. Бірінші қосылуы тиісті желінің шетінде ҮАҚҚ жылдамдатуы туындайды (шапшаң қимылдайтын қорғаныстың қосылуларын тіркеу, оның əрекеттерінің аумағы желінің бəрін қамтиды) желідегі кернеудің болуын бақылауға алмау (БҮАҚҚ БА) немесе желідегі ҮАҚҚ кернеудің жоқтығын бақылау (ҮАҚҚ КБҚ), ал оның басқа жақ шетінде – ҮАҚҚ синхронизмді сездірту. Соңғысының орындалуы мына шартқа байланысты, бірінші шет жағының қосылуы тиімді болса (бұл желідегі кернеудің болуын бақылау көмегімен жəне т.б. айқындалуы мүмкін). Синхронизмді сездірту үшін тұрақты бұрышты басып озудағы синхронизатор қағидаты бойынша жасалған қондырғылар қолданылады. АҚҚ құрылғысы оған желілердің шет жақтарындағы ажыратқыштардың қосылу кезегін өзгерту мүмкіншілігі ие болатындай орындалу қерек. АҚҚ СС құрылғысын орындаған кезде оның жиіліктердегі үлкен айырмашылықтары кезінде оның əрекеттерін қамтамасыз етуге ұмтылу қажет. Ең көп рұқсат етілген қосылу бұрышын АҚҚ СС қолданғанда, осы Қағидалардың 740-тармағында көрсетілген шарттарды есепке алып қабылдануы керек. АҚҚ СС құрылғысын пайдаланғанда, персонал оны желіні қосу (жартылай автоматты синхрондау) үшін қолданады. 744. Кернеулік трансформаторларымен жабдықталған, желілерде кернеудің жоқтығын бақылау (КЖБ) жəне кернеудің бар екенін бақылау (КББ) желілер үшін ҮАҚҚ өзгеше түрлерінде сызықтық (фазалық) кернеуді жəне қайырмалы мен нөлдік тізбектелген кернеуді елейтін (желілерде шунттық реакторларсыз, нөлдік тізбектелген кернеуді қолданбау мүмкіндігі болады жəне т.б.) органдар қолданылады. 745. Бірфазалы автоматты қайта қосылулар (БАҚҚ) көбірек токпен жерге тұйықталатын тораптарда қолданылуы мүмкін. БАҚҚ желілердің автоматты ауыстыруы жоқ ұзақ толық емес фазалы тəртібі бар тұрақты фазалық ақаулары болғанда қолданылады: 1) дара аса жүктеулі жүйеаралық жəне ішкіжүйелік электртаратушы желілерде; 2) аса жүктеулі жүйеаралық 220 кВ жəне жоғары желілерде екі жəне одан да көп орағыту байланыстары болғанда, бұл ретте олардың біреуінің өшірілген жағдайда энергожүйенің динамикалық орнықтылығын бұзуға əкелуі мүмкін болатын жағдайда; 3) кернеудің əртүрлі кластарының жүйеаралық жəне ішкіжүйелік желілерде, егер кернеуі жоғары желілерде үшфазалы өшірулердің əсері кернеуі төмен желілерде рұқсат етілмеген жүктемелері шамадан артылып онымен бірге электржүйе тұрақтылығының бұзылу мүмкіндігіне əкелсе; 4) желілерде, ірі блокты электр станцияларын жергілікті жүктемесі шамалы ғана болғандағы байланыстыратын желілерде; 5) ҮАҚҚ орындалуы жүктемелердің айтарлықтай түсірілуі кернеудің төмендеуінің салдарына байланысты болса электртаратушы желілерде. БАҚҚ құрылғысы оны жұмыстан шығарғанда немесе қуат көзі жоғалғанда құрылғыдан бөлек үш фазаның өшірілуін қамтамасыз ету үшін желідегі қорғаныс əрекеттері ауысуы автоматты түрде орындалатындай жасалуы тиіс. Жерге ҚТ ақаулары бар фазаларды таңдау іріктелген органдар көмегімен орындалуы тиіс, олар желі қорғанысының қосымша шапшаң қимылдайтын қасиетімен БАҚҚ топтамасында, ҮАҚҚ бойынша, ШҚАҚҚ жəне оперативтік персонал желіні бір жақты қосқанда пайдаланылады. БАҚҚ уақыт ұстанымы доғаның өшу уақытынан жəне ортаның деионизациясынан бірфазалы ҚТ орнында толық емес фазалы тəртібі желілердің шет жақтары қорғанысының қосылуларын бірдей емес уақыттарда есебін жүргізуі мүмкін, сонымен қатар іріктелген органдардың каскадтық əрекеттерімен байланысты құрылуы тиіс. 746. Желілерде осы Қағидалардың 743-тармағы бойынша БАҚҚ ҮАҚҚ түрлерімен бірге қолданылуы тиіс. Бұл ретте БАҚҚ барлық кездерде немесе тек қана тиімсіз БАҚҚ болса ҮАҚҚ рұқсат

етілмеу мүмкіндігі болуы тиіс. Нақты жағдайларға байланысты тиімсіз БАҚҚ болғаннан кейінгі кездерде ҮАҚҚ жүзеге асыруға рұқсат етіледі. Бұл жағдайларда ҮАҚҚ əрекеттері алғашында желінің бір жақ шетіндегі кернеудің жоқтығын бақылау жəне уақыт ұстанымын көбейту арқылы қарастырылады. 747. Екі жақты қуат көзі бар дара желілердегі жүйені шағын қуатты электр станцияларымен байланыстыратын, қолданыстағы ҮАҚҚ су электр станциялары үшін гидрогенераторларын автоматты өздігінен синхрондаушы (ААҚӨС) жəне ҮАҚҚ бөлгіш құрылғылармен бірге – су жəне жылу электр станциялары үшін қолданылады. 748. Екі жақты қуат көзі бар бірнеше желілерде орағыту байланыстары болғанда мыналар қолданылады: 1) екі байланыс, сондай-ақ үш байланыс болғанда, егер бірдей уақытта ұзағырақ осы байланыстардың біреуінің ұзақ өшіруі ықтимал болса: Синхронды емес АҚҚ (негізінен 110–220 кВ желілері үшін жəне осы Қағидалардың 740-тармағында көрсетілген шарттар орындалған жағдайда бірақ барлық байланыстарды өшіру жағдайы үшін); АҚҚ синхрондауды тексеру үшін (осы Қағидалардың 740-тармағында көрсетілген себептер бойынша синхронды емес АҚҚ орындалу мүмкін емес болғанда, бірақ барлық байланыстардың өшірілу жағдайына байланысты). Жауапты желілерде екі байланысы, сондай-ақ үш байланысы болғанда, оның екеуі – екі тізбекті желі, осы Қағидалардың 740-тармағында көрсетілген себептер бойынша СЕАҚҚ қолдану мүмкін болмаған жағдайда, БАҚҚ, СЕАҚҚ немесе АҚҚ ССА қолдану рұқсат етіледі. Бұл ретте БАҚҚ жəне СЕАҚҚ құрылғылары синхронизмді тексеруші АҚҚ құрылғымен толықтырылады; 2) төрт жəне одан да көп байланысы болғанда, сондай-ақ үш байланысы болғанда, егер соңғысының жағдайында осы ішіндегі байланыстардың екеуі бірдей уақытта ұзақ өшуі екіталай (егерде барлық желілер бір тізбекті болса) – синхрондауды тексерусіз АҚҚ. 749. Синхронизмі тексерілетін желінің АҚҚ құрылғысы бір жақ шетінде орындалады, желідегі кернеудің жоқтығын бақылайды жəне желідегі синхронизмнің бар екенін бақылайды, басқа жақ шетінде – тек синхронизмнің бар екенін бақылайды. АҚҚ құрылғасының сызбасы желідегі синхронизмді тексеру үшін екі жақ шеті жақтарын бірдей етіп орындайды, АҚҚ үшін ажыратқыштардың қосылу кезегінің өзгеру мүмкіндігін ескереді. Синхронизмі тексерілетін АҚҚ құрылғысы персонал желіні қосқанда жүйелер қосылыстарының синхронизмін тексеру үшін пайдаланылады. 750. Желідегі үшфазалы АҚҚ бірнеше түрін ШҚАҚҚ жəне ҮАҚҚ синхронизмді тексерумен бірге қолдануға рұқсат етіледі,. Бұдан басқа, желінің əр жақ шеттерінде АҚҚ құрылғысының түрлері, желінің бір жақ шетінде УТАҚҚБК жəне кернеу мен синхронизмнің бар екенін бақылауы басқа жағында ҮАҚҚ пайдалануға рұқсат етіледі. 751. ҮАҚҚ-ның селективті емес шапшаң қимылдайтын қорғаныстармен соңғыларының селективті емес əрекеттерін жөндеу үшін үйлестіруге рұқсат етіледі. Ретімен қосылған тізбекті желілерден тұратын тораптарда, оларды қолданғанда селективті емес шапшаң қимылдайтын қорғаныстармен түзету үшін кезекті АҚҚ əрекеттері қоданылады, бұдан басқа АҚҚ құрылғысының қолданылуы қорғанысты жеделдету АҚҚ дейін немесе əрекеттерін еселеп (үшеуден артық емес), өсірілуі қуат көзі бастау бағытына қарай қолданылады. 752. Трансформаторларға қуат беруші желіде үшфазалы бір реттік АҚҚ қолданса, олардың жоғарғы кернеу жағынан қысқа тұйықтағыштар жəне ажыратқыштар орнатылған, ажыратқыштарды өшіргенде токсыз үзіліске келтіру үшін АҚҚ құрылғысының əрекет уақыты қысқа тұйықтағыштардың қосылу уақытының қосындысы жəне ажыратқыштардың өшірулері есепке алынуы тиіс. Үш фазалы екі реттік АҚҚ əрекетін қолданғанда, егер ажыратқыштардың өшірілуін екінші топтамадағы АҚҚ токсыз үзілісін келтіріп қарастырса, бірінші топтамадағы АҚҚ əрекеттер уақыты көрсетілген шарт бойынша көбейтілмеуі тиіс. Ажыратқыштардың орнына айыратындар орнатылған желілер үшін, айыратындардың өшірілуі бірінші топтамадағы тиімсіз АҚҚ болған жағдайда екінші тоатамадағы АҚҚ токсыз үзілісте орындалуы тиіс. 753. Егер АҚҚ əрекеттерінің нəтижесінде синхронды компенсаторларда немесе синхронды электр қозғалтқыштарда синхронды емес қосылу мүмкін болғанда жəне егер осындай қосылулар оларға мүмкін емес болса, одан басқа ақаулар орнын бұл машиналардан қоректендіруді болдырмау, бұл синхронды машиналарды автоматты түрде өшіруді қуат көзі жоғалғанда немесе асинхронды тəртібіне АГК өшіруіне ауыстырғанда əрі қарай автоматты қосулар үшін немесе ресинхрондау ойдағыдай АҚҚ нəтижесі болып кернеу орнына қайта келгенде қарастыру керек. Синхронды компенсаторлар немесе синхронды электр қозғалтқыштары бар қосалқы станциялар үшін АҚҚ əрекет етуі кезінде РАЖ артық іске қосылуының алдын алатын шаралар қолданылуы тиіс. 754. Электр станциялары жəне қосалқы станциялар шиналарындағы АҚҚ арнайы шиналардың жəне ажыратқыштардың қорғанысы болғанда, АҚҚ рұқсат етілсе, мына екі нұсқаның біреуі бойынша орындалуы тиіс: 1) автоматты сынақтар (ажыратқыш арқылы АҚҚ бір қоректендіретін элементтер барын пайдаланып шиналарды кернеуге қою); 2) сызбаны автоматты жинауды; бұл жағдайда бірінші болып АҚҚ құрылғысынан қоректенетін элементтердің біреуі қосылады, ойдағыдай қосылғаннан кейін бұл элементте, апатқа дейінгі желінің сызбасын автоматты түрде қалпына толық қайта келуі мүмкін басқа да элементтерді қосу жолы арқылы орындалады. Шиналардағы АҚҚ осы нұсқау бойынша бірінші кезекте, кезекші персоналы жоқ қосалқы станция үшін қолданылады. Шиналар АҚҚ орындағанда, синхронды емес қосылуды болдыртпайтын (егер ол рұқсат етілмейтін болса) шаралар қолданылуы тиіс. Тиімсіз АҚҚ болған кезде, қорғаныстың сезгіштілік қажеттілігі қамтамасыз етілуі тиіс. 755. Екі трансформаторлық төмендеткіш қосалқы станцияларда трансформаторлардан бөлек жұмыс істегенде, АҚҚ құрылғысының орта жəне төменгі кернеулер шиналары РАҚ құрылғыларымен бірге ескеріледі; трансформаторлардың ішінде ақаулардың болған кезінде – РАҚ, басқа ақауларда болғанда – АҚҚ əрекет етуі тиіс. Екі трансформаторлық қосалқы станцияларда, қалыпты режимінде осы шиналарда бірдей кернеуде трансформаторлардың параллель жұмыс істеуі ескерілгенде, трансформаторлардың біреуі резервке шығарылған кезде, АҚҚ құрылғысына РАҚ құрылғысын қосымша орнатуға рұқсат етіледі. 756. АҚҚ құрылғылары жабдықтарымен энергожүйелердің қосалқы станцияларында 1 МВ×А қуатынан артық болғанда дара төмендеткіш трансформаторлардың барлығында орнатылуы тиіс, ажыратқышы жəне максималды токтық қорғанысы қоректендіруші жағынан болуы керек, трансформаторлардың өшірілуі тұтынушылардың электрқондырғыларының токсыз қалуына əкеледі. Жеке жағдайларда жəне трансформаторлардың ішіндегі ақаулардан қорғаныстан өшуі АҚҚ əрекетіне рұқсат етіледі. 757. Тиімсіз АҚҚ, ажыратқыштың бірінші элементімен қосылғанда, екі жəне одан да көп ажыратқыштармен жалғастырылғанда, АҚҚ бұл элементтің басқа ажыратқыштарына рұқсат жоқ. 758. Қосалқы станцияларда немесе электр станцияларда электромагнитті жетегі бар ажыратқыштары болса, егер АҚҚ құрылғысына бірдей уақытта екі жəне одан да көп ажыратқыштар қосылса, аккумуляторлық батареялары қосылу кезінде кернеудің шегін қамтамасыз ету үшін жəне элетромагниттерді қоректендіретін тізбек кəбілдер қимасын төмендету үшін АҚҚ бір уақытта бірнеше ажыратқыштың қосылуын болдыртпайтындай орындалады. Жекелеген жағдайларда (негізінен 110 кВ кернеуде жəне АҚҚ жабдықталған көптеген қосылулар болғанда,) бір уақытта екі ажыратқыштың АҚҚ жұмысынан қосылуы рұқсат етіледі. 759. АҚҚ қондырғыларының əрекеті реледегі қосылулардың көрсеткішіне, қосылушы сандар есептегішіне немес осындай қызмет атқаратын басқа да құрылғыларға ішіне құрастырылған көрсетуші релемен бекітілуі тиіс. 3. Резервтегi қоректенудi жəне жабдықты автоматты қосу (РАҚ ) 760. РАҚ қондырғылары тұтынушылардың электр қондырғыларын токтан ажыратуға əкелетін қоректендірудің жұмыс көзі ажыратылғанда резервті қуат көзі автоматты қосу арқылы тұтынушылардың қуат көзін қалпына келтіруге көзделуі керек. РАҚ құрылғыларының қалыпты технологиялық үдерiсін бұзуға əкелетін жұмыс жабдығы ажыратылғанда резервтегi жабдыққа автоматты қосу үшiн де көзделуі керек. РАҚ құрылымдары сондай-ақ, егер оларды қолдану кезінде сақиналы желілерді радиалды секцияланған жəне т.с.с. ауыстыру есебінен релелiк қолданысты жеңілдету, ҚТ токтарының азаюы жəне аппаратураның арзандауы мүмкін болса көзделеді. РАҚ құрылғылары трансформаторларда, желiлерде, секция жəне шина жалғаушы ажыратқыштарда, электр қозғағыштарында жəне т.б. орнатылады. 761. РАҚ құрылғысы кез келген себептен болған қуат берілетін элемент шиналарында кернеу, соның ішінде осы шиналардағы ҚТ (соңғысы – шиналарда РАҚ болмағанда) жоғалғанда, оның əрекет ету мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс. 762. РАҚ құрылғылары жұмыс қуат көзінің айырғышы ажыратылғанда, резервті қуат беру көзінің айырғышын қосымша уақыт кідірмей қосуы тиіс. Бұл ретте, құрылғы əрекетінің бір реттілігі қамтамасыз етілуі керек. 763. Жұмыс қуат көзі жағынан кернеу жоғалған, сондай-ақ қабылдайтын жақтан айырғыш ажыратылған жағдайға байланысты қоректендірілетін элемент токтан ажыратылғанда РАҚ əрекетін қамтамасыз ету үшін РАҚ сызбасында осы Қағидалардың 760-тармағында көрсетілгендерге қосымша іске қосатын кернеу органы көзделуі тиіс. Көрсетілген іске қосу органы қоректендірілетін элементте қоректендіру жоғалған жəне резервті қуат көзі жағынан кернеу болған кезде қабылдаушы жақтан жұмыс қуат беру көзі айырғышын ажыратуға белгілі бір уақыттан кейін əрекет етуі керек. РАҚ-тың іске қосу кернеу органы жұмыс жəне резервті элементтерде бір қуат беру көзі болғанда, қарастырылмайды. 764. Трансформаторлар мен аз ұзақтыққа созылған желілер үшін РАҚ əрекетін жеделдету мақсатында қоректендіру жағынан айырғышпен қатар қабылдаушы жақтан да айырғышты ажыратуға əрекет ететін релелік қорғанысты орындаған жөн. Дəл осы мақсатпен неғұрлым жауапты жағдайларда айырғыш белгілі бір себептер бойынша қоректендіру жағынан ғана ажыратылғанда, блоктау тізбегі бойынша қабылдаушы жақтан айырғышты дереу ажырату қамтамасыз етілуі тиіс. 765. Жұмыс көзі кернеуінің жоғалуына ден қоятын РАҚ-ты іске қосу кернеу органының минималды элементі электр қозғалтқыштарын өздігінен қосу режимінен жəне алыстатылған ҚТ-да кернеудің төмендеуінен алшақ болуы керек. РАҚ-тың іске қосу органының резервті көзінің шиналарында кернеуді бақылау элементін іске қосу кернеуі мүмкіндігінше электр қозғалтқыштардың өздігінен қосылу шартына негізделе отырып таңдалуы тиіс. РАҚ іске қосу органының əрекет ету уақыты ол кезде кернеудің төмендеуі іске қосу органының минималды элементі іске қосылатын сыртқы ҚТ сөну уақытынан, қоректендіру жағынан РАҚ əрекет ету уақытынан ұзақ болуы керек. РАҚ-тың іске қосу кернеу органының минималды элементі кернеу трансформаторы сақтандырғыштарының бірі жоғары немесе төмен кернеу орамасы жағынан жанып кеткенде оның жалған жұмыс істеуі жоққа шығарылатындай орындалуы керек; ең төмен кернеу орамасы автоматты айырғышпен қорғалғанда, ол ажыратылған кезде іске қосу органының əрекеті бұғатталуы тиіс. Егер ол үшін кернеу трансформаторын арнайы орнату талап етілсе, РАҚ құрылғысын 6-10 кВ тарату желілерінде орындағанда осы талапты ескермеуге болады. 766. Егер кернеу бойынша РАҚ іске қосуды пайдаланған кезде оның əрекет ету уақыты аса көп болуы мүмкін болғанда (жүктеме құрамында синхронды электр қозғалтқыштардың айтарлықтай үлесі болғанда), іске қосу кернеу органына қосымша ретінде басқа үлгідегі іске қосу органдары (токтың жоғалуына, жиіліктің төмендеуіне, қуат бағытының өзгеруіне жəне т.с.с. əрекет ететін) қолданылады. Жиіліктің іске қосу органы қолданылған жағдайда соңғысы жұмыс қуат көзі жағынан жиілігі берілген мəнге дейін төмендетілгенде жəне резервті қоректендіру жағынан қалыпты жиілік болғанда, жұмыс қуат беру көзінің айырғышын ажыратуға белгілі бір уақыттан кейін əрекет етуі керек. Технологиялық қажеттілік болғанда, түрлі арнайы датчиктерден (қысымның, деңгейдің жəне т.с.с.) резервті жабдықты автоматты қосу құрылғыларын қосу орындалады. 767. Электр станцияларының өзіндік мұқтаждықтары үшін қоректендіру көздерінің РАҚ құрылғыларының сызбасы резервті қоректендіру көзі ажыратылатын жұмыс көздерінің бірінің орнына қосылғаннан кейін басқа жұмыс қуат беру көздері ажыратылғанда əрекет ету мүмкіндіктерін сақтауы тиіс. 768. РАҚ құрылғыларын орындағанда, резервті қуат беру көзін қайта жүктеу жəне электр қозғалтқыштарының өздігінен іске қосылу шарттары тексеріледі жəне асқын жүктеме орын алса немесе өздігінен қосылу қамтамасыз етілсе, РАҚ қолданылғанда жүктемесі жеңілдетіледі (жауапты емес, ал кейбір жағдайларда жауапты электр қозғалтқыштарының бір бөлігін ажырату; соңғылары үшін РАҚ жəне т.с.с. қолданылады). 769. РАҚ орындағанда РАЖ құрылғыларымен ажыратылған тұтынушыларды қосуға əрекет етуіне жол берілмейтіндігі ескерілуі керек. Осы мақсатпен арнайы іс-шаралар қабылдануы керек; жекелеген жағдайларда көрсетілген іс-шараларды орындаудың мүмкін еместігі арнайы негізделгенде, РАҚ қарастырмауға рұқсат етіледі. 770. ҚТ-ға айырғышты қосу мүмкін болғанда, РАҚ құрылғысы əрекет еткенде, осы айырғышты қорғау əрекетін жылдамдату көзделеді. Бұл ретте, қосу тогының айырымдары есебінен қорғанысты жылдамдату тізбегі бойынша резервті қоректендірудің сөнуін болдырмау үшін шаралар қолданылуы тиіс. Осы мақсатпен электр станцияларының өзіндік мұқтаждықтарын резервті қоректендіру көздерінің айырғыштарында қорғанысты жеделдету егер оның уақыт кідірісі 1-1,2 с асқан жағдайда ғана көзделеді; бұл ретте жылдамдату тізбегіне шамамен 0,5 с уақыт кідірісі енгізілуі керек. Өзге электр қондырғылары үшін уақыт кідірістерінің мəндері нақты жағдайларға негізделе отырып қабылданады. 771. Егер РАҚ əрекетінің нəтижесінде синхронды компенсаторлардың немесе синхронды электр қозғалтқыштардың бейсинхронды қосылуы мүмкін болған жағдайларда жəне бұл олар үшін рұқсат етілмесе, сондай-ақ осы машиналардан қоректендіруді жоққа шығару үшін қоректендіру жоғалғандағы зақымданған жерлер автоматты түрде синхронды машиналардан ажыратылады немесе кейіннен автоматты қосылумен немесе тиімді РАҚ нəтижесінде кернеу қалпына келтірілгеннен кейін қайта синхронданумен АГК ажыратылып, бейсинхронды режимге ауыстырылады. Синхронды машиналар ажырағанға дейін РАҚ-тан резервті қуат көзінің қосылуын алдын алу үшін РАҚ-ты баяулатуды қолдануға рұқсат етіледі. Егер соңғысы қалған жүктеме үшін мүмкін емес болса, арнайы негіздеме болған жағдайда, РАҚ-тың іске қосу органынан жұмыс қоректендіру шиналарын синхронды электр қозғалтқыштарды қамтыған жүктемемен байланыстыратын желіден ажыратуға рұқсат етіледі. Бейсинхронды компенсаторлары немесе синхронды электр қозғалтқыштары бар қосалқы станциялар үшін РАҚ əрекет еткенде РАЖ-дың дұрыс емес жұмысының алдын алатын шаралар қолданылуы керек. 772. Резерв айқын болмағанда, ҚТ-да резервті қуат көзі қосылуының алдын алу, оның асқын жүктемесін болдырмау, өздігінен қосылуын жеңілдету, сондай-ақ мейлінше қарапайым құралдармен апаттық ажыратылғаннан кейін жəне автоматика құрылғыларының əрекетінен кейін электр қондырғысының қалыпты сызбасын қалпына келтіру мақсатында РАҚ жəне РАЖ құрылғыларының үйлесімділігі қолданылады. РАҚ құрылғылары жұмыс көзінің ішкі зақымдануларында, РАЖ - өзге зақымдануларда əрекет етуі тиіс. РАҚ немесе РАЖ құрылғылары тиімді əрекет еткеннен кейін апатқа дейінгі режим сызбасының неғұрлым толық автоматты қалпына келуі қамтамасыз етілуі тиіс (жоғарғы кернеу жағынан электр қосылыстарының жеңілдетілген сызбалары бар қосалқы станциялар үшін – РАҚ əрекет еткен кезде қосылған секциялық айырғышты ажырату, ең төменгі кернеу жағында – қоректендіру желісінің тиімді РАҚ кейін жəне т.с.с.). 4. Генераторларды қосу 773. Генераторларды параллель жұмыс iстеуге қосу мынадай тəсiлдердің бiрімен жүргізілуі тиіс: дəл синхрондаумен (қолмен, жартылай автоматты жəне автоматты) жəне өздігінен (қолмен, жартылай автоматты жəне автоматты) синхрондаумен. 774. Қалыпты режимдерде параллель жұмыс iстеуге қосудың негiзгi тəсiлі ретінде дəл автоматты немесе жартылай автоматты синхрондау тəсiлі мыналар үшiн көзделуі тиіс: 1) қуаттың генераторлық кернеуінің жинақтаушы шиналарға тiкелей жұмыс iстейтiн орамдарының жанама сууы бар турбогенераторлары 3 МВт-дан астам ауыспалы ток 3,5 I ном астам құрайтын мəнiнде; 2) ТВВ, ТВФ, ТГВ жəне ТВМ-нiң түрлері орамдарының тiкелей сууы бар турбогенераторлар; 3) қуаты 50 МВт жəне одан жоғары гидрогенераторлар. Суу жəне қуат барлық генераторларды параллель жұмыс iстеуге қосудың электр жүйесiнде апаттық режимдерде жүйеге тəуелсiз өздігінен синхрондау тəсiлімен өндiрiп алынуы мүмкін. 775. Параллель жұмыс iстеуге қосудың негiзгi тəсiлі ретінде өздігінен синхрондау тəсiлі мыналар: 1) 3 МВт-ке дейiнгі қуаттың турбогенераторлар; 2) егер өздігінен синхрондау тəсiлімен кезеңді ауыспалы ток қосындысы құрайтын желi 3,5 I ном асып түспесе, қуаттың жанама сууы бар жинақтаушы шиналарға тiкелей жұмыс iстейтiн қуаты 3 МВт жоғары турбогенераторлар; 3) жанама сууы бар трансформаторлары бар блокта жұмыс iстейтiн турбогенераторлар; 4) қуаты 50 МВт-ге дейiнгі гидрогенераторлар; 5) өзара 50 МВт-ге дейiн ортақ сөндiргiш арқылы электрлік өзара қатты байланысқан олардың жиынтық қуатында жұмыс iстейтiн гидрогенераторлар үшін қолданылады. Көрcетiлген жағдайларда жартылай автоматты жəне автоматты дəл синхрондау құрылғылары ескерiлмейдi. 776. Параллель жұмыс iстеуге генераторларды қосудың негiзгi тəсiлі ретінде өздігінен синхрондау тəсiлiн пайдалануда өздігінен синхрондау, турбогенераторларда автоматтық құрылғылардың гидрогенераторларында қолмен немесе жартылай автоматты өздігінен синхрондау құрылғыларын қою көзделеді.

777. Параллель жұмыс iстеуге генераторларды қосудың тəсілі дəл синхрондау тəсiлiн пайдалану кезінде автоматты жəне жартылай автоматты дəл синхрондау құрылғыларын орнату көзделеді. Қуаты 15 МВт-ге дейiнгі генераторлар үшiн синхронды емес қосылудан оқшаулағышы бар қолмен дəл синхрондауды қолдануға жол берiледi. 778. Көрcетiлген ережелерге сəйкес барлық генераторлар жылу электр станциялары үшiн басқарудың бас қалқанында немесе басқарудің блоктық қалқандарында синхрондау электр станциялары үшiн орталық басқару пункті немесе жергiлiктi басқару пункті орналасқан тиiстi құрылымдармен жабдықталуы тиіс. Барлық генераторлар синхрондау қолданылатын тəсiлде тəуелдiлiктен синхронды емес қосылу оқшаулағышы бар қолмен дəл синхрондау қажет болған жағдайда өндiрiп алуға мүмкiндiк беретiн құрылғылармен жабдықталуы тиіс. 779. Дəл синхрондау тəсiлімен бiр сөндiргiш арқылы жұмыс iстейтiн екi немесе гидрогенераторларды генераторлар желісін өзара өздігінен синхрондау тəсілімен жəне желімен дəл синхрондау тəсiлімен синхрондалады. 780. Электр жүйесінің жекелеген бөліктерін синхрондау талап етілетін негізгі желінің транзитті кіші станцияларында жартылай автоматты немесе қолмен дəл синхрондау құрылғылары көзделуі тиіс. 5. Қоздыруды, кернеуді жəне реактивтік қуаттылықты автоматты реттеу 781.Қоздыруды, кернеуді жəне реактивтік қуаттылықты автоматтық реттеу құрылғылары мыналарға: 1) электр жүйесiнде жəне электр-энергетикалық жүйенің қалыпты жұмысы кезінде белгіленген сипаттамалар бойынша электр қабылдағыштарда кернеуді қолдауға; 2) белгіленген заң бойынша реактивті қуат көздерінің арасында реактивтік жүктеменi үлестiруге; 3) өтпелi режимдерде элекр станциялары генераторларын қоспағанда электр жүйелерiнің статикалық жəне динамикалық орнықтылығын арттыруға жəне тербелістерді демпирлеуге арналған. 782. Синхрондық машиналар (генераторлар, компенсаторлар, электр қозғалтқыштары) АҚҚ-ның құрылымдарымен жабдықталуы тиіс. Автоматты қоздыру реттегіштері қоздыру жүйелеріне арналған талаптарға жəне қоздыру жүйелерінің жағдайына арналған техникалық шарттарға сəйкес болуы тиіс. Қуаты 2,5 МВт кем немесе қуаттылығы аз энергия жүйесінде оқшауланған жұмыс істейтін элекр станциялары генераторларын қоспағанда генераторлар жəне синхронды қарымталауыштар үшiн релелiк қоздыруды еселеумен құрылымды айырбастауға ғана жол беріледі. Iлеспе электр қозғалтқыштары осы Қағидалардың 740 жəне 741-тармақтарына сəйкес АҚҚ-ның құрылымдарымен жабдықталуы тиіс. 783. Кернеу трансформаторлардан, сонымен бiрге тиiстi шынжырлардың биiк сенiмдiлiгi қоздыру жүйесі тағы басқа құрылымдарды қоректендіру АҚҚ биiк сенiмдiлiк қамтамасыз етуi тиіс. АҚҚ қосуда бастапқы тарапта сақтандырғыш болатын кернеу трансформаторға: 1) қоректенуi залалы олардың екiншi тұжырымдарына сақтандырғыштар жəне автоматты ажыратқыштарсыз жинақтау тиiстi машина қоздыру шамадан тыс жүктеуге немесе ретсiз төмендетуге келтiре алады, жинақтау тиiстi қоздыру жүйесі тағы басқа құрылым АҚҚ; 2) релелiк жылдамдатумен құрылым оның жалған жұмысымен мүмкiндiк кернеу трансформаторларды бастапқы тарапы бар сақтандырғыштардың бiрiнiң жануында шығарылатындай етiп орындалуы керек. АҚҚ қосуда кернеу трансформаторға, бастапқы тарапта сақтандырғыштары рұқсатсыз: 1) қоздыру жүйесі тағы басқа құрылым АҚҚ олардың екiншi тұжырымдарына автоматты ажыратқыш арқылы жинақтауы керек; 2) автоматты ажыратқышты көмекшi түйiспелердi пайдалану жөнiндегi автоматты ажыратқыш ажырату жағдайында машина қоздыру шамадан тыс жүктеудi немесе ретсiз төмендету шығаратын iсшаралар көзделуi тиіс. Жинақтау тиiстi басқа құрылымдар жəне құралдар жинақтау тиiстi қоздыру жүйесі тағы басқа құрылым АҚҚ қосатын кернеу трансформаторларға басқа құрылғылар мен аспаптар қосылмауы тиіс. Жекелеген жағдайларда бұл жеке автоматты ажыратқыштар немесе сақтандырғыштар арқылы құрылғылар мен сипаттарды қосуға жол беріледі. 784. Гидрогенераторлардың АҚҚ құрылымдары жүктеме тастау жағдайында дұрыс жылдамдық реттеушi кернеуді жоғарылатуды қорғау іске қойылатындай орындалуы тиіс. Қажет болған жағдайда АҚҚ құрылғысы жылдам қозу релелiк құрылғысымен толықтырылуы тиіс. 785. Қоздыруды релелiк еселеу құрылғысының сызбасы негiзгi қоздырушыны ауыстыру кезінде резервтегi қоздырушыға оның əрекетiн аудару мүмкiндiгiн ескеруi тиіс. 786. Қоздыруды компаундирлеу құрылымдары генератордың тұжырымы немесе (шиналар жақтан) синхронды қарымталауыш ток трансформаторлары жағынан жинақталуы керек. 787. Қуаты 15 МВт синхронды генераторлар жəне тiкелей сууы бар компенсаторлы генераторлар үшiн жəне қуаты 15 МВт жоғары компенсаторлар басқару сандық персоналдың тұрақты кезекшiлiгінсіз электр станциясы жəне қосалқы станциялар үй-жайларында шамадан тыс жүктеу уақыт жүктемесінің еселігіне ұстанымымен байланысты шамадан тыс жүктеудің автоматты шектелуі көзделуi тиіс. Жүйені автоматты шектеу құрылғысы қоздыруды еселеуге машина тиiстi атқару үшiн уақыт ішінде кедергі келтірмеуі тиіс. 788. Қуаты 100 МВт жəне одан көп генераторлары үшiн жəне 100 МВт қуатымен компенсаторлары үшiн жəне күштi əрекеттi АҚҚ жылдам қоздыру жүйелері бекiтiледi. Жекелеген жағдайларда энергожүйеде электр станциясы жұмыс iстеу жағдайларымен айқындалатын басқа типтегі АҚҚ-ны баяу əсер ететiн қоздыру жүйелерін орнатуға жол беріледi. 789. АҚҚ қоздыру жүйелері жол берілетін жəне құрылымдар қозу токке жол берілетін мəнге ең төменгi мүмкiннен ең үлкенге дейiнгі орнықты реттеудi қамтамасыз етуi тиіс. Реттеу реверсивтiк емес қоздыру жүйелері бар синхронды компенсаторлар үшiн ротордың тогы іс жүзінде нөлге тең ротор тогының мəнінен бастап, ал реверстiк қоздыру жүйесi бар компенсаторлар үшiн – қозудың теріс тогы жол берілетін ең үлкен мəнінен бастап қамтамасыз етілуі тиіс. Трансформаторлары бар блокта жұмыс iстейтiн машиналар үшiн трансформаторлардағы кернеу жағылуының токтық өтеуі мүмкіндігі көзделуі тиіс. 790. Қуаты 2,5 МВт жəне одан көп агрегаттардың саны төрт жəне одан көп гидро жəне жылу электр станциялары жəне қоздыруды топтық басқарумен технологиялық үдерiстермен (олардың жоқтығында) немесе жүйелермен жалпы станциялық БАЖ-дармен жабдықталуы керек. Жылу электр станцияларының генераторларындағы бұл жүйелер электр станциясының схемасына, режиміне жəне қуатына байланысты орындалады. 791. Кернеу қолдау немесе белгіленген өзгеру үшiн электр станцияларының таратушы қосалқы станцияларды жəне өзiндiк мұқтаждарды РПН-мен, сонымен бiрге таратушы қосалқы станциялардың сызықты реттеуiштерi трансформаторлар трансформациясы коэффициентi автоматты реттелу жүйесімен жабдықталуы тиіс. Қажеттiлiк жағдайда автоматикалық реттеуіне кернеудi қарсы реттеуді қамтамасыз етуi тиіс. 792. Трансформация коэффициентiнiң автоматты реттелумен (автотрансформаторлар) трансформаторлары параллель жұмыс iстеу көзделетін қосалқы станциялар, технологиялық үдерiстермен немесе топтық реттеу трансформаторларының арасындағы ретсiз теңгермелі токтардың туындауын болдырмайтын жүйемен жалпы қосалқы станция автоматтандырылған басқару жүйесімен жабдықталуы тиiс. 793. Конденсатор қондырғылары осы Қағидалардың 23-тарауына сəйкес автоматты реттеу құрылғыларымен жабдықталуы тиіс. 6. Жиілікті жəне белсенді қуатты автоматты реттеу (ЖҚАР) 794. Жиiлiктi жəне белсенді қуатты автоматты реттеу (ЖҚАР) жүйелері мыналарға: 1) электр энергиясының сапасына қойылатын талаптарға сəйкес қалыпты режимдердегi энергия бiрiктiрулер жəне шеттетiлген энергожүйелерінде жиiлiкті қолдауға; 2) энергия бiрiктiрулер жəне энергожүйелер тексерiлетiн сыртқы жəне iшкi байланыстар жөнiндегi қуаттың қайта токтары энергия бiрiктiрулердiң айырбастау қуаттарын реттеуге жəне шектеуге; 3) диспетчерлiк басқару барлық деңгейлерде басқарушы объектілердiң арасындағы (соның iшiнде үнемдi) қуат үлестiрiлулерге (ЕЭС, ОЭС, энергия жүйесі, электр станциялары) арналған. 795. ЖҚАР жүйелер кезеңi бар қуат қайта ток кемінде 70 % тербелiстер амплитудасында тексерiлетiн орайлары жөнiндегi қуаты он минутты интервалындағы 0,1 Гц жəне қайта тогының шектеуi шегiндегілер жиiлiгiнiң орташа ауытқуын қолдаудың электр станцияларының басқарылуына берiлген мəн кемiнде 2 мин жəне одан көп (қажеттi реттеу диапазоны болған жағдайда) қамтамасыз етілуi тиіс. 796. ЖҚАР жүйеге мыналар: 1) диспетчерлiк пункттердегi қайта токтары жиiлiгін автоматты реттеу, қуат алмасу мен шектеудің құрылғылары; 2) басқарылатын электр станцияларының арасындағы ЖҚАР жоғарғы жүйелерiнен үлестiру құрылғылары жəне энергия жүйелерінің диспетчерлiк пункттерінде бақыланатын iшкi байланыстар жөнiндегi қайта токтар шектеу құрылғылары; 3) қуатты автоматтық басқаруға қатысуға тартылатын электр станцияларында белсенді қуатты басқару құрылғылары; 4) белсенді қуаттың қайта токтарының датчиктерi жəне телемеханика құралдары кіруі тиіс. 797.Диспетчерлiк пункттерiнде ЖҚАР құрылғылары басқарма төменгi деңгей диспетчерлiк пункттер үшiн қалыптастыруды жəне берудi нақты жұмыс режимiнің ауытқуларын анықтаудың басқарушы əсері қамтамасыз етілуi тиіс жəне қуатпен автоматтық басқару жақындатылатын электр станциялары үшiн анықтауды қамтамасыз етуі тиіс. 798.Электр станцияларының қуатын автоматты басқару құрылғылары мыналарды қамтамасыз етуi тиіс: 1) басқарудың жоғары тұрған деңгейдегі диспетчерлік пункттерінен түсетін басқарушы əрекеттесулерді қабылдау жəне қайта құру жəне электр станцияларын басқару деңгейінде басқарушы əрекеттесулерді қалыптастыру; 2) жеке агрегаттарға (энергия блоктарға) қалыптастыру; 3) алынған басқарушы əрекеттесулерге сəйкес агрегаттар (энергия блоктар) қуаттылығын қолдау. 799. Электр станциясының қуатын басқару шегiнделер 3-тен 6%-ға дейінгі шəкіл өзгеретін жиiлiк статизмімен жүзеге асырылуы тиіс. 800. Қуатпен басқару жүйелерi электр станцияларында агрегаттарды жiберу жəне тоқтауды қамтамасыз ететiн автоматтық құрылғылары болуы тиіс, компенсатор агрегаттардың синхронды режимдерiне аудару, сонымен бiрге шектеулер агрегаттарының жұмысында электр станциясы жəне есепке алуы бар энергия жүйесі шарттарға жəне жұмыс режимiне байланысты генераторлық режимі болуы тиіс. Қуаты су ағынының режимiмен анықталатын су электр станциялары су ағыны жөнiндегi қуаттылықтың автоматикалық реттегіштерімен жабдықталады. 801. ЖҚАР құрылымдар күйге келтiру параметрлерiнiң шұғыл өзгеруi басқарушы объектi жұмыс режимдерiнiң өзгеруiнде жiберуi, өздерiнiң құрылымдарындағы сигнализация, бiтеулермен жəне басқарушы объектілер жұмысы олардың терiс əрекеттерi қалыпты режимдерінің бұзылуын сақтап қалатын қорғаулармен жəне элементтермен ақаулықтарда жабдықталуы тиіс, сол апатқа қарсы автоматика жəне құрылымдарының жұмыс жасауына кедергi жасай алған əрекет шығаратын жедел өзгертуге жол беруі тиіс. ЖҚАР құрылғысының жылу электр станцияларында агрегаттарға (энергия блоктер) бұл құрылымдардың əрекетiмен шақырылатын жоғары мүмкiн шектерден параметрлерiнiң өзгерістерін болдырмайтын элементтермен жабдықталуы тиіс. 802. Телемеханика жабдықтары бақыланатын ішкі жүйелік жəне жүйеаралық байланыстар бойынша қайта токтар туралы ақпарат енгізуді; ЖҚАР құрылғыларынан басқару объектілеріне, басқарушы əсер етуді жəне сигналдарды беруді, сондай-ақ қажетті ақпаратты жоғары тұрған басқару деңгейіне беруді қамтамасыз етуі тиіс. Телемеханика құрылғыларындағы жəне ЖҚАР жабдықтарындағы сигналдардың жиынтық мəнi 5 с аспауы тиіс. 7. Орнықтылық бұзылыстарын автоматты алдын алу 803 .Энергожүйелер тұрақтылығы бұзылыстарын автоматты алдын алу құрылғылары автоматтық құрылыс нақты шарттарға байланысты ескерiлуi керек, бұл техникалық жəне экономикалық орынды, динамикалық орнықтылық жəне апаттан кейiнгi режимдердегi статикалық орнықтылықтың нормативтiк қорын қамтамасыз ету сақтау үшiн нақты жағдайларға байланысты көзделуі тиіс. Орнықтылық бұзылыстарын автоматты алдын алу құрылғылары мынадай жағдайлардағы ісқимылдар үшін көзделеді: 1) негiзгi қорғаныс жəне ОАҚҚ желi ажыратулар зақымданусыз, сонымен бiрге нəтижеде бiр фаза ҚТ зақымдануларында жұмыс iстегенде желi схемаларының электр жеткiзулері жəне жөндеулерінде үлкен жүктеуiмен режимдер болуы мүмкiн; егер автоматика орнықтылықтың бұзылысы бас тартудың нəтижесiнде энергожүйесі жүктемесінің едəуiр бөлiгін залалға келтiре алмаса, автоматика құрылымдарының қолдануы бұл зақымдануларда жəне энергожүйесі сұлбаларда жəне режимдерде қалыпты жол беріледі; 2) желi қалыпты жəне жөндеу сұлбаларына негiзгi қорғаныс нəтижеде көп фаза ҚТ желi ажыратулары жұмыс iстегенде; электр жеткiзулердi үлкен жүктеудiң өте сирек режимдерiн есепке алмауға жол берiледi; 3) желi жұмысының энергожүйесі жəне қалыпты схемада жұмыс қалыпты режимдегi ҚТ жанында əрекетпен сөндiргiштiң бас тартуларының УРОВ-тары; 4) қалыпты режимде синхронды емес жұмыс iстейтiн электр жеткiзулердiң бiр бөлiктерiне энергожүйесін толық бөлудi; 5) жалғастырылатын энергия бiрiктiрудiң бiр бөлiктерi бiрге қуаттар түбегейлi апат тапшылығы немесе болуы; 6) қалыпты сұлбалардағы БАҚҚ немесе АҚҚ құрылымдарының жұмысы жəне режимдері. 804. Орнықтылық бұзылыстарын автоматты алдын алу құрылғылары: 1) ерекшелiк электр станциясы жəне генераторлар немесе жылу электр станцияларының блоктары генераторларының бiр бөлiгiн ажыратуға; 2) жылу күшi жабдығының мүмкiндiктерi шегiнде бу турбиналарына жүктемені тез төмендету немесе арттыру (кейінгі автоматты қалпына келтiрусiз бұрынғы жүктемені); 3) электр жабдықтау қысқа мерзiмдi үзiлiс оңай тасымалдау тұтынушылар жүктемесінiң бiр бөлiгiн (айрықша жағдайларда) ажыратуға (жүктеме арнайы автоматты ажырату); 4) энергожүйелердің бөлінуі (егер жоғарыда көрcетiлген iс-шаралар жеткiлiксiз болса); 5) бу турбиналары жүктемесінің қысқа мерзiмдi тез төмендетуіне (бұрынғы жүктеменi кейіннен автоматты қалпына келтiрумен) əсер ете алады. Орнықтылық бұзылыстарын автоматты алдын алу құрылғылары тағы басқа жабдықтың ұзына бойына жəне көлденең сыйымды өтемақы құрылымдарының осы Қағидалардың 801-тармағы бойынша электр станциялары белсенді қуат төмендету ауылы генераторлар жəне қоздыру автоматикалық реттеулер зақымдануларда, көлеммен сол шек қоюға жəне сол энергожүйесіне немесе басқа қолайсыз салдарларға РАЖ əрекетiне бағытталмайтын жағдайлар негiзiнде шунттаушы реакторы электр жеткiзулерiнің жұмыс режимiн өзгере алады. 805. Қарқын басқарушы əсер персоналдар (берiлетiн белсенді қуатпен тастау ҚТ жəне ұзақтық пайда болуда соңғы тағы сол сияқтылар) ұйытқыту əсері немесе автоматты түрде бекiтiлетiн ауыспалы əсердің қарқыны, сонымен бiрге айрықша жағдайларда бастапқы режимнiң, сонымен бiрге автоматты түрде немесе бекiтiлетiн ауырлығымен анықталуы тиiс орнықтылық бұзылыстары автоматты алдын алу құрылғылармен анықталуы тиiс. 8. Асинхронды режимді автоматты тоқтату 806. Туындаған жағдайда асинхронды режимдi (АР) тоқтату үшiн ҚТ немесе басқа қалыптан тыс жұмыс режимдері автоматика iлеспе тербетулерден асинхронды режим айырмашылығы болатын құрылымдар қолданылуы тиіс. Көрcетiлген құрылғылар олар ең алдымен ресинхрондау шарттарын жеңiлдетуге бағытталған iсшараларды жүзеге асыруға ықпал ететіндей орындалуы тиіс: 1) турбиналардың тез жүктеме алуы немесе (энергия жүйесінің қуат жеткiлiксiздiгі пайда болған бөлігінде) тұтынушыларды iшiнара ажырату; 2) генераторлардың бiр бөлiгi турбиналар немесе ажырату жылдамдық реттеушi əсерлер жинайтын қуат азаю жолымен (энергия жүйесінің қуат мол пайда болған бөлiгiнде). Егер көрcетiлген iс-шаралар тербелістердің белгіленген циклдер санынан ресинхрондауға өтуден кейiн алып келмесе, асинхронды жүрiстің белгіленген шектен ұзақтығы кезінде немесе белгіленген нүктелерде энергия жүйесінің автоматты бөлiнуі АР пайда болудан кейiн қолданылады. АР тоқтату үшін асинхронды режимнің жол берілмейтін, ресинхрондаудың кауіптілігі немесе төмен тиімділігі жағдайларында басқа байланыстар бойынша орнықтылық жəне автоматикалық селективті əрекеті қамтамасыз етілетін ең төменгі уақыт бөлуді пайдалану қажет. 9. Жиiлiк төмендетуін автоматты шектеу 807. Жиiлiктің төмендеуін автоматты шектеу 45 Гц деңгей жиiлiк төмендету мүмкiндiк энергия торапта мұндай энергия бiрiктiруде, энергия жүйесіне кез келген болуы мүмкiн қуат жеткiлiксiздiгі үшiн есеп айырысумен тиіс, төменде 47 Гц жиiлiгi бар жұмыс уақыт 20 жоғарыда емес, төменде 48,5 Гц жиiлiкпен орындалуы тиіс. 808. Жиiлiк төмендеін автоматты шектеудi жүйесi мыналарды: 1) резервтi автоматты жиiлiк енгiзуді; 2) автоматты жиiлiк жүк түсiруді (АЖТ); 3) қосымша жүк түсiрудi;

(Жалғасы 16-бетте).


16

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 11-15-беттерде). 4) жиiлiкті қалпына келтіру кезінде тұтынушылар қоректену көздерін қосуды (ЖАҚҚ); 5) электр станциясын немесе баланс жасалған жүктемесi бар генераторлар болуының ерекшеленуiн, электр станцияларының өзiндiк мұқтаждарын қоректенуге арналған генераторлар болуын жүзеге асырады. 809. Жиiлiк төмендеген кезде резервті автоматты енгiзу, ең алдымен, мүмкіндігінше ажырату көлемін немесе тұтынушылар қоректену үзiлiсiнің ұзақтығын азайтуға қолдануы тиіс жəне мыналарды: 1) жылу электр станциялары қосылған резервтi жұмылдыруды; 2) резерв болатын су агрегаттарын автоматты қосуды; 3) синхронды компенсаторлар режимінде жұмыс iстейтiн гидрогенераторлардың белсендi режимiне автоматты беруді; 4) газтурбиналық қондырғыларды автоматты қосуды көздейді. 810. Автоматты жиiлiк жүк түсiру (I АЖТ) жиiлiктің төмендеуіне қарай немесе төмендетiлген (II АЖТ) жиiлiк болуының ұзақтығына қарай тұтынушыларды аз үлестермен ажыратуды көздейді. АЖТ құрылымдар энергия жүйесінің кіші станцияларында орнатылуы тиіс. Оларды энергия жүйесінің бақылауынан тікелей тұтынушыларды орнатуға жол беріледі. Жүктеме ажырату көлемдер тиiмдiлiк қамтамасыз етуден кез келген болуы мүмкiн қуат жеткiлiксiздiктерде сүйене бекiтiледi; жеке алғанда электр жабдықтау үзiлiстен зиянды кiшiрейткендей етiп ажырату кезектiлiк АЖТ-ның құрылғыларды жəне кезектерiнiң санын көбiрек қолданылуы, жауапты тұтынушылар iске қосылу ықтималдығы жоғары алысырақ кезектерге арналған қосылуы тиіс. АТЖ əрекет АҚҚ жəне РАҚ-тың құрылымдарының жұмысымен келiсілуi РАҚ құрылғыларының немесе персоналдың əрекеті есебінен АЖТ көлемінің азаюына жол берілмейді. 811. Қосымша жүк түсiрудiң құрылымдары I АЖТ құрылғылары əрекетiнiң жанында жүк түсiру мəнге жəне жылдамдық жөнiндегi тиiмдi мүмкiн болса сол жеткiлiксiз көрсетiлетiн, əсiресе үлкен жергiлiктi қуат жеткiлiксiздiктердің энергия жүйелері немесе энергия жүйелерінің бiр бөлiгi қолданылуы тиіс. Қосымша жүк түсiрумен, оның көлемi, сонымен бiрге оның (белсенді қуат дəмеленетiн элементтердiң ажыратуы, тастау тағы сол сияқтылар) iстеуi iске асатын факторлар орындауға қажеттiлiк энергия жүйесімен анықталады. 812. ЖАҚҚ құрылғылар бөлiнiп қалған электр жеткiзу жөнiндегi жинайтын қуаттың резервтерi, ресинхрондау немесе синхрондау жиiлiктi қалпына келтiрудiң шарттарында ажыратылған тұтынушыларды қоректендіру үзiлiсін азайту үшiн өткiзудiң нəтижесiнде қолданылады. ЖАҚҚ құрылғылардың бiр-бiрлеп орналастырылуы жəне салмақты үлестiрулердiң жанында (объектілер қызмет көрсету қабылданған реттен сүйене) қоректену автоматты емес қалпына келтiрудi РАЖ, күрделiлiк жəне ұзақтық əрекетпен оларды ажырату, тұтынушылардың ықтималдық жауапкершiлiк дəрежесi есепке алынады. ЖАҚҚ жүктемесi қосындысы кезектiлiк РАЖ үшiн керi салыстырғанда қабылданған болуы тиіс. 813. Теңгерімді жүктемесі бар электр станцияларын немесе генераторларды бөлу, өзiндiк мұқтаждарды қоректендіру, генераторлар бөлу мыналарға: 1) жұмыста электр станцияларының өзiндiк мұқтаждарын сақтауға; 2) осы Қағидалардың 810 жəне 808-тармақтары бойынша істен шығу немесе жиiлiктi төмендетудi шектеу құрылғыларының жеткiлiксiз тиiмдiлiгi кезінде электр станцияларының толық сөнуін болдырмауға; 3) аса жауапты тұтынушыларды қуат көзімен камтамасыз етуге; 4) бұл техникалық жəне экономикалық орынды болған жағдайда қосымша жүк түсiру орнына қолданылады. 814. Жүктеме (ЖАҚҚ кезінде) қосылатын (РАЖ кезінде бөлiп тасталатын қосымша жүк түсiрумен қолдану қажеттiлiгі əр уақытта, жиiлiктi төмендетудi шектеудiң құрылғылары үшiн тексерiлетiн параметрлерге, тағы басқаларға жиiлiкке нұсқаушы материалдармен тағы басқалар ТПҚ сəйкес энергия жүйелерін пайдалану кезінде анықталады. 10. Жиiлiктің жоғарылауын автоматты шектеу 815. Жылу электр станцияларының жиiлiгін ретсiз жоғарылатуды болдырмау мақсатында автоматика 52-53 Гц жоғары жиiлiкті жоғарылатуға жұмыс iстейтiн құрылымдарды қолдануға тиiстi жүктеме тастау шарттарындағы едəуiр үлкенiрек қуат электр станцияларымен параллель жұмыс iстейтiн мақсатта қолданылуы тиiс. Бұл құрылымдар, ең алдымен, СЭС генераторларының бiр бөлiгiн ажыратуға жұмыс iстеуi тиіс. СЭС жүктемемен, мүмкіндігінше олардың қуатымен ЖЭС бөлiмше жұмыс iстейтiн құрылымдардың қолданылуы мүмкiн. Бұдан басқа, СЭС тек қана көздеуі тиiс болатын энергия жүйелерінің түйiндерiндегi, ұзақ жоғарылату жиiлiгі шектен шықпайтын олардың реттеу диапазоны энергия блоктар жүктемесiнiң жанында мəнмен шектейтiн құрылымдар ЖЭС болатын түйiндердегi қозғағыш жүктеменiң қалыпты жұмысымен ғана қамтамасыз ету үшiн генераторлардың бiр бөлiгi 60 Гц мəнмен жиiлiктің авариялылығы жоғарылауын ажырату есебiнен шектейтiн құрылымдарды көздеуі тиiс. 11. Кернеудің төмендеуін автоматты шектеу 816. Кернеудің төмендеуін автоматты шектеу құрылғылары энергия жүйесінің кейiнгі авариядай жұмыс iстеуі жағдайларында жүктеме орнықтылығының бұзылуын жəне тасқынның туындауын болдырмау мақсатында көзделуі тиіс. Көрcетiлген құрылғылар кернеуден басқа параметрлер, туындыны қоса алғанда кернеу, мəннен басқа, жəне синхрондық машиналар, реакторлардың компенсатор құрылғыларының жылдамдатуы, ажыратуды, қоздыруды еселеулерге əсер етедi жəне ерекшелiк ретiнде негiздеме торлық iс-шаралар жəне бар болу жеткiлiксiздiктiң жанында - тұтынушыларды ажыратуға тексередi. 12. Кернеудің жоғарылауын автоматты шектеу 817. Желі фазаларының біржақты ажыратылуынан туындайтын жəне соның нəтижесінде жоғарғы кернеудің электр тарату желілерінің, электр станциялары мен қосалқы станцияларының жоғары вольтты жабдығына əсер ету ұзақтылығын шектеу мақсатында автоматика құрылғыларының қолданылуы тиіс, олар кернеудің номиналды кернеуінен 110-130%-ға жоғарылау барысында іске қосылады, қажет болған жағдайда – электр тарату желілері бойынша реактивті қуаттың мəні мен бағытын бақылауы тиіс. Бұл құрылғылар уақыты бойынша белгілі бір шекке дейін əсер етуі тиіс. Бұл уақыт рұқсат етілген аса кернеуліктің ұзақтығынан жəне атмосфералық, коммутациялық аса кернеуліктер мен тербелістер ұзақтығынан құралғандығы ескерілуі тиіс, соның ішінде бірінші кезекте – шунтталушы реакторлардың қосылуына кететін уақыт та ескерілуі тиіс (егер электр станциялары мен қосалқы станцияларда кернеудің жоғарылауы болған жағдайда). Егер электр станцияларында немесе қосалқы станцияларында ажыратқыштары бар шунтталушы реакторлар болмаған жағдайда немесе реакторлар қосылуы кернеудің қажетті төмендеуіне əкелмесе, құрылғылар кернеудің жоғарылауына əкелген желіні ажыратуы тиіс. 13. Жабдықтың асқын жүктемесін автоматты болдырмау 818. Жабдықтың асқын жүктемесін автоматты болдырмау құрылғылары желідегі, трансформаторлардағы жəне бойлық компенсатор құрылғыларындағы мұндай ток əсерінің ұзақтығын шектеу үшін, яғни рұқсат етілген əсер ету ұзақтығынан аса ұзақ əсерін тигізбеу үшін қолданылады. Олардың əсер ету ұзақтығы кемінде 10-20 мин төмен болуы тиіс. Көрсетілген құрылғылар электр станциялары жүктемесін арылтуға, тұтынушыларды ажыратуға жəне жүйенің бөлінуіне, ал соңғы сатыда – аса жоғары жүктемелі қондырғылардың ажыратылуына əсер етуі тиіс. Бұл ретте орнықтылықтың бұзылуына жəне тағы басқа жағымсыз нəтижелерге жол бермеу шаралары қабылдануы тиіс. 14. Телемеханика 819. Телемеханика құралдары (телебасқару, теле дабыл беру, телеөлшеу жəне телереттеу) жалпы жұмыс режимімен байланысқан аймақ бойынша шашыраңқы орналасқан электр қондырғыларын диспетчерлік басқару жəне үзбей бақылау үшін қолданылуы тиіс. Сонымен қатар телемеханика құралдары ЖҚАР жүйелердің, апатқа қарсы автоматика жəне тағы басқа да реттеу жəне басқару жүйелік құрылғылардың белгі беруін тележеткізу үшін де қолданады. 820. Электр қондырғыларының телемеханизациялау көлемдері салалық немесе ведомстволық шарттарында анықталып, автоматтау көлемдерімен орнатылуы тиіс. Бұл жағдайда телемеханизациялау құралдары, бірінші кезекте, негізгі коммутациялық қондырғылардың жай-күйі туралы, апаттық жағдайлар немесе апаттық күйлер пайда болған жағдайлардағы өзгерістер туралы мəліметтер жинақтау үшін, сонымен қатар кезекпен қосу өндірісі бойынша (жоспарлық, жөндеу, жедел) бұйрықтардың орындалу барысын немесе пайдаланушы персоналдың режимін жүргізу үшін қолданылады. Персоналдың тұрақты кезекшілігін қажет етпейтін электр қондырғылары үшін телемеханизациялау көлемі қосалқы станциялардағы жабдықтардың жай-күйін бақылауды қамтамасыз етуі тиіс. Кернеуі 35 кВ жəне одан төмен қосалқы станцияларында қарапайым теле белгі берудің (теледабыл) қолданылуына жол беріледі рұқсат етіледі (екі жəне одан да көп апаттық, алдын-ала теле белгі беру). 821. Кəсіпорынды автоматты басқару жүйесі құрамында телебасқару күрделі тораптарда жұмыс істейтін электр қондырғылардың сенімді жəне экономикалық жағынан тиімді жұмыс режимдерін орнатуға арналған есептерін шешу көлемі ескерілуі тиіс. Телебасқару персоналдың кезекшілігін қажет етпейтін обьектілерде қолданылуы тиіс. Оны персонал кезекшілігі тұрақты обьектілерде пайдалану кезінде басымдық шарттары айқындалуы тиіс. Телебасқарылатын электр қондырғылары үшін телебасқару операциялары, қорғау жəне автоматика құрылғылары əсері сияқты, жергілікті орында қосымша жедел ауыстыруларды талап етпеуі тиіс. Телебасқаруды кəсіпорынды автоматты басқару жүйесінің құрамында қолданғанда мыналар ескерілуі қажет: жергілікті автоматтандыруға қарағанда телебасқару қосалқы станциялардың жедел əрі икемді басқарылуын қамтамасыз етеді. 822. Теледабыл: 1) электрмен қамтамасыздандыру барысында маңызды мəні бар диспетчерлік пункттердің қарамағында немесе жедел басқарылуында болатын электр қондырғылардың негізгі коммутациялық жабдықтардың күйі мен жағдайларын көрсету үшін; 2) диспетчерлік ақпараттық жүйелерге ақпарат енгізу үшін; 3) апаттық немесе алдын-ала белгі беру синалдарын жеткізу үшін көзделуі тиіс. Бірнеше диспетчерлік пункттердің жедел басқаруындағы электр қондырғыларының теледабылы жоғары орналасқан диспетчерлік пункттеріне ретрансляциялау арқылы беріледі немесе төмен орналасқан диспетчерлік пункттерінде жинақталған ақпаратты іріктеу үшін берілуі тиіс. Жоғарғы деңгейлерге ақпаратты ретрансляциялау үздіксіз жəне диспетчерлік ақпараттық жүйелерде қолданылатын талапқа сəйкес болуы тиіс. Электр қондырғылар жабдықтарының жай-күйі мен жағдайы туралы ақпарат беру немесе теледабыл үшін датчик ретінде бір қосалқы контакт (түйіспе) немесе реле-қайталағыш контактісі қолданылуы тиіс. 823. Телеөлшеу барлық электрмен қамтамасыз ету жүйесінің тиімді жұмыс режимін бақылауға жəне орнатуға қажетті негізгі электрлік жəне технологиялық параметрлерін жеткізуді жəне сонымен қатар, мүмкін болатын апаттық үдерістердің болдырмауын немесе жоюын қамтамасыз етуі тиіс. Маңызды параметрлердің, сонымен қатар мынадай қайта трансляциялауға (ретрансляциялауға), қосуға немесе тіркеуге қажетті параметрлердің телеөлшеулері үздіксіз болуы тиіс. Жоғары деңгейге ақпаратты қайта беру үздіксіз болуы тиіс жəне диспетчерлік ақпаратты жүйелерде қолданылатын талаптарға сəйкес болуы тиіс. Тұрақты бақылауды талап етпейтін параметрлердің телеөлшеулері (кернеуі 10 кВ жəне одан төмен желілері мен шиналарында) мерзімді түрде немесе шақырумен орындалуы тиіс. Бақыланатын пункттерде телеөлшеулерді орындау барысында жергілікті параметрлердің есептелу қажеттілігі ескерілуі тиіс. 824. Телереттеу мақсатында телемеханика құралдарының қолдану барысында телемеханика құрылғыларына жəне байланыс арнасына (байланыс трактісі) қойылатын талаптар, электр қондырғыларының телемеханизацияландыру көлемдері біріктірілген энергожүйенің дəлдік, сенімділік жəне ақпараттық кешігу бөліктерінде жиіліктің жəне қуат ағынының жобасымен анықталуы тиіс. Жиілік пен қуат ағынының автоматты реттеу жүйесіне қажетті параметрлердің телеөлшеуі үздіксіз орындалуы тиіс. Қуат ағынын өлшеу үшін қолданылатын, сонымен қатар теле реттеу белгі беруін негізгі немесе топтастырылған реттелуші электр станцияларына жеткізуін орындайтын теле беру трактісі қайталанған (тəуелсіз) телемеханика арнасымен жабдықталуы тиіс. Телемеханика құрылғыларында құрылғылар немесе байланыс каналында түрлі зақымданулар болғанда автоматты реттеу жүйесіне əсер ететін қорғаныстар қарастырылуы тиіс. 825. Əрбір жеке жағдайда телемеханизацияландыру мəселелерін электрмен, газбен, сумен, жылумен жəне ауамен жабдықтау жəне көшені жарықтандыру, өндірістік үдерістерді басқару жəне бақылау жүйелерінде бірл